Ազատագրական պայքարի ուղիներում. Գիրք III

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ÐՐԱâԻÎ êԻØՈՆÚԱՆ

Ա¼ԱîԱԳՐԱÎԱՆ äԱÚՔԱՐԻ

ՈՒÔԻՆºՐՈՒØ

ԳԻՐՔ աաա

ԵäՀ ՀՐԱîԱՐԱÎâՈՒÂÚՈՒՆ

ԵՐԵìԱՆ - 2009

ՀՏԴ 941 (479.25) ԳՄԴ 63.3 (2Հ) Ս 504

Մենք չնորՀաåարւ ենք Գալուսւ կյուլåենկյան Հիմնարկության Հայկական բաժանմունքի ղեկավար, Հայոց դիւության ն մչակույթի նվիրյալ դոկւոր ԶԱՎԵՆ Եկ ԱՎՅԱՆիՆ՝ մեր խնդրանքը Հարդելու ն աչխաւության սույն Հաւորի ւåադրության ծախսերը Հանձնառելու Համար

Ս 504

Սիմոնյան Հ.

ԱԶԱՏԱԳՐԱկԱՆ ՊԱՅԲԱՐի ՈՒՂիՆԵՐՈՒՄ

Եր.: ԵՊՀ Հրաւ., 2009, 1128 էջ: Գրքում Հանդամանորեն լուսաբանված են 1907 թ. Հուլիս - 1908 թ. աåրիլ ընկած ժամանակաՀաւվածում Հայկական կյանքում ւեղի ունեցած իրադարձությունները:

ԳՄԴ 63.3 (2Հ)

ԱSԹԻ 978-5-8084-1147-0

Ծ Սիմոնյան Հ., 2009 թ. Ծ ԵՊՀ Հրաւարակչություն, 2009 թ.

Գ Լ Ո ՒԽ ՏԱՍՆՎԵՑԵՐՈ ՐԴ

ՆՈՐ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐ ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ

կԵՆՍԱՏԱՐԱԾԲՈՒՄ

Զնայած դլխով անցնող ÷ոթորիկներին, Հայ ժողովուրդը չարունակում էր աåրել Հաղարամյակների իր կենսաւարածքում՝ ԱրնմւաՀայասւանում, կովկասյան Հայասւանում ն ՊարսկաՀայքում, մաքառել մի դեåքում կյանքի (Թուրքիա), մյուս դեåքում՝ երկրի առաջադիմության ն Հասարակական Հարաբերությունների վերա÷ոխման (Ռուսասւան), երրորդ դեåքում՝ քաղաքական դործոն դառնալու Համար (Պարսկասւան): Եթե Ռուսասւանում Հեղա÷ոխական ուժերը åարւություն էին կրել, աåա նրա կովկասյան ւիրույթին սաՀմանակից երկու երկրներում՝ Պարսկասւանում ն Թուրքիայում վիճակն այլ էր: Պարսկասւանում սկսված դեմոկրաւական Հեղա÷ոխությունն ասւիճանաբար թա÷ էր առնում, իսկ Թուրքիան թնակոխել էր նախաՀեղա÷ոխական չրջան: Այդ ղարդացումները, բնականաբար, ւարբեր աղդեցություններ էին ունենում իր åաւմական Հայրենիքի կենսաւարածքում աåրող Հայ ժողովրդի երեք Հաւվածների՝ կովկասաՀայության, թուրքաՀայության ն åարսկաՀայության կյանքի վրա:

կՈՎկԱՍԱՀԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՏՈԼիՊիՆՅԱՆ

ՌԵԱկՑիԱՅի ՍկԶԲՆԱկԱՆ ՇՐԶԱՆՈՒՄ

1905-1907 թթ. Հեղա÷ոխության օրերին ցարիղմն սւացել էր ուժդին Հարված: Հաղիվ դուրս åրծնելով Հեղա÷ոխության ՀրդեՀի միջից՝ նա կարողացավ օրՀասական Հանդդնությամբ չարունակել դոյության կռիվը: 1907 թ. կեսերին Ռուսասւանում երնան էին եկել չարադուչակ նչաններ, սåառնական լուրերի աղդեցության ւակ նորից Հուղվում էր Հասարակությունը: Մութ ւարրերը ղենքի էին կանչում իրենց ՀամախոՀներին, Համախմբում ու կաղմակերåում իրենց ուժերը ն դրանք ուղղում աղաւության կարու ժողովրդական ղանդվածների դեմ: Մու աåադան չղարչված էր անորոչության մչուչով լի անակնկալներով. մի կողմից՝ Հանելուկային ղորաչարժեր սնՀարյուրյակայինների բանակում, մյուս կողմից՝ չարադուչակ չչուկներ բարձր չրջաններից: Հեւադիմությունն անթաքույց Հարձակողական դիրք էր ընդունում ն åաւրասւվում էր դիմել Հանդուդն քայլերի: Դրանք աåացույց էին, որ Հեւադիմությունը, դավեր լարելով, չոււով ուքի էր կանդնելու: Ցարական կառավարության կողմից առանց լուրջ åաւճառաբանության Առաջին («կադեւական») åեւական դումայի՞ ցրումը անՀանդսւություն էր առաջ բերել երկրի Հաւկաåես աղաւական դործիչների չրջանում, որոնք վախ ունեին թե նույն ՞

1906 թ. աåրիլի 27-ին բացված Առաջին åեւական դումայի ամենամեծ խմբակցությունը ներկայացնում էր կադեւական կուսակցությունը (179 åաւդամավոր): Օկւյաբրիսւները ն աջերը լիակաւար ձախողում էին կրել. առաջինները դումայում ունեին 14 ւեղ, աջերը՝ 8 ւեղ: Մի մեծ խումբ էին կաղմում դյուղացիության ներկայացուցիչ ւրուդովիկները՝ 94 åաւդամավոր: Սոցիալ-դեմոկրաւ (մենչնիկ) åաւդամավորների թիվը 18 էր, որոնցից 5-ը՝ կովկասից: Անկուսակցական էր 92 åաւդամավոր: Մյուս կուսակցություններից ն խմբերից յուրաքանչյուրն ուներ մի քանի åաւդամավորական ւեղ (ւե՛ս “История КПСС”, том II, Политиздат, Москва, 1966, с. 201):

բանը կարող էր ւեղի ունենալ նան Երկրորդ («սոցիալդեմոկրաւական») դումայի՞ Հեւ: Սակայն աղաւականների մեծ մասը, այդ թվում՝ իչխանական բարձր չրջաններում եղողներն, այնուամենայնիվ, Հույս ունեին, թե կառավարությունը չի դնա այնåիսի մի օրՀասական քայլի, ինչåիսին Երկրորդ åեւական դումայի ցրումն է: Նրանք ՞ Երկրորդ åեւական դումայի ընւրությունները ւեղի էին ունեցել Հեղա÷ոխության անկման åայմաններում: 1907 թ. ÷եւրվարի 20-ին բացված դումայում ներկայացված էր 518 åաւդամավոր: Օրենսդրական այդ մարմնում քաղաքական ուժերը ներկայացված էին Հեւնյալ թվերով. ւրուդովիկներն ունեին 104 ւեղ, կադեւները կորցրել էին 80 ւեղ ն ունեին միայն 99 մանդաւ, սոցիալ-դեմոկրաւ åաւդամավորների թիվը 54 էր, որոնցից մենչնիկներ՝ 33, բոլչնիկներ (որոնք առաջին անդամ էին դումա մւել)՝ 13 + 3 Համակիրներ (դումայի Հեւադա աչխաւանքների ընթացքում 54 սոցիալ-դեմոկրաւներին միացել էին 11 Հոդի խորՀրդակցական ձայնով, ն խմբակցության åաւդամավորների թիվը Հասել էր 65-ի. ւե՛ս “История КПСС”, том II, с. 211), էսեռներն ունեին 37 ւեղ: Որոչ չա÷ով ուժեղացել էին աջ թները՝ օկւյաբրիսւները ն սնՀարյուրյակայինները, որոնք սւացել էին 54 ւեղ: Երկրորդ åեւական դումայի նախադաՀ էր ընւրվել կադեւ Ֆ. Ա. Գոլովինը: Դումայի ընւրություններին Համեմաւաբար աչխույժ էր մասնակցել Անդրկովկասի Հայությունը: Այսւեղ Հաւկաåես անղիջում åայքար էր ծավալվել սոցիալ-դեմոկրաւների ն Դաչնակցության միջն: Դաչնակցականները Հաղթանակ էին ւարել Զանդեղուրի, Շուչիի, Ղաղախի, Բորչալուի, Ախալքալաքի, կաղղվանի, Գանձակի, Սուրմալուի, էջմիածնի, Նոր Բայաղեւի ու Ալեքսանդրաåոլի դավառներում ն Երնան, Ալեքսանդրաåոլ, Գորիս, կաղղվան, Ախալքալաք ու Ախալցխա քաղաքներում (ւե՛ս «Դրօչակ» (Ժնեւ),, ‹ 2 (168), ÷եւրվար, 1906, էջ 30): Երկրորդ դումայում ընւրված Հայ åաւդամավորների թիվը Անդրկովկասից 5-ն էր, որոնցից 3-ը՝ Սւե÷ան Տեր-Ավեւիքյանը (ընւրված Գանձակի նաՀանդից), ՀովՀաննես Սաղաթելյանը ն Սիրական Տիդրանյանը (ընւրված Երնանի նաՀանդից) դաչնակցականներ էին, չորրորդը՝ Արչակ Զուրաբյանը (ընւրված Թիֆլիս քաղաքից) սոցիալ-դեմոկրաւ էր (մենչնիկ), իսկ Հինդերորդը՝ Հովսե÷ Աթաբեկյանը ընւրվել էր կարսի մարղից՝ Ժողովրդական աղաւության կուսակցության (կադեւ) ցուցակով: Նրանցից բացի՝ Ռոսւովից ն Նոր Նախիջնանից ընւրվել էր ւաղանդավոր իրավադեւ, ÷այլուն Հռեւոր, 28-ամյա Մովսես Աճեմյանը (Աճեմով): Վերջինիս օդւին åաւվիրակների ընւրողական ժողովում քվեարկել էր ոչ միայն իր կուսակցության (կադեւ) խմբակցությունը (43 ձայն), այլն քվեարկել էին էսդեկները: Ժողովի 81 åաւվիրակից նրան ձայն էր ւվել 54-ը (ւե՛ս «Մչակ» (Թիֆլիս)), ‹ 33, 13 ÷եւրվարի 1907 թ.):

Համողված էին, որ բարձրադույն իչխանությունն ընդունակ կլինի դումայի մեծամասնությանը դրավել իր կողմը ն, այդåիսով, միաժամանակ ղսåել թե՛ Հեղա÷ոխական ւարրերին ն թե՛ խուսա÷ել անւեղի ու վաղաժամ Հակամարւություններից: Բայց այդåես մւածողների Հույսերը չարդարացան: Ցարիղմը չէր կարող Հանդուրժել Երկրորդ դումայում բյուրոկրաւիայի դեմ Հնչած ցասկու ելույթները, այնւեղ առաջ քաչվող սåառնալից åաՀանջները: Բյուրոկրաւիան միայնակ չէր. նրան դաչնակցում էին չաւերը, որոնց թվում, նախ ն առաջ, Հեւադիմական աղնվականությունը ն քաղաքային խոչոր բուրժուաղիան: Դրանք այլ կերå վարվել չէին կարող. չէ՞ որ դուման չոււով ղբաղվելու էր ւեղական-ղեմսւվային ու քաղաքային ինքնավարության Հարցերով: Այդ երկու դասերը լավ դիւեին, որ չոււով սւիåված են լինելու թողնել ասåարեղը ն իրենց ւեղը ղիջել բնակչության աՀադին մեծամասնության ներկայացուցիչներին: Ցարիղմը, որքան էլ Համեմաւաբար թույլ էր իր ներքին կաղմակերåվածությամբ, ճարակած կենւրոնախույս ու Հակամարւ ուժերով, որքան էլ ւկար էր իր ֆինանսներով, մւավոր ու Հոդեկան կարողություններով, այնուամենայնիվ, դեռ սåառնալից ջախջախիչ ուժ էր «ներքին թչնամու»՝ Հեղա÷ոխության դեմ: Բռնաåեւությունն ղդաց, որ դեռ արյուն կա իր երակներում, որ դեռ ունի իր Հավաւարիմ թիկունքը ն վսւաՀելի Հենարանը՝ սվինների անւառը:

ԵՐկՐՈՐԴ ՊԵՏԱկԱՆ ԴՈՒՄԱՅի ՑՐՈՒՄԸ

1907 թ. Հունիսի 3-ի վաղ առավույան Երկրորդ åեւական դումայի åաւդամավորները դալով նիսւի, Տավրիկյան åալաւի դարåասների վրա ÷ակցված ւեսան Հրամանադիր, որ դուման արձակված է, ն չոււով կլինի Երրորդ åեւական դումայի ընւրությունների Հրամանադիր: Երկրորդ åեւական դումայի արձակումն անսåասելի էր ոչ միայն Հասարակ ժողովրդի, այլն չաւ ու չաւ բարձր դիրք ունե6

ցող åաչւոնյաների Համար: Երբ åեւական դումայի նախադաՀ Գոլովինը այդ նույն օրը դալիս է աչխաւանքի, Տավրիկյան åալաւի դիմաց Հավաքված թղթակիցներից մեկը նրան Հարցնում է, թե ի՞նչ կարծիք ունի դումայի արձակման մասին: Հեւնում է այս åաւասխանը. «ի՞նչ դումայի արձակման մասին եք դուք Հարցնում»: Հունիսերեքյան Հեղաչրջումից Հեւո Ռուսասւանն ասւիճանաբար թնակոխեց արյունու Հեւադիմության չրջանը: Երկրի åաւմության մեջ սկսվեց ողբերդական ժամանակներից մեկը, որը կաåվեց Սւոլիåինի անվան Հեւ: Սարաւովի նաՀանդաåեւ Պյուր Արկադնիչ Սւոլիåինը 1906 թ. աåրիլին նչանակվել էր Ռուսասւանի ներքին դործերի նախարար, իսկ նույն թվի Հուլիսին՝ նախարարների խորՀրդի նախադաՀ: ՆաՀանդաåեւ եղած ժամանակ նա ւխուր Հռչակ էր ձեռք բերել՝ որåես դաժան åեւական դործիչ: Լինելով ինքնակալության ամենանվիրյալ åաչւåաններից մեկը՝ նա արյան մեջ խեղդել էր նաՀանդում ծադած դյուղացիական չարժումը: իր դործելաոճը Սւոլիåինը կիրառեց նան ներքին դործերի նախարարի ն վարչաåեւի åաչւոններում, իսկ Հունիսերեքյան Հեղաչրջումից Հեւո դաժանության մեջ դերաղանցեց ինքն իրեն: Լինելով Հեւադիմության մարւնչող åաՀաåան՝ նա իր չուրջը Համախմբեց երկրի ամենախավարամոլ դործիչներին՝ Պուրիչկնիչից, Բոբրինսկուց, Մարկով 2-րդից, Շուլդինից մինչն նախկին նարոդովոլեց ռենեդաւ Լն Տիխոմիրովը: «Ռուսասւանը դւել է իր մարդուն, այդ մարդը Սւոլիåինն է, նա կոչված է ÷րկելու կայսրությունը»,- Համողված էին ինքնակալության բոլոր անձնվեր åաչւåանները: Սրանց միաՀամուռ աջակցությամբ՝ Սւոլիåինը չուրջ Հինդ ւարի (1906 թ. դարնանից մինչն 1911 թ. սեåւեմբեր) Ռուսական կայսրության միաՀեծան դիկւաւորն էր: Հղոր կամքի ւեր, åերճախոս ու Հնարամիւ այդ մարդու դլխավորած կառավարությունը, կալվածաւերերն ու կաåիւալիսւները, սնՀարյուրյակային Հեւադիմությունը կաւաղի Հարձակման անցան Հեղա÷ոխությանը մասնակցած ժողովրդական ղանդվածների դեմ: Սովորական դարձան չուրջկալները, ձերբա7

կալություններն ու դնդակաՀարությունները, որոնք արդարացվում էին երկրի անվւանդությունն ու աåաՀովությունը åաչւåանելու åաւճառաբանությամբ: Դիմելով åեւական դումայի ձախակողմյան åաւդամավորներին՝ Սւոլիåինն ասել էր. «Դուք ուղում եք մեծ ÷լուղումներ, բայց մենք ուղում ենք մեծ Ռուսասւան»: Մի ուրիչ առիթով, երբ դումայի åաւդամավորներն օրինակներ բերելով ցույց էին ւալիս, որ դյուղացիությունը չարունակում է դժդոՀ մնալ իչխանություններից ու իր ծանր կյանքից, Սւոլիåինը Հանդես դալով, ասել էր. «Զեք վախեցնի: ԴժդոՀողները թող նեղանան իրենք իրենցից, եթե ղրկվեն ունեցած այդ կյանքից նս»: կախաղանները, որոնց åեւական դումայի անդամներից մեկն անվանել էր «սւոլիåինյան ÷ողկաåներ», դործում էին անխա÷ան: Սւոլիåինյան բռնությունների ն սարսա÷ի ուժով ՀաչվեՀարդարի ենթարկվեցին Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունները, խորւակվեցին նրանց մեծ մասի ռաղմունակ չարքերը: Հեւադիմության դլխավոր նåաւակն էր չուռ ւալ åաւմության անիվը ն վերականդնել անսաՀման բռնաåեւության Հին ռեժիմը: Այդ նåաւակին Հասնելու Համար իչխանությունները մոլեդնորեն սկսեցին ւրորել այն բոլոր սկղբունքները, որոնք ցարն ինքն էր Հռչակել: Դա ամենից առաջ վերաբերում էր Հոկւեմբերի 17-ի մանիֆեսւին: Վերսկսվեցին նան սնՀարյուրյակային ջարդերը: Դուման նոր էր ցրվել, երբ Օդեսայում սկսվեց Հրեաների նոր ջարդ, որի իրականացնողներից մեկը՝ դեներալ Գլադոլնը բարձրաձայն Հայւարարում էր. «Զարդերի åաւասխանաւվությունն ընկնում է Հրեաների վրա, ն ռուս Հայրենասերները åաւժում են նրանց Հեղա÷ոխական ոդին»: Պարղ էր, որ ցարիղմը որքան ամրաåնդեր իր դիրքերը, այնքան ավելի ծանր ու անողորմ åիւի դառնային նրա Հարվածները, մանավանդ կայսրության այն ւարածքներում, որոնք Հեղա÷ոխական åայքարի Հնոցներ էին: Արյունալի ՀաչվեՀարդարը մեծ ծավալներ ընդունեց Ֆինլանդիայում, որին ցարը խոսւացել էր սաՀմանադրություն,

բայց Հեղա÷ոխության åարւությունից Հեւո Հեւ էր առել իր խոսքը: Սանձարձակված ւեռորը քայլում էր ԼեՀասւանով մեկ, որւեղ մեծ ու ÷ոքր նախճիրները ÷ոխարինում էին մեկը մյուսին: Նույն վիճակն էր Ռուսասւանի կենւրոնական քաղաքներում, ուր ռուս մարդկանց բանւային լլկումներն ու դնդակաՀարությունները դերաղանցում էին Հրեաների, ֆինների, լեՀերի ւանջանքները: Գրեթե նույն ժամանակ, երբ Օդեսայում ւեղի էին ունենում Հրեաների ջարդերը, «ռուս Հայրենասերներն» Անդրկովկասում նոր արյունաՀեղություն սարքեցին: կաղակները Գանձակում Հարձակվում են երկու անմեղ Հայ երիւասարդների վրա, որոնք չՀամակերåվելով բռնվելու մւքի Հեւ, åաչւåանվում են ղենքով: Հրաձդության ժամանակ սåանվում է կաղակներից մեկը, որի թաղումը կաւարվում է չքեղ ու Հանդիսավոր: Թաղման արարողությունը վերածվում է ՀակաՀայկական ցույցի: Երբ թա÷որն անցնում էր քաղաքի Հայոց թաղերով, Հանկարծ կաղակներն սկսում են Հրացանային կրակ ւեղալ անցնող-դարձող Հայերի վրա: Սåանվում է երկու Հայ: Լինում են բաղմաթիվ վիրավորներ: Ամբողջ Գանձակը սուղվում է սարսա÷ի մեջ: Երկյուղ կրելով վաւթարադույնից՝ Հայերից չաւերը ÷ախչում են աåաՀով ւեղեր: իչխանությունները քիչ ջանքեր չեն դործադրում Հայերին թուրքերի դեմ Հանելու, բայց այս անդամ չեն Հասնում իրենց նåաւակին: Ալ. Խաւիսյանը Հեւադայում åաւմում էր. «Զօրավարները, բանակներու դլուխ անցած, կ'այրէին դիւղերը եւ կը դնդակաՀարէին կասկածելիները կամ կ'աքսորէին Սիբիրի խորքերը: Յաճախ ես կ'ըսէի ÷ոխարքային, որ այս միջոցները երբեք չեն կարող բարելաւել կովկասի կեանքը: Ան կը Համաձայնէր ինձ Հեւ, սակայն ընդՀանուր ռուսական քաղաքականութիւնը սրի եւ Հրի քաղաքականութիւն էր միայն: Թիֆլիսի նաՀանդաåեւը կ'ըսէր, որ իրենք ունին բաւական քանակութեամբ սուիններ՝ ճնչելու Համար յեղա÷ոխական ոեւէ չարժում»1:

«Հայրենիք» (Բոսւոն), ‹ 8 (116), Հունիս, 1932, էջ 124-125:

Վիթխարի կայսրությունը ւնքում էր Համաւարած անիչխանության ն ղինվորականության կրնկի ւակ: «իչխանութիւնը,- դրում էր Խաւիսյանը,- մեկ նåաւակ կը Հեւաåնդէր, այն է՝ խլել ժողովուրդէն այն ամէնը, ինչ որ ան ձեռք էր բերած 1905 թուի յեղա÷ոխութեան չնորՀիւ»1: Եթե Ռուսասւանում Հեղա÷ոխական ուժերը ժամանակավոր åարւություն էին կրել, աåա նրա կովկասյան ւիրույթին սաՀմանակից երկու երկրներում՝ Պարսկասւանում ն Թուրքիայում վիճակն այլ էր: Պարսկասւանում սկսված դեմոկրաւական Հեղա÷ոխությունն ասւիճանաբար թա÷ էր առնում, իսկ Թուրքիան թնակոխել էր նախաՀեղա÷ոխական չրջան: Այդ ղարդացումները, բնականաբար, խոր աղդեցություն էին ունենում իր åաւմական Հայրենիքի կենսաւարածքում աåրող Հայ ժողովրդի երեք Հաւվածների վրա: Սւոլիåինյան Հեւադիմությունն միաժամանակ աՀեղ ÷որձություն էր Ռուսական կայսրության քաղաքական բոլոր ուժերի Համար: Թե դրանցից ո՞րը կդիմանար Հեւադիմության Հարվածներին ն Հանդես կբերեր դոյաւնելու ւոկունություն այդ Հարցի åաւասխանը åիւի ւար ժամանակը: իչխանությունների ղանդվածային ճնչմանը չաւերը չդիմացան ն խուճաåաՀար նաՀանջեցին, ուրիչներն ուղղակի քայքայվեցին, երրորդները Համակերåվեցին Հունիսերեքյան Հեղաչրջմանը ն åաւսåարվեցին Հեւադիմության թների ւակ: իրենց որդեդրած դաղա÷արներին ն åայքարի նåաւակներին Հավաւարիմ մնացին Հեղա÷ոխական կուսակցությունները, թեն Հենց նրանք էին Հեւադիմության Հարվածների Հիմնական թիրախը: Նրանց մեծ մասը կարողացավ åաՀåանել իր կաղմակերåական կառույցը, կանոնավոր նաՀանջել ն անցնել խոր ընդՀաւակ, միաժամանակ Հմւորեն օդւադործել Հեղա÷ոխական աչխաւանքի օրինական Հնարավորությունները:

«Հայրենիք», ‹ 8 (116), Հունիս, 1932, էջ 124:

ԲՈԼՇԵՎիկՆԵՐԸ ՀՈՒՆիՍԵՐԵԲՅԱՆ

ՀԵՂԱՇՐԶՈՒՄիՑ ՀԵՏՈ

Ցարիղմն իրավացիորեն իր ամենաՀեղա÷ոխական ու անղիջում Հակառակորդը Համարում էր Ռուսասւանի սոցիալ-դեմոկրաւական կառույցը ն Հաւկաåես նրա առավել արմաւական թնը՝ բոլչնիղմը: Ուսւի åաւաՀական չէր, որ սւոլիåինյան Հեւադիմության ամենից ուժդին Հարվածները կրում էր Հենց այդ կուսակցությունը: իչխանություններին Հաջողվեց կայսրության ւարբեր մասերում՝ կենւրոնական Ռուսասւանում, Ուկրաինայում, ԼեՀասւանում, նան՝ Անդրկովկասում ջախջախել նրա մի չարք խոչոր կաղմակերåություններ: Բայց այդ անելանելի թվացող իրականության խորքում անդամ առաջ էր ւարվում քարողչության ն կաղմակերåման դործը, որ մի օր կրկին չարժման մեջ էր դնելու մարդկային ղանդվածները: Հունիսերեքյան Հեղաչրջմամբ 1905-1907 թթ. ռուսասւանյան Հեղա÷ոխությունը åարւվել էր: Բայց դա ժամանակավոր åարւություն էր, քանղի երկրի առջն կանդնած արմաւական Հարցերը չէին սւացել իրենց լուծումը ն մնում էին օրակարդում: Առաջվա åես Ռուսասւանի բնակչության աՀադին մեծամասնության վրա ծանրացած էր քաղաքական ն ւնւեսական լուծը, դժդոՀ էին այն աղդությունները, որոնք դարձել էին բացառիկ օրենքների անիրավության ղոՀեր, դժդոՀ էր ժամանակավոր åարւություն կրած åրոլեւարիաւը, դժդոՀ էին դյուղացիական վիթխարի ղանդվածները, որոնց ÷ոքր-ինչ կրավորական դիրքը քաջալերել էր Համառուսական Հեւադիմությանը: Բոլչնիկյան կուսակցությունը ծանրադույն åայմաններում կարողացավ, առանց խուճաåի, կաղմակերåված նաՀանջել ն անցնել ընդՀաւակ: Հարկավոր էր åաՀåանել ւեղական կաղմակերåությունների ու կոմիւեների կաղմվածքը, կուսակցության կառույցները, ընդՀաւակում չարունակել Հեղա÷ոխական քարողչությունը, ղանդվածներին Հավաւ ներչնչել առաջիկայում Հեղա÷ոխության անխուսա÷ելի վերելքի նկաւմամբ: Այդ նåաւակով՝ կուսակցության անդամները դնում էին åարւու11

թյուն կրած աչխաւավոր ղանդվածների մու, նրանց ներչնչում Հույս ու Հավաւ, կոչ անում՝ չմաւնվել խուճաåի, բացաւրում, որ åարւությունը ժամանակավոր է, որ եթե Հեղա÷ոխության դրած Հարցերը մնացել են չլուծված, անåայման դալու են նոր, է՛լ ավելի Հուժկու åայքարի օրեր: Սւեղծված նոր իրադրության մեջ այդ դժվարին աչխաւանքների կաղմակերåումը կուսակցությունը դրել էր բոլչնիկ խոչոր դործիչների վրա, որոնք Հաջողությամբ էին կաւարում իրենց դերը: «իղուր չէ,- դրել է Վլադիմիր Լենինը,- որ մեղ կոչել են կարծրաքարեր: Սոցիալ-դեմոկրաւները կաղմել են մի åրոլեւարական կուսակցություն, որը չի ՀուսաՀաւվի առաջին ռաղմական դրոՀի անՀաջողությունից, դլուխը չի կորցնի, ավանւյուրաներով (արկածախնդրություններով:- Հ. Ս.) չի ւարվի: Այդ կուսակցությունը դնում է դեåի սոցիալիղմ, առանց կաåելու իրեն ն իր ճակաւադիրը բուրժուական Հեղա÷ոխությունների այս կամ այն ժամանակաչրջանի վախճանի Հեւ: Հենց այդ åաւճառով էլ այդ կուսակցությունն աղաւ է նան բուրժուական Հեղա÷ոխությունների թույլ կողմերից: Եվ այդ åրոլեւարական կուսակցությունը դնում է դեåի Հաղթանակ»1: ՌՍԴԲկ V Համադումարից Հեւո, 1907 թ. կեսերին, Բաքու եկավ Սւե÷ան ՇաՀումյանը: ՇաՀումյանի ժամանումը Բաքու ջերմորեն ն մեծ Հույսերով դիմավորեցին քաղաքի բոլչնիկները2: Նա եկել էր Բաքու՝ մչւական բնակության ն մչւական Հեղա÷ոխական աչխաւանքի, եկել էր Հեւադիմության ծավալուն Հարձակման åայմաններում արդելք Հանդիսանալու ւեղի բոլչնիկյան կաղմակերåության քայքայմանը, դործադրելու բոլոր Հնարավոր միջոցները՝ Համախմբելու ղինակիցների ուժերը: Սւ. ՇաՀումյանի առաջին դործերից մեկն եղավ բոլչնիկյան մամուլի Հաջորդականության աåաՀովումը: Նրա ջանքերով ու

Վլադիմիր ի. Լենին, ԵԼԺ (55 Հաւորով), Հաւ. 13, Երնան, 1977, էջ 574: Տե՛ս Н. Н. Колесникова, По дорогам подполья. Баку, 1973, с. 60.

խմբադրությամբ 1907 թ. Հունիսի 20-ից Բալախանիում սկսեց Հրաւարակվել բոլչնիկյան “Бакинский пролетарий” («Բակինսկի åրոլեւարի») չարւոնված (անլեդալ) թերթը: Դրան Հաջորդեց Բաքվի նավթարդյունաբերող բանվորների միության արւոնված օրդան “Гудок” («Գուդոկ») չաբաթաթերթը, իսկ վերջինիս անմիջական Հաջորդն եղավ “Бакинский рабочий” («Բակինսկի ռաբոչի») լրադիրը: Թերթի բարձր մակարդակն աåաՀովվում էր նրա խմբադրակաղմի միջոցով, որը դլխավորում էր Սւ. ՇաՀումյանը: ԸնդՀաւակում չարունակվում էր åայքարը բոլչնիկների ու մենչնիկների միջն: 1907 թ. Հուլիսին «Բակինսկի ռաբոչի» թերթը ւåադրել էր ՇաՀումյանի՝ «Թիֆլիսի քաղաքային դումայի ընւրությունները» Հոդվածը՝ ուղղված մենչնիկների դեմ, որոնք åայքարում էին ցարական վարչական մարմիններում ւեղեր դրավելու Համար1: Մենչնիկները նույն մարւավարությունն օդւադործում էին նան Բաքվում, դւնելով, որ սւեղծված åայմաններում սոցիալ-դեմոկրաւները åեւք է Հաչւության եղրեր դւնեն ւեղի բուրժուաղիայի Հեւ ն նրա միջոցով ÷որձեն մեղմել իչխանությունների åաւժիչ դործողությունները: Բոլչնիկները մւածել անդամ չէին ուղում բուրժուաղիայի Հեւ որնէ Համաձայնություն կայացնելու մասին՝ դա Համարելով դավաճանություն բանվոր դասակարդի դործին: 1907 թ. Հոկւեմբերի 25-ի դիչերը կոսւանդին Խաւիսյանի դործարանի արւադրամասերից մեկում ւեղի ունեցավ ՌՍԴԲկ Բաքվի կաղմակերåության դաղւնի կոնֆերանսը: կաղմակերåության առաջիկա անելիքների մասին ղեկուցումով Հանդես եկավ Սւ. ՇաՀումյանը: Զեկուցողը չեչւում էր, որ բոլչնիկները որնէ Հաջողություն չեն կարող ակնկալել առանց վճռական åայքար մղելու մենչնիկների դեմ: Նույն åաՀանջով Հանդես եկան մյուս ելույթ ունեցողները2:

Սւե÷ան ՇաՀումյան, ԵԼԺ, Հաւ. 2, «Հայասւան» Հրաւ., Երնան, 1976,

էջ 33:

Տե՛ս Մակիչ Վ. Արղումա նյան, Սւե÷ան ՇաՀումյան, «Հայասւան» Հրաւ., Երնան, 1978, էջ 161:

կոնֆերանսը Հավանություն ւվեց ղեկուցման դրույթներին (թեղիսներին) ն ընւրեց ՌՍԴԲկ Բաքվի բոլչնիկյան կոմիւե, որի մեջ մւան Սւե÷ան ՇաՀումյանը, Պրոկոֆի Զա÷արիձեն (Ալյոչա), Սåանդար Սåանդարյանը, իոսիֆ Սւալինը, Նադեժդա կոլեսնիկովան ն ուրիչներ: Պրակւիկ աչխաւանքի Համար՝ Բաքվի կոմիւեն կաղմեց Գործադիր բյուրո, որն անմիջականորեն դլխավորում էր Սւ. ՇաՀումյանը: ՌՍԴԲկ Բաքվի կոմիւեի օրդան ճանաչվեց «Բակինսկի åրոլեւարի» թերթը: կոնֆերանսից Հեւո Բաքվի բոլչնիկներն ընդՀաւակում բուռն դործունեություն ծավալեցին մենչնիկների դեմ: Արդյունքում, 1907-ի վերջերին, քաղաքի սոցիալ-դեմոկրաւական կաղմակերåության չուրջ 2500 անդամների 2/3-ը դնում էր բոլչնիկների Հեւնից: Բաքվի՝ ÷ոքրամասնության մեջ մնացած մենչնիկները դումարեցին առանձին կոնֆերանս ն ընւրեցին իրենց ղեկավար մարմինը: Դա բոլչնիկներից լիովին անջաւվելու քայլ էր, որն ավելի էր խորացնում ՌՍԴԲկ քաղաքային կաղմակերåության åառակւումը: Մենչնիկների դեմ մղվող անՀաչւ åայքարում Բաքվի բոլչնիկյան կոմիւեն, ÷ասւորեն, կաւարում էր կուսակցական Համակովկասյան կենւրոնի դեր: Դա նչանակում էր, որ 1907 թ. վերջերից Սւ. ՇաՀումյանը, ըսւ էության, ոչ միայն Բաքվի բոլչնիկների, այլն Անդրկովկասի բոլչնիկյան կաղմակերåությունների ճանաչված ղեկավարն էր: ՌՍԴԲկ Բաքվի կոմիւեի անդամ Ն. կոլեսնիկովան ՇաՀումյանին բնութադրել է որåես «կիրթ, բարձր կուլւուրայի ւեր, ւեսականորեն անչա÷ åաւրասւված մարդ», որն «ամենասերւ կաåերով կաåված էր բանվորական լայն ղանդվածների Հեւ», ն ղուր չէ, որ «բոլոր ընկերները սիրում էին ն խորաåես դնաՀաւում նրան»1: Տարբեր աղդերի ւասնյակ Հաղարավոր բանվորներ ւեսնում ն դնաՀաւում էին նրա անխոնջ դործունեությունը, Համեսւությունը, մարքսիսւ Հրաåարակախո1

Н. Н. Колесникова, По дорогам подполья, с. 69-70.

սի, խոչոր ւեսաբանի ու Հռեւորի ÷այլուն ւաղանդը: Ցարական åաՀնորդական բաժանմունքը կրնկակոխ Հեւնում էր ՇաՀումյանի դործունեությանը: Նրա վրա նչանակված դաղւնի դործակալներն անընդՀաւ ւեղեկություններ էին Հաղորդում, առիթներ էին որոնում նրան ձերբակալելու: Բայց ՇաՀումյանը դործում էր ղդույչ, ւիրաåեւում էր դաղւնի դործունեության (կոնսåիրացիա) կանոններին ն ամեն անդամ կարողանում էր խճճել ոսւիկանության ծրադրերը: Հեւադիմության դաժան Հարվածները Հասան նան Հայասւանի բոլչնիկներին: Նրանց մի սւվար մասը ձերբակալվեց, մյուսները Հեռացան իրենց բնակավայրերից, երրորդներն անցան ընդՀաւակ՝ ուժերը åաՀåանելու ն նոր åայքարի նախաåաւրասւվելու Համար: Առանց այն էլ ֆինանսական մեծ դժվարություններ կրող բոլչնիկյան կուսակցությունը, այդ թվում՝ նրա կովկասյան Հաւվածը, Հունիսերեքյան Հեղաչրջումից Հեւո Հայւնվեց է՛լ ավելի ծանր դրության մեջ: Երկար մւորումներից Հեւո, բոլչնիկ դործիչների մի մասի մեջ միւք Հղացավ ժամանակավորաåես մի կողմ դնել սոցիալդեմոկրաւիայի՝ «Հեղա÷ոխական դործը åեւք է կաւարել միայն ու միայն մաքուր ձեռքերով» սկղբունքը, ն Հեւնելով Դաչնակցության օրինակին, կաւարել ոչ թե անՀաւներին, այլ åեւությանը åաւկանող դրամական արժեքների մեկ-երկու բռնի սե÷ականաղրկում (էքսåրոåրիացիա): Բայց երկու սե÷ականաղրկում չկաւարվեց: կաւարվեց մեկը, որի մւաՀղացողը ն իրականացնողն եղավ բոլչնիկ կամոն (Սիմոն Տեր-Պեւրոսյան): Նչանավոր Հեղա÷ոխականը, որåես կանոն, դործում էր միայնակ, Հանդես էր դալիս միանդամայն ինքնուրույն, սե÷ական նախաձեռնությամբ, անում էր այն, ինչ åաՀանջում էր իր կուսակցության չաՀը: կամոն որոչեց Թիֆլիսում սե÷ականաղրկում կաւարել այն åաՀին, երբ Ռուսասւանի կենւրոնական բանկից Թիֆլիսի նրա մասնաճյուղի Համար կսւացվեր մեծաքանակ դրամ: Այդ նåաւակով նա կաւարեց նախաåաւրասւական լուրջ աչխաւանք, իր չուրջը Համախմբեց մի քանի նվիրյալ ընկերների ն

նչանակված օրը դործի անցավ: Դա 1907 թ. Հունիսի 13-ն էր: Գործողությունը կաւարվեց սւացված դրամը Թիֆլիսի երկաթուղային կայարանից կառքով բանկ ÷ոխադրելիս, Երնանյան Հրաåարակում: Զոկաւի Հարձակում կառքի վրա, ռումբերի åայթյուն ու թանձր ծուխ, իրարանցում ն խուճաå: Օդւվելով խառնակ վիճակից՝ կամոն ցաւկում է կառքի վրա, վերցնում 250 Հաղար ռուբլի åարունակող åայուսակը ն անՀեւանում: իչխանությունները ուքի Հանեցին քաղաքի ոսւիկանությանը, ժանդարմերիային, ողջ լրւեսական ցանցը, բայց դրամը բռնադրավողներին Հայւնաբերել չՀաջողվեց: Դեåքի մասին ցարի կառավարությունը Հայւնեց Արնմւյան Եվրոåայի մի չարք երկրների Համաåաւասխան մարմիններին, որåեսղի նրանք նս միջոցներ ձեռնարկեն Հանցավորներին Հայւնաբերելու Համար: Զնայած սկսած Հալածանքներին, բոլչնիկները չարունակում էին ղանդվածներին åայքարի Հանել ինքնակալության դեմ: 1907 թ. երկրորդ կեսին դեռ չարունակվում էին ռուսական ՀեւնաåաՀային (արիերդարդային) առճակաւումները, որոնց անմասնակից չմնաց նան Հայասւանի բանվորությունը: 1907 թ. Հուլիսի սկղբին դործադուլ սկսվեց Երնանի ւåարաններում: Սեåւեմբերի 17-ին կարսում ւեղի ունեցավ ղանդվածային ելույթ åարենային դժվարությունների Հողի վրա: Նոյեմբեր-դեկւեմբերին Հուղումներ եղան Ալավերդու ն Ղա÷անի åղնձաՀանքերի բանվորների չրջանում:

ՀԱԼԱԾԱՆԲՆԵՐ ՍԴԲՀկ-ի ԴԵՄ

Հունիսերեքյան Հեղաչրջումից Հեւո Հալածանքներից ու Հեւաåնդումներից ղերծ չմնաց նան Սոցիալ-դեմոկրաւական բանվորական Հայ կաղմակերåությունը (ՍԴԲՀկ): Դա ցույց է ւալիս, որ ճիչւ չէր խորՀրդաՀայ åաւմական դրականության մեջ ւեղ դւած այն åնդումը, թե այդ կաղմակերåությունը ցարիղմի դործակալի դեր է կաւարել Հայկական բանվորական չարժման մեջ:

Հալածանքներ սկսվեցին ՍԴԲՀկ ղեկավար դործիչների ն, առաջին Հերթին, կաղմակերåության ղեկավար Բախչի իչխանյանի նկաւմամբ: Ներքին դործերի նախարարության մամուլի դեåարւամենւի Թիֆլիսի բաժանմունքի ղեկավարին Հղած նամակում քաղաքի դրքի առնւրի ւեսուչը Հայւնում էր, որ Բ. իչխանյանի «Աղդային առաջադիմությունը ն դասակարդային չաՀերը» 1200 ւåաքանակով լույս ւեսած դրքույկը դրախանութներից բռնադրավված է1: Թիֆլիսի դաւասւանական åալաւի դաւախաղից սւացված մի ղեկուցադրում նչված էր, որ Բաքվում Բ. իչխանյանի վարձակալած բնակարանում կաւարած խուղարկության ժամանակ առդրավվել է Հայերեն, ռուսերեն, դերմաներեն մեծաքանակ արդելված դրականություն: Հաղորդվում էր նան, որ իչխանյանի Հեղինակած դրքերը Հակակառավարական ուղղվածություն ունեն, չաւ վնասակար են, ուսւի åեւք է ոչնչացվեն, իսկ Հեղինակը åեւք է ենթարկվի քրեական åաւասխանաւվության2: Հավաքված ÷ասւերի քննությամբ Թիֆլիսի ղինվորական դաւախաղությունը դաւարան ներկայացրեց մեղադրական ակւ՝ Բ. իչխանյանին դաւելու Համար: Ամբասւանյալը մեղադրվում էր Հակակառավարական դործունեության Համար ն քրեական օրենսդրքի Համաåաւասխան Հոդվածով ենթակա էր Հինդ ւարվա աղաւաղրկման: Բայց, չնորՀիվ իր մւերիմների աղդու միջամւության ն ÷ասւաբանի ղորավոր åաչւåանության, Բ. իչխանյանը դաւաåարւվեց երկու ն կես ւարվա բանւարկության: Եթե Բախչի իչխանյանին Հաջողվեց åաՀանջվածից նվաղ ժամկեւով «÷րկվել», աåա կաղմակերåության ղեկավար ու չարքային դործիչներից չաւերը ձերբակալվեցին ն նեւվեցին բանւ, ÷ակվեցին կուսակցության մամուլի բոլոր օրդանները: ԸնդՀաւակի դժվարին åայմաններում 1907 թ. սեåւեմբերի

ՀԱԱ, ֆ. 1022, ց. 7, դ. 109, թ. 2: Նույն ւեղում:

սկղբին ւեղի ունեցավ ՍԴԲՀկ Ա Համադումարը: Բննության էին դրված մի չարք Հարցեր՝ կենւկոմի Հաչվեւվությունը, կաղմակերåության նոր ծրադրի ու նոր կանոնադրության նախադծերը, վերաբերմունքը åեւական դումայի, ՌՍԴԲկ-ի, Անդրկովկասի քաղաքական կուսակցությունների նկաւմամբ ն այլն: Համադումարն ընդունեց նոր ծրադիր, որի Համաձայն՝ կաղմակերåության նåաւակը Հայ իրականության մեջ սոցիալիղմի կառուցումն էր: Բննարկելով դումայական մարւավարության (ւակւիկայի) Հարցը՝ Համադումարը որոչում ընդունեց ÷ոխել Առաջին ն Երկրորդ åեւական դումաների նախընւրական չրջանում կիրառած բոյկուի մարւավարությունը ն աչխույժ մասնակցություն ունենալ Երրորդ åեւական դումայի ընւրություններին: ՌՍԴԲկ-ի Հեւ Հարաբերությունների Հարցի մասին ընդունված բանաձնով Համադումարը Հասւաւում էր, որ ՍԴԲՀկ-ն մնում է նախկին դիրքորոչման վրա, այն է՝ Հայ åրոլեւարիաւի միջավայրում աչխաւելու է որåես սոցիալ-դեմոկրաւական բանվորական կաղմակերåություն, լինելու է ինքնավար ու անկախ, դործելու է իր Համադումարների ընդունած որոչումների ն կենւկոմի ՀրաՀանդների (դիրեկւիվների) սաՀմաններում: ԱյնուՀանդերձ, Համադումարը Հանձնարարում է ՍԴԲՀկ ղեկավարությանը՝ բանակցությունների մեջ մւնել ՌՍԴԲկ կենւկոմի Հեւ, ÷որձել վերացնելու երկու կողմերի միավորման իրականացմանը խանդարող խոչընդուները:

ՀՆԶԱկՅԱՆ ԵՎ ԴԱՇՆԱկՑՈՒԹՅՈՒՆ

կՈՒՍԱկՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի ՎԱՅՐԸՆԹԱՑԸ

Եթե 1907 թ. առաջին կեսը՝ կովկասում Հնչակյան կուսակցության Հեղինակության աճի բարձունքն էր, աåա նույն թվականի երկրորդ կեսը եղավ նրա ասւիճանական թուլացման սկիղբը: Հնչակյան կուսակցության ներսում վաղուց սկսած անջաւման ու քայքայման դործընթացը 1907 թ. կեսերին նոր թա÷

առավ, որի Հեւնանքով նա արադորեն կորցնում էր ժողովրդականությունը, նրա ուժերն անկասելիորեն դնում էին դեåի անկում: Դա ուներ ինչåես ներքին, այնåես էլ արւաքին åաւճառներ: Ներքին åաւճառների թվում առաջինը ներկուսակցական երկåառակություններն էին, որոնք սւացել էին չարունակական Հիվանդության բնույթ: Արւաքին åաւճառների թվում առաջին ւեղը բռնում էին իչխանությունների բռնարարքները: Հեւադիմության ամրաåնդմանը ղուդընթաց ուժեղանում էին կուսակցության Հեւաåնդումն ու Հալածանքը: Բաղմաթիվ Հնչակյաններ, որոնք քիչ թե չաւ կասկածվում էին կուսակցական դործունեության մեջ, ձերբակալվեցին ն նեւվեցին բանւեր կամ վարչական կարդով աքսորվեցին երկրամասից: Շաւ նչանավոր կուսակցական դործիչներ սւիåված էին թողնել երկիրը ն աåասւան դւնել սåիւակ աՀաբեկչությունից (ւեռորից) Հեռու վայրերում: Փակվում էին կուսակցությանը åաւկանող ւåադիր օրդանները, ցրվում էին խմբադրությունները, կնքվում էին ւåարանները, բռնադրավվում էր դույքը, խմբադիրները նեւվում էին բանւեր կամ աքսորվում: Զանդվածների մեջ Հնչակյան քարողչությունը Հասցվել էր նվաղադույնի, քանի որ անՀնարին էին դարձել ոչ միայն մարդաչաւ ՀանրաՀավաքները, այլ նույնիսկ կուսակցական խմբերի սովորական ժողովները: Սակայն Հնչակյան կուսակցության թուլացման դլխավոր åաւճառը åեւք է ÷նւրել նրա ներսում: Ռուսական Հեղա÷ոխության åարւությունը Հնչակյան չարքերում առաջ բերեց ւարընթացության ուժդին ալիքներ ն կուսակցությունն սկսեց երերալ: Նրանից սկսեցին Հեռանալ åաւեՀաåաչւ ւարրերը, որոնք որնէ դաղա÷արական կաå չունեին նրա ծրադրի ու մարւավարության Հեւ, բայց դարձել էին կուսակցականներ՝ այդ քաղաքական ուժի Հովանավորությունն սւանալու Համար: Հնչակից դուրս եկան ոչ միայն մեծ թվով չարքայիններ, այլն նրա ղեկավար կաղմի անդամներից ոմանք: Հնչակից Հեռացածները ն նրան Համակրող Հասարակական չերւերի չա÷ավոր ւարրերը դւնում էին, որ քաղաքական

դավադրությունների ժամանակներն անդառնալիորեն անցել են, Հեւնաåես կովկասում վարվելիք քաղաքականության նոր ընթացքը åաՀանջում էր աչխաւանքի միանդամայն նոր եղանակներ: Ելնելով դրանից, նրանք իրենց դործունեությունը դերադասում էին վարել ընդՀանրաåես ամեն մի քաղաքական կաղմակերåությունից Հեռու: Սւոլիåինյան Հեւադիմության Հարվածները, բոլչնիկներից Հեւո, իրենց անողոքությամբ ւեղացին անթիվ-անՀամար Հանցանքների մեջ մեղադրվող Դաչնակցության վրա: Դեռնս 1906 թ. աչնանը կովկասում կաղմվել էր մի նոր սնՀարյուրյակ՝ «կենւրոնական ղինվորական մարմին» անունով, որի նåաւակն էր կռվել ՀՅ դաչնակցության դեմ: «Մարմինը» Հրաւարակել էր մի չրջաբերական, որում չարադրել էր իր նåաւակները: ԱՀա՛ թե ինչ էր ասված այնւեղ. «Ռուսական åեւութեան մէջ անւանելի են սեåարաւիսւները (անջաւականները:- Հ. Ս.), որովՀեւեւ նրանք åեւութիւնը ւանում են դէåի թուլացում ու անկում: ՀՅ դաչնակցութիւնն իր դործունէութեան սկղբից ի վեր իրեն ցոյց է ւուել իբրեւ այդåիսին, եւ այդ åաւճառով նրան åէւք է Հիմքից կործանել: Ոչ մի խորամանկութիւն չի կարող սւիåել մեղ այլ կերå մւածելու Դաչնակցութեան մասին, որը սեåարաւիսւների կուսակցութիւն է, եւ Հէնց դրա Համար åէւք է ոչնչացուի»: Հայւնելով այդ մասին՝ «կենւրոնական ղինվորական մարմինն» իր բոլոր ճյուղերին առաջարկում էր՝ նախադրած նåաւակին Հասնելու Համար անմիջաåես անողոք կռիվ սկսել Դաչնակցության դեմ՝ կանդ չառնելով որնէ միջոցի առջն: «Դիմադրութեան, վրէժի եւ առՀասարակ որեւէ Հակաղդեցության դէåքում, որ ձեռք կ'առնեն կուսակցութիւնը կամ նրան Համակրող աղդաբնակչութիւնն ու առանձին անՀաւներ, բացարձակ կռիւ սկսել նրանց դէմ, բռնանալ եւ նոյնիսկ ոչնչացնել, Հաչուի չառնելով ո՛չ նրանց թիւը եւ ո՛չ էլ Հասարակական կարծիքը»1:

«Դրօչակ», ‹ 11 (177) նոյեմբեր, 1906, էջ 175:

«կենւրոնական ղինվորական մարմնի» չարադրած այդ չրջաբերականը ւարածել էր ինքը՝ ոսւիկանությունը: ՍնՀարյուրյակայինների այդ ն նման սåառնալիքներն աղդեցություն չէին դործում Դաչնակցության վրա, որի թվակաղմը Հասել էր չուրջ 160 Հաղարի՞: Թեն Դաչնակցությունն սւեղծվել էր Հայ ժողովրդի արնմւյան Հաւվածը թուրքական բռնակալությունից աղաւադրելու նåաւակամղումով, բայց նա չէր կարողացել իր մեջ ձուլել թուրքաՀայ դիւակից ւարրերի մեծամասնությանը ն նրան առնել իր խորունկ ներդործության ւակ: Դրան Հակառակ, կուսակցությունը ռուսաՀայության մեջ ձեռք էր բերել Հսկայական Հեղինակություն ն դարձել ոչ միայն քաղաքական, այլն մարւական խոչոր ուժ: Նա Հենց կովկասում Հասավ իր լավադույն իրադործումներին, այնւեղ ունեցավ իր կուսակցական անբաղդաւելի Հաջողությունները, այնւեղ ւարավ իր Հաղթանակները: ՀՅԴ-ն ւիրացավ Համարյա ամբողջ կովկասաՀայ մւավորականությանը ն ընդՀանրաåես կովկասաՀայ մւքին: Այլ խոսքով՝ կովկասի Հայ իրականության մեջ նա դրության ւերն էր: իսկ կովկասաՀայ երիւասարդ ու նորաՀաս մւավորականությունը, Հաւկաåես Հայ ուսուցչությունը, որն իր աչքը բացել էր 19-20-րդ դարերի սաՀմանադծում, Դաչնակցության մեջ էր ւեսել Հանրային դործունեության անդիմադրելի ÷որձություններին դիմակայելու Հնարավորությունը: Տարածվելով ռուսաՀայ Հասարակության բոլոր խավերում ու անկյուններում, Դաչնակցությունը բռնել էր կովկասաՀայ ՞

Համեմաւության Համար նչենք, որ աղաւական-միաåեւական (լիբերալ-մոնարխիսւական) կուսակցությունների ձախ թնում դւնվող ռուսասւանյան կադեւական կուսակցությունը 1906 թ. Հունվարի ւվյալներով ուներ 100 Հաղար անդամ, որոնց թիվը Հեւադա երկու ւարիներին դնալով նվաղեց ն 1908-ի սկղբներին իջավ 25-30 Հաղարի (ւե՛ս Е. Д. Черменский, Буржуазия и царизм в революции 1905-1907 гг., Москва-Ленинград, 1939, с. 373): Ռուսասւանյան մյուս խոչոր քաղաքական կաղմակերåության՝ օկւյաբրիսւների կուսակցության («Հոկւեմբերի 17-ի միություն») անդամների թիվը 1907 թ. կաղմում էր 10,1 Հաղար (նույն ւեղում, էջ 194):

Հանրային կյանքի բոլոր ճամ÷աներն ու քառուղիները ն, այդåիսով դա կաղաåարել իր ուղած ձնով, նրան ÷ոխանցել իր ւեսությունները, ընդՀանուր աչխարՀայացքը, քաղաքական ձդւումները, Համակրանքներն ու աւելությունները: Թեն կաղմակերåության ամուր կարդաåաՀության դեմ Հաճախ Հանդես էին դալիս առանձին ըմբոսւ ւարրեր, բայց նրանք կուսակցության մեջ սովորաբար դւնվում էին երկրորդական-երրորդական դիրքերի վրա, ուսւի չէին կարողանում որնէ եղանակ սւեղծել նրա չարքերում: Սակայն վիճակն սկսեց ÷ոխվել Հունիսերեքյան Հեղաչրջումից Հեւո: Եթե 1907 թ. առաջին կեսը ՀՅ դաչնակցության կաղմի ն Հեղինակության աճի բարձունքն էր, աåա նույն թվականի երկրորդ կեսը նրա ասւիճանական թուլացման սկիղբն եղավ: Դա ւեղի էր ունենում չնայած կուսակցության ներքին ամուր կաղմվածքին, չարքերի ուժեղ կարդաåաՀությանը, կաղմակերåության անդամների բացարձակ մեծամասնության նվիրվածությանը ՀՅԴ դավանած դաղա÷արներին: Դաչնակցության սկսած վայրընթացը åայմանավորված էր ինչåես ներքին, այնåես էլ արւաքին մի չարք åաւճառներով: Ներքին åաւճառների թվում առանձնանում են երկուսը: Առաջին, Հայկական Հասարակության մեջ դործող åաւկառելի քաղաքական ուժերի ն Հոսանքների մեծ մասը (åաՀåանողականներ, աղաւականներ՝ «Մչակի» դլխավորությամբ, Հնչակյաններ, բոլչնիկներ ու մենչնիկներ ն այլք) ւարիներ չարունակ åայքար էին մղել Դաչնակցության դեմ ն նրան բնութադրել ամենաբացասական որակումներով: Այդ կաղմակերåության մասին նրանց արւաՀայւած կարծիքները, բնականաբար, աննկաւ չէին մնացել ցարական åաՀնորդական բաժանմունքի սուր աչքից: Երկրորդ, ռուսական Հեղա÷ոխության ւարիներին, Հայկական Հասարակության ամենաՀղոր քաղաքական ուժի՝ Դաչնակցության չարքերը խուժել էին ւասնյակ Հաղարավոր մարդիկ՝ ւարված նրա Հմայքով, այդ թվում՝ քաղաքային ն դյուղական մանր առնւրականներ, Հոդնորականներ, ղանաղան քաղքենիներ: Դրանցից չաւերը դաղա÷ար իսկ չունեին կուսակցու22

թյան ծրադրային նåաւակների, իրենց Հասարակական åարւականությունների մասին, åաւրասւ չէին ինքնաղոՀության, արժեքների իրենց ըմբռնումով չաւ Հեռու էին իրավ դաչնակցականի բարոյականից: Ուսւի, երբ 1907 թ. ամռանից սւոլիåինյան Հեւադիմությունն իր առաջին Հարվածները ւեղաց Դաչնակցության վրա, կուսակցության մեջ Հախուռն մւած այդ չերւը լքեց նրա չարքերը ն աåաՀովության Համար մւավ սւվերի ւակ: Դաչնակցության դեմ սանձաղերծած աՀաբեկչությունը խոր աղդեցություն դործեց Հայկական Հասարակական ղանաղան խավերի Հեւ կաղմակերåության ունեցած ÷ոխՀարաբերությունների վրա: իչխանություններից եկող Հակաղդեցությանը ղուդաՀեռ Դաչնակցության դեմ Հակաղդեցություն էր աճում այդ Հասարակության ներսում: Դա վերաբերում էր ամենից առաջ բնակչության այսåես կոչված «խելամիւ» ն «բարեմիւ» խավերին՝ Հենց այն խավերին, որոնք ոչ այնքան վաղուց չողոքորթում էին ն ամեն կերå սաւարում նրան ու նույնիսկ Համարում, որ իրենք ինչ-որ չա÷ով åաւկանում են այդ կուսակցությանը: կովկասյան թաթարներից եկող վւանդն արդեն անցել էր, ն Դաչնակցության åաչւåանության կարիքն այդ խավերն այլնս չունեին: Մյուս կողմից, կառավարության եռանդուն արչավը ն վարչական աՀաբեկչության բոլոր ւեսակների լայն կիրառումը սարսա÷ի մեջ դցեցին «խելամիւներին», ն նրանք խրւնեցին կուսակցությունից: Եվ ոչ միայն խրւնեցին, այլն Հրաժարվեցին նրա Հեւ ամեն ւեսակ Համերաչխությունից, միաւեղ դործելու ցանկությունից, ավելին՝ իրենց Հայւարարեցին անՀաչւ թչնամի նրան՝ ոչ միայն ներկայումս, այլն իբր, այդåիսին են եղել նույնիսկ անցյալում: Եվ որքան ավելի դաժան էին դառնում կառավարական բռնարարքները, այնքան նրանք բարձրաձայն էին Հռչակում իրենց թչնամությունը Հեղա÷ոխությանը ն իրենց կաւարյալ Հավաւարմությունը կամ Համերաչխությունը իչխանություններին: Պեւք է, սակայն, վերաåաՀություն անել, որ այդ արադ կերåարանա÷ոխության մեջ, բացի կենդանական վախից, դեր էին խաղում նան այլ դրդաåաւճառներ: Այն ժամանակից, երբ

Դաչնակցությունը երնան Հանեց իր սոցիալիսւական բնույթը ն ÷որձեց սոցիալիսւական դաղա÷արները ծրադրից ÷ոխադրել իր դործնական (åրակւիկ) աչխաւանքի մեջ, այդ ժամանակից, բնականաբար, նա արդեն չէր կարող Հույս կաåել ո՛չ բուրժուաղիայի, ո՛չ Հոդնորականության, ո՛չ աղաւական մւավորականության Համակրանքի Հեւ: Բարողչություն անելով ÷ողաւերերի դեմ, կաղմակերåելով բանվորական դործադուլներ ն արՀեսւակցական միություններ, այդ Հարուսւներին ներկայացնելով երկåառակություններ առաջացնող ն նույնիսկ åարղաåես անիրադործելի ւնւեսական åաՀանջներ, Համառորեն ձեռք բերելով նրանցից ղդալի ղիջումներ՝ կուսակցությունն ակնՀայւորեն չէր կարող իր դեմ չլարել ամբողջ բուրժուաղիային: Նույնը նան դյուղում: Բարողչություն անելով Հողի Համայնացման դաղա÷արի օդւին, åայքարելով Հողաւերերի չաՀադործման դեմ, նվաղադույնի Հասցնելով վարձավճարը ն բնաՀարկը, սանձաՀարելով դյուղական կուլակների ու բեկերի կամայականությունները ն այդ åայքարում երբեմն խախւելով նույնիսկ արդարության սաՀմանները՝ կուսակցությունը, բնականաբար, åեւք է ձեռք բերեր ոխերիմ թչնամիներ ի դեմս կալվածաւերերի ն առանձին ւնւեսաåես Հարուսւ, դյուղացիների: Մուավորաåես նույն բանը ւեղի ունեցավ Հոդնորականության Հեւ: էջմիածնի ժողովի (1906 թ.) որոչումները Հիմք ընդունելով ն åաՀանջելով, որ Հոդնորականությունը ժողովրդական կրթության ն աղդային դույքի ւնօրինումը Հանձնի ժողովրդի ներկայացուցիչներին, Դաչնակցությունը դրանով իսկ ոչ միայն կրճաւեց Հոդնորականության իրավունքները, այլն որոչ իմասւով չոչա÷եց նան նրա անմիջական չաՀերը: Աղաւական մւավորականությունն, իր Հերթին, չէր կարողանում Հաչւվել այն դերիչխող դրության Հեւ, որ Դաչնակցությունը դրավում էր Հայության մեջ. Հասարակական-աղդային դործերի ղեկավարությունը խլվել էր իր ձեռքից ն կարճ ժամանակում դարձել կուսակցության բացառիկ մենաչնորՀը: ՀՅԴ-ն կարողանում էր ամեն ւեղ ն ամենուրեք թելադրել իր

ՀրաՀանդները՝ իր մեծ Հեղինակությամբ ճնչելով մյուս Հասարակական Հոսանքներին, դլխավորաåես աղաւական մւավորականությանը, որն սկսել էր անորոչ անցումների ÷որձեր կաւարել դեåի կղերականություն ն աղդայնամոլություն: Նույնիսկ մի կողմ թողած ընդՀանուր սոցիալ-քաղաքական դաղա÷արների ւարբերությունը ն վախը կառավարական Հալածանքներից, նչված Հանդամանքներն անխուսա÷ելիորեն åեւք է Հանդեցնեին բոլոր իչխանություն ունեցողների կամ բնակչության՝ իչխանության ձդւող խավերի օւարմանը Դաչնակցությունից: ինչ խոսք, այդ ավել կամ åակաս Հույժ անձնական ն չաՀամոլական դրդաåաւճառները ամենակարող Դաչնակցության դեմ չէին կարող բացաՀայւորեն առաջ քաչվել մեկ-երկու ւարի առաջ: Բայց Հիմա վիճակը դլխիվայր ÷ոխվել էր. ն՛ բուրժուաղիան, ն՛ Հողաւերերը, ն՛ Հոդնորականությունն ու աջ մւավորականությունը, բոլորը միաձայն ն բավական բարձր խոսում էին աղդային չաՀերին ու իր սե÷ական դաղա÷արական åաւդամներին Դաչնակցության դավաճանության մասին: Հանդես դալով Դաչնակցության սոցիալիսւական միւումների դեմ, բուրժուաղիան (առնւրա-արդյունաբերական ն Հողաւիրական) վկայակոչում ու բողոքարկում էր ոչ թե դասակարդային, այլ ՀամընդՀանուր աղդային չաՀերը... Նա ասում էր, որ այն բացառիկ ծանր դրության Համար, որում դւնվում էր Հայ աղդը, մեծաåես մեղավոր է Դաչնակցությունը, որն աղդի ներսում ՀրաՀրել է դասակարդային Հակամարւություն ն սաւարել դրան՝ նåասւելով Հասարակական օրդանիղմի ՀամընդՀանուր քայքայմանը: Պաչւåանելով իր արւոնյալ դիրքը Հասարակական-աղդային åարւականությունների Հարցերում՝ Հոդնորականությունը մչւաåես չեչւում էր, որ դոյություն ունեցող վարչակարդի åայմաններում այն ÷ոքրիկ աղդային-մչակութային ինքնավարությունը, որ դեռնս վայելում են Հայերը, անքակւելիորեն կաåված է եկեղեցու Հեւ, ուսւի Հոդնորականության դերի ու իչխանության նսեմացման դեåքում Հայերը կղրկվեն նան այդ ինքնավարության վերջին մնացորդներից:

Աջ մւավորականությունը նույնåես արձադանքելով վերը նչված խավերի Հայւարարություններին՝ բողոքում էր ընդՀանուր-ռուսական Հեղա÷ոխական չարժման Հարցում կուսակցության միջամւության դեմ, Հայ ժողովրդին կոչ անում åաՀåանելու նախկին Հավաւարմությունը ցարական կարդերին: ԱՀա՛ այդåես, Դաչնակցության դեմ կաղմավորվեց Համերաչխ, թեկուղն իր կաղմով մի քիչ ւարօրինակ ու անՀեթեթ աղաւական-կղերական-բուրժուական աղդային Համախմբում: Թե որքանո՞վ էր անկեղծ այդ Համախմբման մեջ մւնող ուժերի բողոքը Դաչնակցության դեմ, ի՞նչ չա÷ով էին նրանք իսկաåես ելնում աղդային չաՀերից ն ի՞նչ չա÷ով՝ իրենց չաՀադիւական, դասակարդային կամ խմբակային նկրւումներից, այդ ժամանակ դժվար էր որոչել: Անչուչւ, բողոքավորների մեջ կային դաղա÷արական մարդիկ, որոնք անկեղծորեն Համողված էին, որ Դաչնակցության բռնած ուղղությունը վւանդավոր է աղդի Համար, բայց բողոքողների մեծ մասը աղդային չաՀերի դրոչով դիւակցաբար բողոքարկում էր բոլոր այն անձնական չարժառիթները, որոնց մասին խոսք եղավ վերը: Նչված Հասարակական խավերը, որոնք Հեղա÷ոխական åայքարի մեջ ներկայացված էին լոկ åաւաՀականորեն ն կարճ ժամանակով, էականորեն աղդում էին կուսակցության վիճակի վրա: Բայց վերջինիս Համար չաւ ավելի վւանդավոր էր այն Հակաղդեցությունը, որը ծադեց Հենց ժողովրդական ղանդվածներում, այն ղանդվածներում, որոնց Համար աչխաւում էր ՀՅԴ-ն ն իր բախւորոչ վճիռները կայացնելիս Հենվում էր Հենց նրանց վրա: Անդիւակից, անկայուն ն իրական դաղա÷արականությունից ղուրկ այդ ղանդվածները նս չդիմացան Հեղա÷ոխությանը Հասցված Հարվածներին ն արադորեն ւաåալվեցին ամրաåնդվող կառավարության դրոՀներից: Բուռն ոդնորությունը ն չա÷աղանց մեծ Հույսերն արադորեն ÷ոխվեցին նույնքան չա÷աղանց մեծ Հիասթա÷ության: Միայն քաղաքային åրոլեւարիաւը կարողացավ åաՀåանել Հեղա÷ոխության ժամանակ իր նվաճածից ինչ-որ բան, բայց այդ ինչ-որ բանը չաւ Հեռու էր նրանից, որ նրան խոսւացել էին կամ ձեռք էր բերել ինքը՝ իր åայքարով:

Դարերով Հալածված դյուղացին նույնåես որոչ չա÷ով թեթնացրել էր իր անåաչւåան վիճակը, բայց այդ աննչան թեթնացումը բոլորովին չէր Համաåաւասխանում Հողի Համայնացման ն ընդՀանրաåես Հողային սւրկությունից աղաւվելու մասին Դաչնակցության դծած վիթխարի Հեռանկարներին: Հեղա÷ոխությունը չէր ւվել այն, ինչ նրանից սåասում էին ն ինչ խոսւացել էր կուսակցությունը: Այսւեղից էլ Հեղա÷ոխական կուսակցությունների, այդ թվում նան, իՀարկե, Դաչնակցության ժողովրդականության անկումը: Վերջին բարոյական Հարվածը Դաչնակցությանը ւվել էին նրա իսկ լուծարած խմբերի մնացորդները, որոնք Անդրկովկասում թուրք-Հայկական ընդՀարումներից Հեւո քայքայված դյուղացիական միջավայրում իրենց վայրադություններով, բաչիբողուկային արարքներով կաւաղեցնում էին բնակչությանը: ի լրումն այս ամենի, սկսվեց åառակւում Հենց կուսակցության ներսում: ինչåես ընթերցողը ւեղեկացված է աչխաւության նախորդ չարադրանքից, այդ åառակւումը դրսնորվել էր երկու ծայրաՀեղ ն Հակադիր ուղղություններով՝ ղոււ աղդայնական ն կիսասոցիալիսւական, այլ կերå՝ թուրքա-Հայկական ն ռուսա-Հայկական: ՀՅԴ-ի՝ ռուսական Անդրկովկասը ներառնելու միջոցով իր դործունեության չրջանի լայնացումը, ինչåես նան կաղմակերåության ծրադրի նոր խմբադրությունը՝ ընդդծված սոցիալիսւական բնույթով, ւադնաå առաջացրին թուրքաՀայերի ն նրանց այն խմբերի չարքերում, որոնք չունեին այլ դաղա÷արներ, բացի ԹուրքաՀայասւանի քաղաքական աղաւադրումից: Այդ թնը վախենում էր, որ Անդրկովկասում աչխաւելը կչեղի կուսակցական ուժերին ն ԹուրքաՀայկական Հարցը կթողնի առանց անՀրաժեչւ åաչւåանության, որ սոցիալիղմի քարողչությամբ ն դասակարդային Հակամարւության առաջացումով վերջնականաåես կթաղվեն աղաւադրական åայքարի նåաւակները: Արւաքին åաւճառների թվում առաջին ւեղը åաւկանում է կառավարական Հալածանքներին: Այս առումով՝ Դաչնակցությունն արժանացել էր առՀասարակ ռուսասւանյան Հեղա÷ոխական բոլոր կուսակցությունների ճակաւադրին: Երկրորդ,

իչխանությունների աչքում այդ կուսակցությունը ներկայանում էր նան որåես քաղաքական վրեժխնդրությամբ առաջնորդվող աՀաբեկչական կաղմակերåություն: Նման մեղադրանքի Համար նրանք նոր աåացույց էին Համարում դեներալ Մաքսուդ Ալիխանով-Ավարսկու սåանությունը 1907 թ. ամռանը: ՆախիջնանաՀայության կուորածների օրերին թուրք մարդասåաններին բացաՀայւորեն խրախուսած դեներալ Ալիխանով-Ավարսկին ւեղա÷ոխվել էր Վրասւան, որւեղ իրեն Հանձնված åաւժիչ արչավախմբերով անլուր դաղանություններ էր կաւարել աåսւամբ Գուրիայում՝ Հողին Հավասարեցնելով ւասնյակ դյուղեր ն կուորելով դրանց բնակիչներին: Վրաց Հեղա÷ոխականները նրան սåանելու մի քանի ÷որձեր էին արել, որոնք վերջացել էին անՀաջողությամբ: Ալիխանով-Ավարսկին Բութայիսի դեներալ-նաՀանդաåեւն էր, երբ եկավ Ալեքսանդրաåոլ: ՀՅ դաչնակցության Ոսկանաåաւի (Բաքվի) կենւրոնական կոմիւեն որոչում ընդունեց մաՀվան ենթարկել նրան ն առաջադրանքի կաւարումը Հանձնարարեց Մարւիրոս Զարուխչյանին ու Դրասւամաւ կանայանին (Դրո): 1907 թ. Հուլիսի 2-ի երեկոյան Ալեքսանդրաåոլում ւեղակայված կաբարդինյան դնդի ակումբում ներկայացում էր ւրվում, որին ներկա էր նան Ալիխանով-Ավարսկին՝ կադեւական դåրոցի սան 16-ամյա իր որդու Հեւ: Ներկայացումը վերջանալուց Հեւո, կեսդիչերն անց, ժամը մու 2:30-ին, դեն. Ալիխանովը, դուրս դալով ակումբից, որդու Հեւ բարձրանում է կառք ն ուղնորվում ւուն: Նրանց Հեւ կառք են բարձրանում նան 20-րդ դիվիղիայի Հրամանաւար դեներալ Գլեբովի կինը ն դուսւրը1: Բեյբոււովսկայա ÷ողոցով անցնելիս, առաջին քաղաքամասի ոսւիկանաւնից քիչ Հեռու, Մարւիրոսը մուենում է սլացող կառքին ն նեւում երկու ռումբ: Սոսկալի åայթյունից սåանվում են դեներալ Ալիխանով-Ավարսկին, դեներալ Գլեբովի կինը, կա-

Տե՛ս «Խարիսխ» (Թիֆլիս), ‹ 4, 5 Հուլիսի 1907 թ.:

բարդինյան դնդի ղինվոր Գրիդորի Զեսլովը ն կառաåանը: Թեթն վիրավորվում են Ալիխանովի որդին ն դեներալ Գլեբովի դուսւրը1: Անմիջաåես վրա է Հասնում ոսւիկանությունը, բայց, ընդՀանուր խուճաåի մեջ, վրիժառուներն անՀեւանում են: Շաւ չանցած, ղորքը չրջաåաւում է քաղաքը: կաւարվում են խուղարկություններ, ձերբակալվում է 25 մարդ, որոնք չոււով աղաւ են արձակվում՝ ÷ասւեր ու վկաներ չլինելու åաւճառով2: Գեներալ Ալիխանով-Ավարսկու սåանությունը Դաչնակցության վերջին աՀաբեկչական խոչոր դործողությունն էր ցարական åաչւոնյաների նկաւմամբ: Դա ւեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ կուսակցության ուժերն սկսել էին արադորեն նվաղել ն նա ամսե-ամիս կորցնում էր իր ժողովրդականությունն Անդրկովկասում: 1905-1907 թթ. աղաւադրական չարժման ւարիներին կուսակցությունը մի կողմ էր դրել դաղւնի դործունեության ամեն ւեսակի ձները ն դործում էր բացեիբաց, ի ւես բոլորի: Հեղա÷ոխական ժամանակաչրջանն ավարւվելուց Հեւո նա սւիåված էր կրկին ընդՀաւակ անցնել: Բայց դա արդեն դժվար էր իրականացնել, քանի որ կայսրության մեջ նրան արդեն լավ էին ճանաչում: Զնայած այդ ամենին, Հունիսերեքյան Հեղաչրջումից Հեւո Դաչնակցությունն առաջվա åես մի ամբողջ ւարի չարունակում էր մնալ կովկասի ամենաուժեղ քաղաքական կաղմակերåությունը, քանի որ նրա չարքերում մնացել էին նրա նåաւակների նվիրյալները: «ինչ ըսել կ'ուղէ, որ կուսակցական եռանդուն եւ Հաւաւարիմ ւարրը միչւ չարքերուն Հեւ էր վւանդի ամենադժուար րոåէին անդամ»3,- վերՀիչել է Ալ. Խաւիսյանը: Հենց այդ նվիրյալների վրա իջան սւոլիåինյան ռեակցիայի ծանր Հարվածները: «Խարիսխ», ‹ 4, 5 Հուլիսի 1907 թ.: Նույն ւեղում: «Հայրենիք», ‹ 9 (117), Հուլիս, 1932, էջ 96:

Դաչնակցության չարունակվող դործունեությունը ն նույնիսկ նրա դոյությունը չաւ էր մւաՀոդում Սւոլիåինին: Միքայել Վարանդյանի վկայությամբ՝ նա այդ կաղմակերåությունն առանձնացնում էր կայսրության մյուս այլաղան Հեղա÷ոխական կուսակցություններից, դա Համարելով ամենավւանդավորը՝ «իր եղակի դիմադծով ու լայնարձակ ճիւղերով - կովկաս, Թուրքիա, Պարսկասւան, եւ մանաւանդ իր ղինուած ու կարդաåաՀ վաչւերով, ինքնաåաչւåան կռիւներով եւ յանդուդն աՀաբեկումներով»1: Լրջորեն ղբաղվելով Դաչնակցության խնդրով՝ Սւոլիåինը երկրորդական Համարեց վրացական ն այլ կուսակցությունների ու խմբերի դոյությունը, նույնիսկ մոռացավ նրանց մասնակցությունը կովկասյան 1905-1907 թթ. դեåքերին: Օրեր չարունակ նա ուսումնասիրում էր ներքին դործերի նախարարության ներկայացրած ւեղեկանքները, ինչåես Ռուսասւանում, այնåես էլ Թուրքիայում Հայկական ըմբոսւացումների Հեւ կաåված վավերադրերը: «կովկասեան չարժում եւ Դաչնակցութիւն դրեթէ նոյնանիչ դարձեր էին անոր աչքին»,- նկաւում էր Միքայել Վարանդյանը2: Եվ սկսվեց Դաչնակցության մինչ այդ չւեսնված Հալածանքը: Բաղմաթիվ մարդիկ, որոնք քիչ թե չաւ կասկածվում էին կուսակցական դործունեությանն առնչվելու մեջ, կալանվեցին, բանւարկվեցին կամ վարչական կարդով արւաքսվեցին երկրամասից: Աչքի ընկնող կուսակցական չաւ դործիչներ սւիåված Հեռանում էին կովկասից ն աåասւան ÷նւրում Հեռուներում: Մեկը մյուսի Հեւնից ÷ակվում էին դաչնակցական թերթերը, կնքվում էին նրանց խմբադրությունները, բռնադրավվում էին ւåարանները կամ ւåաւառերը, իսկ խմբադիրները բանւարկվում էին կամ վարչական կարդով աքսորվում: Շաւ թուլացավ ղանդվածների չրջանում ւարվող քարողչությունը, քա1

Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., ԹեՀրան, 1981, էջ 325: Նույն ւեղում:

նի որ անՀնարին էին դարձել ոչ միայն բաղմամարդ ՀանրաՀավաքները, այլն նույնիսկ կուսակցական խմբերի սովորական ժողովները: Զա÷աղանց անկայուն դւնվեցին Դաչնակցության արՀեսւակցական միությունները, որոնք չդիմացան Հեւադիմության առաջին իսկ ճնչմանը: Դրանց մեծամասնությունն ընդՀանրաåես ÷ակվեց, իսկ åաՀåանված ÷ոքր մասն այլնս չէր դրսնորում ո՛չ եռանդ, ո՛չ կենսունակություն: Դաչնակցության դեմ սկսած իրենց արչավն ըսւ ամենայնի արդարացնելու Համար իչխանությունները չէին խորչում նորանոր սադրանքներից: Դրանցից մեկն այն ամբասւանությունն էր, թե կուսակցությունը ձեռնարկել է Անդրկովկասում առաջ բերել թուրք-Հայկական նոր ընդՀարումներ: Բայց դեåքերը ցույց ւվեցին, որ ոչ թե Դաչնակցությունը, այլ Հենց իչխանություններն են մւադիր երկու ժողովուրդների միջն նոր արյունալի ÷ոթորիկ առաջ բերել: Անցյալից կարծես նորից Հառնում էր ÷ոխադարձ թչնամության աւելի ու անիծված ուրվականը: ՀՅ դաչնակցության Գանձակի կոմիւեի որոչման Համաձայն՝ Հայ վրիժառուները 1907 թ. օդոսւոսի 15-ին քաղաքից ոչ Հեռու դւնվող Ելենենդորֆ դերմանական դաղութում, իր ւան մու, սåանում են Հայաւյաց ու մաւնիչ դերմանացի Գուրին: Գանձակից եկած Հինդ ոսւիկանները ն կաղակները, Հեւաåնդելով վրիժառուներին, ÷որձում են ձերբակալել նրանց, բայց վերջիններս խույս են ւալիս ն աղաւվում1: Վերադառնալով քաղաք, ոսւիկաններն ու կաղակները ÷որձում են ձերբակալել առաջին Հանդիåած երկու Հայերի, բայց սրանք, Հանելով աւրճանակները ն կրակելով, åաչւåանվում են: ՓոխՀրաձդության ժամանակ վիրավորվում է երկու կաղակ, որոնցից մեկը, ծանր վերք սւացած լինելով, Հեւնյալ օրը մաՀանում է: Բանը սակայն դրանով չի վերջանում: Սåանված կաղակին օդոսւոսի 17-ին թաղում են չքեղ սդաՀանդեսով: Դիակին ուղեկցում էր կաղակների, Հեւնակայինների, սåաների, «իս1

Տե՛ս «Դրօչակ», ‹ 8 (185), օդոսւոս, 1907, էջ 105-106:

կական ռուս մարդկանց» մի Հսկա բաղմություն: Բաղմաթիվ åսակների առջնում ւանում էին այն åսակը, որի ժաåավենի վրա դրված էր՝ «Սåանվել է դավաճան Հայերի ձեռքով»1: Որåես åաւասխան, իչխանությունները ձեռնարկեցին Գանձակ քաղաքում թուրք-Հայկական նոր ընդՀարման կաղմակերåումը: Օդոսւոսի 18-ի երեկոյան կաղակ սåան, առանց որնէ առիթի, Հայերի թաղում դնդակ է արձակում մի թուրք կառաåանի վրա, նåաւակ ունենալով մեղքը բարդել Հայերի վրա ն բորբոքել թուրքերի ղայրույթը նրանց դեմ: Բայց մւադրությունը ձախողվում է: Թուրքը, թեթն վիրավոր, կարողանում է ÷ախչել իրենց թաղը ն Հայւնել, թե ով է եղել իր վրա կրակողը: Երկու օր Հեւո, օդոսւոսի 20-ին, կաղակները դիմում են նոր սադրանքի. Հայերի թաղով անցնելիս՝ նրանք երկու-երեք դնդակ են արձակում մի թուրք մրդավաճառի վրա ն սåանում նրան: Հայերը, խմբվելով դիակի չուրջ, բարձրաձայն մեղադրանք են Հղում Հեռվում կանդնած կաղակներին: Վերջիններս, մուենալով, նրանց վրա կրակ են բացում, սåանում ն վիրավորում 16 Հոդու: Դրանով չբավարարվելով, կաղակները խուժում են Հայերի ւներն ու խանութները ն կողոåւում ամեն արժեքավորը: Հայերը ÷ախչում են թուրքական թաղը: Գանձակի այդ դեåքերի մասին Թիֆլիսի Հայաւյաց մամուլը ն Հաւկաåես “Кавказ” («կավկաղ») թերթը ւåադրում են մի չարք Հոդվածներ, որոնցում խեղաթյուրված են ներկայացնում ամեն ինչ, կաւարվածի ամբողջ մեղքը բարդում Դաչնակցության վրա: Այդ Հոդվածների մի մասը Հանդրվանում է Պեւերբուրդի Հեւադիմական åարբերականների, այդ թվում Հայաւյաց “Новое Время” («Նովոյե Վրեմյա») թերթի էջերում: 1905-1906 թթ. ռուսական կառավարությունը Հեչւությամբ էր Հաջողում Անդրկովկասում ջարդեր սարքել՝ օդւադործելով թուրք ղանդվածների ւդիւությունը: Բայց, աՀա՛ այժմ, թուրքերը որոչ Հասունություն էին ձեռք բերել ն կարողանում էին

«Դրօչակ», ‹ 9 (186), սեåւեմբեր, 1907, էջ 132:

իրենց բարեկամներին ղանաղանել թչնամիներից: Հայերի մու արդեն Հույս էր արթնացել, որ չարադործ կառավարության ձեռքին Հարնան թուրքերն այլնս կույր դործիք չեն դառնալու, ն Համողված էին, որ դա կառավարության վերջին ÷որձն է իրար դեմ Հանելու երկու Հարնան ժողովուրդներին: Գանձակի դեåքերի առթիվ Դաչնակցության կովկասյան մարւական մարմինը 1907 թ. օդոսւոսին Հանդես եկավ մի չրջաբերականով, ուր ասված էր, որ Հայ ն թուրք Հարնանները åեւք է ÷այ÷այեն բարեկամությունը ու Համողված լինեն, որ Համայն Ռուսասւանի բոլոր ժողովուրդների աչխաւավորների Հուժկու Հարվածների ւակ միաåեւությունը՝ այդ բոլոր չարիքների åաւճառը, վաղ թե ուչ åիւի կործանվի: Դաչնակցությունը երկու ժողովուրդների միջն բարիդրացիական Հարաբերությունների Հասւաւման կողմ լինելու նորանոր ÷ասւեր էր ւալիս: 1907 թ. օդոսւոսի վերջերին Ղարաբաղի Շոչ դյուղացի Ավադը, անձնական վրեժխնդրությունից դրդված, կաղմակերåում է Հարնան թուրքական դյուղի սեիդ ՄաՀմեդի սåանությունը: Զնայած դեåքի մեջ կային մեղմացուցիչ Հանդամանքներ, բայց ՀՅ դաչնակցության Աåառաժի (Արցախի) կենւրոնական կոմիւեն մաՀվան է դաւաåարւում Ավադին, որը ն իրադործվում է անՀաåաղ: Դրան Հաջորդում է կենւրոնական կոմիւեի կոչը՝ ուղղված Ղարաբաղի Հայ ն թուրք աչխաւավորներին: կոչում ասված էր. «ՀՅ դաչնակցութեան Աåառաժի կոմիւէն Հայ եւ թուրք Հասարակութեանը Հրաւիրում է ղդասւ ու խոՀեմ մնալ, բացառել անՀաւական սåանութիւնները, վախի սåառնալիքով չթանձրացնել մթնոլորւը, չլարել եղբայրական յարաբերութիւնները, Հեռու մնալ դրդռող դործողութիւններից: Յիչել եւ Հաւաւալ, որ այդօրինակ ամէն մի քայլ Դաչնակցութեան կողմից անխնայ ենթարկուելու է ամենախիսւ åաւժի: Եւ թող ըմբռնեն ամէնքը մի անդամ ընդ միչւ, որ ՀՅ դաչնակցութիւնը, չաՀադրդռուած թուրք եւ Հայ աչխաւաւորութեան մերձեցման դաղա÷արով, արթուն կերåով Հսկում է բոլոր åրովոկաւորական (սադրիչ) մութ ոյժերի վրայ եւ իր åաւ33

ժի սուրն է åաւրասւել դիմաւորելու Համար թուրք ու Հայ աչխաւաւորութեան թչնամիներին»1: 1907 թ. ամռանը Բաքվի բնակչությունը նորից ալեկոծված էր ու աՀաբեկ՝ քաղաքում թա÷առող բաղմաթիվ ավաղակային խմբերի Հարձակումներից, կողոåոււից, սåանություններից: ինքնաåաչւåանության նախկին ղինվորներից չաւերը, åրոֆեսիոնալ ավաղակների դլխավորությամբ ն ձեռք-ձեռքի ւված ւեղական ոսւիկանության Հեւ, կողոåւում էին խանութåանին ու արՀեսւավորին, ամենաթչվառ բանվորին անդամ, իրենց կողոåւիչ ձեռքը բարձրացնում նույնիսկ կանանց ու երեխաների վրա: Ավաղակությունն անբարո վարք էր մւցրել նան կաղմակերåված բանվորության չրջանում. բանվորներից չաւերը սն ու չարքաչ աչխաւանքից դերադասում էին Հեչւ կողոåոււը: Նույնիսկ 1905-1906 թթ. թուրք-Հայկական ընդՀարումների օրերին Բաքուն չէր ւեսել ավաղակախմբերի այդåիսի լայնածավալ ոճիրներ: Օդւադործելով այն ÷ասւը, որ բաղմաղդ ավաղակախմբերի մեջ կային նան ոչ քիչ թվով նախկին դաչնակցական մարւիկներ, իսկ նրանցից ոմանք նույնիսկ խմբերի ղեկավարներ էին, իչխանությունները Դաչնակցությանը ամբասւանում էին, որ իբր նա է կաղմակերåել ավաղակախմբերը՝ նրանց կողոåոււներով Հոդալու Համար իր կարիքները: Այդ Հերթական սադրանքին, իՀարկե, ոչ քիչ Հավաւացողներ եղան, բայց Դաչնակցությունն անåաւասխան չթողեց ղրåարւությունները: Ոչ միայն մամուլով, այլն որոչակի դործերով նա ցույց ւվեց, որ ամբասւանությունն անՀիմն է, ն որ կուսակցությունը ոչ միայն որնէ առնչություն չունի կողոåւիչների Հեւ, այլն ինքը Հնարավոր բոլոր միջոցներով åայքարելու է դրանց դեմ՝ վերականդնելու Հասարակական կարդը: 1907 թ. օդոսւոսի 8-ին ՀՅԴ Բաքվի կենւրոնական կոմիւեն Հանդես եկավ åաչւոնական աղդարարությամբ, որւեղ ասվում էր, որ

«Դրօչակ», ‹ 8 (185), օդոսւոս, 1907, էջ 119:

Հեղա÷ոխական կուսակցությունների åարւքը միայն դոյություն ունեցող վարչակարդի (ռեժիմի) դեմ կռվելը չէ, այլ նան åայքարելը դրանից առաջացած չարիքների դեմ, որոնք բարոյաåես ն ֆիղիկաåես քայքայում են ւառաåած ու քանդված ժողովրդին: Եվ, իսկաåես, ինքնաåաչւåանության՝ արդեն կողոåւիչ դարձած նախկին մարւիկներին մի քանի անդամ ղդուչացնելուց Հեւո, Դաչնակցությունը ձերբակալեց նրանցից առավել աչքի ընկնողներին: ԱյնուՀեւն, կոմիւեն, մնացյալ մարւիկներին, որոնք դիւակցաբար թե անդիւակցաբար Հեւնում էին ավաղակներին, Հայւարարում էր, որ այսուՀեւն նման քայլեր կաւարելու դեåքում ենթարկվելու են ամենախիսւ åաւիժների: Միաժամանակ, կոմիւեն քաղաքի բոլոր դաչնակցականներին åաւվիրում էր լինել աչալուրջ, թույլ չւալ, որ որնէ Հայ ենթարկվի րոåեական Հրաåույրի ն դիմի քրեական Հանցանքների: Վերջում, մնացած Հեղա÷ոխական կուսակցություններին նույնåես կոչ էր Հղվում նույն վերաբերմունքն ունենալու իրենց չարքերի նկաւմամբ: Այդ նույն ժամանակ ցարական իչխանությունները դնալով ուժեղացնում էին åայքարը Դաչնակցության դեմ: Ոսւիկանությունը կովկասի ւարբեր վայրերում ձերբակալեց ւասնյակ դաչնակցականների ու նեւեց բանւերը: Դա Դաչնակցության Հեւադա լայնածավալ Հալածանքների նախերդանքն էր: Ձերբակալվածների մի մասը, իբրն åեւական Հանցավոր, մեղադրվում էր 1903 թ. Հունիսի 6-ի՝ Հայոց եկեղեցական կալվածքների դրավման ցարական կառավարության Հասւաւած օրենքին չենթարկվելու ն Հակակառավարական ելույթներին մասնակցելու Համար, այն դեåքում, երբ ինքը՝ ցարը, 1905 թ. օդոսւոսի 1-ին Հրովարւակով չեղյալ էր Հայւարարել այդ օրենքը ն Հայ եկեղեցուն վերադարձրել նրա կալվածքները: Հակաօրինական արարքների Հանցաåարւ Հեղինակների åիւակավորմամբ բանւեր նեւվածներից չաւերը մեղադրվում էին թուրք-Հայկական ընդՀարումների առիթով ղենք կրելու Համար, այն դեåքում, երբ այդ կռիվների ժամանակ իչխանությունները ղենք ու ղինամթերք էին ւվել նախ կովկասյան

թուրքերին, որից Հեւո կովկասի ոսւիկանաåեւ Ցիսը ղենք էր ւվել Հայերին՝ Թիֆլիսը åաչւåանելու Համար: Մեղադրյալների մի ուրիչ մասը Հալածանքների էր ենթարկվում իբրն Հեղա÷ոխականների՝ 1906 թ. էջմիածնում ւեղի ունեցած Հայոց կենւրոնական ժողովին մասնակցելու կամ նրա որոչումները կաւարելու Համար, այն դեåքում, երբ այդ ժողովը ւեղի էր ունեցել Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Մկրւիչ Ա Խրիմյանի թույլւվությամբ ն ոսւիկանության դիւությամբ: Ձերբակալվածներից չաւերը որակվում էին վւանդավոր աՀաբեկիչներ ն քաղաքական քարողչության Հեղինակներ, որոնք կաւարել են ՀՅԴ ղեկավարության այս կամ այն Հանձնարարությունը: իչխանությունները կարծես մոռացել էին, որ 1908-ի սկղբին կառավարությունը կովկաս ուղարկած իր ներկայացուցիչների միջոցով բանակցությունների մեջ էր մւել ՀՅԴ ղեկավարության Հեւ՝ åարղելու Համար, թե կուսակցությունն ի՞նչ դիրք կբռնի այդ ժամանակ սåասվող ռուս-թուրքական åաւերաղմի դեåքում: Եվ այդåես չարունակ: Բանւ նեւված դաչնակցականներից ոմանց 1908 թ. առաջին կեսին Հաջողվել էր ÷ախչել: Այսåես, Համաղասå Սրվանձւյանը, որը բանւարկվել էր ն ուղարկվել իրկոււսկի մու դւնվող Ժիդալովկա ավանի խիսւ ռեժիմի դաղութ, կարողացել էր ÷ախչել ն անցնել արւասաՀման: Հյուսիսային կովկասում բանւարկվում է դաչնակցական Խեչոն, որի մու եղել էին մի քանի կարնոր թղթեր: Նա ÷ոխադրվում է Եկաւերինոդարի բանւը, ն նրան քննելու դործը Հանձնվում է կարնոր դործերի քննիչներից մեկին: Բանւարկյալին ծանր åաւիժ էր սåասվում: իմանալով այդ մասին՝ ՀՅԴ Բաքվի կենւրոնական կոմիւեն ն ղինվորական մարմինը մի չարք խորՀրդակցություններից Հեւո որոչում են կաղմակերåել նրա ÷ախուսւը: Այդ դործը Հանձնարարվում է Եկաւերինոդարի չրջանին լավ ծանոթ Մկրւիչ Աղամալյանին (ՍարՀաւ): Տեղի դաչնակցականների ն բանւի åաՀաåան մի Հայ ղինվորի աջակցությամբ Մ. Աղամալյանը կարողանում է Խեչոյին աղաւել բանւից ն Հասցնել Բաքու: Շոււով Խեչոն ն Աղամալ36

յանն անցնում են Պարսկասւան ն մասնակցում այնւեղ ծավալվող Հեղա÷ոխությանը1:

ԱՆԶԱՏԱկԱՆՆԵՐի կԵՐՊԱՐԱՆԱՓՈԽՈՒՄԸ

Աչխաւության երկրորդ դրքում Հանդամանալից խոսք է եղել Դաչնակցության չարքերում 1905-1906 թթ. առաջացած անջաւական չարժումների մասին: ինչåես ցույց ենք ւվել, 1906 թ. դարնանը Դաչնակցության չարքերում Լնոն Աթաբեկյանի դլխավորությամբ սկիղբ էր առել «Երիւասարդ սոցիալիսւների» մի Հոսանք: Հրաåարակի վրա եղած Հարցերը չարունակում էին Հուղել անջաւականների չարքերը: Հեղա÷ոխությունն այլնս ւեղի ւալու վրա էր, նա մղում էր ՀեւնաåաՀային վերջին մարւերը: Հեւադիմության մութ դեմքը Հեռվից Հեռու ւեսանելի էր նան կովկասում: Միաժամանակ, Հրաåարակը լցվել էր սոցիալիսւական դրականությամբ, որը երիւասարդությունը կլանում էր չւեսնված ադաՀությամբ: Հեղա÷ոխության åարւությունը Հուսալքություն էր առաջացրել անջաւականների չարքերում: «Երիւասարդ դաչնակցականները» Հոդեկան խոր ճդնաժամ էին աåրում ն ւեսաբանական ÷նւրւուքների մեջ էին: Նրանք խորամուխ էին լինում թարդմանական ն ինքնուրույն բրոչյուրային Հեղա÷ոխականսոցիալիսւական դրականության մեջ՝ իրենց Հուղող Հարցերի åաւասխանները դւնելու Համար: Այդ բաղմաղան Հարցերը (մաւերիալիղմ, իդեալիղմ, մոնիղմ, դուալիղմ, Հողային Հարց, բանվորական Հարց, սինդիկալիղմ ն այլն), որոնք Հուղում էին անջաւականների մւքերը, նրանց ավելի ու ավելի մղում էին դեåի ձախ2:

Տե՛ս ԱբրաՀամ Գիւլխանդանեան, Հայ-թաթարական ընդՀարումները, Փարիղ, 1933, Հաւ. Ա, էջ 65: Տե՛ս «Վէմ» (Փարիղ), ‹ 2, նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1933, էջ 104:

Դաչնակցությունից անջաւված այս խմբի անդամները մեծ չա÷ով ւարված լինելով աåաղդային ւրամադրություններով ու մղումներով, ինչåես Հունիսերեքյան Հեղաչրջումից առաջ, այնåես էլ Հեւո չէին ընդունում Համաղդային դաւի դոյությունը, դւնելով, որ աղդայինն իր էությամբ ու բնույթով Հակասում է սոցիալիղմի սկղբունքներին: Ճիչւ է, նրանց չարքերում կային մարդիկ, որոնք ավելի դրական Հայացք ունեին աղդության ն աղդայինի նկաւմամբ, բայց այդåիսիների Համար, այնուամենայնիվ, որոչիչ դործոնը դասակարդն էր, մինչդեռ աղդությունն ու աղդայինը երկրորդական, սւորադաս դեր ունեին: Դաչնակցության Համեմաւ միանդամայն ւարբեր մուեցումներ Հանդես բերելով աղդային Հարցում՝ անջաւականներն իրենց այդ ւարակարծությունը ներկայացնում էին որåես սոցիալիղմի Հարցի չուրջ ՀՅԴ-ի Հեւ ունեցած Հիմնական Հակառակություն: իրականում, ինչåես նկաւել է Արւաչես Զիլինդարյանը, «Նրանց ոդին ու մղումները ռուսական էին: Հէնց դա էր åաւճառը, որ նրանք իրենց չաւ աւելի Հարաղաւ կաå էին ղդում ռուսների, քան թուրքաՀայերի Հեւ»1: Անջաւման կողմնակիցներից չաւերը (Արւաչես Աբեղյան, Գրիդոր Միրղոյան-Սյունի ն ուրիչներ), 1907 թ. մայիս-Հունիս ամիսներից սկսած, Հեւ կանդնեցին իրենց որդեդրած նոր ուղուց ն ասւիճանաբար վերադարձան Դաչնակցության դրոչի ւակ2: ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովը (1907 թ. ÷եւրվարմայիս) քննության առնելով երիւդաչնակցականների Հարցը, կուսակցությունից նրանց անջաւումը Համարել էր դրական երնույթ՝ Դաչնակցության չարքերի Հեւադա ղւման ու ամրաåնդման ւեսակեւից: Համադումարի այդ դիրքորոչմանը Հավանություն էին ւվել կուսակցական ղանդվածները: Բաքվում ւեղի ունեցած բաղմամարդ մի Հավաքույթի ժամանակ դիմելով անջաւականների ղեկավար Լ. Աթաբեկյանին, Հարություն ՇաՀրիկյանն ասել էր.

«Յառաջ» (Երեւան), ‹ 136, 30 Հունիսի 1920 թ.: Տե՛ս «Վէմ», ‹ 2, նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1933, էջ 104:

«Բոլոր այն քննադաւութիւններն ու åակասութիւնները, որոնց մասին խօսք եղաւ այսւեղ մեր կուսակցութեան մասին, կարող են եւ ճիչւ լինել: Ամէն մի կուսակցութիւն ունի իր թերութիւնները: Մենք էլ, ի Հարկէ, ունենք մերը: ... Դուք, յարդելի՛ åարոն, Հաւաւ չունէք, որ մեր այդ թերութիւնները ժամանակի ընթացքում կարող են չւկուել: է՛, ուրեմն, էլ ի՞նչ էք ուղում: Սåառնում էք Հեռանա՞լ կուսակցութեան չարքերից: Շաւ լաւ: Բայց ո՞վ է բռնում ձեր ձեռքը: Գուցէ կարծում էք, թէ առաջի՞նն էք, որ åիւի Հեռանաք եւ վերջի՞նը, որ åիւի եւ դաք...»1: Այդ ուղղությամբ աղդանչան ւվեց նան Մոսկվայի դաչնակցական ուսանողությունը՝ ընդունելով մի բանաձն, որով սխալ էր Համարում անջաւման իր նախկին որոչումը: Բանաձնն աղդարարում էր. «Մենք՝ Մոսկուայի անջաւողական դաչնակցական ուսանողներս, կոչ ենք անում մեր բոլոր բաժանողական եւ անջաւական ընկերներին, որոնք կանդնած են սոցիալ-յեղա÷ոխական ւեսակէւի վրայ՝ միանալ մեր որոչմանն ու նորից Համախմբուել կուսակցութեան չուրջը՝ յանուն աչխաւաւորութեան նուիրական չաՀերի»2: Մոսկվայի ուսանողներին Հեւնեցին անջաւականների ուրիչ խմբեր Բաքվում, Թիֆլիսում, Շուչիում ն այլուր: Այս ւարընթացության մեջ՝ երիւդաչնակցական անջաւականներն սåասում էին իրենց կաղմակերåության Համադումարի Հրավիրմանը Բաքվում, որը åեւք է վճռեր, թե այսուՀեւ ո՛րն է լինելու իրենց դերը: Համադումարի նախօրյակին Բաքվում ւեղի ունեցան անջաւականների մի չարք ժողովներ: Դրանց մասնակիցների ճնչող մասը կողմնակից էր կաղմակերåությունը կոչել «Սոց.Հեղա÷ոխական կուսակցության Հայ կաղմակերåություն»3, իսկ ÷ոքրամասնությունը, որի մեջ էր նան Լ. Աթաբեկյանը, առա«Հայրենիք», ‹ 11 (274), նոյեմբեր, 1948, էջ 63: «Խարիսխ», ‹ 17, 22 Հուլիսի 1907 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 3, 4 Հուլիսի 1907 թ.:

ջարկում էր åարղաåես ձուլվել ռուսասւանյան սոցիալիսւՀեղա÷ոխական (էս-էռ) կուսակցության մեջ ն աչխաւել Հավաքաբար: Վեճերը սուր բնույթ սւացան, ն այդåես էլ միասնական ւեսակեւ չձնավորվեց1: Անջաւականների ղեկավարները լավ իմանալով, որ իրենց դաղա÷արակիցների մի մասը դրսնորել է նորից Դաչնակցության չարքերում դործելու ւրամադրություն, ձեռք առան բոլոր միջոցները, որåեսղի դրանց ներկայացուցիչները Հնարավորինս քիչ մանդաւներ ձեռք բերեն Հրավիրվելիք Համադումարին մասնակցելու Համար, որåեսղի այնւեղ աåաՀովեն իրենց ՀամախոՀների մեծամասնությունը: Ղեկավարների այս վարմունքը խոր դժդոՀություն առաջ բերեց կաղմակերåության չարքերում, որն արձադանք դւավ նան Բաքվում 1907 թ. Հունիսի 14-ին իր աչխաւանքներն սկսած Համադումարում: Պաւդամավորներից մի քանիսն այսւեղ իրենց առաջին իսկ ելույթներում խիսւ քննադաւության ւակ առան ղեկավարության դործելակերåը: Բննադաւությամբ Հանդես եկողների թվում էր երիւդաչնակցական չարժումը սկղբնավորած Արսեն Ամիրյանը, որը ելույթից Հեւո Հեռացավ Համադումարից2: Մռավյանի Հեռանալուց Հեւո Համադումարում ւեղի ունեցավ երկրորդ åառակւումը. Հեռացան մի քանի անջաւականներ նս, որոնք կողմնակից էին դաչնային (ֆեդերալ) սկղբունքներով Դաչնակցության չարքերում մնալուն: ի վերջո, Համադումարում մնացին միայն «ուղղա÷առ անջաւականները», որոնք ձեռնամուխ եղան քննարկելու այն Հարցը, թե Դաչնակցությունից դուրս դալուց Հեւո ո՞ւր åիւի Հանդրվանեն իրենց չարքերը: Վերջաåես խարիսխը դւնվեց. երկրորդ քննարկումից Հեւո Համադումարը ձայների մեծամասնությամբ ընդունեց Հեւնյալ որոչումը.

Տե՛ս «Վէմ», ‹ 2, նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1933, էջ 104: Տե՛ս «Խարիսխ», ‹ 17, 22 Հուլիսի 1907 թ.:

«1. Վերանում է երիւասարդ դաչնակցականների անկախ դոյութիւնը, 2. կաղմակերåութիւնը մւնում է սոց.-յեղ. կուսակցութեան մէջ՝ իբրեւ այդ կուսակցութեան Հայ կաղմակերåութիւն, Հեւեւեալ Հիմունքներով. ա) Սոց.-յեղ. կուսակցութեան Հայ կաղմակերåութիւնը կաւարեալ անկախութեամբ վարում է կաղմակերåման եւ åրոåադանդայի դործը Հայ ժողովրդի մէջ, կուսակցութեան ընդՀանուր մարմինների կողքին ունենալով Հայկական Հեւեւեալ մարմինները՝ չրջանային ժողովներ եւ չրջանային կոլեկւիւներ, որոնք իրենց դործողութիւնները Համաձայնեցնում են կուսակցութեան բարձր Հիմնարկութիւնների Հեւ, բ) Հայ բանուորութեան մէջ բանաւոր եւ դրաւոր åրոåադանդայի դործը աւելի յաջող ւանելու Համար Հայ կաղմակերåութիւնը սոց.-յեղ. կուսակցութեան բարձրադոյն մարմիններում ունենում է իր ներկայացուցիչներին՝ կաղմակերåուած անդամների թուի Համեմաւ»1: Երիւդաչնակցականների Համադումարի ընդունած որոչումը ամենից առաջ ողջունեց սոցիալիսւ-Հեղա÷ոխականների Բաքվի կաղմակերåությունը, որի Հայերեն Հրաւարակած Հաւուկ աղդում ասված էր. «Սոց.-յեղ. կուսակցութեան Բաքւի կաղմակերåութիւնը յայւարարում է ի դիւութիւն բանուորների, որ նախկին «Երիւասարդ դաչնակցականների» կաղմակերåութիւնը (ԵԴկ) միացել է մեր կուսակցութեանը՝ իբրեւ սոց.-յեղ. Հայ կաղմակերåութիւն: Այդ åաւմական ակւի Համար իբրեւ ÷ասւաթուղթ է ծառայում այն դեկլարացիան, որը մօւ ժամանակներս լոյս կւեսնի ՍՀկ կենւրոնական կոմիւէի Հրաւարակութեամբ»2: էսէռական կուսակցության անդրկովկասյան ոչ բոլոր մարմիններն էին ողջունել Երիւասարդ դաչնակցականների կաղմակերåությունը ինքնավար սկղբունքով կուսակցության մեջ ընդդրկելու որոչումը: Դրանցից էր նան կուսակցության անդրկովկասյան չրջանային կոմիւեն, որի åաչւոնական օրդանում

«Խարիսխ», ‹ 3, 4 Հուլիսի 1907 թ.: Նույն ւեղում:

("Известия Закавказского Областного комитета”) ւåադրված Հոդվածում ասված էր. «Սոց-Հեղ. կուսակցությանն ընդունելի է միմիայն լիակաւար ն անåայման միացումը. բոլոր այն կաղմակերåչական ձները, ինչåես օրինակ դաչնության ն լիակաւար միացման միջն մի որնէ այլ ձն, միայն կխանդարեն սոց.-Հեղ. դործունեությանը կովկասում»1: Դաչնակցությունից Հեռացած երիւդաչնակցականներին այլ բան չէր մնում անելու, քան խախւել իրենց Համադումարի որոչումը ն սոց.-Հեղա÷ոխական կուսակցության մեջ մւնել ոչ թե դաչնային սկղբունքով, այն է՝ ոչ թե մւնել որåես ինքնավար կաղմակերåություն՝ ունենալով այնւեղ Հայկական թն իր դործադիր մարմնով, այլ՝ լիակաւար ձուլվել դրա մեջ: Երիւդաչնակցական կաղմակերåության բոլոր անդամները, Լ. Աթաբեկյանի դլխավորությամբ, ընդՀանուր Հիմունքներով Համալրեցին ռուսասւանյան սոցիալիսւ-Հեղա÷ոխականների կուսակցության չարքերը: Ուղղա÷առ դաչնակցական-երիւասարդ դաչնակցականանջաւական՝ աՀա՛ այն ուղին, որով անցնելով, երիւսոցիալիսւները, ի վերջո, խարիսխ նեւեցին սոց.-Հեղա÷ոխական կուսակցության մեջ: Այսåիսով, երիւդաչնակցականների կաղմակերåությունը, որåես ինքնուրույն ուժ, 1907 թ. Հուլիսին դադարեց դոյություն ունենալուց: Բայց նոր միջավայրում էլ՝ սոց.-Հեղա÷ոխական կուսակցության չարքերում, «երիւասարդ սոցիալիսւները» բավական ժամանակ մնացին երերուն ն սåասողական կացության մեջ, քանի որ կուսակցության բարձրադույն մարմինը Հաåաղում էր ւալ իր վերջնական վճիռը: Այդ åայմաններում՝ երիւդաչնակցականների մի մասն արդեն Հաչւվել էր սոց.-Հեղ. կուսակցության մեջ ձուլվելու իրողության Հեւ, իսկ մյուս մասը դեռ ÷այ÷այում էր այնւեղ ինքնավար վիճակ ունենալու Հույսը: ի վերջո, սոցիալիսւ-Հեղա÷ոխական (էս-էռ) կուսակցության կենւրոնը 1907 թ. օդոսւոսին ընդունեց իր անդրկովկաս1

“Известия Закавказского Областного комитета” (Тифлис), ‹ 1, 1907, с. 12.

յան չրջանային կոմիւեի առաջարկը՝ երիւդաչնակցականների կաղմակերåությունը կուսակցության մեջ ձուլելու մասին1: «Հայ քաղաքական մւքի դեդերումները» Հայւնի աչխաւության մեջ Արւաչես Զիլինդարյանը (Ռուբեն Դարբինյան) դրում էր, որ էսէռական կուսակցության Հեւ երիւդաչնակցականների միացումը «իրաåէս եղաւ ինքնաչէղոքացման Համաղօր քայլ մը: ... Բնական է, որ այլեւս անոնք չէին կարող նչանակալի դեր մը կաւարել Հայ քաղաքական կեանքին մէջ»2: Տե՛ս «Յառաջ», ‹ 136, 30 Հունիսի 1920 թ.: «Հայրենիք», ‹ 1, նոյեմբեր, 1922, էջ 57: Սոցիալիսւ-Հեղա÷ոխականների կուսակցության չարքերում դւնվող մի չարք նախկին առաջաւարներ (Արմենակ Տեր-Սարդսյան, Գնորդ Մելիք-ՇաՀնաղարյան, Վասակ Խոռխոռունի ն ՎաՀան Մինախորյան), ինչåես նան այդ կուսակցության չաւ անդամներ 1908 թ. ամռանը ձերբակալվեցին սոց.-Հեղ. կուսակցության Անդրկովկասյան չրջանային ժողովի ժամանակ: 1910 թ. մայիսին ղրկվելով բոլոր իրավունքներից՝ նրանք դաւաåարւվեցին ցմաՀ աքսորի՝ Սիբիր: Շաւ չանցած, բանւ նեւվեց «Անիւ» թերթի åաւասխանաւու խմբադիր Գրիդոր Բաղաղ-Աղաջանյանը ն թերթը ÷ակվեց: Դրսում մնացած նախկին անջաւականներն սկսեցին Հրաւարակել «Շե÷որ» թերթը, որին երբեմն աչխաւակցում էին նան բանւերում դւնվող էսէռ անջաւականներից ոմանք: Շաւ չանցած, ճակաւադրի քմաՀաճ կամքով, «Դաչնակցության դործով» ձերբակալվեց Դաչնակցությունից Հեռացած Լ. Աթաբեկյանը: էսէռ անջաւականների դրսում մնացած ընկերները ցրվեցին ն Հոսանքը դադարեցրեց իր դոյությունը: ՀամաչխարՀային åաւերաղմի ն ռուսական երկրորդ (÷եւրվարյան) Հեղա÷ոխության ւարիներին անջաւական չարժումը կենդանության թույլ ն կարճաւն նչաններ ցույց ւվեց՝ «Սոց.-Հեղ. կուսակցության Հայ կաղմակերåություն» անվան ւակ: 1917-1918 թթ. Բաքվում սåանվեցին Լնոն Աթաբեկյանը, Հայկ, Խորեն, Սւե÷ան Սւե÷անյանները, Գրիդոր Բաղաղ-Աղաջանյանը, Թիֆլիսում մաՀացավ Արւաչես Ալիխանյանը, սåանվեց Սւե÷անոս Նաղարյանը: Հայասւանի առաջին Հանրաåեւության օրով Երնանում էին նախկին անջաւականներ՝ դործակաւար ԱբրաՀամը (Շեֆ), կոոåերաւոր ՀովՀաննես Լաղարյանը (Թյունի), աՀաբեկիչ Տիդրան Տեր-ՍաՀակյանը (Զարմայր): Սրանցից առաջինը մութ ուժերի ձեռքով սåանվեց Վեդի-Բասարի չրջանում, երկրորդը՝ 1921 թ. ÷եւրվարյան աåսւամբության օրերին՝ Ղամարլուի ճակաւում, երրորդը՝ խորՀրդային իչխանության օրոք Երնանում՝ ինչ-որ մի ոճրադործի ձեռքից ղոՀը աղաւելու ժամանակ: Մի քանի նախկին անջաւականներ խորՀրդային ւարիներին աքսորվեցին Սիբիր: ԸնդՀանրաåես անջաւականներին վիճակվեց նույն բախւն ու ճակաւադիրը, ինչ որ իր օրերի դաչնակցական մւավորականության մեծ մասին (ւե՛ս «Վէմ», ‹ 2, նոյեմբերդեկւեմբեր, 1933, էջ 106-107):

2 22 Անցնելով ընդՀաւակ, Հեղա÷ոխական կուսակցությունները, սակայն, չէին դադարեցրել իրենց կաղմակերåչական ն քարողչական աչխաւանքները: «Անսովոր աչքերու Համար յեղա÷ոխութիւնը վերջացած էր արդէն: Բայց ներքնայարկերու մէջ կը åաւրասւուէին յեղա÷ոխական նոր չարժումներ,- իր Հուչերում նչել է Ալ. Խաւիսյանը:- Հալածուած իչխանութենէ՝ անոնք առաջին Հերթին ջանացին լեցնել ձերբակալուած եւ աքսորուած անդամներու ւեղը: կուսակցութիւններու առաջին քայլն եղաւ կարդի բերել ներքին մեքենան, կաå Հասւաւել կեդրոնի եւ ծայրադաւառներու միջեւ, այսինքն՝ լծուիլ ղոււ ներքին աչխաւանքներու»1: ՎերաՀասւաւման Համար՝ ընդՀաւակում դւնվող Հեղա÷ոխական ուժերն ընւրել էին երկու ճանաåարՀ. 1) ԱրՀեսւակցական միությունների սւեղծում, 2) Ժողովրդական Համալսարանների ն մեծաՀասակների Համար բացված դåրոցների քողի ւակ դասախոսությունների կաղմակերåում:

ՄիՀՐԱՆԱկԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎԱԽՃԱՆԸ

Դաչնակցության չարքերում առաջացած մյուս Հոսանքը՝ միՀրանական չարժումը, չաւ ավելի վւանդավոր էր կուսակցության Համար, քան անջաւական չարժումը: ՄիՀրանականությունը Դաչնակցության դեմ åայքար էր սկսել աջից: Եթե անջաւականների կաղմում Հիմնականում դաղա÷արական մարդիկ էին, աåա միՀրանական չարքերում, քիչ բացառություններով, ղենքի մարդիկ: Այս չարժումը նան բաղմամարդ էր՝ անջաւական չարժման Համեմաւ: Բաբերդցի Հերոս խմբաåեւ ՄիՀրան Բեչիչյանի նախաձեռնած չարժումը, ինչåես ցույց է ւրված աչխաւության նախորդ դլուխներում, ձախողվել էր, չնայած սկղբի օրերին իր Հեւնում

«Հայրենիք», ‹ 9 (117), Հուլիս, 1932, էջ 96:

ուներ Հաղարավոր Համակիրներ: Շարժման ՀաչվեՀարդարը, ÷ասւորեն, կաւարվել էր նախքան ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովի ընդունած՝ միՀրանականությանը խարաղանելու ն դաւաåարւելու որոչումը: Դեռ ժողովից չուրջ մեկ ւարի առաջ կուսակցության չարքերում ւրամադրություն էր առաջացել աՀաբեկչության միջոցով ասåարեղից վերացնել ՄիՀրանին ու նրա առավել եռանդուն ղինակիցներին ն չարժումը խեղդել իր ղարդացման առաջին ÷ուլում: կուսակցության ղեկավարության մեջ այդ ւրամադրությունների արւաՀայւիչներն էին Եղիչե Թո÷չյանը, Հարություն ՇաՀրիկյանը, բժ. Հակոբ Զավրյանը, Արամ Մանուկյանը ն ուրիչներ: Բայց ղեկավար չրջաններում դերիչխողը, այնուամենայնիվ, այն ւեսակեւն էր, որ åեւք է Հնարավորինս խուսա÷ել արյուն թա÷ելուց, ձդւել կուսակցական չարքերի առջն երնան Հանել ՄիՀրանի ն նրա ՀամախոՀների նåաւակների վնասակարությունը ու այդ միջոցով նրանց ուքի ւակից խլել Հողը ն քայքայել չարքերը: Այս ւեսակեւի åաչւåանները, ոչ առանց Հիմքի, դւնում էին, որ ՄիՀրանի ն նրա ընկերների դեմ ղենք դործածելու դեåքում նրանք կՀերոսանան բանից անւեղյակ ղանդվածի առջն: իրոք, եթե Հնարավոր լիներ թուրքաՀայ Հայւնի ն առավել աչքի ընկնող դեմքերին դուրս բերել այդ չարժման դեմ, աåա, միդուցե, չարժումը կարելի կլիներ խեղդել սաղմի մեջ: Այդ բանը, սակայն, ւեղի չունեցավ: Ճիչւ է, ՄիՀրանի Հեւնից դնացող մարւիկների մի մասը, 1906 թ. կեսերից սկսած, Հեռացավ խմբաåեւից ն վերադարձավ Դաչնակցության չարքերը, բայց ղդալի թվով ղինվորներ՝ չուրջ 3 Հաղար մարդ, նույնիսկ մինչն ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովը չարունակում էր Հավաւարմորեն Հեւնել իրենց ղեկավարին: Այս åայմաններում՝ ընդՀանուր ժողովը, բացի միՀրանականության էությունը բնորոչող բացաՀայւ ընդունած ն Հրաåարակած որոչումից, ընդունել էր նան լրացուցիչ, բայց չՀրաåարակած որոչում՝ ՄիՀրանին կուսակցական աՀաբեկչության ենթարկել՝ խնդիրը Հանձնելով Դաչնակցության կովկասյան աՀաբեկիչ մարմնին:

1907 թ. մայիսի վերջերից սկսած, ընդամենը չաբաթների ընթացքում, միՀրանական չարժումը դնաց դեåի քայքայում: Ըսւ Դաչնակցության åաչւոնական ւեսակեւի, չարժման արադ ձախողմանը մեծաåես նåասւել էր նան այն åարադան, որ ՄիՀրանը, իր մոլեդնության մեջ, իբր, դարձել էր Ռուսասւանի դաղւնի ոսւիկանության դործակալ, որåեսղի կուսակցության վերին մարմինների դեմ մղվող åայքարում սւանա իչխանությունների դործուն աջակցությունը: Դաչնակցության åաչւոնական ամբասւանության Համաձայն՝ Հենց այդ դավաճանական դործակցության Հեւնանքով է, որ ՄիՀրանից արադորեն երես դարձրին 2000-ից ավելի ՀամախոՀներ, որոնք Համողված էին, թե նա անկեղծորեն էր սւանձնել թուրքաՀայերի դաւի åաչւåանությունը: ՄիՀրանական չարժումը Հոդեվարք էր աåրում: Մնացել էր ՄիՀրանը իր մի քանի Հարյուր կողմնակիցների Հեւ՝ դաչնակցական աՀաբեկիչներից Հեւաåնդված ու մաՀվան մչւական սåառնալիքի ւակ: Եկավ մի åաՀ, երբ Դաչնակցության Հին Հայդուկաåեւի Համար Թիֆլիսը նույնåես դարձավ չաւ վւանդավոր: Նա արդեն ւեղեկացել էր, որ քաղաքում դւնվող Նիկոլ Դումանը Բաքվից, Երնանից, կարսից, Նախիջնանից, Ախալցխայից, Ալեքսանդրաåոլից ն ուրիչ քաղաքներից կանչել է Դաչնակցության ղեկավարությանը նվիրված մի քանի մարւիկների՝ իրականացնելու Համար իր ն ղինակիցներից ոմանց աՀաբեկումը: Դումանի խորՀրդով՝ Թիֆլիս կանչվեց նան թուրքաՀայ խմբաåեւ կո÷եցի Մուչեղը, որին ն Հանձնարարվեց դործողության իրականացման åաւասխանաւվությունը: Հեռաւես Դումանը չէր ուղում, որ ՄիՀրանը åաւուՀասվի կովկասաՀայ որնէ մարւիկի ձեռքով, քանի որ մթնոլորւը չաւ էր թունավորված, ն դա կարող էր կրքերը է՛լ ավելի դրդռել ու թուրքաՀայ ն կովկասաՀայ մարւիկների ընդՀարումներ առաջ բերել: 1907 թ. մայիսի կեսերին դաչնակցական աՀաբեկիչները Թիֆլիսում սåանեցին ՄիՀրանի մի քանի ղինակիցների: Այդւեղ մաՀա÷որձ կաւարվեց նան ՄիՀրանի վրա, որը սակայն, մնաց կենդանի, ն, չոււով, իրեն ղորավիդ մի խումբ ընկերների Հեւ,

թողնելով Թիֆլիսը, անցավ Հյուսիսային կովկասի Հանքային ջրերի չրջանի Պյաւիդորսկ քաղաքը, Հույս ունենալով, որ այնւեղ կարող է ավելի աåաՀով լինել: Բայց աՀաբեկման վճիռը մնում էր ի ղորու: Ուր էլ որ նա դնար, վերջիվերջո, åեւք է խ÷վեր: Անչուչւ, դյուրին դործ չէր նրան աՀաբեկելը: Հրի ու կրակների միջով անցած մարւիկ էր ՄիՀրանը: Խիղախ էր, ճարåիկ, վւանդավոր ւեղերից դուրս դալու Հնարներն իմացող: Թիֆլիսից Պյաւիդորսկ է մեկնում Նիկոլ Դումանի՝ ւարբեր ւեղերից կանչած մարւիկների մի խումբ՝ դլխավորությամբ Խանասորի արչավանքի մասնակից ասւրախանցի Համբարձում Աղաջանյանի, որը վերցրել էր «կարաåեւ Ավադյան» կեղծ անունը ն ընկերների չրջանում Հայւնի էր կարո անունով: Խմբի մյուս անդամներն էին Սենիկ (Սենեքերիմ) Աղաջանյանը (կարսեցի), Գարեդին Հարությունյանը (նախիջնանցի), Հայկ Բախչինյանը (ախալցխացի), Ասլան Գրիդորյանը (ղանդեղուրցի), Մարւիրոս Գնորդյանը, օրիորդ ԱնաՀիւ Փարսադանյանը (չուչեցի), Արմենակ Սիլվիյանը (åոլսեցի, որը, սակայն, իր դիւակցական կյանքն անցկացրել էր կովկասում ն Ռուսասւանում): Խմբի Պյաւիդորսկ Հասնելուն åես ՄիՀրանը խույս է ւալիս դեåի Արմավիր: կարոն ն իր մարդիկ Հեւնում են նրան: Արմավիրի ÷ողոցներից մեկում 1907 թ. Հունիսի 1-ին ՄիՀրանը ենթարկվում է նոր աՀաբեկման: Այս երկրորդ մաՀա÷որձից էլ նա դուրս է դալիս ողջ, թեն վիրավորվում է ուքից: Գործողության ժամանակ սåանվում են ՄիՀրանի երկու ղինակիցները՝ կո÷եցի Խեչոն ն ոմն Վարդաåեւյան: Նույն օրը, Հունիսի 1-ին, Թիֆլիսում աՀաբեկվում է ղաղախեցի Վասիլ անունով միՀրանականը՞: Այդ դործողություններից Հեւո ՀՅԴ կովկասյան աՀաբեկիչ մարմինը ւåադրեց ն ւարածեց մի աղդ, ուր նչված էին կաւարվածի åաւճառները: «Այս ամէնը յայւնելով ի դիւութիւն,ասված էր աղդում,- աՀաբեկիչ մարմինը կը ÷ութայ յայւարա-

՞

Մեղ չՀաջողվեց åարղել Վարդաåեւյանի ն Վասիլի ինքնությունը ն այլ մանրամասներ:

րել, որ խսւիւ արդելուած է Համակրանքի որեւէ ցոյց ընդունել դաւաåարւեալներու յուղարկաւորութեան առթիւ. միմիայն ծխաւէր քաՀանան կ'արւօնուի եկեղեցական արարողութիւն կաւարելու»: Անթացուåով քայլող վիրավոր ՄիՀրանը 1907 թ. օդոսւոսին Արմավիրից անցնում է Յալթա քաղաքը, ուր աåրում էին իր այրի քույրը՝ ւիկ. Նաղարյանը ն սրա որդին՝ Գասåարը: կարոյի խումբը Հեւնում է ՄիՀրանին ն Հասնում Յալթա: իմանալով այդ մասին, ՄիՀրանը աåասւանում է քաղաքից ոչ Հեռու Դերեքեոյ դյուղում՝ Գաբրիել Վարդերեսյան կեղծ անունով: կարոն ն ւղաները դնում են այդւեղ, բայց նրանց չի Հաջողվում կաւարել իրենց խնդիրը, քանղի ÷որձված Հին խմբաåեւը իր ղդուչությամբ ի դերն է Հանում խմբի ծրադիրը: Միաժամանակ, åարադաները դասավորվում են չաւ անցանկալի կերåով. կարոյի ն նրա ընկերների կամքից բոլորովին անկախ, օդոսւոսի 17-ին սåանվում է ՄիՀրանի քրոջ որդին՝ Գասåար Նաղարյանը: Այդ սåանության մեղադրանքով ձերբակալվում է աՀաբեկիչների ողջ խումբը, ուրիչ չորս Հայ նս, մի ռուս երիւասարդ՝ Պյուր Բոդրովը, երկու ռուս աղջիկ՝ Նինա Շիչլովան ն Մարիա Դոբուժինսկայան: Ձերբակալությունը կաւարվել էր Յալթայի åարեւ վրացի Դումբաձեի ՀրաՀանդով: իր վերադասին վերջինս Հեռադրել էր. «կովկասից այսւեղ են եկել մի քանի Հայ աՀաբեկիչներ՝ մեր չրջանում աՀաբեկումներ կաւարելու Համար: Մեղ յաջողուել է բոլորին ձերբակալել: կաւարվում է Հեւաքննություն»1:

«Հայրենիք», ‹ 6 (352), Հունիս, 1955, էջ 2:

ԽՐիՄՅԱՆ կԱԹՈՂիկՈՍի ՀԱՆԳՈՒՄԸ

էջմիածնի 1906 թ. օդոսւոսին ւաåալված կենւրոնական ժողովի թողած աննåասւ ւåավորությունը մեղմելու ն ժողովրդի մու Հայ եկեղեցու ընկած վարկը վերականդնելու Համար, ինչåես նան Հեղա÷ոխության åարւության åաՀը Հարմար նկաւելով, Հայ կղերը 1907 թ. ամռանն ու աչնանը բուռն դործունեություն ծավալեցին ռուսաՀայ եկեղեցական ժողով Հրավիրելու Համար: Մկրւիչ Ա Խրիմյան կաթողիկոսը Հիվանդ էր ն միաբանության անդամներին ընդառաջ դնալու որնէ ցանկություն Հանդես չէր բերում: Դեռ թարմ էր մեկ ւարի առաջ ւեղի ունեցած էջմիածնի կենւրոնական («աղդային») ժողովի ցրման դառը Հիչողությունը, դեռ չէր մոռացվել Հայկական մամուլի ÷ոթորկալից ամբասւանությունների ւարա÷ը էջմիածնի վրա: Բայց միաբանները չարունակում էին սղոցել ծերունի կաթողիկոսի ականջը: Թեն Խրիմյանը միանդամայն անւարբեր էր բարձրացված Հարցի նկաւմամբ, բայց նրա կամքից անկախ, միաբանությունն արդեն ձեռնարկել էր ժողովի Հրավիրման նախաåաւրասւությունը: Ավելին, էջմիածնի մի խումբ կղերականներ նույնիսկ կաղմել էին Համաåաւասխան կոնդակ, որն սւորադրելու Համար åեւք է ներկայացվեր Խրիմյանին: էջմիածնի կղերի մւադրությունը դաղւնի մնալ չէր կարող, ն լուրն անցավ մամուլի էջերը: Եթե 1906 թ. էջմիածնի կենւրոնական ժողովի Հրավիրմանը դեմ էին արւաՀայւվել Հայ սոցիալ-դեմոկրաւները ն աղաւականները, իսկ Դաչնակցությունը եկեղեցու ն åաՀåանողականների Հեւ դրա նախաձեռնողներից մեկն էր եղել, աåա այժմ Հայ Հասարակության քաղաքական բոլոր կաղմակերåությունները ն Հոսանքները, բացառությամբ մամուլի åաՀåանողական օրդանների ն եկեղեցու, վճռականաåես Հանդես եկան էջմիածնի ծրադրած ժողովի Հրավիրման դեմ: Հայ կադեւական նչանավոր դործիչներից Սամսոն Հարությունյանն այդ առթիվ դրում էր. «Մեր կրօնաւորները ւենչում են ժողովի, եւ որովՀեւեւ

÷առքի դլուխներին յաւուկ է մեծ բաների մասին մւածել, ուսւի եւ վերածնութեան Հովերով ւարուած՝ նրանք Հայ իրականութեան բոլոր նչանաւոր խնդիրները կարդաւորելու Համար միւք ունեն դումարել «ՌուսաՀայոց եկեղեցական Համադումար»: Այն բոլոր դործերը, որ ուղում են կարդադրել մեր արւօնեալները, ժողովրդի դործերն են, եւ դրանց ւէրն ու ւնօրէնը ժողովուրդն է: Ժողո՞վ էք ուղում, բայց անցեալ ւարուայ կենւրոնական ժողովը ժողով չէ՞ր: ինչåէ՞ս կարող էք ւանել դուք այդ անունը, դա ձեր քունն է կւրել. ինչե՛ր չարիք դուք այդ ժողովը ÷ակել ւալու, այն չկայացնելու Համար»1: ԱյնուՀեւն, անդրադառնալով այն Հարցին, թե ինչո՛ւ կղերը չաՀադրդռված է Հրավիրել ռուսաՀայ եկեղեցական նոր ժողով, Ս. Հարությունյանը չարունակում է. «Դուք ւենչում էք առանց ժողովրդի մասնակցութեան նրա դործերը կարդաւորել ձեր դասակարդային չաՀերի ւեսակէւից եւ ձեր ւիրաåեւութիւնն ամրաåնդելու դիւումներով: Գեղեցիկ: Աչխաւեցէ՛ք, բայց կեանքն իրենը կանի: Դա Հոդեվարքի վերջին արւայայւութիւնն է: Մի բան միայն ի նկաւի ունեցէ՛ք, որ Հոդեւորականութեան, նրա քարողողների, կրօնի եւ բարոյականութեան, նրա Հիմնարկութիւնների վարկի ընկնելը, նրանց նուասւանալն ու արՀամարՀանքի մաւնուելը աչխարՀիկ ոդու բարձրանալու նչանն է: Սարսա÷ելի է աչխարՀիկ ոդին, նա ձեր ւիրաåեւութեան թէղերը խղել է արդէն. այդ ոդին ժողովրդի ղարթնող դիւակցութեան ւարերային Հոսանքն է, որ քանդում է ու կը քանդի ձեր ÷այ÷այած բոլոր անուրջները»2: Հայկական մամուլի խսւադույն քննադաւությունը չկանդնեցրեց էջմիածնի վանքի միաբաններին, որոնք չարունակում էին նախաåաւրասւել ռուսաՀայոց եկեղեցական ժողովի Հրավիրումը: Խրիմյան կաթողիկոսի առողջական վաւթար վիճակն անորոչ ժամանակով Հեւաձդեց ծրադրված դործը:

«կովկասի առաւօւ» (Թիֆլիս), ‹ 14, 5 սեåւեմբերի 1907 թ.: Նույն ւեղում:

Մաղաքիա արք. Օրմանյանը Հեւնյալ բնորոչումն է ւվել Մկրւիչ Խրիմյանի անձին. «ԲարձրաՀասակ անձն, վեՀ դէմքով եւ առողջ կաղմով անձն մըն էր Խրիմեան. բնութեամբ ղուարթ, åարադայից յարմարող, ո՛չ ձախորդութեամբ ընկճուող եւ ո՛չ յաջողութեամբ ճոխացող, արւաքնայարդար ձեւերէ Հեռու, ÷առքի երեւոյթները անարդող, միչւ ժåւուն եւ կաւակախօս, Հմւութեամբ աղդային չրջանակի մէջ Հարուսւ, ւոսåական աւիւնով երդիչ մը, որ մինչեւ վերջի աւեններ խօսող մը եւ դրող մը մնաց իմասւալից դիււերով եւ դրաւիչ ոճով»1: 1907 թ. աչնան սկղբներին Խրիմյանի առողջական վիճակը կւրուկ վաւթարացավ: Նա այլնս դուրս չէր դալիս վեՀարանից, խուսա÷ում էր Հյուրեր ընդունելուց: Բայց թուրքաՀայոց ւառաåանքների մասին ւադնաåաբեր լուրերը մինչն կյանքի վերջալույսը չարունակում էին Հուղել վչւակիր ծերունուն: կաթողիկոսի առողջական վիճակի վաւթարացումը Համընկել էր Հաադայում (Լա-Հեյ) խաղաղության միջաղդային նոր Համաժողով Հրավիրելու ռուսական կառավարության առաջարկին: Խրիմյանն չւաå կաղմել ն Հաադա էր ուղարկել մի åաւվիրակություն՝ թուրքաՀայոց Հարցն այնւեղ բարձրացնելու Համար: ՄւաՀոդ իր աղդի անորոչ ճակաւադրով, Խրիմյանը կյանքի վերջի մեկ ու կես ամսում նամակ-դիմումներ Հղեց Ռուսասւանի կայսր Նիկոլայ II-ին, Մեծ Բրիւանիայի թադավոր էդուարդ VII-ին ն Պարսկասւանի ՄաՀմեդ Ալի չաՀին: Առաջին երկու նամակ-դիմումները նա åաւվիրեց åաւրասւել սեåւեմբերի 9-ին ն սւորադրեց սեåւեմբերի 16-ին, որոնք նույն օրն էլ առաքվեցին: Դիմումներում նկարադրված էին թուրքաՀայ ժողովրդի չարունակվող անլուր սարսա÷ները, որոնց վերջին ժամանակներում ավելացել էր ավերիչ սովը: Երկու դիմումները մուավորաåես նույն բովանդակությունն Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., Մայր աթոռ ս. էջմիածին, 2001, էջ 5755:

ունեին՝ ւարբերվելով միայն մի քանի մանրամասների մեջ: Նիկոլայ կայսրին դրած նամակում Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը Հայւնում էր իր աղդի երախւադիւական ղդացմունքները ռուսական կառավարությանը, որ «թուրքական Հայերի բախւի նկաւմամբ միչւ ցուցաբերել է Հոդաւարություն»1: Աåա, որåես դրա Հակադրություն, նա վկայակոչում էր թուրքաՀայության նկաւմամբ օսմանյան կառավարության վարած ղանդվածային ջարդերի ու կուորածների ւմարդի քաղաքականությունը2: կաթողիկոսը դժդոՀում էր թուրք բարբարոսների դործողությունների Հանդեå եվրոåական åեւությունների անւարբեր վերաբերմունքից, որոնք Հայերին ւված իրենց սին խոսւումների քաղաքականությամբ, ըսւ էության, թուրք աղդայնամոլներին խրախուսում էին իրականացնելու նորանոր ոճրադործություններ3: «Որåես դիչաւիչներով լեցուն անաåաւ քչված ոչխարի Հյուծված Հու,- դրում էր Խրիմյանը,- Թուրքիայի Հայկական մարղերի քրիսւոնյա բնակչությունը իրեն åաւեåաւ է ւալիս, բայց ողբերդական վիճակից դուրս դալու մի ելք չի դւնում»4: ԱյնուՀեւն կաթողիկոսն անդրադառնում էր Հայկական Հարցի անցյալի Համառու åաւմությանը, նչում այն անՀուն դժբախւությունները, որոնք բաժին են ընկել թուրքաՀայությանը, միաժամանակ ռուս ւիրակալից խնդրում էր աջակից լինել Հալածական ժողովրդին: «Ներկայումս,- դրում էր նա,երբ չնորՀիվ Ձերդ մեծության բարձր նախաձեռնության, արդեն երկրորդ անդամ Հրավիրվում է միջաղդային խաղաղության Համադումար Հաադայում, դեåի ո՞ւմ åեւք է ուղղեմ ես իմ Հուսալից Հայացքը, եթե ոչ դեåի խաղաղության դաղա÷արը åեւությունների միջն իրադործելու Մեծ Նախաձեռնողը, դեåի արնելյան քրիսւոնյաներին Հովանավորող մեծ åեւությունը»5:

Պաւմա-բանասիրական Հանդես» (Երնան), ‹ 1-2, 1993, էջ 166Տե՛ս «Պ

167:

Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 167: Տե՛ս նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

Դրանից մի քանի ւարի առաջ Հանդես դալով Պեւերբուրդի դաղութային քաղաքականության դեմ, որը Հայերի նկաւմամբ Հաւկաåես ցայւուն արւաՀայւվել էր 1903 թվականին՝ կովկասի ÷ոխարքա իչխան Գրիդորի Գոլիցինի ջանքերով իրականացված Հայ եկեղեցու ունեցվածքի բռնադրավման օրերին, Խրիմյանը, սակայն, կյանքի վերջին չրջանում եկել էր այն Հասւաւ Համողման, որ Հայ ժողովրդի աղդային դոյաւնման երաչխավորը կարող է լինել միայն ու միայն Մեծ Ռուսասւանը: կաթողիկոսը Պեւերբուրդից սւացավ Հեւնյալ åաւասխանը՝ սւորադրված արւաքին դործերի նախարար Ալեքսանդր Պեւրովիչ իղվոլսկու կողմից. «Ս.-Պեւերբուրդ, 5 Հոկւեմբերի Ձերդ Սրբութիւն. ի åաւասխան սոյն թուականի սեåւեմբերի 16-ի Ձեր դրութեան, իմ åարւքս եմ Համարում Ձեր ուչադրութիւնը Հրաւիրել այն Հանդամանքի վրայ, որ կայսերական կառավարութիւնը վերաբերում է անչեղ ուչադրութեամբ դէåի Հայ աղդաբնակչութեան դրութիւնն Օսմանեան կայսրութեան սաՀմաններում: Հենց այդ սկղբունքներով ղեկավարուելով, ռուսաց կառավարութիւնը ձեռնարկում է իրենից կախուած բոլոր միջոցները՝ Հայերի օրինական իրաւունքների եւ չաՀերի åաչւåանութեան Համար Թուրքիայում եւ այդ ուղղութեամբ նա միչւ ՀրաՀանդներ է ւուել թէ՛ կայսերական դեսåանաւանը կ. Պոլսում եւ թէ՛ ւեղերում իր Հիւåաւոսներին: Յանձնելով ինձ Ձեր աղօթքներին, խնդրում եմ ընդունել Հաւասւիքս ամենախորին յարդանաց եւ կաւարեալ Հաւաւարմութեան, որով åաւիւ ունեմ լինել Ձերդ սրբութեան ամենախոնարՀ ծառայ: (Սւորադրութիւն)»1:

«Նոր ալիք» (Թիֆլիս), ‹ 5, 6 նոյեմբերի 1907 թ.:

Մկրւիչ Խրիմյան կաթողիկոսը վախճանումից քիչ առաջ վերջին ջանքերն էր դործադրում ԹուրքաՀայասւանի ւառաåյալ Հայերի նյութական վիճակն ինչ-որ չա÷ով թեթնացնելու Համար: Այդ նåաւակով 1907 թ. Հոկւեմբերի կեսերին նա դիմում է կովկասի ÷ոխարքա, դեներալ-ադյոււանւ կոմս իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովին ն խնդրում Հանդանակիչ մասնաժողովին արւոնել ռուսաՀայերի չրջանում կաղմակերåելու Հանդանակություն՝ աղեւյալ թուրքաՀայերի Համար: կաթողիկոսն ավելորդ չէր Համարում ÷ոխարքային ւեղեկացնելու, որ կովկասի նախկին ÷ոխարքա Գոլիցինը ոչ միայն արդելել էր ռուսաՀայերի չրջանում սկսված Հանդանակության չարունակումը, այլն բռնադրավել էր արդեն Հավաքված դումարները: Վորոնցով-Դաչկովը սիրով ընդառաջ է դնում Խրիմյանի խնդրանքին, ն 1907 թ. Հոկւեմբերի 17 թվակիր (‹ 22311) դրությամբ նրան Հայւնում է, որ ներքին ու արւաքին դործերի նախարարների Հավանությամբ արւոնում է Հանդանակություն կաւարել ն Հասւաւում է վեՀա÷առ Հայրաåեւի առաջարկած Հանդանակիչ մասնաժողովի կաղմը՞: Փոխարքայի Համաձայնությունից Հեւո Հանդանակիչ Հանձնաժողովն իր դործունեությունն սկսեց ռուսաՀայության բոլոր խավերին ուղղած կոչով: «Զղլանալ նåասւ բերել Թուրքական Հայասւանի բաղմակերå աղէւներից ւառաåող եւ կարօւութեան վերջին ծայր Հասած Հայ ժողովրդին... Սւացուած նուիրաւուութիւնների եւ Թուրքական Հայասւան ուղարկուած դրամական նåասւների մասին åարբերաբար Հաչիւ կը ՞

Հանդանակիչ մասնաժողովն ընւրվել ն կաթողիկոսի կոնդակով Հասւաւվել էր 1907 թ. մայիսին: Նրա անդամներն էին Համբարձում Առաքելյանը, Ավեւիք Արասխանյանը, իչխանուՀի Սոֆիա Արղությանը, Գաբրիել կաֆյանը, Տիդրան Զավենը (Զուդասղյան), ւիկ. Հայկանուչ Մարւիրոսյանը, Ալեքսանդր Մելիք-Աղարյանը, Սամսոն Հարությունյանը, Առաքել Սարուխանյանը, բժ. կարաåեւ Սւե÷անյանը, Բրիսւա÷որ Վերմիչյանը ն Ալեքսանդր Բալանթարը: Մասնաժողովն ընւրել էր իր դիվանը Հեւնյալ կաղմով. Ալ. Մելիք-Աղարյան (նախադաՀ), Ս. Հարությունյան (÷ոխնախադաՀ), Ա. Սարուխանյան (դանձաåաՀ), Հ. Առաքելյան (քարւուղար):

ներկայացուի Հասարակութեան՝ լրադրութեան միջոցով»1,ասված էր կոչում: Պարսից ՄաՀմեդ Ալի չաՀին դրած նամակին կանդրադառնանք իր ւեղում, բայց նչենք, որ Խրիմյանն իր վերջին կոնդակը, իր վերջին խոսքն ուղղեց Հայկական Հեղա÷ոխական կաղմակերåություններին: Այնւեղ մասնավորաåես ասված էր. «Գերեղմանին դուռը Հասած ծերունի Հայրիկն է, որ իր ալեղարդ դլուխն ու արւասուաթոր մարած աչքերը կը դարձնէ վերջին անդամ - դէåի Հեռաւոր Հորիղոնները, եւ Հաչւութեան, Համերաչխութեան ու եղբայրութեան աղեխարչ յորդոր մը կ'ուղղէ մեր կուսակցութիւններուն»2: 1907 թ. Հոկւեմբերի 29-ին (նոր ւոմարով՝ նոյեմբերի 9-ին), առավույան ժամը 9-ին, 87 ւարեկանում վախճանվեց Ամենայն Հայոց Հայրաåեւ Մկրւիչ Ա Խրիմյանը՝ կաթողիկոսական åաչւոնը 14 ւարի վարելուց՞ Հեւո: Նա որնէ Հիվանդություն չուներ, ուղղակի ծերության Հեւ կաåված թուլության Հեւնանքով Հանդավ անսåասելիորեն: Հայրաåեւի վախճանման Հաջորդ օրը, Համաձայն «Պոլոժենիե»-ի (“Положение”) XI Հաւորի Ա մասի 1148-րդ Հոդվածի, Մայր աթոռի սինոդի ավադադույն անդամ Գնորդ արքեåիսկոåոս Սուրենյանցը կարդվեց կաթողիկոսական ւեղաåաՀ: Դեռ 1885-ին, իր ծննդավայրից Հեռանալուց առաջ, Վանի եկեղեցիներում ւված Հրաժեչւի իր քարողներով Մկրւիչ Խրիմյանը Հեւնյալ կւակն էր թողել վասåուրականցիներին. «Հայոց ժողովո՛ւրդ, թէ ձեր Հայրիկը կը սիրէք, իր միակ իղձը կաւարեցէ՛ք: Որ ւեղն որ մեռնիմ, իմ մարմինս, իմ ոսկորներս Վարադ ÷ոխադրեցէ՛ք եւ Հոն թաղեցէ՛ք, ուր թաղուած է արդէն իմ սիրւս: Գլուխս Վարադայ լերան սւորուը կրնայ Հանդիսւ դւնել: Այս թող լինի իմ վերջին կւակը ձեղի: Ժողո1 Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասåուրականի, Հաւ. Բ, Աղեքսանդրիա, 1929, էջ 37: «Աղդ» (Պոսթոն), ‹ 40, 18 Հունվարի 1908 թ.: ՞ Մկրւիչ Խրիմյանը Ամենայն Հայոց կաթողիկոս է ընւրվել 1892 թ. մայիսին, կաթողիկոս օծվել ավելի քան 15 ամիս եւք՝ 1893 թ. սեåւեմբերի 26-ին:

վուրդ Հայո՛ց, չի մոռնաք ձեր Հայրիկը բերել Վարադ ու թաղել Սենեքերիմ թադաւորի կչւին»: Սակայն Խրիմյանի կւակը չկաւարվեց: կյանքի վերջին մեկ ու կես ւասնամյակը նա անցկացրել էր կովկասաՀայության մեջ ն Հարաղաւացել նրան: Բացի այդ, սովորույթի Համաձայն, Ամենայն Հայոց վախճանյալ կաթողիկոսները թաղվում էին ս. էջմիածնում: Նոյեմբերի 6-ին (19-ին) Խրիմյանի դին Հանձնվեց Հողին: Հուղարկավորությանը ներկա էին էջմիածնի միաբանության անդամները, ÷ոխարքայի ներկայացուցիչներ Հակկելը ն Լաղարնը, վրաց աղնվականության åաւվիրակները, Երնանի դեներալ-նաՀանդաåեւ կոմս ՏիղենՀաուղենը, օւար åեւությունների ներկայացուցիչներ, էջմիածին ժամանած այլ բարձրասւիճան åեւական, Հասարակական, ղինվորական դործիչներ, նչանավոր Հայ մւավորականներ1: Դրսից էջմիածին ժամանած åաչւոնական ներկայացուցիչների թիվը Հասնում էր չուրջ 170-ի, իսկ Հյուրերի Հեւ միասին՝ 300-ի2: Սւացվել էին անթիվ-անՀամար ցավակցական Հեռադրեր3: Թաղման արարողության ժամանակ դամբանականներ ասացին Հուղարկավորության արարողության նախադաՀող Մեսրոå արք. Սմբաւյանը ն ւեղաåաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցը: Հաջորդեցին åաչւոնական ն ոչ åաչւոնական դեմքերի բաղմաթիվ ելույթներ: Մկրւիչ Ա Խրիմյանը թաղվեց Մայր ւաճարի մոււքի դռան աջ կողմում, Ներսես Ե Աչւարակեցու դերեղմանի կողքին: կաթողիկոսի թաղման օրը՝ նոյեմբերի 6-ին Խրիմյանի ՀոդեՀանդիսւը կաւարվեց Պոլսի Գում-Գա÷ուի ս. Ասւվածածին մայր եկեղեցում: Պաւարադիչն էր åաւրիարք Մաղաքիա արք. Օրմանյանը4: Ներկա էին Ռուսասւանի, Մեծ Բրիւանիայի, Տե՛ս «Արարաւ» (ս. էջմիածին), ‹ 10-11, Հոկւեմբեր-նոյեմբեր, 1907, յաւելուած, էջ ԺԴ: Երուանդ Տէր-Մկրւիչեան, Գանձեր Վասåուրականի, Հաւ. Ա, Պոսթոն, 1966, էջ 205: Տե՛ս Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, էջ 5755: Տե՛ս նույն ւեղում:

Ֆրանսիայի, իւալիայի, Ավսւրո-Հունդարիայի, Հոլանդիայի, Բելդիայի կ. Պոլսում Հավաւարմադրված դեսåանների, բուլղարների էկղարքի, Հունաց ն ասորաց åաւրիարքների, åաåական նվիրակի, Հայ կաթոլիկների ն ավեւարանականների ներկայացուցիչները, Հայ ն օւարաղդի խուռներամ բաղմություն: Նոյեմբերի 12-ին, Թիֆլիսի Վանքի մայր եկեղեցու բակում, մու 10.000-ի Հասնող բաղմության ներկայությամբ վիրաՀայոց թեմակալ առաջնորդ Գարեդին արք. Սաթունյանը մաւուցեց åաւարադ ն կաւարեց ՀոդեՀանդսւի կարդ1: ՀոդեՀանդսւին ներկա էին ÷ոխարքա կոմս իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովն ու նրա ւիկինը՝ կոմսուՀի Ելիղավեւա Վորոնցովա-Դաչկովան, ÷ոխարքայի երկու օդնականները՝ Միցկնիչը ն Շաւիլովը, դիվանաւան կառավարիչ Պեւերսոնը, ÷ոխարքայի խորՀրդի անդամները, åարսից Հյուåաւոսը, Թիֆլիսի նաՀանդաåեւը, բարձրասւիճան այլ åաչւոնյաներ, այդ թվում՝ Թիֆլիսի քաղաքադլուխ Ալ. Խաւիսյանը, աղնվականության åարադլուխը, Հայկական, ռուսական, վրացական մամուլի ներկայացուցիչներ ն այլոք2: ՀոդեՀանդիսւ կաւարվեց նան Թիֆլիսի մաՀմեդականների մղկիթում, որին ներկա եղան åարսից Հյուåաւոսը, բաղմաթիվ թուրք, Հայ ն օւարաղդի կարնոր անձինք: Ճառեր արւասանեցին ղաղի Ախունդը, ՄուՀամմեդղադեն ն ուրիչ կրթյալ մուսուլմաններ՝ դրվաւելով Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի բարեմասնությունները: Նոյեմբերի 14-ին Վանում ւեղի ունեցած սդո åաւարադը մաւուցել էր Վանի առաջնորդ Ներսես եåս. Խաåայանը: ՍդաՀանդես կաւարեցին նան քաղաքի Հայ ավեւարանականները: կաթողիկոսի թաղումից Հեւո Մայր աթոռի միաբանությունը ն դրսից եկած åաչւոնական Հյուրերը Հավաքվում են վեՀարան՝ ժողովի, ուր առաջարկվում է Խրիմյան Հայրիկի անունով կաղմել մի Հիմնադրամ՝ թանդարան կամ դåրոց Հիմնելու Համար: Սկսվում է Հանդանակություն, այդ թվում՝ ար1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 146, 1 նոյեմբերի 1907 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 158, 15 նոյեմբերի 1907 թ.:

ւասաՀմանյան Հայ դաղութներում: Այսåես, նոյեմբերի 22-ին Հանդանակություն է կաղմակերåվում Նյու Յորքի Հայ դաղութում՝ ամերիկաՀայոց առաջնորդ Հովսե÷ արք. Սարաջյանի դլխավորությամբ: Հանդանակված դումարը՝ «Հայրիկեան Հիմնադրամ» անվան ւակ, որոչվում է ւրամադրել Վարադա ժառանդավորաց վարժարանին: Ձեռնարկին արձադանքում են ամերիկաՀայ ուրիչ դաղութներ ն Հավաքված դումարով նախաւեսվում է Վասåուրականում Հիմնել երկրադործական դåրոց՞: Խրիմյանը կյանքից Հեռացավ՝ թողնելով Հարուսւ կենսադրություն՝ լուսավորիչ ու մանկավարժ, ÷այլուն Հռեւոր ու ÷իլիսո÷ա, արձակադիր ու բանասւեղծ, Հասարակական ու կրոնական խոչոր դործիչ, մեծ Հայրենասեր ու մեծ քաղաքացի: Մկրւիչ Խրիմյանը Հեղինակել է մեծ ու ÷ոքր դրական դործեր, որոնց ղդալի մասն սկղբնաåես լույս է ւեսել «Արծուի Վասåուրականի» ն «Արծուիկ Տարօնոյ» թերթերում: Դրանցից «Հրաւիրակ Արարաւեան» ն «Հրաւիրակ Երկրին Աւեւեաց» սւեղծադործությունները ւåադրվել են դրաբար, 1850 ն 1851 թվականներին: Սրանց Հաջորդել են ժողովրդին Հասկանալի

՞

ԱմերիկաՀայ դաղութներում (բացի Նյու Յորքի դաղութից) Հանդանակված 6000 դոլարը Զիկադոյի դրամաւան մեջ մնալով՝ ւոկոսների Հավելումով 1933 թ. Հասնում է 10.000 դոլարի: Նկաւելով, որ Երնանի նորաբաց դյուղաւնւեսական ինսւիւոււը ղուրկ է լաբորաւորիաներից ն դործնական աչխաւանքների այլ Հարմարություններից, Հանդանակված դումարի åաՀåանության ու ծախսման կենւրոնական Հանձնախումբը դիմում է ԽորՀրդային Հայասւանի կառավարությանը՝ դյուղաւնւեսական ինսւիւոււի Համար Երնանում կառուցելու մի Հարմարավեւ չենք: Հանձնախմբին ուղարկած åաւասխան նամակով կառավարությունը ւեղյակ է åաՀում, որ որոչված է դյուղաւնւեսական ինսւիւոււի Համար Հանրաåեւության մայրաքաղաքում կառուցել մի խոչոր չենք՝ 30.000 դոլար արժողությամբ, ն որ ինքը՝ կառավարությունը Հանձն է առնում Հոդալ ծախքի կեսը, åայմանով, որ «Հայրիկեան Հիմնադրամը», իր Հերթին, ւրամադրի մնացած 15.000 դոլարը: կենւրոնական Հանձնախումբը ւալիս է իր Համաձայնությունը ու Երնան է ÷ոխանցում 5.000 դոլար, մնացած 10.000-ը Հաջորդաբար ուղարկելու խոսւումով (ւե՛ս Երուանդ Տէր-Մկրւիչեան, Գանձեր Վասåուրականի, Հաւ. Ա, էջ 207):

լեղվով դրած 10 երկերը՝ «Մարդարիւ արքայութեան երկնից» (1866), «Յիսուսի վերջին չաբաթը եւ խաչի ճառ» (1876), «Ժամանակ եւ խորՀուրդ իւր» (1876), «Վան-Գոյժ» (1877), «ՀայԳոյժ» (1877), «Դրախւի ընւանիք» (1878), «Պաåիկ եւ թոռնիկ» (1894), «Թադաւորաց ժողով» (1900), «Վերջալոյսի ձայներ» (1901), «Ողբացող Խորենացին» (1902): «Բարենորոդմանց ծրադիրներ» աչխաւությունը լույս է ւեսել Հեղինակի վախճանումից Հեւո՝ 1909-ին: 1929 թ. լույս ւեսան Խրիմյանի ամբողջական երկերը: Հեղինակի երկասիրությունները Հայկական ւաղաչա÷ությամբ քերթվածներ են, կրոնաչունչ դրվածքներ, ընւանեկան խրաւներ, ամուսիններին ն մայրերին ուղղված Հորդորներ, կրթական դասեր ն այլն: իՀարկե, վերը նչված դրվածքները չեն կարող Հավակնել դասվելու դեղարվեսւական բարձր արժանիքներ ունեցող սւեղծադործությունների չարքին: Օրմանյանի խոսքերով՝ Խրիմյանը «մեծ դործեր արւադրած չէ, ... եւեւէն մեծ Հեւք մը թողած չէ»1: Դա, մեծ մասամբ բացաւրվում էր այն բանով, որ նա դåրոց չէր Հաճախել, չուներ նույնիսկ ւարրական կրթություն, իր ողջ դիւելիքները ձեռք էր բերել ինքնակրթությամբ: Բայց Խրիմյանի մւքի արդասիքն, այնուամենայնիվ, ժամանակին մեծ դեր է կաւարել: Նրա դրվածքներն իրենց åարղությամբ ու մաւչելիությամբ ժողովրդական լայն ղանդվածների մեջ քարողել ու սերմանել են Հայրենասիրություն, աղդասիրություն, Հայրենաåաչւություն, սեր ու աղնվություն, աåադայի նկաւմամբ Հավաւ ու åայքարի կորով, Հաւկանիչներ, որոնք դարձել էին åաւվիրաններ Հայ ժողովրդի աղդային-աղաւադրական åայքարի դարաչրջանի անձնվեր մարւիկների Համար: «Ամէն անդամ, երբ խօսք է լինում Խրիմեանի մասին, երբ թերթում եմ նրա այս կամ այն դրուածքը եւ կամ ծանօթանում նրա կեանքի այս կամ այն չրջանի Հեւ,- դրել է Երվանդ Ֆրանդյանը,- միչւ իմ աչքի առաջ åաւկերանում է Հայ իմասւասէրի կերåարանքը - նման յոյն իմասւասէրի, մի Սոկրաւի,

Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, էջ 5755:

մի Պլաւոնի: Եւ թւում է, թէ Հայ աչխարՀում, մեր կեանքի եւ դրականութեան մէջ, չկայ մէկ ուրիչը, որին այդ որոչիչը - իմասւասէր - այնքան յաւկանչական լինէր, որքան Խրիմեանին»1:

Մկրւիչ Ա Խրիմյան կաթողիկոսի վախճանումից Հեւո Հայկական մամուլը ամիսներ չարունակ լուսաբանում էր Հանդուցյալ վեՀա÷առ Հայրաåեւի անցած ուղին, Հայ Հասարակական միւքը վերլուծում ու դնաՀաւում էր նրա խաղացած դերը Հայոց åաւմության մեջ: ԳնաՀաւականները Հակասական էին: «Դրօչակը» կաթողիկոսի մաՀախոսականում դրում էր. «Խրիմեանի մաՀով բարոյական մեծ ÷ոթորկալից ոյժ մըն է որ կ'անՀեւանայ Հայ աղդէն. անոր մէջ ւիրող դիծը բողոքողի ըմբոսւ ոդին է, որ սոսկումը ունի սւրկութեան եւ իմացականութիւնը աղաւութեան: իր կրօնական ու դրական դործունէութիւնը ÷առաբանումն է ժողովուրդին, անոր օդոււն ու բարօրութիւնը...»2: Աåա՝ «Հայրիկի կեանքը անմաՀօրէն կաåուած է մեր աղդին նոր åաւմութեան Հեւ, որուն ւուաւ կեանք եւ Հոդի եւ սւեղծեց Հոսանքը որ կը դիմէր դէåի աåադան: իր լեցուն կենսադրութիւնը դրել, ըսել է Հայ ժողովրդի ժամանակակից åաւմութիւնը դրել. ոչ մէկ դէմք այդքան չքեղ եւ այդքան լայն ժողովրդական Համակրանքի չէ արժանացած մեր մէջ. ի ղուր չէր որ Հայ ժողովուրդը երախւադիւօրէն անոր ւուաւ «Հայրիկ» Համեսւ անունը, որ ցեղի մը ղդացումը կը խորՀրդանչէ»3: Անդրադառնալով Խրիմյան Հայրիկ երնույթին՝ Ավ. իսաՀակյանը դրել է. «... Հայ ժողովուրդն է՛լ չի մոռանայ նրան: Բա-

Երուանդ Ֆրա նդեա ն, Հայ միւքը. Երկրորդ դիրք, Խրիմեան Հայրիկ, ԳաՀիրէ, 1925, էջ 3: «Դրօչակ», ‹ 11-12 (188), նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1907, էջ 162: Նույն ւեղում, էջ 164:

նի Հնանայ, այնքան աւելի կը åայծառանայ նրա յիչաւակը: Նա դարերի միջից åիւի նայէ Հայ ժողովուրդին եւ åիւի խօսէ նրա Հեւ Հարաղաւ լեղուով, նրա նուիրական իղձերից եւ անմաՀ նåաւակներից: Ժողովուրդը նրան չի մոռանայ երբեք, որովՀեւեւ նրա սրւից էր եկել եւ դէåի նրա սիրւն էր դնում»1: Հնչակյանները նս Խրիմյանին բնութադրում էին որåես Հայ ժողովրդի åաւմության մեջ բացառիկ դեր խաղացած եղակի անՀաւականություններից մեկը, որն իր Հմայիչ կերåարի մեջ մարմնավորել է մի ողջ ժողովրդի աղդային իղձերն ու աåադայի Հույսերը: Առաջին Հայացքից կարող է ւարօրինակ թվալ, որ Հեղա÷ոխականներն այդåես անվերաåաՀ ամենաբարձր դնաՀաւական էին ւալիս Հոդնոր դասի կարկառուն ներկայացուցիչներից մեկին: Բայց ւարօրինակ բան չկա, եթե նկաւի առնենք, որ ինքը՝ Խրիմյանը կանդնած է եղել Հայկական Հեղա÷ոխության ակունքներում: կ. Պոլսի երբեմնի երկու åաւրիարքներ ն էջմիածնի երկու կաթողիկոսներ Խրիմյանն ու իղմիրլյանը, որին Պոլսում առաջինը նախորդել էր երկրորդին, իսկ էջմիածնում երկրորդը 1908 թ. Հաջորդեց առաջինին, բացառություն էին միչւ Հնաղանդություն քարողող ն Հեղա÷ոխություններն անընդունելի Համարող Հայոց եկեղեցու կյանքում: Խրիմյանը Համակիր էր Դաչնակցությանը, իսկ իղմիրլյանը՝ Հնչակյաններին, ն նրանք իրենց քաղաքական Համակրանքն արւաՀայւում էին Հրաåարակայնորեն: Բայց Մկրւիչ Խրիմյանին ւրված դրական, Հիացական դնաՀաւականների կողքին Հնչում էին նան Հակառակ կարծիքներ: կաթողիկոսի թաղմանը դնացած ն Թիֆլիս վերադարձած անձինք չա÷աղանց դժդոՀ էին այն ամենից, ինչ ւեսել էին էջմիածնում: «Մչակի» խմբադիր Ալեքսանդր Բալանթարը դրում էր. «էջմիածնից վերադարձած åաւդամաւորները չաւ աննåասւ «Խրիմեան Հայրիկ» (ՄաՀուան 50-րդ ւարելիցին առթիւ), կաղմեց Անդրանիկ Լ. Փոլաւեան, Նիւ Եորք, 1957, էջ 43:

ւåաւորութիւնների ւակ են Հեռացել այնւեղից: էջմիածինը նրանց առաջ ներկայացել է իբրեւ մի աւերակ, իբրեւ սնանկացած մի Հիմնարկութիւն: Ճեմարանը՝ անաåաՀով վիճակի մէջ, վանքական սնդուկը՝ դաւարկ, վարչական դործերը՝ քայքայուած դրութեան մէջ, ընդՀանուր ւրամադրութիւնը՝ ւարւամ եւ լքեալ - աՀա՛ ւåաւորութիւնը»1: Խրիմյանին Հաւկաåես քննադաւում էին աղաւական ն անկախ մամուլի օրդանները: Դեռ կաթողիկոսի Հուղարկավորությունից առաջ, նոյեմբերի 2-ին, «Մչակը» նչում էր, որ մինչն Պոլսի Հայոց åաւրիարք ընւրվելը (1869), Խրիմյանը ձեռք էր բերել ՀամաՀայկական Հռչակ, որը ւարեցւարի աճում էր: Այդ չրջանում նա, անչուչւ, աղդի դրոչակակիրն էր, նրա առաջին ղեկավարը, ն նրա վրա էին բնեռված Հայ ժողովրդի բոլոր խավերի մեծադույն Հույսերը: Բայց åաւրիարքությունն սւանձնելուց սկսվեց այն սխալների չարքը, որ դործեցին թե՛ ինքը ն թե՛ նրա ուխւյալ բարեկամները: Թերթը դրում էր, թե քանի որ Խրիմյանն իր էությամբ կոչված չէր վարչական դործունեության Համար, ուսւի åաւրիարքության ւարիները ÷առք չավելացրին նրա անվանը: Նա սւիåված եղավ թողնել åաւրիարքական աթոռը 1873 թ. ն նորից մւավ ժողովրդական ղանդվածների մեջ, Հաղորդակից եղավ բոլոր խավերին, արձադանքիչը եղավ Հայ ժողովրդի ցավերի ն արւաՀայւիչը նրա իղձերի, չարունակեց ծավալել բուռն դրական դործունեություն, կրկին ÷այլեց իբրն քարողիչ, իբրն դաղա÷արական ղեկավար2: իր կոչմանը ծառայելու Համար Խրիմյանին åեւք չէին բարձր դիրք ն åաւրիարքական իչխանություն, նչում էր Ալ. Բալանթարը: Նրան անՀրաժեչւ էր «աղաւ մթնոլորւ՝ նուիրուելու այն դործին, որը նրան սիրելի էր եւ որի Համար նրա ւաղանդը կարող էր դործել ուժեղ եւ աղաւ»3: «Մչակ», ‹ 158, 15 նոյեմբերի 1907 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 147, 2 նոյեմբերի 1907 թ.: Նույն ւեղում:

Եվ չաւ բնական ու Հասկանալի էր, որ երբ 1892 թ. առաջացավ էջմիածնի կաթողիկոսական դաՀին արժանավորադույն եկեղեցականի բարձրացնելու Հարցը, բոլորի Հայացքն ուղղվեց դեåի Խրիմյանը, որին վաղուց ժողովուրդը մկրւել էր «Հայերի Հայրիկ» åաւվանունով՞: Նա ընւրվեց կաթողիկոս ն, ինչåես նչել ենք էջաւակում, սկսեց էջմիածնում դործել 1893 թ. սեåւեմբերի 26-ից1: Ամենքը Համողված էին, դրում է «Մչակը», որ Խրիմյանի կաթողիկոսության օրոք Հայոց եկեղեցու բարենորոդության մի նոր չրջան կբացվի: Բայց Հույսերը չիրականացան2: Խրիմյանն, անչուչւ, չարունակում էր մնալ ÷այլուն քարողիչ, ւաղանդավոր ղրուցակից, ժողովրդադեւ ու բանասւեղծ, բայց եկեղեցու կառավարման ւարիներին, ժամանակակիցներից չաւերի վկայությամբ, այնåես էլ չյուրացրեց վարչական դործունեության Հիմունքները: Այդ Հանդամանքը ճիչւ է նկաւել Երվանդ Ֆրանդյանը, դրելով. «Խրիմեանը բարոյականի մի մեծ դէմք էր, թերեւս եղակի Հայ աչխարՀում, åարղ եւ բիւրեղ, åարղութեան եւ ճչմարւութեան քուրմ: Նա վարչական մարդ չէր եւ ոչ էլ դիւանադէւ: Այս ւեսակէւից նա ճիչւ բնորոչեց իրեն Բերլինի վեՀաժողովում: Եւ նրա կաթողիկոսութիւնը åիւի Համարել մի թիւրիմացութիւն, մի վրիåում նրա կեանքում: Դրա մեջ չէր եւ այդւեղ չåէւք է որոնել նրա մեծութիւնը, նրա Հմայքը: ԸնդՀակառակը, կաթողիկոսանալով՝ նա մի յայւնի չա÷ով նուասւացաւ որåէս բարոյական Հեղինակութիւն...»3: ՞

Հայոց առաջին կաթողիկոս Գրիդոր Ա Պարթնին Հայ ժողովուրդն արժանացրել էր «Լուսավորիչ Հայոց», Մեծն Ներսես Ա Պարթն Հայրաåեւին՝ «Հայր Հայրենյաց» åաւվանվանը, Ներսես Ե Աչւարակեցին Հորջորջված էր «Պաչւåան Հայրենյաց», Մկրւիչ Ա Խրիմյանը՝ «Հայոց Հայրիկ»: Այս վերջին åաւվական անվան մեջ ամ÷ո÷ված էին մի կողմից Հայերի åաւկառանքը, մյուս կողմից՝ նրանց քնքուչ, ÷աղաքչական ղդացմունքները åաչւելի մարդու նկաւմամբ: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 147, 2 նոյեմբերի 1907 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 144, 30 Հոկւեմբերի 1907 թ.: Երուանդ Ֆրանդեան, Հայ միւքը. Երկրորդ դիրք, Խրիմեան Հայրիկ, էջ 6:

իՀարկե, չեչւում էր «Մչակը», էջմիածնի քայքայված վիճակը, ենթակայական (սուբյեկւիվ) դործոնից բացի, բացաւրվում էր նան առարկայական (օբյեկւիվ) åաւճառներով: «Խրիմեանի կաթողիկոսութեան օրօք մեծադոյն աղէւներ թա÷ուեցին Հայ աղդի դլխին, որոնց ծանրութեան ւակ նա ընկճուեց ծայր ասւիճան»1: Տեսնելով այդ աղեւները՝ կաթողիկոսն անկարող եղավ որնէ էական դարման անելու դրանց դիմաց: Արչակ Զոåանյանն ընդՀանուր առմամբ բարձր դնաՀաւելով Հայ իրականության մեջ Խրիմյանի խաղացած դերը, միաժամանակ նրա դործունեության կաթողիկոսական չրջանը Համարում էր «խիսւ åակասաւոր»2: «Երբ կը բաղդաւենք ղինքը Գէորդ կաթողիկոսին Հեւ (նկաւի ուներ Գնորդ Դ Բերեսթեջյան Ամենայն Հայոց Հայրաåեւին:- Հ. Ս.), ւարօրինաåէս կը ÷ոքրանայ Խրիմեան,- դրում էր նա:- ... Նոյն իսկ Մակարը (Մակար Ա Թեղոււցի Ամենայն Հայոց կաթողիկոս:- Հ. Ս.), թէեւ չՀասնի Գէորդի մեծութեանը, մեղի թողած է յիչաւակ մը լուրջ ու խելացի կաթողիկոսի, Հեռաւես, խոՀեմ ու կորովի åեւ, Հոդեւին կաåուած Հայ Եկեղեցւոյ չաՀերուն, Հայրական դորովով լեցուն դէåի վանքն ու միաբաններն ու ամբողջ աղդը, ծանրդլուխ ու աղնիւ մարդ: Խրիմեան եղած է Հայրաåեւ մը ինքնամոլ, անկարդաåաՀ եւ քայքայիչ: Արդէն ի ծնէ կարդի ու կանոնի ճկիլ չդիւցող մարդ, «աղդին չ÷ացած ղաւակն» ըլլալու Հանդամանքը իր այդ թերութիւնը աւելի չեչւած է եւ ղինքը մղած՝ իր անՀåելի կուռքի դիւակցութեանը մէջ՝ ինքղինքը Միաբանութենէն, Լուսաւորչայ դաՀէն, իր նախորդներէն, իր աղդէն դերաղանց էակ մը նկաւելով՝ խելքին ÷չածն ընելու»3: Զոåանյանը մեկ առ մեկ վերլուծում էր Խրիմյան կաթողիկոսի «դործած աւերները» էջմիածնի վանքում ն ընդՀանրաåես Հայ եկեղեցում, միաբանությունում, Գնորդյան ճեմարանում, էջմիածնի կաթողիկոսության օրդան «Արարաւ» Հանդեսում ն այլն: Նա ցավով էր նչում Խրիմյանի՝ նչանավոր մւավորական «Մչակ», ‹ 144, 30 Հոկւեմբերի 1907 թ.: «ԱնաՀիւ» (Փարիղ), ‹ 1-2, աåրիլ-մայիս, 1909, էջ 2: Նույն ւեղում:

եկեղեցականների ւնական Հալածանքի ÷ասւերը, Հաւկաåես Հանճարեղ կոմիւաս վարդաåեւին ճնչելը, «Արարաւ» Հանդեսի խմբադիր, դերմանական Համալսարաններում կրթություն սւացած ւաղանդաչաւ Հայադեւ-դիւնական Գարեդին վրդ. Հովսե÷յանցին Հեւաåնդելն ու աչխաւանքից աղաւելը ն այլն1: էջմիածնի անմխիթար վիճակի մասին բաղմաթիվ նկարադրություններ կան արխիվներում: Մաւենադարանում åաՀåանվող մի ÷ասւաթղթի Հեղինակները որոչակի անուններով ցույց էին ւալիս, թե Հայ եկեղեցականները էջմիածնի միաբանությունում ն ռուսաՀայ թեմերում ինչåիսի ֆինանսական ն այլ կարդի ղեղծումներ էին անում: Օրինակ էր բերվում, որ Բեսարաբիայի թեմի կալվածքների կառավարիչ Համաղաå վրդ. Համաղասåյանը կալվածքների արդյունքներից դողացել է 30.000 ռուբլի, բայց երբ բացաՀայւվել էր դողությունը ն այդ մասին իմաց էին ւվել Խրիմյան կաթողիկոսին, նա ասել էր. «է՛Հ, ըչւը, մեր վարդաåեւին åէւք չէ ւալ օւարին՝ åաւժելու»: Այդ դողության դործը մանրամասն արձանադրվել էր ն նախաåաւրասւվել էր Հանցադործին åաւժելու Համար, բայց կաթողիկոսը նրան անåաւիժ էր թողել, ավելին, ուղարկել էր Թիֆլիս, ուր միանդամից վարում էր երեք åաչւոն՝ կալվածքների կառավարիչ, ս. Սարդիս վանքի վանաՀայր ն կոնսիսւորիայի անդամ2: Վիճակը նույնքան բարձիթողի էր էջմիածնի վանքում, ուր ամենուրեք անւարբերություն էր: կաչառակերության ու դողության ախւերը այսւեղ նույնåես բնադրել էին ն ւարածվել վանքի բարձրասւիճան Հոդնորականների չրջանում: Ուրիչ անդամ, նչված է ÷ասւաթղթում, երբ Երեմիա եåիսկոåոսը ճանաåարՀին բռնում է Սարդիս եåիսկոåոսի դողացած երկու ÷ութ յուղը ն դիմում է Խրիմյանին, նրան åաւասխանաւվության կանչելու Համար, կաթողիկոսը åաւասխանում է. «Հա՛, ըչւը, ան դողցաւ որ ոււէ, դուն ալ բռնեցիր. դե՛Հ, ւա՛ր դուն ալ կե՛ր»3: «ԱնաՀիւ», ‹ 1-2, աåրիլ-մայիս, 1909, էջ 2: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237դ, վավ. 281, թ. 1: Նույն ւեղում, թ. 3:

կաչառակերության ու դողության ախւերը լայնածավալ բնադրել էին ն ւարածվել նույնիսկ վանքի ամենացածր աչխաւողների չրջանում: Սրանք կաչառքով ծախում էին սրբաղան ու նվիրական åաչւոններ: Փասւաթղթի Հեղինակները չարունակում էին. «Օրինակ՝ Մուքուրիկ Թաթոսը, այդեåան Պօղոսը, խոՀարար Թորոսը միաբանուած, ւիրացուներից առնում էին Հարիւրաւոր ռուբլիներ եւ նրանց ձեռնադրել ւալիս: Վանքի ւնւեսավար Սիմոնիկը, ղայֆէճի ՎաՀան-կորիւն վարդաåեւը անարժան քաՀանաներին ջրի երես Հանելու ÷ոխարէն արժանացնում են åարդեւների: իսկ միաբան վարդաåեւերի անիրաւ վարմունքի չաՀաւակութիւնն արդէն չա÷ից անցել է»1: Զորս էջանոց այդ ÷ասւաթղթում կան ուրիչ ւխուր օրինակներ նս, որոնք ցույց էին ւալիս Հայ եկեղեցու իրական վիճակը Ռուսասւանի ւարածքում: «Հայոց եկեղեցու անմխիթար վիճակն այլնս Հանդուրժել չի կարելի», Աւրåաւականի թեմի առաջնորդ կարաåեւ վարդաåեւ Տեր-Մկրւչյանին դրած նամակում բողոքում էր Հարություն ավադ քաՀանա Պոåովյանը: Նա ցավով նչում էր, որ ինչåես ճեմարանի, այնåես էլ ամբողջության մեջ էջմիածնի վարկն ընկած է ժողովրդի աչքում2: ի ւարբերություն Հայ աղաւական Հոսանքների, Հաւկաåես «Մչակ»ականների ն ռուսաՀայ սաՀմանադրական դեմոկրաւների, Հայկական աղդային Հեղա÷ոխական կուսակցությունները, նրանց մամուլի օրդանները ժխւում էին Մկրւիչ Ա Խրիմյանի վարչական դործերին ուղղված քննադաւությունները, դւնելով, որ էջմիածնի անմխիթար վիճակի Համար åաւասխանաւուն ողջ ռուսաՀայությունն է: Զնայած վարչական դործունեության մեջ ունեցած խիսւ թերացումներին, այնուամենայնիվ, Մկրւիչ Խրիմյանը մնում է Հայոց նորադույն չրջանի åաւմության խոչորադույն դեմքերից մեկը, ով իր ողջ ուժերն անմնացորդ նվիրաբերեց Հայ ժողովրդի աղդային աղաւադրության դործին:

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237դ, վավ. 281, թ. 1: Նույն ւեղում, կարաåեւ Տեր-Մկրւչյանի արխիվ, թղթ. 100, վավ. 168:

ԵՐՐՈՐԴ ՊԵՏԱկԱՆ ԴՈՒՄԱՅի ՀՐԱՎիՐՈՒՄԸ

ինչåես նչել ենք, ցարական կառավարությունը, առանց լուրջ åաւճառաբանության, իրար Հեւնից արձակել էր երկու åեւական դումաները՝ Առաջին («կադեւական») դուման ն Երկրորդ («սոցիալ-դեմոկրաւական») դուման: Հաւկաåես Երկրորդ åեւական դումայում բյուրոկրաւիայի դեմ Հնչած ցասկու Հարձակումները ն առաջ քաչված սåառնալից åաՀանջները խլացրել էին ցարի ականջները ն ցցվել նրա երնակայության մեջ: Դա բաղմամիլիոն ժողովրդի միաՀամուռ աåւակն էր միաåեւի երեսին: Երկրորդ Պեւական դուման ցրելու Նիկոլայ II-ի Հունիսերեքյան Հրամանադիրն (մանիֆեսւը) աղդարարում էր, թե 1905 թ. Հոկւեմբերի 17-ի Հրամանադիրը մնում է ուժի մեջ, ն միայն ÷ոխվում է ընւրությունների կարդը: իրականում, ընւրական նոր օրենքով, այդ Հրամանադրից բան չէր մնում: Դա բացաՀայւ աղդայնամոլական (չովինիսւական) ուղղություն ուներ: Ցարի Հրամանադիրն աղդարարում էր. «Ռուսական åեւության ամրաåնդման Համար սւեղծված åեւական դուման åեւք է ռուսական լինի իր ոդով: Տերության կաղմի մեջ մւնող այլ աղդությունները åեւք է իրենց կարիքների ներկայացուցչությունն ունենան åեւական դումայում, բայց նրանք չåեւք է լինեն ն չեն լինի նրանց թվում, որոնց Հնարավորություն է ւրված լինելու ղոււ ռուսական Հարցերի ւնօրինողներ: իսկ åեւության այն ծայրամասերում, որւեղ բնակչությունը բավականաչա÷ քաղաքական ղարդացման չի Հասել, åեւք է åեւական դումայի ընւրությունները դադարեցնել ժամանակավորաåես»: Երկրորդ åեւական դուման ցրելուց Հեւո ցարական կառավարությունը ընւրական նոր օրենք Հրաւարակեց: ինչåես Երկրորդ åեւական դումայի արձակումը, այնåես էլ Երրորդ դումայի ընւրական նոր օրենքի սւեղծումը կաåված էին Պյուր Արկադնիչ Սւոլիåինի անվան Հեւ: Այդ նոր օրենքով՝ դումայի åաւդամավորների թիվը 524-ից իջեցվեց 442-ի, ընդլայնվեցին կալվածաւերերի ն բուրժուաղիայի իրավունքները, մեծաåես

սաՀմանա÷ակվեցին աղդային ծայրամասերի բնակիչների՝ նոր դումա åաւդամավորներ ուղարկելու Հնարավորությունները: Օրինակ՝ ԼեՀասւանի åաւդամավորների թիվը կրճաւվեց 2.5 անդամից ավելի (Երկրորդ դումայում ունեցած 37-ի ÷ոխարեն Երրորդ դումայում այնւեղից åեւք է ընւրվեր ընդամենը 14 åաւդամավոր): է՛լ ավելի՝ մու 3 անդամ կրճաւվեց կովկասի åաւդամավորների թիվը (29-ի ÷ոխարեն 10 åաւդամավոր): Միջին Ասիան բոլորովին ղրկվեց åաւդամավորներ ունենալու իրավունքից, մինչդեռ Երկրորդ դումայում այնւեղից ընւրվել էր 21 åաւդամավոր1: Ընւրական նոր օրենքի Հիման վրա 1907 թ. աչնանը ւեղի ունենալիք Երրորդ åեւական դումայի ընւրությունների Համար Անդրկովկասում կաղմվեց 6 ընւրական օկրուդ: Ըսւ որում՝ խսւիվ որոչված էր, թե ո՛ր օկրուդում ո՛ր աղդությունից է åաւդամավոր ընւրվելու: Նախընւրական åայքարը Հենց սկղբից սուր բնույթ կրեց: Հաւկաåես Անդրկովկասում դա ւեղի էր ունենում աՀաբեկման ու բռնությունների åայմաններում: Այսւեղ բնակչության լայն ղանդվածներն անւարբեր էին ընւրաåայքարի նկաւմամբ: Ժողովրդի մեծ մասը, Հաւկաåես դյուղացիական ղանդվածները, չդիւեին, թե ինչ բան է åեւական դուման: Ալ. Խաւիսյանը վկայում էր. «Երբ 1908 թ. Ցալկիի չրջանի (ոչ Հեռու Թիֆլիսէն) մէկուն մէջ Հարցուցի դիւղացիներուն, թէ ի՞նչ է Պեւական դումա (åարլամենւ), անոնք åաւասխանեցին, որ Պեւական դումա կը նչանակէ ոսւիկանաåեւերու ժողով: Խեղճ դիւղացիի աչքին բարձր իչխանութեան Հասկացողութիւնը ոսւիկանաåեւէն այն կողմը չէր անցներ»2: ԱՀա՛ այս åայմաններում է, որ քաղաքական ուժերը դիմում էին Հնարավոր բոլոր միջոցներին՝ իրենց առաջադրած թեկնածուներին դումա ուղարկելու Համար: Ընւրական օրենքի Համաձայն, Երնանի, Բաքվի ն Ելիղավեւåոլի նաՀանդները, միասին վերցրած, առաջադրելու էին 2 Տե՛ս Ф. И. Самойлов, По следам минувшего, ОГИЗ – Госполитиздат, Москва, 1948, с. 161. «Հայրենիք», ‹ 8 (116), Հունիս, 1932, էջ 131:

åաւդամավոր, որոնցից մեկը՝ Հայ: Այդ նաՀանդներից ընւրված 25 ընւրող-åաւվիրակները (выборщики) åեւք է Հավաքվեին Ելիղավեւåոլում ն այնւեղ ընւրեին դումայի åաւդամավորներին: Բաքվի բոլչնիկների կոմիւեի Հանձնարարությամբ՝ Սւ. ՇաՀումյանը ղեկավարում էր դումայի նախընւրական արչավը նչված երեք նաՀանդների Հայ բանվորների ընդՀանուր ընւրախավում (կուրիայում): Հաւկաåես անՀաչւ մրցակցություն էր ծավալվել Բաքվում: Բաղաքի բանվորական չրջաններում ընւրաåայքարն ավարւվեց բոլչնիկների կաւարյալ Հաղթանակով: Ընւրված բոլոր չորս åաւվիրակները (Բոկով, Տրոնով, Մորդովցն, Արկերյան) բոլչնիկներ էին: Նրանց Հեւ Ելիղավեւåոլ մեկնեցին Սւե÷ան ՇաՀումյանը ն Ասքանաղ Մռավյանը: Հոկւեմբերի 13ին Ելիղավեւåոլում ւեղի ունեցավ åաւվիրակների նախընւրական խորՀրդակցություն, որւեղ ւարբեր խմբավորումներ Հանդես եկան իրենց ծրադրերով: Հոկւեմբերի 14-ին ւեղի ունեցավ դումայի åաւդամավորների ընւրությունը: Երնանի նաՀանդից ընւրված åաւվիրակներ Համբարձում Առաքելյանը ն Սիմոն Զավարյանը անՀրաժեչւ ձայներ չսւացան: Վերջում՝ Հայերից մնացին երկու Հոդի՝ բոլչնիկ բանվոր, դեւաչենցի Արչակ Արկերյանը ն երդվյալ Հավաւարմաւար, դաչնակցական ՀովՀաննես Սաղաթելյանը, որը åաւդամավոր էր եղել Երկրորդ åեւական դումայում: Հայ åաւվիրակների մեծ մասը, այդ թվում բոլոր կադեւ åաւվիրակները, իրենց ձայնը ւվեցին Հ. Սաղաթելյանին, ն նա երկրորդ անդամ ընւրվեց åեւական դումայի åաւդամավոր: Արչակ Արկերյանին ձայն չւվողները åաւճառաբանել էին, որ «նա անդրադեւ է»: «Մչակ» թերթի Գանձակի թղթակիցը նս Արկերյանի չընւրվելը թերթի 1907 թ. ‹ 132-ում բացաւրել էր նույն åաւճառով: Սւ. ՇաՀումյանը Հոկւեմբերի 16-ին «Մչակի» խմբադրությանը դրում է նամակ, որը ւåադրվում է ‹ 134-ում: «Արչակ Արկերյանը Համալսարանական դիåլոմ չունի,- նչում էր նա,- այդ åարղ է, իՀարկե, բայց նա ոչ միայն չաւ լավ «դրադեւ» է, այլն Բաքվի 50 Հաղար բանվորության

լավադույն ներկայացուցիչներից մեկն է»: կադեւները Արկերյանին ձայն չւվեցին, որովՀեւն նա «սոցիալ-դեմոկրաւ է ն այն էլ «բոլչնիկ» սոցիալ-դեմոկրաւ: ... Այսւեղ է աՀա՛ դաղւնիքը, åարոննե՛ր, ն Հարկավոր է քաջություն ունենալ խոսւովանելու այդ»1: Արկերյանին ձայն չւվողների åաւճառաբանության մեջ ւրամաբանություն կար. նա, իսկաåես, չուներ åաւդամավորի Համար անՀրաժեչւ կրթություն ու դիւելիքներ, որåեսղի կարողանար դումայի ամբիոնից Հանդես դալ ն åաչւåանել իր դասակարդի չաՀերը՞: Այսåիսով, ամբողջ Անդրկովկասից åաչւոնական Հայկական åաւդամավոր էր ընւրվել միայն մի Հոդի՝ դաչնակցական ՀովՀաննես Սաղաթելյանը՞՞: Նրանցից բացի, Երրորդ åեւական դումայում ընւրվել էին նան ուրիչ

Սւե÷ան ՇաՀու մյան, ԵԼԺ, Հաւ. 2, էջ 19-20: Տարիներ անց, 1912 թ. Բաքվի Բայիլովի բանւում դւնված ժամանակ Սւ. ՇաՀումյանը Ելիղավեւåոլում 1907 թ. Հոկւեմբերի 13-ին Հավաքված ընւրող-åաւվիրակների ժողովի մասին դրել է Հուչ-Հոդված (ւե՛ս Սւե÷ան ՇաՀումյան, ԵԼԺ, Հաւ. 2, էջ 240-259)՝ ըսւ երնույթին նախաւեսելով ւåադրել մարքսիսւական «Նոր խոսք» Հանդեսում, որը չի իրականացվել 1912-ի Հունվարին Հանդեսի Հրաւարակման դադարեցման åաւճառով: Հոդվածը մեղ է Հասել ձեռադիր վիճակում ն առաջին անդամ ւåադրվել է 1953 թ. (ւե՛ս Սւե÷ան ՇաՀումյան, Հոդվածներ ն ճառեր, ՀայåեւՀրաւ, Երնան, 1953, էջ 177-179): ՞ Առաջ անցնելով նկաւենք, որ օսմանյան Հեղա÷ոխությունից Հեւո 1908 թ. թուրքական խորՀրդարանում ընւրված դաչնակցական դործիչ Գեղամ Տեր-կարաåեւյանը թերուս լինելով ու նան չիմանալով թուրքերեն, åաւդամավոր եղած Հինդ ւարիների ընթացքում անդամ մեկ ելույթ չունեցավ խորՀրդարանի ամբիոնից: ՞՞ ինչ վերաբերում է դումայի åաւդամավոր վերընւրված Սաղաթելյանին, որն ուներ բարձր կրթություն ն դերաղանց ւիրաåեւում էր ռուսերենին, նա երրորդ դումարման åեւական դումայի ամենաեռանդուն անդամներից էր: իր ելույթներով նա դումային էր ÷ոխանցում ռուսաՀայության Հոդսերը, արժանի ՀակաՀարված էր ւալիս այնåիսի ՀակաՀայ սնՀարյուրյակային åաւդամավորների, ինչåիսիք էին Պուրիչկնիչը, Մարկով 2-րդը, Տիմոչկինը, Լադոմիրսկին, Զամիսլովսկին ն ուրիչներ:

երեք Հայեր՝ խոչոր Հողաւեր ու վաճառական Անւոն կայեւանովիչ Դեմոնովիչը (Բիչինյովի նաՀանդից), երդվյալ Հավաւարմաւար Մովսես Աճեմյանը, որը Դոնի Ռոսւովից ն Նոր Նախիջնանից երկրորդ անդամ էր ընւրվել դումայի åաւդամավոր ն Ղրիմի աղնվականների åարադլուխներից Մելքոն Մուրղանը: Այս երեք åաւդամավորներից միայն Աճեմյանն էր, որ որոչ չա÷ով Հեւաքրքրվել էր Հայերի խնդիրներով, իսկ մյուս երկուսը որնէ առնչություն չեն ունեցել Հայության Հեւ: Երրորդ åեւական դուման բացվեց 1907 թ. նոյեմբերի 1-ին: Նա արւացոլում էր դասակարդային ուժերի Հարաբերակցությունը երկրում: իր կաղմով՝ Երրորդ åեւական դուման սնՀարյուրյակային-կադեւական էր: ԶՀաչված աննչան թիվ կաղմող անկուսակցականներին՝ դումայի անդամ 442 åաւդամավորներին ըսւ կուսակցական կաղմի կարելի է բաժանել 4 քաղաքական խմբի. 1) Աջերի կամ սնՀարյուրյակայինների խումբ (171 åաւդամավոր, որոնք ներկայացնում էին åաւդամավորների ընդՀանուր թվի 40 ւոկոսը), 2) Հոկւեմբերականներ (123 åաւդամավոր՝ 25,1 ւոկոս), 3) կադեւներ ն նրանց մու խմբեր (101 åաւդամավոր՝ 23 ւոկոս), 4) Ձախ խումբ, որը միավորում էր ւրուդովիկներին ն ծայրաՀեղ ձախերին՝ սոցիալ-դեմոկրաւներին, ընդ որում՝ ւրուդովիկներն ունեին 13 ւեղ, սոցիալ-դեմոկրաւները՝ 18 ւեղ, որոնցից 4-ը՝ բոլչնիկներ ու նրանց Հարող ուրիչ 4 åաւդամավոր, մնացած 10-ը՝ մենչնիկներ (ձախ խմբում ընդամենը 31 åաւդամավոր՝ 7 ւոկոս): Երրորդ դումայի նախադաՀ էր ընւրվել Հոկւեմբերական Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ Խոմյակովը, որին 1910 թ. մարւին ÷ոխարինեց Ալեքսանդր իվանովիչ Գուչկովը: ի ւարբերություն Առաջին ն Երկրորդ դումաների, Երրորդ դուման եղավ կայուն ն դիմացկուն: Եթե Առաջին դուման դոյություն ունեցավ միայն 72, Երկրորդը՝ 103 օր, աåա Երրորդը մնաց սաՀմանված Հինդ ւարվա ընթացքում (1907 թ. նոյեմբերի 1-ից 1912 թ. Հունիսի 9-ը): Զնայած դրան, Երրորդ åեւական դուման, նախորդ երկու դումաների åես, ի ղորու չէր վճռական դերակաւարություն ու71

նենալու Ռուսասւանի Հասարակական-քաղաքական կյանքում, քանի որ, առաջվա åես, երկրի կառավարման բոլոր լծակները կենւրոնացված էին դործադիր իչխանության ձեռքում: Անդրադառնալով ընդՀանրաåես ռուսական դումաների աչխաւանքի բովանդակությանը՝ Հայւնի ւնւեսադեւ Ռուբեն Բերբերյանը նրանց դործունեությանը ւվել է Հեւնյալ դնաՀաւականը. «Ռուսասւանում ե՛ւ կար ե՛ւ չկար åարլամենւ: Արւաքուսւ եւ ձեւականօրէն՝ նա կար: Գոյութիւն ունէին ընւրողական օրէնքներ (յաջորդաբար կրճաւուած) եւ կուսակցական ներկայացուցիչները ընւրւում էին որåէս åարլամենւի անդամներ: Պարլամենւական նիսւերը, անչուչւ, ւեղի էին ունենում: Բանակռիւներն ու Հարցաåնդումները (ուղղուած կառավարութեան դէմ) կաւարւում էին: Նոյնåէս ուսումնասիրւում կամ կրճաււում էր կառավարութեան ներկայացրած բիււճէն: Յաճախ Դումայի անդամները «յոյժ անդուրդուրալից» խօսքեր էին չåրւում ու մւքեր արւայայւում նախարարների երեսներին: Բայց ըսւ էութեան՝ ռուսաց դումա-åարլամենւը եւրոåական կամ սաՀմանադրական մւքով åարլամենւ չէր: Ամէն անդամ, երբ ռուս դուման ձայների մեծամասնութեամբ åաՀանջում էր «åաւասխանաւու կառավարութիւն» կամ դումայի Հաճութեամբ նչանակուած նախարարներ՝ իսկոյն ցարը լուծում էր դուման ու այդåէս 3-4 անդամ խա÷անուեց ռուս դուման»1: Անդրկովկասից ընւրված միակ Հայ åաւդամավոր ՀովՀ. Սաղաթելյանը 1907-1908 թթ. Դումայում Հանդես է եկել ընդամենը երկու անդամ, բայց Հեւադա ւարիներին իրեն չաւ ակւիվ է դրսնորել, բաղմաթիվ անդամ բարձրացնելով Անդրկովկասի ժողովուրդներին, Հաւկաåես կովկասաՀայությանը, Հուղող ւարաբնույթ Հարցեր:

«Հայրենիք», ‹ 6 (210), աåրիլ, 1940, էջ 62:

ՀԱկԱՀԱՅ ՀիՍՏԵՐիԱՅի ՍԱՆՁԱԶԵՐԾՈՒՄԸ:

ԱՄԲԱՍՏԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՎՈՐՈՆՑՈՎ-ԴԱՇկՈՎի ԴԵՄ՝

«ՀԱՅԱՍիՐՈՒԹՅԱՆ» ՄԵՂԱԴՐԱՆԲՈՎ

կայսրության բաղմաղդ ժողովուրդը 1908 թվականն էր թնակոխում մւաւանջ ու աåադայի նկաւմամբ ւադնաåով լի: Եվ դրա Համար նա ուներ բոլոր Հիմքերը, քանղի դնալով անւանելի էր դառնում քաղաքական մթնոլորւը: Ամեն օր երկրի ւարբեր ւեղերից լուրեր էին Հասնում սւոլիåինյան Հեւադիմության նորանոր բաղմաքանակ ղոՀերի, բանւային ւառաåանքների ն աքսորականների ւանջանքների մասին: կովկասը բացառություն չէր: ՍնՀարյուրյակայինները ն ամեն ւեսակի աջերը վաղուց էին աւամ կճրւացնում կոմս իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովի վրա: Դեռնս կովկասում ÷ոխարքա նչանակվելու ւարում՝ 1905 թ. նոյեմբերի 7-ին, Նիկոլայ ԱԱ-ին դրած իր առաջին նամակում Վորոնցով-Դաչկովը չէր քաչվել նրան մի քանի թելադրություններ անելու ն Համողելու, որ ամուր կանդնի իր ւված Հոկւեմբերյան մանիֆեսւի սկղբունքների վրա, Հաւկաåես Հասւաւ երաչխավորը լինի åեւական դումայի կանոնավոր դործունեության: Նա դրանով էր åայմանավորում նան կովկասի խաղաղացման Համար իր ձեռնարկած ջանքերի Հաջողությունը: Հաւկանչական է, որ կովկասի ÷ոխարքան այդ առաջարկությունները Նիկոլայ ԱԱ-ին անում էր այն ժամանակ, երբ մանիֆեսւի Հրաւարակությունից անմիջաåես Հեւո ինքնակալի չրջաåաւում առաջ էր եկել մի ուժեղ Հոսանք, որը åաՀանջում էր վերացնել Հոկւեմբերյան մանիֆեսւով խոսւացած բարենորոդումները ն ամենից առաջ լուծարել åեւական դուման: ինչåես ն սåասելի էր, Վորոնցով-Դաչկովի բռնած ընթացքը թե՛ կովկասում ն թե՛ մանավանդ Ռուսասւանում նրա դեմ Հանեցին Պեւերբուրդի ծայրաՀեղ աջակողմյան խմբակցություններին, որոնք սկսեցին խուլ åայքար մղել կովկասի ÷ոխարքայի դեմ: Եվ աՀա՛ այն ւարրերը, որոնք ժխւում էին åեւական դումայի անՀրաժեչւությունը, նույն այդ դումայի ամբիոնը դործածում էին կովկասի ÷ոխարքայի Հեւ իրենց

Հաչիվները մաքրելու Համար: Այն բանից Հեւո, երբ Սւոլիåինն սկսեց դլխավորել նախարարների խորՀուրդը, միաժամանակ åաՀåանելով ներքին դործերի նախարարի åաչւոնը, լիովին աղաւ արձակեց ձեռքերը ն ձեռնարկում էր բոլոր միջոցները ցարի աչքում ÷ոխարքային վարկաբեկելու ու նրան åաչւոնաթող անելու Համար: Փոխարքայի դեմ åաչւոնաåես դործում էին Հենց կովկասյան վարչությունում աչխաւող՝ Պեւերբուրդի ոսւիկանական դեåարւամենւի՞ դործակալներ Սոլովյովը ն Այլֆւոնը, որոնք ÷ոխարքայի մասին առաւ նյութեր էին մաւակարարում իրենց վերադասին, որն, իր Հերթին, դրանց վերլուծելով ու ամ÷ո÷ելով, ղեկուցում էր Սւոլիåինին: ի. Վորոնցով-Դաչկովի դեմ Հարուցված Հիմնական մեղադրանքներից մեկը, եթե ոչ Հիմնականը, նրան վերադրված «Հայասիրությունն» էր, որ նա, իբր, մեծ թուլություն ունի Հայերի, Հաւկաåես դաչնակցություն կուսակցության նկաւմամբ, որի անդամներն էլ «Հենց Հանդսւության խռովիչներն են կովկասում»: կովկասի ÷ոխարքայի «Հայասիրության» մասին ոսւիկանական դեåարւամենւի չինովնիկները Սւոլիåինին ներկայացվելիք իրենց դրություններում Վորոնցով-Դաչկովի ն նրա կնոջ վրա բարդում էին նան անՀաչիվ անձնական մեղադրանքներ: Թիֆլիսի քաղքենի չրջաններում ն Պեւերբուրդի սալոններում Հնարովի վարկաբեկիչ åաւմություններ էին չրջում Հայ առանձին դործիչների ու մեծաՀարուսւների նկաւմամբ կոմսուՀի Ելիղավեւա Անդրեննա Վորոնցովա-Դաչկովայի չա÷ից ավելի բարեՀաճ վերաբերմունքի մասին: ՌուսաՀայությունը միանդամայն անւեղյակ էր, որ Պեւերբուրդի կառավարական չրջաններում խմորվում է մի Հաւուկ դիվային ծրադիր, որով նախաւեսվում է վերադառնալ «կով՞

Ցարական Ռուսասւանում ոսւիկանական դեåարւամենւ էր կոչվում ներքին դործոց նախարարության այն բաժինը, որ åաչւոն ուներ Հսկելու Հանրային անդորրության վրա ն արմաւախիլ անելու Հեղա÷ոխական ու քաղաքական չարժումները:

կասի ամենաՀեղա÷ոխական ւարրին»՝ Հայությանը åաւուՀասելու դոլիցինյան քաղաքականությանը: Դրա ոդեչնչողը անձամբ Պյուր Սւոլիåինն էր: Գործն սկսվեց կառավարության åաւվերով 1908 թ. Հունվար-÷եւրվարից ռուսական Հեւադիմական-սնՀարյուրյակային մամուլի սանձաղերծած ՀակաՀայկական վայնասունով: Հեւադիմական մամուլի ՀակաՀայկական արչավին ւոն էր ւալիս դեåի Հայերն իր ավանդական թչնամությամբ Հայւնի՝ Պեւերբուրդի “Новое Время” («Նովոյե Վրեմյա») խավարամիւ թերթը՝ ւխրաՀռչակ Լեոնիդ Մենչիկովի խմբադրությամբ: Ռուսական Հասարակության մեջ ՀակաՀայկական ւրամադրություններ բորբոքելու Համար Մենչիկովը «կովկասն այրվում է» Հոդվածում դրում էր, որ ÷ոխարքա Վորոնցով-Դաչկովի չåաւճառաբանված մեծասրւության åաւճառով «Ռուսասւանի կայսրի թադից ընկնում է ամենաթանկադին ալմասւներից մէկը», ն որ դրա դլխավոր մեղավորները Հայերն են: «կովկասում ÷ասւօրէն ւիրութիւն են անում նրանք, այնւեղ լաւ ու վաւ եղանակները սւեղծում են Թամամչեւները, Արամեանցները, Լաղարեանները եւ միւս Հայ միլիոնաւէրերը»1: Մենչիկովը åնդում էր, որ ինչåես Հրեաների, այնåես էլ Հայերի մեջ ամենավւանդավորները մւավորականներն են, որոնք մւնելով իրենց Համար խորթ աղդերի չարքերը, սերմանում են խռովություններ՝ բանը Հասցնելով արյունաՀեղության: «Գաղւնիք չէ, որ կովկասի, ինչåես եւ ծայրադաւառների վարչակաղմն իր խոչոր մասով վարակուած է կաչառակերութեամբ: Բանի որ կովկասեան բոլոր աղդերի մէջ Հայերն ամէնից աւելի Հարսւութիւն ունեն, ուսւի ÷ողի ոյժով նրանց յաջողւում է վարչակաղմի մի մասը դրաւել իրենց կողմը՝ նրանց մասնակից դարձնելով մուսուլման աղդաբնակչութեան դէմ մղուող քաղաքական կռուին: Յենուելով իչխանութեան ւեղական մարմինների նկաւմամբ ունեցած իրենց աղդեցութեան վրայ, Հայերը չարունակում են չա÷աղանց յանդուդն մնալ»2: “Новое Время”-ի Հոդվածի թարդմանությունը ւե՛ս «Մչակ», ‹ 74, 3 աåրիլի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

Շարունակելով իր ողբերը, դանդաւներն ու դրդռումները՝ թերթը մի ուրիչ Համարում այնåիսի չա÷աղանցված դույներով էր նկարադրում Հայ ն վրացի Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունների դործունեությունը, որ կովկասին անծանոթ միամիւ ընթերցողը կարող էր Հավաւալ, թե դրանք վւանդ են սåառնում ամբողջ ռուսաց Հղոր կայսրությանը: Ըսւ որում՝ նրա էջերում դիւակցաբար թաքցվում էր այն Հանդամանքը, որ կովկասի բնակչության ճնչող մեծամասնությունն առնչություն չուներ Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունների դործունեության Հեւ1: “Новое Время”-ն անընդՀաւ Հայւարարում էր, թե կովկասում, Հաւկաåես Թիֆլիսում կաւարվող չարադործությունները (բռնադրավումներ, ռուս մարդկանց սåանություններ ն այլն) Հայերի ն վրացիների ձեռքի դործն են, որոնց Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունները դործում են սերւ Համերաչխությամբ ու Համաձայնությամբ: Այն Հասւաւումը, թե Հայ ու վրացի աղդային Հեղա÷ոխականները կովկասում Համաւեղ åայքար են մղում ռուսական չաՀերի ն ընդՀանրաåես Ռուսասւանի դեմ, ն որ այդ åայքարում նրանք միավորում են իրենց ջանքերը, որåեսղի կովկասից ռուսներին վանելուց Հեւո սւեղծեն իրենց անկախ åեւությունները, բնավ չէր Համաåաւասխանում իրականությանը: Ճիչւ է, որ Վրասւանի աղդային-Հեղա÷ոխական կուսակցությունները ն ընդՀանրաåես վրաց աղդի վերնախավերն երաղում էին անջաւվել Ռուսասւանից ն վերականդնել ավելի քան մեկ դար առաջ կորցրած իրենց աղդային åեւականությունը: Նույնիսկ վրացի սոցիալ-դեմոկրաւները՝ Նոյ Ժորդանիան, Ակակի Զխենկելին, Եվդենի Գեդեչկորին, Նիկոլայ Զխեիձեն, Պրոկոֆի Զա÷արիձեն (Ալյոչա, աåադա բոլչնիկ) ն ուրիչներ, Վրասւանի Համար åաՀանջում էին ինքնավարություն, որը մի Հանդրվան էր լինելու անկախության ճանաåարՀին: ինչ վերաբերում էր ռուսաՀայությանը, աåա նրա մեջ ընդՀանրաåես բացակայում էին Հակառուսական ւրամադրությունները. նրա աղդային-քաղաքական կուսակցություններից

Տե՛ս “Новое Время” (С.-Петербург), 29 мая 1908 г.

որնէ մեկը միւք անդամ չուներ Ռուսասւանից անջաւվելու ն վերականդնելու ավելի քան կես Հաղարամյակ առաջ կորցրած åեւական անկախությունը: Նման խնդիր չուներ նան ռուսաՀայերից որնէ մեկը՝ լիներ նա մեծաՀարուսւ, թե աղքաւ, միաåեւական, թե բոլչնիկ: ՌուսաՀայության ն նրա աղդային-Հեղա÷ոխական քաղաքական կաղմակերåությունների կռիվը ցարական ինքնակալության դեմ էր՝ դոլիցինների ՀակաՀայկական ւմարդի քաղաքականության դեմ: Նրանք երաղում էին առանց աղդային խւրականության ն առանց բռնությունների Ռուսասւան, որւեղ կարող էին լիովին ծավալել իրենց սւեղծադործական ուժերը: ինչåես ւեսնում ենք, ընդՀանուր Հող չկար Հայ ն վրաց աղդային-Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունների քաղաքական դործակցության Համար: իրողությունն այն էր, որ Հայերն իրենց բարեկամ էին Համարում Ռուսասւանը, իսկ մչւական վւանդ ւեսնում էին Օսմանյան կայսրությունը: Միքայել Վարանդյանը åաւմում է, որ Լոնդոնում Մեծ Բրիւանիայի Աչխաւավորական կուսակցության առաջնորդ Ռամղեյ Մակդոնալդի Հեւ իր ղրույցի ժամանակ երբ խոսք էր եղել Հայերի ն վրացիների Հարաբերությունների մասին, նա նչանակալից չեչւով ասել էր. “Two neighbours without a common enemy” (ընդՀանուր թչնամի չունեցող երկու դրացիներ): Այդ մի քանի բառով բրիւանացին բնորոչել էր Հայ-վրացական Հարաբերությունների բարդ, կնճռու, ողբերդական վիճակը, մեկ նախադասության մեջ խւացրել մի ամբողջ դժբախւություն: Վարանդյանը չարունակում է. «Արդարեւ, վրացիներու աչքին, ւարաբախւաբար, թուրքը թչնամի չէ, մինչ անՀաչւ թչնամի կը դիւուի Ռուսասւանը: իսկ Հայոց Համար երդուեալ, դարաւոր ոսոխ մըն է Թուրքիան, մինչ Ռուսասւանը չի ներկայանար անոնց աչքին որåէս մաՀացու թչնամի մը, քանի որ ռուսական կարդերու ւակ Հայ աղդը ընդՀանրաåէս ունեցեր է դէթ ֆիղիքական աåաՀովութիւն (յարաբերակա՛ն...), իսկ աւենօք՝ նաեւ յառաջդիմութեան ու բարօրութեան որոչ երաչխիքներ»1:

«Հայրենիք», ‹ 1 (85), նոյեմբեր, 1929, էջ 94:

Հայաւյաց Մենչիկովը ներբող էր կարդում թուրքական կառավարությանը ն Աբդուլ Համիդին: Հայերին կուորելու սուլթանական քաղաքականությունը նա Համարում էր ուղղամիւ, որåես åաւասխան նրանց Հակաթուրքական դործողություններին: «կարելի է խորաåես ա÷սոսալ Հայասւանում կաւարված դաղանությունների Համար,- դրում էր նա,- բայց Հիչելով իրենց՝ Հայերի, ասիական բնավորությունը, նրանց ռումբերն ու սադրանքները, մարդ կորցնում է իրեն, երբ կամենում է դնաՀաւել երկու կողմերի վարմունքը: Թուրքերի վարչությունը Հաճախ ծախու է ն Հանցավոր, մյուս կողմից անվիճելի է, որ ÷արթամացած Հայերը լիրբ են ու անխիղճ: Հայերի աåսւամբությունները ճնչելով ու նրանց արդարացիորեն ճնչելով՝ թուրքական կառավարությունը նոր բան չի Հնարել, այլ միայն քաջություն է ունեցել դործադրելու Հին եղանակները, որոնք Համանման դեåքերում դործադրվում են ջրՀեղեղից ի վեր: Հայկական աՀաբեկչությանը սուլթանը åաւասխանել է թուրքական աՀաբեկչությամբ՝ արադորեն ճղմելով ըմբոսւությունները»1: Թերթի մի ուրիչ Համարում (‹ 11583) Մենչիկովն ա÷սոսանքով նչում էր, որ կովկասյան թուրքերը 1905-1906 թթ. ÷որձեցին մի քիչ åաւժել Հայերին, բայց, ցավոք, դա չՀաջողվեց, որի åաւճառով վերջիններս ավելի լկւի դարձան: Ռուսասւանի Համար կովկասում «ծայր առած դժբախւությունների դլխավոր åաւճառը» "Новое Время"-ն այս Հոդվածում նույնåես ւեսնում էր ÷ոխարքա Վորոնցով-Դաչկովի անձի մեջ՝ նրան Համարելով երերուն ու կամաղուրկ, Հայերի ձեռքի դործիք: Թերթը դրում էր. «Եթե կոմս Վորոնցով-Դաչկովը լիներ մասնավոր անձ, այն ժամանակ ոչ ոքի Համար Հեւաքրքիր չէր լինի, թե ինչ է մւածում այդ աղաւամիւ åարոնը: իբրն մասնավոր անձ նա կարող էր Հայերին բաչխել իր բոլոր Հսկայական Հարսւությունները, որ դիղել են իր նախնիք: Նա կարող էր ավաղակների Համար դրել սաՀմանադրություն կամ խաղաղության ավեւարան՝ թուրքերին åարւավորեցնելով ամեն անդամ Հայերին Հանդի1

“Новое Время”, 29 мая 1908 г.

åելիս ողջադուրվել նրանց Հեւ: ի մեծ ա÷սոսանք ն ի մեծ թչվառություն Ռուսասւանի, կոմս Վորոնցով-Դաչկովը մասնավոր անձ չէ, այլ՝ վեՀաåեւի ÷ոխանորդը, Ռուսասւանի ներկայացուցիչը կովկասում: Նրան են վսւաՀել ռուս ժողովրդի վեՀաåեւական իրավունքները աåսւամբ երկրում: Հղոր կայսրության ներկայացուցիչը åեւք է իրենով ներկայացնի ուժ, Հաղթություն, Հրաման, օրենք ն ոչ ավելի մեծաՀոդություն, քան թույլ է ւալիս լիակաւար Հåաւակությունը: կոմս ՎորոնցովԴաչկովը մասամբ աղաւամւությունից, մասամբ բարեսրւությունից ն ղառամությունից ըսւ էության Հանդիսանում է ոչ թե Ռուսասւանի, այլ ւեղական բնիկների ÷ոխարքա...»1: Անդրադառնալով այդ Հոդվածին՝ «Մչակը» դրում էր, թե նրա Հեղինակն ըսւ էության Հանդես է դալիս որåես դաւավոր կովկասցիների դլխին: «Թող Ասւուած աղաւէ մեղ այնåիսի դաւաւորներից, ինչåիսին Մենչիկովն է»2: "Новое Время" թերթի նախորդ Համարներից մեկում նույն Մենչիկովը «կովկասը ÷ուլ է դալիս» վերւառությամբ իր Հոդվածում արդեն սկսել էր արչավանքը կովկասի ÷ոխարքայի դեմ՝ ÷որձելով աåացուցել, թե նրա կործանարար դյուրաՀավաւության ն բարձիթողության Հեւնանքով է, որ այժմ մեծաåես ղորեղ է Հայերի՝ այդ «քրիսւոնյա Հրեաների» աղդեցությունը կովկասում՝ ի վնաս մուսուլման աղդաբնակչության3: Վորոնցով-Դաչկովի Հակառակորդների՝ նրան ներկայացրած մեղադրանքներից էր նան այն, որ նա, իբր, åաչւåանության ւակ է առել ÷ոխարքայության այն åաչւոնյաներին, որոնք այս կամ այն չա÷ով վարակված լինելով Հեղա÷ոխության մանրէներով, քանդում են åեւության Հիմքերը (օրինակ՝ 1905 թվականից Բութայիսի նաՀանդաåեւ Սւարոսելսկին)՞, “Новое Время”, 29 мая 1908 г. «Մչակ», ‹ 150, 12 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 66, 23 մարւի 1908 թ.: ՞ Սւարոսելսկու մասին ւե՛ս “Стенографический отчет о заседаниях второй сессии 3-й Государственной думы”, С.-Петербург, типография газеты “Россия”, 1909, с. 1444-1446.

մյուս կողմից Հեւաåնդում ն åաչւոնաղուրկ է անում դաՀին Հավաւարմորեն ծառայող անձանց: Վերջիններից նրանք մաւնացույց էին անում Թիֆլիսի նաՀանդաåեւ Լողինա-Լողինսկուն, որին ÷ոխարքան, իբր, Հալածում է ն արդելքներ Հարուցում նրա աչխաւանքներում: 1905 թ. Հոկւեմբերից թուրք-Հայկական ընդՀարումների ամենածանր չրջանում Երնանի նաՀանդի ժամանակավոր դեներալ-նաՀանդաåեւ էր նչանակվել դեներալ Յացկնիչը, որն այդ åաչւոնում ÷ոխարքայի Հեւ սերւ Համադործակցությամբ աչխաւել էր ամբողջ երեք ւարի, լավ ւåավորություն էր թողել ւեղի բնակչության վրա, բայց ընւանեկան Հանդամանքների åաւճառով մի չարք դրավոր դիմումներ էր ներկայացրել ÷ոխարքային ն խնդրել իրեն աղաւել ղբաղեցրած åաչւոնից: Վորոնցով-Դաչկովն ամեն անդամ մերժել էր Յացկնիչի խընդրանքը, որովՀեւն դոՀ էր, որ նա եռանդուն աչխաւանք է ծավալել իրեն վսւաՀված նաՀանդում: Յացկնիչն, սւիåված, իր դիմումներն ուղղակի Հղել էր Պեւերբուրդ: ի վերջո՝ ներքին դործերի նախարարությունը ւվել էր իր Համաձայնությունը, ն Պ. ի. Սւոլիåինի Հրամանով նա աղաւվել էր åաչւոնից ու աչխաւանքի անցել մայրաքաղաքում: Երնանի դեներալ-նաՀանդաåեւ էր նչանակվել դեներալ Ռժնսկին: Բայց աՀա "Новое Время"-ն Յացկնիչին ներկայացնում էր որåես «իսկական Հայրենասեր», որն իբր Հենց այդ åաւճառով ղոՀ է դնացել ÷ոխարքայի խարդավանքներին: Հայերով «ղբաղվում էին» նան ռուսական մամուլի մյուս Հեւադիմական-սնՀարյուրյակային åարբերականները: Աչխաւելով Հեւ չմնալ "Новое Время"-ից՝ ՀակաՀայ կաւաղի քարողչություն էր մղում “Земщина” («Զեմչչինա») թերթը, որի խմբադիր Օկսանինը առիթը բաց չէր թողնում ղրåարւելու Հայի անուն կրող ամեն մեկին՝ լիներ նա արդյունաբերող, թե վաճառական, åեւական ծառայող, թե քաղաքական դործիչ, նույնիսկ եթե լիներ աղաւ ղբաղմունքի ւեր անՀաւ: կովկասի ÷ոխարքան մչւական Հարձակումների էր ենթարկվում նան այս թերթի էջերում: ԲացաՀայւ ՀակաՀայկական քարողչություն էր մղում կով80

կասի ÷ոխարքայության “Кавказ” («կավկաղ») թերթը: Զնայած թերթի նկաւմամբ ÷ոխարքայի մի քանի անդամ արւաՀայւած դժդոՀությանը, խմբադրությունը Հեւնողականորեն չարունակում էր Հեւնել թերթի նախկին ւխրաՀռչակ խմբադիր Վելիչկոյի քաղաքական դծին: Առավել Հեւադիմական ն առավել ՀակաՀայ ընթացքի մեջ էր “Голос Кавказа” («Գոլոս կավկաղա») թերթը: Բանը Հասել էր նրան, որ երբ ÷ոխարքայությունից թերթի խմբադրությանը խորՀուրդ էին ւվել իղուր չբորբոքել աղդային արժանաåաւվության ղդացմունքները Հայերի մեջ, վերջինս որոչել էր դադարեցնել թերթի Հրաւարակումը՝ åաւճառաբանելով, թե «անՀնար է Հարմարվել րոåեին»1, այսինքն՝ անՀնար է Համաձայնեցնել իր Համողմունքները ÷ոխարքայի åաՀանջի Հեւ: 1908 թ. Հունիսի սկղբներից “Голос Кавказа”-ի Հրաւարակումը դադարեցվեց, որը ւնեց ընդամենը մեկ ամիս: Հուլիսի սկղբներից նա սկսեց վերաՀրաւարակվել: Այդ բոլոր ղրåարւությունների Հիման վրա ծայրաՀեղ Հեւադիմականները Սւոլիåինի կառավարությանը Հորդորում էին օր առաջ վերջ դնել Ռուսասւանի ն ռուս ժողովրդի Համար «աղեւաբեր», åեւության Համար վւանդավոր «վորոնցովդաչկովյան ռեժիմին», որի դլխավոր երկու սյուներն են ինքը՝ ÷ոխարքան, մյուսը՝ նրա ծայրաՀեղ Հայասեր ւիկինը՝ կոմսուՀի Ելիղավեւա Վորոնցովա-Դաչկովան: Ռուսական սնՀարյուրյակային ՀակաՀայկական թերթերում ւåադրված Հոդվածները ներկայացնելով որåես ռուս ժողովրդի Հասարարական կարծիք, Սւոլիåինը ն նրա կառավարությունը վճռական Հարձակման անցան ÷ոխարքա կոմս իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովի ն նրան ենթակա կովկասյան վարչակաղմի դեմ: Նչենք, որ Վորոնցով-Դաչկովի ն Սւոլիåինի անձնական Հարաբերությունների ներՀակությունը սկիղբ էր առել 1906 թ., երբ վերջինս նչանակվել էր ներքին դործերի նախարար: Պաչւոնն սւանձնելուց անմիջաåես Հեւո Սւոլիåինը ՎորոնցովԴաչկովից åաՀանջել էր կովկասում ծադած յուրաքանչյուր

“Голос Кавказа” (Тифлис), 25 июня 1908 г.

դժդոՀություն, Հակացարական ամեն մի ըմբոսւություն ճնչել անխնա կերåով՝ դործադրելով ամենադաժան միջոցները: ԶՀամաձայնելով նրա Հեւ, ÷ոխարքան չեչւադրել էր, որ ինքը դերադասում է ծադած աղդամիջյան, սոցիալական ն այլ խնդիրները լուծել բացառաåես դիվանադիւական միջոցներով, ÷ոխադարձ Հասկացողությամբ ու ÷ոխըմբռնմամբ, իՀարկե, երբ դա Հնարավոր է լինում: Հեւադիմական մամուլի Հարձակումների ն Սւոլիåինի նյութած սադրանքների åայմաններում 1908 թ. Հուլիսի վերջերին Վորոնցով-Դաչկովը մեկնեց Պեւերբուրդ՝ կենւրոնական կառավարությունում քննարկելու կովկասում անՀեւաձդելի բարենորոդումներ մւցնելու՝ իր ցուցումներով մչակված ծրադիրը: կովկասը կառավարելու անցած երեք ւարիները Հեչւ չէին եղել ÷ոխարքայի Համար: Թեն թուրք-Հայկական ընդՀարումներն արդեն անցյալում էին, բայց երկու ժողովուրդների մու դեռ մնացել էին թչնամանքի նսւվածքները: Մյուս կողմից, ռուսական Հեղա÷ոխության՝ կովկասին ղարնված Հուժկու ալիքները թեն ժամանակավորաåես նաՀանջել էին, բայց առօրյա կյանքը չարունակում էր խուլ ÷ոթորկվել ներքին Հակասություններից: ԱՀա՛ այս åայմաններում էր ÷ոխարքան կայսրության բարձրադույն օրենսդիր ու դործադիր մարմինների քննարկմանը ներկայացնում կովկասը վերջնականաåես խաղաղացնելու ծրադիրը: Վերջինս նախաւեսում էր այնւեղի բաղմացեղ աղդություններին Հնարավորություն ւալ ղարդացնելու իրենց լեղուն, դրականությունը, դåրոցները ն այդ ամենի չնորՀիվ երկիրն ամուր կաåել Ռուսասւանի Հեւ: Բայց Հեչւ չէր ծրադիրը կյանքի կոչելը: Վորոնցով-Դաչկովի՝ կառավարության բարձր օղակներում դւնվող բաղմաթիվ թչնամիները, որոնք մչւաåես խոչընդուներ էին Հարուցում նրա ճանաåարՀին, այժմ ամեն ինչ անում էին ւաåալելու ÷ոխարքայի նոր նախաձեռնությունը: Ավելին, Վորոնցով-Դաչկովի Հակառակորդները åաՀը Հարմար դւան ճնչում դործադրելու կենւրոնական կառավարության վրա՝ նրան åաչւոնից Հեռացնելու Համար:

Ռուսական Հեւադիմական, աղդայնամոլական խավերը չէին ընդունում ÷ոխարքայի «աղաւականությունը» ն դւնում էին, որ կովկասը, իբրն նվաճված քաղաքակիրթ երկիր, åեւք է կառավարվի միայն երկաթե ձեռքով: կովկասում, Հաւկաåես կովկասաՀայության մեջ մեծ երկյուղ կար, որ ÷ոխարքայի դեմ սկսված արչավանքը Հաջողություն կունենա ն նրա նախաւեսած բարենորոդումների ծրադիրը կւաåալվի: Բայց դործն այլ ընթացք սւացավ: կառավարական բարձր չրջաններում կոմսն ուներ ոչ միայն չաւ Հակառակորդներ, այլն չաւ բարեկամներ, որոնց աջակցությամբ նրա ծրադիրը Հիմնական դծերով ընդունվեց, ինչը սնՀարյուրյակային ուժերի վրեժխնդրության ն նոր Հարձակումների առիթ Հանդիսացավ: Հայության նկաւմամբ Սւոլիåինի ն ռուսական սնՀարյուրյակային Հեւադիմության թչնամական վերաբերմունքի ակնբախ արւաՀայւություններից էր ոսւիկանական դեåարւամենւի՝ 1908 թ. օդոսւոսի 17-ի թվով Սւոլիåինին ներկայացրած դաղւնի դրությունը, որն առաջին անդամ լույս է ւեսել 1929 թ., "Красный архив” («կրասնիյ արխիվ») ÷ասւաթղթերի ժողովածուի 4 (35)-րդ Հաւորում՞: Ոսւիկանական դեåարւամենւի դրությունը չոչա÷ում էր երեք Հարց, որոնք վերաբերում էին Դաղսւանին, կովկասի ընդ՞

ԽորՀրդային իչխանության վաղ չրջանի Հրաւարակչական դործունեության մեջ առանձնակի ն ուչադրավ ւեղ է դրավում ցարական կառավարության արխիվներից Հանված դաղւնի վավերադրերի ւåադրումը առանձին դրքերով: Այդ մաւենաչարով Հրաåարակ Հանելով ցարիղմի դաղւնի վավերադրերը՝ խորՀրդային իչխանությունը նåաւակ ուներ մերկացնել նրա ներքին Հակաժողովրդական ն արւաքին Հարձակողական քաղաքականությունը: Ձեռնարկումը ժամանակին մեծ դժդոՀություն առաջ բերեց ռուս վւարանդիների չրջանում: Մաւենաչարի դրքերում ւåադրված վավերադրերից ու ÷ասւաթղթերից չուրջ երկու ւասնյակը վերաբերում են Հայերին ն Հայկական քաղաքական կաղմակերåություններին: ինչåես խորՀրդաՀայ, այնåես էլ ս÷յուռքի åաւմաբաններին դրանք Հնարավորություն են ւվել ծանոթանալու Հայերի Հանդեå ցարական կառավարության վարած քաղաքականության դաղւնի ծալքերին՝ մանավանդ ցարիղմի դոյության վերջին չրջանում:

Հանուր կացությանը ն ՀՅ դաչնակցությանը: Դաղսւանի Հարցը քննության էր առնված թաթարների (ադրբեջանցիների) Հեւ Համաւեղ, այն էլ մի քանի ւողով: կովկասի ÷ոխարքան չա÷աղանց չաւ է երես ւվել ւեղացիներին, կարդում ենք դաղւնի դրության մեջ: Դաղսւանի աղդաբնակչության մեջ ւիրող ւրամադրությունների նկաւմամբ Հարկավոր է Հաչվի առնել այն åարադան, որ չնայած խաղաղ ժամանակում այդ աղդաբնակչության ցույց ւված Հլու Հնաղանդությանը, Թուրքիայի Հեւ åաւերաղմ ծադելու դեåքում այնւեղ անåաւճառ ւեղի կունենան անկարդություններ: Դրանք կսկսվեն Զեչնիայում (Թերեքի չրջան) ն կւարածվեն Անդի ու Ավարսկ դավառամասերում ն եթե անմիջաåես չճնչվեն, աåա կւարածվեն նան այլ վայրերում ու մեծ դլխացավանք կåաւճառեն1: Միայն այսքանը Դաղսւանի մասին: Նույնքան Հակիրճ էր թաթարներին ւրված դնաՀաւականը. «Հայերին Հակառակորդ թաթարներին նույնåես օւար չեն Համիսլամության կամ, ավելի ճիչւ, Համաթաթարականության դաղա÷արները: Նրանք ձդւում են միություն առաջացնել մաՀմեդական ղանաղան մանր ցեղերի մեջ՝ ընդՀանրական կրոնի ն թաթարական ընդՀանուր լեղվի միջոցով: Այդ դործընթացը կովկասում իրադործվում է դանդաղ, բայց կանոնավոր կերåով, ղանաղան կրթական ն բարեդործական ընկերություններ բացելով, թաթարական Հաւուկ դåրոցներ Հիմնելով ն թաթարական մամուլ սւեղծելով»2: Անցնելով վրացիներին՝ ցարական քաղաքական ոսւիկանությունը նրանց դիւարկում էր կովկասի ընդՀանուր կացության Համաչարադրանքում: Փասւաթղթի Հեղինակները խուսա÷ում էին խոսել վրացիների չրջանում դործող Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունների մասին, բացառությամբ վրաց սոցիալ-դեմոկրաւների, այն էլ այնքան մեղմ, որ թվում էր, թե նրանց մասին դրողը վրացի է3: Տե՛ս "Красный архив”,, т. 4 (35), Москва-Ленинград, 1929, с. 148. Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 148-149: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 143:

Վրասւանի սաՀմաններում ւեղի ունեցած չարժումներին նվիրված երկու էջում ամենախիսւ ձնակերåումը Հեւնյալն էր. «Եթե Գորիի դավառում ծադի մի իսկական աåսւամբություն, այնւեղ դւնվող ղորավար Բաուերը սւիåված կլինի ինքն իրեն Հայւարարել դեներալ-նաՀանդաåեւ ն ճնչել աåսւամբությունը»1: Ցարական ժանդարմների նկարադրած իրերի դրությունը Վրասւանում բոլորովին անՀամաåաւասխան էր իրականությանը, եթե նկաւի ունենանք, որ 1905-1907 թթ. Հեղա÷ոխության ընթացքում վրաց սոցիալ-դեմոկրաւական ն սոցիալ-ֆեդերալիսւական կուսակցությունները, որոնք Հարկադրված չէին եղել մւնել աղդամիջյան կռիվների մեջ, իրենց չրջաններում կարողացել էին բորբոքել Համեմաւաբար մեծ ծավալի Հակակառավարական Հեղա÷ոխական չարժումներ: Թաթարների ն վրացիների մասին ոսւիկանական դեåարւամենւի արւաՀայւած այդքան մեղմ վերաբերմունքի åաւճառն անչուչւ մեկն էր. ավելի չեչւել Հայերի Հեղա÷ոխականությունն ու ըմբոսւությունը, միաժամանակ արդարացնել այն Հալածանքները, որ արդեն այդ ժամանակ ծրադրվում էին ՀՅ դաչնակցության դեմ: ինչ վերաբերում էր դաղւնի դրության մեջ Հայերին ու Դաչնակցությանը ւրված դնաՀաւականներին, աåա դրանք ծայրից ծայր չաւ բացասական էին ն ծավալով կաղմում էին ÷ասւաթղթի ավելի քան երկու երրորդը: Հայերի Հանդեå Սւոլիåինն ուներ նույն վերաբերմունքը, ինչåիսին ուներ քաղաքական ոսւիկանության կենւրոնը, որովՀեւն նա այս դեåարւամենւից ն նրա դործակալներից էր սւանում ւեղեկություններ կովկասի դործերի, մասնավորաåես Հայերի Հեղա÷ոխական չարժումների մասին: Փոխարքայությունը ն Վորոնցով-Դաչկովը չէին կարող վսւաՀելի ւեղեկաւու աղբյուր լինել կառավարության նախադաՀի Համար, որովՀեւն նրանք, ինչåես ասվեց, Պեւերբուրդի աչքում վար-

Տե՛ս "Красный архив””, т. 4 (35), 1929, с. 143.

կաբեկված էին որåես Հայասերներ: Դեåարւամենւի ւեղեկությունների Համաձայն, «կովկասի ամենաՀակաåեւական ն ամենավնասակար ւարրը Հայությունն է»: Ըսւ այդ ւեղեկությունների՝ կովկասում 19051907 թթ. ւեղի ունեցած երկու խոչոր դեåքերի՝ Հայ-թաթարական ընդՀարումների ն Հակակառավարական Հեղա÷ոխական բռնկումների Հիմնական դործող դերակաւարները եղել են Հայերը ն նրանց դաչնակցություն կուսակցությունը, որոնց նկաւմամբ ÷ոխարքա Վորոնցով-Դաչկովը ցուցաբերել ու ցուցաբերում է աջակցություն ու Հանցադործ Հովանավորություն: Հայ-թաթարական ընդՀարումների ժամանակ «թաթարները ջարդվեցին, իսկ նրանց դյուղերը Հողին Հավասարվեցին», քանի որ Հայերը չաւ լավ ղինված էին Դաչնակցության չնորՀիվ: Վերջինիս դլխավորությամբ՝ «Հայ ավաղակախմբերը կռվում էին ոչ միայն մուսուլմանների, այլն ռուսների դեմ՝ Հանուն մեծ ն ինքնավար Հայասւանի»: Նրանց աղդային նåաւակն է «մաքրել խառը բնակչություն ունեցող Հողամասերը թաթարներից ն սւեղծել միաւարր աղդային երկրամաս կովկասում»1: կրկին ու կրկին այåանելով ÷ոխարքային ն նրա վարչակաղմը, ոսւիկանական դեåարւամենւը չեչւում էր, թե նրանք ղիջող վերաբերմունք են ունեցել Հայկական դավերի նկաւմամբ: Ցավալին այն է, ասված էր դրության մեջ, որ թե՛ ÷ոխարքան ն թե՛ վարչական մարմինները չեն դիւակցում, որ իրենց դործունեությունն աåիկար է2: ԱյնուՀեւն ոսւիկանական դեåարւամենւը ամենայն մանրամասնությամբ Սւոլիåինին էր ներկայացնում Դաչնակցության կառուցվածքի ն դրա åաՀåանման վերաբերյալ ւվյալներ: Նչելով, որ «կովկասի մամուլն ամբողջովին Հայերի ձեռքին է», դրության մեջ այնուՀեւն անդրադարձ էր արվում Դաչնակցության «Փոթորիկ»՞ կաղմակերåության դործողություններին: Տե՛ս "Красный архив””, т. 4 (35), 1929, с. 145. Նույն ւեղում, էջ 145, 149: ՞ Գրության բնադրում դրված է «Поторик», որն, անչուչւ, Բրիսւա÷որ Միքայելյանի սւեղծած «Փոթորիկն» է:

Ընդ որում չեչւվում էր, որ կուսակցությունը որոչում ունի մաՀա÷որձի ենթարկել երեք վեՀաåեւերի՝ Օսմանյան կայսրության սուլթանին, Պարսկասւանի չաՀին ն Ռուսասւանի ցարին: Փասւաթղթում բերված են բաղմաթիվ ւեղեկություններ, որոնք ցույց են ւալիս ոսւիկանական դեåարւամենւի քաջաւեղյակ լինելը Դաչնակցության ողջ ներքին կյանքին: Նչված էր, որ կուսակցությունն ունի թնդանոթներով, ռումբերով, այրուձիով ն Հեւնակայիններով՞ 100 000-ի Հասնող բանակ՝ 10 միլիոն ռուբլի՞՞ բյուջեով: «կուսակցության դրամական միջոցները,- Հաղորդում էր դեåարւամենւը Սւոլիåինին,- Հայթայթվում են անդամավճարներից, կամովին նվիրաւվություններից ն բռնադրավումներից: 1907 թ. Դաչնակցությունն ուներ մու 165 Հաղար անդամ, որոնք ընդՀանուր առմամբ [ւարեկան] դանձարկղ են մւցնում մու մեկ միլիոն ռուբլի: Բացի այդ, Հայւնի է, որ Հայաղդի Մանթաչնը կուսակցությանը նվիրել է մեկ միլիոն ռուբլի»1: ԱյնուՀեւն դեåարւամենւը Սւոլիåինին Հաղորդում էր, որ Դաչնակցությունը, Հեւաåնդելով Հայասւանի անկախության Հասւաւումը, իբր, իր ղինվորներին արդեն ՀրաՀանդ է ւվել ներխուժել Թուրքիա: «Գոյություն ունի նան կարսը ն էրղրումը դրավելու ծրադիր, որի Համար կուսակցությունը Հնարավորություն ունի կենւրոնացնելու 60 Հաղարանոց մի բանակ»2: 1908 թ. օդուոսի 17-ին ոսւիկանական դեåարւամենւի դրած åաչւոնական ղեկուցադիրը սւանալուց ու կարդալուց Հեւո Սւոլիåինն անմիջաåես ՀրաՀանդում է սկսել Դաչնակցությանը ՀաչվեՀարդարի ենթարկելու նախաåաւրասւու՞

Բնադրում այս բառը ռուսերեն այբուբենի ւառերով դրված է՝ «ղինվոր-

Այսւեղ "Красный архив””-ի խմբադրությունը դրել է Հեւնյալ ծանոթադրությունը՝ «[Դաչնակցության] ղինված ուժերի թվի ն նրա վրա ծախսած դումարի մասին Հաղորդած ւեղեկությունները ակնՀայւորեն չա÷աղանցված են»: Տե՛ս "Красный архив””, т. 4 (35), 1929, с. 149-150. Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 145, 149: ներ»:

՞՞

թյունները՝ խեղդելու Համար աղդային-Հեղա÷ոխական չարժումը կովկասաՀայերի մեջ: Հակառակ Հայաւյաց դործիչների քարողչության, ռուս նչանավոր չաւ åաչւոնյաներ, մւավորականներ, լրադրողներ անում էին Հնարավորը չղթայաղերծված Հեւադիմության åայմաններում չեղոքացնելու Համար Հայերի մասին չրջվող քարանձավային, քարացած ւեսակեւները: Այդ դործիչներից էր Հենց կովկասի ÷ոխարքա ՎորոնցովԴաչկովը: Զնայած ընդամենը երեք ւարի էր, որ նա åաչւոնավարում էր կովկասում, բայց այդ կարճ ժամանակամիջոցում, մանավանդ իչխան Գրիդորի Գոլիցինի դժնդակ, վայրադ ու բռնակալ ռեժիմից Հեւո, նա կարողացել էր դրավել երկրամասի ժողովուրդների Համակրանքը՝ իր մեղմ ու Համբերաւար բնավորությամբ, բարենորոդչական դործերով: Հայկական կյանքի Համար կոմս իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովի ÷ոխարքայությունը նչանավոր եղավ Հաւկաåես այն բանով, որ նա վերադարձրեց Հայ եկեղեցու կալվածքները, վերաբացեց Հայ դåրոցներն իրենց նախկին ծրադրով ու Հոդաբարձական իրավունքներով: կոմսը չաւ անդամ էր ընդունել Հայկական åաւդամավորություններ ն լսել նրանց ղեկուցումները ղանաղան ընթացիկ կարիքների մասին: Ուսւի åաւաՀական չէր, որ Հայկական åաՀåանողական ն աղաւական քաղաքական չրջանակները ն Հաւկաåես մամուլը դործուն մասնակցություն ունեցան կովկասի ÷ոխարքայի սåայական ծառայության 50-ամյա Հոբելյանական Հանդիսություններին, որոնք ւեղի ունեցան Թիֆլիսում 1908 թ. մարւի վերջերին1: Ճչմարւությունը åաՀանջում է ասել, որ Վորոնցով-Դաչկովին սնՀարյուրյակայինների ներկայացրած որոչ մեղադրանքներ Համաåաւասխանում էին իրականությանը, ն դրանք նրան åաւիվ էին բերում: Ալեքսանդր Խաւիսյանը, որ, լինելով Թիֆլիսի քաղաքաл. 66.

Российский государственный исторический архив (РГИА), ф. 919, оп. 2, д. 8,

դլուխ, անմիջական չ÷ումների մեջ էր ÷ոխարքայի Հեւ, իր Հուչերում բարձր է դնաՀաւել նրա մարդկային որակները: Փոխարքան ճանաչում էր Հեղա÷ոխական չաւ դործիչների ն դիւեր, որ անօդոււ է նրանց խոսւումներին առանձին ուչադրություն դարձնել: Նա դիւեր ն մեկ ուրիչ բան, որ անՀնար է ուժի դործադրումով արմաւախիլ անել Հեղա÷ոխական չարժումը: Հենց այդ åաւճառով էր նա Հաճախ դիմում ղիջումների, դաւարանների ոչ բոլոր վճիռներն էր Համարում արդարացի ն åաՀանջում էր վերաքննել Հանցաåարւ չաւ Հեղա÷ոխականների դործերը, Հաճախ էր կանխում նրանց մաՀաåաւիժները: Խաւիսյանը վերՀիչում էր, որ վրաց սոցիալ-դեմոկրաւների ղեկավարներից, Ասւրախանի նաՀանդ աքսորված Նոյ Ռամիչվիլին, այնւեղից Հեռադրով իրեն խնդրել էր միջամւել ÷ոխարքայի մու, որ նա թույլ ւա մեկ չաբաթով Թիֆլիս դալ ն ւեսակցել իր Հիվանդ դսւերը, խոսւանալով այդ ընթացքում չղբաղվել Հեղա÷ոխական դործունեությամբ: Խաւիսյանը լինում է ÷ոխարքայի մու ն խնդրում ընդառաջել աքսորականին, մանավանդ, որ նա աղնիվ խոսք է ւվել Թիֆլիսում չՀանդիåել որնէ Հեղա÷ոխականի: Թույլաւրելով Ռամիչվիլու Թիֆլիս դալը՝ Վորոնցով-Դաչկովը, դիմելով Խաւիսյանին, ասում է. «ինչ վերաբերում է Ռամիչվիլու աղնիւ խօսքին, այդ միեւնոյնն է, թէ ւիֆի մանրէն խօսք ւայ, թէ եթէ ինքը ընկնի մարդու մարմնի մէջ, չի վարակելու նրան»1: Շարունակելով՝ Խաւիսյանը բերում էր ուրիչ օրինակներ նս: Նա դրել է. «Փոխարքան կ'ուղէր ւեղեակ ըլլալ անցուդարձին: կան մարդիկ, որ չաւ լաւ կը խօսին, Փոխարքան լաւ կը լսէր, դիմացինին Հնարաւորութիւն կու ւար խօսելու: Ան ինձ կը խնդրէր իրեն մօւ ւանիլ յեղա÷ոխական դործիչները: Ես իրեն մօւ ւարի դլխաւոր կուսակցութիւններու աչքի իյնող քանի մը անդամներ: Երկար ղրուցեցինք Փոխարքայի Հեւ: Եւ ոչ մէկ վաւ Հեւեւանք չունեցան այդ այցելութիւնները այցելուներու Համար:

«Հայրենիք», ‹ 9 (117), Հուլիս, 1932, էջ 99:

Շաւ անդամներ սւիåուած եմ եղեր Փոխարքայի մօւ երթալու եւ խնդրելու բանւարկեալներու եւ աքսորեալներու ծանր վիճակը թեթեւցնելու մասին: Անոնց կիները եւ մայրերը դրեթէ ամէն օր ինձ մօւ կու դային նման խնդիրներով: Այսåէս, բարեխօսած եմ Սւե÷ան ՇաՀումեանի Համար, Ռամիչվիլիի Համար, որ վերջերս սåաննուեցաւ Փարիղի մէջ, Ծերեթելիի, Զա÷արիձէի, էլիավայի, Պեւրոսեանի (կամո:- Հ. Ս.) ու բաղմաթիւ դաչնակցականներու եւ սոցիալ-դեմոկրաւներու Համար»1: Վորոնցով-Դաչկովին անՀանդսւացնում էր ոչ միայն իր, այլն Հաւկաåես Հայության դեմ ռուսական Հեւադիմական ուժերի սանձաղերծած արչավը: Եվ դա ոչ թե այն åաւճառով, որ ինքն ամեն դնով ցանկանում էր կառչած մնալ ÷ոխարքայական աթոռին, այլ որովՀեւն սկսած լայնածավալ սադրանքներն ուղղակի Հարվածում էին կովկասի անվւանդությանը: Նա դւնում էր, որ Թուրքիայի կողմից կովկասին սåառնացող վւանդի դեåքում երկրամասի ժողովուրդներից առաջինը Հենց Հայերն են կանդնելու ռուսական բանակի կողքին՝ թչնամու դեմ: ՊաւաՀական չէր, որ Թուրքիայի Հեւ ռաղմական ընդՀարման Հեռանկարով անՀանդսւացած, ÷ոխարքան բացաւրություններ ն ղդուչացումներ էր Հղում Պեւերբուրդ՝ արւաքին ն ներքին ործերի ու ռաղմական նախարարներին, նան Նիկոլայ ԱԱ-ին: "Новое Время"-ին ն Հեւադիմական մյուս թերթերին ՀակաՀարված էին ւալիս ռուսական առաջադիմական մամուլի օրդանները ն åաչւåանում Վորոնցով-Դաչկովի աչխաւաոճը, նրա Հավասարակչռված վերաբերմունքը կովկասի ժողովուրդների նկաւմամբ: “Биржевые Ведомости” («Բիրժնիե Վեդոմոսւի») թերթն իր երկու Համարներում ւåադրել էր Վ. Օåոչինինի «կովկասյան ակնարկներ» վերնադրով Հոդվածը: Հեղինակն իր ակնարկներն արդարացիորեն սկսում էր այն ÷ասւից, որ ռուսները չունեն կովկասադիւության բնադավառի լուրջ ուսումնասիրություն1

«Հայրենիք», ‹ 9 (117), Հուլիս, 1932, էջ 99:

ներ, ավելին, կովկասի մասին ռուսական Հասարակությունը նույնիսկ չունի ճիչւ ւեղեկություններ: Նա ցույց էր ւալիս, որ սովորաբար ռուս դրողները ն լրադրողները, օրինակ՝ Մենչիկովը, թե՛ կովկասի ն թե՛ այդւեղ կաւարվող դեåքերի մասին իրենց ւեղեկությունները քաղում են կովկասյան ռեժիմի այս կամ այն ղոՀերից, ղանաղան åաչւոնաթող կամ åաչւոնից արձակված չինովնիկներից, որոնք, վերադառնալով Պեւերբուրդ, իրենց աչառու ն կանխակալ ւեղեկություններով ոդնորում են Մենչիկովի åես դրողներին: Մինչդեռ իմանալու Համար, թե իսկաåես ի՞նչ է կաւարվում կովկասում, ինչո՞ւ է Հուղվում նա ն ի՞նչ են ցանկանում նրա բնակիչները՝ åեւք էր ամենից առաջ դիմել նրա անցյալին, քննել ռուսական քաղաքականության ÷ո÷ոխականությունը, ն այն ժամանակ միայն խնդիրը կլուծվեր1: Աåա Վ. Օåոչինինն ասում էր, որ կովկասը նվաճելիս Ռուսասւանն ամբողջ ժամանակ Հենվել է ւեղի քրիսւոնյա բնակչության վրա: Հանձինս Հայերի ու վրացիների՝ նա դւել էր ամենաջերմեռանդ աջակիցների: Հայերն ու վրացիները ռուս ղինվորների Հեւ արյունով են դրել կովկասյան åաւերաղմների åաւմությունը: Հոդվածադիրն այնուՀեւն Հանդիմանում էր նրանց, ովքեր ւդեւ լինելով՝ ւրւունջ էին Հայւնում, թե ռուսական կառավարությունը կոåիւ սխալ է թույլ ւվել՝ Հայերին թույլաւրելով մւնել կայսրության սաՀմաններից ներս ն աåրել Հայաբնակ, նոր նվաճված Հողերի վրա: «Բայց այն, ինչ չի Հասկանում å-ն Մենչիկովը,- դրում էր Օåոչինինը,- չաւ լավ Հասկանում էր կոմս Պասկնիչը, երբ Թուրքմենչայի դաչնադրի 15-րդ Հոդվածով åայմանավորեց Հայ ընւանիքների աղաւ դաղթը Պարսկասւանից, որովՀեւն ձեռք բերած երկիրը åեւք էր լցնել Հավաւարիմ ն անձնվեր ժողովրդով, որի վրա կարելի լիներ Հասւաւ Հենվել մուսուլմանների դեմ մղած կռիվներում»2:

“Биржевые Ведомости” (С.-Петербург), 28 июня 1908 г. Նույն ւեղում:

ՆիկՈԼԱՅ ԱԱ-իՆ ՎՈՐՈՆՑՈՎ-ԴԱՇկՈՎի ԳՐԱԾ ԵՐկՈՒ

ՆԱՄԱկՆԵՐԸ ԱՆԴՐկՈՎկԱՍ ԹՈՒՐԲԱկԱՆ

ՆԵՐԽՈՒԺՄԱՆ ՎՏԱՆԳի ԴԵՄ ՄիԶՈՑՆԵՐ

ՁԵՌՆԱՐկԵԼՈՒ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍիՆ

ԽորՀրդային “Красный архив” («կրասնի արխիվ») Հրաւարակության 26-րդ դրքում ղեւեղվել են Անդրկովկասի դեմ ուղղված թուրքական վւանդի մասին կովկասի ÷ոխարքա Վորոնցով-Դաչկովի 1908 թ. ձմռանը դրած երկու նամակները Նիկոլայ ԱԱ ցարին՞: Դրանցում բարձրացված են կովկասի ներքին ն մանավանդ արւաքին աåաՀովությանն առնչվող մի չարք Հարցեր: Այդ Հարցերի թվում մեղ Համար Հաւկաåես Հեւաքրքրություն են ներկայացնում Ռուսասւանի վրա 1908 թ. դարնանը Թուրքիայի Հնարավոր Հարձակման մասին ÷ոխարքայի դաւողությունները: Նա ցարին դրում էր, որ եթե կենւրոնական իչխանություններն անՀրաժեչւ ղինվորական åաւրասւություններ չւեսնեն, աåա անխուսա÷ելի են ծանր Հեւնանքներն ամենից առաջ Անդրկովկասի Համար: իսկ վւանդն իրական էր, քանղի անղեն աչքով էլ նկաւելի էին այն åաւրասւությունները, որոնք թուրք ղինվորականությունը ւեսնում էր Անդրկովկասին սաՀմանակից ւարածքներում: Ռուսասւանի արւդործնախարարությունը Պեւերբուրդի օսմանյան դեսåանից åաՀանջել էր բացաւրություն ւալ ւեղի ունեցող ռաղմական åաւրասւությունների մասին: Այդ առթիվ «Երկրի ձայնը» թերթը դրում էր.

՞

Նչված երկու նամակների բնադրերը åաՀåանվում են Ռուսասւանի åաւմության åեւական արխիվում (РГИА), ուսւի մենք նåաւակաՀարմար դւանք դրանք ներկայացնել ոչ թե ըսւ "Красный архив"-ի, այլ ըսւ նչված արխիվի Համաåաւասխան ֆոնդի: Մեղ Հայւնի են սույն խնդրի վերաբերյալ կովկասի ÷ոխարքայի՝ ցարին դրած չորս նամակներ, որոնցից երկուսը՝ 1908 թ. սկղբներին, երրորդը՝ 1911 ն չորրորդը՝ 1912 թվին: Վերջին երկու նամակներին կանդրադառնանք աչխաւության Հեւադա չարադրանքում:

«Պեւերբուրդի թիւրք դեսåանը, ռուս կառավարութեան ներկայացուցած ղեկուցադրի մը մէջ Թիւրքիայի ղինուորական åաւրասւութիւնները կը բացաւրէր ու կ'արդարացնէր սաՀմանակից անՀանդիսւ քիւրդ աղդաբնակութիւնը ղսåուած åաՀելու անՀրաժեչւութեամբ: Հիմա ալ երդին եղանակը կը ÷ոխեն: ինչåէս կ'երեւնայ, թիւրք բռնաåեւութիւնը ամբողջ ղօրաբանակներ չարժուն վիճակի մէջ կը դնէ, մեծաքանակ ռաղմամթերքներ եւ ղէնքեր կ'ամբարէ åաւրասւ ըլլլալու Համար ... Հայ յեղա÷ոխականներու դէմ: Այսåէս այս անդամ ալ երդը կու դայ Բերլինի թիւրք դեսåանէն: “A. F. Press”-ի (Ֆրանսիական լրաւվական դործակալություն:- Հ. Ս.) Բերլինի թղթակցին նայելով՝ Բերլինի դեսåանը վճռականաåէս Հերքեր է Թիւրքիայի åաւերաղմական åաւրասւութիւններուն չչուկները եւ առանց Հակասութեան մէջ իյնալու վախին, աւելցուցեր է, որ Բ. Դուռը ղէնքի կանչեր է, այո՛, քանի մը ղօրաբանակներ, բայց կռուելու Համար ... Հայ յեղա÷ոխական չարժման դէմ: Ո՛վ ղօրեղ Հաւաւք ունի, թո՛ղ Հաւաւայ»1: Վորոնցով-Դաչկովը ոչ միայն երկրի ներքին, այլն արւաքին քաղաքականության խնդիրներում Հանդես էր դալիս իբրն մի չա÷ավոր, ղդույչ ու Հեռաւես դործիչ, միաժամանակ մեծ անՀանդսւություն էր աåրում, երբ երկրի Համար արւաքին վւանդն իրական կերåարանք էր առնում: Այդ դեåքում նա ւադնաå էր բարձրացնում ն Պեւերբուրդի բարձր իչխանություններից Համառորեն åաՀանջում արադ ու արդյունավեւ միջոցներ ձեռնարկել: Խնդրո առարկայի վերաբերյալ ÷ոխարքայի՝ ցարին Հղած նամակներից առաջինը դրված է 1908 թ. Հունվարի 5-ին, Թիֆլիսում: Վորոնցով-Դաչկովը նախաåես նչում էր. «Ես խորաåես դիւակցում եմ, որ ընդՀանրաåես Ռուսասւանի ն մասնավո1

«Երկրի ձայնը» (Թիֆլիս), ‹ 7, 2 մարւի 1908 թ.:

րաåես կովկասի ներկա կացության ւեսակեւից առանձնաåես անցանկալի է արւաքին մի որնէ բարդություն, բայց ... թուրքերի åաւերաղմական արւակարդ åաւրասւություններն սւիåում են երկյուղ ւածել, որ մենք կարող ենք Հանկարծակիի բերվել անսåասելի իրադարձություններից ն այն՝ մանավանդ Թուրքիայի կողմից»1: Փոխարքան բերում էր Թուրքիայի ռաղմական åաւրասւություններից մի քանի օրինակներ. կովկասին սաՀմանակից նրանց արնելյան նաՀանդներում ռաղմական åաւրասւություններն սկսվել են 1907 թ. դարնանից, բայց Հաւկաåես լայն ծավալ են սւացել աչնանը: Այդ ւարվա սեåւեմբերին Համալրվել է Սեբասւիայի ղորաբաժինը, ուժեղացվել է էրղրումի բերդաåաՀ ղորքը, դեկւեմբերին ղորակոչի են ենթարկվել էրղրումի ն Վանի åաՀեսւի բրիդադներն ու Համիդիե դնդերը: Դաչւային թնդանոթներն արադորեն կարդի են բերվում ն Համալրվում են ձիերով, Համարյա ամեն օր էրղրումի բերդը լցվում է Հրանոթներով ու արկերով: կովկասի սաՀմանադլխին ւեղակայված 6 ղորամասերը Համալրվել են 36 արադաձիդ Հրանոթներով ն մեծ ւեսակի 19 Հաղար «Մաուղեր» ւիåի Հրացաններով: Վերջաåես, այս ւարվա Հունվարի 1-ին Հրաման է եղել ղորակոչի ենթարկել Սեբասւիայի, Սամսոնի, էրղրումի ու Վանի բրիդադների åաՀեսւի դումարւակները ն այլն: «Զինվորական այդ åաւրասւությունները ո՛չ ըսւ իրենց բնույթի ն ո՛չ էլ ըսւ ծավալի չեն կարող Համարվել Թուրքիայի Համար սովորական մի բան»2: Նամակադիրն երկյուղում էր, որ ւվյալ åաՀին Թուրքիան կարող է ուժերի դերակչռություն սւանալ ն մեծ դժվարություններ åաւճառել ռուսներին: իսկ ո՞րն է թուրքերի եռանդադին նախաåաւրասւությունների նåաւակը: Վորոնցով-Դաչկովը Համողված էր, որ այդ ամենը միւված է Ռուսասւանի դեմ åաւերաղմ սկսելուն: Օդւվելով այն բանից, որ ռուս-ճաåոնական åաւերաղմում կրած դառը åարւությունից Հեւո Ռուսասւանը դեռ լիովին

РГИА, ф. 919, оп. 7, д. 8, л. 91. Նույն ւեղում:

ուչքի չի եկել, թուրքերը մւադիր են åաւերաղմ սանձաղերծելով՝ «վերադարձնել այն չրջանները, որ մենք դրավել ենք 1877-1878 թթ. åաւերաղմի ժամանակ»1, աåա խուժել Անդրկովկաս: Նկարադրելով կովկասի սաՀմանների Հարնանությամբ իրենց ղինված ուժերը Հղորացնելուն ուղղված թուրքերի ձեռնարկումները, Վորոնցով-Դաչկովը, միաժամանակ, մռայլ դույներով էր ներկայացնում ռուսական կովկասյան բանակի ուժը: Նա դրում էր. «... Մինչ թուրքերը չաւ եռանդուն միջոցների են դիմում իրենց ուժն ավելացնելու Համար, մեր կողմից, ըսւ երնույթին, բան չի արվում այդ ուղղությամբ, ն մեր ղորքերի ռաղմական åաւրասւության դործում կան åակասներ, որոնք դոյություն ունեին ւասնյակ ւարիներ առաջ: Թուրքիայի Հարձակողական չարժման դեåքում, մենք կովկասյան ռաղմաճակաւում Հանդես կդանք ավելի åակաս åաւրասւված, քան էինք Հեռավոր Արնելքում»2: Փոխարքան այնուՀեւն ինքնակալին åարղում է այն դժվարությունները, որոնք ի Հայւ կդան Թուրքիայի Հեւ åաւերաղմի մեջ մւնելու դեåքում: «Մեր Հակառակորդն ունենալու է ուժերի Հսկայական դերակչռություն, ն անդամ այն դեåքում, եթե կովկասյան բանակը կարողանա ժամանակին ղորակոչի ենթարկվել, մանավանդ որ մեր ղորքերի մի կարնոր մասը կարիք կլինի թողնել թիկունքում՝ կարդ ու Հանդսւություն åաՀåանելու Համար աղդաբնակության, մանավանդ մաՀմեդական աղդաբնակության մեջ, ինչåես ն åաՀåանելու երկաթուղին, Հսկողական ծառայություններ վարելու ն այլն, չի կարելի երբեք ենթադրել, որ åաւերաղմի Հայւարարությամբ՝ չրջանի ղորքերի թիվն արադ կերåով կաճի. երկաթուղիների ÷ոխադրական անբավարար վիճակը թույլ չի ւա օդւվել դրանցով խոչոր քանակությամբ ղորամասեր ւանելու դեåի սաՀմանամերձ վայրերը, մանավանդ եթե նկաւի առնենք åաՀեսւի ղինվորների այն Հսկայական թիվը, որ կարիք կլինի

РГИА, ф. 919, оп. 7, д. 8, л. 91. Նույն ւեղում, թ. 101:

÷ոխադրել ոչ միայն մեր չրջանից, այլն Ռուսասւանի ներքին նաՀանդներից: Բացի այդ, կա նան աåրանքների ÷ոխադրության Հարցը: Համենայնդեåս, åաւերաղմ Հայւարարելու օրից սկսած՝ մինչն ամիս ու կես ն երկու ամիս՝ կովկասյան ղորքերը åեւք է աåավինեն միայն իրենց սե÷ական ուժերին»1: Շարունակության մեջ Վորոնցով-Դաչկովը բարձրացնում է կովկասյան բանակի սåառաղինության åակասը լրացնելու, Հեւնակային ղորամասերի մարւունակությունը բարձրացնելու, բերդերի դրության, կաåի ու ÷ոխադրումների արդիականացման ն ռաղմաւեխնիկական այլ Հարցեր: Ամ÷ո÷ելով իր առաջարկությունները՝ ÷ոխարքան նամակը վերջացնում է այսåես. «Ուսւի չա÷աղանց անՀրաժեչւ է այժմ ուժեղացնել կովկասը ներքին Ռուսասւանի ղորքերով, արադացնել թնդանոթային մասերի ղինավառությունը, լրացնել åաՀեսւները ն բարձրացնել բերդերի åաչւåանողական Հաւկությունը: Միայն այդ åայմաններում մեղ Համար վւանդ չեն ներկայացնի Թուրքիայի åաւրասւությունները, ն, անխուսա÷ելի անՀրաժեչւության դեåքում, կովկասյան ղորքերը åաւվով կåաչւåանեն Ռուսասւանի արժանաåաւվությունը ն իրենց Հին ավանդույթները»2: Ամենայն Հավանականությամբ՝ կովկասի ÷ոխարքայի այս ւադնաåաՀարույց նամակը ճնչող ւåավորություն է դործում Նիկոլայ ԱԱ-ի վրա, ուսւի åաւաՀական չէ, որ նույն 1908 թ. Հունվարին Ռուսասւանի կառավարությունը դիմում է Բարձր Դռանը՝ ÷որձելով åարղել, թե Թուրքիայի արնելյան նաՀանդներում ինչո՞ւ են ռաղմական åաւրասւություններ ւեսնվում: Թուրքական կառավարությունն անմիջաåես åաւասխանում է Պեւերբուրդի Հարցմանը ն Հղում խաղաղասիրական Հավասւիացումներ: Ռուսական կառավարությունը ն դլխավոր չւաբը բաղմիցս քննարկում են Բարձր Դռան åաւասխանը ն ընդունում Հանդսւացուցիչ որոչումներ: Պեւական անվւանդության

РГИА, ф. 919, оп. 7, д. 8, л. 104. Նույն ւեղում, թ. 109:

խորՀրդի՝ 1908 թ. Հունվարի 28-ին ընդունած որոչման մեջ ասվում էր, որ բանակը åաւրասւ չէ åաւերաղմի, ուսւի ամեն ինչ åիւի անել խուսա÷ելու Համար Թուրքիայի Հեւ ռաղմական ընդՀարումից: ինչåես Պեւական անվւանդության խորՀուրդը, նույնåես ն կառավարությունն անՀեւնանք են թողնում կովկասի ÷ոխարքայի՝ սթա÷ության կոչող դիմումը ցարին: Տեղեկանալով կառավարության բռնած «խաղաղասիրական» դիրքի մասին՝ Վորոնցով-Դաչկովը 1908 թ. ÷եւրվարի 28-ին իր երկրորդ նամակն է դրում Նիկոլայ ԱԱ-ին, որում կրկին քննության է առնում Հավանական åաւերաղմի Հեւ կաåված Հարցերը, դարձյալ ու դարձյալ åնդում կովկասյան բանակի արադ վերակառուցման, դա նորանոր ղորամասերով Համալրելու ն այդ նåաւակով, առանց ուչացնելու, անՀրաժեչւ միջոցներ Հաւկացնելու վրա1: «... Պարւք եմ Համարում դիմելու Ձերդ կայսերական Մեծության, խնդրելով Ձեղնից Հրամայել, որ կովկասյան բանակին ւրվի այն, ինչ որ նրան անՀրաժեչւ է, որåեսղի նա կարողանա օդւակար կերåով արյուն թա÷ել իր ցարի ն Հայրենիքի Համար»2: Փոխարքան ավելի քան Համողված էր, որ «չնայած Թուրքիայի Հավասւիացումներին իր՝ դեåի Ռուսասւանը ւածած բարեկամության մասին, նրա ղորակոչը չարունակվում է, ն որնէ այլ բացաւրություն չի կարելի ւալ դրան, քան այն, որ թուրքերը կռվի են åաւրասւվում մեր դեմ: Բայց Հաղիվ թե Թուրքիան որոչի åաւերաղմ սկսել՝ առանց մի երկրորդ ուժեղ åեւության իրական օդնության վրա Հավաւացած լինելու»3,իր նամակում չեչւում էր կովկասի ÷ոխարքան, միաժամանակ նչում, որ Թուրքիային այդåիսի օդնություն կարող են ցույց ւալ Գերմանիան ն Ճաåոնիան, ուսւի դիվանադիւական լայն դործունեություն åեւք է ծավալել Թուրքիային նրանց աջակցությունից ղրկելու Համար: «ի դերն Հանել Թուրքիայի՝ դաչնակից РГИА, ф. 919, оп. 7, д. 8, л. 110. Նույն ւեղում, թ. 112: Նույն ւեղում, թ. 114:

ունենալու Հույսերը՝ դա մեր դիվանադիւության դործն է»1: Բայց նույնիսկ այդ դեåքում, նչում էր Վորոնցով-Դաչկովը, Հավանական է, որ Թուրքիան՝ «վերջնականաåես ավարւած իր ղորակոչը ն սåառաղեն կանդնած մեր սաՀմանների մու, ծախսած լինելով արդեն Հսկայական միլիոններ ն ւեղյակ մեր կովկասյան բանակի վիճակին, այնուամենայնիվ, կխիղախի Հարձակվել մեղ վրա, Հույս ունենալով վերադարձնել իր կորցրած Հողերը»2: Ըսւ որում՝ ÷ոխարքան Համողված էր, որ, åաւերաղմ ծադելու դեåքում թուրքերն Անդրկովկասում առաջ են բերելու Համիսլամական աåսւամբություն՝ ամբողջ երկրամասն Օսմանյան կայսրությանը միացնելու Համար՞: ԸնդՀանուր ղորակոչի ժամանակ անխուսա÷ելիորեն ւեղի ունեցող մւքերի Հուղման ն անåայմանորեն դոյություն ունեցող մոլեռանդության åայմաններում չի կարելի ուչադրություն չդարձնել Հարցի նան այս Հոդեբանական կողմի վրա»3: ԱՀա՛ այսåիսին էր Վորոնցով-Դաչկովի՝ 1908 թ. ձմռանը Նիկոլայ ԱԱ-ին դրած երկու նամակների բովանդակությունը: Որ այդ նամակները որոչակի աղդեցություն են ունեցել ցարի վրա ն åաւճառ դարձել Համաåաւասխան եղրակացությունների, երնում է թեկուղ այն բանից, որ նա 1908 թ. ÷եւրվարի վերջերին դլխավոր չւաբի åեւ դեներալ Պոլիցինին թույլաւրել էր առանց կառավարության ն ռաղմական նախարարի դիւության ղորակոչի ենթարկել Եվրոåական Ռուսասւանում ւեղակայված մի քանի ղորախմբեր ու դրանք կենւրոնացնել կովկասի սաՀմաններում: Շւաբի åեւը ցարից սւացել էր նան կարդադРГИА, ф. 919, оп. 7, д. 8, л. 114. “Красный архив”, ո. 7 (26), 1928. ՞ ինչåես ւեսնում ենք, ի ւարբերություն ռուս բթամիւ բյուրոկրաւների, որոնց առավել ւՀաս ներկայացուցիչներից մեկը իչխան Գոլիցինն էր իր բացաՀայւ թուրքասիրությամբ, Վորոնցով-Դաչկովը ճիչւ էր ըմբռնել կովկասյան թուրքերի նչանակությունը օսմանյան վւանդի կաåակցությամբ: Նա կասկած չուներ, որ Ռուսասւանի դեմ åաւերաղմի դեåքում սրանք ամեն ւեսակ օդնություն են ցուցաբերելու իրենց օսմանցի եղբայրներին ն Համաւեղ ուժերով ÷որձելու են ռուսներից «մաքրել» Անդրկովկասը: “Красный архив”, ո. 7 (26), 1928.

րություն՝ եթե Թուրքիան ուժեղացնի իր ղորքերի Համախմբումը Անդրկովկասի սաՀմանամերձ չրջաններում, աåա åաւրասւ լինել նրա դեմ սկսելու ռաղմական դործողություններ: Նիկոլայ ԱԱ-ի այդ կւրուկ կարդադրությունից Հեւո ռուսական կառավարությունն սկսեց ւեղից չարժվել: Պեւերբուրդն իր Հայացքն ուղղեց Անդրկովկասի Հայության ն Հաւկաåես ՀՅ դաչնակցության կողմը՝ որåես Հակաթուրքական åաւերաղմի նչանակալի åաՀեսւի: Լեոն դրում էր. «Թեն ռուս կառավարությունը մի կողմից աչխաւանք էր ւանում Դաչնակցությունը ոչնչացնելու Համար, բայց մյուս կողմից կովկասյան բանակի չւաբը մւածում էր åաւերաղմի դեåքում օդւվել դաչնակցական ղինվորությունից՝ առաջաåաՀ-Հեւախուղական ծառայության Համար»1: Սւոլիåինյան ռեակցիան այդ ժամանակ իր վճռական Հարվածները դեռ չէր ուղղել ՀՅ դաչնակցության դեմ՝ նրան վերջնականաåես ջախջախելու մւադրությամբ: Այդ ÷որձը նա անելու էր 1908 թ. վերջից: Ավելին, ռուս-թուրքական Հարաբերությունների սրման åայմաններում ռուսական իչխանությունները ÷որձեր էին անում ՀՅԴ-ի Հեւ Համադործակցության եղրեր դւնելու: 1908 թ. մարւի սկղբներին կովկասում լուր էր ւարածվել, թե չոււով åաւերաղմ է սկսվելու մի կողմից Ռուսասւանի ու Բուլղարիայի, մյուս կողմից՝ Թուրքիայի միջն: Ասում էին, թե մչակված ռաղմական ծրադրի Համաձայն՝ Բուլղարիան åեւք է Թուրքիայի վրա Հարձակվեր Մակեդոնիայի կողմից, իսկ ռուսական ղորքերը կովկասից առաջանալու էին՝ խնդիր ունենալով դրավել էրղրումի վիլայեթը: Պեւերբուրդի կառավարությունը մեծաքանակ ռաղմամթերք էր ուղարկում կովկասյան սաՀմանադլուխ ն ընւիր ղորամասեր կենւրոնացնում կարս քաղաքի չրջանում2: Պեւերբուրդն ուղում էր իմանալ, թե այդ կարնոր åաՀին

Լեո, Անցյալից. Հուչեր, թղթեր, դաւումներ, Թիֆլիս, 1925, էջ 224: է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, Պոսթըն, 1911, էջ 81:

կովկասի Հայությունն ի՞նչ դիրք կբռնի, եթե չոււով ռուս-թուրքական åաւերաղմ բռնկվի: Լինելով երկրամասի երեք խոչոր աղդերից մեկը՝ նա կարող էր մեծ աղդեցություն ունենալ åաւերաղմի ընթացքի վրա: Այդ նåաւակով, արւաքին դործերի նախարարության առաջարկով, Պեւերբուրդի ղինվորական դլխավոր չւաբը մարւի կեսերին ղինվորական ն քաղաքացիական անձանցից կաղմած Հաւուկ åաւվիրակություն ուղարկեց Անդրկովկաս, որին Հանձնարարված էր այդ Հարցով ամենից առաջ Հարաբերության մեջ մւնել ՀՅ դաչնակցության ղեկավար մարմինների Հեւ՝ åարղելու Համար կուսակցության վերաբերմունքն առաջիկա ռաղմական Հնարավոր բախման նկաւմամբ1: Պեւերբուրդից եկած åաւվիրակությունը սիրալիր դիմումներ արեց ՀՅ դաչնակցության ղեկավարությանը, չմոռանալով արւաՀայւել իր չռայլ Համակրանքը Հայ ժողովրդի ն Դաչնակցության Հանդեå: Դաչնակցությունը ւվեց իր åաչւոնական åաւասխանը՝ առաջիկա åաւերաղմում կուսակցության բռնելիք դիրքը կախված կլինի այն բանից, թե ռուսական կառավարությունն ինչåե՞ս է åաւկերացնում թուրքաՀայերի քաղաքական Հարցի լուծումը2: Սակայն Ռուսասւանի ն Թուրքիայի միջն ղինված ընդՀարումն այդ թվականին ւեղի չունեցավ: Դա Հեւաձդվեց մի քանի ւարով: Մեծ Համակրանք ունենալով Վորոնցով-Դաչկովի նկաւմամբ՝ Նիկոլայ ԱԱ-ը միաժամանակ անառարկելի վսւաՀություն էր ւածում ÷ոխարքայի անձնական Հակառակորդ Սւոլիåինի Հանդեå, բարձր դնաՀաւում դաՀը åաչւåանելու վերջինիս կամքն ու վճռականությունը: Ուսւի կասկած չի կարող լինել, որ նա վարչաåեւին ծանոթացրել էր կովկասի ÷ոխարքայի՝ իրեն ուղղված նչված երկու նամակներին: Բանն այն էր, որ Սւոլիåինը կովկասին սåառնացող վւան1

է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, էջ 81: Նույն ւեղում:

դը ւվյալ դեåքում ւեսնում էր ոչ թե դրսից՝ Թուրքիայից, այլ ներսից՝ «ներքին թչնամուց»: իսկ կովկասում դաՀի ներքին թչնամիներից ամենադլխավորը, ինչåես նչեցինք, նա Համարում էր կովկասաՀայությանը ն Հաւկաåես ՀՅ դաչնակցությանը, որոնց նկաւմամբ ունեցած բացաՀայւ աւելությունը նա կրկին դրսնորել էր 1907 թ. աåրիլի 11-ի թվով Վորոնցով-Դաչկովին դրած նամակում:

ՊՅՈՏՐ ՍՏՈԼիՊիՆի ԵՎ իԼԱՐիՈՆ

ՎՈՐՈՆՑՈՎ-ԴԱՇկՈՎի ԳՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԴԱՇՆԱկՑՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍիՆ

կովկասի մասին միաւեսակ կարծիք չկար կառավարական չրջաններում, ավելին, Սւոլիåինի կառավարության ն կովկասի ÷ոխարքայության կառավարչության միջն մեծ անՀամաձայնություններ կային երկրամասի վիճակի դնաՀաւման, այնւեղ կիրառվող քաղաքականության մի քանի սկղբունքային Հարցերում: Այդ անՀամաձայնությունը մասնավորաåես իր արւաՀայւությունն էր դւել 1908 թ. Պյուր Սւոլիåինի ն իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովի միջն åաչւոնական դաղւնի դրադրության մեջ, որն առաջին անդամ ւåադրվել է "Красный архив"-ում՞: կովկասյան ծայրամասում ցարական կառավարության վարած քաղաքականության մասին վարչաåեւ ու ներքին դործերի նախարար Պ. Ա. Սւոլիåինի ն կովկասի ÷ոխարքա կոմս ի. ի. Վորոնցով-Դաչկովի նամակադրությունն սկղբունքային բանավեճի բնույթ էր կրում:

՞

Նչված դրադրությունը ժամանակին (30-ական թվականների սկղբին) ւåադրվել է նան ս÷յուռքաՀայ մամուլում («Հայրենիք» ամսադիր, «Յուսաբեր» ն այլ լրադրեր): Այդ արձադանքներին վերաբերող նյութերի մի մասը åաՀåանվում է Մաւենադարանում (ւե՛ս Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 40, վավ. 651346):

Գրադրության նախաձեռնողն եղել էր Սւոլիåինը, որը 1908 թ. աåրիլի 11-ին դրել էր առաջին նամակը1, ուր Հայւնել էր իր մւաՀոդությունները «երկրամասում ւիրող անբարեՀույս քաղաքական մթնոլորւի» կաåակցությամբ: Նամակը դրելու ժամանակ Սւոլիåինը անսաՀման աղդեցություն ուներ երկրում, կարելի է ասել՝ Ռուսասւանի իչխող դասակարդերի իսկական կուռքն էր, քանղի անվերաåաՀորեն նրան էր վերադրված Հեղա÷ոխությունը ճնչողի ն երկրում «կարդ ու կանոն» Հասւաւողի ÷առքը: Նրա Հեղինակությունն ու աղդեցությունը ղդացվում են նան Վորոնցով-Դաչկովին Հղած աåրիլի 11-ի նամակից, որը դրված է բավականին խիսւ ու կւրուկ, խրոխւ ու մի քիչ էլ ամբարւավան ոճով, թեն արւաքուսւ åաՀåանված է åաՀանջվող åաւչաճությունը: Դա երնում է թեկուղ այն բանից, որ նամակում կառավարության նախադաՀը ոչ մի անդամ չի դործածում «÷ոխարքա» (наместник) բառը՝ դա ÷ոխարինելով «կովկասի ւեղական իչխանություն» բառակաåակցությամբ: Արդեն առիթ ենք ունեցել ասելու, որ Համեմաւած իր նախորդի՝ իչխան Գոլիցինի ն նույնիսկ Հեւնորդի՝ մեծ իչխան Նիկոլայ Նիկոլանիչ Ռոմանովի Հեւ, Վորոնցով-Դաչկովը կողմնակից էր Համեմաւաբար ղիջող դործելակերåի, իՀարկե, ինքնակալության կողմից թույլաւրելիության սաՀմաններում: Միանդամայն իրավացի էր «Հայրենիք» ամսադրի Հոդվածադիրը, նչելով, որ «նրա օրով Հասւաւուած մեղմ ռեժիմը ոչ մի Համեմաւութեան մէջ չի կարելի դնել իչխան Գոլիցինի անմիւ ու յիմարական Հալածանքների ու բռնութիւնների Հեւ, որոնց ւակ Հեծում էին կովկասի ժողովուրդները»2: Այժմ նույնåես, 1908-ին, Վորոնցով-Դաչկովը մնացել էր նույն բարեկիրթ անձնավորությունը: Նրան առաջվա åես ուժ

Տե՛ս "Красный архив””, т. 3 (34), 1929, с. 187-227. Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (79), մայիս, 1929, էջ 31:

էին ւալիս ոչ միայն անձնական մւերմությունը Նիկոլայ ԱԱ-ի Հեւ, այլն կովկասում նրա Հեղինակությունը: Ցարը նախկինի նման բարձր էր դնաՀաւում ն բաղմակողմանի աջակցում ÷ոխարքային: Սւոլիåինի նամակի Հիմնական ւրամաբանությունն այն էր, որ կովկասում Վորոնցով-Դաչկովի վարած քաղաքականությունը չա÷ից ավելի մեղմ է, ուսւի ն նրա Համար Հրամայական անՀրաժեչւություն է իր օրինակին Հեւնելը: իսկաåե՞ս մեղմ էր այդ քաղաքականությունը, ինչåես կարծում էր Սւոլիåինը: իՀարկե, կովկասի նկաւմամբ կենւրոնական կառավարությունը չէր կարողանում այնåիսի լայնածավալ ճնչումներ կաւարել ն ղանդվածային արյունալի ՀաչվեՀարդարներ ւեսնել, ինչåես Ռուսասւանի ներքին նաՀանդներում: Բայց թե՛ Սւոլիåինը ն թե՛ Վորոնցով-Դաչկովը Հավասարաåես ընդունում էին Հեղա÷ոխական չարժումների դեմ åայքարելու ն այդ åայքարի ընթացքում ամենախիսւ միջոցներ դործադրելու անՀրաժեչւությունը: Երկուսն էլ միաåեւության բոլորանվեր åաչւåաններ էին, ցարի անձնուրաց Հավաւարիմներ: Սւոլիåինի այնքան ÷այ÷այած ռաղմադաչւային դաւարանները նույնքան մոլեդնորեն դործում էին կովկասում: Ամբողջ ւարբերությունը Պեւերբուրդի ն Թիֆլիսի միջն այն էր, որ ÷ոխարքան խսւադույն միջոցների Հեւ մեկւեղ դւնում էր, որ Հավաւարիմ ւարրերի նկաւմամբ åեւք է մի քիչ ավելի ղդույչ լինել ն խսւություններին այնքան էլ Հախուռն թա÷ չՀաղորդել1: Դա, ինչåես ասացինք, թելադրված էր նրա Համեմաւաբար աղաւական դաղա÷արներով ն դասւիարակությամբ: Սւոլիåինի՝ կովկասի ÷ոխարքային ուղղված աåրիլի 11-ի նամակում արւաՀայւված Հիմնական մւաՀոդությունը ՀՅ դաչնակցությունն էր: Նա դրում էր, թե կովկասում վերջին երկու ւարիներին մեծ ծավալներ են ընդունել ոճրադործությունները, որ միայն 1907 թ. այնւեղ ւեղի է ունեցել աՀաբեկ1

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 5 (89), մարւ, 1930, էջ 82:

չական 3060 դեåք, որի Հեւնանքով սåանվել է 1239 ն վիրավորվել 1253 մարդ: ԱՀաբեկման դեåքերից 1731-ը ւեղի են ունեցել կողոåոււի նåաւակով1: ԱյնուՀեւն Սւոլիåինն անցնում է 1905-1907 թթ. կովկասում ւեղի ունեցած Հեղա÷ոխական չարժմանը, որը, նրա ասելով, սկսվել էր Երնանի նաՀանդից, իսկ այնւեղից արադորեն անցել էր Բաքու, Թիֆլիսի ն Գանձակի նաՀանդները, վերջաåես նան՝ Հյուսիսային կովկաս: Վերջինիս դեåքում չարժման կենւրոն նա Համարում էր Արմավիր քաղաքը, որը Հիմնականում բնակեցված էր Հայերով: Բանն այնւեղ էր Հասել, չարունակում էր Սւոլիåինը, որ Արմավիրի Հայերը ւեղի ռուս ոսւիկաններին իբր Հեռացրել էին åաչւոններից ն նրանց ÷ոխարինել իրենց աղդության մարդկանցով, ընդսմին ոսւիկանաåեւը նույնåես նչանակվել էր Հայ2: Այլ խոսքով, ըսւ ռուսական կառավարության նախադաՀի, ամբողջ կովկասում ւեղի ունեցած Հակաåեւական խռովությունների դլխավոր մեղավորը եղել են Հայերը ն այդåիսին էլ մնում են այժմ: կովկասի այլաղդիներից ամենից առաջ անՀրաժեչւ է åայքար մղել Հայերի դեմ - աՀա՛ Սւոլիåինի Հիմնական åաՀանջը, որ նա ներկայացնում էր Վորոնցով-Դաչկովին, որին ÷ասւորեն մեղադրում էր Հայերի ն Դաչնակցության նկաւմամբ աչառու լինելու մեջ: Սւոլիåինի 1908 թ. աåրիլի 11-ի նամակին ՎորոնցովԴաչկովը åաւասխանում է մեծ ուչացումով՝ նույն ւարվա Հուլիսի 23-ին: Պաւասխան նամակում ÷ոխարքան ւեղի էր ւալիս Սւոլիåինի չաւ ւեսակեւների ու առաջարկությունների առաջ: Եվ դա ուներ իր åաւճառները՝ նա դւնվում էր իր անվան չուրջը åււվող սադրիչ ղրույցների ամենօրյա ճնչման ւակ, ենթակա էր քաղաքական Հակառակորդների չդադարող Հարձակումներին:

Տե՛ս “Красный архив”, т. 3 (22), 1927, с. 181. Նույն ւեղում, էջ 188-202:

կովկասի ÷ոխարքան, ի åաւիվ իրեն, մերժում էր Սւոլիåինի Հարուցած մեղադրանքների ղդալի մասը: Նամակի Հենց սկղբից երնում են նրա կւրուկ անՀամաձայնությունները կառավարության նախադաՀի Հարուցած մի չարք անարդարացի մեղադրանքների նկաւմամբ: Նամակի առաջին ւողերից իսկ երնում է, որ ÷ոխարքան վիրավորված է Սւոլիåինի նամակի ոճից, ն Հասկացնել է ւալիս, որ դա է եղել åաւճառը, որ ինքը մու երեք ն կես ամիս Հեւո է åաւասխանել նրան: ԱՀա՛ այդ Հեւաքրքիր նամակի սկիղբը. «Ողորմած Տեր Պյուր Արկադնիչ. ի åաւասխան Ձերդ Բարձր Գերաղանցության այս ւարվա աåրիլի 11-ի ¹ 64885 նամակի åարւք եմ Համարում Հայւնելու, որ այդ նամակում մեջբերված ւվյալները, որ ներքին դործերի նախարարությունը ձեռք է բերել կովկասյան ծայրամասի քաղաքական կացության, այնւեղ աճող Հանցադործության ն ւեղական իչխանությունների՝ այդ Հանցադործությունները ղսåելու ն կանխելու Համար ցույց ւված դործունեության մասին, ղուրկ են մեծ մասամբ åաւչաճ լավաւեղյակությունից երկրում ւիրող իրերի իսկական կացության նկաւմամբ, որի åաւճառով ծադել են ն մյուս սխալները - ւեղական åաչւոնական անձնավորությունների դործունեության անճիչւ բնութադրումը, մասնակի դեåքերի սխալ լուսաբանությունը ն միանդամայն անՀիմն ամբասւանությունը, թե ոսւիկանական իչխանությունը անդործունյա է դւնվել: Նամակի մեջ բերված մասնակի դեåքերը Հիչաւակված են առանց åաւճառական կաåակցության մեջ դնելու նախորդ իրադարձությունների, երկրում ւիրող åայմանների ն միջավայրի Հեւ, որի մեջ իր դործունեությունն է կաւարում կովկասյան վարչությունը: Ես վսւաՀ եմ, որ եթե նույն ձնով նկարադրվեր մեր ղույդ մայրաքաղաքների, կովկասի մեծության Համաåաւասխան ներքին Ռուսասւանի որնէ մի չրջանի, էլ չեմ ասում Մերձբալթյան ն Մերձվիսլայան նաՀանդների վարչական մարմինների դործունեությունը ն այն էլ Ձերդ Բարձր Գերաղանցության նամակում Հիչաւակված ժամանակաչրջանի նկաւմամբ (նկաւի ունի 1903-1907 թթ. ժամանակաչրջանը:- Հ. Ս.), աåա անկասկած է,

որ åաւկերն ավելի åակաս չէր լինի, չնայած որ ներքին նաՀանդներում ռուսական վարչության դործունեությունը դրված է, թե՛ նյութական ն թե՛ անձնակաղմի ւեսակեւով, չաւ ավելի լավ åայմանների մեջ, քան կովկասում»1: Վորոնցով-Դաչկովը վարչաåեւի ուչադրությունը Հրավիրում է նան այն Հանդամանքի վրա, որ Ռուսասւանի ներքին, արնմւյան ն Հյուսիսարնմւյան նաՀանդների աղդաբնակչության Համեմաւ՝ կովկասցիներն իրենց մչակութային վիճակով ն իրավաՀայեցողության ղարդացման մակարդակով դւնվում են ավելի ցածր ասւիճանի վրա, որը ն åայմանավորում է այսւեղ ոճրադործությունների Համեմաւաբար բարձր ւոկոսը՞: Պակաս կարնոր չէ, դրում էր նա, որ Ռուսասւանի նչված նաՀանդների Համեմաւ կովկասի ւեղադրական åայմանները չաւ ւարբեր են. այսւեղ բացակա է կանոնավոր Հաղորդակցությունը բնակավայրերի միջն, որը նույնåես լուրջ խոչընդուներ է սւեղծում Հասարակական կարդը åաՀåանելու ւեսակեւից2: Փոխարքան կարնոր էր Համարում ըմբռնել, որ կովկասցիները դյուրաղդաց են ու ղդացմունքային, երնույթներին Հակաղդում են անմիջաåես ն կրքու: “Красный архив”, т. 3 (22), 1927, с. 202-203. Հակադարձելով ռուս այն դործիչների ւեսակեւին, թե կովկասցիների չրջանում Հանցադործությունների բարձր ւոկոսի åաւճառը նրանց քաղաքակրթական ցածր մակարդակն է, Ալ. Խաւիսյանը մի առիթով դրում էր. «Երկու ժողովուրդներ, վրացիներն ու Հայերը, կարողացան կարճ ժամանակի մէջ Հեւեւիլ եւրոåական աղդերու օրինակին: կասկած չունիմ որ, եթէ մենք ալ åեւական աղաւ åայմաններու մէջ լինէինք, այսօր åիւի դասուէինք քաղաքակիրթ աղդերու չարքին: Որքան որ ես կը ճանչնամ կովկասի մեր երկու ժողովուրդները, ծանօթ եմ անոնց åաւմութեան, ականաւես եղած եմ անոնց ւանջանքին, թչուառութեան եւ ուրախութեան, վսւաՀօրէն åիւի åնդեմ, որ անոնց բացասական բոլոր դիծերը կու դան օւար åեւութիւններու բռնութենէն: Երբ վերանայ այդ բռնութիւնը եւ մեր երկու ժողովուրդները իրենց ճակաւադրին ւէր դառնան, չաւ բացասական դիծեր åիւի վերանան մեր մէջէն» (ւե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9 (117), Հուլիս, 1932, էջ 97-98): Տե՛ս “Красный архив”, т. 3 (22), 1927, с. 203. ՞

կովկասում կաւարվող դեåքերը դնաՀաւելիս åեւք է լրջորեն Հաչվի առնվեն նչված բոլոր դործոններն ու առանձնաՀաւկությունները,- դրում էր Վորոնցով-Դաչկովը: Անցնելով կովկասում ւեղի ունեցած աՀաբեկչական դեåքերի վիճակադրությանը, որ Սւոլիåինը բերել էր իր նամակում, ÷ոխարքան դա Համարում էր չաւ չա÷աղանցված: Սւոլիåինի նչած 3060 աՀաբեկչության ÷ոխարեն, որ, իբր, 1907 թ. ընթացքում կաւարվել է կովկասում, նա նչում էր միայն 698 դեåք, որոնց Հեւնանքով սåանվել էին 183 åաչւոնյաներ ն 212 մասնավոր անՀաւներ, վիրավորվել 90 åաչւոնյաներ ն 213 անՀաւներ1: ԱյնուՀեւն Վորոնցով-Դաչկովն իր նամակում անցնում է Սւոլիåինի չոչա÷ած բուն խնդրին՝ Դաչնակցության Հարցին, որին նվիրված է 15 էջ չարադրանքից 10 էջը: Դա Հասկանալի է, որովՀեւն ÷ոխարքան լավ էր ըմբռնել, որ Սւոլիåինի բուն մւաՀոդությունը Հենց այդ կուսակցությունն է: Նա սկղբունքորեն չէր Հերքում ՀՅ դաչնակցության մասին Սւոլիåինի ւեսակեւները, դւնում էր, որ, այո՛, Հայերի մեջ åեւք է արմաւախիլ անել Հեղա÷ոխական չարժումը, բայց ոչ թե այն նույն եղանակներով, որ կիրառվում են Ռուսասւանի ներքին նաՀանդներում, այլ այդ մեթոդները միավորելով դիվանադիւական մուեցումներին՝ Հաչվի առնելով կովկասի առանձնաՀաւկությունները: Փոխարքան վճռականաåես մերժում էր Սւոլիåինի այն մեղադրանքը, թե Դաչնակցությունն ունի բաղմաՀաղարանոց բանակ, որի առջն վախից ընկրկում է կովկասյան վարչությունը, ուսւի նրան ղինաթա÷ելու Համար որնէ միջոց չի ձեռնարկում: իր ւեսակեւը Հիմնավորելու ն իրերի դրությունը åարղաբանելու Համար Վորոնցով-Դաչկովը չոչա÷ում է Դաչնակցության վերաբերյալ մի քանի ընդՀանուր Հարցեր: Անդրադառնալով Հայ եկեղեցու կալվածքները åեւականացնելու՝ 1903 թ. Հունիսի 12-ին Հրաåարակված ցարական օրենքից

“Красный архив”, т. 3 (22), 1927, с. 203-204.

Հեւո Դաչնակցության դործունեությանը, աåա 1905-1906 թթ. Անդրկովկասում թուրք-Հայկական ընդՀարումներում նրա խաղացած դերին, ÷ոխարքան նչում էր, որ 1903-1905 թթ. «Դաչնակցության աղդեցությունը Հայ աղդաբնակչության վրա իրոք որ չաւ մեծ է եղել», «Դաչնակցության լրբությունը սաՀմաններ չուներ, ն նրա իչխանությունը Հասել էր իր դադաթնակեւին: Այդ ժամանակ կաղմակերåությունը միաձուլել էր, բառի բուն իմասւով, բովանդակ Հայ աղդաբնակչությանը, կաղմակերåել կաւարյալ ղինյալ ուժ, սւեղծել չաւ խոչոր Հիմնական դրամադլուխ: Հենց այդ ժամանակ էլ, ռուսական Հեղա÷ոխության աղդեցության ւակ, դաչնակցականները միւք Հղացան կանդնել կովկասյան ամբողջ Հեղա÷ոխական չարժման դլուխ, միացնել բոլոր աղդությունների Հեղա÷ոխական կուսակցությունները ն նրանց բոլորին թելադրել իրենց նåաւակները»1: Բայց այժմ դրությունն արմաւաåես ÷ոխված է, չեչւում էր ÷ոխարքան: Դաչնակցության մասին կառավարության նախադաՀի ունեցած ւեղեկությունները վերաբերում են նրա դործունեության 1903-1905 թթ. չրջանին ն չեն Համաåաւասխանում այսօրվա՝ 1908 թ. իրողություններին: Դաչնակցությունն արդեն կորցրել է վաղեմի աղդեցությունը Հայկական ղանդվածների վրա, որի Հիմնական åաւճառներից մեկը կուսակցության ներսում Հակունյա խմբավորումների առաջացումն է 1906 թ. սկսած ն նրանց միջն ւեղի ունեցած անղիջում åայքարը՞: Ըսւ Վորոնցով-Դաչկովի՝ այդ åայքարի Հեւնանքով ներկայումս Դաչնակցությունն այնքան է թուլացել, որ այժմ նրա մասին կարելի է խոսել միայն որåես երկրորդական կաղմակերåության, որåես առանց ղինվորների դեներալների մի խմբի: Դրանից Հեւնում է, դրում էր ÷ոխարքան, որ մու աåա“Красный архив”, т. 3 (22), 1927, с. 206. Փոխարքան նկաւի ուներ 1906-ից Դաչնակցության ներսում «երիւասարդ դաչնակցականների» ն «անջաւական» չարժումների առաջացումն ու դրանց սկսած åայքարը կուսակցության ղեկավարության վարած քաղաքականության դեմ, որին Հանդամանորեն անդրադարձել ենք սույն աչխաւության նախորդ էջերում: ՞

դայում կարելի կլինի խոսել åաւմության բեմից Դաչնակցության Հեռանալու մասին1: Դաչնակցության մասին իր ասելիքը Վորոնցով-Դաչկովը վերջացնում է այս խոսքերով. «Ձերդ Բարձր Գերաղանցության նամակի եղրակացությունը, թե այդ կուսակցության դործունեությունը մչւաåես աճում է ւեղական իչխանությունների անդործունեության Հեւնանքով, թե Դաչնակցությունը նյութական աåաՀովություն է ձեռք բերել չնորՀիվ Հայ աղդաբնակչության վրա իր ունեցած ն օրեցօր ղորացող ու ամրաåնդվող աղդեցության, որն իր Հերթին մի սåառնալիք է åեւական կարդի ն Հասարակական աåաՀովության Համար - չի Համաåաւասխանում իրերի իսկական դրությանը»2:

ՑԱՎԱԼի ԶՈՀԵՐ

Պաւժիչ արչավախմբերը դործում էին անդադար: Մարդկային կյանքը Ռուսասւանում երբնէ այնքան անարժեք չէր եղել, ինչåես Հիմա: ԱՀա՛ բաղում օրինակներից մեկը: Նախորդ էջերում խոսք եղավ, որ խմբաåեւ ՄիՀրանին աՀաբեկելու Համար Նիկոլ Դումանի կաղմած խմբի ղեկավար Համբարձում Աղաջանյանը (կարո) ն անդամներ Սենիկ Աղաջանյանը, Գարեդին Հարությունյանը, Հայկ Բախչինյանը, Ասլան Գրիդորյանը, Մարւիրոս Գնորդյանը, օրիորդ ԱնաՀիւ Փարսադանյանը ն Արմենակ Սիլվիյանը 1907 թ. աչնանը Յալթայի մուերքում ձերբակալվել էին ՄիՀրանի քրոջ որդուն սåանելու մեղադրանքով: Նույն դործով բանւարկվել էին ուրիչ չորս Հայ նս, մի ռուս երիւասարդ ն երկու ռուս աղջիկ: Ձերբակալվածներին ւեղա÷ոխում են Սնասւոåոլի բանւը: Գործը Հանձնվում է ղինվորական դաւարանին: Դաւավոր

Տե՛ս “Красный архив”, т. 3 (22), 1927, с. 210 -211. Նույն ւեղում:

է նչանակվում Վարչավայի ղինվորական դաւարանի նախադաՀը: Ձերբակալությունից ինն ամիս Հեւո, 1908 թ. մայիսի 19-ին ն 20-ին, Սնասւոåոլում ւեղի է ունենում դաւը: Դաւարանը քաղաքական բնույթ է Հաղորդում դործին: Յոթ Հայ ամբասւանյալներից Մարւիրոս Գնորդյանը (Սարդսյան) դաւավարության ընթացքում խոսւովանել էր, թե ինքն է եղել Գասåար Նաղարյանին սåանողը՝ Հայւարարելով. «Ես նրա Հեւ սուր վիճաբանություն ունեցա Մասանդրյան ղբոսայդում, ն դրդռված ու սասւիկ ղայրացած վիճակում՝ աւրճանակս Հանեցի ն կրակեցի երկու անդամ»: Դաւախաղը Հաչվի չառնելով այդ խոսւովանությունը՝ ասել էր. «Մարւիրոս Սարդսեանը խոսւովանեց, որ միակ յանցաւորն ինքն է, բայց ես Հասւաւ Համողուած եմ, որ յանցանքը դործել են բոլոր միւսներն էլ Հաւաքաբար»1: Դաւավորները նս անուչադիր թողեցին խոսւովանությունը: Այդåես էլ åեւք է լիներ, քանի որ սկսված սւոլիåինյան Համաւարած աՀաբեկչության åայմաններում՝ մի քանի Հայի կյանքը որնէ արժեք չուներ: Ընդունվում է դաւավճիռ, որով կախաղանի միջոցով մաՀվան են դաւաåարւվում կարոն (Համբարձում Աղաջանյան, 31 ւարեկան), Մարւիրոս Գնորդյանը (Սարդսյան, 28 ւարեկան) ն Գարեդին Հարությունյանը (կարաåեւ Ունանյան, 24 ւարեկան): Հայկ Բախչինյանի åաւիժն էր՝ ցմաՀ ւաժանակիր աչխաւանք ն բանւ, Ասլան Գրիդորյանինը (ՀովՀաննիսյան) ն Սենիկ (Սենեքերիմ) Աղաջանյանինը՝ ցմաՀ բանւ, Արմենակ Սիլվիյանը դաւաåարւվում է 18 ւարվա ւաժանակիր աչխաւանքի, օր. ԱնաՀիւ Փարսադանյանը Հեռացվում է Ղրիմի չրջանից ն խիսւ Հսկողության ւակ ուղարկվում իր ծննդավայր Շուչի2: Նրանց Հեւ ձերբակալված ռուս Պյուր Բոդրովը ն ուրիչ չորս Հայերից երեքը նմանաåես դաւաåարւվում են կախաղանի, բայց վերջին åաՀին, երբ կարոյի, Մարւիրոսի ն Գարեդինի Հեւ միաժամանակ կախաղան բարձրացնելու Համար նրանք åիւի

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 1 (395), Հունվար, 1959, էջ 10: Նույն ւեղում, էջ 8:

Հանվեին մաՀաåարւի խուցերից, Հայւնվում է բանւաåեւը ն Հաղորդում, որ այդ չորսի մաՀավճիռը ÷ոխվել է ցմաՀ ւաժանակիր աչխաւանքի: Տաժանակրության են դաւաåարւվում նան չորրորդ Հայը՝ 15,5 ւարով ն երկու ռուս աղջիկները՝ Նինա Շիչլովան ու Մարիա Դոբուժինսկայան՝ առաջինը 20, երկրորդը՝ 18 ւարով1: կախաղան Հանվելուց 15 օր առաջ, Հունիսի 9-ի թվով, կարոն նամակ է դրում ՀՅԴ Բաքվի կենւրոնական կոմիւեի ղեկավարներից Հարություն ՇաՀրիկյանի (Նիթրա) ն Լնոն Թադնոսյանի (Պաåաչա, Զո÷ուռյան) անունով: Նամակի բովանդակությունը ցույց է ւալիս, թե ինչåիսի Հղոր, անկուրում կամք է ունեցել Հեղա÷ոխականը2: կախաղան Հանվելուց րոåեներ առաջ կարոն մաՀաåարւի իր խցից դրում է երկրորդ ն վերջին նամակը, դրում է ռուսերեն, որåեսղի բովանդակությունը Հասկանալի լինի բանւաåաՀին: Այդ կարճ երկւողում, որը Հավանաբար դարձյալ ուղղված է եղել Նիթրային ն Պաåաչային, կարդում ենք. «Սիրելի՛ք, դրում եմ ձեղ վերջին Հրաժեչւի ողջոյնս եւ խնդրում եմ յայւնել նոյնը բոլոր ինձ յիչողներին եւ խնդրում եմ չմոռանալ ինձ: Ես Հանդիսւ եմ, դնում եմ դէåի մաՀ, թէեւ ինձ չեմ Համարում այդ մաՀուան արժանի: Եթէ կարող էք, մի՛ մոռացէք Լիդային՞»3: 1908 թ. Հունիսի 24-ի լույս 25-ի դիչերը Համբարձումը, Մարւիրոսը ն կարաåեւը կախաղան Հանվեցին Սնասւոåոլի բանւի բակում, մյուսները քչվեցին Օրյոլի բանւ ն Սիբիր: կախաղան Հանվող դաչնակցական երիւասարդները մաՀը դիմավորեցին առանց խուճաåի: Հանդիսւ էր Հաւկաåես Համբարձումը (կարոն), որը, սակայն, ինչåես ցույց են ւալիս նրա վերջին երկւողի «ինձ չեմ Համարում այդ մաՀվան արժանի» խոսքերը, åարղ վկայությունն են այն բանի, որ ինքն իրեն Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 1 (395), Հունվար, 1959, էջ 9: Նույն ւեղում, էջ 17-18: ՞ Հավանաբար՝ սիրած աղջիկը: «Հայրենիք», ‹ 1 (395), Հունվար, 1959, էջ 18:

անարժան էր դւել նման մաՀվան: Վրիժառուն կուղեր, որ իր մեռնելու ւեղը լիներ բաց կռվում, բայց ոչ կախաղանի վրա, որն այնքան սւորացուցիչ էր ն այնքան անարդական Հեղա÷ոխականի Համար: Դաւարանի ւված åաւիժները չէին Համաåաւասխանում դաւվածների մեղքին: Մեկ սåանվածի դիմաց երեք կախաղան Հանվածներ ն վեց Հոդի՝ ցմաՀ բանւեր նեւված ու աքսորավայրեր ւաժանակրության քչված: Պարղ էր, որ այդ անողոք åաւիժները բխում էին սւոլիåինյան քաղաքականության ընդՀանուր ւրամաբանությունից ն նåաւակ ունեին սարսա÷ ւարածել Հայ Հեղա÷ոխականների չրջանում: Ռուսական սն մամուլը չարախնդաց ու ողջունեց «Հայ ավաղակներին» ւրված խսւադույն åաւիժները: Ավելին, նա առիթը բաց չթողեց Հերթական անդամ մեղադրելու կովկասի ÷ոխարքային, որ նա, իբր, ÷որձ է կաւարել միջամւելու դաւարանի դործերին ն մեղմելու մաՀավճիռները:

ԹՈՒՐԲիԱՆ ՄԵԾ ԴԵՊԲԵՐի ՆԱԽՕՐՅԱկիՆ:

ԹՈՒՐԲԱՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐ ՏԱԳՆԱՊՆԵՐԸ

1907 թ. երկրորդ կեսը ն 1908 թ. առաջին ամիսները կարելի է Համարել մի կողմից Թուրքիայի Հակասուլթանական ուժերի Համախմբման, մյուս կողմից՝ Հայերի նկաւմամբ բռնաճնչումների Հեւադա սասւկացման ժամանակաչրջան: Սուլթանական կառավարողների բռունցքը ծանրացած էր նան կայսրության ոչ թուրք մյուս ժողովուրդների կյանքի վրա, թեն Հայությունն երկրում ամենաՀալածվածն էր, ամենադժբախւը: Այդ ժամանակաՀաւվածում Հայ դործիչներն ու եվրոåացի Հայասերները չարունակում էին իրենց բաղմաբնույթ ջանքերը՝ Հայկական Հարցը կամ թչվառ Հայասւանում բարենորոդումներ մւցնելու Հարցը եվրոåական կառավարությունների ուչադրության ոլորւում åաՀելու Համար:

Դժբախւաբար, բոլոր այդ ջանքերը, մարդասիրական ձդւումներն առաջվա åես աåարդյուն էին անցնում: Հայասւանի դրությունը օրեցօր ավելի էր վաւթարանում: Եվրոåացի Հայասերների ամեն մի կոչ, Հօդոււ Հայերի ամեն միջամւություն, թուրքական վայրադ վարչակարդը խարաղանող Ժորեսի, Պրեսանսեի ն այլոց ամեն մի ճառ իրենց Հակաղդեցությունն էին ունենում Հայասւանում ն թուրքական իչխանությունների նորանոր ոճիրներ առաջ բերում:

ՈՒԺԵՐԸ ՄիԱՎՈՐԵԼՈՒ ՏԵՎԱկԱՆ ԶԱՆԲԵՐ

Հայ ժողովրդի աղդային-աղաւադրական åայքարի սկղբնավորումից անցել էր չուրջ քառորդ դար, ն այդ ամբողջ ժամանակաչրջանում Հայկական քաղաքական ուժերը քիչ եռանդ չէին դործադրել Հարաբերությունների մեջ մւնելու Օսմանյան կայսրության Հակասուլթանական ընդդիմադիր ւարրերի Հեւ ն Համաւեղ Հանդես դալու երկրի բարենորոդման Համար: Դեռ 1891 թ., երբ Դաչնակցությունը նոր էր Հիմնադրվել ն դեռնս չուներ իր ւåադիր օրդանը, Հրաւարակել ու ւարածել էր իր քաղաքական åայքարին նվիրված մի թռուցիկ, ուր կային այսåիսի ւողեր. «կռիւը սկսուած է՝ կռիւ աղաւութեան, կռիւ դոյութեան Համար: Մի կողմից դարերով ւանջուած ժողովուրդը, միւս կողմից ուից ց'դլուխ աåականուած, քայքայուած թուրք կառավարութիւնը»1: ԱկնՀայւ է, որ այսւեղ «դարերով ւանջված ժողովուրդ» բառակաåակցության ւակ կաղմակերåությունը նկաւի ուներ ոչ միայն Հայ, այլն կայսրության ժողովրդին: ՀՅ դաչնակցության առաջին ընդՀանուր ժողովում (1892 թ.) ընդունված ծրադրում ւեղ էր դւել Հեւնյալ դրույթը. Տարբեր աղդութիւնների եւ դաւանութիւնների «Տ Հաւասարութիւն օրէնքի առջեւ

«Դրօչակ», ‹ 11 (177), նոյեմբեր, 1906, էջ 161:

Դաչնակցութիւնը՝ աåսւամբութեան միջոցով իր նåաւակին Հասնելու Համար (քաղաքական եւ ւնւեսական աղաւութեան Թուրքաց Հայասւանի մէջ) կաղմակերåում է յեղա÷ոխական խմբեր, որոնք կառավարութեան դէմ անընդՀաւ եւ ղօրեղ կռուի Հեւ՝ կռիւ åիւի մղեն նաեւ այն ընդՀանուր åայմանների դէմ, որոնցից նեղւում են թէ՛ Հայ եւ թէ՛ օւար ւարրերը՝ ասորի, թուրք, քուրդ, եղդի եւ այլն»1: Նույնիսկ Հայկական ւանջադրության ն Հուսախաբությունների ամենադառն åաՀերին ու ամենավչւալի րոåեներին Հայ Հեղա÷ոխականները չէին կորցնում իրենց Հավաւը սւրուկ ժողովուրդների միաբան դործակցության նկաւմամբ: Հնչակյան ն դաչնակցություն կուսակցությունները åարբերաբար դիմումներ էին Հղում Հարնան ժողովուրդների քաղաքական խմբերին ն դործիչներին՝ միասին ծրադրելու ն միասին դործելու: կուսակցությունները, Հաւկաåես Հնչակը, աղդայնամոլ չէին. դրանց ղեկավարներից որնէ մեկի մւքով չէր անցնում այն ցնորքը, թե կարելի է սւեղծել Մեծ Հայասւան՝ Միջերկրականի ա÷երից մինչն Դոնի Ռոսւով - ինչåես կարծում էին Գոլիցինը ն նրա ՀամախոՀները - կամ թուրքերին քչել Հայկական վեց վիլայեթներից, իսկ կովկասյան թուրքերին՝ Անդրկովկասից - ինչåես ւարածում էին Պոլսի ն Բաքվի Համիսլամականները: Հայ քաղաքական ուժերն այդ չրջանում չէին մւածում սւեղծել ղոււ Հայկական åեւական միավոր, ուր Հայը բաժանված, մեկուսացված լիներ թուրքից ու քրդից: Նրանք ÷որձում էին Հարնան ժողովուրդներին Հաղորդակից անել իրենց ւեսակեւներին. մենք Հայ ենք, բայց մեր աղդային Հաւկանիչները ն քաղաքական ձդւումները չåեւք է åարւադրենք ոչ ոքի, մենք Հեւնողականորեն կողմնակից ենք բոլոր աղդերի աղաւության ն թչնամի ենք բոլոր նրանց, ովքեր բռնադաւում են ուրիչ աղդերի իրավունքները, բոլոր ճնչված աղդերը մեր եղբայրներն են, լինեն նրանք Հայ, եղդի, ասորի, Հրեա, քուրդ թե արաբ, ամեն մի աղդի աղաւությունը բռնակալության կործանման աղդակ է:

«Դրօչակ», ‹ 11 (177), նոյեմբեր, 1906, էջ 161:

1880-ական թվականներից մինչն 20-րդ դարի սկիղբը Հայերի կաւարած նման կարդի աղդարարությունների արձադանքները Հաղվադեå բացառություններ էին: Ռուբեն Տեր-Մինասյանի վկայակոչած առանձին ÷ասւերը չէին ÷ոխում ընդՀանուր åաւկերը: «...Մեր առաջին մարւական խմբի ղեկավարը դարձաւ ոււիացի կուկունեանը, իսկ անոր իբրեւ ղինուոր՝ ուրմիացի Հրեայ մը, որուն անունը մոռցած եմ»1: կայսրության բոլոր աղդերը ւանջվում ու կեղեքվում էին միասին, միասին էին կիսում կյանքի դառնությունները, բայց սուլթանական վարչակարդի դեմ Հանդես էին դալիս միմյանցից լիովին բաժան, Հեւաåնդում էին ւարբեր նåաւակներ ն չաՀեր: Այլ խոսքով՝ նրանք իրար Հեւ Հաչւ էին ւանջվելիս ն իրար Հեւ ոչ Հաչւ՝ åայքարելիս: Թուրքերի, քրդերի, ալբանացիների, Հույների, արաբ դրուղների, արաբ ալնիների, ասորիների Հեւ դործակցելու Հնչակյանների ն դաչնակցականների բոլոր ÷որձերն ըսւ էության անարդյունք վերջացան: Շուրջ երկու ւասնամյակի ընթացքում թուրքական բռնաåեւության՝ Հայերի նկաւմամբ իրականացրած արյունալի ՀաչվեՀարդարների Հանդեå նրանք մնում էին անւարբեր ու անչարժ, ավելին՝ նրանց մի մասը մնում էր թչնամի Հայ ն մակեդոնացի Հեղա÷ոխականներին, որոնք ձդւում էին բռնաåեւության վերացմանը ն Թուրքիայի ներքին կյանքի բարե÷ոխմանը: Երկրի բարեկարդման ու վերաչինության չաՀերը åաՀանջում էին ՀարսւաՀարվող ւարրերի միջն կամուրջներ դցել միասնաբար: Դարասկղբից՝ վիճակը կարծես ÷ոխվում էր: կարծես Հասունացել էր այն åաՀը, երբ միաւեղ ւանջվողները միաւեղ էլ åիւի դործեին: Դարերի սւրկությունից Հեւո ասւիճանաբար դլուխ էին բարձրացնում ասորիները, Եմենը մնում էր աåսւամբ, դնալով ավելի ու ավելի մեծ ծավալներ էր ընդունում Պոնւոսի Հույների անՀնաղանդությունը:

«Հայրենիք», ‹ 10 (297), Հոկւեմբեր, 1950, էջ 49:

Անդրադառնալով սւեղծված նոր åայմաններում ընդդիմադիր ւարրերի Հեւ Համադործակցելու ուղղությամբ Դաչնակցության անելիքներին, «Դրօչակը» դրում էր. «Այժմ մենք - առանց մի վայրկեան անդամ մեր դաւը մի կողմ դնելու - ամէն կերå կաջակցենք Տաճկասւանում ւեղի ունեցող այս կամ այն չարժումներին, ամէն կերå Հրաւէր կկարդանք բոլոր ճնչուած աղդութիւններին՝ åայքարի ելնել Համիդեան անարդ ռեժիմի դէմ, Հնարաւորութիւնը ներկայանալուն åէս յեղա÷ոխական դաչն կկաåենք բոլոր անձնուէր ու անկեղծ կուսակցութիւնների Հեւ եւ առՀասարակ կանենք այն, ինչ ուրիչը դուցէ չաներ մեր անադորեան åայմաններում: ... Երբ վրայ կՀասնի ցանկալի րոåէն, մենք՝ Հայերս, առաջինը կլինենք, որ ամէն ինչ մոռացած՝ կկանդնենք օսմանեան յեղա÷ոխութեան դլուխ ու կերթանք մեռնելու առաջին չարքերում, ... քանղի ւաճկական ռեժիմի անկումը դուցէ ոչ ոքի այնքան ցանկալի չէ, որքան Հայերիս»1: Հակասուլթանական ուժերի Համախմբման ն նրանց միջն Համերաչխություն սւեղծելու՝ դեմոկրաւական ն սոցիալիսւական սկղբունքներ որդեդրած Հնչակյանների ն դաչնակցականների աղդարարություններին Հեւնում էին որոչակի ջանքեր: ՀՅ դաչնակցությունը Հաջողել էր քիչ թե չաւ դործակցություն սկսել Մակեդոնիայի Հեղա÷ոխականների մի մասի Հեւ՝ Բորիս Սարաֆովի դլխավորությամբ: Եվրոåական Թուրքիայում Համաւեղ դործելու Համար նրանց կնքած դաչինքը 1900 թ. նվիրադործվեց էդիրնե քաղաքի մուերքում, ուր Հայ ն մակեդոնացի երիւասարդները ղինված բախում ունեցան թուրքական կանոնավոր ղորամասի Հեւ: Երկուսւեք ղոՀեր եղան, բայց խիղախ Հայորդիները ն մակեդոնացի երիւասարդներն սւիåված ւեղի ւվեցին բաղմաքանակ թուրքական ղորքի առջն: Գերի ընկած ն կռվից Հեւո ձերբակալված Հայ ն մակեդոնացի երիւասարդներն իրենց կյանքը վերջացրին կախաղանի վրա:

«Դրօչակ», ‹ 4 (182), աåրիլ, 1907, էջ 62:

Հայերի Համար Համեմաւաբար Հեչւ էր լեղու դւնել ԱրնմւաՀայասւանում բնակվող ասորիների Հեւ: Հղոր Ասորեսւանի մայրաքաղաք Նինվեի կործանումից (մ. թ. ա. 612 թ.) Հեւո ասորիները կորցրին իրենց åեւականությունը, բայց ւարբեր կայսրությունների կաղմում կարողացան åաՀåանել լեղուն, դիրը, աղդային մչակույթը, ինքնությունը: Ասորիների բնակության Հիմնական կենսաւարածքը չարունակում էր մնալ վաղնջական Ասորեսւանի բուն ծավալը՝ ժամանակակից Սիրիան ն իրաքը: Հեւադա դարերում ասորիները ս÷ռվել են Մերձավոր Արնելքի երկրներով մեկ՝ Թուրքիա, իրան, Լիբանան ն այլուր: Նրանց Հոծ խմբեր բնակություն էին Հասւաւել նան ԱրնմւաՀայասւանում՝ դլխավորաåես աåրելով Վասåուրականի Հարավարնելյան չրջաններում՝ Դիար-Տխուբ ն Զուլամերիկ դավառներում: ՎաՀան Փա÷աղյանը դրում էր. «Բուռ մը քրիսւոնեայ լեռնային ժողովուրդ՝ կռուող եւ աղաւաւենչ, որ չրջաåաւուած էր կիսավայրենի նսւակեաց եւ թա÷առական քիւրւերով: կիսանկախ էին դրեթէ անոնք. անմաւչելի լեռներուն ծերåերուն թառած այդ ժողովուրդի մէջ մեծ երկիւղով կ'երթային թուրք ոսւիկաններն ու ՀարկաՀաւաքը: Մար Շիմոն էր իրենց Հոդեւոր եւ քաղաքական åեւը, բայց ունէին նաեւ «մելիքներ»՝ աղնուական-աւաւաåեւներ, որոնք Մար Շիմոնի քաղաքական խորՀրդաւուներն էին»1: Վասåուրականի դաչնակցական ղեկավարները մեծ Հավաւ ունեին, որ Հեռու չէ այն օրը, երբ ասորիների Հեւ Հնարավոր կլինի սւեղծել ամուր դաչինք ն միավորել նրանց ուժերը Հայկական Հեղա÷ոխական չարժման Հեւ: Թերնս բացառություն էին Լեռնաåարի իչխանը ն նրա կողմնակիցները (Տիդրանը ն ուրիչներ), որոնք դւնում էին, որ, իՀարկե, ասորիները Հայության բնական դաչնակիցներն են, բայց ÷ասւ է նան, որ åաւմական առանձնաՀաւկությունների բերումով նրանք իրենց բնակության կենսաւարածքից դուրս քիչ Հեւաքրքրություններ են դրսնորում, ն քանի որ օդւվում են «Հարաբերական աղաւու1

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Ա, Պոսթոն, 1950, էջ 294:

թյունից», ուսւի չաՀադրդռված են միայն իրենց լեռնավայրերի ամրության ու անվւանդության խնդիրներով: Վասåուրականի նչված լեռնային դավառներից դուրս ասորիների Հոծ բաղմություն կար նան Պարսկասւանի Ուրմիայի չրջանում, ուր, չնորՀիվ ֆրանսիացի ն ամերիկացի միսիոներների, ավելի քաղաքակիրթ էին, ւնւեսական ւեսակեւից՝ ավելի բարվոք: Դա չէր խանդարում, որ նրանք Հոդեåես սերւորեն կաåված լինեին Թուրքիայի իրենց աղդակիցների Հեւ: Ուրմիայի ասորիների Հեւ Հայերի կաåերը նչանակալի անցյալ ունեին, որոնց Հիմքերը Դաչնակցությունը դրել էր դեռ 90-ական թվականներին, մասնավորաåես Հոնան Դավթյանի, Հովսե÷ Արղությանի, Նիկոլ Դումանի ջանքերով: Տեղի ասորի մւավորական ն ղեկավար ւարրերի Հեւ սրւադին Հարաբերություններ էին Հասւաւել նան Հնչակյան դործիչները: Որåես քրիսւոնյա ÷ոքրամասնություն, ասորիներն Օսմանյան կայսրության մեջ դարեր չարունակ ենթարկվել են թուրքերի ն քրդերի բիրւ Հալածանքներին ն ճնչման: 1843 թվականին Բեդիրխանի աåսւամբության ժամանակ քրդերը Հաքյարիի չրջանում ասåաւակեցին ասորական դյուղերը, բնաջնջելով Հաղարավոր խաղաղ բնակիչների1: Հեւադա ւասնամյակներին ասորիներն ենթարկվում էին թուրքական իչխանությունների ն քրդական ավադանու մչւական ՀարսւաՀարումներին: Բայց ճչմարւությունը åաՀանջում է ասել, որ մինչն Առաջին ՀամաչխարՀային åաւերաղմն ասորիները թուրքերի կողմից չեն ենթարկվել ղանդվածային կուորածների, ինչåես, ասենք՝ Հույները, բուլղարները, Հայերը, Լեռնալիբանանի մարոնիթները: Ասորիներն Արնմւյան Հայասւանում նսւակյաց կյանք էին վարում, ղբաղվում իրենց Համար ավանդական դարձած Հողադործությամբ ն այդեդործությամբ, ինչåես նան առնւրով ն արՀեսւներով2: Նրանք դարեր չարունակ սերւ չ÷ումների մեջ Տե՛ս К. П. Матвеев (Бар Батай), И. И. Мар-Юханна, Ассирийский вопрос во время и после Первой мировой войны, Москва, 1968, с. 22. Տե՛ս “Известия штаба Кавказского военного округа”, ‹ 3-4, Тифлис, 1904, с. 55, “Известия Кавказского отдела Императорского русского географического общества”, т. VI, ‹ 1-3, Тифлис, 1881, с. 48-49.

են եղել իրենց Հարնան Հայերի Հեւ, իսկ 19-րդ դարի կեսերից նրանց միջն Հասւաւվել էին բարեկամական սերւ Հարաբերություններ: Բիչ չէին այն ասորիները, որոնք անկեղծորեն խոր ցավ էին աåրում ի ւես Հայերի ղանդվածային ջարդերի ու անլուր Հալածանքների: Առաջավոր Ասիայի խորքերում դւնվող քրիսւոնյա այդ երկու բախւակից ժողովուրդները, աղդայինաղաւադրական ոդորումների բերումով, միմյանց ձեռք էին մեկնում: Տասնյակ ասորի երիւասարդներ, մւնելով Հայկական ղինված խմբերի չարքերը, Համաւեղ կռվում էին թուրք ն քուրդ ՀարսւաՀարիչների դեմ: Հայոց åաւմության էջերում մնացել են Հայադավան ասորիներ Շերոյի (իսկական անունով՝ Մարկոս) ն նրա անբաժան ղինակից Զարթոյի անունները, որոնք 90ական թվականներին Հայւնի ավաղակներ էին, բայց մւնելով Դաչնակցության չարքերը, դարձել էին կարդաåաՀ ղինվորներ: Ավելի ուչ, Հայկական ղինված խմբերի չարքերում քաջադործություններով աչքի ընկան Գրեն, ՍաՀակը ն ուրիչ ասորիներ: Հայերի åես՝ ասորիները դաչինք էին ÷նւրում քրդերի Հեւ: Ասորի բժիչկ ԱբրաՀամը, որը Հարել էր ՀՅ դաչնակցությանը ն, այդ կուսակցության օրինակով, նմանաւիå կուսակցություն էր ուղում սւեղծել ասորիների մեջ, այսåիսի խորՀրդածություններ էր անում Հայ-ասորի-քուրդ Հնարավոր դաչինքի մասին, որի ջերմ կողմնակիցն էր ինքը: Ճնչված աղդերի ÷րկությունը նրանց եղբայրությունն է, ասում էր նա, որն արդեն իրադործված է ասորիների ն Հայերի միջն: Դժվար չէ եղդիներին նույնåես բերել այդ դաչինքի մեջ, եթե նկաւի ունենանք, որ դեåի Վան ւանող ճանաåարՀի երկու կողմերում ընկած եղդի դյուղերի բնակիչները Հասւաւել են ամուր բարեկամություն Հայկական Հեղա÷ոխական կուսակցությունների Հեւ: ինչ վերաբերում է թաթար թուրքերին՞, որոնք թե՛ որակ են ն թե՛ մանավանդ՝ թիվ, բարեբախւաբար չիա լինելով՝ նույնåես կարող են նկաւվել մեր (Հայերի ն ասորիների:- Հ. Ս.) բնական դաչնակիցներ, քանի որ նրանք դեմ են սուննիների åեւությանը՝ Թուրքիային: Մեր անլուծելի դժվարին խնդիրը սուննի քրդերն են, որոնք ՞

Նկաւի ունի Աւրåաւականի թուրքերին:

բռնել են լեռներն ու ճանաåարՀները ն մեղ բաժանում են երկրի մեր ղանդվածներից: «Եթէ մեղ յաջողուի նրանց բաժանել Թուրքիայից եւ նրանց քաչել մեր կողմը, դա Հաւասարաղօր կլինէր Թուրքիայի վրայ մեր յաղթութեանը: իսկ եթէ նրանք չարունակեն թչնամի մնալ մեղ, աåա դա Համաղօր կլինէր մեր ձախողութեանը»: Հեւնաåես, մեր առաջնաՀերթ անելիքը սուննի քրդերի Հեւ Համերաչխություն Հասւաւելն է1: Թե որքան էին սերւացել Հայերի Հեւ ասորիների կաåերը, ցույց է ւալիս այն ÷ասւը, որ վերջիններիս Հոդնոր առաջնորդ Մար Շիմոնը Առաջին ՀամաչխարՀային åաւերաղմին նախորդող չրջանում երկու անդամ, Մաւթեոս Բ իղմիրլյան ն Գնորդ Ե Սուրենյանց կաթողիկոսների օրոք, եկավ էջմիածին ն ասորի ժողովրդի անունից նրանց ÷ոխանցեց իր Հուի Հավաւարմության Հավասւիացումները Հայ-ասորական բարեկամությանը: Ավելին, Մար Շիմոնն իր որդեդիր ղավակին ուղարկեց Գնորդյան ճեմարան՝ սովորելու2: Ասորիները մչւական կաåի մեջ էին կովկասում Հասւաւված իրենց աղդակիցների Հեւ, որոնք ասւիճանաբար Հաղորդակից էին դառնում Ռուսասւանում ւեղի ունեցող Հեղա÷ոխական իրադարձություններին, ն այդ ամենը Հող էր սւեղծում կովկասաՀայության Հեւ նրանց սերւ չ÷ումների Համար: 1826-1828 թթ. ռուս-åարսկական åաւերաղմի ժամանակ Պարսկասւանի ասորիները ռուսական բանակին դործուն աջակցություն էին ցույց ւվել՝ մաւակարարելով åարենամթերք ն անասնակեր, ինչåես նան իրենց լավ ծանոթ ւեղանքում Հանդես էին եկել որåես Հեւախույղներ ն ուղեցույցներ: Այդ ծառայությունների Համար, Թուրքմենչայի åայմանադրի սւորադրումից անմիջաåես Հեւո, ռուսական իչխանությունների թույլւվությամբ, Հարյուր ասորի ընւանիք 1829 թ. Պարսկասւանից ւեղա÷ոխվեց Արնելյան Հայասւան3 ն բնակու«Հայրենիք», ‹ 10 (297), Հոկւեմբեր, 1950, էջ 52: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 49: Տե՛ս П. Эйвазов, Некоторые сведения о селе Койлассар и об айсорах. Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа, вып. IV, отд. I, Тифлис, 1884, с. 286.

թյուն Հասւաւեց Ներքին Ղույլասար (այժմ՝ Դմիւրով), Վերին Դվին, Գյոլ, Արղնի ն Փոքր ՇաՀրիար դյուղերում1: Հայասւանում ն Անդրկովկասի այլ չրջաններում բնակություն Հասւաւած ասորիների Համար Հանդիսւ աåրելու ն խաղաղ աչխաւանքով ղբաղվելու Հնարավորություն սւեղծվեց: Բայց ցարական կարդերի åայմաններում նրանք, ինչåես ն ուրիչ արւաւարածքային (էքսւերիւորիալ) աղդային ÷ոքրամասնությունները մեծ դժվարություններ էին կրում մայրենի լեղվով կրթություն սւանալու ն իրենց աղդային մչակույթը åաՀåանելու ւեսակեւից: Տասնամյակներ Հեւո միայն, Հայասւանի ասորիների երեխաների Համար մեկ երկամյա դåրոց բացվեց Ներքին Ղույլասար դյուղում: Զնայած դրան, 20-րդ դարի սկղբներին ասորիների նորանոր Հոծ խմբեր, Թուրքիայից ն Պարսկասւանից Հեռանալով, Հանդրվան էին դւնում ռուսական իչխանությունների Հովանու ւակ: "Кавказ" («կավկաղ») թերթը «Ասորիները» վերւառությամբ Հոդվածում դրում էր. «Ամեն ւարի Հաղարավոր ասորիներ Ռուսասւան են դալիս աչխաւանք ÷նւրելու: Անդրկովկասի ղարդացումը ն Թիֆլիս, Բաթում ու Բաքու քաղաքների աճը որակյալ ն ոչ որակյալ բանվորների åաՀանջարկ սւեղծեցին, ն ասորի Հյուսները, որմնադիրներն ու օրավարձու բանվորները չաՀավեւ վասւակ դւան»2: Առաջին ՀամաչխարՀային åաւերաղմը ճակաւադրական եղավ ինչåես արնմւաՀայության, այնåես էլ ասորիների Համար, որոնք, օդւվելով åաւերաղմի åաւեՀությունից, Հույս ունեին աղաւություն ձեռք բերելու Օսմանյան կայսրության ÷լուղման Հեւնանքով: կայսրությունը ÷լուղվեց, բայց թե՛ Հայերը ն թե՛ ասորիները սåասված աղաւությունը չսւացան, ավելին, մնացին կործանվող կայսրության ÷լաւակների ւակ: Թուրքերը ն քրդերը դաղանային դաւասւան ւեսան ինչåես Հայերի, այնåես էլ ասորիների նկաւմամբ: Պաւերաղմի ւա1 Տե՛ս С. П. Зеленский, Племенной состав, различия и происхождение государственных крестьян. Свод материалов по изучению экономического быта государственных крестьян Закавказского края, т. II, Тифлис, 1887, с. 16. “Кавказ” (Тифлис), 1903, ‹ 241.

րիներին ասորիների ղդալի մասը կուորվեց թուրքերի ն քրդերի ձեռքով, Հարյուր Հաղարավորներ ցրվեցին աչխարՀով մեկ (Պարսկասւան, Հնդկասւան, արաբական երկրներ, Եվրոåա ն այլուր)՝ կաղմելով էթնոսի արւաւարածքային Հաւվածներ: Պաւերաղմի ն Հեւադա մեկ-երկու ւարիները Հայ-ասորական բարեկամության բաղում նոր օրինակներ ւվեցին: Այսåես, Անդրանիկի կամավորական դնդում ընդդրկված էր ասորիներից կաղմված բաղմամարդ մի վաչւ, որի մարւիկները, դնդի Հրամանաւարի վկայությամբ, կռվում էին առյուծի åես: Մի այլ օրինակ. 1920 թ. աչնանը մուսուլմանական ավաղակախմբերից Գողթնի Մեսրոåավան, ԱլաՀի ն Բիսւ Հայկական դյուղերի åաչւåանության ղեկավարներից էր ասորի Բոչոնը, որը ն ընկավ թչնամու դնդակից՞: Հայության Հեւ վաղուց ի վեր ամենասերւ չ÷ումների ն բարեկամական կաåերի մեջ էին Հաւկաåես եղդիները: Նրանք աåրում էին իրաքում, Թուրքիայում ն, չնչին թվով, Անդրկովկասում, դավանում են Համաձույլ (սինկրեւիկ) կրոն, որը åարունակում է Հեթանոսության, Հնդարիական Հին Հավաւալիքների, Հուդայականության, նեսւորական բնույթի քրիսւոնեության ն իսլամի ւարրեր: Լեղուն քրդերենն է: Եղդիների Հոծ բաղմություն էր ւեղավորված Տիդրանակերւի մուերքը ն Սինջար լեռան չրջանում: Նրանք ջերմ Հարաբերությունների մեջ էին Հայերի Հեւ: ՞

ԽորՀրդային ւարիներին Հայասւանի ասորիներն աչխուժորեն ընդդրկված էին Հանրաåեւության բուռն ղարդացման դործընթացի մեջ, աղդային խւրականության իսåառ բացակայության åայմաններում ունեին իրենց դåրոցները, մչակութային օջախները, åարախմբերն ու երդչախմբերը, ղարկ էին ւալիս աղդային մչակույթին, ն այդ բոլոր նախաձեռնություններում, բոլոր իրադործումներում սւանում էին ԽորՀրդային Հայասւանի կառավարության ջերմ աջակցությունը: Այդ ավանդույթը ÷ոխանցվել է Հայասւանի երրորդ Հանրաåեւությանը: Այսօր ասորիները, ինչåես ն Հանրաåեւության մյուս աղդային ÷ոքրամասնությունները, բոլոր Հնարավորություններն ունեն åաՀåանելու ն ղարդացնելու սե÷ական աղդային մչակույթը, եղբայրական Հայ ժողովրդի Հեւ եռանդուն մասնակցություն ունենալու Հայասւանի Հանրաåեւության առաջադիմության դործին:

Եղդիների մի աչիրեթը (ընդամենը երկու դյուղ) բնակվում էր Վասåուրականում՝ միչւ բարեկամ լինելով Հայերին ն չաւ åարադաներում դործակցելով նրանց Հեւ: Ավելին, եղդիներն իրենց բախւը կաåել էին Հայերին ն կողք-կողքի կռվում էին թուրքական կառավարության կամ քրդական աչիրեթների դեմ: Եղդիական աչիրեթներից մեկի երիւասարդ առաջնորդ ԶաՀանդիր աղան միչւ մնաց Հայերի Հեւ: Նա էր, որ իր քաջերով Հեւադայում Հերոսաբար կռվեց Սարդարաåաւի ճակաւամարւում, Հայասւանի անկախության օրերին (1918-1920 թթ.) ամեն կերå սաւարում էր Հանրաåեւության ամրաåնդմանը, նա էր, որ մինչն կյանքի վերջը Հավաւարիմ մնաց Հայ-եղդիական եղբայրությանը: ի ւարբերություն Վասåուրականի եղդիների ÷ոքրաթիվ լինելուն, նրանց մի սւվար Հաւված աåրում էր Տարոնում, ուր Հայերն եռանդուն աչխաւանք էին ւանում բարիդրացիական լայն կաåեր Հասւաւելու նրանց Հեւ: Եվ նրանք Հաճույքով էին սեղմում Հայերի մեկնած բարեկամական ձեռքը: Տարոնի եղդիները, ինչåես Ռուբեն Տեր-Մինասյանն էր ասում, «իրոք չաւ Հայերից ավելի թունդ դաչնակցականներ էին»: 1907 թ. Սինջարի եղդիները էջմիածին էին ուղարկել իրենց ղեկավարներից մեկին՝ Մկրւիչ Ա Խրիմյան կաթողիկոսից խնդրելու ուսուցիչներ ուղարկել իրենց դյուղերը՝ երեխաներին Հայկական կրթություն ւալու ն Հայությանն ավելի սերւ Հարելու Համար: Եղդիների ընդՀանուր առաջնորդի որդին 1908 թ. դալիս է կ. Պոլիս, աåա անցնում կովկաս ն այցելում էջմիածին, ուր մուիկից ծանոթանում է Հայ եկեղեցական կյանքին: Այսւեղից մեկնելով Տիդրանակերւ, քաղաքի եղդիներին կոչ է անում ընդունել Հայոց Հավաւը՝ «նրա åարղության ն աղաւ ոդու Համար»: Եղդիների ւեղի ղեկավարության խնդրանքով՝ Տիդրանակերւի Հայոց առաջնորդ Զավեն ծ. վարդաåեւ Տեր-Եղիայանը մի քանի քաՀանաների Հանձնարարում է նվիրվել քաղաքի եղդի երիւասարդության կրոնական-Հոդնոր կրթությանն ու դասւիարակությանը: Զավեն ծ. վարդաåեւը Համարում էր, որ եղդիների ցանկությունը åեւք է լրջորեն Հաչվի առնել, առաջ

ւանել սկսած ձեռնարկը, նրանց մեջ արթնացնել դիւակցությունը ն միավորել Հայ ւարրի Հեւ: Նա դւնում էր, որ եղդիների Հակումը դեåի Հայ եկեղեցին ձեռնւու է երկու կողմերին, ն եթե Հաջողվի նրանց բերել Հայերի կողմը, սւեղծել Հայ-եղդիական է՛լ ավելի սերւ Համերաչխություն, աåա դա չաւ չաՀեկան կլինի ղանաղան ւարրերով չրջաåաւված թե՛ եղդիների, թե՛ Տիդրանակերւի Հայության Համար: Տեղական իչխանությունը եղդիների այդ չարժման մեջ վւանդ ւեսնելով, քննության ենթարկեց Հայ քաՀանաներին, արդելեց նրանց քարողներն ու սկսած կրթական դործը1: Հայ քաղաքական դործիչները Հարաբերություններ Հասւաւելու ÷որձեր էին անում Հակասուլթանական åայքարի մեջ մւած արաբ դործիչների, Հաւկաåես Եվրոåա ւարադրված նչանավոր մւավորականների Հեւ: Սրանցից մեկն էր սիրիացի քրիսւոնյա արաբ, Երուսաղեմի երբեմնի կառավարչի ÷ոխանորդ, Փարիղում Հասւաւված Նեջիբ բեյ Աղուրին: Նա այսւեղ Հրաւարակում էր «ալ-իսւիդլալ ալ-արաբի» («Արաբական անկախություն») անունով Հանդեսը, որի էջերում մերկացնում էր օսմանյան բռնակալական կարդերը, միաժամանակ ուժդին քննադաւում թուրք «Հեղա÷ոխականների» բարենորոդչական կիսաւ-åռաւ Հայացքները ն դործունեությունը: Հակառակ դրան, Աղուրին, մեծ Հայասեր լինելով, իր åարբերականի էջերում Հանդես էր դալիս Հայ ժողովրդի աղաւադրական չարժման ջերմ åաչւåանությամբ, քարողում արաբ ն Հայ ժողովուրդների եղբայրության դաղա÷արը: 1905 թ. Փարիղում նա լույս էր ընծայել “Réveil de le Nation Arabe” («Արաբ աղդի ղարթոնքը») վերնադրով դիրքը, ուր նչել էր, որ չկա մի ÷ասւ, թե Հայասւանը Հայերինը չէ: Անկարող լինելով նրա դեմ Հրաåարակային դաղա÷արական åայքարում Հաջողության Հասնել, երիւթուրք իթթիՀադականները մի քանի անդամ ÷որձ էին արել նրան բռունցքներով «åաւժել», բայց ամեն անդամ անՀաջողության էին մաւնվել: Հայ դյուղացիները կենցաղային մակարդակով Հարաբերու1

Տե՛ս «Արարաւ» (ս. էջմիածին), ‹ 6, Հունիս, 1910, էջ 513-514:

թյունների մեջ էին մւնում իրենց Հարնանությամբ բնակություն Հասւաւած կովկասյան մուՀաջիրների՝ չերքեղների Հեւ: Դրան նåասւում էր այն Հանդամանքը, որ քրդերը åարբերաբար Հարձակումների ու կողոåոււների էին ենթարկում ոչ միայն Հայկական, այլն երբեմն նան չերքեղաբնակ դարձած դյուղերը: Հայերի Համար խնդրաՀարույց էր քրդությունը:

ՀԱՅ - ԲՐԴԱկԱՆ ՀԱՄԵՐԱՇԽՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏԵՂԾԵԼՈՒ ԱՊԱՐԴՅՈՒՆ ՃիԳԵՐ

Հայկական Հեղա÷ոխության Համար չա÷աղանց կարնոր էր քրդերի Հեւ Համերաչխության եղրեր դւնելը: Բուրդը, լեոների այդ ըմբոսւ ղավակը, առաջադիմության ու ղարդացման ճանաåարՀին ամենաաննչան քայլ անդամ չէր անում: Գլորվում էին ւարիներն ու դարերը, սւեղծվում էին կյանքի նոր åայմաններ, ծնվում էին նոր դաղա÷արներ, մարդ արարածը ÷ոխվում էր, ավելի քաղաքակրթվում, բայց քուրդը մնում էր միչւ ըմբոսւ, միաժամանակ՝ Հեւադեմ ու անչարժ: Հայ-քրդական Հարաբերություններն անցել են ւարբեր ÷ուլերով՝ 1. Բրդական ցեղերի՝ Հայոց Հայրենիք ներթա÷անցելուց մինչն 19-րդ դարի 20-ական թվականները, 2. Այս ժամանակաչրջանից մինչն նույն դարի 80-ական թվականները, 3. Այդ ժամանակից մինչն 1908 թ. երիւթուրքական Հեղա÷ոխությունը, 4. ՍաՀմանադրական ւարիները՝ մինչն 1915 թ. Հայոց Մեծ եղեռնը, 5. Բրդերի կաւարած դերը Հայոց ցեղասåանության մեջ՝ Առաջին ՀամաչխարՀային åաւերաղմի ւարիներին: Առաջին ÷ուլն ընդդրկում է այն ժամանակաչրջանը, երբ քրդական թա÷առական (նոմադ, քոչար) ցեղերը, որոնք չարունակում էին աåրել Հովվական ն խաչնարածական կյանքով, Հաջորդաբար թա÷անցելով Հայասւան, Հասւաւվեցին այնւեղ1: Առաջին մեծ թա÷անցումը ւեղի ունեցավ 16-րդ դարի

Տե՛ս Ա. Նորեան, Դրուադներ ՀՅ դաչնակցութեան դործունէութիւնից, Ա ւասնամեակ, Բոսւոն, 1917, էջ 16:

սկղբներին, երբ թուրք սուլթան Սելիմ ԱՀեղի Հրավերով Մոլլա իդրիսի բաղմաՀաղարանոց աչիրեթը իր åաւմական Հայրենիքից՝ Հյուսիսարնմւյան Պարսկասւանից ւեղա÷ոխվեց Օսմանյան կայսրության նորանվաճ Հայկական ւարածքները: Այդ աչիրեթին Հեւնեցին ւասնյակ ուրիչները: Նրանք դանդաղորեն լեռներից դաչւ էին իջնում ն ծավալվում Հայկական նաՀանդներում: Այսւեղ քուրդը Հանդիåում էր նսւակյաց, խաղաղ ու անղեն Հային, որը նրան որնէ դիմադրություն ցույց չէր ւալիս: Ուսւի նա Հեչւությամբ դրավում էր Հայի Հողերը, անասունները, դույքը: Հայը դառնում էր քրդի կամքին ենթակա իրավաղուրկ1: Այդåես էլ åեւք է լիներ, քանի որ Հայը դութանի մարդ էր, քուրդը՝ սրի: Մինչն 19-րդ դարի սկիղբը քրդերն արդեն ղդալի ներկայություն ունեին Հայասւանի Հարավային ու կենւրոնական նաՀանդներում ն դավառներում՝ Տիդրանակերւում, Բաղեչում, Ոսւանում, Դերսիմում, Բալուում, Բերկրիում, Խոչաբում, Մուչում, Սասունում, Խիղանում, Զարսանջակում ն այլուր: Աչնանը ն ձմռանը քրդերն իրենց բուն Հայրենիքում էին՝ Հյուսիսային Միջադեւքում, Դիարբեքիրի չրջաններում, Հաքյարիում: Այդ ամիսներին չաւ աչիրեթներ մնում էին նան Հայասւանի Հարավային ÷եչերին: Գարնանամոււին նրանք իրենց Հուերով Հարթավայրերից բարձրանում էին Սասունի, Մչո, Բյուրակնյան լեռների ն Հայկական բարձրավանդակի այլ ÷արթամ ու դեղեցիկ արուավայրերը: Մի վայրում կարճաւն մնալուց Հեւո խաչնարածները, դարնան կեսերից մինչն աչնան կեսերը ÷ոխադրվում էին մի սարից մյուսը, մի Հովւից մյուսը: Թա÷առական կենցաղը քրդերին մչւաåես åաՀում էր չարժման մեջ: Նրանք աՀադին խմբերով երբեմն ւեղա÷ոխվում էին Պարսկասւանից Թուրքիա կամ Հակառակը: Անդամ անկարելի էր սաՀմանել, թե Հայասւանի Հարավարնելյան կողմերում չրջող քրդական ցեղերը թուրքաՀåաւա՞կ են, թե՞ åարսկաՀåաւակ: Ե՛վ այս էին, ն՛ այն, բայց չաւ Հաճախ՝ ո՛չ այս, ո՛չ այն: Նրանք միչւ իչխանությունների աչքից Հեռու էին, միչւ կիսանկախ:

Տե՛ս Գառնիկ Գիւղալեան, Խրիմեան Հայրիկ. դաղա÷արների աչխարՀը, Պէյրութ, 1954, էջ 6:

Թա÷առաչրջիկ ցեղերը մեծ մասով իրենց աåրուսւը Հոդում էին ավարառության ու կողոåոււի միջոցով: Ցեղի կամ ցեղախմբի անդամներն ունեին ավաղակային, անիչխանական բարքեր, կողոåոււն ու դողությունը նրանց աåրուսւի Հայթայթման Հիմնական միջոցներն էին: Ոճիր կաւարելը Հանցանք չէր Համարվում, սովորական բաներ էին ճամ÷որդի կամ դյուղի վրա Հարձակվելը: Առօրեական բաներ էին նան միմյանց վրա Հարձակվելը, արյունալի ընդՀարումները: Բանի որ ամեն մի ցեղ ձդւում էր որքան կարելի է չաւ ավար ձեռք դցել, ընդլայնել կողոåոււի Համար «աղդեցության ոլորւները», այսւեղից էլ նրանց միջն առաջ էին դալիս թչնամանք ու աւելություն: կռիվների ընթացքում կաւարված սåանությունները åաւճառ էին դառնում Հակառակորդ ցեղի նկաւմամբ նոր վրեժխնդրության: Նման åայմաններում ավելորդ էր խոսել ցեղերի միջն Հոդեկան ներքին կաåի ու բարոյական միության, աղդային Հավաքական մւածողության, միասնական քրդական մչակույթի, առավել նս՝ քրդական աղդային միասնական քաղաքականության մասին: Այդ էր åաւճառը, որ Հայերն սւիåված էին Հարաբերությունների մեջ մւնել իրարից անջաւ ցեղերի Հեւ՝ Հաչվի առնելով նրանցից յուրաքանչյուրի առանձնաՀաւկություններն ու չաՀերը: Ասւիճանաբար Հասւաւվելով Հայկական նաՀանդներում, քրդերը ժամանակի ընթացքում բնիկ Հայ բնակչությանը դուրս մղեցին իրենց բնակության վայրերից կամ ենթարկեցին ձուլման: Դա էր åաւճառը, որ Հայասւանում ձնավորվեցին քրդական նոր ցեղեր, որոնք Հայկական ծադում ունեին: Երկրի Հարավարնելյան մասերում անղեն ն իրավաղուրկ դարձած Հայը ղինված քրդի դեմ այլնս անկարող էր åաՀել աղդային դիմադիծը: Նա կրոնա÷ոխ էր լինում ն քրդանում, որåեսղի åաՀåանի ֆիղիկական դոյությունը: Այդ ընթացքը չաւ ւեղերում դնալով ընդՀանրական երնույթ էր դառնում՞: ՞ Զնայած դրան, բավական էր մի ÷ոքր ÷ո÷ոխություն, որåեսղի քրդացած Հայերից չաւերը, նրանք, ովքեր Հոդում դեռ åաՀում էին ոչ միայն Հայ լինելու Հիչողությունը, այլն ղդացումը, առաջին åաւեՀությամբ իրենց Հայւարարում էին Հայ աղդի անդամներ:

Արդեն 18-րդ դարի վերջերին ուրիչի Հողերի վրա նսւած քրդական աչիրեթներն՞ այնքան էին ամրաåնդվել, որ նրանցից ամեն մեկը դարձել էր «åեւություն åեւության մեջ»: Դիåուկ է ասված. «Թուրքը երկրի իրաւական ւէրն էր, քիւրւը՝ իրական ւէրը, Հայը՝ Հայրենիք ունեցողը եւ իրաւաղուրկը»1: Զնայած դրան, 16-18-րդ դարերը, այնուամենայնիվ, կարելի է Համարել Հայերի ն քրդերի Հարաբերական «խաղաղ Համակեցության» ժամանակներ: Նույնիսկ Հայասւանի որոչ լեռնային մասերի խառը բնակչություն ունեցող բնակավայրերում քրդերի ու Հայերի միջն աչխաւանքի բաժանում էր կաւարված. առաջինները կաւարում էին ղինվորի ու դյուղաåաՀի դեր ն դյուղը åաչւåանում արւաքին Հարձակումներից, իսկ Հայերը ղբաղվում էին վար ու ցանքով, առնւրով ու արՀեսւներով: Այն ժամանակներում այս երկու այլակրոն ժողովուրդների Համերաչխ կեցության ականաւեսները չէին կարող անդամ մւքով անցկացնել, թե åիւի դա մի օր, երբ նրանք իրար կբղկւեն ն կսåառնան միմյանց բնաջինջ անել: Երկրորդ ÷ուլը, որն ընդդրկում է 19-րդ դարի 20-80-ական թվականները, բնութադրվում է որåես երկու ժողովուրդների Հարաբերությունների ասւիճանական լարման ժամանակաչրջան: Դրա Հիմնական åաւճառն էին ԹուրքաՀայասւանի մի չարք դավառներում Հայերի նկաւմամբ քուրդ էթնոսի ձեռք բերած թվական դերակչռությունը ն դրանից բխող Հեւնանքները, այն է՝ քուրդ ցեղաåեւերի, աղաների, բեկերի կողմից Հայկական դյուղերի սե÷ականացումը ն Հայ դյուղացիների ճորւացումը: Այս åայմաններում սովորական էին դարձել քուրդ վերնախավի՝ իրենց ենթակա Հայերի անողոք չաՀադործումը, դեռ իրենցը չՀամարվող Հայկական դյուղերից ոչխարների Հուեր ն նախիր քչել-ւանելը, Հայ աղջիկների ու Հարսների առնանդումները ն այլն: Փասւորեն, քրդացած դավառների Հայերին չաՀադործում ու ՀարսւաՀարում էին ոչ թե թուրքերը, այլ՝ քրդերը: ՞

Արդեն այդ ժամանակ աչիրեթը Համայնք էր, որը բաղկացած էր միմյանց Հեւ աղդակցական կաåերի մեջ դւնվող մի քանի դյուղերից: Աչիրեթի åեւը ÷ոքր ւոՀմական իչխան էր Հանդիսանում (ւե՛ս “Отчет о полевой поездке 1907 года в Ванском, Битлисском и Диарбекирском вилаетах”, Тифлис, 1908, с. 53): Գառնիկ Գիւղալեան, Խրիմեան Հայրիկ. դաղա÷արների աչխարՀը, էջ 6:

«Եւ իսկաåէս, եթէ Հարցնելու լինեինք մեղ՝ թէ ումի՞ց է Հայ ժողովուրդը - դոնէ 19-րդ դարի քսանական թուականներից օրէ օր, ամսէ ամիս, ւարէց ւարի աւելի ւուժել, այնչա÷ ւուժել, որչա÷ նա չէ ւուժել անմիջաåէս ոչ մի ուրիչ աղդութիւնից, դժուար թէ դւնուի մէկը, որ չåաւասխանէ՝ քրդից»,- իր Հոդվածում կարո Սասունին մեջբերել է Հայ-քրդական Հարաբերությունների մասին «Դրօչակ»-ում 1901 թ. լոյս ւեսած Բրիսւա÷որ Միքայելյանի Հոդվածաչարքի առաջին Հրաåարակումից (‹ 4 (115), Հունիս, 1901, էջ 1)1: Բուրդը åաւուՀաս էր Հայի դլխին ն դրա դլխավոր åաւճառը վերջինս Համարում էր քրդի Հեւամնացությունը: Բայց այդ Հեւամնացությունը քրդի բնական ունակությունների åակասի Հեւնանք չէր: Եթե åայմանները թույլ ւային, նա Հեչւությամբ դուրս կդար ւդիւությունից ու խավարից՞: Ուղղակի ժամանակի վաղքի մեջ նա չէր Հաջողել ՀաղթաՀարել ավանդական åաՀåանողականությունը ն յուրացնել նորը: Ճչմարիւ է սակայն, որ քրդերը ցեղային Հակառակորդ չեն Հայերին, ընդՀակառակը, նրանցից չաւերը դիւեին, որ իրենք իսլամացած Հայեր են ն ավելի սեր ունեին վերջիններիս, քան թուրքերի նկաւմամբ: Բայց բանն այն է, որ, ինչåես իրավացիորեն նչել է åաւմաբան Արչակ Ալåոյաճյանը, «Հայերս չենք կրցած քաղաքակրթութեան ճամբուն մէջ մեղի Հեւ քալեցնել քիւրւերը եւ անոնց Հեւ Հասկացողութեան լեղու մը դւնել»2: «Հայրենիք», ‹ 10 (94), օդոսւոս, 1930, էջ 46-47: Դրա ցայւուն աåացույցներից մեկը ԽորՀրդային Հայասւանի քուրդ բնակչության ւնւեսական ն կրթամչակութային անօրինակ վերելքն էր: Ընդամենը երկու-երեք ւասնամյակի ընթացքում այսւեղ սւեղծվեց քուրդ ընւիր մւավորականություն՝ իր åաւմաբաններով, լեղվաբաններով, բանաՀավաքներով, մանկավարժներով ու դասախոսներով: Հայւնի դրող ու դիւնական Զասըմե Զալիլի, անվանի դիւնական, բանասիրական դիւությունների դոկւոր, åրոֆեսոր Հաջիե Զնդիի, åաւմաբան, Հայասւանի Հանրաåեւության դիւությունների աղդային ակադեմիայի իսկական անդամ Շաքրո ՄՀոյանի (Շաքրոյե ՄՀո) ն քուրդ մւավորականության ուրիչ նչանավոր ներկայացուցիչների արժեքավոր դիւական ն դեղարվեսւական սւեղծադործությունները Հայւնի են Հայասւանի սաՀմաններից դուրս: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 4, վավ. 94, թ. 2: ՞

Հայ կրոնական ու մչակութային առանձին դործիչներ Համողված էին, որ քուրդ ժողովրդի մւավոր ղարդացմանն ընծայված յուրաքանչյուր նåասւ ոչ միայն åիւի ծառայեր նրա մեջ ուսում ն լուսավորություն ւարածելուն, այլն խթան åիւի լիներ նåասւելու երկու ցեղակից ու բնակակից էթնոսների միջն Համերաչխության սւեղծմանը: Դեռնս 19-րդ դարի 40-ական թվականներից սկսած՝ առանձին Հայ դործիչներ ձեռնարկել էին քրդերի մեջ լուսավորություն ւարածելու դործին: Դրանց թվում առաջնակարդ åիւի Համարել Դիարբեքիրի ն Բուրդիսւանի առաջնորդ Մկրւիչ եåս. Տիդրանյանին: Նրա ծրադիրն էր՝ քրդախոս Հայերին, նան քրդերին դնել քաղաքակրթության ճանաåարՀի վրա՝ Հայկական ւառերով նրանց կարդալ-դրել սովորեցնելով1: Նա Համողված էր, որ սուլթանական Հրովարւակներով կամ ճնչման միջոցներով անՀնար է վերջ դնել քրդերի ՀարսւաՀարիչ բարքերին: Միակ ելքը, ասում էր նա, քաղաքակրթության ընթացքից դուրս մնացած ժողովրդի դիւակցության բարձրացումն է: Նախ åեւք է նրան լուսավորել, մնացածն ինքնին ընթացքի մեջ կընկնի: Այդ նåաւակով Տիդրանյանն իր թեմում ձեռնարկեց Հայ ն քուրդ աչակերւներով խառը դåրոցների բացմանը, բայց Հանդիåեց մեծ դժվարությունների ն, առաջին Հերթին, ուսուցիչների åակասի: Ուսւի, իր սւեղծած դåրոցների Հարաւնումն աåաՀովելու Համար, նա մեկնեց կ. Պոլիս՝ այնւեղ Հավաքադրելու Հայրենասեր դրադեւ մարդկանց: 1860 թ. մայրաքաղաքում նա կաղմակերåում է մի ընկերություն՝ «Բարեկարդութիւն արեւելեան» անվան ւակ, որի անդամներ դարձան åոլսաՀայ նչանավոր անձինք, այդ թվում՝ «Մեղու» Հանդեսի խմբադիր Հարություն Սվաճյանը2: Մի քանի ուսուցիչների Հեւ Տիդրանյանը վերադառնում է իր թեմը ն չարունակում լուսավորչական դործը: 1861 թ. Մկրւիչ եåս. Տիդրանյանը Հրաւարակում է «Այբբենարան քրւերէն եւ Հայերէն - Ալիֆիåէ քուրմանջի վէ արամենի» անունով, որը նան åարունակում էր բառարան, թվա1

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 4, վավ. 94, թ. 2: Նույն ւեղում, թ. 3:

Համար, Հայոց åաւմության դրվադներ, «Հայասւան աչխարՀ» երդի չարադրանքը: Նույն նåաւակով Տիդրանյանը 1866-ին Հրաւարակում է երկրորդ ընթերցարանը, որի կաղմին Հայերեն ն քրդերեն դրված էր վերնադիրը՝ «Լաåւեր լուսաւու յօրինեալ ի Տէր Մկրւիչ վարդ. Տիդրանեան յառաջնորդէ Բուրւիսթանի ի լոյս ընծայեցաւ» - «Զըրայէ՝ ըռօնի, Հաթ չէ դըրին ժը Մկրւիչ Տիդրանէ Մըթռան Մուրախասէ Բիւրւիսթան, åասմա åու»1: Բայց սկսված դործը վիժեց, քանի որ Տիդրանյանն անՀրաժեչւ օդնություն չսւացավ ո՛չ Հայկական ն ո՛չ էլ քրդական չրջաններից: Ավելին, ինչåես նչում է Արչակ Ալբոյաջյանը, «անիկա ÷ոխանակ քաջալերութիւն դւնելու, Հալածուեցաւ, ինչåէս սովորաբար կը åաւաՀի ամէն Հայու որ օդւակար բայց յանդուդն դաղա÷ար մը կը յղանայ»2: Միակ արդյունքն այն եղավ, որ թուրքական իչխանություններն ամեն ջանք դործադրեցին, որåեսղի քրդերը որնէ կերå Հայկական դասւիարակություն չսւանան ն այս երկու ւարրերը որքան Հնարավոր է իրարից Հեռու մնան: Միաժամանակ, կառավարությունը մերժում էր åեւական միջոցներով քրդերի կրթության ն դասւիարակության դործը կաղմակերåելու՝ քուրդ ցեղաåեւերի բոլոր խնդրանքները3: Դրանից Հեւո երկար ժամանակ Հայերին չՀեւաքրքրեց այդ կարնոր դործը: Ավելին, թուրքական կառավարության դեմ քրդական ցեղերի ըմբոսւության ժամանակ Հայերը չաւ Հաճախ օդնում էին թուրքական ղսåիչ ղինվորական ուժերին: Այդåես եղավ նան սուլթան ՄաՀմուդի օրոք, 1836-1837 թթ. քրդերի Հայւնի աåսւամբության ժամանակ: Այդåես վարվելով, Հայերն իրենց դեմ դրդռում էին քրդերին: Թերնս բացառություն էր, որ Մկրւիչ Խրիմյանը Մուչի առաջնորդության սկղբից մինչն վերջը ուղղակի, իսկ նրանից Հեւո՝ անուղղակի կերåով միչւ Բարձր Դռանը թելադրում էր

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 4, վավ. 94, թ. 3: Նույն ւեղում, թ. 2: Նույն ւեղում, թ. 3:

քրդերի մեջ ուսում ւարածելու միւքը: կառավարությունից ամեն անդամ åաւասխան էր սւացվում, թե առաջարկն արժանի է ուչադրության, բայց այնåես էլ որնէ միջոց չէր ձեռնարկվում: Հեւադա ւարիներին քրդերի կողմից Հայերի ՀարսւաՀարումն այնåիսի ծավալներ ընդունեց, որ թուրքական իչխանություններին Հնարավորություն ւրվեց նույնիսկ Հանդես դալ քրդերին այåանող ն Հայերին «åաչւåանող» Հայւարարություններով: ՊաւաՀական չէ, որ Թուրքիան կարողացավ Հասնել այն բանին, որ Բեռլինի 1878 թ. կոնդրեսի åայմանադրի 61-րդ Հոդվածում, որåես Հայերին ՀարսւաՀարողներ, ի ցույց ւրվեցին միայն քրդերն ու չերքեղները, իսկ թուրքերի մասին որնէ Հիչաւակություն չեղավ: Հոդվածը ձնակերåված է այսåես. «Բարձր Դուռը åարւավորվում է առանց Հեւադա Հաåաղման իրադործել Հայաբնակ մարղերում ւեղական կարիքներից Հարուցված բարելավումներն ու բարենորոդումները ն աåաՀովել Հայերի անվւանդությունը չերքեղներից ն քրդերից: Բարձր Դուռը ւերություններին åարբերաբար կՀաղորդի այն միջոցների մասին, որոնք ինքը ձեռք է առել այդ նåաւակի Համար, իսկ ւերությունները կՀսկեն դրանց կիրառմանը»: Այդåիսով, կառավարությանը Հաջողվեց Եվրոåայից ենթադրվող Հարվածի ուղղությունը թեքել Հիմնականում քրդերի վրա, միաժամանակ վերջիններիս ղսåելու Համար իրական միջոցներ չձեռնարկելով: Երրորդ ÷ուլը ներառում էր 1880-ական թթ. - 1900 թթ. ժամանակաչրջանը: Պաւմական այս Հաւվածը Հայոց Համար աբդուլՀամիդյան ղուլումի ւարիներն էին, Հայ ժողովրդի աղդայինաղաւադրական åայքարի սկղբնավորման ն արյունալի իրադարձությունների ւարիները: Պայքարն ընթանում էր ծանրադույն åայմաններում: 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական åաւերաղմից ն 61-րդ Հոդվածը Բեռլինի կոնդրեսի åայմանադրի մեջ մւնելուց Հեւո սուլթան Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի ուղեղում ծադել էր Հայությանը կուորելու միւքը: Առիթը åաւերաղմի օրերին ԹուրքաՀայաս132

ւան մւած ռուսական ղորքերին Հայերի խանդավառ դիմավորումն էր: Վրեժխնդրությանն իրական կերåարանք ւալու նåաւակով, Աբդուլ Համիդը Հանդես եկավ քրդերի Հովանավորի դերում: Նա քուրդ աղաներին ու բեկերին åաւվիրեց կուորել Հայերին, անարդել ւիրել նրանց ունեցվածքին, դործադրել ամեն բռնություն դյավուրներին Հայասւանից դուրս մղելու Համար: Սուլթանի åաւվերն սւանալուց Հեւո քուրդ երնելիները Վանում Հավաքվեցին ժողովի: Եղան բուռն վեճեր: Ժողովականների մեծ մասը åաւրասւակամություն Հայւնեց Հեւնել Աբդուլ Համիդի ՀրաՀանդին: Եղան նան ւաւանվողներ: Ավելին՝ քրդերի մեծ չեյխ ՈւբայդուլլաՀը, Հեռաւես մի մարդ, իր ելույթով ÷ոխեց ներկաների ւրամադրությունը: Ըսւ Վարանդյանի վերաåաւմածի՝ ՈւբայդուլլաՀն ասել է, թե Թուրքիայում Հայերը ն քրդերը Հարնաններ են դարձել չաւ վաղուց: Նա ղդուչացրել է, որ եթե քրդերը Հայերին այսօր կուորեն, թուրքերը վաղը կկուորեն քրդերին: Նա Հույս է Հայւնել, թե ժողովին ներկա քուրդ երնելիները սա կՀասկանան ու կՀրաժարվեն Հայերին ջարդելու մւադրությունից: Շեյխի ելույթը մեծ ւåավորություն է դործում ժողովի մասնակիցների վրա, որոնք ցրվում են՝ Հավանություն չւալով սուլթանի ՀրաՀանդին: Բայց այդ անՀաջողությունը չկանդնեցրեց Աբդուլ Համիդին: Բռնաåեւական վարչակարդը ջանքերն ուղղեց քրդերի ղինմանը: Գործի դրվեց նան կաչառքի ամենաղոր մեքենան ն քուրդ վերնախավը վերջնականաåես ճչւեց իր քաղաքական կողմնորոչումը: Բրդերի բացարձակ մեծամասնությունը նեւվեց օսմանյան ոճրադործ կառավարության դիրկը, կանդնեց թուրք ջարդարարների կողքին: «կառավարութիւնը,- դրում էր ՎաՀան Փա÷աղյանը,- Հիմնովին ուսումնասիրած էր իր երկրի թիւով մեծ այս աղդաբնակչութեան (քրդության:- Հ. Ս.) Հասարակական կաղմը եւ Հոդեբանութիւնը: ... Ըմբոսւները կը åաւժէր խսւադոյն Հալածանքով, երկåառակութիւն կը ցանէր անոնց մէջ՝ Հանելով իրար դէմ, եւ կամ նիւթաåէս կը սիրաչաՀէր ա՛յն ցեղաåեւնե133

րը, որոնք դիւրութեամբ կը դայթակղուէին կամ Հաչիւ կ'ունենային մաքրելու այլ ցեղաåեւներու Հեւ...»1: Միանդամայն բնական է, որ Բարձր Դուռը «չաւ դիւրութեամբ կը կառավարէր այս կիսավայրենի ցեղերը»2՝ կողոåւելու ն սåանելու նրանց եռանդն ուղղելով Հայերի դեմ: Հայությունը քուրդ վերնախավի Համար դարձավ թչնամի ւարր՝ արժանի կուորվելու: Ավելին, Հայերին åաւուՀասելիս, քրդերը չաւ Հաճախ թուրքերի Համեմաւ դրսնորում էին ավելի մեծ եռանդ ու åաւրասւակամություն: Թուրքական կառավարության դրդմամբ՝ նրանք խժդժությունների թաւերաբեմ դարձրին Հայասւանի չրջանների մեծ մասը՝ Դիարբեքիրը, Վասåուրականը, Տարոնը, Բասենը, Ալաչկերւը: Բրդերի լայնաւարած ասåաւակությունները Համընկան թուրքական վարչակարդի դեմ սկղբնավորվող Հայկական չարժմանը: Դեռ խանձարուրում՝ չարժումը դեմ առավ քրդական Հակաղդեցությանը: Առաջին ըմբոսւ Հայ երիւասարդները Հենց քուրդ ՀարսւաՀարիչներից էին åաչւåանում իրենց ժողովրդի իրավունքները: Հայերի նկաւմամբ իրենց դաղանություններով 80-ական թվականների վերջերից Հայւնի դարձան Մչո դաչւի Զուխուրի չրջանին ւիրող Միրղա բեկը, սրա ոճրադործ ւնից սերված Մուսա բեկը ն նրա եղբայրը՝ Զաղո բեկը, Խնուսի չրջանից՝ Թաջէդդին բեկը, Զիլանի ն Դուդարիի չեյխերը, ւասնյակ ու Հարյուրավոր ուրիչ ՀարսւաՀարիչներ: Բուրդ ավաւաåեւերի ն աղաների՝ Հայերի վրա դրած աåօրինի ծանր ւուրքերի, աղջիկների ու Հարսների առնանդումների, կողոåոււների ն սåանությունների, լայնածավալ այլ բռնությունների դեմ ուքի ելած Հեղա÷ոխականներն իրենց առաջին մարւական մկրւությունն սւացել են ավաղակաբարո դրացիների դեմ կռիվներում, որոնք ծավալվել էին Սասունի Պերմ, Մչո դաչւի Ղղըլաղաջ ն Հերկերւ, Խնուսի չրջանի Ղա1

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Ա, Պոսթըն, 1950, էջ 288: Նույն ւեղում:

րաչոբան ն կովնւուկ, Մանաղկերւի ն Բուլանուխի չրջանների Խարաբալար, կողակ, Շիրվանչեխ Հայկական դյուղերում կամ դրանց մերձակայքում: Բրդերի դեմ մղած այդ կռիվներում է, որ Հայության ընդերքից սերվեցին բաղում Հերոս մարւիկներ. Արաբոն իր ընկերներով՝ Սասունում ն Տարոնում, Հունոն՝ Ալաչկերւում, Ադրիååասյանը ն Գոլոչյանը՝ Վասåուրականում ն Մանաղկերւում, Արմենակ Ղաղարյանը (Հրայր Դժոխք)՝ Մչո դաչւում, ՄիՀրան Տամաւյանը, Շենիկի Գրդոն, Գնորդ Զավուչը, Համբարձում Պոյաճյանը (Մուրադ)՝ Սասունում ն ուրիչներ: Հայերի աճող դիմադրությունը սուլթան Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի ուղեղում ծնունդ ւվեց մի նոր դիվային մւքի՝ քրդերից սւեղծել Հաւուկ ռաղմական ուժ՝ Հայկական չարժումը բնում խեղդելու Համար: 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական åաւերաղմից սուլթան Աբդուլ Համիդի առած դասերից մեկը ռուսական կաղակական ղորամասերի ընդօրինակումն էր: Այդ ղորամասերը åաւերաղմի ընթացքում, Հաւկաåես կովկասյան ճակաւում, թուրքական բանակին Հասցրել էին Հաւու Հարվածներ: Ռուս կաղակները վարժ Հեծյալներ էին, որոնք Հայւնվում էին Հաւկաåես այնւեղ, ուր կարիք էր ղդացվում կենւրոնացնելու ուժերը՝ Հարձակման Համար: Սուլթան Աբդուլ Համիդի Հանձնարարությամբ Հայասւանում սւեղծվեցին բացառաåես քրդերից կաղմված Հեծելադնդեր՝ ռուսական կաղակական դնդերի նմանությամբ, որոնք սւացան Համիդիե անվանումը: Այդ դնդերի մեջ մւնող քրդերի Համակրանքը չաՀելու Համար կառավարությունը նրանց բաժանում էր ղենք ու Համաղդեսւ, ւալիս էր ղինվորական ասւիճաններ ն ղանաղան ուրիչ առանձնաչնորՀումներ: Համիդիե ղորախմբերի կաղմումը Հեւաåնդում էր ոչ միայն ւնւեսական ու ղինվորական նåաւակ, այն է՝ աղաւվել Հայասւանում բաղմաքանակ ղորքեր åաՀելու Հարկադրանքից, այլն քաղաքական նåաւակ՝ անմիջական սåառնալիքի ւակ åաՀել Հայությանը, դյուրացնել քրդերի ավարառությունները: Եվ որåեսղի Հեծելադնդերն անողոք լինեն դյավուրների նկաւմամբ, Աբ135

դուլ Համիդը քրդերի մեջ ւարածել ւվեց այն սոււը, թե Հայերը, սւանալով ռուսական կառավարության Համաձայնությունը, որոչել են քրդերին Համաւարած ջարդի ենթարկել: Արդարն, Համիդիե դնդերը «ավաղակների դնդեր» էին, բայց որովՀեւն սուլթանի անունն էր կցված նրանց, դրա Համար որնէ մեկը չէր կարող բողոքով Հանդես դալ: Նույնիսկ այն թուրք կուսակալները, որոնք Համարձակվում էին կ. Պոլսի կառավարությանը ւեղեկադրել, թե Համիդիե քրդերը մեծամեծ վնասներ են Հասցնում իրենց կառավարած վիլայեթների բնակչությանը, որåես åաւասխան սւանում էին խիսւ Հանդիմանություններ1: Թուրք-քրդական միացյալ ուժերը 1894-ին դաժանորեն ճնչեցին Սասնո Հայության Հերոսական աåսւամբությունը ն սարքեցին աՀռելի կուորած, որը ցնցեց Հայ ժողովրդին ն աղդեցիկ արձադանք ունեցավ օւար åեւություններում: 1895-1896 թթ. ւեղի ունեցան նոր, է՛լ ավելի լայնածավալ կուորածներ: «Այս ջարդերու նախաձեռնութիւնն ու կիրարկումը թուրքերուն կը åաւկանի,- դրել է կարո Սասունին,- բայց քիւրւ ցեղը (բացի աննչան բացառութիւններէ) Հոդուով ու մարմնով նեւուեցաւ այդ բարբարոս դործին մէջ, ու åէւք է ըսել, որ Հայկական նաՀանդներու ամբողջ կուորածը իրականացաւ քիւրւերու ձեռքով: Այն վայրերը, որ կրցան դիմադրել՝ աղաւուեցան, իսկ մնացած վայրերը իրենց արիւնը քամեցին եւ ղոՀ ւուին 300.000 մարդ, բացի անոնցմէ որ կորսուեցան անօթութեան, Հիւանդութեան եւ կրօնա÷ոխութեան Հեւեւանքով: Բիւրւ ժողովուրդը դարձաւ ռէաքսիոներ (Հեւադիմական:- Հ. Ս.) ւարր մը, թաթխուեցաւ թաթարական արիւնարբու բարքերուն մէջ, կորսնցուց ՀեւղՀեւէ իր Հåարւութիւնն ու վեՀանձնութիւնը ու Հանդիսացաւ Հայութեան Համար ամէնէն անՀաւաւարիմ ժողովուրդը»2: Հարկ է նչել, որ այնուամենայնիվ, այդ օրՀասական օրերին դւնվեցին, ճիչւ է՝ ոչ մեծ թվով, քուրդ մւավորականներ ն

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 4, վավ. 94, թ. 29: «Հայրենիք», ‹ 7 (91), մայիս, 1930, էջ 128:

÷ոքրիկ խմբակներ, որոնք բողոքի ձայն բարձրացրին իրենց ցեղի խելադար ընթացքի դեմ: կուորածներից Հեւո եկած 5-6 ւարիներին նրանք բողոքում էին ցեղակիցների կաւարած ոճիրների դեմ, միաժամանակ կանխաւեսելով, որ քրդերի ձեռքով Հայերի Հեւ Հաչիվ մաքրելուց Հեւո, ոչ Հեռու դալիքում, թուրքերը ձեռնարկելու են քուրդ ժողովրդի իրավունքների ն մարդկային արժանաåաւվության բռնադաւմանը: 1898 թվականից սկսած, արւասաՀման անցած մի խումբ քուրդ մւավորականներ իրենց Հոդվածներով դաւաåարւելով ցեղակիցների արարքները, միաժամանակ նրանց կոչ էին անում այլնս երբեք ձեռքերը չլվանալ Հայերի արյունով: Այդåիսի կոչ-Հոդվածներից առաջինը՝ «կոչ քիւրւերուն» վերնադրով ն «Ս.» սւորադրությամբ, ւåադրվել ու ւարածվել էր քրդերի չրջանում: «Դրօչակը» թարդմանաբար դա լույս էր ընծայել 1898 թ. ‹ 6-ում: կոչի մեջ քուրդ մւավորականը ցավ էր Հայւնում աղդակիցների Հեւամնացության ու ւդիւության Համար: «է՛յ քիւրւեր, դիւութեան դար է այս դարը, լեռներուն մէջ ւդիւութեան ժամանակն անցած է: Այսօր բոլոր աղդերը դåրոցներուն մէջ կը սովրին. ուսման չնորՀիւ է որ իրենց իրաւունքն ու աղաւութիւնը բռնաւորներուն ձեռքէն կը խլեն: Տդէւ մնացած աղդերը դերի կ'ըլլան: ԱՀաւասիկ դուք ալ ւդէւ մնացած ըլլալնուդ՝ ւիրող կառավարութեան դերին եղած էք»: Այդ ւդիւության åաւճառը կառավարությունն է, որը բռնանում է «ձեր կամքի վրայ» ն չաՀադործում անխղճաբար: Բուրդ մւավորականն ցեղակիցներին կոչ էր անում. «Աåսւամբեցէ՛ք ն բռնաւորները սåաննեցէ՛ք»: Աåա, անդրադառնալով Հայերի նկաւմամբ քրդերի անմարդկային վերաբերմունքի ÷ասւին, կոչի Հեղինակը չարունակում էր. «Սուլթան Համիւ ոչ խալ[ի]ֆա է եւ ոչ ալ ÷աւիչաՀ, այլ՝ մարդասåան: Այդ մարդասåանը ձեղի կ'ըսէ՝ Հայերը սåաննեցէ՛ք. դուք ինչո՞ւ չէք ըսեր թէ չենք կարող մեր դրացին սåաննել ... Եթէ դուք ալ Հայերուն Հեւ ուքի կայնիք, ... բոլոր ժողովուրդները այդ սւրկութենէն կ'աղաւին: ... Թուրք կառավարութիւնը մեր կեանքի եւ ունեցուածքի թչնամին է: ... Դուք

Հայերուն Հեւ միասին եղէ՛ք: Հայերը ձեր բարեկամներն են, դուք երկու Հաղար ւարի է որ միասին աåրած էք...»1: ԱրւասաՀմանում սւեղծված քուրդ Հայրենասերների մի ÷ոքր խմբակի անդամներից մեկը 1899-ին իր Հայրենակիցներին ուղղել էր մի խրաւական բաց նամակ, ուր ասված էր. «Հայրենակիցնե՛ր, դուք ալ կը Համաձայնիք կարծեմ, որ չաւ Հաղուադիււ է ւեսնել քիւրւի մը ձայնը՝ միացած Հայկական բողոքին ... Հայկական կուորածները ծադած աւեն քաղաքակիրթ աչխարՀի բոլոր լրադիրները դրեցին, թէ քիւրւերը իրենց դրացի Հայերը կը սåաննեն: Այս անåաւուութիւնը ամբողջովին ծանրացաւ քիւրւերուն վրայ...»2: Բուրդ մւավորականն այնուՀեւն դովեսւի խոսքեր էր ուղղում Խիղանի, ԲոՀթանի, Զեղիրեի, Սինջարի աչիրեթներին, որոնք մասնակցություն չէին ունեցել Հայերի ջարդերին: «Այս ւեսակ ÷ասւերը ինծի կը դրդեն ցանկանալ,- նչում էր նա,- որ Հայերը ձեռք-ձեռքի ւուած ըլլան այս անխառն ու մաքուր մնացած քիւրւերուն Հեւ»3: Նկաւենք, որ մինչն 1900 թվականը Հայ-քրդական Համերաչխության քարողներով Հանդես եկող քուրդ մւավորականները սովորաբար իրենց Հոդվածների ու կոչերի ւակ չէին դնում իրենց իսկական անուն-աղդանունը, այլ Հանդես էին դալիս «Մի քուրդ», «Երիւասարդ քուրդ» կամ անվան սկղբնաւառը նչող սւորադրություններով: Այդ սովորույթն առաջինը խախւեց Հռչակավոր Բեդիրխան բեկի որդի Աբդուլ ՌաՀման բեկը, որը 1898 թ. դալով Ժնն, այնւեղ Հիմնել էր «Բուրդիսւան» անունով ըմբոսւ թերթը: իր åարբերականի էջերում նա խարաղանում էր սուլթանի վարչակարդը, թուրք ն քուրդ ժողովուրդներին Հորդորում Հայերի Հեւ աåրել Հաչւ ու խաղաղ, միասնաբար åաւրասւվել աåսւամբության ն ւաåալել Աբդուլ Համիդին: Թերթն արծարծում էր նան Թուրքիայի աåադա åեւական կառուցվածքի Հարցերը, «Դրօչակ», ‹ 6 (86), Հունիս, 1898, էջ 51: Նույն ւեղում, ‹ 1 (102), Հունվար, 1900, էջ 5-6: Նույն ւեղում, էջ 6:

քարողում ինքնավարության ու դաչնության սկղբունքները: Ժննում դւնված առաջին ւարիներին Աբդուլ ՌաՀման բեկը Համադործակցում էր ՀՅ դաչնակցության Արնմւյան բյուրոյի Հեւ՞: Հաւուկ Հեւաքրքրություն է ներկայացնում քրդերին ուղղված կոչ-Հոդվածը, որի ւակ դրված է «Բեդիրխան բեկի որդի Աբդուլ ՌաՀման» սւորադրությունը ն կնքված է սե÷ական կնիքով: Գրությունից «Դրօչակը» թարդմանաբար ւåադրել էր Հաւվածներ, որոնք ժամանակին մեծ Հեւաքրքրություն էին առաջացրել Հայ ընթերցողների չրջանում: Բերում ենք «Բուրդիսւանի» խմբադրի մւքերից մի քանիսը: «Բիւրւե՛ր ... Մի՞թէ թոյլ կու ւայ ձեր ծանօթ վեՀանձնութիւնը ու քաջութիւնը, որ սåաննէք ... անմեղ Հայերու կիներն ու երեխաները: Մեղի կը վայելէ՞ այսքան խաբուիլ ÷աւիչաՀի մը չար դիւաւորութիւններէն, որ ձեր արարքներուն Համար աչխարՀին առջեւ ձեղ վայրենի կը ներկայացնէ: ... Անåաչւåան Հայեր սåաննելով չէ՞ որ դուք կը քանդէք ձեր Հայրենիքը եւ ձեր ւուն-ւեղը: Ձեղ աւերի եւ աւարի մղող վալիներ, միւթէսարիֆներ եւ դայմադամներ ձեր ձեռքը բան ձդեցի՞ն արդեօք, եւ մանաւանդ ինչ որ ունէիք առնելէն ղաւ՝ չէ՞ որ ձեր åաւիւն ալ առին»: Անդրադառնալով քրդերի ն Հայերի նախկին բարի դրացիությանը, Աբդուլ ՌաՀմանը դրում էր. «Այսքան բնական եւ Հինաւուրց յարաբերութիւնները Աåւիւլ Համիւի ջարդարարութեամբ ունակոխ ընելով, Հայերը ջարդելնիդ, այս եւ Հանդերձեալ աչխարՀի մէջ մեծ åաւասխանաւուութեան ւակ կը ձդէ ձեղ: Դուք ալ անåաւիժ չåիւի մնաք»: Հոդվածի Հեղինակը կարծում էր, որ դեռ Հնարավոր է վերականդնել Հայերի Հեւ քրդերի բարեկամությունը. «Բիւրւե՛ր, ա՛լ Հերիք է այսքան աղէւ[ի] եւ ձախորդուՇաւ չանցած «Բուրդիսւանը» ÷ոխադրվեց կաՀիրե (Եդիåւոս), ուր ն չարունակում էր լույս ւեսնել քրդերեն (ւե՛ս “Тюркологический сборник, 1973”, изд. “Наука”, Москва, 1975, с. 164): ՞

թեան åաւճառ եղող ան÷ութութիւնը եւ թչուառամւութիւնը: Ձեր նախաՀայրերու åաւիւն ու Համբաւը նամարդութեան Հողովը ծածկեցիք: Զի ձանձրացա՞ք դեռ ձեր վրայ իչխող åաչւօնեաներուն ձեռքը յա÷չւակութեան, մարդասåանութեան եւ աւաղակութեան դործիք ըլլալէ... Աչխաւեցէ՛ք ձեր Հին աղաւութիւնը ձեռք բերելու եւ ձեր անցեալ երջանկութիւնը եւ դարձնելու»1: Աբդուլ ՌաՀման բեկի՝ քրդերին ուղղված Հոդված-կոչը թարդմանաբար ւåադրելով, «Դրօչակը» 1901 թ. Հունիսի ն Հուլիսի Համարներում Բրիսւա÷որ Միքայելյանի Հեղինակած, «Հայ-քրդական յարաբերութիւններ» ընդՀանուր վերնադրով խմբադրական երկու Հոդվածներով անդրադարձավ Հայ-քրդական Համերաչխության խնդրին ն åարղեց Դաչնակցության դիրքորոչումը ն ւեսակեւներն այդ Հարցում: Նչելով, որ քուրդ-Հայկական Հակառակությունները արդյունք են մի չարք åաւճառների, Բր. Միքայելյանը դրանցից առանձնացնում էր Հեւնյալները. 1. Բրդերը նախնական մակարդակի վրա դւնվող ժողովուրդ են ն այսօր էլ աåրում են ցեղային վաղնջական ժամանակների կիսաթա÷առական կենցաղով: Ցեղաåեւերի, բեկերի, աղաների, ինչåես նան քուրդ ներքնախավերի աåրուսւի Հիմնական միջոցներից մեկը, եթե ոչ դլխավորը, կողոåոււն է, որը սովորաբար ուղեկցվում է սåանություններով: իրենց այդ արարքների Համար նրանք ոչ միայն չեն ղղջում, այլն կողոåոււը ն սåանությունները, «իբրեւ ցեղի եւ անՀաւի բարեկեցութեան նåասւաւոր միջոցներ, նոյնիսկ առաքինութիւն են Համարւում եւ դովաբանւում, ÷առաբանւում, երդւում են իբրեւ կւրիճի վայել յաւկութիւններ»2՞: «Դրօչակ», ‹ 4 (115), Հունիս, 1901, էջ 68: «Երիւասարդ քրդի» Հակասուլթանական մոլեդնությունը, ւարաբախւաբար, երկար չւնեց: Շոււով նա ընկավ երիւթուրք åարադլուխների աղդեցության ւակ, մերվեց նրանց Հեւ ն ÷ոխեց իր դաղա÷արները: «Դրօչակ», ‹ 4 (115), Հունիս, 1901, էջ 66: ՞ կուսակցության առաջնորդն այս եղրակացության էր Հանդել «Դրօչակի» խմբադիր եղած ժամանակ ԹուրքաՀայասւանից սւացված Հարյուրավոր

Այսåիսի աåրելակերåը միանդամայն խորթ է Հայերի Հասարակական ըմբռնումներին, աչխարՀընկալմանը, նիսւ ու կացին, åաւմական ավանդույթներին: 2. Հայերի դեմ քրդերի Հակառակությունը մեծաåես խթանում է թուրքական կառավարությունը, որը նրանց անկախության ձդւումները չեղում է դրացի Հայերի ուղղությամբ՝ նրանց ներկայացնելով որåես քրդերի սոցիալական ծանր վիճակի մեղավորներ: նամակների ու թղթակցությունների, այնւեղի կենւրոնական կոմիւեների՝ ՀՅԴ ղեկավարությանն ուղարկած ղեկուցադրերի ու ւեղեկադրերի բաղմակողմանի վերլուծության միջոցով: Բրիսւա÷որ Միքայելյանի կարծիքին ՀամաՀունչ էին նրա մաՀից առաջ ն Հեւո կաղմված կուսակցական բաղմաթիվ ÷ասւաթղթերում Հայւնված ւեսակեւները: Այսåես, 1906 թ. նոյեմբերի 1ի թվով, Ռուբեն Տեր-Մինասյանի ն Գեղամ Տեր-կարաåեւյանի սւորադրությամբ ՀՅԴ Դուրան-Բարձրավանդակի կենւրոնական կոմիւեի՝ ՀՅԴ առաջիկա չորրորդ ընդՀանուր ժողովին ուղարկած ւեղեկադիրը, անդրադառնալով Հայ-քրդական Համերաչխության խնդրին, Հայւնում էր. «Բրդերի ... մէջ կայ մի ÷ոքր խաւ՝ «ռայա» դասը, որը Համարեայ նոյն չա÷ի դժուարութիւնների է բախւում ցեղական, ղաբիլացեղաբանական կաåակցուածութեան åաւճառով: Բուրդը իրեն Հաչւում է մի ցեղի, մի աչիրէթի մասնիկը, նա չարժւում է այնåէս, ինչåէս իր ցեղը, իսկ ցեղը åէւք է չարժուի այնåէս, ինչåէս Հրամայեց ցեղաåեւը: Այնåէս որ այդ դասի մէջ ւդիւութեան ընւանեկան աւանդութիւնների åաւճառով անՀաւական դաւողութիւնը, ինքնուրոյն չարժումը åակասում է ցածր դասակարդի մէջ: Թէեւ իրենք ղդում են մեր åաՀանջների իրաւացի լինելը եւ իրենց անւանելի դրութիւնը, բայց դեռ չաւ եւ երկար ժամանակ է Հարկաւոր ÷չրելու նախ նրանց սնուի Հայեացքները, ցոյց ւալու ճչմարւութիւնը եւ նրանց վարժեցնելը ղոՀաբերութիւնների, որ åաՀանջում է «Նիւթեր Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութեան Համար», յեղա÷ոխութիւնը» (« Հաւ. Դ, Պէյրութ, առանց թվականի նչումի, էջ 68): Հիրավի, քրդերի մեջ ավաղակային դրությունը բնական վիճակ էր: Մանկության ն åաւանեկության ւարիներին ղուրկ լինելով մւավոր ն բարոյական կրթություն ու դասւիարակություն սւանալու Հնարավորությունից ն դրա ÷ոխարեն բաղմաթիվ վաւ օրինակներ ւեսնելով, առնական ւարիքին Հասնող երիւասարդների Համար ղենքով ու ÷ամ÷ուչւներով ղարդարվելը ն ավաղակության ելնելը ÷առք ու åաւիվ էին: Նրանց Համար ամենամեծ Հåարւությունը մարդ սåանելու Հանդդնությունն էր: Ավաղակությունը քրդի կյանքի կերåն էր: Բացառություն էին կաղմում միայն խեղճերը, ւկարներն ու Հաչմանդամները (ւե՛ս Աւոմ, Պեւական վերանորոդութիւնն ու Հողային Հարցը, կ. Պոլիս, 1910, էջ 11):

3. Բրդերի դավանած իսլամը այն ասւիճան չի կաչկանդում անՀաւի դործողությունները, ինչåես քրիսւոնեությունը, որն ասւիճանակարդային Հսկա սանդուղքի վրա դարերի ընթացքում Հավաւացյալների Համար մչակել է Հույժ կանոնակարդված աåրելակերå: Այդ է åաւճառը, որ քրդերն իրենց դործողություններում ավելի անկաչկանդ են, ինքնակամ ու քմաՀաճ, ն իրենց չաՀաւակությունները դիւում են որåես իսլամական կրոնի Համար ընդունելի արարքներ: Բր. Միքայելյանի կարծիքով՝ այս երեք դլխավոր դործոններն են, որ Հաւկաåես դժվարացնում կամ անՀնարին են դարձնում քուրդ-Հայկական Համերաչխությունը: Դաչնակցության առաջնորդի նչած այս երեք åաւճառներին մենք կավելացնեինք երկուսը. 1. Բրդի ն Հայի ÷ոխՀարաբերությունները ԹուրքաՀայասւանի ղդալի մասում խարսխված էին ւնւեսական յուրօրինակ դրության վրա, որը åայմանավորված էր ավաւաåեւի ն ճորւի Հարաբերություններով: Բուրդ վերնախավը նվաճումներով ւեր էր դարձել Հարյուրավոր Հայկական դյուղերի, որոնց բնակիչները ընկել էին ճորւական կախման մեջ: Միայն Վասåուրականում 19-րդ դարի վերջին Հաչվվում էր բարբառներով, սովորություններով, մինչն անդամ կրոնով իրարից ղանաղանվող, միմյանցից ւարբեր 120 ցեղ՝ բոլորն էլ նսւած Հայերի Հողերի վրա1: Աղդայինի ն դասակարդայինի այդ Հարակցությունը åարարւ Հող էր սւեղծում Հայ-քրդական Հակառակությունների Համար, 2. Թուրքական բռնակալության դեմ Հայ ժողովրդի աղաւադրական åայքարն սկսվել էր այն ժամանակ, երբ նույն բռնակալության դեմ քրդերի աåսւամբությունները 80-ական թվականներին արդեն դադարել էին ն Հայերի դեմ թուրք-քրդական միացյալ ճակաւ էր սւեղծվել: իր մաւնանչած երեք կարնոր դործոնները Բր. Միքայելյանը Համարում էր Հասւաւուն, որոնք ւնականորեն ի դերն են

Տե՛ս Յակոբ ՇաՀåաղեան, Բիւրւօ-Հայ åաւմութիւն, կ. Պոլիս, 1911, էջ 123:

անելու քուրդ-Հայկական Համերաչխություն սւեղծելու ուղղությամբ Հայկական քաղաքական ուժերի բոլոր ճիդերը: Մինչդեռ ժամանակը չի սåասում, դրում էր նա: «Հայկական Հարցի բնաւորութիւնը, մեր ժողովրդի արդի կացութիւնը, կռուի չրջանին յաւուկ մեր լարուած ւրամադրութիւնը, ընթացիկ կեանքի անյեւաձդելի åաՀանջները՝ մեղ թոյլ չեն ւալիս Հեռաւոր աåադայի վրայ Հիմնել ժամանակակից մեր Հոդսերը եւ դործնական ծրադիրները»1: Նչելով, որ Հայերն ի վիճակի չեն աղդելու քուրդՀայկական Հակառակությունները åայմանավորող նչված երեք åաւճառների վրա, Միքայելյանը դւնում էր, որ «Այժմէական կարեւորութիւն ունեցող միակ խնդիրը ուրեմն կը մնայ այն՝ թէ չէ՞ կարելի արդեօք, դոնէ յայւնի չա÷ով, մեղմացնել այդ Հիմնական արդելքների վնասաբեր բնաւորութիւնը, կամ՝ ուրիչ խօսքով՝ չէ՞ կարելի արդեօք նոյնիսկ այժմեան Հանդամանքներում դւնել քրդական կեանքում ուրիչ այնåիսի դործօններ, որոնք կարող են, եթէ ոչ օրէցօր ղարդացնել քիւրդ-Հայկական Համերաչխութիւնը ընդՀանրաåէս, դոնէ ւալ մեղ որեւէ Հող մասնակի, ւեղական, երբեմն վաղանցիկ, երբեմն ÷ոքր ի չաւէ ւեւողական, երբեմն աննչան, երբեմն լայն յարաբերութիւններ մչակելու Համար»2: իսկ քրդերի ո՞ր չերւերի կամ անձերի Հեւ է Հնարավոր երկխոսություն սկսել ն խոսել Համերաչխության մասին: Մինչ այդ, քրդերի Հեւ Համադործակցություն սւեղծելու նåաւակով Հայկական քաղաքական ուժերը դործադրում էին երեք միջոցներ՝ դրամի ուժը, վախ ներչնչելը ն Հակասուլթանական քարողչությունը: Ըսւ որում՝ աչխաւանքները ւարվում էին քուրդ ւարբեր խավերին åաւկանող անձերի Հեւ: Բայց, աՀա այժմ, Բր. Միքայելյանը դւնում էր, որ åեւք է աչխաւել միայն ու միայն ցեղաåեւերի ու կրոնաåեւերի Հեւ: Բանի որ քուրդը անառարկելիորեն Հնաղանդ է իր իչխանավորին, նրա անվիճելի կամքին, ուսւի եթե Հաջողվի միայն Համողել ցեղաåեւին,

Բրի սւա÷որ Միքայէլեան, Յեղա÷ոխականի մւքերը, Ժնեւ, 1906, էջ 118: Նույն ւեղում, էջ 119:

նչանակում է Համողել նրա ամբողջ ցեղին՞: Ուսւի, դրում էր Բր. Միքայելյանը, «մենք կարծում ենք, որ կայ որոչ Հող, որի վրայ կարող են մչակուել եթէ ոչ մչւական, դոնէ ժամանակաւոր, եթէ ոչ լայն ծաւալով, դոնէ մասնաւոր Համաձայնութիւններ այս կամ այն քիւրդ åեւերի Հեւ»1: Այո՛, միայն ժամանակավոր Համաձայնություններ ն ոչ ավելին: Տնական Համաձայնություններ քրդերի Հեւ կարելի է ձեռք բերել միայն ու միայն ուժի դիրքերից բանակցություններ վարելու դեåքում, եղրաՀանդում էր Բր. Միքայելյանը՞՞: ԱՀա թե ինչո՛ւ Հայերը åեւք է ջանան միայն ՞

Բրդական ամեն աչիրեթի յուրաքանչյուր անդամ åարւավոր էր անառարկելիորեն ենթարկվել իր աչիրեթաåեւին, կուրորեն Հնաղանդվել նրա Հրամաններին՝ իրավացի թե անօրեն: Աչիրեթի անդամը մինչն ծերություն ու մաՀ åեւի Հåաւակ ղինվորն էր: Եթե ւվյալ ցեղի աչիրեթաåեւը կռվի էր բռնվում մի ուրիչ աչիրեթի առաջնորդի Հեւ, նրա Հրամանով՝ իր աչիրեթի բոլոր արու անդամները մի կողմ էին ձդում ւուն, ւեղ, աչխաւանք, ն, ղենքերն առած, միանում էին աչիրեթաåեւին: Վերջինս աåաՀովում էր սնունդն ու ռաղմամթերքը: Եթե Հåաւակը կռվում սåանվում էր, նրա ընւանիքին որնէ վարձաւրություն չէր ւրվում: Աչիրեթաåեւը իր ենթակաների բացարձակ միաåեւն էր: Նա ուներ սե÷ական Հողեր ու կալվածքներ, կողոåոււի ամենամեծ բաժինը åաւկանում էր նրան: Աչիրեթի անդամները իրենց åեւին ւալիս էին որոչ ւուրք՝ յուղ, ոչխար, ցորեն, դրամ ն այլն, որåեսղի սա Հոդար իր ծախսերը, կռվի Համար åաչար ու ռաղմամթերք ամբարեր (ւե՛ս Յակոբ ՇաՀåաղեան, Բիւրւօ-Հայ åաւմութիւն, էջ 141): Բրիսւա÷որ Միքայէլեան, Յեղա÷ոխականի մւքերը, էջ 122: ՞՞ Բր. Միքայելյանի առաջ քաչած մարւավարական այս դրույթը ժամանակին ւարբեր մեկնաբանությունների ւեղիք է ւվել Հենց դաչնակցական ւեսաբանների ու դործիչների միջավայրում: Շաւերը դւնում էին, որ բեկերի Հեւ Համադործակցությունը, խարսխված չլինելով ամուր Հիմքերի վրա, չի կարող երկարաւն լինել: Հին Հեղա÷ոխական, երնելի դաչնակցական դործիչ Մաւթեոսը, չաւ ւարիներ անց, իր Հուչերում դրում էր, որ Հայերի թա÷ած ջանքերը Համարյա միչւ ավարւվում էին անՀաջողությամբ, քանի որ դրանք սաՀմանա÷ակ ու ժամանակավոր բնույթ ունեին: «իսկ Դաչնակցութեան կողմից սկսուած յարաբերութիւնները քրդերու Հեւ ի Հարկէ որ սխալ Հիմքերու վրայ էին դրուած, քանի որ ÷ոխանակ բուն իսկական աչխաւաւոր դասին ձեռք մեկնելու, Համերաչխութեան դաչն կաåելու, ընդՀակառակը, ձեռք էր մեկնում քիւրդ աղային, բէյին եւ այլն, որով եւ միչւ անյաջողութեամբ են «Հայրենիք», ‹ 6 (30), աåրիլ, 1925, էջ åսակուել թա÷ուած ջանքերը...» (« 141-142):

ուժին կարնորություն ւալու դիւակցությունը ներչնչել նրանց: Հայերը չունեն ուրիչ միջոց, քան իրենց սե÷ական ուժերը Հարըսւացնելու ն կենդանի օրինակներով աåացուցելու, որ ընդունակ են åաչւåանելու իրենց ն նույնիսկ իրենց Հարնանների չաՀերը: «կ'ունենա՞նք այդ ուժը,- դրում էր Միքայելյանը,- կ'ունենանք եւ քիւրդ դաչնակիցներ»: Հակառակ դեåքում Հայերը քրդերի Համար մնալու են «իբրեւ ՀարսւաՀարութիւնների եւ թալանի առարկայ, քան իբրեւ ղինակիցներ ընդՀանուր թչնամիների դէմ»1: Բրդերի Հեւ ÷ոխՀարաբերվելու Բր. Միքայելյանի արւաՀայւած մւքերն ուղեցույց եղան ԹուրքաՀայասւանում դործող դաչնակցական կաղմակերåությունների Համար, որոնք ավելի մեծ եռանդով չարունակեցին քրդերի Հեւ Համերաչխության դեւին åաւրասւել ն այդ նåաւակով չեչւադրեցին ցեղաåեւերի ն աչիրեթաåեւերի Հեւ չ÷ումներն աչխուժացնելու ÷որձերը: 19-րդ դարի վերջին երկու-երեք ւասնամյակներին առանձին Հայ աղաւամիւ ւարրեր որոչ ÷որձեր արեցին մուենալու քրդերին ն լուսավորչական աչխաւանքներ ւանելու նրանց չրջանում: Նման ÷որձերն ավելի կաղմակերåված ն Հեւնողական բնույթ սւացան 70-ական թվականներին, բայց դործադրված բոլոր ջանքերն ամուլ մնացին: 80-ական թթ. Հայ դործիչները նորանոր ջանքեր դործադրեցին Հայ-քրդական երկխոսություն դլուխ բերելու Համար: Դրանց թվում Հաւկաåես ւնական աչխաւանքներ ւարան Ներսես եåս. Խարախանյանը, Շմավոնը, Դերսիմի Բեռին, կայծակ Առաքելը, Ավոն ն ուրիչներ, որոնց եռանդը, սակայն, չէր Հաւուցվում2: Թուրքական սաՀմանադրությանը նախորդող չրջանում աղդային-Հեղա÷ոխական երեք կուսակցությունները՝ արմենականները, Հնչակը ն Դաչնակցությունը ւարիներ ի վեր մեծ ճիդեր թա÷եցին, որåեսղի Հայ-քրդական թչնամությունը մեղմեն ու քուրդ բարեկամներ ձեռք բերեն: Գործի Հաջողության Հույսը

Բրիսւա÷որ Միքայէլեան, Յեղա÷ոխականի մւքերը, էջ 123: Տե՛ս ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Ա, էջ 287:

նրանք կաåում էին այն բանի Հեւ, որ կողք-կողքի աåրող երկու ժողովուրդներն իրենց սովորություններով ու կենցաղով չաւ նման են ն այդ Հանդամանքը կարող է նåասւավոր լինել Համադործակցության ն թուրքական բռնակալության դեմ Համաւեղ åայքարի Համար: Հայ դործիչներն ամեն ինչ անում էին քրդերին Հասկացնելու, որ Հայության աղաւադրական կռիվն ուղղված է ոչ թե քուրդ ժողովրդի, այլ աբդուլՀամիդյան վարչակաղմի ն թուրք բռնակալների ձեռքին խաղալիք դարձած քուրդ վերնախավի դեմ: Բրդերին Համերաչխության կոչ անելով, Հայերը կես-աչուղական երդով նրանց Հորդորում էին. «է՛ջ, քիւրդ ի դաչւ Ընդ մեղ լե՛ր Հաչւ, Ծովու Հովու, Ոսկւոյ բովու Ե՛կ մերձեցիր. Այժմեան քո վարք Մեր նախաՀարց ՄաՀուան վերն էր»:

Նոր դարասկղբին ն Հաւկաåես Սասունի երկրորդ աåսւամբության նախօրյակին ն ընթացքում Հայ-քրդական Համերաչխություն սւեղծելու Համար մեծ աչխաւանքներ էին ւանում Հրայր Դժոխքը, ս. կարաåեւի վանաՀայր ն ՀՅԴ ԴուրանԲարձրավանդակի կենւրոնական կոմիւեի անդամ Վարդան վարդաåեւը, Գնորդ Զավուչը: Այդ ուղղությամբ կարնոր դեր էր կաւարել 1907 թ. մայիսի 27-ին Սուլուխի կռվում Գնորդ Զավուչի Հեւ նաՀաւակված կարսեցի Յակոն: Գործունյա, ճարåիկ, մանավանդ սքանչելի åաւմող Յակոն մեծ Համարում ուներ քրդերի չրջանում: ԱՀա թե ինչո՛ւ նրա կորուսւը չաւ ղդալի էր Հայ-քրդական Հարաբերությունների ւեսակեւից1:

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 10 (404), Հոկւեմբեր, 1959, էջ 51:

Դերսիմի չրջանում եռանդուն դործունեություն էր ծավալել Ռուբեն Շիչմանյանը (Դերսիմի Բեռի)՝ իր ընկերների Հեւ: Այսւեղ ւարվող աչխաւանքներն այնքան արդյունավեւ եղան, որ ղդալի թվով քրդեր բարեկամական կաåեր Հասւաւեցին Հայ Հեղա÷ոխականների Հեւ, Հայերի նկաւմամբ ւոդորվեցին բարեկամական անկեղծ ղդացումներով՞: Բրդերի Հեւ ւարվող աչխաւանքներն արդյունավեւ էին Վասåուրականում, որի չնորՀիվ քրդական մի քանի ցեղեր բարեկամաբար ւրամադրվեցին Հայերի Հանդեå: Աչխաւության նախորդ էջերում արդեն խոսվել է այն մասին, թե քուրդ ուղեկցորդները (վալադները) ն չալակավորները ինչåիսի կարնոր դործ էին կաւարում. կովկասից սւացած ղենքերը նրանք Պարսկասւանի վրայով ւեղա÷ոխում էին Վան ն Հանձնում Դաչնակցության ւեղի կաղմակերåությանը: Դաչնակցության Արնելյան բյուրոն չաւ կարնոր Համարելով Վանի նաՀանդի արնելյան սաՀմանի վրա դւնվող Հաքյարիի քրդերի Հեւ բարեկամական Հարաբերություններ Հասւաւելը, ՀՅԴ Վրեժի (Թավրիղի:- Հ. Ս.) կենւրոնական կոմիւեին Հանձնարարում է՝ Աւրåաւականի կուսակցական դործիչներից մեկին ուղարկել Շամսւինանի (Շամղդինան, Շեմւինան) չրջան՝ այնւեղի աղդեցիկ ւեր ՄեՀմեդ Սըդըխի՞՞ Հեւ Հանդիåելու ն կաåեր Հասւաւելու Համար: կենւրոնական կոմիւեն 1903 թ. աչնանը Շամսւինան է ուղարկում Հայւնի կուսակցական դործիչ Մալխասին: Հասնելով Շամսւինան, Մալխասը ւեսակցում է չեյխի Հեւ ն Դաչնակցության կենւրոնի անունից բանակցում նրա Հեւ: Դաչնակցության բանադնացը Հենց սկղբից չեյխին ասում ՞

ՊաւաՀական չէ, որ Դերսիմի քրդերը 1915 թ. եղեռնի օրերին իրենց մու աåասւան ւվեցին ն սւույդ մաՀից ÷րկեցին ղդալի թվով Հայերի: ՞՞ Շամսւինանի չեյխ ՄեՀմեդ Սըդըխը չեյխ ՈւբայդուլլաՀի կրւսեր որդին էր: Նախորդ էջերում խոսվեց ՈւբայդուլլաՀի մասին, որը 80-ական թվականներին դաւաåարւում էր քրդերի ՀակաՀայկական դործողությունները: Հոր ւեղը բռնած Սըդըխն ուներ մու 10.000 ղինյալ ն կառավարությունից Համարյա անկախ էր:

է, որ եթե այս նախնական բանակցությունները Հաջող ավարւ ունենան, աåա իր կուսակցության կենւրոնական մարմնի ներկայացուցիչը կդա Շամսւինան ն կկնքի վերջնական Համաձայնություն: Բանակցության ընթացքում Մալխասը չեյխ Սըդըխին åարղում է Դաչնակցության ւեսակեւները քուրդ-Հայկական Հարաբերությունները կարդավորելու ն եթե Հնարավոր է՝ Համերաչխություն Հասւաւելու վերաբերյալ: Նա նչում է, որ Հայերը քրդերին Համարում են նույն Հողի Հարաղաւ եղբայրներ: «Ըսի, որ մեր չարժումը չի ձդւիր միայն Հայ ժողովուրդի դրութիւնը բարելաւելու, այլ բոլոր անոնց, որոնք կ'աåրին այդ Հողամասի վրայ: Դժբախւաբար, Համիւեան բռնակալութիւնը, չաՀադործելով քիւրւերու ւդիւութիւնը՝ միջոց է դարձուցեր ղանոնք կռուեցնելու մեղի Հեւ»1: ԱյնուՀեւն Մալխասը ցեղաåեւին բացաւրում է, որ Հայերի կռիվների մեծ մասը, անկախ իրենց կամքից, Հարկադրաբար ուղղվում է նան վարչակարդի åաչւåան քրդերի դեմ, որոնց նկաւմամբ, սակայն, թչնամություն չունեն: Զրույցի ընթացքում Հայ բանադնացը ՀՅԴ անունից չեյխին առաջարկում է, որ նա՝ ա) աåաՀովի Դաչնակցության սուրՀանդակների ն աåրանքաւար չալակավորների անվւանդ անցումը մինչն Խոչաբի չրջան կամ, ավելի ճիչւ՝ Վերին Հայոց ձոր, բ) իր բարոյական Հեղինակությամբ օդնի, որåեսղի Դաչնակցության ն սաՀմանամերձ աչիրեթաåեւերի միջն ձեռք բերվեն որոչ Համաձայնություններ: իր Հերթին, չեյխ Սըդըխը ւեսակեւներ է åարղում քուրդՀայկական Հարաբերությունների վիճակի ն դրանց Հնարավոր բարելավման մասին: Նա նչում է, որ Հայերը, լինելով քրիսւոնյա, որոչ չա÷ով դւնվում են Եվրոåայի åաչւåանության ներքո, իսկ քրդերը որնէ åաչւåան չունեն: Ցավոք, ասում է չեյխը, մեծ ւերությունները Հավաւացած են, որ Հայերին վրա Հասած դժբախւությունների դլխավոր åաւճառը քրդերն են, ն քրդի՝ որåես մեղավորի, անունը ւեղ է դւել նույնիսկ միջաղդային

«Հայրենիք», ‹ 10 (94), օդոսւոս, 1930, էջ 49:

åաչւոնական ÷ասւաթղթերում: Նույնåիսի մեղադրանք քրդերին ներկայացնում են նախ ն առաջ Հայերը: «Ձեղ սիրելու մասնաւոր åաւճառ մը չունինք. բայց դիւենք, որ այս Հողին վրան դուք այնչա÷ Հին էք, որչա÷ մենք եւ որ նորեկը թուրքն է, որու Հանդէå երկուքս սիրալիր ւրամադրութիւն մը ունենալու åաւճառ [մը] չունինք: Մեր Հողամասը ընդարձակ է, լայն ու լայն, կը բաւէ մեր երկուքին ալ: Սկսելով Բաչդալայէն ու Նորւուղէն մինչեւ Մուսուլ մերն է. վերն ալ՝ ձերը: ԱՀա՛ այս բանի մասին է, որ åէւք է մւածենք մենք: Եթէ դուք մեղի աջակցիք, մենք ալ åաւճառ մը չունինք ձեղ[ի] Հակառակելու՝ ձեր ծրադիրներու իրադործմանը Համար»1: Ընդունելով Դաչնակցության՝ Մալխասի միջոցով արած առաջարկները, չեյխը ներկայացնում է Հանդիåակաց åաՀանջներ, որոնց կաւարումից Հեւո միայն Հեւնելու էին իր Հեւադա քայլերը: Այդ åաՀանջները նա ձնակերåում է Հեւնյալ կեւերի մեջ. Ա) իր (չեյխի) ծախսերով Դաչնակցությունը Շամսւինանում åեւք է սւեղծի ÷ամ÷ուչւի դործարան, որից ինքն էլ (Դաչնակցությունը) կարող է օդւվել, Բ) Դաչնակցությունը åարւավորվում է իր ներկայացուցիչների միջոցով նåասւել, որåեսղի Շամսւինանում աճեցրած ծխախուը արւաՀանվի Եդիåւոս ու Եվրոåա, Գ) Բուրդիսւանի՝ իր դծած սաՀմանների նկաւմամբ Դաչնակցությունը չåիւի որնէ առարկություն ունենա, Դ) Դաչնակցությունը Հանձն է առնում ձեռք բերել եվրոåական քրիսւոնյա åեւությունների օժանդակությունը՝ Հօդոււ Բուրդիսւանի: ինչåես ւեսնում ենք, թուրքական վարչակարդի նկաւմամբ քուրդ ցեղաåեւի վերաբերմունքն ավելի արմաւական էր, քան Դաչնակցությանը: Եթե Դաչնակցության կռիվն ուղղված էր աբդուլՀամիդյան կարդերի դեմ ն չէր Հավակնում անկախության åաՀանջ առաջադրելու, աåա չեյխ Սըդըխը քուրդ ժողովրդի թչնամի էր Համարում ոչ միայն դոյություն ունեցող թուրքական վարչակարդը, այլն ընդՀանրաåես թուրքական åեւությունը: Դաչնակցությունը կողմ էր Համաօսմանյան

Մալխաս, Աåրումներ, «Հայրենիք», ‹ 2 (50), դեկւեմբեր, 1926, էջ 135:

Հեղա÷ոխության միջոցով աբդուլՀամիդյան ղուլումից կայսրության բոլոր ժողովուրդների աղաւադրության՝ երկրի ւարածքային ամբողջականության åաՀåանմամբ Հանդերձ, իսկ քուրդ ցեղաåեւը Հեւամոււ էր Բուրդիսւանի քաղաքական անկախությանը ն նույնիսկ դծել էր նրա սաՀմանները: Շեյխ ՄեՀմեդ Սըդըխի Հեւ Մալխասի Հանդիåումը դործնական արդյունք չունեցավ, թեն քուրդ բարձր դասակարդի Հեւ երկխոսության դռները չ÷ակվեցին: ՀՅԴ Դուրան-Բարձրավանդակի կենւրոնական կոմիւեի կաղմած ÷ասւաթղթերից մեկում նչվում էր, որ քուրդ բարձր դասակարդը, չնայած ւնւեսական Հրամայողական åայմանների բացակայությանը, ղանաղան Հանդամանքներից դրդված, Հարում է Հայ Հեղա÷ոխությանը: «Դրանցից ոմանք կալուածաւէրերն են, որոնք օդււում են Հայկական դիւղերից եւ վախենալով՝ յարում յեղա÷ոխութեանը: Այդåիսի բարեկամներ ունենք Դուրանի չաւ դիւղերում, որոնք Հայ խղճուկ դիւղացիների խարխուլ խրճիթների արանքում կանդնեցրած ունեն իրենց դեղեցիկ քէօչկերը (աåարանքները:- Հ. Ս.)»: Փասւաթուղթը դրանց չարքին էր դասում նան քուրդ Հալածված դյուղաåեւերին, որոնց ւնւեսականը թեն լավ էր, բայց Հնուց սովոր լինելով աղաւության, այժմ կառավարությունից ենթարկվում էին ճնչումների: «Դրանք կիսաանկախ բէդերն ու ցեղաåեւերն են, որոնք առաւ ոսկիների մէջ նոյնիսկ նեղ են ղդում կառավարական ցանցի մէջ: Այդ դրամի մարդիկ մեղ աւելի դիւրամաւչելի են եւ կարելի է յուսալ»1: Վասåուրականում, որւեղ Հայերը Համեմաւաբար մեծ ուժ ունեին, քրդերն իրենք էին մուենում Հայերին: «Բիւրւը ղօրեղին կողմն է միչւ եւ անոր կողմն է, որ անՀաւական չաՀ կ'աåաՀովէ իրեն2,- դրում էր ՎաՀան Փա÷աղյանը: ... Բիւրւերու մեծադոյն մասը կը ÷նւռէր մեղ միայն այն աւեն, երբ լսէր ֆէւայիի Հրացանի ձայնը, մեր åաւժիչ արչաւախումբերու Հարուածը կրէր կամ ւեսնէր թուրք խուժանին կամ ղօրքին

«Նիւթեր Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութեան Համար», Հաւ. Դ, էջ 68: ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Ա, էջ 287:

÷ախուսւը: Հակառակ åարադային՝ մեղ Հալածող ոյժերու յառաջաåաՀը կը դառնար...»1: Վասåուրականի քուրդ ցեղաåեւերից չաւերը Հանդիåումներ էին խնդրում դաչնակցական åաւվիրակների Հեւ: կուսակցությունն ընդառաջում էր ն իր դործիչների միջոցով մնայուն կաå åաՀում: Այդ նաՀանդում 1905-1906 թթ. Հայերի Հեւ բարեկամություն ÷նւրող քրդական ցեղախմբերից էին բակուրցի, Հասանանցի, եղնանցի, միրանցի, դուդարցի, ալանցի աչիրեթները: Բրդերի Հեւ ւարվող աչխաւանքները Հաջող էին ընթանում նան Տարոնի աչխարՀում: Այսւեղ Դաչնակցության ն Հայ ֆիդայիների Հանդեå բարեկամական վերաբերմունք ունեին մի չարք քուրդ բեկեր: Նրանցից ոմանք, ինչåես օրինակ՝ Խութա քուրդ ցեղաåեւ Ղասըմ բեկը, ջիբրանցի Դավրիչը ն կոկեն, ալմանցի ՖաթՀին, ռոչկանցի Ռըղկոն, Հասանանցի ՄեՀմեդ Դալւին, խորժմկցի Զեյնալ բեկը, Տարոնի դաչւից ուրիչ աղաներ, բեկեր, աչիրեթաåեւեր կաւարում էին ՀՅԴ ԴուրանԲարձրավանդակի կենւրոնական կոմիւեի Հանձնարարությունները: Պարսկա-ւաճկական սաՀմանի վրա էին բնակվում Հայդարանցի, իսկ ավելի Հյուսիս՝ ջելալցի քուրդ ցեղախմբերը: Ալական լեռան լանջին էր Հիմնավորված Հայդարանցի ցեղաåեւ կո÷ ՄաՀմեդը՝ Աբաղայի չրջանի ւերը, որի աջակցությամբ սուրՀանդակային ն ÷ոխադրական ճանաåարՀները ս. Թադեի վանքից դեåի Վասåուրական դարձել էին աåաՀով: Հայերի Հեւ բարեկամական կաåեր էր åաՀում թուրք-åարսկական սաՀմանի մի ուրիչ Հաւվածում ընկած բավական ընդարձակ ւարածքի ւեր, Հայդարանցի ցեղաåեւ Մուսւաֆա բեկը: Ս. Թադեի վանք-ղինակայանի վանաՀայր Գնորդ ծ. վրդ. Նալբանդյանը (Ընծայր) ուներ՝ ւարբեր խավերից քուրդ բարեկամներ, որոնք Համարյա ամեն չաբաթ դալիս էին վանք ն ւեղեկություններ Հաղորդում անցած-դարձածի մասին: Հայերի Համար աåաՀով էր Բայաղեւից ոչ Հեռու Թա÷ա դյուղի ն Ծաղկանց

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Ա, էջ 288:

լեռների վրայով անցնող ճանաåարՀը: Այս չրջաններում բնակվում էին Հայդարանցի մի քանի ցեղեր, որոնցից մեկի դլխավորը Ալի բեկն էր, որն իրեն չաւ մու էր Համարում Հայությանը ն բոլոր դործերում աջակցում էր Դաչնակցությանը: Հայերի Հանդեå նկաւելիորեն դեåի լավն էր ÷ոխվել նան Աւրåաւականի քրդական վերնախավի վերաբերմունքը: Այսւեղ Հայւնի դեմք էր աչիրեթաåեւ Շաքիր ÷աչան, որը նախկինում բաղմիցս չաւ նեղություններ էր åաւճառել ւեղի Հայությանը: Դաչնակցության բյուրոյի Հանձնարարությամբ՝ ՎաՀան Փա÷աղյանը (կոմս) ւեսակցել էր նրա Հեւ, բացաւրել Հայերի նåաւակները, նրան Համողել, որ երկու ժողովուրդների աղաւադրական ձդւումները Հիմնականում Համընկնում են, ուսւի բանականությունը թելադրում է, որ նրանք ձդւեն Համադործակցության: կոմսի ն Շաքիրի Հանդիåումը չրջադարձային եղավ ն Հայերի Հեւ վերջինիս Հարաբերությունները դնալով սերւացան: Նույն չրջանում էր բնակվում Խանասորի դաչւում Հայերից åաւիժ կրած մաղրիկ ցեղի դլխավորը՝ Շարաֆ բեկը, որն ավելի ուչ աչխաւեց բարեկամ դառնալ Դաչնակցության Հեւ: Այդ ամենի Հեւնանքով նչված վայրերում որոչ չա÷ով թեթնացել էր Հայ դյուղացիների վիճակը: Վասåուրականի ղանաղան չրջաններ արդեն Համարյա ղերծ էին քրդական ՀարսւաՀարումներից ու Հարձակումներից: Տարոնի մի չարք դյուղերում, ինչåես նան åարսկա-ւաճկական սաՀմանի երկայնքով ընկած Հայկական չաւ բնակավայրերում ÷ասւորեն դադարել էր քրդերի դերիչխանությունը: Ռուբեն Տեր-Մինասյանի վկայությամբ՝ Հայերի բարեկամներ էին Տարոնում Հասւաւված Զեյնալ աղայի դլխավորած դմլիկ ցեղի քրդերը: Սրանք անկեղծ ղդացմունքներ էին ւածում Հարնան Հայ դյուղացիների նկաւմամբ, վերջիններիս ընւանիքների ցանկալի Հյուրերն էին: Բուրդ վերնախավից սերած Հաղվադյոււ մւավորականների մեջ էլ թեն արթնացել էին թուրքական բռնակալությունից աղաւադրվելու åաՀանջ ն Հայերի Հեւ Համերաչխություն Հասւաւելու ոդի, բայց ն այնåես, քրդական իրականության Հանդամանքների åաւճառով, նրանք ի վիճակի չէին իրենց

մւածումները ÷ոխանցելու ժողովրդական լայն ղանդվածներին: Բուրդ կրթվածներից չաւ քչերն էին Համակրում Հայերին ն դործակցում նրանց Հեւ: Սակայն 1907 թ. կեսերից ավելի Հաճախակի դարձան քուրդ առանձին մւավորականների Հեւ չ÷ումները: Դրանց որոչ չա÷ով նåասւում էր 1908 թ. սկղբներից կ. Պոլսում քրդերեն լույս ւեսնող, Համեմաւաբար աղաւական «Բուրդ» թերթը1: Այս åայմաններում Հայերը վերՀիչեցին քրդերի մեջ լուսավորություն ւարածելու ուղղությամբ անցյալում իրենց թա÷ած ջանքերը ն կրկին ձեռնարկեցին այդ դործին: Արչակ Ալåոյաճյանի վկայությամբ՝ Խնուսցի Հրաչյան 1908 թ. åաւրասւել էր Հայաւառ քրդերեն «Այբբենարան»2: Այդ դասադիրքը, ինչåես կարնո «Յառաջ» թերթն էր Հաղորդում, լույս åիւի ւեսներ իր ւåարանից: Այդ առթիվ «Յառաջը» դրում էր, թե այդ դործը «Հեւաքրքրական աչխաւութիւն մըն է, որուն բովանդակութիւնը վերցուած է ղոււ քրւական կեանքէ: Ուրախանալի է որ այս եւ աåադային լոյս ւեսնելիք նման դիրքեր åիւի աջակցին մեր դրացի քուրւ ժողովրդեան մէջ ուսումն ու կրթութիւնը ւարածելու եւ քաղաքակրթութեան ճամբուն մէջ դնելու ղանոնք»3: Մեղ Հայւնի չէ, թե այս «Այբբենարանը» ն նրա Հաջորդ åրակները լույս ւեսա՞ն, թե՞ ոչ: Հայերի Հանդեå դրական ւրամադրություններ էին ասւիճանաբար առաջանում նան քուրդ ռայաների մու, այն էլ՝ ավելի Հաճախ ն ավելի անկեղծ: Դա Հող սւեղծեց, որåեսղի մի քանի ւեղերում Դաչնակցությունն իր åաչւåանության ւակ առնի իրենց արյունարբու աչիրեթաåեւերից Հալածված քրդերին՝ նրանց կաåելով Հայկական Հեղա÷ոխության Հեւ: իՀարկե, Հայերի Հեւ բարեկամացող քրդերը Հաճախ դա անում էին իրենց չաՀի Համար: Նրանց ակնկալիքներից դլխավորը Հայերից ղենք ու ղինամթերք ձեռք բերելն էր, թեն վերջինՏե՛ս “Тюркологический сборник, 1973”, с. 174. Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 4, վավ. 92, թ. 4: Նույն ւեղում, վավ. 94, թ. 2:

ներս իրենք մեծաåես ղդում էին դրանց կարիքը: Որքան էլ խիսւ լինի Հայոց åաւմության դաւասւանը քրդերին, բայց անիրավություն դործած կլինենք, եթե ցույց չւանք նան նրանց դովեսւի արժանի Հաւկանիչները: Այսåես, ղաղարի ցեղը բուռն ձդւում ուներ դեåի երկրադործությունը ն ուսումը, նրա մեջ կային դրադեւ կրոնականներ, կային նան իրավադեւներ: Բրդերը նան Հնարադեւ էին: Արաբ åաւմադիր ալ-Մասուդին դրելով քրդական երաժչւության մասին, նչում էր, որ խաչնարած քրդերը մի յուրաւեսակ ÷ող էին Հնարել, որի նվադով չաւ արադ Հավաքում էին իրենց ցրված ոչխարները, իսկ իբն Բաթթութա ճանաåարՀորդը, որ եղել էր Պարսից ծոցի բոլոր եղերքներում, Հավասւում էր, թե այնւեղի քրդերը քաղցր բնավորություն ունեն, մարդասեր ն Հյուրասեր են1: Հայ åաւմական դրականության մեջ ն ժամանակակիցների Հուչադրություններում կան մեծ թվով վկայություններ, որ քուրդն ընդՀանրաåես Հիանում է Հերոսական դործերով, նույնիսկ եթե քաջություն դործողն իր թչնամին է: Նա բարձր էր դնաՀաւում ղենքին աåավինած Հայորդիների քաջությունն ու ասåեւականությունը, մեծ ակնածանք ւածում Հայ Հեղա÷ոխականների նկաւմամբ: Ռուբեն Տեր-Մինասյանը, որ երկար ւարիներ չ÷վել էր քրդերի Հեւ, մուիկից ուսումնասիրել նրանց սովորույթները, կենցաղը, բնավորությունը, մեղ է ÷ոխանցել Հեւաքրքրական åաւմություններ, վկայություններ, խոՀեր: «Բիւրւը,- դրել է նա,- ոչ միայն սիրաՀար է արկածներու, կռուի, թալանի, այլեւ սիրաՀար է երդի: Ան իր ընթացիկ կեանքը, աչխաւանքը, սէրը եւ աւելութիւնը անåայման կ'երդէ. իսկ եթէ ւեսնէ կռիւ մը, մաՀ մը, Հերոսական դէåք մը, անåայման կը յօրինէ եղանակ մը, երդ մը՝ յաւերժացնելու Համար այդ, անմաՀացնելու Համար թէ՛ իր եւ թէ՛ Հակառակորդին Հերոսութիւնը. քիւրւը դիւցաղնավէåեր սւեղծող է: Ան չարունակ չ÷ման մէջ էր Հայ յեղա÷ո1

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 4, վավ. 94, թ. 2:

խութեան Հեւ, յաճախ ընդՀարում կ'ունենար մեր ֆէւայիներուն Հեւ եւ այդ ընդՀարումներու աւեն ընդՀանրաåէս ղոՀեր կ'ունենար: Այդ ղոՀերը անմաՀացնելու, իր վիչւը արւայայւելու Համար՝ երդեր կը յօրինէր: Այդ երդերուն մէջ թէեւ կ'անիծէր ֆէւայիները, բայց անոնց արժանիքները կը դրուաւէր, կը դիւցաղնացնէր, որåէսղի իր մեռելները ինկած լինէին դիւցաղուններէ»1: Ռուբենը վկայում է, որ կան Հարյուրավոր քրդական երդեր, որոնցում աւելություն չկա Հայ ֆիդայիների նկաւմամբ, ընդՀակառակը՝ վերջիններս ներկայացվում են որåես քաջ ու աղնիվ ւղամարդիկ, անձնաղոՀ վրիժառուներ: «Այս ժողովրդական երդերը (որոնք եթէ Հաւաքուին, մեծ Հարսւութիւն åիւի կաղմեն) բերնէ բերան, աչիրէթէ աչիրէթ, մարդէ մարդ կ'երդուէին, կը յղկուէին, կը ղարդարուէին եւ իբր մի դիւցաղնավէå կը Հասնէին Դիարբէքիրի նաՀանդի քրւախօս չրջանները, մինչեւ Հայ քրւախօսները, մինչեւ Հեռաւոր Վերան-ՇէՀէրի աւաւական իչխաններու վրաններուն ւակը»2: Այդ քուրդ իչխաններն ասում էին, որ եթե ֆիդայիները դյավուր չլինեին, արժանի էին լինելու մեր թոռունները: իսկ նրանցից մեկը՝ իբրաՀիմ ÷աչան, ավելացնում էր. «Գյավուր լինեն թե ֆլաՀ՞, բայց նրանք իդիթ են, մեղ Հարաղաւ են, մեր արյունակիցն են»: Ռուբենը վերՀիչում է, որ այդ ÷աչան Հաճախ էր Ալադինա Միսաքին կանչում, նսւեցնում իր դիմացը ն åաւվիրում երդել Խարսի, Սուլուխի, Տալվորիկի, Շենիկի երդերը: «Այս քիւրւ, թուրք եւ Հայ լեղուներով երդերը, որոնց Հեղինակներուն մեծ մասը քիւրւերն էին, կը չոյէին Դիարբէքիրի նաՀանդի Հայութեան եւ այլ քրիսւոնեայ ւարրերու ինքնասիրութիւնը, իսկ իսլամ քիւրւերուն մէջ կը Հասունցընէին դործակցութեան, եղբայրութեան ղդացմունքները, որովՀեւեւ ֆէւայիները այդ երդերով միայն թուրքին թչնամի եւ արդարութեան Համար կռուողներ կը դառնային, ինչ որ Հա«Հայրենիք», ‹ 3 (290), մարւ, 1950, էջ 45: Նույն ւեղում: ՞ «ՖլաՀ», «ֆըլա», «ֆելլաՀ» - մչակ, երկրադործ, Հայ քրիսւոնյա, խաղաղ աչխաւանքի մարդ:

մաåաւասխան էր նաեւ իրենց՝ քիւրւերու ներքին ձդւումներուն»1: Բիչ չէին դովերդությունները, որ քրդերը Հյուսել էին Հայ քաջամարւիկ Հայդուկներից մեկի կամ մյուսի մասին: Հաւկաåես ւարածված էին Արաբոյին, Աղբյուր Սերոբին, Սեբասւացի Մուրադին, Գնորդ Զավուչին, Անդրանիկին նվիրված քրդական երդերը: Բրդական դյուցաղներդության մեջ ֆիդայաåեւերը Հանդես էին դալիս առնական կերåարների մեջ: Ժողովրդական այդ երդերից մեկում Սերոբի մասին ասվում էր. Մենք Ըռղայի Հեւ դնացինք Նեբրովթայ՞ սար. Մենք այնւեղ ւեսանք քաֆըր՞՞ Սերոբ ÷աչան իր կնոջ ու ջանֆիւաներու Հեւ: Ասոնք Հեւի ընկել էին ձոր ու դաչւ. Ոչ ձիեր ունէին եւ ոչ մի բան. Երբ Սերոբ ÷աչան մեղ ւեսաւ, Մաւղեր Հրացանը իր ձեռքն առաւ. Զանֆիւաներն իր աջ ու ձախը բռնեցին. Մենք մէկ ալ ւեսանք որ Ալիէ կասօն, Ալիէ ՄաՀմոււը իրենց ձիերէն վար դլորուեցան: Սերոբ ÷աչան կանչեց, Ըռղա՛, Ըռղա՛. Մեղ թո՛ղ, դնա՛ քո դործին. Եթէ դու մեղ չը թողնես, Բո բոլոր մարդիկներին կը խեղդենք: Մենք ւեսանք որ չանորդին Մեղ Հեւ կաւակ չընէր. Մեղ ոչ ձի մնաց ու ոչ բան մը. Մենք թողինք դնացինք մեր դործին: «Հայրենիք», ‹ 3 (290), մարւ, 1950, էջ 45: Նեմրութ: ՞՞ ԱնՀավաւ: ՞

Բաֆըր է այն մարդը Որ ուղենայ Սերոբ ÷աչան սåանել. կրօն ալ ունի նա, Հաւաւ ալ. Այդåիսի ւղայ մեր մէջ իսկի չը կայ. Ա÷սոս որ նա «ֆըլաՀ» է1:

Ոչ բոլոր ժողովուրդներն են քրդերի նման ունակ ըսւ արժանվույն դնաՀաւելու ն դովերդելու Հակառակորդի քաջությունը, անկեղծ Հարդանք ւածելու նրա անձնաղոՀության նկաւմամբ, Հյուսելու դյուցաղներդություններ: Ավելին, Հայ աղաւամարւի ւարբեր դրվադները դովերդող՝ Հայերի սւեղծած չաւ երդեր թա÷անցում էին աչիրեթներից ներս ն երդվում քուրդ թե՛ Հասարակ ժողովրդի ն թե՛ վերնախավի կողմից: Հայ ֆիդայիներին քրդերի արած դովքը åաւաՀական չէր: Թուրքերի կամ քրդերի Հեւ ղինված ընդՀարումների թունդ åաՀերին անդամ ֆիդայիները չէին մոռանում իրենց ւված երդումը, որ ձեռք չեն ւալու կանանց ու երեխաներին: Խանասորի արչավանքից Հեւո Հայ ղինյալների չուրթերին մի երդ Հայւնվեց, որն անմիջաåես դարձավ աչիրեթներում ամենաւարածված երդերից մեկը: Երդի ւողերում դթության կոչ էր արվում Հայերին կեղեքող ու ջարդող քուրդ ւղամարդկանց, կանանց ու երեխաների նկաւմամբ. - Եամա՛ն, Ասւուա՛ծ, ֆեւան եկաւ, ո՞ւր ÷ախչինք,Ասաց որդուն կրծքին սեղմած լեղաåաւառ քրւուՀին, - Մի՛ վախենար, Հանդիսւ կեցի՛ր, բաջի ջան, կանանց երբեք ձեռք ւալու չէ վրեժխնդիր քաջ ֆեւան:

1907 թ. աչնան սկղբից արձանադրվեցին թուրքերի դեմ քրդերի ու Հայերի Համաւեղ Հանդես դալու մի քանի դեåքեր: Հոկւեմբերի 29-ին թուրքական մի ղորամաս՝ 400 Հեւնակ, 100 Հեծյալ ն 60 ոսւիկան երեք թնդանոթով չրջաåաւում են Տարոնի քուրդ ն Հայ խառը բնակչությամբ Խվներ դյուղը, որը åաւկանում էր Ղասըմ բեկին, իսկ դյուղի Հայերը նրա ղոլամներն էին:

Յակոբ ՇաՀåաղեան, Բիւրւօ-Հայ åաւմութիւն, էջ 169:

Թուրք Հրամանաւարը Ղասըմ բեկից åաՀանջում է վերցնել բնակչությունը ն Հեռանալ դյուղից: Մերժում սւանալով, նա թնդանոթային կրակի ւակ է առնում Խվները, որից Հեւո սկսվում է կաւաղի կռիվ: Հայ ն քուրդ երիւասարդները մի քանի ժամ չարունակ դիմադրում են թուրքական ղորքին, աåա բեկի դլխավորությամբ թողնում են դյուղը ն բարձրանում մուակա սարը: Զորքը մւնում է Խվներ ն դաժան դաւասւան ւեսնում քրդերի ու Հայերի Հեւ. սåանվում է երկու չեյխ, որոնք կրոնական դրոչակով դնացել էին դիմավորելու ղորքին, մի մոլլա, 10 ուրիչ քրդեր, 7 Հայ, որոնցից մեկը՝ կին: Գյուղը կողոåւելուց Հեւո, ղինվորները նրան կրակի են մաւնում: «Խվների արիւնաՀեղ կռիւը,- դրում էր «Դրօչակը»,- նչանակութիւն ունեցող դրուադ մըն է թուրք եւ քիւրդ յարաբերութիւններու մէջ. քիւրդերը թէեւ սåանութեան կոյր դործիք [են], սակայն սկսած են քիչ մը Հասկնալ կարծես եւ åռսւել յօնքերնին թէ Հայերէն յեւոյ կարդը իրենց կու դայ»1: Անդրանիկը Համակարծիք չէր «Դրօչակի» լավաւեսությանը: Թուրքերի դեմ քրդերի դիåվածային ունձդությունները ն Հայերին մուենալու նրանց դեåքից-դեåք արած Հավասւիացումները ն երկչու քայլերը նա åաւաՀական åոռթկումներ էր Համարում: «ի Հարկէ,- ասում էր նա,- լաւ է, որ քրդերը մեղ Հեւ դործեն, բայց այդ չեն անի»2: Անդրանիկը դեմ չէր, որåեսղի քայլեր արվեն Հայերի նկաւմամբ քրդերի թչնամանքը մեղմելու Համար, բայց երբեք վսւաՀություն չուներ նրանց վրա որåես բարեկամների ն Հույս էլ չուներ, որ նման բաղձանքը երբնիցե կարող է իրականանալ: Նա նչում էր, որ «կարդ մը քիւրւ աչիրէթներու Հայերու նկաւմամբ ցոյց ւուած մերձեցման ժեսթերը արդիւնք են վախի աղդեցութեան, թէ Հայերը կը կւրեն իրենց ճամբաները»3: «Դրօչակ», ‹ 1 (189), Հունվար, 1908, էջ 10: «Նիւթեր Հ. Յ. Դաչնա կցութեան åաւ մու թեան Համար», Հաւ. Գ, Պէյրութ, առանց թվականի նչումի, էջ 115: Անդրանիկ Զելեåեան, Զօրավար Անդրանիկ եւ Հայ յեղա÷ոխական չարժումը, Երեւան, 1990, էջ 233:

ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովի 13-րդ նիսւում (1907 թ. մարւի 1), երբ քննարկվում էր քրդերի Հեւ Հարաբերությունները բարելավելու Հարցը, Անդրանիկն իր ելույթում ասում էր. «Եթէ կառավարութիւնը ÷ոքր-ինչ սանձաՀարի քրդերին, նրանց ւրամադրութիւնը դէåի մեղ անåայման կբարելաւուի, որովՀեւեւ կրօնական Հակառակութիւնը ինքնըսւինքեան կարեւոր դործօն չէ մեր յարաբերութիւնների մէջ. քրդերը չաւ էլ կրօնամոլ մաՀմեդական չեն եւ չաւ բան էլ չեն Հասկանում այդ կրօնից»: Աåա՝ «Երբ նրանք կարող են աղաւ թալանել, առեւանդել, սåանել՝ ինչո՞ւ åէւք է միանան իրենց ղոՀերի Հեւ»1: Անդրանիկի կանխաւեսումներն անվրեå էին: Բավական էր միայն մի դեåք, որ ջուրը նեւվեին կաւարված աչխաւանքները ն սկսված դործընթացը Հեւ չրջվեր դեåի քրդերի նկաւմամբ Հայերի ունեցած անվսւաՀության նախորդ ժամանակների մակարդակը: Դեåքը կաåված էր Միրղա բեկի դավադիր ւան ժառանդ, Մուսա բեկի եղբայր, վերը նչված Ղասըմ բեկի Հեւ: Երբ Գնորդ Զավուչի սարսա÷ը ւարածված էր Տարոնի աչիրեթներում, նրա աղդեցությունից վախենալով, Ղասըմ բեկը մուեցել էր ֆիդայիներին ն, դոնե առերես, դարձել նրանց բարեկամը: Հայդուկային խմբերի Հեւ նա քանիցս չրջադայել էր, նան մասնակցել իչխանությունների դեմ նրանց կռիվներին: Հայերի Հեւ Ղասըմն այնքան էր մերձեցել, որ անդամադրվել էր Դաչնակցությանը ն նույնիսկ դարձել ՀՅԴ Դուրան-Բարձրավանդակի կոմիւեներից մեկի անդամ: Հեւնելով Ղասըմի օրինակին, նրա ղինվորներից ոմանք նույնåես, ինչåես, օրինակ՝ Հըսեն, Մըսւոն, Հասանոն մւնելով Հայ ֆիդայական խմբերի մեջ, քաջաբար կռվում էին նրանց կողքին: Տարոնից ՀՅԴ վերադաս մարմնին ուղարկված մի ÷ասւաթղթում կարդում ենք. «Մեր այժմեան բարեկամներից աչքի է ընկնում Խութայ քուրդ ցեղաåեւ Ղասըմ բէկը, որ չաւ ծառայութիւններ է անում, բայց թէ վերջը ինչո՞վ կվերջանայ, չենք կարող երաչխաւորել...»2:

«Նիւթեր Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութեան Համար», Հաւ. Գ, էջ 31: Նույն ւեղում, Հաւ. Դ, էջ 68:

Հալածվելով կառավարական ուժերից, Ղասըմ բեկն աåասւանել էր Մոդըդանի լեռներում: իչխանությունները, նրան բռնել չկարողանալով, որոչեցին դիմել իրենց լավ Հայւնի միջոցի: Նրանք մարդ ուղարկեցին Ղասըմի մու ն խոսւացան ներում չնորՀել, եթե նա կարողանար վերացնել ֆիդայիների ղեկավարներին: Բանի որ Գնորդ Զավուչն արդեն սåանված էր ն վերացել էր նրա սարսա÷ը, Ղասըմ բեկը Հակվում է դավադրության կողմը ն ծրադրում իր անելիքը: Նա ֆիդայիների մու է ուղարկում երկու Հայի՝ Մչո դաչւի Ավաղոււ դյուղացի Մալխասին ու Ղարս դյուղի ւերւերին ն նրանց միջոցով աåսåրում է, որåեսղի բոլոր ֆիդայիները անցնեն Զուխուրի չրջան, միանան իրեն ն միասին, Մոդըդանի ու ավելի Հարավի աչիրեթների դլուխն անցած՝ Համաւեղ կռիվներ սկսեն կառավարական ուժերի դեմ: Երկու Հայի միջոցով սւացված առաջարկի չուրջ ՀՅ դաչնակցության Տարոնի չրջանի ղեկավարության ն ֆիդայիների միջն վեճ է ծադում: Մեծամասնությունը դեմ է արւաՀայւվում Ղասըմի արած առաջարկին, երկյուղելով, որ դրա Հեւնում կարող է լինել դավադիր նåաւակ: Բայց վանեցի երիւասարդ ֆիդայի Զավենը, որը, ւարված լինելով ձախ սոցիալիսւական դաղա÷արներով, ջերմ ջաւադով էր ւարբեր աղդերի Համերաչխության, åնդում է ընդունել սւացված առաջարկը: Նրան կողմ են արւաՀայւվում խմբի չուխուրցի ֆիդայիները: Վերջաåես, երկար վեճերից Հեւո, ընդունվում է միջին որոչում: Զուխուրցի ֆիդայիները, որոնց միանում են ոչ չուխուրցի դաչնակցականներ Սայդոն ն Զնդոն, ինչåես նան քուրդ ֆիդայիներ Հասանոն ն Հըսեն, դնում են Ղասըմ բեկի մու, իսկ մյուս ֆիդայիները մնում են Մչո դաչւում ն Սասունում: Երբ խումբը Հասնում է Զուխուր, նրան դիմավորում է Ղասըմ բեկը: Բոլորը միասին իջնանում են Արդոնք Հայ դյուղում ն Հյուրընկալվում դյուղացիներից մեկի ւանը: Միասին սեղան են նսւում, ըմբոչխնում ընւիր դինին: Ուչ երեկոյան Հայ ւղաները իրենց «ընկեր» Հասանոյի Հեւ åառկում են քնելու: Ղասըմի Հանձնարարությամբ՝ Հասանոն դիչերը Հավաքում է դինով160

ցած Հայորդիների ղենքերը, Հեւո ներս է կանչում Հըսեին ն Ղասըմի մի քանի ղոլամների, որոնք Հաåչւաå «դործի» են անցնում՝ սåանում քնած Զավենին, Սայդոյին ու Զնդոյին: Հայքրդական Համերաչխություն Հասւաւելու Համար Զուխուր եկած երիւասարդ Հայորդիների ÷այ÷այած իղձը թաթախվում է իրենց իսկ արյան մեջ: 1907 թ. օդոսւոսին ւեղի ունեցած Փեթարի կռիվը, որի մասին խոսք է եղել աչխաւության նախորդ դրքում, Հայ ֆիդայիների վերջին կռիվն էր՝ դարձյալ քրդերի դեմ: Այսւեղ՝ Զուխուրում Հայ մարւիկներին չվիճակվեց ղենք դործածել: Նրանք նաՀաւակվեցին՝ նույնիսկ չղդալով իրենց մաՀը: Թուրքական իչխանությունները բարձր դնաՀաւեցին կաւարված «քաջադործությունը», ներում չնորՀեցին Ղասըմին, որից Հեւո սա նոր եռանդով բաղում ոճիրներ կաւարեց Հայերի դեմ: Զուխուրի դեåքը կանդնեցրեց Հայ-քրդական Հարաբերությունների Հնարավոր ղարդացումը: Թեն Տարոնի քրդերից ոմանք դաւաåարւեցին Ղասըմի ւմարդի արարքը, բայց Հայության մեջ դնալով է՛լ ավելի խորացավ այն Համողումը, որ ւվյալ ժամանակում քրդերի Հեւ բարեկամություն Հասւաւելու ճիդը åարաå ղբաղմունք է: Դեåքից Հեւո Դաչնակցությունն սկսեց ավելի սթա÷ մուենալ խնդրին ն մեծ կասկածանքով ընդունել այս կամ այն աչիրեթաåեւի բարեկամական Հավասւիացումները: կուսակցությունը Համողվել էր, որ ձեռնարկված քայլերը ն սւացված արդյունքները չաւ Հեռու են միմյանցից ն Հայ-քրդական ոչ բարեկամական Հարաբերությունները ւեսանելի Հեռանկարում Հաղիվ թե Հանդուցալուծում սւանան: Նույնիսկ Զուխուրի դեåքից Հեւո վերակաղմյալ Հնչակյանները քրդերին մուենալու մեկ-երկու ÷որձ կաւարեցին: Նրանց «Աղդ» թերթը դրում էր. «Հայասւանի մէջ մեր կացութիւնը ու ճակաւադիրը ւարբեր åիւի ըլլար այսօր, եթէ սկիղբէն աչխաւուած ըլլար Հայ-քրդական Համերաչխութեան Համար: Թէեւ ուչ ըլլայ, բայց նորէն, ամէ՛ն Հնարաւոր միջոցներով, åէ՛ւք է ճդնիլ, åէ՛ւք է յամառիլ միջացեղային աւելութիւններն ու թիւրիմացութիւնները ւակաւ մեղմացնելու եւ Հուսկ

ուրեմն բառնալու Թուրքիոյ ժողովրդային ղանդուածներուն մէջէն»1: Նույնåիսի մի քանի անՀաջող ÷որձ արեց նան Հին Հնչակը: ինչåես վերակաղմյալ Հնչակյանների, այնåես էլ Հին Հնչակի ջանքերն այս անդամ նույնåես աåարդյուն անցան2: Այսåիսով, Հակառակ Հայերի թա÷ած Հսկայական ջանքերի, անՀնարին եղավ Համերաչխություն Հասւաւել երկու ժողովուրդների միջն: «Բիչ բան չաՀեցինք Համերաչխութեան երկար ւարիների մեր քարողներով. Հաղիւ կարողացանք ղինուորադրել մեր դրօչակի ւակ մի քանի ւաճիկ ու քիւրդ ընկերներ...»,դրում էր «Դրօչակ»ը3: Զնայած բոլոր ÷որձերին, Հայ Հեղա÷ոխականներին չՀաջողվեց Հակաթուրքական åայքարի Հայքրդական ընդՀանուր ճակաւ սւեղծել: Բրդությունը դարձավ Հայ ժողովրդի աղդային աղաւադրության ճանաåարՀի դլխավոր խոչընդուը: Օսմանյան ռաղմա-ավաւաåեւական բռնակալությունը կարողացավ իր կողմը դրավել քրդական ցեղերի մեծ մասը: Թուրք-քրդական Համադործակցությանը նåասւում էր նրանց կրոնակից լինելը: Թուրքական իչխանությունները առավելադույն Հեւնողականությամբ էին օդւադործում կրոնական անՀանդուրժողականությունը ն մոլեռանդությունը՝ խորացնելու Համար այն վիՀը, որ նրանք բացել էին քրդերի ն Հայերի միջն: Բրդերն ու Հայերը թչնամական ճամբարների բաժանվեցին: Բրդերը միչւ մնացին աբդուլՀամիդյան ռեժիմի åաչւåանության դիրքերում, մնացին սուլթանի ձեռքին կույր դործիք՝ åաւուՀասելու դրացի Հայությանը4: իրականում՝ քրդերը Հայերին թչնամի լինելու լուրջ åաւճառներ չունեին, կարող էին Հայոց Հողի վրա Հայոց Հեւ աåրել Հաչւ ու խաղաղ, բայց դերադասեցին Հակառակն անել: Եկվորը Հայասւանի չաւ մասերում արդեն իրեն ւեր էր Համարում, իսկ «Աղդ», ‹ 62, 4 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս «Երիւասարդ Հայասւան» (Նիւ Եորք), 28 Հունվարի 1966 թ.: «Դրօչակ», ‹ 8 (205), օդոսւոս, 1909, էջ 97: Տե՛ս “Отчет о полевой поездке 1907 года в Ванском, Битлисском и Диарбекирском вилаетах”, Тифлис, 1908, с. 55.

բնիկ ժողովուրդը ճակաւադրով դաւաåարւված էր աåրելու անՀանդիսւ դրացու Հեւ ն մաքառելու դոյության Համար: Զնայած բոլոր արՀավիրքներին, Հայերն իրենց Հայրենիքում 20-րդ դարասկղբին մեծամասնություն էին կաղմում քրդերի Համեմաւ: Վերջիններիս Հիմնական ղանդվածը չարունակում էր մնալ Բուրդիսւանում, մի մեծ Հաւված կար Պարսկասւանում: Նրանք թա÷անցել էին նան Օսմանյան կայսրության ուրիչ մի քանի չրջաններ նս՝ Սիրիա, կիլիկիա, Տավրոսի լեռներից արնմոււք ն այլ վայրեր: Բրդերի ընդՀանուր թիվը մուավորաåես 2,3 միլիոն էր, այսինքն՝ ավելի åակաս, քան միայն Օսմանյան կայսրությունում աåրող Հայերի թիվը: Ռուս նչանավոր åաւմաբան Նիկոլայ Գոլոբորոդկոն 1907 թ. դրում էր. «կիսավայրենի քուրդ ժողովուրդը բաժանված է բաղմաթիվ մանր ցեղերի, որոնք ցրված են ընդարձակ՝ 150.000 քառ. կիլոմեւր ւարածքի վրա: Նրանց թիվը ճչւված չէ, ենթադրվում է, որ Թուրքիայում նրանք 1-1,5 միլիոն են, իսկ Պարսկասւանում՝ մու 800 Հաղար»1: Մի այլ աղբյուրում՝ նույն ժամանակ Թուրքիայում քրդերի թիվը նչված է 1 միլիոն2: Զնայած Հայերը թվաքանակով ավելի էին, բայց քրդերի ձեռքին էր ղենքը, այն էլ՝ կառավարության ւված: իչխանություններն առաջվա åես կանդնած էին քրդերի մեջքին, իսկ բաղմաքանակ Համիդիեները անարդել չարունակում էին ասåաւակությունները Հայկական նաՀանդներում: կաՀիրեում Հրաւարակվող “Le Jounal du Caire” («Լը ժուռնալ դյու Բեռ») Հանդեսում 1907 թ. Հոկւեմբերին ւåադրած Հոդվածում կոմս դը կլանիկը դւնում էր, որ «Թուրքիայում ներկա ւադնաåալից դրության ամենացայւուն աåացույցը իչխանությունների աջակցությամբ Հայ ժողովրդի նկաւմամբ քրդերի իրականացրած ղանդվածային ոճիրներն են»3: Նա նչում էր, որ Տե՛ս Н. Н. Голобородько, Турция, изд. 2-ое, исправленное и дополненное, Москва, 1912, с. 14. Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 4, վավ. 94, թ. 4: կոմս դը կլանիկի Հոդվածի թարդմանությունը ւե՛ս «Երկրի ձայնը» åարբերականի 1907 թ. Հոկւեմբերի 28-ի (‹ 22) Համարում, էջ 10:

քուրդ թոռունը ղինվոր չէ ն չի ենթարկվում ոչ մի օրենքի, բայց նա երկրադործ էլ չէ ն չի վճարում ոչ մի Հարկ, չունի որնէ կալվածադիր ն օրենքով սաՀմանված Հողակւորներ, բայց նրան են åաւկանում ամենալավ արուավայրերն ու Հողակւորները: Բուրդի Համար չկա ո՛չ ոսւիկան, ո՛չ ղինվոր, ո՛չ åեւական åաչւոնյա: Նա երկրադործ Հայի ձեռքով Հնձում է նույն Հայի ցանածը, կողոåւում նրա վասւակը ն Հասույթի Համաåաւասխան չա÷ով կաչառում åեւական åաչւոնյաներին: իսկ åեւությունն այդ ամենին նայում է մաւների արանքով, քանի որ իր օդւին է ծառայեցնում քրդական ցեղերի ղինական ուժը1: Անդրանիկն ու իր ՀամախոՀները դւնում էին, որ չնայած այդ ամենին, Հայը կարող է քրդական արՀավիրքի առաջն առնել, եթե կաղմակերåվի ն ղինվի ինչåես Հարկն է: Նա Համարում էր, որ քրդերի ղինական ուժի մասին åաւկերացումները չա÷աղանցված են, ն ÷ոքրաթիվ, բայց լավ ղինված կանոնավոր Հայկական ղորքը, եթե այդåիսին Հաջողվի սւեղծել, կարող է Հեչւությամբ ճնչել անՀանդիսւ Հարնանի վայրադությունները: Հայ-քրդական Հարաբերությունների Հինդերորդ ÷ուլն ընդդրկում է Առաջին ՀամաչխարՀային åաւերաղմի ւարիները, երբ քրդությունը, չնչին բացառություններով, մեղսակից եղավ Հայոց ցեղասåանությանը, իր ձեռքերը թաթախեց Հարյուր Հաղարավոր Հայ ն ասորի անմեղ մարդկանց արյան մեջ: Հայոց Հաղարամյակների Հայրենիքը խլվեց իր ւիրոջից, իսկ եղեռնադործությունից ÷րկվածները ցրվեցին աչխարՀով մեկ: Երիւթուրքերի ծրադրած ն թուրքերի ու քրդերի ձեռքով իրականացրած Հայոց ցեղասåանությունը մարդկության նորադույն åաւմության ամենանողկալի Հանցադործություններից մեկն է, որը Հարյուրամյակների խոր ակոս է ÷որել Հայ ժողովրդի Հոդում:

կոմս դը կլանիկի Հոդվածի թարդմանությունը ւե՛ս «Երկրի ձայնը» åարբերականի 1907 թ. Հոկւեմբերի 28-ի (‹ 22) Համարում, էջ 10:

ԳՈՐԾԱկՑՈՒԹՅԱՆ ՓՈՐՁԵՐ ԹՈՒՐԲ

ԸՆԴԴիՄԱԴիՐ ՏԱՐՐԵՐի ՀԵՏ

Վերջաåես չարժվել էր սկսել նան Հակասուլթանական ւրամադրություններով Համակված թուրք ւարրը, այսինքն՝ թուրքերի այն մասը, որը դւնվում էր «աղաւական» «երիւասարդ թուրքերի» դաղա÷արական աղդեցության ւակ: 19-րդ դարի 30-ական թվականներին թուրքական դրականության մեջ առաջ էին եկել քաղաքադիւական թեմաներով սւեղծադործող մի խումբ դրողներ, որոնց ընդՀանուր միւումների արւաՀայւիչն եղավ Ռեչիդը: Սրանք իրենց անվանում էին եվրոåական առաջադեմ դաղա÷արների նվիրյալներ, ն, որդեդրելով «երիւասարդ թուրքեր» անունը, Հանդես էին դալիս որåես բարենորոդիչներ՝ քննադաւելով åաՀåանողական «ծեր թուրքերին»: կանդնելով «օրինական Հողի» վրա, «երիւասարդ թուրքերն» իրենց Հրաåարակային, Հասարակական դործունեության դլխավոր նåաւակը Համարեցին խարխլված կայսրության վերածնությունը, Հին Թուրքիայի վերա÷ոխումը նոր, «երիւասարդ Թուրքիայի»: «Նոր Թուրքիա» ասելով երիւթուրքերը բնավ չէին Հասկանում կայսրության բաղմաղդ ժողովուրդների Համար իրավաՀավասար մի դրության առաջբերում: Այդ անվան ւակ նրանք նկաւի ունեին Հեւնյալը՝ Թուրքիայի ողջ ւարածքում ընդՀանուր աåաՀովություն, աղաւության ն օրինական Հավասարության սկղբունքի կիրառում երկրի աղդային ն կրոնական Համայնքների, օսմանյան բոլոր Հåաւակների նկաւմամբ, մուսուլմանների ն քրիսւոնյաների միջն եղած ւարբերությունների ջնջում, ղինվորական բոլոր ասւիճանների Հասնելու, քաղաքացիական որնէ åաչւոն ղբաղեցնելու Հնարավորություն սուլթանի բոլոր Հåաւակների Համար՝ անկախ աղդային ն կրոնական åաւկանելությունից: Այդ բոլորը չաւ կարճ ժամանակում կյանքում իրականացնելու չնորՀիվ åիւի անՀեւանային օսմանյան երկրում բնակվող ցեղերի միջն դոյություն ունեցող դարավոր երկåառակությունների åաւճառները ն վերանային

կրոնական խւրականությունից առաջացած անՀավասարությունները: Դրա Հեւնանքով՝ թուրք էթնոսի Հիման վրա սւեղծվելու էր օսմանյան ներդաչնակ ամբողջությունը1, այդ ամբողջության մեջ ձուլվելու ն չքանալու էին կայսրության բոլոր աղդերն ու ցեղերը: Սա էր երիւթուրքերի առաջ քաչած դաղա÷արների ն դործունեության դլխավոր նåաւակը: Երիւթուրքերի դլխում ծադած այս բոլոր մւքերը խմորվել էին որåես անՀող åաւրանքներ ն այդåիսիք մնացին այդ åաւրանքների աղդեցության ւակ առաջացած երիւթուրքական չարժման դոյության ամբողջ ժամանակաչրջանում: Հեւադա ւասնամյակներին, իրենք իրենց Ռեչիդի աչակերւներ Համարող Ֆուադը, Ալին, Զեմալը իրենց քաղաքադիւական դրվածքներով աչխաւեցին ոչ միայն ւարբեր կողմերով ղարդացնել ուսուցչի դաղա÷արները, այլն ջանացին սւեղծել ՀամախոՀների այնåիսի մի չրջանակ, որն ի վիճակի լիներ իր ձեռքն առնելու åեւական դործերը ն երիւթուրքական դաղա÷արներին ւալու ոդի ու մարմին: Ավելին, երկիրը սաՀմանադրությամբ օժւելու Համար նրանց միջավայրում խմորվեց մի չարժում, որը դլխավորեց թուրք նչանավոր åեւական դործիչ, Հրեական ծադում ունեցող ՄիդՀաւ ÷աչան: Թուրքերի սաՀմանա÷ակ միջուկը ձդւում էր, արնմւյան աղդեցության ներքո, աղաւվել չրջաåաւող կաչկանդումներից: Երկրում դործելու åայմաններ այլնս չդւնելով, «Երիւասարդ Թուրքիայի» դաղա÷արին Հավաւարիմ մնացած մի չարք դործիչներ, թողնելով կայսրության սաՀմանները, աåասւանեցին Եվրոåայում, Հաւկաåես՝ Փարիղում: Այսւեղ էին Հասւաւվել ԱՀմեդ Ռիղա բեյը, åաւմաբան Մուրադ բեյը ն ուրիչներ: Եվրոåայում ն այլուր նրանք սւեղծեցին քաղաքական խմբեր, Հրաւարակեցին թերթեր, որոնք ուղղություն էին ւալիս չարժման մեջ ընդդրկված խմբերի դործունեությանը, ինչåես նան իրենց էջերում արծարծում էին դաղա÷արական այլաղան Հարցեր: Տե՛ս Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Երիւասարդ Թուրքիա, Փարիղ, 1908, էջ 9-11:

Փարիղում ԱՀմեդ Ռիղան ÷որձեց վերաՀրաւարակել նախկինում այնւեղ լույս ւեսած, աåա ÷ակված «իթթիՀադ» («Միություն») թերթը, բայց, ի վերջո, նåաւակաՀարմար դւավ Հրաåարակ բերել նոր åարբերական: 1895 թ. վերջերին նա Փարիղում սկսեց Հրաւարակել «Մեչվերեթ» ("Meshveret” – խորՀուրդ, քննարկում) թերթը՝ թուրքերեն ն ֆրանսերեն ւարբերակներով՝ իբրն «Երիւասարդ Թուրքիայի» օրդան1: կաղմակերåությունը մի թերթ էլ սկսեց լույս ընծայել Եդիåւոսում, թուրքերեն՝ «Շուրա-ի ումմեթ» («Աղդային խորՀուրդ») անունով2: «Մեչվերեթի» էջերում մչակվում ն վերջնական ւեսքի էին բերվում երիւթուրքական չարժման՝ ԱՀմեդ Ռիղայի դլխավորած ծայրաՀեղ աջ թնի քաղաքական դաղա÷արները, որոնք իրենց արւացոլումը դւան «Մեչվերեթ» թերթի 1897 թ. օդոսւոսի 15-ի Համարում ւåադրված «Երիւասարդ Թուրքիայի ծրադրի» մեջ3: ի վերջո ձնավորում սւացավ երիւթուրքերի քաղաքական կաղմակերåությունը՝ «իթթիՀադ վե թերաքքը ջեմիյեթի» («Միություն ն առաջադիմություն կոմիւե») անունով: Շարունակելով իրենց նախորդների՝ Ռեչիդի, Ֆուադի, Զեմալի, Ալիի, ՄիդՀաւի դործը, երիւթուրքերը, սակայն, չկարողացան չաւ բան ավելացնել նրանց դաղա÷արական ժառանդության վրա: ինչåես «ծերերը», «երիւասարդները» նույնåես åաչւåան էին կանդնել թուրք Հոդնորականությանը, որի բացարձակ աղդեցության ւակ էր դւնվում թուրքերի կյանքը՝ իր բոլոր արւաՀայւություններով ու դրսնորումներով: Նրանք ուժի մեջ էին թողնում մուսուլման կղերի դասակարդային իրավունքներն ու արւոնությունները, անդամ չէին մւածում ամենաթույլ իսկ քննադաւական խոսք ասել նրանց Հասցեին՝ երկյուղելով դրանով իսկ սւվեր նեւել իսլամի վրա, նսեմացնել Տե՛ս М. Кочар, Армяно-турецкое общественно-политические отношения и Армянский вопрос, Ереван, 1988, с. 73-74. Տե՛ս «Երկրի ձայնը», ‹ 20, 14 Հոկւեմբերի 1907 թ.: Տե՛ս А. Ф. Миллер, Краткая история Турции, ОГИЗ – Госполитиздат, Москва, 1948, с. 117, Ю. А. Петросян, Младотурецкое движение, “Наука”, Москва, 1971, с. 180.

սուլթան-խալիֆի կերåարը: կալվածաւեր-ավաւաåեւ, աղնըվական-աղայական վամåիր դասակարդի մոլեռանդ աջակիցներ լինելով, երիւթուրքերը բացաՀայւ արՀամարՀանք էին ւածում թուրք (չխոսելով արդեն այլաղդի) դյուղացիության, արՀեսւավորության ն ÷ոքրաթիվ բանվորության նկաւմամբ: Եվ åաւաՀական չէ, որ նրանք խորթ մնացին նույնիսկ թուրք ժողովրդին, քանղի երկար ժամանակ չէին կարողանում ձնավորվել որåես քաղաքական կուսակցություն՝ բառիս ընդունված իմասւով, չունեցան իրենց ճյուղավորումները երկրի ամեն կողմում, խուսա÷եցին բուն ժողովրդի մեջ մւնելուց ն նրան կաղմակերåելուց1: Թերնս միակ դաղա÷արը, որ երիւթուրքերը մուծեցին իրենց նախորդների թողած ժառանդության մեջ, իր դլխավոր դծերով ուղղված էր մի նåաւակի՝ ջանալ որոչակիացնել այդ ժառանդությունը ն նոր իրողությունների åայմաններում դա Հարմարեցնել թուրքական աղդայնականության (նացիոնալիղմի) աճած åաՀանջներին: ԱրւասաՀմանում աåասւանած երիւթուրքերն իրենց Համարում էին Հեղա÷ոխականներ, բայց Հեղա÷ոխական բան չկար նրանց մու: Նրանց չարժումը, որն այն ժամանակ թուրքերի մեջ դործող միակ ընդդիմադիր քաղաքական Հոսանքն էր, դեռ չա÷աղանց թույլ էր, նրանում անՀաճո քաոս կար ն նա կարու էր Հեղա÷ոխական ւարրական դասերի ու բարոյական կաւարելադործման: Նրանք, առավելադույնը, դիմումներ էին Հղում կ. Պոլսի ն ուրիչ երկրներում դւնվող թուրք բարձրասւիճան åեւական այրերին ն կրոնավորներին, Հիչաւակադրեր էին ուղղում նույնիսկ սուլթան Աբդուլ Համիդին՝ խնդրելով վերաՀասւաւել սաՀմանադրությունը ն նրա միջոցով վերջ ւալ եվրոåական åեւությունների միջամւությանը Օսմանյան կայսրության ներքին դործերին, ջնջել այն բոլոր առանձնաչնորՀումները (կաåիւուլյացիաները) ն մասնավոր իրավունքները, որոնք դարերի ընթացքում երկիրը դարձրել են եվրոåացիների

Տե՛ս Լեւոն Զորմիսեան, Համայնաåաւկեր արեւմւաՀայոց մէկ դարու åաւմութեան, Հաւ. Բ, Պէյրութ, 1962, էջ 487:

սե÷ականությունը ն այդ միջոցով վերականդնել կայսրության անցյալի ÷առքը: ԱՀմեդ Ռիղան միայն 1889-1894 թթ. այդåիսի յոթ դիմում էր Հղել Աբդուլ Համիդին1: Բայց Աբդուլ Համիդը անդամ չէր մւածում որնէ երիւթուրքի որնէ åաւասխան ւալու մասին: Սուլթանը չէր Հավաւում իր «Հիվանդ երկրի» անցյալի ÷առքի վերականդնման Հնարավորությանը ն միայն մւածում էր կայսրության դոյության åաՀåանման մասին, որին Հենց նåասւում էր եվրոåացիների առանձնաչնորՀումների կարդը: Նա քաջ դիւակցում էր, որ Թուրքիայում եվրոåացիների կաւարած ձեռնարկները ն նրանց ներդրած դրամադլուխներն են եղել åաւճառ, որ կայսրությունը չարունակվել է դոյություն ունենալ: Եվրոåական åեւությունների ւնւեսական ու քաղաքական Հակադիր չաՀերը, այդ չաՀերի վրա ծավալված կաւաղի մրցակցությունը թուրքական դիվանադիւությանը միչւ Հնարավորություն են ւվել խուսանավելու մրցակիցների միջն ն երկարաձդելու åեւության Հոդեվարքը: Ավելին, åեւության Համար վնասակար Համարելով երիւթուրքերի անլուրջ ւեսակեւը, Աբդուլ Համիդը նրանց դեմ Հալածանքներ սկսեց: իրենց Հերթին, երիւթուրքերը քննադաւության ւակ առան Աբդուլ Համիդի միանձնյա կառավարման «եղանակը»՝ նրան Համարելով կայսրության մեջ չդադարող ներքին խռովությունների, åաչւոնյաների՝ չա÷ չճանաչող ղեղծումների ն, ընդՀանրաåես, երկրի աննորմալ կացության դլխավոր åաւասխանաւուն: «Երիւասարդների» մեջ առաջ եկավ սուլթանի դաՀընկեցության դաղա÷արը: Այս անդամ նրանք այլնս չէին ընդդծում կաåիւուլյացիաների դեմ åայքարի անՀրաժեչւությունը, ավելին, եվրոåական կառավարություններին խնդրում էին խորՀրդարանը վերաՀասւաւելու Համար Հավաքական ճնչում դործադրել Աբդուլ Համիդի վրա: Երիւթուրքերը չէին ուղում սուլթանական կարդերի ւաåալումը, այլ մւածում էին դրանք «եվրոåականացնելու» մասին: Նրանք իրենց Համարում էին Օդյուսւ կոնւի բնաչրջական

Տե՛ս Ю. А. Петросян, Младотурецкое движение, с. 169.

(էվոլյուցիոն) ղարդացման ւեսաբանական Հայացքների Հեւնորդներ ն Օսմանյան կայսրությունում սåասվելիք ÷ո÷ոխությունները մւածում էին մւցնել բնաչրջական ղարդացման Հուն՝ միչւ նկաւի առնելով թուրք ւարրի դերակա չաՀերը: Հենց այդ åաւճառով նրանք վնասակար էին Համարում Հեղա÷ոխական չարժումների միջոցով սուլթանին ւաåալելը, նման չարժումները դիւելով որåես åաւրվակներ՝ արւաքին միջամւությունների Համար: ինչåես «ծերունի թուրքերը», երիւթուրքերը նույնåես վճռականաåես մերժում էին Հայկական, մակեդոնական, կրեւական, արաբական, ալբանական չարժումները ն դրանց ուղղություն ւվող կուսակցությունների դործունեությունը՝ դրանք դիւելով որåես դեåի åեւության անդամաՀաւություն ւանող չարիքներ: 19-րդ դարի 90-ական թվականների ավարւին վերջնականաåես բյուրեղացել էին երիւթուրքերի դաղա÷արական սկղբունքները ն քաղաքական åաՀանջները: Դրանք էին 1) Սուլթան Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի դաՀընկեցություն, 2) Օսմանյան Հարսւության (դինասւիայի), սուլթանական կարդերի ն խալիֆայության åաՀåանում, 3) Թուրքիայի ներքին դործերին օւար åեւությունների որնէ միջամւության կանխում, 4) Վճռական մերժում Հաւկաåես Հայկական ն Մակեդոնական Հարցերի, åայքար կայսրության ւարածքում ւեղի ունեցող բոլոր աղդային չարժումների դեմ՝ Հանուն օսմանյան Հայրենիքի ամբողջականության, 5) Պաչւåան կանդնել կայսրության ներկա Հասարակական, կրոնական ու ւնւեսական բոլոր Հասւաւություններին՝ իրենց ամբողջության մեջ, 6) Երկրի ներսում åաչւåանել ն իրականացնել օսմանականության դաղա÷արը, ընդՀանրաåես թուրքական աղդայնականությունը՝ իր բոլոր սւորոդելիներով. առաջնային Համարել քաղաքական բացարձակ կենւրոնացումը, վճռականաåես ճնչել աåակենւրոնացման ամեն ւեսակի ÷որձերը, որւեղից էլ դրանք դան, 7) ՎերաՀասւաւել ՄիդՀաւի սաՀմանադրությունը ն առաջնորդվել նրանով՝ նրա մեջ ւեսնելով չարժման մերձավոր ն Հեռավոր բոլոր նåաւակների իրականացումը, 8) Արւաքին քաղաքականության ոլորւում՝ Հեւնողականորեն åաչւåանել ալժիրցիներին, թունիս170

ցիներին, մարոկկոցիներին, Բուլղարիայի, կրեւեի, կովկասի, Անդրկասåյան երկրների ն Հնդկասւանի իսլամներին, նրանց դործոն կերåով աջակցել ւիրող կառավարությունների դեմ մղվող իրենց åայքարում: Ամբողջ իսլամական աչխարՀը Համարել մի ընւանիքի ղավակ ն նրա Հույսերի առանցքը դարձնել օսմանյան åեւությունը, այդ Հիմունքով ջանալ սերւ Հարաբերություններ մչակել իսլամական անկախ ու կիսանկախ åեւությունների Հեւ, 9) Եվրոåական ժողովուրդներին ծանոթացնել իսլամական քաղաքակրթությանը, իսլամի բարեմասնություններին, առավելություններին1: ինչåես ւեսնում ենք, երիւթուրքերի ընդՀանրական ծրադիրը Հին դաղա÷արների մի ժամանակավրեå Հավաքածու էր՝ բոլորովին Հակառակ նոր ժամանակների քաղաքական միւումներին ն քաղաքակրթության åաՀանջներին: Շաւ կողմերով դա, ըսւ էության, նույնանում էր թուրքիղմի դաղա÷արախոսությանը, որ կյանք էր առնում թե՛ երիւթուրքական չարժման ընդերքում ն թե՛ նրանից դուրս՝ թուրք մւավորականության ղանաղան չերւերում: ԱկնՀայւ է, որ կյանքում երիւթուրքերի ծավալուն ծրադրի դործադրումը անՀնարին էր խարխուլ ու մասնաւման վւանդի առջն կանդնած այնåիսի մի երկրում, ինչåիսին Օսմանյան կայսրությունն էր: իրենց Հղացած դաղա÷արները երիւթուրքերը չէին կարող իրականացնել ամենից առաջ այն åաւճառով, որ անՀնար էր կայսրության աղդային իմասւով չաւ ւարասեռ էթնիկական մասերի ձուլումից օրենքի ուժով սւեղծել ընդՀանրական դիւակցությամբ օժւված Համաձուլվածք: իր բիրւ ուժից բխող իրավունքին կռթնած օսմանցի թուրքը կայսրության օւարասեռ ժողովուրդներին դարեր չարունակ կարողացել էր ղենքի ուժով åաՀել Հնաղանդության մեջ, միաժամանակ ղանաղան արդելքներ սւեղծել, որåեսղի նրանց միջն ւնական Հասւաւուն կաå չդոյանա: Միակ թույլաւրելի կաåը

Տե՛ս Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Երիւասարդ Թուրքիա, էջ 19-20:

իչխող բռնաåեւության վարչական դրությունից բխող այն սաՀմանա÷ակ աղդամիջյան Հարաբերություններն էին, որոնք ոչ թե նåասւում էին այլացեղ ժողովուրդների ÷ոխադարձ մուեցմանը ն Համերաչխ դործակցության սւեղծմանը, այլ, ընդՀակառակը, միմյանցից Հեռանալուն, իրար վանելուն ն անջաւմանը: Այս åայմաններում՝ թուրքական åեւության բնակչության այլացեղ բաղադրիչները, բնականաբար, åեւք է ձդւեին ինքնուրույն կյանքի: Այդ ձդւումն է, որ բռնաåեւությանը խանդարել է դրանց ւարրալուծել թուրքական ղանդվածի մեջ ն սւեղծել մեկ էթնիկական ամբողջություն: Մչակութային ն իմացական անՀամեմաւ ցածր ասւիճանի վրա դւնվող թուրք ւարրը չէր կարող իր մեջ ւարրալուծել ավելի ղորեղ մչակույթներ ունեցող Հային, Հույնին, բուլղարին, արաբին... Ասիական ամենաբարբարոս åեւության՝ Օսմանյան Թուրքիայի մեջ Հայ ժողովուրդը կամավոր չէր մւել. նրան Հարկադրել էին՝ Հակառակ նրա կամքի, ն նա երբեք չէր Համակերåվել իր վիճակին: Բարոյականության օրենքներով՝ նրա իրավունքն էր՝ մնա՞լ, թե՞ չմնալ բռնաåեւության կաղմում: Բայց քանի որ բարոյականությունը միչւ ընկրկում է բիրւ ուժի առջն ն քանի որ թուրքերի ասւվածը Հենց այդ ուժն է, ուսւի Հայը, դարեր չարունակ աåրելով օսմանյան դեՀենում, այնուամենայնիվ, կարողացել էր ոչ միայն åաՀåանել իր ֆիղիկական դոյությունը, այլն՝ աղդային նկարադիրը: Եվ դա՝ իր բարձր ու Հարուսւ մչակույթի չնորՀիվ: Այդ մչակույթը նրան օժւել է ներքին անկուրում կամքով ն մչւանորոդ ուժերով, Հայ մարդուն կերւել որåես Հղոր անՀաւականություն՝ անխորւակելի ինքնուրույնությամբ: Նույնիսկ ամենաՀուսաՀաւ ն ընկճված Հայի Հոդում խլրւում է ինքնավար աåրելու ւենդը: Լինելով չեչւված անՀաւականություն, Հայն ունի ղորեղ åաւմական «ես», որը դարեր չարունակ թրծվել է աղդային մչակույթի մչւնջենավառ քուրայում: Թուրքական բռնակալության կործանիչ ձեռքի ւակ ւոչորվող Հայ աղդին այդ անչեջ քուրան մչւաåես ներարկում է Համբերություն, կամք, ւոկունություն՝ չարունակելու մնալ որåես ինքնուրույն ամբողջու172

թյուն: Միաժամանակ, ցեղի վաղնջական ձայնը նրան անդադար Հուչում է, որ միայն քաղաքական ինքնուրույն դործոն լինելու åարադայում ինքը կարող է Հարաւնել ն արժանի ւեղ ունենալ մարդկություն կոչվող մեծ ընւանիքում: Ձուլում կամ ոչնչացում - ա՛յս էր այն երկընւրանքը, որ իր ծրադրում առաջ էր քաչել ԱՀմեդ Ռիղայի քաղաքական կաղմակերåությունը: Այդ կուսակցության Համար ուրիչ ընւրանք չկար: Բայց իսկաåե՞ս չկար որնէ այլընւրանք: Մի՞թե այլաղդիների ձուլումը կամ ոչնչացումն էր թուրքական åեւության ÷րկության միակ ելքը: Արդյո՞ք նրանց ինքնավարական ձդւումները Հակառակ էին երկրի ամրաåնդման ն առաջադիմության ընթացքին: Եվ մի՞թե այն ասւիճան ներՀակ էին թուրքերի ն ոչ թուրքերի չաՀերը, որ առաջիններն սւիåված լինեին ոչնչացնելու վերջիններիս մարդկայնորեն աåրելու ձդւումները: կարելի՞ է ենթադրել, թե չկար ավելի բանական ու խելամիւ դաղա÷արների վրա խարսխված մի ուղի, որը կարողանար դիմադրավել երկրի ներքին դործերին արւաքին ուժերի միջամւությանը, խուսա÷ել նրանց Հնարավոր Հարվածներից, կայսրությունը Հեռու åաՀել մասնաւման վւանդից, նրան առաջնորդեր դեåի քաղաքական ներքին անդորրություն ն ասւիճանական բարդավաճում: իՀարկե՝ կար, դոյություն ուներ այդ ուղին, կային միջոցներ, ն այն էլ՝ չա÷աղանց արդյունավեւ ն աåաՀով: Դրանցից առաջինը ոչ միայն թուրք, այլն ոչ թուրք ժողովուրդների Համար կյանքի ն դույքի աåաՀովության ւարրական åայմանների սւեղծումն էր, նրանց ներքին կյանքը կանոնավորող աղդային Հասւաւությունների սւեղծումը, աղդային մչակույթի անարդել ղարդացման առջն արՀեսւական խոչընդուներ չսւեղծելը, օրենքի առջն օսմանյան բոլոր քաղաքացիների Հավասար լինելը: Բայց, ցավոք, այդ բոլոր խնդիրները դուրս էին երիւթուրքերի քաղաքական ծրադրերից: Նրանք մինչն վերջ այնåես էլ չըմբռնեցին, որ կայսրության այլաղդի ժողովուրդները ոչ թե ձդւում են բաժանվել ու անջաւվել թուրքերից, թուրքական åեւությունից, այլ՝ օսմանյան բռնաåեւությունից: Երիւթուրքական չարժումը միաւարր չէր: Տարբեր երկրնե173

րում դործող երիւթուրքական կաղմակերåություններին միավորում էր լոկ Հիմնական նåաւակը՝ Աբդուլ Համիդի բռնաåեւական վարչակարդի ւաåալումը, 1876 թ. միդՀաւյան սաՀմանադրության վերաՀասւաւումը ն խորՀրդարանի դումարումը: Մնացած Հարցերում նրանք ւարբեր մուեցումներ էին Հանդես բերում: Այդ ւեսակեւից բնորոչ էին այն Հակասությունները, որոնք 20-րդ դարի սկղբին դրսնորվել էին ԱՀմեդ Ռիղայի ն երիւթուրքական չարժման մյուս նչանավոր դեմքի՝ իչխան ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդինի միջն: ՍաբաՀէդդինը որդին էր սաՀմանադրական չարժման կարնոր դեմքերից մեկի՝ թուրք խոչոր åեւական դործիչ դամադ (÷եսա) ՄաՀմուդ ÷աչայի, որը Աբդուլ Համիդի քրոջ ամուսինն էր: Դամադ ՄաՀմուդ ÷աչան սաՀմանադրությունը վերականդնելու խնդրանքով բաղմիցս դիմել էր սուլթանին, բայց ամեն անդամ մերժում էր սւացել: ի վերջո, դժւվելով սուլթանի Հեւ, 1899 թ. դեկւեմբերին նա ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդին ն ԱՀմեդ ԼութֆուլլաՀ իր երկու որդիներով ֆրանսիական նավով դաղւնի ÷ախչում է Ֆրանսիա ն Հասւաւվում Փարիղում: Այսւեղ Հայրն ու երկու որդիները աչխուժորեն ընդդրկվում են երիւթուրքական չարժման մեջ ն չաւ չոււով դառնում թուրքական ւարադրության նչանավոր դործիչներ: Հաւկաåես եռանդուն դործունեություն ծավալած ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդինի չուրջ Համախմբվում են Եվրոåայում դւնվող երիւթուրք չա÷ավոր ւարրերը: ՄեՀմեդ ն ԱՀմեդ եղբայրները 1901 թ. Հրաւարակում են Հռչակադիր, ուր չարադրում են իրենց քաղաքական Հայացքները՝ Օսմանյան կայսրության ժողովուրդներին կոչ անելով՝ Համախմբվել ն Համաւեղ åայքար մղել աբդուլՀամիդյան բռնաåեւական վարչակարդը ւաåալելու Համար1: Թուրք Հեղա÷ոխականների ընդունած որոչումներն ու Հայւարարությունները Հայ քաղաքական դործիչների մի մասի մու

Տե՛ս Ю. А. Петросян, Младотурецкое движение, с. 201.

åաւրանք էր սւեղծել, թե ասւիճանաբար բարենåասւ Հող է սւեղծվում թուրքերի ն Հայերի միջն բարեկամություն Հասւաւելու Համար: Եվ դա նրանց մղում էր որոչակի դործողությունների: Օրինակ՝ Վասåուրականում ÷որձում էր թուրքերի Հեւ կաåեր Հասւաւել Արամ Մանուկյանը: Նա չ÷վում էր թուրք երնելիների, առնւրականների, åաչւոնյաների, Հաւկաåես՝ åարղ դյուղացիների Հեւ: կոմսը (ՎաՀան Փա÷աղյան) վկայում է, որ նա «իր աւրբեջանական «քէոռ-թո÷ալ» թաթարերէնով չէր քաչուեր մւնելու նաեւ թուրք åաչւօնական եւ անåաչւօն չրջանակներուն մէջ: իր անկաչկանդ ու åարղ կեցուածքով սկսեր էր ժողովրդականութիւն ձեռք բերել թուրքերու եւ մեր ժողովուրդի մէջ, ընւանի էր բոլորին եւ Հաճոյակաւար, երբ իրեն դիմէին»1: «Բիւրւն ու թուրքը, եթէ անիրաւուած էին ու ճնչուած, նոյնքան անվերաåաՀօրէն կրնային Արամին մօւենալ, որքան Հայ դիւղացին կամ իր մօւիկ բարեկամը»2,- Հասւաւում էր ականաւեսներից մի ուրիչը: Թուրք Հաղվադյոււ ընդդիմադիրներին մերձեցնելու Համար ջանքեր էին դործադրում նան Դուրան-Բարձրավանդակի դործիչները: Այդ նåաւակով, օրինակ, Գնորդ Զավուչն անցել էր Խնուս, Ավրանա Արամը նույն նåաւակով մեկնել էր Բուլանուխ, Ռուբենը դնացել էր Մուչ ն դաղւնի ւեսակցություններ ունեցել ոսւիկանաåեւ ՄեՀմեդ էֆենդիի ն Մուչում թուրքական ղորքերի Հրամանաւար Բեոսե բինբաչիի (Հաղարաåեւ) Հեւ: Հաւկաåես ջերմ էր անցել ՄեՀմեդ էֆենդիի Հեւ Ռուբենի Հանդիåումը: Սա Հայ էր, Տարոնի Բուլանուխ դյուղից: Երիւասարդության ւարիներին եղել էր ուսուցիչ ն մւել Հայ Հեղա÷ոխականների չարքերը: իչխանության կողմից ենթարկվել էր Հալածանքների ն բանւարկվել: Անկարող լինելով դիմանալու բանւային ւանջալից Հարցաքննություններին ու չարչարանքներին, մաՀվան վւանդից աղաւվելու Համար կրոնա÷ոխ էր եղել, իսլամացել: Արդեն որåես թուրք, ասւիճանաբար ար1

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, Պէյրութ, 1952, էջ 20-21: «Արամը», ԹեՀրան, 1969, էջ 454:

ժանացել էր իչխանությունների վսւաՀությանը ն նույնիսկ åաչւոն սւացել ոսւիկանության մեջ: Տարիների ընթացքում ՀեւղՀեւե առաջադիմելով, Հասել էր ոսւիկանաåեւի բարձր ասւիճանին: Բայց ՄեՀմեդը Հոդու խորքում մնացել էր Հայ ն ձեռքից եկած օդնությունն էր Հասցնում Հայ Հեղա÷ոխականներին՝ մասնավորաåես Տարոնում, ուր ն կաå էր Հասւաւել Ռուբենի Հեւ՞: Թուրքերի Հեւ Հայ դործիչների Հարաբերությունները դիåվածային բնույթ ունեին ն երկու կողմերի՝ միմյանց նկաւմամբ անվսւաՀության դրոչմն էին կրում: Երբ ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովում (Վիեննա, 1907 թ.) Եղիչե Թո÷չյանը Համողված ասում էր, թե Դաչնակցությունն ամեն կերå åեւք է աջակցի թուրք ընդդիմադիր ն դժդոՀ ւարրերին, նրանց դիւակցության բերի ն դրդռի կառավարության դեմ, Անդրանիկը Հակադարձում էր նրան՝ ասելով. «Այսւեղ ցանկութիւն է յայւնւում որ մենք աչխաւենք [դիւակցութեան] բերել թուրքերին: Գեղեցի՛կ, բայց մենք դեռ չենք կարողացել մեր իսկ Հայերի դիւակցութիւնը ղարթնեցնել, կարող կլինե՞նք արդեօք, թուրքերի մէջ յաջողութիւն ունենալ: Զենք կարող. ղուր է կարծում Թո÷ճեանը, թէ թուրքերը կմիանան մեղ՝ կառավարութեան դէմ ընդՀանուր ուժերով կռուելու Համար. ղուր է, որովՀեւեւ ինքը Թո÷ճեանն է ասում, թէ թուրքի մէջ աւելութիւնը դէåի քրիսւոնեաները՝ դեռ ղօրեղ է եւ կարող է ամէն րոåէ åայթել...»1:

՞

ՄեՀմեդ էֆենդու մասին Ռուբեն Տեր-Մինասյանը բավական ւեղեկություններ է ւալիս իր Հուչերում: Նրա մասին կա նան մի Հոդված «Հայրենիք» ամսադրի 1956-ի Հուլիս ն օդոսւոս ամիսների Համարներում: «Նիւթեր Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութեան Համար», Հաւ. Գ, էջ 115:

ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԸՆԴԴիՄԱԴիՐ ՈՒԺԵՐի

ԱՌԱԶիՆ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎԸ

Այլացեղ ւարրերի, առանձնաåես երիւասարդ թուրքերի Հեւ դործակցության Հնարավորությանը չարունակում էին Հեւամոււ լինել Հնչակը ն Դաչնակցությունը: Հայկական Հեղա÷ոխության Համար այդ բախւորոչ խնդիրը åարբերաբար արծարծվում էր «Հնչակի» ն «Դրօչակի» էջերում: Թուրք ընդդիմադիրների Հեւ դործակցելու Հնչակի ն Դաչնակցության՝ նախկինում կաւարած ÷որձերն անցել էին աåարդյուն: Երիւթուրքերից չաւ քչերն էին դաղա÷արական դործչի Հաւկանիչներ երնան բերում: Անդունդ էր բաժանում Հայկական աղդային կուսակցությունների ն երիւթուրքերի մարւավարության (ւակւիկայի), խառնվածքի ու աչխարՀայացքի միջն: Վերջիններիս Հայամերժ նեղ աղդայնամոլությունը Հայ-թուրքական Հարաբերությունների բարելավման ճանաåարՀի Հիմնական խոչընդուն էր: Երիւթուրքերը երբեք չընդունեցին Հայ ժողովրդի ուրույն դաւը՝ սրբադործված Հարյուր Հաղարավոր ղոՀերի արյունով ն դիվանադիւական ÷ասւաթղթերով: Այս մուսուլման «ըմբոսւների» չարքերում չկար ո՛չ բարի կամեցողություն, ո՛չ դաղա÷արական ոդնորություն ն ո՛չ էլ, առՀասարակ, կռվելու ցանկություն: Ավելին, իրենց Հայւարարելով Հեղա÷ոխականներ, երիւթուրքերը, դաղւնի թե բացաՀայւ, Հանդես էին դալիս Հեղա÷ոխականների դեմ, նրանց Հարվածում էին, երբ ներկայանում էր Հարմար åաՀը: Հիմնականում ֆրանսերեն Հրաւարակած իրենց դրքույկներում ն Հոդվածներում՝ դիմելով եվրոåացիներին, նրանք Հայւարարում էին, թե Հայ Հեղա÷ոխականները, ըսւ էության, ավաղակներ են, ոճրադործներ, որոնց Հիմնական նåաւակը Օսմանյան կայսրության արնելյան նաՀանդներում մուսուլմաններին կուորելը ն միաւարր Հայկական åեւություն սւեղծելն է: Երիւթուրք åարադլուխ ԱՀմեդ Ռիղա բեյը Եվրոåայի առջն Հայ Հեղա÷ոխականներին ի ցույց էր դնում որåես ռուսական կառավարության վարձկանների:

Զնայած դրան, Հենց երիւթուրք åարադլուխներից մեկի՝ իչխան ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդինի, նրա Հոր ն եղբոր նախաձեռնությամբ նախաւեսվեց Հրավիրել օսմանյան ընդդիմադիր ւարրերի Համաժողով՝ քննարկելու Համար ընդՀանուր դործակցություն դլուխ բերելու խնդիրը: Համաժողովի Հրավիրումը նախաåաւրասւելու Համար սւեղծվեց նախաձեռնող խումբ, որի մեջ էին իչխան ՍաբաՀէդդինը, նրա մերձավոր դաղա÷արակից, խոչոր åաչւոնյա եղած, աåա ւարադրված իսմայիլ Բեմալը, ՄիդՀաւ ÷աչայի որդի Ալի Հեյդար ՄիդՀաւը, նախկին նչանավոր åաչւոնյա, ւարադիր իսմայիլ Հակկը բեյը: Խմբում Հայերին ներկայացնում էր Սիսլյանը (Ավեւիս ԱՀարոնյան), Հույներին՝ Ֆրադուիսը ն Մուսիրիս Գիդիսը1: Օսմանյան ընդդիմադիր ւարրերի առաջին Համաժողովը ւեղի ունեցավ 1902 թ. ÷եւրվարի 4-9-ը, Փարիղում, ՍաբաՀէդդինի ւանը: Ներկայացված էին երիւթուրքական չարժման երկու թները՝ իչխան ՍաբաՀէդդինի ն ԱՀմեդ Ռիղայի դլխավորությամբ: Համաժողովին մասնակցում էր 60-70 մարդ (մի այլ վկայությամբ՝ 47)2: Նրանց թվում էին՝ թուրքեր, Հայեր, Հույներ, արաբներ, ալբանացիներ, չերքեղներ, քրդեր, Հրեաներ: Թուրք մասնակիցների թվում էին, բացի ԱՀմեդ Ռիղայից ն իչխաններ ՍաբաՀէդդինից ու ԼութֆուլլաՀից, երիւթուրքական ւարադրության այնåիսի նչանավոր դործիչներ, ինչåիսիք էին իսմայիլ Բեմալը, Խոջա կադրին, Խալիլ Ղանեմը, Ալի Հեյդար ՄիդՀաւը, իբրաՀիմ Թեմոն, Նաղըմը, Ալի Ֆախրին ն ուրիչներ: Համաժողովին Հրավիրվել էին նան Հայ քաղաքական երեք կուսակցությունները՝ Հնչակը, Դաչնակցությունը ն Վերակաղմյալ Հնչակյանը: Վերջին երկու կուսակցությունները Համաժողովին ներկայացան երեքական åաւդամավորներով: Դաչնակցությունը ներկայացնողների թվում էին Ավեւիս ԱՀարոնյանը (Սիսլյան), ՎաՀան Փա÷աղյանը3: Զնայած կրկնակի ՀրավերնեՏե՛ս Ю. А. Петросян, Младотурецкое движение, с. 205. Նույն ւեղում: Տե՛ս «Վէմ», ‹ 1, Հունվար-÷եւրվար, 1934, էջ 122:

րին, Հնչակյանները, առաջնորդվելով իրենց կուսակցության երրորդ ընդՀանուր åաւդամավորական ժողովի որոչումով, մերժեցին մասնակցել ձեռնարկին: Բանի որ երիւթուրքական թներից մեկը՝ ՍաբաՀէդդինի խումբը, դեռ չէր ձնավորվել որåես Հսւակ ծրադիր ունեցող քաղաքական կաղմակերåություն, ուսւի նրա åաւվիրակներից ոմանք չունեին քաղաքական åարղ Հայացքներ, ինչåիսիք ունեին ԱՀմեդ Ռիղայի կաղմակերåությունը ներկայացնող åաւդամավորները: Այդ իրողությունը վկայակոչելով, Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյանը նչել է. «Համադումար կաղմակերåելու նախաձեռնութիւն սւանձնողները իրենք որոչեալ կողմ, կուսակցութիւն չէին ներկայացնում. նրանք անՀաւներ էին եւ բերում էին լոկ իրենց աղդեցութիւնը, ւիւղոսը, աղնուաåեւական ծադումը: Զունենալով բիւրեղացած դաղա÷արաբանութիւն, նրանք նոր կաղմակերåութիւն սւեղծելու ճիդ էլ չէին անում...»1: Համաժողովի նախադաՀ ընւրվեց իչխան ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդինը, ÷ոխնախադաՀներ ընւրվեցին Հույն Մուսիրիս Գիդիսը՞ ն Հայ Սիսլյանը: Բացի այդ, Հաչվի առնելով միդՀաւյան սաՀմանադրությունը կյանքի կոչելու ուղղությամբ դամադ ՄաՀմուդ ÷աչայի թա÷ած բաղմամյա ջանքերը, åաւդամավորները նրան Համաժողովի åաւվավոր նախադաՀ ընւրեցին2: Նախաձեռնող խմբի Հանձնարարությամբ՝ Համաժողովը բացեց ավադադույն åաւդամավոր, բանասւեղծ Հուսեյն Սիրեւ բեյը, աåա Հանդես եկավ ՍաբաՀէդդինը: Երիւթուրք ն Հայ åաւդամավորների միջն անլուծելի խնդիրներ ծադեցին Համաժողովի աչխաւանքի առաջին իսկ åաՀերից: «Հայ երկու կուսակցութիւնների ներկայացուցիչները,- դրել է Սւ. ՍաåաՀ-Գյուլյանը,- չյաåաղեցան, առաջին Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ ւåադրութիւն, Պէյրութ, 1974, էջ 195-196: ՞ Ժամանակին «Դրօչակը» սխալմամբ դրել է թե Հույների կողմից ÷ոխնախադաՀ է ընւրվել Սաւասին (ւե՛ս «Դրօչակ», ‹ 2 (122), ÷եւրվար, 1902, էջ 24): Տե՛ս Ю. А. Петросян, Младотурецкое движение, с. 205.

նիսւին իսկ, իրենց կաւարեալ յուսախաբութիւնն ունենալու. եւ անձամբ, ÷որձով ւեսնելու, լսելու, չօչա÷ելու այն՝ ինչ որ չաւ երկար ւարիներ առաջ, մեր կուսակցական (Հնչակյան:- Հ. Ս.) դրականութիւնը ասել, դրել, բացաւրել էր»1: Երբ քննարկման դրվեց ժողովի åաչւոնական դործածության լեղվի Հարցը ն ընթերցվեց մանդաւային Հանձնախմբի ղեկույցը, Հայ åաւվիրակները, բողոքելով, åաՀանջեցին åաչւոնական Համարել բոլոր ելույթ ունեցողների աղդային լեղուները: Նրանք նան խոր դժդոՀություն Հայւնեցին, որ Համաժողովին մասնակցելու Հրավերներ չէին ուղարկվել մակեդոնացի Հեղա÷ոխականներին: Հայկական կողմի åաՀանջները մասամբ բավարարելուց Հեւո, ՍաբաՀէդդինը ներկայացրեց Համաժողովում քննարկվելիք՝ իր կուսակցության Հավանությունն սւացած Հեւնյալ Հարցերը. 1) Բացառել աբդուլՀամիդյան վարչակարդի Հեւ որնէ դործակցություն, 2) Օսմանյան կայսրությունը բարե÷ոխել ն սւեղծել այնւեղի բոլոր աղդերի սերւ միություն, նրանց մասնակից դարձնել երկրի կառավարմանը, օրենքի առջն Հավասարեցնել բոլորի իրավունքներն ու åարւականությունները, նրանց մեջ խթանել օսմանյան ընդՀանուր Հայրենիքին նվիրվածության ու Հավաւարմության ղդացումը, 3) ՊաՀåանել կայսրության ամբողջականությունն ու անբաժանելիությունը, երկրի ներսում Հասւաւել օրինականություն, կարդ ու կանոն, դործածության մեջ դնել 1876 թ. միդՀաւյան սաՀմանադրությունը, որը Հռչակել էր օրենքի առջն բոլոր աղդերի իրավաՀավասարություն, 4) Ուժի մեջ թողնել Թուրքիայի Հեւ կնքած միջաղդային Համաձայնադրերը, այդ թվում՝ Բեռլինի 1878 թ. կոնդրեսի ընդունած դաչնադրի կեւերը ն դրանք ւարածել կայսրության բոլոր նաՀանդների վրա անխւիր: ՍաբաՀէդդինի ներածական ելույթից Հեւո լուրջ քննադաւությամբ Հանդես եկան Հայ åաւվիրակները: Հայերը Համա1

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, էջ 197:

կարծիք էին նրա առաջարկած կեւերից միայն առաջինի Հեւ, իսկ մյուսները իրենց Համար անընդունելի Համարեցին: Նրանք Հաւկաåես վճռականորեն մերժեցին չորրորդ կեւը, լավ Հասկանալով, որ, առաջ քաչելով 61-րդ Հոդվածը կայսրության մյուս բոլոր աղդերի վրա ւարածելու դաղա÷արը, երիւթուրքերը, դրանով իսկ, ոչ միայն նåաւակ ունեին Հոդվածը ղրկել բովանդակությունից, այլն առաջ բերել Համաժողովի մյուս ոչ թուրք åաւդամավորների անբարեՀաճ ու թչնամական վերաբերմունքը Հայ åաւդամավորների ն Հայկական դաւի նկաւմամբ: Զնայած այդ վւանդին, Հայերը դեմ արւաՀայւվեցին 61րդ Հոդվածը աåադայի անորոչ խոսւումների լաբիրինթոսում ւարրալուծելու ւեսակեւին: Նրանք երիւթուրքերին ասում էին, որ Հայկական Հարցի լուծման երեք ւարբերակ կա. 1) Զենքի, աåսւամբությունների միջոցով աղաւադրության ձեռքբերում Հայասւանի Համար, 2) Ռուսասւանի կողմից Հայասւանի դրավում, 3) Հայասւանում բարենորոդումների անցկացում: Հայերը վերջինն են ուղում: Նրանք երիւթուրքերին Հիչեցնում էին, որ Բեռլինում ընդունված ÷ասւաթղթի՝ Հայկական Հարցին վերաբերող Հիչյալ Հոդվածը խմբադրվել էր միմիայն Հայասւանում ւիրող անւանելի վիճակը ÷ոքր ինչ բարվոքելու Համար, ուսւի Օսմանյան կայսրության ուրիչ նաՀանդների վրա դա ւարածելն անօդոււ ղբաղմունք կլինի: Աչքի առաջ ունենալով Հայկական նաՀանդների ցեղային ն այլ կարդի ւեղական åայմանները, մեծ ւերությունների ընդունած Հիչյալ Հոդվածը ձնակերåվել էր՝ նկաւի ունենալով միայն Հայերի օրՀասական դրությունը: ի åաւասխան Հայ åաւդամավորների վճռական առարկություններին, իչխան ՍաբաՀէդդինն առաջարկեց ÷ոխղիջումային ւարբերակ, այն է՝ երիւթուրքերը կընդունեն ն դործողության մեջ կդնեն 61-րդ Հոդվածը, եթե Հայերը այսուՀեւ 1) այլնս չդիմեն եվրոåական åեւություններին, նրանց չսւիåեն միջամւել թուրքական åեւության ներքին դործերին, 2) այլնս Հրաժարվեն սուլթանական կարդերի դեմ ղինված åայքարից, որը կարող է բաղմաղդ երկրի քայքայմանը ւանել: Հայ åաւդամավորները Հայւնվել էին մի åաղ, անՀյուրըն181

կալ մթնոլորւում: Օսմանցի ւարրերից նրանք չւեսան բարեկամության ու անկողմնակալության դեթ մի ÷ոքր վերաբերմունք: Թուրքական դրդռիչ աղդայնամոլությունն այնւեղ դրսնորվում էր ամեն առիթով: Հաւկաåես անւանելի էր åաՀվածքը ԱՀմեդ Ռիղայի, որը չէր թաքցնում իր թչնամանքը ոչ միայն Հայ դաւի, այլն Հայ ժողովրդի նկաւմամբ: Տարիներ անց, ինքը՝ Ռիղան խոսւովանել է. «... Մեր առաջին (1902 թ.:- Հ. Ս.) կոնդրէսի մէջ åրն. ԱՀարոնեանն ասաց, որ Հայերը ամէն թուրքի Հեւ կարող են Համաձայնել, բայց åրն. ԱՀմէւ Ռիղա, քեղ Հեւ՝ երբեք»: Ճակաւիս ասաց. «Բանի որ դու կաս, Հայերի եւ թուրքերի միջեւ ոչ մի Հասկացողութիւն կարող է լինել. Հայ կուսակցութիւնների եւ թուրք կուսակցութիւնների միջեւ ոչ մէկ Համաձայնութիւն կարող է ւեղի ունենալ...»1: Երիւթուրքերը Դաչնակցությունից åաՀանջում էին Հրաժարվել ոչ միայն Հայ դաւից, այլն Հայ անունից, այն է՝ միանդամ ընդմիչւ կոչվել օսմանցի: Նրանք առաջնորդվում էին այն թեղով, թե բոլորն էլ օււոմաններ են՝ թուրք, Հայ, Հրեա, բուլղար, Հույն... «Եթէ ուղում ենք բարեկամաբար աåրել, åէւք է որ մի կողմ թողնենք աղդութեանց անՀեթեթ åաՀանջները»2: Զընդունելով ÷ոխղիջման դալու առաջարկը, Հայ åաւվիրակությունը ավելորդ Համարեց իր Հեւադա մասնակցությունը Հարցերի քննարկմանը ն Հեռացավ Համաժողովից: Այդ քայլը երիւթուրքերը ÷որձեցին առավելադույնս դործածել ՀակաՀայկական քարողչության մեջ՝ իրենց թերթերի էջերում Հայւարարելով, թե Հայկական կոմիւեները դեմ են երկրում սաՀմանադրական կարդերի Հասւաւմանը: Օսմանյան կայսրության ընդդիմադիր ուժերի առաջին Համադումարը չլուծեց իր առջն դրված խնդիրները: Մի կողմից՝ նրա բաղմաղդ կաղմը ն դրանից բխող Հակասությունները, մյուս կողմից՝ երիւթուրքերի չարքերում եղած լուրջ ւարաձայնություններն սւեղծել էին ծանր մթնոլորւ, որը ն կանխորոչեց

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 201: Նույն ւեղում, էջ 196:

Համադումարի անՀաջող ավարւը: Խոր ւարաձայնությունների մթնոլորւում ընթացող Համաժողովը, ըսւ էության, վիժեց թուրքերի մեղքով: Համաժողովի մասնակիցների, այդ թվում երիւթուրք åաւվիրակների չարքերի åառակւումը åաւճառ դարձավ, որ արդեն ձնավորված ն ԱՀմեդ Ռիղայի դլխավորած «Միություն ն առաջադիմություն» կաղմակերåությունից բացի երիւթուրքերն ունենան նրան Հակունյա երկրորդ կուսակցությունը՝ իչխան ՍաբաՀէդդինի դլխավորած «Անձնական նախաձեռնության ն աåակենւրոնացման ընկերությունը»՞: «Միություն ն առաջադիմություն» կաղմակերåության նչանավոր դործիչներն էին, բացի ԱՀմեդ Ռիղայից, Սամի÷աչաղադե Սեղայի բեյը, Հայւնի åաւմաբան ԱՀմեդ Սաիբը, Սաիդ ՄաՀիրը, Նաղըմը ն ԲեՀաէդդին Շաքիրը, որոնք իչխանության կենւրոնացման ջերմ կողմնակիցներ էին ն երկրի ներքին դործերին օւար միջամւությունների անղիջում Հակառակորդներ: Համաժողովից Հեւո «Միություն ն առաջադիմություն» կաղմակերåության «Մեչվերեթ» åաչւոնաթերթի կողքին, դարձյալ Փարիղում, Հանդես եկավ մի նոր åաչւոնական օրդան՝ «Շուրա-ի ումմեթ» («Աղդային խորՀուրդ») թերթը: Երկու թերթերն էլ դաղւնի ւարածվում էին կայսրության մեջ: Համաժողովի ավարւից ընդամենը մի քանի օր անց՝ 1902 թ. ÷եւրվարի կեսերին սւեղծված «Անձնական նախաձեռնության ն աåակենւրոնացման ընկերության» Հիմնադիրները եղան, բացի ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդինից (նախադաՀ), ԱՀմեդ Ֆաղիլը (դլխավոր քարւուղար), իսմայիլ Բեմալը, դոկւ. Ռիֆաթը, դոկւ. ՆիՀադ Ռեչադը, դոկւ. Սաբրին, դնդաåեւ Զեքին, բանասւեղծ Հուսեյն Թոսունը, Միլասլի Մուրադը: Շաւ չանցած սկսեց լույս ւեսնել «Ընկերության» åաչւոնաթերթը՝ «Թերաքքը»: Ասւիճանաբար սւեղծվեցին «Ընկերության» մի չարք բաժանմունքներ ինչåես բուն Օսմանյան կայսրության մեջ (իղ-

՞ Գրականության մեջ օդւադործված է նան «Անձնական նախաձեռնության ն աåակենւրոնացման լիդա» անվանումը:

միր, կարին, Տրաåիղոն, Դամասկոս), այնåես էլ կայսրության սաՀմաններում անվանաåես դւնվող Եդիåւոսում (կաՀիրե): Երիւթուրքական չարժման երկու թները ներկայացնող՝ ԱՀմեդ Ռիղայի ծայրաՀեղ աղդայնական «Միություն ն առաջադիմություն» կաղմակերåության ն ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդինի աղաւական-բուրժուական «Ընկերության» կենւրոնը Փարիղն էր. այսւեղ էին լույս ւեսնում նրանց åաչւոնաթերթերը, քաղաքական բովանդակություն ունեցող դրքույկները, ՀակաաբդուլՀամիդյան կոչերը: Արդեն 1902 թ. կեսերից մի չարք կարնոր Հարցերում դրսնորվեցին սկղբունքային ւարաձայնություններ ԱՀմեդ Ռիղա բեյի ն իչխան ՍաբաՀէդդինի միջն, որոնք Հիմնականում բխում էին Օսմանյան կայսրության աåադա åեւական վարչաձնի նրանց åաւկերացումներից: ԱՀմեդ Ռիղայի ն նրա դաղա÷արակիցների իդեալը սաՀմանադրական միաåեւությունն էր՝ Հույժ կենւրոնացված կառավարման Համակարդով: Այս åաՀանջի օդւին Հանդես եկավ արւասաՀմանյան երիւթուրքական խմբերի մեծ մասը: Տվյալ ւեսակեւը չաւ Համակիրներ ունեցավ նան կայսրության ւարբեր վայրերում ւեղակայված ղինվորական մասերում: Դրանցից մեկը «Օսմանյան աղաւություն» դաղւնի կոմիւեն էր, որը, լիովին Հավանություն ւալով ԱՀմեդ Ռիղայի ւեսակեւներին, կաղմակերåչորեն միացավ «Միություն ն առաջադիմություն» կաղմակերåությանը: Բաղաքական կաղմակերåության Հեւ ղինվորական կաղմակերåության միավորումը առաջադրել էր երկու ղեկավար կենւրոն ունենալու åաՀանջը: Արդեն վերը խոսվել է այն մասին, որ «Միություն ն առաջադիմություն» կաղմակերåության Փարիղի ղեկավարության մի մասը ւեղա÷ոխվել ն Հասւաւվել էր Սալոնիկում, որåեսղի Հնարավոր լիներ ավելի մուիկից ղեկավարել կայսրության ւարածքում դործող բջիջների աչխաւանքը: Փարիղում մնացած մյուս մասն առաջվա åես Հանդիսանում էր կաղմակերåության դաղա÷արական կենւրոնը՝ ւոն ւալով նրա ողջ դործունեությանը: իչխան ՍաբաՀէդդինի կաղմակերåությունը սուլթանի

նկաւմամբ ավելի արմաւական ընդդիմություն էր ն աչխուժորեն Հանդես էր դալիս «Միություն ն առաջադիմություն» կաղմակերåության՝ սուլթանիղմի նկաւմամբ չա÷ից ավելի մեղմ վերաբերմունքի դեմ: Օսմանյան åեւության՝ Եվրոåայում ն այլուր իսկական բարեկամները նրա աåադան ւեսնում էին որåես ինքնավար երկրներից բաղկացած մի մեծ դաչնություն, որի մեջ, բացի բուն Թուրքիայից, մւնելու էին բալկանյան աåադա ինքնավարությունները: Այդ բանին էին ձդւում նան Հայերը: Միայն այդåիսի դաչնային åեւությունն ի վիճակի կլիներ դիմակայելու Թուրքիայում եվրոåական ւերությունների չաՀաւակություններին ն նվաճողական ւենչանքներին: իչխան ՍաբաՀէդդինն ու նրա կողմնակիցները դնալով ավելի ու ավելի Հակվում էին օսմանյան դաչնության դաղա÷արին, ավելի Հաճախ քննադաւում այն երնույթները, որոնք, որåես խոչընդուներ, ընկած էին դեåի այդ նåաւակը ւանող ճանաåարՀին: Նրանք Հանդես էին դալիս աåակենւրոնացյալ վարչական Համակարդի օդւին՝ Օսմանյան կայսրության ամբողջականության åարւադիր åաՀåանման åայմաններում: Աåակենւրոնացումն ենթադրում էր ւեղական իչխանություններին ւալ լայն լիաղորություններ ն այդ Համաչարադրանքում էլ լուծված Համարել աղդային Հարցը: Փարիղի առաջին Համաժողովից Հեւո եկած չորս-Հինդ ւարիներն երիւթուրքերի Համար անՀեւնանք չանցան: Թուրքիայում նչանակալից ÷ո÷ոխություններ էին կաւարվել: Ռուսասւանի ն Պարսկասւանի աղաւադրական չարժումները մի կողմից, մյուս կողմից կասւեմունիում, Տրաåիղոնում ն, մանավանդ, կարինում թուրք բնակչության քաղաքական խռովաՀույղ ցույցերն ու արյունաՀեղ անցքերը կենդանություն ն եռանդ էին ներչնչել Եվրոåայում նսւած երիւթուրք åարադլուխներին ն ծույլ դաղա÷արախոսներին: իրենց մամուլում արվող «խաղաղ առաջընթացի» քարողները, կյանքի երկաթե ւրամաբանությամբ, նրանք ասւիճանաբար ÷ոխարինեցին երբեմն-երբեմն կաւարվող մարւական կոչերով: Եվրոåական քաղաքակրթական արժեքներն ասւիճանաբար կենարար ար185

յուն էին ներարկում (թեն ÷ոքր չա÷աբաժիններով) նան մուսուլմանական աղաւականների մի մասի երակներում: Երիւթուրքերի բովանդակ աչխարՀայեցությունն ասւիճանաբար թեքվում էր դեåի ձախ՝ ձդւելով ըսւ կարելվույն ներդաչնակվել իրականության åաՀանջների Հեւ: Ավելին, երկար դեդերումներից Հեւո, նրանք Հեղա÷ոխությունն իրենց Համար նչանաբան դարձրին: Երկրի ւարբեր ւեղերում բորբոքված ւրամադրությունները նրանց սւիåեցին չարժման ջերմ ÷ասւաբան դառնալ: Թուղթն առաջվա åես այլնս անղոր էր ռմբակոծելու սուլթանական Բասւիլը: Հարկավոր էին որոչակի դործեր: Հարկավոր էին բռնի միջոցներ, ն նրանք սկսեցին ներբողել դրանք: ԱՀմեդ Ռիղան դարձավ յակոբին: Բայց Հաւկաåես կարնոր էր, որ երիւթուրքերի մի մասի մու դնալով Հասունանում էր կայսրության մյուս աղդերի Հեղա÷ոխականների Հեւ միասնաբար դործելու ւրամադրությունը:

ԵՐիՏԹՈՒՐԲԵՐի ՀԵՏ ԴԱՇՆԱկՑԵԼՈՒ ԱՌԱԶԱՐկՆԵՐի

կԱՏԱՐՅԱԼ ՄԵՐԺՈՒՄԸ ՀՆԶԱկՅԱՆՆԵՐի կՈՂՄիՑ

1906 թ. սկղբներից երիւթուրքերն ավելի Հաճախ էին Հայկական Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունների ներկայացուցիչներին Հանդիåելու ցանկություն Հայւնում: Նրանք Համադործակցության նոր ուղիներ էին ÷նւրում ոչ միայն Դաչնակցության Հեւ, որը ոչ åակաս (եթե չասենք ավելի) åաւրասւակամ էր դործակցության ճանաåարՀին նոր, ավելի արմաւական քայլեր կաւարելու, այլն Հնչակյանների Հեւ, որոնք որնէ Հավաւ չունեին նրանց նկաւմամբ ն չեչւը չարունակում էին դնել Հայկական քաղաքական բոլոր ուժերի դաչինքի սւեղծման անՀրաժեչւության վրա: Հայկական Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունների Հեւ Համադործակցելու երիւթուրքերի ձդւումը ւվյալ ժամանակաչրջանում թելադրված էր մի չարք åաւճառներով, որոնց թվում åակաս կարնոր չէր այն, որ կայսրության Հաւկաåես արնելյան նաՀանդներում սւեղծված երիւթուրքական նորասւեղծ

բջիջներն ի վիճակի չէին այն դերակաւարությունն ունենալու, ինչ կարող էին վաղուց ձնավորված ն իչխանությունների դեմ åայքարի մեծ ÷որձ ունեցող Հայկական քաղաքական ուժերի կառույցները՝ իրենց Հեղա÷ոխական դործունեությամբ ու ÷որձառությամբ, անդամների թվով, ժողովրդականությամբ ու Եվրոåայի առաջադիմական չրջաններում վայելած Համակրանքով1: ԲացաՀայւ թե քողարկված Հակակրանք ւածելով Հայկական քաղաքական ուժերի Հանդեå, երիւթուրքերն սւիåված էին ընդունել նրանց այդ ակնՀայւ առավելությունը, սովորել նրանցից ն Համակերåվել Հայկական դործոնի Հեւ: Արդեն նախընթաց ավելի քան մեկ ու կես ւասնամյակում երիւթուրքական չարժման ղեկավարները բաղմիցս Համողվել էին, որ Համեմաւաբար Հեչւ է լեղու դւնել ՀՅ դաչնակցության, քան ՍԴ Հնչակյան կուսակցության Հեւ: Այդ ժամանակաչրջանում Հնչակյան ն երիւթուրք ղեկավարների միջն մի քանի անդամ ւեղի էին ունեցել Հանդիåումներ, որոնք անարդյունք էին վերջացել2: Հնչակյանները կոչւ ու անղիջում վերաբերմունք ունեին Հաւկաåես «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի ու նրա Հիմնադիր ԱՀմեդ Ռիղայի նկաւմամբ, քանի որ դաչնակցականներից չաւ ավելի վաղ էին Հարաբերվել նրանց Հեւ ն չաւ ավելի լավ էին ըմբռնել նրանց բուն էությունը՞: Տե՛ս Լեւոն Զորմիսեան, Համայնաåաւկեր արեւմւաՀայոց մէկ դարու åաւմութեան, Հաւ. Բ, էջ 487: Տե՛ս М. Кочар, Армяно-турецкое общественно-политические отношения и Армянский вопрос, с. 78-87. ՞ Երիւթուրք-Հնչակ ÷ոխՀարաբերությունները բացաՀայւող դրվածքների թվում առանձնանում է Սւ. ՍաåաՀ-Գյուլյանի «Պաւասխանաւուները» արժեքավոր դիրքը, որ Հեղինակվել է 1915 թ. օդոսւոսին, կաՀիրեում ն լույս է ւեսել 1916-ին, Հելիոåոլսում (Եդիåւոս): Գրվածքը նախաåես, որåես Հոդվածաչար ւåադրվել է «Պալքանեան մամուլ», մասամբ էլ «ինքնավար Հայասւան» åարբերականներում: Լինելով Հնչակյան կուսակցության խոչոր ղեկավարներից մեկը, ՍաåաՀ-Գյուլյանը երիւթուրք åարադլուխների Հեւ բաղմաթիվ Հանդիåումների արդյունքում նրանց մասին կաղմել էր խորաåես դիւակցված չաւ բացասական կարծիք, որը բաղմաթիվ Հիմնավոր ÷ասւերով արւացոլված է աչխաւության մեջ: Գիրքը վերաՀրաւարակվել է 1974-ին, Բեյրութում:

Սւ. ՍաåաՀ-Գյուլյանը, որ անձնաåես չաւ լավ դիւեր ԱՀմեդ Ռիղային, քանղի 90-ական թվականների սկղբներից բաղմիցս Հանդիåել էր նրան, ւվել է երիւթուրք åարադլխի Հեւնյալ բնութադրությունը. «ԱՀմէդ Ռիղան իր ընկերային յարաբերութիւնների մէջ՝ թուրք էր, բառիս ժողովրդական Հասկացողութեամբ - բռնաղբօսիկ ժåիւ, դանդաղկու չարժ ու ձեւեր, յամառ, ոխակալ, մեղմութեան ւակ՝ կոåիւ, սրւի խորքից աւող եւրոåական քաղաքակրթութեան, Հիացող՝ մաՀմեդական, թուրքական մեծութեան: ... Մոլեռանդ էր վերին ասւիճան, բայց դա արդելք չէր, որ նոյն Հեւայն չաւելցնէր, նայելով մանաւանդ իրեն չրջաåաւողներին, որ իր մայրը աւսւրիացի քրիսւոնեայ էր»1: ԱՀմեդ Ռիղայի դլխավորած «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության åարադլուխներից ԲեՀաՀէդդին Շաքիրը, իր կուսակցության ղեկավար մարմնի Հանձնարարությամբ, 1906 թ. Հուլիսին մի քանի անդամ այցելում է Փարիղի Հնչակյան կենւրոն: Այցելությունների նåաւակն էր åարղել, թե արդյոք Հնարավո՞ր է կայացնել մի Համաձայնություն՝ երկու կուսակցությունների ուժերը Համաւեղելու ն սուլթան Աբդուլ Համիդի դեմ միասնաբար Հանդես դալու Համար: «Միություն ն առաջադիմություն» կաղմակերåության ղեկավարությունը, ÷ասւորեն, ձդւում էր Հնչակյանների Հեւ քաղաքական դաչինք կնքել: Շաքիրի առաջարկն անսåասելի չէր: Նախորդ բոլոր ւարիներին ՍԴ Հնչակյան կուսակցությունը միչւ Հանդես էր եկել արմաւական ընդդիմության դիրքերից, մերժել էր որնէ ղիջում թուրք քաղաքական ուժերին, եթե սրանք åարղ ու Հսւակ չեն Հայւարարել Հայկական Հարցի (61-րդ Հոդվածի ն մայիսյան բարենորոդումների) կենսադործմանն ուղղված իրենց åաւրասւակամության մասին: ՍԴՀկ կենւրոնական վարչության անդամների Հանդիåումները Շաքիրի Հեւ դժվարին ընթացք ունեցան: Հնչակի ղեկավարները նրան մչւաåես Հոռեւեսորեն Հիչեցնում էին, որ երկու կուսակցությունների միջն նախկինում նույնåես եղել են չ÷ում1

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 144:

ներ, երկուսւեք ÷որձեր են արվել մի որնէ Համաձայնություն կայացնելու, բայց դրանք վերջացել են անարդյունք, որի դլխավոր åաւճառը եղել է կողմերի դավանած դաղա÷արների անՀամաւեղելիությունը: Շեչւվում էր, որ Հաւկաåես անՀնար է դործակցել ԱՀմեդ Ռիղայի ն Նաղըմի Հեւ՝ նրանց անղիջում դիրքի ն անընդունելի դաղա÷արների Համար: Բայց Շաքիրը Հասկացնել էր ւալիս, որ այդ երկուսն ամեն բան չեն իրենց կուսակցության մեջ ն որ իրենց Հեւ են չաւ մեծ թվով «երիւասարդներ», որոնք միանդամայն այլ կերå են մւածում1: Այս անդամ ամեն ինչ ւարբեր կլինի, Հավասւիացնում էր նա: Որնէ Հավաւ չւածելով Շաքիրի խոսւումների նկաւմամբ, Հնչակյան ղեկավարությունը, այնուամենայնիվ, որոչեց ընդառաջ դնալ «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի ցանկությանը: Նա Շաքիրին ւեղեկացրեց, որ ինքը Համաձայն է åաչւոնական բանակցություններ սկսելու թուրքական կոմիւեի ղեկավարների Հեւ՝ åարղելու որոչ Հարցերի չուրջ Համաձայնություն կայացնելու Հնարավորությունը: Հնչակյան ղեկավարության Հեւ ունեցած ղրույցների մասին Շաքիրը åարբերաբար Հաղորդումներ էր անում իրենց կոմիւեի նիսւերում, որւեղ ն որոչվեց չարունակել երկխոսությունը Հնչակի Հեւ՝ ավելի բարձր մակարդակով: Շաւ չանցած, կանխաåես նչանակված օրը, Փարիղում ւեղի ունեցավ երկու կուսակցությունների ղեկավարների åաչւոնական Հանդիåումը: Հնչակի կողմից եկել էին Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյանը ն կուսակցության ականավոր դործիչ, Տրիåոլիի բանւից ÷ախած ն ժամանակավորաåես Փարիղում Հասւաւված Համբարձում Պոյաճյանը (Մեծն Մուրադ), «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի կողմից՝ ԱՀմեդ Ռիղան, Նաղըմը ն Շաքիրը: Զրույցն սկսվեց նրանով, որ ԱՀմեդ Ռիղան Հայ åաւվիրակներին Հիչեցրեց օսմանյան ընդդիմադիր կաղմակերåությունների Փարիղի առաջին Համադումարում (1902 թ.) Ավեւիս ԱՀարոնյանի՝ իրեն ուղղած՝ «Հայերը ամեն թուրքի Հեւ կարող են

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 200:

Համաձայնել, բայց åրն ԱՀմեւ Ռիղա, քեղ Հեւ՝ երբեք» խոսքերը, աåա ն Հավելեց. «Այդ կարծիքը ÷ասւացիօրէն Հերքելու Համար՝ ես էլ, իմ ընկերներովս, որոչել եմ ամէն դնով՝ իմ ճանաչած Հակառակորդներիս Հեւ Համաձայնութեան դալու: Այնåէս որ, ես մոռացել եմ ամէն անցեալ եւ այսւեղ եկած եմ ձեղ Հեւ Համաձայնութիւն կնքելու Հասւաւ Համողումով: ... Միաւեղ դործենք որոչեալ արդիւնքը ձեռք բերելու Համար, քանի որ քաղաքական Հորիղոնը երթալով աւելի մռայլ է դառնում»1: Սւ. ՍաåաՀ-Գյուլյանը նչել է, որ նա դործածում էր չա÷աղանց ողոքիչ մի լեղու, անդադար կոչ էր անում Մեծն Մուրադի մարդասիրական, Հայրենասիրական ղդացումներին՝ միջին ճանաåարՀ դւնել, Համաձայնություն առաջ բերել ն մոռացնել ւալ անցյալի այն «դառնություններն ու թյուրիմացությունները», որ ւեղի էին ունեցել Հնչակի ու «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության միջն2: Բանակցող կողմերի միջն Հենց սկղբից լարվածություն սւեղծեց ԱՀմեդ Ռիղայի առաջ քաչած Հարցը: Թուրքական կոմիւեի ղեկավարն առաջարկեց նախ քննարկել Օսմանյան կայսրության ւարածքային ամբողջականության åաՀåանման ն դրսից սåառնացող վւանդներին Համաւեղ դիմադրավելու Հարցը: «Տակաւին ամէն բան կորած չէ,- մի քանի անդամ ասում էր նա,- դեռ կարող ենք մեր åեւութիւնը անկումից աղաւել: Արաբներից աւելի՝ այս դործի մէջ մեղ կարող են օդնել մեր Հայ Հայրենակիցները: Միայն Հարկաւոր է որ Հասկացողութեան դանք եւ մեր ÷ոխադարձ չաՀերը լաւ Հասկանանք»3: Երիւթուրք åարադլխի Հարցադրումը Հանդիåեց Հնչակյան ներկայացուցիչների վճռական մերժմանը, քանի որ ւվյալ առաջարկի ընդունումը կնչանակեր կամավոր Հրաժարում Հայկական Հարցից, ասել է թե՝ 61-րդ Հոդվածի երաչխավոր եվրոåական ւերությունների՝ Հայերին ցույց ւրվելիք Հնարավոր աջակցությունից: Նրանք ասում էին, որ ոչ միայն Բեռլինի, այլն ՍանՍւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 201: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, էջ 202-203:

Սւեֆանոյի, կիåրոսի դաչնադրություններով ու մայիսի 11-ի (1895 թ.) ÷ասւաթղթով Հայկական խնդիրը միջաղդայնացվել է ն դադարել միայն Թուրքիայի ներքին խնդիրը լինելուց: Տրամադծորեն Հակառակ ւեսակեւների բախումը կանխորոչեց Հանդիåման վախճանը: Զնայած դրան, երկու կողմերի չ÷ումների դուռը բաց էր մնում: Որոչ ժամանակ անց ւեղի ունեցավ Հնչակ-երիւթուրք երկրորդ Հանդիåումը: Բանի որ այդ ժամանակներում Հնչակի ÷արիղյան կենւրոնավայրը դւնվում էր Աբդուլ Համիդի ն «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի լրւեսական ցանցերի մչւական Հսկողության ւակ, ուսւի, Հնչակյանների առաջարկով, ւեսակցություն-վիճաբանությունը չարունակվեց Փարիղի «կաֆե Լիլա» սրճարանի առանձնասենյակներից մեկում: Երկրորդ Հանդիåման Համար, երկու կողմերի Համաձայնությամբ, որոչվեց Հեւնյալ ընդՀանուր օրակարդը. 1) Հայկական դաւ ն Համաåեւական ուղղություն, 2) ինքնավար Հայասւան ն Թուրքիա, 3) Դեմոկրաւական սաՀմանադրություն ն «ՄիդՀաւյան սաՀմանադրություն», 4) Հայկական խնդիր ն արւաքին միջամւություն, 5) Սոցիալիղմ ն աղդայնականություն, 6) Աղդություն ն օսմանականություն (օււոմանիղմ), 7) կաղմակերåություն, քարողչություն ն Հեղա÷ոխական դործունեություն, 8) Միջկուսակցական մարմիններ ն միջկուսակցական Հարաբերություններ, 9) Ձեռքբերած Համաձայնությունների ո՞ր մասերը åեւք է Հրաåարակել1: Այս անդամ էլ ւարաձայնություններ ծադեցին առաջին Հարցի քննարկման ընթացքում: «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի ներկայացուցիչները չեչւեցին, որ կայսրության բոլոր ժողովուրդների դաւերը սերւորեն կաåված են իրար Հեւ ն չեն կարող լուծվել ւարբեր ժամանակներում, մեկը մյուսից ղաւ, Հեւնաåես, դրանց լուծումը Հնարավոր է միայն երկրի ւարածքային ամբողջականության åաՀåանման åայմաններում ն Համաåեւական բարենորոդումներ անցկացնելու արդյունքում:

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 203-

204:

Հնչակյան åաւվիրակները Հայւնեցին իրենց վճռական անՀամաձայնությունը երիւթուրքերի ւեսակեւին: իրողություն է, ասում էին նրանք, որ 1815 թ. Վիեննայի կոնդրեսից ի վեր մեջւեղ է եկել ընդՀանուր Թուրքիայի բարեկարդության թեղը, բայց դա ոչ միայն որնէ արդյունք չի ւվել, այլն ծառայել է որåես åաւրվակ մասնավոր խնդիրների լուծմանը խոչընդու լինելու: Նրանք դւնում էին, որ աղաւության ճանաåարՀին Հարյուր Հաղարավոր ղոՀեր ւված Հայ աղդի դաւը մյուս աղդերի դաւերից առանձին լուծում է åաՀանջում: Շեչւադրվեց նան, որ կայսրության բաղմաթիվ ժողովուրդներից միայն առավել ւառաåյալ երկու ժողովուրդների՝ Հայերի ու մակեդոնացիների աղդային դաւերն են առաջին Հերթին ենթակա լուծման նան այն åաւճառով, որ դրանք արւացոլված են միջաղդային åայմանադրերում ն դւնվում են եվրոåական ւերությունների սնեռուն Հսկողության ներքո: Երիւթուրքերը ցանկություն Հայւնեցին իմանալու, թե Հայ դաւի լուծման ճանաåարՀին Հնչակյաններն ինչåիսի՞ միջոցների դործադրումն են դերադասելի Համարում: Վերջիններս åաւասխանեցին, որ իրենց կուսակցությունը, ինչåես նախկինում, Հեւայսու նույնåես åայքարը չարունակելու է թե՛ խաղաղ ն թե՛ ղինյալ միջոցներով, մինչն որ Հայասւանն սւանա ինքնավար ւարածքի կարդավիճակ՝ թուրքական åեւության կաղմում: Հայ åաւվիրակները չեչւեցին, որ իրենք ինքնավարություն են åաՀանջում ոչ թե Հայերի, այլ Հայասւանի Համար, որւեղ բնակվող բոլոր մարդիկ օրենքի առջն լինելու են Հավասար՝ անկախ աղդային ն կրոնական åաւկանելությունից: Նման անխւրական մուեցումը, չեչւում էին նրանք, բխում է ոչ միայն նրանից, որ իրենք սոցիալիսւներ են, այլն Հայ ժողովրդի աղդային խառնվածքից, նրա լայնախոՀությունից: Հայ աղդին քաղաքական ինքնավարություն ւալը åաւմության Հրամայականն է, ասում էին Հնչակյան ներկայացուցիչները: Հայասւանի ինքնավարությունն իր ժողովրդադրական սաՀմաններում մնում է որåես åաւմության ն մարդկային քաղաքակրթության մնայուն åաՀանջ: Երիւթուրք åաւվիրակները կարծիք Հայւնեցին, որ Հա192

յասւանին ինքնավարություն ւալուց Հեւո նույնը åաՀանջելու են կայսրության մյուս բոլոր ոչ թուրք ժողովուրդները, իսկ դա åեւության կործանման սկիղբ կնչանակեր: ի åաւասխան, Հնչակյան ներկայացուցիչներն ասում էին, որ Հայերին ինքնավարություն ւալու դեåքում Հնարավոր է, որ Օսմանյան կայսրության ւարածքային ամբողջականությունը åաՀåանելու åայմանով նույնը åաՀանջեն նան կայսրության մեջ բռնա÷ակված ուրիչ աղդեր ն որ իրենք դրանում արաւավոր բան չեն ւեսնում: Զէ՞ որ մինչն թուրքերի Անաւոլիա ն Բալկաններ թա÷անցելը այդ ւարածքների չաւ աղդություններ ունեցել են իրենց åեւական կաղմավորումները: Ոչ թուրք աղդերին ներքին ինքնավարություն ւալով, թուրքական åեւությունը ոչ թե չի թուլանա, այլ, ընդՀակառակը, կմեղմվեն կայսրությունը ծվաւող աղդամիջյան Հակասությունները ն դրանով իսկ կամրաåնդվի երկրի ներքին կայունությունը: ինչ վերաբերում է երիւթուրքերի մյուս Հարցադրմանը, թե Հայասւանում Հայերը ÷ոքրամասնություն են, Հնչակյանները åաւասխանեցին, որ, իրոք, նրանց թիվը մեծաåես նվաղել էր, բայց դրա մեղքն ամբողջովին ընկնում է թուրքական բռնաåեւության վրա, որը բռնի կրոնա÷ոխության միջոցով Հայերի մեծ ղանդվածներ օւարել է իրենց մայր ժողովրդից, իսկ Հարյուր Հաղարավոր Հայեր սւիåված են եղել ÷ախուսւ ւալ ղուլումի երկիր դարձած իրենց Հաղարամյակների Հայրենիքից: Զնայած բոլոր արՀավիրքներին, Հայերը Հայասւանում, այնուամենայնիվ, Հարաբերական մեծամասնություն են կաղմում: Այդ առնչությամբ երիւթուրքերը Հեւաքրքրվեցին, թե ինքնավարություն սւացած Հայերը, իրենց դիրքերն ամրաåնդելուց Հեւո, արդյո՞ք չեն ÷որձի այնւեղից դուրս մղել մուսուլմաններին՝ դրանով իսկ անլուծելի խնդիրներ սւեղծելով կառավարության Համար: Բանի որ «Հայասւան» անվանումով ւարածքի վրա աåրողների մեծամասնութիւնը մուսուլմաններ են, ասում էին նրանք, ուսւի նա այժմ լոկ «աչխարՀադրական Հասկացություն» է: «Այդ դեåքում ի՞նչ նåաւակի կարող է ծառայել ինքնավարութիւնը»1,- Հարցնում էր Նաղըմը:

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 207:

Հնչակյանների առաջ քաչած Հայասւանի ինքնավարության Հարցի քննությունը ւեղի էր ունենում Հույժ լարված մթնոլորւում: Հաւկաåես մի Հրաւաå ներքին ղայրույթ էին աåրում Նաղըմը ն ԱՀմեդ Ռիղան: Վերջինս ցանկացավ իմանալ, թե Հնչակյանների կարծիքով, ո՞ր ւարածքները åեւք է ներառնվեն ինքնավար Հայասւանի սաՀմանների մեջ ն խնդրեց դրանք ցույց ւալ քարւեղի վրա: Միաժամանակ, նա ուղում էր բացաւրություն սւանալ ոչ միայն ինքնավարության ձնի ն կիրառության մասին, այլն՝ թե այդ ինքնավարությունն ի՞նչ կաå ն Հարաբերություն åիւի ունենա օսմանյան åեւության Հեւ: Հաջորդ նիսւին Հնչակյան åաւվիրակները ներկայացրին Հայասւանի åաւմական քարւեղը՝ կիåերւի քարւեղի Հեւ ն ցույց ւվին, թե նրա ո՛ր մասերն են դւնվում Թուրքիայի, Ռուսասւանի ն Պարսկասւանի ւիրաåեւության ւակ: ««Երիւասարդները» ոչ միայն ւխրեցան,- Հեւադայում վերՀիչել է ՍաåաՀ-Գյուլյանը,- այլն չչմուեցան. Հաղիւ թուքերնին կուլ էին ւալիս. մեր բացաւրութիւնները լսելիս՝ Հոդւոյ ներքին åաւերաղմը, խռովքը, որոչ կերåով արւացոլացեր էր իրենց չառադունած դէմքերի վրայ»1: Նրանց աղմկալից դժդոՀությունն առաջ բերեց Հաւկաåես այն, որ քարւեղում ներառնվել էր նան կիլիկիան: Երիւթուրքերն ասացին, թե որնէ թուրք որնէ ժամանակ չի Համաձայնի, որåեսղի կիլիկիան մւնի ինքնավար Հայասւանի կաղմի մեջ, քանի որ այդ դեåքում Միջադեւքը, Արաբիան, Սիրիան ÷ասւորեն կանջաւվեն օսմանյան մայր åեւությունից: ինչ վերաբերում է այն Հարցին, թե Հնչակյաններն ինչåե՞ս են åաւկերացնում ինքնավար Հայասւանի կառավարման Համակարդը, åաւասխանը Հեւնյալն էր. ինքնավար Հայասւանը լինելու է Օսմանյան կայսրության անբաժանելի մասը՝ օժւված եվրոåական åեւությունների Հովանավորությամբ, առաջնորդվելու է կայսրությունում սւեղծվելիք դեմոկրաւական սաՀմանադրությամբ: ինքնավարությունն ունենալու է խորՀրդարա1

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 208:

նական կառավարում՝ օժւված ընւրովի խորՀրդարանով. դործադիր իչխանությունը լինելու է ինքնավարության կառավարությունը, որը կաղմավորվելու է խորՀրդարանում, իսկ վարչաåեւը նչանակվելու է եվրոåական ւերությունների ն կ. Պոլսի ÷ոխՀամաձայնությամբ: Վարչաåեւը ն կառավարությունը Հաչվեւու են լինելու խորՀրդարանի առջն: ինքնավարության մեջ մւնող նաՀանդներն ունենալու են իրենց ւեղական ղեկավար մարմինները, որոնք օժւված են լինելու ամենալայն իրավունքներով ն ինքնակառավարման դործառույթներով: Թուրքերենի Հեւ Հայերենը լինելու է åեւական լեղու ինքնավարության ողջ ւարածքում. Հասարակական կարդի åաՀåանման Համար սւեղծվելու է ժողովրդական ոսւիկանություն ն այլն1: ի վերջո, երկար վիճաբանություններից Հեւո, երիւթուրք åարադլուխները Հայւարարեցին, թե Հարցի քննարկման արդյունքում իրենց Համար ընդունելի է Հեւնյալ ձնակերåումը. «կիլիկիայի Համար բարեկարդություններ՝ ւեղական åայմաններին Համեմաւ, իսկ Հայասւանի Համար՝ ինքնավարություն՝ ոչ անջաւողականության Հիմունքով»2: Անդրադառնալով Հնչակյանների արած ակնարկին, թե ինքնավար Հայասւանն առաջնորդվելու է Թուրքիայում սւեղծվելիք լայն դեմոկրաւական սաՀմանադրությամբ, որն ի ղորու լիներ ընդՀանուր կայսրության Հրաւաå åաՀանջներին բավարարություն ւալ, երիւթուրքերը կամեցան իմանալ, թե ինչո՞վ դեմոկրաւական չէ միդՀաւյան սաՀմանադրությունը, այն սաՀմանադրությունը, որ սուլթան Աբդուլ Համիդի ւաåալումից Հեւո իրենք մւադիր են վերաՀասւաւել որåես երկրի Հիմնական օրենք: Հնչակյան åաւվիրակները ւվեցին Հեւնյալ բացաւրությունը. միդՀաւյան սաՀմանադրությունը ան÷ո÷ոխ է թողնում երկրի բացարձակ միաåեւական կարդը, åաՀåանում է իսլամի դերիչխանությունը մյուս կրոնների նկաւմամբ ն սուլ1

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 207-

Նույն ւեղում, էջ 209:

209:

թանի ասւվածաåեւական անկաåւելի իրավունքը, չի վերացնում աղդային բիրւ խւրականությունն ու անՀավասարությունը ն այլն: ՄիդՀաւյան սաՀմանադրությունն ան÷ո÷ոխ թողնելու դեåքում, անՀնարին կլինի երկիրը դուրս բերել խոր ճդնաժամից: ԱնՀրաժեչւ է ունենալ նոր, դեմոկրաւական սաՀմանադրություն, ուր ամրադրված լինի աղդերի ն կրոնների Հավասարությունը ն որը բոլոր աղդերին Հնարավորություն կւա եռանդուն մասնակցություն բերել Օսմանյան կայսրության Համաåեւական խնդիրների լուծմանը: ՄիդՀաւյան սաՀմանադրության մասին երիւթուրքերը åարղ ու Հսւակ արւաՀայւվեցին ւրամադծորեն Հակառակ դիրքերից: Նրանք ասում էին, որ դա Համաåաւասխանում է կայսրության բոլոր ժողովուրդների, իՀարկե, առաջին Հերթին, թուրք ժողովրդի չաՀերին: Բանի որ թուրքերն արդեն ծանոթ են երկրի այդ Հիմնական օրենքին, ուսւի դա վերաՀասւաւվելու դեåքում մյուս աղդերը նույնåես, ծանոթանալով դրա բովանդակությանը, կՀամողվեն, որ սաՀմանադրությունն իսկաåես բխում է նան իրենց ցանկություններից: Ըսւ Նաղըմի, ւարիների ընթացքում միդՀաւյան սաՀմանադրությունը կարելի կլինի բարե÷ոխել ու մուեցնել եվրոåական երկրների սաՀմանադրություններին: իսկ եթե միդՀաւյանը մի կողմ դրվի ն ընդունվի եվրոåական ւիåի մի սաՀմանադրություն, աåա ընդՀանուր ն Հավասար ընւրությունների անցկացման դեåքում քաղաքական իչխանությունը կայսրության մեջ անխուսա÷ելիորեն կխլվի թուրք ժողովրդից ն կւրվի այլաղդիներին, մի բան, որի Հեւ թուրքերը երբեք չեն Համաձայնի1: ՍաՀմանադրության խնդրի քննարկման արդյունքում որնէ Համաձայնություն չկայացվեց, քանի որ բանակցող կողմերից յուրաքանչյուրն ամուր մնում էր իր ւեսակեւներին: ԱյսուՀեւն կողմերն անցան թուրքերի Համար ամենացավու՝ Հայկական խնդրի առնչությամբ արւաքին միջամւության Հարցի քննարկմանը: Երիւթուրքերը վերաՀասւաւեցին,

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 210:

որ իրենք ընդունում են Հայկական Հարցի դոյությունը ն åաչւåանելու են դա: Հենց այդ åաւճառով, ասում էին նրանք, մենք, ինչåես մինչ այժմ, այսուՀեւն նույնåես կւրականաåես մերժելու ենք օւար, արւաքին որնէ միջամւություն Հայկական խնդրին, դա դիւելու ենք որåես Թուրքիայի ներքին կյանքին, օսմանյան åեւության վեՀաåեւական իրավունքներին Հակասող կոåիւ միջամւություն: Հնչակյանները չՀամաձայնեցին երիւթուրքերի բացաւրությանը, ասելով, որ Հայկական Հարցը դիվանադիւական սեղաններին է դրվել կայսրության ուրիչ աղդերի դաւերից բոլորովին անկախ ն նրա լուծման Համար արւաքին միջամւությունն եղել է ն կլինի անխուսա÷ելի1: ի åաւասխան, երիւթուրքերը կրկին կւրականաåես Հայւնեցին իրենց անՀամաձայնությունը Հնչակյաններին ն Հարցը առկախ մնաց: Օրակարդի մյուս Հարցը վերաբերում էր սոցիալիղմի ն աղդայնականության ÷ոխՀարաբերություններին: Հնչակյան կուսակցության ներկայացուցիչները ցանկացան իմանալ, թե երիւթուրքերը åաւրա՞սւ են ընդունելու դասակարդային åայքարի դաղա÷արը ն աղդերի աղաւ ինքնորոչման սկղբունքը: Նրանք չեչւում էին, որ ինքնորոչման սկղբունքը կյանքում իրականացնելու դեåքում Հնարավոր կլինի չեղոքացնել Օսմանյան կայսրության ոչ թուրք աղդերի անջաւողական ձդւումները, իսկ Հեղա÷ոխական åայքարի ընւրությունը Հնարավորություն կւա Հեղաչրջել Թուրքիայի քաղաքական, ւնւեսական ն Հասարակական Հարաբերությունները ն Հիմնադիր (սաՀմանադիր) ժողովի միջոցով ամեն ինչ դնել նոր Հիմքերի վրա2: Երիւթուրքերը Հնչակյան ներկայացուցիչներին åաւասխանեցին, որ իրենք åաւրասւ չեն ղբաղվելու նչված խնդիրներով, քանի որ նախ՝ սոցիալիղմի մասին «իրենք չաւ բան չդի1

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 210-

Տե՛ս Նույն ւեղում, էջ 211:

211:

ւեն», աåա՝ «չեն Համաձայնի թուրք ժողովրդին քարողելու, քանի որ նա åաւրասւ չէ այդåիսի դաղա÷արներ ընդունել»1: Նրանց կարծիքով, եթե սաՀմանադիր ժողով Հրավիրվի ն նրա միջոցով կառավարություն կաղմվի, աåա åեւությունը կվերածվի անդեմ մի կաղմավորման, որը Հաղիվ կՀիչեցնի Օսմանյան կայսրությունը: Թուրքերի մու ընդունված էր ասել. «Մենք վեց Հարյուր ւարվա աղդ ենք. մեր åաåերը մի քանի Հարյուր վրան չալակած եկան այս երկիրը ն լայնածավալ մի åեւություն սւեղծեցին: Հիմի ի՞նչ է, չե՞նք կարող åաՀåանել այն, ինչ ժառանդություն ենք սւացել մեր նախորդներից»: Երիւթուրքերն ավելորդ չՀամարեցին Հնչակյաններին Հիչեցնել, որ իրենք Հեւնողականորեն առաջնորդվում են աղդայնական դրոչով ն Հայերն իղուր են Հույս կաåում միջաղդայնականության անորոչ Հեռանկարի Հեւ Թուրքիայում: «Աղդայնական չլինել չենք կարող,- ասում էր Նաղըմը:- Մեր եւ մեր կուսակցութեան դոյութիւնը, նրա դործունէութիւնը դրանով է åայմանաւորուած. աղդայնականութեան մէջ է, որ մենք ւեսնում ենք մեր յարաւեւութեան առաջին դրաւականը»2: ԱյնուՀեւն, Հանդիåման մասնակիցները քննության առան օրակարդի Հաջորդ Հարցը, որը վերաբերում էր աղդության ն օսմանականության ÷ոխՀարաբերությանը: Երիւթուրքերը չարադրեցին Հարցի սե÷ական ըմբռնումը: Նրանք նչում էին, որ իրենց նåաւակն է Օսմանյան կայսրությունը վերակաղմել այնåիսի Հիմունքներով, որ նրա մեջ մւնող ղանաղան այլացեղ, այլակրոն ւարրերը ժամանակի ընթացքում կաղմեն մի ընդՀանուր ընդարձակածավալ ղանդված, մի ներդաչնակ մարմին՝ օսմանյան աղդ: Նրանց ուղեղում նույն միւքն էր åււվում. կաւարել ւարբեր աղդերի ու կրոնների ՀամաՀարթեցում՝ «կամավորության» սկղբունքով, իսկ եթե դա չՀաջողվի՝ օւար Համայնքներին ենթարկել ամբողջական բռնի կրոնա÷ոխության կամ ամբողջական կուորածների: Նրանք

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 211: Նույն ւեղում:

լիաՀույս էին, որ թուրքերի Հին երակների մեջ նոր արյուն Հոսեցնելով, իրենց առաջարկած միջոցներով կարճ ժամանակամիջոցում կկարողանան կասեցնել օսմանյան åեւության անկումը1: Նման åայմաններում Հնչակյանները դւան, որ միանդամայն անօդոււ է վիճաբանություն ծավալել, քանի որ ընդդիմախոսներն անդրդվելի են: «Երիւասարդները ասացին,- դրել է ՍաåաՀ-Գյուլյանը,- որ օսմանականութիւնը իրենց Հիմնական դաղա÷արներից մէկն է, Հեւեւաåէս, որեւէ դնով չեն կարող ւեղի ւալ»2: Եղրա÷ակիչ նիսւում, անդրադառնալով օրակարդի վերջին երկու կեւերին, որոնք վերաբերում էին քարողչությանը, միջկուսակցական Հարաբերություններին ն միջկուսակցական մարմինների սւեղծման նåաւակաՀարմարությանը, կողմերը ÷ոխադարձ Հասկացողություն դարձյալ Հանդես չբերեցին: Հնչակյանները երիւթուրքերին առաջարկեցին իրենց կուսակցական մարմինների միջոցով քարողչություն սկսել ինքնավար Հայասւանի մասին արդեն ձեռք բերված Համաձայնության չուրջ, ինչåես նան սւեղծել միջկուսակցական մարմին՝ ընդունված որոչումների իրականացմանը նåասւելու Համար: Սակայն, ինչåես Հնչակյանների Համարյա բոլոր առաջարկների (բացառությամբ մեկ-երկուսի), այնåես էլ այս առաջարկի նկաւմամբ երիւթուրքերը բացասական դիրք բռնեցին: Նրանք Հասկացնել էին ւալիս, որ իրենք որնէ չաՀ չունեն ինքնավար Հայասւանի դաղա÷արի քարողչության մեջ ն ավելորդ են Համարում այդ մասին չարունակել խոսակցությունը: Պարղ դարձավ, որ երիւթուրք åարադլուխները, դրանով իսկ, Հրաժարվում են նախորդ նիսւում արված Հայւարարությունից, թե ընդունում են Հայկական խնդրի դոյությունը: Երիւթուրքերի կոչւ կեցվածքին նույնքան կոչւ Հայւարարություն արեց Սւ. ՍաåաՀ-Գյուլյանը, ասելով. «Ոչ մի Հայ, ոչ

Տե՛ս Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Երիւասարդ Թուրքիա, էջ 9-11: Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 212:

մի Հայ կուսակցութիւն չի կարող Համաձայնել ո՛չ ձեր սնուցած դաղա÷արների, ո՛չ էլ ձեր դործելակերåի ու վարուելակերåի Հեւ: Խնդիրը անձնական չէ, այլ դաղա÷արական. - դէմ դիմաց են կանդնած Հակունեայ դաղա÷արներ՝ Հակունեայ մարմնացնող կուսակցութիւններով. ուսւի, նրանց միջեւ, այս åայմանների ւակ, ո՛չ Համաձայնութիւն կարող է լինել, ո՛չ էլ՝ Համադործակցութիւն»1: ԱՀմեդ Ռիղա բեյը լուռ էր ն ներքին ղայրույթը ղսåելու ջանքեր էր թա÷ում: ԲեՀաէդդին Շաքիրը ն «դոկւոր» Նաղըմը աճաåարեցին Հավասւիացնել, որ օրակարդի վերջին խնդիրներն իրենք լավ չեն ուսումնասիրել ն դրանց քննարկմանը åաւրասւ չեն, ուսւի ն ծադած թյուրիմացություններն այդ բանի արդյունք են: Այսåես վերջացան բանակցությունները Հնչակի ն «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի միջն: Առաջվա åես, երկու կողմերը ւարբեր բնեռներում էին՝ որåես քաղաքական Հակառակորդներ: Մեկնելուց առաջ Շաքիրը ն Նաղըմը խոսւացան Հաջորդ Հանդիåմանը «աւելի åաւրասւ դալ»: «Մենք բաժանուեցանք,- դրել է ՍաåաՀ-Գյուլյանը:- է՛ն դալն էր, որ եկան, է՛ն բաժանուելն էր, որ բաժանուեցանք»2: Հնչակյան կենւրոնը «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի Հեւ դալիքում որնէ Համաձայնության դալու Հնարավորություն այլնս չէր ւեսնում:

Տե՛ս Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 212-213: Նույն ւեղում, էջ 213:

ՈՐՈՇ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԱԶԱՏԱկԱՆ ԵՐիՏԹՈՒՐԲԵՐի

ԲԱՂԱԲԱկԱՆ ՏՐԱՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

1907 թ. սկղբներին մի բաղմաղդ կաղմակերåություն էր Հիմնվել կաՀիրեում՝ «Օսմանյան սաՀմանադրական միություն» անունով, որին մասնակցում էին թուրքաՀåաւակ ւարբեր աղդերի ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ Հայեր: կաղմակերåությունն սւեղծել էր իր թերթը՝ «Շուրա-ի օսմանիե» («Օսմանյան խորՀուրդ») վերւառությամբ: իր 1907 թ. օդոսւոսյան Համարներից մեկում թերթը միության նåաւակը åարղել էր Հեւնյալ կերå. 1) Օսմանյան կայսրության ժողովրդին մասնակից դարձնել երկրի կառավարմանը՝ սաՀմանադրական իչխանություն Հասւաւելու միջոցով, 2) Միությունն իրեն իրավունք է վերաåաՀում այդ նåաւակին Հասնելու Համար օդւադործել օրինական բոլոր միջոցները, 3) Միության մեջ կարող են մւնել օսմանյան բոլոր Հåաւակները՝ առանց ցեղի ն կրոնի խւրության, 4) Միությունը åեւք է ունենա իր կենւրոնական կոմիւեն, որը åեւք է ղբաղվի ծրադրի վերջնական խմբադրմամբ ն որոչի կաղմակերåության դործունեության ընդՀանուր եղանակը: Շաւ չանցած, լույս ւեսավ կաղմակերåության ծրադրի նախնական ւարբերակը չորս լեղուներով՝ թուրքերեն, ֆրանսերեն, Հայերեն, արաբերեն: Մի այլ առիթով 1907 թ. սեåւեմբերի 28-ին անդրադառնալով կաղմակերåության նåաւակներին, «Շուրա-ի օսմանիե» թերթը դրում էր. «Մեր նåաւակը, որքան åարղ, նույնքան աղնիվ է. արադացնել սաՀմանադրական մի կարդի սւեղծումը, որը ÷րկության միակ միջոցը կարող է լինել Օսմանյան կայսրության Համար»: Ասելիքն ավելի Հիմնավոր դարձնելու նåաւակով, թերթը չարունակում էր. «Մենք ցեղական կամ կրոնական որնէ խւրություն բնավ չենք ընդունում: Բաղաքական լեղվով արւաՀայւվելով՝ նչենք, որ մեղ Համար դոյություն չունի ո՛չ ւիրաåեւող ցեղ ն ո՛չ էլ նվաճված ժողովուրդ: Օսմանյան կայսրության յուրաքանչյուր քաղաքացի միննույն իրավունքներն ու միննույն åարւականությունները åիւի ունենա

մայր Հայրենիքում: Ներկա բռնակալ վարչակարդը մինչն այժմ կայսրության այլնայլ ցեղերի ն կրոնական Համայնքների միջն միչւ աւելություն է սերմանել: Մենք åեւք է ցույց ւանք բոլոր ճնչվածներին, թե որւեղ է չարիքը ն նրա արմաւը»: ԱյնուՀեւն թերթը դրում էր, որ Միությանն անդամադրված ւարբեր աղդերի ղավակները՝ մուսուլման թե քրիսւոնյա, լի են վճռականությամբ ւաåալելու սուլթան Աբդուլ Համիդի Հանցադործ վարչակարդը ն մարդավայել աåրելու ճանաåարՀ բացելու օսմանյան Հայրենիքի բոլոր քաղաքացիների Համար: Այս օրինակը եղակի չէր: իչխան ՍաբաՀէդդինի կաղմակերåության ւåադիր օրդանում՝ «Թերաքքը» անունով լրադրում ւåադրված մի Հոդվածի Հեղինակը սուր քննադաւության էր ենթարկում Աբդուլ Համիդի՝ Համիսլամիղմի վրա Հիմնված, չուրջ քառորդ դար ւնող քաղաքականությունը: ի՞նչ է Հեւաåնդում Աբդուլ Համիդն այդ քաղաքականությամբ,- Հարցադրում էր Հոդվածադիրը ն ինքն էլ åաւասխանում. «Հնդկասւանում, Ռուսասւանում, Աֆրիկայում, մի խօսքով՝ աչխարՀի ւարբեր մասերում որքան անկախ կամ Հåաւակ մաՀմեդական կառավարութիւններ ու ժողովուրդներ կան, բոլորին բարոյաåէս կաåել կ. Պոլսի Հեւ եւ Հարկ եղած դէåքում այդ բարոյական կաåի վրայ յենուելով սåառնալ Արեւմոււքին»1: իսկ որքանո՞վ է այդ ձդւումը Հիմնավորված,- կրկին Հարցնում էր Հոդվածի Հեղինակը ն åաւասխանում. բացի թուրքերից, մյուս բոլոր մուսուլմանական ժողովուրդները անդամ չնչին նչանակություն չեն ւալիս մուսուլմանների կրոնական դերադույն åեւի նսւավայր Համարվելու կ. Պոլսի Հավակնությանը: Ո՞ւմ Հայւնի չէ, որ, օրինակ՝ մարոկկոցիները խալիֆ են ճանաչում իրենց սուլթանին, չիաները՝ չաՀին, եմենցիները՝ իմամին, սուննի արաբները՝ իրենց չերիֆներին ն այսåես չարունակ: Ուրեմն՝ «մաՀմեդականների խալիֆայական միութիւն դոյութիւն չունի»: Դրա ցայւուն աåացույցներից մեկը «Թերաքքըն» Համարում էր այն, որ օրինակ՝ օսմանցի մուսուլմանների մի մա-

Տե՛ս «Վւակ» (Թիֆլիս), ‹ 6, 10 Հունվարի 1908 թ.:

սը (թուրքեր ն քրդեր) ներկայում կռվի մեջ է մյուս մասի (Եմենի արաբներ) Հեւ: «Եթէ մինչեւ այժմ չենք կարողացել օսմանեան ընդՀանուր Հայրենիքում աåրող մաՀմեդական ժողովուրդների միջեւ Համերաչխութիւն Հասւաւել, աåա ինչåէ՞ս կարող ենք, ուրեմն, մի ընդՀանուր միութեան մէջ առնել եւ սերւ կաåեր Հասւաւել այն ժողովուրդների Հեւ, որոնց դոյութեան մասին քիչ թէ չաւ ծանօթ ենք միայն աչխարՀադրութեան դրքերից»1: ԱյնուՀեւն Հոդվածադիրը Հասւաւում էր, որ չաւ ավելի վաղ ժամանակներում օսմանցի վեՀաåեւները բավարարվում էին «սուլթան» ւիւղոսով: Նրանք Հաղվադեå էին դործածում «խալիֆ» բառը: Վեղիրները ն åեւական խելոք անձինք դւնում էին, որ կառավարությունը åեւք է Հենել ոչ թե խալիֆայության, այլ՝ սուլթանության վրա՝ խույս ւալու Համար «խալիֆ» Հորջորջվող ղանաղան մուսուլման իչխանների դյուրաղդացության վիրավորումից: Աղոթաւեղիներում ն մղկիթներում անդամ օսմանյան վեՀաåեւները Հիչաւակվում էին որåես սուլթան, այլ ոչ որåես խալիֆ: ՈրովՀեւն ընդՀանուր Համողմունքն այն էր, որ սուլթանության ուժով կարելի է åաՀåանել խալիֆայության բարոյական ուժը ն ոչ թե խալիֆայությամբ՝ սուլթանության դործնական ուժը: «Թերաքքըն», այնուՀեւն, չարունակում էր. «Երեսուն ւարուց ի վեր Ելդըղի Հեւեւած քաղաքականութիւնը մեղ մոլորեցրեց եւ ուղղորդեց դէåի խալիֆայութիւն ու Համիսլամութիւն: Հէնց այդ ժամանակից մաՀմեդական Հåաւակներ ունեցող եւրոåական åեւութիւնները Հանդէս եկան մեր դէմ: Այդքանից յեւոյ մենք աղաղակում ենք, թէ Եւրոåան նոր խաչակրաց արչաւանք է սկսել Օսմանեան կայսրության դէմ: Եթէ մենք անկողմնակալութեան դիրքերից նկաւի ունենանք այդ քաղաքականութեան ծնած եւ ծնելիք վւանդները, աåա անկասկած կւեսնենք, որ միայն կրօնի ղօրութեամբ աչխարՀի 300 միլիոնանոց մուսուլմաններին մի դիւթական ոյժի միջոցով ւէր դառնալու խելայեղ միւքը մեր երկրի ամբողջա-

Տե՛ս «Վւակ», ‹ 6, 10 Հունվարի 1908 թ.:

կանութեան դաղա÷արի Համար åաւրասւում է մի անդունդ: Երբ կՀասնենք այդ անդունդի եղրին, դուցէ միայն այն ժամանակ մեր խելքը մեր դլուխը կՀաւաքենք»1: Թուրքերից ոչ մեկը Համիսլամության ն Համախալիֆայության քաղաքականությունը մինչ այդ այնåես ւաղանդավոր կերåով չէր քննադաւել, ինչåես «Թերաքքըի» աչխաւակիցը: Հիրավի, ինչåես ւեսնում ենք Հոդվածից, թե՛ Օսմանյան կայսրության ներսում ն թե՛ առավելաåես կայսրությունից դուրս ոչ թուրք մաՀմեդական åարադլուխների մեծ մասը ոչ միայն խալիֆի ւիւղոսը չէր ղիջում օսմանյան սուլթանին, այլն այդ ւիւղոսի Համար բացարձակ կամ խուլ կռվի մեջ էր նրա դեմ: Ավելին, նչված åարադլուխները մչւաåես աղոթում էին, որ օսմանյան åեւությունը որքան Հնարավոր է արադ ւկարանա ն, ի վերջո, ոչնչանա: Այսåիսով, 20-րդ դարի սկղբին Համիսլամության քաղաքականությունը կ. Պոլսի կառավարության Համար ÷ոխանակ ուժի աղբյուր լինելու, մուսուլման ղանդվածների միջավայրում դարձել էր վեճերի, երկåառակությունների ն թչնամանքի առիթ: «Միանդամայն ակնյայւ է,- դրում էր «Մչակը»,- որ եթէ չլինէր ինւրիդների (խարդավանքների) քաղաքականութիւնը, եթէ Թուրքիան աչխաւէր ներքին վերանորոդումներով, վերածնուէր՝ առանց Հեւաåնդելու ներքին ցնորքներ, այդ դէåքում նա, որåէս մի ուժեղ եւ ՀեւղՀեւէ Հղօրացող åեւութիւն, բնականաբար, åիւի դրաւէր իր կրօնակից åեւութիւնների Համակրանքն ու աջակցութիւնը: իսկ այժմ նրա աղդեցութեան դէմ կռւում են ոչ միայն քրիսւոնեայ ւէրութիւններին Հåաւակ մաՀմեդական բնակչութիւն ունեցող դաղութները, այլեւ ինքնիչխան մաՀմեդական երկրները»2: Սւեղծված նոր åայմաններում Հայ-մակեդոնական ընդդիմադիր ուժին Հնարավոր է, որ միանար բուն թուրքական իրականությունից սերված երիւթուրքական չարժումը: Այդ ենթադ-

Տե՛ս «Վւակ», ‹ 6, 10 Հունվարի 1908 թ.: «Մչակ», ‹ 170, 8 օդոսւոսի 1906 թ.:

րությունը կարող էր իրական կերåարանք առնել այն åաւճառով, որ սուլթանական կարդերի բռնի ուժով ւաåալմանը ձդւում էին ոչ միայն Հայերն ու մակեդոնացիները, այլն երիւթուրքերը: Այսւեղից էլ՝ նրանց դործողությունների Համակարդման, Համերաչխորեն դործելու ն միասնաբար Հանդես դալու բնական åաՀանջը:

ՈԶ ԹՈՒՐԲ ՀԵՂԱՓՈԽԱկԱՆ կԱԶՄԱկԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի

ՄիԱՎՈՐՄԱՆ Մի ՓՈՐՁ

1905-1906 թվականներին Օսմանյան կայսրության Հաւկաåես եվրոåական մասի ոչ թուրք քրիսւոնյա աղդաբնակչության Հակասուլթանական ւրամադրություններն այն ասւիճան էին խորացել, քաղաքական անցուդարձերն այնւեղ այնåիսի արադությամբ էին Հաջորդում մեկը մյուսին, որ 1906-ի վերջավորությանն արդեն åաւրասւ էր՝ Համադործակցության ն միության ենթաՀողը: Հաչվի առնելով այդ Հանդամանքը, ՀՅ դաչնակցությունը որոչեց Համաժողովի Հավաքել Բալկանների Հեղա÷ոխական կոմիւեների ներկայացուցիչներին: «Դրօչակի» խմբադրության նախաձեռնությամբ՝ այդ ուժերն անցկացրին նախաåաւրասւական ժողովներ ն ընւրեցին åաւվիրակներ: Վերջաåես, 1906 թ. դեկւեմբերի սկղբներին Ժննում ւեղի ունեցավ նախաւեսված Համաժողովը, որին մասնակցում էին Հույն, մակեդոնացի, բուլղար, սերբ, բոսնիացի, Հերցեդովինացի ն Հայ ժողովուրդների կոմիւեների ներկայացուցիչները: Համաժողովը մինչ այդ (÷ոքր բացառություններով) միմյանց Հեւ առնչություն չունեցող ն չաւ Հաճախ քաղաքականաåես խորթացած դործիչների Համախմբման առաջին ÷որձերից մեկն էր ն դրանից չաւ բան սåասել չէր կարելի: Այնուամենայնիվ, ժողովը միաձայն ընդունեց մի բանաձն, որն ըսւ էության կոչ էր բալկանյան ն ÷ոքրասիական աղդերին: Փասւաթուղթն այսåիսի բովանդակություն ուներ. 1. Հրաժարվել ներքին åառակւումներից ու ÷ոխադարձ թչնամական քայլերից,

որոնք միչւ ջուր են լցրել ընդՀանուր թչնամու ջրաղացին, 2. Թուրքական անմարդկային վարչակարդի դեմ կռիվ մղել միացյալ ու ներդաչնակված ուժերով, 3. Շարունակել åայքարն այնքան ժամանակ, քանի դեռ իրադործված չեն Մակեդոնիայի, Հայասւանի ու Բոսնիա-Հերցեդովինայի ինքնավարությունը ն բալկանյան ÷ոքր åեւությունների դաչնությունը, 4. Ամեն ինչ անել, որåեսղի արմաւական ÷ո÷ոխություններ ն սաՀմանադրական կարդեր մւցվեն Օսմանյան կայսրության բոլոր ժողովուրդների Համար՝ նրանց դժոխային վիճակն արմաւաåես բարելավելու նåաւակով: Ժողովը նան որոչում ընդունեց նույն ամսվա վերջին Ժննում կաղմակերåել ու Հրավիրել Հրաåարակային խոչոր ՀանրաՀավաք ն մասնակցության Հրավեր ուղարկել Ֆրանսիայի երկու ականավոր դործիչներին՝ Ժան Ժորեսին ն Ֆրանսիս դը Պրեսանսեին: Նախաւեսվեց, որ Ժննում կայացվելիք Հավաքը åեւք է չարունակություն ունենա բալկանյան այլ կենւրոններում: Համաժողովը վերջանալուց Հեւո, Ժննում Հավաք կաղմակերåելու Համար Հարկավոր åաւրասւություններ սկսվեցին: Բայց կաղմակերåիչ մարմինն անսåասելիորեն սւիåված եղավ դրա Հրավիրումը Հեւաձդել 1907 թ. Հունվարի վերջին, որովՀեւն Պրեսանսեն Հիվանդ էր ն կարող էր Ժնն դնալ միայն այդ ժամանակ, իսկ Ժորեսը, կարնոր դործերով ղբաղված լինելով, Փարիղից Հեռանալու Հնարավորություն չուներ ն այդ մասին Հեւնյալ Հեռադիրն էր ուղարկել «Դրօչակին». «ԱնՀնար է Հեռանալ Փարիղից: Սակայն ÷ա÷ադում եմ միացնել իմ բողոքը ձեր բողոքին՝ ընդդէմ սարսա÷ի եւ արեան ռեժիմի, որ կարմիր սուլթանը ւարածել է Հայասւանի եւ Մակեդոնիայի վրայ»1: Սակայն 1907 թ. Հունվարի վերջերին նախաւեսված Հավաքը, մեղ Համար անՀայւ åաւճառներով, այնåես էլ ւեղի չունեցավ:

«Դրօչակ» ‹ 12 (178), դեկւեմբեր, 1906, էջ 178-179:

Հայկական Հեղա÷ոխական ուժերը մեծ ցավ էին աåրում, երբ Հակասուլթանական ուժերի միջն անՀամաձայնություններ ն թչնամություններ էին ծադում: Ընդդիմադիր կոմիւեների ներկայացուցիչների Ժննի Համաժողովից Հեւո ՀՅ դաչնակցությունը չարունակում էր իր չթուլացող ջանքերը այդ կոմիւեների Հեւադա մերձեցման ուղղությամբ: Համաժողովից Հեւո էլ Դաչնակցության ղեկավար մարմինները ն մամուլի օրդանները բաղմիցս առիթներ ունեցան խսւորեն քննադաւելու թչնամություն սերմանողներին: Նրանք մչւաåես Համերաչխության կոչեր էին անում: 1907 թ. սկղբներից չա÷աղանց լարվել էին Հունասւանի ն Բուլղարիայի Հարաբերությունները: Պաւճառը «Մակեդոնական Հարցն» էր: Երկու երկրները Հավակնություն ունեին դեռնս թուրքական ւիրաåեւությունից չաղաւադրված Մակեդոնիայի նկաւմամբ: Բուլղարիայում ւեղի էին ունենում ՀակաՀունական բաղմամարդ ցույցեր: իր Հերթին, Հույն երիւասարդությունը խոր աւելությամբ էր ւոդորվում բուլղարների Հանդեå: Հակաբուլղարական լայն քարողչություն էր Հաւկաåես ծավալել Փարիղում Հրաւարակվող «Հելլենիղմ» երկչաբաթաթերթը, որը Հունական խմբակցություններից մեկի օրդանն էր: «Դրօչակը» երկու կողմերին կչւամբում էր, դրելով, որ նրանք կաւարելաåես մոռանում են, որ Մակեդոնիայի, ինչåես ն Հույն-բուլղարական չաՀերը թաքնված են ոչ թե երկու աղդերի ÷ոխադարձ աւելության ն մրցակցության, այլ նրանց ներդաչնակ, Համերաչխ ն բարեկամական դործակցության մեջ: Հույն-բուլղարական Հարաբերությունները Հաւկաåես åղւորում էին Հույն աղդայնականները: «Դրօչակը» ցավով նչում էր, որ Հույն մւավորականության ն երիւասարդության «չաւ չրջաններ իրենց քաղաքական դաւանանքն են դարձրել աղդայնական աւելութիւնը, որը ոչ միայն անթոյլաւրելի է, այլեւ անմիւ եւ անիմասւ է բալկանեան ժողովուրդների այժմեան åայմաններում»1: Թերթը Համողված էր, որ, բուլղարների դեմ

«Դրօչակ» ‹ 1 (179), Հունվար, 1907, էջ 14-15:

Հանդես դալու ÷ոխարեն, Հույները åեւք է Հեւամոււ լինեն այն մեծ ծրադրին, որի նåաւակն է սուլթանների ձեռքից խլել կ. Պոլիսը ն դա նորադույն քաղաքակրթությանը Հանձնել1: Այսåիսով, ինչåես ւեսնում ենք, չնայած որոչ ւեղաչարժերին, սուլթանական կարդերի դեմ åայքարը դեռ ծավալուն ու դործնական կերåարանք չէր առել: Երբ ռուսական Հեղա÷ոխության ւարիներին ցարիղմի դեմ Համաւեղ ու Համերաչխ կռիվը իրեն էր քաչում Ռուսասւանի կայսրության ռուս ն ոչ ռուս բոլոր ժողովուրդներին՝ սկսած Ֆինլանդիայից մինչն կովկաս, այդ նույն ժամանակ Օսմանյան կայսրության մեջ Համերաչխ կռվի դաղա÷արը դեռ մնում էր անՀասկանալի ն անմաւչելի:

Զմասնակցելով բալկանյան աղդային Հեղա÷ոխական կոմիւեների՝ 1906 թ. դեկւեմբերին ւեղի ունեցած Համաժողովին, երիւթուրքերի åարադլուխները իրենց իսկ չարքերի քննադաւությանն ենթարկվեցին: ՍաբաՀէդդինի «Թերաքքը» ն նույնիսկ ԱՀմեդ Ռիղայի «Մեչվերեթ» թերթերը դրում էին, թե արւասաՀմանում դործող իրենց կաղմակերåությունները Հեւ են ընկնում բուն Թուրքիայում ծավալվող Հեղա÷ոխական իրադարձություններից: Նրանք վկայակոչում էին բաղմաթիվ ÷ասւեր, որոնք ցույց էին ւալիս իրենց ւեսակեւի ճչմարւացիությունը: «Թերաքքըն», օրինակ, ողջունում էր, որ 1907-ին Վանում Հայկական ն թուրքական կաղմակերåությունները միասնաբար որոչում են կայացրել աՀաբեկել Վանի նաՀանդի նախկին վալի Ալի բեյին, որն իրականացվել էր նույն թվականի սեåւեմբերի 27-ին, Բաթումում: Թերթը նան ողջունում էր, որ թուրք ն քուրդ առանձին åաչւոնյաներ ու ղինվորականներ, երկրի ընդՀանուր վիճակը

Տե՛ս «Դրօչակ» ‹ 1 (179), Հունվար, 1907, էջ 15:

նկաւի առնելով, միանում են Հայերին: «Մեչվերեթը» ուչադրություն էր Հրավիրում այն բանի վրա, որ Թուրքիա մոււք դործող իր ւåաքանակի մի մասը թուրքերի չրջանում ւարածվում է Հայերի ձեռքով: Բերվում էին ուրիչ օրինակներ նս. Տարոնի Առինջ դյուղում Հայերը (մչեցի Համաղասåը, առինջցի Արչավիրը, Մամիկոնը ն ուրիչներ) ձեռնարկել են «Հուրրիեթ» («Աղաւություն») անունով թուրքերեն մի ձեռադիր թերթի Հրաւարակմանը, որն ուղարկվում է թուրք ն քուրդ մւավորականներին ու åաչւոնյաներին: Հայերը Հրաւարակում ու ւարածում են Հայերեն ն թուրքերեն Հեղա÷ոխական թռուցիկներ ու կոչեր: Այդ բոլորի Հեւնանքով, Հաւկաåես, կայսրության արնելյան որոչ ւեղերում նաՀանդների թուրք ն քուրդ չոչա÷ելի թվով åաչւոնյաների, ղինվորականների, ղարդացած անձանց մու նոր մւայնություն է սւեղծվել. նրանք Հայերին արդեն նկաւում են ոչ թե որåես օւարի ձեռքին մի դործիք, ինչåես Համարում էին առաջ, այլ դիւում են որåես Համաօսմանյան Հեղա÷ոխության մեկ անՀրաժեչւ դործոն: Բերելով այս ն ուրիչ օրինակներ, «Թերաքքըն» ն «Մեչվերեթը» դւնում էին, որ այդ բացթողումը (բալկանյան ն Հայկական աղդային կոմիւեների Համաժողովին չմասնակցելը) առաջիկայում ինչ որ ձնով կարելի է չւկել1: Վերջաåես, ռուսական Հեղա÷ոխությունը երիւթուրք åարադլուխներին աåացուցել էր, որ ÷ոխանակ առանձին աղդային խնդիրներ առաջադրելու, åեւք է åայքարել ընդՀանուր նåաւակների Համար, Հեւնաåես՝ åեւք է սւեղծել այնåիսի միություններ, ընկերակցություններ, կաղմակերåություններ, որոնց մեջ մւնեին թուրքը ն արաբը, Հայը ն Հույնը, կայսրության մյուս աղդերի ներկայացուցիչները:

Տե՛ս «Վւակ», ‹ 26, 20 դեկւեմբերի 1907 թ.:

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱկՑՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄ ԵՐիՏԹՈՒՐԲԵՐի

ԵՎ ԴԱՇՆԱկՑՈՒԹՅԱՆ ՄիԶԵՎ

Այդ ամենը Հաչվի առնելով, դաչնակցականները նոր Հույսեր էին ÷այ÷այում, որ թուրք ժողովրդի դիւակցության ղարդացման ընթացքը կարադանա դեåքերի բերումով ն ի վերջո Հնարավոր կդառնա Հայ ն թուրք Հեղա÷ոխականների չաՀադրդիռ ու անկեղծ Համադործակցությունն ընդՀանուր թչնամու՝ աբդուլՀամիդյան բռնաåեւության դեմ åայքարում: Այդ Համողմունքի Հիմքն այն էր, որ երկրում դնալով բաղմաåաւկվում էին վիչւն ու բողոքը ն այդ åաւճառով դեåքերն օր օրի վրա Հրամայական կերåարանք էին սւանում: «Դրօչակը» դրում էր. «Բաղաքական այդ նåասւաւոր ւադնաåի Հանդէå բոլոր դիմադիր եւ յեղա÷ոխական ւարրերը՝ թուրք, Հայ, ալբան, մակեդոն, յոյն, քուրդ, չերքէղ մի դերադոյն åարւք ունեն՝ åաւրասւ լինել ծրադրով, ւաքւիքով, åաւրասւ՝ չարժուելու, Հարուածելու...»1: Թերթն առաջարկում էր «խորՀրդակցութեան կոչել բոլոր դժդոՀ խմբերը՝ դիմադրական թէ յեղա÷ոխական, մի ընդՀանուր կոնդրեսի մէջ մչակել օրուայ անյեւաձդելի åաՀանջները, որոնք åէւք է ներկայացուեն Օսմանեան վաղուայ կառավարութեանն, ինչåէս եւ այն դործնական միջոցները, որոնցով åէւք է սւիåել դործադրելու այդ åաՀանջները»2: Նման Համաժողովի Հրավիրումը ՀՅ դաչնակցությունը Համարում էր օրվա Հրամայական åաՀանջ, Հաւկաåես ելնելով Հայասւանում սւեղծված վիճակից, որւեղ դժդոՀությունն ընդՀանուր էր ամբողջ բաղմացեղ բնակչության չրջանում: ինչåես ցույց է ւրված աչխաւության Համաåաւասխան ւեղում, ՀՅ դաչնակցության 1907 թ. ւեղի ունեցած չորրորդ ընդՀանուր ժողովը Հնարավոր էր Համարել առաջիկայում Օսմանյան կայսրության Հակասուլթանական ուժերի միջն սերւ

Տե՛ս «Դրօչակ», ‹ 10 (176), Հոկւեմբեր, 1906, էջ 146: Նույն ւեղում:

դործակցության Հասւաւումը: «Համերաչխութիւն Թուրքիոյ այլաւարր ցեղերու Հեւ» բանաձնում ժողովը եկել էր այն եղրակացության, որ արդեն նåասւավոր Հող է սւեղծված օսմանյան ընդդիմադիր ւարրերի Համերաչխ դործակցության Համար: Ուսւի ընդՀանուր ժողովն անՀրաժեչւ էր Համարել սուլթանական կարդերի դեմ մղվող åայքարում դործակցել թուրք ժողովրդի ընդդիմադիր ւարրերի Հեւ: Այդ դործակցությունը åեւք է կաղմակերåվեր այնåես, որ կառավարությունը չկարողանար օդւվել Հայ ժողովրդի ն Հայկական Հեղա÷ոխության դեմ սն ուժերի՝ մուսուլմաններին դրդռելու առիթներից: Առաջնորդվելով այս ւեսակեւով, ՀՅԴ ընդՀանուր ժողովը կուսակցության մարմիններին Հանձնարարել էր նախաåաւրասւական բանակցություններ սկսել թուրք ու մյուս աղդերի այն խմբակցությունների Հեւ, որոնց քաղաքական Հայացքներն ու ձդւումներն ավելի մու են Դաչնակցության սկղբունքներին: Ավելին, բանաձնը åաՀանջում էր Համերաչխության Հողի ն դաչնային սկղբունքի վրա Հիմնված ծրադրով ամուր դաչնություն սւեղծել Թուրքիայի ւարբեր աղդերի Հեղա÷ոխական կուսակցությունների ու ւարրերի միջն, ն այդ դաղա÷արի իրականացման Համար, առաջին åաւեՀությամբ իսկ, նրանց մասնակցությամբ, Համաժողով Հրավիրել: ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովի՝ թուրքերի Հեւ Համերաչխություն Հասւաւելու մասին որոչումով աղդարարվել էր, որ անՀրաժեչւ է ամեն ինչ անել նրանց Համողելու, որ Դաչնակցությունը Հայասւանը Թուրքիայից անջաւելու որնէ նåաւակ չունի: Միաժամանակ, ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովը որոչել էր åաչւոնաåես մերժել Հայկական Հեղա÷ոխական կուսակցությունների ուժերը Համաւեղելու անՀրաժեչւության մասին ՍԴՀկ կենւրոնական վարչության 1907 թ. մարւի 16-ի դրությունը1: Ժողովի որոչման Հիման վրա՝ ՀՅԴ Արնելյան բյուրոն 1907 թ. Հուլիսի 15-ին Հնչակյան ղեկավարությանը ուղարկում ՞

Փասւաթղթի լրիվ չարադրանքը ւե՛ս «Նիւթեր Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութեան Համար», Հաւ. Ե, Պէյրութ, 2007, էջ 349:

է åաչւոնական åաւասխան, որով ւեղեկացնում է, որ քննարկելով նամակը, ընդՀանուր ժողովը եկել է այն եղրակացության, որ Հայ Հեղա÷ոխականների Համաժողովի դումարումը դեռնս «վաղաժամ» է1: Եվ դա բացաւրվում էր նրանով, թե «Հայ յեղա÷ոխական կուսակցութիւնների կոնդրեսի Հարցը լուրջ նչանակութիւն կարող է ունենալ այն դէåքում միայն», երբ ԹուրքաՀայասւանում, բացի Դաչնակցությունից, նան ուրիչ Հեղա÷ոխական ուժեր դոյություն ունենան2: ԱՀա՛ Հնչակյան ղեկավարությանն ուղղված ՀՅԴ Արնելյան բյուրոյի åաւասխանի ամբողջական չարադրանքը. «1.- Նկաւի ունենալով որ Դաչնակցութեան եւ Հնչակեան Հաւուածների մէջ Համերաչխ դործակցութիւնը կարող է ւեղի ունենալ միայն այն դէåքում, երբ Հնչակեան ւեղական մարմինները իրենց առօրեայ ընթացքով եւ յեղա÷ոխական դործունէութեամբ վսւաՀութիւն կը ներչնչեն Դաչնակցական ւեղական մարմիններին, 2.- Նկաւելով որ կուսակցական Հողի վրայ ւեղի ունեցած ընդՀարումները իրենց ցաւալի Հեւեւանքներով վնասում են Համերաչխութեան դործին եւ åաՀանջում են խաղաղեցնել միջոցների կիրառութեամբ, 3.- Ընդունելով որ յեղա÷ոխական կուսակցութիւնների կօնդրէի Հարցը լուրջ նչանակութիւն եւ դործնական արժէք կարող է ունենալ այն դէåքում միայն, երբ Երկրում բացի Դաչնակցական մարմիններից, դոյութիւն կ'ունենան Հնչակեան եւ այլ յեղա÷ոխական մարմիններ, Որոչեց. Ա.- Հայ յեղա÷ոխական կուսակցութիւնների կօնդրէի դումարումը ներկայումս Համարել վաղաժամ: Բ.- Միջկուսակցական աւեանի առաջարկը ընդունել (Համաձայն ներկայ ժողովի նախորդ որոչման եւ այլն)»3:

«Հնչակ» (Փարիղ),, ‹ 6 Հունիս, 1907, էջ 70: Նույն ւեղում, էջ 71, ւե՛ս նան «Դրօչ ակ», ‹ 5 (183), մայիս, 1907,

էջ 72: Մանուկ Գ. Ճիղմէճեան, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց. 1890-1925, Ֆրեղնօ, 1930, էջ 129-130:

ՀԱՅկԱկԱՆ ԱԶԳԱՅիՆ ՈՒԺԵՐի ՀԱՄԱԽՄԲՄԱՆ

ԱՆԴԱԴՐՈՒՄ կՈԶԵՐ

Դաչնակցության åաւասխանը ծանր խոՀեր էր առաջ բերել ՍԴՀկ կենւրոնական վարչության մեջ: Հնչակյանների Համար անըմբռնելի էր, թե ինչո՞ւ Դաչնակցության բարձր ղեկավարությունը «վաղաժամ» է Համարում Հայկական կուսակցությունների Համաժողովի դումարումը, այն դեåքում, երբ Համաժողովներ դումարելու առաջարկներ է անում թուրքերին, քրդերին, ալբանացիներին: «Եթէ թուրքերի Հեւ կարելի է երկու անդամ ժողովի դալ,- դրում էր «Հնչակը»,- կարծում ենք, որ մի անդամ էլ կարելի է դալ եւ Հայ կուսակցութիւնների Հեւ - այդւեղ երկիւղ կրելու ոչինչ չկայ»1: Ականավոր Հեղա÷ոխական, Հնչակյան կուսակցության ղեկավարներից Համբարձում Պոյաճյանը (Մեծն Մուրադ) դեռնս 1906 թ. սեåւեմբերին Հանդես էր եկել Հայկական բոլոր քաղաքական ուժերին ն Հոսանքներին ուղղված Համերաչխության կոչով, որ առանց Հաåաղելու åեւք է սւեղծել բոլոր աղդային կուսակցությունների սերւ միաբանություն՝ միասնական ուժերով թուրքական բռնակալության դեմ ավելի արդյունավեւ կերåով åայքարելու Համար: կոչը լույս էր ւեսել «Հնչակ» թերթի 1906 թ. սեåւեմբեր-Հոկւեմբերի միացյալ Համարում: «Ընդունուած իրողութիւն եւ ճչմարւութիւն է,- դրում էր Մեծն Մուրադը,- որ քաղաքական կուսակցութիւնները աղդի մը կամ ժողովուրդի մը յառաջդիմութեան աղդակներն են եղած, բայց ւխուր իրականութիւնն է, որ մեր մէջ կուսակցական անուան ւակ եղած åայքարը աւելի եսական, թչնամական եղած է, քան թէ՝ դաղա÷արական, եւ, դժբախւաբար, կուսակցութիւնները (քիչ բացառութեամբ), կուսակցամոլ դառնալով՝ դործը ՀեւղՀեւէ ծայրայեղութեան եւ դաւաåարւելի եղբայրասåանութեան Հասցուցած են: Զեմ կարող Հասւաւել, թէ ըլլայ մէկը, որ բռնակալի լուծին

«Հնչակ», ‹ 6, Հունիս, 1907, էջ 71:

ծանրութիւնը քիչ թէ չաւ ղդացած ըլլայ՝ ու միութեան կամ Համերաչխութեան օդոււը ժխւէ: Զ'ըսեմ ամէնը, այլ չաւերը կը սåասեն այս կենսական Հարցին յաջող ելք մը ւրուելուն. սակայն åէւք է դիւնալ, որ դործը այն ժամանակ դիւրացած եւ Համարեայ թէ վերջացած կ'ըլլայ, երբ իւրաքանչիւրս իր կարդին կ'աչխաւի դործնական քայլեր առնել. այսինքն՝ ամէն մէկը իր åաւկանած կուսակցութեան, դւնուած չրջանակին մէջ ջանայ մարել արդէն արծարծուած թչնամական վրէժխնդրական ու եսական կիրքերը, վերջ ւալով քինախնդրութեան ու բամբասանքին: Ամէնքս ալ անյիչաչար ըլլալով՝ åէւք է աչխաւինք անբիծ ու մաքուր սրւով մօւենալ իրարու եւ եղբայրական ձեռք երկարենք ÷ոխադարձաբար»1: ԱյսուՀեւն, ճչդրիւ կանխաւեսելով Հայ ժողովրդին սåասող սարսա÷ները, Մեծն Մուրադը դրում էր. «... Ոչ ոք դիւէ, թէ վաղը քաղաքական կացութիւնը ի՛նչ խառնա÷նթոր վիճակ կը սւանայ եւ ի՛նչ անսåասելի åաւաՀարներ ու åաւեՀութիւններ կը ծադին ու կրնան ծադիլ ... Վաղուան ծադելիք խառնաչ÷ոթութեանց մէջ, մեր դոյութեան սåառնացող աՀեղ վւանդը կարող է ըլլալ վաւ՝ քան ղառաջինն եւ որուն մասին մւածելն իսկ մարդուս սոսկում կ'աղդէ...»2: իր աղդի Համար ոչ Հեռու դալիքի ճակաւադրական վւանդը կանխաւեսող մեծ Հայը կրկին Հիչեցնում էր բախւորոչ åաՀին ամեն մի Հայորդու սրբաղան åարւականությունը ն բոլոր Հայկական քաղաքական կաղմակերåությունների ու նրանց ղեկավարության åարւքը. «Աչքի առաջ ունենալով այս բոլորը,- նչում էր Մեծն Մուրադը,- åարւք կը ղդամ դիմում ընել Հայ ժողովուրդին, միաՀամուռ յեղա÷ոխական դործին ÷արելու եւ խնդրել կուսակցութեանց վարիչ մարմիններէն, որåէսղի մեր ցրուած ոյժերը ընդՀանուր թչնամւոյն դէմ Համերաչխեցնելու կամ միացնելու «Պաւմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան. 1887-1962», Հաւ. Ա, Պէյրութ, 1962, էջ 299-300: Նույն ւեղում, էջ 300:

դաղա÷արին ղարկ ւան եւ աչխաւին իրականացնել այդ: Եւ որåէսղի այդ ցանկալի դաղա÷արը օր առաջ մարմին սւանայ, կրկին ու կրկին կը խնդրեմ, որ Հայ յեղա÷ոխական կուսակցութեանց մարմինները միջոցներ ձեռք առնեն՝ կաղմելու Հայ Յեղա÷ոխական Բոնկրէս մը, որուն մասնակցին՝ անխւիր Հայ ժողովրդեան մէջ դործող բոլոր կուսակցութեանց ներկայացուցիչները»1: «Հնչակ» թերթի նույն Համարում ւåադրվել էր նան կուսակցության կենւրոնական վարչության åաչւոնական դրությունը ՀՅ դաչնակցության åաւկան մարմնին, ուր ասված էր, որ Մեծն Մուրադի առաջարկը միանդամայն ւեղին է ու ժամանակին: Վարչությունը դւնում էր, որ անՀաåաղ åեւք է սւեղծել միջկուսակցական մի աւյան՝ Հայության ուժերը մեկւեղելու ն սåասվելիք վւանդները միաՀամուռ ջանքերով դիմադրավելու Համար: կարնորադույն այդ դործը կաւարելուց Հեւո միայն կարելի կլիներ մւածել Օսմանյան կայսրության ընդդիմադիր ւարրերի Համաժողով Հրավիրելու մասին: Հնչակյան կենւրոնական վարչությունը, Համադործակցություն առաջ բերելու նåաւակով, դրավոր առաջարկ ներկայացրեց Դաչնակցության ղեկավարությանը՝ ՀՅԴ առաջիկա ընդՀանուր ժողովում քննարկելու Համար: Ամբողջ 1906 թ. վերջավորությանը ն 1907 թ. առաջին ամիսներին Հնչակի ղեկավարությունը ն Հնչակյան մամուլը չէին դադարում ւադնաå Հնչեցնելուց ն անդադրում չարունակում էին աղդային միասնության կոչեր Հղել Դաչնակցությանը: Հայ Հեղա÷ոխականների միջն Համերաչխություն ն այդ Հողի վրա միություն սւեղծելու դաղա÷արի իրականացումը Հայության մչւական բաղձանքը, ակնկալիքը ն åաՀանջն է եղել: ի՞նչն էր իրարից բաժանում Հայ Հեղա÷ոխականներին: Ամենից առաջ՝ ինչåես սկղբունքների, այնåես էլ դործելակերåի ւարբերությունները: Դրանց դումարվում էին անՀաւական ւեսակեւները, եսամոլությունը, ÷ոքրոդությունը, կուսակցա1 «Պաւմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան. 1887-1962», Հաւ. Ա, էջ 300:

մոլությունը ն այլ դաւաåարւելի դրդաåաւճառներ, որոնք, սակայն, միչւ քողարկված էին լինում սկղբունքների կամ աչխարՀայացքների ւարբերության åաւրվակի ւակ: Բոլոր աղդերի մեջ կուսակցությունների առաջացումը սկիղբ է առնում սկղբունքների ն աչխարՀայացքների ւարբերություններից: Հենց այդ åաւճառով է, որ նույն երկրում առաջանում են ւարբեր կուսակցություններ՝ աղաւական, åաՀåանողական, արմաւական, աղդայնական, կոմունիսւական ն այլն, որոնք բոլորն ունենում են իրենց ւարբեր սկղբունքները, քաղաքական դավանանքը, աչխարՀայացքը: Հենց այդåիսի Հիմքի վրա էին սւեղծվել Հայ Հասարակության մեջ առաջացած քաղաքական ուժերն ու Հոսանքները՝ արմենական, Հնչակյան, դաչնակցական, վերակաղմյալ Հնչակյան ն դեռ ուրիչ երկրորդական Հաւվածներ ու խմբակցություններ: Ներելի՞ էր արդյոք, որ Հայկական կուսակցությունները դժւվելով անջաւվում, Հեռանում էին իրարից ն նույնիսկ թչնամանում, այն դեåքում, երբ անվիճելիորեն կարող էին միասին ընթանալ դոնե մի քանի Հանդրվան: ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովի օրերին Հնչակյան կուսակցության կենւրոնական վարչությունը 1907 թ. մարւի 16-ի թվով, ժողովի անունով ուղարկել էր մի դրություն, ուր նչված էր, որ «Հնչակեանների եւ դաչնակցականների միջեւ ւեղի ունեցած մի կարդ ողբալի ընդՀարումները եւ սåանութիւնները առիթ են ւուել կուսակցութեանս Հինդերորդ åաւդամաւորական ժողովին բանակցութեան մէջ մւնելու կուսակցութեանդ Արեւմւեան բիւրոյի Հեւ՝ միջկուսակցական բախումների առաջն առնելու նåաւակով»1: Եվ որåեսղի երկու կուսակցությունների միջն այլնս չառաջանան եղբայրասåանություններ ն ղանաղան ցավալի դեåքեր, վարչությունը առաջարկում էր երկու կուսակցությունների ներկայացուցիչներից կաղմել մի միջնորդ դաւարան, որի մչակած կանոնական սկղբունքները կօդնեին մեկընդմիչւ վերջ ւալու միջկուսակցական ընդՀարումնե-

«Հնչակ», ‹ 6, Հունիս, 1907, էջ 69:

րին ն եղբայրասåանություններին: կենւրոնական վարչությունը կրկին չեչւում էր, թե քանի որ թուրքական բռնաåեւությունը Հայկական դաւի առջն սւեղծել է անասելի դժվարություններ, իսկ այդ åայմաններում չարունակվում են «մեր մէջ ւիրող ... անւեղի կռիւները եւ ÷ոխադարձ ընդՀարումները», որոնք «թուլացնում, ջլաւում եւ վնասում են Հայ յեղա÷ոխական դործի յաջողութեանը», ուսւի «կուսակցութեանս կեդրոնական Վարչութիւնը ամենայն åաւրասւակամութեամբ ընդունեց ընկեր Մուրաւի առաջարկը», այն է՝ ÷ոխանակ ջանքեր դործադրելու երիւթուրքերի Հեւ բարեկամություն Հասւաւելու ուղղությամբ, չաւ ավելի կարնոր է «կաղմել մի «Հայ յեղա÷ոխական կոնդրես», որին մասնակցէին ՏաճկաՀայ Դաւի լուծմանը աչխաւող բոլոր Հայ կուսակցութիւնները»1: Հայկական աղդային ուժերի Համախմբման դեմ Դաչնակցության Հանդես դալը Համարելով «կուսակցական նեղ Հաչիւներից բխող քանդիչ քաղաքականութիւն», Հնչակյան կենւրոնական վարչությունը մի վերջին ÷որձ արեց Հայկական կուսակցությունների կոնդրեսի դաղա÷արը լսելի դարձնելու նրան: Վարչությունը «Մեր åաւասխանը» վերւառությամբ բաց նամակ Հղեց ՀՅԴ Արնելյան բյուրոյին: Նչելով, որ դաչնակցական-Հնչակյան Հակառակությունների վերացման Համար այժմ ավելի նåասւավոր åայմաններ կան, քան կային նախկինում, ՍԴՀկ կենւրոնական վարչությունը դա բացաւրում էր նրանով, որ «առաջ Հնչակեան եւ դաչնակցական ւեղական մարմինները» իրարու Հակառակում, իրարու թչնամանում էին, որովՀեւն մին սոցիալիսւ էր, միւսը՝ ոչ-սոցիալիսւ, բայց այժմ, «երբ Դաչնակցութիւնը Հարկադրուեցաւ սոցիալիղմը անբաժան նկաւել Հայկական Դաւից», ուսւի «Համերաչխ դործունէութեան խոչընդու Հանդիսացող աղդակներից մի մեծը վերացել է»2: Վարչությունը կրկին ու կրկին չեչւում էր, որ ւվյալ «Հնչակ», ‹ 6, Հունիս, 1907, էջ 69-70, ւե՛ս նան «Նիւթեր Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութեան Համար», Հաւ. Ե, էջ 349: «Հնչակ», ‹ 6, Հունիս, 1907, էջ 72:

åաՀին միջկուսակցական թչնամություններին վերջ ւալու ն ընդՀանուր Համերաչխություն սւեղծելու միակ աղդու ն կւրուկ միջոցը Հայկական Համաժողովի Հրավիրումն է1: Զնայած բոլոր նախաղդուչացումներին ու քննադաւություններին, Դաչնակցությունն անդրդվելի մնաց: Հնչակի «Մեր åաւասխանը» նամակը նույնåես անåաւասխան թողնվեց: ՀՅԴ ղեկավարությունն այլնս լսել անդամ չէր ուղում Հայկական աղդային քաղաքական ուժերի Համաժողով Հրավիրելու ն Հայության ուժերը Համաւեղելու մասին: Նույնիսկ այդ åայմաններում Հնչակյանները Համաւեղ դործակցության Հույսեր էին ÷այ÷այում: իր մի բանախոսության մեջ, վերակաղմյալ Հնչակյանների նչանավոր դործիչներից ՄիՀրան Տամաւյանն ասում էր. «Գօնկրէսի առաջարկը ոմանց կողմէ մերժուեցաւ կամ «վաղաժամ» Համարուեցաւ. բայց այդ åաւճառ մը չէ՛ յուսաՀաւելու. եւ եթէ Հայ յեղա÷ոխական կարեւոր ուժերը չի կարողանան մօւ ժամանակի մէջ Համերաչխել կամ միանալ, դօնկրէսը կը դումարուի եւ կը բերէ մեղի վաղուց ցանկացուած Համերաչխութիւնը»2: Ցավոք, Հայկական կուսակցությունների Համաժողով չՀրավիրվեց ն Հայ քաղաքական դաչւը առաջվա åես մնաց ցաքուցրիվ: Դաչնակցությունը դերադասեց դաչինք կնքել երիւթուրքական «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի Հեւ: Նրա դործիչներն ինչåես Թուրքիայի ւարածքում, այնåես էլ արւասաՀմանում Հանդիåումներ ունեցան թուրք ն այլաղդի ընդդիմադիր կաղմակերåությունների ու խմբերի ն, առաջին Հերթին՝ երիւթուրքերի ներկայացուցիչների Հեւ, որոնց արդյունքում որոչ åայմանավորվածություններ ձեռք բերվեցին: Այդ Հանդիåումները ղուդորդվեցին երիւթուրք ղեկավարների մու արդեն խմորված ւրամադրություններին՝ Հրավիրել Հակասուլթանա-

«Հնչակ», ‹ 6, Հունիս, 1907, էջ 69. ւե՛ս նան «Նիւթեր Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութեան Համար», Հաւ. Ե, էջ 349: «Աղդ», ‹ 41, 25 Հունվարի 1908 թ.:

կան ուժերի միավորման ու Համախմբման Համաժողով՞: ՀՅ դաչնակցության՝ երիւթուրքերի Հեւ դործակցության քայլը Համարելով արդարացված սւեղծված նոր Հանդամանքներով, «Դրօչակը» դրում էր. «Ոչ մի ւարակոյս, որ լայնածաւալ կայսրութիւնը երկունքի մէջ է եւ նրա բարեյաջող աղաւադրումը åաՀանջում է բոլոր ւարրերի ջերմ ու դործուն մասնակցութիւն: Մինչեւ օրս մենակ էինք կռուի դաչւում, մեկուսացուած ու Հալածուած չորս կողմերից: Զը Հասկցուած, չը դնաՀաւուած ոչ ոքից: Այժմ սւեղծուել են կռուի Համար այնքա՛ն նåասւաւոր åայմաններ, այժմ այնքա՛ն բաղմաåաւկուել են յաղթանակի չանսերը, սկիղբ է առել եւ արդէն իսկ դլուխ է բարձրացնում այն աՀեղ ու արդասաւոր ոյժը, որ կոչւում է «Ըմբոսւ Տարրերի Միութիւն»: ... Պէւք է յարաւեւ ոյժ ներչնչել այդ միութեանը: Հայ ժողովուրդը՝ այժմ աւելի քան երբեւիցէ, վսւաՀ ու ղուարթ՝ åիւի մնայ կռուի դաչւում, åիւի միանայ իր բախւակից մաՀմեդականներին, եթէ չէ ուղում դաւաճանել իր կենսական չաՀերին եւ իր åաւմական առաքելութեանը»1: Համաժողովին մասնակցելու իր Համաձայնությունը ւալուց Հեւո, ՀՅ դաչնակցությունը դիմեց Հնչակյան ն վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցություններին՝ առաջարկելով միասին դնալ Համաժողովին ն խորՀրդակցաբար ու միասնաբար այնւեղ ճչւել Հայկական դիրքը: 1907 թ. դեկւեմբերի առաջին օրերին, բանասեր կարաåեւ Բասմաջյանի միջնորդությամբ, ՀՅ դաչնակցության ներկայացուցիչ Խաչաւուր Մալումյանը (է. Ակնունի) Հանդիåեց Հնչակ՞ Որոչ աղբյուրներում նչված է, որ Համաժողովի Հրավիրման նախաձեռնությունը åաւկանել է ՀՅ դաչնակցությանը ն Հաւկաåես կուսակցության ղեկավարներից, Արնմւյան բյուրոյի անդամ Խաչաւուր Մալումյանին (է. Ակնունի), որն այդ նåաւակն իրականացնելու Համար Հանդես է բերել եռանդուն ու անվՀաւ ջանքեր (ւե՛ս օրինակ՝ «Արմենիա» (Մարսել), 28 մարւի 1908 թ., «Հայրենիք» լրադիր (Բոսւոն), ‹ 14 (456), 4 աåրիլի, 1908 թ.), Ю. А. Петросян, Младотурецкое движение, с. 243): «Դրօչակ», ‹ 11-12 (188), նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1907, էջ 164:

յանների ղեկավարներից Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյանի ն Համբարձում Բոյաջյանի (Մեծն Մուրադ) Հեւ: Ակնունին Հայւնեց, որ Դաչնակցությունն ինքն է նախաձեռնում Թուրքիայի ընդդիմադիր ուժերի Համաժողովի Հրավիրումը ն առաջարկեց, որåեսղի Հնչակյանները նույնåես մասնակցեն դրան: Վերջիններիս ղույդ ներկայացուցիչները åաւասխանեցին, որ իրենք բաղմիցս Հայւարարել են ն այժմ էլ նույնը կրկնում են, որ ավելի նåաւակաՀարմար է նախ Հրավիրել Հայկական քաղաքական կուսակցությունների Համաժողով, որւեղ ընդՀանուր Համաձայնության դալուց Հեւո միայն կարելի կլինի ձեռնարկել կայսրության ընդդիմադիր ուժերի Համաժողովի Հրավիրումը: Ակնունին Հավանություն չւվեց Հնչակյանների առաջարկին ն, Հենվելով ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովի՝ թուրքերի Հեւ Համադործակցություն Հասւաւելու որոչման վրա, չեչւեց, որ իրենք երիւթուրքերի Հեւ անՀաåաղ Համերաչխ դործակցություն åիւի Հասւաւեն՝ «նրանց միջոցով ւանելի մի դրութիւն յառաջ բերելու Համար»1: Հանդիåման ավարւից Հեւո Հնչակի Փարիղի կենւրոնը åաչւոնական նամակ ուղարկեց Դաչնակցության ղեկավարությանը, որով նրան Հիչեցնում էր Համբարձում Պոյաճյանի 1906 թ. աչնանը արած Համերաչխության կոչի մասին կուսակցության կենւրոնական վարչության դիրքորոչումը, աåա կրկին Հասւաւում Հայկական քաղաքական կուսակցությունների ուժերը միավորելու իր åաՀանջը: Հնչակյանները դւնում էին, որ երիւթուրքական չարժումն իր ծրադրերով ն դաղա÷արաբանությամբ որնէ ընդՀանրություն չունի Հայկական աղաւադրական չարժման ն այդ չարժումը ղեկավարող կուսակցությունների Հեւ (թերնս բացառություն էին Համարում, որ Հայկական Հեղա÷ոխական կուսակցությունների ն երիւթուրքերի դիրքորոչումը Համընկնում էր Աբդուլ Համիդի բռնակալական վարչակաղմը ւաåալելու Հարցում): Հեւնաåես, խոսք չի կարող լինել երիւթուրքերի ն Հայ Հեղա÷ոխականների անկեղծ դործակցության մասին:

Տե՛ս Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, էջ 223:

ինչ վերաբերում էր օսմանյան ընդդիմադիր ուժերի Համաժողով դումարելուն, աåա Հնչակյան կենւրոնը կրկին վճռականաåես մերժեց ւվյալ åաՀին երիւթուրքերի Հեւ որնէ Հարց քննարկել, միաժամանակ չբացառելով նրանց Հեւ երկխոսությունը, եթե վերջիններս Հրաժարվեն Հայ ժողովրդի նկաւմամբ իրենց աղդայնամոլական ղդացումներից: Հնչակյան կենւրոնը նամակում նան նախաւում էր Դաչնակցության ղեկավարությանը, որ նա ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովում ընդունել ւվեց Հայկական Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունների Համաժողովի դումարման անՀրաժեչւության մասին Հնչակյանների առաջարկը մերժող բանաձն, բայց աՀա՛ այժմ սիրով ընդառաջ է դնում երիւթուրքերի Հեւ Համաձայնության դալու առաջարկին1: Օսմանյան ընդդիմադիր ուժերի Համաժողովին մասնակցելու Համար Դաչնակցությունը դիմեց նան վերակաղմյալ Հնչակյան կաղմակերåությանը: ՀՅԴ Արնմւյան բյուրոն Հեւնյալ Հրավերն ուղարկեց այդ կաղմակերåութան կենւրոնական վարչությանը. «Օսմանեան այժմեան րէժիմի դէմ կռուող եւ բողոքող ւարրերէն մի քանիսի մէջ միւք է յղացել կաղմակերåել մի ընդՀանուր կօնդրէ, որուն åիւի Հրաւիրուին Թուրքիայի այլեւայլ աղդութիւնների եւ քաղաքական խմբակցութիւնների ներկայացուցիչները՝ արւայայւելու մի ընդՀանուր բողոք այժմեան կարդերի դէմ եւ մչակելու մի ընդՀանուր դործելակերå՝ նոր կարդեր Հասւաւելու Համար: Հաւաւացած որ դուք եւս կը կամենաք մասնակցել այդ նåաւակով կաղմած կօնդրէին, մենք դւնում ենք նåաւակայարմար նախօրօք կաղմել Հայ կաղմակերåութիւնների եւ քաղաքական խմբերի նախաåաւրասւական խորՀրդակցութիւն, որոչելու Համար Հայերիս դիրքը եւ քննելու այն առաջարկները որ կարող ենք ներկայացնել ընդՀանուր կօնդրէին»2: «Պաւմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան 1887-1962», Հաւ. Ա, էջ 303: Մանուկ Գ. Ճիղմէճեա ն, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց. 1890-1925, էջ 132:

Ըսւ որում՝ ՀՅԴ Արնմւյան բյուրոն մեկ ամսվա åայմանաժամ էր դրել åաւասխանի Համար: Վերակաղմյալների կենւրոնական վարչությունը մերժեց Հրավերը՝ դա երիւասարդ թուրքերի Հերթական խարդախ խաղը Համարելով: կենւրոնական վարչությունում այս Հարցի քննարկման ժամանակ վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչները Հիչեցնում էին, որ երիւթուրքերը չաւ բան են արել Հայոց աղդայնական ղդացումները չեղոքացնելու, Հայ Հեղա÷ոխականների՝ միմյանցից անջաւ լինելու ձդւումները խորացնելու Համար, ն դա արել են Հայերին իրենց կառքին լծելու Համար: Ելույթ ունեցողները Համակարծիք էին, որ թուրք Հեղա÷ոխականների մի մասի Հեւ կարելի է ճանաåարՀ դնալ, բայց ոչ երբեք իթթիՀադական երիւթուրքերի Հեւ: «Աղդ» թերթի չուրջ Համախմբված վերակաղմյալներն անմիջաåես ողջունեցին իրենց կաղմակերåության ղեկավարության դիրքորոչումը, իսկ «Ձայն Հայրենեացի» չուրջ Համախմբվածները թեն Համաձայնություն Հայւնեցին Դաչնակցության առաջարկին, բայց միաժամանակ Հայւնեցին, թե իրենց չարքերում «յարմար մարդ չկայ» ներկայանալու Համաժողովին1: Արխիվային մի նյութի՞ Հեղինակը անդրադառնալով Հակասուլթանական ուժերի դաչինք սւեղծելու խնդրին, առաջադրում էր åաւասխաններ åաՀանջող Հարցեր. 1) Հայկական Հարցը åեւք է կաղմի մի առանձին ամբողջությո՞ւն, թե՞ Թուրքիայի ընդՀանուր բարեկարդման մի մասը, 2) Դաչնակցությունը չարունակելո՞ւ է նախկինի åես ուժդնությամբ արծարծել Հայկական Հարցի լուծման անՀրաժեչւությունը, թե՞ թուրքաՀայության բախւը բացառաåես կաåելու է Թուրքիայի ընդՀանուր բարեկարդման Հեւ, 3) Արդյո՞ք Հնարավոր է լինելու միանալ մուսուլման ւարրի Հեւ ն Համաւեղ åայքար մղել նույն նåաւակների Համար: Տե՛ս «Արեւելք» (կ. Պոլիս), ‹ 6882, 23 օդոսւոսի 1908 թ.: Երկու ն կես էջանոց նյութի սկղբնամասը բացակայում է ն Հեղինակի ու ամսաթվի նչում չունի: ՞

Վերադառնալով իր բարձրացրած այս Հարցերին, նյութի Հեղինակը Հիչեցնում է, որ վերջերս Թուրքիայի մի քանի վայրերում ւեղի են ունեցել մուսուլմանների աննչան չարժումներ, որոնք կարող են նåասւավոր Հանդամանք լինել Հայկական դաւի Համար: Բայց այդ չարժումներն այնåիսիք չեն, որ Հայերի մու առաջ բերեն լավաւեսություն, թե թուրք ւարրը կարող է իրենց Համար վսւաՀելի դաչնակից լինել ն աջակցել երկրում ընդՀանուր բարենորոդումներ կաւարելու նրա ջանքերի Հաջողությանը: Թուրք կեղեքված ւարրը դուցե որոչ ւեղերում միանա Հային ւնւեսական առանձին åաՀանջներ լուծելու Համար, բայց նա բոլորովին անåաւրասւ է Հանդելու Համաւեղ քաղաքական åայքար մղելու դաղա÷արին: ԱյնուՀեւն՝ Հայկական Հարցը չաղկաåել ընդՀանուր Թուրքիայի բարեկարդման խնդրին, նչանակում է խաչ քաչել թուրքական բռնաåեւության դեմ Հայության Հերոսական չուրջ քառորդդարյա åայքարի վրա ն Հեղա÷ոխական դործն սկսել նորից: Մինչդեռ Հայկական Հարցը սրբադործված է Հարյուր Հաղարավոր նաՀաւակների արյամբ ն քաղաքական աչխարՀում ձեռք է բերել իր Հաւուկ ւեղը: Սւեղծման առաջին իսկ օրերից Դաչնակցությունը Հայւարարել էր, որ ինքը åաչւåան է կանդնելու Հայկական Հարցին, կռվելու է թուրքական կառավարության ն ոչ թե թուրք ժողովրդի դեմ, որն իր կեղեքված վիճակով նույնիսկ չի ւարբերվում ամենաբախւավոր Հայից: Այժմ նույնåես նա կարող է լինել թուրք աչխաւավորների անկեղծ դաչնակիցը նրանց ւնւեսական åայքարում, բայց երբեք չåեւք է ձուլվի թուրքական Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունների մեջ ն այդåիսով քաղաքական աչխարՀից վերացնի Հայկական Հարցի անունը, ջնջի նրա առանձին դոյության իրավունքը: Հայկական Հարցը åեւք է åաՀåանել իր ամբողջ ծավալով, կայսրության մյուս աղդերի քաղաքական Հարցերից բոլորովին անկախ1:

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 3, վավ. 5, թթ.

3-5:

ԴԺԳՈՀՈՒԹՅԱՆ ԱԼիԲ ԴԱՇՆԱկՑՈՒԹՅԱՆ ՇԱՐԲԵՐՈՒՄ

Արդեն մի քանի ամիս էր անցել ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովից, բայց նրա ընդունած որոչումների չուրջ չարունակվում էին բուռն քննարկումները կովկասում ն մանավանդ Թուրքիայում ու արւասաՀմանում: ԸնդՀանուր ժողովի մասնավորաբար թուրքաՀայությանը վերաբերվող որոչումներն ամենասուր քննադաւության էին ենթարկվում: Բննադաւության ալիքը նան Դաչնակցության ներսն էր թա÷անցել: Դաչնակցականներից չաւերը չէին Համերաչխվում Հայկական քաղաքական ուժերի միասնական ճակաւ սւեղծելու առաջարկների նկաւմամբ իրենց կուսակցության ղեկավարների կւրուկ ժխւողական վերաբերմունքի Հեւ: ԴժդոՀ դաչնակցականները նան անընդունելի էին Համարում, որ իրենց բարձրադույն ղեկավարությունը, նկաւի ունենալով միայն կովկասի Հայության ներկա կացությունը ն նրա սոցիալական åաՀանջները, կաղմակերåությանը ÷աթաթել է սոցիալիսւական դաղա÷արներ, որի Հեւնանքով Դաչնակցությունը աղդայինից վերածվել է սոցիալիսւական կուսակցության: Բայց դա միակ չարիքը չէ, ասում էին նրանք, ամենամեծ վւանդն այն է, որ այդ սոցիալիսւական ուղղությունը ՀՅԴ ղեկավարությունը սւիåողական է դարձնում նան ԹուրքաՀայասւանի Համար1: Վերակաղմյալ Հնչակյանների «Աղդ» թերթում, դժդոՀ դաչնակցականները դրում էին. «Թէ Դաչնակցութեան ւուած այս որոչումը որքան նåաւակայարմար է կովկասի Համար՝ չենք կրնար դիւնալ մենք, որովՀեւեւ կովկասի åայմանները մեղի ծանօթ չեն եւ Հեւեւաբար իրաւունք չենք ւար մեղի ոեւէ կարծիք յայւնել այդ մասին: կովկասցիները իրենք միայն կրնան Դաչնակցութեան ծրադիրը քննութեան ենթարկելով ընդունիլ կամ մերժել եւ մեղ՝ ւաճկաՀայերուս Համար չաւ սխալ åիւի ըլլար անոնց ներքին խնդիրներուն խառնուիլ: Գալով ՏաճկաՀայասւանի՝ մեղ՝ բողոքող Դաչնակցական-

ՀԱԱ, ֆ. 4047, ց. 1, դ. 57, թ. 2 ն չրջերեսը:

ներուս Համար անՀնարին է Հեւեւիլ ընկերվարական Դաչնակցութեան, որովՀեւեւ չենք կրնար ընդունիլ ո՛չ իր աչխարՀաՀայեացքը, ո՛չ իր քաղաքական-Հասարակական ձդւումները եւ ո՛չ ալ ղանոնք կեանքի մէջ իրականացնելու Համար ընդունած դործելակերåը»1: իրենց կուսակցության քաղաքականությունից դժդոՀ այսåես կոչված «բողոքող» դաչնակցականների մի որոչ մասը 1907 թ. աչնանը ասւիճանաբար Հեռացավ կաղմակերåության չարքերից: Այսåես, «Եդիåւոսի բողոքող դաչնակցականների մասնախումբը» 1907 թ. Հոկւեմբերի 18-ին Ալեքսանդրիայից կոչ Հղեց «բոլոր երկրներու դժդոՀ դաչնակցականներուն», ուր ասված էր, որ սոցիալիղմի դաղա÷արը որդեդրած Դաչնակցությունն այլնս անկարող է արւաՀայւել թուրքաՀայության Հասարակական-քաղաքական ձդւումները: Որդեդրելով սոցիալիղմը, դրանով իսկ ՀՅԴ-ն իր ծրադրում առավելաåես դերակայություն ւալով ւնւեսական Հարցին ն Հենվելով դրա վրա, կանդնում է դասակարդային åայքարի սկղբունքի վրա՝ կռվան դարձնելով բանվոր դասակարդը: «Մեր Հարցը սակայն ՏաճկաՀայասւանի մէջ որոչ դասակարդի մը իրաւունքներուն դաւը չէ, այլ՝ ամբողջ ժողովուրդի մը աղաւադրութեան դործն է,ասված էր կոչում:- Տիրող րէժիմի ւակ այս կամ այն դասակարդը չէ որ իր իրաւունքներէն կը ղրկուի, այլ ամբողջ ժողովուրդի մը բոլոր մարդկային իրաւունքները ունակոխ կ'ըլլուին. ժողովուրդի մը որ քաղաքակրթական ու ւնւեսական ւեսակէւով դեռ սաղմնային դրութեան մէջ կը դւնուի: Ներկայ åարադաներուն մէջ Տաճկասւանի մէջ դործող ոեւէ կուսակցութիւն անխուսա÷ելիօրէն åիւի ըլլայ աղդայնական կուսակցութիւն մը, որ ուղղութիւն åիւի ւայ ժողովուրդի աղաւադրական ձդւումներուն եւ առանց ոեւէ դասակարդային խւրութեան իր դրօչակին չուրջը åիւի Հաւաքէ բոլոր այն ւարրերը, որոնք դժդոՀ ւաճկական րէժիմէն, անոր կործանումին կ'ուղեն աչխաւիլ:

«Աղդ», ‹ 31, 11 նոյեմբերի 1907 թ.:

Դաչնակցութիւնը ընդունելով ընկերվարական սկղբունքը եւ որոչ դասակարդի մը իրաւունքներուն åաչւåանութիւնը ընելով իր նåաւակակէւը՝ կը դադրի ւաճկաՀայ ժողովուրդի աղաւադրութեան դործը վարելու կոչումէն, կը դրժէ իր ծադումին եւ սնամէջ ֆրաղներով (նախադասություններով:- Հ. Ս.) կը ճդնի åարւկել կաւարուած դասալքութիւնը»1: Համառուակի բացաւրելով իրենց ւեսակեւը, ն մւածելով, որ ղանաղան ւեղերից առանձին-առանձին Հայւնված բողոքները որնէ դրական արդյունքի չեն բերի, «Եդիåւոսի բողոքող դաչնակցականների մասնախումբն» առաջարկում էր դումարել դժդոՀ դաչնակցականների Համաժողով, որի նåաւակը åիւի լիներ՝ «օրինական ամէն միջոցներով աչխաւիլ մեր բողոքները լսելի ընել եւ ÷ոխել ւալ Դաչնակցութեան ծրադրի այն մասը, որ ՏաճկաՀայկական խնդրին կը վերաբերի: իսկ թէ ի՞նչ åէւք է ընել երբ մեր բողոքները անլսելի մնան եւ յառաջիկայ ԸնդՀ. Ժողովի մէջ կրկնուին այն աåօրինութիւնները, որոնք վերջին ԸնդՀ. Ժողովին յաւկանչանական մէկ կողմը կը ներկայացնեն, այս մասին կը Հրաժարինք ոնէ կարծիք յայւնելէ, այլ կը ձդենք Համաժողովին վերջնական որոչում մը ւալու»2: Համաժողովի Համար ամենաՀարմար ւեղը Համարելով Եդիåւոսը, մասնախումբը բոլոր դժդոՀ դաչնակցականներին առաջարկում էր յուրաքանչյուր չրջանից ուղարկել մեկ åաւդամավոր: Եդիåւոսի բողոքող դաչնակցականներին Հեւնեցին ուրիչ երկրների դաչնակցականներ նույնåես: 1907 թ. դեկւեմբերի 1 (14)-ի թվով Լեռնավայրի (կիլիկիա) չրջանի դաչնակցականների մի խումբ նամակ Հղեց՝ «ուղղեալ դաչնակցական ընկերներուն» ն դրա մեկ օրինակն ուղարկեց կուսակցության Արնմւյան բյուրոյին: Այս նամակում նույնåես ասված էր, որ աղդային նåաւակներով կյանքի կոչված Դաչնակցությունը, ամուր կաåվելով միջաղդային սոցիալիսւական կաղմակերåությունների Հեւ, Հեռացել է աղդային խնդիրներից

«Աղդ», ‹ 31, 11 նոյեմբերի 1907 թ.: Նույն ւեղում:

ն «ինքղինքը Հայ աչխաւաւոր դասակարդի կուսակցութիւն յայւարարելով, դրանով իսկ դասակարդային վնասակար եւ աղդակործան խւրութիւններու սկիղբ կը դնէ Հայ ժողովուրդի ղանաղան ւարրերու միջեւ, որոնց չաՀերը թերեւս Հեռի են որոչաåէս իրարմէ ւարբեր եւ իրարու Հակառակ ըլլալէ, այլ ընդՀակառակը, մի եւ անբաժան են, Հաւասարաåէս վւանդուած ըլլալով բռնակալ րէժիմի եւ թիւրք կառավարութեան այլեւս աչխարՀածանօթ Հայաջինջ քաղաքականութեան առաջ»1: Բողոքի այս նամակի Հեղինակները նույնåես առանձնակի Հեւնողականությամբ դաւաåարւում էին Հնչակի Հեւ Համադործակցելուց Հրաժարվելու իրենց կուսակցության ղեկավարության բռնած դիրքը, դրելով, որ Հայկական Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունների Համաժողովի Հրավիրումը «կարող էր յանդիլ Հայ յեղա÷ոխական դլխաւոր կուսակցութիւններու միութեան կամ դէթ Համերաչխ դործակցութեան, որու այնչա÷ սրւեռանդ կը ÷ա÷աքի ամբողջ Հայ ժողովուրդը: Յամենայն դէåս, Հայ յեղա÷ոխական կուսակցութիւններու միութեան կամ Համերաչխութեան խնդիրը մեղ անՀունաåէս աւելի կը չաՀադրդռէ քան օւար ցեղերու մէջ մեղ անծանօթ ենթադրեալ կաղմակերåութիւններու Հեւ Համերաչխութիւններ»2:

ՀՆԶԱկՅԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱկԱԶՄՅԱԼ ՀՆԶԱկՅԱՆ

կՈՒՍԱկՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի ՄիԶԵՎ ԴԱՇիՆԲի ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ

Թուրք աղդայնական ւարրերի Հեւ Համաժողով Հրավիրելու ՀՅ դաչնակցության Հանդես բերած նախաձեռնությունը, միաժամանակ՝ Հայկական քաղաքական մյուս ուժերի Հեւ Համադործակցելու առաջարկներից նրա Հրաժարվելն առաջ էին բերել Հնչակյան երկու Հաւվածների՝ Հին Հնչակի ն վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցության Հույժ բացասական վերաբերմունքը: Դա, իր Հերթին, նåասւավոր Հող էր սւեղծել

«Աղդ», ‹ 45, 22 ÷եւրվարի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

նրանց Հարաբերությունների բարելավման Համար: Հեղա÷ոխական այդ երկու կուսակցությունները Համերաչխաբար ու ÷ոխադարձ վսւաՀությամբ ձեռք մեկնեցին միմյանց: Այդ բանն առանց բարդությունների Հնարավոր եղավ, որովՀեւն երկու կուսակցությունները թեն աչխարՀայացքով ւարբեր էին, բայց դործելակերåով նման էին իրար: 1896 թվից ի վեր մչւական բախումների մեջ դւնվող այդ երկու կուսակցությունները, որոնցից մեկը (Հին Հնչակը) երաղում էր կերւել աղաւ, ինքնավար սոցիալիսւական Հայասւան, իսկ մյուսը (վերակաղմյալ Հնչակյանը) լսել անդամ չէր ուղում սոցիալիղմի մասին ն «մաքուր աղդային Հեղա÷ոխության» ջաւադով էր, սկսել էին իրենց ուժերն ի մի բերելու դործընթաց՝ ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովի՝ թուրքական քաղաքական ուժերի Հեւ Համերաչխություն Հասւաւելու մասին բանաձնն ընդունելուց անմիջաåես Հեւո: Գործընթացը խթանում էին երկու կուսակցությունների ղեկավար դործիչները ն նրանց մամուլի օրդանները՝ Հնչակյանների «Հնչակը» ն «Երիւասարդ Հայասւանը», վերակաղմյալների «Աղդը» ն «Ձայն Հայրենեացը»: Երկու կուսակցությունների ներկայացուցիչների միջն Փարիղում 1907 թ. Հոկւեմբերից սկսած ւեղի ունեցան մի չարք Հանդիåումներ, որոնց արդյունքում Համաձայնություն ձեռք բերվեց Համաւեղ աչխաւել՝ դլուխ բերելու Համար ԹուրքաՀայասւանում դործող Հայկական քաղաքական ուժերի ցանկալի Համերաչխությունը: Երկու կողմերը լի էին նåաւակին Հասնելու Համար Հնարավոր բոլոր միջոցները ձեռնարկելու վճռականությամբ: Հնչակյան կուսակցության թուրքաՀայ ղեկավար դեմքերի ներկայացուցիչ Մուրադը ու Երկրի դործիչ Ժիրայր Վաչեն մի կողմից ն վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցության կենւրոնական Հանձնախմբի անդամներ դոկւ. Ավեւիք էնֆիեջյանը, ՄիՀրան Տամաւյանը, կարաåեւ Գրիդորյանն ու Շավարչ Հովիվյանը մյուս կողմից Համաձայնության դալով «ւաճկաՀայ յեղա÷ոխական դործը չաՀադրդռող բոլոր անՀրաժեչւ եւ էական

Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 11, նոյեմբեր, 1907, Հավելված:

խնդիրների չուրջ»1, 1907 թ. նոյեմբերի 24-ին Եդիåւոսում կնքեցին 17 կեւ ընդդրկող «Համերաչխության դաչինք»1: «Դաչինք» կնքելու առթիվ Հնչակյան կուսակցության կենւրոնական վարչությունը «Հնչակում» Հանդես եկավ Հայւարարությամբ: Վարչությունը ցավով արձանադրում էր. «Հնչակեան կուսակցութեան եւ վերակաղմեալ Հնչակեան կուսակցութեան միջեւ ւխուր եւ աղէւալի անցքեր են åաւաՀել. այդ անցքերը նոյն իսկ սարսռեցուցիչ էին իրենց ւեսակի մէջ եւ իրենց Հեւեւանքներով աղէւաբեր եղան ՏաճկաՀայ դաւին: իրականութիւն է, որ երկու կուսակցութեանց միջեւ Հանդիåածները իրենց չարաղէւ Հեւեւանքն են ունեցել յեղա÷ոխական դործի վրան: Զլինէին Հնչակեանութեան մէջ ւեղի ունեցած բաժանումները եւ երկåառակութիւնները, այժմ Հայկական խնդիրը բոլորովին ուրիչ ÷ուլի մէջ մւած կլինէր: Եւ Հէնց այդ Համողումն ունենալու Համար է, որ մենք մի րոåէ չւաւանուեցանք անկեղծօրէն ձեռք մեկնելու մեր այն ընկերներին, որոնք դեռ երէկ մեր ոսոխները, մեր թչնամիներն էին: Նոյնը եղաւ եւ նրանց կողմից»2: «Դաչինքը» աղդարարում էր, որ «երկու կուսակցութիւնները իրենց ուրոյն դոյութիւնը åաՀելով Հանդերձ՝ միաւեղ եւ միաժամանակ åիւի քայլեն թէ՛ ինքնաåաչւåանութեան եւ թէ՛ ղոււ յեղա÷ոխական բնաւորութիւն ունեցող ւեխնիքական բոլոր խնդիրներում»3: «Համերաչխութեան դաչինքով»՞ ÷ասւորեն վերջ էր դրվում ավելի քան ւասնամյա թչնամությանը երկու կուսակցությունների միջն: Հնչակյան ն վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությունների միջն «Համերաչխության դաչինք» կնքելու լուրն ընդՀանուր Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 11, նոյեմբեր, 1907, Հավելված: Տե՛ս նույն ւեղում: Մանուկ Գ. Ճիղմէճեան, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց. 1890-1925, էջ 130: ՞ «Համերաչխության դաչինքի» ամբողջական չարադրանքը ւե՛ս Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 3, վավ. 617, թթ. 3-4:

խանդավառություն առաջ բերեց Եդիåւոսում, որը վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցության կարնորադույն Հիմնակեւն էր: Այս կուսակցության ներկայացուցիչներ ՄիՀրան Տամաւյանը, ՎաՀան Թեքեյանը ն Լնոն Մկրւիչյանը Հանդիåում են ունենում Եդիåւոս եկած Համբարձում Պոյաճյանի (Մեծն Մուրադ) Հեւ: Երկու կուսակցությունների միջն Հասւաւված միաբան դործակցությունն ու լիակաւար Համերաչխությունն ամրաåնդելու Համար ընդունվում է մի նոր ÷ասւաթուղթ, որը ներառում էր Հեւնյալ երեք կեւերը. «Ա.- Երկու կուսակցութեանց մօւաւոր ծրադրին նոյնութիւնը, որ է աղդային անկախութիւն: Բ.- Նոյնութիւն կաղմակերåական սիսւեմի, այսինքն կեդրոնացում: Գ.- Գործելակերåի նոյնութիւն, այսինքն åաւրասւութիւն ընդՀանուր աåսւամբութեան եւ մերժում ցուցական դործունէութեան»1: Եդիåւոսում սւացած խանդավառ ընդունելությունից Հեւո Մեծն Մուրադը մեկնում է Ամերիկա, ուր ն՛ Հնչակյանները, ն՛ վերակաղմյալ Հնչակյաններն ամուր կաղմակերåություններ ունեին: Այսւեղ ւարբեր քաղաքներում կաղմակերåված Համաւեղ բաղմաթիվ Հավաքներում նա ելույթներ է ունենում, կրկին արժանանում ւաք ու խանդավառ վերաբերմունքի: Սւեղծված այս Համերաչխ մթնոլորւում ամերիկաՀայ ժողովրդի մի մեծ Հաւվածի մեջ կրկին արթնանում է իր Հայրենիքի աղաւադրության Հույսը, ինչåես նան երկու քույր կուսակցություններին ամեն ւեսակ նյութական ու բարոյական աջակցություն ցույց ւալու åաւրասւակամություն է Հայւնվում ամենուր2:

Տե՛ս «Աղդ», ‹ 31, 11 Հունվարի 1908 թ.: Մանուկ Գ. Ճիղմէճեան, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց. 1890-1925, էջ 130:

ԴԵՊի ԱՂԵՏԱԲԵՐ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎ

իսկ Դաչնակցության ղեկավարությունը, չնայած Հայ Հասարակության մեջ դործող մյուս երկու Հեղա÷ոխական կուսակցությունների ն անՀաւ դործիչների անՀամաձայնությանը, արադացրեց իթթիՀադի Հեւ դաչինքի մեջ մւնելու իր մւադրության իրադործումը: Ընդամենը մի քանի չաբաթ առաջ դաչնակցականները Հեղա÷ոխական Հողի վրա Հայ-թուրքական Համերաչխությունը անկարելի էին Համարում: Այս ւեսակեւից Համբավավոր էր Դաչնակցության օրդան «Ռաղմիկ» թերթի (Բուլղարիա) ւեսակեւը, թե այդ Համերաչխությունը կարող է իրականանալ միայն մի դեåքում՝ երբ «ձուկերը ծառը ելլեն»1: Օսմանյան ընդդիմադիր ուժերի Համաժողովի նախաåաւրասւման ն նրա աչխաւանքների ծրադիրը մչակելու Համար սւեղծվեց Հաւուկ Հանձնախումբ («կաղմակերåիչ բյուրո»), որի մեջ մւան «Միություն ն առաջադիմությունից»՝ ԱՀմեդ Ռիղա բեյը ն «Շուրա-ի ումմեթի» խմբադիր Սեղայի բեյը, «Անձնական նախաձեռնության ն աåակենւրոնացման ընկերության» կողմից՝ իչխան ՍաբաՀէդդինը, Ֆաղիլ բեյը ն դոկւ. ՆիՀադ բեյը, ՀՅ դաչնակցությունից՝ Ակնունին: Բոլոր Հարցերի երկարաւն քննարկման արդյունքում Համաձայնություն ձեռք բերվեց Հեւնյալ դլխավոր Հարցերի չուրջ. 1) Օսմանյան կայսրության åեւական ն քաղաքական անկախություն, 2) ՍաՀմանադրական կառավարման սւեղծում ն խորՀրդարանի Հրավիրում: Որոչվեց Համաժողովը Հրավիրել 1907 թ. դեկւեմբերի 27-ին, դարձյալ Փարիղում2: կաղմակերåիչ բյուրոն Հրավերներ ուղարկեց մակեդոնական, Հունական, արաբական, ալբանական, քրդական, Հայկական ն թվով ւասը այլ կուսակցությունների ու խմբերի: Թեն մինչ կաղմակերåիչ բյուրոյի սւեղծումը Հնչակն արդեն մերժել

«Արեւելեան մամուլ» (իղմիր), ‹ 14, 31 մարւի 1909 թ.: Տե՛ս Ю. А. Петросян, Младотурецкое движение, с. 244.

էր մասնակցել Համաժողովին, բայց նրա կենւրոնին նույնåես Հրավեր ուղարկվեց: Համաժողովին մասնակցելու åաչւոնական Հրավերներ ուղարկվեցին նան քաղաքական ն Հասարակական նչանավոր անՀաւ դործիչների, Հայերից՝ Մինաս Զերաղին ն Արչակ Զոåանյանին: Հնչակյան Սւ. ՍաåաՀ-Գյուլյանի վկայությամբ՝ Համաժողովի բացման Հենց նախօրյակին մի ցուրւ, անձրնու եղանակի Փարիղի Մոնåարնասի åողուայում åաւաՀաբար Հանդիåել է թուրքաՀայ աղաւադրական չարժման նչանավոր դործիչներից մեկին, որը ծանր աåրումներով åաւմել է Հրավերի Հեւ կաåված Հանդամանքների ն դա մերժելու չարժառիթների մասին: Լսենք նրան. «-Պրն. ՍաåաՀ-Գիւլեա՛ն, ընկեր ՍաåաՀ-Գիւլեա՛ն,- լսում եմ կոկորդալիր մի ձայն, որ կանչում է: Եւ դարձայ. ւեսնեմ՝ Մինաս Զերաղն է, որ ուքերը քաչկռւելով՝ աչխաւում է քայլերը արադացնել՝ ինձ Հասնելու Համար: - Բայց ի՞նչ է åաւաՀել: - Երէկ երեկոյեան քովս եկաւ ՀՅ Դաչնակցութեան ներկայացուցիչ՝ Ա. (Ակնունի:- Հ. Ս.), ըսաւ՝ որ իրենք թուրքերուն Հեւ - ԱՀմէդ Րիղայի կուսակցութեան Հեւ - կոնդրէ åիւի դումարեն. եկեր էր ղիս ալ Համողելու, որ մասնակցիմ: Խնդիրներու մասին ւեղեկութիւն Հարցուցի, ըսաւ որ իրենք որոչեր են Հայկական Խնդրէն վաղ դալ եւ ամբողջ Թիւրքիայով ղբաղուիլ...: Ես åաւասխանեցի թէ՝ ախåա՛ր, 25-30 ւարի է, որ ես Հայկական Խնդիր կը ճանչնամ, անով կը ղբաղուիմ, անոր åոչէն բռներ կ'երթամ. Հիմա՛, ա՛յս ւարիքիս մէջ, ես ի՞նչåէս կրնամ անկէ վաղ անցնիլ. իմ կեանքս անոր Հեւ է կաåուած. կարելի՞ բան է, որ Ներսէս Վարժաåեւեանի, Խրիմեանի, Նար-Պէյի Հեւ չինած դործս քանդեմ, ուրանամ...: Մերժեցի, ըսի՝ որ չեմ կրնար...: Հարցուցի թէ ի՞նչåէս կ'ըլլայ, որ Դաչնակցութիւնը Հայկական Դաւը կը լքէ, չէ՞ որ այսքան ւարիներ անոր Համար աչխաւեր է, արիւն է թա÷եր...: ինձ ի՞նչ åաւասխանէ՝ լա՛ւ. - «Ժամանակին åիւի յարմարուիլ. ժամանակը այդåէս է åաՀանջում»: Հիմա ըսէ՛, ախåա՛ր, ՀոսՀոսը մե՞նք ենք, թէ՞ դուք: Այսքա՛ն ւարի, Հայ Յեղա÷ոխութեան, Հայկական Խնդրի անունով խօսէ՛, դրէ՛,

Համողէ՛, թերթեր Հրաւարակէ՛, ցոյցեր ըրէ՛ եւ Հիմա ալ ըսէ՛ որ այդ ամէնը åիւի ձդենք ու ԱՀմէդ Րիղային Հեւ ամբողջ Թիւրքիան ÷րկենք. - ըսէ՛ նայիմ, Եւրոåան ի՞նչ կ'ըսէ...»1: ԱյնուՀեւն Զերաղը, որ անցյալում միչւ ողջունել էր երիւթուրքերի Հանդեå Հնչակի անղիջում կեցվածքը, Հիմա վախ ուներ, թե արդյո՞ք ժամանակի Հեւ, Դաչնակցության նման, Հնչակը նույնåես չի ÷ոխի իր մարւավարությունը ն չի Համերաչխվի «Թուրքիան միասնաբար ÷րկելու» դաղա÷արի Հեւ: Եվ Հեւնում է նրա Հարցումը ՍաåաՀ-Գյուլյանին. «Դուն ինձ ան ըսէ՝ որ ձեր կուսակցութիւնն ալ åիւի թողո՞ւ Հայկական Դաւը, դուք ալ åիւի յարմարի՞ք ժամանակին...: Ախåա՛ր, աս ի՞նչ բան է, այս աղդը չէ՞ք մեղքնար...»2: Մեջբերում ենք ՍաåաՀ-Գյուլյանի նույնքան ընդարձակ åաւասխանը. «Պրն. Զերա՛ղ. ձեղ ասում եմ բացարձակ կերåով՝ Հայկական Դաւը ո՛չ ես բաց կը թողնեմ, ո՛չ էլ մեր կեդրոնական Վարչութիւնը: Այդ դաւից չի կարող ձեռք վերառնել նոյնիսկ մեր ԸնդՀանուր Պաւդամաւորական Ժողովը: Դեռ աւելին կասեմ. - ՍԴ Հնչակեանութիւնը իր ամբողջութեամբ, որåէս կուսակցութիւն, որåէս քաղաքական մի որոչ մարմին, դոյացութիւն անկարող է Հայկական Խնդիրը թողնել, որովՀեւեւ դրանով նա ինքնասåանութիւն դործած åիւի լինէր: իսկ եթէ մի օր մեր կուսակցութիւնը լուծուէր, նոր մարմին կաղմուէր դարձեալ մեր կուսակցութեան անունով, այն ժամանակ ես առաջինը կը լինեմ, որ իմ Հրամայական åարւականութիւնս կը Համարեմ այդ կուսակցութիւնը åաւառուել եւ թոյլ չւալ, որ նա Հայ կեանքի մեջ դոյութիւն ունենար եւ դեր խաղար: ՎսւաՀեցէ՛ք, անկարելի է. ՍԴ Հնչակեան կուսակցութիւնը այդ ոճիրը դործելու ընդունակութիւնը չունի, չի էլ կարող ունենալ: Նա ա՛յն է այսօր, ինչ որ էր երէկ, նոյնը կը լինի ե՛ւ վաղը»3: Հարց է ծադում, թե այս իրավիճակում, երբ երիւթուրքերի

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 217: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 218: Նույն ւեղում, ւե՛ս նան՝ «Արեւ ելք», ‹ 6882, 23 օդոսւոսի 1908 թ.:

Հեւ քաղաքական դաչինք սւեղծելու անՀրաժեչւության մասին Հայկական Հասարակության մեջ նåասւավոր ւեսակեւ դեռ չէր ձնավորվել, ինչո՞ւ Դաչնակցությունը դնաց Համաժողովի՝ այդ դաչինքը դլուխ բերելու Համար: Դաչնակցությունն այդ քայլին դնում էր Հիմնականում չորս åաւճառով. Առաջին, ՀՅԴ-ն սկսել էր Հակվել այն ւեսակեւին, թե Հայկական Հարցը Արնմոււքը չի լուծելու, ն 61-րդ Հոդվածը, որի կենսադործման Հեւ կուսակցությունը 17 ւարի չարունակ, թուրքաՀայոց աղաւադրության լուծումը, ղինված åայքարին ղուդաՀեռ, կաåում էր (ըսւ որում՝ ղինված åայքարի դլխավոր նåաւակներից մեկը, եթե ոչ ամենադլխավորը, Եվրոåայի ուչադրությունը Հայկական Հարցի վրա բնեռելն էր), մնալու է թղթի վրա: իրականում՝ 61-րդ Հոդվածը թղթի վրա էր մնացել լույս աչխարՀ դալու åաՀից (1878 թ.): Հայկական աղդային Հեղա÷ոխական կուսակցությունները (առաջին Հերթին՝ Հին Հնչակը) թուրքաՀայոց աղաւադրության իրենց Հույսերը խարսխել էին նչված երկու դործոնների վրա: Այս քաղաքականությունը նկաւելի որնէ դրական արդյունք չէր ւվել ն անթիվ ղոՀերի առիթ էր դարձել: Հիմա էլ Հին Հնչակը, ավելի ճիչւ՝ նրա սաåաՀդյուլյանական թնը, չարունակում էր աննաՀանջ մնալ որդեդրած դծի վրա, իսկ Դաչնակցության չարքերում դնալով ուժեղանում էին կասկածները եվրոåական աջակցության նկաւմամբ: Երկրորդ, Դաչնակցության չարքերում դնալով ուժեղանում էին կասկածները ղինված åայքարի նåաւակաՀարմարության Հանդեå: կուսակցության առանձին ղեկավար դործիչների մու նույնåես խմորվում էր այն ւեսակեւը, որ եթե նույնիսկ բոլոր Հայերը ն նրանց բոլոր կուսակցությունները միանան, դարձյալ բան չեն կարող անել Թուրքիայի Հղորության դեմ: «Հայութիւնը ոյժ չունի սե÷ական ոյժերով աղաւադրուելու, թչնամին աւելի ղօրեղ դուրս եկաւ քան կարծում էինք: Հեւեւաåէս անՀրաժեչւ է Համերաչխուել թուրքերի Հեւ եւ այդ միջոցով ւանելի մի դրութիւն առաջ բերել»1: Ասել է թե՝ թուրքաՀայությունը միայն Տե՛ս Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ Հրաւ., էջ 223:

իր ուժերով չի կարող Հասնել աղդային աղաւադրության ն որ միակ ուղին կայսրության բոլոր, այդ թվում՝ թուրք, ընդդիմադիր ուժերի Համաւեղ åայքարն է՝ վարչակարդի ÷ո÷ոխության միջոցով վերա÷ոխել ու դեմոկրաւացնել երկրի Հասարակական-քաղաքական կյանքը՞: Երրորդ, ռուսական Հեղա÷ոխության աղդեցության ւակ թուրք ժողովրդի մու առաջ եկած առանձին ըմբոսւությունները, որոնց երբեմն ուղղություն էին ւալիս երիւթուրքական բջիջները կամ առանձին դործիչներ, մեծ Հույսեր էին արթնացրել Դաչնակցության մու: Թվում էր, թե արդեն Հնարավորություն է սւեղծվել Հայկական աղդային աղաւադրական չարժումը ղուդորդելու թուրքերի սոցիալական նորածադ ընդվըղումների Հեւ: Հենց ուժերի այս երնակայական ղուդորդման ու միավորման ոդնորիչ Հեռանկարն էր, որ Դաչնակցությանը մղեց թուրք «Հեղա÷ոխականների» Հեւ դաչինքի: Զորրորդ, Դաչնակցությունն ամեն կերå ձդւում էր մւնել Սոցիալիսւական երկրորդ ինւերնացիոնալի մեջ՝ թուրքաՀայ ժողովրդի աղաւադրական åայքարին եվրոåական սոցիալիս՞

Հակառակ ւեսակեւ ունեցողները ն, առաջին Հերթին, Հնչակյանները, ւարակուսում էին, թե «ի՞նչ ղօրաւոր ÷ասւեր եկան նրան (Դաչնակցությանը:- Հ. Ս.) Համողելու, որ իր առաջուան դիրքը սխալ էր, դծած ուղղութիւնը՝ վնասակար. արդեօք ի՞նչ կար ÷ոխուած Թիւրքիայի մէջ. մի՞թէ Հայ աղդի եւ թուրք åեւութեան, Հայ ւարրի եւ միւս ւարրերի ÷ոխյարաբերութիւնների մէջ այնåիսի ղդալի ÷ո÷ոխութիւններ էին կաւարուել, որ իրենք չէին նախաւեսել դեռ 1890-ին, երբ ամէն ինչ ձեւակերåում էին Հայկական Դաւի եւ անջաւ ուղղութեան վրայ: ի՞նչåէս կը լինի, որ 2-3 ամիս առաջ Հայ Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխաաղդը ոյժ ունէր, իսկ Հիմա՝ ոչ...» (Ս նաւուները, Բ Հրաւ., էջ 228-229): Հնչակյանները դւնում էին, որ չնայած անթիվ-անՀամար կորուսւներին, Հայ աղդն իր խորության մեջ, դեռ ներկայացնում է անսåառ աղբյուր Հեղա÷ոխության Համար, նրա ներքին ուժը դեռ անվթար է: Հարկավոր է միայն, որ Հայկական կուսակցությունները որոչ Հասկացողության դան, չջլաւեն միմյանց ն դիմացինին ամլության չդաւաåարւեն, անՀաջողությունների åաւճառը չ÷նւրեն աղդի մեջ ն Հակառակ կուսակցության մեջ: Ուրեմն՝ Համերաչխություն ն Համադործակցություն, որåեսղի Հնարավոր լինի ասåարեղ Հանել Հայ Հոդու խորքերում ամբարված ամբողջությունը ն չարունակել կռիվը ոսոխի դեմ:

ւական չարժման լայն աջակցությունն սւանալու նåաւակով: Բայց եվրոåացի սոցիալիսւները (մարքսիսւներ թե կիսամարքսիսւներ), առանձին բացառություններով, դեմ էին դասակարդային åայքարի նկաւմամբ աղդային աղաւադրական åայքարին դերակայություն ւալուն, ավելին, վերջինս դիւում էին որåես լուրջ խոչընդու չաՀադործվող դասակարդերի սոցիալական աղաւադրության ճանաåարՀին: Այդ է åաւճառը, որ Սոցիալիսւական ինւերնացիոնալը ն սոցիալիսւական չարժման խոչոր չաւ ներկայացուցիչներ, վրդովմունքով դաւաåարւելով Հայ ժողովրդի նկաւմամբ աբդուլՀամիդյան դաղանությունները, միաժամանակ Հանդես էին դալիս ոչ թե թուրքաՀայ ժողովրդի քաղաքական անկախության, այլ Օսմանյան կայսրության սոցիալ-քաղաքական կարդերի արմաւական Հեղաբեկման օդւին, որի արդյունքում սոցիալ-ւնւեսական ն մչակութային ղարդացման աղաւություն կսւանար նան Հայ ժողովուրդը: Ելնելով այդ ընդՀանուր åաւկերացումից, եվրոåացի սոցիալիսւները Դաչնակցությանը մչւաåես խորՀուրդ էին ւալիս սերւ Հարաբերություններ սւեղծել աբդուլՀամիդյան վարչակարդի միակ թուրք ընդդիմադիրի՝ երիւթուրքական կուսակցության Հեւ ն սուլթանական բռնաåեւության դեմ ընդՀանուր åայքարում ջանքերը Համաւեղել: Փարիղում օսմանյան ընդդիմադիրների Համաժողով Հրավիրելու լուրը անակնկալ էր Եվրոåայի Համար: Այնւեղ բոլորը վաղուց ընւելացել էին ւխուր ու ճակաւադրական այն իրողությանը, որ թուրք սուլթանը մչւնջենաåես åիւի ճղմի ու Հալածի Հåաւակ ժողովուրդներին - քրիսւոնյաներին ու մուսուլմաններին, միչւ åիւի Հեւնի «բաժանի՛ր ու ւիրի՛ր» քաղաքականությանը, անջաւի ն միմյանց թչնամացնի լծակից դժբախւ ւարրերին ն, այդåիսով, անդամալույծ անի ամեն ընդդիմադիր քաղաքական ուժ: Եվրոåան նան վաղուց ընւելացել էր այն իրողությանը, որ «Երիւասարդ Թուրքիա» քաղաքական կաղմակերåություն կոչվածը åաւրանք է, որը երեսուն ւարուց ի վեր թղթե չանթեր է արձակում սուլթանի դեմ՝ առանց կարողանալու իրական սåառնալիք լինել թուրք բռնակալի Համար: Այդ ամենը քաջ դիւակցելով, Եվրոåան, այնուամենայնիվ,

մի Հեռավոր Հույս էր կաåում երիւթուրքերի Հեւ այն åաւճառով, որ նրանք կայսրության մեջ եղած ն լինելիք բոլոր åաւուՀասների դերադույն չարժառիթը Համարում էին սուլթան Աբդուլ Համիդի բռնակալությունը:

ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԸՆԴԴիՄԱԴիՐ ՈՒԺԵՐի

ԵՐկՐՈՐԴ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎԸ

Օսմանյան կայսրության ընդդիմադիր ւարրերի երկրորդ Համաժողովը ւեղի ունեցավ 1907 թ. դեկւեմբերի 27-29-ին Փարիղում՝ «մերձենալու» ն «մարւական եղբայրակցություն» սւեղծելու առաջադրանքով: Համաժողովին (կոնդրես) մասնակցում էին. 1) Երիւթուրքերի «Միություն ն առաջադիմություն» Օսմանյան կոմիւեն» (իթթիՀադ)՝ ի դեմս դրա åաչւոնական օրդաններ «Շուրա-ի ումմեթ» ն «Մեչվերեթ» թերթերի. այս կաղմակերåության åաւդամավորությունը դլխավորում էր ԱՀմեդ Ռիղան1, 2) ՀՅ դաչնակցությունը՝ ի դեմս նրա åաչւոնական օրդան «Դրօչակի», 3) «Աåակենւրոնացման ու սաՀմանադրության օսմանյան միությունը» (իչխան ՍաբաՀէդդինի կաղմակերåությունը)՝ ի դեմս դրա «Թերաքքը» åաչւոնական օրդանի, 4) Եդիåւոս ÷ախած Հրեաների կոմիւեն՝ ի դեմս նրանց åաչւոնաթերթ «Լա Վերայի»2, 5) Լոնդոնում արաբերեն ն թուրքերեն լույս ւեսնող «Խիլաֆեթ» թերթի խմբադրությունը, 6) Մարսելի «Արմենիա» լրադրի խմբադրությունը, 7) Դաչնակցության բալկանյան օրդան «Ռաղմիկ» թերթի խմբադրությունը, 8) Դաչնակցության՝ Ամերիկայում լույս ւեսնող «Հայրենիք» թերթի խմբադրությունը, 9) «ԱՀդի օսմանի» կոմիւեն (Եդիåւոս)՞: Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութիւն, Հաւ. Բ, էջ 189-ի ւողաւակը: Տե՛ս «Վւակ», ‹ 7, 11 Հունվարի 1908 թ.: ՞ Մեղ Համար åարղ չէ, թե ինչի՞ց ելնելով Գուրկո-կրյաժինը դրել է, թե կոնդրեսին մասնակցել են åաւդամավորներ 13 կաղմակերåություններից (Տե՛ս В. А. Гурко-Кряжин, История революции в Турции, Москва, 1928, с. 32):

Համաժողովին վճռականաåես մերժեցին մասնակցել արաբական կոմիւեները1: Համաժողովին նախաåես խոսւացել էին մասնակցել նան մակեդոնական ու ալբանական կոմիւեները, ինչåես նան քրդերի առանձին աղդեցիկ ներկայացուցիչներ, որոնք վերջին åաՀին Հրաժարվեցին ներկայանալ2: Հրավերին չէր արձադանքել նան երիւթուրքերի մի մասը՝ Ալի Հեյդար ՄիդՀաւ բեյի դլխավորությամբ, որը թուրք «աղաւականության» ամենաՀեղինակավոր ու աղդեցիկ ներկայացուցիչներից մեկն էր3: Այսåիսով, Համաժողովին ներկա էին թուրքական-մուսուլմանական չորս, Հայկական չորս, Հրեական մեկ կաղմակերåությունների ներկայացուցիչներ, որոնց թիվը, ըսւ աղդային åաւկանելության Հեւնյալն էր. 17 թուրք, 5 Հայ (որոնցից 4-ը՝ դաչնակցական, 1-ը «Արմենիա» թերթից) ն Հրեական նչված կոմիւեից 1-2 åաւվիրակ: կաղմակերåությունների ն անձերի այս Համամասնությունն իսկ ակնառու ցույց է ւալիս, թե Հայկական Հեղա÷ոխությունը որքան աղդու նչանակություն ուներ Օսմանյան կայսրության կյանքում, որի Հեւ սւիåված էին լրջորեն Հաչվի նսւել թուրքական Հեղա÷ոխական ուժերը: Երիւթուրք åարադլուխները մեծաåես դոՀ էին, որ Հայկական Հեղա÷ոխական ամենաաղդու կուսակցության Հեւ Հաջողվել է ի մի դալ ն կայսրության Հեւադա ճակաւադրի Հեւ կաåված բախւորոչ խնդիրներ քննարկել: Պաւդամավորների լիաղորությունները ճչւելուց ն Հասւաւելուց Հեւո կաղմակերåիչ բյուրոյի Հանձնարարությամբ Համաժողովը բացեց Սեղայի բեյը, այնուՀեւն, երեք նախաւեսված նիսւերը Հերթով վարելու Համար ընւրվեցին երեք նախադաՀներ՝ ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդինը, Խաչաւուր Մալումյանը (է. Ակնունի) ն ԱՀմեդ Ռիղան4: ՆախադաՀներ ընւրելուց Հեւո, Համաժողովը ձեռնարկեց Տե՛ս «Աղդ», ‹ 72, 12 սեåւեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Լուսաբեր» (ԳաՀիրէ), ‹ 472, 16 Հունվարի 1908 թ.: Տե՛ս «Աղդ», ‹ 47, 7 մարւի 1908 թ.: Տե՛ս «Վէմ», ‹ 1, Հունվար-÷եւրվար, 1934, էջ 123:

քննարկելու այն ÷ասւաթուղթը, որը åաւրասւել էր կաղմկոմիւեի՝ նախօրյակին սւեղծած Հաւուկ Հանձնաժողովը: Փասւաթղթով åաւվիրակներին ներկայացվում էր սկղբունքային երկու Հարց. դոյություն ունեցող բռնաåեւական վարչակարդի ւաåալում ն ներկայացուցչական (օրենսդիր) մարմնի (åառլամենւի) Հասւաւում: Այդ նåաւակներին Հասնելու Համար առաջարկվում էր ինչåես Հեղա÷ոխական կռվի, այնåես էլ ոչ Հեղա÷ոխական (խաղաղ) միջոցների դործադրում՝ ելնելով սւեղծվելիք որոչակի իրավիճակից: Առաջին Հայացքից առարկություններ չենթադրող ÷ասւաթղթի չուրջ ծավալվեցին թեժ վիճաբանություններ, որոնք ամբողջ երկու օր ւնեցին: Տարաձայնությունների առիթը եղավ ԱՀմեդ Ռիղայի առաջարկությունը՝ Աբդուլ Համիդի ւաåալումից Հեւո ճանաչել նոր սուլթանի ինչåես վեՀաåեւական, այնåես էլ աչխարՀի բոլոր մուսուլմանների խալիֆի նրա բոլոր իրավունքները: Դա առաջ բերեց բուռն դժդոՀությունը Համաժողովի Հայ մասնակիցների, որոնք չեչւում էին, թե որնէ երաչխիք չկա, որ նոր սուլթանը Հնից վաւ չի լինելու, որ եթե նրա Համար åաՀåանվելու են նույն իրավունքներն ու առանձնաչնորՀումները, աåա կասկած է առաջացնում Աբդուլ Համիդին ւաåալելու կոչերի անկեղծությունը: Հանդիåելով Հայերի անղիջում դիմադրությանը, ԱՀմեդ Ռիղան Հայւարարեց, թե ինքը Հրաժարվում է Համաժողովի ՀամանախադաՀի իր լիաղորություններից՝ դրանք ÷ոխանցելով Ֆաղիլ բեյին: Արդյունքում ձեռք բերվեց åայմանավորվածություն՝ սուլթան-խալիֆի իրավունքների Հարցի քննարկումը դադարեցնել ն այդ մասին որնէ Հիչաւակություն չանել Համաժողովի ընդունելիք եղրա÷ակիչ ÷ասւաթղթում: Ե՛վ Հայ, ն՛ թուրք åաւդամավորները չաւ լավ դիւակցում էին, որ եթե միմյանց ղիջումների չդնան, աåա Համաժողովի ձախողումն անխուսա÷ելի է: իսկ դրանում չաՀադրդռված չէին ո՛չ դաչնակցականները ն ո՛չ էլ երիւթուրքերը: Թուրք åաւդամավորները Հենց սկղբից երկյուղ ունեին, որ Համաժողովում իրենց Համար ծանր խնդիրը լինելու է դաչնակցական åաւդամավորների Հեւ Համաձայնության դալը: Դա էր

åաւճառը, որ նրանք Հեւադա բարդություններից ղդուչացան: Դրա վկայություններից մեկը սուլթան-խալիֆի իրավունքների Հարցը քննարկումից Հանելն էր: իրենց Հերթին, դաչնակցական åաւդամավորները նույնåես նåասւում էին Համադործակցության մթնոլորւի åաՀåանմանը: Անչուչւ, նրանք Համաժողով էին դնացել ավելի ընդարձակ ն Հսւակ åաՀանջներով, բայց Համերաչխությունը åաՀåանելու սւիåողական անՀրաժեչւությունը նրանց Հարկադրեց չա÷ավորել ունեցած ակնկալիքները: Նրանց Համար ավելի կարնոր էր սուլթանական բռնաåեւության ւաåալման Համար ուժերի դործնական Համախումբը, քան ւեսաբանական վեճերը, ինչåես ասենք՝ աåադա խորՀրդարանի կառուցվածքի կամ սաՀմանադիր ժողովի դումարման նåաւակաՀարմարության խնդիրը ն այլն: Մւքերի եռօրյա աչխույժ ÷ոխանակումից ն ÷ոխադարձաբար միմյանց նåաւակները ճչւելուց Հեւո Համաժողովն ընդունեց մի չարք որոչումներ: Համաժողովը մչակեց երկրի ներքին դործերին օւար միջամւությունները վնասակար նկաւող ն օսմանյան Հայրենիքի ամբողջությունը Հարդող մի Համաձայնադիր, որի առաջարկն արել էին երիւթուրքերի ղույդ åարադլուխները: Դաչնակցական åաւդամավորներն առաջարկն ընդունել էին անառարկելիորեն, քանի որ իրենց կուսակցության ծրադրում ամրադրված էր օսմանյան Հայրենիքի ամբողջականության åաՀåանման դրույթը1: Որոչում ընդունվեց կայսրության ւարածքում դործող աղդային Հակասուլթանական կաղմակերåությունների ներկայացուցիչներից կաղմել մի դաղւնի խառը մարմին՝ «Մնայուն կոմիւե» անունով՝ իր ներքին կանոնադրությամբ: Այդ մարմնի կաղմը ն դործունեությունը åեւք է åաՀվեին Հույժ դաղւնի, իսկ դաղւնիքը դուրս բերելու դեåքում Հանցավորը ենթարկվելու էր ծանր åաւասխանաւվության: «Մնայուն կոմիւեի»

Տե՛ս «կոՀակ» (կ. Պոլիս), ‹ 42, 6 (19) նոյեմբերի 1911 թ.:

առաջին խնդիրն էր լինելու Համաժողովի ընդունած որոչումների կենսադործումը: Անընդունելի Համարելով Հակասուլթանական ուժերի ներսում ծադած Հակասությունները բռնի ուժով լուծելու դեåքերը ն այդ ւեսակեւից օրինակ բերելով Մակեդոնիայի Հունական ու բուլղարական Հեղա÷ոխական խմբերի միջն մղվող կռիվները, Համաժողովը բոլոր դործուն խմբակցություններին կոչ արեց՝ վերջ ւալ եղբայրասåան կռիվներին ն իրենց ուժերը միաւեղել չարիքների դլխավոր աղբյուրի՝ սուլթանական բռնակալության դեմ: Դեկւեմբերի 29-ին, վերջին նիսւում, Համաժողովի մասնակիցները Հունկայս Հարդելով օսմանյան ժողովուրդների աղաւության Համար բռնակալության դեմ մղած ցավաւանջ åայքարում ընկած Հերոսների Հիչաւակը, միաժամանակ ընդունեցին որոչում, որով խորին Համակրություն էին արւաՀայւում երկրի ղնդաններում ւառաåող քաղբանւարկյալներին, ինչåես նան աքսորյալներին ու քաղաքական ւարադիրներին: Համաժողովը Հաւուկ կարնորություն ւվեց Հեղա÷ոխական չարքերի մաքրության խնդրին ն որոչեց խսւիվ åաւժել այն անձանց, ովքեր, դավաճանելով Հակասուլթանական åայքարի դործին, ծառայության կանցնեն Հանցադործ վարչակարդին: Նման անձանց նկաւմամբ ընդունված վճիռների դործադրությունը թողնվում էր աղդային կաղմակերåություններին: Երկրի ներսում Հեղա÷ոխական, Հակակառավարական քարողչությանն ուժդին ղարկ ւալու Համար Համաժողովը որոչեց Հրաւարակել թուրքերեն, Հայերեն, Հունարեն, բուլղարերեն, ալբաներեն, արաբերեն ն քրդերեն լեղուներով մի չարք դրքույկներ ն դրանք ներքին կաղմակերåությունների միջոցով ւարածել ժողովրդի բոլոր խավերի մեջ: Մասնավորաåես որոչվեց կոչեր ուղղել դյուղացիներին, ղորքին, մւավորականներին, ւարբեր Հարանվանություններին, åաչւոնյաներին: Որոչվեց նան Հակասուլթանական ուժերի Հաջորդ Համաժողովը Հրավիրել մեկ ւարի Հեւո՝ 1908 թ. դեկւեմբերի վերջերին: «Մնայուն կոմիւեն», մասնակից կաղմակերåությունների

Հավանությամբ, կարող էր արադացնել Հաջորդ Համաժողովի դումարումը1: Վերջում ընդունվեց «Հայւարարադիր», որի ւակ սւորադրել էին Համաժողովի մասնակից բոլոր կաղմակերåությունները ն թերթերի խմբադրությունները: «Հայւարարադրի» վեց կեւերի մեջ ձնակերåված էին Համաժողովի ն նրա սւեղծած «Մնայուն կոմիւեի» նåաւակները2: Փասւաթղթում ասված էր, որ Օսմանյան կայսրության բոլոր ժողովուրդների միասնական ջանքերով վաղ թե ուչ ւաåալվելու է երկրի բռնաåեւական վարչակարդը: Աբդուլ Համիդի երեսնամյա ւիրաåեւությունն աղեւալի է եղել կայսրության թե՛ քրիսւոնյա ն թե՛ իսլամ ժողովուրդների Համար: Սուլթանը դիւակցաբար ն Հաջորդաբար մեկը մյուսի դեմ է Հանել երկրի ւարբեր աղդերին ու կրոններին, նրանց նեւել ÷ոխադարձ ոչնչացման դեՀենի մեջ: Թուրք, Հայ, Հույն, բուլղար, վալախ, ալբանացի, արաբ, Հրեա, քուրդ ժողովուրդները մինչն Հաւակն ըմåել են սուլթանիղմի ոճիրների դառը մրուրը, իսկ «Հայկական կուորածները Հանդիսացել են բոլոր անցեալ եղեռնադործութիւնների åսակը»: «Հայւարարադրում» թվարկվում էին այն ավերներն ու աղեւները, որ բռնակալությունը կաւարել էր երկրի ւնւեսության, առնւրի, մչակույթի, կրթության բնադավառներում, դաւաåարւվում էին անարդար ւուրքերը, դիչաւիչ åաչւոնյաների ՀարսւաՀարումներն ու կաչառակերությունը, որոնց åաւճառով ամեն ւարի մարդիկ Հաղարներով երկրից դաղթում էին Ամերիկա, Եվրոåա ն այլուր՝ ÷նւրելու աåրուսւի միջոցներ: Թուրքիայի անձկությունը նվաղ ողբալի չէր արւաքին քաղաքականության ւեսակեւով: Հանդիսավորաåես ն չաւ անդամ խոսւացված բարենորոդումների ծրադրերը ւաåալելով, «Դրօչակ» ‹ 1 (189), Հունվար, 1908, էջ 4-5: Տե՛ս «Անկախ մամուլ» (Թիֆլիս), ‹ 3, 5 Հունվարի 1908 թ., «Հայրենիք» (Բոսւոն), ‹ 4 (446), 25 Հունվարի 1908 թ., ‹ 5 (447), 1 ÷եւրվարի 1908 թ., «Աղդակ» (կ. Պոլիս), ‹ 18, 18 մայիսի 1909 թ.:

սուլթան Աբդուլ Համիդը Հուսախաբ էր արել իր Հåաւակներին ն նրանց մղել արդարացի չարժումների, որոնց արդյունքն եղել էր եվրոåական åեւությունների բաղմաթիվ միջամւությունները երկրի ներքին դործերին: «Այս կործանարար քաղաքականութիւնը,- չեչւված էր ÷ասւաթղթում,- յանդեց կայսրութեան Հողային ւարածքների նուաղմանը եւ, եթէ այսåէս մի որոչ ժամանակ չարունակուի, աåա ուրիչ մասեր եւս՝ Ալբանիան, Մակեդոնիան, Արաբիան, Հայասւանը կարճ միջոցի մէջ անվրէå բաժանուելու են կայսրութիւնից»1: Սուլթանի բռնակալության դեմ չարժումները թեն ընթանում էին ւնական ժամանակով, բայց դրանք միմյանցից անջաւ էին: Բայց այսօր, ասված էր «Հայւարարադրի» մեջ, չաւ ւեղերում մուսուլմանների ն քրիսւոնյաների Համադործակցությունը ցույց է ւալիս, որ կայսրության բոլոր ժողովուրդները, վերջաåես, Հոդնել են ւառաåելուց ն ըմբռնել են, որ իրենց դեåի անդունդ առաջնորդողը երկրի ւիրակալն է, որ կայսրության վերջնական մեծ աղեւը ն քայքայումը կարող է կանդնեցնել միայն թուրքական կառավարման Համակարդի արմաւական ÷ո÷ոխությունը: իսկ այդ ÷ո÷ոխությունն անՀնար է, քանի դեռ երկրի ղեկը մնում է սուլթանի ն նրա խմբակի ձեռքում: «Պէւք է, ուրեմն, անյաåաղ եւ բոլոր Հնարաւոր միջոցներով ւաåալել ռեժիմը, որ այնքան աղէւների åաւճառ եղաւ: Հեւեւաբար åաՀանջում ենք. 1. Սուլթան [Աբդուլ] Համիդի դաՀընկէցութիւն, 2. Ներկայ ռեժիմի արմաւական ÷ո÷ոխութիւն, 3. Ներկայացուցչական ռեժիմի (խորՀրդարան) Հասւաւում»2: «Հայւարարադիրը» չեչւում էր, որ սուլթանի Հեռացումն ամեն բարելավման առաջին, բայց ոչ լրիվ åայմանն է, Հեւնաåես, նրա Հեւ åեւք է նան վերանան վարչական ու քաղաքական բռնակալությունը, ոսւիկանական սարսա÷ի ն դիվանադիւական նենդամւության Համակարդը, ն դրանց ÷ոխարեն åեւք է Հասւաւվի ներկայացուցչական մի Համակարդ, որի

«Դրօչակ», ‹ 1 (189), Հունվար, 1908, էջ 3: Նույն ւեղում:

միջոցով կայսրության բոլոր ժողովուրդները, Հավասար իրավունքներով, կարողանան արւաՀայւել իրենց կարիքներն ու կամքը: Այդ Համակարդն ամենքի Համար կաåաՀովի խաղաղ, ներդաչնակ ղարդացման Հնարավորություն, արդարություն ն աղաւություն: Հենց այս մեծ նåաւակի Համար է Հրավիրվել Օսմանյան կայսրության ընդդիմադիր ւարրերի Համաժողովը, ասված էր «Հայւարարադրի» մեջ: Հենց այդ նåաւակին են ուղղված Համաժողովի մասնակից կաղմակերåությունների ջանքերը: «Մենք միանում ենք ընդՀանուր åայքարի Համար, միանդամայն յարդելով իւրաքանչիւր կաղմակերåութեան ինքնավարութիւնը: Միանում ենք անկեղծօրէն, եղբայրօրէն եւ նախքան կռիւը սկսելը խոսւանում ենք չթուլանալ եւ յայւարարում ենք սուլթանին՝ թէ մեր ղէնքերը վար չենք դնի, մինչեւ Թուրքիայի Համար մի նոր դարադլուխ չբանանք»1: «Հայւարարադիրը» կոչ էր անում ամենքին՝ դիւության ն մւքի մարդկանց, դյուղացի ու քաղաքացի աչխաւավորներին, վաճառականներին ու ղինվորներին, կայսրության բոլոր աղդերին՝ «դաժան ու ÷առաՀեղ åայքարում» աջակից լինել Հեղա÷ոխականներին, որոնց իր ոճիրներով ուքի է Հանել ինքը՝ աբդուլՀամիդյան վարչակարդը: Հայւարարելով բռնակալության դեմ սկսված կռիվը մինչն Հաղթական ավարւ չարունակելու իրենց վճռականությունը, Համաժողովի մասնակիցներն այդ ծրադրային ÷ասւաթղթում ընդունում ու Հանձնարարում էին åայքարի Հեւնյալ միջոցները. 1. Զինված դիմադրություն կառավարության քայլերին, 2. Անղեն դիմադրություն՝ քաղաքական ն ւնւեսական դործադուլներ, նան åաչւոնյաների ն ոսւիկանության դործադուլներ, 3. Հրաժարում Հարկեր վճարելուց, 4. Բարողչություն ղորքի մեջ. Հասնել այն բանին, որ ղինվորները Հանդես չդան ժողովրդի ն Հեղա÷ոխականների դեմ, 5. ԸնդՀանուր աåսւամբություն, 6. Մարւական այլ միջոցներ՝ åարադաների թելադրության Համաձայն:

«Դրօչակ», ‹ 1 (189), Հունվար, 1908, էջ 3:

«Հայւարարադիրը» վերջանում էր Հեւնյալ խոսքերով. «Համիդեան ռեժիմը կոչնչանայ մօւալոււ աåադայում, եթէ բոլոր նրանք, որ ւառաåում են, ունենան, ինչåէս մենք, այն ւաåալելու Հասւաւ կամք: Այն խարխուլ åարիսå է, որ կարելի է ուսի մի Հարուածով Հրել ու ձդել, որåէսղի ÷րկաղաւ կայսրութեան մէջ Հեղեղուի աղաւութեան եւ արդարութեան սրբաղան լոյսը: կեցցէ՛ մինչ այժմ անմիաբան աղդերի Համերաչխութիւնը: կեցցէ՛ յեղա÷ոխական ուժերի միութիւնը1: Համաժողովը ÷ակվեց երեք նախադաՀների ուղերձներով. Հերթով խոսեցին իչխան ՍաբաՀէդդինը, Ակնունին ն ԱՀմեդ Ռիղան: ՍաբաՀէդդինի ասելիքի կենւրոնում Հայ-թուրքական Համերաչխության խնդիրն էր: «Տեսէ՛ք,- ասում էր նա,- արդէն աåրում ենք նոր չրջանի արչալոյսի մէջ: Հայերի եւ թուրքերի միջեւ եղած յարաբերութիւնների այնքան ըղձալի ÷ո÷ոխութիւնների նչանները օրէցօր աւելի ակնառու են երեւում: Թէեւ դերեղմանները անջրåեւ են երկու [աղդերի] կեանքի մէջ, բայց Հայ Հայրենակիցներն իրենց Հին ու նոր բարեկամ թուրքերին եղբայրական աջակցութիւն են ցոյց ւալիս նրանց աղաւադրական մեծ åայքարում»2: Ակնունին իր խոսքում կանդ առավ սոցիալիսւական սկղբունքների վրա, նչելով, թե սոցիալիղմն ի՛նչ օդոււներ կարող է բերել օսմանյան Հայրենիքին: Ելույթի վերջում նա Հայւարարեց, թե 18 ամիս չանցած, սուլթան Աբդուլ Համիդն այլնս իր դաՀի վրա չի լինելու ն նրա ւեղում Հասւաւված է լինելու «ամէնուս իւեալը եղող ֆեւերաթիւ կառավարութիւն մը»3: ԱՀմեդ Ռիղան դլխավորաåես ծանրացավ նույն կործանարար վարչակարդի դեմ կռվող բոլոր ւարրերի Համերաչխության անՀրաժեչւության վրա՝ դա միջոց նկաւելով վերջնական Հաղթանակի Համար4: Համաժողովից Հեւո ւեղի ունեցավ ճաչկերույթ, որը ւնեց մինչն կեսդիչեր: Եղան ուղերձներ, առաջարկվեցին կենացներ: «Դրօչակ», ‹ 1 (189), Հունվար, 1908, էջ 4: «Հայրենիք», ‹ 7 (449), 15 ÷եւրվարի 1908 թ.: Նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում:

Ելույթներ ունեցան Մալումյանը, դոկւ. Սաբրին, Նեջաթի բեյը, դոկւ. Աղմին, Հայ ն թուրք ուրիչ åաւդամավորներ1: Համաժողովը վերջացավ նրա մասնակիցներին Համակած վառ Հույսերով: Բայց նույնիսկ այդ խանդավառ ւրամադրությունների մթնոլորւում Հայ åաւդամավորների Հոդում ցցված էր մնում սն կասկածը երիւթուրք åարադլուխների ն Հաւկաåես «Միություն ն առաջադիմություն» կաղմակերåության ղեկավար ԱՀմեդ Ռիղայի նկաւմամբ: Համաժողովի åաւդամավոր ՎաՀան Փա÷աղյանը Հեւադայում դրել է. «Համաժողովի աւարւումէն եւք մենք իրարմէ բաժնուեցանք՝ առ երես սիրով, բայց ներքնաåէս Համողուած՝ դծեցինք մեր անկախ դործերու ծրադիրը, մասնակցելով Հանդերձ օսմանեան վարչաձեւի ւաåալման դործին եւ սաՀմանադրական կարդերու վերաՀասւաւութեան»2: Համաժողովի ընդունած Հայւարարությունը 1908 թ. Հունվարին ֆրանսերեն լույս ւեսավ առանձին դրքույկով՝ “Déclaration du Congrés de Paris d’Opposition de l’Empire Ottoman” վերնադրով: Հայւարարության մի-մի օրինակ ուղարկվեց Եվրոåայի բոլոր åեւությունների կառավարություններին ն կ. Պոլսի նրանց դեսåաններին, որը մեծ ւåավորություն դործեց դիվանադիւական չրջանների վրա3: Շոււով Հայւարարությունը թարդմանաբար ւåադրվեց արւասաՀմանյան ն կովկասյան թերթերում՝ լայն արձադանք դւնելով Հանրության մեջ: Հաւկաåես ոդնորված էին Հայ ժողովրդի եվրոåացի բարեկամները: Ֆրանսիս դը Պրեսանսեն Պիեռ Բիյառի միջոցով նամակ է ուղղում “Pro Armenia”-ի խմբադրությանը, ուր նան ասված էր. Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (449), 15 ÷եւրվարի 1908 թ.: «Վէմ», ‹ 1, Հունվար-÷եւրվար, 1934, էջ 123: Տե՛ս «Զանդակ» (Թիֆլիս), ‹ 5 (447), 1 ÷եւրվարի 1908 թ.:

«Սիրելի՛ բարեկամս, ՇնորՀաւորում եմ Օսմանեան կայսրութեան ւարբեր աղդութիւնների ներկայացուցիչներին: ՇնորՀաւորում եմ Թուրքիային եւ ամբողջ քաղաքակիրթ աչխարՀը՝ Աբդուլ Համիդի ղոՀ մեծ երկրի աղաւադրման Համար ւեղի ունեցած երջանկաւէւ Համերաչխութեան առթիւ: Սա բարոյական եւ քաղաքական մեծ քայլ է, մուսուլմանների եւ քրիսւոնեաների, օսմանցիների, Հայերի եւ սլավոնների ամուր միութեան Հասւաւման ճանաåարՀին, որ աղանդային եւ ցեղամոլական նախաåաչարումների լիակաւար սնանկացումն է աåացուցում: Աբդուլ Համիդի դաՀընկէցութիւնը, ներկայ ռեժիմի արմաւական ÷ո÷ոխութիւնը եւ ներկայացուցչական ռեժիմի Հասւաւումը դոՀացուցիչ նուաղադոյն åաՀանջներն են այն քաջարի աղդերի, որոնք մեռնել չեն ուղում»1: Համադումարի արդյունքները լայն արձադանք ունեցան նան եվրոåական սոցիալիսւական մամուլում: Ֆրանսիական “l'Humanité” («Յումանիւե»), “Le Progres” («Լը Պրոդրե») ն այլ թերթեր ւåադրեցին ընդարձակ առաջնորդողներ ու Հոդվածներ: Հայւնի սոցիալիսւ Ժան Լոնդեն «Յումանիւեում» նկարադրում էր իր ւեսակցությունը ն ղրույցը Խաչաւուր Մալումյանի Հեւ ն մանրամասն չարադրում ղրույցի բովանդակու«Հայրենիք», ‹ 5 (447), 1 ÷եւրվարի 1908 թ.: Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյանը վկայում է, որ Պրեսանսեի այդ նամակը լույս ւեսնելուց Հեւո ինքը Հանդիåում է ունեցել նրա Հեւ ն ցանկացել է իմանալ նամակը դրելու դրդաåաւճառները: Պրեսանսեն ասել է. «Ես աւելով աւում եմ «երիւասարդ թուրքերին». նրանց ի՛նչ լինելը ես չաւ լաւ դիւեմ: Համողուած եմ, որ նրանցից ամէն մէկը մի մի սուլթան Համիւ է: ԱՀմէդ Րիղայի ինչ ւեսակ մոլեռանդ թուրք լինելը ինձ չաւ լաւ ծանօթ է: Նրանք բոլորը եւրոåաւեաց, քաղաքակրթութեան թչնամի, արիւնախում մարդիկ են. ո՛չ նրանց ծերին åիւի Հաւաւալ, ո՛չ էլ երիւասարդին: Ես կը ցանկայի, որ օսմանեան åեւութիւնը քերուէր, սրբուէր աչխարՀիս երեսից, նրա Հեւքն անդամ չմնար: Բայց ձեր վիճակը ինձ սւիåեց քաղաքավարական մի քանի խօսքեր ասել, երբ այդ մասին ինձ դիմում արեցին...: Դուք ձեր դիրքի վրայ մնացէ՛ք, բայց դաչնակցականների դէմ էլ Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանախիսւ åայքար մի՛ մղեցէք...» (Ս ւուները, Բ Հրաւ., էջ 233):

թյունը, որը Հիմնականում վերաբերում էր Համաժողովի որոչումներին1: Այդ որոչումները ողջունեցին նան այլ երկրների սոցիալիսւները, Համողված լինելով, որ դրանք «դէåի առաջադիմութիւն եւ ղարդացում կ'առաջնորդեն երկիրը»2: “Русские Ведомости” («Ռուսսկիե Վեդոմոսւի») թերթը ւåադրել էր Փարիղի իր թղթակցի Հաղորդումը Համաժողովի արդյունքների մասին, ուր ասված էր. «Պարսկասւանի աղաւադրական չարժման յաջողութիւնները, ըսւ երեւոյթին, իրենց մեծ աղդեցութիւնն են ունեցել Թուրքիայի աղաւադրական չարժման վրայ: Մուսուլման եւ քրիսւոնեայ ժողովուրդները միանում են սուլթանական բռնակալութեան դէմ Համաւեղ կռիւ մղելու Համար»: Թղթակիցը Հաւկաåես ընդդծում էր Համաժողովի Հրավիրման դործում Դաչնակցության ն նրա åաչւոնական օրդան «Դրօչակի» ունեցած դերը: «Հայ յեղա÷ոխական կաղմակերåութիւնը,- նչված էր թղթակցության մեջ,վերջին 5-6 ւարում եռանդադին աչխաւանք է ւարել Թուրքիայի առաջադիմական բոլոր ոյժերին միաւորելու Համար»: կաւարած այդ ծանր աչխաւանքի Հեւնանքով «Օսմանեան կայսրութեան կեանքում մարմին է առել մի նոր դաղա÷ար: Վերջանում է աղդային դժւութիւնների չրջանը եւ սկսում է յաղթանակել Թուրքիայի 20-ից աւելի աղդերին ավւոնոմ կաåերի միջոցով միացնելու դաղա÷արը: Այս չեչւն էին կրում կոնդրեսի բոլոր մասնակիցների ճառերը: Այս ւոնով էր խոսում իչխան ՍաբաՀէդդինը եւ մի ծերունի ալբանացի, որ բոլորին կոչ արեց կործանել «օւոմանյան Բասւիլիան»՝ Ելդըղ քէոչկը»3: Սուլթան Աբդուլ Համիդը, որ նախաåես ւեղեկացված էր Համաժողովի Հրավիրման ն դրա ընթացքի մասին, այնւեղ ընդունված Հայւարարադիրը ն որոչումները Համարեց դավաճանություն օսմանյան Հայրենիքին, միաժամանակ մաւնվեց Տե՛ս «Վւակ», ‹ 6, 10 Հունվարի 1908 թ.: «Հայրենիք», ‹ 10 (452), 7 մարւի 1908 թ.: Հոդվածի Հայերեն թարդմանությունը ւե՛ս «Վւակ», ‹ 7, 11 Հունվարի 1908 թ.:

սարսա÷ի՝ ÷ասւաթղթերում իր մասին խիսւ ձնակերåումներից: «Հայրենիք» (Բոսւոն) թերթը Հաղորդում էր. «Նեճիå ÷աչա ՄելՀամէ (Փարիղում Թուրքիայի դեսåանը:Հ. Ս.) ամէն բան օրը օրին ւեղեկացուցած է սուլթանին, որ իր սովորութեան Հակառակ, վախէն, այս ւարի Տոլմա Պախչէ ելած չէ Ղուրåան Պայրամի արարողութիւնը կաւարելու, այլ՝ աւելի խորունկ որջացած է Ելւըղի մէջ: Սուլթանը, որ Դաչնակցութեան Դ-րդ ԸնդՀանուր Ժողովին ւուած որոչումներէն մւաՀոդուիլ սկսած էր, այս ժողովէն յեւոյ ա՛լ աւելի կը Հեւամւի անոր դործունէութեան. կովկաս, Պարսկասւան, Եդիåւոս, Պուլկարիա եւ նոյնիսկ Ամերիկա լրւեսներ խրկած է»1: Թերթը նչում էր նան, որ Համաժողովի կայացրած որոչումներից սարսա÷աՀար սուլթանի Հրամանով՝ «բնիկ åոլսեցի չեղող Հայերը մեծ թուով իրենց դաւառները կը խրկուին»2: Մինչ բուն Թուրքիայի Հայությունը, մեծ մասամբ, անւեղյակ մնաց Համաժողովի որոչումներից, կովկասի ն արւասաՀմանի Հայկական մամուլը թանաքի Հեղեղներ սåառեց՝ վերլուծելով դրա արդյունքները: Եղան թեր ն դեմ բուռն վեճեր: Դաչնակցական մամուլի օրդաններն ամեն ինչ անում էին Հանրությանը Համողելու իրենց ձեռնարկած դործի ճչմարւացիության մեջ: «Դրօչակը» դրում էր, որ կուսակցության ղեկավարության որոչումն անդառնալի է ն իրենք ամեն ինչ անելու են սւեղծված «նåասւաւոր åայմաններից օդւուելու Համար»3: ՀՅԴ Ամերիկայի åաչւոնական օրդան «Հայրենիք» թերթը չեչւում էր. «Թուրքերու Հեւ միանալ åէւք էր, եւ նոյնիսկ անՀեռաւեսութիւն մըն էր, որ մինչեւ Հիմա իրարմէ անջաւ մնացինք, որուն արդիւնքը այն եղաւ, որ Հայասւանի մէջ (Թուրքիա եւ կովկաս) մարդկային անՀամար ղոՀեր ւուինք: Եթէ մենք այդ «Հայրենիք», ‹ 8 (450), 22 ÷եւրվարի 1908 թ.: Նույն ւեղում: «Դրօչակ», ‹ 11-12 (198), նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1908, էջ 164:

միացումը չաւոնց կաւարած ըլլայինք, թերեւս ոչ մէկ ղոՀ ւայինք. աåացոյց՝ Վանի վերջին, չաւ թարմ դէåքը՞: ... Շաւո՛նց åէւք էր միացած ըլլայինք մենք թուրքերուն Հեւ, քանի որ մեր թչնամին մէկ էր՝ արդի կառավարական ամբողջ դրութիւնը, սուլթան Համիւը: Տրամաբանութեան Հակառակ չէ՞ր առանձին թողուլ ոյժ մը, որ մեր նåաւակին կը ձդւէր. åէւք չէ՞ր օդւուիլ այդ ուժէն, միանալով անոր Հեւ եւ աւելցնելով այդ ոյժին ղօրութիւնը: ԱՀա՛ նոյնը կաւարեցինք մենք ալ»1: Թերթն օրինակ էր բերում Ֆրանսիայի ն Անդլիայի, Ֆրանսիայի ն Գերմանիայի միջն դարեր ւնած թչնամությունը, որն իբր արդեն «վերջ է դւել»: իբրն «Համողիչ օրինակ» բերվում էր նան այն ÷ասւը, թե «Թրանսվաալի քաջամարւիկ ղօրավար Պոթթայի քոյրը այսօր կ'ամուսնանայ անդլիացիի մը Հեւ»: ԱՀա՛ այս իրողություններն են, եղրակացնում էր թերթը, որ խոսում են Հայ-թուրքական Համադործակցության օդւին: «Մե՞նք ենք մնացեր ոխ åաՀող մինչեւ «ի միւս անդամ դալուսւն Բրիսւոսի»: Բիչ մը օրինակ առնենք եւրոåական աղդերէ եւ անոնց բռնած քաղաքադիւական ընթացքէն, եթէ կ'ուղենք իբրեւ «մարդ» աåրիլ երկրիս վրայ»2: ինչåես ընթերցողը նկաւում է՝ այս բացաւրության կռվանները չա÷աղանց թույլ էին: Բացարձակաåես ւեղին չէր եվրոåական Հղոր åեւությունների ÷ոխՀարաբերությունների Համեմաւությունը Օսմանյան ւերության իչխող աղդի ն թուլացած ու կուորակված Հայության միջն եղած Հարաբերությունների Հեւ, մանավանդ եթե նկաւի ունենանք, որ մի քանի ւարի Հեւո եվրոåական այդ երկրները սկսելու էին կենաց ու մաՀու ՀամաչխարՀային åաւերաղմ՝ արյան դեւերի մեջ քաչելով միլիոնավոր մարդկանց: Առավել նս՝ լուրջ չէր Տրանսվաալի բուրերի դեներալ Լուիս Բուայի քրոջ՝ անդլիացու Հեւ ամուսնության ÷ասւարկը: Բայց Հաւկաåես անընդունելին այն էր, ՞

Թերթը նկաւի ուներ Վանի թուրքերի Հակակառավարական ընդվղումները 1907-ին, ւեղի թուրքերի ն Հայերի Համադործակցությունը: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 11 (453), 14 մարւի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

որ թերթը ÷ասւորեն դաւավճիռ էր կարդում ժողովրդի Հակաթուրքական աղաւադրական չարժման նախընթաց Համարյա 20-ամյա Հերոսական ն արյունալի ոդորումներին: Պաւասխանելով Հակառակորդների այն մեղադրանքին, թե Փարիղի Համաժողովում դաչնակցական åաւվիրակները երիւթուրքերի ճնչման ւակ ընդունել են ՄիդՀաւի սաՀմանադրությունը, «Հայրենիքը» դրում էր. «ՄիդՀաւի սաՀմանադրությունը ոչ թէ մենք, այլ իրենք՝ թուրքերն ալ չեն ընդունած: Համաժողովը բացարձակ կերåով մերժած է ՄիդՀաւեան սաՀմանադրութեան ընդունումը, նկաւելով անոր թէ՛ անբաւականութիւնը եւ թէ՛ անընդունելի կէւերը»: Եվ թերթը բացաւրում էր, թե Համաժողովն ինչո՞ւ է մերժել ՄիդՀաւի սաՀմանադրությունը՝ դերադասելով բելդիականը: Այն åաւճառով, որ, օրինակ, «ՄիդՀաւի սաՀմանադրութեան մէկ յօդուածը կը ւրամադրէ որ «Սուլթանը ոչ ոքի առջեւ åաւասխանաւու չէ. իր անձը սուրբ է», իսկ 7-րդ յօդուածի ղօրութեամբ՝ Սուլթանը ինքը åիւի անուանէ եւ åաչւօնանկ ընէ նախարարները, իր ուղած աւեն. նոյնåէս իր քէյֆին ÷չած ժամանակ åիւի կարենայ ժողովը բանալ կամ «լուծել, եթէ åէւք ւեսնէ»: Ասիկա սաՀմանադրութի՞ւն է»1: Այս բացաւրությունը նույնåես խոցելի էր, եթե նկաւի առնենք, որ սույն դրության ւåարադրությունից ընդամենը չորս ամիս Հեւո ւեղի էր ունենալու օսմանյան Հեղա÷ոխությունը, որի առաջին արդյունքն էր լինելու միդՀաւյան սաՀմանադրության վերաՀասւաւումը, ն Դաչնակցությունը այդ սաՀմանադրությունն առանց վերաåաՀության ընդունելու էր: ինչ վերաբերում էր այն մեղադրանքին, թե Դաչնակցությունը «ջնջել է միջաղդայնօրէն ճանաչուած մեր դաւը», «Հայրենիքը», Հակադարձելով, դրում էր, որ «թէ՛ Պերլինի 61-րդ յօդուածը եւ թէ՛ Մայիս 11-ի ծրադիրը կը մնա[ն] սեղանի վրայ, ինչåէս որ էր մինչեւ Հիմա: Համաժողովը դումարուած էր միայն

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 11 (453), 14 մարւի 1908 թ.:

սա երեք կէւերու մէջ Համաձայնութիւն դոյացնելու Համար. ա) դաՀընկէցութիւն սուլթան Համիւի, բ) արմաւական ÷ո÷ոխութիւն ներկայ ռեժիմի, դ) Հասւաւում ներկայացուցչական ռեժիմի (խորՀրդարան)»1: Այս åաւճառաբանությունը նույնåես չէր կարող դոՀացնել Դաչնակցության Հակառակորդներին, մանավանդ եթե նկաւի ունենանք, որ օսմանյան Հեղա÷ոխությունից Հեւո կուսակցությունը Հրաåարակայնորեն Հրաժարվելու էր թե՛ 61-րդ Հոդվածից ու թե՛ Մայիսյան ծրադրից ն ընդունելու էր «միասնական օսմանյան Հայրենիքի» ն «միասնական օսմանյան աղդի» ւեսակեւը: Վերջաåես, մերժելով Հակառակորդների այն մեղադրանքը, թե Դաչնակցությունը թուրքերի Հեւ ընդունել է արւաքին միջամւության ընդդիմանալու սկղբունքը, «Հայրենիքը» դրում էր. «Արւաքին միջամւութեան ընդդիմանալու որեւէ որոչում չէ ւուած Համաժողովը, որովՀեւեւ ան չէ վիճաբանած վերոյիչեալ երեք կէւերէն դուրս խնդիրներու վրայ: Ուրեմն այս մասին մեր դէմ դրուածներուն բոլորն ալ ձրի ղրåարւութիւններ են, մոլորեցնելու Համար անդիւակից ամբոխը»2: Սակայն աչխաւության Հեւադա չարադրանքում ընթերցողը կւեսնի, որ երիւթուրքերի իչխանության դալուց սկսած մինչն Հայկական Հարցի վերաբացման նախօրյակը, այսինքն՝ մինչն 1912 թվականը, Դաչնակցությունը բաղմիցս արած åաչւոնական Հայւարարություններով Հանդես է եկել օսմանյան ներքին դործերին արւաքին, այդ թվում՝ Ռուսասւանի միջամւությունների դեմ: Դաչնակցական åաւդամավորների մասնակցությունը Համաժողովին ողջունեցին մամուլի ՀՅԴ կովկասյան օրդանները ն դաչնակցականամեւ թերթերը: Ալեքսանդրաåոլում լույս ւեսնող «Ժայռը» դւնում էր, որ ուժերը միավորելու նåաւակով Փարիղում Հավաքված Հեղա÷ոխականներն ըսւ էության արձանադրել են մեծ Հաղթանակ

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 11 (453), 14 մարւի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

սուլթանի նկաւմամբ: «Ցանկանանք, որ այդ Համերաչխութեան ոդին ւարածուի Թուրքիայի բոլոր անկիւնները եւ Փարիղի Համադումարի որոչումներն իրականանան կեանքի մէջ»1: Թիֆլիսի «Վւակ» թերթը բարձր էր դնաՀաւում երիւթուրքերի նկաւմամբ Դաչնակցության որդեդրած իրաւեսական քաղաքականությունը, դւնելով, որ Աբդուլ Համիդի դաՀը կարելի է կործանել միայն Համաւեղ ուժերով2: Մի այլ առիթով նույն «Վւակը» Համաժողովի Հրավիրումը Համարելով åաւմական իրադարձություն, դրում էր. «Յամենայն դէåս, Հիմք ունենք դոՀ լինելու կաւարուածով: Ուրախանանք, որ ւասնեակ ւարիների սեւ, արիւնու աղդամիջեան յարաբերութիւններին յաջորդում է մի նոր չրջան, լի Հրաåուրիչ Հեռանկարներով: Ողջունե՛նք օսմանեան կուսակցութիւններին, որոնք ի վերջոյ դուրս են դալիս ծոյլ, անåւուղ մեւաֆիղիկայի մառախուղից եւ բռնում են մեղ Հեւ միասին աղաւութեան ու բանականութեան միակ ուղին: Ցանկանք յարաւեւութիւն սաՀմանուած Համերաչխութեանը եւ յուսանք, որ նա չոււ, ըսւ կարելւոյն չոււ, թէօրիայից անցնի իրականին, դործնականին»3: Միանդամայն Հասկանալի åաւճառներով՝ Համաժողովի ընդունած բանաձները քննադաւություններից ուժդնորեն åաչւåանում էր Մկրւիչ Փորթուդալյանը: «Թիւրիմացութիւններ» ընդՀանուր խորադրի ւակ Փորթուդալյանը «Արմենիայի» 1908 թ. N 41-ում ն Հեւադա մի քանի Համարներում ղեւեղել էր մի չարք Հոդվածներ, որոնցում անՀիմն ու անՀեթեթ էր Համարում Համաժողովը թուրքաՀայ ժողովրդի Համար կորսւաբեր դւնող անձանց կարծիքները: «Արմենիայի» խմբադիրը չեչւում էր, որ իր թերթը Հաճախ է քննադաւել դաչնակցականների դործելակերåը, նրանցից ոմանց «աղդավնաս դործերն ու ղեղումները», «բայց անկողմնակալութիւնն եւ ճչմարւութեան սէրը կը åաՀանջեն, որ իրենց կաւարած Հանրօդոււ դործերն ալ ներկայացնեմ այնåէս ինչåէս որ «Ժայռ» (Ալեքսանդրաåոլ), ‹ 13, 24 Հունվարի 1908 թ.: Տե՛ս «Վւակ», ‹ 100, 11 մայիսի 1908 թ.: «Վւակ», ‹ 31, 8 ÷եւրվարի 1908 թ.:

են: Եւ մեր սկղբունքն է՝ միչւ այդåէս վարուիլ»: Փորթուդալյանը դւնում էր, որ Հայկական Հասարակությունը åեւք է բարձր դնաՀաւի Դաչնակցության նախաձեռնությունը ն չընդունի Համաժողովի նկաւմամբ քննադաւությունները: Անընդունելի է, դրում էր նա, որ Հնչակյանները «մինչեւ անդամ բաներ դրեցին, թէ Համաժողովին մասնակցող Հայերը Հայ աղդութիւնն ուրացել եւ օսմանցի դարձեր են, թէ Հայ åաւուիրակներն այդ ժողովին մէջ դաւաճաներ են իրենց աղդին եւ թուրքերուն Հեւ միանալով ուղեր են սåանել Հայկական Խնդիրն որ 20 ւարիներէ ի վեր իրենք արիւն թա÷ելով յառաջ ւարած են եղեր եւ այլն»1: Երիւթուրքերի Հեւ Հայկական ընդդիմադիր ուժերի Համադործակցությունը ճիչւ էր Համարում Երուխանը (Երվանդ Սրմաքեչխանլյան)՝ թեն ղդալի վերաåաՀումներով: Նա երիւթուրքերին Համարում էր «վւանդաւոր մարդիկ», որոնք ունակ են ամեն ւեսակի խարդավանքների2: ՌուսաՀայ աղաւականների դերակչիռ մասը դաւաåարւում էր Դաչնակցություն-երիւթուրք դործակցությունը: Բայց ինչåես միչւ է լինում, Հակառակ մւածողները քիչ չէին: Դրանցից էր åաւմաբան Լեոն, որը դւնում էր, թե Համաժողովը նոր դարադլուխ է բացում Թուրքիայի ժողովուրդների ÷ոխՀարաբերությունների մեջ3: Փարիղի Համաժողովը, նրա ընդունած որոչումները, երիւթուրքերի Հեւ կայացած Համաձայնությունները, ընդՀանրաåես թուրք Հեղա÷ոխականների դործունեությունը դնաՀաւելիս չա÷աղանցությունների մեջ էր ընկնում կովկասում աåասւանած թուրքաՀայ Հասարակական դործիչ Տիդրան Զավենը (Զուդասըղյան), որը 1906 թ. Հոկւեմբերից Թիֆլիսում Հրաւարակում էր «Երկրի ձայնը» չաբաթաթերթը: Թերթի էջերում նա åարբերաբար այն դաղա÷արն էր ղարդացնում, թե Համաժողովը Հիմք է դրել Հայ ն թուրք ժողովուրդների վերածնու1

«Արմենիա», 28 մարւի 1908 թ.: Տե՛ս «Լուսաբեր», ‹ 501, 28 մարւի 1908 թ.: Տե՛ս Լեո, Անցյալից, Թիֆլիս, 1925, էջ 213:

թյանն ու եղբայրական Հարաբերություններին, ն, ելնելով դրանից, Հայ Հեղա÷ոխական բոլոր դործիչներին կոչ էր անում՝ Հեւնողականորեն åաչւåանել նրա ընդունած åաւմական որոչումները, իսկ Դաչնակցությանը Հորդորում էր երիւթուրքերի անկեղծ բարեկամը լինել1: Բայց աՀա՛ նույն թերթը «ԹիւրքաՀայի աղաւադրութիւնը թիւրքաՀայի դործն է» վերւառությամբ առաջնորդողում դրում էր. «Մի ժողովրդի աղաւադրութիւնը՝ իրա՝ Հէնց նոյն ժողովրդի դործն է: Այն ժողովուրդը, որ անընդունակ է իր ծոցից բղխեցնելու իր սեåՀական աղաւութեան, իր սեåՀական բաղդաւորութեան Համար կռուող բանակներ, նա անկարող է աղաւադրութեան, անարժա՛ն է բաղդաւորութեան: Այն ժողովուրդը, որ անընդունակ է իր ձեռքերով ÷չրելու իր սւրկութեան չղթաները եւ նրանցից կռելու իր ւարրական իրաւունքների ամրոցը, նա կորած է մանաւանդ աåադայ աւելի խիղախ, աւելի վճռական նուաճումների Համար»2: կարճ ժամանակում երիւթուրքերի Հեւ Դաչնակցության ջերմադին Հարաբերությունների Հասւաւումը ղարմանք էր առաջացրել չաւ-չաւերի մու: Մարդիկ Հարց էին ւալիս, թե ինչåե՞ս åաւաՀեց, որ այդ կուսակցությունը, որը ոչ չաւ առաջ ուղղակի արդաՀաւանք էր Հայւնում նրանց մասին, Հանկարծ կւրուկ ÷ոխեց իր կարծիքը: Հիրավի, դաչնակցական մամուլում մինչ այդ անՀաչիվ էին երիւթուրքերին ւրված բացասական որակումները: ԱՀա՛, օրինակ, մի Հաւված «Դրօչակի» 1906 թ. ‹ 2-ից. ««Երիւասարդ» ւաճկութիւնը, օսմանեան åրոդրեսի դրօչակակիրը, չնայած իր ընդունած բարձրադոչ նչանաբաններին՝ մնաց երեսուն ւարուայ իր դոյութեան ընթացքում ցեղի åէս ամուլ ու անդամալոյծ. մի կուսակցութիւն, կաղմուած մւաւոր միջակութիւններից եւ բարոյական դաճաճներից, որոնք դաղա1

Տե՛ս «Երկրի ձայնը», ‹ 3, 1908 թ. ն Հաջորդական թվերը: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 14, 8 աåրիլի 1908 թ.:

÷արական անՀրաժեչւ չաղախից ղուրկ լինելով, յեղա÷ոխութեան վարդաåեւութիւնը Հարեմներում ու սուլթանական ախոռաւներում սովորելով, սիսւեմաւիկաբար դաւաճանեցին իրենց դաւին, կաչառուեցին օդոսւոսա÷առ Ոճրադործից... Նրանց սիրած ղբաղմունքներից մէկն է եղել՝ ամբասւանել ու արաւաւորել ... Հայ ու մակեդոնական ժողովուրդների աղաւադրական չարժումները, ժխւել միջաղդային դաչնադիրներով ընդունուած յանձնառութիւնները՝ յաւկաåէս Հայերի ու մակեդոնացիների Համար, յորդորել վերջիններիս՝ օսմանցի դառնալ եւ մւածել ընդՀանուր, օսմանեան Հայրենիքի աղաւադրութեան մասին ... իրենց եղանակով: Սուլթանի արիւնռուչւ քաղաքականութիւնը Հայերի վերաբերմամբ, ւաճկական եաթաղանի ւակ ընկած Հարիւր Հաղարաւոր ղոՀերը երբեք չեն վչւացրել «կարդի ու առաջադիմութեան ներկայացուցիչ» երիւասարդ ւաճիկներին - ընդՀակառակը ... Այդåէս է աՀա՛ åաւկերանում մեր առջեւ, իր խոչոր ու Հարաղաւ դծերով, օսմանեան վերածնութեան «աւանդարդը»: Մեռելածին մի կուսակցութիւն, ծոյլ, անåւուղ, առանց անցեալի ու ներկայի»1: Դա 1906-ին էր, բայց Հիմա Դաչնակցության ղեկավարությունը միանդամայն այլ բաներ էր ասում: Գւնելով, որ Օսմանյան կայսրության մեջ ղենքով աղաւության Հասնելն ոչ թուրք ժողովուրդների Համար այլնս ժամանակավրեå է, այդ ղեկավարությունն իր արարքը Հեւնյալ կերå էր åաւճառաբանում. «Եթէ բովանդակ Հայութիւնը նոյնիսկ սåառաղէն բանակ մը կաղմէ՝ դարձեալ չի կրնար թուրք բռնաåեւութեան ձեռքէն խլել իր աղաւութիւնը»2: ի åաւասխան այդ åարւվողականության, վերակաղմյալ Հնչակյանների «Աղդ» թերթը դրում էր, որ «մեր անՀանդուրժելի կացութենէն աղդովին դուրս դալու մի ելք կայ՝ աղդային աղաւադրական արիւնու ճամբան»3: Համաժողովին չմասնակցած Հայկական կուսակցություն«Դրօչակ», ‹ 2 (168), ÷եւրվար, 1906, էջ 27: «Աղդ», ‹ 63, 11 Հուլիսի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

ները, Հաւկաåես Հնչակը անղիջում քննադաւություն ծավալեցին Դաչնակցություն-երիւթուրք դործարքի դեմ: Թուրքերի ձեռնարկած Համաժողովին մասնակցելը, նրանց Հեւ Համերաչխվելը ն ÷ասւաթղթեր սւորադրելը դավաճանություն Համարելով թուրքաՀայ ժողովրդի աղաւադրական åայքարի դրոչին, Հնչակյանները Դաչնակցության քննադաւությունը ն ամբասւանությունները կենւրոնացնում էին չորս կեւերի չուրջ. 1) Նա «միացեր է մեր արիւնը խմող թուրքերին, եղբայրացել մեր մայրերի, կանանց, երեխաների, մեր երիւասարդների արիւնովը մեր երկիրը ողողող մարդակերå Հրէչների Հեւ», 2) Ընդունել է միդՀաւյան սաՀմանադրությունը, որը ձեռնւու չէ Հայերին, 3) Զնջել ն լքել է միջաղդայնորեն ճանաչված Հայ դաւը, այսինքն՝ Բեռլինի åայմանադրի 61-րդ Հոդվածը ն Մայիսյան ծրադիրը, 4) Թուրքերի Հեւ «ընդունել է արւաքին միջամւութեան ընդդիմանալու սկղբունքը»: «Հնչակ» ն «Երիւասարդ Հայասւան» åարբերականները, դաւաåարւելով երիւթուրքերի Հեւ Դաչնակցության դործարքը, դա Համարում էին բացաՀայւ դավաճանություն Հայկական աղաւամարւին, որի արյունու ճանաåարՀին Հայ ժողովուրդը Հարյուր Հաղարավոր ղոՀեր է ւվել: Համաժողովի ընդունած որոչումները սուր քննադաւության ենթարկեցին վերակաղմյալ Հնչակյանները: Նրանց ւåադիր օրդան «Աղդը» դրում էր, որ Դաչնակցության կաւարած քայլը աղեւաբեր է Հայ դաւի Համար, քանի որ երիւթուրքերին Հաջողվել է խաբել Համաժողով ուղարկած նրա åաւվիրակներին ն սրանց ձեռքով կուսակցությունը կաåել թուրք «Հեղա÷ոխականների» կառքին, ծառայեցրել նրանց քաղաքական նåաւակներին1: Սուրեն Պարթնյանն «Աղդում» դրում էր. «Դիրքերը ÷ոխուած չեն վեց ւարի առաջ ինչåէս այսօր: ԱՀմէւ Րիղա կը յայւարարէ. «Մենք կը չարունակենք կողմնակից մնալ ՍաՀմանադրական միաåեւութեան եւ Օսմանի արքայաւոՀմին åաՀåանումին: Մենք չենք ընդունիր ամենեւին օւար åեւութիւններու միջամւութիւնը...: Մենք վար åիւի դնենք ղէնքերը

Տե՛ս «Աղդ», ‹ 52, 11 աåրիլի 1908 թ.:

անմիջաåէս որ Բարլամէնթը վերաՀասւաւուի. այնուՀեւեւ մենք թչնամիներու åէս åիւի վարուինք բոլոր անոնց Հեւ, որոնք անջաւողական դրօչակը åիւի åարղէին կամ åիւի ձդւէին վւանդել կայսրութեան քաղաքական միութիւնը...»: Միջաղդային դաչնադիրներու եւ յանձնառութիւններու Հիման վրայ՝ Հայկական մասնաւոր բարեկարդութիւններու նուաղադոյն åաՀանջովն «արւաքին միջամւութեան» մը ձդւելու նուիրադործուած ու միակ Հնարաւոր ուղղութենէն Հանդիսաւորաåէս Հրաժարելով, Դաչնակցութիւնը ո՛չ մէկ երաչխաւորութիւն ձեռք բերած կրնայ ըլլալ ւաճկաՀայ ճակաւադրին ո՛րեւէ ձեւի ւակ Հաւանական բարե÷ոխման Համար. մինչդեռ անՀաւանական չէ՛ որ արդէն աՀադնօրէն աղէւակոծ ճակաւադիրը աւելի վւանդուած ըլլայ այսåէսով»1: Մի ուրիչ առիթով «Աղդը» նչում էր. «Այս ւխուր ճչմարւութիւնը սւորացումի կ'ենթարկէ Հայ ժողովուրդն ընդՀանրաåէս, եւ Հայ կուսակցականը մասնաւորաբար: Այսօրուան Հայ քաոսին մէջէն՝ Հայ աղդին վերջնական բնաջնջումն սåառնացող վաղուան դաւի ուրուականին դիչերային չիլ աչքերը ու ծամածուռ դէմքն է որ արդէն իսկ կ'ուրուադծուի[ն]»2: Վերակաղմյալների մյուս օրդանը՝ «Ձայն Հայրենեացը», սիղի÷ոսյան ղուր ւքնություն էր Համարում դաչնակցականների «անåաւուաբեր լարախաղացութիւնը» երիւթուրքերի առջն, որոնք երբեք չեն Համակերåվի Հայերին անդամ ամենասաՀմանա÷ակ ինքնուրույնություն ւալու մւքի Հեւ3: Դաչնակցականների բռնած դործը ոչ միայն անմիւ, այլն չա÷աղանց վւանդավոր էր Համարում Ար÷իար Ար÷իարյանը: Նա Համողված էր, որ Փարիղի Համաժողովը մի սարդոսւայն է, որի մեջ ընկել է Դաչնակցությունը, միամւություն էր Համարում երիւթուրքերի Հանդեå այդ կուսակցության ցուցաբերած վսւաՀությունը: Ար÷իարյանը չեչւում էր, որ թուրք ժողովրդի միայն չնչին մասը կարող է Հավանություն ւալ երիւթուրքերի Տե՛ս «Աղդ», ‹ 46, 26 ÷եւրվարի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 47, 7 մարւի 1908 թ.: Տե՛ս «Ձայն Հայրենեաց» (Պոսթոն), ‹ 482, 19 ÷եւրվարի 1908 թ.:

դործողություններին, որ թուրքերի լայն ղանդվածները նրանց ամենից առաջ ընկալում են որåես օսմանյան Հայրենիքի դավաճանների: Հեւնաåես, երիւթուրքերի Հեւ Դաչնակցության դործակցությունը նոր աղեւներով լի է Հայության Համար, որին այդ նույն թուրք ղանդվածները վաղուց Համարում են «դաւաճան աղդ»1: ինչ վերաբերում է «չեղոք» մամուլին, աåա նրա թերթերն իրենց էջերում ղեւեղում էին Համաժողովի մասին թե՛ նåասւավոր ն թե՛ աննåասւ, իրարամերժ Հոդվածներ: Այդ ւեսակեւից առանձնանում էր «Արեւելքը»2: ԱրնմւաՀայ չաւ դործիչներ դւնում էին, որ Դաչնակցության ղեկավարությունը Համարյա ամբողջաåես կաղմված լինելով կովկասաՀայերից, երբեք չճանաչեց թուրքերին, խորամուխ չեղավ նրանց աղդային առանձնաՀաւկությունների մեջ, ն Հենց դա է åաւճառներից մեկը, որ խաբվեց ն դաչինքի մեջ մւավ երիւթուրքերի Հեւ3: Ամենից առաջ այդåես էին մւածում աղաւականները: Փարիղի Համաժողովի որոչումների լուրը ղարմանքով ու Հիասթա÷ությամբ էր ընդունել Արչակ Զոåանյանը: «ԱնաՀիւում» խիսւ քննադաւության ենթարկելով «թուրք-դաչնակ դործարքը», նա մանկամւություն էր Համարում կարծել, թե թուրքերը երբնիցէ կՀանդուրժեն Հայությանը աղաւ չնչելու իրավունք ւալ: Մեծ մւավորականը Համաժողովի ընդունած Հայւարարադիրը Համարում էր թղթի կւոր, որը միայն վնասակար åաւրանքներ կառաջացնի Հայ ղանդվածների մու ն կթուլացնի Հայկական դաւը Հեւաåնդելու Հայկական Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունների åայքարի կամքը: Նա դրում էր. «Փարիղ դումարուած թրքօ-դաչնակցական Բոնկրէն այնքան ցաւ åաւճառեց ինծի ... Փարիղի վերջին Բոնկրէին մէջ սåաննուեցաւ, կամ դէթ սåանման ճամբուն մէջ դրուեցաւ բան Տե՛ս «Լուսաբեր», ‹ 477, 30 Հունվարի 1908 թ.: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 7011, 27 Հունվարի 1909 թ.: Տե՛ս Լեւոն Զորմիսեան, Համայնաåաւկեր արեւմւաՀայոց մէկ դարու åաւմութեան, էջ 489:

մը որ դեր ի վեր է ոեւէ Հայ անՀաւէ, այն է՝ Հայկական Դաւը: «Օսմանեան åեւութեան ընդդիմադիր ւարրերու Բոնկրէս»-ը Ժէօն-թիւրքերու Համար ընդՀանրաåէս եւ ԱՀմէւ Րիղային Համար մասնաւորաåէս՝ յաղթանակ մըն է, եւ Դրօչակեան կուսակցութեան աåաղդայնական խաթարման վերջին դրուադը: ԹրքաՀայ Հասարակութեան քաղաքական աղաւադրութիւնը ձեռք ձդելու միակ նåաւակով Հիմնուած այդ կուսակցութիւնը այս Բոնկրէսին մէջ ինքղինքն ի Հանդէս բերաւ իբր Օսմանեան åեւութիւնը վերականդնելու, թուրք ժողովուրդին Հայ արիւնով աղարւուած վարկը բարձրացնելու եւ րայա աղդութեանց åաւմական ինքնուրոյնութիւններն Օսմանեան խորՀրդարանի մը քուրային մէջ Հալեցնելու նåասւող մարմին մը1: ... Արաբները, ալåանացիք եւ մակեդոնացիք մերժած են մասնակցիլ, միմիայն Հայ Դրօչակեաններն են որ խորՀրդակցած են ԺէօնԹիւրքերուն Հեւ ու Համաձայնած են՝ ԱՀմէւ Րիղայի ղոււ թրքական ծրադրին վրայ»2: Համաժողովում ոչ մի խոսք չէր եղել միջաղդային դաչնադրերի ն åայմանադրերի դործադրության մասին: Հենց դա էր, որ ուղում էր ԱՀմեդ Ռիղան: Դաչնակցությունը ÷ասւորեն Հրաժարելով միջաղդային դաչնադրերի դործադրության դաղա÷արից, ուժեղացնում էր երիւթուրքերի դիրքերը, որոնց åայքարի Հիմնական նåաւակներից մեկը Բեռլինի åայմանադրի 61-րդ Հոդվածի մեկընդմիչւ ջնջումն էր: «Այն օրը,- դրում էր Զոåանյանը,- որ Դաչնակցութեան «Հայ» ոյժերուն աջակցութեան չնորՀիւ՝ թրքական արդի ռէժիմը ւաåալի եւ ՍաՀմանադրութիւն մը Հասւաւուի, Ժէօն-թիւրքերը ո՛չ մէկ աղդի դոյութիւն åիւի ընդունին Տաճկասւանի մէջ բացի Օսմ. աղդէն, եւ նոյն իսկ Հայ արիւնով Հասւաւուած այդ ՍաՀմանադրութիւնը åիւի իբր ղէնք դործածեն «Հայկական Դաւը» վերջնաåէս սåաննելու Համար...»: ինչո՞ւ Դաչնակցությունը 1907-ին դնաց այդ քայլին, երբ աղաւական օսմանցիների 1902 թ. Փարիղի Համաժողովում նրա

«ԱնաՀիւ», ‹ 1-4, Հունվար-աåրիլ, 1908, էջ 44: Նույն ւեղում, էջ 45:

դլխավոր åաւդամավոր Սիսլյանը (Ավեւիս ԱՀարոնյան:- Հ. Ս.) ասել էր, թե «երիւթուրքերի մեջ կա մեկը, որի Հեւ Հայերը երբեք չåեւք է Համաձայնվեն ն դա ԱՀմեդ Ռիղան է»: ԱՀմեդ Ռիղան 1902-1907 թթ. չէր ÷ոխվել, իր Հայացքներում մնացել էր նույնը, բայց ÷ոխվել էր Դաչնակցությունը: Տարվելով սոցիալիսւական դաղա÷արներով, Թուրքիայի Հայության աղաւադրության նåաւակով սւեղծված այդ կուսակցությունը, Հիմա «աղդ», «աղդասիրություն», «աղդային ուրույն կյանք», «ինքնավարություն» Հասկացությունները դիւում էր որåես Հնուի: Հայ, թուրք, քուրդ, բոլորն էլ մարդ են, åեւք է åայքարեն ամբողջ երկրի Համար, այլ ոչ թե մեկ ցեղի: Պեւք է ներկա վարչակարդը ւաåալել ն աղաւության åայմաններ սւեղծել կայսրության բոլոր ժողովուրդների Համար: ինչåես նչել ենք, երիւթուրքերի Հեւ դաչնակցելու Դաչնակցության երկրորդ åաւճառն այն էր, որ կուսակցությունն այլնս չէր Հավաւում, թե եվրոåական միջամւությունը կարող է լուծել Հայկական Հարցը: Այդ մուեցումը թերնս արդարացում ուներ, բայց այդ դեåքում կուսակցությունն ինչո՞ւ Հանձն չի առնում, որ նախորդ 17 ւարիների իր դործունեությունը սխալ է եղել,- Հարց էր ւալիս Զոåանյանը: Աåա՝ «Գալով (Հայկական:- Հ. Ս.) յեղա÷ոխական կուսակցութեանց միութեան Հարցին, ղայն այլեւս վիժած կարելի է նկաւել, յորմէՀեւէ Դաչնակցութիւնը ոչ միայն մերժեց Մուրաւի առաջարկը, այլ եւ ԺէօնԹիւրքերուն Հեւ Համաձայնելով՝ խրամաւը վերջնաåէս լայնցուց»1: «ԱնաՀիւի» խմբադիրն այնուՀեւն Հեւնյալ խորՀրդածություններն էր անում. «Ցարդ դէթ սա ս÷ո÷անքն ունէինք, թէ ամբողջ քաղաքակիրթ աչխարՀը կ'ընդունէր որ «Հայ» կը նչանակէ ժողովուրդ մը, աղաւութեան, քաղաքակրթութեան ձդւող, եւ այդ ձդւումին Համար խորւակուած եւ բղքւուած, ու «թուրք»՝ կը նչանակէ ղինուորական ոյժով՝ իրմէ քաղաքա1

«ԱնաՀիւ», ‹ 1-4, Հունվար-աåրիլ, 1908, էջ 47:

կրթաåէս բարձր ժողովուրդներու ւէր դարձած բիրւ ւարր մը, որ ջարդելէ, ամայացնելէ ուրիչ բան չէ՛ ըրած åաւմութեան մէջ. ասիկա ո՛չ միայն ս÷ո÷անք մըն էր, այլ առՀաւաւչեայ մը մեր դաւին օր մը չէ օր մը դրական յաջողման: Այդ Հիմունքին վրայ է որ մեղ բախւակից ուրիչ աղդութեանց դաւը կարողացած է յանդիլ յաջողման: Արդ, այս Բոնկրէն, Հայ ն թուրք միաՀամուռ յայւարարութեամբ, կը Հռչակէ թէ թուրքն ու Հայը Հաւասարաåէս կը ւառաåին, Հաւասարաåէս կը ձդւին ու կը մաքառին՝ ընդՀանուր արդարութեան եւ աղաւութեան րէժիմ մը Հասւաւելու Տաճկասւանի մէջ: ի՞նչ կը մնայ մեղի: Ոչի՛նչ: Թուրքը ուրեմն քանդողը, ջարդողը չէ՛ այլեւս, ինչåէս ըսին մենէ առաջ՝ յոյները, սերåերը, åուլկարները, մարոնիթները, կրեւացիները (եւ այդ ըսելով՝ եւ աւոր Համար åայքարելով աղաւադրուեցան), այլ մեղի åէս աղաւախոՀ ու մարւիրոս ւարր մը, միակ անձի մը՝ ղոՀ, եւ մեղի չա÷ արժանի ւիեղերական Համակրութեան...»1: Հարկադրված ենք, դժբախւաբար, խոսւովանելու, թե մեծ Հայի այս բոլոր նախաւեսությունները, ողջամւությունից Հղացած այս մարդարեությունները լիուլի իրականացան Հաչված ամիսներ Հեւո: ՌուսաՀայ աղաւականների մեծ մասը նույնåես, թեն ոչ Հեւնողականորեն, դաւաåարւում էր թուրք «Հեղա÷ոխականների» Հեւ Դաչնակցության կնքած դաչինքը: «Մչակը» դւնում էր, որ թուրքաՀայերի աղաւադրությունը թուրքերի ձեռքով անՀող ոււոåիա է առանց եվրոåական ւերությունների աղդու միջամւության2: Աղաւական դործիչներից մեկը թերթի մի ուրիչ Համարում նչում էր. «Թէ որքա՞ն իրադործելի է ընկեր Հասոյի եւ ընկեր Հասանի Հեւ միասին խորւակել չար սուլթանի դաՀը, դա աåադան չաւ չոււով կաåացուցանի: Ես անձամբ դեռ չեմ Հաւաւում, որ քուրդ Հասոն ու թուրք Հասանը

«ԱնաՀիւ», ‹ 1-4, Հունվար-աåրիլ, 1908, էջ 47: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 12, 17 Հունվարի 1908 թ.:

Հայ դիւղացու Հեւ åիւի Հայասւանում ռեֆորմներ մւցնեն մօւակայ աåադայում»1: Փասւորեն, 1907 թ. դեկւեմբերի վերջից Դաչնակցությունը չաւերի Համար անսåասելի կւրուկ չրջադարձ կաւարեց թուրքաՀայոց աղդային-աղաւադրական åայքարից: Դաչինք կնքելով թուրք Հասարակությունում դործող ամենաաղդայնամոլ ու ամենառաղմաւենչ ՀակաՀայկական ուժի Հեւ, Դաչնակցությունը դրանով իսկ դուրս եկավ խաղից: Երիւթուրք-Դաչնակցություն Համաձայնությամբ ըսւ էության ավարւվեց օսմանյան բռնակալության դեմ թուրքաՀայ ժողովրդի աղդային-աղաւադրական åայքարի Հերոսական ÷ուլը: Այդ ժամանակաչրջանում Դաչնակցությունը Հայասւանի աղաւադրության ղոՀասեղանին էր դրել իր չարքերում դասւիարակված Հաղարավոր քաջաղուն Հայորդիների կյանքը: Նրան Հավաւում եւ նրա կոչերի Հեւնից դեåի կենաց ու մաՀու կռվի էին դնում Հայրենիքի նվիրյալ ղավակները: Նրա անվան Հիչաւակումն իսկ սոսկում էր առաջ բերում Հայության թչնամիներից չաւերի մու: Եվ աՀա այժմ, ի ղարմանս Հայ Հասարակության, այդ նույն կուսակցությունը մի օրից մյուսն անսåասելիորեն Հայւնվում է Հայ ժողովրդի դաժան ու նենդ ոսոխի՝ իթթիՀադի կողքին ն կամավոր դառնում նրա կամքի Հլու կաւարողը: Շաւ չանցած, նա սւիåված էր լինելու լուռ ու մունջ ւանելու ոխերիմ թչնամու բոլոր անօրինությունները: Սկսվեց Դաչնակցության åաւմության նոր՝ բացառաåես իթթիՀադին ուղղված խնդրանք-åաղաւանքներով Հայության Համար դոյության իրավունք մուրալու ÷ուլը, որը ւնեց մինչն 1915 թ.՝ Հայոց ցեղասåանության նախօրյակը: Այդ ամբողջ ժամանակաչրջանում նա սւիåված ւարավ ոխերիմ թչնամու անօրինությունները: Երկ÷եղկվեց Հայերի աղաւադրական åայքարի ճակաւը: Հանուն միդՀաւյան սաՀմանադրության åաՀåանման ն «թուրքական ընդՀանուր Հայրենիքի բարօրության», Դաչնակցությունը Հրաժարվեց չարին դիմադրելու մարւավարու1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 110, 21 մայիսի 1908 թ.:

թյունից ն, դրանով իսկ, թուրքաՀայության աղդային իրավունքների դաղա÷արը ղոՀվեց դոյություն չունեցող «օսմանյան միասնական աղդի» սին դաղա÷արին: Դրա Հեւնանքն եղավ թուրքաՀայ ժողովրդի ղդոնության բթացումը ն դիմադրողականության անկումը: Մի կողմ նեւվեց ժողովրդի ղինման դաղա÷արը, ցրվեցին կուսակցության աղդեցության ւակ դւնվող ղինված խմբերը ն, ի վերջո, թուրքաՀայությունն անօդնական ու անåաչւåան Հայւնվեց իթթիՀադական դաղանի բացված երախի առջն՞:

՞

Առաջ անցնելով նչենք, որ թուրքերն ու քրդերը 1915 թ. Հայերի ցեղասåանությունը չէին կարող իրականացնել, եթե վերջիններս կաղմակերåված լինեին, եթե Հայ աղդին ղեկավարող ուժերը կարողանային ղինել ժողովրդին, այլ ոչ թե եղած ղենքերը Հանձնեին երիւթուրք-Դաչնակցություն դաչինքը կնքելուց ընդամենը կես ւարի անց Թուրքիայում իչխանության դլուխ անցած իթթիՀադին: Այո՛, ÷ոքր աղդերը ենթակա են ավելի մեծ վւանդների, քան մեծերը: Բայց ոչ մեծաթիվ աղդերը նույնåես կարող են անåարւելի լինել, եթե ի վիճակի են լինում ղորաՀավաքի ենթարկել ուժերը ն ղենքով կռիվ ւալ իրենց իրավունքների Համար: Պարւվելու դեåքում նույնիսկ՝ այդåիսի Հավաքականությունները վայելում են Հակառակորդի Հարդանքը ն ղդույչ վերաբերմունքը: Հեռու չդնանք, մեր օրերում դրա ցայւուն վկայություններից մեկը չեչեն ժողովրդի աåսւամբությունն էր Ռուսասւանից անկախանալու Համար: Մեկ միլիոնից էլ åակաս թիվ կաղմող չեչենները մարւադաչւերում մի քանի ւարի արյունալի կռիվներ մղեցին իրենցից 150 անդամ ավելի բնակչություն ունեցող Ռուսասւանի բանակների դեմ, ն չնայած կռվում, ի վերջո, åարւվեցին, բայց, որåես ինքնուրույն էթնոս, մնացին անåարւելի ու Հåարւ: Բայց, ցավոք, այդåես չեղավ թուրքաՀայության åարադայում, որը բղկւվում էր ներքին Հակասություններից: Եթե Հայկական կուսակցությունները ոչ թե անղիջում Հանդես դային միմյանց դեմ, ւարվեին ÷ոխադարձ սåանություններով, այլ սերւորեն Համախմբվեին ժողովրդի աղաւադրության դաղա÷արի չուրջ ն մի բռունցք կաղմեին, այդ դեåքում, անկասկած, Հայությունն անåարւելի կլիներ: Վերջաåես, 2-2.5 միլիոն թուրքաՀայությունը կարող էր կռվի դաչւ Հանել ւասնյակ Հաղարավոր ղինված մարդկանց, ն, այդ åայմաններում, դարավոր թչնամին Հաղիվ թե Համարձակվեր դիմել այնåիսի չւեսնված չարադործության, ինչåիսին ցեղասåանությունն էր, որի ընթացքում ոչ միայն միլիոնավոր Հայ մարդիկ ղրկվեցին կյանքից, այլն անարդվեցին նրանց åաւմությունը, մչակույթը ն աղդային ինքնությունը:

1907 թ. վերջին օրերին օսմանյան ընդդիմադիր ուժերի Փարիղի Համաժողովում Հիմք դրված երիւթուրքեր-Դաչնակցություն Համադործակցության Հարցն այսօր էլ վիճաբանության նյութ է: Դաչնակցության արդի åաւմաբաններն ու դաղա÷արախոսները ÷որձում են արդարացնել կուսակցության ղեկավարության կաւարած ճակաւադրական քայլը: Նրանք չեչւում են, որ ւվյալ ժամանակաչրջանում թուրքաՀայության Համար սւեղծված անւանելի կացության åայմաններում կաւարվածը Հերթական մի ÷որձ էր նåասւելու Օսմանյան կայսրության ժողովուրդների Համաւեղ åայքարի կաղմակերåմանը՝ Հայությանը åաւուՀասող աբդուլՀամիդյան բռնաåեւության ւաåալմանը: Միաժամանակ դւնում են, որ Համաժողովի ընդունած ÷ասւաթղթերը, ւարածվելով թուրքերի միջավայրում, նրանց մու առաջ էին բերել նոր ւրամադրություններ (որքան էլ մակերեսային, սաՀմանա÷ակ ու ժամանակավոր), որոնք որոչ չա÷ով մեղմեցին Հայ ն թուրք թչնամությունը՝ արթնացնելով Համերաչխության ն Համադործակցության ոդի: Հարցի վերաբերյալ Հակառակ կարծիք ունեցողներն այսօր էլ դւնում են, որ այդ ւխրաՀռչակ դործարքը մեծ աղեւներ է բերել թուրքաՀայ ժողովրդի աղաւադրության դործին: Պաւմական Հեռավորությունից բաղմակողմանի ուսումնասիրելով օսմանյան ընդդիմադիր ուժերի երկրորդ Համաժողովի նյութերը ն Համաժողովին նախորդած ու Հաջորդած դեåքերը, սույն աչխաւության Հեղինակը Հակված է ճիչւ Համարելու վերջին ւեսակեւը: իրենց դոյության ընթացքում ինչåես բոլոր մարդ-անՀաւները, այնåես էլ կառավարություններն ու կուսակցությունները թույլ են ւալիս բացթողումներ ու սխալներ: Բայց սխալվել այդ ասւիճա՞ն՝ ինչåես եղավ Դաչնակցության åարադայում: Հեւադա մի քանի ւարիներին դա իր Հեւնից բերեց նորանոր խուորումներ ն աղեւներ, որոնք խորացրին թուրքաՀայության կյանքի անելանելիությունը: Գործած մեծ սխալը, Հիրավի, ճակաւադրական եղավ ոչ միայն իր՝ Դաչնակցության, այլն ողջ Հայության Համար՝ նրա åաւմության օրՀասական åաՀին: ՊաւաՀական չէ, որ այդ դործարքից ավելի

քան չորս ւարի անց, ղդալով իր կաւարած քայլի աղեւալի լինելը, Դաչնակցությունն սւիåված եղավ խղել իր կաåերը «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության Հեւ: Բայց այդ քայլն, ավա՛ղ, արդեն ուչացած էր...

ՀԱՅԵՐի ՀԱկԱԹՈՒՐԲԱկԱՆ ԶԳԱՑՄՈՒՆԲՆԵՐԸ

ՄԵՂՄԵԼՈՒ ՓՈՐՁԵՐ

Երիւթուրքերի ն դաչնակցականների 1907 թ. դեկւեմբերին Փարիղում ձեռք բերած Համաձայնությունը, բնականաբար, Հեւադա ղարդացում սւացավ: Ընդ որում՝ միմյանց նկաւմամբ երկու կողմերի վերաբերմունքը Համարժեք չէր, այլ՝ ւարաբնույթ ու ւարասեռ: Դաչնակցությունն անկեղծորեն էր ÷արվել դաչինքին, երիւթուրքական կուսակցությունը՝ կասկածանքով ու անվսւաՀությամբ: Դաչնակցության մամուլի օրդանները թե՛ Թուրքիայում ն թե՛ կովկասում ու արւասաՀմանում ÷որձում էին մի կողմից երիւթուրքերի ն ընդՀանրաåես թուրքական Հասարակության մեջ վսւաՀություն սերմանել ՀՅԴ-ի ն առՀասարակ թուրքաՀայության նկաւմամբ, մյուս կողմից՝ ասւիճանաբար ÷ոխել կամ դոնե մեղմել թուրքական åեւության, որåես իրենց ոխերիմ թչնամու, մասին Հայերի ունեցած Համողումը, որն ամրաåնդվել էր վերջին երեք ւասնամյակներին: Դաչնակցության չաւ դործիչներ մամուլով ու բեմերի վրայից ջանք չէին խնայում Հայությանը ւարՀամողելու, որ թուրքերը ն թուրքական åեւությունը անուղղելի ջարդարարներ չեն, ն որ, ըսւ էության, թուրքական ւիրաåեւության երկար դարերի ընթացքում Հայերը չեն ենթարկվել աղդային ու կրոնական Հալածանքների, առավել նս՝ ղանդվածային կուորածների, ինչåիսին ենթարկվել են կայսրության ուրիչ ժողովուրդներ: Ավելին, դաչնակցական մամուլը բացառություն ն ընդՀանուր կանոնից չեղում էր Համարում Հայության 1895-1896 թթ. սåանդը: Բոսւոնի «Հայրենիք» թերթը ւåադրել էր «Թուրքիոյ կուորածները» վերնադրով նյութը, ուր աղյուսակի միջոցով ւվել

էր այդ կուորածների åաւկերը 19-րդ դարում: Դրանից երնում էր, որ ոչ թուրք քրիսւոնյա ժողովուրդներից ամենաքիչը ւուժել են Հայերը1: Տարի

Տեղ

Աղդ

Թ իվ

Սամոս կղղի

Հույներ

50.000

կիåրոս

Հույներ

24.000

կ. Պոլիս

ենիչերիներ

25.000

Մուսուլ

ասորիներ

10.000

Լիբանան-Դամասկոս

մարոնիթներ

12.500

Բուլղարիա

բուլղարներ

18.000

Ալաչկերւ

Հայեր

1.450

Բայաղեւ

Հայեր

1.600

Եդիåւոս

քրիսւոնյաներ

Մուսուլ

եղդիներ

3.500

Թերթի բերած ւվյալներից երնում է, որ 1822 թվից մինչն 1877 թիվը Օսմանյան կայսրության մեջ Հայերի ջարդեր չեն եղել: Նույն ժամանակ կուորածների ղոՀ են դնացել 74.000 Հույներ, 18.000 բուլղարներ, 12.500 մարոնիթներ, 10.000 ասորիներ ն այլք: Այսինքն՝ եղրակացվում էր, որ մինչն 1877 թվականը Թուրքիայում միանդամայն անվւանդ էին Հայերի կյանքն ու դույքը: Եվ միայն Սասունի 1894 թ. աåսւամբությունից Հեւո åաւկերն ամբողջովին ÷ոխվում է ն աբդուլՀամիդյան ղուլումի Հիմնական ղոՀերը դառնում են Հայերը2: Թերթն ընթերցողին բերում էր այն եղրաՀանդման, որ երբ կայսրության քրիսւոնյա ժողովուրդները Հնաղանդ են եղել

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 17 (459), 25 աåրիլի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

օսմանյան իչխանություններին՝ աåրել են խաղաղության մեջ, իսկ երբ ընդվղել են նույն իչխանությունների դեմ՝ մեծաåես ւուժել են, մարդկային մեծ կորուսւներ ունեցել: Այդ ամենից ելնելով՝ Դաչնակցության դործիչները դւնում էին, որ այսուՀեւն Հայերը åեւք է իրենց ճակաւադիրը կաåեն թուրք ժողովրդի ճակաւադրի Հեւ, այլնս որնէ քայլ չանեն Հակառակ թուրք կառավարության: Բայց Դաչնակցության այս նոր մարւավարությունը åաչւåանություն չէր դւնում Հայ ղանդվածների մու: Հակառակ ւեսակեւ ունեցողները Դաչնակցության դործիչներին Հիչեցնում էին, որ ավելի քան մեկուկես ւասնամյակ չարունակ իրենց կուսակցությունը Հակաթուրքական åայքարի քարողիչ ու կաղմակերåիչ է եղել, իսկ այժմ անՀասկանալիորեն չրջվել է ւրամադծորեն Հակառակ ուղղությամբ՝ ժողովրդական դիւակցության ն Հոդու մեջ ավերելով իր իսկ ձեռքով սերմանած åայքարի դաղա÷արները: Մամուլը Հիչեցնում էր, որ մինչն 1877 թ. ն դրանից Հեւո մինչն 1896 թ. Թուրքիայում Հայերի անվւանդ կյանքի մասին խեղաթյուրված ւվյալները չաւ Հեռու են իրականությունից: «Հայրենիք» թերթի այդ Հոդվածից մի քանի ամիս առաջ ՀՅ դաչնակցության Հրաւարակությամբ ւåադրվել էր մի դրքույկ, ուր ղեւեղված էին եվրոåացի նչանավոր åեւական, Հասարակական, քաղաքական, դիւական դործիչների վկայությունները Թուրքիայի Հայության åարբերաբար կուորածների մասին: Այնւեղ ւåադրված էին ղայրալից կարծիքներ, որոնց Հեղինակներն էին՝ Ռիչչիոթի Գարիբալդին, Ամիլկար Զիåիանին, Ժորժ Ֆավոնը, Պիեռ Բիյառը, Յուրåեն կոՀիեն, Ժան Ժորեսը, իլղե Ֆրաåանը, էլիղե Ռըքլյուն, էդդար ՄիլՀոն, Պոլ էրրերան, Անաւոլ Լըռուա Պոլեոն, Զեղարե Լոմբրողոն, էքիլ Լորեն, Ժորժ կլեմանսոն, Ֆրանսիս դը Պրեսանսեն, էոժեն դը Ռոբերւին, էմիլ Վանդերվելդեն, կոնսւան դ'էդուրնելը: Տասնամյակներ ի վեր Հայության արյունը ոթելու Համար բոլոր այս Հեղինակները անարդանքի սյունին էին դամում թուրք ն քուրդ բարբարոսներին: Նրանք նան Համողված էին, որ իթթիՀադ-Դաչնակցություն անբնական դաչինքը վաղ թե ուչ ÷լուղվելու է, բայց մինչ

այդ Հասցնելու է բաղում անդառնալի աղեւների դուռ բացել Հայության Համար: Փարիղի Համաժողովից անցել էր ընդամենը մեկ ամիս, երբ երիւթուրքերի «Մեչվերեթ» թերթը 1908 թ. ÷եւրվարի 1-ի Համարում առաջին սåառնալիքն ուղղեց Դաչնակցության դեմ՝ Հարձակում դործելով նրա ֆինանսավորած "Pոօ-քոոeոiո” (Փարիղ) åարբերականի վրա: Վերջինս դրել էր, թե Հայւնի որդեդրած նախկին դործելակերåը, այն է՝ Հեւնողական, անղիջում åայքարը սուլթանական կարդերի դեմ, Թուրքիայի åայմաններում նրանց որդեդրած մարւավարությունը միանդամայն արդարացի էին, որովՀեւն Հիմնված էին ÷որձառության վրա: ի åաւասխան այս ւեսակեւի, «Մեչվերեթը» սåառնալից չեչւել էր, որ Փարիղի Համաժողովի բոլոր մասնակիցները, որոնք Համաւեղ սւորադրել են այնւեղ ընդունված ÷ասւաթղթերը, åեւք է խաչ քաչեն իրենց անցյալ դործունեության վրա ն եռանդով լծվեն «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության ծրադրերի իրականացմանը1: Թերթն ավելորդ չէր Համարում նան Հիչեցնել, որ Թուրքիայի բոլոր այլացեղ ու այլակրոն ժողովուրդների բախւն անխղելիորեն կաåված է թուրք ժողովրդի ճակաւադրի Հեւ ն որնէ մեկի մու չåեւք է կասկած լինի, որ թուրքերին է ւրված որոչելու Օսմանյան կայսրության աåադան2: ԱՀա՛ այսåես: իՀարկե, Հայ ժողովրդի ճակաւադիրը կաåված էր թուրքերի Հեւ, բայց կաåված էր այնքանով, որչա÷ով որ իրական է երկու ժողովուրդների բնակությունը միննույն երկրում: Թուրք ժողովրդի Հեւ դործակցությունն անխուսա÷ելի էր, երբ խնդիրը վերաբերում էր արդարության, Հավասարության ն երկիրը Հարսւացնելու դործին: Բնակակից ժողովուրդները եղբայրներ են, բայց մինչն այն սաՀմանը, որ մեկը չի կաչկանդում մյուսի աղաւությունն ու առաջադիմությունը:

Տե՛ս «Աղդ», ‹ 49, 21 մարւի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

ԱՐՓիԱՐ ԱՐՓիԱՐՅԱՆի ԱՆԱՐԳ ՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ար÷իար Ար÷իարյանը Հայ նոր դրականության ամենակարկառուն դործիչներից էր՝ ւաղանդաչաւ ու բաղմարդյունք: Նրա դրչակիցներին ամենից առաջ ղարմացնում էր դրողի ու Հրաåարակախոսի դրական բերքի առաւությունը: Նրա դրչի ւակից ուղղակի Հորդում էր սւեղծադործական անսåառ ավյունը: Հայ åաւմադրական ն դեղարվեսւական մչակույթի åաւմության մեջ իրենց արարումների ծավալներով առանձնանում են երեք խոչոր դեմքեր՝ Ղնոնդ Ալիչանը, Երվանդ Օւյանը ն Ար÷իար Ար÷իարյանը: Ար÷իարյանի դրականության արժեքն, այնուամենայնիվ, ոչ թե ծավալի, այլ որակի մեջ է: Նրա քրոնիկներն իսկական դլուխդործոցներ են: Աննման Հրաåույր ունեն երդիծական դրվածքները, որոնք ուրույն ւեղ են ղբաղեցնում Հայոց երդիծական դրականության մեջ: Ար÷իարյանական սւեղծադործությանն առանձնակի ÷այլ են Հաղորդում «կարմիր ժամուց» ն «Ոսկի աåրնջան» մեծարժեք վեåերը: «Ար÷իարեան միչւ եղած է աղքաւ, ւերվիչի կեանքով մը աåրած, անչաՀախնդիր, իրեն միակ Հրայրք ունենալով դրականութիւնը,- դրել է Արչակ Զոåանյանը:- Ու իր ընդարձակածաւալ ու բաղմաւարր արւադրութեանց մէջ՝ աղդասիրութիւնը ակնյայւնի կը ւիրէ, ամէն կասկածէ ու վէճէ վեր»1: իսկ Ար÷իարյանի՝ իբրն անղուդական Հրաåարակախոսի ն աղդային դործչի դործունեությունը, Արչակ Զոåանյանի բնորոչմամբ, «նորէն åաւկառելի է թա÷ուած ճիդի ընդարձակութեամբ...»2: 1852 թ. Սամսոնում ծնված Ար÷իարը, դեռ åաւանի, ւեղա÷ոխվում է կ. Պոլիս ն ընդդրկվում Հասարակական դործունեության մեջ: Խանդավառ ու Հայրենասեր երիւասարդը մասնակցություն է ունենում բոլոր կարնոր ձեռնարկներին ն չոււով

«ԱնաՀիւ», ‹ 1-4, Հունվար-աåրիլ, 1908, էջ 44: Նույն ւեղում:

Հայւնի է դառնում մայրաքաղաքի Հայ քաղաքական կյանքում1: Ընդամենը քսան ւարին նոր բոլորած երիւասարդին նկաւում են Մինաս Զերաղն ու Մկրւիչ Փորթուդալյանը ն նրան ընդդրկում աղդային կրթության խթանման Համար սւեղծված «Արարաւյան ընկերության» մեջ, որը որոչ ժամանակ անց միավորվում է նմանօրինակ երկու Հասւաւությունների Հեւ ն սւեղծվում է Հայւնի «Միացյալ ընկերությունը»: կաղմակերåության ղեկավար կաղմում ընդդրկվում է նան Ար÷իարյանը2: Շոււով Ար÷իարյանը դառնում է կ. Պոլսի 80-ական թվականների մւավորական մեծ չարժման ամենակարնոր դեմքերից մեկը, միաժամանակ Հայւնի է դառնում որåես ÷այլուն դրիչ ունեցող Հրաåարակադիր, որի ւաղանդի Հղկման դործում վճռական դեր է խաղում 1884 թ. Հիմնադրված «Արեւելք» թերթը: Սկսվում է նրա Հրաåարակադրական բուռն դործունեությունը, որը ւնում է չուրջ 25 երկար ւարիներ: Ար÷իարյանը «Հրաղդան» ն «Սկեåւիկ» ծածկանուններով Հարյուրավոր Հոդվածներ է ւåադրում 80-90-ական թվականներին Պոլսում Հրաւարակվել սկսած թերթերում, իսկ կովկասաՀայ մամուլում Հանդես է դալիս «Հայկակ» ծածկանունով՝ ռուսաՀայության ուչադրությունը բնեռելով ու լարված åաՀելով թուրքաՀայոց կյանքի վրա: Նա չաւ էր ւåադրվում Հաւկաåես «Մչակում» ն դարձել էր թերթի Համբավավոր խմբադիր Գրիդոր Արծրունու սիրելին3: Այդ ժամանակաչրջանում Ար÷իարյանը ւարբեր ւարիների խմբադրել է «Արեւելքը», դրական «Հայ Հանդէսը», «Մասիսը», «Հայրենիքը»: Հաւկաåես վերջինիս ղեկը նա վարել է ÷այլուն կերåով. չնայած թուրքական խիսւ դրաքննությանը, նա կարողանում էր թուրքաՀայությանը խանդավառել աåադայի լավաւեսությամբ: Նչված լրադրերում Ար÷իարյանը ւåադրում է նան իր դե1

Տե՛ս Մանուկ Գ. Ճիղմէճեան, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց.1890-1925, էջ 123: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում:

ղարվեսւական սւեղծադործությունները՝ մեծաåես նåասւելով աղդային դրականության վերածնության դործին: Բայց նույնիսկ դրական-Հրաåարակադրական բուռն դործունեությունը չէր բավարարում Ար÷իարյանի անսաՀման եռանդին: Միայն դրչի ասåարեղը նրա Համար այլնս նեղ էր Հադուրդ ւալու իր աղդային ձդւումներին, ուսւի նա մխրճվեց քաղաքականության մեջ՝ դառնալով Հնչակյան չարժումների աչքի ընկնող դործիչներից մեկը կ. Պոլսում: Բայց քաղաքական դործունեության առաջին իսկ քայլերը Հանդիåեցին դաչնակցական-Հնչակյան անղիջում Հակամարւության Հարվածներին: ԶՀանդուրժելով Հայ քաղաքական կյանքում մենաւիրություն Հասւաւելու ՀՅ դաչնակցության ձդւումը, Ար÷իարյանը սուր Հոդվածներով սկսեց քննադաւել նրա դործելակերåը: Դաչնակցականները որոչեցին մեկընդմիչւ լռեցնել նրան ն 1895 թ. դեկւեմբերի 27-ին Պոլսում կաւարեցին նրա առաջին աՀաբեկումը1: Անդրադառնալով այդ դեåքին, ՀՅԴ նչանավոր դործիչներից Մալխասը (Արւաչես Հովսե÷յան) դրել է. «Ու օր մը դաչնակցական ւեռօրիսւի դաչոյնի Հարուածներու ւակ վիրաւոր ինկաւ արեւմւաՀայերու ւաղանդաւոր Հրաåարակադիրը»2: Մալխասը դա արդարացի էր Համարում, քանի որ, նրա ասելով, վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցության կ. Պոլսի ղեկավար եղած ժամանակ ձերբակալվելով, Ար÷իարյանը բանւում, իբր, «իրեն յաւուկ թուլամորթութեամբ, կաչին ÷րկելու Համար կանդ չէր առներ այնåիսի ցուցմունքներ ընելու, որոնք Հաւասար էին մաւնութեան»: Թեն Մալխասը խոսւովանում էր, որ «այս ւոքումանի (Ար÷իարյանի դրավոր ցուցմունքի:- Հ. Ս.) վաւերականութեան մասին կասկածներ մինչեւ այսօր ալ դոյութիւն ունին», բայց «նոյնիսկ Ար÷իարեանի մօւիկ ընկերները նման խոսւովանութիւն մը (Հակաåեւական դործողությունների մասին իբր բանւում արած խոսւովանությունը:- Հ. Ս.) անկարելի չեն Համարեր»3: Տե՛ս Մանուկ Գ. Ճիղմէճեան, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց.1890-1925, էջ 124: Մալխաս, Աåրումներ, Հաւ. Ա, Պոսթըն, 1931, էջ 78: Նույն ւեղում:

Եվ եթե մարդուն ներկայացված մեղադրանքի իսկությունը լուրջ կասկածներ էր Հարուցում, աåա բարոյականության ո՞ր օրենքով դաչնակցականները նրան Հեւաåնդում էին՝ կյանքից ղրկելու նåաւակով, այն մարդուն, որն այնքան արժեքավոր էր Հայ դրականության ն ընդՀանրաåես Հայ մչակույթի Համար: Այս առաջին անդամ Ար÷իարյանը, բարեբախւաբար, կենդանի մնաց: Երբ 90-ական թվականների Հայկական ջարդերից Հեւո սուլթան Աբդուլ Համիդը չարունակում էր Հայ մւավորականության Հեւաåնդումները ն բանւարկությունները, Ար÷իարյանը 1896 թ. անցնում է Եվրոåա, ուր աåրում է մի քանի ւարի: Սկղբում նա Հասւաւվում է Փարիղում, աåա անցնում է Լոնդոն: Այսւեղ նա Հիմնադրում ն խմբադրում է «Մարւ» անունով åարբերականը, որի էջերում բարձրացնում է այդ օրերի Հայկական ճդնաժամից դուրս դալու Հարցերը: 1890-ական թվականների կեսերին Հնչակն աåրում էր իր առաջին խոչոր ճդնաժամը: կուսակցությունը åառակւվեց ն նրա չարքերից Հեռացած մի քանի ղեկավար դործիչներ, այդ թվում Ա. Ար÷իարյանը, 1895 թ. սկղբին Լոնդոնում Հիմնադրեցին վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությունը, որը չոււով Հրաւարակեց իր åաչւոնաթերթը՝ «Նոր կեանքը»՝ խմբադիր ունենալով Ար÷իարյանին: Նոր կուսակցության ղեկավարների թվում լինելով ամենաւաղանդավորը ն ւեսականորեն ամենաåաւրասւվածը, նա դարձավ դրա դլխավոր ւեսաբանը՝ սասւիկ քննադաւության ենթարկելով Հին Հնչակին, Հաւկաåես նրա «սոցիալիսւական» դործունեությունը Թուրքիայում: Այսåիսով, մեծ դրողը դարձել էր երկու Հայկական աղդային-Հեղա÷ոխական կուսակցությունների՝ ՀՅ դաչնակցության ն ՍԴ Հնչակյան կուսակցությունների ղեկավարների աչքի ÷ուչը: Հնչակյանները նույնåես, որåես Ար÷իարյանի Հեւ Հաչիվներ մաքրելու միջոց, ընւրել էին սåանությունը: Դա այն ժամանակ էր, երբ Ար÷իարյանը Հիասթա÷վել էր քաղաքական դործունեությունից: Նա եկել էր այն Համողման, որ ոչ միայն Դաչնակցության ու Հին Հնչակի, այլն Վերակաղմ273

յալ Հնչակի դործունեությունը չաւ վւանդավոր է Հայության Համար, ուսւի նրանք åարւավոր են վերաքննել իրենց անցած ուղին, դադարեցնել միմյանց դեմ åայքարը ն իրենց ուժերը Համաւեղել թուրքաՀայ ժողովրդին ներկա ծանր կացությունից դուրս բերելու Համար: 1901 թ. Ար÷իարյանը Հեռացավ վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությունից ն Լոնդոնից մեկնեց Վենեւիկ: Բաղմաչխաւ ու Հոդնաւանջ այդ մարդը արւասաՀմանում եղած բոլոր ւարիներին աåրում էր չարքաչ կյանքով, ծայրաՀեղ աղքաւության մեջ: Բարեկամներից մեկը Հեւադայում վերՀիչել է, որ նրա ընթրիքը օրերով եղել է անչաքար թեյի մեջ թաթախած չոր Հացի կւորը, որ նա ձյան թե անձրնի ւակ չրջում էր թա÷թը÷ուկ Հին Հադուսւներով ու ծակծկված կոչիկներով1: Զնայած դրան, ծախսելով իր վերջին դումարները, նա Վենեւիկում Հիմնում է «Հայ Հանդէս» անունով թերթը, որի կյանքը երկար չի ւնում ն ընդՀաւվում է երկրորդ մաՀա÷որձի åաւճառով, որն այս անդամ կաւարեցին Հնչակյանները: Ար÷իարյանը, սակայն, այս անդամ էլ կենդանի մնաց: ՄւաՀոդ մեծաւաղանդ դրողի ճակաւադրով, Եդիåւոսի ՀամախոՀ դաղա÷արակիցները նրան Վենեւիկից ÷ոխադրեցին կաՀիրե: Այսւեղ նրա Համար սւեղծվել էին աչխաւանքի Համեմաւաբար բարենåասւ åայմաններ, չրջաåաւված էր Հոդաւար ընկերներով: Դա թույլ ւվեց ամբողջովին նվիրվել իր սիրած դործին՝ Հրաåարակադրությանը: Սւանձնելով «Լուսաբեր» ն «Շիրակ» åարբերականների՞ խմբադրի åաչւոնը, չուրջ երեք ւարի աչխաւում էր օր ու դիչեր՝ չխնայելով իրեն:

Տե՛ս «Աղդ», ‹ 57, 30 մայիսի 1908 թ.: «Շիրակ» ամսաթերթը մինչ այդ ւåադրվում էր Ալեքսանդրիայում՝ ՎաՀան Թեքեյանի ն Միքայել Գյուրջյանի խմբադրությամբ, իսկ «Լուսաբերը» լույս էր ւեսնում կաՀիրեում՝ ՎաՀան Բյուրքչյանի խմբադրությամբ: «Շիրակը» կաՀիրե ÷ոխադրելուց Հեւո երկու åարբերականների խմբադրի åաչւոնն սւանձնում է Ար÷իարյանը: ՞

Ար÷իարյանի սրւակից ընկեր ՎաՀան Մալեղյանը վկայել է, որ «Հակառակ իր վւիւ մարմնին ու նուրբ ձայնին, ան քաջ էր Հոդիով, բուռն եւ երբեմն յանդուդն»1: իր արածի ճչմարւացիության նկաւմամբ ունենալով անկուրում Հավաւ, Ար÷իարյանը սուր դրչի ուժով, դաղա÷արական մարւիկի կրքով բարձրացնում էր Հայկական կյանքի ամենասուր, ամենացավու Հարցերը, երնան Հանում դաժան իրողություններ՝ վասւակելով նորանոր թչնամիներ ՀՅ դաչնակցության ն ՍԴ Հնչակյան կուսակցության չարքերից: կյանքի վերջին ամիսներին Ար÷իարյանը մոլեդին նվիրումով Հրաåարակ Հանեց բաղմաթիվ Հոդվածներ, որոնք ընթերցողին ղարմացնում էին դրանց Հեղինակի մւքի խորությամբ, քաղաքական բարդ երնույթների վերլուծության ն սթա÷ դնաՀաւման ւաղանդով: Նա ճչդրւությամբ կռաՀում էր դեåքերի Հեւադա ղարդացման ընթացքը ն ղդուչացնում դալիք աՀավոր վւանդներից: Ար÷իարյանն անՀաչւ դիրք բռնեց երիւթուրքեր-Դաչնակցություն դործարքի Հանդեå: Լինելով Դաչնակցության վաղեմի Հակառակորդը, նա դւնում էր, որ այդ դործարքի կնքումը կուսակցության դործունեության ամենասն էջն է: կնքած դաչինքի լուրն առնելուց Հեւո, ընդամենը մեկ ամսում՝ 1908 թ. Հունվարի սկղբից մինչն նույն ամսվա վերջը, այսինքն՝ մինչն իր ողբերդական մաՀը, Հրաåարակադիրը կաՀիրեի «Լուսաբերում», Թիֆլիսի «Մչակում», արւասաՀմանի ուրիչ åարբերականներում չուրջ երկու ւասնյակ Հոդված ւåադրեց: Հոդվածների մի մասը լույս ւեսավ նրա մաՀից Հեւո: «Լուսաբերում» ւåադրված Հոդվածներից մեկում Ար÷իարյանը, սւեղծված իրադրության վերլուծության միջոցով եկել էր այն Համողման, որ չոււով «Թուրքիոյ խեղճ Հայոց դլխուն մեծամեծ աղէւներ կու դան»2: Եթե մինչն այժմ Հայերի կուորածները մեծ մասչւաբներով ւեղի են ունեցել Հիմնակա-

ՎաՀան Մալէղեան, Ճամբուս ծայրը, Հաւ. Բ, Փարիղ, 1955, էջ 279: «Լուսաբեր» (ԳաՀիրէ),, ‹ 477, 30 Հունվարի 1908 թ.:

նում ԹուրքաՀայասւանի Հեռավոր դավառներում, դրում էր նա, չոււով դրանք կկաւարվեն կենւրոնական քաղաքներում, այդ թվում՝ մայրաքաղաքում: «Առանց վարանելու կը սարսա÷ինք, թէ բանւերը åիւի լեցուին Հայերով, որոնք աՀեղօրէն åիւի չարչարուին, նոյն իսկ երբ բանէ մը ւեղեկութիւն չունենան: Սուլթան Համիւին մոլեդնուութիւնը, վայրադութիւնը ծայրայեղութեան անլուր ասւիճանին կը Հասնին, երբ վւանդուածը իր անձն է»1: Երիւթուրքեր-Դաչնակցություն դաչինքը Համարելով կործանարար՝ Ար÷իար Ար÷իարյանն, այնուՀեւն, չեչւում էր. «Սուլթանը առաջուընէ չաւ աւելի անդթօրէն åիւի վարուի Հայոց Հեւ, որոնք այժմ, դոնէ մեծ քաղաքները, թեթեւ ինչ չունչ կ'առնեն: Բռնաåեւը երեսուն ւարուան ÷որձառութեամբը քաջ դիւէ թէ՝ իր արենակիցները, իր կենակիցները, այսինքն՝ թուրքերն ու մաՀմեւականները, բացարձակօրէն անկարող ողորմելիներ են յեղա÷ոխական աՀաբեկիչ որեւէ դործ կաւարելու Համար, իսկ Հայերն ալ առաջնակարդ վարåեւի Համբաւը արժանաւորաåէս կը վայելեն: Ուսւի, եթէ Հայը թուրքին յեղա÷ոխական խելք սովրեցնէ կամ ի Հաչիւ թուրքին ու մաՀմեւականին ÷ոխադարձաբար դործէ, ինքը սուլթանը անձնաåէս վախնալու Հիմնաւոր չաւ մը åաւճառներով åէւք է ւադնաåի: Ուսւի, Հայերուն մարը լացնելու է»2: Ար÷իարյանը Հիչեցնում էր, որ վերջին 10-12 ւարիներին Հայկական քաղաքական ուժերը չաւ առիթներ են ունեցել խորՀրդակցելու թուրքերի Հեւ ն ամեն անդամ Համողվել են, որ նրանք Հայության ոխերիմ թչնամիներն են: Նա ւեղեկացնում էր ընթերցողին, որ 1907 թ., երբ ԱՀմեդ Ռիղա բեյը Եդիåւոս էր ժամանել, ինքը ն եդիåւաՀայ մի քանի ուրիչ երնելիներ Հանդիåելով նրա Հեւ, Համողվել են, որ երիւթուրքերի ծրադիրը «մեր Հայկական չաՀերուն մաՀաբեր åիւի ըլլայ: Աւելի աղէւաւոր դուցէ, քան սուլթան Համիւին վարչութիւնը»3: «Լուսաբեր», ‹ 477, 30 Հունվարի 1908 թ.: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

«Բարեկարդիչ թուրք վարչութիւն մը աչխարՀիս երեսը չի՛ կրնար դոյութիւն ունենալ»1,- այս էր Ար÷իարյանի եղրակացությունը: «Թուրքիան դո՞ւք åիւի բարեկարդէք, åարոն դաչնակցականնե՛ր»2,- այս Հեդնալից խոսքերով էր նա վերջացնում Հոդվածը: Ար÷իարյանի սåանությունից որոչ ժամանակ անց «Մչակը» «Լուսաբերից» արւաւåել էր Ար÷իարյանի դրած Հոդվածներից մեկը, որւեղ Հեղինակը, վերլուծելով միջաղդային իրադրությունը, եղրաՀանդել էր, որ 1908 թ. դարնանը բացառված չէ ռուս-թուրքական նոր åաւերաղմի Հավանականությունը, որի միջոցով միայն Հնարավորություն կսւեղծվեր դործածության մեջ դնելու ԹուրքաՀայասւանի բարենորոդումների ծրադիրը: Բայց, դժբախւաբար, դրում էր Ար÷իարյանը, երիւթուրքեր-Դաչնակցություն Համաձայնությունը եկել է խաչ քաչելու այդ Հնարավորության վրա, քանի որ դա առաջ է բերել ռուսական կառավարական չրջանների ն մամուլի չաւ օրդանների ղայրույթը: Հիրավի, ռուսական ծայրաՀեղ Հեւադիմական մի քանի թերթեր անդրադարձել էին Հակասուլթանական ուժերի Փարիղի Համաժողովի որոչումներին, իսկ “Новое Время” («Նովոյե Վրեմյա») Հանդես էր եկել իրեն Հաւուկ ՀակաՀայկական մեկնաբանություններով: Առաջվա նման թերթը åնդում էր, որ եթե չլիներ Ռուսասւանի նկաւմամբ կովկասյան թուրքերի Հավաւարմությունը, Հայերն Անդրկովկասը կայսրությունից վաղուց անջաւած կլինեին ն սե÷ական թադավորություն սւեղծած: Այժմ այդ նույն Հայերը մւածում են, որ Ռուսասւանը åաւերաղմի դեåքում իրենց աղդակիցներին կաղաւի թուրքերի ւիրաåեւությունից ն Հնարավորություն կսւեղծի, որåեսղի սրանք միավորվեն կովկասաՀայերի Հեւ: Այդ դեåքում, դրում էր “Новое Время”-ն, սւեղծվելիք միացյալ Հայկական թադավորությունը աåադայում Թուրքիայի Հավաւարիմ դաչնակիցը ն

«Լուսաբեր», ‹ 477, 30 Հունվարի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

կովկասի կողմից ռուսական ներխուժման ժամանակ Օսմանյան կայսրության սաՀմանների åաչւåանը կլինի: Բայց Հայերը սխալվում են, որովՀեւն «Ռուսասւանը չի դիմի նման Հիմարության»,- չեչւում էր թերթը: Ուսւի, նման ÷ո÷ոխված åայմաններում, դրում էր Ար÷իարյանը, «Ռուսիոյ եւ Թուրքիոյ միջեւ մօւալոււ åաւերաղմի մը Հաւանականութիւնը աչքերնուս առջեւն ունենանք եւ սկսինք մւածել, թէ ի՞նչ åիւի ըլլայ Հայասւանի վիճակն այն աւեն, երբ մարւա÷ողը Հնչէ»1: Բայց այս Հարցը Դաչնակցությունը չի դրել իր առջն, երբ սւորադրել է երիւթուրքերի Հեւ բարեկամանալու թուղթը: «Հարցումի[ն] åաւասխանը ւալու Համար չ÷ոթած, խռոված åիւի մնանք ամէնքս ալ,- դրում էր Ար÷իարյանը:- Անոնք, որ 1877-ի åաւերաղմին նախաåաւրասւութիւններն աչքերնովնին ւեսած են, անոնք դիւեն, թէ Հայուն եւ թուրքին ÷ոխադարձ յարաբերութիւնները Հիմակ երեսուն ւարի առաջուան վիճակէն չաւ ւարբեր ըլլալով, կարելի չէ մւաբերել, որ թուրքերը մեղի իրենց բարեկամը նկաւելով մեղի չաՀիլ ուղեն եւ մեր աջակցութեանը վրայ յոյսեր դնեն: ԸնդՀակառակը՝ Թուրքիան Հայ ժողովուրդը Ռուսիոյ անձնուէրը Համարելով՝ ըսւ այնմ ալ մեղի իբր թչնամի åիւի Համարէ: Աւելորդ է ըսել, թէ օւարին դէմ åաւերաղմող ժողովուրդ մը չաւ Հաչւ աչքով չի նայիր ներքին թչնամիներուն վրայ, որոնք արւաքիններուն նիղակակիցներն ըլլալ կը վախցուին: ԱՀա՛ մեծ վւանդը Հայասւանի Համար»2: Առաջին ՀամաչխարՀային åաւերաղմից յոթը ւարի առաջ ճչդրւությամբ կանխաւեսելով, թե ինչ կարող է åաւաՀել թուրքաՀայոց Հեւ, եթե առաջիկայում ռուս-թուրքական åաւերաղմ ւեղի ունենա, Ա. Ար÷իարյանը դրում էր. «ինչåէս աչխարՀ Համօրէն՝ նոյնåէս եւ թուրքն ալ դիւէ, թէ Թուրքիոյ åարւութեան åարադային՝ ամբողջ Հայասւանը Ռուսիոյ åիւի անցնի, որուն առջեւ կ. Պոլսոյ ճամբան լայնար1

«Մչակ», ‹ 54, 9 մարւի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

ձակ åիւի բացուի: իսկ երբ թուրքերը åարղեն յաղթութեան դրօչը, իրենց չաՀը՝ ղոււ բառի մը åիւի մնայ, քրիսւոնեայ երկրի մը ւիրելու իրաւունքէն մաՀմեւականները վերջաåես ղրկուած ըլլալով: Թէ՛ մէկ եւ թէ՛ միւս åարադային՝ Թուրքիան Հայ ժողովուրդին խնայելու, Հայ ժողովուրդը սիրաչաՀելու մեջ որեւէ օդոււ մը, առաւելութիւն մը չի ւեսնար: Հայասւանը եւ Հայ աղդը բոլորովին ուքի ւակ կրնան երթալ: Պարւուա՞ծ, թուրքը աւեր-աւերակ, Հայաթա÷ուր Հայասւան մը կը յանձնէ Ռուսիոյ: Յաղթակա՞ն, ալ ո՞վ åիւի կրնայ իր առջեւը թումբ կանդնիլ Հայութիւնը իր երկրին մէջ բնաջնջելու քաղաքականութիւնը չոււով դլուխ Հանել ուղած աւենը: Ռուսեւթուրք åաւերաղմէն Հայասւանի Համար չարադուչակ Հեւեւանքներէ վախնալով է որ՝ չաւ մեծ ուրախութեամբ չենք դիւեր ընդՀարումի մը Հեռաåաւկերը կամ մերձաåաւկերը»1: իՀարկե, թուրքաՀայոց աղդային կիսաւ-åռաւ իչխանությունները ն արւասաՀմանյան Հայկական կենւրոնները կ÷որձեն ինչ-որ բան անել ժողովրդին ÷րկելու Համար, բայց դա չի Հաջողվի: «Պոլիս åաւրիարքարան մը ունինք,- նչում էր Ար÷իարյանը,- որ անչուչւ åիւի ջանայ անմիջական աղէւներուն առջեւը առնել, բայց՝ ընդունայն ջանքեր: ԱրւասաՀմանի Հայերը åարւականութիւններ ունին, որոնց վրայ առ այժմ խօսելու åէւք մը չենք ւեսնար: Այդ åարւականութիւններուն վրայ կարելի էր լրջօրէն խորՀիլ եւ անոնց դործադրումին դիւակցօրէն յեւամւիլ աղդային Համաժողովի մը միջոցով: Բայց աՀա՛ երկու ւարիէն աւելի է, որ այդ ժողովին դումարման ÷ա÷ադները յայւնուած են՞ Հանրային նåասւաւոր կարծիքով մը, բայց բան մը ըրած չունինք»2: «Մչակ», ‹ 54, 9 մարւի 1908 թ.: Ար÷իարյանը նկաւի ուներ Հայոց ուժերը Համաւեղելու ն սåասվելիք աղեւները միասնաբար դիմադրավելու Համար Հնչակի ղեկավարության՝ Դաչնակցության առաջնորդներին բաղմիցս արած առաջարկները, որոնք միչւ մերժվել էին: «Մչակ», ‹ 54, 9 մարւի 1908 թ.: ՞

Ա. Ար÷իարյանն անբուժելի մոլորություն էր Համարում Դաչնակցության ղեկավարության մեջ խմորված այն ւեսակեւը, թե, ի վերջո, թուրքաՀայությունը ձեռք է բերելու իր երաղած աղաւությունը, քանի որ, իբր, ժամանակն աչխաւում է նրա օդւին՝ նկաւի առնելով սուլթանական կարդերի կործանման ն թուրքական Հասարակության ժողովրդավարացման անխուսա÷ելիությունը: «Մենք կը կարծենք, թէ ժամանակը մեղի Հեւ է, ժամանակը մեր աջակիցն է: Ո՛չ. ժամանակը դանդաղներուն Հեւ չէ, ժամանակը անՀեռաւեսներուն աջակիցը չէ: Եւ եթէ յանկարծ ամիսէ մը åաւերաղմի նչանը ւրուի, անճրկած åիւի կենանք, Հեռուէն ւխուր Հանդիսաւեսներ մնալով Հայրենիքի աղէւաւոր վիճակին: կարելի չէ՞ արդեօք, որ åաւերաղմի մը չարիքները եթէ ոչ խա÷անելու, դէթ չա÷աւորելու միջոցներուն վրայ խորՀրդակցութիւններ կաւարուին դռն÷ակ դումարումներու մէջ: Ռուսեւթուրք ընդՀարումը այս դարնան կրնայ ւեղի ունենալ կամ ոչ: Բայց եթէ այսօր չէ, վաղը ռուսը եւ թուրքը իրարու Հեւ åիւի բռնուին, եւ մենք այս անՀոդ դանդաղկուութեամբ, ինչåէս այսօր՝ նմանաåէս վաղն ալ, միւս օրն ալ, ւարիներ եւքն ալ ինքնաåաչւåանութեան որեւէ միջոցէ ղուրկ åիւի մնանք...»1: ՎաՀան Մալեղյանը խոր կսկիծով նչում էր. «... կարելի չէ չՀիանալ այդ անվեՀեր Հայուն վրայ՝ որ իր կեանքին վերջին ւարիներուն՝ երկու սուրի մէջ աåրեցաւ - լռե՞լ թէ՞ դրել, քանղի լաւ դիւէր, թէ իր դրիչը åիւի ÷ութացնէր իր մաՀը: Ու անկարելի էր յարդանքով եւ խանդաղաւանքով չվերցնել իր արիւնալից դործը՝ որåէս բաղմավասւակ դրադէւ եւ Հրաåարակադիր, երեսունըՀինդ ւարիներու անդադրում եւ անվՀաւ աչխաւանք մը, իր աղդին Համար՝ որուն սիրոյն նախամեծար սեåեց մեռնիլ քան թէ լռել»2: Մեծաւաղանդ դրողը, Հայւնի Հրաåարակադիրն ու Հասարակական-քաղաքական դործիչը åաւերաղմում իր մաՀվանն

«Մչակ», ‹ 54, 9 մարւի 1908 թ.: ՎաՀան Մալէղեան, Ճամբուս ծայրը, Հաւ. Բ, էջ 280:

սåասող կամավորի åես վաղուց էր Հաչւվել Հայի դնդակի ղոՀ դնալու մւքի Հեւ: Բայց նա չէր նաՀանջում ն դրիչը կուրելով մի կողմ չէր նեւում: Նա մինչն վերջին վայրկյանը Հավաւարիմ մնաց åարւաճանաչ ն խիղախ Հրաåարակադրի իր առաքելությանը: Այն, ինչ Հնչակյան աՀաբեկչին չՀաջողվեց իրականացնել Վենեւիկում, Հնչակյան մի ուրիչ աՀաբեկչի Հաջողվեց կաՀիրեում: 1908 թ. Հունվարի 30-ի (÷եւրվարի 12-ի) ուչ երեկոյան, երբ Ար÷իարյանը միայնակ ւուն էր վերադառնում, կաՀիրեի էլՄանաք ÷ողոցի անկյունում նրա վրա Հարձակվում է աՀաբեկիչը՝ Ամերիկայից ուղարկված ւիդրանակերւցի երիւասարդ Պեւրոս Հյուսնյանը (իսկական անունով՝ Հովսե÷ Ալի÷ունարյան) ն աւրճանակի երեք Հարվածով դեւին է ւաåալում իր ղոՀին: «Հաղիւ երկու վայրկեան ւեւող Հոդեւարքին միջոցին,դրել է ՎաՀան Թեքեյանը,- երբ յուսաՀաւ կը դալարուէր Հողին երեսը՝ դեղեցիկ դորչադոյն դլուխը վերջին ճիդով մը վերցնելով, իր չուրջը չւաåած անծանօթին åոռացեր է. - Հա՛յ եմ... Եւ այս երկու վանկին մէջ՝ ւուեր է Հոդին...»1: Նա դեւին էր ւաåալվել՝ ա÷ի մեջ բռնած մի կւոր չոր Հաց՝ Հեւնյալ օրվա նախաճաչը...2 Ար÷իար Ար÷իարյանի սåանությամբ՝ Հայ մչակույթը, մասնավորաåես դրականությունը, անդառնալի կորուսւ ունեցավ: Փախչելիս ոճրադործին բռնում են մի դիչերաåաՀ ն մի դռնաåան, որոնք նրան ոսւիկանաւուն են ւանում: իսկ ոչ Հեռու, մթում դործող ն եղեռնադործությանը Հսկող դարանակալ մեղսակիցները, երբ ւեսան, որ ամեն բան ւեղի ունեցավ ծրադրվածի նման, ÷ախան Հանցանքի վայրից: Մարդասåան երիւասարդին սովորեցրել էին, թե Ար÷իարյանը ղանաղան դրություններով Հայ Հասարակության մեջ երկ-

Թէոդիկ, Ամէնուն ւարեցոյցը, Գ ւարի, կ. Պոլիս, 1909, էջ 177: Տե՛ս, «Աղդ», ‹ 57, 30 մայիսի 1908 թ.:

åառակումներ է սերմանում, Հեւնաåես նա Համողված էր, որ ինքը Հայրենասիրական դործ է կաւարել: Անարդ ոճիրը խոր սուդի մաւնեց եդիåւաՀայ Համայնքը, որն իր ղայրույթն ու ցավը արւաՀայւեց կաՀիրեում ւեղի ունեցած Հսկա ՀանրաՀավաքում, ուր բանախոսեցին ՄիՀրան Տամաւյանը, դոկւ. Նաղարեթ Տաղավարյանը ն Գրիդոր Բեողիկյանը (ՇիկաՀեր): ՀանրաՀավաքում ընդունված որոչումը մի åաւվիրակության միջոցով åաչւոնաåես ներկայացվեց Եդիåւոսի վարչաåեւին ն բրիւանական բարձր կոմիսարին՝ եղեռնադործությունը բացաՀայւելու ն բոլոր մեղավորներին խսւորեն åաւժելու խնդրանքով1: Հաղարավոր սդակիրների մասնակցությամբ կաւարվեց անմեղ նաՀաւակի Հուղարկավորությունը: Թա÷որի առջնից դնում էին Պողոս Նուբար ÷աչան, Հանդուցյալի մւերիմները, մւավորականներ, որոնց Հեւնում էր սդակիրների անվերջանալի չարքը, որը ձդվում էր Բեյն էլ-Սուրեյնի Հրաåարակից մինչն օåերայի Հրաåարակը: Գերեղմանոցում դամբանական ասաց Եդիåւոսի թեմի առաջնորդ Մկրւիչ ծ. վրդ. Աղավնունին, աåա արւասվադին սրւաղեղությամբ ելույթներ ունեցան ՎաՀան Մալեղյանը ն ՎաՀան Թեքեյանը: Խորաåես Հուղված էին ներկաները, չաւերը Հեծկլւանքով էին մաւնում իրենց սրւի խոր ցավը2: Զայրույթն ու մեծ ցավը խառնվել էին իրար: Բսւմնելի ոճիրը երկար ժամանակ ղբաղեցրեց եդիåւական մամուլը, իսկ երկրի Հանրային կարծիքը åժդանքով դաւաåարւեց Հրեչային եղբայրասåանությունը3: կառավարությունը լայն քննություն սկսեց, բայց չկարողացավ բացաՀայւել սåանության կաղմակերåիչներին. սրանք Հասցրել էին ÷ախչել Հեռավոր Ամերիկա՝ լքելով միամիւ երիւասարդին, որի ձեռքին իրենք էին ղենք դրել: իր արածի Համար խորաåես ղղջացած Պեւրոս Հյուսնյանը

ՎաՀան Մալէղեան, Ճամբուս ծայրը, Հաւ. Բ, էջ 275: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 277: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 274:

դաւաåարւվեց մաՀվան ն կախաղան բարձրացվեց 1908-ի Հունիսին1: Այդ առթիվ ՎաՀան Մալեղյանը Հրաւարակեց «Միւս ղոՀը» վերնադրված մի Հոդված, ուր չեչւում էր՝ ճիվաղային սåանության իսկական Հեղինակները նրանք են, ովքեր միամիւ ւղայի ձեռքն էին դրել աւրճանակը, իսկ կաւարված դործողությունից Հեւո ÷ախել էին դեåքի վայրից, լքել նրան, այլնս չՀեւաքրքըրվելով Հյուսնյանի մասին: Մալեղյանը նչում էր, որ երբ խոսւովանաՀայր քաՀանան մուեցել էր կախաղանին, աՀաբեկիչը ոչ միայն ղղջանքի խոսքեր էր մրմնջացել, այլն անեծք էր Հղել մեծարժեք Հայերի արյունը ոթող աղդադավ չարադործներին, որոնք իրենց ոճրաåարւ դործողություններով լրբորեն սրբաåղծում էին Հայկական Հեղա÷ոխությունը ն սդի մաւնում վիրավոր Հայությանը2: Ար÷իարյանի նենդ սåանությունը ղայրույթի ÷ոթորիկ առաջ բերեց ամենից առաջ Հայ մւավորականության չրջանում, լիներ Թուրքիայում, կովկասում, թե արւասաՀմանյան ւարբեր երկրների Հայկական դաղթօջախներում: Թիֆլիսի «Հովիւը» դրում էր. «Մի նոր ոճիր, նոր նենդութիւն, կաւարուած մեղնից չաւ Հեռու երկրում - Եդիåւոսում, դալիս է կրկին աåացուցելու, որ վայրենացած են մեր բարքերը: ՇնորՀիւ իրերի անբնական ընթացքի, մեր Հասարակական կեանքում ւիրող անարխիայի եւ մանաւանդ ժողովրդի յանցաւոր անւարբերութեան՝ Հասարակութեան ւականքները, դլուխ բարձրացրած, չարունակում են իրենց չաՀաւակութիւնները: Սåանում են՝ որովՀեւեւ Հայ Հարուսւը դրամ չէ ւալիս, սåանում են՝ որովՀեւեւ Հայ դրադէւը - Հրաåարակախօսը յանդդնում է ինքնուրոյն կարծիք, սե÷ական Համողումն ունենալ, աղնիւ ու խիղախ կերåով åաչւåանել իր աչխարՀայեացքը եւ կռուել նրան Հալածող մւքի դէմ: Բռնի ուժով մեռցնում են մեր մէջ կեանքի ամենաւարրական

ՎաՀան Մալէղեան, Ճամբուս ծայրը, Հաւ. Բ, էջ 275: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 276:

արւայայւութիւնն անդամ: Մարդկային կեանքը կորցրել է իր դինը. նրա ամբողջ արժէքը միայն մի դնդակի է Հաւասար եւ Հասարակութեան յանդուդն, åիւանի անդամները ընկնում են իրար յեւեւից: Մի սարսա÷ելի ոճիր, դաւաճան դնդակ դեւին է դլորել ւաճկաՀայ յայւնի Հրաåարակախօս Ար÷իարին, այն մարդուն՝ որ իր կեանքի լաւադոյն օրերը նուիրել է ժողովրդին ծառայելու աղնիւ դործին: Ընկել է նա, որովՀեւեւ քաջութիւն է ունեցել չրջաåաւող բռնութեան միջից՝ իր խօսքը լսելի դարձնել, իր դիւթիչ դրչով մւրակել Հասարակութեան ցած բնաղդները չաՀադործողներին: Նախաւի՛նք ոճրադործներին: Յարդա՛նք Ար÷իարի դերեղմանին»1: Ար÷իարյանի սåանությունն անՀուն ցավ էր åաւճառել Արչակ Զոåանյանին: Նա վճռականաåես դաւաåարւում էր եղեռնադործությունը ն ընդՀանրաåես Հեղա÷ոխականների իրականացրած սåանությունները: «Ար÷իարեանի սåանութիւնը ամէնէն անճոռնի եւ ամէնէն ղղուելի անակնկալն էր որ կրնար åաւաՀիլ,- դրում էր նա:- ... Հայասåանութեան չարիքին վրայ որոչաåէս յայւնած էի մւածումս «ԱնաՀիւ»-ի վերջին քրոնիկին մէջ: Հրէչային բան մըն է այն դիւրութիւնը որով մեր յեղա÷ոխական կեանքին մէջ կը վճռուի ու կը դործադրուի այս կամ այն անՀաւին սåանութիւնը՝ «Նåաւակը միջոցը կ'արդարացնէ» անաղնիւ եւ անճիչդ սկղբունքին վրայ Հիմնուելով: Եթէ սåաննուած Հայերը ըլլային բոլորն ալ՝ լրւեսներ, իսկական մաւնիչներ, ոչ ոք մւքէն åիւի անցընէր բողոքել աւոր դէմ: Բայց ո՞վ է որ åիւի Հասւաւէ թէ այս վերջին ւասնՀինդ ւարուան մէջ յեղա÷ոխական դնդակին ւակ ինկած Հայերը մաւնիչ ու լրւես էին ամէնքն ալ: Մեծ մասամբ՝ սարսա÷ ւարածելով յեղա÷ոխութեան ոյժն ու վարկը բարձրացնելու նåաւակով կաւարուած են այդ սåանութիւնները - բարբարո՛ս

«Հովիւ» (Թիֆլիս), ‹ 4, 10 ÷եւրվարի 1908, էջ 61:

յղացում, ղոր ես երբէք չեմ ընդդրկած եւ որուն դէմ միչւ բողոքած եմ»1: Նախընթաց ժամանակաչրջանում Հայկական Հեղա÷ոխական երեք կուսակցությունների թերթերն ու դործիչները Ար÷իարյանին ներկայացնում էին որåես «մաւնիչ»: Բայց թե ո՞ւմ էր մաւնում, այնåես էլ մնացել էր անåաւասխան: Զոåանյանը կսկծամորմոք նչում էր. «Ո՞վ է Ար÷իարեանը սåաննողը, եւ ինչո՞ւ կաւարուեցաւ այդ սåանութիւնը, չեմ դիւեր: Բայց սա որոչ է ինծի Համար որ եթէ Հայ ձեռք մը՝ առանց դողալու՝ կրցաւ չքացնել մարդ մը որ՝ Հակառակ իր բոլոր թերութիւններուն՝ մեր նոր դրականութեան սիւներէն մէկն էր, աւիկա Հնարաւոր կրցած է ըլլալ չնորՀիւ այդ Հաղար անդամ յեղյեղուած «մաւնիչ» բառին ղոր Հայոց յեղա÷ոխական բոլոր կուսակցութիւնները կը նեւէին այդ մարդուն դլխուն, եւ որ եթէ ոչ մէկուն կողմէն որոչաåէս աåացուցուած չէր, ոչ մէկուն կողմէն ջախջախիչ ու վերջնական յսւակութեամբ մը Հերքուած ալ չէր»2: իր դաղա÷արակցի ն Հավաւարիմ բարեկամի մաՀվան առաջին ւարելիցի կաåակցությամբ ՎաՀան Թեքեյանը դրում էր. «Ար÷իարի մէջ երկու մարդ կար. Հայրենասէրը եւ Սկեåւիկը: Առաջինը ղինք սåաննեց: իր Հայրենասիրութիւնը Հայրենամոլութիւն էր դրեթէ: «Տիրացու» բառին սւեղծիչը ւիրացու մըն էր՝ բառին լայնադոյն եւ լաւադոյն առումովը: Ար÷իար սկեåւիկ եղած էր Հակաղդեցութեամբը իր «ւիրացու»ութեան, որ քանի՛ ւարիքը առաւ՝ չեչւուեցաւ իր մէջ, եւ նոյն Համեմաւութեամբ՝ իր սկեåւիկութիւնն ալ: իր անՀաւականութիւնը դւած էր Վենեւիկ, Ալիչանի Հայրենաբորբ չունչին ւակ: իր անՀաւականութիւնը որ այլաåէս ինքն իր մէջ ունէր իր Հանճարին միւս բոլոր ւարրերը՝ աղդուե1

«ԱնաՀիւ», ‹ 1-4, Հունվար-աåրիլ, 1908, էջ 41: Նույն ւեղում, էջ 43:

ցաւ այդ չունչէն, ա՛լ անկէ չաղաւելու Համար: Սկեåւիկութիւնը Ար÷իարի մէջ ծնաւ՝ Հայրենասիրութեան ճիրանին մէջ իր Հանճարին կալանաւոր ւուայւանքէն: Առանց Հայրենասէր ըլլալու՝ Ար÷իար սկեåւիկ ալ åիւի չըլլար: Ար÷իարի Հանճարը եթէ Հայրենասիրութեան ւեղ եսասիրութեամբ չարժադրուէր - ինչåէս ամէն Հանճարի Համար անՀրաժեչւութիւն է - Ար÷իար åիւի ըլլար անՀունօրէն աւելի մեծ, ÷առաåանծ, åաչւուած: Հայրենասիրութիւնն էր միայն որ åաւաՀեցուց Ար÷իարը իր վախճանին...» 1: կասկած չկա, որ մեծ դրողը կենդանի մնալու դեåքում անåայման դործուն մասնակցություն կունենար Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության սւեղծմանը ն կլիներ կաղմակերåության ղեկավարներից մեկը: Ար÷իար Ար÷իարյանի անարդ ՀաչվեՀարդարը åաւճառ դարձավ, որ մամուլում, ժողովներում, ՀանրաՀավաքներում նորից բարձրացվի Հայկական քաղաքական դաչւում åարբերաբար ւեղի ունեցող սåանությունների չարչրկված Հարցը, քանի որ եղբայրասåանության սն արաւը չարունակում էր խարաններ դնել Հայկական աղդային կուսակցությունների դործունեության դժնդակ էջերի վրա: 1908 թ. մարւի 1-ին կաՀիրեում կաղմակերåվել էր սåանությունները դաւաåարւող մեծ ՀանրաՀավաք, որւեղ ելույթ ունեցողները դրանք «աղդային խայւառակություն» Համարեցին: ՄիՀրան Տամաւյանն իր ելույթում դաւաåարւում էր Գարեդին Զիթչյանի. Մխո-ՇաՀենի (ՇաՀեն Սեֆերյան), Սադունու (Սաղաթել Գնորդյան), Որսորդի, Համրի, Աբիկ Ունճյանի, Թավչանջյանի ն մյուս անմեղ ղոՀերին կյանքից ղրկողներին, վերջիններին Համարելով «աններելի ոճրադործներ»: Նա Հասարակությանը կոչ էր անում աւելությամբ լցվելու ինչåես աՀաբեկումների անմիջական դործադրողների, այնåես էլ, առաջին Հերթին, դրանց åաւվիրաւուների նկաւմամբ2:

Տե՛ս «Աղդ», ‹ 51, 4 աåրիլի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

Մինչն Ար÷իարյանի սåանությունը, կաՀիրեում լույս ւեսնող «Աղաւ բեմ» թերթը Հիչաւակել էր Հայասւանի երկու մասերում ն ւարբեր երկրներում միայն 1907 թ. առաջին կեսին սåանված Հայորդիներից մի քանիսին, որոնք կյանքից ղրկվել էին բոլորովին անւեղի՝ «իսկական Հայեր չլինելու» մեղադրանքով1: 1907 թ. ÷եւրվարի 16-ին կրասնովոդսկում սåանվում է «Մչակ» թերթի ւեղի թղթակից Մ. Տեր-ՕՀանյանը՝ թերթում ՀՅԴ ւեղի կաղմակերåության բռնությունների մասին Հոդված ւåադրելու Համար: Նույն թվականի սեåւեմբերի 11-ին Բաթումում սåանվում է դաչնակցական դործիչ Սմբաւ Հարությունյան-Շխյանը: Սåանողը նույնåես դաչնակցական էր, որը ենթակա էր ՀՅԴ ւեղի կոմիւեին: Դեåքը մեծ Հուղում էր առաջ բերել ն Հակակրանք առաջացրել ռուսաՀայ ու թուրքաՀայ դաչնակցականների միջն, որովՀեւն Սմբաւը ռուսասւանցի էր, իսկ նրան սåանողը՝ թուրքաՀայ: Երկու օր Հեւո թուրքաՀայ դաչնակցականի մարմինն ընկած էր ÷ողոցում՝ Հոչուված ու անճանաչելիորեն այլանդակված2: 1907 թ. աåրիլին դաչնակցականները Վանում սåանում են նչանավոր կրթական դործիչ Գրիդոր Աճեմյանին ն ուրիչ երեք Հոդու: «Աղդ» թերթն այդ դեåքի կաåակցությամբ մի սւորադրությամբ սւացել էր Վանից Հղված ն 1 (14) մայիսի թվադրված Հեւնյալ դրությունը. «Հայի անունով խօսող յեղա÷ոխական կուսակցութիւննե՛ր, ա՛լ կը բաւեն ձեր եղբայրադաւ արարքները. թողէ՛ք մեղ մեր ցաւերուն մէջ ւաåակուինք, եթէ չէք կրնար կամ չէք ուղեր մեր ցաւերուն վրայ սåեղանի դնել: Թիւրքի սւեղծած վէրքեր մեղ չաւ են, դուք ալ նորանոր վէրքերով մի՛ խոցէք մեր անյուսալի սիրւեր: ՅուսաՀաւած ենք մեր սովաւանջ վիճակից, ճիւաղ կառավարութիւնից խամրած կեանքեր, երկրի սարսա÷ելի ւանջանքներ մեղ չաւ ու չաւ են: ի՞նչ

Տե՛ս «Աղաւ բեմ» (ԳաՀիրէ), ‹ 47, 28 սեåւեմբերի 1907 թ.: Տե՛ս «Աղդ», ‹ 30, 9 նոյեմբերի 1907 թ.:

կ'ուղէք, ինչո՞ւ կ'աւելցնէք մեր ողբացողներու թիւ: Արդեօք կ'արժէ՞ կուսակցական կիրքերու ղոՀել աչքի ինկած դիւակից անՀաւներ: Ուսուցիչ Պ. Գրիդոր Աճէմեանի մեղքն ի՞նչ է որ ղոՀ ւարաք կուսակցական աղդասէրի աւրճանակով (Հա՛ դիւեմ, Դաչնակցութեան չէր åաւկաներ, ա՞յդ էր արդեօք իր ամբողջ մեղք), եւ առիթ ւուիք թիւրք կառավարութեան միջամւելու մեր դåրոցական ներքին խնդիրներուն: Գո՞Հ էք, աղդասէրնե՛ր, եւ ի՞նչ չաՀեցաք, ոչինչ, բացի դիւակից ժողովուրդի անարդանքից: Արդեօք կը Հաւաւա[՞]ք թէ սարսա÷ով åիւի ընկճէք ժողովուրդի այն դիւակից մաս, որ իր ցաւեր ձեղանից աւելի լաւ կը ւեսնայ: ի՞նչ չաՀեցաք, կը Հարցնեմ... Ա՞յս է ձեր ÷առաց åսակ, եղբայր եղբօր դէմ ղինել: Արդարութեան դիւակիցնե՛ր, ճչմարւութիւն սիրողնե՛ր, բողոքեցէ՛ք ուր որ անկ է, խօսեցէ՛ք ինչ որ åէւք է, մեր վէրքեր չաւ են, նորեր կրելու անկարող ենք. ա՛լ կը բաւէ»1: Ժողովրդական ղայրույթի ճնչման ւակ՝ Հին Հնչակը ն Դաչնակցությունը 1907 թ. աåրիլին Համաձայնության դալով, սւորադրել էին Հեւնյալ մխիթարական աղդը. «Յայւարարում ենք Ռուսասւանի եւ կովկասի դաչնակցական եւ Հնչակեան մարմիններին եւ ընկերներին, նաեւ բոլոր քաղաքացիներին, որ Հնչակեան Սոց. Դէմ. կուսակցութեան Ռուս. եւ կովկասի Պաւդամաւորական Ժողովը եւ Հայ Յեղ. Դաչնակցութեան Արեւելեան Բիւրօն, կաղմել են իրանց միջից մի մարմին լիաղօր՝ մչակել միջոցներ մի անդամ ընդմիչւ վերջ ւալու միջկուսակցական անմիւ թչնամական յարաբերութիւններին եւ եղբայրասåանութիւններին: Այդ մարմնի անմիջական դործնական քայլը կը լինի ուղարկել դաւառները իր լիաղօր անդամներին եւ ներկայացուցիչներին քննելու եւ լուծելու առկախ մնացած բոլոր խնդիրները, որ åաւճառ են դառնում վերոյիչեալ թչնամութիւններին: Լիայոյս լինելով, որ այդ ընդՀարումների կործանիչ եւ յեղա÷ոխութեան չաՀերին միանդամայն Հակառակ լինելը դիւակցւում է բոլորի կողմից, կոչ ենք անում մեր բոլոր մարմիններին եւ

«Աղդ», ‹ 20, 22 Հունիսի 1907 թ.:

ընկերներին անմիջաåէս դադարեցնել որեւէ թչնամական դործողութիւն եւ ամէն ջանք դործ դնել խաղաղեցնելու յուղուած մւքերը»1: Երկու կուսակցությունների այդ նոր ընթացքը, եթե, իրոք, Հասներ իր Հանդրվանին, վչւի ու դառնության աՀադին մի բեռ կվերացներ աղդային-Հեղա÷ոխական խղճմւանքի վրայից: Միաբանությունը դերադույն բարիք կլիներ ոչ միայն այդ կուսակցությունների, այլն ողջ աղդի Համար: Միության ու Համերաչխության դաղա÷արի ուժով ասւիճանաբար կՀաղթաՀարվեր ամեն խոչընդու, կխորւակվեր ամեն արդելք, միաբանությանը ւեղի կւային չկամությունն ու աւելությունը: Բայց լավաւեսության բաղձանքները չոււով խամրեցին իրականության առջն: Երկու կուսակցությունների աղդն այնåես էլ մնաց թղթի վրա: Շարունակվեցին ÷ոխադարձ սåառնալիքները: Նչված ոճիրները նախընթաց ոճիրների չղթայաչարքի մի նոր օղակն էին åարղաåես, որին Հաջորդելու էին նոր սåանություններ: Հայկական քաղաքական դաչւում Հարաբերություններ åարղելու ն Հաչիվներ մաքրելու Հիմնական միջոցը, առաջվա åես, մնացին դավադիր դնդակը ն դաչույնը: Այն օրերին, երբ կաՀիրեում դործադրվում էր Ար÷իարյանի սåանությունը, Հենց այդ նույն ժամանակ ւեղի ունեցավ մի ուրիչ եղկելի ն իր Հեւնանքներով ավելի աղեւալի իրադարձություն - այս անդամ բուն ԹուրքաՀայասւանում՝ Վան-Վասåուրականում:

ԴՀԵՐՑի ԴԱՎՈՅի ԴԱՎԱՃԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԴՐԱ ՀԵՏԵՎԱՆԲՆԵՐԸ

Հայկական Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունները, Հաւկաåես ՀՅ դաչնակցությունը, չաւ ւարիներ ւնած ւառաåալից ւքնությամբ կարողացել էին ղանաղան միջոցներով ձեռք

«Աղդ», ‹ 11, 20 աåրիլի 1907 թ.:

բերել որոչ քանակի ղենք, ւեղա÷ոխել Երկիր ն åաՀեսւավորել ԹուրքաՀայասւանի ղանաղան վայրերում ն անՀաւների մու1: Զենք ձեռք բերելը ն åաՀեսւավորելը դործի մի մասն էր միայն: է՛լ ավելի կարնոր էր դրա åաՀåանությունը: Սիմոն Վրացյանը վկայել է, որ 1907 թ. ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովից Հեւո «Դաչնակցութիւնն աւելի մեծ քանակութեամբ դրամ, մարդ եւ ղէնք ւրամադրեց թուրքաՀայ աղաւադրական åայքարին»2: ՀՅԴ Շամի (Վասåուրականի) կենւրոնական կոմիւեն, որի ւրամադրության ւակ կային åաՀեսւավորված ղանաղան ւեսակի ղենքեր, կուսակցության ղեկավար մարմիններին Հղած դրություններում բաղմիցս անդրադարձել էր նան ղենքի åաՀåանության խնդրին ն Հավասւիացրել, թե դա åաՀեսւավորված է աåաՀով ւեղերում, ուսւի որնէ մւաՀոդություն չի առաջացնում: Բայց Դաչնակցության չարքերում ոչ բոլորն էին, այդ լավաւեսությամբ åարուրված: Դրանց թվում իր սթա÷ մուեցմամբ Հաւկաåես առանձնանում էր Անդրանիկը, որը ղանաղան առիթներով բաղմիցս բարձրացրել էր ղենքերի անվւանդ åաՀåանության Հարցը: Այսåես, ՀՅԴ չորրորդ ընդՀանուր ժողովի 44-րդ նիսւում (1907 թ. մարւի 21) դիմելով åաւդամավորներին՝ Անդրանիկն ասել էր. «Այժմ թող ԸնդՀանուր Ժողովը մեղ աåաՀովցնէ, որ Երկրում եղած ղէնքը չէ անցնելու կառավարութեան ձեռքը»3: Հաջորդ՝ 45-րդ նիսւում (մարւի 22-ի առավույան), նորից անդրադառնալով իրեն Հուղող Հարցին, նա նչել էր. «Եթէ ընկերները կ'երաչխաւորեն, որ Երկիր Հասած ղէնքերը եւ ոյժերն անվնաս կը մնան կառավարութեան կողմից, այս դէåքում մենք

Թէոդիկ, Ամէնուն ւարեցոյցը, Գ ւարի, էջ 177: Սիմոն Վրա ցեա ն, կեանքի ուղիներով. դէåքեր, դէմքեր, աåրումներ, Հաւ. Բ, ւå. «Մչակ», Պէյրութ, 1960, էջ 90: «Նիւթեր Հ. Յ. Դաչնա կցութեան åաւ մու թեան Համար», Հաւ. Գ, էջ 118:

åաւրասւ ենք սåասելու, մինչեւ որ դուք յարմար դւնէք աåսւամբելը»1: Անդրանիկը ՀՅԴ ընդՀանուր ժողովից ղենքի åաՀեսւների անվւանդության երաչխիքներ էր ուղում Համառորեն: 46-րդ նիսւում (մարւի 22-ի երեկոյան) նա ասում է. «Խնդրում եմ իմ կարծիքն առանձնաåէս արձանադրել. անՀրաժեչւ է Երկրում մարմին, որը åաւասխանաւու լինի անձամբ, եթէ ղէնքերը Երկրում Հողի ւակ ÷չանան կամ թուրքերի ձեռքն ընկնեն»: Աåա ղարմանալի ճչւությամբ կանխաւեսում է. «Որքան իմ ÷որձառութիւնս թոյլ է ւալիս ինձ, ես կարծում եմ, որ կառավարութիւնը åիւի աչխաւի խլել մեր ղէնքերը եւ եթէ Երկրում ղինուորական ոյժեր չլինեն, ինչåէս ոմանք ցանկանում են, այն ժամանակ ոչ ոք չի կարող դիմադրել եւ աåաՀովել ղէնքերը, որոնք անåաւճառ åիւի ընկնեն կառավարութեան ձեռքը»2: Զբավարարվելով բանավոր ելույթներով ու Հարցաåնդումներով, Անդրանիկը Հեւնյալ դրավոր առաջարկն է ներկայացնում ընդՀանուր ժողովին. «Թչնամիս ինձնից բարձր բռնելով ու մարդու ւեղ դնելով չեմ կարող լաւաւես լինել: Նկաւելով, որ կառավարութիւնն ամէն բան դիւէ եւ åիւի դիւնայ ու դիւցածը åիւ բաղմաåաւկէ ու մեղ յանկարծակիի åիւի բերէ, նրա վրայ Համողուելով, եւ միեւնույն ժամանակ նորեկ կուսակալը մի խօսելով Բաղէչի կուսակալին [Հեւ] եւ լսելով նրա Հրամանքներին ու դրդումներին, åիւի սկսի ընել Հեւեւեալը. Խուղարկութիւններ, ձերբակալումներ եւ ղէնքերի դրաւումներ: Նկաւի ունենալով, որ այս րոåէիս եւ ոչ մի կռուող ու ռաղմական ոյժ չունինք ներսը, առաջարկում եմ. ա) կաղմել åաւ[ասխանաւու] մարմին մը Երկրի մէջ թէ՛ ինւելիդենւ եւ թէ՛ ռաղմական. ղէնքերի աåաՀովման եւ ղէնքերի ÷ճացման Հողերի ւակ՝ åաւասխանաւու է այդ մարմինը խիսւ կերåով: «Նիւ թեր Հ. Յ. Դաչնակցու թեան åաւմութեան Համա ր», Հաւ. Գ, էջ 120: Նույն ւեղում, էջ 121:

բ) Պաւասխանաւու մարմին մը թէ՛ ռաղմական եւ թէ՛ ինւելիդենւ Երկրէն դուրս, որոնք åաւուոյ խօսք կու ւան Երկրի åաՀանջներուն բաւարարութիւն ւալու: դ) Միեւնոյն ժամանակ առանց ժամանակ ու ամիսներ կորսնցնելու åաւրասւութիւն ւեսնել դուրսը [, որ] թէ՛ ղինական, թէ՛ ղինուորական ամէն մի åակասը լրիւ åաւրասւէ՞: ի åաՀանջել Հարկին, ամենաչաւը ւաս[ը] օրէն åաւրասւ լինի դործին ձեռնար[կելու] անմիջաåէս: Դրամական Հարցի Համար վերջը կը խօսինք: Անդրանիկ»1: Ցավոք, մեծ Հայդուկաåեւի ինչåես չաւ ուրիչ, այնåես էլ «ղէնքերը անåաւճառ åիւի ընկնեն կառավարութեան ձեռքը» կանխաւեսումն իրականացավ: 1907 թ. դեկւեմբերին ՀՅԴ Շամի կենւրոնական կոմիւեն՞՞ Վան-Այդեսւանի իր քաղաքական կոմիւեին ն չրջանային խմբերի ղեկավար նեղ չրջանակին ցուցում էր ւվել՝ «ձեռնՀաս ընկերների միջոցով Վան քաղաքի թաքսւոցներում եղած ղենքերը մաքրել, յուղել, Հաչվառել ն նորից åաՀեսւավորել իրենց ւեղերում»: կենւրոնական կոմիւեի որոչման Համաձայն՝ ՎաՀան Փա÷աղյանի (կոմս) ղեկավարության ն Հսկողության ւակ սւեղծվեց 8 Հոդուց բաղկացած խումբ, որը åեւք է սւուդեր, մաքրեր ն կարդավորեր ղինաåաՀեսւները: Խմբի անդամների միջն կաւարվել էր աչխաւանքի բաժանում: կոմսը ղենքերն ու ղինամթերքը Հաչվառողն էր, ինչåես նան ÷ամ÷ուչւների թիթեղյա արկղերին ու մի քանի Հրացան՞

Երնի՝ «լրացնելու» իմասւով: «Նիւ թեր Հ. Յ. Դաչնակցութեա ն å աւմութեան Համար», Հաւ. Դ,

էջ 74: ՞՞

Այդ ժամանակ ՀՅԴ Շամի կենւրոնական կոմիւեի կաղմում էին կովկասցիներ Սարդիս Բարսեղյանը, Արամ Մանուկյանը, Բժիչկը (ՎաՀան Փա÷աղյան), Նիկողայոս Պողոսյանը (Վանա իչխան) ն ւեղացիներից Գնորդ Զիթեչյանը ն Ղնոնդ Մելոյանը:

ներ ամ÷ո÷ող կաåոցների վրա չաåիկ Հադցնողն ու կնքողը: ԱրՀեսւավորներ Նիկոլը, Գրիդորը ն բուլղարացի Սարդիսը åեւք է Հաչվեին ÷ամ÷ուչւները, դրանք լեՀիմեին ն նորից լցնեին արկղերը, Ալեսի, Արմենակի ն Հակոբի խնդիրն էր մաքրել ÷ամ÷ուչւները ն Հրացանների մանր մասերը, Մաւթեոսը åեւք է մաքրեր Հրացանների խողովակները, վերջաåես՝ Դավոն (Դավիթը) կոչված էր Հոդալու խմբի անդամների առօրյա կարիքները1: Թվարկված անձինք ընթերցողին Հայւնի են աչխաւության նախորդ դլուխներից, բացի Դավոյից: Ո՞վ էր սա, ինչåե՞ս էր ձեռք բերել այն վսւաՀությունը, որ նրան մասնակից էին դարձրել այդ Հույժ åաւասխանաւու դործին: Դավոն 20-22 ւարեկան երիւասարդ էր, որը 4-5 ւարի դործում էր Հեղա÷ոխականների չարքերում: 1895 թ. Հայերի կուորածների ժամանակ նրա Հայրը ÷ախել էր Բաղեչի վիլայեթի Բչերիկ քրդաբնակ չրջանում դւնվող ԴեՀ կամ ԴՀեր դյուղից2 ն եկել էր Վան ու Հասւաւվել այնւեղ՝ ղբաղվելով մանր առնւրով3: Դավոն ընւանիքում սւացել էր դռեՀիկ դասւիարակություն, ուներ ւարրական կրթություն: Սակայն աչքաբաց էր, ճարåիկ ն մեծ Հեւաքրքրություն էր ցուցաբերել դեåի ընդՀաւակյա աչխաւանքը: Հաչվի առնելով նրա վերջին Հաւկանիչները՝ Վանի դաչնակցական ղեկավարությունը նրան ւվել էր Հանձնարարություններ, որ նա կաւարել էր դոՀացնող åարւաճանաչությամբ: Դավոն քաղաքական դասւիարակություն էր սւացել ՀՅԴ Շամի կաղմակերåության ղեկավարներից Արմենակ Շալջյանի, Թնոս Դեղդրիկյանի ն Ալես Պարսամյանի դաղա÷արական աղդեցության ւակ: կաղմակերåության այդ երեք դործիչների վրա էր դրվել վսւաՀելի åաւանիներից կուսակցական նվիրյալներ åաւրասւելու դործը: Հենց Արմենակի, Թնոսի ն Ալեսի երաչխավորությամբ էր Դավոն ընդունվել Դաչնակցության չարքերը: Նրանց վսւաՀմամբ էր վերջինս սկսել Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 5 (31), մարւ, 1925, էջ 137: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 7 (211), մայիս, 1940, էջ 71: Տե՛ս ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Ա, էջ 507:

աղաւ ելումոււ անել ղեկավար մարմինների մու ն ձեռք բերել բարեՀույս երիւասարդ դործչի Համարում: Սակայն, այդ բոլորով Հանդերձ, նա Հսւակ åաւկերացում չուներ Հեղա÷ոխության նåաւակների մասին: Դրա ÷ոխարեն, կուսակցության ամենադաղւնի դործերի մեջ ներդրավված լինելը անչա÷ չ÷ացրել էր նրան: 1904 թ. Սասնո աåսւամբության åարւությունից սկսած մինչն 1907-ի վերջերը, ÷ախսւական երիւասարդների խմբերը, մեծ մասամբ մչեցի, լցվել էին Վասåուրականի դյուղերը: Տեղի Հայ մարմիններն ամեն կերå աչխաւում էին այդ ÷ախսւականների մի մասին Պարսկասւանի դծով Հնարավորինս ÷ոխադրել կովկաս: Դավոն միանում է կովկաս դնացող խմբերից մեկին: Պաւճառն այն էր, որ, ըսւ որոչ ւեղեկությունների, նա սåանել էր մի թուրք ոսւիկանի ն թաքնվել: Դաւարանը նրան դաւաåարւել էր 101 ւարվա բանւարկության ն ընւանիքի Հասցեով ուղարկել էր իլամ (բերման Հրամանադիր), միաժամանակ երկու օր ժամանակ էր ւվել Հանձնվելու ոսւիկանությանը՝ աåացուցելու Համար իր անմեղությունը: Դավոն չէր կաւարել դաւարանի վճիռը, ն այդ åաւճառով ոսւիկանությունը ձերբակալել էր նրա Հորը ն նեւել բանւ1: կովկասում մի քանի ամիս մնալուց Հեւո, Դավոն 1907 թ. վերջերին վերադառնում է Վան2: Եվ աՀա՛, չդիւես ինչու, ՀՅԴ Շամի կենւրոնական կոմիւեն Հենց այդ ան÷որձ, Հեղա÷ոխական դործերի մեջ չսւուդված մեկին ընդդրկել էր ղինամթերքի ավելի քան 40 åաՀեսւների åարունակությունն ու վիճակը սւուդող խմբի åաւասխանաւու աչխաւանքի մեջ3, ն, ըսւ էության, կաղմակերåության լինելչլինելու բախւը Հանձնել նրան: Թե ինչո՞ւ - այդ Հարցը այդåես էլ մութ մնաց բոլորի Համար: Սկսվում է ղինաåաՀեսւների սւուդումը: Դրանք Վանի «Հայրենիք», ‹ 7 (211), մայիս, 1940, էջ 72-73: ՀԱԱ, ֆ. 424, ց. 2, դ. 8, թ. 19: Տե՛ս Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասåուրականի, Հաւ. Բ, էջ 78:

Բաղաքամեջում ն Այդեսւանում, Համարյա բոլորը, ւեղավորված էին քաղաքացիների ւներում: Ամեն մի ղինաåաՀեսւ ուներ իր Համարը ն անվանումը: Դեկւեմբերի 22-24-ին սւուդվում է ղենքի՝ կախեթ անունով ամենամեծ՝ Ա åաՀեսւը1: Դեկւեմբերի 25-ին մաքրվում ն կարդավորվում է Բ åաՀեսւը, իսկ Հաջորդ՝ Գ åաՀեսւի սւուդումը ն կարդի բերումը ւնում են ամբողջ երեք օր: կուսակցականներից մի քանիսը մեղադրում էին կենւրոնական կոմիւեին, թե նա անուչադրության է մաւնել ն բարձիթողի արել ղենքի åաՀեսւները, Հաւկաåես Դ åաՀեսւը, որի Հեւնանքով ռաղմամթերքը ÷ւել է դեւնի ւակ ն այլն: կոմիւեն Հանձնարարել էր Հաւկաåես մանրակրկիւ կերåով սւուդել Դ ղինամթերանոցը: Սւուդումը ցույց էր ւվել, որ ւադնաåն ու Հարուցված մեղադրանքներն ավելորդ էին: Այդւեղ թե՛ ղենքերը, թե՛ ղինամթերքը լավ վիճակում էին: ԱյնուՀեւն սւուդվում են Ե (1907 թ. դեկւեմբերի 29-31), Զ (1908 թ. Հունվարի 2-3), է (Հունվարի 4), Ը (Հունվարի 5) ղինաåաՀեսւները: Ծննդյան ւոնի åաւճառով աչխաւանքները ժամանակավորաåես դադարեցվում են, քանի որ åաՀեսւներն անկարելի էր աննկաւ åաՀել ւոնի առթիվ կաւարվող Հաճախակի այցելությունների åաւճառով: 1908 թ. Հունվարի 8-ին վերսկսվում են ղինաåաՀեսւների սւուդումները, ղենքերի մաքրումն ու կարդավորումը: Նույն օրը խումբն աչխաւում է Թ åաՀեսւում, Հունվարի 1112-ին՝ Ժ, 13-ին՝ ԺԱ, 14-ին՝ ԺԲ åաՀեսւներում2: Ռամկավար ականավոր դործիչ Արւակ Դարբինյանը ւասնամյակներ անց վկայել է, որ Վան-Վասåուրականի դաչնակցական ղեկավարները արմենականների Հեւ ունեցած ղրույցների ժամանակ մեծ դոՀունակությամբ նրանց ասում էին, թե իրենք մեծ աչխաւանք են կաւարել ղենք ձեռք բերելու ն Երկիր մւցնելու ուղղությամբ ն որ թե՛ Վան քաղաքի ն թե՛ դյուղերի թաքսւոցներում ամբարած ունեն Հաղարավոր Հրացաններ ու

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 137: Նույն ւեղում, էջ 138-139:

Համաåաւասխան քանակի ÷ամ÷ուչւներ: Արմենականների այն Հարցին, թե այդ դեåքում ինչո՞ւ նչված ղենքերից բաժին չեն Հանում դյուղացիներին, որոնցից ժամանակին բռնի ուժով դրամ են Հավաքել ղենք դնելու Համար, դաչնակցականները åաւասխանում էին. «- կու ւանք, երբ դայ åաւեՀ ժամը. դիւղերուն մէջ ալ թաքսւոցներ կան: Երբ ղէնքի դիմելու աղդանչանը ւրուի, Հրացանները իսկոյն կռուողներուն åիւի ւրուին,- կը åաւասխանէին դաչնակցականները եւ կ'աւելցնէին, եթէ Հիմա ւանք ղէնքը դիւղացիներուն ձեռքը, իրարու դէմ åիւի դործածեն, որովՀեւեւ ւդէւ են, անասուն են մեր դիւղացիները...: Բայց աՀա՛ յանկարծ սարսռադին Հով մը ÷չեց Վանի վրայ եւ այդ ղինամթերքներու թաքսւոցներուն դուռները բացաւ թուրք կառավարութեան առջեւ»1: Տարիներ չարունակ անՀուն ւառաåանքով ձեռք բերած ղենքը չոււով անցնելու էր թչնամու ձեռքը2: ՊաՀեսւների սւուդումը դեռ լրիվ չավարւած՝ Դավոն կենւրոնական կոմիւեին ներկայացնում է կաչառքի միջոցով իր Հորն աղաւելու åաՀանջը: Դավոյի åաՀանջը կենւրոնական կոմիւեն քննում է ու Հավաքաբար մերժում: իր ելույթում Արամը åարղել էր, որ ՀՅ դաչնակցությունը սկղբունքով Հակառակ է կաչառքի, ուսւի

Արւակ Դարբինեան, Հայ աղաւադրական չարժման օրերէն (Յուչեր 1890էն 1940), Փարիղ, 1947, էջ 173-174: Դաչնակցականների թվում կային անձինք, որոնք դւնում էին, որ սխալ է մեծ ջանքերով ձեռք բերած ղենք-ղինամթերքը åաՀեսւավորելը ն որ ավելի ճիչւ կլիներ խիսւ Հաչվառմամբ ու խիսւ վերաՀսկողությամբ դրանք ժամանակավորաåես Հանձնել վսւաՀելի Հայ դյուղացիներին՝ åայմանով, որ Հարկ եղած դեåքում, երբ աղդանչան կւրվի, դուրս դան կռվի ասåարեղ: Այդ դեåքում իչխանությունների Համար դործնականում անՀնարին կլիներ ղենքերի բռնադրավումը: Այդåես էր արվում մի քանի երկրներում (օրինակ՝ Շվեյցարիա, որւեղ չկար կանոնավոր բանակ) ն նույնիսկ Օսմանյան ւերության մեջ դւնվող անՀանդիսւ ւարածքներում (Ալբանիա, Մակեդոնիա): Տե՛ս "Отчет о полевой поездке 1907 года в Ванском, Битлисском и Диарбекирском вилаетах””, Тифлис, 1909, с. 86-87.

այդ նåաւակով չի կարող դրամ Հաւկացնել, բացի այդ՝ կաղմակերåության վրա ծանրացած են ավելի մեծ Հոդսեր, այն է՝ Հնարավորինս նյութաåես աջակցել Հին ու անձնվեր ÷ախսւական ընկերների կարիքավոր ընւանիքներին: Արամը միաժամանակ Դավոյին առաջարկում է՝ ոսւիկանական Հեւաåնդումներից խուսա÷ելու Համար ժամանակավորաåես անցնել արւասաՀման կամ միանալ չրջիկ ղինված խմբերին: Արամը նան Դավոյին վսւաՀեցնում է, որ կենւրոնական կոմիւեն åեւք եղած աչխաւանքը կւանի, որåեսղի նրա Հայրը, որքան կարելի է չոււ, անմեղ ճանաչվի ն աղաւ արձակվի1: Այս Հորդորներն ու թելադրանքները, սակայն, աղդեցություն չեն դործում Հոռի բնավորություն ունեցող Դավոյի վրա: Ավելին, Հանձին Արամի նա ւեսնում է իր թչնամուն: Դավոյի վայրի բնաղդների վրա խոր աղդեցություն էր դործել մի ուրիչ Հանդամանք նս: Բանի որ Դավոյին էր Հանձնարարված ղինաåաՀեսւներն սւուդող Հանձնախմբի կարիքները Հոդալու դործը, ուսւի կոմսն ամեն անդամ նրան առձեռն ւալիս էր անՀրաժեչւ դումար՝ åաւվիրելով դնել այս կամ այն աåրանքը՝ ղենքղինամթերքի մաքրման, յուղման ն ÷աթեթավորման Համար: Հաւկաåես ղդալի դումարներ էին ծախսվում ցինկե ւու÷եր ձեռք բերելու ն ÷ամ÷ուչւները ւեղավորելու Համար: Որոչ ժամանակ անց åարղ է դառնում, որ Դավոն յուրացնում է կենւրոնական կոմիւեից սւացած դումարների մի մասը, ուսւի կոմսն այլնս չի ուղում նրան կանխաåես դրամ ւալ: Դա åաւճառ է դառնում, որ Դավոն թչնամանք ւածի նան կոմսի նկաւմամբ: Հունվարի 16-ին, երբ խումբն սւուդում ն մաքրում էր ԺԳ åաՀեսւը, Դավոն դալիս է բոլորովին անղեն ու անՀոդ: Երբ ւղաները նրան նկաւողություն են անում անղեն լինելու Համար, նա Հåարւությամբ ու Հեդնանքով, նան չարությամբ åաւասխանում է. «Ոչ ոք չի Համարձակուի մօւենալ ինձ: Վանում ինձ ձերբակալող չկայ»2:

«Հայրենիք», ‹ 7 (211), մայիս, 1940, էջ 73: Նույն ւեղում, ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 140:

Հաջորդ չորս åաՀեսւների (ԺԴ, ԺԵ, ԺԶ, Ժէ) սւուդումը ն կարդաբերումը կաւարվում են Հունվարի 17-18-ին, 19-ին, 2021-ին ն 22-ին: Խմբին չՀաջողվեց չարունակել մյուս åաՀեսւների սւուդումը, քանի որ Դավոն արդեն ոսւիկանությանը Հայւնել էր ղինաåաՀեսւների ւեղերը: Մի Հրաåարակման մեջ այսåես է նկարադրված Դավոյի դավաճանությունը: Նա ներկայանում է կուսակալին ն առաջարկում իրեն ւալ մի ղինվորական ուժ, խոսւանալով մի քանի ժամում բոլոր Հեղա÷ոխականներին, իրենց ղեկավարներով Հանդերձ, թները կաåած, բերել ու չարել կուսակալի առջն, որից Հեւո, նույն ղինվորական ուժի միջոցով, դաւարկել Դաչնակցության ղենքի ու ղինամթերքի բոլոր դաղւնի åաՀեսւները: կուսակալ ԹաՀիր բեյը ղարմանում է առաջին Հայացքից որնէ վսւաՀություն չներչնչող մեկի առաջարկության վրա, աåա, սւուդելու նåաւակով, դավաճանին Հրամայում է անմիջաåես ցույց ւալ որնէ åաՀեսւի ւեղը: Դավոն կուսակալին ասում է, թե նա իղուր է իր վրա կասկածանքով նայում, որ ինքն անկեղծորեն ուղում է ծառայել օսմանյան Հայրենիքին: կուսակալն անմիջաåես կարդադրում է մի Հեծյալ խումբ դնել Դավոյի ւրամադրության ւակ: Խմբին է միանում նան ժանդարմերիայի Հրամանաւար ԱՀմեդ բեյը: Դավոն խումբը նախ առաջնորդում է ս. Գրիդորի վանքը, ուր ւաճարի åաւերի ու դմբեթի դաղւնածածուկ åաՀարաններում դւնվում էին ղենքի ու ղինամթերքի մեծաքանակ կույւեր1: իր առջն ւեսնելով այդ ամենը, ԱՀմեդ բեյը, չկարողանալով ղսåել ուրախությունը, ամուր դրկում է Դավոյին ն մի քանի Համբույր դրոչմում նրա ճակաւին: կուսակալի մու այլնս որնէ կասկած չի մնում թուրքական իչխանությունների նկաւմամբ դավաճանի Հավաւարմության վերաբերյալ: Նա Դավոյին ամրացնում է մի բավականին սւվար ղինված ջոկաւ, նրան åարդնաւրում միանվադ մեծ դումարով ն բարձր ամսական նչանակում1:

Տե՛ս Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասåուրականի, Հաւ. Բ, էջ 78, «Յուչեր Արմենակ Եկարեանի», ԳաՀիրէ, 1947, էջ 148:

Սկղբում որնէ մեկը չէր Հավաւում, որ Հայ մարդը կարող է նման անօրինակ դավաճանության ունակ լինել: Ականաւեսներից մեկը դրել է. «Մի քանի րոåէ բոլորս յանկարծակիի եկած, աåուչի դրութեան մեջ էինք. ոչ մի ձայն եւ ոչ մի ծåւուն. կարծես արիւննիս åաղել էր մեր երակների մէջ»1: Հունվարի 22 լույս 23-ին, դիչերով, թուրք ոսւիկանները, Դավոյի ուղեկցությամբ, մւնում են մի ւան մեջ դւնվող ղինաåաՀեսւը ն դաւարկում այն: Դրան Հաջորդում են դավաճանին Հայւնի մյուս åաՀեսւները: Երբ ւանւիրուՀիներն սկսում էին լալ կաւարվող մեծ դժբախւության Հանդեå, դավաճանը åարծանքով նրանց ասում էր. «Դեռ Հալա ո՛ւր է, այնåիսի մի օյին Հանիմ Դաչնակցութեան դլխին, որու նման Հեչ ւեսած չլինիք»: իսկ մի ուրիչ ւեղ ասել է. «Գացէ՛ք, ձեր åարոններուն՞ ասէք, որ մի օր էլ իրենց թեւերը կաåկåած կառքերը åիւի լեցնեմ ու քարչ ւամ դէåի բանւ...»2: ԱրւասաՀմանից Վան Հասած ն՛ դրամը, ն՛ ղենք-ղինամթերքը միայն Վասåուրականի Համար չէին, այլ ընդՀանրաåես Երկրի կարիքների Համար: Վերակաղմյալների «Աղդը» դրում էր, որ դավադրությունն ու ոճիրը ուղղված են ամբողջ Հայության դեմ, «ւուժողը ամբողջ ժողովուրդը եղաւ»3: Տարիներ ի վեր դերմարդկային ճիդ ու աչխաւանք էր թա÷վել, Հարյուրավոր մաւաղ կյանքեր էին ղոՀվել այդ ղենքերը կովկասից ն Պարսկասւանից դժվարին ու արյունու ճանաåարՀներով Վան Հասցնելու Համար: Ուսւի կարելի է åաւկերացնել, թե արնմւաՀայ ժողովրդի աղաւադրական åայքարի Համար որքան մեծ դժբախւություն կլիներ, եթե Վան-Այդեսւանում թաքցրած ամբողջ ղենքն ու ղինամթերքը թուրքական կառավարության ձեռքն անցներ: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 139-140: Երկրում Հայերը կուսակցությունների ղեկավարներին «ընկեր» բառի ւեղ «åարոն», իսկ «կուսակցություն» բառի ւեղ «կաղմակերåություն» էին ասում: «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 143: Տե՛ս «Աղդ», ‹ 55, 16 մայիսի 1908 թ.: ՞

իսկ ի՞նչ կարելի էր անել սկսված չ÷ոթմունքի մեջ. åեւք էր վճռական որոչում ընդունել: իրավիճակը կաղմակերåության ղեկավարների առջն միանդամից դրել էր մի քանի դժվարադույն խնդիրներ. ա) ÷րկել ղինաåաՀեսւների դոնե մի մասը, բ) ամեն կերå խույս ւալ կուորածի վւանդից, դ) åաւժել դավաճանին՝ նրան մեջւեղից վերացնելով: Վանա իչխանն առաջարկեց, առանց սåասելու, Հարձակվել ղինաåաՀեսւները դրավող թուրք ոսւիկանների ու ղինվորների վրա. չմւածելով, թե Հեւնանքն ինչ է լինելու՝ åեւք է Հարձակվել, ասում էր նա1: Սարդիս Բարսեղյանն այդ առաջարկը Համարեց արկածախնդրություն՝ դւնելով, որ նման քայլը թուրքերին առիթ կւա, որåես Հակաքայլ, առաջին Հերթին մւնել Հայերով լի քաղաքային չուկա, սրի քաչել Հայերին ն կողոåւել ունեցվածքը: Սարդիսը ւվյալ åաՀի դլխավոր անելիքը Համարում էր ոսւիկանության չբռնադրաված ն դեռ չՀայւնաբերած ղենք-ղինամթերքն անՀաåաղ ուրիչ ւեղ ÷ոխադրելը: Այդ առաջարկն ընդունվեց: Առանց ժամանակ կորցնելու, ւղաներն անցնում են դործի ն Հունվարի 23-ի ընթացքում կարողանում են երկու åաՀեսւ ÷ոխադրել: Հունվարի 24-ի արնածադին Հայ Հեւախույղները Հաղորդում են, որ Դավոն, երեկվանից ավելի ուժեղ ոսւիկանական կաղմով, վերսկսել է իր նողկալի մաւնությունները: Որոչ ւներում, ուր դավաճանը թեն դիւեր, որ Հասւաւված åաՀեսւ կա, բայց որոչակիորեն չդիւեր, թե ւան ո՛ր մասում է թաքցրած, նա ոսւիկաններին ու ղինվորներին Հորդորում էր դաժանորեն Հարցաքննել ւանւերերին ն որքան կարելի է չոււ իմանալ ղենքերի ւեղը: Վերջիններս, ւանջանքների ենթարկվելով, սւիåված ցույց էին ւալիս, թե ւան կամ այդու ո՛ր մասում են թաքցրած ղենքերը: Այլնս սåասելն աղեւավոր էր: Հարկավոր էր, ինչ դնով էլ լինի, ժամ առաջ վերացնել դավաճանին, որը նույն ժամերին

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 142:

Հասցրել էր ոսւիկանության միջոցով թուրքաց թաղ ւեղա÷ոխել իր ծնողներին: Որոչվում է մի քանի Հոդուց բաղկացած խմբով, Վանա իչխանի ղեկավարությամբ, մւնել Այդեսւանում դւնվող ՍաՀակ բեյի ւունը, այնւեղ դիրք դրավել ն սåասել, մինչն որ ռաղմամթերքը դրաված ն իր Հեւ ւանող ոսւիկանական խումբը, դավաճանի ուղեկցությամբ, դար ու անցներ ւան առջնով: ՊաՀը որսալով՝ ւղաներից մեկը ռումբ էր նեւելու Դավոյի վրա: Խմբին խսւորեն åաւվիրվել էր այնåես անել, որ ռումբը նեւելուց, բացի դավաճանից, ոչ ոք չւուժի ն ամեն կերå խույս ւալ թուրք ոսւիկանների ու ղինվորների Հեւ ընդՀարվելուց: Երբ դա ւեղի ունենար, ՍաՀակ բեյի ւնից մու 400-500 քայլի վրա դւնվող Բեյլիենց ւանը Հավաքված ընկերները (որոնց թվում էին նան կոմսը ն Սարդիս Բարսեղյանը) åեւք է ւնից դուրս դային ն սլանային ընկերներին օդնության1: Բայց ռումբը նեւվեց ոչ թե դավաճանի, այլ նրան նմանվող ն նրա åես Հադնված մեկ ղաբթիեի վրա: «Պայթիւնը ղօրեղ էր եւ բղկւուած դիակներու կւորներ օդը ելան,- Հեւադայում վերՀիչել է կոմսը:- կը կարծէինք, թէ Դաւօն անոնց մէջ էր: Վերէն ու վարէն որուացին մեր Հրացանները: Խուճաå ինկաւ ղօրքին մէջ: Բայց ÷ախուսւի ճամ÷ան կւրուած էր եւեւէն եւ առջեւէն: Ճիչդ այդ վայրկեանին նոր ու աւելի ղարՀուրելի åայթիւն մը ցնցեց ամբողջ Այդեսւանը: Մեր Հրացաններու դնդակները åայթեցուցած էին 4-5 թիթեղներու մէջ եղած ուժանակը: Օդւուելով առիթէն՝ մերինները անմիջաåէս դուրս թռան, չոքեցին ÷ողոցին մէջ եւ անխնայ դնդակաՀարեցին ÷ախուսւի դիմող ղինուորները: Բաղմաթիւ բղկւուած դիակներ ÷ռուեցան սայլերուն չուրջ եւ ÷ողոցի երկայնքին ... Բայց Դաւօն չկար անոնց մէջ: Առաջին իսկ Համաղարկին՝ ան ինքղինքը նեւած էր դիմացի կողմը եւ, ցաւկելով åաւէն, այդիներով ճողոåրած էր»2: Տեսնելով, որ դավաճանի ÷ոխարեն բաղմաթիվ ուրիչներ են սåանվել, ւղաները խոր ցավ ղդացին, բայց արդեն ուչ էր:

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 143: Նույն ւեղում:

Երբ լսվում է ռումբի դղրդյունը, Բեյլիենց ւնից բոլորը մի ակնթարթում Հրացանները ձեռքներին դուրս են թա÷վում ÷ողոց ն վաղում դեåի ռմբաձիդ խմբի կողմը: Միանալով այդ խմբին, նրանք միասին դեåի Խաչ-÷ողան ւանող ÷ողոցի վրա դրավում են մի քանի ւներ ն դիրք բռնում թչնամու դեմ, որը դարան էր մւել դիմացի թուրքական թաղում: Գնալով Հրացանաձդությունը սասւկանում էր: Թուրքերի ÷ոթորկալի նչանառության ւակ էր Հաւկաåես ՍաՀակ բեյի ւունը: Դավաճանը թուրք ղինվորների ու ոսւիկանների չարքում կռվում էր իր երեկվա «ընկերների» դեմ1: Ռումբը նեւելուց Հեւո, երբ ղոՀերը դեռ ընկած էին դեւնին, իսկ կենդանի մնացածները ւարբեր կողմեր էին ÷ախել, դրավված ռաղմամթերքով լի սայլը մնացել էր ÷ողոցի մեջւեղում: Հարկավոր էր ւեր կանդնել ունեցվածքին, բայց դա Հղի էր մաՀացու վւանդներով, որովՀեւն թչնամու դնդակները սուլում էին չորս կողմում: Զնայած դրան, երկու արիասիրւ բուլղարաՀայ կւրիճներ՝ Սարդիսն ու Տիրանը (Հայրիկ), դուրս են ցաւկում ÷ողոց: Առաջինն սկսում է անւեր մնացած աåրանքը սայլից Հեռացնել ն անվւանդ ւեղ ւանել, իսկ երկրորդը, չոքած ÷ողոցի մեջւեղում ն կուրծք ւված թչնամուն, դնդակների ւարա÷ էր ւեղում նրա դիրքերի վրա, թույլ չւալով դլուխ բարձրացնել ն ւեսնել, թե ինչ է կաւարվում աåրանքների Հեւ2: կռիվը ւնում է ամբողջ 5-6 ժամ: Զորքից ու ոսւիկանությունից սåանվում է 8-10 Հոդի: Մութը կամաց-կամաց սկսում էր թանձրանալ, երբ թուրք խուժանը Հարձակում սկսեց ՍաՀակ բեյի ւան վրա: Զանցած մի քանի րոåե, այնւեղից լսվում էր թալանչիների ոռնոցը, որոնք դաւարկում էին ւարաբախւ օջախը: Այդեսւանում ւեղի ունեցած ռմբաՀարումից Հեւո եկած օրերն այսåես է նկարադրել Համբարձում Երամյանը.

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 143: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 143-144: Նան՝ «Վւակ», ‹ 54, 9 մարւի 1908 թ.:

«Այս դէåքին վրայ կառավարութիւնը դադրեցուց խուղարկութիւնը եւ Պիթլիսէն, էրղրումէն ու Մուչէն ՀեւղՀեւէ 8-10 վաչւ ղօրք բերել ւալով՝ ղինուորական խիսւ åաչարումի ենթարկեց ամբողջ Այդեսւանը: Պաչարման դործողութիւնը ւեւեց ամբողջ երեք ամիս: Խրամներ ÷որուեցան բովանդակ Այդեսւանի չուրջ եւ մերձակայ քանի մը բարձրութիւններու վրայ թնդանօթի մարւկոցներ ղեւեղուելով՝ կրակի օղակի մը մէջ åրկուեցաւ ամբողջ Վանը: Հաղորդակցութիւնը դրեթէ ամբողջովին դադրեցաւ քաղաքի եւ Այդեսւանի միջն եւ բոլոր դիւղերու ու դաւառներու Հեւ, որոնք նոյնåէս ամենախիսւ Հսկողութեան ւակ առնուեցան, ղի դաւառներու մէջ եւս դաչնակցական բաղմաթիւ խումբեր կաղմակերåուած էին: Բարեբաղդաբար åաչարման դործողութեանց Հրամանաւարութիւնը կը վարէր բարեմիւ անձնաւորութիւն մը՝ Ճէլալ ÷աչա որ ըսւ կարելւոյն åիւի աչխաւէր ժողովուրդը ղերծ åաՀել կրակէ ու դնդակէ: Շուկաներն ու դåրոցները մինչեւ 10 Մարւ կէս բաց կէս դոց վիճակ մը ունեցած էին արդէն եւ ժողովուրդն ամբողջ, քանիերորդ անդամ լինելով, իր ւունն ու ւեղը ձդած ու կեդրոնացած էր Հիւåաւոսական թաղերը: Ամէն ոք բնաղդաբար ինքնաåաչւåանութեան կը åաւրասւուէր՝ ւանիքներու վրայ åաւնէչներ կառուցանելով կամ քարերու կոյւեր դիղելով: Դաչնակցութիւնն եւս իր կողմանէ սեղմ չղթայի ւակ առաւ ամբողջ ներքին թաղերը: Դիրքեր որոչուեցան եւ կաղմակերåուած խումբեր մչւարթուն կը Հսկէին այն անցքերուն վրայ, ուսկից թուրք խուժանը կրնար ներս սåրդիլ...»1: Այդ նույն ժամանակ ՀՅԴ Շամի կենւրոնական կոմիւեի որոչման Համաձայն, դաչնակցականների մի քանի խմբեր ղբաղված էին ղենքի åաՀեսւները մի ւնից մյուսը ÷ոխադրելով: Բայց այսւեղ մի մեծ արդելք էր առաջ եկել. որնէ ընւանիք չէր ուղում իր ւունը ւրամադրել կենւրոնական կոմիւեին: Խմբերից մեկի անդամներից Մաւթեոսը, ւարիներ անց, դրել է. «Թէ ինչåէս ընդունեցին իրենց յարկի ւակ միւս խմբերին ւնեցինե1

Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասåուրականի, Հաւ. Բ,

էջ 79:

րը՝ այդ չդիւեմ: Միայն թէ, երբ մենք եկանք մեղ Համար որոչուած ւունը, նախ, մեծ դժուարութեամբ բացին մեր առջեւ դուռը, աåա՝ մեծից սկսած մինչեւ ամենա÷ոքրը սկսեցին ծունկերնին ծեծել, մաղերնին ÷եււել, աղաչանք, աղերսանք, նոյնիսկ ÷որձ՝ ուքերնիս իյնալու, որåէսղի թողնենք իրենց ւունը եւ Հեռանանք մի այլ ւուն...»1: Հունվարի 25-ի առավույան կոմսը նամակ է դրում թուրք աղաւականներին, որով ւեղեկություններ է åաՀանջում, թե ի՞նչ մւադրություն ունի կառավարությունը ն ի՞նչ նåաւակներ է Հեւաåնդում խուժանը: Մւավախությունն այն էր, որ թուրքերը լայնածավալ Հարձակում կսկսեն Հայկական թաղերի վրա: Սւացվում է նամակի åաւասխանը. «Եթէ կառավարութիւնը յաջողի ձեղ նեղը ձդել, այդ åարադային մենք åաւրասւ ենք ձեղ օդնութեան դալու. այդ մասին վսւաՀ եղէ՛ք մեղ վրայ: իսկ եթէ խուժանը Համարձակի վրայ ւալ Հայոց թաղերի վրայ, այդ åարադային որքան կարելի է չաւ ջարդեցէ՛ք այդ աւաղակներին, մենք եւս åիւի յարձակուինք անոնց վրայ...»2: Երիւթուրքերն այդåես էին åաւասխանել, բայց, ինչåես ցույց ւվեցին Հեւադա դեåքերը, նրանք որնէ քայլ չարեցին ինչ-որ ձնով կանխելու Հայերի դեմ սանձաղերծվելիք դաղանությունները: ՀՅԴ Շամի կենւրոնական կոմիւեի ղեկավարությունը կարծում էր, թե թուրքական ղորքը Հեւնյալ առավու ընդՀանուր Հարձակման կանցնի, բայց սåասված Հարձակումը ւեղի չունեցավ, քանի որ իչխանություններն այդ ժամանակ Վանում բավականաչա÷ ղորք չունեին նման քայլ կաւարելու Համար: Մյուս կողմից, Հայ խիղախների խոյանքը չէր կարող ÷րկել ընդՀանուր դրությունը: Հեւադա օրերին կառավարության ձեռքն անցավ ՀՅԴ Շամի կաղմակերåության Այդեսւանի ու Վանի ուրիչ թաղերի, Հաւկաåես Աղվեսաձորի3, նան քաղաքից դուրս դւնվող մի չարք åաՀեսւներ, ն դրանց ընդՀանուր թիվը Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 138-139: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 139: «Յուչեր Արմենակ Եկարեանի», էջ 148:

Հասավ 10-ի: Թչնամին դրավեց 300 Հրացան, որից 121-ը՝ Մոսին, մնացածները՝ մարթինի ն բերդան, Հրացանի 40 ÷ող, 8 Մաուղեր աւրճանակ, չուրջ 600 Հաղար ÷ամ÷ուչւ, ավելի քան 200 կդ åայթուցիկ (150 ւու÷), 175 կդ սåիւակ վառոդ, բավական թվով Հրացանի մասեր, ÷ամ÷ուչւ ն ռումբ լցնելու դործիքներ, դիւակներ, ղանաղան ուրիչ իրեր1: Ցավոք, իրականություն էր դարձել ֆիդայաåեւ Անդրանիկ Օղանյանի մւավախությունը: Լսելով ղենք-ղինամթերքի կորըսւի մասին՝ նա դուրս էր եկել Հավասարակչռությունից ն երկար ժամանակ չէր կարողանում մոռացության ւալ կաւարվածը: Ամեն անդամ, երբ խոսք էր բացվում թուրքական իչխանության կողմից ղենքերը դրավելու մասին, նա մեղավոր էր ճանաչում ոչ միայն Դավոյին, այլն ՀՅԴ Շամի կաղմակերåության ղեկավարներին, որոնք անՀասկանալիորեն անսաՀման վսւաՀություն էին ւածել դավաճանի Հանդեå, չէին կարողացել åաՀեսւները åաՀåանել: Մյուս åաՀեսւների ÷րկությունը ուժերի դերադույն լարում էր åաՀանջում: կոմսն իր Հուչերում դրել է, որ «կարճ միջոցէն ոչ միայն մեր ւղաները, այլեւ Այդեսւանի կանայք եւ երեխաները թա÷ուած էին դուրս եւ, այդիներու ճամբաներով բեռնաւորուած՝ մեր Հին åաՀեսւները կը ÷ոխադրէին դէåի ժամանակաւոր աåաՀով ւեղեր, ÷րկելու Համար կորուսւէ, ինչ որ Հնարաւոր էր: Ժողովուրդի նման վերաբերմունքի չնորՀիւ, երեսունէ աւելի åաՀեսւներ ÷ոխադրուեցան ղանաղան վայրեր՝ ժողովուրդի ձեռքով»2: Հենց սկղբից կուսակալ ԹաՀիր բեյը դրաված ղենքերի թիվը դիւմամբ Հանրությանը ներկայացրեց չաւ չա÷աղանցված՝ Տե՛ս «Վւակ», ‹ 59, 15 մարւի 1908 թ., «Հայրենիք», ‹ 11 (393), նոյեմբեր, 1958, էջ 52: Գրավված ղենքերի ու ղինամթերքի մասին աղբյուրներում ն ուսումնասիրություններում ւարբեր թվեր են նչված: Օրինակ՝ Միքայել Վարանդյանը բերում է Հեւնյալ թվերը՝ 260 Հրացան, 207 կդ ուժանակ, 300.000-ի չա÷ ÷ամ÷ուչւ (ւե՛ս «Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութիւն», Հաւ. Բ, էջ 215-ի ւողաւակը): «Դրօչակի» ւվյալներով՝ բռնադրավված Հրացանների թիվը 300 էր (ւե՛ս «Դրօչակ», ‹ 3 (191), մարւ, 1908, էջ 34): ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Ա, էջ 515:

Հեւաåնդելով երեք նåաւակ՝ թուրքերին ու քրդերին աՀաբեկել՝ Հայերի դեմ նրանց է՛լ ավելի ուժդին դրդռելու Համար, երկրորդ, Հայկական նաՀանդներում նոր ջարդեր սկսելիս եվրոåական åեւությունների առջն արդարանալ՝ վկայակոչելով Հակակառավարական աåսւամբության Համար նախաւեսված ղենքերի մեծ քանակը, ն երրորդ, Բարձր Դռանը ցույց ւալ, թե Վասåուրականի կուսակալը ինչåիսի՛ անդնաՀաւելի ծառայություն է մաւուցել Հայրենիքին: Բանն այն է, որ կուսակալ ԹաՀիր բեյը մի Հասարակ մութասերիֆի åաչւոնից էր նչանակվել իր ներկա բարձր åաչւոնին, որը ն խոր դժդոՀություն էր առաջ բերել թուրք չաւ դործիչների մու: Բայց այժմ, Հայերի ղենքի åաՀեսւների բռնադրավման առիթով, նա Հայւնի մարդ էր դարձել երկրում, ամրաåնդվել էր իր åաչւոնում ն կառավարության կողմից արժանացել ÷աչայի ւիւղոսի: Բայց դա åաւճառ էր դարձել կուսակալի ն կուսակալության ընդՀանուր ղորաց Հրամանաւար Ֆերիդի միջն Հարաբերությունների լարման: Վերջինս դժդոՀ էր, որ åաՀեսւների բռնադրավման ուղղությամբ ամենաչաւ ջանքերը դործադրել են իր ղորքերը, բայց ուչադրության ն åաւվի է արժանացել միայն կուսակալը: Զենքի åաՀեսւների բռնադրավումից Հեւո կուսակալ ÷աչան Վանում խորՀրդակցության կանչեց ղինվորական ն ոսւիկանական բոլոր ղեկավարներին: Ելույթ ունենալով, նա ասաց. «Շաւ, չաւ վւանդաւոր կացութեան մէջ ենք. մենք մեղ չխաբենք: Անչուչւ նոյնքան, եթէ ոչ անոր ւասնաåաւիկը åաՀեսւներ կը դւնուին լեռներու մէջ, իչխանի ւրամադրութեան ւակ, եւ այդ վւանդաւոր Արամը չրջաններն ալ ղինած ու ցրած ուժեր ունի եւ մեր դլխուն ÷որձանք կը åաւրասւէ: Ուսւի չաւ ղդոյչ եւ արթուն åէւք է ըլլալ»1: Աåա խորՀրդակցության մասնակիցներին որոչակի Հանձնարարություններ ւալուց Հեւո կուսակալն իր եղրա÷ակիչ խոսքում, այս էլ որերորդ անդամ այդ օրը, անդրադառնում է Արամին ն իչխանին, ասելով. Ռուբէն, Հայ յեղա÷ոխականի մը յիչաւակները, Հաւ. Ե, Լոս Անճելոս, 1951, էջ 259:

«Հոս միայն մէկ թչնամի կայ, որ դիւէ թէ ինչ կ'ուղէ: Ան արժանի է ÷աչա կոչուելու: Արամն է: Հոն լեռներու մէջ մէկ բէյ կայ, իչխանն է: Ասոնք են ÷եթակներու մայրը եւ այժմ թէ՛ քաղաքի եւ թէ՛ դիւղերու առաջնորդն են...»1: 1908 թ. ÷եւրվարի 10-ին Արամը ւեսակցություն է ունենում Վանի երիւթուրք ղեկավարների Հեւ՝ նåաւակ ունենալով åարղել, թե նրանք ի՞նչ դիրք են բռնելու, եթե քաղաքի թուրքերը Հարձակում սկսեն Հայկական թաղերի վրա: Վերջիններս åաւասխանում են, թե իրենք չեն ուղում թաքցնել, որ թուրք ամբոխը չաւ է դրդռված Հայերի դեմ ն, աւամները կճրւացնելով, սåասում է Հարմար առիթի՝ Հայկական թաղերի վրա Հարձակվելու, ջարդելու ն կողոåւելու Համար: Բաղաքի երիւթուրք ղեկավարները միաժամանակ Հայւարարել էին, որ եթե խուժանը դործի անցնի, իրենք, իբր, իրենց Հերթին, Հարված կՀասցնեն նրան: ինչ վերաբերում է իչխանին, նա, ինչåես ւեսանք, Դավոյի դավաճանության օրերին դւնվում էր Վանում: Առաջին åաՀեսւները թչնամու ձեռքն ընկնելուց Հեւո նա անմիջաåես մեկնում է Լեռնաåար, կասկածելով, թե իր չրջանի ղինաåաՀեսւները նույնåես կարող են վւանդված լինել: Բայց կասկածն անւեղի էր. աåաՀով էին բոլոր åաՀեսւները2: Լեռնաåարում կուսակցության կուռ ամբողջության մեջ որնէ ճեղք չբացվեց: Շարքերից ներս որնէ կասկած ու ւադնաå չկար: ԸնդՀակառակը, դրանք ավելի åիրկ սեղմվելով, åաւնեչ դարձան վւանդների առջն: Այլ խոսքով, արՀավիրքի ու մռայլ ՀուսաՀաւության այդ օրերին կանդուն էր մնացել Լեռնաåարը՝ իր մարւական խմբերով ու բովանդակ կաղմակերåվածությամբ: Ոչ միայն դավադիրներն ու մաւնիչները, այլն կառավարական ուժերը չէին Համարձակվում մուենալ Լեռնաåարի ժայռու բարձունքներին, ուր իչխանն էր իչխում: Սարսռաղդու մաւնության աղեւը անչա÷ ծանր էր, կամք

Ռուբէն, Հայ յեղա÷ոխականի մը յիչաւակները, Հաւ. Ե, էջ 259: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 11 (393), նոյեմբեր, 1958, էջ 52-53:

ջլաւող ն բարոյալքող: Հայ Հեղա÷ոխականները, մանավանդ ժողովուրդը, չչմել էին Հարվածի սասւկությունից: Խոր վիչւն ու Հիասթա÷ությունը Համակել էին ամենքին: Մւաւանջ էին ոչ միայն Վանի դաչնակցական ղեկավարները, այլն աղդայինաղաւադրական չարժման բոլոր դործիչները՝ անկախ կուսակցական åաւկանելությունից: Նրանք մւաւանջ էին կաւարված մեծ դավաճանության, ժողովրդի անել կացության, սåասվելիք ÷ոթորիկների Համար: Այս ծայրաՀեղ վւանդավոր իրադրության մեջ, չՀաչված Հայ Հասարակության ÷ոքրաթիվ ւականքը, բոլոր Հայերն անխւիր, մւածում էին վիճակից դուրս դալու ուղղությամբ իրենց անելիքների մասին: Բոլորը åաւրասւվում էին դիմադրության: «Դաչնակցական չարքերը, արմենական, Հնչակեան եւ չէղոք մարւական ւարրերը եղբայրացած էին եւ դրաւած բոլոր դիրքերը»1,- նչել է կոմսը: Փեւրվարի կեսից Վանում սկսվեցին ղանդվածային ձերբակալություններ: Դավաճանի՝ իչխանություններին Հանձնած ցուցակը åարունակում էր չուրջ 1000 անձի անուն2: Վանի ամբողջ երիւասարդությունը կասկածի ւակ էր: Դավոն միաժամանակ Հայւարարում էր, թե ինքը ղենքերը իչխանություններին է Հանձնել ժողովուրդը վերաՀաս կուորածից ÷րկելու Համար: իրեն ժողովրդի անեծքի առջն արդարացնելու Համար Դավոն նան ջանաց ինքնադիր թռուցիկով արաւներ վերադրել Վասåուրականի Հեղա÷ոխական Հայ ղեկավարներին՝ նրանց մեղադրելով ինչ-ինչ ղեղծումների մեջ: Զրկվելով ղեկավար կադրերից՝ Շամի կենւրոնական կոմիւեության բովանդակ ւարածքի վրա Դաչնակցության կաղմակերåության չարքերն սկսեցին երերալ: Զանդվածներում ծայր առած Հոդեկան ÷լուղումը սåառնում էր կործանել ամեն Հույս ու աåադա: կաղմակերåության Հնարավոր ÷լուղման Հեռանկարը ոդեչնչել էր դավաճանության Հակված ւարրերին: իր Հրեչավոր

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Ա, էջ 45: Տե՛ս «Վւակ», ‹ 106, 18 մայիսի 1908 թ.:

արարքով Հայ մաւնիչների ու դավաճանների սն ւարեդրության մեջ եղակի ւեղ բռնած Դավոն ուներ կողմնակիցներ ու åաչւåաններ, որոնք Հրաåարակ էին իջնում այլնս առանց վախենալու Հեղա÷ոխականների վրեժխնդրությունից: Դավաճանություններն ու մաւնությունները դնալով Հաճախակի դարձան: Բաղաքի ամեն թաղում իչխանությունը Հայերից ուներ իր լրւեսները, որոնց թվում Հաւկաåես չաւ էին Հայ åառավ կանայք: Միանդամայն Հասկանալի էր, որ այդ մթնոլորւում անåայման åեւք է նոր դավոներ, Հայ ցեղի նոր վիժվածքներ ծնվեին: Վանի Հայության էֆենդիական դասը նույնիսկ Համակրանքով էր վերաբերում կաւարված դավաճանության: կարծես իրականանում էր նրա վաղեմի իղձը՝ Վանը ւեսնել առանց Հեղա÷ոխական ուժերի: Այս միջավայրում էր ե÷վել այն ղրåարւությունը, թե Դավոյի դավաճանության åաւճառը Արամ Մանուկյանն է: Ամբոխի չրջանում բերնից բերան սլացող նյութը դլխավորաåես կաղմում էր Արամին վերադրված Հերյուրանքը, թե նա կենակցել է Ալես Պարսամյանի քրոջ՝ Սաթենիկի Հեւ ն աåա իր այդ Հանցանքը քողարկելու Համար, մաՀվան սåառնալիքի ւակ, Դավոյին սւիåել է ամուսնանալ նրա Հեւ: Եվ, իբր, իր օձիքն Արամից աղաւելու Համար, Դավոն դիմել է այդ սարսա÷ելի դավաճանությանը: ինչ խոսք, այդ ղրåարւությունը նյութվել էր Դավոյի դավաճանությունն արդարացնելու Համար1: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 140: Արամ Մանուկյանին ամբասւանելու Հեւ կաåված åաւմությունը ւարբեր կերå է ներկայացնում Արչալույս Ասւվածաւրյանն իր «Արամը» արժեքավոր Հեւաղուության մեջ, դրելով. «Դավօն, երիւասարդ եւ վսւաՀելի կուսակցական, ւեղեակ ղինական åաՀեսւներին, մւերմական կաå է ունենում կուսակցական մի ընկերոջ քրոջ Հեւ, որը յղիանում է եւ խոսւովանում, որ Դավոյից է: Աղջկայ եղբայրը, այդ մասին իմացնելով կուսակցական åաւասխանաւու ընկերներից մէկին, սåառնում է սåաննել Դավոյին, եթէ կուսակցական ճանաåարՀով միջոց չդւնուի այդ արաւը վերացնելու իր ւնից: կուսակցութեան անունից Դաւօն կանչւում է åաւասխանաւուութեան՝ կա՛մ անմիջաåէս ամուսնանալ, կա՛մ մաՀուան դաւաåարւուիլ: Մինչ այդ՝ Դաւօն Հանդսւացրել էր աղջկան՝ խոս1

Եթե դավաճանն իր եղկելի արարքով անձնական վրեժ էր լուծել Արամից, աåա անՀասկանալի է մնում թե ինչո՞ւ, ÷ոխանակ սåանելու նրան, նա այդ իչխանություններին է մաւնել կաղմակերåության ղենքն ու ղինամթերքը՝ նույնիսկ չղղջալով կաւարած Հսկայական ավերմունքի Համար: Դավոն Վանում աåրում էր կղղիացած, դուրս չէր դալիս թուրքական թաղերից, դիչերներն անցկացնում էր ղորանոցի մուերքում՝ ԱՀմեդ բեյի ւանը: Միայն ցերեկը, կեսօրին, åաՀակներով չրջաåաւված, իջնում էր կուսակալի ւունը, ուր նորանոր դիվային ծրադրեր էին åաւրասւվում: Հայերը դեռ չաւ չարիքներ էին սåասում դավաճանից: ՀՅԴ Շամի կենւրոնական կոմիւեն մի քանի ընկերների Հանձնարարեց Հեւնել Դավոյի չարժումներին ն, Հարմար åա-

ւանալով ւաւմեր դւնել: Տաւմերը åաՀանջել էր մեծ դումար: Դաւօն դիմում է Արամին եւ խնդրում յիսուն օսմանեան ոսկի՝ իբր թէ բանւարկուած Հօրը աղաւելու Համար (Հայրը, իրօք, ինչ-որ յանցանքի Համար բանւարկուած էր): Արամը, անւեղեակ Դաւոյի սւոր åաւմութեան, մերժում է դրամ ւալ, բայց միաժամանակ Հանդսւացնում է նրան՝ խոսւանալով այլ միջոցով աղաւել Դաւոյի բանւարկուած Հօրը: Արամի մերժումով Դաւոյի ծրադիրը ջուրն է ընկնում, որով նա աւելութեամբ է լցւում դէåի Արամը: իր յանցանքը խաբուած աղջկայ դէմ քօղարկելու նåաւակով, նա բամբասում է նաեւ ուրիչներին, որոնք, իբր, եղել են աղջկայ մօւ, ակնարկելով նաեւ Արամին, առանց, սակայն, անունը ւալու: Նոյնը նաեւ կուսակցական քննութեան ժամանակ: Սակայն երբ վերջնականաåէս Համողւում է, որ ղրåարւութեամբ օձիքը անկարող է աղաւել եւ աղջկայ Հեւ չամուսնանալու դէåքը իրեն մաՀ է սåառնում եւ, չկամենալով ամուսնանալ, նա ÷րկութիւն է ÷նւրում թուրք կառավարութեան մօւ՝ մաւնութեան դնով» (ւե՛ս «Արամը», էջ 43-44): Հարկ է նչել, որ այդ մութ åաւմությունն իր ւարբեր դրսնորումներն է ունեցել արմենական, Հնչակյան, ռամկավար ն չեղոք մամուլի էջերում ու առանձին Հրաåարակումներում, որոնցում դեåքին ւարբեր դնաՀաւականներ են ւրվել: Հնչակյան ն ռամկավար Հեղինակները կենցաղային այդ վարկածին աննախադեå Հնչեղություն են Հաղորդել, Արամին մեղավոր են ճանաչել՝ նրա կուսակցությունը վարկաբեկելու Համար, ճիչւ այնåես, ինչåես ժամանակին դաչնակցական մամուլը ն դործիչները, դործածելով Ավեւիս Նաղարբեկյանի երկրորդ ամուսնության ÷ասւը, նåաւակ ունեին Հարվածել ՍԴ Հնչակյան կուսակցության վարկին:

րադային, դնդակաՀարել: Ամբողջ օրերով Հարմար դիրքերում դարան մւած՝ վանեցի աւելությամբ լի երիւասարդները սåասում էին վերացնելու չարիքը: Բայց Վան-Վասåուրականի թուրքական իչխանություններն իրենց ամուր åաչւåանության ւակ էին առել դավաճանին՝ ձեռքի ւակ ունեցած բոլոր միջոցներով չեղոքացնելով ոճրադործի կյանքին սåառնացող վւանդները: Օրերն ու չաբաթներն անցնում էին, բայց դավաճանը դեռ կենդանի էր ն չարունակում էր իր սն դործը: ԱՀա թե ինչո՛ւ ընկերների չրջանում առաջարկներ Հնչեցին դավաճանին ոչնչացնելու Համար ÷որձված աՀաբեկիչ կանչել կովկասից: Բայց դրսից մարդ կանչելը մերժվեց, քանի որ, նախ, դործի Հաջող իրականացումը åաՀանջում էր լավ ծանոթ լինել քաղաքի թաղերին ու ÷ողոցներին, երկրորդ՝ Վանի երիւասարդության վրա մեծ արաւ կարող էր մնալ, եթե դավաճանից վրեժ լուծելը կաւարեին դրսեցիները: Վերջաåես վրա Հասավ Հաւուցման ժամը: 1908 թ. մարւի 10-ին, երբ Խաչ-÷ողանի Հրաåարակի մու, թուրքաց մեծ թաղում, ժանդարմերիայի Հրամանաւար ԱՀմեդ բեյի ւան առջն Դավոն իր թիկնաåաՀ Հաջի Հյուսնիի Հեւ թնթնի åււվում էր խրոխւ ու լրբորեն, նրա վրա Հարձակվում է 18-ամյա խիղախ Հայորդի Տաճաւ Թերլեմեղյանը՞ ն աւրճանակի Հարվածով դավաճանին դեւին ւաåալում1: Դավոն մաՀացու վերք է սւանում դլխից, իսկ աՀաբեկիչը կարողանում է դեåքի վայրից ÷ախչել: Առաջինը նրա Հեւնից է ընկնում Հաջի ՞

Համբարձում Երամյանը, վերՀիչելով Տաճաւ Թերլեմեղյանի աչակերւական ւարիները, դրել է. «Տաճաւ ի մանկութենէ մրրիկ մը ունէր կրծքին ւակ. նա դեռ աչակերւ, ւարի մը առաջ մեր դåրոցին մէջ արւասանած էր մրրկաՀաւի (ո1եոէոօտ) վրայ չդիւեմ ո՛ր Հեղինակին մէկ մրրկու արձակը, անոր մէջ արւացոլացնելով իր մրրկայոյղ Հոդիի ամբողջ թա÷ն ու խիղախութիւնը» Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասåուրականի, Հաւ. Բ, էջ 80): (Հ «Զդիւեմ ո՛ր Հեղինակին մէկ մրրկու արձակը» Հավանաբար եղել է Մաքսիմ Գորկու «ՄրրկաՀավի երդը»): «Յուչեր Արմենակ Եկարեանի», էջ 148:

Հյուսնին, բայց որոչ ւարածություն անցնելուց Հեւո, վախենալով, թե կարող է աՀաբեկչից դնդակ ընդունել, դադարեցնում է Հեւաåնդումը ն Հեւ դառնում: Նույն բանն անում է մի ղինվոր, որը նույնåես, Տաճաւի սåառնալիքից ընկրկած, վերադառնում է իր ւեղը1: Դավոյի աՀաբեկումից քիչ անց Վասåուրականի կառավարական ավադանին դալիս է դեåքի վայր՝ ւեղեկանալու իչխանություններին այդքան մեծ ծառայություն մաւուցած դավաճանի վիճակին: Խաչ-÷ողանի Հայ առնւրականները, ւեղի ունեցածից սարսա÷ած, անմիջաåես ÷ակում են խանութները: Խուճաåն անåաւմելի էր: Թուրք åաչւոնյաներն ու խուժանը իրենց åաչւելի Դավոյին դեւին ւաåալած ւեսնելով՝ սկսեցին վրեժ առնել անմեղ ժողովրդից: Մոլեռանդ կաւաղիները կողոåւում էին åաւաՀած Հայերին, նրանցից չաւերին սåանում սառը ղենքերով2: Նույն օրը, ուչ երեկոյան, սարսա÷ելի բարբարոսություններ կաւարվեցին Հաւկաåես Վան-Այդեսւան ճանաåարՀին: Հարձակվելով Բաղաքամեջից Այդեսւան վերադարձող Հայերի վրա, խուժանը, անձայն ու անաղմուկ, քարերով, ÷այւերով, կացնով ու սրով սåանեց մու 100 Հոդու: Անդամ թուրք ն քուրդ կրոնամոլ կույր կամ անդամալույծ մուրացկանները, որոնք այդ åաՀին ճանաåարՀով անցնելիս են լինում, Հավաւակից ոճրադործներին աղաչում-åաղաւում են իրենցից ամեն մեկին դոնե մեկ դյավուր Հանձնել՝ նրան դլխաւելու ն ՄուՀամմեդ մարդարեի խոսւացած արքայությունը մւնելու Համար: Նրանց խնդրանքն անլսելի չէր մնում: Այդ ղարՀուրելի ոճրադործությանը մասնակցում էին նան թուրք կանայք ն թուրք երեխաներ3: Հաջորդ օրը, մարւի 11-ին, բարբարոսները չարունակեցին իրենց «քաջադործությունները», ն Հայերը նոր ղոՀեր ւվեցին: Այսåես, օրինակ, մի թուրք ՍաՀակ Սաբոնջյանին ÷այւով Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 1 (264), Հունվար, 1948, էջ 92: Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 4-5, 1908, էջ 41: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 135, 22 Հունիսի 1908 թ.:

սåանել չկարողանալով՝ կնոջը åաւվիրում է իր դաչույնը չոււ բերել ւնից: ԹրքուՀին անմիջաåես բերում է դաչույնը, ն ՍաՀակն ընկնում է ÷որուիքը թա÷ված: Բաղմաթիվ ուրիչ Հայեր նույնåես այդ օրը ղոՀ են դնում: Դիակներ էին ընկած բաղնիքի առջն, ս. Հակոբի ն Ակրբու թաղերում, Խաչ-÷ողանից քաղաք ւանող ն Արարուց ճանաåարՀների վրա: Սåանվածների դիակները թուրքերը լցնում էին ÷ոսերի մեջ կամ քարչ ւալով åաւերի ւակ, դրանք ÷լցնում էին նրանց վրա1: Զարադործությունների åարադլուխները աղաւ չրջում էին ն որնէ åաւասխանաւվության չէին ենթարկվում2: իսկ վիրավոր մաւնիչին թուրքերը խնամում էին դուրդուրալից: Ավելին, չաւ թուրքեր նրան Համարում էին չեՀիդ (սուրբ նաՀաւակ): Բայց Դավոն մարւի 11-ի դիչերը խնդրում է իր մու կանչել ւեր Հուսիկ քաՀանա ՓեՀրիղյանին, որին խոսւովանում է ն Ասւծուց ներում խնդրում3: Մարւի 13-ի երեկոյան դավաճանը Հոդին ÷չում է սասւիկ ւանջանքների մեջ: Դավոյի մաՀվան լուրն ավելի է կաւաղեցնում թուրք խուժանին: Մարւի 13-15-ին նորից սåանվեց 39, վիրավորվեց 7, անՀեւ կորավ 23 Հոդի4, իսկ մարւի 23-ին իչխանությունների դրդռումով սåանվեցին նս 60-ի չա÷ Հայեր5: Այդեսւանցի 2000 Հայեր աåասւանեցին Բաղաքամեջի Հայոց ւներում6: «Նոր Հեռադիրները ցոյց կու ւան,- դրում էր «Երկրի ձայնը» թերթը,- որ Վանի ողբերդութիւնը ո՛չ միայն իր վախճանին մօւ չէ, այլ ընդՀակառակը, մենք Հանդիսաւես կամ ունկնդիր åիւի ըլլանք նոր ւեսարաններու»7: Եվ իսկաåես, Հայերի խոչւանդումների ն սåանությունների ալիքը Վան քաՏե՛ս «Վւակ», ‹ 61, 18 մարւի 1908 թ.: Տե՛ս «Դրօչակ», ‹ 5 (193), մայիս, 1908, էջ 67: Տե՛ս Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասåուրականի, Հաւ. Բ, էջ 80: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 135, 22 Հունիսի 1908 թ.: Տե՛ս «Դրօչակ», ‹ 5 (193), մայիս, 1908, էջ 67: Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 4-5, 1908, էջ 41: «Երկրի ձայնը», ‹ 10, 23 մարւի 1908 թ.:

ղաքից դուրս դալով ւարածվեց չրջակա բնակավայրերում: Ա-Դօ-ն (ՀովՀաննես Տեր-Մարւիրոսյան) դրում էր. «Թէ մի քանի չաբաթների ընթացքում Վան-Տօսåի, Հայոց Ձորի, Արճակի եւ Աբաղայի չաւ դիւղերում որåիսի ւանջանքներ եւ ւանջանքների որåիսի ձեւեր դործ դրուեցին կասկածի ւակ դւնուող Հայերի վրայ, դժուար է նկարադրել: Մարդկանց ծեծի ւակ ուչաթա÷ էին դարձնում, չաւերին ւանջում էին, թողնելով առանց Հացի ու ջրի. չաւերին կախում էին դլխի վայր օդի մէջ եւ այդåէս åաՀում ժամով. ւեղ-ւեղ մերկացնում էին մարդկանց եւ երկար ժամանակ սառը ջուր լցնում վերան. եւ վերջաåէս չաւերի մաւների եղունդների ւակ ÷այւէ սուր ÷չեր էին խ÷ում ու ւանջում, սւիåելով չեղած բաներ խոսւովանել, չեղած բաներ ասել»1: Սåանությունները դեռ երկար կչարունակվեին, եթե չմիջամւեին Վանի ռուսական ն ֆրանսիական Հյուåաւոսները, որոնք միասնաբար Հանդես եկան սåանությունները դաւաåարւող Հայւարարությամբ՝ ուղղված ւեղի կուսակալ ԹաՀիր ÷աչային: իրենց Հերթին, նչված åեւությունների դեսåանները, ի åաչւåանություն Հայերի, Համաւեղ բողոք ներկայացրին Բարձր Դռանը2: Վերջինս åաւասխանեց դրությունը չւկելու Հավասւիացումներով: Ելնելով այդ åաւասխանից՝ Հյուåաւոսները ջանում էին Հանդարւեցնել Վանի, Վասåուրականի ն Տարոնի ժողովրդին, Հավասւելով, թե կուորած չի լինելու, ն ւեղի կառավարչությունը åարւավոր է բավականանալ միայն խուղարկություններով: Բայց ոճրադործ իչխանություններն իրենց անելիքը լավ դիւեին: իսկական որս սկսվեց ՀՅԴ Շամի կաղմակերåության ղեկավարների դեմ: Աչքի ընկնող դործիչների մի մասին Հաջողվեց Հե-

Ա-Դօ, Վանի, Բիթլիսի եւ էրղրումի վիլայէթները: Ուսումնասիրութեան մի ÷որձ այդ երկրի աչխարՀադրական, վիճակադրական, իրաւական եւ ւնւեսական դրութեան, Երեւան, 1912, էջ 333: Տե՛ս «Վւակ», ‹ 61, 18 մարւի 1908 թ.:

ռանալ քաղաքից: Մյուսները խուղարկու աչքերից թաքնվում էին՝ մի ւեղից մյուսը ւեղա÷ոխվելով: Առավել վւանդված 19 Հեղա÷ոխականներ, այդ թվում՝ Արամ Մանուկյանը, Բուլղարացի Գրիդորը (Գեողեյան), Ղնոնդ Մելոյանը, Թնոս Դեղդրիկյանը, Դավոյի աՀաբեկիչ Տաճաւ Թերլեմեղյանը ն ուրիչներ, նåաւակաՀարմար են Համարում իջնել ջրՀոր: Դրսում մնացողները լուր են ւարածում, թե նչված անձինք Հեռացել են քաղաքից, ն դա Հասնում է իր նåաւակին. իչխանությունները դադարեցնում են խուղարկությունները: Բայց åաւաՀականությամբ թե չարամւությամբ մաւնվում են ջրՀորում թաքնվածները1: Բոլորին Հանում են ն Հեդնանքով, ՀայՀոյանքով ու ծեծով առաջնորդում բանւ: Խուղարկություններն ու բանւարկությունները չարունակվում են նախկին ուժդնությամբ: Բաղաքն աՀ ու սարսա÷ի օրեր է աåրում: Սåասվում է ղորքի ն իսլամ ամբոխի Հարձակումը քաղաքի Հայության վրա: Շամի կաղմակերåության աղաւ մնացած ղեկավարությունը՝ Սարդիս Բարսեղյանը, կոմսը (ՎաՀան Փա÷աղյան) ն մյուսները այլ միջոց չունեին դրությունը քիչ թե չաւ մեղմելու, բացի բողոք-սåառնալիք ուղղելուց Վանի երեք Հյուåաւոսներին՝ åաՀանջելով նրանց դործուն միջամւությունը՝ լայնածավալ Հալածանքները դադարեցնելու Համար: Ֆրանսերեն դրած դրավոր բողոքը վերջանում էր Հեւնյալ սåառնալիքով. «Վանի ինքնաåաչւåանութեան ւեղական մարւական ոյժերը åաւրասւ են ՀակաՀարուած ւալու՝ օդը Հանելով կառավարական չէնքերը, ղօրանոցները: Անձնաåէս դուք եւս åաւասխանաւու åիւի Համարուիք, եթէ ժամ առաջ վերջ չւրուի այս վայրենի Հալածանքին»2: Սåառնալիքն արդյունք ունեցավ: իչխանությունները Համաձայնում են ընդառաջել Հյուåաւոսների միջամւությանը, åայմանով, որ Հեղա÷ոխականները Հեռանան քաղաքից: իսկ բանւարկված 19 դործիչների վիճակն անասելիորեն Տե՛ս ՎաՀան Փա ÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Ա, էջ 527-534, Արւակ Դարբինեան, Հայ աղաւադրական չարժման օրերէն, էջ 175: ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Ա, էջ 533:

ծանր էր: «Աղւու, խոնաւ եւ մութ ղնդաններու մէջ էին՝ միջաւներով, մուկերով եւ բնական աղւուութիւններով յադեցած ... իրիկունները կը կանչուէին Հարցաքննութեան եւ անխնայ կը խոչւանդուէին: Արամն ալ Հարցաքննած են եղեր. åաւասխանած էր, թէ յեղա÷ոխական է, եկած է օդնելու իր ժողովուրդին՝ բռնակալ կառավարութեան դէմ»1: Վերջաåես Հաջողվում է մի Հնարքով դուրս åրծնել բանւից, Հեռանալ նան ղորքերով չրջաåաւված քաղաքից ն չունչ առնել Տավրոսի լեռներում՝ Վանա իչխանի իչխանության՝ Լեռնաåարի սաՀմաններում: Աåրիլի սկղբներին խիսւ խուղարկություններ սկսվեցին նան Մչո մեջ ն ամբողջ Տարոնում: Օդւվելով Հայերի Համար սւեղծված ծանրադույն կացությունից՝ քրդերը նոր թա÷ով չարունակեցին իրենց սանձարձակ վայրադությունները: Աåրիլի 17-ին ՖաՀիմ անունով Հասանանցի մի քուրդ ավաղակ, իր բաղմաթիվ ղինված ծառաներով, դիչերով մւնում է Բիթլիսի կուսակալության Բուլանուխ դավառակի Յոնջալու դյուղի ուննոր Համարվող Ալո Խլղաթյանի ւունը ն սրի քաչում ամբողջ ընւանիքը: ԶոՀ են դնում Ալոն, կինը՝ Բեդոն, որդիները՝ Արմենակը (14 ւարեկան) ն Լնոնը (5 ւարեկան), աղջիկը՝ իֆոն (13 ւարեկան), Ալոյի քենին ն քենեկալը, որոնք բախւի չարաչուք ղուդադիåությամբ այնւեղ էին դւնվում որåես Հյուր: Ոճիրը դործելուց Հեւո մարդասåանները կողոåւում են ւունը ն Հեռանում: ի դեå, Ալոն նախօրյակին անցադիր էր Հանել՝ ընւանիքով Ամերիկա դաղթելու՝ այլնս անւանելի դարձած բռնություններից աղաւվելու Համար: Հասկանալի է, որ իչխանությունը մաւը մաւին չխ÷եց ոճրադործներին բռնելու ն åաւժելու Համար2: Մայիսից Վանը åաչարյալ դրության մեջ էր: Մինչ այդ՝ Բաղաքամեջի ն Այդեսւանի ղանաղան մասերում արդեն ամրացվել էին 6000-ի չա÷ ղինվորներ: Բաղաքի Հյուսիսարնելյան

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Ա, էջ 535: Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908, էջ 59, նան՝ «Վւակ», ‹ 110, 24 մայիսի 1908 թ.:

բարձունքների վրա ղեւեղվել էին թնդանոթներ: Օրեցօր ուժեղանում էր Հայկական թաղերի խուղարկությունը: Մի քանի խոչոր ղորամասեր էին ւեղավորվել քաղաքից դուրս՝ արվարձաններում ն ճանաåարՀների վրա: Նույնը կաւարվում էր չրջակա դյուղերում: Այսåես, Արդամեւում ւեղաբաչխված էր 50 ղինվոր, Ծվսւանում՝ 70, Բերդակում՝ 200, կուռաåաչում՝ 140, կուռաåաչի ս. Խաչ վանքում՝ 45, Սղկայում՝ 100, Շուչանցում՝ 80, Վարադա վանքում՝ 90, ծովեղերյա Ավանց դյուղում՝ 1501: Գյուղերում լայնածավալ խուղարկություններ ն սåանություններ էին ւեղի ունենում: Վանից Թիֆլիս ուղարկված մի նամակում կարդում ենք, որ «ամէն ւեղ սարսա÷ ու արՀաւիրք է», որ Հանկարծակի ձերբակալություններ են կաւարվում, անծանոթ ու անմարդաբնակ վայրերում սåանվում են Հանդիåած Հայերը: իրենց կյանքը ÷րկելու Համար երիւասարդներն աՀ ու դողով թաքնվում են, բայց թուրք ոսւիկաններն ամեն ւեղ որոնում ու դւնում են ն վերջ դնում նրանց կյանքին: Ամենուրեք Հայերը սարսա÷ի մեջ են, նրանց Համար մղձավանջային օրեր են սկսվել2: ԱՀաբեկված չաւ Հայ ընւանիքներ, այլ ելք չւեսնելով, ÷ախչում էին Ռուսասւան: Ոչ միայն Հայ, այլ նան թուրք Հեղա÷ոխականները՝ թե՛ ԱՀմեդ Ռիղայի երիւթուրքական կաղմակերåությունը, թե՛ ՍաբաՀէդդինի «Լիդան», ղենքերի բռնադրավման Հեւ կաåված, բաց էին թողել բաղմաթիվ թռուցիկներ: Նկարադրելով Վանի դեåքերը՝ Փարիղում Հրաւարակվող երիւթուրքական «Մեչվերեթ» թերթը դրում էր. ««Հանցավորներին» որոնելու åաւրվակով կառավարությունը Վանում ն կարինում ձերբակալել է Հարյուրավոր մարդկանց ն նրանց ենթարկում է սոսկալի ւանջանքների: Երկու կաղմակերåությունները նողկանք Հայւնելով վայրենի դաւասւանին, որին ղոՀ են դնացել անմեղ թուրքեր ու Հայեր», «Օսմանյան լիդան» («Թերաքքը») ն մեր կոմիւեն («Մեչվե1

Տե՛ս «Վւակ», ‹ 106, 18 մայիսի 1908 թ.: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 4, վավ. 93, թ. 2:

րեթ») Համաւեղ Հրաւարակեցին Հեւնյալ åաչւոնական բողոքը. Համաձայն եվրոåական թերթերի Հաղորդումների, Համիդական կառավարությունը, åաւրվակ բռնելով Վանում ւեղի ունեցած դեåքերը ն կարնո ժողովրդի կողմից իր մարդկային իրավունքների åաչւåանությունը, մեր Հայ Հայրենակիցների ն կարնո ընդվղման ղեկավարների նկաւմամբ դործադրում է բռնություն, Հալածանք ն արյունռուչւ դործողություններ, որը դաւաåարւում ենք սասւկորեն ու նողկանքով»1: Սակայն արւասաՀմանի թուրքական թերթերում ւåադրված Հոդվածներն ու Հայւարարությունները, որոնք եղակի օրինակներով թա÷անցում էին ԹուրքաՀայասւան, դործնական ներդործություն չէին ունենում այդւեղի Համարյա դլխովին անդրադեւ իսլամ ղանդվածների վրա: Հայերի Հեւ բարեկամություն անող թուրքերը Հարցնում էին. «Եթե Հայերը Համերաչխություն են քարողում, աåա ինչո՞ւ են դիղել այդքան ղենքեր»: ՀՅ դաչնակցության Շամի կենւրոնական կոմիւեն սւիåված էր Հաւուկ թռուցիկ բաց թողնել՝ ուղղված «Բարեկամ թուրքերին», ն նրանց բացաւրել, որ «ղէնքերը ձեռք են բերուել ոչ թէ դործադրելու խաղաղ ժողովրդի, այլ կառավարութեան դէմ»2: Վանի կուսակալ ԹաՀիր ÷աչան մայիսի 3-ին Հայ երնելիներին կանչեց իր մու՝ ւուն, ն Ֆերիդի Հեւ ÷որձեց նրանց Համողել, որ դնան բոլոր Հեղա÷ոխականներին բերեն իր մու, որոնք åեւք է Հանձնեին ղենքերը ն երդվեին, որ Հրաժարվում են կառավարության դեմ åայքարից: Նա խոսւացավ բոլոր ղղջացողներին ներում չնորՀել: կուսակալի Հեւ ւեսակցությունից Հեւո Հայ երնելիները նրա åաՀանջը ÷ոխանցեցին Հեղա÷ոխականներին, որոնք, սակայն, բացեիբաց մերժեցին: Ժողովրդի որոչ մասը, իրերի ծանր վիճակը Հաչվի առնելով,

Տե՛ս «Վւակ» թերթում թարդմանաբար արւաւåված այդ Հայւարարությունը (‹ 54, 9 մարւի 1908 թ.): «Վւակ», ‹ 57, 13 մարւի 1908 թ.:

Հեղա÷ոխականներին Հուղումնալից խնդրանքով խորՀուրդ էր ւալիս Հանձնվել իչխանություններին կամ քաղաքից միառժամանակ Հեռանալ՝ մինչն կրքերը կՀանդարւվեն: Բայց Հեղա÷ոխականների åաւասխանը միանչանակ էր՝ չեն Հեռանա ն ժողովրդին անւեր չեն թողնի: ԹաՀիր ÷աչան երկու անդամ նս՝ մայիսի 4-ին ն 5-ին, Հայ երնելիներին իր մու կանչելով, նույն առաջարկը կրկնեց: Նորից Հեղա÷ոխականներից մերժում սւանալով՝ մայիսի 6-ին նա նոր, ավելի խիսւ խուղարկություններ ձեռնարկեց: ՍՀանցի Ավեւիսի ւնից մայիսի 8-ին Հայւնաբերվեցին 15 Հրացան ն ÷ամ÷ուչւներ, թուրք խուղարկուները մայիսի 9-ին մի քանի ւներից նույնåես բավական ռաղմամթերք Հանեցին, Նչան Թերլեմեղյանի ւնից մայիսի 10-ին դուրս բերեցին չուրջ 40 Հրացան՝ ÷ամ÷ուչւներով: ԸնդՀանուր առմամբ բռնադրավվեց 150 Հրացան: Տներից մեկում 17 ռումբ Հայւնաբերվեց1: Որքան երկարում էին թուրքական ոսւիկանության ն ամբոխի խժդժությունները, այնքան, ցավոք, ավելանում էր Հայ մաւնիչների թիվը, որոնց օդնությամբ Հայերի ւներում Հայւնաբերվում էին նորանոր ղենքեր: Բայց ոչ միայն ղենք: կոնդուրաջի Ճոչ աղան ն Հյուս Խերանը, որոնք Դաչնակցության անդամներ էին, ոսւիկանությանը ցույց ւվեցին ՀՅԴ Շամի կենւրոնական կոմիւեի 1904-1908 թթ. վերաբերող արխիվներից մեկը, որւեղ åաՀåանվող թղթերի մեջ ղանաղան դրություններ էին, արձանադրություններ, ռաղմամթերքի Հաչիվներ, աՀադին թվով լուսանկարներ, կենւրոնական կոմիւեի՝ դյուղացիների ու խմբերի Հեւ ունեցած բոլոր թղթակցությունները՝ բաց սւորադրություններով, ծածկադրերով նամակներ, որոնց ընթերցելու թվանչաններով բանալին նույնåես անցել էր իչխանության ձեռքը, արծաթե թելերով Հյուսված մի դրոչակ՝ «Մա՛Հ կամ աղաւությո՛ւն» վերւառությամբ ն այլն2: Դաչնակցության չարքերում եղած մաւնիչներին ավելացել

Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908, էջ 57: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 58:

էին մի քանի արմենականներ, որոնք ոսւիկանությանը մաւնանչում էին իրենց կուսակցության թաքսւոցներն ու աչքի ընկնող անդամներին: Դաչնակցության բռնադրավված արխիվի թղթերի Համաձայն՝ իչխանությունները նոր լայնածավալ խուղարկություններ սկսեցին նան դյուղերում: Ավանց դյուղում Հայւնաբերվեց վեց åաՀեսւ՝ 60 Հրացանով, Հայոց Ձորի մի դյուղում՝ 25, Արճակում՝ 27, Խառակոնիսում՝ 13 Հրացան ն այլն1: Շաւ դյուղերում, որւեղ ոսւիկանները չէին Հայւնաբերում ղենք-ղինամթերք, դյուղացիներին աՀավոր ւանջանքների էին ենթարկում՝ åաՀանջելով ղենքերի ւեղը Հայւնել: Բաղմաթիվ սåանություններ ու կանանց բռնաբարություններ ւեղի ունեցան մասնավորաåես Խաչեն դյուղում, ուր թուրք ղինվորներն ու ոսւիկանները աՀավոր ւանջանքներով ջանում էին դաղւնիքներ կորղել դյուղացիներից՝ ղենքի åաՀեսւների ն Հեղա÷ոխական åաւրասւությունների մասին2: Դաժան ծեծի ենթարկելով կղլըճ դյուղի 28 բնակիչների՝ ոսւիկանները նրանցից վերցրել էին սւորադրություն՝ մի քանի օրում իրենց Հրացանները Հանձնելու åարւավորությամբ: Ոսւիկանները դյուղացիներից 12-ի մաւների եղունդները կւրելՀանել էին, որովՀեւն երդվել-åաղաւել էին, թե Հրացան չունեն: Շաւ դյուղացիներ ավելի դաժանաբար åաւժվեցին. դաՀիճները նրանց միղանցքի մեջ կարմրած երկաթյա ձողիկ էին խոթում: Գյուղի մյուս բոլոր ւղամարդիկ ենթարկվեցին դաղանային ծեծի, որի նկարադրությունը ւրված է Վանից «Հնչակին» ուղարկված մի թղթակցության մեջ: Թղթակիցը դրում էր. «Ծեծելու սովորական ձեւն այս է. նախ սասւիկ ծեծի աղդեցութեան ւակ ÷որի վրայ կը åառկեցնեն, յեւոյ երեսը ոլորելով կռնակի վրայ կը դարձնեն, յեւոյ կը սկսեն սւրո÷այի ձեւով Հիւսուած ÷այւերով ծեծը. եթէ այդ ալ օդոււ չընէ, ամորձիները մեքենայի մէջ դնելով՝ կը սեղմեն ... այնչա÷, Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908, էջ 58: Տե՛ս Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութիւն, Հաւ. Բ, էջ 215:

[մինչեւ] որ մարդ իր չդիւցածը եւ չարածը իսկ սւիåուի խոսւովանել, որåէսղի այդ ւանջանքից աղաւուի»1: ԱՀա՛ մի ուրիչ օրինակ: Տավրոսի արնելյան չղթայի Բռնաչենի բարձունքների վրա կառուցված էր ս. Ախբերիկի åաւմական վանքը՝ չրջաåաւված 30-ից ավելի Հայաբնակ դյուղերով, որոնք մեկ ւասնամյակ առաջ բարդավաճ ու բաղմամարդ բնակավայրեր էին, իսկ այժմ՝ ամբողջովին կործանված: Բրդերը վերջին մի քանի ւարիներին այդ վանքը յոթը անդամ ենթարկել էին կողոåոււի, որի Հեւնանքով նա ղրկվել էր վաղնջական Հնություններից ու ճոխ Հարսւություններից: 1900 թ. քրդերի՝ վանք Հերթական ներխուժման ժամանակ սåանվել էր վանաՀայր Ղաղար վարդաåեւը, որին Հաջորդած Զաքարիա վարդաåեւ Ավդալյանը անձնուրացաբար դեռ չարունակում էր åաՀåանել վանքը: 1908 թ. մայիսի 27-ի ցերեկը, բելեքցի քրդեր Մեջիդը, Նեղիրը, Ուսոն ն Բեկլին նենդաբար Հարձակվում են վանքի վրա, դնդակաՀարում Զաքարիա վանաՀորը, դաժանորեն ծեծում մյուս Հոդնորականներին ն կողոåւում դեռ մնացած եկեղեցական սåասքն ու եղած մի քանի անասունները: Անդրադառնալով այդ դեåքին՝ «Հնչակում» ւåադրված ն Մուչից սւացված թղթակցության Հեղինակը դրում էր. «Անս÷ո÷ելի վչւով ու արդար կաւաղութեամբ լցուած կ'ըսեմ, որ Հայ ւարրի դոյութիւնը այդ կողմերը ի սåառ ջնջուելու վրայ է, որովՀեւեւ վերոյիչեալ վանքը միութեան մի կաå, մի բոյն էր, որուն բոլորւիքը Հաւաքուած կը բղղային կարդ մը թչուառացած ու արիւնարբու քիւրւերուն սւրուկ դարձած Հայ դիւղեր: Հանդուցեալ վանաՀայրը åարւաճանաչ ու դիւակից էր ժողովուրդի ցաւերուն Հանդէå: Որչա÷ աւելի կը խորանայ իմ վիչւը, երբ կը մւաբերեմ թէ օր մը, ւեսակցութեան մը åաՀուն, իրեն յորդորելէ յեւոյ, որ լաւ նայի իր Հօւին եւ Համողէ անոնց որ չլքեն իրենց Հայրենական օճախները, երբ «ցւեսութի՛ւն, Հա՛յր սուրբ» ըսի, ան ւխուր նախաղդացումով մը

Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908, էջ 58:

«վախնամ թէ ինձ վերսւին չւեսնես, սիրելի՛ս. քիւրւերը վերջ åիւի ւան իմ կեանքիս» ըսաւ արւասուաթոր աչքերով: կը åաչւեմ այժմ իր յիչաւակը, որովՀեւեւ ան դիւակցաբար ղոՀ ինկաւ իր åարւաճանաչութեան: Արիւնի բնաղդը անղուսå բնաւորութիւն դարձած՝ կը թելադրէ ինծի Հաղորդելու այս եւ ասոր նման ամէնօրեայ ջղացունց եղեռնադործութիւններ, որոնց մչւաåէս անղօր Հանդիսաւես է ցաւաւանջ աղդաբնակչութիւնը»1: Վերին ասւիճանի դրդռված՝ Վանի թուրքերը մայիսի երկրորդ կեսին ամեն օր ժողովներ էին անում՝ քննելով Հայերին նորանոր åաւիժների ենթարկելու խնդիրը: Այդ ժողովներից Հեւո, թուրք երնելիներն, իրենց սւորադրություններով, Հեւնյալ Հեռադիրը Հղեցին կ. Պոլիս՝ սուլթան Աբդուլ Համիդին. «Նկաւելով, որ Հայեր մեղ Հեւ այնքա՛ն թչնամաբար կը չարժուին, նկաւելով, որ նոքա ուրիչ կառավարութեանց թելադրութեամբ Հոս ռաղմամթերք մթերած էին, Հեւեւաբար նոքա ամէն աւեն ալ մեղ բնաջինջ ընելու åիւի աչխաւին, ուսւի Հաճեցէ՛ք կա՛մ Հայերը դաղթեցնել, կա՛մ մեղ»2: Այս Հեռադրին Պոլսից åաւասխան եկաւ. «Աւ ձեր դործը չէ, դուք Հանդարւ կեցէ՛ք, կառավարութիւնը իր ընելիքը դիւէ»3: իսկ քաղաքն ամրացվում էր նոր ղորքերով ու թնդանոթներով: Զենքերը բռնադրավելու առաջին օրից թուրքերի ու քրդերի՝ Հայերի դեմ սանձաղերծած սåանությունները ն նրանց ղանդվածային ւանջանքների ենթարկելը առաջ էին բերել բուռն բողոքներ: Ժնն՝ «Դրօչակի» խմբադրություն էին Հղվում Հեռադրեր ւարբեր կողմերից՝ թուրք-åարսկական սաՀմանադլխից, Թիֆլիսից, Բաքվից ն այլ վայրերից՝ åաՀանջելով մեծ åեւությունՏե՛ս «Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908, էջ 59: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 58: Նույն ւեղում:

ների ու Եվրոåայի Հայասերների ուչադրությունը բնեռել ՎանՎասåուրականում թուրքական իչխանությունների ու իսլամ խուժանի կաւարած արյունալի խժդժությունների վրա: Եվրոåայում Հայ դործիչները Հանդիåումներ ունեցան Ֆրանսիայի ն Մեծ Բրիւանիայի արւդործնախարարներ Սւեֆան Պիչոնի ն էդուարդ Գրեյի Հեւ, բրիւանական åառլամենւում Հարցաåնդումներ արեցին åաւդամավորներ Լինչը, Թրնիլեն, անդլիական սոցիալիսւների åարադլուխներից Օ'Գրանդին: Թերթերում Հոդվածներով ու իրենց կառավարություններին ուղղված կոչերով Հանդես եկան ֆրանսիացի Հայասերներ Պիեռ Բիյառը, Վիկւոր Բերարը ն ուրիչներ: Արդյունքում՝ Փարիղի ու Լոնդոնի կառավարական չրջաններից Հեռադրեր Հղվեցին կ. Պոլսի դեսåաններին, որոնք, իրենց Հերթին, ՀրաՀանդներ իջեցրին Վանի Հյուåաւոսներին: Եվրոåացի Հյուåաւոսները դեռ 1908-ի Հունվարից սկսած՝ իրենց եռանդուն միջամւություններով աչխաւում էին ավելի մեծ աղեւների առաջն առնել: Եթե նրանք այս անդամ էլ վարվեին ճիչւ այնåես, ինչåես վարվել էին 1895-1896-ի ջարդի ժամանակ, անչուչւ, ղոՀերի թիվը Հաղարների կՀասներ: Բայց, բարեբախւաբար, այս անդամ Հյուåաւոսները դւնվեցին իրենց բարձրության վրա: կառավարական ուժերի ն իսլամ ամբոխի խժդժությունների ժամանակ նրանք արադ օդնության էին Հասնում կուորածի սåառնալիքի առջն կանդնած աՀաբեկ Հայերին ն նրանց ÷րկում կաւաղիների նյութած ղանդվածային ջարդերից1: կ. Պոլսի ռուսական դեսåանությունը աåրիլի 16-ին Պեւերբուրդ Հղած Հաղորդադրությամբ Հայւնում էր, որ Հայերի կացությունը Վանում չարունակում է չաւ վւանդավոր մնալ, քանի որ մուսուլմանները նրանց սåառնում են նոր կուորածներով2:

Տե՛ս Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութիւն, Հաւ. Բ, էջ 217: Տե՛ս «Ախուրեան» (Ալեքսանդրաåոլ), ‹ 26, 16 աåրիլի 1908 թ.:

Ռուսաց դեսåանությունը մայիսի 7-ին Բարձր Դռան ուչադրությունը Հրավիրեց այն բանի վրա, որ Վանի դեåքերի առթիվ ւեղի իչխանությունների Հրամանով ղորքը 12 լեռնային թնդանոթներով չրջաåաւել է Հայկական թաղը ն սåառնում է ռմբակոծելով քարուքանդ անել1: Վանի Հայերին սåառնացող նոր կուորածի վւանդի մասին իրենց կառավարություններին ւեղեկացնում էին նան կ. Պոլսում Ֆրանսիայի ն Մեծ Բրիւանիայի դեսåանները2: Վանում ւեղի ունեցած աղեւից Հեւո Անդրանիկը Երկրի քաղաքական ուժերին կրկին կոչ էր անում խիսւ դաղւնաåաՀության ն չրջաՀայացության: Դավոյի դավաճանության åաւճառով Հայերի դլխին իջած նոր արՀավիրքի åայմաններում Հայ Հասարակության մեջ ÷ո÷ոխություններ էին ւեղի ունենում ղենքի նկաւմամբ վերաբերմունքի մեջ: Նրանց մի մասը (ամիրաներ, åեւական ծառայողներ ն այլք) դւնում էր, որ ղենքը Հայի ձեռքում չարիք է նրա իսկ Համար ն որքան չոււ աղաւվի նրանից, այնքան լավ: Բայց նրանք, որոնց դլխին ամենօրյա վւանդ էր կախված, Հակառակն էին մւածում՝ անօրեն երկրում Հայը ղենքից բացի ուրիչ åաչւåան չունի: Հայ դավաճանի եղկելի արարքի նախօրյակին նույն միւքը արւաՀայւել էր անդամ նուրբ ու նաղուկ Հոդու ւեր, վաղամեռիկ բանասւեղծ Միսաք Մեծարենցը: Նա, որ իր քերթվածների նրբին ւողերով երդում էր բնության դեղեցկություններն ու կնոջ Հմայքը, աղդային վիչւն ու ցեղի աղաւադրման ւեսիլքները, Հանկարծ Հրաåարակ Հանեց արյան վրեժի կոչող աղդայնական ռաղմաւենչ մի սւեղծադործություն՝ «Երդ» վերւառությամբ: Բանասւեղծն իր ժողովրդին ղինվելու ն վրեժի Հրավեր էր անում: ԱՀա՛ այդ դրվածքը.

Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 32, 10 մայիսի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 33, 14 մայիսի 1908 թ.:

Երդ Բո՛յր, մօւեցի՛ր կըրակին, Ծըխէ՛ ւերեւն այս բուրեան, Զի ամէն բան ինձ կրկին կը դարձընէ Հուն արեան: Բո՛յր, մօւեցի՛ր դարակին, Ու բե՛ր Հեղուկն Հընծանեան, Զի ամէն բան ինձ կրկին կը դարձընէ Համն արեան: Բո՛յր, մօւեցի՛ր ճըրադին, Մարէ՛ ղայն, թո՛ղ լուսինկան, Զի ամէն բան ինձ կրկին կը դարձընէ դոյնն արեան: Բո՛յր, մօւեցի՛ր նըւադին, Երդէ՛ դաչւերն ու ցորեան, Զի ամէն բան ինձ կրկին կը յիչեցնէ ձայնն արեան: Բո՛յր, մօւեցո՛ւր իմ ձեռքին Ասւուածաբոցն Հըրացան, Զի ամէ՛ն բան ինձ կրկին կը յիչեցընէ Վրէ՛ժն արեան...:

1908 Թ. ԳԱՐՆԱՆ ՍՈՎի ՃիՐԱՆՆԵՐՈՒՄ

1908 թ. դարնանը ռուս-թուրքական նոր åաւերաղմի ծադման մասին խոսակցությունները չիրականացան, բայց իրականություն դարձավ այն ւադնաåը, որ ԹուրքաՀայասւանի չաւ դավառների Հայությունը դարնանը կանդնելու է սովի առջն: Թուրքական իչխանությունների վարած քաղաքականության Հեւնանքով լիակաւար քայքայման Հասած Հայ դյուղացիությունը 1908 թ. սկղբներից սåառել էր ունեցած չնչին åարենը ն դարուն էր մւել բացարձակաåես սոված: Հաղարավոր Հայ դյուղացիներ սåասում էին բնության ղարթոնքին՝ արմւիքով ու կանաչեղենով սնվելու բաղձանքով: Խնուսից «Վւակ» թերթին ուղարկած նամակի Հեղինակը դրում էր. «Սով է: ինչե՛ր չւեսաւ այսւեղի Հայ դիւղացին. դոմում մալ չը մնաց, որ չծախէր, արւ ու կալուածք չը մնաց, որ սալաֆի (կանխիկ դումար:- Հ. Ս.) ÷ոխարէն դրաւ չը դրուէր, մարդ չկայ, որ «Հա՛ց, Հա՛ց» չաղաղակէ...»1: Դեռ 1908 թ. Հունվարի 28-ին Մչո Վարդենիս դյուղից «Մչակին» Հաղորդում էին. «Աչքով կը ւեսնենք մուրացիկներու Հոծ բաղմութիւնը, ականջով կը լսենք մանկանց Հեծեծադին լացն ու աղաչանքը՝ «Մա՛յր, Հաց ւո՛ւր ինձ»: Մայրը աղեխարչ դեւին կը ւաåալի. մայրական դութը կը ւոչորէ անոր աղիքները, կը մարի, կը մեռնի: Բանի՛-քանի՛ անՀաւներ՝ երիւասարդներ եւ åաւանիներ՝ մեռած են սովէն եւ մեր ձեռքով Հողին աւանդած ենք: ինչåէ՞ս անւարբեր մնանք եւ ինչåէ՞ս աåրինք, քանի որ Հացադինն օրըսւօրէ կը բարձրանայ: 250 ւունէ բաղկացեալ դիւղի մը լոկ 6-7 լուծք կ'ելնէ, եւ այդ արդիւնքով Հաղարաւոր անձինք åիւի աåրին. օրական åաւառ մը Հացի ախը կը քաչէ ժողովուրդը. օդնեցէ՛ք մեղ, աåրելու Համար մինչեւ դարուն»2: Բաղեչ քաղաքից մեկ ժամ Հեռավորությունից դեåի Հարավ սկսվում են անվերջ անւառներ, որոնք մչւական եկամւի աղբյուր էին չքավորների Համար: Սովյալների ն թչվառների բաղմա1

«Վւակ», ‹ 7, 11 Հունվարի 1908 թ.: «Մչակ», ‹ 1, 4 մայիսի 1908 թ.:

թիվ խմբեր սովոր էին այդ անւառներից ÷այւ Հավաքել ն քաղաքում ծախելով՝ օրական մի քանի ղրուչ չաՀել: Սակայն այդ դործով ղբաղվող Հայերին 1908 թ. սկղբներին արդելեցին այլնս անւառ մւնել: իսկ եթե որնէ Հայ անւառ էր մւնում, քուրդ ավաղակներն անխնա ծեծում էին նրան, խլում դրåանի վերջին ղրուչը (եթե կար) ն բռնի սւիåում իրեն ծառա լինել: «Հնչակը» դրում էր. «Առանց չա÷աղանցութեան կարելի է ըսել, որ Հարիւրաւորներու կը Հասնի այդåիսիներու թիւը»1: Գյուղերից ամբողջ ընւանիքներ մեկ-երկու օրով դուրս էին դալիս դաչւերը, բարձրանում լեռները, ն թա÷առելով Հավաքում էին մի քիչ կանաչեղեն կամ խավարծիլ, բերում քաղաք՝ ծախելու: Տուն վերադառնալիս, ճանաåարՀին, քրդերը դաւարկում էին նրանց խղճուկ դրåանները՝ քաղցի դաւաåարւելով ւանն սåասող սովաւանջ մանուկներին: իչխանություններին դիմելն ու դոՀացում սւանալն անկարելի բան էր: 1908 թ. դարնանը միայն դաչւի կանաչեղենով աåրողներից չաւերը նվաղելով Հրաժեչւ էին ւալիս կյանքին, իսկ սովյալների Հիմնական մասը, կողոåւված ու բացարձակաåես ղուրկ աåրուսւի միջոցներից, դաղթում էր Հարավ՝ Դիարբեքիրի կողմերը, ուր իրենց սåասում էին թչվառությունն ու անարդանքը: Սովն ընդդրկել էր քաղաքների Հայության ներքնախավերին: Մի Հայաբնակ դյուղաքաղաքից Եդիåւոսի Հայկական բարեդործական ընդՀանուր միությանն ուղարկված նամակում կային Հեւնյալ սրւառուչ ւողերը. «Եկեղեցւոյս քաՀանաներէն մէկը՝ կարօւեալի մը ւունը այցելութեան կ'երթայ: Ընւանիքը կը բաղկանայ եղեր 4-5 Հոդիէ, որոնք նոյնիսկ չունէին օրական չորաբեկ Հացը: Անչա÷աՀաս ղաւակացը Համար ւաքցուցած են լոկ ջուր. åղւիկները երկու դաւաթ խմելէ յեւոյ դեռ չկչւանալով կ'ըսեն. «Մայրի՛կ, Հաւ մըն ալ խմելու ըլլանք՝ արդեօք կը կչւանա՞նք»: Սոյն ցաւալի դրուադը յիչեալ քաՀանան արւասուալից åաւմեր է իբր ականաւես եւ ականջալուր...»2:

Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908, էջ 58-59: ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 2, դ. 1194, թ. 6:

Միայն Վանի Այդեսւանում մի կւոր չոր Հացի կարույալների թիվը 2500 էր: Դրությունը քանի դնում սոսկալի էր դառնում: Արդեն մարւ ամսին ծայր էր ւվել սովամաՀությունը: Այդ Հսկայական թվի բացարձակ մեծամասնությունը, սովոր չլինելով մուրալուն, լռիկ-մնջիկ, ÷ակված էր խուլ անկյուններում, օրերով անոթի էր մնում ն ուժասåառ լինում: Դարավոր նամուսն ու ամոթխածությունը սւիåում էին Հայ ընւանիքին դերադասել մաՀը, քան դուրս դալ մուրալու: Նåասւամաւույց Հանձնաժողովի անդամներն սւիåված էին åււվել խուլ անկյուններում ն Հնար եղած չա÷ով օդնության Հասնել թչվառներին: Վան-Վասåուրականի դաչնակցական ղեկավար դործիչներից Մաւթեոսն իր Հուչերում մի սրւաճմլիկ ւեսարան է նկարադրել, որին նա ականաւես է եղել կոմսի մու: «Յանկարծ ներս է խուժում մեր սենեակը մի ւարիքաւոր կին ու դեւնի վրայ ÷ռուելով, դրկում է կոմսի ուքերը եւ օդնութիւն-դթութիւն խնդրում իր անօթութիւնից մեռնող ղաւակների Համար: Բոլորս յանկարծակիի եկած, յուղուած ենք մինչեւ արցունքներ արցունքներ ոչ միայն խղճաՀարութեան, այլեւ ղայրոյթի ու կաւաղութեան, թէ մինչեւ ե՞րբ åէւք է չարունակուի այս դրութիւնը, երբ այնւեղ, մի քանի Հարիւր քայլի վրայ, Հաղարաւոր չա÷երով ցորենն է դիղուած...»: Հուչադիրը նկաւի ուներ Վանի Հայ Հարուսւներին, որոնք չնայած կաղմակերåության բոլոր Հորդորներին, որնէ օդնութիւն չէին Հասցնում իրենց սովաւանջ աղդակիցներին: Մի ուրիչ անդամ, երբ Արամ Մանուկյանի մու սովյալների մասին խոսակցություն է լինում, Մաւթեոսի ն նրա միջն ւեղի է ունենում Հեւնյալ ղրույցը. «- Պարո՛ն Արամ, ասացէ՛ք խնդրեմ, ունեւոր դասից քանի՞ ւուն կը լինի Վանայ մէջ: - Տասը ընւանիք կայ, որոնցից ամէն մէկը կէս միլիոնի Հարսւութիւն ունի: - Ուրեմն անչուչւ մի Հաղար ընւանիք էլ կայ, որոնցից ամէն մէկը աåաՀով դրութեան մէջ է ւնւեսաåէս: - Այո՛, կայ:

- Երբ այդåէս է, ինչո՞ւ յաւկաåէս մի յանձնախումբ չլինի, որը ղբաղուէր միմիայն այդ ունեւոր դասից միջոցներ Հայթայթելու դործով: - ԱրՀեսւական միջոցով սովը չի վերանայ: - Ա՛յ քեղ ւարօրինակ բան, այդ ո՛վ չդիւէ, որ արՀեսւական միջոցներով չեն վերանայ ժողովուրդեան թչուառութիւնները: Բայց չէ՞ որ այս րոåէիս մեռնողը ժողովուրդն է, չէ՞ որ մի Հնարք է Հարկաւոր դոնէ առ ժամանակ ÷րկելու նրան մաՀից... Հաåա ի՞նչ åիւի լինի սրա վերջը»: «Ներկայումս թիւրքաՀայ յեղա÷ոխական չարժումը անց է կացնում մի անօրինակ ճդնաժամ,- դրում էր «Երկրի ձայնը» թերթը:- Հայ ժողովրդի բոլոր խաւերը ւենդու կերåով ղբաղուած են Հին արժէքների վերաքննութեամբ: Եւ ուչադրաւ երեւոյթ՝ բոլորի եղրակացութիւնը յանդում է մի կէւի. այն՝ որ չէ կարելի դործել այսուՀեւեւ միեւնոյն ցաւալի թեթեւամւութեամբ, միեւնոյն վւանդաւոր կարճաւեսութեամբ: ԹիւրքաՀայ ժողովուրդը - մանաւանդ նրա իրաւաղուրկ, ւանջուող դասակարդերը - դւնւում է օրՀասական դրութեան մէջ: Սնանկ ու ոճրադործ ռէժիմի սանձարձակ Հալածանքներն ու կեղեքումները, ւնւեսական Համաւարած ւադնաåը, բնական ու արՀեսւական սովը եւ այդ սովի ճիրաններից աղաւուելու Համար Համաճարակի բնոյթ սւացած դաղթը, թիւրքաՀայութիւնը դարձրել են մի անյոյս Հիւանդ»1: Հենց այդ ՀուսաՀաւությունն էր åաւճառը, որ Հայ բնակչությունը ÷որձում էր դւնել մի այլ ելք. խոսքն օւարաՀåաւակության (թերքի թեբաա) ձդւումն էր, որ անսովոր արադությամբ աճում էր: կրոնա÷ոխության անՀրաժեչւության մասին չչուկներն ավելի ու ավելի էին ւարածվում Հայասւանի խորքերում2: ԹուրքաՀայասւանում սւեղծված սոսկալի վիճակը դարձել

«Երկրի ձայնը», ‹ 23, 4 նոյեմբերի 1907 թ.: Տե՛ս «Վւակ», ‹ 7, 11 Հունվարի 1908 թ.:

էր Հայ մամուլի ն դրականության Հերթական խնդիրը: Թերթերն ու Հանդեսները ւադնաå էին բարձրացնում, բայց սովյալ Հայը դրանով չէր Հադենում: Սւեղծված կացությունը մւաՀոդում էր կ. Պոլսի Հայկական իչխանություններին, կովկասի Հայկական կաղմակերåություններին: ինչåես նչվել է վերը, ԹուրքաՀայասւանում Հունձքերի åակասությունը, թուրքերի ն Հաւկաåես քրդերի կողմից արւերի åարբերաբար ՀրդեՀումները Մկրւիչ Ա Խրիմյանին դեռնս 1907 թ. մայիսին սւիåել էին կաթողիկոսական կոնդակով սւեղծել Հանդանակիչ մասնաժողով՝ նսւավայր ունենալով Թիֆլիսը: Սկսելով իր դործունեությունը, Հանդանակիչ մասնաժողովը դիմեց Հայ Հասարակության բոլոր խավերին՝ կոչ անելով չղլանալ իրենց լիաբուռն նåասւները Հաւկացնել Խրիմյան Հայրիկի անունը կրող ֆոնդին՝ ԹուրքաՀայասւանի՝ սովից ւառաåող Հայության ցավերը դոնե մի ÷ոքր ամոքելու Համար: Բայց Հանդանակած դումարները, որքան էլ չոչա÷ելի լինեին, անկարող էին ՀաղթաՀարելու սովը կամ դոնե մեղմելու ԹուրքաՀայասւանի ծով կարիքները, քանի որ Հաց չունեցողները Հաչվվում էին Հարյուր Հաղարներով: Թուրքական կառավարությունն օդնության ձեռք չէր մեկնում, որովՀեւն Հայոց ղանդվածային սովը Համաåաւասխանում էր Հայասւանը Հայաթա÷ելու իր ծրադրին, իսկ քրդերը չարունակում էին åաւուՀասել սովյալ Հայությանը՝ նրանից խլելով վերջին åաւառը: Հայ դյուղացին չարիքին Հակառակելու այլնս ուժ չուներ: Գյուղերից քչերում նրանք Հաւուկենւ ղենք ունեին, անկաղմակերå էին, խեղճ ու կրակ ն ընդՀանրաåես դերադասում էին այլնս չդիմադրել չարին: ԱբդուլՀամիդյան երեսնամյա բռնաåեւության անիծյալ Հալածանքը, անդադար սåանություններն ու կողոåոււները Հայության մեծամասնության մեջ ծնունդ էր ւվել սւորադասության բարդույթի: Դա բնորոչվում էր սւըրկախւի ուրույն Հոդեբանական նչանակներով, որոնք այնքա՛ն նվասւացուցիչ էին ու անåաւվաբեր Հայ ժողովրդի ասåեւական անցյալին:

Արխիվային մի նյութում նկարադրված է ս. կարաåեւի վանքին մերձակա դյուղերից մեկը եկած մի Հայ խմբաåեւի ղրույցը ւեղի քաՀանայի ն երնելիների Հեւ: «- Այս դիւղը ամէնքդ ալ Հա՞յ էք: - Հրամանք ես, աղա՛. իսկի ուրիչ աղդ չկայ: - Շաւ լա՛ւ. քանի՞ ւնուոր էք: - Երկու Հարիւր ւնուոր ենք: - Մօւի [քիւրւ] դիւղացիները ինչåէ՞ս կ'աåրին ձեղի Հեւ: - Ա՛խ, էդ մի՛ Հարցներ, ղուրåա՛ն. ի՞նչ ասիս, որ դլխընիս չի բերին. լծկաննիս կը դողնան, ոչխարնիս կը դողնան, ցորնի, խուի դէղերնիս կը վառեն... - ինչո՞ւ թոյլ կու ւաք, որ այդ բաներն ընեն ձեղի: - ի՞նչ ընենք, թոյլ չի ւանք: - կառավարութիւն չի կա՞յ. բողոքեցէ՛ք: - Հաղար անդամ էլ բողոքեր ենք. լսող չի կայ: - Ուրեմն, այն ժամանակ åաչւåանեցէ՛ք դուք ձեղ եւ ձեր սւացուածքը: - Լաւ կ'ըսես, ամա մենք այնåէս բաներ սովրած չենք, Հայու վայել չէ՛ թալնել, ղարնել եւն.: Աւեւարանը Հրաման կու ւա՞յ այդåէս դործերու: - Աղէկ, Աւեւարանը Հրաման կու ւա՞յ, որ ձեր մալը դողնան եւ դուք յիմարի åէս լռէք: - Բայց, աղա՛, Աւեւարանը դրուկ է, թէ մէկ երեսիդ թէ ղարկեն, ղմիւսը դարձուք: - Այդ չիւակ է, դրուկ է, բայց դրուկ չէ՛ թէ երբ ոչխարդ դողնան՝ ձայն մի՛ Հաներ. դրուկ չէ՛, թէ երբ ցորենդ վառեն, աղջիկդ ÷ախցնեն՝ ձայն մի՛ Հաներ: Ուրեմն, եթէ օր մը åաւաՀի որ մէկը, Հայ կամ քիւրւ, քեղ աåւակէ, ձայն մի՛ Հաներ, որ Աւեւարանի խօսքը չի կուրես, բայց երբ դլխուդ ղարնէ, դուն ալ անոր դլխուն ղա՛րկ. երբ աչքդ Հանէ, դուն ալ անոր աչքը Հանէ՛, երբ ոչխարդ դողնայ, դուն ալ անոր կովը դողցի՛ր. ասոնց Հիչ մէկին Համար Աւեւարանի մէջ արդելք չի կայ: Աւեւարանը մինակ աåւակի մը Համար Հրաման կ'ընէ ներել, եթէ աåւակը կրկնուի, ընելիքիդ մէջ քեղ աղաւ կը թողու: - Հա՛, վուալլա՛Հ, աղան ւրուսւ կը խօսի,- կ'ըսէ մէկը, որուն

չաւեր կը ձայնակցին. եւ ուրիչ մը, աւելի ւարիքու, խօսքը մէկ կողմ սմքած քաՀանային ուղղելով կ'ըսէ. - Տօ՛, ւնաչէն ւէրւէ՛ր, յորի՞ իսկի ձէն չես Հաներ. աղային ըսածը ղո՞րդ է, թէ՞ չէ: - Ղո՛րդ է, ղուրåա՛ն, ղո՛րդ է, Աւեւարանի մէջ դողերուն ձէն մի՛ Հաներ դրուկ չէ: - Օր Հըմալ (այնåես:- Հ. Ս.) է, յորի՞ Հէր էսօր չես ասիլ, օր դինանք, իմնանք, ւնաքա՛նդ: - Ե՞րբ Հարցուցիք ու չըսի, օրՀնա՛ծ...»1: Այս երկխոսությունն ակնՀայւորեն ցույց է ւալիս ոչ միայն թուրքաՀայ դյուղացիներից չաւերի միջնադարյան Հեւամնացությունը, այլն Հայկական քաղաքական կուսակցությունների՝ նրանց չրջանում ւարած աչխաւանքների անբավարար արդյունավեւությունը:

ՀԵՌՎիՑ ԵկՈՂ ՍՓՈՓիԶ ՁԱՅՆԵՐ

ԹուրքաՀայ սովյալների վիճակը, նրանց դլխին թա÷վող արՀավիրքները չարունակում էին Հուղել նան Հայ ժողովրդի եվրոåացի բարեկամներին, որոնք իրենց Հոդվածներով, դրություններով ու նամակներով Հուսադրում էին նրանց՝ դիմանալ ու ՀաղթաՀարել իրենց բաժին ընկած ծանր ւառաåանքը: Նրանք Հույս էին Հայւնում, որ Հայ ժողովրդի չարչարանքները, նրա թա÷ած արյունը ղուր չեն անցնելու ն վաղ թե ուչ նա դիմավորելու է աղաւության արչալույսը: ԱՀա՛ Հաւվածներ Հայւնի Հայասեր դերմանուՀի իլղե Ֆրաåանի Հոդեցունց նամակից, որ 1908 թ. Հունիսին նա ուղարկել է Ժնն՝ «Դրօչակի» խմբադրություն: Նամակը ւåադրվել է կ. Պոլսի դաչնակցականների «Աղդակ» թերթում: Սկղբում իլղե Ֆրաåանը Շիլլերի «ՎիլՀելմ Տելից» մեջբերել էր այս ւողերը. Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 3, վավ. 635, թթ. 4-5:

«Դժբախւ Հալածվածն այս աչխարՀում իրավունք երբեք չի ունենում, Երբ լուծը անարդ բռնության Այլնս դառնում է անւանելի Սւրուկը ձեռքերն երկինք է մեկնում, Համարձակորեն այնւեղից խլում Հավիւենական իրավունքներն իր, Որոնք երկնային ասւղերի նման Անչարժ, անվախճան ÷արած անՀունին, Տենչում են դրկել իրենց Հասնողին: Մարդկության նախկին օրերն ենք Հիչում, Երբ մարդը մարդու արյունն է ոթում: Հիմա էլ եթե ուրիչ ճար չունենք, Սւիåված կրկին սրին ենք դիմում, Պաչւåանում ենք մեր Հայրենի Հողը, Եվ ասւվածային մեր իրավունքը»՞:

ԱյնուՀեւն Հեւնում էր Ֆրաåանի խոսքը: Նա դրում էր. «Բնած թէ արթուն ժամանակ Հալածում է ինձ դժբախւ, բռնաբարուած, եւրոåական քրիսւոնեայ աղդերից անարդօրէն ու դաւաճանօրէն լքուած Հայասւանի արիւնու ուրուականը: Հայերի կրած ւառաåանքները արւայայււում են ընդվղումի մի աղաղակով, օդնութեա՛ն ու վրէժխնդրութեա՛ն մի միայնակ կոչումով, եւ իմ բանականութիւնը չի ուղում Հասկանալ, իմ սիրւը չի ուղում Հաւաւալ, որ այդ ղարՀուրելի աղաղակը ոչ մի արձադանք չի դւնում իմ Հայրենիքում, որ Գերմանիան այսօր Հանդիսանում է åաղ, անկենդան մի աåառաժ, որից չի կարելի ակնկալել ոչ մի կարեկցութիւն դէåի ւանջուողները, ոչ մի Հասկացողութիւն յուսաՀաւ մաքառողների Համար, ոչ մի ոդեւորութիւն դիւցաղնաբար նաՀաւակուողների դիմաց: Օդնու՞ Բնադրից «Դրօչակի» կաւարած թարդմանությունը Համեմաւել ենք «ՎիլՀելմ Տելի» ռուսերեն թարդմանության Հեւ ն անՀամաåաւասխանությունները չւկել:- Հեղ.:

թեան մասին խօսք անդամ չի կարող լինել»1: ԳերմանուՀի Հայասերը նչում էր, որ այսåես կոչված քաղաքակիրթ Եվրոåան ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ մի Հսկա Հնավաճառանոց, որի նåաւակը մեկն է՝ ծախել ու չաՀել: Շուկայի այդ ժխորի մեջ երբեք չեն լսվել մարդկայնության, արդարության, ըմբոսւացման ձայներ: Եվրոåան մի ծեր է, որի երակներում Հոսում է դալկացած արյուն: «իսկ դուք,- դրում էր իլղե Ֆրաåանը,- մինչեւ նախնական առասåելական ժամանակները Հասնող ձեր ժողովուրդը, մեղ Հեւ Համեմաւած՝ արիւնով թարմ է, երիւասարդ: Դուք դեռ ունեք Հերոսներ, դուք ունեք նաՀաւակներ, որոնք չողչողում են ասւղերի åէս մեծ ու åայծառ, ամենաարիւնու երկնակամարի ւակ: ԱմենաաՀռելի խժդժութիւնների ներքոյ, աչխարՀիս ամենաւմարդի ճնչումների ւակ՝ Հայասւանի մէջ ծնունդ են առել դործեր բիբլիական կչռի ու մեծութեան: Ես ուսումնասիրել եմ Հայոց ւառաåանքների ու նաՀաւակութեան սոսկալի ւեղեկադիրները, եւ մինչդեռ իմ սիրւը արիւնոււում էր Հանդէå Հալածուածների ու մորթուածների ճակաւադրին՝ ես միաժամանակ ցնցւում էի Հիացմունքից ու բերկրանքից: Մի Հոյակաå դրամա էր ներկայանում իմ առջեւ: Մի կողմից՝ արիւնռուչւ, անասնական ամբարւաւանութիւն ու մոլեռանդ բարբարոսութիւն, միւս կողմից՝ անձնուրաց ղոՀողութիւն, երկաթէ դիմացկունութիւն մի յառաջդիմական, բարձր քաղաքակրթութեան ձդւող, մեծաåէս օժւուած աղդութեան»1: Ֆրաåանին ղարմանք ու Հիացմունք են åարդնել ոչ Հեռավոր անցյալում Հայ մարդու խիղախությունն ու անձնաղոՀությունը, որոնք նա Համարում էր աղդի բնաւուր Հաւկությունը ն որոնք åեւք է կրկին դրսնորվեն Հերոսական նոր սլացքներով: «Ես,- նչում էր նա,- ւեսել եմ Հայ Հերոսների եւ նաՀաւակների åաւկերները - Հերոսներ, որոնք չէին խոնարՀւում, չէին անձնաւուր լինում, որոնց չէր սարսա÷եցնում ո՛չ մոլեռանդութիւնը եւ ո՛չ էլ վայրադութիւնը, եւ որոնց ÷առաՀեղ

«Աղդակ», ‹ 2, 22 դեկւեմբերի 1908 թ. (4 Հունվարի 1909 թ.): Նույն ւեղում:

կեանքն ու åանծալի նաՀաւակումը վկայ են մի անընկճելի, ինքնակալ ժողովրդային ոյժի, վկայ են Հայկական ցեղի անջնջելիութեան: Պաւկերներ ֆիղիքական ոյժի ու արիութեան, եւ åաւկերներ՝ ընւիր դեղեցկութեան: Այդ երիւասարդները իրենց դանդրաւոր մօրուքներով, սուր եւ ցայւուն դիմադծերով, լի վճռականութեամբ եւ խւացած կամեցողութեամբ, այդ åաւանիները, դրեթէ ւակաւին մանուկներ՝ խոչոր, նրբադեղ, կեանք ու ոդի կայծակող աչքերով...»1: ԳերմանուՀուն դերել էր Հաւկաåես Հայ կնոջ կերåարը, որåիսին նա որնէ ւեղ չէր ւեսել: «Հաåա Հայ կիները, այդ քաջարի, մեր եւրոåուՀիներից միանդամայն ւարբեր՝ չնորՀալի սերունդը: Նրանք չե՞ն, որ կաւարել են դործեր, որոնց åաւմելու միջոցին սրւեր են բաբախում: Ոչ մի բանասւեղծ չէր կարող յղանալ աւելի ղօրեղ մի բան, քան վրէժխնդրութեան այն դործը որ կաւարեց մանկաՀասակ, աներկիւղ Եսթերը, սե÷ական ձեռքով դաչունաղարկ անելով իր åաւիւը բռնաբարող քրդական åեւ՝ Շէրիֆ աղային: Յաւերժական ÷ա՛ռք նրա անուան ու յիչաւակին: Յաւերժական ÷առք նաեւ այն Հայ կիներուն, որոնք խիղախեցին քանդել Սասունի լեռնավայրում կառուցուած ղօրանոցները: ... Բայց ÷առքի ÷այլը ճառադայթում է նաեւ այն Հայ կանանց վրայ, որոնք յուսաՀաւութիւնից մաՀ էին ÷նւռում, որոնք ձեռք-ձեռքի ւուած, չարան-չարան նեււում էին Ե÷րաւի ալիքները՝ իրենց սե÷ական մաՀով մեռնելու Համար եւ ոչ այն մաՀով, որ åաւրասւում էր անողորմ, ւմարդի թչնամին»2: Հայ աղդին նվիրված այս ներբողը նրա դաւի Հեւնողական åաչւåան իլղե Ֆրաåանը վերջացնում էր այս խոսքերով. «Եւ մինչ իմ սիրւը կսկծում է այդքան աղնիւ ոչնչացուած կեանքերի, այդքան Հåարւ թա÷ուած արիւնի դիմաց՝ մի ս÷ո÷իչ միւք է ÷այլաւակում իմ դլխում, Հասւաւուն մի յոյս՝ որ Հայ աղդի վիճակը յուսաՀաւական չէ, որ անկարելի է յուսա1

«Աղդակ», ‹ 2, 22 դեկւեմբերի 1908 թ. (4 Հունվարի 1909 թ.): Նույն ւեղում:

Հաւուել մի աղդի ճակաւադրից, որն ընդունակ է արւադրել այդåիսի դէմքեր: ... Հայերը իրենց սքանչելի մւաւոր յաւկութիւններով եւ Հաղարաւոր ւարիների ընթացքում Հասւաւած ճկունութեամբ՝ մի ժողովուրդ են, որին åաւկանում է աåադան Փոքր Ասիայում: Այդåէս լինելու է: Այդåէս åէւք է լինի: Եթէ ուրիչները թնդանօթներ ունեն, Հայերը ունեն ուղեղներ. իսկ åաւմութիւնը կաղմւում է ոչ թէ թնդանօթներով, այլ՝ ուղեղներով: իւրաքանչիւր մի քար ղէնք է դառնում Հէնց որ մի ժողովուրդ աåսւամբում է իր ՀարսւաՀարիչներին ոչնչացնելու Համար»1: Բացառիկ աղնիվ այս դերմանուՀու կանխաւեսումն, ավա՛ղ, իրականություն չէր դառնալու: Հայերն ինչåե՞ս, ի՞նչ միջոցներով կարող են աղաւվել թուրք-քրդական ՀարսւաՀարումից ու կուորածներից: Այդ Հարցերը մնում էին օդից կախված: Ֆրաåանը միայն Հեւնյալ åաւասխանն ուներ. եթե թուրքը ն քուրդը քաղաքակրթվեն, աåա կամավոր կՀրաժարվեն այն ամոթալի կենսաձնից, որի åայմաններում աåրում են: Նրանք ի վերջո Հրաժարվելու են անմարդկային բռնություններից, ուրիչներին ւանջանք ու ցավ åաւճառելուց, որոնք Հեւնանք են ւդիւության ու դեղեցկությունն ըմբռնելու անկաւար ընդունակությունների: Այդ ժամանակ՝ Հայերն աղաւ չունչ կքաչեն2: Բայց որքա՞ն կւնի նրանց քաղաքակրթվելու ժամանակը: Տասնամյակնե՞ր, դարե՞ր... Տիկին իլղե Ֆրաåանի այս նամակը Հայւնի դրողի, արվեսւաբանի ն Հրաåարակախոսի կարաåի վերջին ճիչերից մեկն էր՝ լեցուն թախիծով ն Հույսով: Շոււով, ընդամենը մի քանի ամիս անց, նա Հրաժեչւ էր ւալու կյանքին3:

«Աղդակ», ‹ 2, 22 դեկւեմբերի 1908 թ. (4 Հունվարի 1909 թ.): Նույն ւեղում, ւե՛ս նան ‹ 3, 29 դեկւեմբերի 1908 թ. (11 Հունվարի 1909 թ.): Նույն ւեղում, ‹ 3, 29 դեկւեմբերի 1908 թ. (11 Հունվարի 1909 թ.):

ՊԱՐՍկԱՍՏԱՆԸ ԵՐկՈՒՆԲի ՄԵԶ:

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՎԵՐԱՃՈՒՄԸ

ՀԱկԱՄիԱՊԵՏԱկԱՆ ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅԱՆ

1907 թ. երկրորդ կեսը բախւորոչ ժամանակաչրջաններից մեկն էր åարսկական սաՀմանադրական չարժման Համար: Պարսիկ ժողովուրդը դւնվում էր երկու կրակի արանքում: Մի կողմից ներքին բռնակալական ռեժիմն էր, որն սåառնում էր խեղդել աղաւադրական չարժումը, մյուս կողմից՝ թուրքերի դնալով ուժեղացող ունձդություններն էին Պարսկասւանի նկաւմամբ: Անցնելով սաՀմանադիծը, օսմանյան նախաՀարձակ ղորքերը խնդիր ունեին ասւիճանաբար դրավել åարսկական սաՀմանամերձ Հողերը, դյուղերն ու քաղաքները: 1907 թ. ամռանը Պարսկասւանն սւացավ մի ուրիչ ծանր Հարված նս, որն արւաՀայւվեց այդ երկրի նկաւմամբ անդլոռուսական դաւավճռի ւեսքով:

ԱՆԳԼՈ-ՌՈՒՍԱկԱՆ ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ՊԱՐՍկԱՍՏԱՆԸ

Միջաղդային քաղաքական մեծ մարւակրկեսում կես դարուց ի վեր աչխարՀն ականաւես էր երկու վաղեմի ախոյանների՝ Ռուսասւանի ն Մեծ Բրիւանիայի դաժան մրցակցությանը: Հանուն քաղաքական դերակայության նրանց Հակառակությունները Հաւկաåես անղիջում էին ասիական մայրցամաքում: Այսւեղ նրանք մերթ Հոչուում էին արնելյան անկախ, բայց ղարդացման ընթացքից Հեւ մնացած åեւություններին ն «աղաւում» այնւեղ բռնա÷ակված մանր աղդերին, մերթ իրենց կաւաղի Հակամարւությամբ նåասւում այդ åեւությունների ւարածքային ամբողջականության åաՀåանմանը՝ åինդ կռելով Հåաւակ աղդերի չղթաները: - Միջին ն Փոքր Ասիայում,- դրում էր ՀովՀ. Թումանյանը,«աչխարՀքի էս երկու Հղորների չաՀերն ու աղդեցությունները

վաղուց են իրար դեմուդեմ եկել...»1: Ռուսասւանը ձդւում էր դեåի Պարսից ծոց, իսկ այնւեղից ընդամենը մի քայլ էր դեåի բրիւանական դաղութային կայսրության ամենաՀամեղ åաւառը՝ Հնդկասւան: իր Հերթին՝ Անդլիան, որը միչւ աչխաւել է Ռուսասւանի դեմ սւեղծել մի անանցանելի åաւվար ն նրա Հղորացման ու ծավալման առաջն առնել, ջանում էր չարժվել դեåի Հյուսիս, որåեսղի իր Հակառակորդի Հեւ կռվի մեջ մւնի որքան Հնարավոր է Հնդկասւանից Հեռու: Պարսկասւան-Աֆղանսւան ւարածաչրջանում իրենց դաղութային սաՀմանների ընդարձակման ընթացքում Մեծ Բրիւանիան ն Ռուսասւանն արադորեն մուենում էին ճակաւադրական ընդՀարման, այնåես, ինչåես կբախվեին Հանդիåակաց ուղղությամբ սուրացող երկու դնացքները: Բայց միմյանց դեմ Հանդիման կանդնած երկու դերåեւությունների չաՀերի միջն բուֆերի åես ընկած էր «Առյուծի ու Արնի երկիր» Պարսկասւանը: Պարսից չաՀնչաՀերն ավանդաբար Հակված էին դեåի Ռուսասւան, իսկ ռուս Հրամանաւարների ուսուցանած ու ղեկավարած կաղակային բրիդադի միջոցով ցարական կառավարությունը սաւար էր ղաջարական արքայաւոՀմին: Այդ ն այլ åաւճառներով ԹեՀրանում չաւ ուժեղ էր ռուսական քաղաքական աղդեցությունը: Նույնիսկ Հարնան Միջին Ասիան Ռուսասւանի նվաճելուց Հեւո էլ åարսից չաՀնչաՀերի մու երկյուղ չկար Պեւերբուրդի նկաւմամբ: Բայց երկու դերւերությունների Հարաբերություններն ասւիճանաբար ÷ոխվում էին: Այդ Հարաբերությունները Հաւկաåես Հեղաչրջեցին Մանջուրիայում Ռուսասւանի կրած կործանիչ åարւությունները ն ռուսական մեծ Հեղա÷ոխությունը: Խոցված ու Հմայքից ընկած Ռուսասւանն այլնս չէր կարող ւեսանելի աåադայում մւածել Հեռուներում նոր նվաճումներ

ՀովՀաննես Թումանյան, Երկերի լիակաւար ժողովածու 10 Հաւորով, Հաւոր յոթերորդ, Բննադաւություն ն Հրաåարակախոսություն, 1913-1922, ՀՀ ԳԱԱ «Գիւություն» Հրաւարակչություն, Երնան, 1995, էջ 14:

կաւարելու մասին: Նա այլնս վւանդ չէր ներկայացնում Մեծ Բրիւանիայի ասիական ւիրույթների Համար: Այս åայմաններում նրա նկաւմամբ Մեծ Բրիւանիայի քաղաքական մւածումների մեջ նչանակալի ւեղաչարժեր ուրվադծվեցին: Մյուս կողմից, մի ուրիչ վւանդավոր ուժ՝ Գերմանիան, ավելի ու ավելի Հասւաւակամ էր մւնում ՀամաչխարՀային մրցասåարեղ: Այս երկիրը դիվանադիւական Հնարքներով արդեն մի չարք ÷այլուն դործարքներ էր կնքել Թուրքիայի սուլթանական կառավարության Հեւ, ձեռք բերել դերչաՀավեւ կոնցեսիաներ, որոնց թվում առաջինը Բեռլին-Բաղդադ երկաթուղու մեծ ձեռնարկն էր: Գերմանիան արադորեն աճում էր ոչ միայն որåես առնւրաարդյունաբերական Հսկա, այլն որåես վիթխարի ռաղմական ուժ: Մեծ Բրիւանիայի Համար Հաւկաåես չաւ վւանդավոր էր, որ Գերմանիան արդեն Հասցրել էր սւեղծել ռաղմական åաւկառելի նավաւորմ, որն սåառնում էր նրանից խլել ծովերի վրայի ւիրակալությունը: Բնական է, որ Մեծ Բրիւանիան վւանդված էր ւեսնում դեåի ասիական դաղութները ւանող ավանդական ծովուղիները, այդ թվում՝ իր կենսական չաՀերի åաչւåանության Համար չաւ կարնոր Պարսից ծոցը: Գերմանիայի սրարչավ առաջադիմությունը խոչընդուելու Համար՝ ծովերի թադուՀին վերջ դրեց իր «վեՀաåանծ մեկուսացմանը» ն սկսեց դաչնակիցներ ու բարեկամներ ÷նւրել: Նա դաչնակցեց Ճաåոնիային ն Համաձայնության ամուր կաåեր կռեց Ֆրանսիայի Հեւ: Բրիւանացի քաղաքադեւները դրանով չդոՀացան: Մամուլն սկսեց բարձրաձայն քարողել անդլո-ռուսական Համաձայնություն կնքելու օդւին: իր Հերթին, ռուսական մամուլը սաւարեց անդլո-ռուսական երկխոսությանը, քանի որ Պեւերբուրդում նս սկսել էին չաւ անՀանդսւանալ դերմանական վւանդից: Գերմանիան դնալով ավելի ու ավելի ղորեղ ներդործությամբ Բոսֆորի ա÷երից դուրս էր մղում ռուսական աղդեցությունը՝ կաւարելաåես ւեր դառնալով սուլթան Աբդուլ Համիդի կամքին: Մեծ Բրիւանիայի ն Ռուսասւանի չաՀերի Համընկնումը åաւմական անակնկալ առաջ բերեց: Եվ աՀա՝ երկու Հսկա,

մրցակից ախոյանները ձեռք մեկնեցին միմյանց՝ ÷որձելով բարեկամ դառնալ: Բայց նույնիսկ ռուս-անդլիական նախկին լարված Հարաբերությունների թուլացման åայմաններում բրիւանական իչխանություններն ամեն ինչ անում էին խարխլելու Ռուսասւանի աղդեցությունը Պարսկասւանում: Օդւվելով երկրում աչխուժացող սաՀմանադրական չարժումից, նան նåաւակ ունենալով åարսից չաՀին ն կառավարությանը կւրել Ռուսասւանից, բրիւանացիները Հաւկաåես օդւադործելով իրենց ավանդական դիվանադիւության Հարուսւ ղինանոցը, կարողացան ուղղակի կաå Հասւաւել ժողովրդի Հեւ՝ եռանդուն աջակցելով նրա աղաւադրական åայքարին: Դա արւակարդ բարձրացրեց Անդլիայի Հեղինակությունը ոչ միայն երկրի Հարավում, այլն Հյուսիսային Պարսկասւանում, դրանով իսկ 10 միլիոնանոց åարսիկ ժողովրդի մու սւեղծելով ւåավորություն, թե Անդլիան իր Հավաւարիմ դաչնակիցն է: Այլ խոսքով՝ առկա էր ւարօրինակ վիճակ. Ռուսասւանը åարսկական իչխանությունների åաՀաåանն ու դաչնակիցն էր ն Մեծ Բրիւանիայի մրցակիցը, իսկ վերջինս åարսիկ ժողովրդի «դաչնակիցն» էր ն åարսկական իչխանությունների «Հակառակորդը»: Բայց åարսկական աղաւադրական չարժման Հեւ Մեծ Բրիւանիայի դիվանադիւական խաղերը երկար չւնեցին: Մեծ Բրիւանիան սաՀմանադրական չարժման ղարդացմանը սաւարում էր Պարսկասւանի միայն Հյուսիսային մարղերում ն չարժումը ամբողջ ուժով դաժանորեն ճնչում էր Հնդկասւանին սաՀմանակից Հարավային նաՀանդներում, երկյուղ ունենալով, որ ողջ Պարսկասւանում աղաւադրական չարժման ւարածումն անխուսա÷ելիորեն ղարկ կւար Հեղա÷ոխական չարժմանը Հնդկասւանում: Եվ այսåես, մի կողմից Հնդկասւանի 300 միլիոնանոց բնակչության Հեղա÷ոխական չարժման աճը, մյուս կողմից Գերմանիայի Հանդեå ունեցած վախը Մեծ Բրիւանիային սւիåեցին ոչ միայն մերձենալ Ռուսասւանին, այլն նրա Հեւ մւնել ռաղմաքաղաքական դաչինքի մեջ: Դեռնս 1906 թ. աչնանը Ռուսասւանի արւաքին դործերի

նախարար իղվոլսկին Համաձայնություն էր ւվել Պարսկասւանը աղդեցության ոլորւների բաժանելու Լոնդոնի առաջարկին1: 1907 թ. սկղբներից Պեւերբուրդում ւեղի էին ունենում անդլո-ռուսական բանակցություններ՝ արւաքին դործերի նախարարներ Ա. Նիքոլսոնի ն Ա. իղվոլսկու մակարդակով: Բանակցություններն առաջ էին դնում Հաջողությամբ: Արդյունքում՝ Ռուսասւանի ու Մեծ Բրիւանիայի կառավարությունների լիաղորած ներկայացուցիչները 1907 թ. օդոսւոսի 18 (31)-ին սւորադրեցին դաչնադիր2, որի վավերացման ÷ոխանակությունը կաւարվեց նույն թվականի սեåւեմբերի 10-ին, Պեւերբուրդում: Պարսկասւանի նկաւմամբ Համաձայնության դալուց Հեւո երկու կողմերը չարունակեցին բանակցությունները Օսմանյան կայսրության Հանդեå որդեդրվելիք քաղաքականության չուրջ: Օդոսւոսի 18 (31)-ի դաչնադիրն սւորադրվեց իբրն խաղաղությանը նåասւող Համաձայնադիր, բայց դա չաւ Հեռու էր åեւությունների խաղաղ դոյակցության ձդւող ÷ասւաթուղթ լինելուց, քանի որ նրա չարադրանքի միջից åարղ երնում էին երկու իմåերիալիսւական åեւությունների իրական նåաւակները3: Անդլո-ռուսական դաչնադիրը åարունակում էր նան այնåիսի կեւեր, որոնք ուղղված էին Ասիայի մայրցամաքի վրա երկու åեւությունների ունեցած չաՀերի Հարցում «առաջանալիք թյուրիմացությունները վերացնելուն»: «Թյուրիմացությունների վերացումը» Ասիայում առաջին Հերթին վերաբերում էր Պարսկասւանին: Եվ դա åաւաՀական չէր: Հենց այդ երկրին էր վիճակված առանցքային դեր խաղալ երեք մայրցամաքների Հաւման Հանդույցում: Պարսկասւանն 220.

Տե՛ս М. С. Иванов, Очерки истории Ирана, Госполитиздат, Москва, 1952, с.

Տե՛ս Ю. В. Ключников, А. Сабанин, Международная политика новейшего времени в договорах, нотах и декларациях. Часть I, Москва, 1925, с. 333-334. Անդլո-ռուսական 1907 թ. Համաձայնադրի մասին ւե՛ս «Красный архив»-ի 1935 թ. ‹ 2-3 (69-70)-ում ղեւեղված նյութում (էջ 3-39)՝ Ս. Պաչուկանիսի նախաբանով:

էր այն երկիրը, որ առաջիկայում դառնալու էր առնւրային մեծ ճանաåարՀների խաչմերուկ: Հյուսիսում Պարսկասւանը 2000 վերսւ երկարությամբ սաՀմանակցում էր Ռուսասւանին, Հարավ-արնելքում սաՀմանակից էր 300 միլիոնանոց Հնդկասւանին, արնմւյան կողմում սաՀման ուներ Օսմանյան կայսրության Հեւ, իսկ արնելքում միայն Աֆղանսւանով էր բաժանված 400 միլիոնանոց Զինասւանից: Բացի դրանից, երկրի Հյուսիսը լվացվում էր կասåից ծովով, իսկ Հարավում Պարսից ծոցն էր, որը դնալով կարնորադույն նչանակություն էր ձեռք բերում միջաղդային քաղաքականության մեջ ն ասւիճանաբար դառնում էր, ինչåես դա եղել էր քաղաքակրթության Հնադույն ժամանակներում, ՀամաչխարՀային առնւրի կարնորադույն Հանդույցներից մեկը: Բոլորը լավ Հասկանում էին, որ ոչ Հեռու աåադայում Համբուրդից դուրս եկող երկաթուղին Բեռլինով, Վիեննայով, կոսւանդնուåոլսով ն Բաղդադով դալու է Պարսկասւան, ն Հաւելով ամբողջ երկիրը՝ միանալու է Հնդկասւանում կառուցվող երկաթուղային ցանցին: Այդ դեåքում Պարսկասւանը կդառնար միջաղդային դլխավոր ճանաåարՀի առանցքային Հանդույց, որով կկւրեին-կանցնեին åեւությունների ն ամբողջական մայրցամաքների Հսկայական աåրանքաչրջանառության ջրային ու ցամաքային մեծածավալ ու ւարողունակ ղարկերակները: Այդ դեåքում, երկրում կծավալվեին քաղաքական ու քաղաքակրթական այնåիսի դործընթացներ, որոնք նրան առաջ կմղեին արւակարդ արադությամբ ն դա, անկասկած, իր Հերթին Հսկայական աղդեցություն կդործեր Աֆղանսւանի, Բրիւանական Բելուջիսւանի, Տիբեթի, ամբողջ Միջին Ասիայի ն Հնդկասւանի ներքին ղարդացման վրա: Առանց Պարսկասւանի ժողովրդի ն կառավարության կամքն ու ցանկությունը Հաչվի առնելու, åայմանավորվող կողմերը նան Համաձայնության էին եկել այդ երկրում ձեռնարկել Համաւեղ դործողություններ՝ «միմյանց չաՀերը Հարդելու» Համար: Դա նչանակում էր, որ նրանք իրավունք էին ձեռք բերում ծրադրել, թե այսուՀեւն իրենցից յուրաքանչյուրն ի՞նչ ձնով ն ի՞նչ չա÷ով կարող է չաՀադործել Պարսկասւանը ն աղդեցություն ունենալ նրա ներքին դործերի վրա: Այլ խոսքով, երկու

Հղոր åեւությունները բռնադաւում էին անիչխանության ու քաոսի մեջ դեդերող երկրի անկախությունը: կաåկåված ու ու ձեռքով, Պարսկասւանը մաւնվում էր նրանց ողորմածությանը, որոնք Հենվելով ուժեղի իրավունքի վրա, անօրինակ ցինիղմով դալիս էին երկիրը բաժանելու «աղդեցության չրջանների (դուիների)»: Օդոսւոսի 18 (31)-ի Համաձայնադրով Պարսկասւանում սաՀմանվում էին աղդեցության երեք դուիներ՝ Հյուսիսային, չեղոք ն Հարավային1: Ավելի Հարուսւ ն արդյունաբերական Հյուսիսային Պարսկասւանը (790 Հաղ. քառ. կմ)2, այսինքն երկրի մեծադույն մասը մայրաքաղաք ԹեՀրանով, Ռեչւ, Թավրիղ, Ղաղվին, իսֆաՀան քաղաքներով ն Հեղա÷ոխական չարժման այլ կենւրոններով, մնում էր ռուսական աղդեցության դուու մեջ: ԱՀադին ւարածությամբ կւրված լինելով բաց ծովերից ն Հաղորդակցության այլ ճանաåարՀներից, երկրի այդ մասը, սակայն, Համեմաւաբար քիչ կարնորություն էր ներկայացնում առնւրաքաղաքական ւեսակեւից: Մեծ Բրիւանիայի աղդեցության չրջանն ընդդրկում էր երկրի Հարավային, ծովեղերյա մասը՝ աֆղանական սաՀմանադլխից դեåի Հարավ՝ մինչն Հնդկական օվկիանոս (այսինքն՝ 355 Հաղ. քառ. կմ.): Տարածքով անՀամեմաւ ÷ոքր լինելով, այդ դուին, սակայն, ռաղմադիւական իմասւով չաւ ավելի կարնոր էր: Պարսկասւանն աղդեցության դուիների բաժանելու անդլո-ռուսական Համաձայնությունները ձնակերåված էին Հեւնյալ Հինդ կեւերի մեջ. 1) Անդլիան åարւավորվում էր արդյունադործական, առնւրական, երկաթուղաչինության, խճուղիների կառուցման, Հեռադրի անցկացման ոչ մի կոնցեսիա չվերցնել Պարսկասւանի այն մասում, որը դւնվելու է ռուսՏե՛ս Н. А. Акимкин, М. А. Люксембург, Практикум по истории стран Зарубежного Востока (Индия, Иран, Турция), Госиздат “Высшая школа”, Москва, 1963, с. 60. Տե՛ս М. С. Иванов, Очерки истории Ирана, с. 220.

աֆղանական սաՀմանից սկսվող, իսֆաՀան-Եղդ-Հակկի միջով անցնող ու կասրե-Շիրինում վերջացող դծից դեåի Հյուսիս: 2) Ռուսասւանը åարւավորվում էր նույն բանը չանել Աֆղանսւանի սաՀմանից սկսվող, Գաղիկ-Բիրջան-Բիրմանով անցնող ն Բենդեր-Աբբասում վերջացող դծից դեåի Հարավ: 3) Ռուսասւանն ու Անդլիան ÷ոխադարձաբար åարւավորվում էին այդ երկու նչանակված սաՀմանների միջն թողնել մի ւարածություն, որի վրա կոնցեսիաներ վերցնելիս երկու ւերությունները åարւավորվում էին միմյանց չՀակառակվել, բայց åեւք է նախաåես միմյանց Հայւնեին, թե ո՛ր կոնցեսիան են ցանկանում վերցնել: Այլ խոսքով, այս երրորդ ւարածությունը չեղոք Հող էր, որ սովորաբար åեւությունները, ÷ոխադարձ Համաձայնությամբ, սւեղծում էին իրենց սաՀմանների միջն՝ ղանաղան անախորժ թյուրիմացություններից ղերծ մնալու նåաւակով: Երկու աղդեցության դուիների արանքում ընկած այդ աՀադին ւարածության մեջ էր մւնում նան Պարսից ծոցը, որի վրա ÷ասւորեն Հասւաւվում էր Անդլիայի անբաժան ւիրակալությունը: իսկ դա նչանակում էր, որ նրա Հնարավոր աղդեցության ւակ էր ընկնելու նան կառուցվելիք Բեռլին-ԲաղդադԲասրա երկաթուղին: Բասրան լինելու էր երկաթուղու՝ Պարսից ծոց դուրս եկող վերջին կեւը: Այլ խոսքով, երկաթուղու բանալին ամուր ÷ակվելու էր Անդլիայի ձեռքերում: 4) Երկու մեծ ւերությունները åարւավորվում էին՝ բացի Ֆարսիսւանի ն Պարսից ծոցի մաքսաւներից, åարսկական մյուս բոլոր մաքսաւներից սւացված եկամոււներով ծածկել այն åարւքերն ու դրանց ւոկոսները, որոնք չաՀի կառավարությունը վերցրել էր Ռուսասւանից: ինչ վերաբերում էր Ֆարսիսւանի ն Պարսից ծոցի մաքսաւներին, աåա դրանցից սւացված եկամոււները, ինչåես ն կասåից ծովի åարսկական ա÷երում ձկնորսությունից սւացված եկամոււները åիւի դնային Անդլիայից վերցրած åարւքերը ծածկելուն: 5) Այն դեåքում, եթե åարսից կառավարությունը չկարողանար կանոնավոր կերåով իր åարւքերը վճարել Ռուսասւանին կամ Անդլիային, սրանք իրենց կաւարյալ իրավունք էին վերաåաՀում, յուրաքանչյուրն իրեն åաւկանող սաՀմաններում, վերաՀսկողություն Հասւա344

ւել այդ åարւքերն աåաՀովող եկամւային աղբյուրների վրա: Թեն դիվանադիւական լեղվով սա չէր նչանակում Պարսկասւանի նվաճում ու դաղութացում, բայց երկիրն այսåես կոչված «աղդեցության չրջանների» բաժանելն ըսւ էության նրա նվաճումն էր ոչ թե ղենքով, այլ՝ դիվանադիւությամբ: Անդլո-ռուսական åայմանադրով նախաւեսվում էր նան՝ 1) Զխախւել Պարսկասւանի ւարածքային ամբողջականությունը ն քաղաքական անկախությունը, 2) ԱåաՀովել առնւրի աղաւության սկղբունքների կիրառումը, 3) Բոլոր մեծ ւերությունների առաջ åաչւåանել բաց դռների սկղբունքը, 4) Պարսկասւանի ֆինանսական բոլոր դործերը դրվում են Անդլիայի ն Ռուսասւանի Հսկողության ւակ, 5) Սադրաղամ ն նախարարներ նչանակելուց առաջ դրանց թեկնածությունները նախաåես Հասւաւում են Պարսկասւանում Անդլիայի ն Ռուսասւանի ներկայացուցչությունները, որից Հեւո միայն Հրամանադրվում են չաՀի կողմից, 6) Առանց Ռուսասւանի ն Անդլիայի թույլւվության Պարսկասւանը չի կարող նոր ÷ոխառություն վերցնել որնէ åեւությունից, 7) ՇաՀը åարւավոր էր ան÷ո÷ոխ åաՀել սաՀմանադրությունը ն ընդՀանուր ներում Հայւարարել: Այդ ամենի դիմաց Ռուսասւանն ու Անդլիան åարւավորություն էին սւանձնել՝ 1) ԱåաՀովել չաՀի կյանքի, ինչքի ն թադի անձեռնմխելիությունը, 2) Խոչոր ÷ոխառություն անել Պարսկասւանին, 3) ՇաՀին åաչւåանել ժողովրդի կողմից Հնարավոր որնէ բռնության դեմ1: Այդ լրացուցիչ կեւերը åայմանադրի մեջ էին մւցվել Հանդսւացնելու Համար Պարսկասւանի ժողովրդին, թե երկիրը Անդլիայի ն Ռուսասւանի աղդեցության չրջանների բաժանելը դեռ չի նչանակում Պարսկասւանի դերիչխանության ու անկախության խախւում: իրականում, Պարսկասւանն ընկավ åարւաւեր երկու åեւություններից վասալական դրության մեջ: իՀարկե, մինչ այդ էլ Պարսկասւանն այս երկու մեծ åեւությունների սուր մրցակցության թաւերաբեմ էր, բայց երբեք նա

«Դրօչակ», ‹ 11-12 (188), նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1907, էջ 159:

չէր եղել այնքան Հրաåուրիչ կռվախնձոր մրցակիցների Համար ն երբեք արւաքին արչավանքի վւանդն այնքան որոչակի ու չոչա÷ելի չէր եղել, ինչåես անդլո-ռուսական Համաձայնությունից Հեւո: «Պարսկասւանը՝ կաåկåուած ուքով-ձեռքով,- դրում էր «Դրօչակը»:- Առանց Հարցնելու ժողովրդի կամքը, առանց մաղաչա÷ խնայելու նրա դարաւոր անկախութեան ղդացումները,դիւանադիւական մակեավիլիղմը, յենուած ուժերի իրաւունքի վրայ, անօրինակ ցինիղմով դալիս է բաժանելու մի երկիր աղդեցութեան չրջանների եւ դրանով Հիմք է դնում՝ երկրի աåադայ կլանման... Հեռանկարը խիսւ մռայլ է, վւանդալի»1: Պարսկասւանի Համար սւորացուցիչ այդ åայմանադիրն Անդլիան ն Ռուսասւանը կնքեցին Հենց այն ժամանակ, երբ երկիրը վերակենդանանալու ն ինքնուրույն կյանք վարելու Հսկայական ճիդեր էր թա÷ում: Մեջլիսը ն åարսից մամուլը բուռն կերåով բողոքում էին դաչնադրի դեմ՝ դա Համաղոր նկաւելով երկրի սւրկացմանը: Ժողովուրդն իր լեղի Հացը նախընւրում էր օւարի լծից՝ դրանով իսկ չեչւելով իր աղդային արժանաåաւվությունը: Անդլո-ռուսական åայմանադիրը կնքվել էր առանց åարսկական մեջլիսի դիւության: իբրն կաւարված ÷ասւ՝ åարղաåես Հաղորդադրություն էր ւարածվել այդ մասին: Ո՛չ այդ ժամանակ ն ո՛չ էլ Հեւադայում մեջլիսը չճանաչեց ղայրացուցիչ դործարքը, իսկ ժողովուրդը ւեղի ունեցածը դնաՀաւեց որåես ծաղր ու ծանակ իր սաՀմանադրությանը: 1907 թ. Հոկւեմբերի 8-ին åարսից մեջլիսը ն մամուլը բողոքեցին Համաձայնադրի դեմ՝ որåես վիրավորանք երկրի աղդային արժանաåաւվությանը, որåես նրա անկախությունը ունաՀարող ÷ասւաթուղթ, բայց այդ բողոքը Հաչվի առնող չեղավ: «Դրօչակը» դրում էր. «... Պարսկասւանի դրութիւնը ոչ միայն չէ åարղուած, այլ աւելի կը կնճռուի ... Մեճլիսը ուքին ւակ Հող չունի..., յեղա÷ոխական դիւակցութիւնը, ինչքան ալ

«Դրօչակ», ‹ 5 (202), մայիս, 1909:

անկեղծ եւ անձնուէր ըլլայ, անղօր է լուրջ բարդութիւններու դիմադրաւել, երբ իր կառավարութիւնը դաւաճանելով՝ արւաքին միջամւութեան մը վրայ կռթնի»1: Երկրում ծայր առած խոր դժդոՀության արւաՀայւություններից մեկն եղավ åարսից սադրաղամ (նախարարաåեւ) Աթաբեկ Աղամի (էմին Սոլթան) վրա կաւարված աՀաբեկչությունը: 1907 թ. օդոսւոսի 31-ին åարսիկ Հինդ արմաւական Հեղա÷ոխականներ Հարձակում են դործում նրա վրա: Նրանցից մեկը՝ Աբբաս աղան, աւրճանակի չորս կրակոցով սåանում է Աթաբեկ Աղամին, իսկ նրա ընկերների կրակոցներով ղոՀվում են մի ղինվոր ն մի կաղակ: ՓոխՀրաձդության ժամանակ Հարձակվողներից մեկն սåանվում է ւեղում, մյուսը՝ Աբբասը, անձնասåան է լինում, իսկ երեքը կարողանում են ÷ախչել2: Հեղա÷ոխականները սադրաղամին մեղադրում էին նան նրա Համար, որ սաՀմանադրական բարե÷ոխումների խնդրում որնէ Հեւաքրքրություն ցույց չի ւալիս, բելդիացիներին է Հանձնել երկրի ամբողջ մաքսային, ÷ոսւային ն ֆինանսական ոլորւները, կարծր դիրք չի բռնում Թուրքիայի նկաւմամբ, որի ղորքերը ներխուժել են Պարսկասւան: Աթաբեկ Աղամի սåանությամբ իչխանությունը կորցնում էր ւվյալ åաՀին åեւական դործերում ամենաունակ դործչին: Եվ դա այն ժամանակ, դրում էին թերթերը, երբ երկիրը բոլորում էր իր åաւմության ւադնաåալի մի չրջանը. դանձարանը դաւարկ էր, ւուրքերը չէին Հավաքվում կամ Հավաքվում էին չաւ անկանոն, երկրում անիչխանություն էր, ամենուր՝ ավաղակություն ն անաåաՀովություն: Եթե չաՀը ն նրա չրջաåաւը ծանր ւարան Աթաբեկ Աղամի մաՀը, աåա ժողովուրդը «չեՀիդների» ն աղդային Հերոսների կարդը դասեց նրա սåանողին՝ Աբբասին: Վերջինիս մաՀվան քառասունքին (էրբային) Հաղարավոր մարդիկ այցի դնացին «Դրօչակ», ‹ 11-12 (188), նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1907, էջ 173: Տե՛ս նույն ւեղում,, ‹ 8 (185), օդոսւոս, 1907, էջ 120, «Արօր» (Թիֆլիս), ‹ 10, 14 սեåւեմբերի 1907 թ., «Աղաւ բեմ» (ԳաՀիրէ), ‹ 47, 28 սեåւեմբերի 1907 թ.:

նրա դերեղմանին՝ Հարդելու Հերոսի Հիչաւակը: Աղաւամիւ åարսիկներից մեկը սդո Հանդեսում ունեցած ելույթում դիմելով Հավաքվածներին, ասաց. «Ո՛վ իրանի ղաւակներ, դուք այսւեղ եկաք ողբալու աղդային Հերոսի մաՀը, նաեւ åանծացնելու նրա մեծադործութիւնը: Այդ վեՀ Հոդին այլեւս մեր կողքին չէ: Նա երկրի վրայ չէ, այլ՝ երկնքում եւ այնւեղից մեղ թելադրում է, թէ ինչåէս åէւք է աղաւուել բռնակալներից: Նրա դերեղմանը ձեղ աղերսում է՝ Հեւեւել իր օրինակին, åաւուիրում է մեր ճանաåարՀից դէն նեւել այն բոլոր խոչընդուները, որոնք խանդարում են մեր աղդային աղաւութեանը եւ երկրի առաջադիմութեանը»1: Հեղա÷ոխականի այս խոսքերը ցույց էին ւալիս, թե ժողովրդի մեջ որքան մեծ աւելություն էր կոււակվել կառավարության ն ընդՀանրաåես չաՀական կարդերի դեմ:

ՌՈՒՍԱկԱՆ ԴիՎԱՆԱԳիՏՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐ ԽՈՏՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

Աչխաւության նախորդ էջերում նչվել է, որ 1905 թ. վերջերից սկսած Պարսկասւանի աղաւադրական-առաջադիմական չարժումը Հանդիåում էր ոչ միայն երկրի Հեւադիմության, այլն ռուսական միաåեւության բուռն դիմադրությանը, ն այդ իսկ åաւճառով, չարժման մեջ ընդդրկված ղանդվածների չարքերում դնալով ուժեղանում էին Հակառուսական ւրամադրությունները, որից օդւվում էին Պարսկասւանում չաՀեր ունեցող եվրոåական ւերությունները ն ամենից առաջ Անդլիան: Այդ ւեսակեւից բացառություն չկաղմեց 1907 թվականը, Հաւկաåես նրա երկրորդ կեսը: 1907 թ. մայիսին Պարսկասւանում բռնկվեց չաՀի եղբոր՝ արքայորդի Սալար Դովլեի դլխավորած աåսւամբությունը, որի նåաւակն էր դաՀընկեց անել ՄաՀմեդ Ալիին ն ւիրանալ դաՀին: կառավարական ղորքերից ջարդ կրելով, չաՀի եղբայրը

«Դրօչակ», ‹ 11-12 (188), նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1907, էջ 174:

÷ախավ ԲիրմանչաՀ, ն իր Հալածողներից աղաւվելու Համար աåասւան դւավ ւեղի անդլիական Հյուåաւոսությանը åաւկանող չենքում: Մեջլիսը ԹեՀրանի բրիւանական դեսåանից åաՀանջեց նրան օրինական իչխանություններին Հանձնել: Լոնդոնից եկած ՀրաՀանդի Համաձայն՝ աåսւամբության ղեկավարը Հանձնվեց կառավարությանը՝ դրանով իսկ դոՀացում ւրվեց խորՀրդարանին: Այդåիսով, անդլիացիները մի անդամ նս ցույց ւվեցին, որ Պարսկասւանի ժողովրդական ներկայացուցչության վրա իրենք նայում են իբրն մի Հասւաւության, որն, արդարն, իր մեջ մարմնավորում է åեւական իչխանության իրավաւիրությունը: Եվ åարսիկները չնորՀակալ մնացին: Բայց åարսից սաՀմանադրությանն այդåես չվերաբերվեցին ռուսաց դիվանադեւները: Սերւ դաչինքի մեջ լինելով չաՀի Հեւ, սրանք արՀամարՀանքով էին նայում åարսկական խորՀրդարանի վրա՝ ցուցադրաբար բանի ւեղ չդնելով նրան: Բաղմաթիվ ÷ասւերից աՀա՛ մեկը: Սալար Դովլեի անՀաջող աåսւամբությունից երկու ամիս Հեւո մեջլիսի Հրամանով կալանավորվում է մի Հարուսւ վաճառական՝ Մելիք Թոջջարը, որը բաղմաթիվ անօրինական մութ դործեր էր կաւարել մի չարք ռուսաՀåաւակ åարսկասւանցիների Հեւ: ԹեՀրան ւանելիս Հանցադործը ճանաåարՀին ÷ախչում է åաՀակների ձեռքից ն աåասւանում ռուսական դեսåանության Զերդենդեի ամառանոցում: Զնայած նրան Հանձնելու Համար մեջլիսի թա÷ած եռանդադին ջանքերին, Ռուսասւանի դեսåանը, սակայն, åաւասխանում է կւրուկ մերժումով: Այդ դեåքից Հեւո մեջլիսն ու մամուլն սկսեցին բարձրաձայնել, թե ւեսե՛ք՝ անդլիացիները, ներողություն խնդրելով, երկրի օրինական իչխանություններին են Հանձնել չաՀի եղբորը, իսկ ռուսները դաւական åաւասխանաւվությունից թաքցնում ու Հովանավորում են ամբողջ Պարսկասւանում Հայւնի մի խարդախի: Դիվանադիւական կոåիւ սխալներից էր նան այն վերջնադիրը, որ 1907 թ. ամռան վերջերին ԹեՀրանի ռուսաց դեսåան Հարդվիդն ուղարկել էր åարսկական խորՀրդարանին: Այդ

դրության մեջ դեսåանը մեջլիսին ամբարւավան ւոնով նախաղդուչացնում էր «անմիջաåես վերջ դնել åեւական խռովություններին, որոնցից ւուժում են ռուսաՀåաւակների չաՀերը»: Միաժամանակ, դեսåանն իր կառավարության անունից Հայւնում էր, որ Հակառակ դեåքում ռուսաց ղորքերը կդրավեն Պարսկասւանի Հյուսիսային մասը ն «ուժով վերջ կդնեն անկարդություններին»: Ռուսական այդ վերջնադիրը բողոքի բուռն ալիք բարձրացրեց երկրում, իսկ մեջլիսում ցասկու ելույթներ առաջ բերեց: Դեսåանին åաւասխան ուղարկվեց նույն կոåիւ ոճով: Այնւեղ նչված էր, որ Ռուսասւանն իրավունք չունի միջամւելու դերիչխան (սուվերեն) երկրի ներքին դործերին, նան Հիչեցում էր արվում, որ ռուսական Հեղա÷ոխության օրերին åարսկաՀåաւակներից չաւերը ւուժեցին կովկասում, բայց åարսկական իչխանություններն երբեք ակնարկ անդամ չարեցին ռուսաց կառավարությանը: 1907 թ. դեկւեմբերին ՄաՀմեդ Ալի չաՀն անսåասելիորեն կալանավորեց կառավարության աղաւամիւ նախարարներին՝ դրանով իսկ ÷որձ անելով վերականդնելու վաղեմի կարդերը: ինչåես Հեւո åարղվեց, այդ դործողությանը չաՀին ԹեՀրանի ռուսաց դեսåանությունն էր դրդել: Լրադրային Հոդվածների Հեղինակները åնդում էին, որ ռուսները ոչ միայն բարոյական աջակցություն են ցույց ւվել չաՀին, այլն նրան խոսւացել են բաղմաքանակ ղորքերով ներխուժել երկիր, ցրել անջումենները ն Հեւ խլել սաՀմանադրությունը: Երբ չաՀը կալանավորեց նախարարներին, բրիւանական դեսåանը åաՀանջեց ամենից առաջ աղաւել նախարար-նախադաՀ Նասեր օլ Մոլքին լոկ այն åաւճառաբանությամբ, որ նա «անդլիական բարձրադույն չքանչաններից մեկի ասåեւ է»: Դա դեռ քիչ Համարելով, դեսåանը Հայւարարեց, որ անդլիական դեսåանաւան դռներն առաջվա åես բաց են մեջլիսի åաւդամավորների Համար ն որ Հարկ եղած դեåքում նրանք կարող են այնւեղ Հուսալ լիակաւար åաչւåանություն ն կյանքի անվւանդություն: Բրիւանացիները կարողացան աղաւել ւալ նախարար-նախադաՀին, ն իրենց ջանքերը լարե350

լով, նåասւում էին սաՀմանադրականների Հաջողություններին: Նրանք Հաղվադյոււ ճարåկությամբ աչխաւում էին օդւվել յուրաքանչյուր դիåվածից՝ երկրի բնակչության Համակրանքն իրենց կողմը դրավելու Համար: Դիվանադիւական Հարթության վրա նրանք նորանոր Հաջողություններ էին արձանադրում: իսկ ինչ էին անում այդ ժամանակ ռուս դիվանադեւները: Նրանք լռել էին ն ւեղի ունեցող իրադարձություններում նրանց ձայները բոլորովին չէին լսվում: Եթե այդ լռությունը ռուս Հասարակության Համար անըմբռնելի էր, աåա ամեն մի åարսիկի Համար՝ միանդամայն Հասկանալի: Ռուսների åաՀվածքը խոր դժդոՀություն էր առաջ բերել: Պարսկական մամուլը («Մենելես», «Նեդայե-վաթան» ն այլ թերթեր) խիսւ քննադաւություն էին Հնչեցնում Պեւերբուրդի Հասցեին: Թերթերի էջեր էին բարձրանում անախորժության ն վիրավորանքի ղդացմունքները: Արդեն 1907 թ. վերջերից åարսիկ դործիչների մեծ մասը թչնամաբար էր ւրամադրված Ռուսասւանի Հանդեå: ԹեՀրանի աղդայնական անջումենների Հավաքներում ճառախոսներն աւելությամբ էին արւաՀայւվում Ռուսասւանի, որåես åարսկական Հեւադիմության Հենարանի, նկաւմամբ, չեչւում էին, որ ռուսական կառավարության վարած քաղաքականությունն իրենց երկրին բերելու է անՀամար աղեւներ ու թչվառություններ: Պարսկասւանում ռուսների վարած քաղաքականությանը կողմնակից էին մնացել միայն ծայրաՀեղ Հեւադիմական ուժերը՝ չաՀի դլխավորությամբ: ՊաւաՀական չէր, որ երկրում ծավալվող դործընթացների վրա ռուսաց աղդեցությունն օրըսւօրե ընկնում էր: Հաւկաåես, Պարսկասւանի սաՀմաններից ներս ղորք մւցնելու սåառնալիքը վերջնականաåես ւաåալել էր մնացորդներն այն ջերմ ղդացմունքների, որåիսիք åարսիկները նախկինում ւածել էին Ռուսասւանի Հանդեå: Այսåիսով, Պարսկասւանում, ուր դեռնս ոչ չաւ ժամանակ առաջ Ռուսասւանի ձայնն ամենաղոր էր, աղաւադրական չարժման ղարդացման ընթացքում ենթարկվեց լուրջ ÷ո÷ոխու351

թյունների: Շարժման ղարդացման Համեմաւ վեր բարձրացավ Անդլիայի վարկը ն ընդՀակառակը՝ խախւվեցին Ռուսասւանի դիրքերը: Դրա ամենաբնորոչ աåացույցներից մեկը Պարսկասւանում ռուսաՀåաւակների վրա օրեցօր Հաճախակի դարձող Հարձակումներն էին: Գնալով լայն ծավալներ էին սւանում ռուսների բնակարանների կողոåոււը, երբեմն նան՝ Հրկիղումները: «Ռուսաց խճուղով» (Զուլֆա-Արդաբիլ-Թավրիղ) ռուսական աåրանքները Պարսկասւան ւեղա÷ոխող մարդիկ ավելի ու ավելի Հաճախ էին ենթարկվում ղինված Հարձակումների ն կողոåոււի: Հյուåաւոսական ÷ոսւն արդեն մի քանի անդամ Հա÷չւակիչների ձեռքն էր ընկել: Ռուսական աåրանքները (չաքար, նավթ, կւավ ն այլն) åարսիկ աղդայնականների քարողչության Հեւնանքով բոյկուի էին ենթարկվում: Բայց ամենանչանակալիցը ռուսաց դեսåանի կյանքի դեմ Հաճախակի դարձած «åաւաՀական» դեåքերն էին: Բանը Հասավ բացաՀայւ մաՀա÷որձի, որը չՀաջողվեց åաւաՀական դիåվածի չնորՀիվ: Առաջներում åարսիկները ռուսներին օդնում էին որսալու ռուս-åարսկական սաՀմանադծի մուերքում «դիւական ուսումնասիրություններ» կաւարող անդլիական լրւեսներին, իսկ այժմ նրանք անդլիացիների վրա նայում էին իբրն իրենց բարեկամների ն åաւրասւ էին ընդմիչւ խղելու ամեն ւեսակ կաåերը Ռուսասւանի Հեւ: Բայց եթե ռուսական կողմի սåառնալիքներն առայժմ մնում էին որåես լոկ Հայւարարություններ, աåա դոյություն ունեցող իրական վւանդներն ունակ էին երկրի Համար բացելու ւնական ու անդառնալի աղեւների դուռը: Ռուսական դիվանադիւությունը, որը Հայւնի էր միջաղդային իրադարձությունները ժամանակին վերլուծելու ն ճչդրիւ եղրաՀանդումներ անելու դանդաղկուությամբ, այժմ էլ դրա նոր օրինակ էր ւալիս:

ԹՈՒՐԲԱկԱՆ ԲՌՆԱԶԱՎԹՈՒՄՆԵՐի ԸՆԴԼԱՅՆՈՒՄԸ

Վերածնության աղաւարար Հոսանքի Հեւ Պարսկասւանի ամբողջ ւարածության վրա ÷չում էին ավերիչ Հողմեր: ինչåես նախորդ չարադրանքում նչվել է, կ. Պոլսից եկած Հրամանով թուրքական ղորքերը 1905 թ. աչնանն անցել էին åարսկական սաՀմանը՝ խնդիր ունենալով Աւրåաւականը ն իրանական Բուրդիսւանը միացնել Օսմանյան կայսրությանը1: Երկու դրացի իսլամական åեւությունների ընդՀարումը ն մանավանդ Թուրքիայի բացարձակ մւադրությունը՝ դրավել Պարսկասւանի մի քանի սաՀմանակից դավառները, քաղաքական աչխարՀի ամենից արւառոց, ինչåես ն ամենից անըմբռնելի խնդիրներից մեկն էր: «Հիվանդ մարդը» դեռ չարունակում էր ինքն իրեն ղդալ այնքան կենդանի, որ Հանդուդն քայլերով ձեռք էր ղարկում նոր նվաճումների, այն էլ այն ւարածքների բռնաղավթման, որոնք Ռուսասւանի աղդեցության դուի էին նկաւվում: Ռուս-անդլիական դաչնադրությունից Հեւո օսմանցիները, ինչåես ն սåասվում էր, ոչ միայն չթողեցին åարսից Հողերը, այլն 1907 թ. ամռանը չարունակեցին ավելի առաջանալ, ն իրենց արյունու Հեւքերը ձդելով ամեն ւեղ, դրավեցին Ուրմիայի Հարավարնելյան կողմերի Աղախան Միր÷անջի 26 դյուղերը2: Ռուսասւանը ն Մեծ Բրիւանիան, որոնք որոչ չա÷ով երաչխավոր էին Պարսկասւանի ւարածքային ամբողջականությանը, միայն կեսբերան դիւողություն էին անում թուրքերին: Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդները, նկաւի առնելով Ուրմիայում իր միսիոներական չաՀերը, կ. Պոլսում դեսåան Լայչմանի միջոցով իր ձայնը լսելի էր դարձրել, որ Ուրմիան åեւք է դուրս մնա թուրքական արչավանքից: ի åաւասխան նչված ւերությունների որոչ անՀանդսւությանը, թուրքական իչխանություններն երդում-åաւառ էին լինում, որ թեն Պարսկասւանը կես դարից

Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 6, 23 Հունվարի 1908 թ.: Տե՛ս «Արօր», ‹ 2, 4 սեåւեմբերի 1907 թ.:

ավելի է, ինչ «անօրինաբար նսւել է» Թուրքիային åաւկանող սաՀմանադլխային ւարածքների վրա, բայց իրենք «Համբերությամբ կուլ են ւալիս այդ անարդարությունը» ն առաջիկայում էլ ոչ մի Հարձակողական նåաւակ չեն ունենալու ԹեՀրանի նկաւմամբ: Խոսքով այսåես արւաՀայւվելով, թուրքերը դործով Հակառակն էին անում: ՆախաՀարձակները 1907 թ. սեåւեմբերՀոկւեմբերին չարունակում էին Ուրմիայով քայլ առ քայլ առաջ չարժվել՝ Հայացքը Հառած Ուրմիո լճին: Հոկւեմբերի կեսերին նրանք արդեն մուեցել էին Զոլա դեւին ն սåառնում էին Սալմասւին: Թուրքական ղորքերի թիվը Ուրմիայում արդեն Հասել էր 60 Հաղարի: ՍաՀմանադծի վրա դւնվող Սալմասւ դավառը դրեթե ամեն կողմից չրջաåաւված էր քրդական ավաղակաբարո ցեղերով ն միչւ ենթակա էր եղել նրանց արչավանքներին ու ալան-թալանին: Բայց նախորդ ւարիներին այդ ամենը կաւարում էին åարսկաՀåաւակ քրդական ցեղերի ոչ մեծ խմբեր, որոնք չՀամարձակվելով առաջ ընթանալ դեåի դավառի կենւրոնական մասերը, բավարարվում էին սաՀմանադծին ավելի մու դւնվող լեռնային ÷ոքր ու անåաչւåան åարսկական ու Հայկական դյուղերի վրա Հարձակումներ դործելով կամ, ճանաåարՀներին դարան մւած, կողոåւում էին խաղաղ անցորդներին1: 1907 թ. կեսերից քրդական արչավանքները բոլորովին ւարբեր բնույթ ձեռք բերեցին: Այժմ քրդերը լավ կաղմակերåված էին, դործում էին որոչակի ծրադրով, դարձել էին ավելի Հանդուդն ու Համարձակ: Եվ երբ օսմանյան կանոնավոր ղորքերը կռիվներ սկսեցին Աւրåաւականի սաՀմանների վրա դւնվող åարսկական դավառները դրավելու Համար, թուրքական Հրամանաւարությունն իր առաջխաղացման ընթացքում լայնորեն օդւվեց քրդական ավաղակաբարո ցեղերի ծառայությունից: Վերջիններս միանալով իրենց նման սուննի դավանանքի թուրքերի Հեւ, առանձին եռանդով ձեռնարկեցին կողոåւելու ն

Տե՛ս «Լրաբեր» (Ասւրախան), ‹ 1, 27 աåրիլի 1908 թ.:

ավերելու åարսկաբնակ ն Հայաբնակ դյուղերը Սոուջ-Բուլաղ, Ուղնի, Բարանդուղ ն այլ դավառներում: Միաժամանակ, քրդերի առաջնորդները Հայւարարում էին, թե իրենք կոչված են այդ վայրերում Հասւաւելու թուրք սուլթանի դերիչխանությունը1: Սալմասւի դավառի քուրդ ցեղաåեւերից ամենաաղդեցիկը Բայաղեւ աղան էր, որն իր չուրջը Համախմբելով նան քրդական բաղմաթիվ ցեղերի, աåսւամբեց կառավարության դեմ ն թուրքերի կողմն անցավ: Շաւ չոււով նա կարողացավ åարւության մաւնել åարսից սարբաղներին ն նրանց դուրս մղել դավառի ւարածքի մեծ մասից: Սարսա÷աՀար ÷ախչելով կռվի դաչւից, սարբաղներն աՀաբեկման մեջ դցեցին նան դավառի ողջ բնակչությանը: Հեւաåնդելով åարսից ղորքի մնացորդներին, Բայաղեւ աղան մւավ Մոլլալար դյուղը, որը կաåալով åաւկանում էր Հայ կալվածաւեր, ռուսաՀåաւակ Նաղարբեկովին: Առաջ չարժվելով, քրդերի ասåաւակիչ խմբերը մւան Հարնան Հինդ դյուղեր, կաւարեցին սåանություններ, կողոåւեցին ու ՀրդեՀեցին բնակավայրերը: Այս անորոչ կացությունը մեծ սåառնալիքներ էր åարունակում åարսկաՀայության Համար: Հնարավոր վւանդները քննության էին առնվում կովկասաՀայ մամուլում, կուսակցական, Հասարակական ն կրոնական չրջանակներում: Սալմասւի Հայերի Համար այդ ծանր åաՀին Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Մկրւիչ Ա Խրիմյանը, վախճանումից քիչ առաջ, աղերսադիր ուղարկեց Պարսկասւանի չաՀնչաՀ ՄաՀմեդ Ալիին: Ցավով արձանադրելով, որ Պարսկասւանը ենթարկված է օւարի Հարձակման, որի Հեւնանքով ւուժում է նան Աւրåաւականի Հայությունը, ՎեՀա÷առ Հայրաåեւը դրում էր. «Վերջին օրերին որոչ չարամիւ եւ սաւանայասիրւ մարդիկ ցանկացան վրդովել խաղաղութիւնը Աւրåաւականի սաՀմաններին մաՀմեդականների եւ Հայոց միջեւ, որոնց սէրը եւ միաբանութիւնը Ձեր Հովանաւորութեամբ արժանի է դովեսւի: ... Յուսով

Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 1, 27 աåրիլի 1908 թ.:

ենք, որ այսուՀեւեւ էլ նրանք առաւել սիրով եւ խաղաղութեամբ կ'աåրեն միմեանց Հեւ, է՛լ առաւել, քան առաջ, ի ÷առս Ձեր եւ ի ս÷ո÷անք մեր վչւացեալ սրւի: Եւ թող ամաչի սաւանան, ու այլեւս երբեք չյանդդնի թչնամութեան որոմը դցել դարաւոր եղբայրական աղդերի միջեւ: Ես, առաւել քան երբեւէ, ընդդծելով Ձեղ իմ ն Հաւաւարիմ Հօւի անկեղծ ղդացմունքների երախւադիւութիւնը, իմ անձնական åարւքս եմ Համարում վերառաքել Բարձրեալին իմ սրւի խորքից Հայցածը, որåէսղի Ձեր վրայ օրըսւօրէ ուժեղացնի իւր ասւուածային ողորմութիւնը եւ չնորՀքը եւ անսասան åաՀի եւ օրըսւօրէ åայծառացնի երջանկաս÷իւռ դաՀը արքայից արքայի՝ ի մեծ ցնծութիւն բաղմացեղ ժողովրդի իրանի եւ ի ÷առս Համայն Արայական Տան»1: Բայց կաթողիկոսի աղերսադիրը չէր կարող որնէ աղդեցություն ունենալ Սալմասւում ծավալվող իրադարձությունների վրա, որովՀեւն ինքը չաՀնչաՀն իսկ անկարող էր ունեցած Հնարավորություններով ղսåելու թուրք-քրդական միացյալ ուժերի ավերածությունները2: Մանավանդ քրդական ավաղակախմբերի կաւարած սրածության ու կողոåոււի åայմաններում, նչված ւարածքներում լիովին դադարել էին աåրանքների ÷ոխադրությունը, Հեռադրական Հաղորդակցությունը ն ÷ոսւի երթնեկությունը3: Ծրադրած լինելով դրավել Սալմասւի դավառն ամբողջությամբ, թուրքական Հրամանաւարությունը դաղւնի դործակալներ ուղարկեց նան Հարնան Զարա, Սոմա, կուուլ ն այլ դավառամասերի քրդերի մու՝ նրանց նս կաղմակերåելու ն ԹեՀրանի կառավարության դեմ Հանելու Համար: Այսւեղ էլ Հաջողվեց աղդել քրդերի վրա, դրդռել նրանց ավաղակային բնաղդները, նրանց կույր դործիք դարձնել թուրքերի ձեռքում: Սուլթան Աբդուլ Համիդի ն նրա քուրդ աջակիցների Հան1

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 214: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 77, 15 դեկւեմբերի 1907 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 76, 12 դեկւեմբերի 1907 թ.:

դուդն դործողությունների Հեւնում Գերմանիան էր, որը Թուրքիայի ձեռքով իր չաՀերը Հեւաåնդելով այդ կողմերում, ÷որձում էր անՀնարին դարձնել Պարսկասւանի մասին անդլո-ռուսական Համաձայնությունների իրադործումը: Այս դեåքում Գերմանիան վարվում էր ճիչւ այնåես, ինչåես Մարոկկոյի խնդրում: Սրանով նա ձդւում էր չեչւել իր միջաղդային նչանակությունը, ցույց ւալ, որ առանց իր մասնակցության կայացած Համաձայնություններն արժեք ունենալ չեն կարող, մանավանդ որ Պարսկասւանի նկաւմամբ Հաջողած քաղաքական ակւը, որին Հասել են Մեծ Բրիւանիան ն Ռուսասւանը, անմիջական կերåով չոչա÷ում էր իր մերձավոր չաՀերը: Պարսկասւանի վրա թուրքական Հարձակումն ուղղված էր նան Ռուսասւանի չաՀերի դեմ: Հենվելով Գերմանիայի աջակցության ն քաջալերության վրա՝ կ. Պոլիսը Համողված էր, որ Պարսկասւանն անղոր կլինի դիմադրելու, իսկ Ռուսասւանը, դլուխը խառը լինելով, չի Համարձակվի åաւերաղմ Հայւարարել: Այդ ամենի կողքին դրված էր դլխավոր նåաւակը, այն է՝ ւիրանալով Սալմասւ ն Ուրմիա չրջանների բոլոր բնական ամրություններին, մի լայն ճեղք բացել ն ճանաåարՀ Հարթել դեåի Աւրåաւական, ուր դերակայում էր թուրք բնակչությունը, աåա չարժվել ու ավելի Հեռվում դւնվող թուրքալեղու ւարածքներ դրավել1: Թուրքիան որնէ ուչադրություն չէր դարձնում Ռուսասւանի Հյուåաւոսի åաՀանջների վրա: Ենթադրվում էր, որ åարսից Հողերը դրավելու դրդում է Գերմանիան, որը վիրավորված անդլո-ռուսական Համաձայնությունից, դրանով ուղում էր Ռուսասւանին åաւերաղմի մեջ քաչել2: Սակայն թուրքական կառավարությունը իր Հնարավորությունները լավ չէր Հաչվարկել: Մանավանդ Ռուսասւանը բնավ ւրամադիր չէր կորուսւներ ունենալ Պարսկասւանում: Պեւեր1 Տե՛ս "Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)””, под редакцией И. М. Бикермана), С.-Петербург, 1909, с. 52. Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 76, 12 դեկւեմբերի 1907 թ.:

բուրդը վաղուց աչք ուներ Աւրåաւականի վրա. նա դրեթե ընւելացել էր այն մւքի Հեւ, որ այսօր չէ, վաղը այդ նաՀանդը, եթե ոչ իր ձեռքը, դոնե իր անմիջական ւրամադրության ւակ է անցնելու: Այդ դեåքում՝ Թուրքիայի դեմ կանդնած կլիներ բնական ամրությունների մի երկար դիծ: Մասամբ նույն ռաղմական նåաւակով Ռուսասւանը մւադիր էր Զուլֆա Հասած երկաթուղային դիծը դեåի Պարսկասւանի խորքերը չարունակել Թուրքիայի սաՀմանի երկայնքով՝ Ուրմիայի լճից արնմոււք ընկած ւարածքներով: Առաջխաղացումը չչարունակելու թուրքական կառավարության խոսւումը խախւած Համարելով, Մեծ Բրիւանիան ն Ռուսասւանը կ. Պոլսին սåառնացին Հակաքայլեր ձեռնարկել, իսկ Պեւերբուրդը նույնիսկ սåառնաց, որ եթե թուրքական ղորամասերը մուենան Աւրåաւականին, աåա Ռուսասւանն սւիåված կլինի իր ղորքերով խաղի մեջ մւնել: Հակառակ իրենց կեղծ ու չինծու սåառնալիքներին, երկու դերւերությունները որոչակի դործողություններ չէին ձեռնարկում կանդնեցնելու թուրքերի առաջխաղացումը, իսկ վերջիններս նորանոր åաւճառաբանություններ էին Հորինում åարսկական Հողերի Հեւադա ղավթումն արդարացնելու Համար: Թուրքական ղորքերի Հրամանաւար միրալայ ՄեՀմեդ բեյը ն սåայախմբի կաåիւան էմրուլլաՀ բեյը åաչւոնաåես Հայւարարեցին, թե իրենք Հավաւացած են, որ իրենց դեմ ունեն ոչ թե åարսկական ղորքը, այլ åարսիկ ն Հայ ֆիդայիներ, Հեւնաբար իրենք եկել են ջնջելու ն ցրելու Հաւկաåես նրանց՞: Թուրքական կառավարությունը ւերություններին åաւասխանում էր, թե իր ղորքերը մւել են Պարսկասւանի այն ւարածքները, որոնք վերածված են Հայ Հեղա÷ոխական կենւրոնների, թե Հայերի ղինված խմբերը Հիմնականում այդւեղից են մւնում Օսմանյան կայսրության արնելյան նաՀանդները ն ւեղի Հայերին Հանում կառավարության դեմ: Թուրքերը նան չեչւում էին, որ ոչնչացնելով Ուրմիայի Հայկական «ղինվորական ՞

Թուրքական այդ ւեսակեւը եվրոåական մամուլի էջեր ն դիվանադիւական չրջաններ էր թա÷անցել:

կայանները», դրանով իսկ նåասւելու են Հսկողության ւակ վերցվելիք ւարածքներում կայունության Հասւաւմանը: Պարսկական Հողերի վրա թուրքական Հարձակումը այդ նույն չարժառիթով էր բացաւրում Մարսելի "Séոոոհօոe” («Սեմաֆոր») թերթը, ւåադրելով կ. Պոլսի իր թղթակցի Հոդվածը: «Այս մեջադէåը Հեւեւանք է Հայկական Հարցի,- դրում էր Հոդվածադիրը1:- Հայերը թէåէւեւ Պարսկասւանում ÷ոքրաթիւ են - մօւաւորաåէս 70 Հաղար..., բայց դրաւում են մենաչնորՀեալ դիրք... Սալմասւը եւ Ուրմիան նրանց դլխաւոր կայաններն են եւ յաջողութեամբ կարողանում են սաՀմանադլխից ղէնք ու ռաղմամթերք մւցնել թուրքաՀայ վիլայէթներ, որåէսղի նրանցով Հայ դիւղացիները կարողանան իրենց åաչւåանել քրդերի եւ թուրքերի յարձակումներից... իսկ վերջերս թուրք կառավարութիւնը լուր է առել իր ւեղեկաւու դործակալութիւնից, թէ Ուրմիայում Հասւաւուած «Հնչակեան» եւ «Դրօչակեան» կոմիւէները արչաւանք են åաւրասւում Թուրքիայի դէմ... Հէնց այդ է դլխաւոր åաւճառը, որ թուրքերը Պարսկասւանի սաՀմանադլխին կանխարդելիչ միջոցներ են ձեռնարկում՝... դրաւումներ կաւարելով»2: Հողային դրավումներից ղաւ Ելդըղի չարադործը նåաւակ ուներ åարսիկներին վախեցնել ն թույլ չւալ, որ իսլամական երկրում աղաւական ռեժիմ Հասւաւվի: Զէ՞ որ նա մարդկային ամեն առաջադիմության թչնամի էր: Աբդուլ Համիդը չաւ լավ դիւեր, թե Հարնան իսլամական երկրում սաՀմանադրական Հաջող չարժումները որքան մեծ նչանակություն կարող են ունենալ Թուրքիայի իսլամական ւարրերի վրա: Այդ իսկ ւեսակեւից անՀրաժեչւ էր խառնակել այն արւաքին խաղաղությունը, որից օդւվելով, åարսիկ ընդդիմադիր ւարրերն ուղում էին վերջացնել իրենց ներքին Հաչիվները միաåեւության Հեւ: Պեւք էր թուրք ժողովրդի առաջ սւորացնել åարսիկներին, որոնք իրենց ձդւումների իրականացմամբ կարող էին կենդանի Տե՛ս «Երկրի ձայնը», ‹ 23, 4 նոյեմբերի 1907 թ.: «Սեմաֆոր»-ի Հոդվածի թարդմանությունը ւե՛ս «Երկրի ձայնը», ‹ 20, 14 Հոկւեմբերի 1907 թ.:

օրինակ ծառայել նրա Համար՝ որոչ բարոյական Հեղինակություն ձեռք բերելով նրա աչքում: Սուլթանական կառավարության Համարձակությունն ավելանում էր նրանով, որ այդ խնդրում բուն Պարսկասւանում նա ուներ ղորեղ դաչնակից-մեղսակիցներ, ինչåես նույն ինքը՝ չաՀ ՄաՀմեդ Ալին իր կողմնակիցներով, åարսից ավաւական իչխանների ու բարձր Հոդնորականների մի մասը: Ասում էին նույնիսկ, որ Աբդուլ Համիդը Հաղարավոր ոսկիներ է չռայլում åարսկական սաՀմանադրությունը վիժեցնելու Համար: Դրանով էր նան բացաւրվում այն, որ åարսկական կառավարությունը ÷ասւորեն որնէ միջոցի չէր դիմում՝ կանդնեցնելու թուրքական ներխուժումը: Պարսկասւանը թչնամու արչավանքը Հեւ մղելու կամ դոնե կասեցնելու Հնարավորություն չուներ, իսկ նրա դիվանադիւությունն անղոր էր, որովՀեւն ուժ չուներ իր թիկունքում: Խաները, միրղաները, անողոք ու մեղկ ավաւաւերերը ծծել էին այդ դեղեցիկ երկրի կենսունակությունը, ջլաւել նրա ուժերը՝ նրան դարձնելով ÷լ÷լված ւուն, ուր քամին ներս էր խուժում ամեն կողմից: Երկրի մակաբույծ ւարրերի åաչւåան չաՀը ն նրա կառավարությունը ժողովրդի բաղմաթիվ դիմումներին ամեն անդամ åաւասխանում էին, թե թուրք ու åարսիկ անձանցից սւեղծվելիք սաՀմանադծային Հանձնախումբը խաղաղ ճանաåարՀով ամեն ինչ կարդավորելու է: Այս åաւասխանն առաջ էր բերել մեծ Հուղում ժողովրդի մեջ ու մեջլիսում, խոր անվսւաՀություն դեåի չաՀի բռնած դիրքը: Նույնիսկ կասկած էր առաջացել, թե ինչ-որ դաղւնի Համաձայնություն կա չաՀի ն թուրք սուլթանի միջն: ԸնդՀանուր Համողումն այն էր, որ չաՀի Համար դերադասելի է ղրկվել երկրի ւարածքի մի մասից՝ åաՀåանելով իր վեՀաåեւական իրավունքների ամբողջությունը, քան åեւության ւարածքային ամբողջության åաՀåանման դնով ղրկվել այդ իրավունքների մի մասից:

ԱՌՃԱկԱՏՄԱՆ ԽՈՐԱՑՈՒՄ ՇԱՀի ԵՎ ՄԵԶԼիՍի ՄիԶԵՎ

Անդլո-ռուսական Համաձայնադիրը կյանքի կոչվեց այն ժամանակ, երբ Պարսկասւան խուժած թուրքական ղորքը ֆերիկ (մարչալ) ՄեՀմեդ Ֆաղըլ ÷աչայի Հրամանաւարությամբ չւաåում էր ւիրանալ Աւրåաւական նաՀանդի սաՀմանամերձ, ռաղմադիւական կարնոր նչանակություն ունեցող նորանոր ւարածքների: Զնայած մեկը մյուսին Հաջորդող դժբախւություններին՝ երկունքի մեջ դւնվող Պարսկասւանում դեռ չէր մարել Հուսո ճրադը, ժողովրդի մեջ դեռ վՀաւում չկար: ԸնդՀակառակը, այդ ծանրադույն åաՀին, Պարսկասւանի Հեղա÷ոխականներն ավելի ղորեղ չեչւերով էին ժողովրդին մղում առաջ, դեåի ղոՀաբերություն՝ Հանուն ընդՀանուր Հայրենիքի: Ճակաւադրական åաՀն ամրաåնդել էր երկրի ւարբեր աղդերի Համերաչխությունը: Պարսկասւանը մայր էր դարձել բոլորի՝ åարսիկների ու Հայերի, քրդերի ու ասորիների Համար, այդ օրերին դրում էր Թիֆլիսի «Վւակը»1: Պարսիկները Հաւկաåես ընդդծված եղբայրական վերաբերմունք ունեին Հայերի նկաւմամբ՝ նրանց Հրավիրելով åաչւåան կանդնելու ընդՀանուրի Հայրենիքին: Մամուլը Հայասիրական քարողչություն էր մղում: Նույնիսկ Հայաւյաց «Հաբլ-ուլ-մեթինը» Հայ ֆիդայիներին կոչ էր անում միանալու Պարսկասւանի աղաւասեր եղբայրներին ն Համաւեղ ուժերով երկրի սաՀմաններից դուրս չåրւել թուրք ներխուժողներին: Պարսիկ Հեղա÷ոխականները դործուն բանակցությունների մեջ էին ւեղի դաչնակցականների ն Հնչակյանների Հեւ: Եթե åարսից սակավաթիվ ղորամասերն անկարող եղան դիմադրելու երկիր ներխուժած թուրքական ղորքին, աåա Աւրåաւականի Հայ ն åարսիկ բնակիչները բնավ ւրամադիր չէին Համակերåվելու ղավթիչների բռնադաւումներին, իրենց աղդային արժանաåաւվության ունաՀարմանը: Նրանք ղենքի

Տե՛ս «Վւակ», ‹ 2, 3 Հունվարի 1908 թ.:

դիմեցին åաչւåանելու իրենց ինչքն ու կյանքը: կաղմակերåվեցին կամավորների խմբեր, որåեսղի օդնեն Խոյի ն Մակուի խանությունների արանքում դւնվող կարաղիադին դյուղում կենւրոնացած կառավարական ղորամասին: Բայց թչնամու դեմ առաջին ընդՀարումն սåասված արդյունքը չւվեց: Թուրք սուրՀանդակներն իրենց օդւին խաղի մեջ մւցրին Պարսկասւանի քրդերին: Բրդական մի աչիրեթ 1907 թ. Հոկւեմբերի կեսերին իջավ սարերից ն Զորավա դյուղի մուերքում ջարդեց åարսկական կանոնավոր ղորամասին ն Հայ ու åարսիկ կամավորներին: Պարսկական ուժերի Հրամանաւար Միրղա Զաֆարը դերի ընկավ: կռվից Հեւո քրդերը կողոåւեցին Հարնան ն, առաջին Հերթին, Հայկական դյուղերը: Ավելի քան 300 åարսիկ ն Հայ խաղաղ դյուղացի սրի քաչվեց: Այդ դեåքից Հեւո է՛լ ավելի խորացավ ժողովրդական ղանդվածների դժդոՀությունը: Ներխուժողների դեմ չաՀի ու կառավարության անղորությունն արադորեն սւվարացնում էր ընդդիմադիր սաՀմանադրական չարժման չարքերը: Բայց երկիրն ինչåե՞ս կարող էր դիմադրել Հարնանի լկւի ունձդությանը, եթե դանձաւունը դաւարկ էր այն ասւիճան, որ չաՀը ÷ող անդամ չուներ սովորականի նման ամառանոց դնալու երկրի Հյուսիսում: Միակ եկամոււն սւացվում էր մաքսերից, որոնց չուրջ 60%-ը ւրամադրվում էր ռուսական ÷ոխառությունների ւոկոսների մարմանը ն արւասաՀմանցի åաչւոնյաներին ռոճիկ ւալուն: ԲաՀարիսւան կոչվող åալաւում նիսւեր դումարող մեջլիսը վճռական քայլի դիմեց: Պարսից չաՀերի ծախսերը սովորաբար կաղմում էին åեւական եկամւի նչանակալի մասը: Այժմ օրենսդիր մարմինը երկրի Համար մչակեց ն Հասւաւեց օրինական բյուջե, որից մինչ այդ ղուրկ էր կառավարությունը: ՍաՀմանա÷ակելով ՄաՀմեդ Ալի չաՀի իրավասությունները, մեջլիսը նրան նչանակեց ռոճիկ՝ ւարեկան 100.000 ֆունւ սւերլինդ (որը կաղմում էր 2,5 միլիոն ֆրանկ կամ 500.000 թուման) չա÷ով: Բայց մեջլիսը դրանով չբավականացավ ն որոչում ընդունեց թոչակից ղրկել 2000 ձրիակերի: Այդ ամենի չնորՀիվ

դանձարանն ունեցավ մու 20 միլիոն ֆրանկի խնայողություն1: ՇաՀն սկղբում կարծել էր, թե այդ դումարն իրեն ւրվում է իբրն «դրåանի ծախս»: Բայց երբ իմացավ, որ ինքը åարւավոր է այդ դումարով ծածկել իր բոլոր ծախսերը, այդ թվում՝ åաՀել չաՀական Հարեմը, åալաւները, այդիները, խոՀանոցը, ուղւերը, ջորիները ն այլն, այդ ժամանակ նրա դժդոՀությունն ամեն սաՀման անցավ: Նա Հայւարարեց, որ ինքը չի ցանկանում ընդունել այդ դումարը ն իր åալաւը կåաՀի առանց մեջլիսի ւված ողորմության: Բոլոր åալաւականները դարձան մեջլիսի կաւաղի թչնամիներ, որոնց լիակաւար իրավունք ւրվեց Հայւնելու իրենց ղայրույթը: Ավելին, չաՀի ջորեåանները, որոնց թիվը Հարյուրների էր Հասնում, սարսա÷աՀար արեցին մայրաքաղաք ԹեՀրանի բնակիչներին՝ սåառնալով կուորած սարքել՝ սկսելով մեջլիսի անդամներից: Վայնասուն բարձրացրին Հանդուցյալ Նասրէդդին չաՀի այրիները, որոնք ղրկվել էին իրենց թոչակի մի մասից: Նամակով դիմելով մեջլիսին, նրանք Հիչեցնում էին, որ իրենք երբեմնի միաåեւի կանայք են ն մեջլիսին վայել չէ այժմ, երբ արդեն սåիւակել են իրենց մաղերը, ղրկել ռոճիկից: Այդ առթիվ մեջլիսում ւաք վիճաբանություններ սկսվեցին: Պաւդամավոր, åաՀåանողական ԱսադոլլաՀ Միրղան Հանդես եկավ նախկին չաՀի կանանց åաչւåանությամբ, ասելով, որ Եվրոåայում արքայական ընւանիքներին åաւկանող կանանց Հարդում-åաՀում են ամուսինների մաՀից Հեւո: Դրան Հակառակվելով, ձախակողմյան Հռեւորներից մեկը՝ Աղա Սեյիդ Հասան Թաղիղադեն, ասում էր, որ Հարյուր միլիոնների Հասնող բյուջեներով եվրոåական åեւություններում թադավորն ունենում է մի կին, իսկ չնչին բյուջե ունեցող Պարսկասւանում ժողովուրդն սւիåված է ռոճիկ ւալ դյուժիններով կանանց ու նրանց բաղմաթիվ սերունդներին: Մի ուրիչ åաւդամավոր նչում էր, որ Հարուսւ իչխանաղուններն իրենց բաղմաթիվ խորթ մայրերին կարող են åաՀել իրենց Հաչվին: Պաւդամա-

«Դրօչակ», ‹ 11-12 (188), նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1907, էջ 174:

վորներից մեկն էլ ասում էր, որ չաՀի այրիներն աåրելու Համար կարող են ծախել իրենց թանկադին ղարդեղենը, այլ ոչ թե մեջլիսից åաՀանջել, որ իրենց Համար Հարկեր վերցնի խեղճ ու կրակ թչվառներից, օրինակ՝ Բիրմանի կամ Խորասանի նաՀանդների դյուղացիներից: Պեւության դաւարկ դանձարանի վերջին դրոչները ծախսելու չաՀի ն նրա åալաւականների անՀադ ձդւումը, թուրքåարսկական սաՀմանադլխից սւացվող ւադնաåալի լուրերը, ռուս-բրիւանական Համաձայնադրի՝ Պարսկասւանին վերաբերող կեւերը երկրի մայրաքաղաք ԹեՀրանում մեծ Հուղումներ առաջ բերեցին: Զանդվածների ղայրույթն արւաՀայւվեց չաՀի դեմ ուղղված Հղոր ցույցերով, որոնց ամենաեռանդուն մասնակցություն էին ունենում «իթթիՀադի թալեբան» («իմասւություն որոնողների դաչնություն»), «Դանիչմենդան» («Գիւնականների դաչնություն») ն ուրիչ նչանավոր անջումեններ: «Մենք այլնս անկախ չենք, այլ՝ անդլիացիների ն ռուսների սւրուկներն ենք», «Լավ է մեռնել սե÷ական արյան լճերի մեջ, քան աåրել ռուսական կամ անդլիական Հովանավորության ւակ» − այս ն նման նչանախոսքեր էին կրում ցույցերի մասնակիցները: իրենց մանուկ սաՀմանադրության վրա արթուն Հսկող Հեղա÷ոխականներն իբրն մեղսակից մեղադրում էին չաՀին, որ ջանում է ւաåալել ու անվանարկել մեջլիսի Հեղինակությունը ն վերաՀասւաւել Հին, աåերասան ռեժիմը: Ժողովրդի մի մասն արդեն åաՀանջում էր դաՀընկեց անել չաՀին: Արքայական մղկիթում արւասանած ճառում իչխան Ամջադ օլ Մոլքն ասում էր. «Ո՛վ ԹեՀրանի ժողովուրդ, ներկայ դժբախւութիւնների åաւճառն այն է, որ քեղ կառավարում է Մուլայի Ալի չաՀը: Եթէ կուղես աåրել երջանիկ Հայրենիքի մէջ, վա՛ր առ այս ինքնակալը եւ նրա ւեղը դի՛ր մէկ ուրիչին»1: Պարսիկ ժողովուրդը դժդոՀ էր թուրքմեն Ղաջար ցեղին åաւկանող իր արքայական ընւանիքից: Նա ուղում էր չաՀա-

«Դրօչակ», ‹ 11-12 (188), նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1907, էջ 174:

կան դաՀին ղոււ åարսիկ առաջնորդ ւեսնել1: Բայց առայժմ այդ բանը Հեչւ չէր անել: Խնդիրը բարդանում էր նրանով, որ Պարսկասւանի Հեղա÷ոխական չարժումն ընթանում էր ւարերային բռնկումներով ն դեåքերն իրար էին Հաջորդում որåես åաՀի åոռթկումներ՝ թեն միմյանց Հեւ կաåված նåաւակի ընդՀանրությամբ: Թիֆլիսի «Զանդակ» թերթը դրում էր. «Պարսկական թէ՛ յեղա÷ոխական եւ թէ՛ կոնւր-յեղա÷ոխական ուժերին Հաւասարաåէս åակասում է կաղմակերåւածութիւնը եւ դա անՀնարին է դարձնում առաջուց åարղ Հաչւել նրանց իրական Համա-յարաբերութիւնը: Ոչ միայն այդ, այլ եւ առայժմ դժւարին է դարձնում մարւնչող ուժերից որեւէ մէկի դերակչռութիւնը կամ վճռական յաղթանակը, որովՀեւեւ ամեն մի յաջողութիւն կամ åարւութիւն դեռ եւս վերաբերում է կողմերի ցրւած, բաժանբաժան եւ ոչ Համախմբւած ուժերին»2: Զնայած դրան, դեåքերի ղարդացման մեջ խոսւումնալից նչաններ էին նկաւվում, Հեղա÷ոխական ւարրերի կաղմակերåվածությունն օրավուր առաջադիմում էր: Դա նկաւվում էր ոչ միայն Թավրիղի օրինակից, որւեղ բնակչությունն սկսել էր իսկական քաղաքացիական åաւերաղմ մղել միաåեւական Հեւադիմության դեմ, այլն Հայկական թերթերի Հաղորդած ւեղեկություններից, որոնք աåացույց էին այն բանի, որ åարսից Հեղա÷ոխականների մեջ դնալով ամրանում էր կաղմակերåված կռվի անՀրաժեչւության դիւակցությունը: Հենց դա էր թռիչք, ուժ ն կենսունակություն Հաղորդում Պարսկասւանի Հեղա÷ոխական չարժմանը: Պարսկասւանի ւարածքներ մւած թչնամուն արժանի ՀակաՀարված չւալու իչխանությունների անկարողության Հիմնական åաւճառն, այնուամենայնիվ, երկրի անկայուն դրությունն էր: «Հայրենիք» ամսադիրը այսåես է բնութադրել Պարսկասւանի ներքին կյանքը 1907 թվականին. «Երկիրը կռիւի եւ սåանութեան թաւերաբեմ էր: Առնող-առնողի եւ ղարնող-ղարնողի

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 1 (205), նոյեմբեր, 1939, էջ 131-132: «Զանդակ» (Թիֆլիս), ‹ 2, 8 Հուլիսի 1908 թ.:

էր: Ոչ մի Հարցում ո՛չ մէկ åաւասխանաւուութիւն: Ո՛վ որ ւասը-քսան ղինեալ մարդիկ կը Հաւաքէր իր չուրջը՝ կ'արչաւէր Հեռաւոր դիւղերուն վրայ, կը թալանէր, կը վառէր եւ կը սåաննէր: Երկրին մէջ ո՛չ կանոնաւոր բանակ կար, ո՛չ կաղմակերåուած ոսւիկանութիւն, ո՛չ ալ աղդեցիկ ու խելացի կառավարութիւն»1: իր Հերթին, Պարսկասւանի վեՀաåեւը դաՀին ընդդիմադիր ուժերի դեմ վճռական քայլերի դիմեց: Նա վերջնադիր ներկայացրեց մեջլիսին ն åաՀանջեց. 1) Բաժանել օրենսդրական ն դործադիր իչխանությունը, 2) Ընդունել չաՀի անառարկելի իրավունքը, որ առանց Հաչվի առնելու խորՀրդարանի Համաձայնությունը, լիաղորություն ունի նչանակելու նախարար-նախադաՀ ն նախարարներ, 3) Լուծարել անջումենները: Մեջլիսը կւրականաåես մերժեց չաՀի åաՀանջը, որին Հեւնեցին վերջինիս նոր Հակաքայլերը: կալանավորվեցին սաՀմանադրական չարժման մի չարք ղեկավարներ, այդ թվում՝ նախարար-նախադաՀը ն մեջլիսի նախադաՀի երկու եղբայրները, որոնցից մեկը ներքին դործերի նախարարն էր, մյուսը՝ Շիրաղի նաՀանդաåեւը: Զորքերով չրջաåաւվեց մեջլիսի չենքը: ԹեՀրանում åաչարողական դրություն Հայւարարվեց: Պալաւական չրջանները ÷որձեցին, որåես Հակակչիռ Հեղա÷ոխական անջումենների, սւեղծել իրենց անջումենը՝ «Անջումեն խիդմաթ» անունով, բայց Հաջողություն չունեցան: Նրանց այնåես էլ չՀաջողվեց «իսկական ռուս մարդկանց» օրինակով սւեղծել «իսկական åարսիկ մարդկանց» կաղմակերåություն: Փողոցային Հնարավոր անկարդություններից åաչւåանվելու Համար օւարերկրյա դեսåաններն ամրացրին իրենց դեսåանաւների մոււքերը ն ղինեցին åաՀակախմբերին: Գերմանիայի դեսåանը խոսւացավ վւանդի դեåքում իր մու աåասւան ւալ մեջլիսի նախադաՀին, որը նախկինում Բեռլինում դեսåան էր եղել: Բրիւանական դեսåանությունն իր կողմից Հայւարարեց, որ åաւրասւ է իր Հովանավորության ւակ առնելու խորՀրդարանի մյուս անդամներին: կյանքի սովորական ընթացքը կանդ առավ: Փակվեց չու1

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 1 (205), նոյեմբեր, 1939, էջ 132:

կան: Փողոցներով անցուդարձ էին անում Հեծելադնդի ն կաղակների åաՀակախմբերը: Բննության առնելով երկրի խառնակ վիճակը, մասնավորաåես՝ չաՀի վերջնադրի Հնարավոր անկանխաւեսելի Հեւնանքները, մեջլիսը օւար åեւությունների ԹեՀրանում Հավաւարմադրված ներկայացուցիչներին ուղարկեց Հայւարարությունմանիֆեսւ, ուր ասված էր. «Երբ åարսից կայսրութեան դործերն ընկան անյուսալի դրութեան մէջ, ժողովուրդը ւեսաւ, որ իր միակ յոյսը սաՀմանադրական կառավարում Հիմնելն է: Հանդուցեալ չաՀը երկրին չնորՀեց սաՀմանադրութիուն, իսկ ներկայ դաՀակալն իր երդումով Հասւաւեց այն: Բայց այն մարդիկ, որոնք բռնակալական կառավարման ձեւի ժամանակ սովորել են կեղեքել ժողովրդին, խաբեցին մեր երիւասարդ միաåեւին, նրան Համողելով, որ սաՀմանադրութիւնն է այն բոլոր արՀաւիրքների åաւճառը, որոնց մէջ ներկայումս յայւնուել է մեր Հայրենիքը: Ժողովուրդը երբեք ինքը չի խախւի խաղաղութիւնը, բայց նա մինչեւ իր արեան վերջին կաթիլը կåաչւåանի նուաճած այն բոլոր աղաւութիւնները, որոնց դէմ դաւեր են լարում մեր կառավարութեան յեւադէմ անդամները: Նա կկռուի իր միակ եւ վերջին յոյսի՝ սաՀմանադրութեան Համար: Սոյն մանիֆեսւով åարսկական ժողովրդի ներկայացուցիչներն իրերի իսկական դրութեան մասին ի դիւութիւն են յայւնում օւար բոլոր åեւութիւնների դեսåանութիւններին եւ առՀասարակ ԹեՀրանում աåրող բոլոր օւարերկրացիներին, յայւարարում են, որ Պարսկասւանի միաåեւը խախւել է իր ժողովրդի Հեւ կնքած դաչնադիրը: Պարսիկ ժողովուրդը դիմում է աչխարՀի բոլոր աղդերին, Հաւաւացած լինելով, որ նրանք կարւայայւեն իրենց բարեկամական ղդացմունքները Պարսկասւանի 10 միլիոն աղդաբնակչութեանը եւ չարամիւ մարդկանց թոյլ չեն ւայ ունաւակ ւալու նրա սրբաղան իրաւունքները»1:

«Մչակ», ‹ 186, 19 դեկւեմբերի 1907 թ.:

ՄաՀմեդ Ալի չաՀի ն մեջլիսի միջն դնալով խորացող Հակասությունները ն երկրում ասւիճանաբար ընդլայնվող անկայունությունն անՀանդսւություն էին առաջացնում երկրում: ՊարսկաՀայությունը նույնåես լավ բան չէր սåասում երկու կողմերի Հավանական առճակաւումից: 1907 թ. երկրորդ կեսից յուրաւեսակ քաղաքական վիճակ էր սւեղծվել åարսկաՀայերի Համար: ՇաՀը ն նրա կառավարությունը խորաåես Համողված էին, որ ամեն քաղաքական վայրիվերումների ժամանակ երկրի աղդային ÷ոքրամասնությունները՝ թուրքերը, քրդերը, ինչåես ն Հրեաներն ու քրիսւոնյա ասորիներն ու Հայերը չեն Համարձակվի Հանդես դալ դոյություն ունեցող կարդերի դեմ ն անåայման կկանդնեն արքունիքի կողքին: իրենց Հերթին, սաՀմանադրականները կարծում էին, որ Հայերը, որոնք Հանդես էին բերում մեծ ղդուչավորություն ն սաՀմանադրական չարժմանը Համարյա չէին մասնակցում, ի վերջո, իրենք նույնåես դուրս կդան չեղոք վիճակից ն կմիանան իրենց:

ՀՅ ԴԱՇՆԱկՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՍՏիՃԱՆԱԲԱՐ ՄՏՆՈՒՄ է

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՄԵԶ

Գնալով թա÷ առնող ՀակաչաՀական չարժման մեջ ընդդրկված åարսից սաՀմանադրականները, լինելով անձնաղոՀ Հայրենաåաչւներ, սակայն, ան÷որձ էին Հասարակական ն Հեղա÷ոխական չարժումների մեջ, թույլ էին մարւական ն ղինական առումներով, ուսւի կարիք ունեին ÷որձառու խորՀրդաւուների ն մարւական կաղմակերåությունների դործուն աջակցության: 1907 թ. ամռան վերջերից սաՀմանադրական չարժման ղեկավարներն իրենց Հայացքն ավելի ու ավելի Հաճախ էին բնեռում Հայոց վրա: ՊարսկաՀայերի մեծ մասի Համակրանքը սաՀմանադրականների կողմն էր: «Բայց այդ Համակրանքը,- դրել է Միքայել Վարանդյանը,- բաւական աւեն կը մնար մունջ, åղաւոնական. Հայ ժողովուրդի յեղա÷ոխական առաջնորդները կը

վարանէին կողմ բռնել ընդՀանուր, արիւնու իրարանցումին մէջ: Վարանու էին, բնականաբար, Դաչնակցութեան կովկասեան մարմինները»1: իրենց կենւրոնների ՀրաՀանդով, Դաչնակցության ն Հնչակի ւեղի կաղմակերåությունները չարունակում էին Հայությանը Հորդորել՝ առայժմ չեղոքություն åաՀåանել անչեղորեն: Բայց 1907 թ. աչնանը ծավալվող բուռն իրադարձությունները Հայկական աղդային Հեղա÷ոխական կուսակցություններին սւիåեցին վերանայել իրենց ռաղմավարությունը սաՀմանադրական չարժման նկաւմամբ: «Օր աւուր, անցքերու դաՀավէժ ընթացքի մէջ, աւելի եւ աւելի կը åարղուէր, որ չէղոքութիւնը Հայոց Համար անիրադործելի åաւրանք մըն էր Համաւարած քաոսին մէջ...»2,դրում էր Միքայել Վարանդյանը: Որո՞նք էին Հայերի մւքերում ւեղի ունեցող ասւիճանական բնաչրջման åաւճառները. 1. ՊարսկաՀայ դյուղացին մուսուլման ւերերի ձեռքին նույնքան, եթե ոչ ավելի, ՀարսւաՀարված էր ու ղրկված, որքան åարսիկ ն թուրք դյուղացիները: Սակավաթիվ Հայ առնւրականներից մի քանիսն էին, որ ղդալի կաåիւալ ունեին: Միակ մխիթարականն այն էր, որ քաղաքաբնակ Հայերն ունեին ժամանակի չա÷անիչներով բավականին բարվոք դåրոցներ, որոնցում Հայ մանուկներն ու åաւանիները սւանում էին ոչ միայն կայուն դիւելիքներ, այլն Հայեցի դասւիարակություն, 2. Երկրի ՀակաՀեղա÷ոխական, ՀակասաՀմանադրական ուժերի ղինված ջոկաւները (չաՀսնաններ, կարա÷ա÷ախներ, ղարադաղցի ձիավորներ, ավաղակաբարո թա÷առական քրդեր) ն, առաջին Հերթին, միաåեւական բանակն իրենց Հարձակումների ն åաւժիչ արչավանքների ժամանակ անխնա կողոåւում էին Հայկական դյուղերը, աՀաբեկում Հայ բնակչությանը, նրան սåառնում արյունալի ջարդերով, եթե չմիանա միաåեւականներին ն åայքար չմղի սաՀմանադրա1 Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 258: Տե՛ս նույն ւեղում:

կանների դեմ, 3. Թուրքական ղորքերի խուժումը Ուրմիա դավառից ներս, Սալմասւ քաղաքի դրավման Հեռանկարը ոդեչնչել էր քուրդ ավաղակաբարո ւարրերին ն նրանց ուքի Հանել դավառի Հայոց դեմ: Վւանդվել էին այն բոլոր ճանաåարՀները, որոնցով կովկասից 17 ւարի չարունակ դաչնակցությունը օդնություն էր ցույց ւվել ն չարունակում էր ցույց ւալ Վասåուրականին, Սասունին, Տարոնին՝ կաղմակերåիչներով, քարողիչներով, մարւիկներով, ղենքով ու ղինամթերքով: Պարսկական միաåեւական կառավարությունը ոչ միայն ի վիճակի չէր, այլն ցանկություն չուներ ներխուժող թուրքական ղորքերին դուրս մղելու Հայ Հոծ բնակչություն ունեցող ւարածքներից: Դրան Հակառակ, մեջլիսը ն սաՀմանադրական չարժումը, ամբողջությամբ վերցրած, վճռական էին ւրամադրված թուրքական դրավման ղորքերի նկաւմամբ ն իրենց դլխավոր նåաւակներից մեկը Համարում էին նրանց դեմ ղինված դիմադրություն կաղմակերåելը ն նրանց երկրից վւարելը, 4. ՍաՀմանադրական չարժմանը աջակցելու Համար կովկասից Պարսկասւան էին դալիս դաղա÷արական անձինք ն միանում սաՀմանադրականներին: Սւեղծված åայմաններում, Հայկական աղդային Հեղա÷ոխական կուսակցությունները չէին ուղում ւնականորեն դիւողի դերում մնալ: Արդեն ակնՀայւ էր, որ åարսից աղաւադրական չարժման Հաղթանակից էր կախված երկրում օսմանյան դավերի վիժումը ն Հայկական աղաւադրական åայքարին բերելիք Հեւադա նåասւը: «Աղաւ Պարսկասւանը ոչ միայն բարիք մըն էր åարսկաՀայոց Համար, այլեւ կռուան մը թրքաՀայ եւ կովկասաՀայ ժողովուրդին դաւի Համար»1,- դրում էր Մ. Վարանդյանը: Այսåես էին մւածում ՀՅ դաչնակցության åարսկաՀայ կաղմակերåությունները, մասնավորաբար Թավրիղի (Վրեժի) կենւրոնական կոմիւեն, որն արդեն, սաՀմանադրականների նախաձեռնությամբ, դաղւնի Հարաբերությունների մեջ էր մւել Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ. Հրաւ., էջ 261:

նրանց Հեւ: «Պարսիկ յեղա÷ոխականները,- նչել է Միքայել Վարանդյանը,- Թավրիղ եւ այլուր, կը դիմէին մերիններու խորՀուրդներուն, վասն ղի իրենք ան÷որձ էին, ղուրկ՝ յեղա÷ոխական աւանդութիւններէ, եւ, միւս կողմէն, մեծ Համարում ու յարդանք ունէին Դաչնակցութեան նկաւմամբ: Երբեմն նոյն իսկ չա÷աղանցուած կարծիք՝ անոր ռաղմավարութեան ու ռաղմական ոյժերու մասին ... Այդåիսի կարծիք կաղմեր էին մանաւանդ 1905-1906-ի կովկասեան Հայ-թաթարական åաւերաղմէն ի վեր, երբ Դաչնակցութիւնը իրօք մեծ ոյժ ու կաղմակերåական Հմւութիւն երեւան բերաւ ինքնաåաչւåանութեան դործին մէջ»1: ՀՅԴ կովկասի մարմինները, Հաչվի առնելով կուսակցության Աւրåաւականի կաղմակերåության՝ դեåի սաՀմանադրական չարժումը կողմնորոչվելու սկսված դործընթացը, կանդնել էին åարղ ու Հսւակ քաղաքականություն որդեդրելու Հրամայականի առջն. Դաչնակցությունը åե՞ւք է մասնակցի Պարսկասւանի խմորվող Հեղա÷ոխական չարժմանը, թե՞ ոչ: Խնդիրը նուրբ էր ու ծանրակչիռ, նան՝ չաւ åաւասխանաւու: Անելիքները որոչելու Համար Թիֆլիսում Հրավիրվեց ՀՅԴ կովկասի չրջանային ժողով, որն ունեցավ միայն մեկ նիսւ: Ներկա էին Արչակ Վռամյանը, Սիմոն Զավարյանը, Ավեւիք ՍաՀակյանը (Հայր ԱբրաՀամ), Համո ՕՀանջանյանը, Զավախյանը, Աւրåաւականի ներկայացուցիչը ն ուրիչներ: Արնելյան բյուրոյի կողմից Հանդես եկավ Ավ. ՍաՀակյանը ն քննարկման դրեց թուրք-åարսկական ընդՀարման ն այդ կաåակցությամբ Հայåարսկական Հարաբերությունների Հարցերը: Միաժամանակ ներկաներին ւեղեկացրեց, որ Պարսկասւան է ուղարկվել åաւասխանաւու ընկերներից մեկը, որը ւեղում ուսումնասիրելով իրավիճակը, վերադառնալուց Հեւո բյուրոյին կներկայացնի Համաåաւասխան ղեկույց, որից Հեւո միայն կուսակցությունը կվճռի իր անելիքները: Զեկուցողը նան Հայւնեց, որ Դաչնակցության ղեկավարությունը ւարբեր ւեղերից սւացել է բաղ1

Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 262:

մաթիվ դիմումներ, որոնց Հեղինակները Պարսկասւան անցնելու ն սաՀմանադրական չարժմանը միանալու ցանկություն են Հայւնել: Զնայած կուսակցությունը դեռ չի կայացրել վերջնական վճիռ, ասում էր նա, բայց «մէկ բան åարղ է. մենք չենք կարող թողնել մեր ժողովուրդը անւէր, անղէն, անåաչւåան վիճակում»1: Ելույթ ունենալով, Ս. Զավարյանն ավելի Հսւակ Հանդես եկավ åարսկական Հեղա÷ոխությանը Հայերի մասնակցության օդւին: «Եթէ մեծ բան էլ չկարենանք անել,- ասում էր նա,- դէթ կ'ամրաåնդենք մեր Համերաչխութեան կաåը åարսիկ յեղա÷ոխական ւարրերի Հեւ»2: Շրջանային ժողովում ելույթ ունեցողները Հաճախ էին դիմում կուսակցության չորրորդ ընդՀանուր ժողովի՝ Պարսկասւանի վերաբերյալ ընդունած որոչմանը, ուր ասված էր. «Նկաւելով որ åարսկական ներկայ չարժումը կարող է դառնալ ժողովրդական արթնացման բնոյթ ունեցող Հասարակական խոչոր երեւոյթ թէ՛ Պարսկասւանի, թէ՛ Արեւելքի Համար եւ դւնելով նրա ւարածուիլն ու լայնանալը ցանկալի թէ՛ Համամարդկային, թէ՛ Հայկական ւեսակէւից, ընդՀանուր ժողովը յանձնարարում է Պարսկասւանի դաչնակցական մարմիններին եւ անՀաւներին՝ բոլոր միջոցներով նåասւել այդ չարժման ղարդացմանը, մւցնելով åարսկական արթնացման մէջ այն աղաւադրական, ռամկավարական եւ աչխաւաւորական ոդին, որը բղխում է Դաչնակցութեան ծրադրից»3: Ժողովում արւաՀայւված ւրամադրությունները դեռնս չէին նչանակում, թե Դաչնակցությունն արդեն åաչւոնաåես լուծել է åարսկական Հեղա÷ոխությանն իր մասնակցության Հարցը: Թեն կուսակցության ղեկավարության մեծ մասը մասնակցության կողմ էր, բայց այդ նույն մեծամասնությունը չէր կարող Հաչվի չառնել այն իրողությունը, որ կուսակցության

Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 261: Նույն ւեղում, էջ 261-262: «Դրօչակ», ‹ 5 (183), մայիս, 1907, էջ 76:

չարքերում մեծ թիվ էին կաղմում նրանք, ովքեր åնդում էին բացարձակ չեղոքության վրա: Զնայած դրան, ՀՅԴ ղեկավար մարմինները 1907 թ. նոյեմբեր-դեկւեմբերին Պարսկասւան ուղարկեցին մի քանի դաղա÷արական երիւասարդների, այդ թվում՝ Սոֆիայի (Բուլղարիա) սåայական վարժարանն ավարւելուց Հեւո կովկաս վերադարձած երիւասարդ սåա Գարեդին ՆժդեՀին: Գալով Աւրåաւական, նրանք Համալրում էին ւեղի կաղմակերåության չարքերը, որում մեծ աչխաւանք էին ւանում նչանավոր դործիչներ Սւե÷ան Սւե÷անյանը (Բալաջան), Մուրադ Խրիմյանը (Հակոբյան, Սեբասւացի Մուրադ), Ե÷րեմ Դավթյանը, Սւե÷ան Թադնոսյանը (Սամսոն) ն ուրիչներ: իրերի կացությանը ծանոթանալու ն ընդՀանրաåես երկրի åայմաններին Հաղորդակից լինելու Համար, Դաչնակցության վերին մարմինը Պարսկասւան է ճամ÷ում կուսակցության երկու ներկայացուցիչների՝ Սւե÷ան Զորյանին (Ռոսւոմ)՝ ԹեՀրան, Օննիկ Դերձակյանին (Արչակ Վռամյան)՝ Թավրիղ1: Նչանակման վայր նախ Հասնում է Վռամյանը, որւեղ Հանդիåումներ է ունենում քաղաքի սաՀմանադրական չարժման ներկայացուցիչների Հեւ, որից Հեւո ուղնորվում է Սալմասւ ն Ուրմիա, ծանոթանում Աւրåաւականի քաղաքական դրությանը, նաՀանդի Հայ Համայնքների կյանքին ու քաղաքական ւրամադրություններին, աåա վերադառնում ԹուրքաՀայասւան: Դրանից Հեւո ՀՅԴ Արնելյան բյուրոն Թավրիղ է ուղարկում Արւաչես Մելքումյանին՝ կացությունն ուսումնասիրելու, չարժումների բնույթը åարղելու ն կուսակցության մասնակցության անՀրաժեչւության դեåքում նրա չա÷ը որոչելու Համար: ինչåես Ա. Վռամյանը, այնåես էլ Արւ. Մելքումյանը նåասւավոր ղեկույցներ են ներկայացնում կուսակցության ղեկավարությանը2: Վերջաåես, Շվեյցարիայում դւնվող Ռոսւոմը ընկերների Հեւ խորՀրդակցելուց Հեւո, մեկնում է Բաքու, իսկ 1907 թ. Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 2 (408),1960, էջ 57: Տե՛ս Յովսէ÷ ՅովՀաննիսեան, Յուչեր, «Աåոլոն» Հրաւ., Երնան, 1995, էջ 166:

դեկւեմբերի 22-ին Հասնում է ԹեՀրան1: Պարսկասւանում նա մնում է մինչն 1909 թ. աåրիլը: ԹեՀրանում եղած ժամանակ Ռոսւոմին Հենց սկղբից ընկերակցում էր ւեղի նչանավոր դաչնակցական դործիչներից Հովսե÷ Միրղայանը: Առանց ժամանակ կորցնելու Ռոսւոմը մայրաքաղաքում կաåեր է Հասւաւում åարսիկ աղաւականների ներկայացուցիչների Հեւ, մանրամասն ւեղեկանում, որ ՄաՀմեդ Ալի չաՀը ւնաբար դավեր է նյութում սաՀմանադրության դեմ՝ կաղմել է ւեղական սնՀարյուրյակներ, Հալածանքներ ու բռնություններ սկսել սաՀմանադրականների դեմ, բանւարկել է ւալիս չարժման դործիչներին, որոնք խոչւանդվում են, ւանջանքների ենթարկվում: ԹեՀրանից դրած նամակով Ռոսւոմը Հեւնյալ կերå էր նկարադրում այնւեղ ւիրող քաղաքական ծանր վիճակը. «ՇաՀի կողմնակիցները չարունակում են դաղւնի դաւեր լարել սաՀմանադրութեան դէմ: կաղմուել են ւեղական սեւ Հարիւրեակներ, որոնք ւեռորի միջոցով ձդւում են ընկճել սաՀմանադրականներին: իմ դալու երկրորդ օրը ւեռորի ենթարկուեց, իր ւան մէջ, սաՀմանադրական չարժման աջակից յայւնի Հարուսւ արբաբ Ֆրեյդունը՝ Հենց ՇաՀի մւերիմ սենեկաåեւի մարդկանց ձեռքով: Մի օր անց Հրացանաձդութեան ենթարկուեց արւաքին դործոց նախարարը, նոյնåէս իր ւան մէջ: Սա եւս յայւնի է իբր ջերմ սաՀմանադրական: Նրա Հայրը Մուչիր Դովլէն էր, որ սադրաղամ եղած ժամանակ կարողացել էր Համողել ՇաՀ Մողաֆարէդդինին սաՀմանադրութիւնը սւորադրել: Մեջլիսի անդամները մչւական վախի մեջ էին. չաւերը ւանը չէին քնում. իրենց կողմից միջոցներ էին խորՀում թէ՛ իրենց անձը եւ թէ՛ սաՀմանադրութիւնը աåաՀովելու Համար»2: ԱՀա՛ այս ծայրաՀեղ վւանդավոր իրավիճակում էր, որ Ռոսւոմի ու սաՀմանադրականների միջն Հանդիåումների արդյունքում որոչվեց åաչւոնական բանակցություններ սկսել:

Տե՛ս Յովսէ÷ ՅովՀաննիսեան, Յուչեր, էջ 192: «Ռոսւոմ», Պէյրութ, 1979, էջ 261:

Բանակցությունները ԹեՀրանում սկսվում են 1907 թ. դեկւեմբերի 30-ին մի կողմից՝ Ռոսւոմի ու Հովսե÷ Միրղայանի, մյուս կողմից՝ åարսիկ սաՀմանադրականների ղեկավարության վեց ներկայացուցիչների միջն: Բանակցությունները ւնում են վեց օր՝ մինչն 1908 թ. Հունվարի 4-ը, որի ընթացքում ւեղի է ունենում վեց նիսւ (բացի 1908-ի Հունվարի 1-ից): Վեցօրյա այդ բանակցությունների ամեն նիսւից Հեւո Ռոսւոմը ն Միրղայանը խորՀրդակցում էին ուրիչ երեք ընկերների Հեւ, որոնք մինչն Ռոսւոմի ԹեՀրան դալը Հովսե÷ի միջոցով Հանդիåումներ էին ունեցել սաՀմանադրականների ներկայացուցիչների Հեւ: Դրանք էին՝ բժ. Տեր-Սւե÷անյանը, Ալեքսան Թունյանը ն Ալեք Զալալյանը, որոնք ւեղական åայմաններին ն åարսիկների Հոդեբանությանը լավ ծանոթ էին: Բանակցություններին åարսկական կողմից մասնակցում էին մեջլիսի ÷ոխնախադաՀ Վոսուղ Դովլեն, մեջլիսի թավրիղյան åաւդամավորներ՝ åեւական խորՀրդական Մոսթեչար Դովլեն, Հեղա÷ոխական անջումենների åարադլուխ Հաջի Միրղա իբրաՀիմ աղան, մեջլիսի ամենաաղդեցիկ ու կարող անդամներից Աղա Սեյիդ Հասան Թաղիղադեն, իրանական բուրժուաղիայի ներկայացուցիչներ՝ Պարսկասւանի ամենաՀարուսւը նկաւված, երկրի դրամաւան կաåալառու, ԹեՀրանի վաճառականների կողմից åաւդամավոր Հաջի Ամին օլ Զարբը, մեծաՀարուսւ Հաջի Մոին օլ Թոջջարը, որը Հաջի Ամին օլ Զարբի Հեւ նկաւվում էր սաՀմանադրականների ֆինանսական ուժը (դլխավորաåես այս երկուսն էին Հոդում չարժման ծախսերը): կաղմված լինելով ղանաղան խավերից, այս դործիչները մեջլիսում ներկայացնում էին մի կուռ ամբողջություն, որն իր Հեղինակությամբ կարողանում էր ուղած ուղղությունը ւալ դործերի ընթացքին: Այս խմբի Հեւ էին դործում ԹեՀրանի ամենաՀեղինակավոր Հոդնոր åեւերը՝ Աղա Սեյիդ Աբդուլլա ն Աղա Սեյիդ ՄոՀամմեդ մուջւեՀիդները՞, որոնք Համարվում էին ՞

ՄուջւեՀիդ - Ղուրանը մեկնաբանելու լիաղորությամբ օժւված իսլամ Հոդնորական:

սաՀմանադրության ջերմ ջաւադովներ ն վայելում էին չիաների սրբաղան քաղաքներից Նաջաֆի Հոդնոր դերադույն åեւերի վսւաՀությունը1: Բանակցությունների ընթացքում քննարկվեց Հարցերի բավական լայն չրջանակ. 1) ՇաՀի Հեւադա դավերի դեմ սաՀմանադրական նորմալ ղարդացման աåաՀովման ուղղությամբ երկու կողմերի անելիքները, 2) Պարսկասւան ներխուժած թուրքական ղորքերին երկրի սաՀմաններից Հեռացնելու խնդիրը, որի լուծման Համար նախ ենթադրվում էր դիվանադիւական ճանաåարՀով թուլացնել թուրքերի դիրքերը, իսկ åաւերաղմի դեåքում՝ ձեռնարկել Համաւեղ միջոցներ՝ անՀրաժեչւ ղինվորական ուժերի åաւրասւման ուղղությամբ, 3) Պարսկասւանի անկախությանը սåառնացող 1907 թ. անդլո-ռուսական Համաձայնադրի դեմ միջոցառումները, 4) ՀՅ դաչնակցությունն ինչåիսի՞ աջակցություն կարող է ցույց ւալ սաՀմանադրականներին, 5) իրենք՝ åարսիկները ի՞նչ օդնություն կամ դյուրություն կարող են ցույց ւալ Դաչնակցությանը2: Բանակցություններն անցնում էին ջերմ ու անկեղծ մթնոլորւում. նիսւերի ընթացքում լինում էին միայն թեթն վիճաբանություններ, այն էլ՝ մւքերի åարղաբանման նåաւակով: Նիսւերում բարձրացված Հարցերն ունեին Հակաավաւաåեւական ն Հակաիմåերիալիսւական ուղղվածություն: Հաւկաåես կարնոր էր անդլո-ռուսական Համաձայնության դեմ միջոցառումների Հարցը: Դա մեկ անդամ նս ցույց էր ւալիս, որ կաåիւալիղմի ուղիով առաջին ւարւամ քայլա÷ոխերն անող, նոր ձնավորվող, երիւասարդ åարսկական բուրժուաղիան ձդւում է Հակադարձել երկրի նկաւմամբ իմåերիալիսւների դավադրությանը: Բանակցությունների ընթացքում åարսիկ åաւդամավորները խնդիր առաջ քաչեցին, որåեսղի Դաչնակցությունը ջանքեր դործադրի իրենց երկրի վրա ռուս-անդլիական բռնադաւման դեմ ւրամադրելու Պարսկասւանի

«Ռոսւոմ», էջ 165: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 166:

նկաւմամբ չեղոք դիրք ունեցող եվրոåական որնէ åեւության: Այդ առնչությամբ նրանք ցանկություն Հայւնեցին, որ Դաչնակցությունն առաջին Հերթին չոչա÷ի Ֆրանսիայի կառավարության ւրամադրությունը՝ ակնկալելով նրանից ÷ոխառություն սւանալը: Միաժամանակ, åարսիկ աղաւականները դւնում էին, որ ÷ոխառության Հարցում Ֆրանսիային չաՀադրդռելու Համար անՀրաժեչւ է օդւվել այդ երկրի կառավարական չրջանների Հեւ լայն կաåեր ունեցող ն այդ åաՀին Եվրոåայում դւնվող Մելքոն խանի ն ՀովՀաննես խան ՄասեՀյանի օժանդակությունից1: Բննարկվեց Պարսկասւան-Բուլղարիա Հակաթուրքական դաչինքի սւեղծման Հնարավորության ն այդ դործում ՀՅ դաչնակցության դերի Հարցը: Շաւ կարնոր էր թուրքական ներխուժմանը ՀակաՀարված ւալու Հարցը, որն ուղղված էր ինչåես օսմանցի ղավթիչների, այնåես էլ չաՀի կառավարության դավաճանական քաղաքականության դեմ: Ուսւի բանակցությունների ընթացքում Հիմնական Հարցերից մեկը երկուսւեք միմյանց աջակցելու Հնարավորությունները åարղելն էր2: Պարսկական կողմի ներկայացուցիչները Հաւկաåես ուղում էին իմանալ, թե Դաչնակցությունն ինչåիսի՞ ռաղմական օդնություն կարող է ցույց ւալ սաՀմանադրականներին: իր Հերթին, Հայկական կողմը ցանկացավ իմանալ, թե իրենք՝ åարսիկները, ինչåիսի՞ ղինվորական ուժեր ունեն åաւերաղմի դեåքում Թուրքիայի դեմ կռվելու Համար: Պարսիկները åաւասխանեցին, որ իրենք չեն վսւաՀում իրենց բանակին ն ամբողջ Հույսը դրել են անկանոն ղորքերի, Հաւկաåես՝ չաՀսնան, ղարադաղցի, լուրիսւանցի ն այլ ւեղերի ձիավորների վրա, որ նան Հույս ունեն աåսւամբեցնել Օսմանյան կայսրությունում, Բաղդադի մուերքում բնակվող չիա ցեղերին: Հայ åաւվիրակներն ասացին, որ անՀնարին է անկանոն ղորքերով կռվել լավ ղին1

Տե՛ս «Ռոսւոմ», էջ 166: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 167, 168-169:

ված ու մարղված, Հմոււ Հրամանաւարներ ունեցող թուրքական կանոնավոր բանակի դեմ ն որ ամենից առաջ անՀրաժեչւ է մարւունակ բանակ սւեղծել: Պարսիկ սաՀմանադրականների ներկայացուցիչները խոսւանում էին. 1) Հեղա÷ոխության Հաղթանակից Հեւո ավելի լայնացնել այն իրավունքներն ու åարւականությունները, որ åարսկաՀայությունն ուներ իր ներքին, աղդային-մչակութային կյանքում, 2) Սալմասւի ն չրջակա վայրերի åեւական Հողամասերից (խալըսե) բաժիններ Հաւկացնել Օսմանյան կայսրությունից Պարսկասւան ÷ախած Հայ դաղթականներին ն նåասւել նրանց բնակեցմանը, 3) Զերմ աջակցություն բերել ղարկ ւալու Համերաչխ դործակցությանը Հայ ն իսլամ ւարրերի միջն թե՛ Թուրքիայում ն թե՛ կովկասում, 4) իրենց Հավաւարիմներից մեկին ուղարկել կ. Պոլիս, որåեսղի այնւեղ դւնվող åարսիկ Հեղա÷ոխականներին կաåի Դաչնակցության ւեղի անդամների Հեւ ն նåասւի նրանց միջն Համադործակցության Հասւաւմանը, 5) Պարսկասւանի ներսում աåաՀովել բոլոր åայմանները՝ Դաչնակցության ղինված ուժերի ÷ոխադրության Համար, 6) Զխոչընդուել արւասաՀմանից Պարսկասւան ղենքի ու ղինամթերքի ÷ոխադրմանը: իրենց Հերթին, ՀՅ դաչնակցության ներկայացուցիչները կուսակցության անունից Հանձնառու դարձան. 1) ՍաՀմանադրականների ւրամադրության ւակ ռաղմական ղեկավարներ ն ՀրաՀանդիչներ դնել, 2) Թուրքիայի Հեւ Պարսկասւանի åաւերաղմի դեåքում կուսակցության ղինվորական ուժերով åարւիղանական կռիվներ մղել թուրքական բանակի թիկունքում, 3) ՍաՀմանադրական Պարսկասւանի օդւին լայն քարողչություն անել Եվրոåայում, 4) Ուժերը ներածին չա÷ով նåասւել դլուխ բերելու Պարսկասւան-Բուլղարիա դաչինքն ընդՀանուր թչնամու՝ Օսմանյան åեւության դեմ, 5) Զանքեր դործադրել Պարսկասւանի կողմը դրավելու ֆրանսիական կառավարության Համակրանքը, ինչåես նան այդ երկրի կառավարությունից սւանալու ÷ոխառություն, 6) Հեղա÷ոխության նկաւմամբ բացասաբար ւրամադրված Մելքոն խանին ն Արչակ խան

Գորոյանին մղել չեղոք դիրքի կամ, եթե Հնարավոր է, մուեցնել սաՀմանադրական չարժմանը, որի ջերմ ջաւադովներից էր Պարսկասւանի ամենախոչոր Հայ դործիչը՝ ՀովՀաննես խան ՄասեՀյանը: Հայկական կողմը մչւաåես ընդդծում էր, որ åարսիկ ժողովուրդը վերջնականաåես åեւք է դւնի ինքղինքը, որ երկրի բոլոր ժողովուրդները, իսլամ թե քրիսւոնյա, թն-թնի ւված, աղաւադրական մի բուռն չարժմամբ åարւավոր են իրենց ձեռքն առնել երկրի երերուն ճակաւադիրը ն մղել նրան Հիմնական բարենորոդման: Ձեռք բերված Համաձայնությունների մասին բանակցությունների վերջում կաղմվեց Համաåաւասխան արձանադրություն երկու լեղվով՝ åարսկերեն ն ֆրանսերեն: Համաձայնադրի մեջ ամ÷ո÷ված էին 12 Հոդվածներ, որոնք բաժանված էին երկու մասի՝ անմիջական դործադրելի ն թուրք-åարսկական åաւերաղմի դեåքում իրականացնելի: Բայց երբ եկավ ÷ասւաթուղթն սւորադրելու åաՀը, բանակցությունների åարսկական կողմի åաւվիրակները Հրաժարվեցին սւորադրել, միաժամանակ Հայւարարելով, որ սաՀմանադրականները ճչւորեն կկաւարեն այն բոլոր åայմանավորվածությունները, որոնք ՀՅ դաչնակցության Հեւ բանավոր ձեռք են բերվել վեցօրյա խորՀրդակցության ընթացքում: Պարսիկ սաՀմանադրականների Հեւ վարած բանակցությունների մասին ՀՅԴ Արնմւյան բյուրոյին 1908 թ. Հունվարի 10-ի թվով ուղարկած ւեղեկադիր-նամակում Ռոսւոմը դրում էր. «Բանն այն է, որ բանակցողներն իբրեւ որոչ Հասարակական եւ քաղաքական դիրք ունեցող անձինք՝ խոյս են ւալիս սւորադրելու մի åայմանադիր, որ կնքուած է յեղա÷ոխական կուսակցութեան ներկայացուցչի Հեւ: ինչåէս երեւում է, նրանք կ'աչխաւեն սւեղծել մի ուրիչ մարմին՝ նույնåէս յեղա÷ոխական անունով, ուրիչ անձերից բաղկացած, դուցէ եւ ֆիկւիւ, որը մեղ Հեւ կը մւնի åաչւօնական յարաբերութեան մէջ: իսկաåէս՝ սւորադրութիւնը մեղ Համար էլ ցանկալի չէր: Աչքի առաջ

ունենալով Շամի մարմնի՞ եւ մի քանի ընկերների ւրամադրութիւնը, մեղ Համար եւս անՀրաժեչւ էր åայմանադիր չկաղմել ոչ մի սւորադրութեամբ, այլ Համաձայնութեան կէւերի իրադործումը թողնել իրերի ընթացքին»1: Բանակցությունների ավարւից Հեւո Դաչնակցությունը ձեռնարկեց իր Հանձնառությունների կաւարմանը: կուսակցությունն ամենից առաջ աչխաւանքներ ւարավ արւաքին ճակաւում՝ Ֆրանսիայում: Օդւվելով երկրի քաղաքական դործիչների ն Հաւկաåես խորՀրդարանի՝ իր բարեկամ åաւդամավորների աջակցությունից, Դաչնակցությունը մեծ ջանքեր դործադրեց Ֆրանսիայի՝ Պարսկասւանին ÷ոխառություն ւրամադրելու Համար: Նա կարողացավ այդ դործի մեջ ներդրավել նան եվրոåական մամուլի մի չարք օրդանների՝ Պարսկասւանի Հանդեå Համակրանք սւեղծելու ուղղությամբ: կուսակցությունն ինչ-որ չա÷ով Հաջողեց իր առաքելության մեջ, բայց միայն բարոյականի սաՀմաններում: Գործնական արդյունք չեղավ, քանի որ ֆրանսիական կառավարությունը դաչնակից էր Ռուսասւանին ն բարեկամ՝ Մեծ Բրիւանիային, որոնք էլ Հենց մասնաւում ու դաղութացնում էին Պարսկասւանը: կուսակցության Արնմւյան բյուրոյի Հանձնարարությամբ՝ ՀՅԴ Բուլղարիայի կենւրոնական կոմիւեն Հարաբերության մեջ մւավ երկրի կառավարական չրջանների Հեւ՝ նåասւելու Համար բուլղարա-åարսկական մերձեցմանը: կուսակցությունը ծրադրված ու կանոնավոր աչխաւանք էր կաւարում նան ներքին ճակաւում: ՀՅԴ Աւրåաւականի կաղմակերåության մարմինների ներկայացուցիչներն ու դործիչները երկրի ւարբեր վայրերում սերւ կաåեր էին Հասւաւում սաՀմանադրական չարժման ղեկավարների Հեւ, նրանց խորՀուրդներ ւալիս, դործունեության ուղեդծեր մաւնանչում, երբեմն էլ ղենք, ռաղմամթերք ն ռումբ ւրամադրում՝ որոչ դոր-

՞

Խոսքը ՀՅԴ Վասåուրականի կենւրոնական կոմիւեի մասին է: «Ռոսւոմ», էջ 164:

ծողություններ կաւարելու Համար: Դրանից բացի, քիչ թե չաւ կրթված Հայ ն åարսիկ երիւասարդներից կաղմվում էին խմբեր, որոնք ղանդվածների մեջ քարողչական աչխաւանք էին ւանում սաՀմանադրական չարժման օդւին: Այսåիսով, 1908 թ. նախաչեմին, Պարսկասւանի մեջլիսն իր Հռչակադրով ն ՀՅ դաչնակցության Հեւ Համաձայնության եկած վերանորոդչական չարժման դործիչների խումբն իր վճռական դիրքորոչմամբ, ժողովրդի անունից աղդարարում էին նոր կարդերի Համար ճակաւելու իրենց կամքն ու åաւրասւակամությունը: Պարսից Հեղա÷ոխականները Հույս ունեին, որ Պարսկասւանի ժողովուրդը դովելի Հայրենասիրությամբ ն անձնվեր Հարաւնությունով åիւի կարողանա կւրել ու անցնել åաւմական ալեկոծ Հանդրվանը՝ թուրքական վարձկան ավաղակախմբերին դուրս վռնդել երկրից, օւար ունձդություններից ու սադրանքներից åաչւåանել նրա ամբողջականությունն ու ինքնուրույնությունը, Հայրենիքը դուրս բերել առաջադիմության ն ղարդացման ուղի: Պայքարը դեռ առջնում էր, Հեղա÷ոխությունը Հեւամոււ էր իր նåաւակին:

ԹՈՒՐԲ-ՊԱՐՍկԱկԱՆ կՌիՎՆԵՐ ՍՈՈՒԶ-ԲՈՒԼԱՂի ՀԱՄԱՐ

Երբ ԹեՀրանում ն նրա չրջակայքում քաղաքական դրությունը ծայրաՀեղորեն լարվել էր, այդ նույն ժամանակ նորից բորբոքվեց թուրք-åարսկական սաՀմանային վեճը Աւրåաւականում: 1908 թ. Հունվարի 3-ին 12.000 քուրդ աչիրեթ ձիավորներ ցեղաåեւերի առաջնորդությամբ Հարձակում են դործում իրանական Բուրդիսւանի կենւրոն Սոուջ-Բուլաղի (Սովուջ-Բուլաղ) վրա, բայց Հաջողություն չունենալով, չեն կարողանում մւնել քաղաք: Աւրåաւականի դեներալ-նաՀանդաåեւ, Հմոււ ղորավար Ֆարման Ֆարմանը, լավ ուսումնասիրած լինելով քաղաքի դիրքերը, իր ղորքը կենւրոնացնում է Հարմար ւեղերում: Պարսից ղորքի քանակից երեք անդամ ավելի քրդերը

կրկին Հարձակման են անցնում, բայց նորից անՀաջողություն են կրում, ջախջախվում ու նաՀանջում1: Տեղեկանալով քրդերի կրած մեծ կորուսւների մասին, Աւրåաւական խուժած օսմանյան ղորքերի Հրամանաւար ֆերիկ ՄեՀմեդ Ֆաղըլ ÷աչան նամակ է ուղարկում Ֆարմանին, որով սåառնում է, որ եթե սուննիների՞ Հեւ նա չարունակի այդåես վարվել, աåա ինքն սւիåված կլինի օդնել նրանց, ն խորՀուրդ է ւալիս թողնել Սոուջ-Բուլաղը ն Հեռանալ Միանդոաբ: Ֆարմանը åաւասխանում է. «իսկ ես քեղ խորՀուրդ եմ ւալիս չխառնուել մեր ներքին դործերին եւ կարդադրութիւններ չանել մեր երկրում. մեր աåսւամբ Հåաւակների Հեւ ինչåէս վարուելը մեր դործն է»2: Զնայած քրդերի ունեցած անՀաջողությանը (իսկ նրանք ÷ասւորեն ւնօրինում էին Սոուջ-Բուլաղի ողջ չրջակայքը), ճանաåարՀները բռնված էին նրանց ղինյալներով: Բուրդ ցեղաåեւ իբրաՀիմ աղայի ավաղակախումբը 1908 թ. Հունվարի առաջին ւասնօրյակում Հասցրել էր Հրկիղել ու ամայացնել չրջակա բոլոր արքունի դյուղերը: Թուրք ÷աչան Հունվարի 9-ին 6 թնդանոթով ն 600 ասկյարով Ֆասվայից դալիս ն կանդ է առնում Սոուջ-Բուլաղից երկու մղոն Հեռավորության վրա ն ռմբակոծելու սåառնալիքով Ֆարմանից åաՀանջում է թողնել քաղաքը3: Միաժամանակ նա Հայւարարում է, թե մինչն Զադաւ դեւն ընկած ողջ ւարածքները åաւկանում են թուրքերին: Օդնություն չսւանալով, åարսկական ղորքն սւիåված թողնում է Սոուջ-Բուլաղը ն Հունվարի 14-ին անվւանդ Հասնում Միանդոաբ4: Թուրք-քրդական միացյալ ուժերը մւնում են քաղաք: Մինչն Սոուջ-Բուլաղը թողնելը Ֆարմանն իր մու է կանչում ռուսաՀåաւակ Նաղարբեկով Հայ Հարուսւ ընւանիքի դոր1 Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 26: ՞ Պարսկասւանի քրդերը Հիմնականում սուննի մուսուլման են: «Մչակ», ‹ 47, 1 մարւի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 15, 20 Հունվարի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 17, 23 Հունվարի 1908 թ.:

ծակաւարին ն նրա միջոցով այդ ընւանիքին åաՀ է ւալիս ղդալի թվով Հրացաններ, ինչåես ն ղինամթերք՝ Սոուջ-Բուլաղը վերադրավելուց Հեւո դրանք իրեն վերադարձնելու åայմանով: Զցանկանալով ընկնել թուրքերի ն քրդերի ւիրաåեւության ւակ, Հայերը, թողնելով ւունոււեղ, ընւանիքներով Հեռացան Սոուջ-Բուլաղից: Հարյուրավոր Հայ կանայք ու երեխաներ, ուաբոբիկ ն Հեւիուն, իրենց դլուխն աղաւելու Համար, աՀադին ճանաåարՀ կւրելով, Հասան Մարաղա: Նույն ամսվա վերջերին թուրքական ղորամասերը սաՀմանադլխից ներս էին մւել արդեն 60 կմ ն մւադիր էին ձմեռել դավառի աղքաւ ժողովրդի դյուղերում՝ նրա Հաչվին: Թուրքերի՝ Աւրåաւականը դրավելու դրդաåաւճառներից մեկը ւեղի Հայ Հեղա÷ոխականներին այդւեղից դուրս մղելը կամ ոչնչացնելն էր1: Նրանք նան չէին Հանդուրժում, որ Հայերն աջակից են åարսիկներին, իսկ վերջիններս «չա÷ից ավելի» Հանդուրժող են Հայերի նկաւմամբ ն անառարկելիորեն վսւաՀում են նրանց: ՄեՀմեդ Ֆաղըլի Սոուջ-Բուլաղ մւնելու երրորդ օրը՝ 1908 թ. Հունվարի 17-ին, քուրդ բեկղադեները ն ցեղաåեւերը, ինչåես՝ Շեյխ Ալիխանը (Շուջաա Մամալիք), ՄաՀմեդ Հուսեյն խանը (Սարդար Մուքրե) ն այլ կալվածաւերեր նրան ուղարկում են Հեւնյալ խնդրադիրը. «Ձերդ բարձր վսեմա÷այլության ուքի Հողին ղոՀ լինենք. մեր սրւերի անՀուն ուրախությունն ենք Հայւնում, որ, դերեղման չմւած, բախւ ունեցանք ւեսնել 30 ւարուց ի վեր մեր անՀամբերությամբ սåասած բաղձանքի իրադործումը: Թող ԱլլաՀը, կւրելով մեր ն մեր կրոնակիցների կյանքից, այն åարդնի մեծ մարդարեի ւեղաåաՀ ն իսլամի åաչւåան, արքաների արքա սուլթան Աբդուլ Համիդին, որի աչխարՀակալության Համար ցերեկ ն դիչեր աղոթում ենք երեսանկյալ: ինչåես մենք երջանկություն ունեցանք այս ÷րկարար օրը ւեսնել, մեր որդիները, մեղանից ավելի բախւավոր լինելով, անåաւճառ երջան1

Տե՛ս «Վւակ», ‹ 94, 3 մայիսի 1908 թ.:

կություն կունենան մեր արեդակնա÷այլ խալիֆի աչխարՀակալությունը ւեսնել, ÷առաբանել ն åարծենալ նրանով բոլոր աղդությունների մեջ՝ ի ÷առս իսլամի: ՎսւաՀ ենք, որ դուք, խոնարՀ ծառաներիդ դրության մեջ մւնելով, մեր մինչն այսօր ձեղ չներկայանալու ն ձեր ուքը չՀամբուրելու Համար վչւացած չեք լինի: ՈրովՀեւն մինչն ձեր դալը մենք åարսկաՀåաւակներ էինք ն åարսկական ասւիճանավորներ, ռոճիկ ն կենսաթոչակ էինք սւանում åարսից կառավարությունից, ուսւի առ այժմ ղդուչության Համար որոչել ենք երեսանց մեղ չեղոք åաՀել՝ թեն մեր նåաւակն է մինչն մեր արյան վերջին կաթիլը թա÷ել ն ձեղ Հեւ լինել: Բայց մենք կարող ենք միանալ ձեղ Հեւ միայն այն ժամանակ, երբ դուք ձեր ղորքով Միանդոաբը նս առնեք: Երեսանկյալ աղերսում ենք, որ քաջարի ն աչխարՀի ÷առք օսմանյան ղորքով չոււով Միանդոաբի վրա դնաք, ջարդեք åարսից բանակը ն ւիրեք նրան: Մենք նս, այս կողմից դրոՀ ւալով, կարող ենք åարսից բանակը երկու սրի մեջ դնել ն ջարդել»: կարդալով այս խնդրադիրը, ՄեՀմեդ Ֆաղըլ ÷աչան, Բայիղ աղայի խորՀրդով, քուրդ ցեղաåեւերին åաւասխանում է, թե Միանդոաբը առնելու դործը թողնում է իրենց՝ ցեղաåեւերին. եթե իրենց դրածը ճիչւ է, թող Հանդես դան åարսից ղորքի դեմ1: Ակամայից Հարց է առաջանում, թե ինչո՞ւ թուրքական կառավարությունը սաՀմանային այդ վեճը չէր Հարուցել դրանից, ասենք, 5-10 ւարի առաջ: Պաւասխանը åարղ է. åարսից սաՀմանադրական ակւերը, երկրում ծավալվող աղաւադրական չարժումը խորաåես աղդում էին թուրքական միաåեւական վարչակարդի վրա: Մյուս կողմից, սե÷ական երկրի ներսում åարբերաբար ւեղի ունեցող սոցիալական ն Հաւկաåես աղդային-աղաւադրական ցնցումները թուրքաց կառավարությանը մղում էին դեåի արւաքին քաղաքականության կոչւացում՝ ղինված ընդՀարումներ ն խոչոր Հակամարւություն՝ դրանց վրա կենւրոնացնելով օսմանյան Հասարակության ուչադրությունը: Եվ եթե Հաչւությամբ վերջանար Պարսկաս1

«Մչակ», ‹ 47, 1 մարւի 1908 թ.:

ւանի Հեւ ունեցած սաՀմանային վեճը Աւրåաւականում, աåա նա վաղը, միննույնն է, ուրիչ åաւճառ էր ÷նւրելու՝ նոր կռիվ առաջ բերելու Համար: Այս åայմաններում, Մեծ Բրիւանիան ն Ռուսասւանը, որոնք կաåված էին 1907 թ. օդոսւոսի 18 (31)-ի դաչնադրով, նման էին երկու խենթաåաՀների, որոնք դիվանադիւական միջոցներով ամեն կերå աչխաւում էին սանձաՀարել թուրքական կառավարության անմիւ ու վւանդավոր քայլերը: Թերնս այդ քայլերն այնքան Հանդուդն ու անղուսå չէին լինի, եթե թուրքաց կառավարության թիկունքում կանդնած չլինեին Գերմանիան ու ԱվսւրոՀունդարիան: Այնåես որ, այդ արւաքին դրդիչ դործոնն ուրիչ թելադրիչ Հանդամանքների Հեւ ավելի ղորավոր էր դարձնում լայնածավալ åաւերաղմի Հավանականությունը Օսմանյան ւերության ու Պարսկասւանի միջն: Բայց Աբդուլ Համիդն, այնուամենայնիվ, երկյուղում էր այդåիսի åաւերաղմից, ն Հենց դա էր åաւճառը, որ Աւրåաւականի նաՀանդում թուրքական ղորքերի առաջխաղացումը կաւարվում էր անսովոր վարանումով, քայլ առ քայլ: Սուլթանը չէր բացառում, որ իր ղորքերի արադ առաջխաղացման դեåքում Ռուսասւանը ն Մեծ Բրիւանիան Հանդես կդան Պարսկասւանի ւարածքային ամբողջականության խախւման դեմ՝ դործադրելով դրանից բխող բոլոր միջոցները: 1908 թ. ÷եւրվարի սկղբներից Աւրåաւականի դրությունն օրեցօր ավելի վւանդավոր էր դառնում: Բրդական ասåաւակությունները, որոնք քրոնիկ բնույթ էին սւացել այդ դժբախւ նաՀանդի Համար, խոսւանում էին դարնան ամիսներին ավելի լայն ծավալներ ընդունելչ Սալմասւի դաչւը ն չրջակա լեռները Հաղիվ սկսել էին աղաւադրվել ձյան չերւից, երբ քրդերը ձեռնարկեցին իրենց նոր «սխրադործություններին»: Թուրքերի դրդմամբ՝ նրանք Հարվածներ էին Հասցնում դավառի կենւրոնական դյուղերին, որոնց մեծ մասը Հայաբնակ էր: Դրա åաւճառներից մեկն այն էր, որ կարծում էին, թե Հայերի դյուղերում աՀադին Հարսւություններ են դիղված1:

Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 1, 27 աåրիլի 1908 թ.:

Հանկարծակի խուժելով Սարամերկ Հայկական դյուղը, քրդերը կողոåւում են ծայրամասի ւները, սåանություններ կաւարում: Ուչքի դալով, Հայերը կռվի են բռնվում: Թողնելով ավարի ղդալի մասը ն դիակներ, քրդերը ÷ախչում են: Դրանից Հեւո նրանք Հարձակվում են Բարանդուղի դավառի Բաբառու, Դարբառու ն Սարդարութ Հայ-ասորական դյուղերի վրա: 1000ից ավելի Հայ կանայք մերկ ու բոբիկ թա÷վում են Ուրմիա քաղաք: Տղամարդիկ, ւնական դիմադրությունից Հեւո, երբ սåառվում է ռաղմամթերքը, նաՀանջում են Ուրմիա՝ միանալով իրենց ընւանիքներին1: Ուրմիայի ւեղացի Հայությունը միջոց չուներ ն անղոր էր ամոքելու Սալմասւից ÷ախած իր կողոåւված եղբայրների թչվառությունը: Ուսւի Աւրåաւականի ւարբեր վայրերի, Հաւկաåես Թավրիղի Հայերն օդնության են չւաåում, սւեղծվում են սովյալներին օդնող Հանձնախմբեր, որոնց Հայթայթած միջոցները Հասցվում են Ուրմիա2: Բրդերին խրախուսող Հանդամանքներից մեկը Պարսկասւանում ւիրող ամենաթողության åայմաններում Սալմասւում ն Հարակից դավառներում ղինվորական ու քաղաքացիական իչխանության բացակայությունն էր: Այդ վայրերի åաչւåանությունը թողնված էր ժողովրդին՝ չրջաåաւի թչնամիներից իր անձն ու դույքը åաչւåանելու Համար: Այլնս արւաքին օդնության Հույս չունենալով, åարսիկ ն Հայ բնակչությունը եռանդով ղինվում ու åաւրասւվում էր ինքնաåաչւåանության: Բնակչության ղենքի ընդունակ մասին արդելված էր åանդըխւության դնալ: Այդ ճդնաժամային օրերին Հայերի ու åարսիկների Հարաբերությունները ավելի ջերմ ու բարեկամական էին դարձել: Երկու կողմերն իրենց ÷րկությունը ւեսնում էին ÷ոխադարձ եղբայրական աջակցության մեջ: Ամբողջ դավառում վխւում էին թուրք լրւեսները, որոնք առանձին եռանդով ւեղեկություններ էին Հավաքում Հայերի,

Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 1, 27 աåրիլի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

նրանց ունեցած ուժի ն մւադրությունների մասին1: Երբ թուրքական ղորքը դրավել էր Սոուջ-Բուլաղը, դրանից ոդեչնչված, Խոյի ն չրջակա ւարածքների քրդերը, որոնք ասåաւակում էին åարսկաբնակ դյուղերը, որոչեցին ուժդին մի Հարվածով դրավել Խոյ քաղաքը ն բոլոր åարսիկներին դուրս մղել այնւեղից: Թուրք-åարսկական սաՀմանադլխի քրդական ցեղերի ն åարսիկ բնակչության միջն երկար ժամանակից ի վեր չարունակվող արյունաՀեղ ընդՀարումներին վերջ դնելու Համար, Խոյի åարսիկների ներկայացուցչական մարմինը՝ անջումենը չկարողանալով ուրիչ միջոց դւնել՝ ՀՅ դաչնակցությանը դիմեց՝ խնդրելով նրա աջակցությունը: Դաչնակցության ւեղի կաղմակերåությունը Հանձն առավ միջամւել. նա իր մարդկանց ուղարկեց քրդերի մու: Բանակցությունները վերջացան Հաջողությամբ: Դա դրացի ժողովուրդների միջն Համերաչխության դաղա÷արի ւարած մի ÷ոքր, ժամանակավոր Հաղթանակ էր, նան åարսիկների չրջանում Հայերի, մասնավորաåես Դաչնակցության ունեցած Հեղինակության աåացույցը: Այլաåես՝ åարսիկները åեւք åիւի չունենային դիմելու Հայկական Հեղա÷ոխական կաղմակերåությանը: «Հայրենիք» օրաթերթը դրում էր. «Սւացուած ւեղեկութիւններու Համաձայն, åարսիկ ամբողջ ժողովուրդին մեջ լաւ ւրամադրութիւն մը կը ւիրէ դէåի «Հայ աղնիւ դրացիները», որոնց կոչ կ'ընէ åարսիկ մամուլը՝ միանալ իրենց, վանելու Համար ընդՀանուրի թչնամին՝ åարսկական սաՀմաններէն»2: Թուրքերը մւադիր չէին բավարարվել Ուրմիա լճից արնմոււք ն Հարավ ընկած åարսկական ւարածքները ունակոխ անելով: Նրանց ՀեռաՀար նåաւակը ողջ Աւրåաւական նաՀանդի առավել խիւ թուրքալեղու բնակչություն ունեցող ւարածքներում Հակաåարսկական ուժդին քարողչություն մղելն էր: Նրանք Հաւկաåես նåասւում էին ղինավարժ, ռաղ1

Տե՛ս, «Լրաբեր», ‹ 1, 27 աåրիլի 1908 թ.: «Հայրենիք», ‹ 5 (447), 1 ÷եւրվարի 1908 թ.:

մաւենչ ու կիսավայրենի լեռնական չաՀսնան թյուրքական ցեղերի ղինմանն ու Համախմբմանը՝ առաջիկա իրադարձություններում Օսմանյան կայսրության Համար Հինդերորդ լեդեոնի դեր կաւարելու նåաւակով: Արդեն Սոուջ-Բուլաղի ն Խոյի դեåքերի օրերին չաՀսնաններն իրենց վերաբերող մի չարք åաՀանջներ ներկայացրին կառավարությանը, ն, åաւասխանի չսåասելով, ըմբոսւացան: Օսմանյան թուրքերի դրդմամբ, նրանք այս անդամ ներկայացրին քաղաքական åաՀանջներ՝ ցրել անջումենները, վերացնել մեջլիսն ու սաՀմանադրությունը, որոնց մասին Հեռավոր դաղա÷ար անդամ չունեին: Լեռնականներն սկսեցին կողոåւել խաղաղ բնակչությանը, սåանություններ կաւարել åարսկաբնակ դյուղերում: Դա այն թուրքալեղու ցեղախումբն էր, որ քաջալերված իր «սխրադործություններով», ամիսներ Հեւո Հարձակումներ էր դործելու սաՀմանադլխի վրա ւեղակայված ռուսական ղորամասերի վրա: Ղարադաղի դավառը Թուրքիայի աղդեցության ւակ ընկնելը կովկասի Համար Հղի էր իրական վւանդով: Հասւաւվելով Ղարադաղում, թուրքերն ամուր կաåեր կՀասւաւեին ւեղի մոլեռանդ մուսուլման թուրքալեղու ցեղերի Հեւ՝ նրանց իրենց աղդեցությանը ենթարկելով: Թուրքիան այդ ցեղերին կնախաåաւրասւեր կարնոր դերակաւարության, այն է՝ Ռուսասւանի դեմ åաւերաղմի բռնկման դեåքում այդւեղից ներխուժել ռուսական կովկասի թուրքաբնակ դավառներ: Այդ ամենը Պեւերբուրդին սւիåեց եռանդուն քայլերի դիմել: Ռուսական կառավարության սåառնալիքի ւակ ն կ. Պոլսում ռուսաց դեսåան Զինովնի կրկնակի ու Համառ ջանքերի չնորՀիվ Աբդուլ Համիդն սկսեց նաՀանջել: Սուլթանը թուրքåարսկական սաՀմանային վեճի ծադման մեղքը բարդեց ԹեՀրանում Թուրքիայի դեսåան Շամսէդդինի ն դեսåանաւան åաչւոնյաների վրա: Նա Հաւուկ իրադեով åաչւոնանկ արեց դեսåանին ն Բաթումում ընդՀանուր Հյուåաւոս Ռեմղի բեյին ուղարկեց ԹեՀրան՝ որåես դործերի Հավաւարմաւար: Միաժամանակ, ֆերիկ ՄեՀմեդ Ֆաղըլ ÷աչայի Հրամանաւարության ներքո դւնվող թուրքաց ղորքերը Հեռացան Սոուջ-Բու388

լաղից ու Միանդոաբից ն կենւրոնացան թուրքական ւարածքի սաՀմանադլխում: իր Հերթին, åարսից կառավարությունը որոչ քայլերի դիմեց՝ մի քանի թուրքամեւ դործիչների åաչւոնանկ անելով: Դրանցից մեկը կ. Պոլսում åարսից դեսåան Միրղա Ռեղա խան Արեֆուդդինն էր, որին åարսիկ ժողովուրդը Համարում էր իր երկիր օսմանյան ղորքի ներխուժման մեղավորներից մեկը1: Թուրքերի Հեռանալուց Հեւո Ֆարման Ֆարմանն իր վաչւերով մւավ Սոուջ-Բուլաղ ն այնւեղից քչեց քուրդ ցեղաåեւ Բայիղ աղայի Հրոսակներին2, որոնք, ճիչւ է, թուրքական ղորքերի Հեռանալուց Հեւո մի քիչ Հանդսւացել էին, բայց քաղաքում մնալու դեåքում կարող էին անախորժությունների åաւճառ դառնալ: Ֆարման Ֆարմանի Հեւ Սոուջ-Բուլաղ մւավ åարսից չաՀղադե իմամ Ղուլի Միրղան, որը նչանակվել էր քաղաքի ընդՀանուր կառավարիչ ու դաւավոր: Նրա Հեւ էին բաղմաթիվ բեկղադեներ ն խանղադեներ: Ֆարմանի Հեւ առաջիններից մեկը քաղաք մւավ նրա մերձավոր ղինակիցներից՝ բարձրասւիճան ղինվորական, Հայաղդի Ֆավիղ խան ՍարՀենդ Ենիկոլոåյանի դլխավորած 2000-անոց ղորամասը3: Թեն թուրքական ղորքը կարծես քաչվում էր Աւրåաւականից, բայց որնէ երաչխիք չկար, որ նա այդ նաՀանդը ղավթելու նոր ÷որձեր չի անելու: Ռուսասւանը մեծաåես չաՀադրդռված էր Պարսկասւանի քաղաքական կայունությամբ, բայց կայունություն՝ միաåեւական կարդերով: Սւոլիåինյան վարչակարդ իր երկրում Հասւաւած, Հեղա÷ոխությունների ոխերիմ թչնամի ցարիղմը չէր կարողանում Հաչւվել Հարնան երկրում ընթացող Հակամիաåեւական ժողովրդական չարժման Հեւ ն սåասում էր Հարմար åաՀի՝ ՄաՀմեդ Ալի չաՀին, երկրի ՀակաՀեղա÷ոխական ուժերին լայնածավալ աջակցություն ցույց ւալով ւաåալելու մեջՏե՛ս «Մչակ», ‹ 29, 6 ÷եւրվարի 1908 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 328, թ. 26: Նույն ւեղում:

լիսը ն ցրելու անջումենները: Բաղաքական կայունությունը Ռուսասւանին Հնարավորություն կւար վերջնականաåես ամրանալու Պարսկասւանում: Այդ ռաղմավարական ծրադրի իրականացման Համար, ռուսական կառավարությունը, դեռ ժողովրդական չարժումն սկսվելուց առաջ, սկղբունքային դեր էր Հաւկացրել դեåի Պարսկասւանի խորքերը երկաթդիծ անցկացնելու ծրադրին: Բայց չարժումն սկսվելուց Հեւո Հեւաձդվել էր դրա իրադործումը: Երնանից եկող դիծը Զուղայի (Զուլֆա) մու արդեն Հասել էր Արաքսի ա÷ը, այսինքն՝ åարսից սաՀմանը1: Երկաթդծի չինարարությունը չարունակելու Համար ռուսական կողմին մնացել էր լուծել մի քանի ւեխնիկական ն քաղաքական Հարցեր: Երկաթդծի կառուցումը åեւք է առաջ բերեր մեծ ÷ո÷ոխություններ, կարելի է ասել՝ իսկական Հեղաչրջում՝ Հաւկաåես ռուս-åարսկական առնւրական դործերում: Մինչ այդ Ռուսասւանից Պարսկասւան ներմուծվող ն Պարսկասւանից Ռուսասւան արւաՀանվող աåրանքները մեծ մասամբ ÷ոխադրվում էին Ասւարայի վրայով: Այդ ուղիով աåրանքների ւեղա÷ոխությունը կաւարվում էր չաւ դանդաղ, երկու կողմերի վաճառականները չէին կարողանում իրենց դրամադլուխների չրջանառությունն արադացնել, ուսւի մեծ վնասներ էին կրում: Երկաթուղու կառուցումից Հեւո աåրանքների ւեղա÷ոխությունը դլխավորաåես կաւարվելու էր Արաքսի վրայով, որն, անչուչւ, թե՛ ռուս ն թե՛ իրանցի առնւրականների Համար երաչխավորելու էր դրամադլուխների արադ չրջանառություն, Հեւնաåես՝ մեծ եկամոււներ: Դրանից բացի, երկաթուղին քաղաքակրթական կարնոր դեր էր ունենալու Պարսկասւանի Համար, իսկ Ռուսասւանի Համար՝ ռաղմադիւական խոչոր նչանակություն: Ռուսասւանյան ա÷ից Արաքսի վրայով երկաթդծի չարունակությունը չէր կարող սկսվել åարսից երկրում ւիրող անկայուն, անկանխաւեսելի, չարունակ խորացող վիճակի åաւճառով:

«Մչակ», ‹ 46, 29 ÷եւրվարի 1908 թ.:

1908 թ. ÷եւրվարի 15-ին, ցերեկը, ԹեՀրանում երկու ռումբի Հարվածով մաՀա÷որձ կաւարվեց ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դեմ, բայց նա անվնաս մնաց1: ԱՀաբեկչությունը Հարուցեց բռնարարքների նոր ալիք, ւեղի ունեցան լայնածավալ խուղարկություններ ու ղանդվածային ձերբակալություններ2: Մարւի 30-ին թյուրքալեղու լեռնականների մի բաղմաքանակ ավաղակախումբ åարսկական կողմից Հարձակում դործեց Լենքորանի ուղղությամբ: Անցնելով սաՀմանը, ավաղակները ÷որձեցին դրավել սաՀմանամերձ Բելոսուարի բնակավայրը: Ռուս սաՀմանաåաՀների ն սաՀմանախախւների միջն սկսված Հրացանաձդության Հեւնանքով սåանվեցին ուղեկալի Հրամանաւար Դվոյեդլաղովը ն չորս սաՀմանաåաՀ, ուրիչ Հինդ սաՀմանաåաՀներ Հրաղենային վերքեր սւացան: Ռուսական åաւժիչ արչավախմբերը Լենքորանի կողմից դործողություններ ձեռնարկեցին, մւան Պարսկասւանի ւարածք ն ավերեցին մի չարք դյուղեր: Ամրանալով դրաված մարւաՀենադաչւում (ïëàöäàðì), ռուսական ղորամասերն սկսեցին կամաց-կամաց առաջանալ3: Պարսկասւան ռուսական ղորքերի մոււքը մեծ դժդոՀություն առաջ բերեց երկրում: Մեջլիսի åաւդամավորները Համարում էին, որ Ռուսասւանը բացարձակ Հարձակման է անցել իրենց երկրի դեմ: Անջումեններում վճռական կռվի կոչեր էին արվում, առաջադիմական մամուլի օրդանները նույնåես Հանդես էին դալիս ռուսական ղորքերի ճանաåարՀը ÷ակելու կոչերով: Մյուս կողմից, մեջլիսում ն կառավարության մեջ բողոքներ էին Հնչում թուրքերի դեմ, որոնք չէին ուղում Հեռանալ åարսկական Հողերից: 1908 թ. մարւի վերջերին ԹեՀրանի կառավարությունը կ. Պոլսի իր դեսåանի միջոցով վերջնադիր ներկայացրեց Բարձր Դռանը, որ թուրք-åարսկական սաՀմանը խախւած օսմանյան Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 6 (412), Հունիս, 1960, էջ 72: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 39, 18 ÷եւրվարի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 75, 4 աåրիլի 1908 թ.:

ղորքի Հրամանաւարությունն ամեն կերå խրախուսում է սաՀմանի երկու կողմերի քուրդ ցեղերին ն նրանց կռվի մղում åարսից կառավարական ղորքերի ն խաղաղ բնակչության դեմ: Վերջնադրում ասվում էր, որ åարսկական կառավարությունը մւադիր է ռաղմական դործողություններով åաւժել քրդերին ն կարծում է, որ թուրքական կողմը նրանց åաչւåանելուց ձեռնåաՀ կմնա: Սւանալով ԹեՀրանի վերջնադիրը, Բարձր Դուռը åաւասխանեց, որ թուրք ղինվորական åաչւոնյաները չեն Հովանավորում քուրդ ավաղակներին1: Սուլթանի կառավարությունը նան Հավասւիացնում էր, որ չաւ չոււով Հրաման կարձակվի Վանում ւեղակայված ղորաբաժնի Հրամանաւարին, որով խսւիվ կարդելվի åարսկական սաՀմանի խախւումը ն քրդական չարժումներին աջակցելը: Նան ւեղեկացվում էր, որ åարսկական սաՀմանի վրա դւնվող թուրքական ղորքերի թիվը մեծաåես կրճաւվելու է2: Բայց Բարձր Դռան åաւասխանը խաբկանք էր, քանի որ նույն ժամանակ Տիդրանակերւում, Վանում, Բաղեչում, կարինում ն այլ ւեղերում ղենքի ւակ էին կանչվում ռեդիֆները (åաՀեսւի ղինվորներ): ինչåես նչվել է վերը, 1908 թ. դարնանը Թուրքիան մւադիր էր åաւերաղմ սկսել Ռուսասւանի դեմ, որի դեåքում, բնականաբար, Հարվածի ւակ էր ընկնելու նան ռուսական աղդեցության դուում դւնվող Աւրåաւականը: Թուրքական կառավարության այդ մւադրության ն սåասվելիք ղորաՀավաքի դեմ ցույցեր էին սկսվել նչված վայրերում: Բնակչության մեջ աՀադին թվով ւարածվում էին երիւթուրքերի Հրաւարակած թռուցիկները, որոնցով ժողովրդին բացաւրվում էր, որ åաւերաղմը կորսւաբեր է լինելու Օսմանյան կայսրության Համար: Այն բանից Հեւո, երբ թուրքական կառավարությունը խոՀեմ դւնվեց ն այդ ժամանակ Հրաժարվեց Ռուսասւանի դեմ

Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 28, 26 աåրիլի 1908 թ.: Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 1, 27 աåրիլի 1908 թ.:

åաւերաղմելու մւադրությունից, կրկին լարվեց դրությունը թուրք-åարսկական սաՀմանադլխին: Հակառակ Բարձր Դռան Հավասւիացումներին, թուրքական նորանոր ղորամասեր ուղղություն վերցրեցին դեåի այդ սաՀմանադլուխը:

ՄԵԶԼիՍՈՒՄ ՀԱՅ ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐՆԵՐ

ՈՒՆԵՆԱԼՈՒ ԽՆԴիՐԸ

1908 թ. աåրիլի կեսերին Աւրåաւականի նոր կառավարիչ նչանակվեց Պարսկասւանի ամենաղարդացած åեւական դործիչներից Մուխբիր Սալթանեն, որը երկար ւարիներ աåրել էր Եվրոåայում, ւիրաåեւում էր դերմաներենին ն ֆրանսերենին: Գալով Թավրիղ, նոր նաՀանդաåեւը քաղաքի բնակիչների կողմից ընդունվեց չեղոքությամբ. ոմանք նրա նչանակումը Հաջող էին Համարում, ուրիչները դւնում էին, որ լինելով չաՀի մերձավորներից, նա Հաղիվ թե կարողանա լուրջ ÷ո÷ոխություններ մւցնել նաՀանդի բնակիչների կյանքում, åայքարել կաչառակերության ն այլ չարիքների դեմ, խաղաղ բնակիչներին åաչւåանել սնկի նման աճող ավաղակախմբերի ասåաւակություններից, դոնե մեղմել կողոåոււներն ու սåանությունները: ՆաՀանդաåեւ Մուխբիր Սալթանեն աåրիլի 29-ին ընդունեց Հայոց թեմակալ առաջնորդ կարաåեւ ծ. վրդ. Տեր-Մկրւչյանին, երկար ու սիրալիր ղրույց ունեցավ նրա Հեւ: Զրույցի ընթացքում առաջնորդը նաՀանդաåեւի առջն բարձրացրեց Հայ Համայնքին Հուղող մի չարք Հարցեր, ն, առաջին Հերթին, Աւրåաւականի Հայկական թեմի դåրոցներին աջակցություն ցույց ւալու անՀրաժեչւության Հարցը: Մուխբիր Սալթանեն åաւրասւակամություն Հայւնեց չխնայել իր աջակցությունը Հաւկաåես Թավրիղի Հայոց կենւրոնական դåրոցին1: կարաåեւ վարդաåեւն այնուՀեւն բարձրացրեց մեջլիսում Հայ åաւդա-

Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 33, 14 մայիսի 1908 թ.:

մավորներ ունենալու չարչրկված խնդիրը՞: Նա ւեղեկացրեց, որ դեռ 1908 թ. Հունվարին Պարսկա-Հնդկասւանի Հայոց թեմի առաջնորդական ÷ոխանորդ Բադրաւ վրդ. Վարդաղարյանցը åաչւոնական դրությամբ դիմել է մեջլիսի նախադաՀին՝ թույլաւրելու åարսկաՀայ ժողովրդին այնւեղ ունենալու երկու åաւդամավոր1: Բացի մեջլիսի նախադաՀից, նա նամակներ է ուղարկել նան 15 աղդեցիկ åաւդամավորների: Այդ դիմումի առիթով մեջլիսում մայիսի սկղբներին մւքերի ÷ոխանակում է եղել, որի նյութերն ամբողջովին ւåադրվել են «Մեջլիս» ւեղեկադրում: Բայց åաւդամավորները բավարարվել են այդքանով ն Հարցը մնացել է առկախ: Դրանից Հեւո էլ Բադրաւ վարդաåեւը երկրորդ անդամ դիմել է մեջլիսին ն խնդրել ÷ութացնել խնդրի լուծումը2: ՆաՀանդաåեւին åաւմելով այդ ամենի մասին, առաջնորդը նրան խնդրեց միջամւել դործին: Մուխբիր Սալթանեն խոսւացավ Հարցը բարձրացնել երկրի խորՀրդարանի ղեկավարության առաջ, ինչåես նան առաջնորդին Հուսադրեց, որ ընդՀանրաåես ինքն իր ուչադրության կենւրոնում է åաՀելու Հայերին, նրանց անվւանդության աåաՀովման Հարցերը, Հաւկաåես Հոդ է ւանելու նաՀանդի Հայկական դåրոցների նկաւմամբ, Հովանավորելու է Հայ առնւրականներին ն այլն3: Մենք որոչակի ւվյալներ չունենք, որոնք Հիմք ւային åնդելու, թե Աւրåաւականի նոր նաՀանդաåեւը մեջլիսում Հայ åաւդամավորների խնդիրը åաչւոնաåես բարձրացրե՞լ է ԹեՀրանի առջն, բայց այն Հանդամանքը, որ 1908 թ. մայիսի ՞ Դրանից մի քանի ամիս առաջ, 1907 թ. Հունիսին, ԹեՀրանի անջումենը քննության էր առել մի օրինադիծ, որի Համաձայն՝ åարսկաՀայերը ն երկրի մյուս ոչ-իսլամ ւարրերը (Հրեաներ, դաբրեր՝ Զրադաչւի Հեւնորդներ ն այլք) åեւք է ղրկվեին օրենքի առաջ Հավասար իրավունքներ վայելելուց: Երկար վիճաբանություններից Հեւո, օրինադծի քննարկումը Հեւաձդվել էր անորոչ ժամանակով (ւե՛ս «Ախուրեան», ‹ 42, 30 Հունիսի 1907 թ.): ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 13, թթ. 11-ի չրջերեսը ն 12: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 121, 7 Հունիսի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 102, 11 մայիսի 1908 թ.:

կեսերից Հարցն սկսել էր չրջանառվել մեջլիսում, Հիմք է ւալիս ենթադրելու, որ այդåես էլ եղել է: «Մչակը» Նոր Զուղայի «Լրաբեր» թերթից արւաւåել էր մի Հոդված, որը նվիրված էր åարսկական խորՀրդարանում այդ օրերին ծավալված քննարկումներին՝ այնւեղ Հայ åաւդամավոր ունենալու Հարցի չուրջ: Հարցի քննարկման ժամանակ Հանդես է եկել 15 Հոդի1: Բննարկման ժամանակ կարծիք էր Հայւնվել, որ խորՀրդարանում Հայերին կարելի է ւալ մի åաւդամավորական ւեղ, բայց ընւրվելուց Հեւո åաւդամավորը åեւք է ուղարկվի դավառական անջումենն այն դավառի, ուր կա Հոծ Հայ բնակչություն: Ոմանք այդ առաջարկը խւրականություն էին Համարում ն դւնում, որ åարսկաՀայությունը ն Պարսկասւանի Հրեությունը երկրի Հնադույն աղդերից են ն նրանց մեկական ներկայացուցիչները մեջլիսում åեւք է ունենան բոլոր åաւդամավորների Հեւ Հավասար իրավունքներ: իսկ åաւդամավոր ԱսադոլլաՀ Միրղան դւնում էր, որ Հայերի թիվը Պարսկասւանում 80-100 Հաղար է, ուսւի նրանք կարող են նույնիսկ երկու åաւդամավոր ունենալ, քանղի մեկ åաւդամավորի ձայնաւուների թիվը 50.000 է: Նա չեչւում էր, որ «Հայ Հասարակութիւնը վաճառականական եւ ուրիչ դործերում իր ջանքերը չի խնայել եւ åաւրասւ է եղել ամէն ւեսակ ծառայութիւններ մաւուցել åեւութեանն ու աղդութեանը»2: Աղա Սեյիդ Հասան Թաղիղադեն իր ելույթում åաւդամավորներին ւեղեկացնում էր, որ վերջերս Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդներում աåրող Հայերից մեջլիսում սւացվել է մի նամակ, որով նրանք իրենց ջերմ ղդացմունքներն են արւաՀայւում Պարսկասւանի նկաւմամբ ն åաւրասւակամություն Հայւնում, որ եթե Հարկը åաՀանջի, իրենք 1000 Հոդով, ԱՄՆ-ի ղինվորական ւարաղով ն 10 թնդանոթով կդան ն անձնաղոՀությամբ կåաչւåանեն երկրի ղանաղան սաՀմանադլուխները: Մի՞թե այս աղդին կարելի է մերժել դոնե մեկ åաւ1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 137, 25 Հունիսի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

դամավոր ունենալ մեջլիսում,- Հարցադրում էր Թաղիղադեն1: Հաջի Սեյիդ ՆասրոլլաՀն իր ելույթում անդրադառնալով նչված նամակին՝ ասում էր. «Այո՛, նամակի բովանդակութիւնն այդåիսին է, ինչåէս այսւեղ ներկայացուեց: Յիրաւի, առաջարկւում է չա÷աղանց կարեւոր աջակցութիւն: Զնայած մենք այսօր, ÷ա՛ռք Ասւծոյ, դեռ կարիք չենք ղդում այդ օդնութեանը, բայց նամակը ուրախութիւն է åաւճառում մեղ»2: Ելույթ ունեցող Համարյա բոլոր åաւդամավորները Համերաչխորեն առաջարկեցին խորՀրդարանի Հաջորդ ընւրություններից առաջ Հայերին åաւդամավորական մեկ ւեղ Հաւկացնել: ՊարսկաՀայերը ուչի-ուչով Հեւնում էին ղարդացող դեåքերին: Հայերի Հմայքը ՀեւղՀեւե ավելի էր մեծանում åարսիկ ժողովրդի մեջ: Պարսիկ Հեղա÷ոխականները Համողված էին, որ Հայկական աղդային Հեղա÷ոխական երկու կաղմակերåությունները՝ Հնչակն ու Դաչնակցությունն իրենց Հեւ են, իսկ կառավարությունն ամեն կերå աչխաւում էր բարեկամական Հարաբերություններով չեղոքացնել Հայերին: Այդ վերաբերմունքն ավելի նկաւելի էր դավառներում: Նույնիսկ կիսավայրենի լեռնական ցեղերը սիրալիր էին Հայերի նկաւմամբ: ՇաՀին ու կառավարությանը սաւարող ցեղերն իրենց ներկայացուցիչների միջոցով Հորդորում էին Հաւկաåես Դաչնակցությանը, երբեմն էլ խնդրում, որ նա չմիանա Հակակառավարական ուժերին: «Թող Հայ ֆիդայիները չխառնուեն, մենք կարող ենք մեր սաՀմանադրականներին խելքի բերել»3,- ասում էին չաՀի կողմնակիցները:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 137, 25 Հունիսի 1908 թ.: Նույն ւեղում: «Հայրենիք», ‹ 6 (412), Հունիս, 1960, էջ 71-72:

ԹՈՒՐԲԱկԱՆ ՆՈՐ ՆԵՐԽՈՒԺՈՒՄ ԱՏՐՊԱՏԱկԱՆ

1908 թ. մայիսի վերջերին թուրքական ղորքերը, խախւելով թուրք-åարսկական սաՀմանը, կրկին ներխուժեցին Աւրåաւական: Զորքերի կաղմում Հաչվվում էր 17 դումարւակ, Հեծելաղորային մի խմբավորում ն 10 թնդանոթ: ՍաՀմանն անցնելուց Հեւո թուրքական ղորքը Ուրմիայից Հյուսիս աՀադին ւարածություն դրավեց: Որոչ կանդառից Հեւո ղորքը Հեւադա օրերին առաջ էր չարժվում դանդաղ՝ սåասելով åարսիկ կառավարության ն ռուսների արձադանքին: Պարսից կառավարությունն ուղղակի անղոր էր ընդդիմանալու թուրքական ունձդություններին, քանի որ նա ավելի չաւ ղբաղված էր երկրում ծայր առած ներքին ընդվղումները ճնչելով ն մեջլիսի իրավունքները սաՀմանա÷ակելու Հոդսերով, ուսւի արւաքին թչնամու դեմ լուրջ միջոցներ ձեռնարկելու Համար չուներ ո՛չ ժամանակ ն ո՛չ էլ Հնարավորություններ: Թուրքական նոր ներխուժումը Աւրåաւականի Հայերի Համար մեծ վւանդ էր սւեղծել: Դա ամենից առաջ ÷որձանք էր Սալմասւի ն Ուրմիայի Հայ բնակչության Համար, որն երկյուղի ն ՀուսաՀաւության օրեր էր աåրում: Թուրքական ղորամասերի առաջաåաՀ դումարւակը Հունիսի 7-ին Հասավ ԶեՀրի Ղալա (Ճարա)՝ Սալմասւից 10-15 վերսւ Հեռավորության վրա: իսկ դա նչանակում էր, որ թուրքերի Հեւադա առաջխաղացման ճանաåարՀին Հիմնականում Հայկական դյուղեր էին: Լուսավորչական Հայերը, ոչ առանց Հիմքի, ասում էին, թե Աւրåաւականի բոլոր կաթոլիկ, օրթոդոքս ն բողոքական այլաղդի քրիսւոնյաներն ունեն բարեխոսներ ու åաչւåաններ՝ Հանձինս ֆրանսիացի, ամերիկացի, բրիւանացի, ռուս Հյուåաւոսների ու դեսåանների, իսկ իրենք չունեն ո՛չ ւեր, ո՛չ åաչւåան ն ո՛չ էլ բարեխոս: «ՄաՀմեդական օսմանցու երեսից քրիսւոնյա Հայը ե՞րբ, որւե՞ղ, ո՞ր դարում ղուլում չի ւեսել»,ասում էին նրանք: Ճարա երթնեկող քրդերը, թուրքերը ն Հրեաները կես ուրախ, կես ւխուր չեչւով, բայց Համառ կերåով

Հայերին ուղղում էին այս խոսքերը. «Խե՛ղճ Հայեր, ձեր բանը բուրդ (վաւ) է»: Հայերի մեծ անՀանդսւությանն ավելանում էին այն լուրերը, թե Աւրåաւականը չոււով Հայւարարվելու է Պարսկասւանից անկախ ն մւնելու է Թուրքիայի Հովանավորության ւակ: Վերջաåես, Հայերի ՀուսաՀաւության ու ղարմանքի åաւճառներից մեկն այն էր, որ Պեւերբուրդն իրական քայլ չէր անում խա÷անելու թուրքական առաջխաղացումը, դրանով իսկ սասւիկ Հարված էր Հասցնում ռուսական Հեղինակությանն ու Ռուսասւանի անվան Հմայքին, քանի որ Աւրåաւականը մինչ այդ եղել էր ռուսական աղդեցության ոլորւում: Բայց երկիր ներխուժած թուրքական ղորքերին ՀակաՀարված ւալու առաջին åարւականությունը åարսից åեւությանը åեւք է լիներ, որը սակայն անուժ էր ու անկար: Դրան ավելանում էր այն, որ Պարսկասւանում բնակվող այլաղան էթնիկական խմբերի ն ւարբեր կրոնների åաւկանող միլիոնավոր մարդկանց Համար միննույնն էր, թե ի՞նչ է կաւարվում երկրի Հեռավոր մի անկյունում: կովկասյան օկրուդի ռուսական åաչւոնական ւեղեկաւուի ("Известия штаба Кавказского округа”) 27-րդ ն 28-րդ Հաւորներում լույս էր ւեսել «Պարսկասւանի բնակչությունը ղինվորական ւեսակեւից» չա÷աղանց չաՀեկան ն Հեւաքրքրական Հոդվածը, որի Հեղինակն էր անչա÷աՀաս դաՀաժառանդ Սոլթան ԱՀմեդի դասւիարակ կ. Սմիրնովը: Թե՛ Հոդվածադրի անձնավորությունը ն թե՛ Հոդվածում եղած դաւողությունները, առանձնաåես Հայերի մասին չաւ Հեւաքրքրական են ն ավելորդ չենք Համարում աչխաւության ընթերցողներին ծանոթացնել Հոդվածի կեւերից մի մասի Հեւ: կ. Սմիրնովը դրում էր, որ åաւմական մի չարք åաւճառների չնորՀիվ Պարսկասւանն ի Հնուց անւի եղել է բաղմաւեսակ ցեղերի բնակավայր ն այդ åաւճառով էլ ներկայումս նրա մեջ անխառն արիացիներ, արաբներ կամ թաթարներ չի կարելի դւնել, Համեմաւաբար միայն այս կամ այն վայրը ներկայացնում է մի ցեղի ավելի նախաւիå ն անխառն բնակչությունը:

Եվ որովՀեւն չաւ վաղուց այդ բնակչությունը թողել է թա÷առական կյանքը ն նսւակյաց է դարձել, դրա Համար էլ նրա ռաղմական Հաւկությունների մի խոչոր մասը ոչնչացել է: Պարսկասւանի բնակչությունը՝ Հաչվի չառնելով քրիսւոնյաներին ն Հրեաներին, Հեղինակը երեք խոչոր խմբերի է բաժանում, որոնք ն իրենց Հերթին բաժանվում են բաղմաթիւ մանրմունր ցեղերի: 1) Երկրի բուն ւարր åարսիկները, որոնց դլխավոր բնակությունը ներկայումս կենւրոնական Պարսկասւանն է, 2) Թուրք-մոնղոլական ւարրը, որը ցրված է երկրի դրեթե բոլոր մասերում ն 3) Արաբական ւարրը, որն աåրում է Համանուն թերակղղու Հանդիåակաց åարսկական կողմում: Սակայն վերոՀիչյալներից դուրս են մնում, ըսւ Հեղինակի, բախւիարները, լուրերը ն քրդերը, որոնց ո՛ր խմբին åաւկանելը դեռ վերջնականաåես որոչված չէ, այլ կան միայն Հավանական ենթադրություններ: Հակառակ այսåիսի բաղմաթիվ ցեղերի դոյության՝ կրոնը Համեմաւաբար միաւեսակ է: Փոքրաթիվ Հրեաներից, Հայերից, ասորիներից ն դրադաչւականներից բացի՝ մնացած բնակչության 3/4-ը դավանանքով չիա է, 1/4-ը՝ սյուննի: Ըսւ ղբաղման՝ բնակչութիւնը երեք խմբի է åաւկանում՝ նսւակյաց, կիսաթա÷առական ն թա÷առական: Ամբողջ բնակչության կեսը åաւկանում է վերջին երկու ւեսակին1: Պարղ էր, որ այս åայմաններում չէր կարելի խոսել միասնական ժողովրդի մասին, որն ունակ լիներ ասåարեղ բերելու այնåիսի ուժեր, որոնք կարողանային երկրից վռնդել թուրք ներխուժողին: իՀարկե, դա չա÷աղանց դժվարին դործ էր, բայց ոչ անիրականանալի, եթե åարսիկ ժողովուրդը Հանդես բերեր վճռականություն ն կամք, իսկ երկրի իչխանությունները՝ իմասւություն՝ խուսանավելու դիվանադիւական սարդոսւայնների միջն:

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 3 (325), մարւ, 1953, էջ 69:

ՊԱՐՍկԱՍՏԱՆի ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ՍՈՑիԱԼ-ՏՆՏԵՍԱկԱՆ ԵՎ

կՐԹԱկԱՆ-ԴԱՎԱՆԱկԱՆ ՎիՃԱկԸ ԳԱԼիԲ ՄԵԾ

իՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի ՆԱԽՕՐՅԱկիՆ

Երբեմնի ՀարյուրՀաղարների Հասնող åարսկաՀայությունը 20-րդ դար էր Հասել նոսրացած ու նվաղած: Զնայած դրան, նա չարունակում էր խոչոր ծառայություններ մաւուցել Պարսկասւանին, åարսիկ ժողովրդի քաղաքակրթական կյանքին: ՊարսկաՀայությունն ամենից առաջ մեծ դեր էր կաւարում Պարսկասւանի ւնւեսական ն Հաւկաåես առնւրական ասåարեղներում: Հայ վաճառականների ձեռքում էր կենւրոնացված երկրի արւաքին առնւրի խոչոր մասը, նրանք են Պարսկասւանը կաåել արւասաՀմանյան երկրների Հեւ: Հայերը մեծ եռանդ էին դրսնորում Հաւկաåես ռուս-åարսկական առնւրական Հարաբերություններում: ինչåես Պարսկասւանի լայնածավալ, այնåես էլ Ռուսական կայսրության անծայրածիր չուկաներում նրանք իրենց ամուր դիրքերն ունեին: Հայ առնւրականները Ռուսասւանից Պարսկասւան էին բերում ՀացաՀաւիկ, դյուղաւնւեսական ն արդյունաբերական աåրանքներ, Պարսկասւանից Ռուսասւան ւանում մեւաքս, բրինձ, ծխախու ն այլն: Բայց ավելի ւåավորիչ է եղել Հայերի ծավալած կրթամչակութային դործունեությունը: Արնելյան մի չարք երկրներում ն առավելաåես Պարսկասւանում Հայությունն իր աåրելակերåով, առաջադիմական ձդւումներով ն մչակութային ձեռնարկներով կրթիչ օրինակ է Հանդիսացել չրջաåաւի Համար, եղել է քաղաքակրթության խթանիչ: Հայերն են Պարսկասւանում առաջինը Հիմնել ւåարան (1636 թ.) ն իրականացրել առաջին դրքի ւåադրությունը (Նոր Զուղայի ս. Ամենա÷րկիչ վանքում), առաջինը Հիմնել թաւրոն, կաղմակերåել կրթաբարեդործական միություններ, բացել եվրոåական ւիåի դåրոցներ ն այլն: Վերջաåես, Հայության լուսավոր ղավակներն էին, որ åարսիկ ժողովրդի մեջ արծարծեցին ու ւարածեցին աղաւական սկղբունքներ ու ժողովրդավարական դաղա÷արներ: Այդ ամենի չնորՀիվ, Պարսկասւանի Հայությունը դարեր

չարունակ սւանում էր åեւության Հովանավորությունը, åարսից չաՀերի բաղում չնորՀները: ՆախասաՀմանադրական չրջանում նույնåես՝ նա առանձնաչնորՀյալ դիրքի մեջ էր ն դւնվում էր կառավարության լուրջ Հովանավորության ներքո: Հայերի արւոնյալ վիճակը լիովին åաչւåանված էր Հաւկաåես Նասրէդդին ն Մողաֆֆերէդդին չաՀերի ժամանակ: Նրանց Հրամաններով էր, որ երկրի քաղաքների Հայ բնակիչները աղաւվել էին Հարկ վճարելուց: կաւարելաåես աղաւ լինելով աղդայինմչակութային, կրոնական-եկեղեցական ն ւնւեսական ասåարեղներում, Հայերն իրենց աղդային մարմինների ղեկավարությամբ մի ւեսակ ներքին ինքնավարություն էին վայելում: Ճիչւ է, խուլ անկյուններում (օրինակ՝ Ղարադաղում) կրոնական մոլեռանդության Հեւնանքով Հայերը երբեմն-երբեմն ենթարկվում էին ղանաղան խաների կողոåոււներին ու ճնչումներին, բայց åարսից արքաները միչւ åաւժում էին ՀարսւաՀարիչներին, իսկ թեթն Հակառակություններն ու թյուրիմացությունները Հարթվում էին աղդեցիկ Հայերի միջամւությամբ ն ւեղական կառավարիչների ձեռք առած աղդու միջոցներով: իրենց չնորՀած աåաՀով կյանքի Համար Հայերը միչւ արւաՀայւում էին իրենց երախւադիւական ղդացմունքները Ղաջարների արքայաւոՀմի նկաւմամբ: Նույնիսկ ՄաՀմեդ Ալի նոր չաՀը, որ ի ծնե բռնաւիրական ուժդին Հակումներ ուներ, Թավրիղում իր դաՀաժառանդության ժամանակ Հովանավորություն ն ամեն ւեսակ åաչւåանություն էր ցույց ւվել Հայերին: Թեն սուլթան Աբդուլ Համիդն ամեն ւեսակ սադրիչ միջոցների էր դիմում Համողելու ն սւիåելու Մողաֆֆերէդդին չաՀին ն դաՀաժառանդ ՄաՀմեդ Ալիին՝ Պարսկասւանում նս Հայերի կուորած կաղմակերåել, բայց Հայրը ն որդին երբեք ւեղի չւվեցին նրա բանսարկու թելադրություններին, ն Հայերը Պարսկասւանում Հալածանքի ն ջարդի այդåես էլ չենթարկվեցին: ինչåես ամեն ւեղ, åարսկաՀայոց Համայնքը նույնåես երկաւված էր սոցիալ-դասակարդային ւեսակեւից: Մի կողմում Հայ առնւրականներն ու կալվածաւերերն էին՝ բարեկեցիկ կյանքով, մյուս կողմում՝ քաղաքների ներքնախավերը, թուրք, քուրդ ն åարսիկ խաների ու բեկերի, Հայ դյուղաւերերի ու

ադարակաւերերի ճնչման ւակ դւնվող դյուղացիական չարքաչ ղանդվածները: Հայոց թիվը Պարսկասւանում ւաւանվում էր 70-80 Հաղարի միջն: Հայերը ցրված էին երկրի դրեթե բոլոր նաՀանդներում, բայց նրանց Հիմնական ղանդվածները դւնվում էին Թավրիղ կենւրոնով Աւրåաւականի նաՀանդում ն իսֆաՀան կենւրոնով նույնանուն նաՀանդում (Նոր Զուղա): ԱյնուՀեւն, ըսւ Հայ բնակչության թվի, դալիս էին ԹեՀրանը, Ռեչւը (Գիլանի նաՀանդ), Ղաղվինը, Շիրաղը, Համադանը, իսկ մնացած ւեղերում Հայերի թիվը չնչին էր: Թեն ԹեՀրանում Հայերն աåրում էին ցրիվ, բայց նրանց Համայնական կյանքը բավական լավ էր կաղմակերåված: Նրանք խառն աåրում էին åարսիկ Հարնանների Հեւ, վայելում նրանց Հարդանքը ն, ընդՀանուր առմամբ, ւադնաå չունեին իրենց աåադայի Համար: Պարսկասւանի Հայկական Համայնքների թվում ամենաՀինը ն բաղմամարդը Աւրåաւականի, Հաւկաåես նրա կենւրոն Թավրիղի Հայկական Համայնքն էր: ԹավրիղաՀայությունն աåրում էր ուրույն աղդային կյանքով՝ ուներ իր կաղմակերåությունները, եկեղեցիները, վարժարանները, մամուլը: 1908 թ. Թավրիղում կար 600-ից1 7002 Հայ ընւանիք, որոնք, չնչին բացառություններով, աåրում էին երկու թաղում՝ Լիլավա (Լեյլաբադ) ն Ղալա (Բերդաթաղ): Առաջինում աåրում էին դլխավորաåես արՀեսւավորները ն Հասարակության խոնարՀ խավերը, մինչդեռ երկրորդում՝ ուննոր դասը՝ մեծ մասամբ առնւրականներ: Ղալայում էին դւնվում նան Հայոց առաջնորդարանը, եկեղեցին ն դåրոցը: Այդ թաղում էին օւար åեւությունների Հյուåաւոսարանները3: Լիլավա թաղը դաչնակցականների քաղաքական աղդեցու1

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 2, դ. 201, թ. 13: Տե՛ս Անդրէ Ամու րեա ն, Յեղա÷ոխական Ե÷րեմի ոդիսականը, ւå. «Ալիք», ԹեՀրան, 1972, էջ 17: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 3 (325), մարւ, 1953, էջ 69:

թյան ւակ էր, իսկ Ղալան՝ Հնչակյանների: Այդ իսկ åաւճառով մասնակի վեճերն ու ընդՀարումներն անåակաս էին այդ երկու թաղերի միջն: ՊարսկաՀայ նչանավոր դործիչ, ՀՅԴ Թավրիղի կաղմակերåության ղեկավարներից Հայրաåեւ Պանիրյանը նկաւում էր, որ առՀասարակ Աւրåաւականում ն մասնավորաåես Թավրիղում Հայությունը միչւ դւնվել է կուորածի վւանդի ւակ: Հարնան լինելով ւեղի թուրքերին ն անՀարմարություններ ունենալով մի թաղից մյուսն անցնելու, Հին ժամանակներից åաւչաճ էր Համարվել, որ երկու թաղերից ամեն մեկն ունենար իր առանձին եկեղեցին, օրիորդաց ու ւղայոց դåրոցները, դրադարանը ն թաւերասրաՀը: Հայերը ցրված էին Աւրåաւականի Համարյա ողջ ւարածքի վրա: Թավրիղից դուրս նրանց ամենամեծ Հաւվածները կենւրոնացած էին Ուրմիայի, Սալմասւի ն Ղարադաղի դավառներում: Թավրիղից Հեւո նաՀանդի երկրորդ կարնոր քաղաքը Ուրմիան էր, որը դւնվում էր Ուրմիայի լճից Հաղիվ երեք ժամվա Հեռավորության վրա: Նա ուներ մուավորաåես 30000 բնակիչ, մեծ մասով åարսիկ, Հեւո ասորի ն Հրեա: Հայերի թիվը քաղաքում չնչին էր՝ մու 70 ւուն: Ուրմիայի դավառի բնակչության ընդՀանուր թիվը 100-120 Հաղար էր: Գյուղերում աåրում էին åարսիկներ, թուրքեր, ասորիներ ն Հայեր. դյուղական բնակչության մեջ Հրեաներ չկային: Բովանդակ Հայության թիվն այդ դավառում 8000-ից 10000 էր, որոնց մեծ մասն ղբաղված էր այդեդործությամբ ն Հողադործությամբ1: ՊարսկաՀայությունն ուներ մի քանի կաղմակերåված, որակյալ դåրոցներ: Թավրիղում կար երկու նչանավոր դåրոց: Դրանցից մեկը Ղալա Հայկական թաղում դործող Արամյան դåրոցն էր, որը դւնվում էր Հնչակյանների աղդեցության ւակ: Դա Թավ-

Տե՛ս «Յուչեր Արմենակ Եկարեանի», էջ 131:

րիղում առաջին Հայկական դåրոցն էր, որը Հիմնվել էր 1850ական թվականներին՝ ՍաՀակ եåիսկոåոս Ալթունյանի առաջնորդության օրոք: Արամյան դåրոցն անդնաՀաւելի վասւակ ունեցավ ոչ միայն քաղաքի, այլն Աւրåաւականի Հայության Հոդնոր-մչակութային կյանքում: 70-ական թվականների սկղբին այս դåրոցում ուսուցչական åաչւոն էր վարել վիåասան Րաֆֆին ն իր դործունեությամբ մեծաåես նåասւել դåրոցի առաջադիմությանը: Թավրիղի մյուս Հայւնի դåրոցը դործում էր Լիլավա թաղում ն վերաՀսկվում էր դաչնակցականների կողմից1: Դա Հայկաղյան-Թամարյան երկդասյան դåրոցն էր, ուր բացառաåես աչխաւում էին կովկասից եկած դաչնակցական ուսուցիչներ՞: Այդւեղ Հիմնականում ուսուցչական կադրեր էին åաւրասւվում Աւրåաւականի Հայկական դåրոցների Համար2: Երկար ւարիներ Հնչակյան Արամյան ն դաչնակցական Հայկաղյան-Թամարյան դåրոցներն անառողջ մրցակցության մեջ էին, որից առաջ էին դալիս անախորժ երնույթներ: Հակառակորդ երկու կուսակցությունների ներկայացուցիչները, մւնելով Հոդաբարձական ն ուսուցչական կաղմերի մեջ, Հանդես էին բերում կուսակցական անՀանդուրժողականություն ն Հակառակություններ: Եթե Թավրիղում ն ԹեՀրանում դåրոցական դործը Համեմաւաբար բարվոք էր, աåա դավառներում խղճուկ դրության մեջ էր: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 2 (74), դեկւեմբեր, 1928, էջ 97-98: Մինչն 1909 թ. Աւրåաւականում միջնակարդ ուսում էր ւալիս Թավրիղի Լիլավա թաղի Հայկաղյան-Թամարյան դåրոցը, որը ւվել էր երեք սերունդ՝ Տիդրան Ռաչմաճյանի, Նիկոլ Սարդսյանի ն կարաåեւ Պիոնյանի ւեսչության օրոք: 1909-ի աչնանը Թավրիղում Հիմնվեց Հայոց Թեմական կենւրոնական միջնակարդ դåրոցը, որւեղ ուսուցչություն էին անում մի չարք Հմոււ մանկավարժներ, ինչåես նան ւարբեր ւեղերից եկած քաղաքական դործիչներ: Օրինակ՝ 1910 թ. սկսած այսւեղ ւեսուչի åաչւոնով աչխաւում էր նչանավոր դաչնակցական Հոնան Դավթյանը, որն իր չվեյցարացի կնոջ՝ Յորդանսի Հեւ եկել էր Ժննից ն այդւեղ մնաց մինչն 1914 թվականը: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 11 (322), նոյեմբեր, 1952, էջ 52-54: ՞

Այսåես՝ միայն Սալմասւի դավառի երեք-չորս ն նրանից Հեւո ամենաՀայաչաւ Ուրմիա դավառի մեկ-երկու դյուղերում կային չաւ թե քիչ ւանելի դåրոցներ: Աւրåաւականի այս ն մյուս դավառների դյուղական դåրոցների մեծ մասը դւնվում էր անբարեկարդ, ւարրական Հարմարություններից ղուրկ չինություններում: Ամիսներով ռոճիկ չսւանալու åաւճառով ուսուցիչները ծանր թչվառության մեջ էին: իսկ նաՀանդի չաւ ւեղերում, որւեղ Հայերը ցրիվ էին աåրում, նրանց ղավակներն ընդՀանրաåես ղրկված էին աղդային կրթություն ն դասւիարակություն սւանալու Հնարավորությունից: Գյուղական Հայ բնակչության Հիմնական ղանդվածը ւդեւ էր, թեն բնականից Հանդարւաբարո էր ն կենցաղով՝ ավանդաåաՀ: Մեծ ւոկոս էին կաղմում թուրքախոսները: իրանական Բուրդիսւանի կենւրոն Սոուջ-Բուլաղի չնչին թվով Հայերը՝ 10-12 թուրքախոս ընւանիքներ, չարքաչ աչխաւանքով Հաղիվ Հայթայթում էին օրվա Հացը: Այս ÷ոքր Համայնքն ուներ ընդամենը մի ÷ոքրիկ ու Հասարակ չինություն, որը ծառայում էր որåես եկեղեցի: Այդ չինության բակում թաղված էր Դաման անունով մի երիւասարդ դերմանացի միսիոներ, որն սåանվել էր քրդերի ձեռքով: Սրա ծնողները åարսիկ կառավարությունից 15.000 թուման արյան դին սւանալով, դումարը կւակել էին չվեյցարական մի միսիոներական ընկերության՝ այդ կողմերում քրդերի մեջ լուսավորություն ւարածելու ն քրիսւոնեություն քարողելու նåաւակով: Բայց նչված դումարը՝ Սոուջ-Բուլաղում ընկնելով անվսւաՀելի մարդկանց ձեռքը չէր ծառայել իր նåաւակին: Դրանից Հեւո Հայ, ասորի ն այլ քրիսւոնյա մանուկների Համար այդւեղ դåրոց բացելու ÷որձ էր արվել: Այդ նåաւակով կաղմակերåվել էր Հանդանակություն, Հավաքվել էր մի ÷ոքր դումար, որով Հնարավոր չէր եղել դåրոց բացել1:

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 2, դ. 1867, թթ. 16-19 ն 19-ի չրջերեսը:

Սոուջ-Բուլաղից չուրջ 20 կմ Հեռավորության վրա դւնվող Դարաչամբ դյուղում ն Սուլդուղ դավառում ցրված աåրում էին 130 Հայ ընւանիքներ՝ Հայությունից անջաւված, լիովին թուրքախոս, թաղված ւդիւության ու խավարի մեջ ն ենթակա կալվածաւերերի դաժան ճնչման: Այս åայմաններում խոսք չէր կարող լինել Հայ մանուկների աղդային կրթության մասին: Ելնելով դրանից, Աւրåաւականի Հայոց թեմական խորՀուրդը Հանդես էր եկել առաջարկով՝ դրամաՀավաք կաղմակերåել ն Ուրմիայի Հայ կալվածաւերերի Հողերի վրա կառուցել մի նոր բնակավայր՝ Համեսւ չինություններով, եկեղեցիով ու դåրոցով, այնւեղ Հավաքել ցիրուցան Հայ ընւանիքները, թուրքախոս Հայ երեխաներին Հայեցի կրթություն ւալ, նրանց բերել իրենց ժողովրդի դիրկը: Այդ ծրադրի մասին Աւրåաւականի թեմակալ առաջնորդը Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Մաւթեոս Բ իղմիրլյանին Հղած նամակներից մեկում դրում էր. «Ուրմի դալուց յեւոյ մի քանի խոչոր կալուածաւէրերի Հեւ խօսեցայ, որոնք խոսւանում են աւելի ընդարձակ Հողեր ւրամադրելի դարձնել, քան åէւք կը լինի Սուլդուղի եւ Դարավանքի բոլոր Հայ բնակիչներին ւեղաւորելու Համար, եւ որովՀեւեւ Ուրմիի չրջանում թէ՛ ւնւեսական åայմանները չաւ աւելի նåասւաւոր են, թէ՛ մօւ 1000 ւուն Հայերի վրայ այս նոր Հայերի աւելանալով՝ միմեանց ոյժ կը ւան, եւ աւելի դիւրին կը լինի Հոդեւոր եւ կրթական դործը առաջ ւանել նոցա մէջ ... »1: Դա աåադայում լուծվելիք խնդիր էր, իսկ թուրքախոս Հայ երեխաները դնալով Հեռանում էին իրենց աղդային ինքնությունից: ԹավրիղաՀայության մւավոր-մչակութային կյանքում նկաւելի դերակաւարություն ունեին դրադ արանները: Դրանցից ամենաՀինը 1850-ական թվականներին, Արամյան դåրոցի Հեւ բացված Արամյան դրադարանն էր՝ ւեղավորված նույն դåրոցի չենքում: Ունենալով դրքերի Հարուսւ Հավաքածու, դրադարանն «Վաւ երա դրեր Հայ եկեղեցու åա ւմու թեան», դիրք ԺԶ, կարաåեւ եåիսկոåոս Տէր-Մկրւչեան (1866-1915), ÷ասւաթղթերի եւ նիւթերի ժողովածու, Երեւան, 2006, էջ 178:

ամբողջ կես դար չարունակ մեծ դործ էր կաւարել Հայ դրքի քարողչության ուղղությամբ: Մյուս՝ Խաչաւուր Աբովյանի անվան դրադարանը դործում էր Լիլավայի Հայկաղյան-Թամարյան դåրոցին կից: Այս դրադարանի դրքային ֆոնդը նույնåես åաւկառելի էր, որը Հաւկաåես արժեքավորված էր Սմբաւ ՇաՀաղիղի նվիրած դրքերի Հարուսւ Հավաքածուով: Երկու դրադարաններն ունեին նան ընթերցասրաՀներ, որւեղ կաղմակերåվում էին դասախոսություններ ու ղրույցներ՞: ՊարսկաՀայության առաջին åարբերականները՝ «Ասւղ Արեւելեան» ն «Շաւիղ» թերթերը լույս են ւեսել դեռնս 19-րդ դարի 90-ական թվականներին մայրաքաղաք ԹեՀրանում՝ կովկասից եկած մւավորականների նախաձեռնությամբ ու ջանքերով: «Շաւիղ» թերթի ղեկավարը եղել էր Հայւնի դրող Վրթանես Փա÷աղյանը, որ այն ժամանակ ԹեՀրան էր անցել ուսուցչական åաչւոնով: Այս թերթերը կարճ կյանք ունեցան ն դադարեցին 1896 թվականին1: Թավրիղում (ն ամբողջ Աւրåաւականում) Հայերեն թերթ Հրաւարակելու առաջին ÷որձը կաւարել է թեմի առաջնորդ Եղիչե վարդաåեւ Մուրադյանը: 1903 թ. աչնանը նա լույս էր ընծայել «Գործ» անունով թերթը, որը, սակայն, կարճաւն կյանք էր ունեցել: Հաջորդ ÷որձն արվել էր երկու ւարի Հեւո, երբ Ամերիկայից եկած ն 1905 թ. Աւրåաւականի թեմի առաջնորդական ւեղաåաՀ նչանակված Մաչւոց վարդաåեւ Փա÷աղյանը Հրաւարակեց «Աղդարար» անունով թերթը, որը, սակայն, միաåեւական իչխանությունների Հարուցած դժվարությունների åաւճառով բավարարվում էր լոկ Հայւարարություններ ւåելով: 1906 թ. Աւրåաւականի թեմից Մաչւոց վարդաåեւի Հեռանալուց Հեւո դադարեց թերթի Հրաւարակումը: Նույն թվականին թեմի առաջնորդ նչանակվեց թրքաՀայ Եղնիկ արքեåիսկոåոս ԱåաՀունին, որի օրոք սկսեց ւåադրվել ՞

1909 թ. աչնանը նչված դրադարանները միավորվել էին ն ւեղավորվել նորաբաց Թեմական-կենւրոնական դåրոցի չենքում՝ Միացյալ դրադարանընթերցարան անվանումով, որն իր դոյությունը չարունակեց մինչն 1914 թ. մեծ åաւերաղմի սկիղբը: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 11 (322), նոյեմբեր, 1952, էջ 49:

Դաչնակցության «Բանուոր» թերթը: 1909 թ. օդոսւոսի 15-ից åարբերականը լույս ւեսավ «Առաւօւ» անունով՝ որåես ՀՅԴ Աւրåաւականի åաչւոնական օրդան՞: ՊարսկաՀայության չրջանում քիչ թե չաւ մւավոր մթնոլորւի առկայությունը բավարար եղավ, որåեսղի նա ասåարեղ բերի դրական սերունդներ: 1909 թ. քննության առնելով ժամանակի Հայ դրական ուղղությունները, Արչակ Զոåանյանն անդրադարձել էր նան åարսկաՀայ դրականության վիճակին: Նա դրում էր. «ՊարսկաՀայք ւուած են ցարդ ւաղանդաւոր անՀաւականութիւններ, բայց, իբր Հասարակութիւն, դրականութիւն մը չեն կրցած արւադրել. իրենց ւուած անՀաւականութիւնները - ինչåէս Րաֆֆի, եւն. - ղարդացած են Պարսկասւանէն դուրս, Թիֆլիս կամ այլուր: Աւոր åաւճառը անչուչւ երկրին ընդՀանուր յեւամնաց կացութիւնն է եղած: Այժմ սաՀմանադրական րեժիմ մը Հասւաւուած է Պարսկասւանի մէջ: Տեւակա՞ն է այդ րեժիմը, ի՞նչ åիւի ըլլայ Պարսկասւանի աåադայ քաղաքական կացութիւնը, åիւի մնա՞յ միչւ անկախ, åիւի կրնա՞յ վճռականօրէն յառաջանալ քաղաքակրթութեան ճամբուն մէջ, ոչինչ կարելի է ըսել սւոյդ: Սա նկաւելի է, որ նոյն իսկ նոր րեժիմին Հասւաւումէն ի վեր, դրական չարժումի մը բողբոջելուն առաջին նչաններն իսկ չենք ւեսներ åարսկաՀայոց մէջ. ռուսաՀայ մամուլին ւժդոյն արձադանդ եղող ւկար ÷որձեր միայն: Մաղթելու է, որ նոր Րաֆֆի մը երեւան դայ, որ մնայ իր ծննդավայրին մէջ, Հղօր չարժում մը յառաջ բերէ, ւաղանդներ արթնցնէ, Հիմնէ åարսկաՀայ դրականութիւն մը որ իր յաւուկ դրոչմն ու Հրաåոյրը ունենայ եւ ճոխացնէ մեր ընդՀանուր դրականութիւնը»1: ՞

«Առաւօւի» ւåադրությունը չոււով դադարեցվեց, երբ ռուսաց åաւժիչ բանակը 1909 թ.-ին մոււք դործեց Թավրիղ ն սկսվեցին Հեւաåնդումները: Հեւադա երկու ւարիներին քաղաքում լույս ւեսան նոր åարբերականներ, այդ թվում՝ Հնչակյանների «Զանդ» չաբաթաթերթը (Ալեքսան Տեր-Վարդանյանի խմբադրությամբ): ԹեՀրանում ւåադրվում էր «Արչալոյս» երկչաբաթաթերթը: «ԱնաՀիւ», ‹ 11-12, մարւ-աåրիլ, 1909-1910, էջ 243:

Պարսկասւանի Հայությունը աղդային Հողի վրա միավորող Հիմնական ուժը եկեղեցին էր, որն օժւված էր ինքնավարությամբ՝ ի դեմս Հայ եկեղեցու դոյություն ունեցող թեմերի: ինքնավարություններն իրականացնում էին թեմական առաջնորդարանները, որոնք անմիջական սերւ կաåերի մեջ էին ւեղական իչխանությունների Հեւ: իրենց դործունեությունը խարսխած լինելով Հայ եկեղեցու Հնադույն ավանդական կանոնների վրա, åարսկաՀայ թեմերն անմիջականորեն ենթարկվում էին ս. էջմիածնին, որը նույնåես դարեր չարունակ դւնվել է åարսից ւիրաåեւության ւակ: Պարսկասւանի կաղմում Հայոց կաթողիկոսական աթոռանիսւը վայելել է ընդարձակ իրավունքներ՝ անարդել իր դերիչխանության ւակ åաՀելով նան արւասաՀմանում, այդ թվում Պարսկասւանում դւնվող եկեղեցիներն ու թեմական առաջնորդարանները: Խնդրո առարկա ժամանակաչրջանում åարսկաՀայ Համայնքն ընդդրկված էր երկու թեմերի մեջ: Առաջինը Թավրիղի թեմն էր, որի դոյության սկիղբը դնում է դարերի խորքը՝ 12-րդ դարը՞: Երկրորդը 1605-1606 թթ. Արարաւյան դաչւից ու այլ վայրերից ւեղա÷ոխված ն իսֆաՀանի մու Հիմնավորված Հայ բնակչության Հոդնոր åաՀանջմունքները սåասարկելու նåաւակով սւեղծված Նոր Զուղայի թեմն էր, որի անունը Հեւադայում ÷ոխվեց ն կոչվեց Պարսկա-Հնդկասւանի, այնուՀեւն՝ իրանա-Հնդկասւանի թեմ՞՞: ՞

Մինչն 1833 թ. Հյուսիսային իրանի թեմը կոչվում էր Աւրåաւականի թեմ, որի կենւրոնը Մակուի ս. Թադեի վանքն էր: Արնելյան Հայասւանի Ռուսասւանին միավորումից Հեւո թեմի կենւրոն ընւրվեց Թավրիղը ն թեմը åաչւոնաåես կոչվեց այդ քաղաքի անունով, թեն Հաճախ չարունակվում էր օդւադործվել «Աւրåաւականի թեմ» անվանումը: ՞՞ Նոր Զուղայի թեմի անվան այդ ÷ո÷ոխությունը åայմանավորված էր նրանով, որ Հեւադայում՝ 18-19-րդ դարերում åարսկաՀայության մի մասը ւեղա÷ոխվել էր Հնդկասւան, իսկ այնւեղից՝ Հարավարնելյան Ասիա (Բիրմա, Մալայղիա, Սումաւրա, Ֆիլիåիններ, Զինասւան նն.) ու չարունակում էր իրեն ղդալ Հայ աղդային Հավաքականության, առաջին Հերթին՝ åարսկաՀայության մի մաս, ամուր կառչած մնալով իր աղդային-եկեղեցական ավանդույթներին:

Մինչն 20-րդ դարի սկիղբը åարսկաՀայ թեմերը միանձնյա ղեկավարում էին թեմակալ առաջնորդները, բայց ռուսական առաջին Հեղա÷ոխության ն åարսկական սաՀմանադրական չարժման աղդեցության ւակ եկեղեցական կարդը նույնåես բարեչրջության ենթարկվեց ու մչակվեցին թեմական կանոնադրություններ, որոնցով թեմակալ առաջնորդների իչխանությունը մասամբ սաՀմանա÷ակվեց: Եկեղեցական այս նոր կանոնադրությունների Համաձայն՝ åարսկաՀայ թեմերում ընւրվում էին åաւդամավորներ՝ թեմական åաւդամավորական ժողովների Համար: Այդ ժողովների կաղմերն ընւրվում էին չորս ւարին մեկ ն åարբերաբար թարմացվում էին (ոօէոէiօ): Օրինակ՝ Թավրիղի թեմի ներկայացուցչական (åաւդամավորական) ժողովը կաղմված էր 16 անդամից, որոնցից 8-ը դավառներից էին, 6-ը՝ Թավրիղից ն 2-ը՝ եկեղեցու կողմից1: Թեմական åաւդամավորական ժողովները թեմերում դարձան յուրաւեսակ դերադույն օրենսդիր մարմիններ: Սրանք, իրենց Հերթին, ընւրում էին թեմական խորՀուրդներ, որոնք կաղմված էին լինում աչխարՀիկ անձերից ն Հանդես էին դալիս իբրն թեմերի դերադույն դործադիր մարմիններ: Օրինակ՝ Թավրիղի թեմի åաւդամավորական ժողովի ընւրած թեմական խորՀուրդը բաղկացած էր 7 անդամից2, որոնցից մեկը թեմակալ առաջնորդն էր: Վերջինս նան թեմական խորՀրդի նախադաՀն էր, որն ընւրվում էր որոչակի ժամանակաչրջանի Համար: Թեմական խորՀրդում ընւրված նախադաՀին (թեմակալ առաջնորդին) Հասւաւում էր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը: Թեմական իչխանությունը ւեղերում (նաՀանդներում, դավառներում, քաղաքներում) ուներ իր դործակալ-ներկայացուցիչները՝ ի դեմս քաՀանաների: Պարսկասւանի åեւությունը ճանաչում էր Հայոց թեմական կանոնադրությունները ն չէր խառնվում թեմական åաւդամավորական ժողովների, թեմական խորՀուրդների ն թեմա1

Տե՛ս «Պաւմա-բանասիրական Հանդես», ‹ 3, 1972, էջ 172: Տե՛ս նույն ւեղում:

կալ առաջնորդների ընւրություններին: 20-րդ դարի սկղբին խղճուկ ու անկերåարան վիճակում էր åարսկաՀայոց եկեղեցական դործը: Եկեղեցիների մի մասը խնամքի ն անՀրաժեչւ դրամական միջոցների բացակայության åաւճառով երկար ժամանակ չէր նորոդվել: ՊարսկաՀայ բոլոր Համայնքներում եկեղեցու սåասավորների մեծ կարիք կար: Օրինակ՝ նույն Ուրմիայի ամբողջ վիճակում Հովվություն կաւարում էին մի քանի Հոդնորականներ միայն: Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Մաւթեոս Բ իղմիրլյանին ուղղած նամակում Աւրåաւականի թեմակալ առաջնորդ կարաåեւ եåիսկոåոս Տեր-Մկրւչյանը դրում էր. «Ամբողջ վիճակում (Ուրմիա դավառի:- Հ. Ս.) 6 քաՀանաներ կան միայն, մէկը ղառամեալ, երկուսին իրենց բաղմաåիսի ղեղծումների Համար սւիåուեցայ քաՀանայադործութիւնից դադարեցնել եւ մնացած երեք խղճուկ, Հաղիւ դրադէւ Հասակաւոր քաՀանաներից իւրաքանչիւրը åէւք է 7-8 դիւղերում ցրուած ժողովրդի Հոդեւոր åէւքերը Հոդայ»1: Եկեղեցական դործն անմխիթար վիճակում էր նան մյուս դյուղական Համայնքներում: Շրջադայելով Ղարադաղում ն ծանոթանալով դավառի Հայության Հոդնոր կյանքին, իղմիրլյան կաթողիկոսին Հղած մի ուրիչ նամակում անդրադառնալով դավառում Հոդնոր մխիթարության ն եկեղեցական բարեվայելչության ւեսակեւից այնւեղի Հայության անմխիթար կացության, կարաåեւ սրբաղանը դրում էր. «ի միջի այլ կարիքների եւ åակասութիւնների աչքի է ընկնում դրեթէ ամէն ւեղ եկեղեցական անօթների, ղդեսւուց եւ դրքերի մեծ åակասութիւն: Բաւական է յիչել, որ Ղարադաղի 29 Հայաբնակ դիւղերից միայն ԽանադեաՀ դիւղի եկեղեցին Ճաչոց դիրք ունի. միւսներից չաւերը չունեն նան ո՛չ ղդեսւ, ո՛չ Ժամադիրք, ո՛չ իսկ մի խաչ կամ Աւեւարան Տէրունական սեղանի վերայ. եկեղեցի կոչուող այդ կիսաւեր ողորմելի չէնքերը ըսւ մեծի մասի մերկ են բոլորովին, եւ քաՀանաները, որոնցից

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 2, դ. 1867, թ. 18:

իւրաքանչիւրը 5-7-9 դիւղ է Հովւում, սւիåուած են դիւղէ դիւղ ւանել իրենց Հեւ ե՛ւ ղդեսւ, ե՛ւ եկեղեցական դրքեր, ե՛ւ սեղանի վարադոյր եւն.»1: Այս åայմաններում, դնալով լայն ծավալներ էին սւանում այլադավանությունը ն աղդային այլասերումը, որոնց դլխավոր (թերնս՝ միակ) åաւճառը օւարի դրկում քաղաքական åաչւåանություն դւնելու Հույսն էր: Բացի Ուրմիայից, դավանա÷ոխությունը բավական Հեւնորդներ էր դւել նան Սալմասւի ու Խոյի դավառներում ն սåառնում էր ւարածվել նան Աւրåաւականի ուրիչ չրջաններում: ինչåես Աւրåաւականի Հոդնոր իչխանությունը, այնåես եւ Մայր աթոռ սուրբ էջմիածինը ւադնաåած էին դնալով ծավալներ առնող երնույթից: Նրանք åարսկաՀայ Հուին սåառնացող այլասերմանը Հակադրվելու միակ միջոցը իրավացիորեն Համարում էին քաՀանաների թվի ավելացումը նչված վիճակներում, մի բան, որ Հեչւ իրադործվելիք խնդիր չէր: Պարսկասւանում դործում էին Հայկական աղդային-Հեղա÷ոխական երկու կուսակցությունների՝ Հնչակի ն Դաչնակցության կաղմակերåությունները: ՀՅ դաչնակցության կաղմակերåական կառույցը Թավրիղում ուներ Հեւնյալ åաւկերը. այսւեղ էր դւնվում կուսակցության Աւրåաւականի կաղմակերåությունների ղեկավար մարմինը՝ ՀՅԴ Վրեժի կենւրոնական կոմիւեն, որի դործունեությունը ւարածվում էր ողջ Պարսկասւանի վրա՝ երկրի Հայաբնակ բոլոր կենւրոններով - իսֆաՀանից մինչն Սալմասւ ն Խորասանից մինչն ԲուչեՀր: Բայց Հաղորդակցության անՀարմարությունները, քաղաքական ն վարչական միմյանցից չաւ ւարբեր åայմանները վաղուց ի վեր Դաչնակցության ղեկավարությանը թելադրում էին Պարսկասւանում ունենալ երկու կենւրոնական կոմիւե՝ իրենց չրջաններով: Առաջարկվում էր մեկ կենւրոնական կոմիւե ունենալ միայն Աւրåաւականի Համար, երկրորդ կենւրոնական կոմիւեն՝ ամբողջ արնելյան ն Հարավային Պարսկասւանի

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 2, դ. 167, թ. 74 ն չրջերեսը:

Համար, թեն ՀՅԴ Գիլանի կոմիւեն åաՀանջում էր այդ երկրորդ կենւրոնական կոմիւեն Հիմնել Ռեչւում, այսինքն՝ միայն Գիլանի նաՀանդի Համար՞: Հիչյալ Հայկական աղդային Հեղա÷ոխական երկու կուսակցությունների դործիչները, ինչåես նան նկաւելի թվով åաՀåանողականներ ու աղաւականներ Պարսկասւանում ն Հաւկաåես Թավրիղում ու ԹեՀրանում ւանում էին քաղաքական, մչակութային, մանկավարժական եռանդուն աչխաւանք: Թավրիղի դաչնակցական դործիչներից էին Բադրաւ ՀովՀաննիսյանը (Զինադործ Պեւրոս), Սւե÷ան Սւե÷անյանը (Բալաջան), Հայրաåեւ Պանիրյանը, ՎաՀան Զաքարյանը, Հովսե÷ Միրղայանը, Երվանդ Փա÷աղյանը, Հովսե÷ ՀովՀաննիսյանը, Նաւալիա ՍաՀակյանը, Հարություն Սւե÷անյանը, Մարւիկ Ֆեներջյանը, Արմենակ Մկրւչյանը (Զալլո) ն ուրիչներ: Հնչակյաններից առավել Հայւնի էին Ալեքսան Տեր-Վարդանյանը, Ռաֆայել Մովսիսյանը, Պեւրոս Մելիք-Անդրիասյանը: Թավրիղում կային մի քանի Հայ սոցիալ-դեմոկրաւներ՝ Ժննում ուսանած Տիդրան Տեր-Հակոբյանը (Դերվիչ), ÷ոսւի åաչւոնյա Վռամ Փիլոսյանը, Ղալայի դåրոցի ուսուցիչ, ճեմարանական Սեդրակ ՀովՀաննիսյանը ն այլոք1: Աչխույժ դործում էին բաղմաթիվ åաՀåանողական դործիչներ, որոնց թվում Հաւկաåես աչքի էին ընկնում խոչոր վաճա՞

ի վերջո, կուսակցության Վառնայում դումարած ընդՀանուր ժողովը (1909 թ.) երկրորդ կենւրոնական կոմիւեի նսւավայր որոչեց ոչ թե Գիլանը (Ռեչւը), այլ ԹեՀրանը, որը թե՛ իբրն քաղաքական կենւրոն ն թե՛ իր աչխարՀադրական դիրքով ավելի Հարմար էր արնելյան Պարսկասւանի Հայության Համար: Այսåիսով, 1910 թ. սկսած ՀՅԴ-ն ուներ երկու կենւրոնական կոմիւե՝ Աւրåաւականի (Վրեժի) ն ԹեՀրանի (ՇաՀասւանի): Վերջինիս դործունեությունը ւարածվում էր Հեւնյալ վայրերի վրա. ԹեՀրան ն չրջակայք (մու 650 Հայ ւուն), Ղաղվին, Ռեչւ, Ղարաղան, Սուլթանաåաւ, Համադան, ԲիրմանչաՀ, Խորասան (իր մի չարք Հայաբնակ դաղութներով), Շիրվան, ՇաՀրուղ, Սաբղեվար, ՄեչՀեդ, Բենդերդեչ, Մաղանդարան (Բարթրուչ ու Մեչիւմեր չրջաններով), իսֆաՀան, Նոր Զուղա (մերձակա Հայաբնակ դյուղերով): Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 11 (322), նոյեմբեր, 1952, էջ 45:

ռական Զաքարիա Նաղարբեկյանը («Մչակ» թերթի խմբադիրներից Համբարձում Առաքելյանի քրոջ ամուսինը) ն Արչակ խան Գորոյանը):

ՀԱՐՁԱկՈՒՄ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ ՆՎԱՃՈՒՄՆԵՐի ՎՐԱ:

ՄԵԶԼիՍի ՑՐՈՒՄԸ

Ոչ ոքի Համար դաղւնիք չէր, որ անդլո-ռուսական Համաձայնությունից Հեւո Պարսկասւանն այլնս ունակ չէր ինքնուրույն քաղաքականություն վարելու: Անղեկ ու անառադասւ նավի åես նա միայն ՀուսաՀաւական ցնցումներ էր անում՝ իբրն «անկախ» åեւություն աåրելով Հոդեվարքի վերջին օրերը: 1908 թ. երկրորդ կեսը ն 1909 թ. առաջին կեսը, ամբողջ մեկ ւարի, Պարսկասւանն ընկղմված էր քաղաքացիական արյունալի åաւերաղմի մեջ՝ իր բոլոր աՀասարսուռ Հեւնանքներով: Պարսկասւանի Հասարակության ընդերքում ւեղի ունեցող ալեկոծումները վաղ թե ուչ դնալու էին Հանդուցալուծման: ՇաՀ ՄաՀմեդ Ալին ն մեջլիսը, որåես ոխերիմ Հակառակորդներ կանդնել էին դեմ-դիմաց՝ մեկը մյուսին ղիջելու որնէ նչան ցույց չւալով: Բնական է, որ նման վիճակը չէր կարող երկար ւնել: Մեկի Հաղթանակը լինելու էր մյուսի åարւությունը: Փոխղիջումը բացառված էր: 1908 թ. մայիսի սկղբին, ընդամենը Հինդ ամիս åաչւոնավարելուց Հեւո, նախարար-նախադաՀ Նիղամ Սալթանեն Հրաժարական էր ւվել: Նրան ÷ոխարինել էր ֆինանսների նախարարը: Ներքին դործերի նախարար էր նչանակվել åալաւի նախարար Սոլթան Ալի խանը, արդարադաւության նախարար՝ Մուավին Դովլեն - բոլորն էլ Հեւնողական միաåեւականներ: Նոր կառավարությունը նախկինի Համեմաւ չաւ ավելի վճռական էր ւրամադրված սաՀմանադրական ուժերի դեմ ն ավելի Հանդուրժող՝ երկիր մւած ռուսական ղորքերի նկաւմամբ: Ռուսաց սաՀմանադլխի մու ընկած Հողերը մու 8 վերսւ ւարածության վրա ռուսական åաւժիչ ղորամասերը Հավա414

սարեցրել էին դեւնին1: Եվ դա կաւարվում էր åարսից նոր կառավարության Համաձայնությամբ ու Հավանությամբ: Երբ մեջլիսում Հարցաåնդում էին արել, թե ինչո՞ւ կառավարությունը չի åաՀանջում երկիր մւած ռուսական ղորքերի Հեռացումը, էյն Դովլեն åաւասխանել էր, թե «առաջինը մեր անիչխանական ցեղերն են խախւել ռուս-åարսկական սաՀմանը ն մւել ռուսական Լենքորան, որի åաւճառով է, որ ռուսները åաւժիչ արչավախումբ են ուղարկել: իրենց խնդիրը կաւարելուց Հեւո արչավախմբի ղորամասերը կՀեռանան երկրից»2: Անջումենների ն չաՀի միջն Հակասությունները դնալով ծայրաՀեղ սուր կերåարանք էին առնում: Ժամ առ ժամ սåասվում էր արյունաՀեղ ընդՀարում չաՀին Հավաւարիմ մնացած ղորքերի ու մեջլիսի ղորաջոկաւների միջն: Ռուսական աջակողմյան մամուլը ւադնաå էր Հնչեցնում, որ եթե, Ասւված մի՛ արասցե, ՄաՀմեդ Ալի չաՀը ւաåալվի ն երկրի իչխանությունն ամբողջովին անցնի մեջլիսին ու անջումեններին, աåա այնժամ չա÷աղանց կվնասվեն Ռուսասւանի չաՀերը այդւեղ, ուսւի Սւոլիåինի կառավարությանը կոչ էր անում դիվանադիւություն չխաղալ ն ռաղմական մեծ ուժեր նեւել åաչւåանելու åարսից չաՀին, ցրելու մեջլիսը, ջախջախելու անջումենները, ինչåես դա արվեց ռուսական Հեղա÷ոխության ժամանակ, երբ կառավարական ուժերը ջարդու÷չուր արեցին առաջացած սովեւներին: Ռուսական Հեւադիմական մամուլն անվերաåաՀորեն åարսկական մեջլիսի, անջումենների ն ընդՀանրաåես սաՀմանադրական չարժման Հեւնողական åաչւåան, Հեւնաåես՝ Պարսկասւանում ռուսական չաՀերի դեմ դործող ուժ էր Համարում ւեղի Հայությանը: Այդ մամուլի առաջաւարն առաջվա åես «Новое Время» («Նովոյե Վրեմյա») թերթն էր, նրա դլխավոր սյունը՝ մոլի Հայաւյաց խմբադիր Լեոնարդ Մենչիկովը: Թերթի 1908 թ. մայիսի 29-ի Համարում Մենչիկովը ւåադրել էր “Ïðèêà8ïèé8êàÿ ðքâոëþöèÿ” («Մերձկասåյան Հեղա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 97, 6 մայիսի 1908 թ.: Տե՛ս «Վւակ», ‹ 126, 13 Հունիսի 1908 թ.:

÷ոխություն») վերւառությամբ Հոդվածը, որւեղ խոսում էր Պարսկասւանի դեåքերի, այդւեղ ծավալվող խռովությունների, անջումենների դործունեության մասին, դւնելով, որ այդ ամենը լուրջ վւանդ են ներկայացնում Ռուսասւանի Համար: իսկ ո՞վ է Պարսկասւանում խռովությունների Համար մեղավորը, ո՞վ է այդ երկրում դնալով աՀադնացող անարխիայի բուն åաւճառը: Պաւասխանը դւնված էր. դա Հայն էր, Հայ Հեղա÷ոխականը: Մենչիկովը դրում էր. «Միջին Արնելքում բոլոր աåսւամբությունների վարակիչ թույնը åեւք է Համարել Հայերին կամ ավելի ճիչւ՝ այն եվրոåականացված Հայ մւավորականությանը, որը Հրեաների åես թչնամությամբ բորբոքված է իրենց վրա ւիրաåեւող աղդերի նկաւմամբ, ովքեր որ լինեն նրանք: Հայերն ըսւ կրոնի, անկասկած, քրիսւոնյաներ են, իսկ ըսւ արյան բաղադրության՝ սերոՀրեաներ՞: իրենց եբրայեցի ցեղակիցների նման ցրված լինելով ամբողջ աչխարՀում, Հայերը, սակայն, Հիմնականում բաժանված են երեք ւերությունների միջն: Նրանք այժմ աåսւամբել են դրանցից մեկում ... ինչåես ամեն մի կիրք, աåսւամբությունը նույնåես բարձրանում է առանց խիսւ որոչակի նåաւակների: Անկախությունը աåսւամբների ձնական åաւրվակներից մեկն է, ինչåես ն սոցիալիղմն ու անարխիղմը: Նåաւակ դնելով թոթա÷ելու թուրքական լուծը ն չՀասնելով իրենց նåաւակին, Հայերն ընդդիմացան նախ ռուսական, իսկ այժմ նան åարսկական իչխանությունների դեմ: Բաղաքական Հեղա÷ոխությունը նրանք միչւ ն ամեն ւեղ խառնում են ւնւեսական, սոցիալական, կրոնական ն բարոյական Հեղա÷ոխություններին»1: Մենչիկովը չեչւում էր, որ եթե Պարսկասւանում սաՀմանադրական չարժումը ÷ոխվի Հեղա÷ոխության, աåա դրա մեջ մեղավորները դարձյալ լինելու են Հայերը, քանի որ Եվրոåայում սնված չաւ աղաւամիւ åարսիկներ Հայ-Հրեական մամուլի Հիåնոսի ւակ են դւնվում. Հայերն այդւեղ Հրեաների Հեւ լրադրեր են Հրաւարակում, երկուսը դործում են միասին: Հոդ՞

Հավանաբար նկաւի ունի «Գորչ-Հրեաներ»: “Новое Время”, 29 мая 1908 г.

վածադրի միւքն այն էր, որ դա անելանելի վիճակ է սւեղծում Պարսկասւանի ժողովրդի Համար, ուսւի Ռուսասւանը åարւավոր է ÷րկության ձեռք մեկնելու բարեկամ երկրին1: Պարսկասւանում ն նրա չուրջն սւեղծված աՀա՛ այս արւակարդ բարդ åայմաններում վճռվում էր մեջլիսի ճակաւադիրը: ՇաՀն իր Հեւադիմական åլանների Համար օդնություն դւավ ոչ միայն ռուսական կառավարության, այլն åարսիկ բնակչության որոչ ւարրերի մու, որոնք ոչ վաղուց էին կանդնել աղաւական չարժման կողքին: Այսåես, չաւ խոչոր Հողաւերեր (մուլքադարներ) ն բարձրասւիճան Հոդնորականներ (մուջւեՀիդներ) սաւարում էին սաՀմանադրությանը, քանի դեռ դրանում ւեսնում էին լոկ որåես երկիրը օւարերկրյա լծից ÷րկելու միջոց: Բայց երբ առաջին մեջլիսը քվե ւվեց նոր Հողային օրենքին, որը մեծ Հարված էր մուլքադարների ւնւեսական ւիրաåեւությանը, ն ձեռնամուխ եղավ Պարսկասւանի Հին Հարկային ու վարչական Համակարդի Հիմնական բարենորոդումին, երեկվա աղաւական ձնացողներից չաւերն անմիջաåես իրենց ղենքով ն ունեցվածքով անցան չաՀի կողմը ու սաՀմանադրության դեմ åայքարում Հաճույքով օդւվեցին արւաքին թչնամի ռուսական ցարիղմի օդնությունից: «Աղաւականները» ն åալաւականները չաՀին խորՀուրդ էին ւալիս 1) Արձակել մեջլիսը, կամ եթե նոր մեջլիս է Հրավիրվելու, աåա 2) Հրաւարակել ընւրական նոր օրենք, որով մեջլիսում կրկնակի կրճաւել ԹեՀրանի Հեղա÷ոխականացված բնակչության ներկայացուցիչների թիվը ն, ընդՀակառակը, նույնքան ավելացնել «Հանդիսւ» դավառների åաւդամավորների թիվը, 3) åեւության մայրաքաղաքը ԹեՀրանից ÷ոխադրել Թավրիղ՝ ավելի մու ռուսական սաՀմանին, ուր չաՀի անձի աåաՀովությունն ավելի երաչխավորված կլիներ: Այդ բարդ ու անորոչ իրադրության մեջ՝ åարսից դաՀի վրա բաղմած երիւասարդ չաՀը չէր կարողանում ճչւել իր անելիքը:

Տե՛ս “Новое Время”, 29 мая 1908 г.

Դա åաւաՀական չէր, քանղի նա ընդամենը Հոռի կրթություն էր սւացել ն կարելի է ասել՝ անուս էր, չուներ քաղաքական ճկուն միւք, կամակոր էր, ոխերիմ ու անողոք: Հենց այդ åաւճառով նրան անՀրաժեչւ էին կիրթ ու բանիմաց խորՀրդականներ, որոնք նրան խելամիւ խորՀուրդներ ւային: Բայց նրա չրջաåաւում այդåիսիք չկային. եղածները անարժան ու չաՀամոլ մարդիկ էին: «Բիւղանդիոն» օրաթերթը դրում էր. «Ճիչդ է, ՄէՀմէւ Ալի չաՀի մօւ խելքը դլուխը մէկը չկար, դւնուածները մէյմէկ կերå վչւանալով Հեռացեր էին իրմէ, իր մօւ կար էմիր ԲաՀադըրը՝ Ճենք կոչուած նորւես, միջակ կարողութեամբ մարդուկ մը, որ ՇաՀին åաՀաåան Հրեչւակն ու խաղնաւարն՞ էր. ուրիչ մի քանի Հացկաւակները նչանակութիւն չունէին: Եåարքոս Հաճի Նասիր-էլ-Սալթանէն որ Բեմբրիջի Համալսարանն աւարւած խելօք ծանրակչիռ անձ էր, վչւացաւ եւ Եւրոåա քաչուեցաւ»1: 1908 թ. մայիսի վերջերից Հուղումները ԹեՀրանում վերսւին սուր կերåարանք սւացան: ՄաՀմեդ Ալի չաՀը որոչեց Հեւ վերցնել իր Հոր՝ Մողաֆֆերէդդինի՝ ժողովրդին ւված սաՀմանադրական իրավունքները ն վերաՀասւաւել նախկին բռնաåեւական ռեժիմը: Թերթերը դրում էին, թե ՄաՀմեդ Ալի չաՀն իր ադամանդյա ն թանկադին այլ ղարդերն արդեն ուղարկել է Թիֆլիս, միաժամանակ Հրամայել åաւրասւություններ ւեսնել, որåեսղի արքունիքը ԹեՀրանից քաչվի դեåի Հյուսիս՝ ռուսական սաՀմանին մուիկ: Մամուլը նան Հաղորդում էր, որ չաՀը բանակցում է սաՀմանամերձ ւարածքների քրդական մի քանի ցեղերի առաջնորդների Հեւ, որոնք åաւրասւակամություն են Հայւնել Համաåաւասխան վարձաւրության դիմաց աåաՀովելու նրա անձի åաչւåանությունը: իսկ ժողովրդի մեջ լուրեր էին åււվում, թե Համողված, որ չոււով դաՀընկեց է լինելու, չաՀը թաքնվել է ԹեՀրանի թաղերից մեկում, բայց որնէ մեկը չդիւե նրա թաքսւոցի ւեղը, ու՞

Խաղնադար - դանձաåաՀ «Բիւղանդիոն» (կ. Պոլիս), ‹ 3757, ÷եւրվարի 3 (16), 1909 թ.չ

րիչները Համողված էին, որ նա լքել է մայրաքաղաքը ն այժմ åաւսåարված է մուակայքում, բայց Հասւաւ վճռել է ÷ախչել արւասաՀման ու արդեն նույնիսկ ճանաåարՀ է ընկել ն այլն: իրականում՝ ՄաՀմեդ Ալի չաՀը ոչ մի ւեղ չէր դնացել, ավելին, որոչ ÷որձեր էր անում Հանդսւացնելու Հակառակորդ դործիչներից մի քանիսին՝ նրանց որոչ ղիջումներ անելով: Միաժամանակ, միաåեւականներն արադորեն ռաղմական åաւրասւություններ էին ւեսնում: Հունիսի սկղբներին իր մու կանչելով մեջլիսի նախադաՀին, չաՀը նրան ասել էր. «իմ նախորդներն իրենց դաՀը նվաճել են ղենքի ուժով ն ես åարւավոր եմ սրով åաչւåանել դա: Եթե Հարկ լինի՝ անձամբ կկանդնեմ ինձ Հավաւարիմ բրիդադի՞ ն ինձ նվիրված ղորքերի դլուխ, կդնամ կռվի՝ Հաղթելու կամ մեռնելու Համար»1: ՇաՀի Հրամանով՝ բանակի Հրամանաւարական կաղմը Համալրվեց Հավաւարիմ բարձրասւիճան ղինվորականներով: Հունիսի սկղբներին åարսից կաղակային ղորքերի Հրամանաւար դնդաåեւ Վ. Պ. Լյախովին չաՀը նչանակեց նան ԹեՀրանի դեներալ-նաՀանդաåեւ՝ թեն վերջինս չարունակում էր մնալ կովկասյան ռաղմական օկրուդի Հրամանաւարության ենթակայության ւակ2: Բնած չէին նան աåադասակարդայնացված խուլիդանական ւարրերը, որոնք նույնåես ղինվում էին, որåեսղի սաՀմանադրական ն միաåեւական ուժերի ընդՀարման դեåքում, օդւվելով առիթից, Հարձակվեն ու կողոåւեն խաղաղ բնակիչների ւներն ու խանութները: Մեջլիսն սկղբում ւաւանումների մեջ էր, դեռ Հույս ուներ, որ դուցե մի կերå կխաղաղվի ալեկոծ կյանքի ծովը ն վւանդի Խոսքը åարսկական կաղակային բրիդադի մասին էր: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, Москва, 1925, с. 49. Տե՛ս Աւրåեւի Հոդվածը Ալեքսանդրաåոլի «Ախուրեան» թերթի 1908 թ. ‹ 88-ում: ՞

չի ենթարկվի սաՀմանադրությունը: Բայց այն բանից Հեւո, երբ միաåեւականներն սկսեցին եռանդուն åաւրասւություններ ւեսնել, անջումենները նույնåես սկսեցին ղինել իրենց կողմնակիցներին՝ սաՀմանադրությունն ու մեջլիսը åաչւåանելու Համար: իր Հերթին, վերջինս չարունակում էր բանակցություններ վարել ՄաՀմեդ Ալի չաՀի Հեւ: Հունիսի 1-ին մեջլիսը չաՀին էր ներկայացրել մի Հիչաւակադիր՝ երկիրը քաղաքական ճդնաժամից դուրս բերելիք միջոցառումների առաջարկով: Այնւեղ նչված էր, որ åեւության կառավարիչները, նախարարները, նաՀանդաåեւերը՝ առանց բացառության, իսկ մյուս åաչւոնյաների բացարձակ մեծամասնությունը անկիրթ, ւդեւ անՀաւներ են, որոնք մինչն վերջ ղբաղված են ղանաղան åաչւոններ դնելով ու վաճառելով ն որոնք ավելի չաւ իրենց սւամոքսը åարարւացնելու ու դրåանները լցնելու մասին են մւածում, քան ւերության բարեկարդության մասին: Հիչաւակադրով մեջլիսը նան åաՀանջում էր åեւական åաչւոններից Հեռացնել չաՀի ամենամու մարդկանցից մի քանիսին, որոնք կաւաղի ՀակասաՀմանադրականներ էին: Ամենից առաջ խոսքը վերաբերում էր երկու անձանց, որոնք կարճ ժամանակամիջոցում մեծ Հարսւություններ էին դիղել խարդախ ճանաåարՀներով: Դրանք էին էմիր ԲաՀադուր խանը ն չաՀի երեխաների ուսուցիչ, ռուսասւանցի Հրեա Շաåչալ խանը: ՇաՀը խոսւացավ, բայց չկաւարեց խոսւումը: Նրա խորՀրդով, ԲաՀադուր խանը աåասւանեց ռուսական դեսåանաւանը: Մեջլիսը մի åաւվիրակություն ուղարկեց միաåեւի մու ն խնդրեց կաւարել ւված խոսւումը, բայց նա ձերբակալեց åաւվիրակներին՝ Ալաա Դովլեին, Հեռադրի նախարար Սարդար Մանսուրին ն Զալալ Դովլեին, որը չաՀի Հորեղբայր Զիլլի Սոլթանի որդին էր: Այդ ձերբակալությունը ուքի բարձրացրեց ԹեՀրանը: Երկու օր Հեւո մեջլիսի նախադաՀ Մոմթաղ Դովլեի ն մեջլիսի մի քանի անդամների սւորադրությամբ չաՀին է ուղարկվում մի նոր Հիչաւակադիր՝ մուավորաåես նույն åաՀանջով: ՄաՀմեդ Ալին նախ մեջլիսն անվանում է «թույլ ու անդործունյա մարմին», որը ունաւակ է ւալիս միասին կերած նեմեք բիՀերամը՞, աåա ՞

Աղն ու Հացը:

վճռական åաւասխանում է. «Առանց դործածելու սուրս մւադիր չեմ կորցնել այն, ինչ սրով ձեռք են բերել åաåերս»1: Թեն չաՀի այդ åաւասխանից Հեւո մեջլիսն այլնս չէր Հավաւում, թե նա երբնիցէ անկեղծ երկխոսություն կսկսի իր Հեւ ն դա կավարւի խաղաղությամբ, բայց դալիք անակնկալների åաւասխանաւվությունն իր վրա չընկնելու Համար ամեն կերå խուսա÷ում էր կւրուկ դործողություններից: Երկու կողմերի ընդՀարման վւանդն ղդացվում էր վաղուց, բայց նրանցից ամեն մեկը Հեւաձդում էր ընդՀարման ճակաւադրական åաՀը: Թե՛ այս, թե՛ այն կողմում չկային բարձր, անառարկելի Հեղինակությամբ օժւված քաղաքական դործիչներ, որոնք կարողանային åեւական ղեկը վերցնել իրենց ձեռքը ն ժողովրդի մեջ իրենց նկաւմամբ վսւաՀություն ներչնչելով՝ Հաչւեցման եղրեր դւնեին Հին ու նոր ուժերի միջն, սւեղծեին Համակեցության åայմաններ չաՀի ու մեջլիսի Համար: Թվում էր, թե դա, իրոք, Հնարավոր է, բայց կարծես մի դաղւնի ձեռք եկավ քանդելու ամեն բան: Մի օր, երբ ՄաՀմեդ Ալին դուրս էր եկել ղբոսանքի, աՀաբեկիչները, կարծելով թե նա åալաւում է, դաՀադաՀլիճ ռումբ են նեւում, որին ղոՀ է դնում մի քանի ծառայող: Այդ դեåքը եկավ է՛լ ավելի լարելու չաՀի ն մեջլիսի Հարաբերությունները: Վերադառնալով åալաւ, ՄաՀմեդ Ալին դիմում է մեջլիսին ն խսւորեն åաՀանջում երնան Հանել Հանցավորներին, Հակառակ դեåքում սåառնալով, որ կցրի մեջլիսը ն ինքն անձամբ միջոցներ կձեռնարկի դւնելու նրանց: Բննություններից ն մի չարք ձերբակալություններից Հեւո էլ Հանցավորները չդւնվեցին, ուսւի չաՀը ւրամադրվեց åաւժելու Հենց ըմբոսւ մեջլիսին2: Այդ դեåքին դումարվեցին ուրիչ Հանդամանքներ: Աւրåաւականի սաՀմանադրականները չաՀի դեմ սկսել էին բացաՀայւ քարողչություն՝ åաՀանջելով դաՀից Հրաժարում: ԸնդՀանրաåես ՄաՀմեդ Ալիի դաՀընկեցության Հարցը քննարկման նյութ էր դարձել ամենուր, իսկ դաՀի առաջին թեկնածու էր Հա1

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 35: Նույն ւեղում, թ. 9:

մարվում նրա Հորեղբայր, Շիրաղի նաՀանդաåեւ Զիլլի Սոլթանը, որն արւաքուսւ իրեն ցույց էր ւալիս սաՀմանադրական ն դաղւնի Հարաբերություններ ուներ ընդդիմության առաջնորդների Հեւ: ՇաՀն այդ մասին դիւեր ն Հարմար առիթի էր սåասում åաւժելու նրան: ԳաՀակալի երկրորդ թեկնածու Հասարակությունը Համարում էր չաՀի ավադ որդի, åաւանի դաՀաժառանդ ԱՀմեդ Միրղային, որին Հայրը միչւ åաՀում էր իրենից անբաժան՝ վախենալով նրա նկաւմամբ ունձդություններից1: Մինչն 1908 թ. Հունիսի սկիղբը չարունակվում էին մեջլիսի ն կառավարության լարված Հարաբերությունները, բայց օրվա Հարցը սաՀմանադլխում ւեղի ունեցող դեåքերն էին ն մեջլիսի կողմից ընւրված կառավարության անընդունակությունը վճռական քայլերով կանդնեցնելու թուրքական ղորքերի առաջխաղացումը: Երկրի անաåաՀով վիճակը, սաՀմանադլխում քրդերի ունձդությունները, մեջլիսի ն կառավարության անվճռականությունը ժողովրդի մեջ մեծ Հիասթա÷ություն էին առաջ բերել: Անսկղբունք ն խակ սաՀմանադրական դործիչները, ÷ոխանակ լրջորեն ղբաղվելու երկրի ցավերով, ամեն կերå բարձրացնելու սաՀմանադրության վարկը, ընդՀակառակը, անձնական չաՀի ղոՀ դարձան: Եվրոåական թերթերը դրում էին, որ առանց անդլո-ռուսական, դուցե նան դերմանական միջամւության, Հաղիվ թե կարելի լինի Պարսկասւանը Հանդսւացնել: Այդ կարծիքին ԹեՀրանում Հանդել էին Հակառակորդ երկու կողմերը, որոնք միաժամանակ ենթադրում էին, որ չաՀի կողմը կկանդնի Ռուսասւանը, ինչåես մինչ այդ կանդնել էր, իսկ սաՀմանադրականների կողմը՝ Անդլիան: Երկրում կոււակված քաղաքական խնդիրները լուծելու Համար կար միայն մեկ միջոց՝ ուժը: ՇաՀը որոչեց դործադրել բռնի ուժ՝ իր ժառանդական Հնադարյան åաՀանջներն ու իրավունքները åաչւåանելու Համար: Նա սերած էր թուրքմենական

Տե՛ս Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323,

թ. 9:

վայրադ Ղաջար ցեղից, որը մի քանի սերունդ առաջ՝ 1784 թ. դրավել էր Պարսկասւանի դաՀը ն կառավարում էր ավելի ղարդացած ու քաղաքակիրթ åարսիկներին: ՄաՀմեդ Ալի չաՀը ասåարեղ բերեց ուժն ու ղենքը: Զենքի ուժով մեջլիսը ցրելու ն սաՀմանադրությունը վերացնելու ծրադիրը մչակել էին åարսկական կաղակային բրիդադի Հրամանաւար դնդաåեւ Լյախովը, ԹեՀրանում Ռուսասւանի դեսåան Հարդվիդը ն åարսից ամենաՀեւադիմական դործիչներից էմիր ԲաՀադուր Զենդը: Ծրադիրը կովկասյան ռաղմական օկրուդի Հրամանաւարության Հավանության էր արժանացել1: Նախաåես կաղակային ղորամասի Հրամանաւարին ն իր մյուս Հավաւարիմ åաչւոնյաներին կարնոր ՀրաՀանդներ ւալուց ն կառավարական վսւաՀելի ղորքը մայրաքաղաք կանչելուց Հեւո ՄաՀմեդ Ալին Հեռանում է մայրաքաղաքից դուրս դւնվող ԲաղեչաՀ կոչվող այդի, որը դրեթե մի ամուր բերդ էր2: Այդ քայլը աչխույժ խոսակցությունների առիթ է ւալիս. ոմանք ասում էին, թե չաՀը Հեռացել է այլնս ԹեՀրան չվերադառնալու մւադրությամբ, իսկ ուրիչները նույնիսկ åնդում էին, թե նա Պարսկասւանից արդեն ÷ախել է ն դւնվում է Եվրոåայի ճանաåարՀին: Բայց ՄաՀմեդ Ալին իր Հեւադա քայլերը դիւեր: 1908 թ. Հունիսի 11 (24)-ի (որոչ աղբյուրներում՝ Հունիսի 10 (23)-ի) առավույան ժամը 5-ին դնդաåեւ Լյախովի åարսկական կաղակների ղորամասը, որի կաղմում կային նան 10 ռուս ՀրաՀանդիչներ, չրջաåաւում է ԲաՀարիսւան åալաւը (մեջլիսի չենքը) ն ոչ Հեռու դւնվող Սի÷աՀսալար մղկիթը3: Զորամասի Հրամանաւարը åաՀանջում է իր ձեռքը ւալ ՄաՀմեդ Ալիի մաւնացույց արած åաւդամավորներին, որոնց նա կասկածում էր չաՀի դեմ կաւարված մաՀա÷որձը կաղմակերåած լինելու մեջ4: Մեջլիսը մերժում է åաՀանջը5: կաղակնեՏե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 49. Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 35: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 6 (412), Հունիս, 1960, էջ 75: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 35: Տե՛ս «Վւակ», ‹ 125, 12 Հունիսի 1908 թ.:

րը սåառնում են ղենքի դիմել, բայց առաջինը ղենք դործածում են սաՀմանադրականները (որոչ աղբյուրների Համաձայն՝ առաջինը կրակ են բացել կաղակները): «Մողաֆֆարի» անջումենի աղդային միլիցիայի մարւիկների Համաղարկերից սåանվում է մի քանի կաղակ1: Սկսվում է ÷ոխադարձ Հրացանաձդություն, որը ւնում է առավույան ժ. 9-ից 10-ը2: կաղակները կորցնում են 25 մարդ, վիրավորվում են 3 բարձրասւիճան ղինվորականներ ն 20 ղինվոր3: Դրան Հեւնում է կառավարության արադ արձադանքը. օդնության է դալիս մայրաքաղաքից դուրս բանակած ղորքի թնդանոթախումբը՝ չւաբս-կաåիւան Պերեբինոսովի Հրամանաւարությամբ4: ՄաՀմեդ Ալի չաՀի Հրամանով սկսվում է մեջլիսի Հրեւակոծումը: Առաջին երկու կրակոցն անձամբ արձակել էր Պերեբինոսովը: Միաժամանակ Հրեւակոծվում են ԹեՀրանի թաղային անջումենները: կործանվում է մեջլիսի չենքը, քարուքանդ են լինում մի քանի մասնավոր ւներ, այդ թվում Զիլլի Սոլթանի åալաւը, որւեղ աåասւանել էին սաՀմանադրականները, Սի÷աՀսալարի Հռչակավոր մղկիթը, որւեղ աåասւանել էին Թավրիղի անջումենի åաւդամավորները5, ն երկու այլ մղկիթներ, իսկ ղորքը ÷ողոցներում սկսում է կողոåւել ժողովրդին6: Հունիսի 11 (23)-ի ժամը 12-ին մեջլիսի åաչւåանները åարւված էին: Մեջլիսի ավերումից Հեւո դիմելով դնդաåեւ Լյախովին, չաՀն ասել էր. «Դուք ÷րկեցիք իմ դաՀը»7: Եվ դա åաւաՀական չէր, քանղի ԹեՀրանի կաղակային բրիդադն իր ֆինանսական ու քաղաքական վիճակով ն արւոնյալ դրությամբ Հանդիսանալով Պեւերբուրդի կառավարության ձեռքում Հիանալի ղենք՝ Տե՛ս «Վւակ», ‹ 126, 13 Հունիսի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 128, 13 Հունիսի 1908 թ.: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 49. Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 27, 12 աåրիլի 1909 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 37: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 87.

Պարսկասւան ներթա÷անցելու Համար, միաժամանակ երկրի բռնակալական ռեժիմի ն չաՀի դաՀի միակ Հուսալի Հենարանն էր: Միաåեւության ուխւադրուժ դործողություններով åարսկական աղաւադրական չարժմանը ծանր Հարված Հասցվեց: Պաչւոնաåես վերացավ ՍաՀմանադրությունը (Մեչրութիե)1: ՇաՀ ՄաՀմեդ Ալին դրության ւերը դարձավ: Մեջլիսի åաւդամավորներից չաւերն ընկան իրենց åարւականության ճանաåարՀին՝ åաչւåան կանդնելով ժողովրդի սրբաղան իրավունքներին: ՇաՀի ղինվորների ձեռքն ընկած բաղմաթիվ ժողովրդական ներկայացուցիչներ միջնադարյան ւանջանքների ենթարկվելուց Հեւո Հրացանաղարկ եղան կամ կախաղան Հանվեցին: Պաւդամավորների մի մասին Հաջողվեց ÷րկություն դւնել օւար դեսåանաւներում2: Հաւկաåես չաւ էին անդլիական դեսåանությունում աåասւանածները: ՄաՀմեդ Ալի չաՀի Հանդդնությունն այնւեղ Հասավ, որ նա կարդադրեց բրիւանական դեսåանաւան առջն Հաւուկ åաՀակներ կարդել՝ բեսւ նսւողների Հոսանքը դեåի այնւեղ արդելելու Համար: Դա առաջ բերեց բրիւանական կողմի խիսւ բողոքն ու սåառնալիքը: Միայն դրանից Հեւո դեսåանաւան առաջից åաՀակները Հանվեցին: Դեսåանաւանը բեսւ նսւածների մի մասը, նրանց թվում՝ Հայւնի Հեղա÷ոխական դործիչ, դեմոկրաւական կուսակցության ղեկավար Աղա Սեյիդ Հասան Թաղիղադեն ն մի չարք թերթերի խմբադիրներ անդլիական Հովանավորության ւակ Հեռացան Պարսկասւանի սաՀմաններից3: Մեջլիսի ջախջախումը վերջնականաåես ՀուսաՀաւեցրեց այն միամիւ լավաւեսներին, ովքեր ենթադրում էին, թե 1907 թ. անդլո-ռուսական մերձեցումը բարերար աղդեցություն կունենա Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 12, 13 Հուլիսի 1908 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թթ. 36-37: Տե՛ս Հայրաåեւ Պանիրեան, Յեղա÷ոխական չարժումները Պարսկասւանում, Թաւրիղ, 1917, էջ 34-35:

Ռուսասւանի ներքին ու արւաքին քաղաքականության ն, մասնավորաåես, բաղմաչարչար Պարսկասւանի ճակաւադրի վրա: Աւրåաւականի Հայոց թեմի առաջնորդ կարաåեւ ծ. վրդ. Տեր-Մկրւչյանը Հայոց կաթողիկոսին Հղած նամակում դրում էր, թե «Պարսկասւան ներքին քաոսի մաւնուեցաւ, իսկ åարսկաՀայերի դրութիւնը առ Հասարակ վւանդաւոր կացութիւն սւացաւ»1: Ժողովրդական ըմբոսւության կայծերը նախորդ ւարիներին մոխրաթաղ անելով՝ երկրի միաåեւը որնէ էական արդյունքի չէր Հասել: Այդ կայծերը բռնկվել էին, ն ÷ոխանակ դրանք մեղմելու դիվանադիւությամբ, Համբերաւար աչխաւանքով, մեջլիսի Հեւ Համաձայնություններով, ընդՀակառակը, ՄաՀմեդ Ալի չաՀը, նրա խորՀրդականները, ընդՀանրաåես երկրի Հեւադիմությունն անդարմանելի ոճիր դործեցին՝ խոր վիՀ բացելով դաՀի ն ժողովրդի միջն: Եվ դա այն դեåքում, երբ արւաքին թչնամին՝ օսմանյան սուլթանն իր կամարիլիայի Հեւ Պարսկասւանի մի կողմից չիա, մյուս կողմից թուրքախոս ու քուրդ սուննի աղդաբնակչության միջն բորբոքելով ներքին կռիվներ, ՀեւղՀեւե դրավում էր åարսկական Հողերը, անդամաՀաւում երկիրը, որն այդ դժվարին ժամանակում åեւք ուներ ղորաՀավաքի ենթարկելու իր բոլոր ուժերը՝ արւաքին թչնամուն երկրից վռնդելու Համար: Ռուսաց բոլոր առաջադիմական լրադրերը միաբերան վկայում էին ու Հասւաւում, որ Պարսկասւանի արյունալի դեåքերը ն դրանցում ռուսների խաղացած դերը ճնչող ւåավորություն են թողել Եվրոåայում ն Հաւկաåես Անդլիայում: Բրիւանացու ղդացմունքներին խորաåես Հակառակ են այնåիսի դործողությունները, ինչåիսիք են խորՀրդարանի ավերումը, åաւդամավորների Հալածանքն ու մաՀաåաւիժը, մարդկանց մասնավոր սե÷ականության ոչնչացումը,- դրում էր ռուսական մամուլը ն Հավելում, թե չաւ ցավալի է, որ այդ ամենը կաւար1

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 13, թ. 11:

վում է ռուս բարձրասւիճան ղինվորականի Հրամանաւարության ներքո: Օւար մեծ ւերությունները չէին միջամւում դեåքերին, որովՀեւն ՄաՀմեդ Ալին Հայւարարել էր, որ ռմբակոծելով մեջլիսը, կառավարությունը նåաւակ է ունեցել ոչ թե ոչնչացնել սաՀմանադրական կարդը, այլ åաւդամավորների այն խմբին, որը ցանկանում էր դաՀընկեց անել երկրի օրինական իչխանությունը: Ճիչւ է, որ ինքը՝ մեջլիսը նույնåես մի չարք սխալներ էր դործել, որոնցից դլխավորն այն էր, որ նա այնåես էլ չդարձավ իսկական օրենսդրական մարմին, չմչակեց åեւության Հիմնական օրենքները, երկրին չւվեց մնայուն օրենսդրություն, դրա ÷ոխարեն ղբաղվեց ղանաղան վարչական մանր-մունր դործերով, այս կամ այն նաՀանդաåեւի åաչւոնանկության ն այս կամ այն åեւական ծառայողին խիսւ åաւիժներ ւալու Հարցերով: Այլ խոսքով՝ մեջլիսը ձդւում էր վերածվել դործադիր իչխանության: Մյուս կողմից, նա ն ւեղական անջումեններն իրենց կաղմի մեջ ընդդրկել էին նան այնåիսի անձանց, որոնք աչխաւում էին åղւոր ջրում ձուկ որսալ, Հեւաåնդում էին իրենց անձնական չաՀը, կաւարում էին ղանաղան կեղեքումներ ու ՀարսւաՀարումներ: Դրա Հեւնանքով՝ Հասարակ ժողովրդի մի խոչոր մասը, Հաւկաåես դյուղացիական խոնարՀ խավերը, որոնք սåասում էին իրենց դառն ու աղեւալի վիճակի մի ÷ոքր ամոքում, կյանքի բարե÷ոխում, մասամբ Հիասթա÷վեցին մեջլիսի ն անջումենների դործունեությունից: Անչուչւ, մեջլիսի ն անջումենների դործած այդ սխալները կարելի էր վերադրել նրանց ան÷որձությանը, որից աղաւ չէ ամեն մի նոր Հասւաւություն: Բայց այդ սխալները չåեւք է առիթ լինեին չաՀի Համար ռմբակոծելու մեջլիսը, քանի որ նա իր ձեռքին ուներ օրինական միջոց՝ լուծարել խորՀրդարանը ն նոր ընւրություններ նչանակել: 1908 թ. Հունիսի 11 (24)-ի ՀակաՀեղա÷ոխական Հեղաչրջումով վերջացավ սաՀմանադրական չարժման առաջին չրջանը ն չարժումը թնակոխեց իր բարձրադույն՝ ղինված աåսւամբության ÷ուլը:

ՄիԱՊԵՏԱկԱՆՆԵՐի ԱՐՅՈՒՆԱԼի ԽՐԱԽՃԱՆԲԸ

ՄԵԶԼիՍԸ ՑՐԵԼՈՒՑ ՀԵՏՈ

Ոդեչնչված չաՀի սանձաղերծած արյունալի նախճիրով, միաåեւականները դիմեցին ասիական բարբարոսության ամենաբիրւ միջոցների՝ իրենց քաղաքական Հակառակորդներից աղաւվելու Համար: Մայրաքաղաք ԹեՀրանում ն ամբողջ Պարսկասւանում ռաղմական դրություն Հայւարարվեց: Մեջլիսը ցրելուց առաջ ԹեՀրանի դեներալ-նաՀանդաåեւ կարդված դնդաåեւ Լյախովը նչանակվեց նան մայրաքաղաքի åարեւ՝ ամենաընդարձակ լիաղորություններով: ԹեՀրանն ամբողջովին կաղակների ձեռքում էր, որոնք խմբերով չրջում էին քաղաքում, կալանավորում կասկածելի անձանց: Զնայած առնւուրը ÷ասւորեն կանդ էր առել ն դնորդներ չկային, նրանք առնւրականներին սåառնալիքների ւակ սւիåում էին բաց åաՀել խանութներն ու կրåակները: Անլուր ւանջանքների ն մաՀաåաւժի ենթարկվեցին ընդդիմադիր դաչւի դրեթե բոլոր աչքի ընկնող ներկայացուցիչները, ինչåես նան մի քանի նչանավոր անձինք (Մալիք Մուչիկալամին, Մանդիր խան ն ուրիչներ), որոնք սաՀմանադրականներ չլինելով Հանդերձ, դաՀի բացաՀայւ Հակառակորդներ էին: ԱյնուՀեւն չաՀն սկսեց իչխանական կառույցներում բացաՀայւ սաՀմանադրականների ու կասկածելիների «մաքրումը» ն նրանց ÷ոխարինումն իրեն Հավաւարիմ մարդկանցով: Մի չարք նախարարների աչխաւանքից աղաւելուց Հեւո նա åաչւոնից արձակեց, աåա Հրամայեց բանւարկել նախարարների խորՀրդի նախադաՀ Նասեր օլ Մոլքին1: ՇաՀը Հաւուկ ուչադրություն էր դարձնում Հաւկաåես նաՀանդաåեւների ÷ո÷ոխություններին: Նրա Հրամանով Շիրաղի նաՀանդաåեւի åաչւոնից Հեռացվեց Զիլլի Սոլթանը, իսկ ԹեՀրանում ձերբակալվածների թվում էր նրա որդին՝ Զալալ Դովլեն: Աւրåաւականում նաՀանդաåեւ նչանակվեց ծայրաՀեղ Հեւադիմական Հայացքներ

Տե՛ս «Անկախ մամուլ», ‹ 6, 7 դեկւեմբերի 1908 թ.:

ունեցող էյն Դովլեն, իսկ Գիլանի նաՀանդաåեւ՝ նույնքան Հեւադիմական Սարդար Աֆխամը1: Փակվեցին բոլոր առաջադիմական լրադրերը, խմբադրություններն ավերվեցին: Բանւեր նեւվեցին աղաւամիւ թերթերի 10-ի չա÷ խմբադիրներ2: Թերթերի նույնքան Հրաւարակիչներ Հասցրին աåասւան դւնել բրիւանական դեսåանությունում3, բայց դրանից Հեւո այդ դեսåանության չենքը չրջաåաւվեց չաՀի åաՀակախմբի կաղակներով, որոնք աչալուրջ Հսկում էին, որåեսղի այլնս ոչ մի «Հանցադործ» չկարողանա մւնել այնւեղ, իսկ Համառողները դնդակաՀարվում էին ւեղում: Նույն բախւին էին արժանանում անօրինական ղենք կրողները կամ նրանք, ովքեր չարւոնված դաղւնի ժողովների էին մասնակցում: ՇաՀի անակնկալ Հաջողությունը սարսա÷ էր ւարածել ոչ միայն ԹեՀրանում, այլն երկրով մեկ: Եթե մեկ-երկու օր առաջ Պարսկասւանի բոլոր կողմերից սåառնալիքներ էին Հնչում միաåեւի Հասցեին, աåա այժմ Հåաւակության ուղերձներ էին թա÷վում մայրաքաղաք: ԹեՀրանում խաղաղություն էր, բացվել էր բաղարը, արւաքուսւ չարունակվում էր սովորական կյանքը: Մյուս նաՀանդներում աչքի ընկնող դեåքեր դրեթե ւեղի չէին ունենում, սակայն Հասարակ ժողովուրդը վախից ինքնաբերաբար Հեռանում էր անջումեններից4: ՇաՀի åալաւում անդադար ւեղի էին ունենում նախարարների, մոլլաների ն Հասարակական դործիչների խորՀրդակցություններ, որոնցում քննվում էին երկրում «Հասարակական կարդը վերականդնելու» միջոցների Հարցերը: Մեջլիսն ավերելուց Հեւո չաՀը Հայւարարություն ւարածեց, թե 1908 թ. սեåւեմբերին ւեղի կունենան մեջլիսի նոր Տե՛ս Հայրաåեւ Պանիրեան, Յեղա÷ոխական չարժումները Պարսկասւանում, էջ 36: Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 10, 29 Հունիսի 1908 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 128, 13 Հունիսի 1908 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 37:

ընւրություններ: Նա դւնում էր, որ երկրի կառավարման դործում մեծաåես åեւք է սաՀմանա÷ակել ժողովրդի իրավունքները, ն Հույս էր Հայւնում, որ «նոր åաւդամավորներն ավելի լավ կլինեն, քան Հներն էին»: Միաժամանակ միաåեւն իրեն մերձավոր մարդկանց Հավասւիացնում էր, թե ինքը ոչ մի բանի առջն կանդ չի առնելու՝ առաջիկայում նույնåես ամեն մի անկարդություն ճնչելու Համար: ՇաՀի նախադաՀությամբ ւեղի ունեցած ղինվորական խորՀրդի նիսւի ընդունած որոչման Համաձայն՝ ԹեՀրանի Համալրված ու սåառաղինված բաղմաքանակ ղորամասը ւեղա÷ոխվեց քաղաքամերձ կաղրիկաղեր, որւեղ դնաց նան միաåեւը՝ մայրաքաղաքը Հանձնելով կաղակային բրիդադի åաչւåանությանը: Միաåեւը ԹեՀրանից Հեռանում էր, որåեսղի լրացուցիչ ուժեր Հավաքի դավառներում ն åաւրասւ լինի ոչնչացնելու «սåասվելիք անկարդությունները»1: Հունիսի 13-ին ՄաՀմեդ Ալի չաՀը կաղրիկաղերում ընդունեց մայրաքաղաքի åաւվավոր քաղաքացիների ն խորՀրդարանի մի քանի անվնաս մնացած անդամների åաւվիրակությանը ն Հայւնեց, որ ինքը կարող է ներում չնորՀել բոլոր մեղավորներին, մինչն անդամ անջումենականներին, եթե Հակակառավարական դործողությունները դադարեցվեն: Ցավ Հայւնելով սւեղծված անիչխանական դրության ն դրան ի åաւասխան իչխանությունների կիրառած Հակաքայլերի առիթով, նա միաժամանակ չեչւում էր, որ ինքը åարւավոր է åաւժել աղդի ն թադի թչնամիներին, երկիրը Հանել այն վիՀից, որի մեջ նրան դցել են սաՀմանադրականները: Միաåեւն ամեն առիթով ընդդծում էր, որ սաՀմանադրություն ունենալու Համար երկիրը դեռ չի Հասունացել2: Այդ օրերին ՄաՀմեդ Ալի չաՀը ոչ թե ներքին դործերի, այլ արւաքին դործերի նախարար էմիր ԲաՀադուրին էր ւվել «երկիրը խաղաղեցնելու» արւակարդ լիաղորություններ: Հենց սկղբից սա Հայւարարեց, թե այլնս նոր մեջլիսի ընւրություններ չեն լինելու, իսկ ներկա մեջլիսի դումարումը անորոչ ժամա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 137, 25 Հունիսի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

նակով Հեւաձդվում է, քանի որ նրա անդամների մի մասը սåանված է, մյուս մասը դւնվում է բանւում, ÷ախուսւի մեջ է կամ՝ թաքնված: Նա մչակում էր åեւական Հեղաչրջում կաւարելու ծրադիր, որի իրադործմամբ åեւք է վերացվեր սաՀմանադրությունը ն երկրում վերականդնվեր կառավարման բռնաåեւական ձնը: ՇաՀի չրջաåաւի չա÷ավոր ւարրերը նրան Համողում էին չՀավաւալ «դիկւաւոր» ԲաՀադուրին, որի խորՀրդով ծավալվելիք լայնածավալ նոր բռնարարքները կարող են կորսւաբեր լինել երկրի Համար: Հակառակ այդ բոլոր նախաղդուչացումներին, ԲաՀադուրի կողմնակիցներն չւաåում էին նոր օրենքներ մչակել ն Հասւաւել այնåիսի դաւական Համակարդ, որոնք Հնարավորություն կւային ամրաåնդելու ինքնակալությունը: Պեւերբուրդն ուչի-ուչով Հեւնում էր դեåքերի ղարդացմանը ն ՄաՀմեդ Ալի չաՀին ոդեչնչում էր նրան օդնելու åաւրասւակամությամբ: Միաåեւականներին օդնելու Համար 1908 թ. Հունիսի 14-ին էնղելի մւավ ռուսական «կրասնովոդսկ» ռաղմանավը, որի ւախւակամածին ղինվորների Հեւ կար մեծ ու ÷ոքր ւրամաչա÷ի 10 թնդանոթ: Մի ուրիչ ռաղմանավ՝ «Գեոք Թե÷են», ւախւակամածին ունենալով ղինվորական մի ջոկաւ, նույն օրը մւավ ԱչուրադեՀի նավաՀանդիսւ: էնղելի իջած ռուս նավասւիներն ու ղինվորները Հունիսի 15-ին ցրեցին ւեղի անջումենը: Նույն բանը կաւարեցին ԱչուրադեՀ իջած նավասւիները ւեղի անջումենի Հեւ1: Դեåքերը ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դիրքերից լուսաբանելու Համար Եվրոåա ուղարկվեց նրա ՀամՀարղ Համի Սալթանեն: Նա նախ եղավ Բուխարեսւում, աåա մեկնեց Վիեննա, Հեւադա ամիսներին նույն առաքելությամբ եղավ եվրոåական ուրիչ քաղաքներում: ՇաՀի ՀամՀարղի «լուսաբանությունները», ինչåես ն սåասելի էին, չաւ կողմնակալ էին: ԱրւաՀայւելով միաåեւի անձնական ւեսակեւները, նա ամեն բանում մեղադրում էր ժողովրդին ու անջումեններին:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 136, 21 Հունիսի 1908 թ.:

ՀԱկԱՇԱՀԱկԱՆ ԱՌԱԶիՆ ԵԼՈՒՅԹՆԵՐԸ

ՄաՀմեդ Ալի չաՀի անսåասելի ն վճռական քայլերը մի åաՀ չչմեցրել էին ժողովրդի մարւիկներին, բայց, չաւ չանցած, սաՀմանադրական Հեղա÷ոխական խմբերը, ղանաղան ւեղերում դիրքեր բռնելով, սկսեցին դնդակների ւարա÷ ւեղալ ÷ողոցներում երթնեկող ղինված åարեկների վրա: Եղան սåանվածներ ու վիրավորներ այս անդամ կառավարության åաչւåաններից: Բաղաքի åաւերի վրա չաՀի կողմնակիցների կոչերի կողքին սաՀմանադրականները դնում էին իրենց կոչերը, որոնցով ժողովրդին Հորդորում էին ղենքով åաչւåան կանդնել ձեռք բերած իրավունքներին: կառավարության դործ դրած Հալածանքներին ն դաղանություններին ի åաւասխան, ԹեՀրանի ղանաղան մասերում սկսվեցին ռումբերի åայթյուններ լսվել: Այդ դեåքերն անմիջաåես արձադանք դւան մի չարք դավառներում, ն ժողովուրդը Հուղվեց չաՀի դավադիր վարմունքից: Տեղի ունեցան ըմբոսւության առաջին ցույցերը: Գավառներում Հուղված բնակչության ղդալի ղանդվածներ մնում էին սաՀմանադրականների կողմում, որåիսի Հանդամանքը ւեղի անջումեններին Հնարավորություն էր ւալիս կամավորների խմբեր սւեղծել՝ միաåեւական ուժերին ՀակաՀարված ւալու Համար1: Մարդիկ ըմբոսւանում, ուքի էին կանդնում մի վաւթար ու åայմանաղանց իչխանության դեմ, որ մի կողմից խոսւացել, երդվել էր åաՀåանել սաՀմանադրությունը, աղաւություն ւալ դարերով սւրկացված, ՀարսւաՀարված ժողովրդին, նրան աղաւել խաների, բեկերի, ֆարրաչների ճնչումից, մյուս կողմից թնդանոթներ, ղորք ու կաղակներ էր Հանել այդ նույն ժողովրդի դեմ, Հենց որ սա Հիչեցրել էր ւրված խոսւումների մասին: Ավերված մեջլիսից ÷րկված åաւդամավորների ղդալի մասը ն սաՀմանադրական չարժման նչանավոր դործիչներից ոմանք դաղթեցին կոսւանդնուåոլիս ն կովկաս: կոսւանդնու1

Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 10, 29 Հունիսի 1908 թ.:

åոլսում սւեղծվեց åարսկական Հեղա÷ոխական կենւրոնական կոմիւե, որն ուչադիր Հեւնում էր Պարսկասւանում ւեղի ունեցող իրադարձություններին1: Նրա անդամները մղում էին լայն քարողչություն՝ չեղոքացնելու Համար մեջլիսի ջախջախումն արդարացնելուն ուղղված միաåեւականների ջանքերը: Թուրքիա անցած åարսից Հեղա÷ոխականներից մեկը՝ Սեյիդ Հասան Թաղիղադեն այցելել էր կ. Պոլսում Հրաւարակվող Դաչնակցության «Աղդակ» թերթի խմբադրություն ն åաւմել ԹեՀրանում ւեղի ունեցածի մասին: Նա ասում էր, որ åարսից Հեղա÷ոխականները նåաւակ էին դրել իրենց երկրի անմեղ ժողովրդին աղաւել «բռնաւոր միաåեւներուն դիչաւիչ ճանկերէն ... կրնանք ըսել, թէ åարսիկները վաղուց սկսած են դէåի այդ ÷րկութեան, երջանկութեան ճանաåարՀն ընթանալ»: Ժողովրդի աւելությունն ու ղայրույթը «կ'աւեւէին մեղի աղաւութեան այն Հուրը որ աåադային åիւի բոցավառէր մեր Հայրենիքին մէջ, բայց չէինք յուսար թէ ա՛յսքան չոււով երեւան åիւի դար այն»2: Պարսիկ ղրուցակիցը Հավասւում էր, որ չաՀի ւարած Հաղթանակը ժամանակավոր է, քանի որ իր ժողովրդի մեծ ղանդվածներ այժմ (ռուսաց:- Հ. Ս.) «սօցիալ-ռէվօլիւսիօնէռ»ներու ծրադրին կը Հեւեւին, այսուՀեւեւ ալ առ Հասարակ մեր նåաւակը միայն ՄուՀամմէւ Ալի չաՀին ՀարսւաՀարութիւններէն ն բռնակալութենէն աղաւիլ չէ, այլ թերեւս բոլոր ՄուՀամմէւ Ալի չաՀերու ՀարսւաՀարութիւններէն եւ բռնակալութենէն աղաւիլ է - այն չաՀերուն, որոնք աղա, Հողաւէր, եւ այլն անուններով դարերէ ի վեր åարսիկ դիւղացիներու, սւրուկներու եւ աղքաւներու իրենց ճակւին քրւինքովը չաՀած դրամը յա÷չւակելով Հարսւութեան եւ ÷առքի ւիրացած են, Հաղարաւոր ընւանիքներ կործանած, Հաղարաւոր ւուներ այրած են եւ միայն իրենց ընւանիքներուն Հեւ չքեղ åալաւներու մէջ ÷առաւոր կեանք մը վարած»3: Անսասան Տե՛ս В. Триа, Кавказские социал-демократы в Персидской революции, Париж, 1910, с. 112. «Աղդակ», ‹ 2, 22 դեկւեմբերի 1908 թ. (4 Հունվարի 1909 թ.): Նույն ւեղում:

Հավաւ ունենալով, որ Հեղա÷ոխական չարժումը կես ճանաåարՀին կանդ չի առնելու, Սեյիդ Թաղիղադեն չարունակել էր, թե չաՀը կարծում է, որ ՀարսւաՀարութիւններ ի դործ դնելով «աւով յաղթանակ åիւի ելլէ... բայց չի խորՀիր թէ մենք քանի՛ բռնութիւն եւ ՀարսւաՀարութիւն ւեսնենք մեր դէմը, մեր Հասւաւակամութիւնն ու արիութիւնը նոյնքա՛ն կ'աւելնան: Պարսիկներուն Համար սաՀմանադրութեան եւ աղաւութեան ըմբռնումը՝ ւենչ մը, կամեցողութիւն մը եղած է: ԱյսուՀեւեւ բռնակալի մը վարչութեան ներքեւ չåիւի աåրին անոնք եւ չåիւի կարենան աåրիլ»1: ինչ վերաբերում է ցրված մեջլիսի՝ ԹեՀրանում մնացած ն ընդՀաւակ անցած åաւդամավորներին, նրանք նույնåես վճռական էին ւրամադրված: Արյունալի դեåքից արդեն երեք օր անց, չճանաչելով խորՀրդարանն արձակելու մասին չաՀի Հրովարւակը, նրանք Հավաքվեցին մասնավոր մի ւան մեջ ն մեջլիսի արւակարդ նիսւ դումարեցին: Հանդամանորեն քննելով երկրում սւեղծված վիճակը, նրանք խիսւ որակումներ ւվեցին չաՀի դործողություններին: Միաձայն որոչում ընդունվեց չաՀից åաՀանջել մեկ չաբաթվա ընթացքում åաւասխան ւալ 1908 թ. Հունիսի 3-ին մեջլիսի ներկայացրած Հիչաւակադրին, իսկ եթե ոչ, աåա իրենք կցրվեն դավառներով մեկ ն այնւեղի անջումենների աջակցությամբ կռիվ կմղեն նրան ւաåալելու Համար: Դա նչանակում էր, որ ւվյալ åաՀին մեջլիսի åայքարը բացառաåես ուղղվելու էր չաՀի անձի դեմ2: Մեջլիսի ինքնավերականդնումը ցույց էր ւալիս, որ չաՀը ն ժողովուրդը չեն Հաչւվելու: Տարիներով կոււակված աւելությունն այնåիսի մեծ վիՀ էր բացել նրանց միջն, որ Հաչւեցումն այլնս անՀնարին էր խաղաղ միջոցներով: Թերթերը դրում էին, որ ավելի խելացի կլիներ, եթե չաՀը դաՀից Հրաժարեր կամովին, քանի որ այդåիսով Հնարավոր կլիներ ալեկոծ ÷ոթորիկներից մի քիչ Հանդարւեցնել երկիրը:

«Աղդակ», ‹ 2, 22 դեկւեմբերի 1908 թ. (4 Հունվարի 1909 թ.): Տե՛ս «Մչակ», ‹ 128, 13 Հունիսի 1908 թ.:

ինչ խոսք, նման մուեցումը սխալ էր, քանղի չարժումն ուղղված չէր միայն չաՀի անձի դեմ, այլ ուներ խորքային լուրջ åաւճառներ: Պարսկասւանում արմաւական Հեղա÷ոխության նախաåայմանները եթե ոչ ամբողջովին, դոնե մասամբ Հասունացել էին աåսւամբության Համար: Ռուսական Հեղա÷ոխությունը ղորեղ ու ւնական աղդեցություն էր թողել ընթացող åարսկական չարժման վրա: Նրա օրինակն ակնառու ցույց էր ւալիս, որ Ռուսասւանում սանձաղերծված սւոլիåինյան Հեւադիմությունը Հենց ցարական միաåեւության թուլացման արւաՀայւություն է: Զնայած դրան, ուչքի եկող ցարիղմը Պարսկասւանում սաՀմանադրական չարժումը խեղդելու դործում չարունակում էր մնալ ՄաՀմեդ Ալի չաՀի եռանդուն աջակիցը1: Ավելի խոՀուն ու Հեռաւես åարսիկ դործիչները Համողված էին, որ առանց սաՀմանադրական Ռուսասւանի ավելորդ է խոսել Պարսկասւանում սաՀմանադրական կարդերի Հասւաւման մասին, բայց նան խորՀում էին, որ երկիրը ւվյալ åաՀին ուրիչ ճանաåարՀ չունի առաջ դնալու առանց չարժման Հեւադա խորացման, åայքարի ավելի բարձր ասւիճանի՝ աåսւամբության: Հենց սկղբից ՀակաչաՀական Հուղումների դլխավոր օջախներ դարձան Աւրåաւականը ն Բախւիարիան: Ռաղմաւենչ ու մեծաքանակ բախւիար ցեղը բաժանվել էր երկու մասի. մեծամասնությունը Սամսամ Սալթանեի դլխավորությամբ չաՀի երդվյալ Հակառակորդն էր, մյուս մասը՝ նրա ջերմ åաչւåանը, նրա երկրåադուն: Ավելի միակամ էին Հյուսիսային ն Հյուսիսարնմւյան Պարսկասւանի Հակամիաåեւական ուժերը, որոնք դարձան չաՀի ն նրա կառավարության Հիմնական «դլխացավանքը»: Թուրքալեղու Աւրåաւականն էր Հաւկաåես, որ Հանձն առավ åարսկական Հեղա÷ոխության առաջաւարի դերը: Հեղա÷ոխական չարժման կենւրոնն արադորեն ւեղա÷ոխվում էր նաՀանդի կենւրոն Թավրիղ:

Տե՛ս «Շե÷որ» (Բաքու), ‹ 4, 31 օդոսւոսի 1908 թ.:

իսկ որո՞նք էին Թավրիղի՝ Հեղա÷ոխության կենւրոն դառնալու åաւճառները: Դրանք ւարբեր էին, որոնցից առանձնանում էին երկուսը: 1) Մեջլիսի ջախջախումից Հեւո սաՀմանադրական ուժերը ԹեՀրանից Հիմնականում քաչվեցին երկրի այդ մասերը, դլխավորաåես Աւրåաւականի ն Գիլանի նաՀանդները՝ իրենց Հեւ ւանելով աւելություն միաåեւական կարդերի նկաւմամբ, չաՀից վրեժխնդիր լինելու ն նրա իչխանությունը ւաåալելու վճռականություն: ՊաւաՀական չէր, որ Հենց այդ վայրերում նրանց Հաջողվեց ուքի Հանել Հեւամնաց ու թմրած ժողովրդին: 2) Պարսկասւանի Հյուսիսի ն Հյուսիս-արնմոււքի բնակչությունը, առանձին բացառություններով, թուրքալեղու էր: Որնէ մեկի Համար դաղւնիք չէր, որ Թուրքիան վաղուց ձդւում էր ւեր դառնալ Պարսկասւանի այդ ւարածքներին, մյուս կողմից՝ դրանց թուրք բնակիչները երաղում էին միանալ «մայր Հայրենիքին»: Սրանց ոդեչնչում էր այն, որ Պարսկասւան մւած թուրք ղավթիչները, օդւվելով Աւրåաւականում ն Հաւկաåես նրա կենւրոն Թավրիղում սւեղծված խառը վիճակից, առանց որնէ դիմադրության Հանդիåելու, չարունակում էին դանդաղորեն առաջանալ նաՀանդի ւարածքով: Այդ օրերին Թուրքիայում կաւարված Հեղա÷ոխական անցքերի ն երիւթուրքերի՝ իչխանությունը վերցնելու մասին սւացված լուրերը ցնցող ւåավորություն էին թողել: Երիւթուրքական կառավարությունն արդեն Հայւարարել էր իր åաչւոնական ւեսակեւը, թե անվերաåաՀորեն åաչւåանում է ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դեմ ուղղված Հեղա÷ոխությունը: Ընդ որում, երիւթուրքերն օդւադործում էին չաՀից ն նրա քաղաքականությունից դժդոՀ ն Թուրքիայում աåասւանած åարսիկ դործիչների Հայւարարություններն ու աջակցում նրանց դործնական քայլերին: Օրինակ՝ չաՀի կրւսեր եղբայրը, որ մեջլիսը ցրելուց Հեւո ÷ախել էր կ. Պոլիս, այնւեղից նրան ուղարկել էր մի Հեռադիր՝ Հեւնյալ բովանդակությամբ. «ինձ բախւավոր եմ Համարում, որ թուրքաՀåաւակ եմ, այլ ոչ թե ուղուրåաւորի (Հա÷չւա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 178, 15 օդոսւոսի 1908 թ.:

կիչ:- Հ. Ս.) ու բռնակալի Հåաւակ»1: կույրը միայն կարող էր չւեսնել, թե ԹեՀրանի դեåքերն ինչåիսի բուռն ոդնորություն էին առաջացրել Աւրåաւականի ողջ թուրք բնակչության չրջանում: Դրանց նույնքան բուռն արձադանքում էր նան քրդերի մեծ մասը: ՍաՀմանադրական չարժումը, որն սկղբից ի վեր ղոււ սոցիալական բնույթ ուներ ն ընդդրկում էր երկրի ողջ իսլամ բնակչությունն՝ առանց աղդային ն ցեղային խւրականության, այժմ, երբ այդ չարժումը ասւիճանաբար վերաճում էր աåսւամբության, ավելի ու ավելի ակնՀայւ էր դառնում, որ չարժման քաղաքական ուժերի՝ անջումենների չարքերում երնակվում են սաՀմանադծեր՝ ըսւ աղդային åաւկանելության: Մի կողմից նկաւվում էր բուն åարսիկ ն Հոծ բնակչություն ունեցող ւարածքներում դործող անջումենների ՀակաչաՀական քաղաքական աչխուժության թուլացում, մյուս կողմից՝ թուրքալեղու ւարածքներում դործող անջումենների՝ չաՀի նկաւմամբ ավելի ու ավելի կոչւ դիրքորոչման որդեդրում: Նախկինում նույն կեւին աներեր խ÷ող անջումենների մի մասը Հիմա իր Հեւադա անելիքների մասին խորՀում էր ինքնուրույն: Ավելին, åառակւումը մւել էր նույնիսկ Հոդնորականության մեջ: Այսåես՝ Բերբալայի Հոդնորականները վճռել էին Թուրքիայի սուլթանին դիմել Հեւնյալ առաջարկով. եթե Աբդուլ Համիդը երդում կւա, թե ինքը Պարսկասւանի սաՀմանադրական աåսւամբներին ղենք կւա ն ընդՀանրաåես նրանց կåաչւåանի ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դեմ մղվող åայքարում, այդ դեåքում իրենք թուրք սուննի սուլթանին կընդունեն նան որåես Պարսկասւանի չիաների առաջնորդ1: 1908 թ. ամռան կեսերից թուրքական ղորքերն սկսել էին դրավել նան «վիճելի դուուց» դուրս ընկած առանձին վայրեր՝ ղոււ åարսկալեղու ւարածքներում, ընդ որում, օդոսւոսի կեսերին նրանց առանձին սւորաբաժանումներ երնացին անդամ Սալմասւի ն Սոմայի չրջաններում, որոնք մու էին կովկասյան

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 178, 15 օդոսւոսի 1908 թ.:

սաՀմաններին: Այդ նույն ժամանակ ռուսական կառավարությունը կարծես մոռացել էր Հյուսիսային Պարսկասւանում իր ունեցած կենսական չաՀերի մասին1: Սւեղծվել էր ւարօրինակ վիճակ. թուրքերն, իբր, Հանդես էին դալիս Պարսկասւանի Հեղա÷ոխության åաչւåանությամբ ն, քողարկվելով «առաջադիմական» նչանախոսքերով, ղավթում էին Հարնանի Հողերը: Մյուս կողմից, Ռուսասւանը, որ Հանդես էր դալիս ՄաՀմեդ Ալի չաՀի åաչւåանությամբ, Հեւնաåես՝ Պարսկասւանում կաւարվելիք ÷ո÷ոխությունների դեմ, åեւք է որ նան Հանդես դար այդ երկրի ւարածքային ամբողջականության խախւման դեմ: Այդåես էր Հուչում åարղ ւրամաբանությունը, բայց այդåես չէր վարվում ցարի կառավարությունը: ինչåես նչել ենք աչխաւության նախորդ էջերում, Ռուսասւանն այդ ժամանակ երկյուղում ն խուսա÷ում էր Թուրքիայի Հեւ ընդՀարվելուց, քանի որ ռուս-ճաåոնական åաւերաղմում կրած ջախջախիչ åարւությունից Հեւո նրա ռաղմական ուժը դեռ լիովին չէր վերականդնվել, ուսւի åաւրասւ չէր ռաղմական նոր ընդՀարման: Պարսկասւանում դաՀի ն ժողովրդի միջն սկսված արյունալի դուåարի Հեւնանքները որնէ մեկն ի վիճակի չէր դուչակել: Բայց մի բան åարղ էր. մեջլիսի ջախջախումը չաւ ծանր էր նսւելու Պարսկասւանի ժողովրդի վրա: Անվերջ խլրւումները, Հուղումները, արյունաՀեղ ընդՀարումները, Հաղորդակցության ուղիների ÷ակվելը, առնւրի ն արդյունաբերության կաթվածաՀար լինելն այնåիսի կորուսւներ էին առաջ բերելու երկրի Համար, որոնց ւրիւուրը ւարիներ էր åաՀանջելու:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 128, 13 Հունիսի 1908 թ.:

ԲՐԴԵՐի ՀԵՐԹԱկԱՆ ԱՎԵՐՆԵՐԸ

Օդւվելով երկրում սւեղծված խառնակ վիճակից, իրանական Բուրդիսւանի ցեղերը, կարճաւն «Հանդսւությունից» Հեւո վերսկսեցին իրենց Հարձակումները Աւրåաւականի թուրք, Հայ, ասորի բնակչությամբ դյուղերի վրա՝ ասåաւակելով, կողոåւելով ու ավերելով: Հրոսակախմբերի արչավանքները սոսկալի չա÷եր ընդունեցին Թավրիղի չրջակայքում, իսկ բուն քաղաքում կաւարյալ անիչխանություն էր ւիրում: Հրոսակները սարսա÷ էին ւարածել Ուրմիայի ն Սալմասւի դավառներում, ուր բնակվում էր Աւրåաւականի Հայության մեծ մասը: Միայն Հունիսի 10-15-ի ընթացքում նրանք դրավեցին ու կողոåւեցին 28 դյուղ, եղան սåանություններ ու առնանդումներ: Հրոսակախմբերը թիրախ էին դարձրել Հաւկաåես Հայերի ն ասորիների բնակավայրերը: Վերջիններս այս անդամ Հայերից նույնիսկ ավելի մեծ կորուսւներ էին կրում: 1908 թ. Հունիսի 7-ին Աւրåաւականի Հայոց թեմակալ առաջնորդ կարաåեւ ծ. վրդ. Տեր-Մկրւչյանը՞ Ուրմիայի դեåքերի կաåակցությամբ ներկայացավ Թավրիղի կառավարչաåեւին ն խնդրեց, որ եթե կառավարությունը Հնարավորություն չունի քրդական վայրադությունների առաջն առնելու, դոնե վւանդված դյուղերի բնակիչներին բաժանվեն Հրացաններ՝ ինքնաåաչւåանության Համար: կառավարչաåեւը խոսւացավ ՀրաՀանդ ւալ, բայց խոսւումը չկաւարեց: Նկաւի առնելով, որ կողոåոււներն ու սåանությունները օրըսւօրե դնալով ընդարձակ չա÷եր են ընդունում, իսկ կողոåւիչներն անկառավարելի են դառնում, åարսից կառավարությունը մի չարք ռաղմական միջոցներ ձեռնարկեց åաւժելու ՞

իր բանասիրական արժեքավոր Հեւաղուություններով Հայւնի կարաåեւ ծ. վարդաåեւ Տեր-Մկրւչյանը, 1907 թ. Հոկւեմբերի 31-ին միաձայն ընւրվելով Աւրåաւականի Հայոց առաջնորդ (ՀԱԱ, ֆ. 56, ց. 1, դ. 10677, թ. 1) ջանք չէր խնայում åաչւåանելու իր Հուի անվւանդությունը: Նա այդ åաչւոնում մնաց մինչն 1912 թ. աչունը:

Համար ասåաւակիչներին, բայց արդյունքները չնչին էին, ն քրդերը չարունակում էին իրենց խժդժությունները1: Բրիսւոնյաներն այլ ելքեր էին որոնում, բայց ելք առայժմ չկար: Տվյալ åաՀին նրանց մնացել էր մի Հույս՝ եվրոåական քրիսւոնեական åեւությունների միջամւությունը: Հայոց առաջնորդ կարաåեւ ծ. վարդաåեւն Ուրմիայի չրջանի քրիսւոնյաների վիճակի մասին 1908 թ. Հունիսի 9-ին դրություն ուղարկեց Թավրիղի եվրոåական Հյուåաւոսներին: Գրության մեջ նկարադրված էին Հիչյալ դավառում միայն մեկ օրում ւեղի ունեցած դեåքերը: «Համաձայն Ուրմիայից ինձ Հասած քսւմնելի ւեղեկութիւնների,- դրում էր առաջնորդը,- Բարանդուղ դաւառի Բաբառու, Դարբառու եւ Սարդարութ քրիսւոնեայ՝ ասորի եւ Հայ խառն քրիսւոնեայ բնակիչներով՝ անցեալ մայիսի 29-ին (11 յունիս ն. ւ.) յարձակման են ենթարկուել քրդերի կողմից, որոնք կողոåւել են դիւղացիների ամբողջ ունեցուածքը», անåաւվել ու բռնաբարել են կանանց ու աղջիկների, դործել են ուրիչ անլուր խժդժություններ: «Մօւ 700 Հոդի այս թչուառ արարածներից ÷ախուսւ են ւուել եւ աåասւանել Ուրմիայի Հայոց եկեղեցում՝ աննկարադրելի թչուառ կացութեան մէջ: 150 Հոդի անյայւացել են, 8 Հոդի ÷ախսւականների աչքի առաջ սåանուել են. ոմանք իրենց նեւել են դեւը՝ քիւրդերի ձեռքից աղաւուելու Համար»2: Նկարադրելով դավառի քրիսւոնյաների ւադնաåալից դրությունը, Հայոց առաջնորդը Հայցում էր քրիսւոնեական åեւությունների չւաå օդնությունը. «Արդ, åաւիւ ունեմ խոնարՀաբար խնդրելու åաւ. Հիւåաւոսարանիդ, որ Հաճիք ձերդ բարեխնամ կառավարութեան ուչադրութիւնը Հրաւիրելու այս դէåքերի վրայ, որոնք կարօւ են եւ արժանի չոււա÷ոյթ նկաւողութեան, թէ ինչåէս Հաղարաւոր խեղճ քրիսւոնեաներ, անմեղ եւ անåաչւåան, թուրք-åարսկական սաՀմանադլխում, խնդիրների անբնական վիճակի անորակելի բարդութեան չնորՀիւ, դաւաåարւուած են կորսւեան: Այս կոչը միաժամանակ ներկայացրի ռուս, բրիւանական եւ Միացեալ ՆաՀանդներու

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 84, 20 աåրիլի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 136, 24 Հունիսի 1908 թ.:

կառավարութիւնների åաւ. ներկայացուցիչներին, քաջայոյս, թէ միաՀամուռ աղնիւ ձեռնարկութեամբ բոլորի կողմից՝ դալիք մեծ վւանդի առաջը åիւի առնուի եւ թոյլ չåիւի ւրուի մինչեւ երկինք աղաղակող անարդարութիւն դործելու»1: Բայց կարաåեւ ծայրադույն վարդաåեւի ւադնաåալի դրությունը չարժանացավ Թավրիղի եվրոåացի Հյուåաւոսների ուչադրությանը: իսկ քրդերը չարունակում էին իրենց վայրադությունները: 1908 թ. Հունիսի 16-ին քուրդ ձիավորների մի ավաղակախումբ Հարձակում դործեց Սալմասւից ոչ Հեռու դւնվող Հայկական Հինավուրց Դերիկ վանքի վրա: Տեղ-ւեղ Հայերը դիմադրություն ցույց ւվեցին, բայց քրդերը դրավեցին վանքը: կաւաղած ձիավորները քուրդ խաժամուժի Հեւ կողոåւեցին վանքի ամբողջ ունեցած-չունեցածը: Նույնիսկ Հանեցին ու ւարան բոլոր սենյակների ն վանքի դլխավոր մոււքի ÷այւյա դռները: Աւրåաւականի քրդերը նաեւ ասåաւակում էին նաՀանդի իրենց Հավաւակից թուրքերի դյուղերը: Նրանք կողոåւում էին խաղաղ բնակիչներին, կաւարում սåանություններ: Սրանց էին միացել Թուրքիայից՝ Վասåուրականից ն ԱրնմւաՀայասւանի այլ վայրերից սաՀմանն անցած քրդերի բաղմաթիվ ավաղակախմբեր: Թիֆլիսում լույս ւեսնող «Վւակ» լրադիրը 1908 թ. ‹ 88ում ւåադրել էր Պարսկասւանից սւացած մի նամակ, ուր ասված էր, թե Թուրքիայից Աւրåաւական ներխուժած քրդական աչիրեթները, Հարձակվելով այդւեղի թուրքական դյուղերի վրա, Հա÷չւակել ն Թուրքիա են քչել ոչխարների բաղմաթիվ Հուեր, կողոåւել են դյուղացիներին ն ավարը նույնåես անցկացրել սաՀմանից այն կողմ: Առանձնաåես մեծ վնասներ էին կրել ղոււ թուրքաբնակ Խանդուխւ, Թամար, Մինաս, Ախյամ, Գաåադ-թե÷ե, Այյան ն Սուլթան ԱՀմեդ դյուղերը: Նույնը վերաբերում էր նան թուրք, Հայ ն ասորի բնակիչներ ունեցող Գելիղան ն թուրք, Հայ ն քուրդ բնակիչներ ունեցող Զնաղըդ դյուղերին: Ընդ որում, ասåաւակության ժամանակ այս վերջին

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 136, 24 Հունիսի 1908 թ.:

դյուղի քրդերը, միանալով իրենց ցեղակիցներին, մասնակից էին դարձել Համադյուղացի թուրք ն Հայ Հարնանների ունեցվածքի կողոåոււին: Մի կողմ դնելով թուրքերի Հեւ իրենց Հակառակությունները, Հայ ն ասորի երիւասարդները, կաղմելով ղինված խմբեր, չւաåեցին օդնության Հասնել իրենց Հարնաններին: «Վւակի» այդ Հոդվածին ծանոթացել էին նան Փարիղում Հրաւարակվող թուրքական «Անձնական նախաձեռնության ն աåակենւրոնացման ընկերության» (իչխան ՍաբաՀէդդինի) օրդան «Թերաքքը» թերթի աչխաւակիցները ն Հանդես եկել մի Հոդվածով, ուր երախւադիւական ջերմ խոսքեր էին ուղղել åարսկաՀայերին, որոնք թուրքական դյուղերի բնակիչներին åաչւåանել էին քրդերի Հարձակումներից: Հոդվածում նչված էր. «Բրդերը Հայ դիւղերի վրայ եւս յարձակուելու Հասւաւ մւադրութիւն են ունեցել, բայց Հայերի ղինուած դիմադրութիւնը կուրել է նրանց այդ Համարձակութիւնը: Երբ Հայերը ւեղեկացել են, որ իրենց չրջանի թուրք դիւղերը քրդերի կողմից յարձակման են ենթարկւում, անմիջաåէս օդնութեան են չւաåել եւ, թուրքերին միացած, յարձակումը յեւ են մղել: Խանդուխւ դիւղը երկու անդամ թալանած աչիրեթից նրանք Համաւեղ ոյժերով յեւ են խլել ոչխարի մի մասը: Այս ընդՀարման ժամանակ սåանուել է չորս Հոդի: Գելիղան դիւղը թալանած աչիրեթները ինքնաåաչւåանների առջեւից ÷ախչելով, կողոåւած դոյքը ձդել են ճանաåարՀներին»: ԱյնուՀեւն չեչւելով, որ այդ օդնությունը թուրքական դյուղերին կաղմակերåել է Դաչնակցությունը, «Թերաքքը»-ն չարունակել էր. «Յեղա÷ոխական Դաչնակցութիւնը, որի Հեւ վերջերս դաչինք ենք կաåել, չի խնայել ձեռքից եկածը: իմանալով այդ մասին, օսմանցիութեան անունից մեր չնորՀակալութիւնը Դաչնակցութեան յայւնելը Համարում ենք մի անՀրաժեչւ åարւականութիւն»1:

«Թերաքքը» թերթի սույն Հոդվածի թարդմանությունը ւե՛ս «Զանդակ», ‹ 1, 6 Հուլիսի 1908 թ.:

Բայց քրդերի ասåաւակությունները չէին դադարում: Այդ էին վկայում Հունիսի կեսերին քրդական Հրոսակախմբերի կրկին խուժումը Ուրմիայի ն Սալմասւի դավառներ ն մի քանի Հայաբնակ դյուղերում ւեղի ունեցած նոր կողոåոււներն ու սåանությունները: Ուրմիայում Հայերի դեմ ւեղի ունեցած բռնությունների մասին ն Սալմասւի Հայերին åաչւåանության ւակ առնելու խնդրանքով կարաåեւ ծայրադույն վարդաåեւը 1909 թ. Հունիսի 22-ին դիմում Հղեց չաՀ ՄաՀմեդ Ալիին: Նա դրում էր. «Առ Սåաս Նորին ՎեՀա÷առութեան Արեդակնա÷այլ ՇաՀնչաՀին իրանի, ԹեՀրան ինչåէս որ Ուրմիայում իսլամներին սոսկալի աղէւներ åաւաՀեցին, նոյնը եւ åաւաՀեցաւ Հայերին: Շրջակայքի անդութ քրդերը երեք Հայաբնակ դիւղերի ամբողջ ունեցուածքը կողոåւել են եւ թալանել, չաւերին սåանել, կանանց եւ աղջկանց անåաւուել ու բռնաբարել են եւ ոմանց էլ դերի են ւարել: Առ այժմ 1000-ի մօւ այդ թչուառ Հåաւակներից մերկ, սոված եւ արւասուաթոր Ուրմի են աåասւանել: ինչåէս որ մեղ Հաղորդում են, այս դեռ բաւական չէ, նոյն թչուառութիւնը նաեւ սåառնում է Ուրմիոյ միւս դիւղերին: Եւ քանի որ Սալմասւում դիւղերը աւելի խիւ Հայ բնակչութիւն ունեն, վւանդ կայ, որ այնւեղ էլ յարձակում լինի եւ ալան-թալան åաւաՀի: Յայւնի է, որ ւիրասէր Հայ Հåաւակները այդ աղէւներից միայն ՎեՀա÷առութեանդ արքայական ւնօրինութեամբ եւ բարձր Հրամաններով կարող են աղաւուել եւ կողոåւիչներին՝ åաւժուել, որåէս ղի նոքա արքայական Հովանաւորութեան ներքոյ անåաչւåան չմնալով, յենած ՎեՀա÷առութեանդ ղօրեղ Հովանւոյն, ընդ միչւ աղօթեն նորին կենաց եւ արեւչաւութեան Համար: Առաջնորդ թեմին Հայոց Աւրåաւականի»1: Բայց չաՀը որնէ որոչակի քայլ չարեց ղսåելու քրդական ասåաւակությունները: Հենց այսւեղ նչենք, որ սաՀմանադրականների ու միաåեւականների ղինված առճակաւման ողջ ըն1

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 10, թ. 28:

թացքում ցեղաåեւերի ու աչիրեթաåեւերի դլխավորած քրդերը, ՌաՀիմ խանին ենթակա ղարադաղցի չաՀսնան ցեղերն ու Աւրåաւականի թուրքմենները Հանդիսացան միաåեւության ամենաՀավաւարիմ ուժերը ն սաՀմանադրության երդվյալ թչնամիները: Բրդերի խժդժությունները ն այն, որ վերջիններիս ղսåելու Համար չաՀի կառավարությունը դործուն միջոցներ չէր ձեռնարկում, Աւրåաւականի Հայերի մու դնալով Համողում էին սւեղծում, որ վաղ թե ուչ իրենք սւիåված են լինելու դիմել ղինված ինքնաåաչւåանության: Եվ որåեսղի åարղ դառնա, թե այդ ժամանակ Աւրåաւականի ո՛ր դավառներում ու քաղաքներում էին Հայերի վրա Հարձակումներ սåասվում, թռուցիկ ցույց ւանք նաՀանդի վարչական կառուցվածքը այդ ժամանակ ն Հայերի բնակության վայրերը:

ԱՏՐՊԱՏԱկԱՆի ՆԱՀԱՆԳՈՒՄ

ՀԱՅ ԲՆԱկԶՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՀԱՅԱԲՆԱկ ՎԱՅՐԵՐի

ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ՈՒՐՎԱԳիԾ

Պարսկական Հեղա÷ոխության ժամանակաչրջանում Աւըրåաւականի նաՀանդը վարչականորեն բաժանված էր 12 դավառների՝ Խոյ, Մակու, Սալմասւ, Ուրմիա, Բարանդուղ, Սուլդուղ, Սոուջ-Բուլաղ, Միանդոաբ, Մարաղա, Արդաբիլ, Ղարադաղ, Թավրիղի մերձակայք: 1) Թավրիղի մերձակա քաղաքներ ն դյուղեր: Սրանց թվում Հայկական բնակավայրերն էին՝ ԴեՀարական, ՍոՀրուլ, Մինավար, Մուժամբար, Ալչամուլք դյուղերը, Մարանդ ն Օջուաչ դավառները, Սւե÷անոս Նախավկայի վանքը իր Սւորին Դարաչամբ ն Վերին Դարաչամբ դյուղերով. 2) Խոյ դավառ, որի Դիղա, Վառ, Փերա, Սեյդավար, ՄուՀլաղան դյուղերում ն կոթուր դավառակում կային ոչ մեծ թվով Հայեր. 3) Մակու դավառն ընկած է Աւրåաւականի նաՀանդի Հյուսիսարնմւյան ն Փոքր Մասիսի Հարավային կողմում: Արնելքից սաՀմանն Արաքս դեւն է, որը նրան բաժանում է Անդրկովկասից: Մակուի դավառում Հայերի թիվը Հասնում էր չուրջ

1500-ի (500 ւուն), որոնք բնակվում էին դավառի կենւրոն Մակու դյուղաքաղաքում, Բիչմիչ-թա÷ա դյուղում (ղոււ Հայաբնակ), Ավաջուղ ն Ղարեին դյուղերում (յուրաքանչյուրում 4-5 ընւանիք). 4) Սալմասւ դավառը Աւրåաւականի բերրի ու մարդաչաւ չրջաններից մեկն էր՝ Դիլման վարչական կենւրոնով: Բաղաքն ուներ ավելի քան 5000 բնակիչ, որոնց թվում կային 2-3 ւասնյակ Հայ ընւանիքներ: Գավառի ամենամեծ Հայկական դյուղը Հաֆթվանն էր՝ Դիլմանից 3 կմ Հեռավորության վրա: Զոււ Հայաբնակ այդ դյուղում Հաչվվում էր չուրջ 500 ւուն: Հայ մեծ Համայնքներ ունեին Սուրա ն Փայաջուկ դյուղերը: Ավելի ÷ոքր թվով Հայ բնակիչներ կային Դրիչկ, Խոսրավա, ԲեոՀնաչըՀար, Հախվերան, Ասլանիկ, Բաբիկ, Համբունավա, Դերիկ, Ուլա, Բեալուչան, Ղուլասար, Շիդան, Ղղըլջա, Զեյվաջուկ, ՄաՀլամ, Սառնա, Սարամերկ, Հովադար, Ըռկավա, Ճարա, Ղարաբաղ, Շեյթանավա, Այուն, Վարդան խառը բնակչություն (թուրք, քուրդ) ունեցող դյուղերում. 5) Ուրմիա դավառը նույն անունը կրող լճի արնմւյան կողմում է, Հյուսիսային կողմից լեռներով ղաւվում է Սալմասւ դավառից: Ուրմիա դավառում կար չուրջ 70 դյուղ: Բնակչության մեծ մասը թուրքեր էին, այնուՀեւն դալիս էին քաղդեացիները, ասորիները ն լուսավորչական Հայերը: Գավառի կենւրոն Ուրմիա քաղաքում ժամանակին բնակվելիս էին եղել մեծ թվով Հայեր, իսկ 20-րդ դարի սկղբին նրանք այնւեղ Հաչվվում էին ընդամենը 50 ւնից մի ÷ոքր ավելի: Գավառում ղոււ Հայաբնակ դյուղ չկար. Հայերը բնակվում էին խառը բնակչություն ունեցող դյուղերում, Հիմնականում ասորիների Հեւ, որոչ դյուղերում՝ նան թուրքերի ու քրդերի Հարնանությամբ: Այդ դյուղերն էին՝ Զամալավա, Զարբաչ, ՌաՀիա, իքի-աղաջ, Շիրաբադ, Ղարաջալու, Սու÷ուրղան, Ադա, Նախչվան-թա÷ա, Խանբաբախան, Գեարդաբադ, Ղղըլաչուղ, Բաղբայլու, Դիդյալա, Աղջաղալու: Բիչ թվով Հայեր կային Ղարաղըղ, Ենդիջա, Խանիչան, Ղարադեող, Զեյնալու, Զամաքի, իսալու, Զիչաքլու, Ղար-աղաջ, Սանդեառ, Ալղիա ն այլ դյուղերում. 6) Ուրմիա քաղաքի Հարավարնմւյան կողմում Բարանդուղ դավառն էր՝ Հեւնյալ Հայաբնակ դյուղերով՝ Դիղաթա÷ա, ՍաՀաթլու, Բալանիչ, Թումաթար, Բիվքիա, Բաբառու,

Դարբառու, Սարդարութ, Ղասըմլու, Թաղադյուղ, Թոռմալու: Այս դյուղերում Հայերն աåրում էին խառը՝ Հիմնականում ասորիների, դյուղերի մի մասում՝ նան թուրքերի ու քրդերի Հեւ: Մի քանի դյուղերի Հայերը թուրքախոս էին. 7) Ուրմիա լճի Հարավային ն Հարավարնմւյան կողմում էր ընկած Սուլդուղ դավառը, որւեղ դւնվում էին Հեւնյալ խառը բնակչությամբ Հայաբնակ դյուղերը՝ Նուղադեյ, Գեորնավա, Բարվանսարա, ՌաՀդանա, Աղբեդլու, Բորանի, Մամադյար. 8) Սոուջ-Բուլաղ դավառը Ուրմիա լճի Հարավային կողմում է, լճից Հեռու, լեռներով åաւած: Գավառի բնակիչները, չնչին բացառությամբ, քրդեր էին: Բնակվում էին նան քիչ թվով թուրքեր ու Հրեաներ: Բիչ թե չաւ (10-ից 30 ւուն) Հայեր էին աåրում երեք դյուղերում՝ Դարաչամբ, Ղղըլղոբի, կաֆիս. 9) Միանդոաբ դավառի կենւրոն Միանդոաբ դյուղաքաղաքում չուրջ 200 Հայ էր բնակվում: Թուրքերի ն քրդերի Հեւ խառն Հայերը բնակվում էին նան ՍոՀրուլթա÷ա, Ղարավերան ն Թովլա դյուղերում. 10) Միանդոաբ դավառի Հարնանությամբ, Ուրմիո լճի արնելյան ն Հարավարնելյան կողմում, Թավրիղից Հարավ Մարաղա դավառն էր, որի կենւրոնը կոչվում էր դավառի անունով՝ Մարաղա, ուր բնակվում էր 200-ից ավելի Հայ ընւանիք: Այս դավառում Հայերն աåրում էին խառն՝ ՓեՀրավա, Աղաջարի, Խոջամիր, Ղալաջուղ դյուղերում. 11) Արդաբիլ դավառի կենւրոնը վաճառաչաՀ Արդաբիլ քաղաքն էր, որւեղ չուրջ 1000 Հայ էր աåրում. 12) Ղարադաղ դավառը, որը ժամանակին եղել էր Հայոց Փայւակարան նաՀանդի մեջ, 20-րդ դարի սկղբին բաժանված էր չորս դավառամասերի՝ Դըղմար, Մեչա÷արա, Մընջնան ու Բեյվան: Դըղմար դավառամասում Հայաբնակ դյուղեր էին Աղաղանը, Ուրդյուրին, Ղչլաղը, Սարդուն, ԽանադյաՀը, Ղուլուդին, Շավլին, Նորաչենը, Օղան, Մեչա÷արա դավառամասում՝ Մղկիթը, Բլալան, Գերմանավը, Մրքիդը, ՍնաՀողը, Բարադլուխը, Ամրադուլը, Բեյվանի դավառամասում՝ Սուրունը, Բերդիեւքը, Ասրանը, Մանդավուն, Նորաչենքը, Աչրաֆը, Դուդեդդարան, Ղասումաչենը, Սղընը1: Տե՛ս Նաղար Յ. Գորոյեանց, Պարսկասւանի Հայերը, ւå. «Մոդեռն», ԹեՀրան, 1968, էջ 6, 146-218:

ԹԱՎՐիԶի ԳՈՅԱՄԱՐՏԸ ԵՎ ՀԱՅԵՐԸ

Դեռ 1907 թ. կեսերից չաւերը կարծում էին, որ Թավրիղը յուրաՀաւուկ ւեղ է դրավելու Պարսկասւանի աղաւադրական չարժման մեջ:

ԲԱՂԱԲԱկԱՆ իՐԱՎիՃԱկԸ ԹԱՎՐիԶՈՒՄ ՄԵԶԼիՍի

ՑՐՈՒՄիՑ ԱՌԱԶ

իր սւեղծման առաջին ամիսներից Թավրիղի անջումենն իրեն դրսնորել էր որåես Հեղա÷ոխության ամենաՀուսալի քաղաքական ուժերից մեկը, որը åարբերաբար առաջ էր քաչում բարենորոդման ամենաՀամարձակ ծրադրեր ն դրանց իրականացման Համար դործադրում էր Հեւնողական ջանքեր: Թավրիղցիները չաւ լավ էին ճանաչում երիւասարդ չաՀին, որը åաւրասւ էր արյան դնով ջնջել Հոր՝ Մողաֆֆերէդդին չաՀի ւված սաՀմանադրությունը: ԱՀա թե ինչո՛ւ ամբողջ 1907 թ. ն 1908 թ. առաջին ամիսներին Աւրåաւականում, Հաւկաåես Թավրիղում, անջումենները բաղմակողմանի åաւրասւություններ էին ւեսնում, որåեսղի չաՀի մեքենայություններին չղոՀեն այնքան մեծ ւառաåանքներով ձեռք բերած աղաւությունը: Հեղա÷ոխության մեջ Թավրիղի կչիռն այնåիսի արադությամբ էր մեծանում, որ չաՀն ու նրա կառավարությունը մւածում էին նախ ցրել ւեղի անջումենը, որից Հեւո միայն վերացնել մեջլիսը ն սաՀմանադրությունը: Բայց այդ բանը նրանց չՀաջողվեց: Զդալով, որ Աւրåաւականի ժողովուրդն իր նկաւմամբ վաւ է ւրամադրված, ՄաՀմեդ Ալի չաՀը 1907 թ. մարւին Հրամայել էր Թավրիղի Արք բերդում åաՀեսւավորված մեծաքանակ ղենքերը, Հսկայական ղինամթերքը ն թնդանոթները ւեղա÷ոխել ԹեՀրան1: Երբ ւեղի անջումենը լսում է չաՀի այդ

Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 70, 1 Հոկւեմբերի 1908 թ.:

Հրամանի մասին, արդելում է դրա կաւարումը: Զնայած դրան, ղինաåաՀեսւի åարունակությունը բեռնվում է 150 ուղւերի վրա ն քարավանն ուղնորվում է դեåի մայրաքաղաք: Անջումենը որոչում է բռնադրավել բեռը: Նրա Հրամանով՝ ֆիդայիները ճանաåարՀից Հեւ են դարձնում քարավանը ն ողջ ղենքղինամթերքը (36 Հաղար Հրացան, մեկուկես միլիոն ÷ամ÷ուչւ ն այլն) դնում են քաղաքային անջումենի ւրամադրության ւակ: Վերջինս սկսում է ֆիդայական նոր խմբեր կաղմակերåել ն ղինել: Բաղաքի Հայոց դերեղմանաւան մու դւնվող ւա÷արակը անջումենը Հաւկացնում է խմբերին՝ ղինավարժությունների Համար1: Զինամթերքի ու ղենքերի դրավումը Թավրիղի անջումենին ն Աւրåաւականի անջումեններին Հնարավորություն էր ւվել մեծ թվով երիւասարդների ղենքի ւակ բերել: ՍաՀմանադրական չարժման նախորդ ւարիներին նաՀանդի Հալածված երիւասարդությունը ուժերը ներածին չա÷ ձեռք էր մեկնել կողոåւված ժողովրդին: Ամեն դյուղում ու քաղաքում դործող անջումենները կարճ ժամանակում այնåես էին ղորացել, որ դրության ւերն էին դարձել: Նրանք մուրաչիներին վռնդում էին դյուղերի մեծ մասից ն իրենք էին վարում դյուղական դործերը, իսկ քաղաքների անջումենները Հաքիմներին՞ բոլորովին չեղոքացրել էին ն Հեռացրել åաչւոններից: ՆաՀանդի բոլոր քաղաքներում կաղմակերåված աղդային միլիցիայի ջանֆիդաների խմբերը իրենց չարքերի մեջ էին առնում այն բոլոր Հալածվածներին, որոնք ւարիներով վչւակոծ ւառաåել էին անխիղճ åաչւոնակալների ձեռքին: Արդեն 1908 թ. սկղբներին միայն Թավրիղ քաղաքի անջումենի ւրամադրության ւակ Հաչվվում էր 7-8 Հաղար ղինյալ: Անջումեններն ու նրանց կաղմակերåած ջանֆիդաների ղինված ջոկաւներն այնքան էին ուժեղացել, որ նաՀանդի միաåեւական իչխանությունները չէին Համարձակ1 Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թթ. 32, 38: ՞ Բաղաքների այն մեծաՀարուսւները, որոնք կաåալով վերցնում էին դավառները:

վում որնէ չա÷ով սաՀմանա÷ակել նրանց իրավունքները: կարելի է ասել, որ այդ ժամանակ կառավարությունը Թավրիղում ն ամբողջ Աւրåաւականում լոկ անունով դոյություն ուներ, ւիրում էր իսկական անիչխանություն: Եղած սարբաղները խեղճ ու կրակ մարդիկ էին, որոնք ո՛չ ռոճիկ էին սւանում ն ո՛չ էլ դիւեին, թե ում են ծառայում: Մինչն 1907 թ. վերջը Թավրիղում ողջ իչխանությունը ÷ասւորեն կենւրոնացված էր քաղաքային անջումենի ձեռքում: Նրանում խոչոր դեր էր խաղում Շեյխ Սալիմը, որի անունով էլ այդ անջումենին Հեւնողները սւացել էին չեյխ-սալիմականներ անունը: Բայց նչված ժամանակից սկսած քաղաքում դնալով ուժեր էր Հավաքում քաղաքի Դավաչի թաղում՞ սւեղծված անջումենը: Սա անմիջականորեն ենթարկվում էր Միր Հաչիմին, որը ժամանակին եղել էր սաՀմանադրական չարժման աչքի ընկնող դեմքերից մեկը, բայց Հեւո դարձել էր չարժման Հակառակորդ ն կառավարության դաղւնի դործակալ: Թավրիղի թուրք ն åարսիկ բնակչությունը ÷ասւորեն բաժանված էր քաղաքական երկու ճամբարի՝ չեյխ-սալիմականների ն միր-Հաչիմականների: Առաջինները վսւաՀություն չէին ւածում կենւրոնական կառավարության նկաւմամբ ն ճիչւ էին Համարում երկրի արւաքին թե ներքին բոլոր դործերի Հանձնումը մեջլիսին: Երկրորդները կամենում էին վասւակել կենւրոնական կառավարության աջակցությունը ն երկրի բոլոր դործերի ղեկավարումը թողնել դործադիր իչխանությանը1: Եթե ՞

Թավրիղն ուներ 13 թաղ, որոնցից ամենամեծը 30 Հաղար ւուն ունեցող Դավաչին էր, որն ընկած էր քաղաքի Հյուսիսային կողմի կարմիր լեռան (էյնալ-Զեյնալ) սւորուում ն բավական ամուր դիրք ուներ: Այսւեղի բնակիչներն առնւրականներ էին, կալվածաւերեր, Հիմնականում քաջ, կռվող մարդիկ (Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թթ. 31-32): ՇաՀին Հավաւարիմ մյուս թաղը Սուրխաբն էր (ւե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12 (66), Հոկւեմբեր, 1930, էջ 154): ՍաՀմանադրական ուժերը Հիմնականում կենւրոնացած էին Խիաբան թաղում: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թթ. 32-33:

ղուդաՀեռներ անցկացնենք, աåա ակնՀայւ կդառնա, որ միրՀաչիմականները մուավորաåես ռուսական Հոկւեմբերյանականներն էին, իսկ չեյխ-սալիմականները՝ ռուսական կադեւները: 1908 թ. Հունվարի առաջին օրերից դրությունը մեծաåես լարվեց Թավրիղում. ÷ակվեց չուկան, բնակչությունը բաժանվեց երկու Հակառակ բանակների: Հեւնանքը եղավ բռնությունների սանձաղերծումը, ւեղի ունեցան նոր ւարվա առաջին ընդՀարումները, եղան սåանվածներ ն վիրավորներ: Հունվարի 5-ից 13-ը քաղաքում Համեմաւաբար խաղաղ էր: Այդ օրերին կենւրոնական կառավարության ղեկավար նչանակվեց Նիղամ Սալթանեն, նախկին ոսւիկանաåեւ, մի անչնորՀք ու աåիկար մարդ, որը միլիոններ էր դիղել անաղնիվ ճանաåարՀով: Սա էլ որոչում ընդունեց վերջ դնել անջումենի դոյությանը, ն այդ նåաւակով Թավրիղի միաåեւական ուժերի ղեկավար Միր Հաչիմին կարդադրեց վճռական Հարձակման անցնել քաղաքի սաՀմանադրական ուժերի դեմ: Հունվարի 13-ին նոր ուժով բռնկվեց կռիվը Թավրիղում, որը չարունակվեց նան Հաջորդ օրը: Երկու կողմերից միայն սåանվածների թիվն անցնում էր 100-ից1: Թավրիղում ւեղի ունեցած կռիվները մեծ անՀանդսւություն առաջացրին ողջ Աւրåաւականի Հայության չրջանում: Հայերը դւնում էին, որ ւվյալ ժամանակում, դեåի Աւրåաւականի խորքերը թուրքական ներխուժման վւանդի åայմաններում, åեւք է առժամանակ դադարեցնել ներքին անՀամաձայնություններն ու կռիվները ն Համախմբվել միաåեւի կամ անջումենի չուրջը ն դիմել մեծ ւերությունների օդնության: Հունվարի 14-ին Թավրիղի Հայոց թեմակալ առաջնորդ կարաåեւ ծ. վրդ. Տեր-Մկրւչյանը ցանկություն Հայւնեց մի քանի Հայ երնելիների Հեւ ուղղակի դնալ կռվի վայր ն ÷որձել արդելք լինել անւեղի արյունաՀեղության: Բայց նկաւի առնելով այդ քայլի վւանդավորությունը, Հարմար դաւվեց դրա ÷ոխարեն

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 18, 24 Հունվարի 1908 թ.:

նամակով դիմել թե՛ անջումենին ն թե՛ քաղաքի կառավարչաåեւին: Անմիջաåես դրվեց նամակ ն առաջնորդարանի անունից երկու Հոդու ձեռքով ուղարկվեց åալաւ, ուր այդ åաՀին արքայաղն իչխանը Հավաքել էր անջումենի ն միաåեւականների ներկայացուցիչներին՝ քննարկելու սւեղծված վիճակից դուրս դալու ելքը: Թավրիղից «Մչակին» ուղարկած թղթակցության մեջ ասված էր. «Առաջնորդի այդ նամակը այնåիսի յուղիչ ւåաւորութիւն էր թողել թէ՛ կառավարչաåեւի օդնականի եւ թէ՛ åալաւում դւնուող åարսիկ Հասարակութեան ներկայացուցիչների վրայ, որ չաւերը ղդացուել ու արւասուել էին Հայերի արած այդ եղբայրական եւ Հայրենասիրական քայլի առթիւ: [Այնւեղ ներկայ] արքայաղն իչխանը իր բանաւոր սրւանց չնորՀակալութիւնը յայւնելով առաջնորդի ներկայացուցիչներին՝ անմիջաåէս դրաւոր åաւասխանել էր, որ «իր մօւ այսօրուայ կայացած ժողովը Հէնց Հաչւութիւն առաջ բերելու առթիւ է. եթէ, Տէրը մի՛ արասցէ, ժողովը իր նåաւակին չՀասնի, այն ժամանակ կը դիմէ Հայերի եղբայրական աջակցութեան»»1: Թավրիղի Հայոց թեմակալ առաջնորդ կարաåեւ վարդաåեւի ն ւվյալ åաՀին åարսկաՀայության բացարձակ մեծամասնության ւեսակեւը արձադանք էր դւնում նան կովկասաՀայության մեջ, Հաւկաåես åաՀåանողականների չրջանում, որոնցից մեկը դրում էր. «Մեր կարծիքով, Պարսկասւանի ճակաւադրի վերջնական որոչումը յանձնուած է ռուս եւ անդլիական åեւութիւններին ... Ուրիչ ելք չկայ երկիրը իր նորմալ կացութեան մէջ դնելու: ... Օւար ձեռքերի Հովանաւորութիւնը միայն կարող է ÷րկել Պարսկասւանը վերջնական կորսւից. որքան չոււ, այնքան լաւ: ԹեՀրանի մեջլիսը եւ անջումենները այս մասին լուրջ åիւի մւածեն: Թող այլեւս չոդեւորուեն առաջադիմական կամ սաՀմանադրական Համարուողները, որովՀեւեւ մօւ երկու ւարուայ չարժումներն աåացուցեցին դա ... Պարսկասւանի խաղա1

«Մչակ», ‹ 18, 24 Հունվարի 1908 թ.:

ղութիւնը եւ ÷րկութիւնը օւար åեւութիւնների՝ Ռուսասւանի եւ Անդլիայի Հովանաւորութիւնից կախում ունի, որոնց օր առաջ åիւի դիմէ åարսիկ ժողովուրդն իր մեջլիսով եւ անջումեններով: ... Որքան չոււ առաջարկուի միջամւութիւնը, այնքան åաւուաւոր կլինի Պարսկասւանի Համար»1: Բայց åաւմությունն իր օրինաչա÷ություններն ունի: Պարսկասւանի Հեւադիմական ն առաջադիմական ուժերի միջն ւեղի ունեցող ղինված առճակաւումը չէր կարող վերջ դւնել առանձին անՀաւների կամ նույնիսկ խմբերի ցանկություններով: Հնի ու նորի կռիվը կարող էր Հանդուցալուծվել միայն երկու կողմերից մեկի Հաղթանակի դեåքում: կենւրոնական կառավարությունը, ղբաղված լինելով ընթացիկ դործերով, Աւրåաւականը մաւնել էր անուչադրության ն Հենց դրանով դործել էր մեծ սխալ, որը չոււով չաւ ծանր էր նսւելու նրա վրա:

ԹԱՎՐիԶԸ ԲԱՐՁՐԱՆՈՒՄ է

ԹեՀրանում մեջլիսի ռմբաՀարումը սկիղբ դրեց սաՀմանադրական չարժման աննախընթաց վերելքին, որն ընդամենը օրերի ընթացքում վերաճեց Հեղա÷ոխության: Երկրում սկսվեց քաղաքացիական åաւերաղմ՝ իր բոլոր արՀավիրքներով: ՇաՀական ռեժիմի դեմ ծավալվող ղինված աåսւամբության կենւրոնը Հենց սկղբից դարձավ Թավրիղը, որը մայրաքաղաքից ավելի ըմբոսւ դեր կաւարեց: Թնդանոթներով սաՀմանադրությունը ոչնչացնելու լուրը Թավրիղ Հասնելուն åես քաղաքում ղայրույթի ÷ոթորիկ բարձրացավ: Այսւեղի սաՀմանադրականների առանց այն էլ կուռ միասնությունն է՛լ ավելի ամրաåնդվեց: Մարւականորեն ւրամադրված քաղաքային անջումենը Հայւարարեց, որ ԹեՀրանում ւեղի ունեցածը ինքը դիւում է որåես չաՀի կողմից Պարսկաս1

«Մչակ», ‹ 16, 22 Հունվարի 1908 թ.:

ւանի ժողովրդին նեւված կռվի Հրավեր ն որ Թավրիղը մւնում է այդ կռվի մեջ: Անջումենը քաղաքի բնակչությանը կոչ արեց անմիջաåես ղինվել՝ ԹեՀրանի դեմ դնալու Համար: 1908 թ. Հունիսի 11-ի երեկոյան ժողովուրդը ւենդադին արադությամբ Հավաքվեց Մախչի մեյդանում: Սկսվեց ցուցակադրում: Մարդիկ ղինվում էին ն Հրամանի սåասում: Բայց քաղաքային անջումենի կոչի դեմ Հունիսի 12-ին Հանդես եկավ Դավաչի թաղում սւեղծված «իսլամիե» անջումենը, որն իրեն Հայւարարեց միակ օրինական մարմինը քաղաքում1, դրանով իսկ ձեռնոց նեւելով մյուս՝ քաղաքային ն թաղային անջումեններին2: Միր-Հաչիմականները վերջիններիս Հորդորում էին ցրվել ու միանալ «իսլամիե» անջումենին: իրենց Հերթին, չեյխ-սալիմականները բնակչությանը կոչ արեցին՝ չենթարկվել միր-Հաչիմականների սադրանքներին ն կռվի åաւրասւվել միաåեւականների դեմ: Բանի դնում մւքերը åղւորվում էին, դրությունը՝ լրջանում: Հունիսի 12-ին ÷ակվեց չուկան՞: Բաղաքի երնելիներից մի քանիսը աչխաւում էին կանխել առաջիկա ընդՀարումը, բայց՝ անՀաջող: Հունիսի 12 լույս 13-ի ամբողջ դիչերը սաՀմանադրականներն սկսեցին ամրացնել իրենց դիրքերը Խիաբան, Շեչ-Գիլան ն Ամիրադըղ թաղերում: Նույն դիչերը քաղաքային անջումենը կռիվ Հայւարարեց կենւրոնական կառավարությանը ն քաղաքի միր-Հաչիմականներին: Դա նչանակում էր, որ սåասվում է երկարաւն քաղաքացիական åաւերաղմ՝ իր բոլոր սարսա÷ներով: Աåսւամբած Թավրիղի åաչւåանության դլուխն էր կանդնել աւրåաւականցի թուրք Սաթթարը: Ո՞վ էր նա: Նախկին ավաղակ, մինչ այդ «կորած, անյայւ եւ առերեւոյթս սովորական մարդ մը, որ կը ղբաղէր ձիու առեււուրով կամ միջնորդուАРПФ, ф. Персидский стол, д. 926, л. 14. Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 31: ՞ Շուկայի ÷ակումը Պարսկասւանում նչանակում էր դործադուլի Հայւարարում:

թեամբ»1: Նա ծնվել՞ ու մեծացել էր Ղարադաղում, մանր Հողադործի ընւանիքում: Տարիներ չարունակ վարել է լոււիի (босяк) կյանք2: Որոչ ժամանակ, իբրն ղինվոր, ծառայել էր Աւրåաւականի կառավարչի åաՀակախմբում3: Հոր Հիմնական ղբաղմունքն եղել էր ոչ թե Հողադործությունը, այլ՝ ավաղակությունը: «Խելքի դալուց Հեւո Հայրը դարձել էր åեւական Հասարակ åաչւոնյա: Պաւանեկության ւարիներին Սաթթարը Հեւնել էր Հորը ն մասնակցել նրա ավաղակային Հարձակումներին: Որոչ ժամանակ անց խուլ դավառներից մեկում նա եղել էր Հասարակ մուդիր կամ այդåիսի մի բան, աåա նույն դավառում դարձել էր դյուղերից մեկի ւեր Ադիլ խանի ծառա ն դյուղացիներից Հարկեր դանձող: ՍաՀմանադրությունը ծնունդ առնելուց դուրս էր եկել Ադիլ խանի մուից ն մասնակցել ւեղի ունեցող չարժումներին: Մւնելով Թավրիղի ջանֆիդաների ջոկաւներից մեկի չարքերը, Սաթթարն իր ընկերների Հեւ Ղուրանի վրա ուխւել էր åաչւåան կանդնել ժողովրդի իրավունքներին ն մինչն մաՀ կռվել սաՀմանադրության, ճնչվածների աղաւադրության Համար: Սաթթարի անունն առաջին անդամ Հայւնի դարձավ 1907 թ.

Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 266: ՞ Սաթթարի ծննդյան որոչակի թիվը Հայւնի չէ: Գրականության մեջ նչված է, որ Թավրիղի 1908 թ. åաչւåանության օրերին նա 36-37 ւարեկան էր (ւե՛ս В. Шитов, Персия под властью последних каджаров, изд. Академии наук СССР, Ленинград, 1933, с. 120): Ուրիչ աղբյուրներում խոսք է լինում 38-39 ւարեկան լինելու մասին (ւե՛ս, օրինակ՝ “Иран. История и современность”. Сборник статей, с. 29): Մի ուրիչ Հեղինակ նույնիսկ դւնում է, որ Սաթթարը ծնվել է 60-ական թվականների սկղբին (ւե՛ս С. П. Голубинов, Роль энджуменов в государственной жизни современной Персии. Выдержка из доклада действительного члена Общества русских ориенталистов. Прил. I , СПб. 1910, с. 4): З. А. Арабаджян, Иран. Власть, реформы, революции (XIX – XX вв.), “Наука”, Москва, 1991, с. 33. Տե՛ս М. С. Иванов, Очерки истории Ирана. Госполитиздат, Москва, 1952, с. 228, նան՝ Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 63:

դարնանը: Վերը նչվեց, որ 1907 թ. մարւի կեսերին չաՀի կողմնակիցները ԹեՀրանից ւված ցուցումով ÷որձեցին դիչերը Թավրիղի Արքի՞ ղինաåաՀեսւից դուրս բերել ռաղմամթերքը: Եվ աՀա՛ անսåասելիորեն չաՀի դործակալների դեմ դուրս եկավ քաղաքի ֆիդայական ջոկաւներից մեկի Հրամանաւար Սաթթարը: իր ղինված խմբով նա Հարձակվեց, խլեց ու Հեւ բերեց ղենքն ու ղինամթերքը, աåա åաՀեսւի մու åաՀակներ կարդեց: Այդ դեåքից Հեւո Թավրիղը ÷ասւորեն Հայւնվեց աåսւամբի վիճակում: Առաջին անդամ սկսեցին առաջ քաչվել ՄաՀմեդ Ալի չաՀի Հրաժարականի åաՀանջներ, որոնք առաջադրում էին մուջաՀեդները ն åաչւåանություն էին դւնում բնակչության ւարբեր չերւերի մու: Սաթթարը չաւ սովորական մարդ էր՝ Հասարակ արւաքինով: Միաժամանակ, նա չաւ քաջ էր ու անվախ, ղենքի սիրաՀար ու ամուր կամքի ւեր: Նա մեծ Հռչակ ձեռք բերեց Հենց Թավրիղի 1908 թ. Հունիսյան կռիվներում: Շոււով նրա անունը Հայւնի դարձավ ոչ միայն ամբողջ Աւրåաւականում, այլն ողջ Պարսկասւանում ու նրա սաՀմաններից դուրս, քանի որ ոչ ոք այնåես Հասւաւակամ չմաքառեց բռնության դեմ, ինչåես ժողովրդի կողմից «խան» ւիւղոսն սւացած Սաթթարը: Նրան էր վիճակվել նչանավոր դեր խաղալ åարսկական Հեղա÷ոխության մեջ1: Նա դարձել էր Պարսկասւանի ժողովրդի ղդալի մասի սիրելին, չաւ բանասւեղծների երդերի Հերոսը, քաջերի օրինակելի առաջնորդը, օրիորդների ու խանումների åաչւելին: Նրա անձնաղոՀ åաՀվածքը Հիացմունք էր առաջացնում ժողովրդի լայն ղանդվածների մու2, որոնք նրան չնորՀել էին ՞

Արք միջնաբերդը դւնվում էր քաղաքի կենւրոնում ն դոյություն ուներ դեռ Հաղկերւների ժամանակներից: Ամրոցն ուներ մեկուկես կիլոմեւր չրջադիծ, մի քանի ւասնյակ åաՀեսւներ, սենյակներ ու թաքսւոց-նկուղներ: Նրան չրջաåաւող åարիսåները 10 աչւարակ ունեին: Տե՛ս Սաթթար խանի, Թավրիղի, Աւրåաւականի մասին Աւրåեւի Հոդվածաչարը՝ լույս ւեսած «Ախուրեան» թերթի 1908 թ. ‹ 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77 Համարներում: Տե՛ս “Красный архив”, т. 2 (105), 1941, ОГИЗ-Госполитиздат, Москва, 1941, с. 36.

«Սարդարե Մելլի» («ժողովրդի առաջնորդ») åաւվանունը1: Թավրիղի աåսւամբների երկրորդ խոչոր ղեկավար դեմքը Բաղր խանն էր: Նա Սաթթարի ւեղակալն էր՝ նույն խառնվածքով ու մւայնությամբ: Բաղրը նույնåես խոնարՀ ներքնախավի ղավակ էր, արՀեսւով՝ որմնադիր: Ժողովուրդը նրան կոչում էր «Սալարե Մելլի» («ժողովրդի ղորավար»)2: Սաթթար խանի մերձավոր օդնականը այդեåան Հուսեյն Բադբանն էր3: Հեղա÷ոխական ֆիդայական ջոկաւների Հրամանաւարներն էին դյուղացի իլդրիմը, աւաղձադործ ՆաիբՄուՀամմեդ Աղաին, ÷ամ÷ուչւներ åաւրասւելու մասնադեւ Միր Աբդոլ Հասան Ֆիչանդչին ն ուրիչներ4: կռիվ մղելով միր-Հաչիմականների դեմ, Սաթթար խանը ն նրա ղինակիցները ծրադրել էին քաղաքում միաåեւական ուժերի դիմադրությունը կուրելուց Հեւո առանց Հաåաղելու արչավել ԹեՀրանի վրա ն միանալ չաՀի Հակառակորդներին: Այդ նåաւակով Հայւարարվեց կամավորների նոր ցուցակադրում: կաղմակերåվում էին նան «վրիժառուների խմբեր», որոնք երդվում էին անåաւիժ չթողնել նրանց, ովքեր մեջլիսը ցրելու ժամանակ ն դրանից Հեւո իրենց ձեռքերը թաթախել էին արյան մեջ: 1908 թ. Հունիսի 14-ի վաղ առավույան Թավրիղում սկսվեց կաւաղի կռիվ, որը մեջընդմեջ չարունակվելով ւնեց մինչն Հունիսի 22-ը: Առաջին 2-3 օրերին կռվի Հաջողությունը թեքվել էր միրՀաչիմականների կողմը: Սրանց Հաջողության մասին լուրը ւարածվելով, մերձքաղաքային դյուղերից ամեն ւեսակ ասåաւակիչներ թա÷վում են Թավրիղ: կողոåւում են քաղաքային չուկան, Շեչ-Գիլան ն Խիաբան թաղերը, որոնց բնակիչները, չուրջ 8000 Հոդի, սարսա÷աՀար աåասւան են դւնում մուակայքում՝ ռուսաց բանկի այդում ն ռուսաց Հյուåաւոսարանի միՏե՛ս М. С. Иванов, Очерк истории Ирана, с. 228. Նույն ւեղում: Տե՛ս З. А. Арабаджян, Иран. Власть, реформы, революции (XIX – XX вв.), с. 33. Տե՛ս “История Ирана”, изд. Московского университета, Москва, 1977, с. 281.

ջոցներով կերակրվում են չորս օր: Մուավորաåես նույնքան åարսիկներ քաղաքի ւարբեր թաղերից իրենց կաՀ-կարասիով արադորեն ÷ոխադրվում են Հայկական թաղերը, որոնց բնակիչները բոլորին աåասւան են ւալիս ու կերակրում օրեր չարունակ1: Հունիսի 15-ից դրությունն սկսում է ÷ոխվել, Հաջողությունն ուղեկցում է սաՀմանադրության åաչւåաններին: Հունիսի 16-ին Թավրիղի ռուսաց դլխավոր Հյուåաւոս Պոխիւոնովը դիմում է երկու կողմերին ն կոչ անում Հաչւության: կնքված ղինադադարը կարճ է ւնում: Հունիսի 20-ին կռիվը վերսկսվում է: ԹեՀրանն ամբողջովին իրեն ենթարկելուց ն սաՀմանադրական ուժերը ցիրուցան անելուց Հեւո չաՀը վճռել էր արադորեն ծնկի բերել նան ըմբոսւ Թավրիղը: Մինչն իրական դործողություններին անցնելը ՄաՀմեդ Ալին ն նրա կառավարությունը բուռն åաւրասւություններ ւեսան: Վերա÷ոխումներ կաւարվեցին նախարարների խորՀրդի կաղմում, որը, ինչåես նչել ենք, Համալրվեց միաåեւությանն անմնացորդ նվիրված դործիչներով: ի նչան նախկին սադրաղամ, իր քրոջ ամուսին էյն Դովլեի նկաւմամբ իր Հաւուկ վսւաՀության, չաՀը նրան նչանակեց Աւրåաւականի ընդՀանուր նաՀանդաåեւ՝ ÷ոխարքայի իրավունքներով: Միաժամանակ, ղինվորական ուժերի Հրամանաւար նչանակվեց Սի÷աՀդարը2: Նույն օրերին ԹեՀրանում սւեղծվեց մի ղորախումբ, որի մեջ ընդդրկվեցին 2000 Հոդանոց åաւժիչ ղորամաս ն åարսկական կաղակային բրիդադի մեկ ջոկաւ՝ բաղկացած 500 կաղակներից: իրենց ղինական ուժերով սրանց åեւք է աջակցեին ՌաՀիմ խանը (Սարդար Նուսրեթ) ու նրա որդի Բեոյյուք խանը, ինչåես նան Մարաղայի նաՀանդաåեւ Սամադ խանը (Շուջաա Դովլե) իր ղորամասով3: Վերջիններս արդեն Հասցրել էին չրջաåաւել Թավրիղը:

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 40: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 79: Տե՛ս նույն ւեղում:

իր նչանակման Հրամանի մասին էյն Դովլեն իմացավ Արդաբիլում, ուր դւնվում էր ւեղի միաåեւական ռաղմուժի վիճակին ծանոթանալու Համար: Անմիջաåես նա կաղմավորում է 300 ընւիր ձիավորներից կաղմված մի ղորամաս ն մեկնում Թավրիղ: Միաժամանակ, ԹեՀրանից դեåի Թավրիղ է ճանաåարՀվում åաւժիչ ղորամասը՝ Նասեր Սալթանեի Հրամանաւարությամբ: Նրան Հեւնում էր կաղակային բրիդադի ջոկաւը: Պարսիկ կաղակները Թավրիղ էին դնում չկամությամբ: Նրանցից չաւերը Հրաժարվեցին առաջ դնալ ն բեսւ նսւեցին, եղան ծառայությունից ÷ախչողներ: Բոլորի ւրամադրությունը չա÷աղանց ճնչված էր, ոմանք լալիս էին, Համողված, որ կենդանի չեն մնալու1: Տեղեկանալով միաåեւականների åաւրասւություններին ն մւադրություններին, Աւրåաւականի սաՀմանադրական ուժերն ամենից առաջ քանդում են ճանաåարՀների վրա դւնվող կամուրջները, որåեսղի ԹեՀրանից եկող ղորամասն ի վիճակի չլինի նչանակված ժամկեւին ւեղ Հասնել ն որ կարնոր է՝ չկարողանա իր Հեւ վերցրած թնդանոթները ւեղ Հասցնել: ԹեՀրանից սåասվում էր նս 2500 Հեւնակ ն ձիավոր ղինվորների ժամանումը: Նախքան միաåեւական բանակի մուենալը՝ Թավրիղի մու կաւաղի կռիվներ էին մղվում: իր սխրադործություններով ու դաժանություններով Պարսկասւանում մեծ անուն Հանած ղարադաղցի ՌաՀիմ խանը՞ չաՀի Հրամանով վայրադ 1200 ձիավորների դլուխն անցած եկել էր ղսåելու աåսւամբած Թավրիղը՞՞: Նրան Հաջողվեց մւնել քաղաք, որւեղ միաåեւականՏե՛ս «Մչակ», ‹ 247, 7 նոյեմբերի 1908 թ.: ՌաՀիմ խանն իր ձեռքի ւակ ուներ ավաղակախմբեր, որոնց չարքերում Հաչվվում էր 25 Հաղար մարդ: Ավաղակների այդ åարադլուխը կողոåոււի միջոցով դիղել էր Հսկայական Հարսւություն, որը դնաՀաւվում էր 7 միլիոն ռուբլի (ւե՛ս Атрпет, Рахим хан Сардар, Александрополь,1910, с. 40): ՞՞ Աւրåաւականում բնակվող թուրքալեղու երկու ավաղակաբարո ցեղերն էին ղարադաղցիները ն չաՀսնանները: Երկուսն էլ կաւաղի ՀակասաՀմանադրականներ էին, չաՀական կարդերի ջերմ åաչւåաններ (ւե՛ս «Նոր խօսք», (Բաքու), ‹ 1-2, 2 նոյեմբերի 1911 թ.): ՞

ների ղինված խմբերը միացան խանի՝ կողոåոււի ւենդով վառվող ղորքին: Ծայրամասային թաղերը åաւերաղմական թաւերաբեմ դարձան: Մի չարք ÷ողոցային մարւերից ն բարիկադային կռիվներից Հեւո սաՀմանադրականներին Հաջողվեց քաղաքից վռնդել միաåեւականներին1: Սաթթար ն Բաղր խաները Հայւարարեցին, որ Թավրիղը ղենքը ցած կդնի միայն այն ժամանակ, երբ կվերականդնվի սաՀմանադրությունը, կՀրավիրվի մեջլիսը ն երկրից կՀեռացվեն այն օւարերկրացիները, որոնք այս կամ այն չա÷ով մասնակից են եղել ժողովրդական ներկայացուցիչների սåանություններին2:

ՄիԱՊԵՏԱկԱՆՆԵՐի ԱՌԱԶիՆ ԼԱՅՆԱԾԱՎԱԼ

ՀԱՐՁԱկՈՒՄԸ ԹԱՎՐիԶի ՎՐԱ

Արդեն 1908 թ. Հունիսի 17-ին Թավրիղի մու կոււակված էր չաՀի կողմնակից չուրջ 4000 ղինյալ՝ կառավարական ղինյալներ ու իրենց ցեղաåեւերի դլխավորությամբ դավառներից եկած ձիավորներ, որոնց մեծամասնությունը կաղմում էին չաՀի մոլի åաչւåան չաՀսնանները: Նախօրյակին չաՀի Հսկայական բանակը Համալրվել էր նան Հաղարավոր կիսավայրենի լեռնականներով կամ ուղղակի ավաղակներով, որոնք վաղել-եկել էին Պարսկասւանի ւարբեր ծայրերից՝ բացառաåես ավարառության Համար, քանի որ չաՀը նախաåես խոսւացել էր քաղաքը դրավելուց Հեւո դա Հանձնել կողոåւիչների խրախճանքին: Զինյալ միաåեւականների թիվը, ավաղակախմբերի Հեւ միասին, Հասել էր 25.000-ի3: 1908 թ. Հունիսի 18-ի վաղ առավույան Թավրիղը ենթարկվեց միաåեւական բանակի առաջին Հարձակմանը: Բաղաքի անջումենականները Համողված էին, որ åարւության դեåքում իրենք մաՀից ÷րկություն չեն ունենալու, ուսւի օրՀասական Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 41: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 72. Նույն ւեղում:

կռիվ էին մղում: Եթե չաՀը նախօրոք աåսւամբներին ներում խոսւացած լիներ, կասկած չկար, որ նրանց մի մասը ղենքերը Հանձնելով անձնաւուր կլիներ: Աåադայի նկաւմամբ սարսա÷ը թավրիղցիներին սւիåում էր կռվել մինչն վերջին չունչը: Օրվա երկրորդ կեսին միաåեւականներն ուժեղացրին ճնչումը ն դրավեցին Թավրիղի մի քանի կարնոր դիրքեր: «իսլամիե» անջումենի ն åեւական դրոչներ åարղած, նրանք դրավեցին սաՀմանադրականների դիրքերը Ալա-Ղա÷ու թաղամասում, աåա ներխուժեցին Խիաբան մեծ թաղը ն լայնածավալ կողոåոււ սկսեցին: Դա åաւասխանն էր նախօրյակին սաՀմանադրական ղինյալների՝ իրենց թաղերում կաւարած կողոåոււի: Հենց այսւեղ նչենք, որ Թավրիղի ղինված թաղամասերն իրար դեմ Հիմնականում կռիվ էին մղում թայֆայական դրդումներով: Թեն երկու կողմերի դրոչները ներկված էին Հեղա÷ոխական ն ՀակաՀեղա÷ոխական դույներով, բայց ամբոխը Համարյա դաղա÷ար չուներ, թե ինչի՞ Համար է կռվում, ովքե՞ր են իր թչնամիները ն ովքե՞ր՝ բարեկամները: Հունիսի 12-ին Թավրիղում ամբոխը կողոåւեց թադավորական նչանավոր մի մուջւեՀիդի ւունը: Դրանից մի քանի չաբաթ առաջ այդ նույն մուջւեՀիդը վերադարձել էր աքսորից ն նույն ամբոխը նրան ընդունել էր ամենաչքեղ խանդավառությամբ՝ քաղաք բերելով ուսերի վրա: իսկ Հիմա կողոåւում ու ւակնուվրա էր անում նրա ւունը1: «իսլամիեի» ղինյալների կողմից սաՀմանադրականների Ալա-Ղա÷ու մեծ թաղի դրավումը åաւճառ դարձավ այնւեղից բնակչության մեծ մասի ÷ախուսւին: Հայաչաւ Ղալա թաղում աåասւանողների թիվը ՀեւղՀեւե ավելանում էր: Այս թաղում էին դւնվում Հյուåաւոսարաններն ու եվրոåացիների դաղութը: Աչխաւելով չեղոքություն åաՀåանել, Հյուåաւոսարաններն ամեն կերå աչխաւում էին թույլ չւալ թե՛ աåսւամբների ն թե՛ միաåեւականների մոււքը իրենց չենքերից ներս: Նման դիրք էին որդեդրել Հաւկաåես Թավրիղի ռուս Հյուåաւոս

Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 11, 6 Հուլիսի 1908 թ.:

Պոխիւոնովը ն քաղաքում ւեղակայված ռուսական ղորամասի Հրամանաւար Վիւուլնիչը1: Հուլիսի 9-ին Պոխիւոնովը Թավրիղից Հեռադրել էր ՄաՀմեդ Ալի չաՀին, որ քաղաքի Հանդսւությունը կախված է «իսլամիե» անջումենի ցրումից ն քաղաքից նրա անդամների Հեռացումից: Հյուåաւոսը չեչւել էր, որ եթե կռիվներն այսքան երկար ժամանակ չարունակվում են, դրա ամբողջ մեղքն ընկնում է «իսլամիեի» վրա, որը որնէ կերå չի ուղում ընդառաջ դնալ Հաչւության միջնորդություններին2: Հուլիսի 24-ին ն 25-ին երկու կողմերից թնդանոթային ն Հրացանային անդադար կրակ էր ւեղում: Հուլիսի 25-ի կեսօրին կառավարական ղորքերը դրոՀի դիմեցին: Արյունալի մարւ սկսվեց: Բոլորը կռվում էին բոլորի դեմ՝ եղբայրը՝ եղբոր, աղդականը՝ աղդականի դեմ, բարեկամը չէր խնայում բարեկամին: Միաժամանակ, ւեղի էին ունենում ղորակոչ, ՀանրաՀավաքներ Հրավիրող ÷ողաՀարումներ: Այդ ամենը միանալով խառնիխուռն դոռում-դոչումների Հեւ, ամբողջ քաղաքում իսկական åաւերաղմական ւեսարան էին սւեղծել3: Հաւկաåես ծանր էր Ամիրադըղ թաղում ծավալված կռիվը: Աåսւամբ ուժերն այսւեղ åարւություն կրեցին չաՀսնաններից ու նաՀանջեցին Հեղա÷ոխականների Հսկողության ւակ դւնվող մյուս թաղերը: Ամիրադըղն ընկավ, միաåեւական չաՀսնաններն աåսւամբներից խլեցին նան նրանց ունեցած միակ ծանր թնդանոթը: Ամեն ինչից երնում էր, որ, մեծ կորուսւներ կրելով Հանդերձ, Հաղթությունը, միննույնն է, մնալու է åարսկական մանուկ Հեղա÷ոխությանը, քանի որ դրա կարճաւն ալեբախումներն արդեն այնåես էին ցնցել Պարսկասւանի բավականին ընդարձակ ւարածքներ, այնåիսի բեղմնավոր Հող էին åաւրասւել աåադայի Համար, որ նա այլնս չէր åար÷ակվի ձեռք բերածի չրջանակներում, ընդՀակառակը՝ դիւակից ուժերի չնորՀիվ Տե՛ս «Մչակ», ‹ 140, 8 Հունիսի 1908 թ.: Տե՛ս «Զանդակ», ‹ 7, 13 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 12, 13 Հուլիսի 1908 թ.:

մի օր åիւի սւանար այնåիսի ծավալներ, որոնց աղաւաւենչ ալիքներին չէին դիմանալու բռնակալական åաւնեչները: 1908 թ. Հունիսի 26-ից մինչն Հուլիսի 1-ը ղինադադար էր Հայւարարվել: Օդւվելով դրանից, աåսւամբներն անմիջաåես ձեռնարկեցին քաղաքի ամրացման աչխաւանքներին: Թավրիղում սւեղծվեց օրինակելի կարդ, ÷ողոցներում չրջում էին Հեղա÷ոխական ոսւիկանության åաՀակախմբերը: Բաղաքի կարնոր օբյեկւները վերցված էին խիսւ Հսկողության ւակ: Սաթթար խանի ւան առջն չարված էին կառավարական ղորքերից խլված թնդանոթները: իսկ կառավարական ղորքերն ու չաՀսնանները Հեւ քաչվեցին ու բանակ դրեցին Թավրիղի մաւույցներում՝ Ադաբադում: իր Հերթին, ՌաՀիմ խանը վերադարձավ ն բանակ դրեց ՇաՀղադե-բաղ այդում, իսկ նրա առանձին ավաղակախմբեր թա÷անցեցին քաղաքի այն թաղերը, որոնք դւնվում էին միաåեւականների Հսկողության ւակ: Որնէ մեկը չէր կասկածում, որ առջնում է՛լ ավելի ծանր կռիվներ են սåասվում: Մեկ չաբաթ չարունակ Թավրիղը չունչը åաՀած այս անդամ սåասում էր միաåեւական թաղերի դրոՀին: Այդ ւադնաåալի åաՀին, Հունիսի 26-ին, Աւրåաւականի Հայոց թեմակալ առաջնորդ կարաåեւ վարդաåեւը նամակով դիմում է մուջւեՀիդ Հաջի Միրղա Հասան Աղային՝ առաջարկելով իր միջնորդությունը Թավրիղի անջումենի ն միաåեւականների միջն՝ բանակցելու ն Հաչւվելու Համար: Հայոց առաջնորդի այդ միջնորդությունը լավ ւåավորություն է թողնում երկու կողմերի վրա, որոնք, սակայն, իրական քայլեր չեն անում Հաչւվելու Համար: Բաղաքացիները երկյուղում էին, որ միաåեւական ուժերը, ոդնորված այդ օրերին Աւրåաւական ռուսական մի նոր ղորամաս մւնելու լուրով, ղինադադարը չեղյալ կՀայւարարեն: Հունիսի 29-ի առավույան Թավրիղի ռուսաց Հյուåաւոսարանի ն մի քանի մղկիթների åաւերին սաՀմանադրականների սւորադրությամբ ÷ակցվեց Հայւարարություն, որով ռուսաց Հյուåաւոս Պոխիւոնովին կոչ էր արվում այլնս չխառնվել քաղաքի ներքին դործերին՝ նրա մինչ այդ արած միջամւու462

թյունները Համարելով կողմնակալ ու վնասակար: իսկ åարսից չաՀը նույն ժամանակ ղբաղված էր իր ղինվորական ուժն ավելացնելու դործով ոչ միայն ԹեՀրանում, այլն դավառներում: Թավրիղի միաåեւական ղորքը նս մեծ Համալրում սւացավ: Հենվելով իրենց թվական դերաղանցության վրա, միաåեւականները որոչեցին վճռական դործողությունների անցնել: Հունիսի 30-ին Թավրիղի քաղաքաåեւն սկսեց չրջել քաղաքում ն սաՀմանադրականներին առաջարկել ղենքերը Հանձնել միաåեւական ղորքին, սåառնալով Հակառակ դեåքում ռմբակոծել անՀնաղանդ թաղերը: Որåես åաւասխան՝ Սաթթար խանի ուժերը Հուլիսի 1-ին Հարձակման են անցնում միաåեւականների դրաված թաղերի վրա: Դաժան կռիվներ են սկսվում: Միաåեւական ուժերին չաՀն օդնության է ուղարկում թնդանոթներով Համալրված մի դունդ, որը, սակայն, կամովին վախճան է ունենում. Հասնելով քաղաքի մաւույցներին՝ դնդի ղինվորները վար են դցում ղենքերը, Հանում Համաղդեսւը ն ÷ախչում: Հուլիսի 4-ին Հաղարավոր ամբոխը քրիսւոնյաների թաղում դւնվող մղկիթում լսելով Հոդնորականության Հուղիչ ճառերը, ուղնորվում է դեåի Բաղեչուման՝ կառավարչաåեւարան, åաՀանջելով քաղաքից Հեռացնել ՌաՀիմ խանին իր ձիավորներով, Հակառակ դեåքում սåառնալով ջիՀադ Հայւարարել: Ունկնդիր լինելով ժողովրդի åաՀանջին, Սաթթար խանն իր ղորքով Հուլիսի 5-ին, վաղ առավույան, վճռական Հարձակման է անցնում կառավարական ուժերի դեմ: Նույն օրվա երեկոյան արդեն վերադրավված էր Թավրիղը, բացի ՄուջւեՀիդ թաղից, ուր կենւրոնացել էին Հակառակորդի Հիմնական ուժերը: ՌաՀիմ խանն իր Հեծելաղորքով բանակում է քաղաքից ոչ Հեռու ՍաՀար-դիվան այդում: Հուլիսի 6-ին Հեղա÷ոխական թաղերի ներկայացուցիչները Հավաքվում են Ղալայի մղկիթում՝ որոչելու Հեւադա անելիքները: Ելույթ ունենալով, մուջւեՀիդներից մեկն ասում է. «Մուսուլմաննե՛ր, դուք չարունակում էք Համբերել, երբ Ղարադաղի վայրադ աւաղակի՝ ՌաՀիմ խանի ձիաւորները դալիս

են կողոåւելու մեր կանանց ներքնաչորերը, անարդում մեր սուրբ մօրուքները, աåականում մեր օջախները»: Ամբոխը վայնասուն է բարձրացնում ն խ÷ում դլխին: Ճառախոսը նույնåես դլխին է խ÷ում ն արւասվախառը չարունակում. «իսկ մեր Հարեւան քրիսւոնեայ Հայերը իրենց յարկի ւակ աåասւան են ւալիս մեր ղաւակներին, ս÷ո÷ում են իրենց դիմող բոլոր մուսուլմաններին: Խաղաղութի՛ւն նրանց»: իր այդ խոսքերից Հեւո նա ձեռքը åարղում է ն åաւուՀանից ցույց է ւալիս Հրաåարակում կանդնած մի խումբ Հայերին: Ամբոխը åաւասխանում է. «Ասւուած միչւ իր լոյսը åաՀի նրանց դլխին»1: Հայերի Հանդեå åարսիկների նման վերաբերմունքը թելադրված էր նրանց անկեղծ բարեկամությամբ: Հենց դա էր Հունից Հանում Բաքվից ն կովկասի այլ ւեղերից եկած թուրք-թաթարներին, որոնք ամեն ինչ անում էին քանդելու Համար Հայåարսկական բարեկամության կաåը: իՀարկե, åարսիկ դիւակից ղանդվածի Հիչողության մեջ դեռ թարմ էին մուիկ անցյալի դեåքերը, երբ Անդրկովկասում թուրք-Հայկական ընդՀարումների ժամանակ ն դրանից Հեւո Հաղարավոր թուրք-թաթարներ թա÷վել էին Պարսկասւան ն խաղաղ åարսիկ ժողովրդին վրիժառության կրքով ամեն կերå դրդռում էին իր դարավոր Հարնան Հայերի դեմ, նåաւակ ունենալով կուորած առաջ բերել: Բայց այն ժամանակ կովկասից եկած թուրք սադրիչների խոսքը քարին դեմ առավ: Լավ ըմբռնելով նրանց չար միւքը, åարսիկները ւեղի չւվեցին, ն Հայերի Հեւ ունեցած Հարաբերություններն առաջվա åես մնացին բարեկամական: Սադրիչները ձեռնունայն Հեւ դարձան: 19051907 թթ. ընթացքում åարսիկների ցուցաբերած այդ աչալրջությունը ն մարդասիրությունը արժանացել էին եվրոåական մամուլի բաղմաթիվ ջերմ արձադանքներին: Բայց վիճակը կարծես ÷ոխվում էր: Այժմ նույնåես կովկասից, Հաւկաåես Բաքվից մեծ թվով թուրքեր էին խուժել Պարսկասւան, Հաւկաåես Աւրåաւական ն կաւարում էին իրենց քանդիչ սն դործը: Նրանք åարսիկներին, Հաւկաåես նրանց

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 52:

Հոդնորականներին դրդռում էին Հայերի դեմ: Հոդնորականները Հիմա ւուրք էին ւալիս նրանց ասածներին, միանում սադրիչներին: Արդյունքը լինում էր ՀակաՀայկական քարողչությունը մղկիթներում ն այլուր: Միամիւ ամբոխը Հավաւում էր կովկասյան թուրքերի աղդեցության ւակ ընկած մոլլաներին: կովկասից եկած թուրք «Հեղա÷ոխականները», օդւվելով երկրի անիչխանական դրությունից, åարսիկ ժողովրդին ամեն ւեսակ չարիք էին Հասցնում: Այդ «Հեղա÷ոխականների» մասին Թավրիղի Հայ մւավորականներից մեկն իր օրադրում 1908 թ. Հուլիսի 7-ին դրառել էր. «Գուցէ մեր Հայրենակիցներից չաւերին ւարօրինակ կամ սխալ թւայ մեր վերաբերմունքը դէåի կովկասցի թաթար-թուրքերը, քանի որ նրանք դւնում են, որ այդ եկւորները åարսիկ ժողովուրդի Համար օդւակար դեր են կաւարում յեղա÷ոխութեան մէջ: Բանը Հէնց նրանում է, որ սրանց յեղա÷ոխական Համարելը կաւարեալ երեխայամւութիւն է: Այդ մարդիկ ոչ թէ յեղա÷ոխականներ, այլ ուղղակի աւաղակներ են կամ Հէնց թաթարական բաչիբողուկների ւականքները, որոնք եկել են միամիւ åարսիկներին խաբելու եւ իրենց Համար որս անելու: Փասւեր չաւ ունենք եւ դրանք մենք ՀեւղՀեւէ դրի կառնենք: Ըսւ երեւոյթին, åարսիկների մեծ մասը չաւ դժդոՀ է ներկայումս Պարսկասւան թա÷ուած կովկասցիներից, բայց առայժմ լռում է: Այդ կովկասցիները ժողովրդի աչքին թող ÷չելու Համար իրենց ցոյց են ւալիս չաւ յանդուդն կռւողներ եւ ջերմ յեղա÷ոխականներ: Նրանք իրենց Հեւ բերել են ռումբեր, որոնցով միչւ åարծենում են, բայց մինչ օրս չւեսանք դրանց ռումբի ոյժն ու ղօրութիւնը: Հէնց այս օրերին նրանք որåէս åաւանդի Արք են ւարել երեք åաււաւոր վաճառականի եւ åաՀանջել «յանուն յեղա÷ոխութեան» 1200 թուման ւալ: Խեղճերը սուսու÷ուս վճարել են ÷ողը եւ իրենց կաչին աղաւել անխիղճ «յեղա÷ոխական» թաթարներից: Այդåիսի դէåքեր ւասնեակներով են ւեղի ունեցել, խեղճ քաղաքացիք դրանց մասին դիւեն, բայց առայժմ լռում են»1:

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 52:

Զկարողանալով åարսիկներին դրդել Հայերի դեմ, կովկասից եկած թուրք-թաթարներն իրենց թչնամական դործողությունների իրականացման միակ Հույսը կաåեցին ւեղի թուրքերի Հեւ, նրանց ամեն կերå դրդռելով «դյավուրների» դեմ: Ավելին, կովկասյան թուրքերը ծրադրել էին Թավրիղում Հայերի կուորած սարքել: Նրանց Համար այդ խնդրի լուծումը բարդացել էր այն åաւճառով, որ արդեն Թավրիղում էին դւնվում մի քանի դաչնակցական ն Հնչակյան խմբաåեւեր, որոնք սկսել էին ղինավարժության դասեր ւալ քաղաքի Հայ երիւասարդներին: Վերջիններս կաւարում էին նան ինքնաåաչւåանական ղանաղան åարւականություններ. լցնում էին ÷ամ÷ուչւներ, նորոդում Հայերի ղենքերը, ցուցակադրում Հրացաններն ու ղինամթերքը, վւանդված Հայկական թաղերի առանձին բարձր ւների կւուրների վրա դիրքեր էին åաւրասւում, նախաղդուչական ն նախաåաւրասւական այլ աչխաւանքներ կաւարում: իսկ լարվածությունը քաղաքում դնալով մեծանում էր: Հուլիսի 8-ին ժողովրդական ուժերի åարադլուխները Հավաքվում են նույն Ղալայի մղկիթում ն որոչում են Հարձակում դործել միաåեւականների դրաված ՄուջւեՀիդ թաղի վրա: Թաղը չրջաåաւվում է, աåա սկսվում է ուժդին դրոՀը: Մարւիկներին նոր եռանդ ու ոդնորություն ներչնչողը Սաթթար խանն էր: «Եթէ վերջինս չլինէր,- դրում էր քաղաքի Հայ դործիչներից մեկը,- դուցէ սաՀմանադրականները 15 օր առաջ անձնաւուր եղած լինէին: Այդ մարդը ճիչւ որ Հերոսաբար կռւեց ու դիմացաւ»1: Համառ դիմադրությունից Հեւո Հակառակորդը ղենքը վար է դնում: Բայց թչնամին մւադիր չէր ձեռք քաչել Թավրիղից: 1908 թ. Հուլիսի 9-ին միաåեւականները մեծաքանակ ուժերով մուեցան քաղաքին: Սկսվեցին սասւիկ Հրացանաձդություն ու թնդանոթաձդություն Հեղա÷ոխականների ն չաՀի կողմնակիցների միջն: ԳրոՀ ձեռնարկելով՝ կառավարական ուժերին Հաջողվում է մւնել քաղաք, վերադրավել ՄուջւեՀիդ թաղը ն

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 63, 71, 74:

կենւրոնանալ այնւեղ: Հեղա÷ոխականների Հրամանաւարներ Սաթթար խանը ն Բաղր խանն իրենց ղինված խմբերը ւանում են թաղի վրա Հարձակման, բայց միաåեւականները ուժդին դիմադրություն են ցույց ւալիս: Երկու կողմերից յուրաքանչյուրը ւասնյակ ղոՀեր է ւալիս: Հեղա÷ոխականների ուժերն սւիåված քաչվում են իրենց դիրքերը: Հակառակորդները սåասողական վիճակում չարունակում են Համախմբել ու վերակաղմավորել իրենց ղինվորական չարքերը: Հայերը ւադնաåում էին, որ միաåեւականների Հաղթանակից Հեւո իրենք, որåես ՀակաչաՀական åայքարի աչխույժ մասնակիցներ, վրեժխնդրության ղոՀ կդառնան՝ ջարդերի ու կուորածների ենթարկվելով: Այդ ենթադրությունը Հիմք ուներ, քանի որ մի չարք ւեղերում ՀակաՀեղա÷ոխականները ՀակաՀայկական ւրամադրություններ էին բորբոքում: Հուլիսի 2-ին Թավրիղի Հայ աղդային մարմինները սåառնալից դրություն էին սւացել Հաջի Միրղա Հասան կրոնաåեւից: Ուրիչ վայրերում նույնåես լինում էին Հանդիմանություններ ն երկյուղ աղդելու ÷որձեր: Մակուի սարդար իկբալ Սալթանեն ն նրա ղորաåեւերից չաւերը, Հաւկաåես Հեծելաղորի Հրամանաւար իղո խանը երբեմն ÷որձում էին աՀաբեկել Հայերին, իսկ դաՀին Հավակնող Սալար Դովլեն բաղմիցս սåառնալիքներով լի դրություններ էր Հղում Պարսկասւանի Հայկական Համայնքներին1: Նույն օրը, Հուլիսի 9-ին, երբ կառավարական ղորքերը մարւավարական Հաջողության էին Հասել, Հայոց թեմի առաջնորդը քաղաքի միաåեւականների ղեկավարությունից սւանում է սåառնալից նոր նամակ, ուր ասված էր, թե քաղաքի Հայերն սկսել են բացաՀայւորեն աջակցել սաՀմանադրականներին՝ նրանց ռումբեր ու åայթուցիկ նյութեր մաւակարարելով, ինչåես նան նրանց օդնում են խորՀուրդներով: Այդ չա÷աղանց վւանդավոր մեղադրանքի առաջը åեւք է առնվեր, ցույց ւալով, որ Հայերն, իրոք, չեղոք դիրքերում են: Առաջնորդը նամակով նույն օրն իսկ åաւասխանում է ն Հավասւիացնում, որ իր

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 3 (314), մարւ, 1952, էջ 45:

թեմը եղբայրասåան åաւերաղմում եղել ն մնում է չեղոք, որ Հայերը Հաղիվ մւածում են իրենց կյանքի աåաՀովության մասին, ո՛ւր մնաց թե ուրիչների խորՀուրդներ ւան: Միաժամանակ, թեմական խորՀուրդը Հանձնարարում է եկեղեցու սåասավորներին՝ սթա÷ության կոչել իրենց Հավաւացյալներին, որåեսղի նրանք ավելորդ կասկածների որնէ առիթ չւան1: Այդ լուրը ւարածվում է թավրիղաՀայերի չրջանում՝ խոր Հուղում առաջ բերելով: Տադնաåը խորանում է այն åաւճառով, որ Պեւերբուրդի "Новое Время" («Նովոյե Վրեմյա») թերթի Հաւուկ թղթակիցը նախօրյակին Թավրիղից նույն մւքով սադրիչ Հոդված էր ւåադրել, ուր բերել էր նան «որոչակի օրինակ», թե ոմն Ս.-յան սերւ Հարաբերություններ ունենալով Սաթթար խանի Հեւ, մչւաåես խորՀուրդներով օդնում է նրան: «Դրությունը մռայլ է ն չաւ չարադուչակ: Տեսնենք սա ինչո՞վ կվերջանա»,- դրում էր թավրիղաՀայերից մեկը: Բայց ո՛չ Հայոց առաջնորդի նամակը ն ո՛չ էլ թեմական խորՀրդի՝ թավրիղաՀայերին ւված åաւվիրանը չէին կարող Հասնել իրենց նåաւակին, քանի որ վերջիններիս ցանկությանը Հակառակ, ամեն օր ւասնյակ, Հաւկաåես ուննոր åարսիկներ իրենց ունեցվածքով անցնում էին Հայերի թաղերը ն աåասւանում նրանց ւներում2: Դրա Հեւնանքով թավրիղաՀայերի ոււեսւն սåառվում էր արադորեն: Հայերն, իՀարկե, չէին կարող դռները ÷ակել իրենց թաղերում åաչւåանություն ÷նւրող åարսիկների առջն: Դրությունն այնքան բարդ ու վւանդավոր էր, որ վերջիններս միայն կյանքի աåաՀովություն էին ÷ա÷ադում: Նրանցից որնէ մեկը վսւաՀ չէր, որ վաղը ողջ է լինելու կամ իր ունեցվածքի ւերն է մնալու: Շաւ Հարուսւ åարսիկներ այլնս ոչինչ չունեին ն մնացել էին մի կւոր խսրի վրա: Մի կողմից՝ միաåեւականների կողոåոււը, մյուս կողմից այն, որ ֆիդայիներն սåառնալիքներով

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 70: Նույն ւեղում, թթ. 71, 74:

÷ողեր էին կորղում, այդ ամենը åարսկաբնակ թաղերի բնակիչներին Հասցրել էին կաւարյալ սնանկացման: Հուլիսի 16-ին, Հայոց առաջնորդարանը «ժողովրդի անունից» սւանում է երկյուղ ներչնչող երկու նոր դրավոր դիմում՝ մեկը «իսլամիե» անջումենի կողմից, մյուսը՝ Շուջաա Նիղամի ն արյունարբու ՌաՀիմ խանի սւորադրություններով: Երկու դիմումներն էլ Հայոց թեմակալին աղդարարում էին՝ թավրիղաՀայոց ղեկավարները, աåասւան ւալով ն Հովանավորելով åեւական դավաճաններ Հայւարարված բաղմաթիվ եռանդուն սաՀմանադրականների, դրանով իսկ կամավոր իրենց վրա են վերցնում դալիք դեåքերի åաւասխանաւվությունը, այն է՝ եթե դավադիները՞ խուժեն Հայկական թաղերը՝ դավաճաններին åաւժելու Համար, աåա անխուսա÷ելիորեն Հարվածի ւակ են Հայւնվելու նան Հայերը: Թեմակալն անմիջաåես åաւասխանել էր, թե 1) Հայերի ւներում աåասւան դւած անձինք åարսիկ ն թուրք խաղաղ վաճառականներ են, այլ ոչ թե խառնակիչներ, 2) Հայերը կաւարում են Հենց Ղուրանի թելադրանքը՝ åաւսåարել ւուժածներին ու աղքաւներին, 3) ինչåես միչւ, Հիմա էլ նրանք Հավաւարիմ են åեւությանը ն ջերմեռանդորեն աղոթում են դաՀի ամրության Համար, 4) Տարածված լուրերը լոկ չարամիւ սադրանքներ են: Բարեբախւաբար, Հայերի ենթադրությունները չիրականացան: Հուլիսի 18-ին Հայոց առաջնորդ կարաåեւ վարդաåեւը «իսլամիե» անջումենից սւանում է Միր Հաչիմի ÷ոխանորդի սւորադրությամբ նամակ, ուր ասված էր, թե իրենց՝ Հուլիսի 16ին առաջնորդարան ուղարկած երկու դրավոր դիմումները թյուրըմբռնման արդյունք են ն թե իրենք խորաåես Համողված են, որ Հայերը միչւ եղել են խելացի ու Հավաւարիմ Հåաւակներ, ուսւի չաՀը ն նրա åաչւåաններն այսուՀեւն նույնåես բարեՀաճ կլինեն նրանց նկաւմամբ1: Դեåքերի մասնակիցներից մեկը վկայում էր. ՞

Ժողովուրդ Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թթ. 81-82:

«Այդ օրերին, որոչ չրջանակների Համար անՀասկանալի էր երեւում այն բարեացակամ, եթէ չասենք, սիրալիր վերաբերմունքը, ղոր ցոյց էին ւալիս միաåեւականները Հայ Համայնքների Հանդէå: Մանաւանդ այն չրջաններում, որ իրենց դրաւումից առաջ ենթարկուած էին սաՀմանադրականների ւիրաåեւութեան եւ աւելի քան åարղ կերåով երեւան էր եկել Հայութեան դործակցութիւնը սաՀմանադրականներին: ... Միաåեւական Հրամանաւարները որեւէ չրջան դրաւելիս, խիսւ բարեացակամ վերաբերմունք էին ցոյց ւալիս դէåի Հայերը: Եւ թէեւ դժդոՀութիւն էին յայւնում, որ Հայ մարւական խմբերը կռւում էին իրենց դէմ եւ լայն չա÷երով օդնում «խռովարարներին», բայց երբեք սåառնալիք չէին անում եւ խսւութիւնների ու Հալածանքի չէին դիմում: Բաղմաթիւ ÷ասւեր կան այդ մասին»1: Հայերի դեմ Հնչած սåառնալից նամակները Հրամայաբար դնում էին Թավրիղի Հայաբնակ թաղերի åաչւåանունակության ամրաåնդման Հարցը: Հանդես դալով որåես խաղաղության ջաւադովներ, Հայերը այդ իսկ åաւճառով ամեն ինչ չէին արել ինքնաåաչւåանական դործը ավարւին Հասցնելու Համար: Ճիչւ է, ւեղի Հնչակյան ն դաչնակցական դործիչները åնդում էին, թե իրենք թույլ չեն ւա, որåեսղի Հակառակորդ մի ուժ մւնի Հայոց թաղերից ներս, բայց միաåեւականների թաղերից Հնարավոր Հարձակումներից åաչւåանվելու Համար միայն մի քանի ձեռնարկներ էին իրականացրել, լիովին աչքաթող անելով բավարար չա÷ով ղենք-ղինամթերքի ձեռքբերումը ն åաՀեսւավորումը, ւների դարåասների ու ցանկաåաւերի ամրացումը ն այլն: «Շաւ թեթեւ անմւութեամբ ենք վերաբերւում ւեղի ունեցող դէåքերին,- կարդում ենք քաղաքաբնակ մի Հայի օրադրում:- ինքնաåաչւåանութեան դործը խաղալիք չէ, որ կարելի լինի վսւաՀել ամէն մի åոռուախօսի: կռուելը թաւերասրաՀում խաղալ չէ: Մեր Հարուսւները ÷ակել են իրենց ÷ողի

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 3 (314), մարւ, 1952, էջ 45-46:

քսակները: ... Մի օր այս անւարբերութեան վնասը քաչելու ենք, քանի որ քնից դեռ չենք սթա÷ուել: իրենց բոլոր ւները åարսիկները ամրացնում են, իսկ մենք չենք էլ մւածում այդ ուղղութեամբ, այսինքն՝ մենք քնած ենք, իսկ åարսիկները՝ արթուն: Երկրում ւիրող անիչխանութեան åայմաններում, երբ, ինչåէս ասում են՝ չունը ւիրոջը չի ճանաչում, ամենաչնչին առիթն իսկ կարող է մեծ արՀաւիրք առաջ բերել: իՀարկէ, ամէն մի Հայ այդåէս է մւածում ու խորՀում, բայց մւածելն ու խորՀելը ոչինչ է, եթէ կենդանի դործ չկայ»1: Այդ նույն օրերին ՄաՀմեդ Ալի չաՀը ÷ո÷ոխում է կառավարության կաղմը ն նոր կաղմը Հասւաւում Հուլիսի 10-ին: Նախարարների խորՀրդի նախադաՀ է Հասւաւվում Ալաա Սալթանեն, որը նան վարելու էր ներքին դործերի նախարարի åաչւոնը. արւաքին դործերի նախարար նչանակվեց էմիր ԲաՀադուրը, ղինվորական՝ կավասի Դովլեն, ֆինանսների՝ Մուչիր Դովլեն, արդարադաւության՝ ՄոՀանդիս Մեմալիքը: Նոր կառավարությունն իր նախորդից չաւ ավելի աջակողմյան էր: իր Հաջորդական Հրամաններով չաՀը նոր նչանակումներ կաւարեց նան նաՀանդներում ու դավառներում՝ իչխանությունն առավել Հեւնողական ՀակաՀեղա÷ոխական դործիչների Հանձնելով: Այսåես, Հուլիսի 10-ին նա Սալմասւի, Խոյի ն Մակուի միացյալ ղեկավարությունը Հանձնեց Մակուի խան իկբալ Սալթանեին, որը Հայւնի էր սաՀմանադրական չարժման դեմ ուղղված իր բաղմաթիվ դործողություններով: Նչանակում սւանալուց երկու օր անց, սրա Հրամանով ձերբակալվեցին նչված դավառների ժողովրդական չարժման ղեկավարները ն ենթարկվեցին խսւադույն åաւիժների: Թավրիղում սåասողական վիճակն երկար չւնեց: Հուլիսի 12-ին ՌաՀիմ խանի ձիավոր ղորքն սկսեց ավերել քաղաքի չրջակա՝ Հեղա÷ոխականներին Համակրող դյուղերը, իսկ Թավրիղի՝ կառավարական ուժերի դրաված թաղերում ջարդերի ալիք սկսվեց: Բնակիչները ÷ողոցներում սկսեցին åաւնեչներ

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 73:

բարձրացնել: Միաժամանակ ամբողջ օրը ն Հեւադա օրերին երկու կողմերից չէր դադարում թնդանոթաձդությունը: Աւրåաւականը դալարվում ու արյունաքամ էր լինում իրար Հաջորդող, չարունակական ու անՀաւնում բարբարոսություններից: Պարսկասւանում դլորվող դեåքերն իրենց վրա էին դրավել աչխարՀի ուչադրությունը:

կՈՎկԱՍՅԱՆ ՍՈՑիԱԼ-ԴԵՄՈկՐԱՏՆԵՐի ՄՈՒՏԲԸ

ՊԱՐՍկԱկԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

Սոցիալ-դեմոկրաւական դաղա÷արները Պարսկասւան են թա÷անցել բավականին ուչ՝ ռուսական առաջին Հեղա÷ոխության սկղբներին: Դրանց աղդեցության ւակ, միայն 1905 թ. կեսերին Արչավիր Զիլինդարյանի ն մի քանի ուրիչ դործիչների ջանքերով Թավրիղում սւեղծվում է Պարսկասւանի առաջին սոցիալ-դեմոկրաւական խմբակը: Այդ մասին առաջին Հիչաւակությունը դւնում ենք Հովսե÷ (իոսիֆ) կարախանյանի՝ 1905 թ. սեåւեմբերի 15-ին Թավրիղից Ժնն՝ Գեորդի Պլեխանովին ուղարկած նամակում, ուր մասնավորաåես նչվում էր. «Թավրիղում սոցիալ-դեմոկրաւների կողմնակիցների մեջ ծադել է մի լավ միւք՝ սւեղծել խմբակ ն ղրույցների ու սիսւեմաւիկ ընթերցումների միջոցով իր մեջ մչակել ամբողջական սոցիալ-դեմոկրաւական աչխարՀայացք»1: Այդåիսով, կարելի է ասել, որ Պարսկասւան սոցիալ-դեմոկրաւական դաղա÷արներ ներմուծելու ն այնւեղ սոցիալ-դեմոկրաւական կաղմակերåություն սւեղծելու նախաձեռնողները եղել են Հայերը2 - Արչավիր Զիլինդարյանը, Հովսե÷ (իոսիֆ) կարախանյանը, Տիդրան Տեր-Հակոբյանը (Դերվիչ), Վասո Խաչաւուրյանցը, Սեդրակ Միրղոյանը, Վռամ Փիլոսյանը,

«Բանբեր Հայասւանի արխիվների» (Երնան), ‹ 3, 1973, էջ 91-92: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 95:

Սեդրակ Ավանեսյանը, Սեդրակ Ավադյանը ն ուրիչներ: 1905-1908 թթ. չարունակում էին կովկասից Պարսկասւան անցնել առանձին սոցիալ-դեմոկրաւ դործիչներ, որոնք, սակայն, որնէ էական դեր չէին խաղում, եթե չՀաչվենք նրանց ծանոթությունը կովկասյան թուրք սոցիալ-դեմոկրաւական կուսակցության («իջթիմայունը ամմիուն») Թավրիղի մասնաճյուղի (խմբակի) ղեկավար Սեյիդ Հասան Թաղիղադեի ն նրա մի քանի դործակիցների Հեւ՞: Այդ ծանոթության ընթացքում նրանք åաւրասւակամություն էին Հայւնել միասնաբար դործել այդ կաղմակերåության չարքերում, մասնակցություն ունենալ նրա կաղմակերåելիք միջոցառումներին՞՞: Մեջլիսի ջախջախումը, աåա ն Թավրիղում ծայր առած կռիվները լայն արձադանք դւան կովկասում, ուր, ինչåես ն ամբողջ Ռուսասւանում, մոլեդնում էր սւոլիåինյան ռեակցիան: Զնայած դրան, այդ ճդնաժամային åաՀին երկրամասի բնակչության ւարբեր խավերում առաջացան åարսկական Հեղա÷ոխությանն աջակցելու ւրամադրություններ: ԹեՀրանի 1908 թ. Հուլիսյան Հեղաչրջումից Հեւո Պարսկասւանի կովկաս ÷ախած Հեղա÷ոխականները դիմեցին այդւեղ դործող Հեղա÷ոխական կուսակցություններին ու կաղմակեր-

՞ իրանում առաջացած սոցիալիսւական Հոսանքի ն սոցիալ-դեմոկրաւական կաղմակերåության առաջացման åաւմությամբ մեղանում լրջորեն ղբաղվել է åաւմաբան Հմայակ Մարւիրոսյանը, Հանդես դալով արժեքավոր Հրաåարակումներով՝ ւե՛ս А. У. Мартиросян, Большевистская газета “Звезда” «Բանբեր Հայասւանի արխիվների», ‹ 3, об Иранской революции 1905-1911 гг. (« 1970, էջ 71-78), "Новые материалы о социал-демократическом движении в Иране в 1905-1911 годах” (журнал ”Народы Азии и Африки”, ‹ 2, Москва, 1973, с. 116«Բանբեր Հայասւանի 122), "Письма иранских социал-демократов Г. В. Плеханову (« արխիվների» , ‹ 3, 1973, էջ 91-114): ՞՞ Այդ Հանդամանքը դնդաåեւ Լյախովին Հիմք էր ւվել չա÷աղանցված ներկայացնելու այդւեղ նրանց թիվը: Դեռնս 1908 թ. ÷եւրվարի 10-ին Թիֆլիս Հղած իր ղեկուցադրում նա նչել էր. «Պարսկասւան են քոչում բոլոր անդրկովկասյան մարւիկները» (ւե՛ս “Историк-марксист”, ‹ 11, Москва, 1940, с. 96):

åություններին՝ կոչ անելով աջակցել Պարսկասւանի ՀակաչաՀական չարժմանը: Գործնականում առաջինն արձադանքեցին կովկասյան սոցիալ-դեմոկրաւները, Հաւկաåես ՌՍԴԲկ Թիֆլիսի կոմիւեն, ուր ւոն էին ւալիս վրաց մենչնիկները: Հեւնելով իրադարձությունների ղարդացմանը Պարսկասւանում, կովկասյան սոցիալ-դեմոկրաւները՞ 1908 թ. Հունիսի վերջերին Թիֆլիսում «Թավրիղի åաչւåաններին աջակցելու խումբ» սւեղծեցին: Այդ խմբին դործուն մասնակցություն էին ցուցաբերում Հնչակյան կուսակցության նչանավոր դործիչ Ֆլորա Վարդանյանը ն կովկասում կռվող ուժեր ու ղենք ձեռք բերելու Համար Թիֆլիս եկած, Թավրիղի Հնչակյան կաղմակերåության ղեկավարներից մեկը՝ Ռաֆայել Մովսիսյանը1: Սոցիալ-դեմոկրաւ բանվորների մի խումբ, չսåասելով ՌՍԴԲկ Թիֆլիսի մարղային կոմիւեի åաւասխանին, åաւրասւակամություն Հայւնեց մեկնելու Թավրիղ՝ քաղաքի åաչւåաններին օդնության: Ընդառաջելով բանվորների այդ ցանկությանը, մարղային կոմիւեն արադացրեց որոչման ընդունումը, Համաձայն որի՝ թույլաւրելի էր Համարվում åարսկական դործերին միջամւելը, այնւեղ ծավալվող Հեղա÷ոխությանը ամենադործուն մասնակցություն ունենալը: Միաժամանակ, կոմիւեն ւեղական կաղմակերåություններին առաջարկեց Հավաւարիմ ու ÷որձված բանվորներից ջոկաւներ կաղմել ն ուղարկել Պարսկասւան, նրանց ղինելով կաղմակերåության ունեցած ղենքերի, ռումբերի ն åայթուցիկ նյութերի մի մասով2: կոմիւեի առաջարկը կաղմակերåությունները կաւարեցին ճչւորեն: Սոցիալ-դեմոկրաւների առաջին խումբը, բաղկացած Համարյա միայն վրացիներից, 1908 թ. օդոսւոսի սկղբներին Թիֆլիսից երկաթուղիով ուղնորվեց ռուս-åարսկական սաՀման: Հասնելով ռուսական Զուլֆա, կամավորներն այնւեղից ՞

Այդ ժամանակ ս.-դ. մենչնիկներն ու բոլչնիկները կովկասում դործում էին միասնական սոցիալ-դեմոկրաւական կաղմակերåությունների մեջ: Տե՛ս «Պաւ մու թիւ ն Ս. Դ. Հնչակեան կուսա կցութեան (1887-1962)», Հաւ. Ա, Պէյրութ, 1962, էջ 399: Տե՛ս ”Красный архив”, т. 2 (105), 1941, с. 38-39.

լողալով դաղւնի անցան Արաքս դեւը ն դուրս դալով åարսկական ա÷, սարերով ուղնորվեցին Թավրիղ1: Զնայած այդ ամբողջ ւարածքը Հսկում էին միաåեւականները, բայց նրանք Հաջողությամբ Հասնում են ւեղ ն ներկայանում Սաթթար խանին: կովկասցի կամավորներին Թավրիղը խանդավառությամբ2 է դիմավորում: Վրաց սոցիալ-դեմոկրաւ մենչնիկների խմբի մեջ էին Վասո Գուրիլին, Սերդոն, Լասո (Վլաս) Մդելաձեն (նույն ինքը՝ Վ. Տրիան), թիֆլիսաՀայեր Մարւին Տեր-Ղուկասյանը, Սեդրակ Բանվորյանը ն ուրիչներ: Հեւադա օրերին Անդրկովկասից (Հիմնականում Թիֆլիսից ու Բաքվից) Թավրիղ Հասան նս մի քանի սոցիալդեմոկրաւ մենչնիկներ ն այնւեղ նրանց թիվը Հասավ մու երկու ւասնյակի՝ վրացիներ, ռուսներ, Հայեր, կովկասյան թաթարներ: Նչենք նան, որ Թիֆլիսից մենչնիկ սոցիալ-դեմոկրաւների Պարսկասւան դալուց Հեւո, 1908 թ. օդոսւոսի վերջերին կովկասից այնւեղ եկավ նան չուրջ 15 Հոդուց կաղմված սոցիալիսւ-Հեղա÷ոխականների (էսէռ) մի ջոկաւ: Թավրիղցի մուջաՀեդների Հեւ անդրկովկասյան սոցիալդեմոկրաւ մարւիկները դործուն մասնակցություն ունեցան օդոսւոս-սեåւեմբերին ծավալված թեժ կռիվներին, ւվեցին ղդալի կորուսւներ: Մւնելով կռվի մեջ, կամավորները Թավրիղում դործի են դնում նորադույն ռումբեր, որոնց մասին քաղաքի åաչւåանները մինչ այդ Հեռավոր åաւկերացում ունեին: Առաջին մարւում ղոՀվում է մի քանի սոցիալ-դեմոկրաւ, իսկ մի քանիսը դերի են ընկնում ն մաՀվան ւանջանքների ենթարկվում3: Գնալով է՛լ ավելի չաւ լավ ղինված սոցիալ-դեմոկրաւ Հեղա÷ոխականներ էին ժամանում Թավրիղ, այս անդամ արդեն Հիմնականում կովկասյան մուսուլմաններ՝ դլխավորաåես Բաքվից: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 110. Տե՛ս В. Триа, Кавказские социал-демократы в Персидской революции, Париж, 1910, с. 110. Տե՛ս Անդրէ Ամուրեան, Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը Պարսկասւանում. 18901918, ԹեՀրան, 1950, էջ 56:

կովկասյան սոցիալ-դեմոկրաւների դործունեությունը չէր սաՀմանա÷ակվում միայն կռիվներ մղելով: Նրանց ներկայացուցիչները վճռական ձայնի իրավունքով մասնակցում էին քաղաքի անջումենի ն ռաղմական խորՀրդի աչխաւանքներին, կաղմակերåում ՀանրաՀավաքներ, դրում ու ւարածում թռուցիկներ, ներկա լինում օւարերկրյա Հյուåաւոսների Հեւ քաղաքի åաչւåանության ղեկավարների դիվանադիւական Հանդիåումներին: Մինչ կովկասյան սոցիալ-դեմոկրաւ կամավորների դալը Պարսկասւան, ծայրաՀեղ ւդեւ, կրոնամոլ åարսիկները, ընդՀանրաåես վրդովված քրիսւոնյա Եվրոåայի մչւական Հալածանքներից, նրա դիչաւիչ քաղաքականությունից, այլակրոնների ու առաջին Հերթին քրիսւոնյաների մեջ կաւաղի թչնամու էին ւեսնում: Հենց ինքը՝ աղաւադրական չարժումը Պարսկասւանում, ինչåես նան ամբողջ մուսուլմանական աչխարՀում, ւեղի էր ունենում «բոլոր թույլ ժողովուրդներին չաՀադործող, թալանող ու ճնչող» քրիսւոնյա աչխարՀի դեմ åայքարի նչանաբանով: Մի քանի Հարյուր կովկասյան սոցիալ-դեմոկրաւների դործունեությունը åարսկական աղաւադրական åայքարում 1908-1911 թվականներին, նրանցից չաւերի Հերոսական մաՀը Պարսկասւանին ցույց ւվեցին, որ քրիսւոնյա ժողովուրդը միաւարր ղանդված չէ, որ այսւեղ էլ կան ինչåես ճնչողներ, այնåես էլ ճնչվողներ, ն դա որոչ չա÷ով նåասւեց ժողովուրդների բարեկամության դաղա÷արների ւարածմանը նան Հեւամնաց ու մոլեռանդ մուսուլմանական չրջաններում: Բայց ցավով նչենք, որ կովկասից եկած սոցիալ-դեմոկրաւների, ինչåես ն այլ աղդության կամավորների թվում կային նան այնåիսիք, որոնք թույլ էին ւալիս անցանկալի արարքներ՝ դրամ կորղելու նåաւակով խաղաղ բնակիչների աՀաբեկում, նրանց ունեցած ղենքի կամ ձիու առդրավում ն այլն: ԸնդՀարումներ ւեղի ունեցան քաղաքական ւարբեր Հայացքներ դավանող սոցիալ-դեմոկրաւ ն սոցիալ-Հեղա÷ոխական կամավորների միջն, որոնք վերջանում էին ղենքի դիմելու սåառնալիքներով: Այդ ւՀաճ երնույթները նրանց Հեղինակությունը դցում էին մուջաՀեդների չրջանում, վարկաբեկում կամավորական չարժման դաղա÷արը:

«Թող ժողովրդի Հալը ինչ լինելու է, թող լինի, իրենց ի՞նչ: Եթէ վաղը դէåքերը ÷ոխուին, կառավարութիւնը յաղթող Հանդիսանայ, իրենք՝ խղճի Հանդսւութեամբ ժողովրդին երեսի վրայ ձդելով Զուլֆայի ճանաåարՀը կը բռնեն եւ լիքը դրåանով չունչները կովկաս կառնեն...»1,- այսåես էին մւածում åարսիկ մուջաՀեդներից ոմանք:

ՎՏԱՆԳԱՎՈՐ կԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԹԱՎՐիԶԱՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

ինչåես արդեն նչել ենք, Աւրåաւականի Հայոց առաջնորդ կարաåեւ ծ. վրդ. Տեր-Մկրւչյանը 1908 թ. Հուլիսի 16-ին «դավադիների անունից» բոլորովին անսåասելի սւացել էր երկու նամակ - մեկը Շուջաա Նիղամի ն արյունարբու ՌաՀիմ խանի սւորադրություններով, մյուսը՝ «իսլամիե» անջումենից՝ ավելի խիսւ ձնակերåումներով: Նկաւի առնելով, որ նչված նամակներին կարող են Հաջորդել բացաՀայւ սադրանքները, Աւրåաւականի Հայոց թեմակալ առաջնորդն այդ նամակների ն իր åաւրասւած åաւասխանների Համառու բովանդակությունը Հեռադրով անմիջաåես Հաղորդում է ԹեՀրան՝ Պարսկա-Հնդկասւանի թեմի առաջնորդ ՍաՀակ արքեåիսկոåոս Այվաւյանին ն խնդրում կառավարությանը չւաå Հայւնել, որåեսղի անՀրաժեչւ միջոցներ ձեռք առնվեն Հայերի նկաւմամբ թչնամության առաջացումը կանխելու Համար2: Սւանալով կարաåեւ վարդաåեւի Հեռադիրը, ՍաՀակ արքեåիսկոåոսն անմիջաåես դիմում է կառավարություն, Հանդիåում ունենում բարձրասւիճան åաչւոնյաների Հեւ ն սւանում նրանց Հավասւիացումները, որ անՀաåաղ Համաåաւասխան Հանձնարարական կւրվի Աւրåաւականի կառավարչությանը՞:

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 87: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 158, 23 Հուլիսի 1908 թ.: ՞ Առաջ անցնելով դեåքերի ղարդացումից՝ նչենք, որ ՍաՀակ արք. Այվաւյանը, նկաւի ունենալով åարսկաՀայության նկաւմամբ որոչ իչխանա2

Տեղեկանալով ՍաՀակ արքեåիսկոåոսի կաւարած քայլերին, կարաåեւ վարդաåեւը Հուլիսի 16-ի երեկոյան åաւասխան նամակներ է ուղարկում «իսլամիեին» ն Շուջաա Նիղամին ու ՌաՀիմ խանին: Նամակները նույն բովանդակությունն ունեին: «Հայերը դարեր չարունակ վայելելով իրանի վեՀաåեւերի առանձին խնամքն ու åաչւåանութիւնը, երբեք չեն թերացել Հաւաւարմութեան եւ անձնուիրութեան արւայայւութիւններով երախւաՀաւոյց լինել,- ասված էր åաւասխանում:- Ներկայ սրւայոյղ եւ աղեխարչ Հանդամանքներում նոյնåէս մենք չթերացանք մեր åարւականութիւնների մէջ եւ քանիցս մեր եւ մեր ժողովրդի ծառայութիւնն առաջարկեցինք թէ՛ կառավարութեանը եւ թէ՛ բարձր Հոդեւորականութեանը՝ օդւակար լինելու ÷որձութիւնների ենթարկուած մեր սիրելի Հայրենիքին ու մեր թչուառ Հայրենակիցներին: Բայց, ցաւօք, մեր բոլոր դիմումները մնացել են անåաւասխան: Մենք, սակայն, մասամբ մեղ մխիթարուած ենք Համարում, երբ կարողանում ենք մեղ դիմող մեր թչուառ Հայրենակիցների ընւանիքներին Հայ թաղերում åաւսåարել՝ դրանով իսկ կաւարելով մեր մարդասիրական եւ Հայրենասիրական åարւականութիւնները: Զէ՞ որ իսլամի մեծ մարդարէի Հրամանն է չմեղանչել Հիւրասիրության դէմ եւ դռները լայն բանալ ամէն մի Հիւրի առաջ՝ ինչ աղդի եւ դաւանանքի էլ åաւկանելիս լինի: Մեր վարմունքով մենք կաւարել ենք մեր մարդասիրական åարւականութիւնը եւ ծառայել ենք Հայրենիքի չաՀերին՝ ւեղ ւալով միմիայն կառավարական åաչվորների ոչ բարյացակամ վերաբերմունքը, Համառորեն ձդւում էր ւեսակցել չաՀին՝ åարսկաՀայությանը սåառնացող վւանդները չեղոքացնելու Համարը Ամիսներ Հեւո միայն դա նա նրան Հաջողվում է ն ÷ոխանցում է իր մւաՀոդություններըը Սրբաղանը Հայւնում է, որ Հայերը երբեմն սւիåված են եղել ղենքի դիմելու՝ ավաղակախմբերից åաչւåանվելու Համար միայն ն «ՇաՀն ըսւ երեւոյթին Համողուեր է այդ մւքին»ը ՄաՀմեդ Ալին Հավասւիացնում է, թե չի կասկածում իր նկաւմամբ Հայոց Հավաւարմության մեջ ու խոսւանում, որ ինքը åարւն ու åաւչաճը կւնօրինի՝ Հայոց մւավախությունները ÷արաւելու Համար («Բիւղանդիոն», ‹ 3765, 13 (26) ÷եւրվարի 1909 թ., ավելի մանրամասն՝ նույն թերթի ‹ 3776, 26 ÷եւրվարի (11 մարւի) 1909 թ. Համարում լույս ւեսած ընդարձակ թղթակցությունը)ը

ւօնեաների, վաճառականների, արՀեսւաւոր դասակարդի եւ առՀասարակ այն ընւանիքներին, որոնք իրենց թաղերում օր ու դիչեր ւեղացող Հրացանների դնդակների եւ թնդանօթների արկերի ւարա÷ի ւակ աåաՀով չեն: կասկածելի անձնաւորութիւններ չկան Հայ թաղերում: Այդ մասին åաւիւ ունեմ Համողելու ձեղ»1: Հայոց առաջնորդի նամակն սւանալուն åես դավադիների åեւ Միր Հաչիմի ÷ոխանորդը նրան åաւասխանում է մի սիրալիր նամակով: Նա դրում էր, թե Համաձայն է նամակի բովանդակության բոլոր կեւերին ն դալիս է իր չնորՀակալությունը Հայւնելու Հայերի åաւվաբեր վարմունքի Համար: Միաժամանակ նա խնդրում էր այսուՀեւն նույնåես աչխաւել Հայոց թաղամասերում աåասւան չւալ կասկածելի անձանց: Հայոց թեմակալը թե՛ սւացած նամակները ն թե՛ իր åաւասխանները ռուսերեն թարդմանելով, առանձին դրությամբ ուղարկում է Թավրիղի ռուսաց Հյուåաւոս Պոխիւոնովին՝ աջակցելու, որåեսղի քաղաքում Հայերի դեմ ուղղված սադրիչ ունձդություններ ւեղի չունենան: Վերջինս նամակով դիմում է Շուջաա Նիղամին ն ՌաՀիմ խանին ն Հայւնում, թե ռուսաց Հյուåաւոսությունը ճիչւ է Համարում Թավրիղի Հայերի բռնած դիրքը, åաչւåանության ւակ է առնում նրանց: Այդ մասին իմանալով, կարաåեւ վարդաåեւն ասել էր. «Մենք դոՀ ենք, որ յանձին åարոն Պոխիւոնովի ունենք մի արթուն բարեկամ»2: Հայոց չեղոքության մասին Հայոց թեմակալ առաջնորդի Հավասւիացումները միաåեւականներին, անչուչւ, Հայւնի էին դարձել Թավրիղի սաՀմանադրական ղեկավարությանը, ինչն առաջ էր բերել նրա բացաՀայւ դժդոՀությունը: Ավելին, Սաթթար խանը Հուլիսի 20-ին Հայւարարել էր, որ մւադիր է դիմելու վճռական դործողությունների, այն է՝ Արքից Հանել բոլոր թնդանոթները ն ուղղել Հայկական թաղամասերի եւ բոլոր քրիսւոնեական Հյուåաւոսությունների վրա: Եթե Հայերը չմիանան Հեղա÷ոխական ուժերին, նրանց թաղերը կենթարկվեն սոսկալի ռմբակոծության,- սåառնացել էր նա3: «Այդ դեա«Մչակ», ‹ 158, 23 Հուլիսի 1908 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 160, 25 Հուլիսի 1908 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 87:

դայական յոխորւանքներին մենք վաղուց էինք սåասում»1,դրում էր թավրիղաՀայերից մեկը: Զնայած չեղոք մնալու մասին Աւրåաւականի թեմակալ առաջնորդի ն Համայնքի մյուս ղեկավարների Հավասւիացումներին ու երդումներին, Թավրիղից դուրս արդեն լուրեր էին ւարածվել, թե Հայերը դավաճանում են չաՀին: Հուլիսի 16-ին ՌաՀիմ խանի մարդիկ, նրա դիւությամբ թե՝ ոչ, կողոåւում են քաղաքի Շեչ-Գիլան թաղամասի բաղմաթիվ խանութներ, որոնց մեծ մասը åաւկանում էր Հայերին: Ամբողջովին կողոåոււի մաւնվեցին «Մելիք ԶոՀրաբյան ն Գյուլմասյան ընկերության» խանութներն ու åաՀեսւները, Ավադ խան Ավադյանի Հսկայական խանութը: կողոåւվելուց Հեւո խանութների ու åաՀեսւների չինությունները կրակի ւրվեցին: կառավարության åաչւåան բաչիբողուկների խմբերը կողոåոււներ էին սկսել նան ճանաåարՀներին՝ խլելով Հայ առնւրականների, նան օւարաՀåաւակների աåրանքները: կողոåւվեց նույնիսկ չաՀին åաչւåանող Թավրիղի ռուսաց Հյուåաւոսարանի ÷ոսւը: Հայերի նկաւմամբ վերաբերմունքը ÷ոխվում էր նան åաւմական Փայւակարանում՝ Ղարադաղում: Ղարադաղը Աւրåաւականի Հյուսիսային կողմի լեռնու դավառն էր, որը Թավրիղից մինչն Արաքսի ա÷երն էր ւարածվում: Այդ դավառի ժողովուրդը ոչ միայն Աւրåաւականին, այլն ամբողջ Պարսկասւանին ականավոր դործիչներ էր ւվել: Թավրիղի նչանավոր մուջւեՀիդներն ու խաները ծադումով ղարադաղցի էին, ղարադաղցի չաւ åաչւոնյաներ կային ԹեՀրանում, նույնիսկ Բերբալայում նսւած էին ղարադաղցի ականավոր ն ամբողջ Պարսկասւանից դերՀարդված մուջւեՀիդներ2: Ղարադաղում աåրող ցեղերը դարերով åաՀåանել էին իրենց անկախությունը, կառավարվել էին ւոՀմիկ իչխանների կողմից, որոնք միայն անվանական կերåով, ձնականորեն էին Համարվում չաՀնչաՀի Հåաւակներ: Նրանք ո՛չ Հարկ էին վճա1

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 87: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 69, 27 սեåւեմբերի 1908 թ.:

րում, ո՛չ էլ ենթարկվում էին ւուրքի: Ղարադաղցիների կրոնաåեւերն ու ցեղաåեւերը, Հենվելով իսլամի «ժողովրդավարական» կանոնների ն դավառային «անկախ» վարչության օրենքների վրա, միչւ ըմբոսւանում էին չաՀնչաՀերի, նրանց միջամւության ÷որձերի դեմ, ցեղակիցների դաժան չաՀադործումը միայն իրենց վերաåաՀելով: Նասրէդդին չաՀի կառավարման ւարիներին Հաջողվեց Ղարադաղը ենթարկել կենւրոնական իչխանությանը, բայց այդ åայմաններում ոչ միայն ÷ոքր իսկ չթեթնացավ ժողովրդական ղանդվածների դրությունը, այլն ավելի մեծ չա÷եր ընդունեցին բռնակալ ցեղաåեւերի ու խաների ՀարսւաՀարումները: Այս բռնություններն էին, որ անւանելի էին դարձրել ժողովրդի կյանքը ն, ի վերջո, բորբոքել նրա արդար ղայրույթը: Ղարադաղում Հայերը բնակվում էին անՀիչելի ժամանակներից: 1908 թ. դավառն ուներ 29 Հայաբնակ դյուղ՝ 1122 ւներով ն 7000 չնչով1: Նրանք Հիմնականում ղբաղվում էին Հողադործությամբ ն առնւրով: Հայ աղդաբնակչության ն Հրոսակ խաների միջն սւեղծված վաւթար Հարաբերությունները, ւեղի ունեցած արյունու ընդՀարումները երկար ւարիների åաւմություն ունեին: Դեռնս Նասրէդդին չաՀի օրոք, ւխրաՀռչակ ՌաՀիմ խանի եկվոր Հրոսակաբարո էյալեթը Ղարադաղ խուժելուց Հեւո, այնւեղի Հայերի ն խաների Հարաբերություններն ավելի սուր բնույթ սւացան: Խաների Հեւ բաղմաթիվ կռիվներ ունեցավ Մելիք-ԶՀանյան Մելիք Սարդիսը: Բեյվանի լեռնու չրջանի 9 դյուղերի Հայության դրությունը ÷ոքր-ինչ բարելավելու ն Հրոսակների ճնչումից Հնարավորինս նրան աղաւ åաՀելու նåաւակով նա կարողացել էր ԹեՀրանից սւանալ այդ դյուղերի սար÷արասւության (վերակացության) իրավունքը, որի ղորությամբ աղդակիցների դործերը՝ դաւերը, ւուրքերի Հավաքումը ն այլն սկսեցին կաւարվել նրա միջոցով: Մելիք Սարդսի մաՀից Հեւո նույն իրավունքները Մողաֆֆերէդդին չաՀից ձեռք էր բերել նրա որդին՝ ԶՀանդիր բեկը՝ անձամբ դնալով ԹեՀրան:

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 11 (322), նոյեմբեր, 1952, էջ 51-ի ւողաւակը:

Նույնիսկ Մելիք Սարդսի ն ԶՀանդիր բեկի՝ սար÷արասւության իրավունք սւանալուց Հեւո էլ չարունակվում էին անվերջ կռիվներն ու սåանությունները: Նրանց երկուսի վրա էլ մաՀա÷որձեր էին կաւարվել. ԶՀանդիր բեկը երկու անդամ դնդակի վերք էր սւացել ն մաՀից Հրաչքով ÷րկվել: Այսուամենայնիվ, նա մի կերå կառավարել էր այդ մաՀալը՝ Հայերին քիչ թե չաւ åաչւåանելով խաների բռնություններից ու ՀարսւաՀարումներից: Ղարադաղի արյունարբու խաներին ինչ-որ չա÷ով չեղոքացնելու Համար իր ժամանակին չաւ ջանք էր թա÷ել Աւըրåաւականի նախկին թեմակալ առաջնորդ Սւե÷անոս եåիսկոåոս Մխիթարյանը, ն դա որոչ չա÷ով նրան Հաջողվել էր: Մեջլիսի ցրումից Հեւո Պարսկասւանում սկսված խառնաչ÷ոթությունները Ղարադաղում նոր ասåարեղ Հարթեցին ՌաՀիմ խանի ն յուրայինների Համար, որոնք դավառի անսաՀմանա÷ակ իչխանությամբ ւերերը դարձան: Բեյվան մաՀալի 9 Հայաբնակ դյուղերն անւանելի ճնչումների ենթարկվեցին, վերացվեց Հայ սար÷արասւ ունենալու նրանց իրավունքը: Խաները ղարադաղցի Հայերին նույնիսկ սåառնում էին կուորածով, եթե նրանց կովկասյան աղդակիցները վրացիների օրինակով ÷որձ անեն թա÷անցելու Պարսկասւան ն ղենքով Հանդես դալու երկրի միաåեւական կարդերի դեմ: 1908 թ. Հունիսի վերջերին խաների ղինված խմբերը Հարձակվեցին ու դրավեցին «Թումանյան» առնւրական ւանը åաւկանող Հայկական դյուղերը, Հեռացրին դրանց ընդՀանուր կառավարիչ Ալեքսան բեկին, աåա բռնադրավեցին մեծ քանակի ՀացաՀաւիկ1: 1908 թ. առաջին կեսի վերջավորությանն սկսվեց մի åաւմական չրջա÷ուլ, որի ընթացքում Հայությունը թե՛ Թուրքիայում, թե՛ Պարսկասւանում ն թե՛ Ռուսական կայսրության մեջ ներքաչվեց դլխաåւույւ իրադարձությունների Հորձանոււի մեջ: Ամեն ինչից երնում էր, որ Պարսկասւանի Հայերին առաջիկայում մեծ ÷որձություններ են սåասում:

Տե՛ս «Շե÷որ», ‹ 7, 28 սեåւեմբերի 1908:

Գ Լ ՈՒԽ ՏԱՍՆՅՈԹԵՐՈՐԴ

ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԱՅԵՐԸ

1908 թ. Հուլիսին Թուրքիայում ւեղի ունեցավ åեւական Հեղաչրջում ն իչխանությունն անցավ երիւթուրքական «իթթիՀադ վե թերաքքի» («Միություն ն առաջադիմություն») կուսակցության ձեռքը: Այդ իրադարձությունը ւարբեր Հեւնանքներ ունեցավ Օսմանյան կայսրության ժողովուրդների ճակաւադրի վրա, իսկ Հայ ժողովրդի Հաղարամյակների åաւմության մեջ բացեց ամենաողբերդական էջը:

ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽՕՐԵիՆ

19-րդ դարի 70-ական թվականների կեսերից Գերմանիայի ն Ավսւրո-Հունդարիայի միաåեւությունները Միջերկրական ծով իջնելու խնդիր էին դրել: Ավսւրո-դերմանական Հավակնություններն ուղղված էին, առաջին Հերթին, էդեյան ծովի խոչոր նավաՀանդիսւ Սալոնիկին: Այս նավաՀանդիսւը դրավելով՝ ավսւրո-դերմանացիները կաåաՀովեին իրենց ուղիղ ճանաåարՀը ավսւրիական åեւության մայրաքաղաք Վիեննայից մինչն Միջերկրական ծով, իսկ այնւեղից կարելի էր սåառնալիքի ւակ դնել Համաåաւասխանաբար բրիւանական ն ֆրանսիական աղդեցության դուի Եդիåւոսն ու Սիրիան, բրիւանական դաղութային կայսրության դոՀար Հնդկասւանը: Այս ծրադիրն իրականացնելու Համար ավսւրո-Հունդարացիներն այդ նույն ժամանակ Ռուսասւանի Հեւ åայմանավորվել էին, որ Օսմանյան կայսրության եվրոåական ւիրույթների բաժանման դեåքում Ավսւրո483

Հունդարիան, որåես Բալկաններում «առավել չաՀադրդռված åեւություն», կսւանա թուրքական երկու խոչոր նաՀանդ՝ Բոսնիան ու Հերցեդովինան, որոնք ընկած են Սալոնիկ ւանող ճանաåարՀին: 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական åաւերաղմից Հեւո Ավսւրո-Հունդարիան իրոք սւացավ այդ նաՀանդները, բայց առայժմ «ժամանակավորաåես կառավարելու Համար»1: Առաջ անցնելով ասենք, որ Հեւադայում, 1908 թ., օդւվելով երիւթուրքական Հեղա÷ոխությունից Հեւո Թուրքիայում սւեղծված անորոչ վիճակից, Ավսւրո-Հունդարիան դրավեց Բոսնիան ն Հերցեդովինան ն դրանք կայսրության մաս Հայւարարեց: Սակայն էդեյան ծով դուրս դալու Համար åեւք էր դրավել թուրքական նս մեկ ւիրույթ՝ Մակեդոնիան, ուր աåրում էին բալկանյան ւարբեր աղդեր՝ բուլղարներ, սերբեր, Հույներ, թուրքեր: Այդ ժողովուրդներից յուրաքանչյուրը ձդւում էր աåացուցել, որ միայն ինքն իրավունք ունի ւիրելու այդ երկրին: Այդ էր åաւճառը, որ Մակեդոնիայի Համար մչւական åայքար էր մղվում նրանց միջն: Մեծ ւերություններն իրենց չաՀերի Համար օդւվում էին այդ ւարաձայնություններից, նրանց ներքաչում առճակաւումների ոլորւ՝ Բալկաններում մչւական խառնակչության վիճակ սւեղծելով: Ավսւրո-Հունդարիայի կառավարությունը 1908 թ. Աբդուլ Համիդից սւացել էր կոնցեսիա՝ դեåի Սալոնիկ երկաթդիծ կառուցելու Համար, որով Մակեդոնիան ÷ասւորեն դրվելու էր այդ ւերության աղդեցության ւակ: Սակայն Ավսւրո-Հունդարիայի ն Գերմանիայի ձդւումների առջն մեծ արդելքներ էին կանդնած: Մեծ Բրիւանիան ն Ռուսասւանը, 1907 թ. կնքած Համաձայնադրով Հղորացած՝ նåաւակ դրեցին Մակեդոնիան իր երեք նավաՀանդիսւներով անջաւել Թուրքիայից, դրանով իսկ խոչընդուել նչված երկաթդծի կառուցումը: 1908 թ. Հունիսին Ռնելում Նիկոլայ ԱԱ-ի ն Մեծ Բրիւանիայի Տե՛ս Мельник, Республиканская Турция, изд. “Московский рабочий”, МоскваЛенинград, 1927, с. 8.

թադավոր էդուարդ ՄԱԱ-ի միջն ւեղի ունեցած Հանդիåման արդյունքում որոչում ընդունվեց՝ Հանձնարարել իրենց ղինված ուժերի չւաբներին՝ մչակել Մակեդոնիան Օսմանյան կայսրությունից օւարելու ռաղմական ծրադիր: Ըսւ որում՝ երկու կայսրությունները Մակեդոնիայի նկաւմամբ իրենց մւադրությունն արդարացնում էին Բեռլինի դաչնադրի 23-րդ Հոդվածը վկայակոչելով, այսինքն՝ Մակեդոնիան բարեկարդելու åաւճառաբանությամբ: Մակեդոնիայի անջաւումը Օսմանյան կայսրությունից ոչ միայն կՀարվածեր Գերմանիայի ձդւումներին, այլն ճանաåարՀ կբացեր Հեւադայում թուրքերին Օսմանյան կայսրության եվրոåական մասից արւաքսելու Համար: Այլ խոսքով՝ վւանդը Թուրքիայի Համար սուր կերåարանք էր առնում: Հոդեբանական ճիչւ այդ րոåեին երիւասարդ թուրքերն աՀա՛ լայնածավալ դործունեություն ծավալեցին Մակեդոնիայում: Նրանք արադացրին իրենց ծրադրային նåաւակների իրադործումը, այն է՝ կայսրության մեջ սւեղծել նոր վարչակարդ (ռեժիմ), որը կկարողանար արդելքներ Հարուցել երկրի բաժանման վւանդի առջն ընդՀանրաåես ն խա÷անել Մակեդոնիայում թուրքական ւերության դործերին օւարների միջամւությունը՝ մասնավորաåես: Եվ որåես օւար միջամւությունները խա÷անելու Հնար, որåես Թուրքիայի վրա կոււակված ամåերը Հեռացնելու Հիմնական միջոց, երիւթուրքերն առաջին դիրք մղեցին 1876 թ. սաՀմանադրության վերականդնման անՀրաժեչւությունը: Երիւթուրքական դրականությունն ու ղանաղան թերթերը մեծ ընդունելություն էին դւնում օսմանյան բանակի սåայության ու ղինվորների չրջանում: Դրանց մեջ արծարծվում էին սուլթանի արւաքին ն ներքին սխալ քաղաքականությանը վերաբերող Հարցեր, որոնց միջոցով դյուրընկալելի էր դառնում կայսրությունում սւեղծված իրավիճակը, այն է՝ Թուրքիան ÷ասւորեն վերածվել է եվրոåական երկրների կիսադաղութի: Աբդուլ Համիդի Հալածանքներից Հաղարավոր երիւթուրքեր արւասաՀման էին ÷ախել: կայսրության սաՀմաններից ներս թա÷անցող իրենց թերթերում ւåադրած Հոդվածներում նրանցից չաւերը օսմանյան ղինվորներին åաւմում էին Ֆրանսիա485

կան մեծ Հեղա÷ոխության, Ճաåոնիայում ւեղի ունեցած արմաւական բարե÷ոխումների չնորՀիվ Ռուսասւանի դեմ ճաåոնացիների ւարած Հաղթանակի, Ռուսասւանի 20 միլիոն մուսուլմանների՝ åեւական դումայում ունեցած ձայնի իրավունքի, Պարսկասւանում սաՀմանադրական չարժման, Մեծ Բրիւանիայի դաղութային ռեժիմի դեմ Հնդիկ ժողովրդի åայքարի, Ասիայի ղարթոնքի մասին ն այլն: Բարե÷ոխումների անՀրաժեչւության մասին Հայւարարություններով երիւթուրքերը թուրքական բանակի Հրամանաւարների մեծ մասին թեքել էին աղաւականության կողմը1: Մակեդոնիայի բոլոր երեք նաՀանդներում ղինվորների մեջ ծավալած քարողչության ընթացքում երիւթուրք դործիչները բացաւրում էին, որ եթե կ. Պոլսի իչխանությունները թեկուղ մի քիչ խելք ունենան, աåա սուլթանին կՀամողեն չոււա÷ույթ վերականդնել սաՀմանադրությունը, որը բոլորին, այդ թվում իրենց, Հնարավորություն կւար աչխաւելու Հօդոււ åեւության ն խանդարելու կայսրության անդամաՀաւմանը ձդւող ուժերին: Բանի դեռ ուչ չէ, աղդարարում էին երիւթուրքական չարժման åարադլուխները, åեւք է բուժել երկրի վերքերը, լուսավորել թուրք աղդաբնակչությանը, նրան Հասարակական կյանքի կոչել ն, այդåիսով, Թուրքիային վերադարձնել իր ինքնուրույն åեւական դոյությունը: Զէ՞ որ այդ բանը åաՀանջում է Հենց իր՝ սուլթանի չաՀը: Բայց դա Հնարավոր է այն ժամանակ միայն, եթե երկրում սաՀմանադրական իրավական կարդեր մւցվեն: Ամեն օր նորանոր ղորամասեր բացաՀայւորեն Համակրանք էին արւաՀայւում երիւթուրքերի քարողներին: Սւեղծվել էր մի դրություն, երբ Մակեդոնիայի թուրքական ղորքերի մեծ մասը 1908 թ. Հունիսի կեսերին արդեն մւա÷ոխ էր, ն միայն ÷ոքր առիթներ էին åեւք կրակը վառելու ն բորբոքելու Համար: 1908 թ. Հունիսի 24-ին Մակեդոնիայի Մանասթըր (Բիւոլ)

Տե՛ս «1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 15 քոոi1 1909.

քաղաքում, որը Փարիղից Հեւո երիւթուրքերի երկրորդ կենւրոնն էր դարձել, մի թուրք սåա աւրճանակով սåանում է իր դեներալին՝ Շեմսի ÷աչային ն ÷ախուսւի դիմում: Ձերբակալվում են նրա դործակից սåաները, որոնցից երեքին ղինվորական դաւարանը դաւաåարւում է աքսորի, իսկ մնացած 20 Հոդուն նույն դաւարանը աղաւում է՝ մեղադրանքի Համար բավարար Հիմքեր չունենալու åաւճառով: Շեմսի ÷աչայի սåանությունն իչխանությունները վերադրեցին երիւթուրքերի քարողչության Հաջողությանը, մյուս կողմից՝ Մակեդոնիայում ւեղակայված երրորդ ղորաբանակի Հրամանաւար Հիլմի ÷աչայի թուլությանը: Սուլթանի Հրամանով՝ վերջինս աղաւվեց åաչւոնից ն նրա ÷ոխարեն նչանակվեց իսմայիլ ÷աչան: Հունիսի 26-ին Մանասթըրի ւների åաւերին ÷ակցվեցին ւարբեր բովանդակության կոչեր: Դրանցից մեկով երիւթուրքերը åաՀանջում էին ձերբակալությունից անՀաåաղ աղաւել Շեմսի ÷աչայի սåանության դործով դաւաåարւված սåաներին, մյուսում կայսրության կառավարման Համակարդը Համարվում էր երկրի Համար կործանիչ ն առաջարկվում էր դա վերացնել որքան Հնարավոր է՝ չոււ: Երրորդ թռուցիկով երիւթուրքական ընդՀաւակյա կաղմակերåությունը սուլթանից åաՀանջում էր երկրին սաՀմանադրություն ւալ: Երիւասարդ թուրքերի ուժդին քարողչության Հեւնանքով նրանց Հակասուլթանական դիրքորոչումը թա÷անցեց Սալոնիկ, ն այսւեղ նույնåես Հուղումներ ւեղի ունեցան: Բաղաքի ղինվորական դåրոցը, որի ունկնդիրների ղդալի մասը երիւթուրքական դաղա÷արների կրող էր, դարձավ Հեղա÷ոխական դործի խմորման կենւրոնաւեղի: Բաղաքը եղավ նան Հենակեւ երիւթուրքական դաղա÷արների Հեւադա ծավալման1: Մակեդոնիայի Ռեսնե քաղաքում ւեղակայված ղորամասը Հունիսի վերջերին բացաՀայւորեն Հանդես եկավ կառավարու1

Տե՛ս «Աւեւաբեր» (կ. Պոլիս), ‹ 38, 19 սեåւեմբերի 1908 թ.:

թյան դեմ: Շարժման դլուխ անցավ քաղաքի թուրքական կայաղորի åեւ, ծադումով ալբանացի ԱՀմեդ Նիաղի բեյը1: Հուլիսի 3 (16)-ին խռովություն բարձրացնելով, նա անմիջաåես Հրաåարակեց ղինվորականությանը ն ժողովրդին ուղղված կոչ, ուր ասված էր. «Յանուն Ասւուծոյ ն ճչմարւութեան՝ աåսւամբութեան դրօչ կը բարձրացնեմ կառավարութեան ներկայ րէժիմի դեմ, կը åաՀանջեմ սաՀմանադրութեան վերաՀասւաւումը, որ ւայ երկրին աåաՀովութիւն եւ անդորրութիւն, որոնց չնորՀիւ միայն իմ երկիրը կը ղօրանայ եւ կը բարդաւաճի: կ'երդնում ոչ մէկ խւրութիւն չդնել ոչ ցեղի եւ ոչ կրօններու դէմ: իմ դրօչակիս վրայ դրուած է «Աղաւութիւն եւ ճչմարւութիւն»: կը յուսամ որ բոլոր օսմանցիները արժանի մեծ Համակրութեամբ åիւի ողջունեն այս չարժումը եւ åիւի åաչւåանեն այս իդէալը, որուն Համար ուխւած ենք կռուիլ»2: Նիյաղի բեյը ÷որձեց աåսւամբություն առաջ բերել ամբողջ ղինվորական օկրուդում, բայց Հաջողություն չունենալով ն åաւժից խուսա÷ելու Համար՝ Հեռացավ Ռեսնեից ն իր ՀամախոՀների Հեւ քաչվեց լեռները: իսկ Հուղումները չէին դադարում: Հուլիսի 8-ին Սալոնիկում սերեսյան բերդաåաՀ դնդի չորս երիւասարդ սåաներ, որոնք երիւթուրքական կուսակցության անդամ էին, սåանում են իրենց Հրամանաւար դնդաåեւին ն ÷ախուսւի դիմում: Մակեդոնիայի մի ուրիչ քաղաքում՝ Ուսկյուåում (Սկոåյե) ւեղակայված Հեւնակային դիվիղիայի Հրամանաւար դեներալ Խաււի ÷աչան, մի դնդաåեւի ն մի մայորի Հեւ, այդ օրերին անցնում է Ռեսնե ն միանում երիւթուրքական խռովարարներին: Նիյաղի բեյի դործակալները, չրջադայելով ամբողջ Մակեդոնիան, բնակիչներին քարողում էին, որ «երիւասարդ թուրքերի կուսակցության սկսած դործը սուրբ դործ է», որ իրենք 117.

Տե՛ս А. Д. Новичев, Турция. Краткая история, изд. “Наука”, Москва, 1965, с.

ՎաՀան Փա÷աղյան (կոմս), իմ յուչերը, Հաւ. Բ, Պէյրութ, 1952, էջ 26:

նåաւակ չունեն քանդել ու արյունով ողողել երկիրը, այլ դործելու են մւածված, սառնասրւորեն: Նրանցից մեկը Հավաքվածներին ասում էր. «Մենք ոչ կսåանենք ն ոչ էլ կբանւարկենք Աբդուլ Համիդին, բայց նրան դաՀընկեց կանենք ն կթողնենք, որ նա իր դիղած Հարսւությամբ աåրի կ. Պոլսում՝ իբրն մի արւոնյալ քաղաքացի ... Ամբողջ ղորքը մեղ Հեւ է, բացի թիկնաղորից, որի անդամներից ավելի քան 70-ը Աբդուլ Համիդից սւացել է բարձր ասւիճաններ: Մեղ Հակառակ են միայն չեյխ-ուլ-իսլամը՞ ն ուլեմաները՞՞, որովՀեւն նրանք թյուրիմացաբար կարծում են, թե åեւության ղեկը վերցնելուց Հեւո իրենց կղրկենք ամեն ինչից»1: Եվ որåեսղի Հանդսւացնեին իսլամ Հոդնորականությանը, նրանք արւաբերում էին իսլամական կրոնի սåասավորների դարավոր խոսքերը՝ «Որւեղ թուրն է, այնւեղ մեր Հավաւքն է»2: Շարժման ալիքն անցնում է Մանասթըր: Տեղի երիւթուրքական կոմիւեն վեց կեւից բաղկացած մի Հիչաւակադիր է Հանձնում åեւությունների՝ քաղաքում դործող Հյուåաւոսներին: Հիչաւակադրում նչվում էր, որ երիւթուրքական քաղաքական կաղմակերåությունների åայքարի առաջին ն դլխավոր նåաւակը 1876 թ. սաՀմանադրության վերականդնումն է ն դա երկրում ամբողջ ծավալով կիրառելը: Երկրորդ, սաՀմանադրական ռեժիմը åեւք է ծառայի կայսրության բոլոր ժողովուրդների բարօրությանը՝ առանց ցեղի ու կրոնի խւրության: Երրորդ, չարժումը խաղաղ բնույթ ունենալով, Հնարավորինս խուսա÷ելու է ուժ դործադրելուց ն եռանդուն միջոցներ է ձեռնարկելու դրան դիմելու միայն ամենածայրաՀեղ դեåքերում, այն ժամանակ, եթե անՀրաժեչւ կլինի åաւժել աղաւության կաւաղի թչնամիներին: Զորրորդ, խուսա÷ելով անւեղի արյունաՀեղությունից՝ կուսակցությունը միաժամանակ ւադնաåում է, ՞

Օսմանյան կայսրության մուսուլմանների կրոնաåեւը: իսլամ դիւնական կրոնավորներ: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. ‹ 2, վավ. 37 (թերթի կւրոն): Տե՛ս «1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 15 քոոi1 1909. ՞՞

որ, ինչåես նախկինում բաղմիցս եղել է, այս անդամ էլ կառավարությունն ընդՀարումներ առաջ կբերի մուսուլմանների ն քրիսւոնյաների միջն, որåեսղի åաւասխանաւվությունը դցի Հեղա÷ոխականների վրա: Հինդերորդ, կուսակցության Մանասթըրի բաժանմունքի ռաղմական կաղմակերåությունը որնէ Հարձակում չի ձեռնարկի չրջակա ոչ մուսուլմանական դյուղերի վրա, ընդՀակառակը՝ իր բոլոր Հնարավորություններով դրանք կåաչւåանի չեթեներից ն կքարողի Համերաչխություն ու եղբայրություն ժողովուրդների միջն: Վերջաåես, վեցերորդ, կուսակցությունն ամեն ինչ կանի, որåեսղի իր ծրադիրը Հայւնի դառնա ոչ միայն Թուրքիայի, այլն Եվրոåայի Հասարակայնությանը: Մակեդոնիայում չարժումն սåառնալի չա÷եր էր ընդունել, ն դա ղենքի ուժով ճնչելը դառնում էր ոչ իրական: Երիւթուրքերի կողմն էին արդեն անցել մակեդոնական ղորքի նչանավոր ղինվորական դործիչներ էնվեր բեյը (Հիլմի ÷աչայի նախկին թիկնաåաՀը), Հասան ՍալաՀէդդին ն Նուրի բեյերը: Բարձր Դուռը սրանց դիմեց Հեռադրով՝ Հորդորելով վերադառնալ իրենց åաչւոնաւեղիները՝ խոսւանալով ոչ միայն կաւարյալ ներում, այլն ասւիճանի բարձրացում: Սåաները, սակայն, կւրականաåես մերժեցին: Շարժման դլխավոր Հերոսները թաքնվում էին սարերում ն այնւեղից ղեկավարում խռովարարներին: Ավելին, սարերում աåասւանածները ոչ միայն իրենց դաղա÷արակիցներից, այլն բանակից ÷ախած ղինվորներից ու սåաներից սկսեցին Հաւուկ ղորք կաղմակերåել: Խռովարարների կողմն էին անցնում ամբողջ դումարւակներ՝ իրենց սåաներով: Հուլիսի 9-ի լույս 10-ի դիչերը Նիաղի բեյը 5 դումարւակով ն 20 թնդանոթով մւավ Մանասթըր1: Նրա Հեւ իր կողմնակիցներով դործում էր Զմյուռնիայի (իղմիր) բանակային չւաբի նախկին åեւ Սեալիդին բեյը, որն այժմ ղինվորական չարժման դլխավոր ղեկավարներից էր: Զորքը կենդանի բռնեց Օսման ÷աչային՝ այն դլխավոր անձին, որի վրա սուլթանը åարւակա1

Տե՛ս «Դրօչակ», ‹ 7 (195), Հուլիս, 1908, էջ 99:

նություն էր դրել ճնչել աåսւամբությունը: Նիաղիի կարդադրությամբ՝ նրան Հանեցին քաղաքից ն ուղարկեցին Ռեսնե: Մանասթըրն երիւթուրքերի ձեռքը անցավ: Զորքը ն նրան միացած մի քանի Հաղար ցուցարարները դուրս եկան ՀանրաՀավաքի, ուր Հայւարարվեց, որ այսուՀեւ Մանասթըրում դործելու է 1876 թ. սաՀմանադրությունը: Հայւարարությունն աղդարարվեց թնդանոթաձդությամբ: Ականաւես էին ոչ միայն բերդաåաՀ ղորքը, այլն Փոքր Ասիայից նոր ժամանած ղորամասեր: Թեåեւ վալին ն åաչւոնյաները մնացին իրենց ւեղերում, բայց բանւերից աղաւվեց Հաղարից ավելի կալանավոր: Բաղաքում Հասարակական կարդը չէր խախւվել, ն բռնության դեåքեր չէին դրանցվել: Նույն ժամանակ Սալոնիկը նս անցավ աåսւամբ ղորքի ձեռքը: Ամեն ինչից երնում էր, որ իչխանությունը սուլթանի ձեռքից դնում է: Հուլիսի 10-ի առավույան սուլթան Աբդուլ Համիդը նախարարների խորՀրդի կաղմի մեջ ÷ո÷ոխություններ կաւարեց. մեծ վեղիր Ֆերիդ ÷աչան արձակվեց åաչւոնից, ն նրա ÷ոխարեն նչանակվեց Սաիդ ÷աչան, դլխավոր չւաբի åեւ Ամեր Ռուչդի ÷աչան դարձավ ռաղմական նախարար, իսկ Շաքիր ÷աչան նչանակվեց դլխավոր չւաբի åեւ: Մնացած նախարարները մնացին իրենց åաչւոններում1: Մամուլը սուլթանի այդ քայլը Համարեց ղիջում երիւթուրքերին, քանի որ Սաիդ ÷աչան միջին դիծ åաՀող մարդ էր, որը կարող էր նան միջնորդ-Հաչւեցնողի դեր կաւարել Ելդըղ քեոչկի, երիւթուրքերի ու եվրոåական åեւությունների միջն: կ. Պոլսում չարունակում էին Հուղումնալի ւեղեկություններ սւանալ Մակեդոնիայից: Սուլթանը որոչեց ուժով ներդործել այնւեղի իրադարձությունների վրա: Մինչ այդ՝ սուլթանները կայսրության մեջ ծադած ամեն չարժում ճնչում էին ղորքի միջոցով, բայց այժմ ի՞նչ կարելի էր անել, երբ ինքը՝ ղորքը, չէր

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 151, 13 Հուլիսի 1908 թ.:

ուղում Հնաղանդվել իչխանություններին ն դնդակ արձակել սկսված չարժման դործիչների ու մասնակիցների դեմ: Վաչւ վաչւի Հեւնից չարունակում էին անցնել Հեղա÷ոխականների կողմը, ն ղորաåեւերն այլնս չէին կարողանում կարդի Հրավիրել ղինվորներին ն սåաներին: Շաւ չանցած Հայւնի դարձավ, որ նույնիսկ սուլթանի արքունիքում խաղաղ չէ. ալբանացիներից կաղմված թիկնաղորը Հրաժարվել էր այլնս åաչւåանել Աբդուլ Համիդին: Նույն օրը ալբանացիների åարադլուխների՝ Ֆերիջովիչում ւեղի ունեցող ժողովը սուլթանին Հեռադիր ուղարկեց՝ åաՀանջելով վերականդնել միդՀաւյան սաՀմանադրությունը: Թիկնաղորի անսåասելի արարքը ճնչիչ ւåավորություն դործեց սուլթանի վրա: իրար Հաջորդող լուրերից որնէ մեկը Հուսադրող չէր: Լուր սւացվեց, որ օրըսւօրե աճող սåառնալից անցքերի առիթով՝ կրեւե կղղու ա÷երում ծովակալ Ֆուլւոնի Հրամանաւարության ւակ դւնվող բրիւանական միջերկրածովյան նավաւորմի կաղմից առանձնացվել է երկու Հածանավ ն ուղարկվել Դարդանելի ա÷երը՝ Հրաման ունենալով Հարկ եղած դեåքում մւնել նեղուց ն åաչւåանել կ. Պոլսում դւնվող բրիւանական Հåաւակների չաՀերը: Բայց դա բոլորը չէր: Հուլիսի 10-ի կեսօրին ւեղեկություն սւացվեց, թե ղորաåեւերը խորՀրդակցում են սուլթանի կրւսեր եղբայր, օրինական դաՀաժառանդ Ռեչադ իչխանի Հեւ: 1844 թ. ծնված Ռեչադը չրջաåաւում ուներ Հեռաւես ու եռանդուն, աղաւամիւ ու ՀամախոՀական մարդու Համարում, ն այդ բոլոր Հաւկանիչներով նա դրավել էր չաւերի Համակրանքը: Բայց Աբդուլ Համիդը դաՀաժառանդ էր Համարում իր սիրելի որդի ԲուրՀանէդդինին, որը դաՀի թեկնածուների չարքում միայն 14-րդ ւեղն էր դրավում: Նա այդ ժամանակ 23 ւարեկան էր, Հայւնի էր ծայրաՀեղ Հեւադիմական Հայացքներով ն բնավորության անւանելի դծերով, որոնց åաւճառով Հեղինակություն չէր վայելում åեւական բարձր åաչւոնյաների ն ղինվորականության չրջաններում: Անդամ արքունիքում որնէ մեկը չէր ուղում նրան դաՀաժառանդ ւեսնել: Այդքանից Հեւո էլ Հայրը վճռել էր սåասել իրադարձու492

թյունների ելքին. եթե աåսւամբների կողմից իրեն դաՀընկեց անելու վւանդն իրական կերåարանք սւանար, ինքը կՀրաժարվեր դաՀից ն դա կՀանձներ որդուն: Այս ճակաւադրական åաՀին վայրկյան եղավ, երբ Աբդուլ Համիդը åաւրասւ էր դաՀից Հրաժարվելու, որåեսղի ÷րկի սւեղծված դրությունը, բայց Սաիդ ÷աչան վճռականաåես Հայւարարեց սուլթանին, որ այդåիսի åայմաններում ինքն անմիջաåես Հրաժարական կւա: - Այդ åարադայում ի՞նչ åեւք է անել,- Հարցրել էր սուլթանն անվճռաբար: - Պեւք է սաՀմանադրություն ւալ ժողովրդին,- Հանդիսւ åաւասխանել էր մեծ վեղիրը: Սուլթանի վրա աղդել էր նան չեյխ-ուլ-իսլամի նախաղդուչացումը՝ մուսուլման ղինվորներին չարձակել մուսուլման ժողովրդի վրա: Նախարարների խորՀրդի կաղմում ÷ո÷ոխությունները դեռ չավարւած՝ կ. Պոլսում լուր սւացվեց, որ Սալոնիկի կենւրոնական Հրաåարակում սկսվել ու չարունակվում է մի մեծ ՀանրաՀավաք: Մեկը մյուսին Հաջորդած Հռեւորները երիւասարդ թուրքեր էին՝ քաղաքացիներ ն ղինվորականներ, որոնք ղանաղան լեղուներով ճառեր էին արւասանում, ժողովրդին Հրավիրում աջակցություն ցույց ւալու երկրում սաՀմանադրական կարդերի Հասւաւման Համար մղվող åայքարին: ՀանրաՀավաքը Հսկող ոսւիկաններն ու ժանդարմները անւարբեր դիւում էին, թե Հրաåարակում ինչ է կաւարվում: Երիւթուրքերի չարժման ընդլայնման մասին նույն օրը ւեղեկություններ սւացվեցին նան Ուսկյուåից, Բյո÷րյուլյուից, իչւրիբից ն Սերեսից: Սալոնիկի վիլայեթի Գնդելի քաղաքում իչխանությունն իրենց ձեռքն էին վերցրել երիւթուրք ղինվորական ավադ åաչւոնյաները, որոնք դայմադամին, վարչական խորՀրդի անդամներին ու ժանդարմական վաչւի Հրամանաւարին կոնյակ Հյուրասիրելով, սւիåել էին երդում ւալ, որ Հավաւարիմ են մնալու իրենց ծրադրին1: Ուսկյուåում աåսւամբած

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 151, 13 Հուլիսի 1908 թ.:

թուրքական ղորքը åաչւոնանկ էր արել այնւեղ ւեղակայված դիվիղիայի Հրամանաւարին ն նրա ւեղն ընւրել երիւթուրք ղինվորականի, որի Հրամանով ղորքը դրավել էր կառավարչական բոլոր չինությունները: կոսովոյի վալին նս Հարել էր երիւթուրքական չարժմանը: Թուրք աåսւամբ ղինվորներն սåանել էին սանջակներից մեկի ղինվորական Հրամանաւարին, որը Հրաժարվել էր ընդունել երիւթուրքերի Համադործակցության առաջարկը: Նույն åաւճառով սåանվել էր նան Ելասսոնի դայմադամը: Սåանված Շեմսի ÷աչայի ÷եսան, որին Հանձնված էր Մանասթըրի ղորքի Հրամանաւարությունը, չկարողացավ սւանձնել իր åաչւոնը, քանի որ Հեղա÷ոխական չարժումը ղորքի մեջ ղարդանում էր ժամ առ ժամ1: Զինվորական åաՀակախմբերը սåաների դլխավորությամբ åււելով քաղաքում ն չրջականերում՝ մուսուլման բնակչությանը թռուցիկներ էին բաժանում: Երիւթուրքական կոմիւեի առաջարկությամբ՝ թռուցիկները կարդում էին նան քրիսւոնյա ն Հրեա Համայնքների ներկայացուցիչները: Օսմանյան կայսրության երկրորդ մայրաքաղաքը Համարվող Ադրիանաåոլսում (էդիրնե) ւեղակայված բանակը, որը չա÷աղանց թչնամաբար էր ւրամադրված սուլթան Աբդուլ Համիդի նկաւմամբ, դաՀից նրա անՀաåաղ Հրաժարականը åաՀանջեց: Հուլիսի 10-ի երեկոյան, եվրոåական դավառներում դւնվող ղորքերի Հրամանաւարները Համաւեղ Հայւարարեցին, որ իրենք կաղմ ու åաւրասւ սåասելու են մինչն խորՀրդարանի դումարումը: Սկսված չարժումը, բանակից Հեւո, արձադանք դւավ Բալկանների ոչ թուրք ժողովուրդների մու: Հույներն ու սերբերն ասւիճանաբար միանում էին երիւթուրքերին: Օդոււ քաղելով սւեղծված åաՀից՝ ալբանացի åարադլուխները, Հավաքվելով ժողովի, åաՀանջեցին åաչւոնանկ անել իրենց Համար ոչ ցանկալի դայմադամներին ն մութասերիֆներին: Բուլղարներն առայժմ թերաՀավաւությամբ սåասում էին թե դեåի ո՛ւր են ծավալվելու դեåքերը:

Տե՛ս "Красный архив”, т. 6 (43), Госиздат, Москва-Ленинград, 1931, с. 3-21.

Դիվանադիւական չրջաններում դեռ վաղաժամ էին Համարում լուրջ նչանակություն ւալ սկսված իրադարձություններին: Եվրոåական åեւությունները ւարբեր վերաբերմունք ունեին Մակեդոնիայի բոլոր երեք վիլայեթներում ծավալվող դեåքերի նկաւմամբ: Գերմանիան ն Ավսւրո-Հունդարիան սուլթանին օդնելու Համար սåառնում էին ղորք ուղարկել աåսւամբների դեմ: Ֆրանսիայի ն Մեծ Բրիւանիայի կառավարությունները դւնում էին, որ միջամւելու Հիմք չկա, ն դա åաւճառաբանում էին նրանով, որ եթե Մակեդոնիայում ւեղակայված թուրքական բանակը, ժողովրդի Համաձայնությամբ, ÷ոխի կայսրության կառավարման ձնը, աåա դա բանակի, ժողովրդի ն սուլթանի դործն է: Արւաքին որնէ միջամւություն կարելի կլինի արդարացնել միայն այն åարադայում, եթե աåսւամբներն սկսեն կողոåւել ն բռնություններ դործադրել: Ֆրանսիայի արւդործնախարարը Հիչեցնում էր, որ աåսւամբները բոլորովին նåաւակ չունեն մակեդոնական որնէ վիլայեթ անջաւել Թուրքիայից, ուսւի թե՛ Ավսւրո-Հունդարիան ն թե՛ Գերմանիան որնէ Հիմք չունեն խառնվելու Օսմանյան կայսրության ներքին դործերին: Սակայն դերմանական ն ավսւրո-Հունդարական իչխանությունները չարունակում էին մեծաåես անՀանդսւանալ դեåքերի ղարդացման անորոչությունից: Սաիդ ÷աչայի առաջարկից Հեւո նախարարների խորՀրդի նչված նիսւում åառակւում առաջացավ: Պեւության բարձրասւիճան åաչւոնյաների մի մասը սուլթանին խորՀուրդ էր ւալիս ղիջումներ անել ն անմիջաåես Հանդես դալ բարենորոդումների խոսւումներով, մյուս մասն, ընդՀակառակը, åնդում էր, որ աåսւամբությունը åեւք է խեղդել արյան մեջ: Նախարարների խորՀրդի երկրորդ (ն վերջին) նիսւն սկսվեց Հուլիսի 10-ի ցերեկվա ժամը 3-ին: Ծավալված բուռն վիճաբանություններն ամբողջ դիչեր չարունակվեցին: Աåսւամբությունը ուժով ճնչելու կողմնակիցները, ի վերջո, սւիåված էին ղիջումների դնալ, քանի որ լուր Հասավ, թե 2-րդ ն 3-րդ ղորաբանակները կայսրության եվրոåական մասից åաւրասւվում են արչավել մայրաքաղաքի վրա, որը åաչւåանվելու Հնարավորություն չուներ:

Նիսւը ավարւին էր մուենում առավույան, երբ նրա բոլոր մասնակիցները Հանդեցին միաւեսակ եղրակացության. քանի որ կ. Պոլիսն արդեն կորցրել է մակեդոնական վիլայեթների վրա ունեցած իր իչխանությունը, ուսւի åեւք է սուլթանին խորՀուրդ ւալ երկրում բարենորոդումներ մւցնել: Թե ինչåիսի՞ արադությամբ Աբդուլ Համիդը ւանուլ ւվեց, կարելի է դաւել նան այն բանից, որ Մակեդոնիայի դլխավոր ւեսուչ Հիլմի ÷աչան, դրությունն անՀուսալի դւնելով, Հեռադրել էր նրան՝ խնդրելով ընդունել իր Հրաժարականը: Նույնիսկ այս åայմաններում՝ Աբդուլ Համիդը, Հարձակվելով նախարարների վրա, նրանց բոլորին դավաճաններ անվանեց: Բայց նրանցից մեկը Համարձակություն ունեցավ Հրաåարակելու Հենց նոր սւացած ւեղեկությունը, թե սուլթանի՝ Փոքր Ասիայից կանչած, վսւաՀելի Համարված ղորքը, որը åեւք է Մակեդոնիա դնար՝ ճնչելու աåսւամբությունը, ցուցաբերում է անվճռականություն, ն բացառված չէ, որ աåսւամբների կողմը կանցնի: Միայն դրանից Հեւո, վերջաåես, սուլթանն ընկրկեց: Վճռորոչ եղավ նան այն լուրը, թե բանակն արդեն չարժվում է կ. Պոլսի վրա: Եվ ւեղի ունեցավ անսåասելին: «Հիվանդ մարդը» Հանկարծ սկսեց կենդանության նչաններ ցույց ւալ, ÷ա÷ադ Հայւնել, որ կամենում է եվրոåական աղդերի նման աåրել: Այդ åաՀը 1908 թ. (իսլամական ւոմարով՝ 1324 թ.) Հուլիսի 10-ի ուչ երեկոյան էր1:

Թուրքական Հեղա÷ոխության նախաåաւրասւման ն իրականացման մասին մանրամասն ւե՛ս “Красный архив”, т. 6 (43), 1930, с. 3-54, т. 1 (44), 1931, с. 3-39, т. 2 (45), 1931, с. 27-52:

ՀԱՂԹԱՆԱկ

1908 թ. Հուլիսի 12 (25)-ի առավույան, թերթերի Հասարակ լուրերի կողքին, սուլթանը Հրաւարակման էր Հանձնել թերի ու անորոչ մի երկւող, որը ծանուցում էր, թե ինքը [Հուլիսի 11-ին] կայսերական Հրաման է արձակել 1878 թ. խա÷անված օսմանյան խորՀրդարանը նորից դումարելու մասին: Դա նան նչանակում էր, որ վերականդնվում է 1876 թ. դեկւեմբերի 23-ին Հռչակված միդՀաւյան սաՀմանադրությունը: Թեն սաՀմանադրությունը åաչւոնաåես ոչնչացված չէր, թեն մինչ այդ դեռ Հիչվում էր օրենքների մեջ, բայց իրականում մեռած էր կյանքի Համար: Հեւադա օրերին վերաՀրաւարակվեցին 1876 թ. սաՀմանադրության չարադրանքը, այն իրադեն (կարդադրությունը), որով Աբդուլ Համիդն այդ թվականին Հայւարարել էր սաՀմանադրությունը, ն այն Հրովարւակը, որ այդ ժամանակ Հրաւարակվել էր ՄիդՀաւ ÷աչայի սւորադրությամբ: ՍաՀմանադրությունը վերականդնվում էր առանց որնէ ÷ո÷ոխության: Թերթերի էջերում Հուլիսի 11-ի առավույան երնացած վերոՀիչյալ լուրը մեկ-երկու ժամ Հեւո ւարածվեց ժողովրդի մեջ՝ դրդռելով ղանդվածների մւքերը: Մի քանի ժամ անց մի Հսկա բաղմություն չարժվեց դեåի սուլթանի åալաւ՝ իր Հավաւարմությունը Հայւնելու նրան: Ժողովուրդը մնաց åալաւի առջն ամբողջ դիչերը՝ կայսեր «երեսը ւեսնելու ÷ա÷ադով»: Աբդուլ Համիդը բարեՀաճեց դիչերվա ժամը 5-ին Հայւնվել åաւուՀանի մու ն Հարցրեց ամբոխին, թե ինչո՞ւ է Հավաքվել: Ամբոխը Հեւնյալ Հայւարարությունն արեց. «Մենք միայն ու միայն Ձեր կայսերական առողջությանը ÷ա÷ադող ենք: Երեսուներկու ւարիներից ի վեր մի քանի վաւ անձինք Ձեր կայսերական դեմքը մեղ ցույց չւվին: Մեծաåես ցանկանում էինք Ձեղ ւեսնել: Շաւ չնորՀակալ ենք՝ Հիմա ւեսանք: կեցցե՛ վեՀ. սուլթանը, կեցցե՛ վեՀ. սուլթանը»: Սուլթանը åաւասխանեց. «Զավակնե՛րս, ԳաՀակալությանս սկղբից ի վեր աչխաւել եմ Հայրենիքիս

երջանկության ու ÷րկության Համար: Ամենամեծ ÷ա÷ադս Հåաւակներիս երջանիկ ւեսնելն է, որոնց բնավ չեմ ւարբերում իմ ղավակներից: Դրա արդար վկան Ասւվածն է: ՎսւաՀ եղե՛ք՝ ձեր երջանկության Համար ամեն բան åիւի անեմ: Սրանից Հեւո ձեր աåադան աåաՀովված է: Ձեր սւացած աղաւությամբ աåրեցե՛ք եղբայրաբար: Ձեր ցույց ւված Հավաւարմությունից ու երախւադիւությունից դոՀ մնացի: Վերադարձե՛ք ձեր ւները ն Հանդիսւ եղե՛ք»1: Լսելով սուլթանի այս խոսքերը՝ ամբոխն օդը թնդացրեց «կեցցե՛»-ներով ն ցրվեց: ինչåես աչխաւության Համաåաւասխան ւեղում ցույց ենք ւվել, երիւթուրքական Հեղա÷ոխության նախօրյակին, չարժման ուժերը Հեւաåնդում էին ւարբեր ծրադրեր, ւարբեր կերå էին åաւկերացնում դալիք Հեղաչրջման նåաւակներն ու խնդիրները: Այդ ուժերի միջն åարղ ու որոչակի դրսնորվել էին խոր Հակասություններ, որոնք դլխավորաåես արւաՀայւվում էին սուլթանի ն սուլթանական կարդերի åաՀåանման կամ վերացման Հարցերի չուրջ: Բայց քանի որ Հեղաչրջումն անմիջականորեն իրականացրել էր երիւթուրքերի աջ թնը՝ իթթիՀադը, աåա, ըսւ վերջինիս ծրադրի, Աբդուլ Համիդը åեւք է մնար սուլթանական դաՀի վրա: Սուլթան Աբդուլ Համիդի Հուլիսի 11-ի Հրամանադիրը վկայում էր, որ երիւթուրքերի չարժման դլխավոր նåաւակը՝ խորՀրդարանի վերսւին դումարումը ն սաՀմանադրության վերականդնումն իրադործված է, ուսւի, ըսւ իթթիՀադի կոմիւեի, նրան դաՀաղրկելը միանդամայն ավելորդ էր դարձել: իչխանության դալուց Հեւո իթթիՀադ կուսակցության Համար օրվա սւիåողական åաՀանջ էր դարձել՝ երկրի բոլոր կողմերում նորանոր դիրքեր դրավել Հասարակական ն վարչական բնա«Արեւ ելք», ‹ 6849, 15 Հուլիսի 1908 թ.: Մի ուրիչ աղբյուրում Հին Զարադործի այդ ելույթն այսåես է ներկայացված. «իմ ղավակնե՛ր, ես միչւ եղել եմ սաՀմանադրական: Եվ եթե սաՀմանադրությունն ուչացել է, դրանում մեղավոր են ինձ չրջաåաւող խորՀրդականները...» (Տե՛ս В. А. Гурко-Кряжин, История революции в Турции, Москва, 1923, с. 32):

դավառներում, այդ դիրքերն ամրացնել աղդաբնակչության այն ւարրերի ձեռքին, որոնք իրենց Հասարակական-քաղաքական որåիսությամբ ընդունակ ն վսւաՀելի էին՝ Հանդիսանալու Թուրքիայի նոր վարչակարդի կրողը, դարբնողն ու åաչւåանը: Ըսւ որում՝ իթթիՀադը սուլթանին դաՀին թողեց իր բոլոր առանձնաչնորՀումներով, արւոնություններով ու անձեռնմխելիության սւորոդելիներով Հանդերձ՞: Բացառություն էր åալաւական թիկնաåաՀների թիվը, որը 390-ից իջեցվեց 30 Հոդու1: Սկղբում երիւթուրքական կոմիւեն åաՀանջ ուներ դաՀընկեց անել սուլթանին, բայց դնալով այդ Հարցը դուրս եկավ դրա ծրադրից: ինչո՞ւ դաՀընկեց անենք Աբդուլ Համիդին, ասում էին նրանք: Նրա Համա՞ր, որ նա թչնամի է եղել սաՀմանադրությանը: Բայց այժմ նա կաւարում է մեր բոլոր åաՀանջները: Մեր åաՀանջով նա åաչւոններից Հեռացրեց նույնիսկ իր ամենասիրելի մարդկանց: Այդքանից Հեւո Աբդուլ Համիդի դեմ ուղղված դործողությունները ոչնչով åաւճառաբանված ու արդարացված չեն: իթթիՀադականները նան åաւճառաբանում էին, որ իրենց կուսակցությանը Համակրող կաղմակերåված ղորքից ն միջին դասակարդից դուրս կա ժողովրդի աՀադին ւդեւ ու մոլեռանդ մեծամասնություն, որն Աբդուլ Համիդի անձի մեջ ւեսնում է կրոնաåեւ-խալիֆին՝ սրբին ու անձեռնա՞

Զնայած սուլթան Աբդուլ Համիդն աåրում էր մեկուսի ն միաåաղաղ կյանքով, այնուամենայնիվ, նրա åալաւի åաՀåանման Համար վիթխարի դումարներ էին ծախսվում: Ելդըղ քեոչկի åալաւական անձնակաղմը Հաչվվում էր մի քանի Հաղար Հոդի: Դրանց թվում կար 30 սենեկաåեւ, 30 դեներալ-ՀամՀարղ, 50 ՀերթաåաՀ-ՀամՀարղ, 100 քարւուղար, 30 մուսաՀիբ (սուլթանի ւխուր åաՀերին նրան ղվարճացնող), 50 արարողաåեւ, 60 բժիչկ, 30 դեղադործ, խոչոր կենդանիների 50 որսորդ, թռչունների 30 որսորդ, 20 ղայֆեջի (սուրճ åաւրասւող ն սուլթանին մաւուցող), 50 դրադարանավար, 20 թարդմանիչ, 1000 սåասավոր, 400 խոՀարար, 400 մաւուցող, 400 երաժիչւ, դերասան, երդիչ, ակրոբաւ, Հարեմի 300 ներքինի-վերաՀսկիչ, 50 վարսավիր՝ ծառայողների Համար, 50 դեկորաւոր ն այլն: Նչենք նան, որ օսմանցի յուրաքանչյուր սուլթանի Հարեմում կար 1000-ից մինչն 2000 կին (ւե՛ս А. В. Мезиер, Турция, С.-Петербург, 1907, с. 64): Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 34, 22 օդոսւոսի 1908, էջ 613:

մխելիին: Այդ մեծամասնությունն աՀալից ւարր է ն չåեւք է նրան դրդռել: Թե ո՛ր արժանիքների Համար էին երիւթուրքերը սուլթանին թողնում դաՀի վրա, այդ մասին մի քանի օր անց՝ Հուլիսի 24-ին, իթթիՀադի կոմիւեն Հանդես եկավ Հայւարարությամբ, ուր ասված էր. «Օսմանեան «Առաջադիմություն ն միություն» ընկերութիւնը մեր աղդին սաՀմանադրական վարչութիւն արժանացնելու Համար չխնայեց åէւք եղած ջանքերը: ՎեՀ. կայսրն ալ, դնաՀաւելով սույն նåաւակի սրբութիւնը եւ նուիրականութիւնը՝ բարեՀաճեց Հրամայել, որ ծանուցուի այն մասին, որ աղդն արժանացել է ՍաՀմանադրական օրէնքին ու աղաւութեանը: կայսերական այս Հրամանը մեր ամբողջ Հայրենիքը երջանկութեան մի åարւէղի վերածեց, բոլոր օսմանցիներու սրւերը լեցուց ցնծութեամբ եւ բոլորին երախւաåարւ ձդեց: ... Մենք կը մաղթենք, որ մեր ՎեՀ. կայսեր Հանդէå ունեցած յարդանքն ու Հաւաւարմութիւնը անվթար մնայ»1: Երիւթուրքերը դւնում էին, որ սուլթանն իր իրավասության ւակ ունի այն բոլոր միջոցները, որոնցով նա կարող է միանդամայն խաղաղ կերåով վարչական Հին եղանակից անցում կաւարել նորին, ն որ այդ ճանաåարՀը ամենաարժանաåաւիվը կլինի մի միաåեւի Համար, որը նան բոլոր մուսուլմանների դերադույն Հոդնոր åեւն է՝ խալիֆը: Այդ ւեսակեւին էր ոչ միայն իթթիՀադը, այլն Աբդուլ Համիդի քրոջ որդի ՍաբաՀէդդին իչխանը, որը 1908 թ. Հուլիսի 14ին “Matin” («Մաթեն») թերթում լույս ընծայած իր Հոդվածում այդ Հարցում լիովին Համերաչխվել էր ԱՀմեդ Ռիղայի Հեւ: Այսåիսով, բռնավորների առաջինն ու åարադլուխը դիվանադիւական ճարåիկ ղդեսւավորումով ասիական բռնակալից «ամենայն անկեղծությամբ» սւանձնել էր սաՀմանադրական թադավորի դեր: Զմոռանանք սակայն, որ Աբդուլ Համիդի դիմացիններն էլ ճիչւ նույնåիսի «անկեղծությամբ» ցույց էին ւալիս, թե իրենք կաւարյալ վսւաՀությամբ Հավաւում են նրա անկեղծությանը...

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 2, վավ. 36, թ. 3:

1876 թ. սաՀմանադրությունը վերականդնելով՝ Աբդուլ Համիդը ն իթթիՀադը միանդամից երկու նåաւակի Հասան. մի կողմից, նրանք երկար ժամանակով կանդնեցրին երկրում մեծ ծավալներ ընդունած սոցիալական ն աղդային-աղաւադրական չարժումները, մյուս կողմից՝ քաղաքական բեմի վրա քաչելով թուրքական Հասարակության աղդայնաåես ւրամադրված խավերին՝ նրանք ÷ակում էին եվրոåական åեւությունների՝ թուրքական դործերին միջամւելու ճանաåարՀը: Հուլիսի 12-ին ն 13-ին եվրոåական վեց մեծ åեւությունների կ. Պոլսի դեսåանները ներկայացան մեծ վեղիր Սաիդ ÷աչային ն իրենց Հարդանքը մաւուցեցին նրա կառավարությանը: Թուրքական Հեղա÷ոխությունը կաւարվեց Համարյա անարյուն: ԶոՀերի թիվը չնչին էր՝ Մակեդոնիայում արձանադրվել էր ոսւիկանական մի կոմիսարի ն մի դայմադամի սåանությունը. Սալոնիկում, ղինվորական կոմիւեի Հրամանով, Հրացանի էին բռնվել երեք լրւես ն երկու սåա: Միայն այսքանը: Ուրիչ ղոՀեր չկային: Աåսւամբները ձերբակալել էին ընդամենը մի քանի բարձրասւիճան ղինվորականների: Դրանց թվում էին Հուլիսի 9-ին մայոր Նիաղիի ձեռքով ձերբակալված Օսման ÷աչան, Ուսկյուåում ձերբակալված Հուսեյն Ռեմղի ÷աչան, որը չէր ցանկացել չարժմանը միանալ ն ÷որձել էր Հեռանալ Սալոնիկ: Ուսկյուåի դիվիղիայի Հրամանաւար դեներալ Հաջի ÷աչան իր դործընկերոջ ձերբակալությանը խոՀեմաբար չէր միջամւել: Որո՞նք էին երիւթուրքերի արադ (ընդամենը մի քանի օրում) Հաղթանակի Հիմնական åաւճառները: 1) Երբ 19-րդ դարի 90-ական թվականներին Մակեդոնիայում ն Հայասւանում սկսվել էին Հակասուլթանական Հուղումները, Թուրքիայի մուսուլմանների մու Համողմունք էր սւեղծվել, թե Եվրոåան կամենում է կայսրության թուրքերին ղոՀաբերել քրիսւոնյաներին: Հենց դա էր եղել Հայկական կուորածների դլխավոր åաւճառներից մեկը: Նույն կարծիքը թուրքական Հեղա÷ոխության նախօրյակին ւարածված էր Մակեդոնիայի մուսուլմանների մեջ: Մակեդոնիայում քրիսւոնյաների թչվառության մասին չաւ էին խոսում ն դրում Եվրոåայում,

մոռանալով երբեմն, որ իսլամ ներքնախավերը նույնåես արժանի են ուչադրության ն նրանց ւնւեսական ու քաղաքական դրությունը բնավ նախանձելի չէ: Շաւ Հաճախ էլ եվրոåացիները մոռանում էին, որ թուրքերը ւիրաåեւող ժողովուրդ են ն թույլ չեն ւա իրենց անåաւիժ կերåով վիրավորանք Հասցնել՝ կայսրությունն անվանելով «Հիվանդ մարդ» ն այլն: Երիւթուրքական չարժումը Մակեդոնիայում լայն ծավալ ընդունեց նան այդ Հայացքների աղդեցության ւակ: Դա Մակեդոնիայի թուրք բնակչության լայն չրջանների Հակաղդեցությունն էր եվրոåական միջամւության դեմ: Եվ չարժումը կարողացավ իր Հեւ ւանել ղորքը ն åաչւոնյաներին, թուրք քաղաքաբնակներին ն դյուղացիներին: 2) Շարժման սկղբում ամենալուրջ Հարցերից մեկն այն էր, որ եթե մուսուլմանները ղենք վերցնեն սուլթանական կարդերի դեմ, արդյո՞ք քրիսւոնյաները կմիանան նրանց: իրադարձությունների ղարդացման ընթացքում վերջիններս սաւար կանդնեցին մուսուլմաններին, կանդնեցին աåսւամբած ղորքի կողքին: Դրա åաւճառն այն էր, որ Մակեդոնիայի քրիսւոնյա բնակչությունն ավելի չաւ աՀաբեկված էր սե÷ական Հրոսակախմբերից, քան թուրքական վարչությունից: Զեւաները, որոնք ժամանակին կաղմակերåվել էին թուրք ճնչողներից իրենց աղդության մարդկանց ն իրենց կրոնը åաչւåանելու Համար, դարձել էին ավաղակախմբեր ն կողոåւում էին անխւիր՝ թե՛ Հավաւակիցներին ն թե՛ օւարներին: իրենց աչխաւանքով աåրող բուլղարները, սերբերը ն Հույները կաջակցեին յուրաքանչյուր ուժի, որն իրենց կաղաւեր ավաղակախմբերի ՀարսւաՀարումներից: Այդ Հանդամանքով էր դերաղանցաåես բացաւրվում, թե ինչու երիւթուրքերը մեծ Համակրություն էին վայելում Մակեդոնիայի թե՛ քրիսւոնյա ն թե՛ իսլամ բնակչության մեջ: 3) Մակեդոնիայի մուսուլման դյուղացիները թեն ավելի քիչ էին վնասվում քրիսւոնեական Հրոսակախմբերից, քան քրիսւոնյա բնակիչները, բայց ւանջվում էին երկարաւն, կամայականորեն ձդձդվող ղինվորական ծառայությունից ն այդ åաւճառով կողմնակից էին Հաչւության դնալու քրիսւոնյաների Հեւ:

4) Շարժման դլխավոր ուժերից մեկը սåայությունն էր: Սրանց աղդային Հåարւությունը մեծաåես վիրավորված էր թուրքական դործերին եվրոåացիների անընդՀաւ միջամւության åաւճառով: Բավական էր, որ մի եվրոåացի åաչւոնյա դանդաւվեր թուրք åաչւոնյայից կամ սåայից, վերջիններս, ինչåիսի åաչւոն էլ դրաված լինեին, Հեչւությամբ արձակվում էին ն ուղարկվում աքսոր՝ Տրիåոլիս կամ Փոքր Ասիա: Հավելենք նան, որ եթե չարժումը քաղաքացիական լիներ, աåա, անչուչւ, կճնչվեր ղորքի կողմից, ինչåես եղավ ռուսական Հեղա÷ոխության դեåքում: Բայց թուրքական Հեղա÷ոխության առաջնորդը Հենց ղորքն էր: Զինվորական Հեղա÷ոխությունը ճնչելը բավական դժվար դործ է, թեåեւն, ինչåես նչվեց, սուլթանն անՀաջող ÷որձ արեց Մակեդոնիայում եղած աåսւամբ ղորամասերի դեմ ուղարկել ÷ոքրասիական վիլայեթներից բերած ղորքերը: 5) Սåաների ն ղինվորների միջն սւեղծվել էր բացառիկ Համերաչխություն, Հանդամանք, որի չնորՀիվ ընդամենը մի քանի օրում Նիաղի բեյի չուրջը Հսկայական ղինվորական ուժ էր Համախմբվել: 6) Հանդամանքներն այնåես դասավորվեցին, որ Հուղումների կենւրոնաւեղին ո՛չ կ. Պոլիսը ն ո՛չ էլ դրա չրջանները եղան: Ներդործական դերակաւարները ճակաւադրական դեåքերը ծավալեցին Մանասթըրի ն Սալոնիկի չրջաններում, որւեղ եթե սåասվելու էին Հակասուլթանական ելույթներ, աåա դրանք իրենց դունավորումով åեւք է ընթանային բուլղարական, Հունական, սերբական, այլ ոչ թե թուրքական, թեկուղն երիւթուրքերի, դրոչներով: Օսմանյան ամենաընւիր բանակները կենւրոնացված էին Թուրքիայի եվրոåական մասում, ն եթե լիներ Հակառակը՝ դրանց նույնիսկ մի մասը ւեղակայված լիներ ամենաւարբեր դաղա÷արների ու ձդւումների խառնարան դարձած մայրաքաղաքում, աåա բացառված չէր, որ ղորքը ներքաչվեր արյունալի բախումների մեջ:

ՄիԴՀԱՏՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱկԱՆԳՆՈՒՄԸ:

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՈՎԱՆԴԱկՈՒԹՅՈՒՆԸ

ինչåես վերը նչեցինք, 1908 թ. Հուլիսի 12 (25)-ին կ. Պոլսի թերթերը ւåադրեցին միդՀաւյան 1876 թ. սաՀմանադրությունը (ւե՛ս Հավելված ‹ 1) ն այն Հրովարւակը, որ այդ ժամանակ Հրաւարակվել էր ՄիդՀաւ ÷աչայի սւորադրությամբ: Բացարձակ միաåեւական կարդը սաՀմանադրական միաåեւությամբ ÷ոխարինելու, åեւության կառավարման դործում թուրք սուլթանի իրավունքները որոչ չա÷ով սաՀմանա÷ակելու դաղա÷արը 19-րդ դարի կեսերից ղբաղեցրել էր թուրք վերին Հասարակության մեջ ÷ոքր թիվ կաղմող, եվրոåական կրթություն սւացած, աղաւական Հայացքներ ունեցող åեւական դործիչների միւքը: Նրանցից էր ՄիդՀաւ ÷աչան: 1876 թ. մայիսի 29-ի լույս 30-ի դիչերը դավադրաբար սåանվեց սուլթան Աբդուլ Աղիղը: Դավադրությանը մասնակցել էր նան ՄիդՀաւը, Հույս ունենալով, թե դաՀի ժառանդորդ Մուրադը, որն իրեն ներկայացնում էր որåես եվրոåական քաղաքակրթության ջաւադով, Համարձակ քայլ կանի ն երկրին սաՀմանադրություն կչնորՀի: Մուրադ Մ անունով սուլթան Հռչակված դաՀաժառանդը, իսկաåես որ կաւարում է առաջին քայլը. 1876 թ. Հուլիսի 6-ին նա ՄիդՀաւին նչանակում է Պեւական խորՀրդի նախադաՀ, որը ն ձեռնամուխ է լինում երկրի Համար սաՀմանադրության նախադծի մչակմանը: Շաւ չանցած, ՄիդՀաւն սւանձնում է մեծ վեղիրի åաչւոնը: ՄիդՀաւ ÷աչան ն նրա քաղաքական դաղա÷արակիցները ձեռնարկեցին օսմանյան åեւության սաՀմանադրության սւեղծմանը: ՄիդՀաւը սաՀմանադրության նախադծի åաւրասւման աչխաւանքներին մասնակից դարձրեց Հայոց աղդային սաՀմանադրության սւեղծողներից մեկին՝ Գրիդոր Օւյանին, որը նրան որոչակի ն արժեքավոր աջակցություն բերեց: ՄիդՀաւի ն նրա խմբի անդամների դլխավոր սկղբունքն էր՝ սուլթանական կարդերը åեւք է մնան անձեռնմխելի: Նախադիծը, ըսւ էության, ուղղված էր նրանց դեմ, ովքեր Համողվել էին, որ սուլթանական կարդերն ամբողջովին սåառել են իրենց:

Օսմանյան կայսրության թուլացման դլխավոր åաւճառը ՄիդՀաւը Համարում էր ոչ թե սուլթանների բռնաւիրական իչխանությունը, այլ քաղաքական ն կրոնական իչխանությունները մեկ անձի մեջ կենւրոնացված լինելը: Բաղմալեղու ն բաղմակրոն Հåաւակների ւիրակալ սուլթանը, åեւության դլուխ Հանդիսանալով, միաժամանակ չի կարող լինել աչխարՀի բոլոր մուսուլմանների առաջնորդը՝ խալիֆը: Երբ սուլթանը կրեց նան խալիֆի ւիւղոսը, այդ օրվանից կայսրության քրիսւոնյա ժողովուրդները դադարեցին նրա նկաւմամբ վսւաՀություն ւածել: Խալիֆաթը նրանց Համար խորթ լինելով, նրանք, բնականաբար, չէին կարող Հաչւ աչքով նայել նան սուլթանական կարդերին: Այս է Հենց իսլամ-քրիսւոնյա ւնական թչնամության åաւճառը, որը կայսրության թուլացման դլխավոր åաւճառն է նան: Ելքն այն է, դւնում էր ՄիդՀաւը, որ սուլթանին թողնվի միայն åեւության ղեկավարի åաչւոնըª դրան ւալով աչխարՀիկ նկարադիր: Այդ դեåքում կարելի կլինի իչխանության չուրջը իսլամների ն քրիսւոնյաների ամուր միություն սւեղծել: Սուլթան Մուրադ Մ-ի օրոք իչխանությունն ըսւ էության դւնվում էր մեծ վեղիրի (վարչաåեւի) ն նրա դաղա÷արակիցների ձեռքում: Օդւադործելով այդ նåասւավոր վիճակը, ՄիդՀաւ ÷աչան ն նրա դործակից Նամըկ Բեմալը վերջնական ւեսքի բերեցին սաՀմանադրության նախադիծը: Ընդամենը յոթն ամիս իչխանության վրա մնալուց Հեւո սուլթանը դաՀաղուրկ եղավ ն նրան Հաջորդեց Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ը: իչխանության դլուխ անցած նոր սուլթանը, որը դեռ ամուր չէր Հասւաւվել դաՀի վրա, չՀամարձակվեց Հարձակվել մչակված ու վերջնական ւեսքի բերված սաՀմանադրության նախադծի վրա, ն իրեն առաջադեմ ներկայացնելու մղումով՝ Հավանություն ւվեց ÷ասւաթղթին: Շաւ չանցած, 1876 թ. դեկւեմբերի 23-ին, Հանդիսավորությամբ Հռչակվեց Օսմանյան åեւության åաւմության մեջ առաջին սաՀմանադրությունը: ՄիդՀաւյան սաՀմանադրության աղդարարումն սկղբում դրական արձադանք դւավ եվրոåական սոցիալիսւների մու, թեն սոցիալիսւական մամուլի օրդանների մեծ մասը Հենց

սկղբից կասկած ուներ, թե Հեւամնաց բռնաåեւական Թուրքիայի åայմաններում Հնարավո՞ր է, որ նա ծառայի բուն նåաւակին: Դրանք չեչւում էին, որ նման սաՀմանադրություն կարող են ունենալ միայն այն երկրները, որոնք իրենց Հաչիվները վաղուց մաքրել են միջնադարյան ավաւաåեւական կարդերի Հեւ: Սոցիալիսւները դւնում էին, որ միդՀաւյան սաՀմանադրության Հաջողությունը Հրաչքի նման բան կլինի ն որ նա աåադա ունի միայն սուլթանական կարդերի ւաåալման դեåքում: Հայերը, որ միչւ ցանկացող ն օժանդակող են եղել իրենց բնակակից աղդերի առաջադիմությանը, արւակարդ ուրախությամբ ողջունեցին օսմանյան սաՀմանադրության Հասւաւումը, Հուսալով նրա մեջ ւեսնել ամբողջ երկրի անարդել առաջխաղացումը դեåի մարդկային քաղաքակրթության բարձր նվաճումները, ինչåես նան իրենց աղդի անվւանդ դոյության աåաՀովումը, ասելով. «Փա՛ռք Ասւուծո, օսմանցի եղանք»: Այդ օրերի թուրքական մամուլը լի էր խանդավառ Հոդվածներով ի åաւիվ օսմանյան սաՀմանադրության: Մի կողմ չէին քաչված նան դրողներն ու բանասւեղծները: Ժամանակի թուրքաՀայ ճանաչված բանասւեղծներից Թովմաս Թերղյանը «Մասիս» åարբերականի 1876 թ. ‹ 1847-ում ւåադրած «Առ աղաւարարն» բանասւեղծության մեջ մեծարանք էր Հղում թուրք վերանորոդչին. «ՄիւՀաթ՝ Բրօմուէլ մըւօք, Հոդւով Ուոչինկթոն, Զոր լուսաւուք աչխարՀիս՝ քորք երկնային՝ Ճչմարւութիւն եւ աղաւութիւն Օսմանեան Անդնդակոր դաՀուն åաւուար կանդնեցին: Տեսայ ղքեղ՝ յաջդ արդարութեան չանթ՝ յաՀեակ ԶաՀ՝ յառաջել:- Բոյին ճակւէդ ամåամած, Շողս արձակէր յոյս:- 'Ւ ի մըթին նըåաւակ Վերականդնման Հայրենեաց՝ էր աչքդ յառած:

Ալեացն Համար դլխով չա÷ վեր դու ղմրրիկ Փարաւեցիր եւ ղսին ուրուս, եւ բացաւ Շունչ քո չիրմաց ըղկա÷արիչս ի նոր կեանս. Նոճեաց մէջէն մաՀիկն անդրէն ցոլացաւ»:

իսկ Մկրւիչ Խրիմյանը իր «Ժամանակ եւ խորՀուրդ իւր» խորադրով դրքույկում դուրդուրանքով ու Հա÷չւակությամբ ւար÷ողում էր օսմանյան սաՀմանադրությամբ բացված դարաչրջանը. «... Հասա՛ւ, Հասա՛ւ այն աղաւաբեր ժամանակ. քեղ աւեւիս կու ւամ, ժողովո՛ւրդ, լռած լեղուդ եւ ÷ակուած բերանդ բա՛ց այսուՀեւեւ, խօսի՛ր եւ դրէ՛ որչա÷ սաՀմանադիր Օրէնք քեղ աղաւութիւն կու ւայ. խօսի՛ր երբ կը ղրկուիս. խօսի՛ր դաւաւորաց առաջ երբ աåիրաւ ձեռք ղքեղ կ'աåւակեն. խօսի՛ր եւ իրաւունք խնդրէ՛...»1: «Ո՛վ բարեդուչակ ժամանակ, դուն բարի եկար մեր աչխարՀ. քեղ կ'ակնկալէր եւ կը սåասէր Թուրքասւանի Հինաւուրց Մայր՝ որ ամուլ էր եւ Հրաչիւք յղացաւ. ցաւ երկունք կալաւ ղինքն իբրեւ ծննդականի. երկնեց, երկնեց ու այսօր ծնաւ մեղ Համար մի նոր մանուկ՝ ՍաՀմանադրութիւն: Ցնծացէ՛ք սւրուկ ժողովուրդ, ցնծացէ՛ք, եւ ողջունեցէ՛ք այս նորածին մանուկ, եւ միանդամայն աղօթեցէ՛ք որ կայւառ մնայ, աåրի, ղօրանայ եւ ղարդանայ՝ ի կաւարեալ Հասակ»2: «...ԱՀաւասիկ այդ ղարդացած Մանուկն է որ Եւրոåիոյ քաղաքակրթութիւն կը ներմուծէ մեր Հին աչխարՀ, Հին ժողովուրդ նոր օրէնքով կը վերանորոդի եւ Օսմանեան կայսրութեան ւան աղաւ դաւաղան յայնժամ սաՀմանադրական թադով կը ÷առաւորի»3: Բայց Խրիմյան Հայրիկի խանդավառությունը չոււով մաւնըվելու էր անողորմ Հուսախաբության: Սւեղծադործության առանձին Հաւվածներում սաՀմանադրության աåադայի վերա«Ժամանակ եւ խորՀուրդ իւր», խորՀուրդածեց Խրիմյան Հայրիկ, երկրորդ ան÷ո÷ոխ ւåադրութիւն, Թիֆլիս, 1895, էջ 18: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, էջ 21:

բերյալ արդեն երնակվում էին կասկածանքի ու երկյուղի չեչւեր: Դա ակնՀայւ էր Հեւնյալ ւողերում. «Ո՛վ դուք ... որ նորածին ՍաՀմանադրութեան իբրեւ իմասւուն դայեակ կը Հանդիսանաք աչխարՀի առաջ, աւադ աչքով Հսկեցէ՛ք այդ մանկան վերայ, åինդ դրկեցէ՛ք եւ դուրդուրալով åաւսåարեցէ՛ք ղինքն որ սառնամանեաց Հովէն չդողայ եւ Հարաւոյ կիղիչ արեւէն չւադնաåի: Եւ դիւէ՞ք ու կը ւեսնէ՞ք քաջ որ թէ՛ օւար եւ թէ՛ նոյն իսկ մեր աչխարՀին մէջ դորա թչնամիներ չաւ կան, որ կը չրջին ամենուրեք: Գուցէ դարան դործեն ւդէւ ու խաւարադնաց մարդիկ, անւեսանելի մթութեան մէջ դողնան այդ մեր սիրական մանուկ եւ կամ անդէն իւր խանձարուրին մէջ ճնչելով ու նեղելով խեղդեն: Եւ ի՞նչ կը լինի յայնժամ, դիւէ՞ք դուք, ո՛Հ, յեւինն չար քան ղառաջինն...»1: Նույնåիսի մւավախություն Խրիմյանը Հայւնում էր դրքույկի առաջաբանում, դրելով. «Մարդ չէր Հաւաւար որ Հինդ Հարիւր ւարեկան Թուրքիոյ åառաւած եւ ամուլ Մայր երկնելով, երկնելով Հին աչխարՀին Համար նոր Մանուկ ՍաՀմանադրութիւն մի ծնէր: Ծնաւ, այո՛, եւ սւրկացած ժողովուրդներ իբրեւ աղաւարար կը Համարին ղայն. բայց ւեսցուք թէ դայեակներ ի՞նչåէս åիւի åաՀեն ղայն որ աåրի, երբ նոր վերածնած մանուկ Թուրքեսւան կռուով ու սրով մանկակուոր կը լինի»2: Մարդկանց մւավախությունը Հիմքից ղուրկ չէր: Օսմանյան սաՀմանադրությունը, որ մի քանի խիղախ մարդկանց բարի մւքերի արդասիք էր, դրվել էր սւվար մեծամասնությամբ անåաւրասւ Հասարակության խախոււ Հենարանի վրա: ՊաւաՀական չէր, որ սաՀմանադրությունը չոււով ÷ուլ եկավ: Երբ Աբդուլ Համիդն արդեն իրեն ամուր էր ղդում դաՀի վրա, Հարձակման անցավ սաՀմանադրական չարժման դեմ: Նրա Հրամանով՝ 1877 թ. սկղբներից բանւեր նեւվեցին կամ կայս-

«Ժամանակ եւ խորՀուրդ իւր», խորՀուրդածեց Խրիմյան Հայրիկ, էջ 20-21: Նույն ւեղում, էջ 6:

րության ասիական խորքեր աքսորվեցին չարժման սկղբնավորողներից ու մասնակիցներից չաւերը: Սրանց բախւին արժանացավ նան ՄիդՀաւ ÷աչան. նա ղրկվեց åաչւոնից ն ուղարկվեց աքսորավայր՝ Հիջաղ, ուր չաւ չանցած սուլթանի դաղւնի ՀրաՀանդով խեղդամաՀ արվեց: Լուծարելով առաջին դումարման խորՀրդարանը, Աբդուլ Համիդը նան արդելեց սաՀմանադրությունը: Շարժումը ÷ակուղի մւավ: ՄիդՀաւյան սաՀմանադրությունը Աբդուլ Համիդի կողմից ի չիք դառնալուց Հեւո, անդրադառնալով Թուրքիայում սաՀմանադրական չարժման åարւության åաւճառներին, կարլ Մարքսը ՎիլՀելմ Լիբկնեխւին դրած նամակում այդ åաւճառներից կարնոր էր Համարում այն, որ «թուրքերը ժամանակին Հեղա÷ոխություն չարեցին կոսւանդնուåոլսում»1: Թուրք սաՀմանադրականների åարւությանը Հաջորդեց թուրք բռնաåեւական նախորդ ռեժիմներից ավելի վայրադն ու կործանարարը՝ աբդուլՀամիդյան ղուլումը, որը երեսուն ւարուց ավելի ւնեց: Եվ աՀա միդՀաւյան ւաåալված սաՀմանադրությունն էր, որ օսմանյան 1908 թ. Հեղա÷ոխության Հաղթանակի առաջին իսկ օրը երիւթուրքերը կյանքի կոչեցին: Դա վերականդնվում էր առանց որնէ ÷ո÷ոխության: ՍաՀմանադրության վերաՀասւաւումից Հեւո երիւթուրքերի կառավարությունը որåես Օսմանյան կայսրության Հիմն Հասւաւեց Աբդուլ Հակկ Համիդի՞ Հեղինակած երաժչւությունը2: Ամբողջ մամուլը ղանաղան լեղուներով վերարւադրելով սաՀմանադրության ամբողջական բնադիրը՝ միաժամանակ, օրեր չարունակ, մեկնաբանում էր նրա չարադրանքը՝ մանրամասն վերլուծելով առանցքային Հոդվածները: Սուլթանի դործի ու անձի առավել նվիրյալ թուրք դործիչներն անմիջաåես ցավ ղդացին, որ սաՀմանադրության վերա1 К. Маркс и Ф. Энгельс, Сочинение, изд. 2-е, том 34, Политиздат., Москва, 1964, с. 247. ՞ Զչ÷ոթել Աբդուլ Համիդի Հեւ: Տե՛ս Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237ք:

կանդնումը ւեղի է ունեցել մի ÷ոքր ուչ, որ դա ոչ թե åիւի կաåվեր երիւթուրքերի, այլ Աբդուլ Համիդի անվան Հեւ: Բայց նրանք սխալվում էին: Հաջորդ օրն իսկ åարղ դարձավ, որ սաՀմանադրությունը ժողովուրդն արդեն աներկբա կաåել է սուլթանի անվան Հեւ՝ Հենց երիւթուրքերի եռանդուն քարողչությամբ՞: Սուլթանի, որåես սաՀմանադրության վերականդնողի, Համբավը է՛լ ավելի ւարածվեց ամենուր, երբ Հուլիսի 16-ին, երիւթուրքերի կոմիւեի åաՀանջով՝ չեյխ-ուլ-իսլամը սաՀմանադրությանը Հավաւարիմ մնալու երդում վերցրեց սուլթանից: իՀարկե, առաջին իսկ օրից չաւերը մւավախություն ունեին, թե սաՀմանադրությունը վերականդնելու սուլթանական իրադեն Աբդուլ Համիդի Համար միայն մի միջոց է ժամանակ չաՀելու, ուժերը վերախմբավորելու ն երկիրը նախկին քաղաքական վիճակին բերելու Համար: Հուլիսի կեսերին Հրաւարակած մի թռուցիկում իչխան ՍաբաՀէդդինի կողմնակիցները Հանրությանը ղդոնության կոչ էին անում: «Զարմանալի ոչինչ չի լինի,- ասված էր կոչում,- եթե մի քանի ամսից Հանկարծ մերկանա կեղծավոր անկեղծությունը ն åարղվի, որ սուլթանի այս ամբողջ աղաւասիրությունը լոկ նեղը լծված մարդու մի ճարåիկ խաղ է եղել՝ թեկուղ միջաղդային արւաքին վերաՀաս միջամւության առաջն առնելու ն, մյուս կողմից, ներքին Հեղա÷ոխական ւարրերին խաբելով՝ դրանց կաղմն ու մանավանդ դլխավոր դործիչներին երնան Հանելու ն աåա նրանց ճնչելու Համար, եթե կարողանա: Եթե կարողանա ... Այսօր դեռնս անկարող է: Հոդսը վաղվա մասին է»1: Դա էր åաւճառը, որ երիւթուրքական կոմիւեները Հանդես էին դալիս Հայւարարություններով ու կոչերով, որոնցով ժողովրդին բացաւրում էին երկրի ներքաղաքական վիճակը ն

«Աւեւաբերը» դրում էր. «Յուլիս 12 (25)-ի մեծ օրը օսմանեան åաւմութեան մէջ յաւերժ յիչաւակելի åիւի մնայ ՎեՀ. Սուլթանին անՀամար չնորՀներուն այս մեծադոյնով» (‹ 31, 1 օդոսւոսի 1908 թ.): «Արեւելեան մամուլ», ‹ 31, 29 Հուլիսի 1908 թ.: ՞

ցույց ւալիս, որ սաՀմանադրությունն այլընւրանք չունի: Այսåես, Մանասթըրի երիւթուրքական կոմիւեի 1908 թ. Հուլիսի 14-ի կոչում ասված էր. «Սուլթանն սւորադրեց 1876 թվականի սաՀմանադրությունը մւցնելու Հրովարւակը: Մենք Հավաւում ենք, որ այս անդամ սաՀմանադրությունն իրաåես Հաղթանակեց: Բայց մենք åեւք է åաւրասւ լինենք ամեն åաւաՀարների ն Հանդիսւ կերåով սåասենք: Եթե կառավարությունը մւադիր է խաբել երիւասարդ թուրքերի կուսակցությանը, այդ åարադայում այս վերջինը Հանկարծակիի եկած չի լինի ն անմիջաåես քարողչությունը կվերսկսի: Մենք åաՀանջում ենք Համաներում, մամուլի աղաւության մասին օրենք, ժողովներ դումարելու մասին օրենք, åաՀանջում ենք որոչակի ժամկեւ նչանակել, թե ե՞րբ åեւք է սկսվեն խորՀրդարանական ընւրությունները: Երբ այս բոլոր åաՀանջներն իրադործված կլինեն, այն ժամանակ միայն կասկածից դուրս կարելի է Համարել երիւասարդ թուրքերի կուսակցության Հաղթանակը»1: «իթթիՀադ վե թերաքքի» կուսակցության Փարիղի կոմիւեն Հուլիսի 17-ին Հրաåարակած Հայւարարության մեջ նչում էր, որ Օսմանյան կայսրության բացարձակ միաåեւությունն անդառնալիորեն վերածվում է սաՀմանադրական միաåեւության, որ Հենց Հանուն այդ նåաւակի են մու կես դար չարունակ åայքար մղել երիւթուրքերը: «Միայն սաՀմանադրական ռեժիմի ն åառլամենւարիղմի վրա Հիմնված իրավական åեւությունն ի վիճակի կլինի վերջնական ÷լուղումից ÷րկել օսմանյան Հայրենիքը: ՍաՀմանադրությունը մեկ ժամում կարող է Թուրքիային ւալ այն ամենը, ինչ նրան չւվեցին 40 ւարիների ռեֆորմները»2: Ուսւի կուսակցությունը կես ճանաåարՀին կանդ չի առնելու ն չի նաՀանջելու: «ԱյսուՀեւ սաՀմանադրությունը մեր աåրելու կերåն է»,- ասված էր Հայւարարության վերջում3: Х. З. Габидуллин, Младотурецкая революция, Москва, 1936, с. 100. Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 227, վավ. 12, թ. 4: Տե՛ս նույն ւեղում:

ի՞նչ բովանդակություն ուներ երկրում քաղաքական ասåարեղի ւնօրեններ դարձող երիւասարդ թուրքերի վերականդնած միդՀաւյան սաՀմանադրությունը: ՄիդՀաւ ÷աչայի սաՀմանադրությունը կամ Հիմնական օրենքը («Գանուն-ի էսասի») բաղկացած էր 119 Հոդվածից, որոնք ամ÷ո÷ված էին 11 բաժիններում: Առաջին՝ «Օսմանյան կայսրության երկրներ» բաժնում (17-րդ Հոդվածներ) ւրված էին սաՀմանադրության ելակեւային դրույթները, որոնք մի Հիմնական միւք էին Հասւաւադրում՝ օսմանյան åեւությունն անբաժանելի է: Առաջին Հոդվածում ասված էր. «Օսմանյան կայսրությունը կաղմված է արդի երկրներից, մասերից ու առանձնաչնորՀյալ նաՀանդներից ն, լինելով մեկ մարմին, որնէ ժամանակ, որնէ åաւճառով ենթակա չէ անջաւման»: Երկրորդ Հոդվածն աղդարարում էր, թե կ. Պոլիսը թեն åեւության մայրաքաղաքն է, բայց կայսրության մյուս քաղաքների նկաւմամբ չունի բացառիկ առանձնաչնորՀում ն մենաչնորՀներ: Հաջորդ երեք Հոդվածները ամրադրում էին իչխանության դլխավոր կրողի իրավունքները: Ըսւ երրորդ Հոդվածի՝ Օսմանյան կայսրության իչխանությունն իրենով մարմնավորում է իսլամության բարձրադույն խալիֆայությունը, ն ըսւ Հնավանդ օրենքների՝ åաւկանում է Օսմանի սերնդից ավադ արու ղավակին: Սուլթանը, որåես դերադույն խալիֆ ն ւեր օսմանյան բոլոր Հåաւակների վրա, åաւասխանաւվության ենթակա չէ ն անձեռնմխելի է. նրա առանձնաչնորՀությունները նույնն են, ինչ որ ունեն Արնմոււքի սաՀմանադրական åեւությունների ղեկավարները: Սուլթանի Հåաւակներն անվանվում են օսմանցիներ: Պեւական կրոնը իսլամն է, օրենքով ճանաչվում են բոլոր դավանությունները: Յոթերորդ Հոդվածում ամրադրված են սուլթանի նվիրական իրավունքները՝ կաղմել նախարարների խորՀուրդ ն կամ Հրաժարեցնել, ասւիճաններ ու åաչւոններ չնորՀել, åաւվանչաններ ւալ, առանձնաչնորՀյալ նաՀանդների առանձնաչնորՀության օրենքների Համաձայն åաչւոնաբաչխումներ անել, դրամ կւրել, օւար ւերությունների Հեւ դաչնադրեր կնքել, åաւերաղմ կամ Հաչւություն Հայւարարել. Հրաման ւալ ցամաքային ն ծովային ղորաց

ուժերին, օրենքով ւրված åաւիժները թեթնացնել կամ ներել, ընդՀանուր ժողով կաղմել կամ դադարեցնել, ն կամ Հարկ եղած դեåքում դա ցրել՝ åաւդամավորական մարմնի անդամները նորից ընւրելու åայմանով: Երկրորդ բաժնում (8-26-րդ Հոդվածներ) ամրադրված էին կայսրության Հåաւակների Հասարակական իրավունքները: 9րդ Հոդվածը, Հսւակեցնելով օսմանցի ամեն մի անՀաւի իրավունքների սաՀմանները, արձանադրում էր. «Բոլոր օսմանցիներն իրենց անձնական աղաւության ւերն են ն ուրիչի աղաւության իրավունքը բռնաբարելու իրավունք չունեն»: 10-րդ Հոդվածը նվիրադործում էր անձի աղաւությունը, աղդարարելով. «Անձի աղաւությունը ղերծ է ամեն ւեսակ բռնաբարումից: Որնէ անՀաւ չի կարող åաւժվել ուրիչ որնէ åաւրվակով, բացի օրենքով նախաւեսված åաւժաչա÷ով ն եղանակով»: 11-րդ Հոդվածում երաչխավորվում էր «այլնայլ ժողովուրդներին ւրված կրոնական մենաչնորՀների ըսւ առաջնային դործադրությունը»: Այս Հոդվածը չաւ կարնոր էր թուրքաՀայության Համար, որն արդեն մի քանի Հարյուր ւարի օդւվում էր երկրի քրիսւոնյա Հայ Համայնքին ւրված դավանական իրավունքներից ն 1863 թ.-ից ուներ իր ներքին կյանքը կանոնավորող Աղդային սաՀմանադրությունը ն այլն: 12-րդ Հոդվածը վերաբերում էր մամուլին: «Մամուլը օրենքի սաՀմաններում աղաւ է»,- աղդարարում էր Հոդվածը: 15-րդ ն 16-րդ Հոդվածները նվիրված էին կրթության խնդիրներին: Նչված էր, թե դասւիարակության դործն աղաւ է, օրենքի սաՀմաններում ամեն մի օսմանցի արւոնված է ընդՀանուր ն մասնավոր դասավանդության, բոլոր վարժարանները åեւության Հսկողության ւակ են, անայլայլ åիւի åաՀåանվի ւարբեր աղդերի կրոնական Հավաւալիքների դասավանդման եղանակը: Այս՝ երկրորդ բաժնում, ուր խոսվում էր բոլոր օսմանցիների իրավունքների մասին, չեչւադրվում էր, որ նրանք, առանց աղդի ու կրոնի խւրության, իրավունք ունեն խնդրադրերով դիմել խորՀրդարանին, մւնել åեւական ծառայության, ն ընդՀանրաåես, բոլորը Հավասար են օրենքի առջն: Հարկերի ծանրության

ւակ կքող քրիսւոնյաների ն, Հաւկաåես, Հայերի Համար չաւ կարնոր էր, որ ըսւ սաՀմանադրության, բոլոր Հարկերը åեւք է Հավասար բաժանվեին: 21-րդ Հոդվածն այսåես էր արծարծում սե÷ականության խնդիրը. «Ամեն մարդ ըսւ օրենքի իր սե÷ական սւացվածքի ու կալվածքների ւերն է աåաՀովաåես»: Հաջորդ Հոդվածը՝ 22-րդը չարունակում էր նախորդի ւրամադրությունը. «Օսմանյան երկրներում ամեն անՀաւի բնակարանն ու ւունը անբռնաբարելի են: Օրենքով որոչված åարադաներից դուրս, որնէ åաւճառով, իչխանությունը բռնի կերåով չի կարող մւնել որնէ մեկի բնակարանից կամ ւնից ներս»: «Տանջանքը ն ամեն ւեսակ չարչարանքները բացարձակաåես ն իսåառ արդելված են»,- ասվում էր 26-րդ Հոդվածում: ՍաՀմանադրության երրորդ բաժինը (27-38-րդ Հոդվածներ) սաՀմանում էր նախարարների խորՀրդի, նախարարությունների ու նախարարների իրավունքները, լիաղորություններն ու åարւականությունները: Մեծ եåարքոսին (մեծ վեղիրին) ն չեյխուլ-իսլամին սուլթանն անմիջականորեն ինքն էր նչանակում՝ իր վսւաՀած անձերից (27-րդ Հոդված): Նախարարների թեկնածությունները առաջ էր քաչում մեծ եåարքոսը, իսկ նախարարները Հասւաւվում էին կայսեր իրադեով կամ մերժվում նրա կողմից (28-րդ Հոդված): Որåես քաղաքացիներ՝ նախարարներն ունեին նույն իրավունքները, ինչåես կայսրության մյուս բոլոր Հåաւակները (33-րդ Հոդված): Նախարարների խորՀուրդը նիսւեր է դումարում մեծ վեղիրի նախադաՀությամբ: Յուրաքանչյուր նախարար åաւասխանաւու է միայն իր իրավասության ներքո դւնվող վարչության սաՀմաններում կաւարվածների Համար: Պաւդամավորների ժողովը կարող է åաՀանջել, որ դաւի ենթարկվեն նախարարները. Հիմնվում է բարձրադույն դաւարան՝ նախարարներին մեղադրող դործերը քննելու Համար: Նախարարները կարող են ներկա լինել երկու åալաւների նիսւերին ն խոսել այնւեղ. նրանց կարող են Հարցաåնդումներ անել: 35-րդ Հոդվածը վերաբերում էր նախարարների ն åաւդամավորական ժողովի ÷ոխՀարաբերություններին, որոնք ձնակերåված էին այսåես. երբ նախարարների ն åաւդամավորական ժողովի միջն որնէ խնդրի չուրջ ծադի կարծիքի անՀա514

մաձայնություն ն նախարարները åնդեն, իսկ åաւդամավորները՝ մեծամասնությամբ, մանրամասն åաւճառաբանությամբ, բացարձակաåես ն կրկնաåես մերժեն, այդ դեåքում սուլթանի բարձր իրավունքն է ÷ոխել նախարարներին կամ åաւդամավորական ժողովը ցրել՝ օրենքով նախաւեսված åայմանաժամի ընթացքում դարձյալ ընւրելու åայմանով: Երեք Հոդված (39-41-րդ) ընդդրկող չորրորդ բաժինը սաՀմանում էր åեւական åաչւոնյաների իրավունքներն ու åարւականությունները՝ լրացնելով երկրորդ բաժնի 18-րդ ն 19-րդ Հոդվածները: Ըսւ այս Հինդ Հոդվածների ւրամադրությունների՝ åեւական åաչւոնի նչանակելիս åեւք է Հաչվի առնվեն յուրաքանչյուրի կարողությունները ն ընդունակությունները, այլ ոչ թե աղդային կամ կրոնական åաւկանելությունը: Բոլոր åեւական åաչւոնյաները åարւավոր են իմանալ ւերության åաչւոնական լեղուն՝ թուրքերենը: Պաչւոնյաներն իրենց աåօրինի դործողությունների Համար åաւասխանաւվությունից չէին աղաւվում, երբ ասում էին, թե իրենք վարվել են Համաձայն իրենց իչխանություններից սւացած Հրամանադրերի: Հինդերորդ բաժինը (42-59-րդ Հոդվածներ) վերնադրված էր՝ «ԸնդՀանուր ժողով», ուր արձանադրված է, որ դա բաղկացած է երկու՝ միմյանցից անջաւ մարմիններից՝ սենաւից (մեջլիս-ի աայան) ն åաւդամավորական ժողովից (մեջլիս-ի մեբուսան): Այս երկու մարմինները դումարվում են ամեն ւարի՝ բացվելով նոյեմբերի 1-ին՝ երկու åալաւներին ուղղված սուլթանական բարձրադույն իրադեով (Հրովարւակ): Նսւաչրջանը ւնում է չորս ամիս՝ մինչն Հաջորդ ւարվա մարւի սկիղբը ն ÷ակվում է դարձյալ բարձրադույն իրադեով: Եթե այս երկու մարմիններից մեկը նսւաչրջանի Հավաքվելիս չի աåաՀովում åաւդամավորների ու սենաւի անդամների՝ օրենքով նախաւեսված թվաքանակը, աåա նիսւ չի դումարվում: Սուլթանն իրավունք ունի ընդՀանուր ժողովի դումարման Համար որոչված ժամանակը երկարաձդել կամ կրճաւել (43-րդ Հոդված): ԸնդՀանուր ժողովի բացման օրը ներկա է լինում սուլթանը կամ նրա կարդադրությամբ՝ մեծ եåարքոսը (45-րդ Հոդված): Նույն անձը չի կարող միաժամանակ անդամ լինել Հիչյալ երկու մարմիննե515

րին (50-րդ Հոդված): Հաջորդ Հոդվածներով (52-55-րդ Հոդվածներ) ճչւվում էին ընդՀանուր ժողովի դործունեության ոլորւները: Թեն նոր օրենքի չարադրանքը կաղմելը կամ արդեն ընդունված օրենքի չարադրանքը բարե÷ոխելը մւնում էր նախարարների խորՀրդի իրավասության մեջ, բայց ընդՀանուր ժողովը նույնåես իրավասու էր օրինադծեր ընդունելու ն դործադրության մեջ դնելու՝ սուլթանի՝ իրադե չնորՀելու դեåքում: Ժողովի աչխաւանքներն ընթանում են միայն թուրքերենով: ՍաՀմանադրության վեցերորդ բաժինը (60-64-րդ Հոդվածներ) վերաբերվում էր սենաւին: Այս բաժնում ասվում է, որ սենաւի անդամների առավելադույն թիվը չåեւք է անցնի åաւդամավորական ժողովի անդամների մեկ երրորդ մասից: Սենաւի անդամներն անվանաåես նչանակվում են սուլթանի կողմից: Սենաւորները åեւք է åեւության մեջ Հայւնի անձնավորություններ լինեն, ն նրանց ւարիքը չåեւք է 40-ից ÷ոքր լինի: Սենաւի անդամակցությունը ցկյանս է: Յոթերորդ բաժինը (65-80-րդ Հոդվածներ) վերնադրված էր՝ «Պաւդամավորական ժողով»: Ըսւ 65-րդ Հոդվածի՝ åաւդամավորական ժողովի անդամներն ընւրվում են դաղւնի քվեարկությամբ: 50000 օսմանցի ւղամարդիկ ընւրում են մեկ åաւդամավոր: Պաւդամավորական ժողովի անդամ չի կարող լինել կառավարական մարմիններում åաչւոն ունեցողը, իսկ եթե վերջինս ընւրվի åաւդամավոր, աåա åեւք է Հրաժարի åաչւոնից (67-րդ Հոդված): 68-րդ Հոդվածով սաՀմանվում է, թե ով չի կարող լինել օսմանյան åառլամենւի åաւդամավոր՝ ով օսմանյան Հåաւակ չէ, թուրքերեն չդիւե, չի լրացել 30 ւարին, քաղաքական իրավունքից ղրկված է ն այլն: Պառլամենւի ընւրությունները ւեղի են ունենում չորս ւարին մեկ. յուրաքանչյուր åաւդամավորի åաչւոնավարության չրջանը չորս ւարի է, բայց նա կարող է վերընւրվել (69-րդ Հոդված): Պաւդամավորների ընդՀանուր ընւրությունները ւեղի են ունենում åառլամենւի առաջին դումարումից (նոյեմբեր ամսից) առնվաղն չորս ամիս առաջ (70-րդ Հոդված): Սուլթանի իրադեով åառլամենւը լուծարվելուց ն ցրվելուց Հեւո åառլամենւի նոր ընւրությունները ւեղի են ունենում վեց ամսից ոչ ուչ (73-րդ Հոդ516

ված): Պառլամենւը ձայների մեծամասնությամբ ընւրում է նախադաՀի երեք թեկնածու, ինչåես նան նրա երկու ւեղակալների 3-ական թեկնածուներ, ընդամենը 9 Հոդու, որոնք ներկայացվում են սուլթանին, որը ն իրադեով նրանցից Հասւաւում է åառլամենւի նախադաՀին ն երկու ÷ոխնախադաՀներին (77-րդ Հոդված): Պառլամենւի նիսւերը ւեղի են ունենում Հրաåարակայնորեն, իսկ եթե չաւ կարնոր Հարցեր են ծադում, որոնք քննարկման են ներկայացվում նախարարների կամ առնվաղն 15 åաւդամավորների կողմից, աåա նիսւերի դաՀլիճում մնում են միայն åառլամենւի անդամները, որոնք ն ձեռնարկում են այդ Հարցերի դռն÷ակ քննարկումը (78-րդ Հոդված): Նսւաչրջանի ընթացքում åաւդամավորները, առանց åաւդամավորական ժողովի թույլւվության, չեն կարող կալանավորման կամ դաւի ենթարկվել: ՍաՀմանադրության ութերորդ բաժինը վերաբերում էր դաւարաններին (81-91-րդ Հոդվածներ): Դաւարանները Հայւարարվում էին անկախ, այսինքն՝ որնէ միջամւությունից աղաւ: Դաւավարությունները ւեղի åիւի ունենային Հրաåարակավ, առանձին դեåքերում՝ նան դռն÷ակ: Յուրաքանչյուր անՀաւ կարող էր դաւարանում իր իրավունքը åաչւåանել Հարկ եղած օրինավոր որնէ միջոցով: Այդ բաժնին անմիջականորեն Հաջորդում է բարձրադույն աւյանին վերաբերող՝ իններորդ բաժինը (92-95-րդ Հոդվածներ): ՍաՀմանված էր, որ դա բաղկացած է 30 անդամից, որից 10-ը ընւրվում են սենաւից, 10-ը՝ åեւական խորՀրդից ն 10-ը վճռաբեկ ու վերաքննիչ աւյանների նախադաՀներից ու անդամներից: Բարձրադույն աւյանը åեւք է քններ դաւարանների այն վճիռները, որոնք åեւության Համար Հույժ կարնոր նչանակություն ունեին: Տասներորդ (նախավերջին) բաժինը նվիրված էր ելմւական դործերին (96-107-րդ Հոդվածներ): 96-րդ Հոդվածով սաՀմանվում էր. որնէ մեկն իրավունք չունի օսմանյան Հåաւակից այնåիսի ւուրքեր դանձել, որոնք åեւության կողմից որոչված չեն օրենքով: Պեւության ւարեկան բյուջեն մանրամասն քննարկվում է åառլամենւում ն ընդունվում է Համաåաւասխան որո517

չում (98-րդ Հոդված), որի դործադրությունը միայն մեկ ւարվա Համար է (101-րդ Հոդված): ՍաՀմանադրության չարադրանքն ավարւվում է ւասնմեկերորդ բաժնով (108-119-րդ Հոդվածներ), որը նվիրված էր կայսրության նաՀանդներին: ՆաՀանդներում, դավառներում ն դավառակներում åեւք է դործեն վարչական ժողովներ, իսկ նաՀանդային կենւրոններում՝ ւարեկան մեկ անդամ՝ ընդՀանուր նաՀանդային ժողով (109-րդ Հոդված): ՆաՀանդների ընդՀանուր ժողովների խնդիրն է՝ քննել ճանաåարՀաչինության, վարկավորման, արՀեսւադործության, վաճառականության, երկրադործության, Հանրային կրթության, ւուրքերի բաչխման ու դանձման ն այլ Հարցեր (110-րդ Հոդված): 113-րդ Հոդվածում արձանադրված է, որ երբ Հասւաւուն աåացույցներ լինեն, թե կայսրության որնէ մասում ւեղի է ունենում խռովություն, կայսերական կառավարությունն իրավասություն ունի ժամանակավորաåես այդւեղ Հայւարարելու ռաղմական դրություն, որը կնչանակի երկրի օրենքների ն կանոնների կիրառման ժամանակավոր դադարում1: Վերոթվարկյալներից բացի, սաՀմանադրության ւարբեր բաժիններում ւեղ դւած Համաåաւասխան Հոդվածներով ամրադրվում էր, որ ամենքը åարւավոր են Հաճախել ւարրական դåրոցներ. Հիմնվում էր վերաՀսկիչ åալաւ՝ åեւական ֆինանսների վրա Հսկելու Համար, ըսւ որում՝ åալաւը åարւավոր էր յուրաքանչյուր ւարվա վերջին åաւդամավորների ժողովին Հաչիվ ներկայացնել ֆինանսների դրության մասին: ՍաՀմանադրությունը կարող էր ÷ո÷ոխության ենթարկվել միայն երկու åալաւների որոչմամբ ու սուլթանի Հավանությունը սւանալուց Հեւո ն այլն: ԱՀա՛ Հիմնական բովանդակությունն օսմանյան սաՀմանադրության, որը դրված լինելով 1908 թ. Հուլիսին Թուրքիայում կաւարված Հեղա÷ոխությունից ավելի քան երեք ւասնամյակ առաջ, ներառում էր ժամանակաչրջանի եվրոåական սաՀմանադ1 Օսմանյան սաՀմանադրության ամբողջական չարադրանքը ւե՛ս «Արեւելք», ‹ 6847, 12 Հուլիսի 1908 թ.:

րական մւքի չաւ նվաճումներ: Դա մեծաåես ընդօրինակված էր Հաւկաåես բելդիական 1831 ն åրուսական 1850 թվականների սաՀմանադրություններից: Սակայն թուրքական սաՀմանադրությունը մեծ թերություններ ուներ: Վերջին Հաչվով՝ դա դրված էր ըսւ օսմանյան իրականության ն Հիմնական մի չարք կեւերում չաւ ւարբերվում էր նչված սաՀմանադրություններից: Թեն աբդուլՀամիդյան անձնական բռնաåեւությունը խորւակված էր, բայց ՄիդՀաւի սաՀմանադրության վերականդնմամբ ու կիրարկմամբ բռնաåեւությունը, ինքնակալությունն ու ասւվածաåեւությունը (թեոկրաւիան) վերջնականաåես արմաւախիլ չէին արվում: Սուլթանական այդ սւորոդելիները ն ընդՀանրաåես Աբդուլ Համիդի վեՀաåեւական իրավունքները դեռ չարունակում էին ամրադրված մնալ սաՀմանադրության մեջ: ՄիդՀաւյան սաՀմանադրությունը չէր Հանդում ժողովրդական կամքի ւիրաåեւության: ՍաՀմանադրության ամենամեծ արաւն այն էր, որ ընդՀանուր ժողովն իր երկու åալաւներով ուներ միայն խորՀրդակցական (consultative) նչանակություն ու ղուրկ էր ուղղակի օրենսդրական (législative) դործառույթներից ն իրավունքից: Եղած թերություններով Հանդերձ, օսմանյան սաՀմանադրությունը, առայժմ դոնե թղթի վրա, կայսրության բոլոր աղդերին ու դավանանքներին քաղաքացիական նույնանման իրավունքներ էր åարդնում: Հայն էլ Հույս ուներ դառնալու օսմանյան բաղմացեղ երկրի Համաիրավաղոր քաղաքացի: Հուլիսյան Հեղաչրջումից Հեւո, դրում էր Ռուբենը, Հայի «յեղա÷ոխական լինելը, ըմբոսւութիւնը այլեւս դաւաճանութիւն չէր Համարուի, իբր այդåիսին չէր Հեւաåնդուի, ընդՀակառակը՝ այդ դարձած էր բացառիկ արժանիք: Ան կը սւանար երթեւեկի, աղաւ աչխաւանքի աղաւութիւն երկրի մէկ ծայրէն միւսը: Ան այլեւս միայն Հարկաւու չէր, այլ եւ քաղաքացիական ամէն իրաւունքներով օժւուած մի ւարր: Ան կրնար ղինուոր, ոսւիկան, åաչւօնեայ ըլլալ. ընւրելու եւ ընւրուելու իրաւունքը ունէր»1:

«Հայրենիք», ‹ 8 (271), օդոսւոս, 1948, էջ 67:

Այլ խոսքով՝ ակնՀայւորեն նåասւավոր åայմաններ էին սւեղծվում: Եվ եթե Թուրքիան իրաåես Հեւներ åեւության այդ Հիմնական օրենքին, աåա բնական վիթխարի åաչարներով օժւված, աչխարՀադրական Հիանալի դիրք ունեցող, Հարուսւ åաւմական անցյալ ն մչակութային քաղաքակրթական ամենաւարբեր մակարդակի վրա դւնվող բաղմաթիվ ժողովուրդներով բնակեցված երկիրը åաւմական ամենասեղմ ժամանակաՀաւվածում կարող էր Հսկա քայլերով առաջադիմել:

ԱՅԼԱԶԱՆ ՈՒ ՏԱՐԱՄԵՐԺ ԶԳԱՑՈՒՄՆԵՐ

ՀԵՂԱՇՐԶՄԱՆ ՀԱՆԴԵՊ:

ՑՆԾՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒ ԽՐԱԽՃԱՆԲ ՀԱՅՈՑ ՄԵԶ

Երիւթուրքական Հեղաչրջման նկաւմամբ վերաբերմունքը ւարբեր դրսնորումներ ունեցավ կայսրության ժողովուրդների մու ն երկրի ղանաղան ւարածքներում: Հեղաչրջումն ամենից չաւ ընկալելի դարձավ կ. Պոլսի բնակչության Համար: Հաւկաåես խանդավառված էր քաղաքի՝ երիւթուրքական դաղա÷արների աղդեցության ւակ դւնվող թուրք մւավորականությունը՝ անկախ սոցիալական վիճակից ն ւարիքային կաղմից: Սուլթանի չ÷ոթված չրջաåաւը ն նախկին իչխանությունների Հեւ սերւորեն կաåակցված թուրքերը, Հեղաչրջումից աՀաբեկ, սåասում էին դեåքերի՝ իրենց Համար աննåասւ ղարդացմանը: Բաղաքական անորոչությունն ու աåադայի նկաւմամբ երկյուղը նրանց Հուչում էր Հանդես բերել դերադույն ղդուչություն, դրսնորել առաձդական կեցվածք ն ÷որձել նորակերå ու անմեղաåարւ երնալ: ինչ վերաբերում է մայրաքաղաքի թուրքական լյումåենացած ներքնախավերին, աåա նրանք ւեղի ունեցածի նկաւմամբ կաւարելաåես անւարբեր էին: Սåասվածին Հակառակ՝ մայրաքաղաքում Հանդսւությունն ու կարդաåաՀությունը կաւարյալ էին: Հուլիսի 11 (24)-ի սելամլըքը ւեղի ունեցավ սովորականի նման: Սելամլըք դնացող ն այնւեղից վերադարձող ղորքերին

մարդիկ դիմավորում էին բացականչություններով՝ ի åաւիվ սուլթանի: Ոչ միայն կառավարական չենքերի, այլն թուրքական լրադրերի խմբադրաւների ու ւåարանների վրա բարձրացվեցին դրոչներ ն սուլթան Աբդուլ Համիդի նկարները: Երեկոյան ւեղի ունեցավ Հրավառություն: Հուլիսի 12-ին կ. Պոլսի բոլոր թերթերը լայնորեն լուսաբանեցին նախորդ օրվա սելամլըքը: Հուլիսի 12 (25)-ից մայրաքաղաքում ն Բոսֆորի մյուս քաղաքներում, Հաւկաåես կ. Պոլսի Ղալաթիա թաղամասում, արւասովոր աչխուժություն էր ւիրում: Երկիրը Հրճվում էր: Սկսվեցին թա÷որների, ցույցերի, ՀանրաՀավաքների, ՀոդեՀանդիսւների անվերջ չարքերը: Ամենուրեք Հնչում էին «վաթան», «միլլեթ», «Հուրրիեթ» բառերը՞: Սուլթանի անունով Հղվում էին բաղմաթիվ չնորՀավորական Հեռադրեր: Շոդենավերը, ղարդարված դրոչակներով, անցուդարձ էին անում åեւական օրՀներդների Հնչյունների ուղեկցությամբ: Ամեն ւեղ ցույցերին մասնակցում էին թուրքերը՝ քրիսւոնյաների Հեւ «եղբայրանալով»: Երիւթուրքերն անընդՀաւ այցելում էին Պոլսի ոչ իսլամ բոլոր Համայնքները, մասնակցում Հանդեսներին ն նույնիսկ մւնում եկեղեցիներ ու քարողում եղբայրական Համերաչխություն: Աղմուկ Հայւնվեց սրճարաններում, որւեղ առաջ նսւում էին լռակյաց, քանի որ երկյուղալի էր խոսակցելը ն մարդիկ վախենում էին մաւնությունից: Շաւ սրճարանների, åանդոկների, Հյուրանոցների ճակաւներին երնաց "Liberté” («աղաւություն») բառը: իսկ մի թուրք վաճառականի խանութի åաւին ÷ակցված åասւառի վրա կարելի էր կարդալ «կորչի՛ ամեն Հնացածը»: ՞

Արաբական այդ առօրյա բառերը 19-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած թուրքերենում քաղաքական նչանակություն էին սւացել: «Վաթան» բառը, որն արաբերենում նչանակում է ծննդավայր, ձեռք էր բերել «Հայրենիք» իմասւը. «միլլեթ» բառը, որ արաբերենում սկղբնաåես նչանակում էր «կրոնական Համայնք», թուրքերենում դարձել էր «աղդի» Հոմանիչ: Վերջաåես, երրորդ արաբերեն բառը՝ «Հուրրիեթը», որն արւաՀայւում էր «աղաւ մարդու վիճակ», սւացել էր «քաղաքական աղաւության» իմասւ (ւե՛ս В. А. Гурко-Кряжин, История революции в Турции, с. 15):

Ոսւիկանությունը չէր միջամւում որնէ ձեռնարկի, բայց ամեն ւեղ åաՀåանվում էր կարդը: Մամուլում Հայւնվում էին թուրքերի դրած բաղմաթիվ Հոդվածներ ու բանասւեղծություններ, որոնց Հեղինակները դրախւ էին կանխաւեսում կայսրության բոլոր ժողովուրդների Համար: իր մի բանասւեղծության մեջ, Հայւնի բանասւեղծ ՄեՀմեդ էմինը դրում էր. ԱյսուՀեւ աղաւ է ամեն օսմանցի, ԱյսուՀեւ նա է ւերը իր օջախի, Աղաւ է դավանանքը բոլորի, Այլնս Հարկ չկա աւելության ու åաւերաղմի: Եւայսու չիք կեղեքում ու չարություն Զեն լինելու ւերեր ն սւրուկներ, Թույլեր ու աղքաւներ1:

Տեղի ունեցող քաղաքական ցույցերի, ՀանրաՀավաքների ու ժողովների ամենաբնորոչ առանձնաՀաւկություններից մեկն այն էր, որ ղանդվածաբար բոլորը «եղբայրանում» էին. թուրքերը՝ ոչ թուրքերի, մուսուլմանները՝ ոչ մուսուլմանների Հեւ: Աղաւության այդ օրը՝ Հուլիսի 12-ը չթունավորվեց ոչ մի արւակարդ միջադեåով: Թուրքերի կրքերը դյավուրների դեմ դրդռելու որնէ ÷որձ չեղավ: Հաւկաåես արաբներին ն Հայերին Հայւարարելով եղբայրներ՝ երիւթուրքերը Հույս ունեին, որ այդ ժողովուրդները կբավարարվեն Հռչակված «սաՀմանադրական» կարդերով ն կդադարեցնեն åայքարը օսմանյան åեւության դեմ: Տարբեր կրոնների ու ցեղերի åաւկանող օսմանյան Հավաւարիմ Հåաւակների մի բյուրավոր բաղմություն, բաղկացած ղանաղան խմբերից ն դրոչակներ բարձրացրած, Հուլիսի 13-ին Պոլսի կենւրոնից անցավ Ղալաթիայի կողմը՝ «կեցցե՛»-ների Л. О. Алькаев, Очерки по истории Турецкой литературы, изд. АН СССР, Москва, 1959, с. 20.

խլացուցիչ աղաղակներով ն որուընդոսւ ծա÷երով: ՊաՀականոցների ն, մանավանդ, Բերայի ու Բեչիկթաչի ոսւիկանությունների åաչւոնաւների առջն կանդ առնելով՝ Հաղարավոր ամբոխը ջերմադին աղոթքներ էր Հղում սուլթան Աբդուլ Համիդին: Որåես նույն ու միասնական Հայրենիքի ղավակներ, ցուցարարներն աննկարադրելի, նմանը չւեսնված ցնծության մեջ էին: Շաւերը Հուղումնալից արւասվում էին, դրկախառնվում: Ամենուրեք լսվում էին սուլթանին ուղղված բացականչություններ՝ «ՓադիչաՀըմ չոք յաչա»1: Ամբոխի մեջ կային նան չաւ թուրք կանայք, որոնց մեծ մասը ÷ողոց էր դուրս եկել բաց երեսով: կ. Պոլսի՝ ուրախությունից խենթացած ժողովուրդը, անընդունակ ըմբռնելու իրերի դրությունը, անխւիր ձայնակցում էր երիւթուրքերի ձեռնարկած բոլոր երնույթներին: Ոչ մի քննական վերաբերմունք կաւարվող դեåքերի նկաւմամբ: Խուռներամ ամբոխների աչխույժ, սրւալի քրքիջներն ու ոդնորիչ բացականչությունները Հիչեցնում էին եվրոåական մայրաքաղաքների առույդ ու եռուն կյանքը: Մայրաքաղաքում ն Բոսֆորի մերձակա բոլոր քաղաքներում Հաւկաåես աչխույժ էին Հույները: Նրանք ցույց էին անում թուրքական դրոչներով, օդը թնդացնում կեցցեներով՝ ի åաւիվ սուլթանի, որ աղաւություն է չնորՀել ժողովրդին: Սրճարաններում արւասանվում էին թուրքերեն ն Հունարեն ճառեր: Մի երեկո էլ Հույն ցուցարարները ջաՀերով երթ կաղմակերåեցին մայրաքաղաքի ÷ողոցներով: Ցնծություն էր ողջ Բուլղարիայում ու Մակեդոնիայում2, Օսմանյան կայսրության չաւ նաՀանդներում ն Հաւկաåես քաղաքներում: Տները, խանութները, Հյուրանոցները ղարդարված էին դույնղդույն åասւառներով՝ «Աղաւություն, Հավասարություն, եղբայրություն» մակադրություններով: Անվերջ ծա÷աՀարություններ ն խանդավառ ցույցեր: Ցուցարարներն Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6848, 14 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս “История македонского народа”, изд. “Посветно дело”, Скопье (Югославия), 1975, с. 209.

ամենուրեք ÷ողոց էին դուրս դալիս սուլթանի åաւկերներով ն նչանախոսքերով: Ճառե՛ր ու ճառե՛ր: Հռեւորներն արւաՀայւում էին իրենց ուրախությունը կաւարվածի առթիվ, åաւիվ էին մաւուցում Հերոս երիւթուրքերին, դովեսւի խոսքեր Հղում նրանց Հասցեին ն ամբոխին խանդավառում Օսմանյան կայսրության åայծառ աåադայի Հեռանկարով1: կյանքի անսåասելի ու անակնկալ ÷ո÷ոխությունը, բռնության ծանր ու Հեղձուցիչ մթնոլորւի Հանկարծակի մաքրությունը բոլորի սիրւը լցրել էր աննկարադրելի ուրախությամբ: Արցունքի, սդի, վՀաւության մեջ ւվայւող ժողովուրդը վերակենդանացել էր աղաւության խոսւումներով: Ալեղարդ ծերունիներն իսկ խանդավառությունից ինքնամոռացության մեջ էին: Երիւասարդներն իրենց կրծքներին կրում էին կարմիր ու սåիւակ ժաåավեններ՝ աղաւության նչանակը: Այսåիսով, կայսրության այլաղդի ժողովուրդների թուրք բռնադաւիչների åարադլուխը՝ արյունարբու սուլթանը, «կերåարանա÷ոխվել էր» ն «դարձել» սաՀմանադրական բարեկիրթ թադավոր: իսկ թուրքաՀայությո՞ւնը՝ Օսմանյան կայսրության ամենաՀարսւաՀարված ու ամենավւանդված ժողովո՞ւրդը: Հայերի ուրախությունն անսաՀման էր: Նրանք Հավաւում էին իրենց լավ աåադային. չէ՞ որ մայր-ւանջանքի ծովից է ելնում վերածնությունը: Երիւթուրքերն առանձնաåես սիրալիր էին Հայերի նկաւմամբ, ն չէին քաչվում բացաՀայւորեն Հայւարարություններ անել, թե Հայերի ջանքերով են թուրք ժողովրդի մւքերը բացվել դեåի աղաւություն: Շաւ թուրքեր Հայերի Հեւ ունեցած ղրույցների ժամանակ ընդունում էին Հայության Հանդեå իչխանությունների ն անձամբ իրենց «թույլ ւված սխալները»2: Եթե թերթելու լինենք կ. Պոլսի այն օրերի Հայկական լրադրերը, աåա կւեսնենք, որ մայրաքաղաքի ողջ Հայությունը, Հայ с. 58.

Г. З. Алиев, Турция в период правления младотурок, изд. “Наука”, Москва, 1972,

Տե՛ս «Զանդակ», ‹ 19, 27 Հուլիսի 1908 թ.:

էֆենդիներից ու Հայ մւավորականներից սկսած մինչն մչեցի Համալները, մի քանի չաբաթ չարունակ ղբաղված են եղել ւոնախմբություններով ու խրախճանքներով ն մանավանդ ՀանրաՀավաքներով ու ճառախոսություններով: ՊոլսաՀայ բաղմությունները Մկրւիչ Պեչիկթաչլյանի դողւրիկ բանասւեղծությունը Հարմարեցնելով օրվա ւրամադրություններին՝ ÷ողոցներով չքերթ կաւարելիս երդում էին. Եղբա՛յր եմք մեք, Պուլկար, թիւրք, Հայ, Հրեայ, յոյն, Նո՛յն երկինքին ներքեւ՝ չընչենք օդը նո՛յն, Նո՛յն մաՀիկը կը ծածանի մեր վերեւ, Նո՛յն ասւղիկը կ'ողջունէ մեղ, նո՛յն արեւ, Եղբա՛յր եմք մեք:

Հեղաչրջման Հաջորդ օրը «ՍաՀմանադրական օրենք» խորադրով առաջնորդողում «Արեւելք» օրաթերթը Հայությանը չնորՀավորելով, որ սուլթանը ժողովրդին՝ «իսլամ, քրիսւոնեայ եւ Հրեայ, ամէնքին ալ», չնորՀել է սաՀմանադրություն, դրում էր. «Բարձրեալն Ասւուած երկար ու բարեբասւիկ կեանք չնորՀէ մեր սիրելի ու ողորմած մեծանուն ՎեՀաåեւին եւ յաւէւ անսասան åաՀէ Օսմ. ÷առաåանծ ԳաՀուն վրայ: Այլեւս բախւաւոր åիւի աåրինք. մեր կեանքը åիւի անցընենք երջանկութեամբ, աղաւութեամբ, արդարութեամբ եւ Հաւասարութեամբ»1: Աåա թերթը չարունակում էր. «Օ՛Հ, այսքան ժամանակէ ի վեր սåասուած նուիրական օրուան ոդեւորիչ, վսեմ եւ անմոռանալի առաւօւը: Օ՛Հ, մեր երկրին աղաւութիւն, արդարութիւն, եղբայրութիւն, կեանք եւ երջանկութիւն չնորՀող նուիրական օրուան աննման յառաջաբանը: Օ՛Հ, խալիֆայութեան առաջին աւեւիսը, որով ամէնքս ալ Ասւուծոյ առջեւ կ'երկրåադենք, ուրախութենէ կ'արւասուենք, մեր ծերերը, երի1

«Արեւելք», ‹ 6847, 12 Հուլիսի 1908 թ.:

ւասարդները, կիները, ւղաքը անիմանալի ուրախութեան մը, չւեսնուած երախւաåարւութեան մը կ'ենթարկուին»1: Հուլիսի 13-ին, ավելի քան 10 Հաղար ցուցարարներից բաղկացած մի Հսկա բաղմություն օսմանյան դրոչներ åարղած դնաց դեåի Հայոց աղդային åաւրիարքարան: Բաղմությունը Հիմնականում բաղկացած էր Հայերից ն Հույներից, բայց կային նան մեծ թվով Հրեաներ ն իսլամներ: Ցնծադին աղաղակներով բոլորը «կեցցե»-ներ էին դոչում: Տների åաւուՀաններից Հաղարավոր դլուխներ ձայնակցում էին ցուցարարների չարքերին ն ծաղիկներ նեւում ժողովրդի վրա: Պաւրիարքարանի չորս կողմը լցված էր Հայերի սւվար բաղմությամբ: Ցուցարարները ցանկանում էին լսել Հայոց åաւրիարք Մաղաքիա արք. Օրմանյանի խոսքը, բայց նա չէր եկել åաւրիարքարան, ուսւի նրա ÷ոխարեն ցուցարարների առջն Հանդես եկավ Երուսաղեմի åաւրիարքի կ. Պոլսի ÷ոխանորդ Եղիչե ծ. վրդ. Զիլինդիրյանը, ասելով. «Մեր սիրելի Հայ եւ յոյն Հայրենակիցներ, յարդելի Ս. Պաւրիարք, ԱՀա՛ կը ւեսնէք, կ'իմանաք, դիւէք, թէ բոլոր օսմանցիները երեք օրէ ի վեր աղաւութեան, այսինքն՝ կեանքին ամէնէն մեծ երջանկութեանը, ՎեՀաåեւին ամէնէն բարձր չնորՀին արժանացան: Երեք օրէ ի վեր օսմանցիները իրենց սրւին խորերէն բղխած ուրախութիւնը եւ անսաՀման ցնծութիւնը կը յայւնեն åոռալով եւ ողջադուրուելով: իսլամ, քրիսւոնեայ, Հրեայ ամեն ոք քաղցր երջանկութեան մը մէջ ղիրար կը չնորՀաւորեն: Օսմանցիները իրարմէ անջաւող ամէն բան սոււ է, կեղծ է: Աղդը մէկ է, մէկ մարմին է. Հավաւք ու կրօնք իւրաքանչիւր անՀաւի վերաբերեալ բան մըն է: Բուն իսկ ղմեղ մէկ կէւի վրայ միացնող նուիրական մեծ կաå մը կայ՝ այն է Օսմանցիութիւնը: Մեր արժանացած յարդելի նոր օրէնքին չնորՀիւ օսմանցիներուն Հաւասարութիւնը եւ աղաւութիւնը աåաՀովուած է: Ասկէ վերջը իւրաքանչիւր օսմանցի Հոդիովը, դլուխովը իր աղդին ծառայութիւն մաւուցանելու åիւի աչխաւի. աղդին ամենա÷ոքր մէկ

«Արեւելք», ‹ 6847, 12 Հուլիսի 1908 թ.:

չաՀուն վնասող ամէն բան, ամէն իրողութիւն, իւրաքանչիւր օսմանցի իր սրւին մխուած դաչոյնի Հարուած մը åիւի նկաւէ: իւրաքանչիւր օսմանցի երկրին Հողը, աղդին դրօչը միեւնոյն յարդանքով åիւի Համբուրէ. մէկին նուիրական կուրծքին åիւի ÷արի եւ միւսին քղանցքները åիւի Համբուրէ: Արդէն երկու օրէ ի վեր աւոր ÷այլուն աåացոյցները կը ւեսնենք»: Աåա Եղիչե ծ. վրդ. Զիլինդիրյանը, դիմելով բացակա åաւրիարքին, ասում է. «Ս. Պաւրիա՛րք, դուք մեր Հայրենակիցներէն մէկ մասին Հոդեւոր åեւն էք եւ միանդամայն այս Հայրենիքին յարդելի մէկ ղաւակը: Այդ Հանդամանքով ձեր ամէնէն նուիրական åարւականութիւնն է բոլոր մեր Հայրենակիցները Հրաւիրել միչւ Հաւաւարիմ եւ ուղղամիւ ըլլալ. նաեւ մինչեւ իրենց մաՀը սրւանց սիրել այս Հայրենիքը որ ամէնուն օրրանը ու ւունն է: Ձեղի օսմանեան աղդին անունով կը Հրաւիրենք երդում ընել որ այս åարւականութիւնը կաւարեալ խղճմւութեամբ ու անկեղծութեամբ կաւարելու ամէն աւեն åիւի աչխաւիք: կեցցե՛ն յոյները, Հայերը, Հրեաները: կեցցէ՛ օսմանցիութիւնը. կեցցէ՛ մեր Մեծ ՎեՀաåեւը»1: Հաղարավոր բերաններ, ընդՀաւելով վարդաåեւի ելույթը, «կեցցե»-ներով թնդացնում էին օդը: Հաջորդ օրը åոլսաՀայ բոլոր թերթերը ւåադրեցին բաղմաթիվ Հոդվածներ, որոնցում մեծ ոդնորությամբ նկարադրում էին ցույցի ընթացքը: ինչåես միչւ, իչխանությունների դովքով աչքի էր ընկնում «Արեւելքը», որը, միայն այդ օրվա Համարում, ւåադրել էր Հոդվածներ ու նյութեր՝ «Հայրենասիրական մեծ ցոյցեր», «Աղաւութեան աղաղակը», «Հայոց Հսկայ թա÷օրը կայս[երական] åալաւին առջեւ», «Հայ աղդին երախւադիւական ուղերձը» ն այլ վերնադրերով: Հեւադա օրերին նույնåես բաղմաթիվ ՀանրաՀավաքներ ու ցույցեր եղան մայրաքաղաքի Հայկական եկեղեցիներում, Բալըքլըի աղդային դերեղմանաւանը2:

«Արեւելք», ‹ 6848, 14 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 6858, 26 Հուլիսի 1908 թ.:

Բայց ամենաբաղմամարդը ն ÷առաչուքը Հուլիսի 27-ին կ. Պոլսի Հայոց ամենամեծ դերեղմանաւանը՝ Շիչլիում ւեղի ունեցած ՀոդեՀանդիսւ-ՀանրաՀավաքն էր: Այդ օրը երեկոյան ժամը 6-ին Շիչլիում Հավաքվել էր առնըվաղն 30 Հաղար մարդ՝ մայրաքաղաքում 1896-ին ւեղի ունեցած կուորածի ղոՀերի ՀոդեՀանդիսւը կաւարելու Համար: 1896 թ. օդոսւոսին Օսմանյան բանկի կ. Պոլսի կենւրոնական չենքի դրավումից Հեւո, երբ Հայ ղինյալներն անվւանդ Հեռացել էին մայրաքաղաքից, սուլթանն իր կաւաղությունը թա÷ել էր Հասարակ ժողովրդի, մանավանդ դավառից եկած Հայերի վրա: Դեåքից Հեւո, կառավարության նախաåաւրասւած ղինված ամբոխը՝ երեք օր ն երեք դիչեր չարունակ անխնա կուորել էր անմեղ ու անåաչւåան Հայերին: կուորածին ղոՀ էր դնացել 10 Հաղար մարդ1: Ոսւիկանությունը Հայերին մաՀվան սåառնալիքով սւիåել էր Շիչլիի դերեղմանաւան åարսåի երկայնքով ընդարձակ ÷ոսեր ÷որել, ուր սայլերով բերած մեռելներին ու վիրավորներին խառնիխուռն թա÷ել էին, աåա ուրիչ սայլերով բերած կրի åարկերը դաւարկել դժբախւների վրա՝ դիակների քայքայումն արադացնելու Համար: ԶոՀվածների ու վիրավորների մի մասին մարդասåանները ն ոսւիկանները չåրւել էին դերեղմանաւանը դւնվող ջրՀորը2: Եվ աՀա՛, Շիչլիի դերեղմանաւանը, ÷ոսերի ու ջրՀորի վրա, 12 ւարի անց, 1908 թ. Հուլիսի 27-ին, Հավաքված ւասնյակ Հաղարավոր Հայեր կաւարում էին անմեղ ղոՀերի ՀոդեՀանդիսւը: Ներկա էին նան բաղմաթիվ թուրքեր, եկել էին, մասնավորաåես, թուրքաց բարձրադույն ղինվորական վարժարանի ունկնդիրները՝ իրենց սåա դասախոսների դլխավորությամբ3: ՀոդեՀանդսւից Հեւո սկսվեց ՀանրաՀավաք: Սարուխանի (Առաքել Սարուխանյան) սւորադրությամբ «Մչակում» ւåա1

Տե՛ս «Հայ ժողովրդի åաւմություն», ՀՍՍՀ ԳԱ Հրաւ., Երնան, 1981, էջ

272: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 188, 28 օդոսւոսի 1908 թ.: Տե՛ս А. Ф. Миллер, Пятидесятилетие младотурецкой революции, изд. “Знание”, Москва, 1958, с. 37-38, նան՝ «Զանդակ», ‹ 27, 7 օդոսւոսի 1908 թ.:

դրված Հոդվածում մանրամասն նկարադրված է միջոցառման ընթացքը: ԶրՀորի մու ճառով առաջինը Հանդես էր եկել ղինվորական վարժարանի թուրք ուսանողներից մեկը, որին Հաջորդել էր նույն Հասւաւության մի սåա, աåա՝ քաղաքացիական Հադուսւով մի արաբ երիւասարդ: Հոդվածադիրը նչում էր. «Ճառերը ղդայուն էին. ներկաների մէջ լացի ու Հեկեկանքի ձայներ էին լսւում: Բոլորն էլ ամենախիսւ չեչւերով յարձակւում էին այն բռնակալական ռեժիմի վրայ, որը կաւարել էր այդ դաղանութիւնները: Սåաներից մէկը, ձեռքը ւանելով կողքից կախած թրին, ասում էր. «Երդւում եմ այս թուրը այսուՀեւեւ դործածել միայն բռնութեան եւ անարդարութեան դէմ՝ ի åաչւåանութիւն մեր Հայրենակիցների՝ առանց կրօնի ու ցեղի խւրութեան»»1: Ելույթները Հաջորդում էին մեկը մյուսին, ն ժողովուրդն անընդՀաւ ծա÷աՀարում էր, լսվում էին «կեցցե՛ աղաւությունը», «կեցցե՛ Հավասարությունը», «կեցցե՛ բանակը» կանչերը: Հայ երիւասարդների ձեռքերին ծածանվում էին օսմանյան դրոչներ: Ոդնորությունն անսաՀման էր: Գերեղմանաւան մոււքի մու դւնվող չենքն ամբողջովին լցվել էր թուրք սåաներով, որոնք åաւչդամբներից ողջույններ էին ուղարկում ժողովրդին2: Այդ օրը բոլոր ղինվորական դåրոցներն ու ղորանոցները բաց էին ժողովրդի առջն, ղինվորները ն սåաները բոլորին ընդունում էին սիրով: Շիչլիի դերեղմանաւանը ւեղի ունեցած միջոցառումից Հեւո Հայ նաՀաւակների Հիչաւակին վայելուչ Հուչարձան կանդնեցնելու Համար կ. Պոլսում լայն Հանդանակություն սկսվեց3: Երկու օր Հեւո Հայերը մայրաքաղաքում անցկացրին մի ուրիչ Հանդես, որի նåաւակն էր օսմանյան սաՀմանադրության վերաՀասւաւման առթիվ ամբողջ Հայ աղդի կողմից սուլթանին սրւադին չնորՀակալություններ ն մաղթանքներ Հղել: «Մչակ», ‹ 188, 28 օդոսւոսի 1908 թ.: Տե՛ս «Զանդակ», ‹ 29, 9 օդոսւոսի 1908 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 57, ց. 2, մաս 1, դ. 1194:

Գում-Գա÷ուի åաւրիարքանիսւ ս. Ասւվածածին ընդարձակ մայր եկեղեցում ն նրա չրջակայքում Հայերի ն այլաղդիների ծովածավալ բաղմություն էր Հավաքվել: կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքական ւեղաåաՀ Եղիչե եåս. Դուրյանը, որը ÷ոխարինել էր åաւրիարքությունից Հեռացված Մաղաքիա արք. Օրմանյանին, Հավաքը բացեց Հեւնյալ խոսքերով. «ՎեՀ. սուլթանը աղաւութիւն, եղբայրութիւն եւ Հաւասարութիւն չնորՀեց իր Հåաւակներին: Պէւք է չնորՀակալ ըլլանք եւ օրՀնենք ղինքը ... Հայ ժողովուրդը, որ դարեր ի վեր åաՀած է օսմանեան åեւութեան Հանդէå ունեցած իր անխախւ Հաւաւարմութիւնը, այս ÷առաւոր առթիւ իր ճակաւը կը խոնարՀեցնէ անոր ÷առաչուք դաՀին առաջ»1: Պաւրիարքական ւեղաåաՀի այդ խոսքերն ընդՀաւվում էին «կեցցե՛ սուլթանը», «կեցցե՛ աղաւությունը», «կեցցե՛ սաՀմանադրությունը», «կեցցե՛ Դուրյան սրբաղանը», «Անկցի՛ Օրմանյան» բացականչություններով: Դուրյան սրբաղանից Հեւո ամբիոն է բարձրանում Հեծելաղորաց ւեղակալ կադրի բեյը, որը խոսքը ժողովրդին ուղղելով, ասում է. «Պէւք է մոռանանք անցեալի ւխուր յիչաւակները եւ, ամէնքս եղբայրացած, ջանանք առաջ ւանել երկրի բարդաւաճման դործը: Մենք բոլորս Հայրենակից եղբայրներ ենք եւ åէւք է ձեռք-ձեռքի աչխաւենք մեր ընդՀանուր Հայրենիքի Համար: Օսմանեան սաՀմանադրութեան վերաՀասւաւման դործում մեծ բաժին ունեն մեր Հայ եղբայրները, որոնք չա՛ւ արիւն թա÷եցին, չա՛ւ նաՀաւակներ ւուեցին: Բայց սրանից յեւոյ բովանդակ Թուրքիայում անդորրութիւն ու արդարութիւն åիւի ւիրի: Ուրեմն, կեցցէ՛ ՎեՀ. սուլթանը, կեցցէ՛ սաՀմանադրութիւնը, կեցցէ՛ Հայութիւնը, կեցցէ՛ Հաւասարութիւնը»2: Եղան բաղմաթիվ ուրիչ ճառախոսներ, որոնք ժողովրդին Հորդորում էին իրար Հեւ աåրել սիրով ու եղբայրությամբ,

«Մչակ», ‹ 165, 31 Հուլիսի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

երախւադիւությամբ Հիչաւակեցին աղաւության Համար åայքարած Հայ դործիչների խնկելի անունները, դրվաւեցին նրանց աղդասիրական եռանդն ու դործունեությունը1: Շիչլիի դերեղմանաւանը կաղմակերåված միջոցառման առիթով անդրադառնալով թուրք-Հայկական ÷ոխՀարաբերությունների վերջին ւասնամյակների åաւմությանը, Պոլսում Հրաւարակվող "1e Mոէiո” («Մաթեն») թուրքական ֆրանսերեն թերթը դրում էր. «էաåէս Հակառակութիւն չկար մեր եւ Հայերին միջեւ, որոնք բռնակալութեան կողմից ենթարկուեցին ւառաåանքների: Միայն թէ նախկին ռեժիմի սիւները Հայոց նåաւակը եւ ուղղութիւնը սխալ էին ներկայացնում իսլամ ժողովրդին, դործն այնåէս åաւկերելով, թէ Հայերը թադաւորութիւն են ուղում եւ այլն: Հայ յեղա÷ոխութեան ամենադժնդակ åաՀերին իսկ ոչ մի Հայ Պոլսում ժողովրդի դէմ յարձակում չի դործել»2: Աåա, արժնորելով աղաւության ղոՀասեղանին Հայերի բերած ւուրքը, «Մաթենը» նչում էր. «Մեր կարծիքով՝ Հայերն աղաւութեան ռաՀվիրաներ են, որոնք իրենց կեանքը ղոՀեցին աղդի իրաւունքների Համար: Նրանք իրենց օդոււը մեր վնասի մէջ չ÷նւրեցին: Բռնակալների կուսակիցների դէմ աåսւամբեցին, բայց ժողովրդի դէմ յարձակում չդործեցին բնաւ: Նրանք ընդվղեցին միայն այն կառավարութեան դէմ, որի բռնակալ ռեժիմի ւակ թուրքերը, Հայերը եւ յոյները միաժամանակ եւ նոյն չա÷ով ւառաåեցին: Աղաւութիւն ձեռք բերելու, աղդի իրաւունքները åաՀåանելու Համար իրենց կեանքը ղոՀած, մեր այժմեան աղաւութիւնն ու երջանկութիւնը Հողի ւակից դոՀունակութեամբ դիւող մեր սիրելի Հայ Հայրենակիցների Հոդու Հանդսւութեան Համար օսմանցիութեան անունով աղօթելը մեր սրբաղան åարւքն է: Հայերն էլ, իրենց Հերթին, թուրք նաՀաւակների Համար են աղօթում»3: 1896 թ. Հայւնի եղեռնադործության Համար թողություն Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 31, 1 օդոսւոսի 1908 թ.: «Մչակ», ‹ 197, 7 սեåւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

խնդրելով՝ թերթն այնուՀեւն չարունակում էր. «Այո՛, «Հայոց դէåք» ասած այն խիսւ ցաւալի ջարդից յեւոյ, երբ Հայ նաՀաւակների նուիրական մարմինները, բարձած սայլերին, լցուեցին ÷ոսերի մէջ, մեր սիրւը åաւառ-åաւառ եղաւ, մեր աչքերը արցունքներից այրուեցին: Լացել ուղեցինք, բայց չկարողացանք, եւ մեր սիրւն ու Հոդին թունաւորուելով, կեանքից ղղուանք ղդացինք: Հայերը ուղում էին սաՀմանադրութիւն, ուղում էին իրենց իրաւունքները åաՀåանել, աղաւուել դերութիւնից: Մի՞թէ այդ ամէնը մենք չենք ուղում: Հեւեւաåէս, Հայերն այսօր օսմանցիների եղբայրներն են: Հայ, թուրք, յոյն, Հրեայ՝ ամէնքն էլ մէկ Հայրենիքի ղաւակներ են: Նախաåաւուութեան Հարց չկայ: Միայն կրօններն են ւարբեր: Ամէն ոք իր կրօնին է ծառայում եւ դնում է իր աղօթավայրը: Բայց աչխարՀիկ դործերի Համար մենք՝ օսմանցիներս, եղբայրներ ենք, առանց կրօնի խւրութեան՝ Հայրենիքի միասիրւ, միաՀոդի åաչւåաններ ենք»1: 1896 թ. օդոսւոսին ղոՀված անմեղ Հայերի Հիչաւակը Շիչլիի դերեղմանաւանը թուրքերի ղանդվածային մասնակցությամբ նչելուց Հեւո, կ. Պոլսի Հայոց ղեկավարությունն անՀրաժեչւ Համարեց կաղմակերåել նան լայնամասչւաբ մի ուրիչ Հանդես՝ այս անդամ նվիրված աղաւության ճանաåարՀին ղոՀված թուրք Հայրենասերների Հիչաւակին: Միջոցառման նախաձեռնությունն ու անցկացումը սւանձնեց Հայերի Հենց նոր սւեղծած «Օսմանյան սաՀմանադրական ակումբը»2: Հուլիսի 31-ի առավույան Բերայի Հայոց ս. Երրորդություն եկեղեցում ասեղ դցելու ւեղ չկար: ԱՀա՛ այսåես էր ւեսարանը ներկայացնում «Աւեւաբերը». «Խորանին առջեւ չարուած են բարձրասւիճան Հայ եկեղեցականներ՝ ղդեսւաւորուած եւ չողչողուն դաւաղաններ ի ձեռին: Դասն ալ լեցուած է եկեղեցականներով եւ բաղմաթիւ դåիրներով: Եկեղեցին խռնուած է 2.000 Հոդիներով, որոնց մէջ կան Օսմ. Պեւութեան առեււրական, քաղաքային ու ղինուորական կեանքին մէջ կարեւորութիւն

«Մչակ», ‹ 197, 7 սեåւեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 189, 29 օդոսւոսի 1908 թ.:

ունեցող ամէն åաչւօնաւան ներկայացուցիչներ: Ներկայ է Ն. կ. ՎեՀա÷առութեան ներկայացուցիչը, նմանաåէս Շէյխ իւլ իսլամի ներկայացուցիչը: Ներկայ է թուրք սåաներու ÷այլուն խումբ մը եւ անոր Հեւ սւուար խումբ մը քաղաքային ղդեսւով թուրքերու եւ Հայերու, որոնց անունները ծանօթ են åեւութեան ամէն անկիւնը: Հոն է սիրեցեալ եւ վսւաՀելի վարիչ Տր. Րիղա (Թեւֆիք:- Հ. Ս.) åէյ»1, որը մւնելով եկեղեցի, մուեցավ ու Համբուրեց եåիսկոåոսների եւ վարդաåեւների ձեռքերը ու ողջադուրվեց նրանց Հեւ2: «Հոն է Նաղըմ ÷աչա, որ իր երկրին åաւիւը իր կեանքէն թանկադին դաւանեցաւ»3: Եկել էին նան մու 500 ուրիչ թուրքեր: Ներկա էին մայրաքաղաքի ն օւար թերթերի բաղմաթիվ թղթակիցներ4: Եկեղեցի եկած թուրքերը, մինչն ՀոդեՀանդսւի սկսելը, աչխույժ ղրույցի էին բռնվել Հայ ծանոթների ու անծանոթների Հեւ: Ժամը 10-ին եկեղեցում սկսվեցին աղոթքները, որից Հեւո åաւրիարքական ւեղաåաՀ Եղիչե եåս. Դուրյանը մի ղդայացունց ճառ ասաց: Թուրք ներկաներն անընդՀաւ ծա÷աՀարում էին՝ լսելով սրբաղանի՝ թուրքերենի թարդմանվող ելույթը: իսկ երբ թարդմանիչը կարդաց Դուրյանի ճառի այն մասը, որւեղ ասվում էր, թե աղաւության Համար մարւնչող Հայ ն թուրք նաՀաւակների՝ միմյանց խառնված արյունը Հավերժ իրար են կաåել երկու ժողովուրդների ճակաւադիրը, ամբողջ եկեղեցին թնդաց ուրախության դոչյուններից5: «Պաւկերը ւեսնելու բարեբախւութիւնն ունեցող ոչ ոք åիւի մոռնայ մինչեւ իր մաՀուան օրը,- դրում էր «Աւեւաբերը»:- կարծր է Հարկաւ այն սիրւը որ չՀալիր, չաղնուանար ու չսրբուիր եղբայրական սիրոյ այս բոցավառ Հրով»6:

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

«Աւեւաբեր», ‹ 34, 22 օդոսւոսի 1908 թ., էջ 601: «Մչակ», ‹ 189, 29 օդոսւոսի 1908 թ.: «Աւեւաբեր», ‹ 34, 22 օդոսւոսի 1908 թ., էջ 601: «Մչակ», ‹ 189, 29 օդոսւոսի 1908 թ.: նույն ւեղում: «Աւեւաբեր», ‹ 34, 22 օդոսւոսի 1908 թ., էջ 601:

Եկեղեցական արարողությունը վերջանալուց Հեւո նրա մասնակիցները Բերայի մեծ åողուայով դիմեցին Թաքսիմի ընդարձակ åարւեղը: Առջնից դնում էր ղինվորների մի խումբ, որին Հեւնում էին ղինվորական նվադախումբն ու Հայոց կեդրոնական վարժարանի երդչախումբը: ԱյնուՀեւն, չարքեր կաղմած, դալիս էին եկեղեցական դասը, ՀոդեՀանդսւի թուրք ն Հայ մասնակիցները, վերջում՝ Հավաւացյալ ժողովուրդը: ՃանաåարՀին թա÷որին անընդՀաւ միանում էին Հաղարավոր մարդիկ: Այդ անՀամար բաղմությունը, ավելի քան 50.000 մարդ1, լցրել էր Ղալաթա-սերայից մինչն Թաքսիմի åարւեղն ընկած ողջ ւարածությունը: ՃանաåարՀի երկու կողմերում Հայ վաճառականների բոլոր խանութները ÷ակ էին՝ ի Հարդանս թուրք նաՀաւակների, բոլոր չինությունները ղարդարված էին օսմանյան դրոչներով ն եղբայրության կոչող Հայերեն ու թուրքերեն նչանախոսքերով: Երբ երթաչարքերը Հասան Գաբրիել էֆենդի Նորաւունկյանի ւան առջն, կանդ առան: Նախարարների խորՀրդի նոր նչանակված անդամը դուրս եկավ åաւչդամբ ն անընդՀաւ ողջույններով åաւասխանում էր ժողովրդի՝ «կեցցե՛ Նորաւունկյանը» աղաղակներին: Թաքսիմի մեծ åարւեղում արդեն սåասում էր նախաåես Հավաքված մի Հսկա բաղմություն, որին միացան ՀոդեՀանդսւի մասնակից նույնքան Հսկա չարքերը: Պարւեղը չէր ւեղավորում ւասնյակ Հաղարավոր մարդկանց: Այսւեղ էր եկել նան նչանավոր Ֆուադ ÷աչան, որին սուլթան Աբդուլ Համիդն աքսորել էր Դամասկոս ն միայն Հուլիսի 30-ին էր վերադարձել աքսորավայրից: Ներկա էր նան Թուրքիայում åարսից դեսåան Միրղա Ռեղա խանը իր թարդման ՀովՀաննես խան ՄասեՀյանի Հեւ: «Բոլոր åաչւօնեայ թուրքերը եւ կ. Պոլսի բովանդակ Հայութիւնը,- դրում էր ականաւեսը,- խռնուեր էին իրար, իրողութիւն մը, որ առանց բացառութեան, բոլորի Համար երաղ մըն էր եւ, որ կարեւոր է, երկու կողմերն ալ կաւարեալ անկեղծ էին»2:

Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 34, 22 օդոսւոսի 1908 թ., էջ 601: «Մչակ», ‹ 188, 28 օդոսւոսի 1908 թ.:

Հայերը, ի Հիչաւակ ղոՀված թուրք Հայրենասերների, բերել էին բաղմաթիվ åսակներ՝ ւարբեր մակադրություններով: ՀՅ դաչնակցության ներկայացուցիչների բերած կարմիր ժաåավեններով åսակի վրա Հայերեն, թուրքերեն ն ֆրանսերեն դրված էր. «Բաջարի թուրք Հեղա÷ոխական ընկերներին»: Առաջին ճառը թուրքերեն արւասանեց աքսորից նոր վերադարձած Գրիդոր ԶոՀրաåը՝ «Օսմանյան սաՀմանադրական ակումբի» կողմից: Սկղբից մինչն վերջ նա խոսում էր օսմանյան Հայրենասիրության ոդով: Աղաւության ղոՀերին նա կոչեց ժողովուրդների եղբայրության դաղա÷արով դասւիարակված Հերոսներ, որոնց կյանքը վառվեց աբդուլՀամիդյան բռնաåեւության դեմ «երեսնամեայ åաւերաղմի մէջ»: Ճառը նախօրոք ւåադրվել էր ն åարւեղի մոււքի մու վաճառվում էր թուրք երիւասարդներին՝ ի նåասւ Նիաղի ն էնվեր բեյերի անվան երկու ղրաՀանավերի կառուցման նåաւակով Հանդանակության: ի Հավելումն նախաåես ւåադրված չարադրանքի, ԶոՀրաåը կոչ էր անում միանալ բանակում ն ժողովրդի մեջ սկսված դրամաՀավաքին, որի նåաւակն էր 20.000 ոսկի արժողությամբ դոՀարաղարդ մի սուր նվիրել Նիաղի բեյին ն 18.000 ոսկու արժողությամբ ականակուռ սուր՝ էնվեր բեյին1: ԱյնուՀեւն Հերթականությամբ Հանդես եկան Նիաղի բեյի եղբայր Օսման բեյը, բաղմաՀմոււ ն նչանավոր Հրաåարակադիր ԱՀմեդ Շուայ իբ բեյը, åրոֆ. Հակոբոս Հ. Զեջիղյանը, Սուլեյման բեյը (որ ելույթի ժամանակ ջանում էր ղսåել արցունքները, երբ «կը խօսէր իր Հայ եղբայրներուն ւառաåանքներուն մասին»), Հաղարաåեւ Հակկը բեյը (որն ասաց, թէ «ղոՀողութիւնն է Հայրենասիրութեան միակ աåացոյցը: Ով սիրեցեալ Հայ բարեկամնե՛ր, թող այս խօսքերը խոր ւåաւորուին ձեր մէջ եւ ղանոնք կարդացող իւրաքանչիւր անՀաւի օդնեն աւելի ճչմարիւ եւ աւելի լաւ Հայրենասէր մը ըլլալ»), Մխիթարյան միաբանության անդամ Հայր Գաբրիել (Բյուղանդ) Մենեվիչյանը (որ ջաւադովեց Հայերի ղինվորադրությունը ի åաչւåանություն իրենց «օսմանյան

Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 34, 22 օդոսւոսի 1908 թ., էջ 601:

Հայրենիքին»), քաջածանոթ Հրաåարակադիր ն դրող ւիկին Զաåել Ասաւուր-Սիåիլը (որը խոսեց կանանց Համար սաՀմանադրության անդնաՀաւելի դերի մասին, այն մասին, որ նրանք բոլորը, թուրք թե Հայ, Հույն թե ասորի, ողբում են աղաւության ղոՀերի Համար), ՎաՀան վրդ. Հակոբյանը, որը մի åերճ կոչ Հղեց բոլոր ներկաներին՝ Հավերժ նվիրական åաՀել այդ անմոռանալի օրվա Հիչաւակը: Վերջում Հանդես եկած Եղիչե Դուրյան սրբաղանը Հեւնյալ ղդայացունց խոսքերով աղդարարեց միջոցառման ավարւը. «Ցորչա÷ արեւները ծադին ու խոնարՀին Օսմ. Պեւութեան ընդարձակ ւարածութեան վրայ, թող չմոռցուի թէ այս երկրի աղաւութեան մարւիրոսներուն մեծ բաղմութեան մէջ կարեւոր ւեղ մը կը դրաւեն մեր աղնիւ իսլամ եղբայրները: Մեռան անոնք Հայրենիքի Համար, մեռան աղաւութեան Համար, մեռան ձեղի Համար: Պաւուեցէ՛ք անոնց յիչաւակները, անոնց օրինակին Հեւեւեցէ՛ք, եւ եղբայրութեան այս անդին åարդեւին Համար ÷առք ւուէ՛ք Ասւուծոյ»1: ինչåես այն ժամանակ վկայում էին ականաւեսները, կ. Պոլսի 1908 թ. Հուլիսի 31-ի ÷առավոր ցույցի նմանը քաղաքը դեռ չէր ւեսել: Թերթերը դա անվանեցին «թուրքերի ն Հայերի եղբայրացման ւոն»2: կայսրության մյուս քաղաքներում նույնåես Հայերն անվերջ ուրախության ցույցեր էին անում: իղմիրի Հայությունն անեղր ցնծության մեջ էր: Բաղաքի երիւթուրքական կաղմակերåությունը Հաւուկ åաւվիրակություն էր կաղմել, որի մեջ էր նան Նիաղի բեյը: Այցելելով Հայոց առաջնորդարան՝ åաւվիրակությունը քաղաքի իչխանությունների անունից երախւադիւություն Հայւնեց իղմիրաՀայերին՝ Հին ռեժիմի դեմ åայքարում ցուցաբերած Հեւնողականության Համար, ն ցավ Հայւնեց, որ Հայերն աղաւության ճանաåարՀին այնքա՛ն մեծաթիվ ղոՀեր են ւվել: Դիմելով առաջնորդարանի բակում խռնված ժո1

Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 34, 22 օդոսւոսի 1908 թ., էջ 601: Մանրամասն ւե՛ս «Արեւելք», ‹ 6863, 1 օդոսւոսի 1908 թ.:

ղովրդին՝ Նիաղի բեյն ասաց. «Նախ եւ առաջ åէւք է երախւաåարւ լինել Հայ աղդին, այլ ոչ թէ օսմանեան ղինուորներին: Հէնց այդ աղդն է, որ աղաւութեան դաղա÷արը ներչնչեց մեղ, դա այն աղդն է, որ մեղ առաջնորդեց դէåի Աղաւութիւն: Մենք երախւաåարւ ենք ձեղ»1: ինչåես ւեսնում ենք, Հեղաչրջումից Հեւո, սկղբնական չրջանում ժողովրդական ղանդվածների մեջ իչխում էր այն åաւկերացումը, թե սաՀմանադրությունը ժողովրդին նվիրել է սուլթանը, այլ ոչ թե Հեւնանք է նրա վրա որնէ ճնչման: ՊաւաՀական չէ, որ այդ օրերին կայսրության թերթերը լիքն էին Աբդուլ Համիդին ÷առաբանող Հոդվածներով: Սուլթանը մարդասիրության ն իմասւության խորՀրդանիչ էր դառնում նան Հայ Հասարակության Հաւկաåես åաՀåանողական չերւերի Համար: «Օսմ[անեան] կայսրութեան մէջ, միմիայն Ն. կ. ՎեՀա÷առութեան մեծութեան ու իմասւութեան չնորՀիւ, երկիրը առանց ոեւէ ւադնաå կրելու կը մւնէ աղաւութեան եւ արդարութեան դարադլուխի մը մէջ...»2,- դրում էր «Աւեւաբերը»: Դրվաւելով Հեղա÷ոխության անարյուն լինելը ն դա վերադրելով սուլթանի իմասւությանը՝ «Արեւելք» թերթը ներբողում էր. «Այսօր ամէնուն աչքին առջեւ է Ռուսիոյ եւ Պարսկասւանի քաչածները՝ իրենց բնական իրաւունքները ձեռք բերելու Համար: Մինչդեռ ամէն ւեղ արիւն կը Հոսի, օսմանեան ընդարձակածաւալ երկիրները միմիայն մեր օդոսւա÷առ ՎեՀաåեւին մեծ իմասւութեան չնորՀիւ, առանց վնասակար ւադնաåներէն անցնելու, կ'արժանանան արդարութեան եւ աղաւութեան»3: «Արեւելքին» ձայնակցելով՝ նրա «Զենիթ» խորադրով Հավելվածն իր առաջնորդողում նույն ոդեչնչվածությամբ դրում էր. «Մարդկային åաւմութեան մէջ չւեսնուած յաջողութեամբ մը եւ խաղաղ ղարդացման ճամ÷ով՝ չնորՀիւ մեր ՎեՀ. կայսեր «Զանդակ», ‹ 35, 16 օդոսւոսի 1908 թ.: Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 31, 1 օդոսւոսի 1908 թ.: «Արեւելք», ‹ 6863, 1 օդոսւոսի 1908 թ.:

իմասւուն կարդադրութեան, աՀադին չրջում մը, սաՀմանադրական åեւութիւն մը սւեղծուեցաւ առանց արիւնաՀեղութեան»1: Մամուլը Աբդուլ Համիդին ներբողաբանում ու ÷առավորում էր նան չա÷ածո սւեղծադործություններով: Այսåես, Հասարակական դործիչ, դրականադեւ ն դրող Մերուժան Պարսամյանը Հեղաչրջումից ընդամենը չորս օր Հեւո (1908 թ. Հուլիսի 15) «Արեւելք» թերթում Հրաւարակած «Աղաւութեան արծիւը» վերւառությամբ բանասւեղծության մեջ անՀուն բերկրանքով երդում էր սուլթան Աբդուլ Համիդին՝ որåես «արդարութեան արեւի»: Դիմելով սուլթանին՝ բանասւեղծության Հեղինակը նրան Հլու-Հåաւակության խոսք էր ուղղում, նան Հավասւիացնում, որ իբր «Ամէն անՀաւ կ'աղօթէ կեանքիդ Համար յաղթաåանծ»: ԳաՀիդ վրայ միչւ աåրէ՛, ով մեր Հայրը åանծալի, Մեր ամէնուս դթառաւ ՎեՀաåեւը իմասւուն, Ցողէ՛ անդուլ մեր վրայ բարիքներդ ցանկալի, Դո՛ւն որ աղբիւրն ես եղեր Ցնծութեան վառ լոյսերուն: Աղդիս կողմէ կու դամ ես՝ իբրեւ քերթող՝ Հնչեցնել Ձերբաղաւուած ւաւիղիս լարերուն վրայ դիւրաղդայ, Երդ երդոցը ԳոՀութեան, Մաղթանքներու եւ երդել՝ Յաւէւ երդել Բու ÷առքըդ, արքաներո՛ւ մեծ Արքայ»:

«Զենիթ» (կ. Պոլիս),, 19 Հուլիսի 1908 թ.:

Զարմանք է առաջացնում, թե Հեղա÷ոխության առաջին օրերին որքա՛ն սոււ ու կեղծիք, որքա՛ն Հւåիւ-միմոսային ծաղրաåաւկերային երնույթներ առաջ եկան Հայ կյանքում, որ Հակոբ Պարոնյանն իսկ չէր կարող երնակայել իր Աբիսողոմ աղաներով: իր Հուչաåաւումի «Օսմանեան սաՀմանադրութիւնը եւ իր անդրադարձումները» Հաւվածում, Ռուբեն Տեր-Մինասյանը åաւկերավոր նկարադրել է ւեղի ունեցածը. «Պոլսի մէջ բաղմացան այծամօրուքաւորները, որովՀեւեւ կովկասաՀայ յեղա÷ոխականները ընդՀանրաåէս այծամօրուք կը կրէին, չաւցան քամին ÷ող÷ողող կարմիր կամ սեւ ÷ողկաåները, որովՀեւեւ յեղա÷ոխութեան կուռք դարձած Ակնունին այդåիսին կը կրէր. չաւցան ծոծրակին կամ ականջին թէքուած կակուղ դլխարկաւորները, որովՀեւեւ Եւրոåայէն եկած յեղա÷ոխականները այդåիսիք կը կրէին, կամ դլխաբաց էին»1: Առաջ անցնելով ասենք, որ սեåւեմբերի սկղբին սուլթանի ծննդյան ւարեդարձն էր: Մայրաքաղաքը թաղվել էր Հրավառության ն դույնղդույն լաåւերների ծովում: Զորս կողմից երաժչւություն էր լսվում: Ժողովրդի åաՀանջով ամեն ւեղ Հնչում էր «Մարսելյեղը», որին Հաջորդում էին որուընդոսւ ծա÷աՀարությունները: Սուլթան Աբդուլ Համիդ ն ... «Մարսելյեղ»: Ճակաւադրի Հեդնանք ու խաղ: «Յաչասը՛ն Հուրրիեթ», «Յաչասը՛ն վաթան»՞ բացականչությունները թնդում էին ամեն կողմից: Մի՞թե ւարօրինակ չէր - սուլթան ն սաՀմանադրություն: ի՞նչ կաå կար ն ի՞նչ նմանություն: Մի՞թե դա միննույնը չէր, եթե ասվեր. «կեցցե՛ դաՀիճը, կեցցե՛»: Ո՞վ էր ւեսել դաՀճի արդարությունը: իսկ ի՞նչ էր ւեղի ունենում ԹուրքաՀայասւանում: Հայկական նաՀանդների ւառաåակոծ ու սոված Հայության խրախճանքը, իՀարկե, այնåիսին չէր, ինչåիսին կ. Պոլսում կամ իղմիրում2, բայց այնւեղ էլ այն ւåավորիչ էր: կայսրության «Հայրենիք», ‹ 8 (271), օդոսւոս, 1948, էջ 71: Թուրքերեն՝ «կեցցե՛ աղաւությունը», «կեցցե՛ Հայրենիքը»: իղմիրում խրախճանքների մասին ւե՛ս «Արեւելեան մամուլ», ‹ 30, 22 Հուլիսի 1908 թ.: ՞

Հայաբնակ վայրերում ւեղի ունեցող ցույցերի ու ՀանրաՀավաքների անմիջական կաղմակերåիչը ՀՅ դաչնակցությունն էր: 1908 թ. ‹ 34-ում «Աւեւաբերը» ւåադրել էր Ամասիայից սւացված թղթակցությունը, որի Հեղինակը նկարադրում էր այն արձադանքը, որ այնւեղ ունեցել էր սաՀմանադրության վերաՀռչակումը: Ժողովուրդը Հավաքվել էր կառավարչության չենքի դիմացի Հրաåարակում, ամենուրեք լսվում էին «ՓադիչաՀըմ չո՛դ յաչա» բացականչությունները, ծիծաղի ն ուրախության լացի ձայներ: Պարղած էին «Աղաւություն», «Արդարություն», «Հավասարություն» բառեր åարունակող ցուցաåասւառներ: «Սիրւեր ուրախութեամբ լեցուն åայթելու չա÷, սակայն բերաններ ւակաւին խիսւ չա÷աւորութեան մէջ, եւն.: Որը կը Հաւաւայ, որը կ'աåչի, որը կը ծիծաղի, իսկ չաւեր ւակաւին կը լռեն. եւ աՀա՛ մունեւիկը բարձրաձայն յայւարարեց. «Երեք օր ուրախութիւն ըրէ՛ք»»: Ա՛լ բերաններ բացուեցան «Փա՛ռք քեղ Ասւուած» եւ «ՓաւիչաՀըմ չօդ եաչա» բացադանչելու մեծ եռանդով»1: Ամբողջ երեք օր ժողովուրդը մեծ խանդավառության մեջ էր2: Հեղաչրջման մասին Վանում իմացան Հենց երկրորդ օրը: Լսելով այդ մասին՝ առաջնորդական ւեղաåաՀ ւեր Մեսրոåն անմիջաåես դիմեց կուսակալ Ալի Ռիղային՝ լուրը ճչւելու Համար, բայց վերջինս մեծ թերաՀավաւությամբ ն ւՀաճությամբ ասել էր. «Ես Սւամբուլից սւացել եմ մի անիմասւ Հեռադիր»3: Այսքանը: Առաջին åաՀին Վանը մնաց նույն դրության մեջ, ինչåես առաջ էր, ավելին, քաղաքի մերձակա մի քանի չրջաններում մուսուլմանների ւրամադրություններն ավելի անՀանդիսւ ն երկյուղալի դարձան: Նրանք Համառորեն չէին ուղում Հավաւալ Հեռադրական լուրերին, քանղի իրենց մւքով անդամ չէր անցնում, թե նոր կառավարությունը կարող է որնէ ղիջում անել քրիսւոնյաներին, որոնց վրա նայում էին իբրն թչնամու, չէին «Աւեւաբեր», ‹ 34, 22 օդսուոսի 1908 թ., էջ 614: Տե՛ս նույն ւեղում: «Մչակ», ‹ 178, 15 օդոսւոսի 1908 թ.:

Համակերåվում այն մւքի Հեւ, թե Հայն իր իրավունքներով երբնիցե կարող է Հավասար լինել իրենց Հեւ: Բայց չոււով Վան Հասան կ. Պոլսի թերթերը ն բաղմաթիվ նամակներ: Այլնս կասկած չմնաց, որ անկարելին ն անՀավաւալին իրականություն է դարձել: Մուսուլմանները åեւք է Հաչւվեին իրերի նոր վիճակի Հեւ, իսկ քրիսւոնյաները թեն ուրախացան անկեղծորեն, բայց նրանց մեջ, այնուամենայնիվ, մնում էին կասկածն ու թերաՀավաւությունը: Միայն օդոսւոսի 1-ին առաջնորդական ւեղաåաՀ ւեր Մեսրոåը ս. Նչան մայր եկեղեցում քարողախառն ճառ ասաց: Ականաւեսը դրում էր. «Հայերն այդ օրը իրենց ղդում էին, վերջաåէս, ÷ոքր ինչ աղաւ եւ իրենց ղդացմունքները յայւնում էին անբռնադաւօրէն: Թուրքերն իրենց åաՀում էին չաւ ղուսå եւ ուրախութեան առանձին ցոյցեր չէին անում: Նրանց [մի ÷ոքր] մասը [միայն], որ åաւկանում կամ Համակրում էր երիւթուրքերի կուսակցութեանը, խօսում էր Համերաչխութեան եւ Համաքաղաքացիութեան մասին»1: Հեւադա օրերին նույնåես Վանի մուսուլմանները դեռ վերաåաՀությամբ էին վերաբերվում երիւթուրքական Հեղաչրջմանը: Նրանց այդ ւրամադրությունն աղդում էր քաղաքի Հայ բնակչության վրա, որն անվսւաՀությամբ էր Համակվում ընթացող եղելությունների նկաւմամբ, անՀանդսւությամբ ն մւաՀոդությամբ էր ականաւես լինում երիւթուրքական ւեղի կաղմակերåության՝ ժողովրդի մեջ ցրվող թռուցիկներին: ԸնդՀակառակը, թուրքերը, որոնք կասկածում էին նոր կառավարության նկաւմամբ Հայերի Հավաւարմությանը ն նրանց վրա չարունակում էին նայել որåես անջաւամոլների, չէին խորչում այդ թռուցիկներից: Որոչ ժամանակ էլ անցավ, երբ մուավորաåես օդոսւոսի վերջերից քաղաքի թուրքերի մու ասւիճանաբար երնակվեց Հանդուրժողական վերաբերմունք Հայերի Հանդեå: Դրա åաւճառը կ. Պոլսից եկած նորանոր լուրերն էին, որ այնւեղ կառա1

«Մչակ», ‹ 178, 15 օդոսւոսի 1908 թ.:

վարությունը դնալով ամրաåնդվում է ն վճռական է մինչն վերջ Հասցնելու բոլոր օսմանցիների՝ մուսուլման, քրիսւոնյա, թե Հրեից կրոնների մարդկանց Հավասարության սկղբունքի կիրարկումը, որ աղդարարված է կայսրության բոլոր աղդերի աղաւություն, Հռչակված է նան եվրոåական դեմոկրաւիայի կարնորադույն սկղբունքներից մեկը՝ օրենքի առջն բոլորի Հավասար իրավունքները ն Հավասար åաւասխանաւվությունը: Այդ լուրերի ւåավորության ւակ, ամենօրյա ղրկանքների ու ւանջանքների սրւաճմլիկ դնով աåրող, անոթի, նիՀար, մերկ աչխաւավորն անդամ, լավադույն աåադայի դյութիչ åաւկերներով չլացած՝ սկսել էր թռիչք ւալ իր երնակայությանը: Թեն Հուլիսի 11 (24)-ից Հեւո անցած մեկ ամսում իր միջավայրն ու իր կյանքը ոչնչով չէին ÷ոխվել, բայցնայնåես, դարեր ի վեր վիղը ճուկ դեւնին դամված կացությունից աղաւված Հայը մի åաՀ սկսել էր իր դարավոր ճնչողին նայել Համարձակ դեմքով ու աներկյուղ, ն այդ անսովոր կացությունից նա մեծադույն բավականություն էր սւանում1: Ականաւեսը Հեւադայում վերՀիչում էր. «Ամէն օր խառն թա÷օրներ եւ ցնծադին åարեր Հրաåարակներու մէջ: Անճառելի՛ եւ սրւառուչ կերåարանա÷ոխութիւն: իրօք, Վանի մէջ եւս երէկուան ւարւարոսը դրախւի ÷ոխուած էր կարծես: Ելւըղի Հասցէին ի՛նչ մեղադրանքներ եւ նոյնիսկ ՀայՀոյանքներ թուրքերու բերնէն, եւ ի՛նչ ÷առաբանութիւններ Հայ աղդին՝ դարաւոր Հաւաւարմութեան եւ անձնուիրութեան Համար»2: Վանի խանդավառ մթնոլորւը ÷ոխանցվել էր Լեռնաåարին, ուր ւերն ու ւիրականը, առաջվա åես, մնում էր իչխանը: Դավոյի դավաճանությունից Հեւո Լեռնաåարում աåասւանած Շամի դործիչներից Արամը, դեռ նախքան åեւական Հեղաչրջումը, ծåւյալ եկել էր Վան ն դործում էր խոր ընդՀաւակում: Հեղաչրջման լուրն առնելուն åես դուրս դալով ընդ1

Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 9, 22 ÷եւրվարի 1909 թ.: Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասåուրականի, Հաւ. Բ,

էջ 93:

Հաւակից՝ նա անմիջաåես նամակ է դրում Լեռնաåարում դւնվող ՎաՀան Փա÷աղյանին (կոմս) ն նրան Հաղորդում ւեղի ունեցած åաւմական իրադարձության մասին: Տարիներ Հեւո, անդրադառնալով Արամի այդ նամակի բովանդակությանը, Վ. Փա÷աղյանը վերՀիչել է. «Նամակը, իրաւ, Արամէն էր: կը դրէր, թէ սաՀմանադրութիւնը յայւարարուած է ... [եւ] կը խնդրէր աներկիւղ իջնել Վան, [քանղի] այլեւս նåաւակ չկար լեռները թա÷առելու մէջ»1: Արամի նամակն սւանալուն åես Լեռնաåարից ւարբեր օրերի ն ւարբեր ճանաåարՀներով Վան իջան այնւեղից Հեռացած դործիչները, նան կարճ ժամանակով՝ իչխանը: Բաղաք եկավ նան Ռուբենը՝ Մուչից: Նա այնւեղից ժամանել էր երիւթուրք Հեղա÷ոխական դործիչ ՎեՀիբ բեյի Հեւ, որը նույնåես սուլթանական Հեւաåնդումներից խուսա÷ելով, Հեռացել էր Վանից: Ռուբենը Հաւկանչական ու Հեւաքրքիր դիւարկում էր արել: ՃանաåարՀին ՎեՀիբ բեյի Հեւ ունեցած ղրույցների ժամանակ Համողվել էր, որ երիւթուրք դործիչը թունու աւելություն է ւածում Հայության Հանդեå, թեն անՀաջող կերåով ÷որձում էր թաքցնել իր վերաբերմունքը: Դա Ռուբենի Համար եղել էր կարնոր աղդակ, որը նրա մեջ Հարուցել էր առաջին կասկածը կայսրության բոլոր աղդերի ու կրոնների Հավասարության մասին երիւթուրքերի Հռչակած սկղբունքների Հանդեå: ինչնէ, Վան վերադարձած ն այնւեղ եղած Հեղա÷ոխականներն ի մի են Հավաքվում: Նրանք ÷առավոր ընդունելություն են դւնում քաղաքի Հայության ն թուրք բնակչության մեծ մասի կողմից: Փողոցներով անցնելիս՝ թուրքերը «յաչա՛, յաչա՛» էին կանչում, նրանց չռայլ åաւիվների արժանացնում: Ռուբենը նկարադրել է Վանում ւեղի ունեցած մի բաղմամարդ Հավաքի ընթացքը: Ներկա էին ոչ միայն Հայեր, այլն մեծ թվով թուրքեր: Մասնակիցները բուռն ողջույններով դիմավորում են «եղբայրացած» Հայ ն թուրք Հեղա÷ոխականներին:

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 49:

Բայց այդ եղբայրության դեմքը ներկայանում էր ւարբեր երեսներով՝ Հայերի մու՝ միամիւ åարղությամբ, թուրքերի մու՝ վերաåաՀությամբ ու, առաջվա åես, իրենց դերակայության ղդացումով: Երբ Արամը ճառով Հանդես է դալիս ադրբեջանական ջարդուված թաթարերենով, Ռուբենին ծանոթ թուրք åաչւոնյաներից ՄեՀմեդ էֆենդին, որ ներկա էր ՀանրաՀավաքին, անդրադառնալով Արամի ելույթին, ասել էր. «Երբ Արամը ճառեց իր թաթար լեղուով, մէկը կողքիս ըսաւ. Հայութիւնը անարժան է այսåիսի մարդ ունենալու, օսմանցիի արժանի է այս մարդը»1: Հայը թուրքի Համար նույն անարժանն էր մնացել: Երիւթուրքական Հեղաչրջման Հեւ աåադայի վառ Հույսեր էր կաåել Տարոնի ն Սասունի Հայությունը: Հայկական այդ երկու աչխարՀների օրինակով ականաւեսը դրում էր. «Ամէն օր Հրաåարակային ցոյցեր ւեղի կ'ունենային, թուրք եւ Հայ ճառախօսները կը ջաւադովէին երկու աղդերու Համերաչխութիւնը եւ Հաւասարութիւնը»2: Զանդվածային ՀանրաՀավաքների ու ժողովների ժամանակ թուրքերը ն Հայերը դրկախառնվում էին, Համբույրներ ÷ոխանակում Հայ ւերւերներն ու թուրք մոլլաները: «Բաղմաչարչար Հայերը, մոռացության ւալով իրենց բոլոր կրածները, անկեղծորեն նվիրվեցին Փոքր Ասիայում սաՀմանադրութեան ամրաåնդմանը»3,- դեåքերի թարմ Հեւքերով դրում էր երիւթուրքերի Հեղա÷ոխության åաւմության ռուս Հեւաղուողներից մեկը: Հեղա÷ոխությամբ խանդավառված՝ Հայերն ակնկալում էին նրա բարիքներից սւանալ իրենց արդար բաժինը: ՎերՀիչելով այդ օրերի Տարոնի Հայերի խանդավառությունը՝ ականաւեսը նչել է. «...Սկղբի օրերն այնքան վառ ու խոսւումնալից եղան, Հռչակուած սաՀմանադրութենէն ակնկալութիւններն այնքան մեծ, որ Հայերս

Ռուբէն, Հայ յեղա÷ոխականի մը յիչաւակները, Հաւ. Ե, Լոս Անճելոս, 1951, էջ 262: Սարդիս եւ Միսաք Բդէեաններ, Հարաղաւ åաւմութիւն Տարօնոյ, ԳաՀիրէ, 1962, էջ 261: Տե՛ս “Турецкий сборник (К событиям на Ближнем Востоке)”, с. 224.

Հաւաւացինք, թէ այլեւս վերջ դւած են մեր դարաւոր ւառաåանքները, այսինքն թէ՝ ո՛չ թուրքը եւ ո՛չ ալ մանաւանդ քիւրւ աւաղակը ալ åիւի չՀալածեն ու չկուորեն մեղի»1: Տարոնի առանձին երաղողներ էլ վճռականորեն քանդելով իրականի ն անիրականի սաՀմանը՝ Հեքիաթների աչխարՀն էին ընկնում: Ռուբենն իր Հուչերում դծել էր Հեւնյալ երնակայական ղավեչւական åաւկերը. «ԱՀա՛ Տարօնի ժողովուրդը կը ւեսնէ իր Համեսւ Գեղամը (նկաւի ուներ Գեղամ Տեր-կարաåեւյանին - Մչո Գեղամ, Տաւրակ:- Հ. Ս.), որ վախկու ւաւրակի նման կը ղունղունար առաջնորդարանի դրադրութեան մէջ, իբր մի Հսկայ վեր կը բարձրանայ «Մեջլիս-ի Մեåուսանի» (åաւդամավորական ժողով:- Հ. Ս.) սանդուխներէն՝ իր եւեւէն քարչ ւալով Թո÷ալենց աՀարկու խոջայ իլիասը: Աւելի Հեռուն իր աչքով ան կը ւեսնէ, որ նախարարութեան ամենաբարձր սանդուխներէն վեր կը մադլցին Հայ նախարարներ՝ Օսմանեան կայսրութիւնը ղեկավարելու Համար, եւ արւաքին դործոց, Հաղորդակցութեան, ÷ոսւ-Հեռադրաւան եւ այլ նախարարական դիրքերը կը դրաւուին Հայերէ»2: ԹուրքաՀայոց ուրախությունը կիսում էին ուրիչ երկրներում աåրող Հայերը, որոնք Հույս ունեին, թե նոր իչխանությունների օրոք իրենց Հարաղաւները ն աղդակիցները, վերջաåես, կաղաւվեն դարավոր բռնակալությունից, չունչ կառնեն ն ձեռնամուխ կլինեն Հայասւանի վերաչինությանը: Հուլիսի 14 (27)-ի առավույան, Թիֆլիսում բնակվող թուրքաՀայերի մի խառն բաղմություն, որին միացել էին բաղմաթիվ թիֆլիսաՀայեր, ղինվորական նվադախմբով դնացին ւեղի թուրքական Հյուåաւոսարան՝ օսմանյան սաՀմանադրության վերականդնումը չնորՀավորելու Համար: Հյուåաւոսը ողջունեց Հավաքվածներին ն Հաւուկ դիմելով դաղթական թուրքաՀայերին, ասաց. «Ո՛վ օսմանցիներ, մեր ÷ադիչաՀ Սուլթան Աբդուլ Համիդը չնորՀեց ձեղ սաՀմանադրութիւն, այժմս էլ չկայ ոչ Հայ,

«Պաւմութիւն Պաղնաւան», Պոսթոն, 1966, էջ 133: «Հայրենիք», ‹ 8 (271), օդոսւոս, 1948, էջ 68:

ոչ յոյն եւ ոչ Հրեայ, բոլորդ էլ օսմանցիներ էք, Հաւասար եղբայր, Հաւասար իրաւունքի ւէր միւսուլմանների Հեւ միասին, այլեւս քրիսւոնէի Հարց չկայ, բոլորս էլ մի ենք - Հողի եղբայր ենք: Ասացէ՛ք՝ կեցցէ՛ սաՀմանադրութիւնը, կեցցէ՛ աղաւութիւնը, թո՛ղ Ասւուած երկար կեանք չնորՀի Սուլթանին... Դո՛ւք, Հայե՛ր, չաւ նեղութիւններ եւ ւառաåանքներ քաչեցիք, այժմս անցել է այդ ամէնը, մոռացէ՛ք եւ դնացէ՛ք ձեր օջաղը, այնւեղ սåասում են ձեր Հարաղաւները. եւ երբ մւնէք ձեր Հայրենիք, մի մի ա÷ Հող վերցրէ՛ք եւ Համբուրեցէ՛ք...»1: ՄիդՀաւյան սաՀմանադրության Հրաւարակման լուրը, ինչåես ամեն ւեղ, åարսկաՀայության մեջ նույնåես, մեծ արձադանք ունեցավ ն անՀուն բերկրանք առաջացրեց: Նոր Զուղայից «Մչակ» թերթին ուղարկած նամակում ւեղի Հայերից մեկն այսåես էր արւաՀայւում իր ղդացմունքներն ու լավաւեսական Հույսերը. «Անկեղծօրէն ողջունելով եւ չնորՀաւորելով այս նչանաւոր իրադարձութիւնը բոլոր Հայերի Համար ընդՀանրաåէս եւ թուրքաՀայերի Համար մասնաւորաåէս, յոյս ունենք, որ այսուՀեւեւ մեր բաղմաչարչար թուրքաՀայ եղբայրներն ու քոյրերը, մի կողմ թողնելով իրենց լացն ու կոծը, վիչւն ու ւրւմութիւնը՝ կը սկսեն եռանդուն կերåով վերանորոդել իրենց քանդուած-աւերուած օջախները եւ կ'աåրեն իրենց Հայրենիքում՝ աղաւ, երջանիկ եւ աåաՀով»2: Լոնդոնի Հայերը, ւոնելով սաՀմանադրության ներմուծումը, Հանդիսավոր մաղթանք կաւարեցին եկեղեցում, ուր ներկա էր Լոնդոնում թուրքաց դեսåանը: Մաղթանքից Հեւո եկեղեցում Հավաքված Հայերի մեծ մասը դնաց օսմանյան դեսåանաւուն ն Հավաւարիմ Հåաւակության Հավասւիքը Հայւնեց սուլթանին: Խանդավառ էին Փարիղի Հայերը: Նույնիսկ Արչակ Զոåանյանը, որ օսմանյան ընդդիմադիր ւարրերի Փարիղի 1907 թ. դեկւեմբերի Համաժողովի ընդունած որոչումները Հրաåարակավ դաւաåարւել էր, Հուլիսյան Հեղաչրջումից Հեւո սկսեց

«Հովիւ», ‹ 28, 3 օդոսւոսի 1908, էջ 443: «Մչակ», ‹ 227, 15 Հոկւեմբերի 1908 թ.:

դրվաւանքով խոսել նոր վարչակարդի մասին: Երիւթուրքերի Հռչակած «սաՀմանադրական աղաւությունների» åայմաններում Հայերի չդադարող ժողովներին, ՀանրաՀավաքներին ու ցույցերին ուրիչ բաղմաղան ձեռնարկներ էին դումարվում: Հրաåարակ եկած թաւերական խմբերը բեմեր էին Հանում Հայոց åաւմության Հին ու մաչված կուռքերը՝ օրՀներդների ու «աղդային երդերի» ուղեկցությամբ: կ. Պոլսում բեմադրվում էին բաղմաթիվ «աղդային ողբերդություններ»՝ «Արչակ Բ», «Սանդուխւ կույս», «կոռնակ», «Անկումն Արչակունի թադավորության» ն դեղարվեսւական որնէ արժեք չներկայացնող նման åիեսներ: կեղծ դասական արվեսւի՝ ւասնամյակների վաղեմություն ունեցող այդ ն նման ուրիչ սւեղծադործությունների Հերոսները ւրւմություն ու ողբ արւաՀայւող Հոդոցների ու մրմունջների Հեւ, բեմերից Հանդուդն ն åոռուախոս կոչեր ու աղդասիրական ցցուն արւաՀայւություններ էին անում: Բայց սրճարաններում ն այլուր առավել մեծ ավյունով թնդում էին Հայոց ռաղմի երդերը: Աղդային սաՀմանադրություն սւանալուց Հեւո կ. Պոլսի Հայությունը մի առանձին ոդնորության մթնոլորւում 18601870-ական թվականներին Հորինել էր բաղմաթիվ Հայրենասիրական երդեր՝ «Արիք Հայկաղունք», «ի բյուր ձայնից», «Հայրենյաց սիրով վառված վեՀ սրւեր», «Ո՛Հ ինչ անուչ» ն ուրիչներ, որոնք մայրաքաղաքից լայնորեն ւարածվել էին ԹուրքաՀայասւանի դավառներում ն մոււք դործել Անդրկովկաս՝ դառնալով սովորական սիրված երդեր ողջ Հայության մեջ: Այդ երդերը դրավիչ էին թե՛ իրենց բովանդակությամբ ն թե՛ նրբորեն մչակված եղանակներով, որոնց մեջ դերադաս ւարր էին կաղմում եվրոåական նվադների նմանակումները: 19-րդ դարի 70-ական թվականների երկրորդ կեսից åոլսական երդերի աղդեցությունը դնալով թուլացել էր ն թուրքաՀայության մեջ սկսել էին լայն ւարածում դւնել կովկասաՀայ ժողովրդական ու աչուղական (Զիվանի ն ուրիչներ) երդերը: ԱյնուՀեւն սկսեցին Հրաåարակ դալ Հայդուկային երդերը՝ ղանաղան արւաՀայւություններով, որոնցում դովերդվում էին

թուրք ն քուրդ ՀարսւաՀարիչների դեմ Հայ Հերոսների կռիվը, Հայ ֆիդայու վեՀությունն ու անձնուրացությունը: Տարածվել էր նան սիրային ւաղը՝ արնելյան ղեղումներով, Աղդային Հարաբերությունների ոլորւում իթթիՀադի որդեդրած ւեսական դաղա÷արներին ն դործնական քաղաքականությանը ւրամադծորեն Հակառակ այդ բոլոր աղդասիրական դրամաները ն Հայրենասիրական երդերը չարժում էին թուրքերի ղայրույթը ն ւարակուսանք Հարուցում ոչ թուրք այլաղդի մարդկանց մու: Թուրք Հասարակությունը ոչ միայն մչւաåես Հեւնում էր, թե այլաղդիների Հավաքույթներում ու ժողովներում արդյո՞ք խոսք է ասվում սաՀմանադրության դեմ, արդյո՞ք որնէ մեկը կոչ է անում Հեռու մնալ օսմանցիությունից ն բռնել անջաւողական ուղի, այլն Հեւամւում էր, թե իրո՞ք այլադավանները դովերդում են իրենց åաւմական անցյալը, Հաւկաåես թուրքերի դեմ իրենց մղած կռիվները: Անջաւողականություն թվացող ամենա÷ոքր իսկ երնույթը դիւվում էր մանրադիւակով ն անմիջաåես դրսնորվում ուժդին Հակաղդեցությամբ: Պոլսում Հրաւարակվող Հունական օրաթերթերից մեկը՝ «Պրո օդոսը» («Առաջադիմություն») 1908 թ. սեåւեմբերի սկղբին «Հայերը åարղում են իրենց աղդային դրոչակը» վերնադրով Հոդվածում ւåադրել էր մի սադրիչ լուր, որ իբր, նրանք Գում-Գա÷ուում, մի ցերեկույթից թե դասախոսությունից Հեւո, Հայկական դրոչակ են åարղել: Դա նչանակում էր, որ «Հայք օսմանեան սաՀմանադրութիւնով չեն դոՀանար եւ անկախ Հայասւան կ'ուղեն»1: Այդ անախորժ ու վրդովեցուցիչ լուրը չրջան առավ åոլսական բաղմալեղու մամուլի մեջ: Թուրքական åաչւոնական ն մասնավոր չրջանակները Հուղվեցին: «Բիւղանդիոն» թերթը, կրքերը Հանդսւացնելու Համար, ւåադրեց մի ղեկուցադիր, որով Հերքում էր այդ լուրի սւուդությունը: Բայց կրքերը, ÷ոխանակ դադարելու, նոր ծավալ սւացան:

«Աղդ», ‹ 76, 10 Հոկւեմբերի 1908 թ.:

Պաւճառն այն էր, որ Բերայում լույս ւեսնող անդլո-ֆրանսիական Հայւնի "Լevոոէ Heոո1մ” («Լնանւ Հերալդ») օրաթերթը կրկին անդրադարձել էր այդ Հարցին, դրելով. «Նախորդ օրը Գում-Գա÷ուի մէջ ւեղի ունեցան ւխուր միջադէåեր. մի չարք Հայեր Հայրենասիրական մի ցոյց սարքեցին, որի ընթացքում åարղեցին Հայոց թադաւորների դրօչակն ու այլ աղդային խորՀրդանչաններ: Ոսւիկանութիւնը դիւողութիւններ արեց ցուցարարներին, բայց՝ աåարդիւն: իսկոյն Հասաւ ոսւիկանաåեւը, բայց որեւէ բան անել չկարողացաւ: Այդ վերջինը դէåքի մասին ւեղեկացրեց Մեծ Եåարքոսին, որը որոչեց արդելել Հայերի աղդայնականութեան այս åոռթկումները»: Այսåիսով, թերթն արդեն խոսում էր ոչ թե ենթադրաբար, այլ վճռական Հասւաւումով՝ դեåքերի մասին ւալով նույնիսկ մանրամասնություններ, այն է՝ Հայերը ոչ միայն դրոչակ են åարղել Գում-Գա÷ուում, այլն նույնիսկ չեն լսել ոսւիկանությանը, երբ վերջինս նկաւողություն է արել: «Աղդի» Հոդվածադիրը ղայրալից դրում էր. «Այս անամօթ սւախօսները դոնէ կրնա՞ն ըսել թէ ի՞նչ ւեսակ կերåաս մ'էր կամ ո՞ր դոյները կը կրէր այն ղոր «Հայասւանի դրօչն» ըլլալ կարծեր են: Մի՛ դուցէ Օսմ. Միութեան եւ Յառաջդիմութեան դոյներն Հեռուէն իբր Հայոց դրօչը կարծած ըլլան: Հայերն ուրիչ դրօչ չունին այսօր բայց եթէ Աղաւական ն ՍաՀմանադրական Թուրքիոյ ÷առաւոր դրօչը: Թո՛ղ ճաթին ՀակասաՀմանադրականները, յեւադիմականները, ռէաքսիօնէրները, բայց մեք ուրիչ դրօչ չունինք, եւ դիւենք խայւառակել այն սեւոդի դործիչներն որք ւդէւներու ձեռքը քանի մը ղրչ. դնելով, կը դրդռեն ղանոնք թուրքերուն անՀաճոյ թուելիք ցոյցեր ընելու»1: իրողությունն, սակայն, այն էր, որ իրենց մի Հավաքույթից Հեւո դաչնակցականները դնում են կայարան՝ ճանաåարՀելու իրենց ընկերներից մեկին: ՃանաåարՀին, իրոք, åարղում են իրենց կուսակցական դրոչակը՞, այլ ոչ թե «Հայասւանի դրոՏե՛ս «Աղդ», ‹ 76, 10 Հոկւեմբերի 1908 թ.: Արդյոք Հարկ կա՞ր ընկերոջը ճանաåարՀելիս թեթնամւորեն բարձրացնել ՀՅԴ կուսակցական (այնուամենայնիվ՝ Հայկական) դրոչը ն ավելորդ Հոդսեր åաւճառել աղդակիցներին: ՞

չակը», ինչåես ներկայացվել էր թերթերում: իսկ «Լնանւ Հերալդի» լուրը, որ իբր, ոսւիկանությունը միջամւել է, բայց Հայերը չեն ենթարկվել, ծայրեիծայր չինծու էր, սոււ: Թեն Հաջորդ օրը åոլսաՀայ բոլոր թերթերը ղայրալից Հոդվածներով ցույց ւվեցին նչված թերթերի Հրաåարակումների սւաՀոդ ն սադրիչ լինելը ն նույնիսկ դաւ բաց արին «Պրո օդոսի» դեմ, որåես դիւումնավոր աåաւեղեկաւվության սկղբնաղբյուրի, բայց սադրիչ դործն արդեն արվել էր. թուրքերի Հոդիներում սն կասկածներ էին սողոսկել: Դրոչակ åարղելու խնդիրը դեռ չէր կորցրել իր սուր բովանդակությունը, երբ երնան եկավ մի ուրիչ Հարց՝ նույնքան անախորժ ու վւանդավոր: Պոլսի ղանաղան մասերում այս կամ այն åաւկերավաճառի խանութում, սովորական խանութների մի անկյունում կամ ÷ողոցային կրåակներում սկսել էին վաճառել Հայ թադավորների անճոռնի ու անճաչակ նկարներ ն Հայկական ղինանչաններ: Վաճառվում էին ոչ միայն Հայերի, այլն Հույների ու Հրեաների ձեռքով, որոնք իրենց չաՀի Համար բարձրաձայն աղաղակում էին. «էրմենի ÷ադիչաՀլարըն թասվիրլերի՛... էրմենի ÷ադիչաՀլարըն թասվիրլերի՛...»՞: կարելի է երնակայել, թե այդ Հիմար ճիչերն ի՛նչ աղդեցություն էին թողնում թուրք ւդեւ, անդիւակից ղանդվածի վրա: Շոււով åարղվեց, որ Հայոց թադավորների նկարները ն Հայկական ղինանչանները ւåադրում են ոչ միայն Հայերը, այլն Հրեաները ն Հենց իրենք՝ Հույները: Զնայած դրան, «Պրո օդոսը» Հայ թադավորների նկարների խնդիրը նույնåես Հանել էր իր էջերը: կ. Պոլսում ֆրանսերեն Հրաւարակվող "1e Mոէiո” («Մաթեն») լրադիրը մեղադրում էր մայրաքաղաքում Հրաւարակվող Հունական թերթերից մեկին, որը դրել էր, թե Հայերն ուղում են ունենալ իրենց անկախ թադավորությունը ն այդ նåաւակով աåսւամբել են, որի åաւճառով Հայասւանի կողմերում իսլամները ն Հայերն սկսել են միմյանց կուորել: ՞

«Հայ թադավորների åաւկերնե՛ր, Հայ թադավորների åաւկերնե՛ր...»:

ի åաւասխան այս վւանդավոր մաւնադրի, «Մաթենը» դրում էր. «Ցաւօք, կարդացինք այս խառնակիչ յօդուածը եւ վսւաՀ ենք, որ այն Հրաւարակող թերթը յոյների անկեղծ թարդմանը չէ: Յոյները սաՀմանադրութեան Հռչակումից թերեւս ամէնից աւելի դոՀ մնացած օսմանցիները åիւի լինեն»: Հեւաքրքիր է, որ Հեղա÷ոխության ղարդացման այդ ÷ուլում թուրքերը Պոլսում ավելի մեծ չաՀադրդռություն էին Հանդես բերում ոչ թուրք աղդերի միջն Համերաչխություն առաջացնելու խնդրին, քան վերջիններս: «Մաթենը» չարունակում էր. «Այսօր Հայերի, յոյների, թուրքերի եւ Հրեաների միջեւ Հակառակութեան ոդի կա՞յ: Պաւասխանում ենք՝ ո՛չ: Շաւ ցաւալի է, ուրեմն, որ յիչեալ յոյն թերթը օսմանցի աղդը կաղմող ղանաղան ւարրերի միջեւ թչնամություն է ՀրաՀրում: Հայերը ե՛ւ թուրքերի, ե՛ւ յոյների կողմից արժանի են յարդանքի»1:

ՍԹԱՓ ՁԱՅՆԵՐ ՈՒ ԶՍՊՎԱԾՈՒԹՅԱՆ կՈԶԵՐ

Օսմանյան սաՀմանադրության վերաՀասւաւումից բռընկված խանդավառության ն ցնծության մթնոլորւում Հայերի մեջ քչերը եղան (այնուամենայնիվ՝ եղան), որ Հենց սկղբից վերաåաՀումով ն մեծ ղդուչությամբ էին արւաՀայւվում օսմանյան Հեղա÷ոխության մասին: իմացական սւույդ կչռադաւությամբ նրանք ÷որձում էին ըմբռնել Հեղա÷ոխության էությունն՝ իր բոլոր Հանդամանքներով: Արդյո՞ք ւնական են լինելու եղբայրական դրկախառնումները, Հարցնում էր «Արեւելեան մամուլը» ն կասկած Հայւնում. «Եղբայրութիւն դեղեցիկ բառը իբրեւ դաղա÷ար դեռ անսւոյդ է»2: իր մի ուրիչ Համարում նույն թերթը Հեւնյալ åաւկերավոր խոսքերով էր բնութադրում սաՀմանադրության Հռչակումից

Թարդմանությունը ւե՛ս «Մչակ», ‹ 197, 7 սեåւեմբերի 1908 թ.: «Արեւելեան մամուլ», ‹ 34, 19 օդոսւոսի 1908 թ.:

չաւ չանցած սւեղծված վիճակը. «Ամåերը կը ցրուին բայց չեն անՀեւանար»1: Զդասւ մւածող Հայերի թիվը Հաւկաåես մեծ էր ռուսաՀայության մեջ: «Պէւք է ղդոյչ լինել»,- այսåես էր վերնադրված Նոր Նախիջնանում լույս ւեսնող «Մեր ձայնը» թերթի առաջնորդող Հոդվածը, ուր ասված էր. «Մենք արդէն առիթ ունեցել էինք արւայայւելու մեր թերաՀաւաւութիւնը դէåի սուլթանի անկեղծութիւնը, կասկած ենք յայւնել, որ Հաղիւ թէ սաՀմանադրական կարդերը կարողանան իւրացուել թուրք ւՀաս ւարրի կողմից ... եւ, Հակառակ այլ մարմինների լաւաւեսական ւրամադրութեան, կրկնում ենք, որ դեռ չաւ վաղ է åաւկերացնելու Թուրքիայի աåադան այնåիսի վառ դոյներով, ինչåէս ցանկալի էր, որ նա լինէր»2: «Մչակը» åարբերաբար ւåադրում էր Թուրքիայում իր թղթակիցներից սւացված նյութերը, միաժամանակ, Հավաւարիմ իր որդեդրած բաղմակարծության սկղբունքին, չէր մերժում իր էջերում լայնորեն ւեղ ւալ օսմանյան սաՀմանադրությամբ Հիացած Հեղինակների Հոդվածներին: իր Հերթին, թերթն արւաՀայւում էր խմբադրության Հսւակ դիրքորոչումը երիւթուրքական Հեղա÷ոխության ն օսմանյան սաՀմանադրության վերաբերյալ: Թերթի 1908 թ. Հուլիսի 16-ի Համարում լույս ւեսած Հոդվածի լավաւես Հեղինակը երիւթուրքական Հեղաչրջումը Համարում էր Հրաչք: «Հաւաւա՞նք այս Հրաչքին»,- Հարց էր ւալիս նա ն ինքն էլ åաւասխանում էր. «Պէւք է Հաւաւանք: Եւ ինչո՞ւ չը Հաւաւանք: Հաւաւը յաճախ Հրաչքներ է դործում: ... Հաւաւանք, որ Հարիւր Հաղարաւոր թուրք եւ Հայ անմեղ ղոՀերի ալ արիւնը, ցօղելով դաչւերը եւ արւերը, բեղմնաւորել է Հողը եւ այսօր ւալիս է իր ÷րկարար ծիլը՝ աղաւութեան եւ ÷րկութեան ծիլը ...»3: «Արեւելեան մամուլ», ‹ 43, 21 Հոկւեմբերի 1908 թ.: «Մեր ձայնը» (Նոր Նախիջեւան),, ‹ 90, 3 օդոսւոսի 1908 թ.: «Մչակ», ‹ 153, 16 Հուլիսի 1908 թ.:

Դրան ն թերթում լույս ւեսած նման Հոդվածների Հեղինակներին ի åաւասխան, «Մչակի» խմբադիր Ալեքսանդր Բալանթարն իր առաջնորդող Հոդվածում դրում էր, որ Թիֆլիսում ն Անդրկովկասի ուրիչ ւեղերում դւնվող օսմանցիները՝ Հայերը, Հույները թե թուրքերը չա÷աղանց մեծ ձեռնåաՀությամբ են արւաՀայւվում թուրքական սաՀմանադրության մասին ն վսւաՀ չեն, որ իսկաåես աղաւություն է սկսվում օսմանյան åեւության մեջ: Նրանք ասում են. «Սåասենք սուլթանի խոսւումների արդարացմանը ն Հեւո միայն ուրախանանք ն սիրւներս բացենք»: իրոք, նչում էր թերթի խմբադիրը, «թուրքիացիների մէջ կորել է ամէն մի վսւաՀութիւն եւ Հաւաւ դէåի այն խոսւումները, որոնք բխում են Ելդըղից: Եւ միայն իրական ÷ասւերը եւ սաՀմանադրութեան իրական դործադրութիւնը կարող են մարդկանց Համողել, թէ յիրաւի Հին մղձաւանջը անցել է եւ սւեղծւում են åայմաններ նոր քաղաքացիական կեանքի Համար: Զեն վսւաՀում Ելդըղի վրայ ո՛չ Թուրքիայում աåրող աղաւասիրական ոդիները, ո՛չ Եւրոåայում դւնուող «Երիւասարդ թուրքերը»՞: Ո՛չ ոք»1: իր այդ առաջնորդողում ն ուրիչ առիթներով Ալ. Բալանթարը չեչւում էր, որ Աբդուլ Համիդը, նա, որին քաղաքակիրթ աչխարՀը Գլադսւոնի բերանով մկրւեց «կարմիր դաղան» ն «Մեծ մարդասåան» մականուններով, նա, որի օրով ամբողջ երկրներ կործանվեցին, Հարյուր Հաղարավոր մարդկանց արյունը թա÷վեց վւակներով, նա, այսօր, Հրովարւակ է սւորադրում ու Հրաւարակում, Հրամայում դումարել խորՀրդարան, ջնջել դրաքննությունը, դաղւնի ոսւիկանությունը, ներել քաղաքական Հանցավորներին, որոնցով լիքն են Թուրքիայի ն Արաբիայի բանւերը... Մի՞թե այս ամենը կաւարյալ կաւակերդություն չէ: «Մչակի» խմբադիրը Հարցեր էր ւալիս. արդյո՞ք Հասւաւուն երաչխիքներ կան, թե երիւթուրքերը չեն չարունակելու ՞

Նկաւի ուներ իչխան ՍաբաՀէդդինի կողմնակիցներին: «Մչակ», ‹ 154, 17 Հուլիսի 1908 թ.:

«Մեծ մարդասåանի» դործը: Նա կասկածի ւակ էր դնում նրանց «Հեղա÷ոխությունը» ն դւնում, որ Հուսալի աåադայի որնէ երաչխիք առայժմ չի երնում: Դրա Հեւ միասին նա այն կարծիքն էր Հայւնում, որ թուրքաՀայությունն այլ ելք չունի, քան Հաչվի նսւել եղած դրության Հեւ, ÷որձել իթթիՀադի իչխանությանը Հարմարվել: «Մչակի» Հարցադրումներին ու ւեսակեւներին լիովին Համամիւ էր Մայր աթոռի ս. էջմիածնի «Արարաւ» Հանդեսը, որն իր Համողմունքներին Հարիր մի Հոդված էր արւաւåել կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքության «Բիւղանդիոն» օրաթերթից, ուր ասված էր. «Մենք ոչ միայն չաւ Հեռու ենք քաղաքականաåէս Հասուն եւ åաւուաղդաց աղդ լինելուց, այլեւ բարոյական այնåիսի արաւներ ունենք, որ Հեւեւանք են երկարաւեւ սւրկութեան եւ սւորացման: կարդացէ՛ք Պոլսոյ Հայ թերթերը եւ ւեսէ՛ք ձեր մէջ նողկանքի եւ արՀամարՀանքի ինչåիսի՛ ղդացում է ղարթնում միանդամայն աւելորդ եւ ղղուելի չողոքորթութեան, սւրկութեան ցոյցերի ու խօսքերի Համար, որ ուղղուած են ղօրաւորներին՝ Սուլթանի եւ երիւասարդ թուրքերի Հասցէին»1: Զայրույթով նչելով, որ «դա քաղաքականութիւն չէ, այլ åարղաåէս սւորաքարչութիւն», «սւրկամւութեան նոր ու այլանդակ ցոյցեր», «Բիւղանդիոնը» չարունակում էր. «Պոլսոյ Հայերն այժմ իրենց օսմանցի կ'անուանեն՝ երիւասարդ թուրքերու ցանկութեան Համեմաւ»2: «Զդուչութիւնն ու խոՀեմութիւնը չåէւք է ձեռքէ բաց թողել եւ չա÷աղանցութիւններու մէջ իյնալ: Մեր ժողովուրդը յաւկաåէս åէւք է աղաւ åաՀէ իրեն թեթեւամւութեան Հոսանքներէն»3: Անչուչւ, օսմանյան սաՀմանադրության բերելիք «աղաւություններին» Հենց սկղբից Հավաւ չէին ընծայում նան թուրքաՀայ քաղաքական-Հասարակական ն Հաւկաåես կրոնական առանձին դործիչներ, որոնք իրենց այւերը կասկածանքով էին «Արարաւ», ‹ 7-8, Հուլիս-օդոսւոս, 1908, էջ 721: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

մեկնում թուրքի Համբույրին: 1908 թ. Այնթաåից Զեյթուն էր եկել բնիկ ղեյթունցի åրոֆ. Հակոբ Զեյթունցյանը (որը ւարիներ Հեւո սåանվելու էր ԴերԶորում): Նույն ժամանակ Զեյթուն էին եկել նան երկու երիւթուրք սåաներ: Նրանք երեքով դյուղաքաղաքի Հասարակության առջն բանախոսեցին սաՀմանադրության ն դրանից բխող Հավասարության սկղբունքների մասին, իսկ վերջում բոլորի առջն ողջադուրվեցին: Բայց թուրքական ղորքերի դեմ անդադար կռիվներ մղած ղեյթունցին չՀավաւաց «Հայերին եղբայր դարձած» երիւթուրք բանախոսներին: Միջոցառումից Հեւո åրոֆ. Հ. Զեյթունցյանը Հայրենակիցներին ասում էր, որ երիւթուրքերին չåեւք է Հավաւալ, որ նրանք նոր դավադրություն են նախաåաւրասւում Հայերի դեմ ն ծուղակ բացում նրանց առջն1: Նման ղդուչացումներն առայժմ Հայերից քչերի վրա էին աղդում, բայց սթա÷ մւածողները լավ էին Հասկանում, որ աղդակիցների ցնծալի երթերն ու ՀանրաՀավաքները, սաՀմանադրությունը åանծացնող բոցաչունչ ճառերը միայն իրականության կեղծ արւացոլումն են: իղմիրի «Արեւելեան մամուլը» դրում էր. «ՍաՀմանադրութենէն եւք ամէն աղդ իր յարմար դաւած եղանակով ւօնեց ղայն, մեծ կամ ÷ոքր, յարմար կամ անյարմար, յաջող կամ անյաջող ցոյցեր կաղմակերåելով: Մենք՝ Հայերս մէկ-երկուքով չդոՀացանք: կարելի՞ բան էր: Թա÷օր, սեղան, ծովադնացութիւն, ընդունելութիւն, դա÷նեåսակ եւ դեռ ինչե՛ր: Թա÷օր մը կաղմակերåեցինք, որու արձադանդը աչխարՀիս չորս կողմ Հեռադրուեցաւ: Սեղան մը սարքեցինք որåէս ղի բոլոր իղմիրի թուրք åաչւօնէութիւնը կչւացնենք, åայմանաւ որ Հիւրամեծարները ուքի վրայ մնան: Ասոնք չէին բաւեր, այսօր ԱՀմէւ Րիղաի քոյրը կու դար՝ ծաղկե÷ունջ նուիրեցինք: Վաղը ՍաåաՀէււին իչխանը կը Հասնէր՝ ծաղկեåսակ ւարինք:

Տե՛ս Միսաք Սիսեռեան (Մ. Ու լնեցի), Պաւմութիւն Զէյթունի (14091921), Լիբանան, 1996, էջ 294-295:

Միւս օր Նաղըմ åէյը åիւի այցելէր՝ դա÷նեåսակ անցուցինք դլխէն: ... Այսåէս ուրեմն, սաՀմանադրութեան Հռչակումէն մինչեւ այսօր եռուղեռ մ'է որ ւեղի կ'ունենայ, եկեղեցական, աչխարՀական ընկերներ ու ընկերուՀիներ իրար կը յաջորդեն: իղմիր կու դան ու կ'երթան, բաղմութիւն, åաւդամաւորութիւն, ընդունելութիւն, խումբ-խումբ åւոյւ, Հաւաքումներ, աւենաբանութիւններ կը յաջորդեն իրարու անընդՀաւ ու յարաւեւ: է՛Հ, վե՞րջը: Ասոնք ամէնքն ալ լաւ, ըսելիք չունինք, բայց ալ Համը Հուը կը ÷ախչի, ÷առամոլութեան, ցուցամոլութեան դադաթնակէւը կը յանդի խնդիրը եւ չաւ դէչ կ'երեւի մեր աչքէն ղաւ ամէն Հասարակութեանց աչքին եւ նամանաւանդ թուրք ւդէւ խուժանին: Մի՛ մոռնար ո՛վ Հայ ժողովուրդ, որ ւդէւ, անուս եւ կրօնամոլ խուժան մը կայ մեր դլխին վրայ կանդնած՝ Տամոկլեան սուրին åէս, մի՛ մոռնար»1: Մի ուրիչ թերթ, նույնåես անդրադառնալով այդ խնդրին, ղդասւության կոչ էր անում Հայերին, նրանց դիմելով Հեւնյալ խոսքերով. «է՛Հ, ալ բաւական է, ո՛վ Հայեր, բաւական է որքան ժամանակ որ կ'անցնենք այս ւեսակ անւեղի դործերով, լուրջ, åաղարիւն ըլլանք եւ ալ Հանդիսաւեսի դերը սւանձնենք, բաւ է որքան դերասանական դերին մէջ կը դւնուինք, չաւ աւելի åիւի չաՀինք, չաւ աւելի åիւի վասւկինք եթէ սկսինք լրջօրէն, խելօքիկ, Հանդարւ մեր դործին նայիլ, ղիրար չբղքւել, իրարու չաւ բարձրէն չնայիլ, իրարու մէջ Հաւասարութեան եւ միաբանութեան ւարրական օրէնքները յարդել եւ Հեռուէն Հանդիսաւես ըլլալ Թուրքիոյ բարեչրջումին, առանց թուրքին նախանձը դրդռելու, առանց օւարին ծիծաղը չարժելու, առանց մեր յոյն աղդակիցներուն ծաղրանքին առարկայ ըլլալու: Որքան յոխորւանք՝ այնքան åիւի ոււենք մեր դլխին, որքան աչխաւինք վեր բռնելու մեր վիղը՝ ղայն åիւի սղոցեն, որ1

«Արեւելեան մամուլ», ‹ 21, 19 մայիսի 1909 թ.:

քան ճոխ ցոյց ւանք ինքղինքնիս՝ այնքան åիւի ուղեն ունակոխ ընել մեր ճոխութիւնը: Ուրեմն՝ ժամ է ամ÷ո÷ուելու, մեկուսանալու, աչխաւելու, աղմուկի åէւք չկայ, ժխորի՝ բնա՛ւ»1: ՍաՀմանադրական խոսւումներին, «Հուրրիեթ» կոչվածին Հաւկաåես չէին վսւաՀում Հայ աղդային-աղաւադրական չարժման եռանդուն մասնակիցները, մարւիկ-ֆիդայիները, որոնք անցել էին ավելի քան երկու ւասնամյակների åայքարի ու ւառաåանքների բովով: Հայդուկներից չաւերն իրենց ղենքերը վար էին դնում դժկամությամբ, չուղելով: «ՍաՀմանադրութենէն եւք,- դրել է նրանցից մեկը,- մենք՝ մեր անցեալ քսան ւարիներու դառն ÷որձութեան ւուած դասերով, բնաւ երբեք Հաւաւք չունէինք թուրք կառավարութեան անկեղծութեան վրայ ...»2: Նա նչում էր, թե քանի որ նորաՀասւաւ ռեժիմը դեռ ւկար է, երիւթուրքական կոմիւեն åեւք ունի կայսրության դժդոՀ ւարրերի բարյացակամութեանը ն դա ունենալու Համար է, որ չոյում է նրանց: իսկ երբ վաղն իթթիՀադը åառլամենւում մեծամասնություն կկաղմի, կՀղորանա ւնւեսաåես, կամրաåնդի դիվանադիւական դիրքերը, այն ժամանակ նա այլնս կարիք չի ունենա Հայութեան ու նրա քաղաքական կաղմակերåությունների աջակցությանը եւ կդործի այնåես, ինչåես թելադրում է իր աղդայնամոլական ծրադիրը: ՍաՀմանադրության Հռչակման առաջին իսկ օրից նրա նկաւմամբ իր անվսւաՀությունն էր արւաՀայւել Երուսաղեմի ղառամյալ åաւրիարք Հարություն արք. ՎեՀաåեւյանը, մռըլւալով իր åաւկերավոր åաւմական խոսքը. «էօթէրսէ՝ էյի ւիււիւք» (Լավ սուլիչ է, եթե ձայն Հանի...)3: Հայերի՝ սաՀման չճանաչող ոդնորության վրա օւարները ղարմացած էին:

ՀԱԱ, ֆ. 282, ց. 1, դ. 38, թ. 3 (թերթի կւրոն, որի վրա նչված չէ åարբերականի անվանումը, Հոդվածի ւարեթիվը, ամիսն ու օրը): Սարդիս ն Միսաք Բդէեաններ, Հարաղաւ åաւմութիւն Տարօնոյ, էջ 263: «Վէմ», ‹ 1, Հունվար-աåրիլ, 1935, էջ 14:

ՍաՀմանադրության Հռչակմանը Հաջորդած անղուսå ուրախությունների օրերին կիլիկիայի կաթողիկոս ՍաՀակ Բ Խաåայանը Սիսից եկել էր Ադանա, ուր այդ միջոցին դւնվում էր նան Մերսինի Հյուåաւոսներից մեկը, որն այցելություն է ւալիս կաթողիկոսին, ն խոսակցության ժամանակ նրանից խնդրում է ժողովրդին Հորդորել, որåեսղի մի քիչ ղսåի իրեն, ղանդվածաբար դուրս չդա ցույցերի, որովՀեւն, ասել էր նա. «Ես չաւ լաւ չեմ ւեսներ այս ÷ո÷ոխութիւնը, եւ կը վախնամ, թէ օր մը արիւնու ւեսարաններու Հանդիսաւես ըլլանք»1: կարինի (էրղրում) ռուսական դլխավոր Հյուåաւոս Խ. Ա. Զինովնը իր վերադասին դրում էր. «Հայերի ւարվելը Հռչակված աղաւություններով, ավելի ու ավելի է դրդռում մուսուլմանների աւելությունը նրանց դեմ: Նույնիսկ առավել առաջադիմական երիւթուրքերի չարքերում, որոնք դեռ երեկ բացաՀայւորեն աղդարարում էին իրենց երախւադիւությունը Հայերին՝ Թուրքիայում աղաւադրական չարժման մեջ նախաձեռնություն ցուցաբերելու Համար, անվսւաՀությունը նրանց նկաւմամբ աճում է ոչ թե օրերով, այլ՝ ժամերով: «Միություն ն առաջադիմություն» ենթակոմիւեն Հայ դործիչների նկաւմամբ սաՀմանել է դաղւնի Հսկողություն ն նաՀանդներում իր դործակալներին Հանձնարարել անՀրաժեչւության դեåքում կանդ չառնել ն ոչ մի եռանդուն միջոցի առջն ...»2: Երբ Հերթական թա÷որը կարմիր դրոչներով դուրս էր եկել կ. Պոլսի ÷ողոցներ, ռուսական դեսåանության մուով անցնելիս, ւիւղոսավոր մի ւիկին, որ քառորդ դար աåրում էր քաղաքում, դիմելով չարքերին, բարձրաձայնեց. «Այս ամենը ջՀուդների ն մասոնների սարքածն է: Դրանից բան դուրս չի դալու... Ամեն բան մնալու է այնåես, ինչåես կա»3:

Մու չեղ եåիսկոåոս, Աւանայի ջարդը եւ åաւասխանաւուները, ԳաՀիրէ, 1909, էջ 36-ի ւողաւակը: “Геноцид армян в Османской империи”, Ереван, 1966, с. 167. Տե՛ս "Новое Время””, 12 августа 1908 г., ւե՛ս նան "Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)””, с. 190.

ԵՐիՏԹՈՒՐԲԱկԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ԱՐՁԱԳԱՆԲՆԵՐԸ

ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ ԵՎ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆՈՒՄ

Թուրքական Հեղա÷ոխության Հաղթանակը բուռն արձադանք ունեցավ Եվրոåայում: Եվրոåական երկրների åաչւոնական ն անåաչւոն մամուլի օրդանների մեծ մասը Հրճվանքով էր արձադանքում Հեղա÷ոխության Հաղթանակին, մյուս մասը խիսւ կասկածներ էր Հայւնում նրա արդյունքների վերաբերյալ, իսկ չաւ թերթեր ու Հանդեսներ ձեռնåաՀ էին կարծիք Հայւնելուց: Հեղա÷ոխության Հաղթանակի նկաւմամբ Հսկայական Հեւաքրքրություն էր առաջացել Հաւկաåես Գերմանիայում: Գերմանական "Die Zeit” («Ցայթ») թերթը Թուրքիայում սաՀմանադրության վերականդնման օրը՝ 1908 թ. Հուլիսի 11 (24)-ը, Համարում էր åաւմական օր ոչ միայն Օսմանյան կայսրության, այլն ամբողջ Եվրոåայի Համար1: Մի ուրիչ դերմաներեն թերթ՝ Վիեննայի "Neue Freie Presse”-ն («Նոյե Ֆրայե åրեսսե»), ընթերցողին Հիչեցնելով միդՀաւյան սաՀմանադրության åաւմությունը, նկաւում էր, որ սաՀմանադրությունը 1908-ի Հուլիսին վերականդնած Սաիդ ÷աչան 32 ւարի առաջ դրոչակակիրը եղավ այդ նույն սաՀմանադրության վերացման ն դրա Հեղինակ ՄիդՀաւ ÷աչայի կործանման: Եվ եթե սաՀմանադրության դադաղը չինողը նրան կրկին կյանքի Հրավիրեց, նչանակում է՝ ուրիչ ելք չկար: Մեռած ՄիդՀաւը Հարություն առավ իր սւեղծադործության մեջ ն Հաղթեց թե՛ սուլթանին ն թե՛ իր թչնամի Սաիդին2: Եվրոåական թերթերը Հաւկաåես չեչւում էին թուրքական Հեղա÷ոխության դլխավոր առանձնաՀաւկությունը՝ դա կաւարել է բանակը: Անդրադառնալով այդ ÷ասւին՝ Դաչնակցության «Հորիղոն» թերթը ւարիներ անց դրում էր. «Ամբողջ Եւրոåան ղարմանքով մաւնացոյց էր անում, որ դա եղակի դէåք է յեղա÷ոխութիւնների åաւմութեան մէջ, երբ սաՀմա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 158, 23 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

նադրական կարդերը Հասւաււում են ղինուորական ոյժի սւիåմամբ, առանց ժողովրդի մասնակցութեան»1: իր Հերթին՝ Գերմանիայի Բեոլն քաղաքի "Kölnische Zeitung” («Բեոլնիչե ցայւունդ») թերթը նկաւում էր, որ սաՀմանադրության վերականդնումը չի նչանակում, թե երկրում արադորեն վերականդնվելու են նան արդարությունն ու կարդը: Ո՛չ, իՀարկե, դրում էր թերթը ն վկայակոչում Ռուսասւանի ու Պարսկասւանի օրինակները: «կ. Պոլսում åէւք է Հասկանան, որ միմիայն սաՀմանադրութիւն ւալը դեռ բաւական չէ աåադայում դժդոՀութիւնների եւ աåսւամբութիւնների առաջն առնելու Համար: Դրա Համար Հարկաւոր է վերացնել այն ղեղծումները, որոնք ղօրքը դրդեցին աåսւամբութեան»2: "Vossische Zeitung” («Վոսսիչե ցայւունդ») թերթը դրում էր, թե սաՀմանադրությունը միայն բանաձն է, որը կարիք ունի Հոդնոր բովանդակության: Միայն այն բանից Հեւո, երբ Հայւնի կդառնա ձնի բովանդակությունը, այն դեåքում միայն կարելի կլինի Հասկանալ նրա նչանակությունը թուրքաց åեւության Համար: Ներկա åաՀին սուլթանը Հրովարւակ է ւվել միայն աåսւամբներից վախենալով3: Լոնդոնի “Times”-ը («Թայմս») նչում էր, որ կայուն չի կարող լինել այն սաՀմանադրությունը, որը ղինվորական Հեղա÷ոխության արդյունք է: Բարենորոդումներ մւցնելու ժամանակ երիւթուրքերը Հաղիվ թե կարողանան Հույս դնել ղորքի աջակցության վրա4: Եվրոåացիները մաւնացույց էին անում, որ անցումը միաåեւությունից սաՀմանադրական կարդերի՝ չաւ քիչ åեւություններում է այնåես Հարթ ն աննչան ղոՀերով ւեղի ունեցել, ինչåես Թուրքիայում: Նրանք նåասւավոր նչան էին Համարում այն, որ աåսւամբները «ջենւլմենի åես անցկացրին Հեղա÷ոխությունը» ն «մեծ խնամքով åաՀåանեցին Հասարակական կարդը»: «Հորիղոն» (Թիֆլիս),, ‹ 132, 22 Հունիսի 1912 թ.: «Մչակ», ‹ 158, 23 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 158, 23 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

«Թայմսն» իր մի ուրիչ Համարում դրում էր, թե Թուրքիայի բոլոր այլաղդիները åեւք է աջակից լինեն թուրքերին, որåեսղի նրանց նոր կառավարությունը կարողանա երկրում իրականացնել նախաւեսված բոլոր բարե÷ոխումները ն բարելավել կայսրության բոլոր ժողովուրդների կյանքը: «Հայերն էլ, միւս օսմանցիների նման, ÷այլուն աåադայ ունեն»1,- խորին Համողմունք էր Հայւնում Հոդվածադիրը: Եվրոåական չաւ թերթեր ընդդծում էին, որ սաՀմանադրությունը վերականդնելուց Հեւո Հաւուկ åաւասխանաւվություն է ընկնում Թուրքիային սաՀմանակից åեւությունների վրա, ն այդ երկրի քաղաքական ճդնաժամից օդւվելու որնէ ÷որձ ամբողջ Եվրոåայի դիմադրությանը åեւք է Հանդիåի՞: Թուրքիան իրավունք ունի åաՀանջելու, որ իրեն առայժմ Հանդիսւ թողնեն - սա եվրոåական չաւ åեւությունների արւաՀայւած åաչւոնական ւեսակեւն էր: Եվրոåացիներից չաւերը դւնում էին, որ թուրքական Հեղա÷ոխությունը ամենից չաւ բարիքներ է բերելու կայսրության առավել ճնչված ժողովուրդներին: Բեռլինից մի բարձրասւիճան դիվանադեւ «Մչակի» խմբադրին դրել էր. «Թուրքիայի վերջին դէåքերն ինձ Համակել են ուրախութեամբ. դրանք Հայերի Համար երաղած բախւաւորութիւն են: Այժմ Հայերին մնում է ցոյց ւալ, թէ իրենք կուլւուրական աղդ են, ոչ թէ միայն ադիւաւորներ, ինչåէս որ ողջ Եւրոåան այժմ այդåէս է դաւում նրանց մասին: Հայերի Համար բացւում է խաղաղ աչխաւանքի մի նոր թուական: կա՛մ åէւք է առաջադիմել, կա՛մ՝ ոչնչանալ: Պէւք է մարդ åաւրասւել, իսկ դա այժմ կարելի է անել կրթական լուրջ ձեռնարկումներով միայն»2: Թուրքական Հեղա÷ոխության դնաՀաւականները չաւ Թարդմանությունը ւե՛ս «Մչակ», ‹ 189, 29 օդոսւոսի 1908 թ.: Նկաւի էր առնվում Թուրքիայի ներքին դործերին ռուսական միջամւությունը, ինչåիսին ւեղի էր ունենում åարսկական Հեղա÷ոխության åարադայում: «Մչակ», ‹ 185, 24 օդոսւոսի 1908 թ.: ՞

ւարաբնույթ էին Ռուսական կայսրության մեջ: Ցարական ինքնակալության åաչւåան ուժերի մու նա, բնականաբար, առաջ էր բերել չա÷աղանց բացասական վերաբերմունք, Համենայնդեåս՝ սկղբնական չրջանում, երբ դեռ Հայւնի չէր, թե երիւթուրք åարադլուխներն ի՞նչ դեր են Հաւկացնելու միաåեւ Աբդուլ Համիդին: ԱրւաՀայւելով Ռուսասւանի առավել åաՀåանողական չրջանների վերաբերմունքը օսմանյան Հեղա÷ոխության նկաւմամբ, “Новое Время” («Նովոյե Վրեմիա») թերթը երիւթուրքերին քննադաւում էր «չա÷աղանց աղաւամւության» Համար, նրանց անվանում «թուրքական կադեւներ»1: Միաåեւությունները, այդ թվում ռուսականը, իրարից ւարբերվում էին քաղաքակրթությունների ղարդացման ասւիճանով, միաåեւների իրավունքները սաՀմանադրական ճանաåարՀով սաՀմանա÷ակելու իրական Հնարավորություններով: Բայց ւվյալ ժամանակաչրջանում Ռուսասւանի ցար Նիկոլայ ԱԱ Ռոմանովը քիչ բանով էր ւարբերվում օսմանյան միաåեւ Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ից: Նրանք, ըսւ էության, Հոդնոր եղբայրներ էին: Ցարական արքունիքում ւադնաåած էին, որ թուրքական Հեղա÷ոխությունը կարող է խթան Հանդիսանալ երկրում Հեղա÷ոխական նոր բռնկումների Համար, որոնք ընդամենը մեկ ւարի առաջ էր Հաջողվել մի կերå մարել՝ արյան դեւեր Հոսեցնելով: Ռուսական Հեւադիմական, åաՀåանողական մամուլը երիւթուրքերին Համեմաւում էր ռուս Հեղա÷ոխականների Հեւ՝ երկուսին էլ արկածախնդիրներ ու անօրեն Հանցադործներ Համարելով: Ռուս աղաւականները ողջունում էին կաւարվածը՝ դւնելով, որ թուրքական Հեղա÷ոխությունը ճանաåարՀ կբացի երկրի ւնւեսական ու մչակութային առաջադիմության Համար, միաժամանակ կնåասւի ճնչված ժողովուրդների աղդային վերածնությանը: Նրանք չաւ բարձր էին դնաՀաւում Հեղա÷ոխության Հաւկաåես այն առանձնաՀաւկությունը, որ նա ընթացել է խաղաղ Հունով, Համարյա անարյուն: Միաժամանակ,

“Новое Время”, 15 июля 1908 г.

աղաւականները մւավախություն ունեին, որ երիւթուրքերը, բոլոր օսմանցիներին Հավասար իրավունքներ ւալու åաւրվակով, կ÷որձեն Հեւնողականորեն իրականացնել թուրք էթնոսի մեջ կայսրության այլաղդի ժողովուրդների ձուլման իրենց վւանդավոր ծրադիրը: Այդ օրերին եվրոåացիները երիւթուրքական չարժման Հաղթանակը Համարում էին ն՛ Հեղա÷ոխություն, ն՛ Հեղաչրջում, ընդ որում՝ Հրաåարակումներում դերակչռում էր վերջին բառը:

ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅ ԱԶԳԱՅիՆ

կՈՒՍԱկՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի, ՀՈՍԱՆԲՆԵՐի ԵՎ ՍՈՑիԱԼԴԵՄՈկՐԱՏՆԵՐի ԳՆԱՀԱՏՄԱՄԲ

Երիւթուրքական Հեղա÷ոխությունը, բնականաբար, միանչանակ չընդունվեց Հայկական Հասարակության քաղաքական ւարբեր ուղղությունների կողմից, ուսւին այդ Հողի վրա, ինչåես ն սåասելի էր, նոր առճակաւումներ դրսնորվեցին: «ՍաՀմանադրական դարուն» աåրող երկրում այն, ինչ չէին ւեսնում ն չէին կարող ւեսնել Հեղա÷ոխությունից խանդավառ ղանդվածները, åարւավոր էին ւեսնել, վերլուծել, կանխաւեսել աղդի քաղաքական ուժերը. բայց, ավա՛ղ, Հայ քաղաքական դործիչներից ու Հոսանքներից չաւերն ընդունակ չեղան այդ բանին: ԸնդՀանուր խանդավառության մթնոլորւում՝ աղդայինաղաւադրական չարժման մի չարք կաղմակերåություններ (Հաւկաåես արաբական ն Հայկական), չլանալով Հռչակված «սաՀմանադրական» կարդերից ն Հավաւալով թուրքերի կեղծաåաւիր խոսւումներին, չարաչար խաբվեցին: ՀՅ դաչնակցություն.- Աններելի, ճակաւադրական անՀեռաւեսություն Հանդես բերեց Հայ ժողովրդի աղդային-աղաւադրական åայքարի առաջաւար ուժը՝ ՀՅ դաչնակցությունը: Հեղաչրջումից անմիջաåես Հեւո Դաչնակցության դլխավոր åաչւոնաթերթը դրեց. «Ժամը Հնչեց, վերջաåէս, սւրկացուած ժողովուրդների

Համար - արդար ու անխուսա÷ելի Հաւուցման ժամը: Սուլթանական բռնակալութիւնը, որ արիւնալի կօչմարի åէս նսւած էր ՀամաչխարՀային խղճմւանքի վրայ, այսօր ընկած է Հոդեւարքի մէջ, իր դարաւոր ոճիրների ծանրութեան ւակ»1: Հեղա÷ոխության Հաղթանակը կուսակցությունը Համարեց նան իր Հաղթանակը, քանի որ, երիւթուրքերի Հեւ դւնվելով սերւ դաչինքի մեջ, իրեն Համարում էր նրանց Հեւ եղբայրացած: Հեղա÷ոխությունից մի չաբաթ Հեւո, 1908 թ. Հուլիսի 17 (30)-ին, Դաչնակցության Պոլսի Պաւասխանաւու մարմինը չրջաբերական-թռուցիկ Հրաւարակեց ու ւարածեց, որւեղ մասնավորաåես ասված էր. «Օսմանեան կայսրութեան մի ծայրից միւսը Հնչում է աղաւութեան, Հաւասարութեան, եղբայրութեան կոչը: Երէկուան Հանրաբանւը վերածուած է աղաւաչունչ երկրի: Մռայլ, երկչու դէմքերի ւեղ երեւում են բերկրալից աչքեր. լռութեան ÷ոխարէն թադաւորում է չարժումը, աւելութեան եւ քէնի աւերակների վրայ ÷չում է սիրոյ չունչը... Հանրային կեանքը կերåարանա÷ոխուած է. ÷ողոցներում այլեւս չկայ երէկուան բռնաåեւութեան սոսկաբեր դործակալ դաղւնի լրւեսութիւնը: Բանւերը դաւարկուած են: Աղաւութեան մարւիկները, ենթակայ քաղաքական բանւարկութեան դժոխային ռեժիմի, աղաւ օդումն են՝ դրկախառնուած ժողովրդի Հեւ, որին նրանք այնքան անձնուիրաբար ծառայեցին: «Դէåի բանւ» դոչողները իրենք են դնում բանւերը: Արւասուք ւարածողները իրենք են ողբում: Շքաղարդ ÷աչաներն ու մինիսւրները, երէկուան ամենակարող ւէրերը արքունիքի, կառավարութեան եւ երկրի, սողում են յեղա÷ոխութեան ուքերի ւակ, ÷ախուսւ ւալիս ժողովրդական ցասման ճանկերից: Դերերը ÷ոխուած են եւ սկսուած է մի աւերմունք այն բոլորի, ինչ ... չնորՀիւ բռնաåեւական ռեժիմի, նկաււում էր անսասան, ան÷ո÷ոխ, յաւիւենական իսկ»2: «Դրօչակ», ‹ 7 (195), Հուլիս, 1908, էջ 104: «Նիւթեր Հ. Յ. Դաչնակցութեան åաւմութեան Համար», Հաւ. Ա, Պէյրութ, առանց թվականի նչումի, էջ 175:

Մի ուրիչ առիթով ՀՅԴ Պոլսի Պաւասխանաւու մարմինը (÷ասւորեն՝ կենւրոնական կոմիւեն) աղդարարում էր. «Աղաւութիւնը արեամբ դնեցինք: Արեամբ էլ կը åաչւåանենք, եթէ ւխուր Հարկը ներկայանայ: Նա մերն է: Ոչ ոք նրան եւ խլել չի կարող, որովՀեւեւ ոչ ոք իր կամքով չէ չնորՀել: Սա åիւի լինի Հանդանակը ամբողջ աղդաբնակչութեան, խորարմաւ Համողումը այն բոլոր աղդերի, որոնց այսօրուան անսաՀման ցնծութիւնը՝ երէկուան անսաՀման ւանջանքի արձադանքն է միայն»1: Դաչնակցության åաչւոնական åաւմաբան Միքայել Վարանդյանն այդ օրերին դրում էր. «1908 թուականը ոսկէ ւառերով կ'արձանադրուի ՀամաչխարՀային åաւմութեան էջերում: Նոր Հորիղոններ բացուեցան Աղաւութեան դաղա÷արի առջեւ, մարդկային նոր ղանդուածներ բարձրացան մրա÷ի ու անէութեան անդունդներից եւ դրկեցին Համամարդկային քաղաքակրթութեան դրօչը»2: Ավելին, թուրքերի Հեղա÷ոխությունը Համեմաւելով Ֆրանսիական մեծ Հեղա÷ոխության Հեւ՝ նա, ղարմանալիորեն, ինչ-որ առումով դերաղանցությունը ւալիս էր առաջինին, քանի որ իթթիՀադը, իբր, չի բավականացել Ֆրանսիական Հեղա÷ոխության «աղաւություն», «Հավասարություն» ն «եղբայրություն» նչանաբաններով ն այդ չարանին ավելացրել է «արդարություն» նչանաբանը3: Թիֆլիսում Հրաւարակվող դաչնակցական «Զանդակ» թերթն իր խմբադրականում ողջունելով Հեղա÷ոխության Հաղթանակը, Համողմունք էր Հայւնում, որ թուրքաՀայությունը վերջաåես ն ընդմիչւ աղաւադրվել է դարավոր Հալածանքներից, ն առաջադիմության ուղիները բացված են Հեւայսու նրա առջն4: Նույն թերթը ւåադրել էր Սիրական Տիդրանյանի՝ թուրքական սաՀմանադրությանը նվիրված Հոդվածը, ուր Հեղինակը չեչւում էր, թե այն երկիրը, որն ընդամենը մեկ ամիս

«Նիւթեր ...», Հաւ. Ա, էջ 175: Միքայէլ Վարանդեա ն, Վերածնուող Հայրենիքը եւ մեր դաւը, Ժնեւ, 1910, էջ 91-92: Նույն ւեղում, էջ 94: Տե՛ս «Զանդակ», ‹ 7, 13 Հուլիսի 1908 թ.:

առաջ կողմնակի դիւողին երնում էր որåես ÷ւած կաղմվածքի մի կործանվող կույւ, այժմ Հանդես է դալիս անսåառ սւեղծադործական ուժերով: «Այն արիւնով ներկուած խնդիրը,- դրում էր նա,- որը յուսաՀաւ մղձաւանջի, ծանրադոյն մւաւանջութիւնների առիթ էր ծառայում՝ աղդային դոյութեանն ու առաջադիմութեանը սրւացաւ Հայերի Համար, այսօր յուսաւու ակնկալութիւններով լի åայծառ Հեռանկարների մի ասåարէղ է դառնում: Եւ մւածմունքների այդ դեղեցիկ յեղաչրջման, ցանկալի կերåարանա÷ոխման åաւճառը մէկ Հաւիկ կարճ, բայց բովանդակալից դարձուածքով է ձեւաբանւում - «սաՀմանադրութիւնը Թիւրքիայում»»1: կ. Պոլսում Հրաւարակվող Հայ ավեւարանականների դաչնակցականամեւ օրդան «Աւեւաբերը» դրում էր. «Յանկարծ ինքղինքնիս դւանք այնքան ղարմանալի եւ յեղակարծ ÷ո÷ոխութեան մը առջեւ որուն նմանը ւարեդրութեանց մէջ դւնել դժուար է: «...Մեր երկիրը Հին դարերու Բիւղանդիոնը չէ այլեւս, այլ՝ օսմանեան մեծ աղդին աղաւ ոսւանը», ուր աղաւադրված մարդու վեՀ կամքն այլնս Հնարավոր չէ ջախջախել, «ինչåէս Հնար չէ երկնից չանթը ուքի ւակ կոխռւել»2: Այս դնաՀաւականները դաչնակցական դործիչները ւալիս էին այն ժամանակ, երբ դեռ իրենց Համար նույնåես åարղ չէր, թե երիւթուրքերը դեåի ո՞ւր են ւանում երկիրը: «Օսմանեան յեղա÷ոխութիւնը իրաåես անակնկալի բերաւ մեղի,- խոսւովանում է ՎաՀան Փա÷աղյանը (կոմս):- Մեր մւքերը չէինք կրցած ի մի Հաւաքել դեռ, վերլուծել եւ Հեւեւութիւններ Հանել կամ դուչակել անոր աåադան, դէåքերու յաջորդականութիւնը եւ անոնց արւացոլումը մեր ժողովուրդի ճակաւադրին վրայ»3: Դաչնակցության ղեկավարներն ու մւավորականները Համառորեն åնդում էին, թե «մենք բոլորս օսմանցի ենք», ուսւի åեւք է åայքարենք «Հանուն Հասարակաց Հայրենիքի» ամ-

«Զանդակ», ‹ 35, 16 օդոսւոսի 1908 թ.: «Աւեւաբեր», ‹ 37, 12 սեåւեմբերի 1908 թ.: ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 23:

բողջականության åաՀåանման ու ամրաåնդման: էդուարդ Ակնունին (Խաչաւուր Մալումյան), Աւոմը (Հարություն ՇաՀրիկյան), կոմսը (ՎաՀան Փա÷աղյան), Գարեդին Խաժակը (Գարեդին Զադալյան), Արմեն Գարոն (Գարեդին Փասւրմաջյան), Վարդդեսը (ՀովՀաննես Սերենդյուլյան) ն ուրիչներ Հայությանը Հորդորում էին՝ չքննադաւել երիւթուրքական կառավարությանը, ընդՀանրաåես Հակաթուրքական որնէ արւաՀայւություն չանել, այլ՝ թուրքերի Հեւ միասնաբար լծվել ողջ կայսրության վերելքի դործին: Հայկական դավառների դաչնակցական դործիչներն ավելի ղուսå էին: Նրանց թվում բացառություններից մեկը Արամ Մանուկյանն էր, որը նույնåես բարիք էր Համարում կաւարված Հեղա÷ոխությունը: «Մեր մէջ,- վերՀիչել է ՎաՀան Փա÷աղյանը,- երեւութաåէս ամէնէն ոդեւորուածը... Արամն էր»1: Նա դւնում էր, որ կայսրության բոլոր ժողովուրդների, այդ թվում թուրքաՀայության Համար սւեղծադործ աչխաւանքի լայն Հնարավորություններ են բացվում, ուսւի բարենåասւ åայմանները åեւք է կարողանալ արդյունավեւ օդւադործել ի չաՀ սե÷ական ժողովրդի: Արամին լավաւեսություն սնուցողը նրա Համողումն էր, թե իթթիՀադի ղեկավարներն, իբր, դրականաåես ÷ոխել են իրենց վերաբերմունքը Հայ ժողովրդի ն ՀՅ դաչնակցության նկաւմամբ, ինչը բարենåասւ Հող է սւեղծում Հայ ն թուրք ժողովուրդների միջն եղբայրական Հարաբերություններ Հասւաւելու Համար: իՀարկե, åեւք չէ կարծել, թե Արամը դլխակորույս նեւվել էր իթթիՀադի դիրկը: Նա չաւ լավ էր ըմբռնում, որ երիւթուրքերի Հեւ անվերաåաՀ Հույս կաåելը մոլորություն կլինի, բայց սւեղծված նոր åայմաններում åեւք էր ÷որձել նրանցից առավելադույնն սւանալ: Եվ նա, որքան Հնարավոր էր, Հանդիåումներ էր ունենում թուրք դործիչների Հեւ, ÷որձում նրանց չրջաåաւ թա÷անցել: Վանի դաչնակցական դործիչների թվում Արամը թերնս միակն էր, որ դաղանը նորից չարթնացնելու Համար նրան չոյելու քաղաքականությանն էր դիմում:

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 16:

Արամի ւեսակեւի åաչւåաններից ՎաՀան Փա÷աղյանը, անդրադառնալով այդ Հարցին, Հեւադայում վերՀիչել է. «Եկած էինք այն Համողման, թէ օսմանեան սաՀմանադրական չարժումը åէւք է նկաւել իբրեւ դրական երեւոյթ եւ միւս աղաւական ւարրերու Հեւ դործակցաբար åաչւåանել ղայն: Առ այժմ խուսա÷իլ մասնաւորելու որեւէ քաղաքական կամ վարչական åաՀանջ: Զանալ վերացնել Հին ռեժիմին քաջալերած Հողային բռնադրաւումները: ՊաՀանջ դնել ղինաթա÷ելու աւաղակային եւ ասåաւակ ւարրերը կամ ղինել խաղաղ աղդաբնակչութիւնը դիւղական միլիսներու կամ åաՀակախումբերու միջոցով: ԱåաՀովել սաՀմանադրական օրէնքները՝ Թուրքիոյ բոլոր աղդերու իրաւունքներու Հաւասարութեան սկղբունքին Հիման վրայ: ԱåաՀովել մեր դործօն մասնակցութիւնը երկրի վարչական եւ օրէնսդրական մարմիններու մէջ՝ մեր թուի Համեմաւութեամբ»1: Երիւթուրքերի բռնած դործերին Հավաւ ւածող դաչնակցական դործիչները դւնում էին, որ առայժմ «åեւք չեն խժդժություններ», որ իթթիՀադին նախ ն առաջ åեւք է ժամանակ ւալ, որåեսղի նա կարողանա ասւիճանաբար իրականացնել իր առջն կանդնած մի չարք լուրջ ու Հրաւաå խնդիրներ. ա) Երկրի բոլոր կողմերում ն Հասարակական ու վարչական բնադավառներում դրավել նորանոր դիրքեր, բ) Ամրաåնդել աղդաբնակչության այն ւարրերի դիրքերը, որոնք իրենց Հասարակական-քաղաքական կողմնորոչմամբ ու ւրամադրություններով վսւաՀելի են իր Համար ն ունակ են նոր ռեժիմի կրողը, դարբնողն ու åաչւåանը Հանդիսանալու, դ) Միմյանցից ղաւել ն որոչել, որո՞նք են «սաՀմանադրական» ն որո՞նք՝ «ՀակասաՀմանադրական» դործոններն ամբողջ Թուրքիայում ընդՀանրաåես ն յուրաքանչյուր դավառում առանձնաåես. դ) Որո՞նք են երկրում աչխաւանքի ու խաղաղ կյանքի Հակամեւ, աղաւությանն ու քաղաքակրթությանը ւրամադիր ւարրերը ն որո՞նք՝ Հեւադիմության, կողոåոււի ու ավաղակության,

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 24:

քաղաքակրթական ամեն մի ձեռնարկի կործանման åաւրասւ վայրենի ներկայացուցիչները: «Զանդակ» թերթում Ս. Տ. սւորադրությամբ Հեղինակը (Հավանաբար՝ Սիրական Տիդրանյան) դրում էր, թե առարկայական (օբյեկւիվ) åարադաները դալիս են ղդուչացնելու, որ «երէկուայ դժոխքում այսօր մէկ անդամից դրախւներ ծաղկել չեն կարող»1: Սա արւաՀայւությունն էր ւարածված այն ւեսակեւի, թե ւառաåյալ, դրեթե ուժասåառ թուրքաՀայ ժողովրդին ներկայումս սաՀմանադրության չնորՀիվ որոչ, թեկուղ կարճաւն, մի ÷ոքր աղաւ չունչ քաչելու, Հանդսւանալու, ուժ Հավաքելու միջոց է ւրվում: Գրեթե խեղդամաՀ վիճակի Հասած ժողովրդի Համար, «ղինադադարի» նույնիսկ կարճաւն ժամանակամիջոցն արՀամարՀելու բան չէ,- չարունակում էր Հոդվածադիրը ն ավելացնում. «ինչ էլ որ լինի աåադայ սաՀմանադրութիւնը, բայց եւ այնåէս ներկայ չաբաթների ցնցումները մի մրրիկ են, որ, թէկուղ մի առ ժամանակ կը մաքրեն քաղաքական մթնոլորւը Թուրքիայի ներսում եւ Հաղիւ թէ սրբիչ Հողմերի դործը առանց խոր Հեւեւանքների մնայ»2: Սակայն նկաւենք, որ ոչ միայն չաւ ու չաւ չարքային դաչնակցականներ, այլն ոչ քիչ թվով ղեկավար դործիչներ բացասական վերաբերմունք ունեին Հեղա÷ոխության ն նրա վերականդնած միդՀաւյան սաՀմանադրության նկաւմամբ: Դրանց թվում Հաւկաåես ընդդծված անվսւաՀություն ունեին Ռուբեն Տեր-Մինասյանը ն իչխանը, որոնք դոյղն անդամ Հավաւ չէին ընծայում թուրքական աղաւադրական չարժման ղեկավարներին ն նրանց խոսւումներին: Բանակի ձեռքով կաւարված Հեղաչրջումը իչխանն արժեքից ղուրկ էր Համարում: Նա ասում էր. «Յեւամնաց խառնուածքով ու կենցաղով՝ կիսավայրենի մոլեռանդ մաՀմեւականութիւնը չի կրնար դեմոկրաւիական յեղա÷ոխութիւններու

«Զանդակ», ‹ 35, 16 օդոսւոսի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

իմասւը եւ էութիւնը ըմբռնել, վաղ թէ ուչ յեւադիմական ւարրերը նորէն դլուխ åիւի բարձրացնեն եւ ջախջախեն ամէն մի յառաջդիմական քայլ: Մեր դոյութիւնը վւանդի մէջ կը մնայ միչւ, աւաւական ւարրերու աղդեցութիւնը չաւ խորն է քանի որ անոնք մաՀացու թչնամի են Հայութեան: Պէւք է ղէնքերնիս վար չդնենք, åէւք է դաղւնիացնենք մեր կուսակցութիւնը եւ արթուն մնանք...»1: իչխանի åես էին մւածում դաչնակցական չարքային ղինվորներից ու խմբաåեւերից չաւերը: Վ. Փա÷աղյանը մեղ է ÷ոխանցել այդ Հարցի մասին նրանց Հեւնյալ խորՀրդածությունը. «Թիւրքին կարելի չէ վսւաՀիլ. թիւրքը թիւրք է. երբ Համիւը դեռ դաՀի վրայ է, ի՞նչåէս կարելի է Հաւաւալ նոր կարդերու. չուներ կան, որ åոչը չարժելով կը մօւենան քեղի՝ յանկարծ խածնելու Համար. «Մի՛ Հաւաւաք, Ասւուծույ սիրոյն, ամէն բան մի՛ ցուցնէք անոնց, բոլորդ երեւան մի՛ ելնէք...»2: Վ. Փա÷աղյանի վկայությամբ՝ Հաւկաåես անդրդվելի էր Շաւախի առյուծ Բաղիկը: «Ախ ւիւք Հեալա չըխրաւուա՞ք, էսւ անխաւաւ ւաճկներուն կը խաււա՞ք. վաղը մէկ էլ åիւթիւնիդ ւուսախ (թակարդ) կը թալեն (կը ձդեն), մեր ւուն կ'աւրեն... Ասւծո՛ւ սիրուն, ակախ (արթուն) կացէ՛ք. միամիւ մի՛ էլնէք»,- կը յորդորէր ան»3: Հեղա÷ոխությունից ընդամենը մի քանի օր անց Մուչի ս. կարաåեւ վանքում ւեղի է ունենում ՀՅԴ չրջանային ժողով՝ Դուրան-Բարձրավանդակի բաղմաթիվ åաւդամավորների մասնակցությամբ: Ռուբենի նախադաՀած ժողովը åեւք է åաւասխան ւար մի չարք կարնոր Հարցերի. 1) Նոր իչխանությունների օրոք ի՞նչ åեւք է անեն Հայ ղինյալները, ո՞րն է լինելու նրանց դերն այսուՀեւն, 2) Ներկայումս ժողովրդի մեջ կաղմակերåական ինչåիսի՞ աչխաւանքներ åեւք է ւանել, ի՞նչ նոր մեթոդներով åեւք է դործել, արդյո՞ք կուսակցությունն առաջվա åես åեւք է ունենա ընդՀաւակյա դործունեություն, թե՞ ոչ, 3) Այժմ ո՞րն է Դաչնակցության նåաւակը ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 18: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

երկրում, ի՞նչ Հերթական խնդիրներ åեւք է լուծեն նրա կաղմակերåությունները մասնավորաåես Դուրան-Բարձրավանդակում ն Վասåուրականում, 4) կուսակցությունն ի՞նչ վերաբերմունք åեւք է ունենա իթթիՀադի դործնական ձեռնարկումների նկաւմամբ1: Ժողովն անցավ բուռն քննարկումների մթնոլորւում: Ընդունվեցին բանաձներ, որոնք կարելի է ամ÷ո÷ել Հեւնյալ կեւերի մեջ. ա) Հանդես դալ բոլոր նրանց դեմ, ովքեր կ÷որձեն վերականդնել Հին ռեժիմը, բ) Համադործակցել սաՀմանադրական այն կուսակցությունների Հեւ, որոնք կընդունեն աåակենւրոնացման åաՀանջը, դ) Վերջ ւալ ժողովրդի Հանդիսւը վրդովող åարւիղանական կռիվներին, բայց նախկինի åես åաւրասւ լինել ամեն անակնկալների: Ս. կարաåեւ վանքում քննարկված Հարցերի ն ընդունված որոչումների մասին Ռուբենը Հանդամանորեն դրեց Վանի դաչնակցական ղեկավարությանը, բայց որնէ åաւասխան չսւացավ: Պաւճառն այն էր, որ վերջինս, Հեւնելով կուսակցության ղեկավարության ցուցումներին, Հավանություն չէր ւվել ս. կարաåեւի ժողովի բանաձներին: Ժողովում ընդունված արմաւական բանաձները թեն կյանքում չիրադործվեցին, բայց ցույց ւվեցին, որ երիւթուրքերի Հեւ միասնաբար Հանդես դալու Դաչնակցության ղեկավարության որդեդրած քաղաքականությունը կաղմակերåության ներսում ընդդիմախոս Հոծ ղանդված ունի: Անդրանիկը, որը 1907-ին ÷որձ էր արել դուրս դալու Դաչնակցությունից, բայց, այնուամենայնիվ, մնացել էր նրա չարքերում, ոչ միայն չողջունեց երիւթուրքական Հեղա÷ոխությունը, այլն նրա մեջ մի աՀավոր բան ւեսավ: Բնականից մեծ խելքով օժւված այդ մարդը կարողացավ ժամանակին թա÷անցել երնույթների խորքը ն ւեսնել այն, ինչ ուրիչները չէին ւեսնում: Աղդային Հերոսը խսւորեն քննադաւում էր Դաչնակցության ղեկավարությանը ն այն դործնաåաչւ դործիչներին,

Տե՛ս Ռուբէն, Հայ յեղա÷ոխականի մը յիչաւակները, Հաւ. Ե, էջ 52-53:

որոնք, անակնկալի դալով երիւթուրքերի անսåասելի արադ Հաղթանակից, մի օրից մյուսը արմաւաåես դիմա÷ոխվել էին ն անսաՀման խանդավառվել Հայության Համար իբր բացվող ÷այլուն Հեռանկարով: իր Հասցեին երիւթուրքերի սեթնեթանքից խաբված Դաչնակցության ղեկավարությունը, ասում էր նա, ընկել է իթթիՀադի դիրկը, որից åոկվելու ÷որձն աներնակայելի աղեւ է բերելու ոչ միայն կաղմակերåությանը, այլն ողջ թուրքաՀայությանը: Միանդամայն ճիչւ կռաՀելով իրադարձությունների Հեւադա ընթացքը՝ Անդրանիկն ասում էր, թե կեղծ են աղաւությունների մասին երիւթուրքերի խոսւումները, ն որ սաՀմանադրությունը մի խայծ է միամիւներին խաբելու Համար: Նա Համողված էր, որ երիւթուրքերն, ինչåես նախկինում սուլթանը, ամեն կերå խուսա÷ելու են Համաåաւասխան օրենսդրական ÷ասւաթղթերով կանոնավորել Հայության ներքին կյանքը, որåեսղի նա ձեռք չբերի որոչակի իրավունքներ ւնւեսական, վարչական, մչակութային, դաւական ասåարեղներում: Պաչւåանելով իր Համողմունքները՝ Անդրանիկը Հայ քաղաքական դործիչներին նախաղդուչացնում էր երիւթուրքերի Հեւ մերձեցման վւանդավոր Հեւնանքներից ն խորՀուրդ էր ւալիս իրենց åաՀել Հեռավորության վրա: «Ոչ մէկ թուրքի չեմ կրնար Հաւաւալ, եթէ անիկա երկնքէն իսկ իջած ըլլայ»1: Երիւթուրքական չարժման ն օսմանյան Հեղա÷ոխության նկաւմամբ ՀՅ դաչնակցության որդեդրած քաղաքականությունը, դաչնակցական åաւմադրության ն Հուչադրական դրականության մեջ ինչåես անցյալում, ներկայումս նույնåես անվերաåաՀորեն արդարացվում է: ԽորՀրդաՀայ åաւմադրությունն ու ս÷յուռքի ռամկավար ն Հնչակյան åաւմադիւական Հրաւարակությունները օսմանյան Հեղա÷ոխությանը դաչնակցականների ւված դրական դնաՀաւականները Համարել են քաղաքական կարճաւեսության, Թուրքիայում ծավալված իրա-

Արսէն Մարմարեան, Զօր. Անդրանիկ եւ իր åաւերաղմները, կ. Պոլիս, 1920, էջ 187:

դարձությունները ճչւորեն վերլուծելու անկարողության արդյունք: 1988 թ. ծայր առած արցախյան չարժումից ն Հայոց երրորդ Հանրաåեւության ծննդից սկսած՝ Հայասւանի Հանրաåեւության åաւմաբաններից չաւերն ընկան մի այլ ծայրաՀեղության մեջ, ն Դաչնակցության քաղաքականությունը այն ժամանակի իրադրության åայմաններում Համարեցին ամենաճիչւը, նկաւի առնելով որ երիւթուրքերի դաղա÷արները կայսրության մեջ ւիրաåեւող սուլթանական-կղերական-ավաւաåեւական դաղա÷արների Համեմաւ առաջադիմական էին: Աղաւության, Հավասարության ն եղբայրության մասին երիւթուրքերի նչանախոսքերն ընկալելի ն ողջունելի էին նան Հայերի Համար: ԱրնմւաՀայ ժողովուրդն աղաւություն էր երաղում, որի Համար էլ նա åայքարի էր ելել: Հայությունն աղաւություն էր ուղում իբրն օսմանյան Հասարակության իրավաՀավասար անդամ: Անկախ Հայկական åեւություն ունենալն օրվա խնդիր չէր, Հայերը բավարարված կլինեին՝ ունենալով կյանքի ու դույքի աåաՀովություն: ԱրնմւաՀայերի նåաւակները այս ն ուրիչ մի չարք սկղբունքային Հարցերում (խոսքի, մամուլի, ժողովների աղաւություն, Հավասարություն օրենքի առջն ն այլն) Համընկնում էին երիւթուրքերի Հրաåարակ բերած կարդախոսներին ն ծրադրերին: ի ւարբերություն Հայերի, օսմանյան Հեղա÷ոխությունը ն սաՀմանադրությունը կւրականաåես մերժում էր թուրքական Հեւադիմությունը՝ ավաւաåեւերը, կրոնավորները, առավել ռաղմաւենչ սåայությունը ն այլոք: Եթե դաչնակցականները մերժեին իրենց Հեւ դեåի Հեղա÷ոխություն դնալու ն Հեղա÷ոխությունից Հեւո երկիրը խորՀրդարանական ճանաåարՀով ւանելու երիւթուրքերի առաջարկները, աåա նրանք ինքնաբերաբար կՀայւնվեին երկրի Հեւադիմական ուժերի կողքին: Այդ է åաւճառը, որ սուլթանական կարդերի ւաåալման նåաւակով երիւթուրքերի Հեւ Դաչնակցության դաչինքը Հայկական Հարցի եվրոåական åաչւåանների ն, Հաւկաåես, սոցիալիսւական ինւերնացիոնալի ղեկավարների Հավանության էր արժանացել: Դաչնակցական նչանավոր դործիչ կարո Սասունին նչում էր,

թե անուրանալի է, որ իր կուսակցությունը կողմնակից էր երիւթուրքերի սաՀմանադրական դործողություններին, բայց չի կարելի ասել, թե դաչնակցականները դարձել էին թուրքասերներ1: Դա, իՀարկե, այդåես է, բայց երիւթուրքերի նկաւմամբ Դաչնակցության ւածած անվերաåաՀ վսւաՀությունը ն նրա Հեւ դործակցությունը, միմյանց «եղբայրներ» Հորջորջելը Հույժ բացասական Հեւնանքներ ունեցան: Հայերի Հանդեå իթթիՀադի Հանդուրժողական վերաբերմունքը, այսինքն՝ թուրքաՀայոց կյանքի վրա Դաչնակցություն-երիւթուրք դաչինքի դրական աղդեցությունը ւնեց ընդամենը մի քանի ամիս, որից Հեւո իթթիՀադը ցույց ւվեց իր իսկական դեմքը: Դրանից Հեւո էլ Դաչնակցությունը չարունակեց եռանդուն կերåով դործակցել նրա Հեւ՝ ւարվելով Հեղա÷ոխության արւաքին, մակերեսային կողմով, անՀրաժեչւ չա÷ով չքննելով դրա խորքային երնույթները ն Հնարավոր Հեւնանքները: Այդ ամենի åաւճառով ավելի խորացավ Հայկական Հեղա÷ոխական ուժերի չարքերում եղած åառակւումը, Դաչնակցությունից է՛լ ավելի խորթացան Հնչակյանները, որոնք երիւթուրքերին անկասկած ավելի լավ էին ճանաչում: Սոցիալ-դեմոկրաւ Հնչակյան կուսակցություն.- Երիւթուրքական Հեղա÷ոխության Հաղթանակից անմիջաåես Հեւո Հնչակյանները դա Համարեցին վերնախավային Հեղաչրջում, որը բան չի ւալու ո՛չ կայսրության խոնարՀ դասակարդերին ն ո՛չ էլ այլացեղ ժողովուրդներին: 1908 թ. ‹ 6-7-րդ (Հունիս-Հուլիս) Համարներում «Հնչակը» «ՍաՀմանադրական Թուրքիա եւ Հայկական խնդիր» վերնադրով խմբադրականում դրում էր, որ Օսմանյան կայսրության կառավարման Համակարդում Հեղաչրջում առաջ բերելու նåաւակով իչխանության եկած երիւթուրք åարադլուխների դլխավոր նåաւակն է åեւության մեջ բռնա÷ակված ժողովուրդների բախւը ւնօրինել իրենց քաղաքական Հղացումների

Տե՛ս կարօ Սասունի, Բիւրւ աղդային չարժումները եւ Հայ-քրւական յարաբերութիւնները, Պէյրութ, 1969, էջ 194:

Համաձայն: «Երիւասարդ Թուրքիայի» անունով խօսող «Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն» կուսակցութեան ւիրաåեւութեամբ՝ քաղաքական դործօն ասåարէղի եւ ղեկավարի դերի մէջ է մւնում թուրք նացիոնալիղմը, իրեն Հաւաւամք ունենալով ՄիդՀաւեան սաՀմանադրութիւնը»: Աåա, խոսելով կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդների նկաւմամբ երիւթուրքերի առաջիկա Հավանական քաղաքականության մասին, թերթը չարունակում էր. «Թուրք նացիոնալիղմը ւիրաåեւող ժողովուրդներին աղաւութեան այնքան åայմաններ կւայ, որքան որ իր ընդդրկած նացիոնալիսւական սկղբունքների չրջանակը կներէ, այսինքն՝ բաղկացուցիչ ժողովուրդների աղդային ղարդացումը åիւի մւնի այն չրջանակի մեջ, ինչ որ թուրք նացիոնալիղմը կդծի. վերջինս նրան ղարդացման այնքան åայմաններ կւայ, որքան որ կՀամաåաւասխանի իր կլանող ոդուն, եթէ, իՀարկէ, խնդիրը միայն իրեն մնալու լինի: Թուրք նացիոնալիղմի ւիրաåեւութեամբ օսմանեան երկրի ւիրաåեւող դասակարդն է դառնում, ւակաւ առ ւակաւ, բուրժուա դասակարդը. սա է որ ասւիճանաբար իր ձեռքը åիւի առնի Համաåեւական բոլոր խնդիրների վճռուիլը՝ իր դասակարդային չաՀի ւեսակէւից»1: ԱյնուՀեւն, անդրադառնալով Հեղաչրջման ն սաՀմանադրության նկաւմամբ Հայության վերաբերմունքի խնդրին, «Հնչակի» առաջնորդողը åարղ ու Հսւակ արւաՀայւում էր իր՝ այդ օրերի խանդավառությանը չՀամաåաւասխանող կարծիքը. «Մենք, որåէս սոցիալիսւներ, դէմ կլինենք «Երիւասարդ Թուրքիային», եթէ նա ցանկանայ մի աղդի, մի ցեղի ւիրաåեւութիւնը Հասւաւել միւսների վրայ: Աղդային խնդիրների ւեսակէւով՝ մեր դիրքը կլինի մարւնչել, ո՛ր կողմից որ Հարուածը դալու լինի ... Սոցիալական, ւնւեսական, քաղաքական ո՛չ մի խոչընդու չåէւք է լինի՝ մի աղդութեան անկաչկանդ յառաջադիմութեան եւ բարդաւաճման Համար. այնåէս որ աղդութիւնների բացարձակ Հաւասարութիւնը անձեռնմխելի իրաւունք åիւի լինի»2:

«Հնչակ», ‹ 6-7, յունիս-յուլիս, 1908, էջ 49: Նույն ւեղում:

Դա էր åաւճառը, որ ինչåես երիւթուրքական մամուլը, այնåես էլ Դաչնակցության մամուլի օրդանները ն դործիչները ուժդին քննադաւում էին Հնչակին՝ նրան մեղադրելով Հեղա÷ոխական ուժերի չարքերում անՀամերաչխություն սերմանելու մեջ: Ընդ որում նրանք Հաճախ էին վկայակոչում, որ Հնչակյանները դեռ մինչն Հեղա÷ոխությունը Հրաժարվել են մասնակցել Թուրքիայի Հակասուլթանական ընդդիմադիր ուժերի 1907 թ. դեկւեմբերին Փարիղում ւեղի ունեցած Համաժողովի աչխաւանքներին: Հնչակյան ղեկավարները վճռականաåես մերժում էին երկրի Հեղա÷ոխական ուժերի չարքերը ւարիներ չարունակ åառակւելու իրենց դեմ Հնչեցրած ամեն մեղադրանք: Նրանք մչւաåես չեչւում էին, որ իրենց կուսակցությունը երբեք դեմ չի եղել ն այժմ էլ դեմ չէ Օսմանյան կայսրության մեջ դործող քաղաքական ն Հասարակական կաղմակերåությունների Հեւ սերւ Համադործակցության Հասւաւման՝ ընդՀանուր նåաւակների Հասնելու Համար: Եթե կուսակցությունը Փարիղի Համաժողովին վերաբերվել է վերաåաՀությամբ, աåա դրանից չի կարելի անåայման Հեւնություն անել, թե նա ընդՀանրաåես Հակառակ է Հայկական ն թուրքական կաղմակերåությունների Համերաչխ դործակցության: Մի կուսակցություն, որ իր դրոչի վրա ունի «Ճնչվածնե՛ր բոլոր երկրների, միացե՛ք» կոչը, այդåիսի կաղմակերåությունը չի կարող երբնիցե, առանց դավաճանած լինելու իր Հիմնական սկղբունքներին, Հակառակել աղդերի ներսում դործող քաղաքական կաղմակերåությունների Հեւ դործակցելու դաղա÷արին1,- դրում էր «Հնչակը»: ԸնդՀակառակը՝ իր քսանամյա ÷ոթորկալից դոյության ընթացքում կուսակցությունը դրավոր ու դործնական քարողչությամբ միչւ արծարծել է միջաղդային Համերաչխության դաղա÷արները, ջանացել է Հարնան աղդությունների քաղաքական կաղմակերåությունների միջն միանդամընդմիչւ վերացնել աղդայնական աւելության ու թչնամության åաւնեչները ն ձեռք-ձեռքի

Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 6-7, յունիս-յուլիս, 1908, էջ 54:

ւված աղաւության դաւի Համար մաքառող այլացեղ բոլոր ընդդիմադիր կուսակցությունների Հեւ՝ ներդաչնակ ու Համակարդված դործելակերåով կռիվ մղել ամեն ւեսակ բռնության դեմ: Հնչակյանները նչում էին, որ վաղուց իրենց Համար åարղված է, որ իթթիՀադականներն այն անձինք չեն, որ իչխանության դալով, աղաւություն չնորՀեն կայսրության այլաղդի ժողովուրդներին, ն այդ Համողմունքն արդեն ամրաåնդվել է Հեղա÷ոխությունից Հեւո եկած առաջին իսկ օրերից: «Համիդական անձնական բռնաåեւութիւնը խորւակուած է,- կարդում ենք «Հնչակի» առաջնորդողում,- բայց ՄիդՀաւի սաՀմանադրութեան կիրարկութեամբ բռնաåեւութիւնը, ինքնակալութիւնը ն թէոկրաւիան վերջնականաåէս ÷չրուած չեն. սուլթանական այդ սւորոդելիները, վեՀաåեւական այդ իրաւունքները դեռ չարունակում են օրինական իրաւունքներ լինել, նրանք դեռ կան ղօրութենաåէս (virtuellement) ն թուրք åեւական Հասկացողութեան, «Երիւասարդ Թուրքիա»-յի, ուղում ենք ասել, մասն են կաղմում: ՄիդՀաւեան սաՀմանադրութիւնը չի բերում ժողովրդական միաՀեծանութեան ւիրաåեւութիւն՝ Հակադիր սուլթանական միաՀեծանութեան»1: Ելնելով դրանից՝ Հնչակյան ղեկավարները բացեիբաց Հայւարարում էին, որ չեն կարող Համերաչխվել իթթիՀադի Հեւ ն մւադիր չեն նրան դործակից լինել: «իրերի նոր դրութեան առաջ մենք կանդ առնողը չենք, եւ մեր åայքարը դադարեցնող,- դրում էր «Հնչակը».- նա åիւի չարունակուի՝ բայց նոր մեթոդով, նոր ւաքւիկայով, ինչ որ յարմար է եւ բխում է ներկայացած իրական åայմաններից»2: Հնչակյաններն անՀեթեթություն էին Համարում երիւթուրքերի՝ իրենց կուսակցությանը վերադրվող մեղադրանքը թե նա անՀանդուրժող Հաւուկ աւելությամբ է լցված թուրքերի նկաւմամբ: «Հնչակը» ժխւում էր այդ ղրåարւությունը, դրելով. «կաղմակերåական եւ վարչական ւեսակէւով, ամբողջ

«Հնչակ», ‹ 6-7, յունիս-յուլիս, 1908, էջ 50: Նույն ւեղում, էջ 54:

Թիւրքիայի մէջ մեղ Համար կայ երկու դասակարդ, առանց ցեղի, կրօնի խւրութեան - մին՝ չաՀադործող, միւսը՝ չաՀադործուող: Եւ աՀա՛ չաՀադործուող այդ ամբողջ դասակարդը, առանց ցեղի եւ սեռի խւրութեան, մեր ընկերներն են. նրանց չաՀերն է, որ մենք åէւք է åաչւåանենք, նրանց դասակարդային չաՀն է, որով մենք åիւի առաջնորդուենք»1: Հեղա÷ոխությունից Հեւո Հնչակյանների ամենախոչոր միջոցառումներից մեկը Բերայի սուրբ Երրորդություն ընդարձակ եկեղեցում կաղմակերåած մեծ ՀանրաՀավաքն էր: Հնչակյան կուսակցության կ. Պոլսի մասնաճյուղը Հրավիրել էր դասախոսելու Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյանին: Ժողովում նախադաՀում էր Սասունի Հերոս Մեծն Մուրադը (Համբարձում Պոյաճյան), որին բաղմաՀաղար ժողովուրդն ընդունեց բուռն ն անվերջ ծա÷աՀարություններով: ՍաåաՀ-Գյուլյանը խոսեց Թուրքիայի Հեղա÷ոխության, աղդերի եղբայրության քաղաքականության ն իր կուսակցության դիրքի մասին: Հռեւորը նչում էր, թե դոյություն ունի երկու Եվրոåա. 1) կաåիւալիսւական, որի չաՀերը Հակընդդեմ են օսմանյան Հայրենիքի չաՀերին: Այդ Եվրոåան ուղում է, որ Թուրքիայում միչւ դոյություն ունենա բռնաåեւություն, որåեսղի կարողանա չաՀադործել երկիրը՝ արյունաքամ անելով նրան, 2) Բայց կա նան ժորեսների, բեբելների Եվրոåա, որ åաւրասւ է Հանուն ժողովուրդների աղաւության åայքար մղելու կաåիւալիսւական Եվրոåայի դեմ: «Մեղ թեւ ու թիկունք ունենալով այս Եւրոåան,- ասում էր ՍաåաՀ-Գյուլյանը,- մենք՝ Թուրքիայի բոլոր ժողովուրդներս, åաւրասւ åիւի լինենք միաՀամուռ կերåով դուրս դալու բոլոր չաՀադործողների դէմ: Եթէ նրանց կողմից ոեւէ վւանդ սåառնայ մեր Հայրենիքին, Թուրքիայի բոլոր աղդերի չաՀը åաՀանջում է՝ որåէս մի սիրւ, մի Հոդի åաչւåանել երկրի անձեռնմխելիութիւնը»2: Հայ Հռեւորներից Հեւո ելույթ ունեցավ Փարիղում կրթություն սւացած մի քուրդ երիւասարդ՝ քրդական կոմիւեի ան1

«Հնչակ», ‹ 6-7, յունիս-յուլիս, 1908, էջ 55: Նույն ւեղում, էջ 49-50:

դամ Բեդիրխան բեյը: Դրվաւելով Հնչակյան կուսակցության դործունեությունը, նա իր խոսքը վերջացրեց այսåես. «Հնչակեան կուսակցութիւնն էր, որ այնքան ծանր ղոՀաբերութիւններով, երկու ւասնեակ ւարիների նաՀաւակութեամբ, մեղ ղդացնել ւուեց աղաւութեան նչանակութիւնը: կեցցէ՛ Հնչակեան կուսակցութիւնը՝ մեր յեղա÷ոխական ուսուցիչը»1: Հնչակյաններն իրենց առջն կանդնած խնդիրներից մեկը Համարում էին առաջիկայում միդՀաւյան սաՀմանադրության ÷ոխարինումը նոր, բուն ժողովրդական սաՀմանադրությամբ: Հակառակ միդՀաւյան սաՀմանադրության, որ «åարդնել է» սուլթանը, նոր սաՀմանադրությունը åեւք է ընդունի սուլթանից ու կառավարությունից անկախ ընւրված սաՀմանադիր ժողովը: «Այդ ռամկավար սաՀմանադրութիւնը åիւի լինի Թուրքիայի մէջ բովանդակուող ժողովուրդների՝ բոլոր դասակարդերի մասնակցութեամբ սւացուած ընդՀանուր, Հաւասար, ուղղակի եւ դաղւնի քուէարկութեան արդիւնքից»2: Գործելով ինքնուրույն ն իր առաքելությունը կաւարելուց Հեւո՝ սաՀմանադիր ժողովը åեւք է ցրվի: ՍաՀմանադիր ժողովի կողմից ժողովրդական սաՀմանադրության ընդունումից բացի, Հնչակյան ղեկավարությունը կարնոր էր Համարում Թուրքիայում սոցիալ-դեմոկրաւական մի ղորեղ կաղմակերåության սւեղծումը՝ իր ղանաղան խմբակցություններով՝ կաղմակերåված ըսւ աղդության, այլ ոչ թե խառն, ինչåես Ռուսասւանի սոցիալ-դեմոկրաւիան է: Թուրքիայում սւեղծվելիք ս.-դ. կաղմակերåության խմբակցական Համակարդը չաւ նåասւավոր կլինի åրոլեւարական դաղա÷արների ն, մասնավորաåես, սոց.-դեմոկրաւական դրականության ւարածման Համար՝ նկաւի առնելով Օսմանյան կայսրության մեջ դւնվող ժողովուրդների լեղվական ու քաղաքակրթական ղարդացման մակարդակների միջն եղած Հսկայական ւարբերությունը: «Վարչական կաղմի այս ւեսակէւով է,

«Հնչակ», ‹ 6-7, յունիս-յուլիս, 1908, էջ 49-50: «Մչակ», ‹ 208, 23 սեåւեմբերի 1908 թ.:

որ մենք մեղ անուանում ենք աղդային սոցիալ-դեմոկրաւներ»,ընդդծում էր «Հնչակը»1: ինչåես ւեսնում ենք, Հնչակյան կուսակցությունը նախկինի åես Հանդես էր բերում աննաՀանջ կեցվածք թուրքական Հեւադիմության Հանդեå՝ երեկ աբդուլՀամիդյան, այժմ երիւթուրքական: «Մինչեւ որ արմաւաåէս չ÷չրուի սուլթանականութիւնը՝ իր բոլոր արւօնութիւններով,- իր առաջնորդողում չեչւում էր «Հնչակը»,- մինչեւ որ խալիֆայութիւնը, որåէս կրօնական դաղա÷արի մի Հասւաւութիւն, բոլորովին չանջաւուի åեւութեան քաղաքական իրաւունքների դաղա÷արից, մինչեւ որ ռամկավարական լայն սաՀմանադրութիւն չլինի եւ երկրի դործադրական (դործադիր:- Հ. Ս.) իչխանութիւնը նրա åարղ յանձնառուն (mandataire) չլինի ...»2: Հնչակյանների այս վերջին դաւողությունները թերնս ընդունելի էին, իՀարկե՝ վերաåաՀումներով, բայց անընդունելի էր այն մաքսիմալիղմը, որ այդ ժամանակ նրանք դրսնորում էին Թուրքիայում սոցիալիղմի Հաղթանակի Համար իրենց åայքարի Հարցում, այն երկրում, ուր սոցիալիղմի Համար նվաղադույն åայմաններ չկային: Հայոց միչւ Համակիր եղած "Vossische Zeitung” («Վոսսիչե ցայւունդ») դերմանական թերթը 1908 թ. օդոսւոսի 26-ին ւåադրել էր Սոֆիայում իր սե÷ական թղթակցի Հեռադիրը, որ նա ւվել էր մեկ օր առաջ՝ օդոսւոսի 25-ին: Թղթակցությունը ւեղեկացնում էր. «Երէկ այսւեղ եկաւ Հայ յեղա÷ոխական ՍաåաՀ-Գիւլեանը՝ Հնչակեան կուսակցութեան åարադլուխներից մէկը, որը մեր Հարցմանը յայւարարեց, թէ իր խումբը (Հին Հնչակը:- Հ. Ս.) թէեւ Թուրքիայում ւեղի ունեցած կառավարման Համակարդի սկսուած ÷ո÷ոխութիւնից դոՀ է, բայց կանդ չի առնելու կաւարուածի վրայ եւ չարունակելու է իր անընդՀաւ կռիւը, որåէսղի կայսրութիւնն ունենայ այնåիսի դեմոկրաւական կառավարութիւն, ինչåիսինն ունի, ասենք, Բելդիան, իսկ Հայաս1

«Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908, էջ 50: Նույն ւեղում:

ւանն ունենայ ինքնավարութիւն, այնåիսին, ինչåիսին, օրինակ, ունեն Սամոս եւ կրեւէ կղղիները, առանց, սակայն, վնասելու åեւութեան միասնականութեանը»: Աåա, չարունակելով իր խոսքը, Հնչակյան առաջնորդը նչել էր, որ իր խումբը մարքսիսւական է ն ձդւելու է օսմանյան åեւության բոլոր åրոլեւարների Համար սւեղծել մի ընդՀանուր կաղմակերåություն, ի դլուխ ունենալով մի կենւրոնական կոմիւե, որի աթոռանիսւը կլինի կ. Պոլիսը, ն որին կմասնակցեն երկրի սոցիալիսւական բոլոր կաղմակերåությունների ներկայացուցիչները: ԱյնուՀեւն, թղթակցի վկայությամբ, ՍաåաՀ-Գյուլյանն ասել էր. «Մենք չաւ ղօրեղ ենք, մեր կաղմակերåութիւնը միայն կովկասում ունի դասակարդային չաՀերին դիւակից 50.000 անդամ: Մենք սկսեցինք ռուսական յեղա÷ոխութիւնը Բաքւում 1905 թուին՝ Մոսկուայի եւ Պեւերբուրդի դէåքերից 12 օր առաջ»: Գերմանացի թղթակցի Հեւ ունեցած ղրույցի ընթացքում ՍաåաՀ-Գյուլյանն արւաՀայւել էր այն մւքերից չաւերը, որոնք նա մինչ այդ Հանձնել էր «Հնչակ» թերթի էջերին, ուր նան աղդարարել էր, թե մինչն «սոցիալիղմը Հայասւանի ու ամբողջ Թուրքիայի մէջ չիրականանայ՝ մենք մեր կռուին դադար չåիւի ւանք»1: Այդ բոլոր վերամբարձ Հայւարարությունները ւեղի էին ունենում երիւթուրք դաղանի բացված երախի առջն՝ թուրքերի մեջ խւացնելով Հայերի Հանդեå աւելության նորանոր չերւեր, իսկ Հայ բնակչության Համար սւեղծելով նորանոր վւանդներ: Զուր չէ, որ վերը նչված «Վոսսիչե ցայւունդ»-ի խմբադրությունն իր թղթակցի նյութին Հավելել էր Հեւնյալ եղրա÷ակիչ խոսքերը. «Հայերն առայժմ առիթ ունեն աåացուցելու. արդեօք նրանք խելօ՞ք մարդիկ են, թէ՞ միայն՝ յեղա÷ոխականներ: Մինչեւ այսօր նրանց մասին չաւ խելօք եւ կչռադաւ բան չենք լսել: Բաքուի օրինակով յեղա÷ոխութեան կոչ անելը մեծ անմւու1

«Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908, էջ 50:

թիւն է, որովՀեւեւ Բաքւում ւիրող ղինուորական դրութիւնը բացի անօդոււ արեան ղոՀերից ոչ մի բան չէ առաջացրել»1: «Հայրենասիրական» դեղեցիկ ճառերի ÷ոխարեն Հարկավոր էր մւածել ժողովրդին նոր կուորածների վւանդից Հեռու åաՀելու մասին, Հեչւ արւասանվող դաւարկ խոսքը ÷ոխարինել դժվարին, մեծ ջանքեր åաՀանջող կենդանի դործով: Զէ՞ որ արդեն անցել էին Հերոսական åայքարի օրերը, երբ Հայը դեռ քիչ թե չաւ ղենք ուներ: Այժմ, երբ նա կամավոր կերåով թե սւիåողաբար իչխանություններին էր Հանձնում ղենքը, երիւթուրքերի դեմ Հոխորւանքը մուեցնում էր դալիքի արՀավիրքը: ԹուրքաՀայ ժողովուրդը անելանելի վիճակի էր մաւնված: Հայկական աղդային Հեղա÷ոխական երկու կուսակցություններից մեկն եղբայրություն էր քարողում երիւթուրքական կուսակցության Հեւ, իսկ մյուսը ւրամադծորեն Հակառակ ուղի էր բռնել: Նույն իթթիՀադի Հեւ անՀաչւ թրքաՀայությունը չվարել-մոլորվել էր երկու ճանաåարՀների խաչմերուկում: Հնչակի åայքարի մարւավարության (ւակւիկայի) մի քանի կարնոր մուեցումների (Հաւկաåես Թուրքիայում åրոլեւարիաւի դոյության կամ նրա դերի, այնւեղ սոցիալիսւական չարժման մասին նրա åաւկերացումների) Հեւ կարելի է չՀամաձայնել, կարելի է չընդունել նրա ղեկավարների մեծ մասի åարծենկու Հայւարարությունները, բայց չի կարելի նրա նկաւմամբ Հարդանք չւածել սկղբունքայնության Համար, այն բանի Համար, որ ի ւարբերություն Դաչնակցության, նա կարողացավ թա÷անցել երիւթուրքերի դասակարդային էության մեջ, ւեսնել այն մաՀացու վւանդները, որոնք նրանք դավադրաբար նախաåաւրասւում էին թուրքաՀայության դեմ: Զնայած երիւթուրքական Հեղա÷ոխության ն սաՀմանադրության մասին դաչնակցականների ու Հնչակյանների ունեցած իրարից չաւ ւարբեր ւեսակեւներին, այնուամենայնիվ, իթթիՀադի իչխանության Հաւկաåես առաջին չրջանում նրանց միջն “Vossische Zeitung” am 26 Augustos 1908. Վերցված է «Մչակ», ‹ 185, 24 օդոսւոսի 1908 թ. Համարից:

մի ընդՀանրություն էր դրսնորվում՝ չա÷աղանց քննադաւական վերաբերմունք Ռուսասւանի նկաւմամբ, այսինքն՝ այն, ինչը ն անում էին երիւթուրքերը: Ոչ այնքան իրողաåես անկեղծ, որքան ցանկանալով ձնացնել, ցույց ւալ, թե այդ Հարցում միասնական են, Հայկական ձախակողմյան քաղաքական խմբավորումները երիւթուրքերի Հեւ Պոլսում կաղմավորել էին «Յունիոն» անունով կոմիւեն, որը Հանդես էր դալիս Ռուսասւանի դեմ: Դաչնակցականների ն Հնչակյանների (Հին Հնչակի) բարձրադոչ «ռուսաւյաց» աղաղակներն ավելի չաւ արՀեսւական էին, քան քաղաքական կամ աղդայնամոլական արւաՀայւություն: Դրանք որնէ արձադանք չէին դւնում թուրքաՀայ դյուղացիական ղանդվածներում, որոնք, ինչåես ն առաջ, չարունակում էին անկեղծ բնաղդական Համակրանք ւածել Ռուսասւանի նկաւմամբ, Հավաւալ նրա աղաւադրական առաքելությանը: ԸնդՀանրաåես որնէ Հայի Համար, լիներ ռուսաՀայ թե թուրքաՀայ, «ռուսաւյացությունը» ցուցադրական էր, այլ ոչ թե խորաåես դիւակցված կամ խորաåես ղդացական: «Ռուսաւյաց» Հայի մու դա արւաՀայւվում էր բացառաåես քաղաքական Հաչիվներով: Դա, իՀարկե, åաւաՀական չէր, քանղի Թուրքիայում ն Հաւկաåես նրա մայրաքաղաքում դւնվող ռուսաՀայ «ռուսաւյացները» սերված լինելով ռուսական իրականությունից, ամենքն անխւիր, կրթված լինելով ռուսական լուսավորության մթնոլորւում, ռուսական Հղոր դրականության ն մչակույթի աղդեցության ւակ, չէին ընդՀաւել Ռուսասւանի Հեւ իրենց ունեցած բաղմաղան կաåերը: Նրանց աւելությունն ուղղված էր միայն ցարական Հեւադիմության, ինքնակալական կարդերի դեմ: Վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցություն.- Այս կուսակցությունը նույնåես ճչւել էր իր դիրքը օսմանյան Հեղա÷ոխության ն սաՀմանադրության նկաւմամբ: Առաջացած լինելով Հնչակի ընդերքից՝ Վերակաղմյալը, սակայն, նչված Համարյա բոլոր Հարցերում Հանդես էր դալիս մայր կուսակցության ւեսակեւներին Հակառակ ն ընդՀուå մուենում էր Դաչնակցության որդեդրած նոր սկղբունքներին, ավե583

լին, վերջինից առաջ էր անցել երիւթուրքերի իր ջաւադովության մեջ: Վերակաղմյալների «Աղդ» թերթը դրում էր. «Մեր Հայրենակիցները քաջ դիւեն, թէ մինչեւ Հիմա ի՛նչ անսայթաք Հաւաւարմութեամբ ծառայած ենք մենք Հասարակաց Հայրենիքին եւ ի՛նչ մեծամեծ ծառայութիւններ եւ ղօրաւիդն աջակցութիւններ կրնան սåասել մեղմէ Երկրին Հիմնաåէս՝ ւնւեսաåէս՝ բարոյաåէս ղարդացման եւ բարդաւաճմանը Համար: Ուսւի, ո՛չ անոնք կ'ուղեն եւ կրնան մեղմէ բաժնուիլ եւ ո՛չ ալ մենք՝ անոնցմէ»1: Վերակաղմյալների կ. Պոլսի մասնաճյուղը 1908 թ. սեåւեմբերի 12-ին Հանդես եկավ åաչւոնական Հայւարարությամբ, որւեղ ասված էր. «Վերակաղմեալ Հնչակեան կուսակցութիւնը սրւադին կ'ողջունէ Օսմանեան ՍաՀմանադրութեան վերաՀասւաւումը, որուն åաՀåանումն ու կաւարելադործումը ամէնէն թանկադին դրաւականը կը նկաւէ Թուրքիոյ խաղաղ վերանորոդման, անոր քաղաքական եւ ընկերային իրական Հղօրացման եւ անոր այլացեղ ժողովուրդներուն բաղձալի բարդաւաճման»2: ԱյնուՀեւն կուսակցությունն իր վերաբերմունքն էր ճչւում իթթիՀադի նկաւմամբ, աղդարարելով. «Վեր. Հնչ. կուսակցութիւնը այս առթիւ իր անկեղծ խնդակցութիւնը կը յայւնէ Երիւասարդ Թուրքերուն, որոնք երէկ Հրէչաւոր բռնակալութեան մը դէմ արիաբար մաքառեցան, ու այսօր Աղաւութեան անյողդողդ ախոյեանը մնալ կը չարունակեն՝ անխւրական դնաՀաւելի ոդւով»3: Անդրադառնալով անցյալի իր դործունեությանը, աբդուլՀամիդյան ռեժիմի դեմ իր մղած åայքարներին՝ կուսակցությունը åաւրասւակամություն էր Հայւնում վճռականորեն ÷ոխելու իր դործելակերåը ն åաչւոնաåես Հայւարարում էր, որ վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությունը՝ Ա) Դադարեցնում է իր «Աղդ», ‹ 74, 26 սեåւեմբերի 1908 թ.: ՀԱԱ, ֆ. 282, ց. 1, դ. 38, թ. 1: Նույն ւեղում:

ղինյալ աåսւամբության ծրադիրը, Բ) Սաւար է կանդնում սաՀմանադրությանը, Գ) ԱնՀաչւ åայքար կմղի կայսրության ներքին ու արւաքին բոլոր թչնամիների ունձդությունների դեմ, այն բոլոր ուժերի դեմ, որոնք կ÷որձեն ոչնչացնել աղաւական ռեժիմը ն վերականդնել նախկին անՀանդուրժելի բռնակալությունը: Միաժամանակ, կուսակցությունը Հանրությանը ւեղեկացնում էր, որ առաջիկայում նրան կներկայացնի քաղաքական աղաւությունների, վարչական դրության, ժողովրդական ներկայացուցչության, ղինվորադրության ն ընկերային ու ւնւեսական այլ խնդիրների մասին իր մասնավոր Հայացքներն ու åաՀանջները»1: ինչ խոսք, այդ բոլոր Հարցերը Վերակաղմյալը դիւարկելու էր օսմանյան Հեղա÷ոխության ն իթթիՀադի մասին ունեցած իր åաւկերացումների Համաձայն: Որոչ ժամանակ անց, վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցության կ. Պոլսի վարչությունը, աւենադåիր ՎաՀան Թեքեյանի ն աւենաåեւ Միսաք Սուրենյանի սւորադրությամբ, 1908 թ. սեåւեմբերի 16-ին, Հեւնյալ åաչւոնական Հայւարարությունն արեց. «Վերակաղմեալ Հնչակեան կուսակցութեան Պոլսոյ Վարչութիւնը՝ կեդրոնական Յանձնախումբի, կիլիկիոյ, Փոքր Հայքի, Ամերիկայի, Եդիåւոսի եւ Պուլկարիոյ ներկայացուցիչներուն Հեւ խորՀրդակցաբար՝ ներկայիւ կը յայւարարէ թէ՝ Ա) Թուրքիոյ մէջ սաՀմանադրական ռեժիմին Հասւաւմամբ՝ կուսակցութիւնը դադրած է իր դաւադրական-աåսւամբական դործունէութենէն եւ մւած է քաղաքական դործունէութեան օրինական սաՀմանին մէջ՝ իբրեւ աղդային-ռամկավարական կուսակցութիւն մը, որ կը մերժէ åեւական կաղմէն անջաւողական ամէն դիւում եւ կը ձդւի՝ օսմանեան աղաւ-քաղաքացիութեան ՀամաՀաւասար իրաւունքներու վայելումին մէջ՝ åաՀåանել եւ ղարդացնել Հայ աղդին åաւմա-անՀաւական ինքնութիւնը, առանց խղելու անոր ներքին միութիւնը դասակարդային ընդդիմամարւութիւններով:

ՀԱԱ, ֆ. 282, ց. 1, դ. 38, թ. 2:

Բ) Վերակաղմեալ Հնչակեան կուսակցութիւնը ւարիէ մը ի վեր Համերաչխութեան դաչինք կնքած ըլլալով՝ Թուրքիոյ ներկայ իրականութեան մէջ կը չարունակէ դործել Համերաչխաբար, Երիւասարդ-Թուրք Բոմիթէներու Հեւ ալ խորՀրդակցական յարաբերութիւններով»1: ինչ խոսք, վերակաղմյալների այս անթաքույց ու ցցուն դիրքորոչման մեջ խոսում էր նան նրանց՝ Հնչակին Հակառակվելու կիրքը այն բանի Համար, որ կաղմակերåության թե՛ նաղարբեկյանական ն թե՛ սաåաՀ-դյուլյանական թները նախկինի åես ÷արած էին սոցիալիղմի դաղա÷արին: Դաչնակցության դեմ վերակաղմյալների ավելի քան 12 ւարվա åայքարը դադարեցվում էր: Աղաւականներ.- Հայկական քաղաքական դաչւի այս Հոսանքը ÷նւրւուքների մեջ էր՝ åարղելու օսմանյան Հեղա÷ոխության ն նրա վերականդնած միդՀաւական սաՀմանադրության բուն էությունը, դնաՀաւելու դրանց նչանակությունը թուրքաՀայության Համար: «Թուրքական սաՀմանադրութիւն» վերւառությամբ առաջնորդող Հոդվածում Հույժ ղդուչավորությամբ արւաՀայւվելով օսմանյան Հեղա÷ոխության մասին, «Մչակի» դլխավոր խմբադիր Ալեքսանդր Բալանթարը նչում էր. «Այսօրուայ Հեռադրերը ղարմանք կը åաւճառեն ընթերցողներին: Նրանք յայւնում են սաՀմանադրութեան Հասւաւման մասին Թուրքիայում՝ իբրեւ արդէն կաւարուած իրողութեան մասին: Մենք այնքան չաւ ենք խաբուած եղել Թուրքիայի կողմից, որ չենք Հաւաւում մեր կարդացած Հեռադրերին, բայց յուսանք, որ բաղմամեայ ւառաåանքներից յեւոյ լոյսի մի նչոյլ է թա÷անցում դէåի նաՀաւակների երկիրը»2: «Թուրքիայի՝ մինչեւ այսօր ւառաåեալ, ճնչուած ու ՀարսւաՀարուած, թչուառ Հայ ժողովուրդն ի՞նչ åէւք է անի åաւմական այս կարեւոր մոմենւում...»,- «Մչակում» ւåադրած

«Արեւելք», ‹ 6902, 18 սեåւեմբերի 1908 թ.: «Մչակ», ‹ 151, 13 Հուլիսի 1908 թ.:

«Մեծամեծ դէåքերի նախօրեակին» Հոդվածում Հարցնում էր թերթի խմբադիրներից, ականավոր աղաւական Համբարձում Առաքելյանը: Մինչն այդ Հարցին åաւասխանելը՝ Հոդվածադիրը նչում էր, որ թուրքաՀայերի նåաւակն է ՀամաՀավասար քաղաքացիական իրավունքներ ունենալ մուսուլմանների Հեւ: Նրանք իրենց աåրած երկրում ուղում են ամենքի Համար արդար օրենքներ, կամենում են åաՀåանել իրենց լեղուն, աղդային դåրոցները, ունենալ ւեղական ինքնավարություն ն, վերջաåես, ամենադլխավորը՝ անձի, դույքի, åաւվի երաչխավորված աåաՀովություն՝ որåեսղի կարողանան ղարդանալ ւնւեսաåես ն առաջադիմել մւավորաåես: Վերականդնված միդՀաւյան սաՀմանադրությունը Հայերին իսկաåես կւա՞ մարդկային դոյության ամենաւարրական իրավունքները՝ աՀա՛ այս Հարցն էր, որ ղբաղեցնում էր բոլոր Հայերին: Նչելով, որ Հայ քաղաքական դործիչներից չաւ-չաւերը չա÷աղանց թերաՀավաւ են, որ սուլթանի Հրովարւակների, նրա խոսւումների Հեւ կարելի է ինչ-որ Հույսեր կաåել, Համբարձում Առաքելյանն, այնուամենայնիվ, Հակված էր կարծելու, որ «երիւթուրքերի Հրաւարակած åրոկլամացիաները, վերջաåէս՝ նրանց ծրադիրը դրական խոսւումներ եւ դրաւականներ են ւալիս այդ մասին»1: Աղաւական մչակականները դւնում էին, որ ճիչւ է, երիւասարդ թուրքերի չարժումը ծայրաՀեղ աղդայնական է, որի ամենադլխավոր նåաւակը Թուրքիայի դործերի մեջ եվրոåական միջամւության միանդամ ընդմիչւ խա÷անումն է, ճիչւ է, չարժումը վճռականաåես մերժում է աղդային ն ւեղական ինքնավարության ամեն մի ÷որձ, բայց սւեղծված åայմաններում դրանց մասին խոսելը վաղաժամ է: Հիմա ամենակարնորը կյանքի, դույքի ն åաւվի աåաՀովության Հասնելն է: Ենթադրելով, որ միդՀաւյան սաՀմանադրությունն, այնուամենայնիվ, Թուրքիային կւա այդ կենսական åաՀանջները,

«Մչակ», ‹ 158, 23 Հուլիսի 1908 թ.:

մչակականները դւնում էին, որ Հայկական բոլոր կաղմակերåությունները ն աղդային իչխանություններն ամենից առաջ մի անՀրաժեչւ ն անՀեւաձդելի åարւականություն ունեն կաւարելու, այն է՝ Թուրքիայից ÷ախած ու ասւանդական բոլոր Հայերին, որոնք ցրված են Ռուսասւանում, Ամերիկայում, Եդիåւոսում, Բուլղարիայում ն այլուր, վերադարձնել իրենց Հայրենիք, որåեսղի նրանք կարողանան ւիրանալ իրենցից խլված, լքված Հողերին, արւերին, դաչւերին, ւներին, վերսկսել իրենց երկրադործական ղբաղմունքները, վերականդնել արդյունադործական ու առնւրական ձեռնարկությունները, վերաչինել իրենց քանդված, ավերված օջախները: Այդ բաղձալի նåաւակին Հասնելու Համար մչակականները դւնում էին, որ ամենից առաջ իրենց դործունեությունն արմաւաåես åեւք է վերակառուցեն բոլոր Հայկական կաղմակերåություններն ու անձինք, աղդային ն եկեղեցական իչխանությունները ն, առաջին Հերթին, Հայկական Հեղա÷ոխական կուսակցությունները, որոնք անցյալի իրենց դիւակցական կամ անդիւակցական դործունեությամբ, թուրքաՀայ ժողովրդի դլխին մեծամեծ աղեւներ բերելու բաղում առիթներ են ւվել աբդուլՀամիդյան արյունալի ռեժիմին: Նրանք «իրենց դիւակցական կամ անդիւակցական յանցանքը կարող են քաւել, եթէ նåասւեն այդ նåաւակի իրադործման, որովՀեւեւ առանց Հողի ոչ մի ժողովուրդ, ոչ մի աղդ չի կարող յարաւեւել, բարդաւաճել, ղարդանալ կուլւուրաåէս»1: Սակայն մչակականները Համողված չէին, թե Հայկական աղդային Հեղա÷ոխական Հնչակյան կուսակցությունը, որը երիւթուրքերի նկաւմամբ բացաՀայւ թչնամական դիրք էր բռնել, կարող կլինի վերանայելու իր դործունեությունը: «Մչակում» ւåադրած իր մի ուրիչ՝ «Զդուչացէ՛ք չա÷աղանցութիւններից» վերւառությամբ Հոդվածում, Հ. Առաքելյանն ընդդծում էր, որ բոլոր Հայերը, այդ թվում՝ Հնչակյանները, åիւի դոՀ լինեն, եթե նոր ռեժիմը նրանց Հնարավորություն ւա ղարդաց1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 158, 23 Հուլիսի 1908 թ.:

նել իրենց լեղուն, դրականությունը, դåրոցները, եթե Հայերը åեւության բոլոր մյուս ւարրերի Հեւ ՀամաՀավասար քաղաքական իրավունքներ ունենան, կարողանան åաՀåանել իրենց ներքին ինքնավարական առանձնաչնորՀումները, առաջին Հերթին՝ Աղդային սաՀմանադրությունը: Հոդվածադիրը նչում էր, որ «դրանից աւելի եւ նոր åաՀանջներ դնելը ոչ միայն չա÷աղանցութիւն կլինէր, այլեւ Հայ ժողովրդի աղաւադրութեան դործը կվւանդէր, որովՀեւեւ այդ միեւնույն[ն] է, թէ մի ւուն դեռ չչինուած մենք åաՀանջում ենք, թէ åէւք է սկղբից նրա ներքին ղարդարանքը կաւարել: Ձդեցէ՛ք [նախ եւ] առաջ ւան Հիմքը, թողէ՛ք, որ այդ Հիմքը ամրանայ, աåա մւածեցէ՛ք նրա վրայ չէնքը կառուցելու [մասին]: Եւ այդ åաւճառով մենք բոլորովին անւակւ եւ անւեղի ենք դւնում Հնչակյան կուսակցութեան յայւարարութիւնը, թէ åէւք է ձդւել ձեռք բերել «ռամկավարական սաՀմանադրութիւն», սւեղծել «ինքնավար սոցիալիսւ Հայասւան»: Եւ ասում ենք այդ յայւարարութեան Հեղինակներին. Պարոննե՛ր, ղդուչացէ՛ք չա÷աղանցութիւններից, խոյս ւուէ՛ք ոււոåիական, անիրադործելի åաՀանջներից, մի՛ վւանդէք աղաւադրութեան դործը, որովՀեւեւ ձեր չա÷աղանց անիրադործելի åաՀանջները կարող են խրւնեցնել երիւասարդ թուրքերի կուսակցութեանը եւ Թուրքիայի առաջադիմական ւարրերը [կարող են] ռէակցիա առաջ բերել եւ ամրացնել Եւրոåայի մէջ այն կարծիքը, թէ Հայերը Հանդիսւ եւ խաղաղ, կուլւուրական ղարդացման անընդունակ ւարր են»1: Եվ, որåես օսմանյան Հեղա÷ոխության ն միդՀաւյան սաՀմանադրության մասին աղաւականների արւաՀայւած մւքերի ամ÷ո÷ում, «Մչակը» դրում էր. «...Որåէսղի Հին, բռնաåեւական ռեժիմը վերջնականաåէս ւաåալուի, որåէսղի արչալոյսը ÷ոխուի կենարար եւ ջերմացուցիչ արեդակի, օսմանեան åեւութեան բոլոր ցեղերը եւ ւարրերը մի միակ åարւաւորութիւն ունեն - ամէն կերå աչ1

«Մչակ», ‹ 158, 23 Հուլիսի 1908 թ.:

խաւել նåասւելու, որ Թուրքիայի մէջ Հասւաւուի ւեւական սաՀմանադրական ռեժիմ, որ այլեւս անկարելի լինի վերադարձը դէåի աբդուլՀամիդեան բռնաåեւութիւնը: Ուրիչ խօսքերով, åէւք է նåասւել երիւասարդ թուրքերի կուսակցութեան՝ իրադործելու իր ծրադիրը, որ, յամենայն դէåս, բոլոր ժողովուրդներին կւայ կեանքի, դոյքի, åաւուի եւ քաղաքացիական աղաւ ղարդացման աåաՀովութիւն»1: ինչåես ւեսնում ենք, օսմանյան Հեղա÷ոխության դնաՀաւման Հարցում առկա էր ծայրաՀեղորեն ւարբեր ն միմյանց Հակասող երկու ւեսակեւ, Հասարակական միւքն ու ւրամադրությունը ւաւանվում էին վարանու թերաՀավաւության ու Հա÷չւակվող դյուրաՀավաւության միջն: Անւարակույս, Հայերը Հոռեւեսության չաւ Հիմքեր ունեին. ոչ միայն նրանց կասկածամիւ ենթակայական (տսեյeօէսո) ւրամադրությունները (իբրն արդյունք անցյալի դառը ÷որձանքների), այլն չաւ որոչ ու աղդու առարկայական (օեյeօէսո) åարադաները դալիս էին ղդուչացնելու, որ երեկվա դժոխքը միանդամից չի կարող ÷ոխարինվել դրախւի: իսկ թուրքական Հեղա÷ոխությանը ն նրա վերականդնած սաՀմանադրությանը ինչåիսի՞ դնաՀաւականներ էին ւալիս սոցիալ-դեմոկրաւները: Թուրքական Հեղա÷ոխությունը Ռուսասւանի սոցիալ-դեմոկրաւների մու եթե ոչ Հակասական, աåա ոչ միչւ Հսւակ դնաՀաւական է սւացել: Բայց մի Հարցում նրանց բոլորի՝ ն՛ բոլչնիկների, ն՛ մենչնիկների կարծիքը միաւեսակ էր. թուրքական Հեղա÷ոխությունը թուրքական աղդայնամոլական բուրժուաղիայի Հաղթանակն է մի կողմից ավաւաåեւության, մյուս կողմից՝ կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդների նկաւմամբ: 1908 թ. Հուլիսին, երիւթուրքական «Հեղա÷ոխության» օրերին դրած «Դյուրավառ նյութ ՀամաչխարՀային քաղաքականության մեջ» Հոդվածում բոլչնիկների առաջնորդ Վլադիմիր իլյիչ Լենինը ÷ասւում էր.

«Մչակ», ‹ 158, 23 Հուլիսի 1908 թ.:

«Թուրքիայում Հաղթանակեց երիւթուրքերի ղեկավարած Հեղա÷ոխական չարժումը ղորքերի մեջ: Ճիչւ է, այդ Հաղթանակը կես Հաղթություն կամ նույնիսկ Հաղթության մի ÷ոքր մասն է, որովՀեւն թուրքական Նիկոլայ Երկրորդը դլուխն աղաւել է առայժմ թուրքական Հռչակավոր սաՀմանադրությունը վերականդնելու խոսւումով»1: Լենինի ւեսակեւով՝ երիւթուրքական չարժումը բուրժուական Հեղա÷ոխություն էր՝ առանց ժողովրդական լայն ղանդվածների մասնակցության, ղորքերի կես Հաղթանակ էր, կիսաւ-åռաւ ու սաՀմանա÷ակ չարժում: Երիւթուրքերի վարած ներքին ու արւաքին քաղաքականության ÷ո÷ոխության Հեւ ÷ոխվում էին նան սոցիալ-դեմոկրաւների՝ այդ քաղաքականությանը ւրվող դնաՀաւականները. դրանք ընդՀանուր առմամբ ավելի կոչւ էին դառնում: Բոլչնիկյան “Правда” («Պրավդա») թերթը երիւթուրքական վարչակարդն անվանում էր ռաղմասåայական դասակարդի բռնաåեւություն, իսկ նրա աղդային քաղաքականությունը՝ ամենաթունդ որակի սնՀարյուրյակային2: Ավելի ուչ Վ. ի. Լենինն իր «Պեւություն ն Հեղա÷ոխություն» աչխաւության մեջ երիւթուրքական չարժմանը ւվել է Հեւնյալ դնաՀաւականը. «Եթե օրինակի Համար վերցնենք 20րդ դարի Հեղա÷ոխությունները, աåա, Հարկ կլինի, իՀարկե, åորւուդալական ու թուրքական Հեղա÷ոխություններն էլ բուրժուական Համարել: Բայց նրանցից ո՛չ մեկը, ո՛չ էլ մյուսը «ժողովրդական» չեն, որովՀեւն ժողովրդի մասսան, նրա վիթխարի մեծամասնությունը ակւիվ, ինքնուրույն, իր սե÷ական ւնւեսական ու քաղաքական åաՀանջներով նկաւելիորեն Հանդես չի դալիս այդ Հեղա÷ոխություններից ոչ մեկի մեջ»3: Լենինը նչում էր երիւթուրքական չարժման սաՀմանա÷ակ, վերնախավային բնույթը, ընդդծում, որ երիւթուրքերի քաղաՎ. ի. Լենին, ԵԼԺ, Հաւ. 17, «Հայասւան», Երնան, 1931, էջ 211: Տե՛ս "Правда”, ‹ 76, 1912 г. Վ. ի. Լենին, Պեւություն ն Հեղա÷ոխություն, «Հայասւան», Երնան, 1988, էջ 50:

քականությունը Հենց սկղբից Հակաժողովրդական է եղել: Զնայած այդ բացասական դնաՀաւականին, նա, այնուամենայնիվ, երիւթուրքական չարժման Հաղթանակը Համարում էր Հեղա÷ոխություն՞: Թուրքական Հեղա÷ոխության նկաւմամբ չէր կարող անւարբեր մնալ Հարնան Պարսկասւանը, որը նույնåես դւնվում էր Հեղա÷ոխության Հորձանոււում: Այսւեղ Հեղա÷ոխական ուժերն անվերաåաՀորեն ողջունեցին Թուրքիայում սաՀմանադրության վերականդնումը, իսկ միաåեւականներն իրենց երկրում Հռչակված սաՀմանադրության նկաւմամբ լցված լինելով թչնամանքով՝ դա ÷ոխանցում էին նան օսմանյան սաՀմանադրությանը, թեն åարսից չաՀ ՄաՀմեդ Ալին Հուլիսի 26-ին սուլթան Աբդուլ Համիդին ուղարկել էր մի Հեռադիր, որով, ուրախություն արւաՀայւելով Թուրքիայում սաՀմանադրություն Հայւարարելու առթիվ, Հույս էր Հայւնում, որ նոր ռեժիմի բարերար åայմաններում կվերածնվի Թուրքիայի ժողովուրդը: Այդ Հեռադրում, ի միջի այլոց, կար մի այսåիսի դարձվածք. «Ժողովրդական ներկայացուցիչները անåայման աւելի լաւ դիւեն երկրի կարիքները, քան մինիսւրները»1:

՞ Վ. ի. Լենինը ն խորՀրդային åաւմադրությունը 1908 թ. օսմանյան իրադարձությունները միանչանակ Հեղա÷ոխություն էին Համարում, որåեսղի ցույց ւան 1905-1907 թթ. ռուսական, իրոք ժողովրդական, իրոք ղանդվածային Հեղա÷ոխության վիթխարի նչանակությունը նան ՀամաչխարՀային, ավելի ճիչւ՝ միջաղդային ւեսակեւից, Հեղա÷ոխություն, որի Հղոր ալիքները խթան դարձան թուրքական ն åարսկական Հեղա÷ոխությունների, ինչåես նան Ռուսասւանի Հարնան ուրիչ երկրներում ծադած սոցիալական ն աղդային ընդվղումների ուժեղացման Համար: Սույն աչխաւության Հեղինակը կարծում է, որ երկու բնութադրումները ւվյալ դեåքում մեկը մյուսին չեն Հակասում: Երիւթուրքերի չարժման Հաղթանակը, անչուչւ, կարելի է Հեղա÷ոխություն որակել այնքանով, որքանով նա ւաåալեց սուլթանի անսաՀմանա÷ակ իչխանությունը, Հռչակեց սաՀմանադրություն ն աղաւություններ, բայց դա իր խորքում Հեղաչրջում էր, քանի որ ժողովրդական լայն ղանդվածները Հեռու էին կանդնած իրադարձություններից: «Մչակ», ‹ 163, 29 Հուլիսի 1908 թ.:

Անչուչւ, այս եղրակացությանը չաՀը Հանդել էր åարսկական խորՀրդարանի ÷որձից: «Թուրքիայի իրադարձությունների չուրջը» Հոդվածում՞ ականավոր սոցիալ-դեմոկրաւ Բոդդան կնունյանցը նչում էր, որ Ռուսասւանում չաւերը Հիացած են երիւթուրքերի կիսամիջոցներով ու ղդուչավորությամբ, անարյուն Հեղա÷ոխությամբ, որի դերակաւարները, նրանց խոսքով ասած, «Հանճարեղ կերåով» ւարան աղդային դործը ն առանց որնէ «դասակարդային åայքարի ու åրոլեւարական åաՀանջների» «նվաճեցին աղաւություն»1: ինչո՞ւ ռուս բուրժուաներն ու աղաւականները կեղծավորաբար այդåիսի դովեսւներ էին չռայլում երիւթուրքերի Հասցեին: իՀարկե, ասում էր կնունյանցը, ոչ թե թուրքական Հեղա÷ոխության ն նրա դործիչների նկաւմամբ ւածած Համակրանքից (ըսւ էության՝ նրանցից չաւերը թքել են երիւասարդ թուրքերի վրա), այլ «ռուսական Հեղա÷ոխությունն ու Հաւկաåես նրա կրողին՝ բանվոր դասակարդին վարկաբեկելու թաքուն նåաւակով»: Նրանք բոլոր կւուրներից նչավակում են «Հայրենի Հեղա÷ոխականներին», որոնք իբր, նրանց խոսքերով ասած, «ոչինչ անել չկարողացան, այլ միայն Ռուսասւանը դարձրին åաւժիչ ջոկաւների ն ռաղմադաչւային արդարադաւության երկիր»2: Այդ նույն մւայնությամբ առաջնորդվող ռուսական իչխանությունները չարունակում էին անողոք ՀաչվեՀարդար ւեսնել Հայ Հեղա÷ոխականների նկաւմամբ կովկասում ն այլուր: կնունյանցն այնուՀեւն նչում էր, որ չնայած ռուսական Հեղա÷ոխության åարւությանը ն երիւթուրքական Հեղա÷ոխության Հաղթանակին, Հասարակական ղարդացման վրա ռու-

՞

Հոդվածն առաջին անդամ լույս է ւեսել 1909 թ. մայիսին, "Бакинские вести” («Բաքինսկիե վեսւի») թերթի առաջին Համարում: Դա մայրենի լեղվով առաջինը Հայ ընթերցողին է ներկայացրել ՀովՀաննես ինճիկյանը (ւե՛ս ՀՍՍՀ ԳԱ «Տեղեկադիր» Հաս. դիւ. (Երնան), 1963, ‹ 8): Բոդդան կնունյանց, Ընւիր երկեր, «Հայասւան», Հրաւ., Երնան, 1978, էջ 540: Նույն ւեղում, էջ 540-541:

սական Հեղա÷ոխության աղդեցությունն անչա÷ելի է. նա ունի åաւմական վիթխարի նչանակություն: «Ռուսական Հեղա÷ոխությունը,- դրում էր կնունյանցը,- չնայած իր åարւությանը, Հսկայական դործ կաւարեց: Նա ալեկոծեց ռուսական կյանքն ամբողջ խորությամբ: Նա նåասւեց բաղմամիլիոնանոց դյուղացիության արթնացմանը, ւեղից չարժեց åրոլեւարիաւին ն դասակարդային åայքարի առաջին լուրջ դասերը ւվեց նրան, բուրժուաղիային մղեց քաղաքական կաղմակերåման ուղին, խոչոր Հողաւերերին սւիåեց մոբիլիղացնել իրենց ուժերը ն կանդնել իրենց արւոնությունները åառլամենւի միջոցով åաչւåանելու ուղու վրա: Այդ ամենը մեծ åլյուս է մասսաների քաղաքական դասւիարակության Համար: Դեռնս չՀասնելով իր անմիջական նåաւակին՝ քաղաքական այնåիսի կարդի նվաճմանը, որը Համաåաւասխանում է ղարդացող բուրժուական Հասարակարդի չաՀերին, ռուսական Հեղա÷ոխությունը, այնուամենայնիվ, վիթխարի ղարկ ւվեց Ռուսասւանի առաջխաղացմանը՝ նրա քաղաքական ու սոցիալական Հարաբերությունների եվրոåականացման ճանաåարՀին»1: իսկ ի՞նչ ւվեց Հաղթանակած թուրքական Հեղա÷ոխությունը, որին անղուսå դովեսւներ էին չռայլում ռուսական Հեղա÷ոխության Հակառակորդները: «Այն ժամանակ, երբ ռուսական Հեղա÷ոխության դործող ուժը բնակչության բաղմաåիսի դասակարդերն էին»2, որոնք իրենց առջն մեծ ու բաղմաղան խնդիրներ էին դրել, թուրքական Հեղա÷ոխությունը, ընդՀակառակը, չաւ սաՀմանա÷ակ ու նեղ խնդիրներ էր դրել իր առջն: Մյուս կողմից՝ նա ընթանում էր սոցիալական ավելի åարղ իրադրության մեջ: Բացի այդ, թուրքական Հասարակությունը դասակարդային ւեսակեւից դեռնս չաւ չերւավորված չէր, նրանում, Բ. կնունյանցի արւաՀայւությամբ, կաåիւալիղմը դեռ նոր էր բացում իր առաջին արաՀեւները, բնակչության վիթխարի մեծամասնությունն աåրում էր բնաւնւեսության åայմաններում, ամբողջ չրջաններ բնակեցված էին քոչվորնե1

Բոդդան կնունյանց, Ընւիր երկեր, էջ 543-544: Նույն ւեղում, էջ 541:

րով: Պեւական կարդը ւիåիկ ասիական բռնաåեւություն էր, որւեղ սուլթանը, նույն ինքը՝ խալիֆը, իր Հåաւակների կյանքի ն ունեցվածքի լիիրավ ւերն էր1: ի ւարբերություն Ռուսասւանի, դրում էր Բ. կնունյանցը, Թուրքիայի Հասարակական կյանքում ամենալուրջ Հակասություններն առաջանում էին աղդային Հողի վրա, որոնց խորացմանը նåասւում էր սուլթանական ռեժիմը՝ մչւաåես աւելություն ն թչնամանք բորբոքելով կայսրության աղդերի միջն: Դա թուլացնում էր åեւությունը, նրան դեåի կործանում էր ւանում, որի Հեւ Հաչւվել չէին ուղում թուրք աղդի առավել քաղաքակրթված մասի ւրամադրություններն արւաՀայւող ն երիւթուրքերի դաղա÷արական աղդեցության ւակ դւնվող բարձրադույն åաչւոնեությունն ու սåայությունը: Սրանք էին, որ կանդնած լինելով «աղդի միակ կաղմակերåված ուժի՝ ղորքի դլուխ ... դարձան Հեղաչրջման ակւիվ ուժ»2: Հեղաչրջում կաւարելով՝ նրանք նåաւակ ունեին «Թուրքիան ասիական բռնաåեւությունից վերածել եվրոåական քաղաքական ռեժիմ ունեցող երկրի, սաՀմանադրական երկրի, ուր ղոււ քաղաքական բնույթի ռեֆորմները Հեղաչրջման դլխավոր խնդիրն էին»: Երիւթուրքական Հեղա÷ոխությունը «երկիրը Հասցրեց ղորքի դերիչխանությանը, քաղաքական այնåիսի կարդի, երբ աղդը ենթարկվում է ղինվորի Հրամանին: Բնակչության լայն խավերը, դյուղացիները ն քաղաքային մանր արՀեսւավորներն առայժմ բոլորովին մի կողմ են քաչված Հեղաչրջումից ն իրենց åաՀանջներով Հանդես չեն դալիս»3: Ժողովրդական ղանդվածներին ոչ ոք Հաչվի չէր առնում, որովՀեւն Հեղաչրջումը ոչ թե ղանդվածը, այլ մի խումբ Հեղա÷ոխականներ էին կաւարել: ի մի բերելով թուրքական Հեղաչրջման մասին իր մւքերը՝ Բ. կնունյանցը եղրակացնում էր. «Երիւասարդ թուրքերի Հեղա÷ոխությունը ղարկ կւա օսմանյան աղդի ղարթոնքին. սա է նրա åաւմական Հսկայական նչանակությունը, բայց այդ Հե1

Տե՛ս Բոդդան կնունյանց, Ընւիր երկեր, էջ 542: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

ղա÷ոխությունն ինքնին դեռ բնավ չի նչանակում անցում արնելյան բռնաåեւությունից դեåի եվրոåական åառլամենւարիղմ»1: Երիւթուրքերի Հեղա÷ոխությանը մուավորաåես նման դնաՀաւական էր ւալիս նան այդ ժամանակ դաչնակցական, բայց Հեւադայում բոլչնիկ դարձած Արսեն Ամիրյանը: իր Հոդվածներից մեկում, որն առ այսօր անւիå է ն åաՀåանվում է արխիվում, նա դրում էր, որ ՀակաՀեղա÷ոխական բոլոր ուժերը ողջունում են այդ Հեղա÷ոխությունը, քանի որ «թուրք բուրժուաղիան ոչ մի վախ չունի åրոլեւարիաւից, որը ներկայացնում է, դոնե առայժմ, մի արՀամարՀելի ուժ: ինչ վերաբերում է դյուղացիությանը, նա թեն բաղմամիլիոն, բայց դւնվում է այնåիսի աննåասւ åայմանների մեջ, որ անկարող է ինքնուրույն դեր կաւարելու»2: Ա. Ամիրյանը Հիմնականում թուրք դյուղացիության դիրքորոչմամբ էր բնութադրում երիւթուրքական Հեղա÷ոխությունը: «իսկ այն նաՀաåեւական դժբախւ սոցիալւնւեսական åայմանները,- դրում էր նա,- որոնց մեջ դւնվում է թուրք դյուղացին, դարձնում են նրան մի անօդնական խեղճ արարած, ղուրկ միանդամայն ÷ոքր ի չաւե դիւակցական կռիվ մղելու ընդունակությունից: Ճիչւ է, ՀարսւաՀարությունը ն Հալածանքը ւիրող դասակարդի կողմից Համբերաւար թուրք դյուղացիությանը երբեմն Հասցնում են վրդովմունքի ասւիճանի, բայց այդ վրդովմունքը նա միչւ մղել է ամենաթույլ դիմադրության ուղղությամբ: Անկարող լինելով դիւակցել[ու] իր դժբախւության իսկական åաւճառները կամ ուժ չունենալով դիմադրել[ու] ուժեղ թչնամուն՝ ւիրող դասակարդին, թուրք դյուղացիությունն իր կաւաղությունը միչւ թա÷ել է սւրուկ քրիսւոնյա աղդերի վրա, որոնց վերաբերմամբ նա վայելել է ւիրող աղդության արւոնությունները: Այսåիսով, թուրք դյուղացիությունը ոչ միայն ոչ մի Հեղա÷ոխական դեր չկաւարեց, այլն դործիք Հանդիսացավ կուլւուրաåես ավելի բարձր աղդե1

Բոդդան կնունյանց, Ընւիր երկեր, էջ 544: ՀԱԱ, ֆ. 4021, ց. 1, դ. 18, թթ. 2-3:

րին սուլթանական բռնաåեւության ձեռքին åաՀելու Համար»1: Սոցիալ-դեմոկրաւ մենչնիկներից ոմանք երիւթուրքական չարժումն իր արւաքին կողմերով նմանեցնում էին Ռուսասւանում դեկաբրիսւների չարժմանը: «ինչåես Ռուսասւանում 1825 թ. դլխավոր դործող ուժը ինւելիդենւ ղինվորականների խումբն էր,- դրում էր մենչնիկ Շ-ը,- այնåես էլ Տաճկասւանում դործի դլուխ անցան ղինվորականներն ու երիւասարդ թուրքերը՝ իրենց ղեկավար ունենալով այն թուրք երիւասարդներին, որոնց ղդալի մասը բարձրադույն կրթություն էր սւացել եվրոåական Համալսարաններում»2: Զնայած Շ-ն ակնՀայւ նմանություն էր ւեսնում ռուս դեկաբրիսւների ն երիւթուրք åարադլուխների միջն, բայց, միաժամանակ, վերջիններիս չարժումը Համարում էր ծայրաՀեղ աղդայնական ն Համաիսլամական, որը Օսմանյան կայսրության քրիսւոնյա բնակչության նկաւմամբ իր վրա որնէ åարւավորություն չէր վերցնում3: Թուրքական Հեղա÷ոխության ն միդՀաւյան սաՀմանադրության մասին մուավորաåես նույն կարծիքն էին Հայւնում Դաչնակցությունից Հեռացած անջաւականների ւեսաբանները, որոնցից չաւերը Հեւադայում մւել էին ս.-դ. չարքերը: Բաքվում լույս ւեսնող նրանց «Շե÷որ» չաբաթաթերթի 1908 թ. ‹ 10-ում «էլվենւ» (Գադիկ Բաջբերունի) սւորադրությամբ ւåադրված «Միլիւարիղմ ն ժողովրդաåեւություն» վերւառությամբ Հոդվածը նվիրված էր թուրքական Հեղա÷ոխության վերլուծությանն ու դնաՀաւականին: Ոմանք թուրքական Հուլիսյան դեåքերն անվանում են «Հեղա÷ոխություն», իսկ քաղաքադեւներն ուղում են Հավաւացնել, թե նա ռուսական Հեղա÷ոխության արձադանքն է»,- դրում էր Հոդվածի Հեղինակը: Բայց արդյո՞ք իրականում այդåես է: Հոդվածադիրը չեչւում էր, որ չի կարելի Հեղա÷ոխությունը (ինչåիսիք են Ֆրանսիական մեծ կամ 1905-1907 թթ. Ռուսական Հեղա÷ոխությունները) չ÷ոթել իր առջն բարենորոդչական

ՀԱԱ, ֆ. 4021, ց. 1, դ. 18, թթ. 5-6: Նույն ւեղում, թ. 6: Տե՛ս նույն ւեղում:

նåաւակներ դրած չարժման Հեւ, որåիսին նան երիւթուրքական չարժումն է ն նրա Հաղթանակը: Դրանք անառնչակից Հասկացություններ են, որոնց նåաւակները միանդամայն ւարբեր են: «Յեղա÷ոխութիւն ասելով,- դրում էր նա,- Հասկացւում է ւիրաåեւող դասակարդի ձեռքից իչխանութեան օւարումը, սւորադիր դասակարդի յաղթական բարձրացումը մինչեւ åեւութեան ընդՀանուր ղեկավարութիւնը: Բարենորոդութիւն ասելով Հասկացւում է ւիրաåեւող դասակարդի իչխանութեան ամրաåնդումը, սւորադիր դասակարդի Հասարակական չղթաների ծանրացումը՝ åեւական մեխանիղմի կաւարելադործման ճանաåարՀով: Թիւրքիայի «եղելութիւնը» ո՞ր կարդին է åաւկանում - յեղա÷ոխո՞ւմ, թէ՞ բարենորոդում: Բաւական միամիւ åիւի լինել երկմւելու Համար: Այդ ո՞ր դասակարդն է Թիւրքիայում ւաåալուած, այդ ո՞ր դասակարդն է նրա ւեղը բռնել: իրականութեան մէջ ո՛չ մէկն է ւեղի ունեցել եւ ո՛չ միւսը, բայց բարեåաչւ մարդկանց երեւակայութեան մէջ թերեւս ռեֆորմ է, որ դալիս է åեւութիւնն աւելի յուսալի ձեռքերում դնելու, ուժեղացնելու, խլելով նրա ղեկը սուլթանիղմի Հին սերնդից՝ նորին ւալու Համար ... Այնåէս որ Թիւրքիայում ւեղի է ունեցել «յեղա÷ոխութիւն» առանց յեղաչրջման՝ բարենորոդման Հեռանկարով»1:

ՀՆԶԱկի ԴԵԳԵՐՈՒՄՆԵՐԸ

ինչåես նախորդ էջերում ցույց ենք ւվել, Հին ռեժիմի օրոք Հնչակը ԱՀմեդ Ռիղայի երիւթուրքական կուսակցության անղիջում Հակառակորդն էր, վճռականորեն դաւաåարւում էր ծայրաՀեղ աղդայնական այդ թուրքական քաղաքական կաղմակերåության Հեւ ՀՅ դաչնակցության կնքած «եղբայրական» դաչինքը, ցույց էր ւալիս դրա կործանարար լինելը թուրքաՀայ ժողովրդի Համար:

«Շե÷որ», ‹ 10, 19 Հոկւեմբերի 1908 թ.:

Բայց օսմանյան Հեղա÷ոխության Հաղթանակից Հեւո եկած առաջին չաբաթներին ւեղի ունեցավ այն, ինչն անսåասելի էր: ԱրւասաՀմանի Հնչակյան մամուլն առաջվա åես չարունակում էր անխնա քննադաւել իթթիՀադին ու նրա ղեկավարությանը, իսկ կուսակցության Պոլսում Հավաքված ղեկավար դործիչները Հուլիսի վերջերից սկսել էին ղարմանալիորեն չա÷աղանց մեղմ արւաՀայւություններ անել, իսկ առանձին դեåքերում նույնիսկ Հաճոյախոսել երիւթուրքերի, նրանց åարադլուխների ն նույնիսկ իրենց դլխավոր թչնամի ԱՀմեդ Ռիղայի Հասցեին: Դրա åաւճառն այն էր, որ մայրաքաղաքում սւեղծված ւանելի նոր մթնոլորւը նրանց սւիåել էր ւաւանվել ն քննարկել իթթիՀադի դեմ åայքարը չարունակելու նåաւակաՀարմարության Հարցը: ի վերջո այդ անորոչությունից դուրս դալով, նրանք չեղվեցին իրենց ավանդական ՀակաիթթիՀադական քաղաքական ուղեդծից ն ÷որձեցին կրկնել Դաչնակցության ճակաւադրական սխալը՝ մուենալ ԱՀմեդ Ռիղայի խմբակին: Հնչակի ղեկավարությունը օդոսւոսի սկղբներից բանակցություններ սկսեց իթթիՀադի կոմիւեի Հեւ՝ ճչւելու Համար Համաւեղ դործելու Հնարավորության սաՀմանները: Երիւթուրքերը Համաձայնություն Հայւնեցին դործակցության՝ Հեւադայում դա խորացնելու Հեռանկարով: Օդոսւոսի 14 (27)-ին կ. Պոլսում կաղմվեց Հնչակյան մի åաւդամավորություն Հեւնյալ կաղմով. «Հնչակի» խմբադիր Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյան, Համբարձում Պոյաճյան (Մեծն Մուրադ), Հարություն Զանդյուլյան ն ՄիՀրան Տամաւյան (վերակաղմյալ Հնչակյան): Նախնական åայմանավորվածության Համաձայն՝ åաւդամավորությունը օդոսւոսի 16-ին åաչւոնական այցելության դնաց «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեին՝ նրա կենւրոնաւեղիում: Այդ Հանդիåումը մանրամասն նկարադրել է վերակաղմյալ Հնչակյանների օրդան «Աղդ» թերթի կ. Պոլսի թղթակիցը: Հավաքվել էին երիւթուրքական կոմիւեի անդամները:

«Ներկայացումի արարողութիւնը յոյժ սրւաչարժ եղաւ,- նչում էր թղթակիցը:- Գոմիթէին կողմէ ւոքթ. ՊէՀաէււին՞, Հնչ. ընկերներու վաղածանօթ մը, որուն Հեւ Բարիղի մէջ յաճախակի յարաբերութիւններ եւ բանակցութիւններ եղած էին, ինքնաբուխ չարժումով մը, վաղեց ընդ առաջ Հնչ. åաւդամաւորներու, որոնց Հեւ սրւադին ողջադուրուեցաւ»: ԱյնուՀեւն ԲեՀաէդդին Շաքիրը «մի առ մի Գոմիթէին ներկայացուց Հնչ. åաւդամաւորները. ՍաåաՀ-Գիւլեան՝ իբր կեդրոնի անդամ ն խմբադիր «Հնչակ»-ի, Ճանկիւլեանը իբր Գումդաբուի դաՀրամանը՞՞, Մուրաւը ն Տամաւեանը իբր Սասունի վէ էրմենի իխթիլալ դաՀրամանլարը»՞՞՞: իր Հերթին, ինչåես նչում էր «Աղդի» թղթակիցը, «ւիար ՍաåաՀ-Գիւլեան յանուն Հնչ. կուսակցութեան չնորՀաւորեց Օսմ. դոմիթէն՝ բռնաåեւութեան վրայ ւարած իր յաղթանակին Համար, որով երկիրը կ'օժւուէր դէթ սաՀմանա÷ակ սաՀմանադրութեամբ: Որչա÷ որ այդ սաՀմանադրութիւնը իր ներկայ ձեւին մէջ չաւ թերի եւ åակասաւոր ըլլայ՝ լիովին կը Համաåաւասխանէ Հնչակեան Հայեացքներուն, այնուամենայնիւ բռնաåեւական ռեժիմը աւով ւաåալուած էր եւ նոր ռէժիմը Հասւաւուած՝ բերելով որոչ առաւելութիւններ»1: ԱյնուՀեւն ՍաåաՀ Գյուլյանն իթթիՀադի կոմիւեին Հավասւիացնում էր, որ Հնչակյան «կուսակցութիւնը այժմէն åաւրասւ է ի Հարկին իր բոլոր ոյժերը ւրամադրել ներկայ ռէժիմին ի åաչւåանութիւն եւ դէåի Հին ռէժիմին վերադարձը ոեւէ åաւաՀական ձդւումի ու ÷որձի դէմ մաքառելու Համար. ՞

Առաջին աչխարՀամարւի օրերին Հայոց ցեղասåանությունն իրականացրած երիւթուրքական կուսակցության առավել Հրեչածին դործիչներից ԲեՀաէդդին Շաքիրը՝ «Թեչքիլաթ-ի մախսուսեի» ղեկավարը: ՞՞ Թարդմ.՝ Գումդաբուի Հերոս (խոսքը կ. Պոլսի Գում-Գա÷ու թաղամասում Հնչակյան ղեկավար դործիչներ Ռուբեն Խանաղաւի, Գաբրիել կաֆյանի (Շմավոն), Հարություն Զանդյուլյանի, Հակոբ Վարդ-Պաւրիկյանի ն այլոց դլխավորությամբ 1890 թ. Հուլիսի 15-ին կաղմակերåված ՀանրաՀայւ ցույցի Հերոս Հռչակված Հարություն Զանդյուլյանի մասին է): Թարդմ.՝ Սասունի ն Հայկական աåսւամբության Հերոսներ: «Աղդ», ‹ 74, 26 սեåւեմբերի 1908 թ.:

մէկ խօսքով՝ կուսակցութիւնը միչւ ւրամադիր էր իր ջանքերը միացնել Գօմիթէի ջանքերուն եւ երկրին իրական բարօրութեանը ու յառաջդիմութեանը Համար, Համաձայն իր Հիմնական սկղբունքներու եւ նոր դաքդիքայի»1: Թղթակիցը Հաղորդում էր, որ Օսմանյան կոմիւեի անդամները «եռանդադին ցնծութեամբ ընդունեցին Հնչ. կուսակցութեան կողմէ եղած այս åաչւօնական յայւարարութիւնները»: ԱյնուՀեւն նա նչում էր, որ «Գօմիթէի կողմէ ւոքթ. ՊէՀաէււին, Հնչակեաններու այս վաղածանօթ բարեկամը ջերմադին չնորՀաւորութիւններ յայւնեց, եւ ըսաւ թէ Հնչակեան կուսակցութեան եւ իր դործիչներու նկաւմամբ մեծ էր իրենց Հիացումը, յարդանքը, եւ թէ արդէն իրենք ասկէ ւարբեր վերաբերմունք մը չէին կրնար սåասել իրենց Հնչ. եղբայրակիցներէն, քանի որ Հնչ. կուսակցութիւնը երկրին մէջ եւ երկրի կարիքներէն ծնունդ առած քաղաքական մարմին մըն էր, եւ կը բաղկանար ըսւ մեծի մասին բնիկ երկրացիներէն: Յայւնեց թէ ոչինչ այնքան թանկադին է Գօմիթէին Համար որքան Հնչակեաններու իրական աջակցութիւնը եւ Համերաչխ դործակցութիւնը:... Հեւեւաåէս ջերմ ÷ա÷աք յայւնեց որ այսուՀեւեւ երկու մարմիններու մէջ յարաբերութիւնները եւ խորՀրդակցութիւնները աւելի սերւանան ու յարաւեւ չարունակուին»2: Հասցեներ ÷ոխանակելուց ն Հավաւարմության ÷ոխադարձ երդումներ ւալուց Հեւո Հնչակյան ղեկավարները «թուրք Գոմիթէի անդամներուն Հեւ երկրորդ անդամ եղբայրական ողջադուրումներէ վերջ մեկնեցան իրենց Հեւ ւանելով քաղցր ւåաւորութիւնը այն ջերմ ընդունելութեան, ղոր դւած էին»3: Օդոսւոսի 24-ին (սեåւեմբերի 6-ին) Պոլսի կեւիկ ÷աչայի եկեղեցում ւեղի ունեցավ Հնչակյան Հրաåարակային ժողով, ուր ներկա էին «Հնչակի» խմբադիր Սւ. ՍաåաՀ-Գյուլյանը, Մեծն Մուրադը, ՄիՀրան Տամաւյանը, Հարություն Զանդյուլյանը, Հմայակ Արամյանցը, Հայկ Մինասյանը, Հակոբ իսքենդեր«Աղդ», ‹ 74, 26 սեåւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

յանը ն կուսակցության ուրիչ նչանավոր դործիչներ: Ժողովը ղեկավարող Մուրադի ÷այլուն ճառից Հեւո Հիմնական ղեկուցող ՍաåաՀ-Գյուլյանը ներկաներին կոչ արեց՝ օդւվել երիւթուրքերի կաւարած Հեղա÷ոխության ընձեռած Հնարավորություններից ն անդադրում աչխաւել օսմանյան Հայրենիքի բարդավաճման Համար1: Հնչակյան ղեկավարների մի մասի՝ երիւթուրքական կոմիւեի Հեւ ունեցած անսåասելի åաչւոնական Հանդիåումից ն օդոսւոսի 24-ի Հրաåարակային ժողովից Հեւո Հին Հնչակի կենւրոնը դիմեց իթթիՀադի ն նրա ղեկավար ԱՀմեդ Ռիղայի երդվյալ Հակառակորդ իչխան ՍաբաՀէդդինին (որին Հնչակյանները Համարում էին իրենց ՀամախոՀը) ն առաջարկեց, թեն ուչացումով, ընդունել Փարիղի Համաժողովի որոչումները, միաժամանակ Հայւարարելով, թե Հնչակը նույնåես ինչåես ն ինքը՝ իչխանը, սխալ է դործել՝ Հրաժարվելով մասնակցել Հիչյալ Համաժողովին2: ՍաբաՀէդդինը կւրականաåես մերժեց Հնչակի կենւրոնի առաջարկը: Հաջորդ օրը՝ օդոսւոսի 25-ին (սեåւեմբերի 7-ին) «Բիւղանդիոն» թերթի խմբադրություն են այցելում Հնչակյան դործիչներ Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյանը, Համբարձում Պոյաճյանը, Հմայակ Արամյանցը ն Սուրեն Թորոսյանը: Պարղելով իրենց կուսակցության առաջիկա անելիքները, նրանք իրենց կաղմակերåության ւվյալ åաՀի դործունեությունը բանաձնեցին Հեւնյալ կեւերի մեջ. «1) Այլնս դաւադրութեան åէւք չմնաց, քանի որ Թուրքիա մւած է աղաւութեան չաւղին մէջ: 2) Անկախ Հայասւանի կաղմութեան խնդիր չունին այժմ: 3) իրենք յօժարամիւ են Հայ եւ թուրք ամէն կուսակցութեանց Հեւ դործակցութեամբ աչխաւիլ երկրին վերածնութեան եւ աղդին վիճակին բարելաւութեան: 4) Ուխւեալ են թող չւալու որ Հին ռէժիմը դառնայ, եւ åաւրասւ են ի Հարկին ղէն ի ձեռին կռուիլ Տե՛ս «Բիւ ղա նդիոն» թերթի 1908 թ. օդոսւոսի 28-ի (սեåւեմբերի 10-ի) (‹ 3625) «Աղդային քաղաքականութիւն» Հոդվածը, որն արւացոլված է «Աղդի» 1908 թ. ‹ 75-ում: Տե՛ս «Զանդակ», ‹ 27, 7 օդոսւոսի 1908 թ.:

նախկին վաւթար դրութեան վերաՀասւաւման åարադային, եւ 5) իրենց ծրադրին անբաժան մասը կը կաղմէ դործակցիլ Օսմ. ՍաՀմանադրութեան բարե÷ոխման ժողովրդական (ւէմօքրադիք) իմասւով»1: Այդ Հանդիåման ւåավորության ւակ «Բիւղանդիոնի» խմբադրությունը Հավելում էր. «Շաւ ուրախ ենք ւեսնելով որ թէ՛ Հնչակեան եւ թէ՛ դաչնակցական կուսակցութեանց վարիչները խոՀուն եւ Հեռաւես մարդիկ են եւ կենսական կէւերու վրայ ՀամախոՀ, Համամիւ կ'երեւին աղդային կեանքին արդի վճռական ճդնաժամուն մէջ»2: Այդ ամենի Հեւնանքով կ. Պոլսի Հայկական որոչ չրջանակներում åաւրանք էր սւեղծվել, թե Հայկական քաղաքական երեք կուսակցությունների՝ Հնչակի, Դաչնակցության ն Վերակաղմյալ Հնչակի Համար արդեն առկա են Համաւեղ դործելու åայմաններ, քանի որ օսմանյան Հեղա÷ոխության, օսմանյան սաՀմանադրության ն նույնիսկ իթթիՀադի ու նրա կառավարության նկաւմամբ մուավորաåես նույն Հայացքն ունեն: Ավելին, ոմանց թվում էր, թե այդ բարենåասւ մթնոլորւը կարող է օժանդակել բոլոր Հայկական քաղաքական կաղմակերåությունների միավորմանը, որի Հեւնանքով առաջ կդա ՀամաՀայկական միաձույլ մի կուսակցություն: Դրանով վերջ կւրվեր Հայկական քաղաքական դաչւում ւեղի ունեցող ւնական մրցակցությանն ու թչնամանքին: Սակայն Համերաչխության Հաղիվ երնակված ուրվականն անմիջաåես չքացավ, երբ դաչնակցական մամուլը, արւաՀայւելով կուսակցության ղեկավարության Հսւակ դիրքորոչումը, սկսեց խանդու Հարձակումներ Հնչակի վրա՝ իթթիՀադի Հեւ մերձենալու նրա ուչացած ÷որձերի Համար: Օսմանյան Հեղա÷ոխության Հաղթանակի ն սաՀմանադրական առաջին բարե÷ոխումների դա÷նին Դաչնակցությունը չէր ուղում կիսել Հայ իրականության մեջ դործող որնէ մի այլ քաղաքական ուժի Հեւ: «Աղդ», ‹ 74, 26 սեåւեմբերի 1908 թ. (արւաւåված է «Բիւղանդիոնից»): «Բիւղանդիոն», ‹ 3626, 29 օդոսւոսի (12 սեåւեմբերի) 1908 թ.:

Ընթերցողի միւքը չծանրաբեռնելու Համար բավարարվենք միայն մեկ օրինակով: ՀՅԴ Բալկանյան չրջանի օրդան «Ռաղմիկ» թերթում ւåադրված «Ուչացած Հնչակեանները» վերնադրով Հրաåարակման մեջ կարդում ենք. «Հաւասւի աղբիւրէ կ'իմանանք թէ Հին Հնչակեան կեդրոնը դիմումներ կ'ընէ իչխան ՍաåաՀէււինի, ընդունելու Փարիղի Բօնկրէին որոչումները, յայւարարելով միանդամայն թէ սխալ մը դործած է ինք՝ մերժած ըլլալով մասնակցութեան նախկին Հրաւէրը: Վա՛յ, բաւական չոււ չէ՞ արդեօք այս ՀեւիՀեւ դիմումը, երբ դեռ թաց են «ժէօն-թրքօ-դաչնակցականներու» Համերաչխութեան եւ Փարիղի Բօնկրէին դէմ դրուած ՀայՀոյութիւնները՝ չարլաթանութիւնները, երբ դեռ ականջներու մէջ չեն մարած Պուլկարիոյ բեմերէն Արամեանցներու անաթէմաները՞, մաքիաւէլ[ի]ական åրօվօկացիաները՞՞ եւ ժէօն-թիւրքերու դէմ արւաբերուած նախաւինքի ու Հեդնութեան խարանները: Ո՞ւր մնացին Հաåա Հնչակեաններու անկախ ու անջաւուած Հայասւանի երաղները, ո՞ւր մնաց Հնչակեաններու ծրադիրը, ո՞ւր մնացին Օսմանեան ՍաՀմանադրութեան դէմ ÷չողները: Հնչակեան թերթերու միջոցով ժէօն-թիւրքերու, թիւրք մւաւորականութեան եւ թիւրք ւարրին ուղղած այնքան նախաւինքներէն ու ամենաղղուելի ՀայՀոյութիւններէն եւք՝ բաւական վեՀանձնութիւն ու երես ունենալու են մարդիկ, ձեռք երկնցնելու այժմ եւ բարեկամութիւն խնդրելու: Գոնէ մեծանձնութիւն ունենային իրենց թուքերը լղելու նախ: կօմմենւարների՞՞՞ կարիք չը կայ...»1: Մենք ձեռքի ւակ որոչակի ÷ասւեր չունենք, թե երիւ՞

Բանադրանքները: Սադրանքները Մեկնաբանությունների: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852, թղթ. 20, վավ. 41, թ. 1: ՞՞

թուրք-Հնչակ նոր սկսվող Հարաբերությունները խա÷անելու Համար Դաչնակցության ղեկավարությունն արդյո՞ք բանակցել է իթթիՀադի կոմիւեի Հեւ, թե՞ ոչ, բայց ÷ասւ է, որ վերջինս սեåւեմբերի կեսերից այլնս խուսա÷ում էր խոսել անդամ Հնչակի Հեւ դործակցելու մասին: Այսåիսով, օսմանյան Հեղա÷ոխությունից Հեւո սկսված իթթիՀադ-Հնչակ Հարաբերությունների ջերմացումը ւնեց ընդամենը 1.5-2 ամիս: Ըսւ որում՝ այդ կարճաւն Հարաբերությունների ընդՀաւման նախաձեռնությունը եկել էր թուրքական կողմից: Բնական էր Հնչակի ղեկավարության վիրավորվածությունը: կուսակցությունը նորից վերադարձավ երիւթուրքերի դեմ իր ավանդական կոչւ դիրքորոչմանը: Աբդուլ Համիդի բռնաåեւության օրոք, երբ երիւթուրքական չարժումը դեռ իչխանության չէր եկած, իթթիՀադի դեմ åայքարը որնէ վւանդ չէր ներկայացնում Հնչակի Համար: Բայց այժմ իչխանության ղեկին դւնվող այդ թուրքական կուսակցությունը, իր ձեռքում ունենալով բանակն ու ոսւիկանությունը ն վայելելով կայսրության ողջ Հեւադիմական ուժերի Համակրանքը, օրեցօր վւանդավոր էր դառնում իրեն ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի Համար: իՀարկե, Հնչակյան դործիչները Հասկանում էին, որ երկրի ղեկավարման բոլոր լծակները իթթիՀադի ձեռքում են: ՍաåաՀԳյուլյանը ւարիներ եւք դրում էր, թե օսմանյան Հեղա÷ոխությունից անմիջաåես Հեւո «իթթիՀաւը՝ ւաճիկ աղդայնականութիւնը կացութեան լիաղօր ւէրն էր. նա իր ձեռքին ունէր երկրի ամբողջ իչխանութիւնը եւ մեքենան դարձնում էր ուղածին åէս ...»1: Ավելին, իչխանության ւիրացած իթթիՀադը «Հակառակորդներին, ընդդիմադիրներին, չաւ առաջ դնացողներին աքսորում, դնդակաՀարում էր օրը ցերեկով»2: ի ւարբերություն Թուրքիա եկած դաչնակցական դործիչների, որոնք այսւեղ անմիջաåես ընդդրկվեցին ներաղդային Հակասությունների մեջ ն խորացրին դրանք, միաժամանակ

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ ւåադրութիւն, Պէյրութ, 1974, էջ 307: Նույն ւեղում:

ամեն կերå խուսա÷ելով քննադաւել երիւթուրքական իչխանություններին ն իթթիՀադի կոմիւեին, Հնչակյան եկվոր դործիչները Հաղվադեå էին ղբաղվում ներաղդային խնդիրներով, ÷ոխարենը, ողջ կրքով մամուլով ն բեմերից նեւվեցին իթթիՀադի դեմ, նրա Հեւ մւան անիմասւ ցուցադրական åայքարի մեջ՝ Հավելյալ աւելության ն վրեժխնդրության մղելով մոլեռանդ մուսուլմաններին ն երիւթուրքերին: Նրանք Հաչվի չէին առնում իթթիՀադի ծայրաՀեղ աղդայնամոլությունը, նրա ոճրածին բնաղդները, ն այն, որ Աբդուլ Համիդը դեռ Հրաåարակի վրա է: Բանականությունը թելադրում էր, որ իթթիՀադի ով լինելու մասին Հնչակյանների լավ իմացությունը åեւք է նրանց մղեր ղդուչավորության ն խոՀականության, որոնք, ցավոք, բացակա էին: Նրանք իթթիՀադի դեմ ամբիոններից անընդՀաւ Հարձակումներ էին կաւարում ոչ միայն թուրքաՀայերի չրջանում, այլն Հենց թուրքերի միջավայրում: Եվ դա անում էին բացաՀայւորեն ու ցցուն կերåով: Հնչակյանների դլխավոր ւեսաբան ու ղեկավար ՍաåաՀ-Գյուլյանն իրենց այդ «անվեՀեր», բայց Հայության Համար վւանդավոր մարւավարությունը ներկայացնում էր այսåես. «... Մենք թուրք Աղդայնական կուսակցութիւնը չը Հարուածեցինք միայն Հայ Աղդային չրջանի մէջ, դա մեղ բաւականութիւն չէր կարող ւալ, եւ իթթիՀաւի կաւաղութեան ÷ր÷ուրն էլ այնքան ուժդին չէր լիներ, եթէ խնդիրը միայն դրանով վերջացած լիներ: Մենք նրա դէմ դուրս եկանք եւ բուն թրքական միջավայրի մէջ: Շաւ ւեղերում նրա ւեղական ակումբների ջանքերը ո՛չ միայն ամլութեան դաւաåարւեցինք, այլ նրանց ÷ակուելու էլ åաւճառը մենք դարձանք՝ մեր ուժեղ åրօåականւայի չնորՀիւ: Եւ դա մեղ մասնաւորաåէս յաջողուեց՝ Բեամիլ ÷աչայի սաւրաղամութեան օրօք»1: Նա Հåարւանում էր, թե իթթիՀադին մերկացնելու, Հարվածելու ւեսակեւից ոչինչ բաց չեն թողել եւ ո՛չ մի չրջանի մեջ: Հնչակյան դործիչները Հայաբնակ դավառներում ն այլուր,

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ ւå. էջ 326:

ուր չաւ թե քիչ Հայ բնակչություն կար, չւաåում էին կաղմակերåել ՀակաիթթիՀադական ՀանրաՀավաքներ ու բաց ժողովներ ն այդ ամենը թուրքերի ու քուրդ ամբոխի, ոսւիկանության ու ժանդարմերիայի աչքի առաջ: ԱՀավասիկ այդ կործանարար միջոցառումներից ընդամենը մեկ օրինակ՝ կրկին դիմելով իրեն՝ ՍաåաՀ-Գյուլյանին: Մարղվանում ւեղի Հնչակյանների կաղմակերåած ՀանրաՀավաքին մասնակցում էին ոչ միայն Հայեր, այլն մեծ թվով թուրքեր ն իթթիՀադական åաչւոնյաներ: իր ելույթում ՍաåաՀ-Գյուլյանն ասում էր. «Մարղուանցինե՛ր, աåրեցէ՛ք, դործեցէ՛ք, աչխաւեցէ՛ք, բայց ամէն բանից առաջ աåրեցէ՛ք, դործեցէ՛ք, աչխաւեցէ՛ք Հայ աղդի աղաւադրութեան Համար: Հայասւանը՝ մեր արիւնու Հայրենիքը, մւաՀան մի՛ արէք, ուր էլ որ լինիք: Բաղմութիւնը աղաղակեց, կեցցէ՛ Հայասւանը, կեցցէ՛ Սոցիալ Դեմոկրաւ Հնչակեան կուսակցութիւնը»1: իր խոսքը ճառախոսը վերջացրել էր այսåես. «Գուցէ նորից արեան դեւեր ունենանք՝ մինչեւ մեր վերջնական յաղթանակը ձեռք բերելը»2: իսկ թուրքերը, իթթիՀադականները, ոսւիկանական դործակալները թուղթն ու մաւիւը ձեռքն առած, իրենց Հեւ ունենալով թարդմաններ, դլուխները կախ դրում էին ու դրում ՍաåաՀ-Գյուլյանի ասած խոսքերը ն ւեղեկադրում կ. Պոլիս՝ ուր Հարկն է3: Այդ բանը ինքը՝ ՍաåաՀ-Գյուլյանն էր վկայում. «Մեր դասախօսութիւնները եւ ժողովները, սկղբից ի վեր, չարունակ, լի էին լրւեսներով, որոնք մի բառ անդամ չէին ÷ախցնում՝ առանց åաւչաճաւոր իչխանութեան Հաղորդելու, ինչåէս որ ամենասւոյդ աղբիւրից մեղ Հաղորդել էին»4:

Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ ւå., էջ 271: Նույն ւեղում: Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Փոքր Հայքի յիչաւակներ, մասն Ա, Հաւ. Ա, Զիկադո, 1917, էջ 95: Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Բ ւå., էջ 269:

ՆՈՐ իՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱԶիՆ ՄիԶՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Հեղա÷ոխության օրերին «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության անդամների թիվը դեռ ÷ոքր էր. նրանց Հիմնական մասը՝ 3000 Հոդի, (որից միայն 100 Հոդին էր Հանդիսանում դործող կուսակցական) կենւրոնացված էր կոսւանդնուåոլսում, իսկ մայրաքաղաքից դուրս կուսակցությունը ներկայացված էր ոչ մեծ թվով անձերով1: Ամբողջ Թուրքիայում աղդություններն ու ցեղերը Հեղա÷ոխության առաջին օրերին չարունակում էին խնդակցել բռնաւիրական ռեժիմի դերեղմանի առաջ: իսկ երբ անցան սաՀմանադրական առաջին Հրճվանքները, նոր կառավարությունը, սթա÷վելով, ւեսավ, որ ինքն էլ կանդնած է նույն կուրված ւաչւակի առաջ: Տեղի էին ունենում անբավականության ցույցեր ն՛ աջից, ն՛ ձախից: Հայւնի չէր՝ ո՞վ է նոր կարդերի բարեկամը, ո՞վ՝ թչնամին, որի՞ն Հենվել, որի՞ Հեւ միանալ, ն դլխավորը՝ որի՞ դեմ կռվել: Բրիսւոնյա արաբները չդիւեին՝ արաբ մուսուլմաններն իրենց բարեկամնե՞րն են, թե՞ թչնամիները: Հին ռեժիմի ժամանակ թչնամիներ էին, իսկ այժմ, նոր կարդերի åայմաններո՞ւմ ... Թուրքերի մեջ չկար մի Հասարակական խավ, որին իթթիՀադը լիովին վսւաՀեր՝ իր ծրադրերը կաւարելու Համար: կառավարությունը կանդնել էր անորոչության առջն ն չդիւեր ինչից սկսել: Արդյո՞ք Հնարավոր էր անցյալից ժառանդած åեւական անåեւք մեքենայի բաղադրիչ մասերը Համաչա÷ չարժման մեջ դնել, կենւրոնից ղեկավարել Հսկայածավալ ւերության ւնւեսական, Հասարակական ու քաղաքական կյանքը: Պեւական նոր կաղմը, դոնե իր դործունեության առաջին չաբաթներին, կրոնական ո՞ր Հարանվանությունների ն, թուրքերից բացի, ո՞ր աղդությունների վրա Հիմնադրել, Հաչվի առնելով նան, որ երերուն է թուրք էթնոսի Հողը, որի կարծրության

Տե՛ս “Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)”, с. 164.

վրա չաւ էր կասկածում նոր կառավարությունը: իթթիՀադն ըմբռնում էր, որ բաղմաղդ երկրում աղդայնամոլական ղդացմունքները բոլոր åարադաներում Հանդեցնում են անկայուն ու թույլ åեւության: Ա՛յ թե կարելի լիներ չաւ արադ խառնել բոլոր աղդերն ու կրոնները ն այդ անդեմ ղանդվածի վրա կանդնեցնել նոր åեւականության չենքը: Բայց աՀա՝ մուսուլմանները, ասենք, åնդում էին չարիաթի անչեղ դործադրության վրա, իսկ քրիսւոնյաները åաՀանջում էին անկախ դաւարան, եվրոåական մչակույթ ու լուսավորություն: ինչåե՞ս Հաչւեցնել այդ ներՀակ ձդւումները: Այդ ներքին դլուխկուրուկներին միանում էին արւաքին բարդադույն խնդիրներն իրենց բաղմաճյուղ Հանդույցներով: Սակայն ւվյալ åաՀին ներքին կյանքը բնականոն Հունի մեջ դնելու Համար åաՀանջվում էին ավելի մեծ ջանքեր, քան արւաքին Հարաբերությունների կանոնավորումը: կառավարությունն իր դոյության առաջին չրջանում ներքին քաղաքականության մեջ դլխավոր վւանդը Համարեց աջից եկող սåառնալիքը: կայսրության բաղմաւարր ու բաղմալեղու բնակչությունն այնåիսի մարւիրոսադրություն էր կրել, այնքան էր ւանջվել ու անարդվել, այնքան արյունուվել, որ նրան նոր իչխանությունների Հեւ կաåելու, վսւաՀություն ներչնչելու, բոլորի մեջ միննույն իրավաՀավասարության ոդին ամրաåնդելու ն մանավանդ Հեւադիմական ուժերը չեղոքացնելու Համար «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցությունից մեծ ունակություններ, Հեւնողականություն, անկեղծություն էին åաՀանջվում: Որոչ քայլեր սաՀմանադրության նչած ուղիով.- Հուլիսի 14ին երիւթուրքերը Հրաւարակեցին Հեւնյալ åեւական ծրադիրը, որի իրադործման Համար նրանք նույնիսկ åաւրասւ էին օդւադործելու ղինված ուժերը. 1) ՍաՀմանադրությամբ նչանակված ժամկեւին դումարել åառլամենւ՝ բոլոր աղդությունների ներկայացուցիչներից, առանց կրոնի խւրության, 2) Զինվորական ծառայությունը Հավասարաåես åարւավորեցուցիչ Համարել թե՛ մուսուլմանների, թե՛ քրիսւոնյաների ն թե՛ Հրեաների Համար, 3) Հնարավորություն սւեղծել, որåեսղի åեւա609

կան åաչւոնները վարեն թե՛ թուրքերը ն թե՛ քրիսւոնյաներն ու Հրեաները: Հեղա÷ոխության Հաղթանակից Հեւո՝ Հին ռեժիմի մոլեռանդ կողմնակիցները, որոնք չէին ուղում ճանաչել սաՀմանադրությունը, մինչն վերջ սուլթանին Հավաւարիմ մնացած åեւական ու ղինվորական մի չարք խոչոր դործիչների դլխավորությամբ ՀակասաՀմանադրական չարժում սկսեցին: Այսåես՝ Մուսուլի ն Դիարբեքիրի չրջաններում սկսված չարժման դլուխն էր անցել Դիարբեքիրի վալին, ՀակասաՀմանադրական խլրւումներ էին սկսվել 4-րդ ղորաբանակում՝ Հրամանաւար Զեքի ÷աչայի դլխավորությամբ: Անկարդություններ էին ւեղի ունենում Փոքր Ասիայի մի քանի քաղաքներում: Արաբները քանդել էին Հիջաղի երկաթուղու առանձին Հաւվածներ: էրղրումի վիլայեթում դերվիչները Հավաքելով ժողովրդին՝ քարողներ էին անում երիւթուրքերի դեմ: Անկարդություններ ծայր առան նավաւորմում. նավաւերերից չաւերը նավասւիներին դրդռում էին, ասելով, որ, իբր, կառավարության որոչումով՝ Նիաղիի ն էնվերի անունով երկու խոչոր ռաղմանավերի կառուցման ծախսերը åեւք է կաւարվեն իրենց աչխաւավարձերի կւրուկ կրճաւման Հաչվին: Այդ սադրանքի Հեղինակները քաջ դիւեին, որ նչված ռաղմանավերի կառուցման նախաձեռնողը եղել է Հենց ինքը՝ Աբդուլ Համիդը՝ իր նկաւմամբ երկու երիւթուրք ղեկավարների Համակրանքը չաՀելու Համար: իթթիՀադի կառավարությունը չէր կարող անւարբեր մնալ Հին ռեժիմին Հավաւարիմ ուժերի դործողությունների նկաւմամբ: Նա Հեռացնում էր առանձին åաչւոնյաների ն նրանց ÷ոխարեն նորերը նչանակում: Բարձր åաչւոնյաների կաղմում մի չարք ÷ո÷ոխություններ կաւարվեցին Հեղա÷ոխության Հաղթանակից մի քանի օր անց՝ Հուլիսի 18-ին, սուլթանի ւված մի չարք Հրամաններով: Հրաժարական ւված կրթության նախարար Հաչիմ ÷աչայի åաչւոնին նչանակվեց Պեւական խորՀրդի օրենսդրական բաժնի անդամ Հակկը բեյը: Ադրիանուåոլսի վալի Զուվեր բեյը նչանակվեց ոսւիկանության նախարար: Հրաժարական ւվեց ֆինանս610

ների նախարար Զիա ÷աչան: 1895-1896 թթ. Հայկական ընդՀանուր կուորածների կաղմակերåիչներից՝ սուլթանի մւերիմ ն Բարձր Դռան քարւուղար իղղեթ ÷աչային Հաջողվել էր ÷ախչել, բայց ձերբակալվեց ն բերվեց մայրաքաղաք: Սուլթանի իրադեով վերացվեց դաղւնի ոսւիկանությունը: Հեւադա օրերին Բուրսա աքսորվեցին իղղեթ, իսմայիլ ն Բենան ÷աչաները: Սակայն կ. Պոլսի բնակչությունը բավարարված չէր այդ մասնակի ÷ո÷ոխություններով: Հուլիսի 19-ին մայրաքաղաքում ւեղի ունեցավ մի խոչոր ՀանրաՀավաք, որի ընթացքում ելույթ ունեցողները åաՀանջում էին Հեռացնել անցանկալի բոլոր åաչւոնյաներին ն նրանց բոլորին դաւել Հրաåարակայնորեն: ժողովուրդն անՀամբեր սåասում էր նրանց դաւասւանին, որովՀեւն Համողված էր, որ դրա արդյունքում դղրդալից նոր մերկացումներ կլինեն: Թուրքական կոմիւեի ւված ՀրաՀանդներով՝ Հին ռեժիմի կողմնակիցները չարունակաբար աղաւվում էին իրենց åաչւոններից: Հուլիսի 19-ին սուլթանը Հրաւարակեց խաթթ-ի Հումայուն, որով Հասւաւվում էին սաՀմանադրական աղաւությունները ն մեծ վեղիրին Հանձնարարվում էր կաղմել նոր դաՀլիճ, որի մեջ, բացի ղինվորական ն ծովային նախարարներից, որոնց անձամբ նչանակում էր սուլթանը, մնացածներին նչանակելու էր մեծ վեղիրը: Հուլիսի 20-ին Աբդուլ Համիդը խաթթ-ի Հումայուն ւվեց åեւական քաղաքականության Հիմնական ուղղությունների մասին: Այնւեղ, նախ, Հասւաւադրված էր այն ւեսակեւը, թե «այժմ կայսրությունը Հասունացել է սաՀմանադրական ռեժիմի Համար ն այսուՀեւն սաՀմանադրությունը երբեք չի խախւվի»: Աåա դալիս էին 15 Հոդվածներ, որոնց մեջ Հաւկաåես կարնորվում էր այն, որ սուլթանի բոլոր Հåաւակները վայելելու են անձնական աղաւություն, ոչ ոք առանց օրինական Հիմքի չի կարող քննության ենթարկվել, ձերբակալվել, բանւարկվել ն åաւժվել. թույլաւրելի չէ արւակարդ դաւարանների նչանակումը. յուրաքանչյուր մարդու բնակարանն անձեռնմխելի է. բոլոր Հåաւակները վայելում են ւեղա÷ոխության կաւարյալ

աղաւություն. մամուլը չի ենթարկվում կառավարության դրաքննությանը. ÷ոսւն իրավունք չունի բռնելու մասնավոր նամակներն ու լրադրերը. սաՀմանվում է ուսուցման աղաւություն. åաչւոնյաները åարւավոր չէին Հնաղանդվել այնåիսի Հրամանների, որոնք Հակառակ են օրենքներին, ն կարող են Հրաժարական ւալ, երբ ուղենան. մեծ վեղիրի առաջարկությունները åեւք է սուլթանի Հավանությունն սւանան: Աåա ՀրաՀանդ էր ւրվում, թե åաչւոնյաները ինչåես åեւք է ւարվա սկղբին Հրաåարակեն իրենց եկամոււների ն ծախսերի Հաչիվը՝ լիակաւար ծավալով: Գոյություն ունեցող օրենքները ÷ոխելու Համար անՀրաժեչւ օրինադծերը åեւք է ներկայացվեն առաջիկայում Հրավիրվելիք åաւդամավորական ժողովին: Զորքը åեւք է արմաւական վերակառուցման ենթարկվի1: Մի քանի օր առաջ՝ Հուլիսի 16-ին սուլթանը Հրաւարակել էր մի կարնոր իրադե, ըսւ որի՝ Թուրքիայի բոլոր միջաղդային Հարաբերությունները Ելդըղ քեոչկից (սուլթանի åալաւ) անցնում էին Բարձր Դռան (նախարարների խորՀուրդ) ձեռքը: Այդ իրադեից Հեւո Բարձր Դուռը ոչ թե ձնականորեն դոյություն åիւի ունենար, այլ իրաåես ղեկավարեր արւաքին Հարաբերությունները ն ընդՀանրաåես åեւական դործերը: Սուլթանական այդ իրադեի Հրաåարակումից անմիջաåես Հեւո իթթիՀադականներն սկսեցին մչակել նոր կառավարության արւաքին քաղաքականության Հիմնական սկղբունքները: Դրանցից առաջինը Եվրոåայի Հեւ նոր Հարաբերություններ սկսելու սկղբունքն էր, որ 1908 թ. Հուլիսի 16-ին Սալոնիկի Աղաւության Հրաåարակում 15 Հաղար քաղաքացիների առջն ունեցած ելույթում ձնակերåել էր էնվեր բեյը, ասելով. «Մեր երկիրը Հինդ օրից ի վեր աղաւություն է վայելում: Հինդ օրից ի վեր Համակրություն են արւաՀայւում ու չնորՀավորում են մեղ ո՛չ միայն Հարյուր Հաղարավոր օսմանցիներ, այլն բովանդակ քաղաքակիրթ աչխարՀը: Այս Համակրությունները Հաւկաåես

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 158, 23 Հուլիսի 1908 թ.:

ցույց են ւալիս, թե ո՛ր ասւիճան իրավացի էր մեր դործը, որի չնորՀիվ åիւի ÷րկվի մեր երկիրը ն åիւի առաջադիմի»: Նա Հիչեցնում էր, որ նախկին ռեժիմն իրար թչնամացրել էր կայսրության ժողովուրդներին, որի Հեւնանքով ներքին դժւություններ էին առաջանում, ն դա առիթ էր Հանդիսանում երկրի ներքին դործերին եվրոåական åեւությունների միջամւությանը: «Այժմ եկել է այդ միջամւությանը վերջ ւալու ժամանակը: Այժմ ամենքս՝ Հույն, սերբ, ռումին, Հրեա ն իսլամ, եղբայրներ ենք: Տերությունները ինչ որ ուղում էին իրականացած ւեսնել մեր երկրի մեջ, մենք ինքներս դա արինք, առանց նրանց»1: Հրաման եղավ ÷ոխելու քրիսւոնյաների ն Հրեաների Համար վիրավորական ցուցաւախւակները, ÷ողոցների ու Հրաåարակների անվանումները: Օրինակ՝ օդոսւոսի 19-ին åաչւոնաåես ÷ոխվեց Տրաåիղոնի կենւրոնական Հրաåարակի՝ Գյավուր-մեյդանի (ԱնՀավաւի Հրաåարակ) անունը ն վերանվանվեց Հուրրիեթ-մեյդանի (Աղաւության Հրաåարակ): Սուլթանն իրադեներ էր Հրաւարակում ն Հրամաններ արձակում ամենից առաջ ժողովրդի սիրւը դրավելու Համար: Այդ նåաւակով էր, որ նա åաչւոնաղրկեց բոլոր խաֆիեներին (դաղւնի լրւեսներ), որոնց թիվը 5000-ից åակաս չէր: Նա Հանրությանը ւեղյակ åաՀեց նան, որ իր անձի վրա կաւարվող ծախսերը չա÷աղանց կրճաւել է. օրինակ՝ åալաւի աչխաւողներից արձակվեցին 800 Հոդի: Աբդուլ Համիդն իր Հրամանադրերն ու իրադեները Հրաåարակում էր իթթիՀադի åարադլուխների Համաձայնությամբ: Սուլթանը երախւաղդաց էր նրանց՝ իր նկաւմամբ ցուցաբերած Հանդուրժողականության ն Հովանավորության Համար: Երիւթուրքերը ձդւում էին «Հանուն առաջադիմության» աչխաւել սուլթանի Հեւ միասնաբար, այսինքն՝ չէին ուղում լիովին ւաåալված ւեսնել դոյություն ունեցող կառավարման Հա1

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 831, թղթ. 4, վավ. 7:

մակարդը: Բանի որ այժմ, Հեղա÷ոխությունից Հեւո, սուլթանը դործում է իսլամի օրենքներից դուրս ն սաՀմանադրության չրջանակներում, ասում էին նրանք, ուսւի մեր նåաւակն է աջակցել, որåեսղի նա åարւավորված լինի այդ օրենքները կիրառել ճչդրւությամբ: Միայն ասւիճանաբար կարելի է սւեղծել ժողովրդավարական Հասարակարդ, այլ ոչ թե սուլթանին åաւժելու կամ նրան դաՀից ղրկելու միջոցով1: 1908 թ. Հուլիսի վերջին ւասնօրյակի սկղբին կ. Պոլսում իչխանությունը երիւթուրքերի Սալոնիկի կենւրոնական կոմիւեի ուղարկած åաւդամավորության ձեռքին էր ÷ասւորեն: կոմիւեն այնքան չա÷ավոր ու խոՀեմ էր ւանում դործը, որ Հայ, թուրք, եվրոåացի՝ բոլորն էլ դոՀ էին: Այդ օրերին սուլթանն ընդունել ն իր մու Հյուրասիրել էր Սալոնիկի կենւրոնական կոմիւեի երկու անդամների ն ղրույցի ժամանակ նույնիսկ Հայւարարել, թե «ամբողջ աղդը» «Միություն ն առաջադիմություն» ընկերության մասն է կաղմում, ես էլ նրա նախադաՀն եմ»2: Առաջիկայում ւեղի ունենալիք խորՀրդարանական ընւրությունների Համար առաջադրված թեկնածուների, իսկ դրանից Հեւո ընւրված åաւդամավորների սիրւը չաՀելու նåաւակով, սուլթանը խոսւացավ խորՀրդարանի նոր չենքի չինարարության Համար իր միջոցներից մեծ Հաւկացումներ անել, չնայած արդեն Հանձնարարել էր մակեդոնական բանակի աåսւամբության åարադլուխներ Նիաղի ն էնվեր բեյերի անվամբ ռաղմական երկու նավերի åաւրասւման Համար նս մեծ դումարներ ւրամադրել3: Հուլիսյան Հեղաչրջման Հեւնանքով երկրում դառնալով դրության ւերը, երիւթուրքերը ոչ միայն դաՀի վրա åաՀեցին Աբդուլ Համիդին, այլն թույլ ւվեցին, որ նա նոր եåարքոս (վարչաåեւ) նչանակի: 1908 թ. Հուլիսի 19-ի խաթթ-ի Հումայունով՝ սուլթանը ՄեՀմեդ Բյամիլ բին ՍալիՀ ÷աչա1

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 831, թղթ. 4, վավ. 8: «Արեւելք», ‹ 6855, 23 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 188, 28 օդոսւոսի 1908 թ.:

յին՞ Հանձնարարեց նախարարների նոր խորՀուրդ կաղմել: Եթե Հուլիսի 19-ի խաթթ-ի Հումայունը նախաւեսում էր, որ ղինվորական ն ծովային նախարարները նչանակելու է սուլթանը, աåա Հուլիսի 24-ին Աբդուլ Համիդը Հայւարարեց, որ առաջին անդամ, առանց բացառության, բոլոր նախարարներին նչանակելու է մեծ վեղիրը. դրանով Հերթական ղիջումն էր արվում երիւթուրքերին: Բյամիլ ÷աչան մի չարք նոր նչանակումներ կաւարեց, բայց նախկին նախարարներից չաւերը մնացին իրենց åաչւոններում. Հասան ՖեՀմի ÷աչան մնում էր արդարադաւության, Թնֆիք ÷աչան՝ արւաքին դործերի, Ռեչիդ Ակիֆ ÷աչան՝ ներքին, Ռեջե÷ ÷աչան՝ ղինվորական, ՄեՀմեդ Արիֆ ÷աչան՝ ծովային նախարար ն այլն1: Հրաժարական ւված, նախկին չեյխ-ուլ-իսլամը մնաց իր åաչւոնի վրա2: Բյամիլ ÷աչայի դաՀլիճի մեջ մւցվեց նան մի Հույն՝ Մավրոկորդաւո էֆենդին՝ երկրադործության ն լեռնային արդյունաբերության նախարարի åաչւոնով: Նոր դաՀլիճի մեջ մւավ նան մի Հայ åաչւոնյա՝ Գաբրիել էֆենդի Նորաւունկյանը, որը մինչ այդ վարում էր Բարձր Դռան իրավաբան-խորՀրդաւուի åաչւոնը, իսկ այժմ սւանում էր առնւրի ն արդյունաբերության նախարարի աթոռը՞՞: Նորաւունկյանի նչանակումը ցույց ՞ կիåրոսում 1832 թ. ծնված Բյամիլ ÷աչան դեռնս 1876 թ. Աբդուլ Համիդին խորՀուրդ էր ւվել Համաւարած Հայկական կուորած սկսել, որն այն ժամանակ ւեղի չէր ունեցել, բայց Հեւադայում մեծ վեղիրի åաչւոնում սուլթանի ցուցումով ինքն էր կաղմակերåել Հայկական առաջին ղանդվածային կուորածները (1894-1896 թթ.): ԱյնուՀեւն, երբ Հեւադայում Թուրքիան դերմանական կողմնորոչում ընդունեց, Բյամիլ ÷աչան, որåես անվերաåաՀ անդլիասեր, Հրաժարվեց վարչաåեւությունից ն քաչվեց ծննդավայր: Սւանալով երիւթուրքերի Հավանությունը, Աբդուլ Համիդը նրան կանչեց կիåրոսից ն եåարքոս նչանակեց: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6857, 25 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 32, 8 օդոսւոսի 1908 թ.: ՞՞ Նչենք, որ 1860-ական թթ. վերջերից այս նախարարության առաջին նախարարը եղել էր Գրիդոր Աղաթոնը, իսկ աբդուլՀամիդյան ւարիներին նախարարական åաչւոններ էին ունեցել երկու Հայ՝ ելնմւական նախարար էր եղել Հակոբ ÷աչան, Հասարակական աչխաւանքների նախարար՝ Գրիդոր Օւյանը: Գաբրիել Նորաւունկյանն, այդåիսով, վերջին կես դարում չորրորդ Հայ նախարարն էր (ւե՛ս «Արեւելք», ‹ 6857, 25 Հուլիսի 1908 թ.):

էր ւալիս, որ թուրքական ղեկավար չրջաններն այդ åաՀին Հակված էին Հայ ւարրին նս մասնակից անել երկրի վերաչինության դործին: Հայ նախարարը ÷այլուն ունակություններ էր դրսնորում: Շաւ չանցած՝ նրա վրա դրվեց նան ֆինանսները կարդի բերելու åարւականությունը: Առաջ անցնելով ասենք, որ Գ. Նորաւունկյանի առաջարկով՝ ֆինանսների նախարարությունը ձեռնարկեց կայսրության ողջ դրամական Համակարդի բարե÷ոխումը, որի Հեւնանքով արդեն 1908 թ. աչնանից բյուջեն մեծ խնայողություններ ունեցավ: Միայն 50 միլիոն ֆրանկի խնայողություն եղավ լրւեսների բանակը վերացնելու չնորՀիվ: Ավելի ուչ՝ Նորաւունկյանի չաւ մու ընկեր, կրթության նախարար Հակկը բեյը, նրան խնդրեց արւաՀայւել իր ւեսակեւները դåրոցական դործի բարելավման ուղղությամբ: Նորաւունկյանը նրան ներկայացրեց մի ծրադիր, որով դåրոցը լիովին åեւք է դուրս դար կրոնների դաղա÷արական ն վարչական ոլորւներից ու Հեւներ կրթության եվրոåական Համակարդին: Շաւ չանցած՝ Հակկը բեյն ինքն էր սկսել քարողել դåրոցների կաւարյալ աղաւության դաղա÷արը: Երբ նոր դաՀլիճը Բյամիլ ÷աչայի դլխավորությամբ սուլթանին երդում էր ւալիս Հավաւարիմ լինելու սաՀմանադրությանը, վերջինս ինքն էլ, Հանդիսավոր ծիսակաւարության ժամանակ, Հրաåարակավ երդվեց åաՀåանել սաՀմանադրական կարդը: Մամուլը միաձայն ողջունեց նոր դաՀլիճը: Երիւթուրքերի կոմիւեն Հրաւարակեց մի կոչ, որով վսւաՀություն էր Հայւնում նախարարների դաՀլիճին ն ժողովրդին կոչ էր անում Հնաղանդվել կառավարությանը1: Նոր կառավարությունը չնորՀավորանքներ էր սւանում արւասաՀմանյան երկրներից: Հաւկաåես դոՀ էին Լոնդոնում, քանղի Բյամիլը Հեւնողական անդլիասեր էր: էդուարդ VII թադավորը ջերմորեն ողջունեց Բյամիլ ÷աչայի վերադարձը մեծ քաղաքականություն, նան Հեռադրով չնորՀավորեց Աբդուլ Համիդին՝ երկրում նոր ռեժիմի Հասւաւման կաåակցությամբ, Հաւկաåես չեչւելով, որ Բյամիլ ÷աչայի՝ կառավարության

Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 32, 8 օդոսւոսի 1908 թ.:

դլուխ անցնելը օսմանյան åեւությանը բերելու է առաջադիմություն ն բարդավաճում: Երկրի ներքին կյանքի ժողովրդավարացման Համար կարնոր էր որոչել, թե թուրքական ն այլաղդի քաղաքական ու Հասարակական կաղմակերåությունները նոր ռեժիմի åայմաններում ինչåիսի՞ իրավունքներից են օդւվելու, որո՞նք են լինելու նրանց դործունեության թույլաւրելիության սաՀմանները, ոչ թուրքական աղդային կուսակցություններն ինչåե՞ս են կարողանալու օսմանյան Հայրենիքի ընդՀանուր åեւական չաՀերը ամեն որոչակի դեåքում ղուդակցել իրենց աղդային չաՀերին: ԱղաւախոՀության դրսնորումներ.- Հեղա÷ոխությունից Հեւո եկած երեք-չորս ամիսներին որոչ աչխուժացում աåրեց այլաղդիների թոչնած ու թառամած քաղաքական կյանքը: կառավարության թույլւվությամբ, կ. Պոլիսն իր դռները բացել էր դրսից ներխուժող Հովերի առջն: Մարդիկ ելումոււ էին անում առանց մեծ արդելքների: Նրանք բոլորը Հնարավորություն էին սւացել արւաՀայւելու իրենց մեջ կոււակած անկեղծ մղումները ն åաՀանջում էին խենթության Հասնող աղաւություն: Մինչն Հեղա÷ոխությունը կ. Պոլիսը թուրքական իչխանությունների նսւավայրն էր, կայսրության ւնւեսական ու մչակութային խոչորադույն միջնաբերդը, նան թուրքաՀայոց աղդային, մչակութային, եկեղեցական կյանքի կենւրոնը: Զնայած դրան, Հայությունն այսւեղ Հաղիվ էր կենդանության լուրջ աղդակներ ւալիս: Հեղա÷ոխությունից Հեւո վիճակն արադորեն ÷ոխվեց: Ռուսասւանում Հայ եկեղեցու կալվածքների բռնադրավումը, Հայերի դեմ ծավալված Հալածանքները չաւ ւկարացրել էին էջմիածնի դիրքերը: Այդ խորաåաւկերների վրա երիւթուրքական Հեղա÷ոխության ընձեռած դյուրությունները կւրուկ բարձրացրել էին կ. Պոլսի վարկը ն Հմայքը: Նույն բանը կաւարվեց Հայ քաղաքական մւքի ն Հայկական կուսակցությունների քաղաքական դործունեության Հեւ: Եթե մինչն 1908 թ. Հայկական Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունների աչխաւանքի կենւրոնները դւնվում էին ԹուրքաՀայասւանում ն Անդրկովկասում, եթե Թիֆլիսը ռուսաՀայու617

թյան քաղաքական ու մչակութային կենւրոնն էր, աåա կ. Պոլիսը Հեղա÷ոխական աչխաւանքի ւեսակեւից Համարվում էր դավառ, ն նրա աղդեցությունը Հայկական աղդային աղաւադրական չարժման վրա չնչին էր: Բայց վիճակը կւրուկ ÷ոխվեց 1908 թ. ամռանից սկսած: Բացի այն բանից, որ ոդի առավ կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանը, իթթիՀադի կառավարությունը Հաջորդաբար օրինավոր Հայւարարեց դաչնակցական, Հնչակյան ն արմենական կուսակցությունները, թեն վերջինս արդեն դոյություն չուներ ն միայն նրա բեկորներն էին մնացել: կաղմվեցին նույնիսկ թուրք ն Հայ խառն իթթիՀադական կոմիւեներ՝ նոր կառավարության ամրաåնդման ն Հեղա÷ոխական սկղբունքների քարողչության Համար1: Հաւկաåես անկաչկանդ էր դործում ՀՅ դաչնակցությունը՝ «Պոլսոյ åաւասխանաւու մարմին» անվան ւակ: Որոչ ժամանակ անց այս կառույցն իր դերադաս աղդեցությամբ ինչ-որ չա÷ով սւվերի ւակ առավ նույնիսկ կուսակցության Արնելյան ն Արնմւյան բյուրոները, թեն սրանք վարչականորեն չարունակում էին åաՀել իրենց ղեկավար Հանդամանքը կաղմակերåության մեջ: Նման ընթացք ունեցավ մւավորականությունը: Սւոլիåինյան Հեւադիմության Հեղձուցիչ մթնոլորւի åաւճառով Ռուսական կայսրության սաՀմաններից Հեռացած բաղմաթիվ Հայ մւավորականներ Հանդրվանեցին կ. Պոլսում: Լեոն վկայում էր. «Սարսա÷ ն ՀուսաՀաւություն էր կովկասի Հայության մեջ: իսկ սաՀմանից այն կողմ, Թուրքիայում, Հանդարւություն ն աղաւություն էր: Դիրքերը ÷ոխվել էին: Մինչն այդ Թուրքիայից Հալածվածները Ռուսասւան էին ÷ախչում, այժմ Ռուսասւանից խմբերով ÷ախչում էին Թուրքիա ն այնւեղ աåաՀովություն ն åաչւåանություն էին դւնում: կ. Պոլիսը լցված էր ղանաղան ւեղերից դնացած Հեղա÷ոխականներով, ուսանողներով ն այլն»2: Ռուբեն Տեր-Մինասյանը դրում էր. «Դուրսէն Հայ մւաւո1

Տե՛ս Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասåուրականի, Հաւ. Բ,

էջ 93:

Լեո, Անցյալից, Թիֆլիս, 1925, էջ 226-227:

րականներ խուժեցին Պոլիս՝ իրենց Հեւը բերելով նոր մւածելակերå, նոր Հասկացողութիւններ, որոնք բոլորովին Հակառակ էին Պոլսոյ Հայոց մւածելակերåին: Եկողներու մէջ կային ձիրքով ու åաւրասւութեամբ Հասուն երիւասարդներ եւ ւարիքաւորներ, որոնց ձայնը Հեռուէն լսած էին Պոլսոյ մէջ: Անոնց մէջ կային նաեւ ծնունդով կամ կրթութեամբ åոլսեցիներ, որոնք, սակայն, դուրսի մթնոլորւին մէջ աղաւադրուած էին էֆէնւիական, ամիրայական եւ «ՀոսՀոսական» Հասկացողութիւններէն: Անոնք եկած էին խորւակելու Հինը եւ ւալու նորը»1: Մեծ Հավաւ ւածելով օսմանյան Հեղա÷ոխության նկաւմամբ, Գր. ԶոՀրաåն իր նամակներից մեկում դրում էր. «Պօլիս վերադարձած եմ երեք օրէ ի վեր միայն: Օսմ. սաՀմանադրութիւնը անխւիր կերåով վերաՀասւաւուած է Հոս, ամենակաւարեալ աղաւական ոeքiոe-ի մը Հեւ ... Այս բոլորը անՀաւաւալի եւ սւոյդ է ... Մեր աղդին չաՀը կը åաՀանջէ որ օդւուինք ասկէ ու չի մերժենք այն ձեռքը որ մեղի կարկառ ւուած է ... Ճչմարիւ եղբայրակցութիւն մը կայ ...»2: Մայրաքաղաք եկան Հայկական քաղաքական կաղմակերåությունների բաղմաթիվ Հայւնի դեմքեր: Նրանցից էին ւեղացի դաչնակցականներ Վռամյանը, Շանթը, ՇաՀրիկյանը: Առաջինն իր Հեւ բերեց Հրաåարակախոսի անուրանալի ձիրքը, Շանթը՝ դրական ոլորւի իր ÷որձը, ՇաՀրիկյանը՝ åաւրիարքարանի ասåարեղի մեջ ունեցած Հմւությունները: Մայրաքաղաքում Հավաքվեցին նան բուն ԹուրքաՀայասւանի դաչնակցական ղեկավար ուժերը՝ Արմեն Գարոն, Վարդդեսը, Հրաչ Թիրյաքյանը, Ռուբեն Զարդարյանը, Արամ Մանուկյանը, Շավարչ Միսաքյանը, Գեղամ Բարսեղյանը, բանասւեղծներ Սիամանթոն, Վարուժանը ն բաղմաթիվ ուրիչներ, որոնք բերել էին իրենց դործնական աչխաւանքի մեծ ÷որձառությունը: Պարսկասւանից, կովկասից, Եվրոåայից եկել էին ղենքի ն դրչի նչանավոր դործիչներ Դումանը, Վարդանը, Խեչոն, Ռոսւոմը, Զա1

«Հայրենիք», ‹ 8 (283), 1949, էջ 63: ԳԱԹ, Գրիդոր ԶոՀրաåի ֆոնդ, վավ. ‹ 2175, թ. 1:

վարյանը, ԱՀարոնյանը, Ակնունին, Խաժակը ն ուրիչներ: Մայրաքաղաքում էին Հավաքվում նան Հնչակյան դործիչները՝ Համբարձում Պոյաճյանը (Մեծն Մուրադ), Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյանը, Հարություն Զանդյուլյանը, Մաւթեոս Սարդըսյանը (Փարամաղ), Ռուբեն Խանաղաւը ն ուրիչներ1: Երիւթուրքերի՝ մայրաքաղաքում բոլորին դյուրություններ ւալը սւեղծել էր կաղդուրիչ մթնոլորւ, որը մեծաåես նåասւում էր դոնե ժամանակավորաåես Հակասությունների մեղմացման ն մակերեսին երնացող Համերաչխության սւեղծմանը åոլսաՀայության մեջ: Ավելին, երբեմն ւեղի էին ունենում «Հաչւության» դործընթացներ միմյանց նկաւմամբ բացաՀայւ թչնամանք ւածող Հայկական աղդային, քաղաքական երկու կաղմակերåությունների՝ Հնչակի ու Դաչնակցության միջն: 1908 թ. սեåւեմբերի 11-ին իր մի ուրիչ բարեկամին դրած նամակում Գրիդոր ԶոՀրաåը չեչւում էր, որ դաչնակցականների ն Հնչակյանների միավորումը «իմ ամէնէն ցանկալի ÷ա÷ադներէս մէկն է»2: Հեղա÷ոխական åայքարից լիովին Հրաժարվելը օրվա åաՀանջ է, եղրաՀանդում էր նա3: Հնչակ-Դաչնակցություն մերձեցման երնույթը չա÷աղանց դրական դնաՀաւելով, Թիֆլիսում դւնվող Խանաղաւը «Երա՞ղ թէ՞ իրականութիւն» Հոդվածում դրում էր. «Նկաււում է եւ մի չաւ ուրախալի երեւույթ - այն է, որ «Հնչակեանների» ու «դաչնակցականների» միջեւ եղած նախկին թչնամանքն ու անւադոնիղմը կարծես թէ արդէն վերացած է: Երեւի թէ՛ մէկ եւ թէ՛ միւս կուսակցութեան åաւկանողները վերջաåէս Համողուել են, որ իրենց ղեկավարների սւեղծած ւասնեակ ւարիների ամբողջ դործունէութիւնը միանդամայն սխալ Հիմքերի վրայ էր դրուած եղել, Հեւեւաåէս եւ չարժէ այդ Հիմքերը åաչւåանել եւ նրանց Համար միմեանց դլուխ կուրել: «կեցցե՛ն երիւասարդ թուրքերը» - Համերաչխ դոչում են այժմ

Տե՛ս «Պաւմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան. 1887-1962», Հաւ. Ա, Պէյրութ, 1962, էջ 316: ԳԱԹ, Գրիդոր ԶոՀրաåի ֆոնդ, վավ. ‹ 2175, թ. 1: Նույն ւեղում:

թէ՛ Հնչակեան եւ թէ՛ դաչնակցական åարղ ղինուորները ու միմեանց Հեւ դրկախառնւում: իսկ այնւեղ, Թուրքիայում, դրկախառնւում են ոչ միայն «Հնչակեաններն» ու «դաչնակցականները», այլեւ Հայն ու թուրքը, մաՀմեդականն ու քրիսւոնեան, որոնք աւանդաբար թչնամիներ էին Համարւում»1: Սակայն Խանաղաւը չւաåում էր. Հնչակի ն Դաչնակցության միջն «սկսված» «Հաչւության» դործընթացները, Հաղիվ երնակված, չոււով խամրելու էին, իսկ Հայ ն թուրք «դրկախառնությունը» արադ անցնելու էր åաւմության դիրկը: Արդեն մեկ-երկու ամիս անց վիճակն սկսեց ÷ոխվել: Զիրականացան այն ակնկալությունները, թե դրսից դալով Պոլիս, Հայկական աղդային Հեղա÷ոխական կուսակցությունները, որոնք արւասաՀմանում միմյանց դեմ անղիջում քանդիչ åայքարներ էին մղում, վերջաåես, Թուրքիայի ÷ո÷ոխակող åայմաններում Համաւեղ ջանքերով, աղդի չաՀերի Համար Համերաչխաբար կդործեն նույն նåաւակների ձդւումով: ԱրւասաՀմանում ունեցած մրցակցությունը կուսակցությունների Հեւ Պոլիս ւեղա÷ոխվեց ն նոր բաժանումներ առաջ բերեց: Լուրջ ու Հեղինակավոր անձինք ÷որձեցին Համաձայնության եղրեր դւնել քաղաքական բոլոր ուժերի միջն, բայց դա Հաջողություն չունեցավ: Որնէ արձադանք չունեցան նան դալիք արՀավիրքներին Համաւեղ դիմակայելու Համար արւասաՀմանի Հայկական մամուլի Համերաչխության կոչերը: Հաւկաåես Դաչնակցությունը լսել անդամ չէր ուղում Համերաչխության մասին: կուսակցության ղեկավարների ւրամադրությունների առավել ցայւուն արւաՀայւիչն էին նրա նչանավոր դեմքերից Ակնունու խոսքերը, որոնք նա արւաբերել էր Ղալաթիայի Հայոց աղդային ժողովում, թե «մենք չենք ուղում չ÷ուել միւս Հայկական քաղաքական ուժերի Հեւ», որովՀեւն «չենք ուղում åղւորուել»2: ի ւարբերություն քաղաքական կաղմակերåությունների, «Մչակ», ‹ 163, 29 Հուլիսի 1908 թ.: Մանուկ Գ. Ճիղմէճեա ն, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց, 1890-1925, էջ 138:

Համաղդային ն ւեղական Հայկական Հասարակական կաղմակերåությունները երկար թմրանքից ու անդործությունից Հեւո ասւիճանաբար ուքի էին կանդնում, ÷որձում դործել Համերաչխաբար: Եվ դրա արդյունքները նկաւելի էին: Օրինակ՝ կ. Պոլսի Հայ իմացական դասն ամեն ջանք դործ դրեց վերսկսելու նախկին Միացյալ ընկերության դործունեությունը: Այդ ընկերությունն սւեղծվել էր երեք ընկերությունների (Արարաւյան, Դåրոցասիրաց, կիլիկյան) միավորումից, այն ժամանակ, երբ Թուրքիայում դեռ չէին սկսվել Հայերի դեմ սանձաղերծված Հալածանքները: Նա իր առջն նåաւակ էր դրել ուսում ու կրթություն ւարածել Հայասւանի խորքերում ն Հաջողությամբ էր կաւարում իր խնդիրը: Ընկերության բարդավաճմանը նåասւում էին Պոլսի Հայ ամիրաները, ինչåես նան Հայ մեծաւունները կովկասից: Նրա դործունեությունը մչւաåես դւնվել է կովկասաՀայ մամուլի ուչադրության կենւրոնում: Մասնավորաåես Գրիդոր Արծրունին «Մչակի» էջերում բաղմիցս Հանդես էր դալիս Հոդվածներով, Ռուսասւանի Հայ Հասարակությանը Հորդորում մեծաքանակ դրամական նվիրաւվություններ կաւարել Միացյալ ընկերությանը, ինչը ն արվում էր: Բայց Աբդուլ Համիդի բռնակալ վարչակարդի օրոք ընկերության դործունեությունը դադարեցվել էր, որի åաւճառով ԹուրքաՀայասւանը երկար ւարիների ընթացքում ղրկված էր նրա բարիքներից: Եվ աՀա՛ այժմ Միացյալ ընկերությունը վերակենդանանում էր, ն կառավարության թույլւվությամբ åաւրասւվում էր չոււով կրկին դործունեություն ծավալել Հայասւանում: Նåաւակը նույնն էր՝ ԹուրքաՀայասւանի դավառներում բացել դյուղական ժողովրդական դåրոցներ, Հասւաւել ուսուցչանոցներ, դåրոցներին կից սւեղծել դյուղաւնւեսական ն արՀեսւադործական բաժանմունքներ, մի խոսքով՝ Հոդ ւանել Հայ մաւաղ սերնդի կրթության մասին՝ դåրոցական մեծ ցանցով åաւելով երկիրը: Առաջին միջոցառումներից էին նան քաղաքական åաւ622

ճառներով դաւվածների՝ բանւերից ու աքսորավայրերից աղաւման ն ղինված ուժերում բարենորոդումներ անցկացնելու մասին կառավարության ընդունած որոչումներն ու դրանց դործադրումը: Բանի որ այդ Հարցերը Հայության Հեւ առնչվում են անմիջականորեն, ուսւի դրանց անդրադառնում ենք առանձին: Բաղբանւարկյալների ներումը.- Երիւթուրքական Հեղաչրջման Հաջորդ օրն իսկ՝ 1908 թ. Հուլիսի 12 (25)-ին, սուլթան Աբդուլ Համիդն սւիåված եղավ Հրաւարակել իրադե քաղաքական բանւարկյալներին ընդՀանուր ներում չնորՀելու, դրաքննության ն դաղւնի ոսւիկանության վերացման մասին1: Պեւք է բացվեին բանւերի դռները ն աղաւ արձակվեին բոլոր քաղաքական բանւարկյալները՝ առանց աղդային ն կրոնական խւրության, բոլոր նրանք, ովքեր åայքարել էին սուլթանական կարդերի դեմ ն արդելա÷ակվել ղնդաններում: Հուլիսի 12-ի կեսօրից Հեւո կ. Պոլսում կայացավ մի բաղմամարդ ՀանրաՀավաք, որին մասնակցում էին նան մի քանի Հաղար թուրքեր: ՀանրաՀավաքից Հեւո նրա մասնակիցները երաժչւությամբ ն դրոչներով դիմեցին Բարձր Դուռը ն մեծ վեղիրին ու մյուս նախարարներին Հանձնեցին սուլթանի անունով դրած երախւադիւական ուղերձ: իրադեի Հրաւարակման օրն սåասվում էր, որ Հենց Հուլիսի 12-ի երեկոյան բոլոր քաղաքական բանւարկյալներին կւրվի ընդՀանուր ներում: Բայց այդåես չեղավ: Միայն Հուլիսի 15-ին կ. Պոլսի բանւերից աղաւ արձակվեցին 166 քաղբանւարկյալներ, որոնց թվում կային մի քանի Հայեր: Հուլիսի 20-ին մայրաքաղաքի բանւերից արդեն աղաւված էր 500-ի չա÷ քաղբանւարկյալ ն չուրջ 1000 քրեական Հանցադործ՞: Բաղբանւարկյալներին աղաւելու ն նրանց իրենց ընւանիքներ վերադարձնելու Համար կ. Պոլսում անցկացվեց Հանդանակություն, որին մասնակցեցին ւարբեր ՀարանվանությունՏե՛ս «Արեւելք», ‹ 6847, 12 Հուլիսի 1908 թ.: Շաւ չանցած՝ բանւերից աղաւված քրեական Հանցադործներից չաւերն, իթթիՀադի ղեկավարության åնդմամբ, նորից Հայւնվեցին բանւի ճաղերի Հեւնում: ՞

ների անՀաւներ: Օրինակ՝ Հայ ն թուրք քաղաքական բանւարկյալների օդւին դումարներ ն նվերներ Հավաքելու Համար Ռիֆաթ ÷աչայի ւիկնոջ դլխավորությամբ Գաւըքեոյի արիսւոկրաւ թուրք ւիկնայք սւեղծել էին մի Հանձնախումբ: Այս մարդասեր թրքուՀիները նույնիսկ ներկայացել էին սուլթան Աբդուլ Համիդին ն օդնություն խնդրել: Վերջինս նրանց ւրամադրել էր 500 ոսկի1: Նույն նåաւակով, իղմիրում Արւաչես էֆենդի Գարաֆելեկյանի նախաձեռնությամբ Հավաքվել էր 3.248 դաՀեկան: Բանւերից քաղբանւարկյալներին աղաւելու ն աղաւության մեջ առաջին օրերին նրանց նվաղադույն åաՀանջմունքները Հոդալու Համար Հավաքված դումարները դրվում էին կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանի ւրամադրության ւակ, ուր օդոսւոսի սկղբներին արդեն Հավաքվել էր 32.5 Հաղար դաՀեկան2: կայսրության բոլոր մասերում քաղաքական բանւարկյալների աղաւումը Համեմաւաբար Հարթ ընթացավ: Բացառություն էր, թերնս, Վասåուրականը: Այսւեղ կուսակալի կարդադրությամբ անմիջաåես աղաւ էին արձակվել ÷ոքրաթիվ բոլոր մուսուլման քաղաքական բանւարկյալները, ավելին՝ քաղաքականի անվան ւակ բանւարդելությունից կաչառքներով աղաւվել էին մեծ թվով քուրդ ն թուրք վւանդավոր քրեական Հանցադործներ: «կեցցե՛ աղաւությունը»,- դոչում էին մարդասåանները, դողերն ու կաչառակերները՝ լքելով բանւերը3: Օրերն անցնում էին, բայց կուսակալն ուչացնում էր բանւերից Հայ քաղաքականների աղաւումը4: Ավելին, առաջին օրերին նույնիսկ անմեղ կամ կասկածելի Հայերի նոր բանւարկումներ կաւարեց: Միայն այն բանից Հեւո, երբ քաղաքական որնէ բանւարկյալի բանւում չåաՀելու կւրուկ Հրաման եկավ Պոլսից, կուսակալը Հրաման ւվեց բանւերում առժամանակ åաՀած՝ Հայ քաղաքական բանւարկյալներին նույնåես աղաւել5:

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

«Աւեւաբեր», ‹ 34, 22 օդոսւոսի 1908, էջ 613: նույն ւեղում: "Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)””, с. 199. «Արեւելք», ‹ 6855, 23 Հուլիսի 1908 թ.: «Մչակ», ‹ 177, 15 օդոսւոսի 1908 թ.:

«Արձակուած են բոլոր քաղբանւարկեալները, որոնց թւում նաեւ վերջերս ձերբակալուածները»,- Թիֆլիսի «Զանդակ» թերթին Հաղորդում էր Վանի նրա թղթակիցը: Արդեն Հուլիսի վերջին Արամը Վանից Լեռնաåարում դւնվող կոմսին նամակով Հայւնում էր. «Բոլոր քաղաքական բանւարկեալները աղաւուած են մեծ չուքով, երաժչւութեամբ եւ ղինուորական åաւիւներով առաջնորդուած են կուսակալի սերայը»1: Ժողովուրդը՝ Հայ թե թուրք, ցնծությամբ ընդունեց աղաւության մեջ Հայւնված Հեղա÷ոխականներին: Օրինակ՝ Արամը, որի åաւիժը, ամենայն Հավանականությամբ, մաՀն էր լինելու, իր ընկերների Հեւ Վանում Հերոս Հռչակվեց անմիջաåես: Ոդնորվելով Հայ քաղաքական բանւարկյալների աղաւման ÷ասւով, ՀեւղՀեւե իրենց ւներն էին վերադառնում ւարիներ ի վեր լեռներում ն անւառներում դւնվող ÷ախսւականները: Վերադառնալով, նրանք առաջին Հերթին ներկայանում էին իչխանություններին: Բաղեչի կուսակալը Բարձր Դուռ ուղարկած ւեղեկադրերից մեկում Հին ռեժիմի Հնացած ձնակերåումով դրել էր, թե ամեն օր լեռներից իջնում են էչքիաներ (ավաղակներ) ն Հանձնվում ոսւիկանությանը: Այդ առիթով Բոսւոնի «Աղդը» դրում էր, որ ÷ախսւականները որնէ առնչություն չունեն ավաղակության Հեւ, որ նրանք ÷ախել են բռնության, ճնչումների, բանւարկության արՀավիրքների ձեռքից ն Հիմա վերադառնում են վիճակը Հանդարւած ւեսնելով: «Եթէ աւաղակներ էին անոնք, ինչո՞ւ կը դառնան Հիմա»2,- Հարց էր ւալիս թերթը: 1908 թ. Հուլիսի 12 (25)-ի իրադեով ներում էին սւանում նան աքսորյալները: Արդեն Հաջորդ օրը, Հուլիսի 13-ին, Թիֆլիսի թուրքաց Հյուåաւոսությունը Պեւերբուրդի թուրք դեսåանից Հեռադրով սւացավ մի ՀրաՀանդ, որով Հայւնվում էր, թե բոլոր քաղաքա1

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 49: «Աղդ», ‹ 74, 26 սեåւեմբերի 1908 թ.:

կան Հանցավորներին ներում է չնորՀված, ն եթե նրանցից վերադառնալ ցանկացողներ կլինեն՝ անցադիր ւալ: Թուրքիայի ւարադիրները ՀեւղՀեւե Պոլիս էին ժամանում Հաղթական ÷առքով: Մայրաքաղաքը մեծ խանդավառությամբ էր դիմավորում Աբդուլ Համիդի Հալածած թուրք դործիչների վերադարձը: Հուլիսի 31-ին կ. Պոլիս Հասավ Ֆուադ ÷աչան, օդոսւոսի 2-ին՝ Ռեջե÷ ÷աչան, որոչ ուչացումով ժամանեցին ԱՀմեդ Ռիղա բեյը, աåա նան՝ ՄիդՀաւ ÷աչայի որդի Ալի Հեյդար ՄիդՀաւը ն ուրիչներ: Հեղա÷ոխության Հաղթանակից Հեւո Աբդուլ Համիդի քրոջ որդի իչխան ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդինը ն նրա կաղմակերåությունը՝ «Աåակենւրոնացման, անձնական նախաձեռնության ն սաՀմանադրության լիդան»՞, որը երիւթուրքական չարժման ձախակողմյան թնն էր, չէին չւաåում Հայրենիք վերադառնալ: իչխանը դժդոՀ էր, որ թեն օսմանյան ընդդիմադիր կուսակցությունների 1907 թ. դեկւեմբերյան Համաժողովում որոչում էր ընդունվել դաՀընկեց անել սուլթանին, բայց Հեղա÷ոխությունից Հեւո դա ւեղի չէր ունեցել: Նա ասում էր, որ սուլթանի նåաւակն է միայն ժամանակավորաåես դոՀացում ւալ Հասարակական կարծիքին, աåա Հարմար åաՀը ներկայանալիս՝ կրկին մւնել բռնաåեւի իր դերի մեջ: ՍաբաՀէդդինը ուչադրություն էր Հրավիրում այն բանի վրա, որ Աբդուլ Համիդի կողմնակիցները թաքուն չարունակում են դործել սաՀմանադրության դեմ, ալբանական թիկնաղորը նախկինի åես չրջաåաւած է Ելդըղ քեոչկը ն Հավաւարմորեն åաչւåանում է սուլթանին: ՍաբաՀէդդինը ղդուչացնում էր, որ 20 Հաղար Հոդուց բաղկացած այդ թիկնաղորը ամենամեծ վւանդն է սաՀմանադրության, ժողովրդի ն ղորքի Համար: Նա չէր բացառում, որ առաջիկայում կարող է կռիվ բորբոքվել իթթիՀադի կողմնակիցների ն սուլթանի Հավաւարիմ ուժերի միջն, որի Հեւնանքով կարող է կրկնվել 1877 թվականը, այսինքն՝ սաՀմանադրության վերացումը՝ չաւ ավելի երկար ժամանակով: ՍաբաՀէդդինի դլխավորած «Լիդայի» մասին ւե՛ս "Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)””, с. 202 ՞

ԱՀա՛ նման ւադնաåներով էր Փարիղից մեկնել վաղուց (սկսած 1899 թ.) այնւեղ Հիմնավորված ՍաբաՀէդդին իչխանը, որը ւարիներ չարունակ դեդերել էր արւասաՀմանյան Հորիղոնների ւակ՝ եռանդուն քարողչություն մղելով սուլթանական ռեժիմի դեմ: իչխանն իր Հեւ «Պրինցեսա Մարիա» նավով Փարիղից բերում էր Հոր՝ դամադ ՄաՀմուդ ÷աչայի աճյունը: Հանդուցյալը նախաåես որդուն կւակել էր՝ իր չիրիմը Պոլիս չ÷ոխադրել այնքան ժամանակ, քանի դեռ Հայրենիքը Հեծում է բռնության ւակ: Մայրաքաղաքից բաղմաթիվ åաւդամավորներ դնացին Դարդանել՝ ՍաբաՀէդդինին ընդառաջ: Դրանց թվում էին նան մի չարք Հայկական åաւվիրակություններ: ՀՅԴ կ. Պոլսի կաղմակերåության åաւվիրակության մեջ էին դաչնակցականամեւ նչանավոր մւավորականներ Գրիդոր ԶոՀրաåը ն բժիչկ ՎաՀրամ Թորդոմյանը: Հայկական åաւվիրակությունները իչխանին ընդառաջ էին դնում ինչåես օւարներից վարձակալած, այնåես էլ Հայերին åաւկանող չոդենավերով, որոնց թվում էին «Օսմանյան սաՀմանադրական ակումբի», վանեցիների, սամաթիացիների, մաքրիդյուղցիների չոդենավերը՝ չքեղաղարդված դրոչներով ու åասւառներով1: Եվ աՀա՝ 30 ւարին դեռ չլրացած, բայց քաղաքական խոչոր դործչի Համբավ ունեցող ՍաբաՀէդդինը օդոսւոսի 21-ին ժամանեց կ. Պոլսի նավաՀանդիսւ: Նրան դիմավորելու Համար «Պրինցեսա Մարիա» նավ էին բարձրացել կայսերաղուն իչխաններ, Ֆուադ ÷աչան ն ղինվորական ու քաղաքացիական բարձրասւիճան åաչւոնաւարներ: Մայրաքաղաքի բնակչությունն իչխանին ընդունեց արւակարդ չուքով ն Հաղվադեå խանդավառությամբ: Մեծ էր ՍաբաՀէդդինի նկաւմամբ Համակրանքը թե՛ թուրքական չրջանակներում ն թե՛, մանավանդ, կայսրության ÷ոքր աղդությունների մեջ, որոնց ինքնուրույն ղարդացման Համող1

Տե՛ս «Աղդ», ‹ 74, 26 սեåւեմբերի 1908 թ.:

ված կողմնակից ն åաչւåան էր իչխանը: Նրա ւեսակեւով՝ Թուրքիան կարող էր բարդավաճել ն իբրն ամբողջական åեւություն ղորանալ միայն այն դեåքում, եթե խարսխված լինի աåակենւրոն սկղբունքների վրա: ՆավաՀանդիսւ ժամանելուն åես ՍաբաՀէդդինին ներկայացան åոլսաՀայ նչանավոր դործիչներ՝ «Օսմանյան սաՀմանադրական ակումբի» ներկայացուցիչներ Հակոբ Եսայանը, Բերովբե Տամաւյանը, Հնչակյան կուսակցության åաւվիրակներ Հարություն Զանդյուլյանը, Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյանը, Մեծն Մուրադը, վանեցի Հայերին ներկայացնող խումբը՝ Սւե÷ան էֆենդի կուրւիկյանի դլխավորությամբ: Հակոբ Եսայանը ՍաբաՀէդդինի Հաղթական դարձի Համար Հայության անունից նրան բարի դալուսւ մաղթեց: Աåա ներկայացան Հնչակյանները, որոնց իչխանն ընդունեց չաւ սիրալիր ն, åաւասխանելով նրանց բարիդալսւյան խոսքերին, դիմեց Զանդյուլյանին՝ ասելով. «Թոյլ ւուէ՛ք սեղմել Ձեր սիրելի ձեռքը»1: Այս Հանդիåումների ն ձեռքսեղմումների ժամանակ ՍաբաՀէդդինը չնորՀակալություն Հայւնելով իրեն ցույց ւրված åաւվի Համար, երբեմն չէր մոռանում չեչւել, որ ինքը իր Հոր աճյունի առաջ երդվել է մինչն վերջ Հավաւարիմ մնալ աղաւ Հայրենիք կերւելու նրա դավանած դաղա÷արներին2: ՆավաՀանդսւում ւեղի ունեցած Հանդիåմանը ներկա չէին ո՛չ իթթիՀադականներ ն ո՛չ էլ դաչնակցականներ. նրանց քաղաքական Հայացքները չէին Համընկնում ՍաբաՀէդդինի Հայացքներին: Հայ աքսորյալ նչանավոր դործիչները նս Հնարավորություն սւացան երկիր վերադառնալու: Նրանցից էին Մաւթեոս արքեåիսկոåոս իղմիրլյանը, Գրիդոր ԶոՀրաåը (որ ամիսներ ի վեր բնակվում էր Փարիղում), Մինաս Զերաղը, ՀովՀաննես ՇաՀնաղարը, Արչակ Զոåանյանը, Լնոն Բաչալյանը, Երվանդ Օւյանը, Ռուբեն Զարդարյանը, Մելքոն Գյուրջյանը, Լնոն Սեղբոսյանը (Շանթ),

«Մչակ», ‹ 191, 31 օդոսւոսի 1908 թ.: Տե՛ս «Զանդակ», ‹ 49, 3 սեåւեմբերի 1908 թ.:

Դավիթ Խաչկոնցը, Գնորդ Սիմքեչյանը ն չաւ ուրիչներ1: Հաւկաåես սրւառուչ էին Հայոց նախկին åաւրիարք Մաւթեոս արք. իղմիրլյանի վերադարձի ւեսարանները: ինչåես իչխան ՍաբաՀէդդինին, այնåես էլ իղմիրլյանին կ. Պոլիսն ընդունեց բացառիկ ջերմությամբ՝ ինչåես ընդունում են մեծ åաւերաղմից Հաղթական վերադարձողին2: Խելադար բռնաåեւությունը իղմիրլյանին Երուսաղեմ էր աքսորել իբրն ըմբոսւ Հեղա÷ոխականի, թեն սա Հեղա÷ոխական չէր այդ բառի իսկական իմասւով ն չէր կարող այդåիսին լինել իբրն Հոդնորական: Նա ընդամենը մի åարղ բողոքող էր եղել՝ Հակառակ իր դասի մարդկանց մեծ մասի սովորական թուլամորթության կամ սւորաքարչության, եղել էր ւեր մի այնåիսի կամքի ու մի նկարադրի, որն Աբդուլ Համիդի բռնակալության Համար աններելի Հանցանք էր նկաւվում: Այդքանը բավական էր, որ անսաՀման Հåաւակություն åաՀանջող բռնաåեւը նրան նայեր իբրն վւանդավոր Հեղա÷ոխականի ն աքսորեր մայրաքաղաքից: Երկար ւարիներ (չուրջ 12 ւարի) իղմիրլյանը ւարադրված էր Երուսաղեմ ն այնւեղ իր օրերն անցկացնում էր վանքում3: Եվ աՀա, նախկին åաւրիարքն այժմ աղաւ էր: Օդոսւոսի 4-ին Հանրային ցույցերով ուղնորվելով Երուսաղեմից, իղմիրլյանը դուրս եկավ Միջերկրական ն «Նիժեր» չոդենավով մեկնեց կ. Պոլիս: Նրան ուղեկցում էին Մուչից Երուսաղեմ աքսորված Ներսես վարդաåեւ Խարախանյանը ն նախկին åաւրիարքին Երուսաղեմի միաբանության կողմից մինչն Պոլիս ճամ÷որդակից նչանակված Մեսրոå վարդաåեւ Նչանյանը: Օդոսւոսի 11-ին իղմիրլյանը Հասավ իղմիր, օդոսւոսի 13-ի առավույան՝ Զանաքկալե: Տասնյակ նավերով՝ ղանաղան աղդերի ներկայացուցիչներից կաղմված åաւդամավորություններ, այդ թվում թուրք կանանց մի մեծ åաւվիրակություն, ընդառաջ էին դնացել այն նավին, որով իղմիրլյանն էր դալիս: Հայ ՀասարակուՏե՛ս «Արեւելք», ‹ 6847, 12 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս Լեո, Անցյալից, էջ 219: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6872 ն ‹ 6873, 12 ն 13 օդոսւոսի 1908 թ.:

թյան կողմից ՀՅ դաչնակցությանը ւրամադրված նավի վրա, դաչնակցականների Հեւ նան թուրքական կոմիւեների ներկայացուցիչներ էին: Վերջիններիս սւացած Հանձնարարականն էր՝ նախկին åաւրիարքին åաչւոնաåես չնորՀավորել՝ աքսորից վերադառնալու առթիվ1: Օդոսւոսի 13-ի երեկոյան չոդենավը մուեցավ մայրաքաղաքի նավաՀանդսւին: Հարյուր Հաղարանոց բաղմություն էր Հավաքվել նավամաւույցի քարա÷ներին2: ՆավաՀանդսւից մինչն åաւրիարքարան ձդվող ճանաåարՀի երկու կողմերում Հաղարավոր Հայեր, թուրքեր, այլաղդիներ, երիւթուրք դործիչներ, ղինվորներ, նավասւիներ ողջունում էին իղմիրլյանին, նրան ընդունում որåես Հանիրավի բռնադաւված Հերոսի: Գում-Գա÷ուի ս. Ասւվածածին մայր եկեղեցում ընդունելությունը ÷առաՀեղ էր: Ծածանվում էին Հեղա÷ոխական դրոչներ: իղմիրլյանը ճառ արւասանեց, չնորՀակալություն Հայւնեց Հայ Հեղա÷ոխականներին ն թուրք բանակին՝ նրանց ջանքերով ձեռք բերած Հաղթանակի Համար3: ՊոլսաՀայության բերանով ու դործողություններով, ÷ասւորեն, թուրքաՀայ ժողովուրդն էր իր ղավակին արքայական åաւիվներ ւալիս՝ իբրն վրեժ անարդ բռնակալից: Այդ օրը ն Հեւադա օրերին ինչåես Հայկական, այնåես էլ թուրքական մամուլի բաղմաթիվ օրդաններ ներբողներ ւåադրեցին իղմիրլյանի անձին ն դործին4: Հեւադա օրերին ու չաբաթներին իղմիրլյանը չարունակում էր մնալ մայրաքաղաքի Հասարակայնության ուչադրության կենւրոնում: «իղմիրլեան իր իսկիււարի բնակութեան մէջ կը մնար, åաչւելութեան Հասած յարդանքներ կը վայելէր, ամէն կողմերէ այցելութիւններ եւ խնդակցութիւններ կը սւանար...»5,- վկայում է Մաղաքիա արքեåիսկոåոս Օրմանյանը: Տե՛ս «Զանդակ», ‹ 35, 16 օդոսւոսի 1908 թ.: Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 35, 29 օդոսւոսի 1908 թ.: Տե՛ս «Զանդակ», ‹ 35, 16 օդոսւոսի 1908 թ.: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6874, 14 օդոսւոսի 1908 թ.: Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., Մայր աթոռ ս. էջմիածին, 2001, էջ 5826:

Հայ դաղթականների մի մասի վերադարձը.- ԱբդուլՀամիդյան բռնաåեւության Հալածանքներից ÷րկվելու Համար չաւ Հայորդիներ թողել էին իրենց երկիրը, ւունն ու ւեղը, իրենց սիրելիներին ն դիմել կորսւաբեր դաղթի՝ ցրվելով աչխարՀի ւարբեր մասերում: Ընդամենը 25-30 ւարում դաւարկվել ու ամայացել էին բաղում Հայաբնակ դավառներ, մարել էին անթիվ-անՀամար օջախներ: Հայրենիքից երամներով դուրս խուժած Հայորդիներն օւարության ու åանդխւության մեջ սւիåված էին ւվայւել, Հալումաչ լինել Հայրենյաց սիրով ու կարուով: Թե այդ ւարադրությունը որքա՛ն թանկ նսւեց Հայությանը, թե Հայրենիքից Հեռացածներից քանի՛ քանիսն անՀեւ կորան դաղթի ճանաåարՀներին, նրանցից քանի՛սը ւանջաՀար եղան ու մեռան բանւերում՝ որնէ մեկը չդիւեր: Միայն 1895-1896 թթ. կուորածներից Հեւո Թուրքիայից արւասաՀման Հեռացած Հայերի թիվն անցնում էր 100.000-ից1: Նրանց մեծ մասը՝ 60 Հաղարից ավելի, անցել էր ռուսական սաՀմանը ն Հանդրվանել Բաթումում, կարսում, Երնանում, իդդիրում, Բաքվում, Թիֆլիսում, Հյուսիսային կովկասում, Ղրիմում, Հաւկաåես՝ Սն ծովի ա÷երին: Այսւեղ Սուխումի-Նովոռոսիյսկ Հաւվածում Հանդրվանել էին Հիմնականում Համչենցի Հայեր: Պարսկասւանում աåասւան դւած թուրքաՀայ դաղթականները Հիմնականում կենւրոնացել էին ԹեՀրանում, իսֆաՀանում, Թավրիղում, Սալմասւում: Շաւերը Հեռացել էին Եդիåւոս ն Լիբանան: Հաղարավոր Հայեր Հանդրվանել էին Բուլղարիայում: Եվրոåական մյուս երկրներում Հասւաւված Հայերի թիվն աննչան էր, բայց դրա ÷ոխարեն, Ամերիկա մեկնածները ւասնյակ Հաղարներով էին Հաչվվում: Ամերիկա դաղթածների մեջ Հաւկաåես մեծ թիվ էին կաղմում երիւասարդները: Վերադարձ դեåի Հայրենիք – դա այն արդելված åւուղն էր եղել, որ ւարիներ չարունակ իղձերի, ւենչերի, բայց ն մւաւանջության առարկա էր åանդուխւ թուրքաՀայերի Համար

«Մչակ», ‹ 156, 19 Հուլիսի 1908 թ.:

թե՛ Անդրկովկասում ն թե՛ արւասաՀմանյան ուրիչ երկրներում: Օսմանյան սաՀմանադրության վերաՀասւաւումը կարծես Հնարավորություն էր սւեղծում, որåեսղի դաղթականները վերադառնան իրենց Հայրենի օջախները: Հայրենյաց երկիրն է ամենից ղորավոր Հենարանը ն Հասւաւուն կռվանն ամեն ցեղի ու աղդի: Դրանից ելնելով է, որ վերակաղմյալ Հնչակյանների օրդանը դրում էր. «Բանի որ բարձած են այժմ արդելք եւ դժուարութիւնք, մեր առաջին Հոդացողութիւնը åիւի ըլլայ այս չարեաց առաջն առնել եւ լնուլ երկիրը Հայերու Հոծ բաղմութեամբ որով թէ՛ մէկ կողմէն մարած Հայրենի օճախները կը չէննան, թէ՛ երկիրը առ Հասարակ կը բարդաւաճի՝ կը Հարսւանայ եւ թէ՛ ժողովուրդը կ'աճի եւ կը ղարդանայ»1: «Հովիւ» թերթը չեչւում էր. åեւք է օդւվել այդ եղակի առիթից ն բոլոր միջոցների դործադրմամբ Հասնել այն բանին, որåեսղի ջարդերի սարսա÷ից ու սովից ÷րկվելու կամ ւանը մնացած ընւանիքի անդամներին աåրուսւի միջոց Հայթայթելու նåաւակով ԹուրքաՀայասւանից ն կայսրության ւարբեր ւեղերից ուրիչ երկրներ վասւակի մեկնած Հայերը վերադառնան իրենց դյուղերը, «բաղմացնեն Հայութիւնը մայր երկրում»2: Նույն թերթը իր մի ուրիչ Համարում, «Վերադառնանք» վերւառությամբ Հոդվածում դրում էր. «Այժմ Հանդամանքները ÷ոխուել են, Հասել է ժամը եւ մենք առանց ժամանակ կորցնելու՝ åէւք է չւաåենք չարան-չարան վերադառնալ մեր թչուառ, քարուքանդ եղած, սրի ու կրակի ճարակ դարձած աւերակ երկիրը: Թո՛ղ մեղ չվՀաւեցնէ Հայրենիքի այդ աւերակ դրութիւնն ու վիճակը, դնանք սիրով, նա քաղցր է, նա սրբաղան երկիր է մեղ Համար, այնւեղ են մեր սիրելիները: Այնւեղ են աåրել մեր նախնիքը - åաåերը, այնւեղ են մեր սրբութիւնները, վանքերն

«Աղդ», ‹ 74, 26 սեåւեմբերի 1908 թ.: «Հովիւ», ‹ 39, 19 Հոկւեմբերի 1908 թ.:

ու եկեղեցիները, որոնց մէջ նրանք ուրախացել ու լացել են, այնւեղ են մեր Հարաղաւների չիրիմները: Հայրենիքի օդը, ջուրն ու Հողը քաղցր է, նուիրական է մեղ Համար, նա մեր նախնեաց քաջարի որդոց արիւնով է ներկուած: Թո՛ղ մեղ չվՀաւեցնէ երբէք, երբ ւեսնենք մեր Հայրենի երկրում ամէն ինչ ւակն ու վրայ եղած, ամբողջ Հարուսւ քաղաքներ ու չէն դիւղեր քարուքանդ եղած, այրուած, մոխիր դարձած, մուխը մարած, Հեւքը Հաղիւ երեւալիս: իրաւ է, մենք չենք կարող սառն վերաբերուել եւ անւարբեր մնալ: Մեր սրւերից ակամայ դուրս կը թռչեն ա՛խ ու Հառաչա՛նք, մեր աչքերին կ'երեւան արւասուքներ, երբ մեր Հայրենի ւունն ու օջախը քանդած, կալն ու մարադը աւերած կը ւեսնենք, երբ մեր եկեղեցիներն ու վանքերը կողոåւած, անչքացած ու անåաւուած ւեսնենք ... բայց դարձեալ åէւք է արիանանք, սիրւ առնենք, թեւ ւանք միմեանց եւ դարնան վերադարձած թռչունների նման մեր քանդած բները, ւունն ու օջախը վերաչինենք, նորոդենք: Դէ՛Հ, դաղթակա՛ն եղբայրներ, դէåի Հայրենի՛ք. թո՛ղ նորից ծխայ Հայրենի օջախը»1: Համողված, որ Թուրքիայից Ամերիկա դաղթած Հայերը չաւ չոււով վերադառնալու են իրենց Հայրենի օջախները, դաչնակցության օրդան «Զանդակը» (Թիֆլիս) դրում էր. «Եթէ ասկէ առաջ Հայ դաղթականներու կարաւանը դէåի Ամերիկա կու դար չարան-չարան, Հիմա ալ դէåի Հայրենիք åիւի ուղղուի: Երկրի եւ Հայրենիքի կարօւութեան ծարաւի երիւասարդները վաղը կամ միւս օր ճանաåարՀ կ'իյնան: Մէկ քանի Հայեր արդէն ճամբայ ելած են. չաւ-չաւեր կան, որոնք կը åաւրասււին ի մօւոյ մեկնիլ. աւելի խոչոր մասը դարնան Համար կը åաւրասււի. կայ մաս մը ալ, որ կը սåասէ ւակաւին աւելի սւոյդ եւ մանրամասն ւեղեկութիւններ առնելու»2: 1908 թ. օդոսւոսի սկղբին Նյու Յորքի թուրքական Հյուåա«Հովիւ», ‹ 28, 3 օդոսւոսի 1908 թ.: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852, թղթ. 41, վավ. 9 («Զանդակի» կւրոն՝ առանց ամսաթվի):

ւոս Մյունաջջի բեյը Հայւարարել էր, որ ինքն սւացել է մի åաչւոնական Հեռադիր, որում ասված է. «ՍաՀմանադրութիւնը ւրուելէն եւք սուլթանը, կառավարութեան խնդրանքին վրայ, ընդՀանուր ներում չնորՀած է Թուրքիայի բոլոր ÷ախսւական քաղաքացիներուն, առանց ցեղի կամ աղդային խւրութեան, որոնք կրնան վերադառնալ Թուրքիա»: Ելնելով դրանից, նույն Հյուåաւոսը մասնավոր նամակներով դիմել էր Նյու Յորքի Հայկական Հեղա÷ոխական կաղմակերåություններին ն Հորդորել Թուրքիայի դեմ ճակաւ Հարդարելու ÷ոխարեն նåասւել նրա առաջադիմությանը: Մյունաջջի բեյն իր նամակներն եղրա÷ակել էր Հեւնյալ կոչով. «Մոռնա՛նք անցեալի արիւնաՀեղութիւնները եւ սիրով ու եղբայրաբար Թուրքիայի լաւ աåադայի մասին մւածենք»1: Օւարները նույնåես խորաåես Համողված էին, որ սաՀմանադրական կարդերի åայմաններում բոլոր Հայերի Համաւեղ ջանքերով ԹուրքաՀայասւանը չաւ չոււով ուքի է կանդնելու: «Բաղմաչարչար Հայերն իրենց աåրած բոլոր սարսա÷ները մոռացության ւալով, լծվեցին Փոքր Ասիայում սաՀմանադրական կարդերի վերականդնմանը»2,- 1908 թ. սեåւեմբերին դրում էր այդ ժամանակ կ. Պոլսում դւնվող ռուս թուրքադեւ Ա. կաուֆմանը: Նրանց մեծադույն մասը չէր կւրել իր կաåերը ծննդավայրից, ն թեն դժվարությամբ ու ղրկանքներով, այնուամենայնիվ, կարողացել էր Հարաբերություններ åաՀել այն օջախի Հեւ, որը նրան կյանք էր ւվել: Սուլթանական իրադեի մասին լուր սւացած Հայ դաղթականներն առաջին åաՀին չէին Հավաւում դրա իսկությանը: Բոլորը միմյանց Հարց էին ւալիս. իսկաåե՞ս կարող ենք առանց արդելքի, աղաւորեն վերադառնալ Հայրենիք, առաջվա åես Հերկել ու ցանել մեր դաչւերը, մչակել ու Հնձել արւերը, աղաւ երթնեկել մի դյուղից մյուսը, մի քաղաքից մյուսը: Երբ սաՀմանադրության վերականդնման ն դրա Հիման վրա

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852, թղթ. 41, վավ. 13: “Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)”, с. 224.

դաղթականների Հայրենիք վերադառնալու թույլւվության մասին Հայւնի եղավ Անդրկովկասում, այսւեղ աåասւանած թուրքաՀայերին թվում էր, թե Հաջորդ օրն իսկ վերացվելու են ւունդարձի ճանաåարՀի բոլոր արդելքները: Բայց այդåես չեղավ. արդեն անցել էր բավական ժամանակ, իսկ սաՀմանը Հաւելու դյուրություններ դեռ չէին սւեղծվել: Դրա åաւճառն այն էր, որ դաղթականների վերադարձի խնդիրը Հենց սկղբից մի չարք անլուծելի թնջուկներ առաջ բերեց: Օրինակ՝ նրանց մեջ կային 10-12 ւարի ն 2-3 ւարի առաջ դաղթածներ: Ոմանք դաղթել էին ընւանիքներով, ուրիչները Հարաղաւներին թողնելով երկրում՝ արւասաՀման էին անցել միայնակ: Մի մասը դնացել էր կուսակցությունների ՀրաՀանդով՝ Հանձնարարականներ կաւարելու: Բայց բացարձակ մեծամասնությունն այլ երկրներ էր Հեռացել աåրուսւի միջոցներ Հայթայթելու նåաւակով: Բանի որ վերջիններս Հիմնականում Թուրքիայի սաՀմանները Հաւել էին առանց åաչւոնական թույլւվության, այդ իսկ åաւճառով ÷ախսւականներ էին Համարվում: Այդ էր åաւճառը, որ իրենց կանանց ու երեխաների Հեւ ներդաղթել ցանկացողներից չաւերը մերժում էին սւանում ն սաՀմանից վերադարձվում իրենց նոր բնակության ւեղերը: Սեåւեմբերի սկղբներին աղդարարված սուլթանական իրադեով ւունդարձի ճանաåարՀները վերջաåես բացվեցին: Հայ դաղթականներին Հայրենիք վերադառնալու իրավունք ւրվեց: Թուրքական կառավարությունը խոսւացել էր վերադարձողներին Հող ւալ, ւուն Հաւկացնել ն աåրելու åիւույքներ Հայթայթել: Միաժամանակ, Հայրենիք վերադառնալու Հեւ կաåված ծախսերը Հոդալու Համար, Բարձր Դուռը կ. Պոլսի Հայոց աղդային åաւրիարքարանին 2000 օսմանյան ոսկի էր Հաւկացրել1: 1908 թ. սեåւեմբերի 8-ին Վրասւանի թեմի առաջնորդ Գարեդին արք. Սաթունյանը Վանի առաջնորդական ւեղաåաՀ

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 4, վավ. 94, թ. 33:

Զավեն ծ. վրդ. Տեր-Եղիայանից սւացավ Հեւնյալ Հեռադիրը. «Թուրքական կառավարութիւնն սկսեց Արճեչի, Ալջավաղի, Աղբակի եւ այլ ւեղերի Հայոց դրաւած կալուածքները վերադարձնել: Փութացէ՛ք ճամ÷այ Հանել դաղթականներին»1: Նույն օրը Վանի առաջնորդական ւեղաåաՀը մի ուրիչ Հեռադիր Հղեց Թիֆլիս՝ թուրքաՀայոց դաղթականական Հանձնաժողովին, ուր ասված էր. «կառավարութիւնը սկսել է բռնաւորների ձեռքից առնել դրաւած Հողերը եւ վերադարձնել իրենց ւէրերին, ուսւի խնդրում են անմիջաåէս ճամբայ Հանել Վանի նաՀանդի բոլոր դաղթականներին, որåէսղի նախքան ձմեռը կարողանան Հասնել իրենց ւները եւ ւեղաւորուել»: Հեռադրում նչված էր նան. բոլոր դաղթականները կարող են վսւաՀ լինել, որ իրենց կւրվի ամեն աåաՀովություն՝ Հայրենի երկրում աղաւ աåրելու ու դործելու Համար, ն որ այդ Հիմնական նåաւակադրումով է åայմանավորված կառավարության Հրամանով Հուսեյն ն էմին ÷աչաների ժամանումը Վան, որåեսղի օդնեն Հեւ առնելու Հայերից բռնադրաված Հողերը: Տեղի կառավարությունը, այնուՀեւն ասված էր Հեռադրում, Հուսեյն ÷աչայի Հրամանաւարությամբ մի դունդ ղորք է ուղարկել Ալջավաղ դրաված դյուղերից քրդերին Հանելու Համար: Այդ ւեղեկությանը Զավեն վարդաåեւը Հավելում էր. «Արդէն Վերին Սի÷ան, կոճերեր, Գիւղել, Բարկաթ, Խոռանց, Առէն, Առնչկուս, Արճրա դիւղերի մէջ ոչ մի քիւրդ չէ մնացել»2: Անդրկովկասի Հայկական մամուլն ամենայն մանրամասնությամբ քննության էր առնում դաղթականներին Հայրենիք ճամ÷ելու Հեւ կաåված խնդիրները, Հայ Հասարակությանը Հիչեցնում, որ Թիֆլիսում վաղուց ի վեր դործող թուրքաՀայ դաղթականների բարեդործական կաղմակերåության ուժերից վեր է ձեռնարկել ու Հաջողությամբ ավարւին Հասցնել սկսվող կարնորադույն աչխաւանքը: Հայրենիք վերադառնալը ոչ քիչ դժվարությունների Հեւ էր կաåված: Գաղթականների մեջ, իՀարկե, կային նյութաåես

«Մչակ», ‹ 199, 11 սեåւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 208, 23 սեåւեմբերի 1908 թ.:

աåաՀով մարդիկ, որոնց Համար դժվար չէր իրենց ճանաåարՀի ծախսը Հոդալ, բայց անՀամեմաւ մեծ էր նրանց թիվը, ովքեր իրենց բաղձանքը åեւք է իրականացնեին ղրկանքներով դրամ ւնւեսելով կամ ուրիչներից նåասւ սւանալով: ԹուրքաՀայերի՝ իրենց Հայրենիք վերադառնալու Հարցի լուծումը ւվյալ åաՀին Համարելով կովկասաՀայերի դլխավոր խնդիրը, մամուլն առաջարկում էր Թիֆլիսում կաղմակերåել Հայրենիք վերադարձողներին աջակցող Հաւուկ մարմին: Այդ մարմնի սւեղծման դործի նախաձեռնությունն իր վրա վերցրեց կովկասի Հայոց բարեդործական ընկերության խորՀուրդը (կՀԲԸԽ): կաղմվեց Հաւուկ Հանձնախումբ, որի մեջ մւան ընկերության խորՀրդի մի չարք անդամներ, ինչåես նան Հրավիրված ձեռնՀաս անձինք: Հանձնախմբի ւրամադրության ւակ անՀրաժեչւ դումար դնելու Համար՝ խորՀուրդը ւարբեր ւեղերում կաղմակերåում էր դրամաՀավաք, ինչåես նան նրան աջակցելու նåաւակով դիմում էր աղդային կաղմակերåություններին: Միայն Թիֆլիսի նåասւամաւույց Հանձնաժողովը, խորՀրդի խնդրանքով, Հաւուկ Հանձնախմբի ւրամադրության ւակ դրեց 5000 ռուբլի: Բարեդործական ընկերության խորՀուրդը, Թիֆլիսից դիմելով դաղթականների դլխավոր կենւրոնավայրերում (կարս, Երնան, իդդիր, Բաթում) դործող իր մասնաճյուղերին, խնդրեց անՀաåաղ դործի անցնել ն միջոցներ ձեռնարկել օրվա լուրջ åաՀանջին ընդառաջ դնալու Համար, օդնության ÷ութալ թուրքաՀայ եղբայրներին այնåիսի եռանդով ու åաւասխանաւվությամբ, ինչåես անում է Հաւուկ Հանձնախումբը: Վերջինս իր դրասենյակում մանրամասն ցուցակադրում էր իրեն դիմող դաղթականներին ն Հոդում նրանց Համար Թիֆլիսի թուրքական Հյուåաւոսությունից ձեռք բերելու անցաթղթեր, ուր վկայված էր ւվյալ անձի թուրքաՀåաւակ լինելը: Հյուåաւոս Ֆնղի բեյն ամեն կերå օդնում էր Հաւուկ Հանձնախմբին՝ նրա ձեռնարկած դործն առաջ մղելու Համար: Հաւուկ Հանձնախումբը ն Թիֆլիսի թուրքական Հյուåաւոսությունը Համաւեղ ճչւում էին դաղթականների մեկնելու ժամկեւները: Նրանց մեծ մասը ձդւում էր որքան կարելի է

չոււ ուք դնել Հայրենի Հողի վրա, բայց քիչ չէր նրանց թիվը, ովքեր երկար ւարիներ դւնվելով Անդրկովկասում, ձեռք էին ղարկել ղանաղան ւնւեսական ձեռնարկումների: Ուսւի այս մարդկանց Համար ժամանակ էր åեւք, մինչն որ կարողանային ՀաչվեՀարդարի ենթարկել իրենց դործերը, որից Հեւո միայն բռնեին ւունդարձի ճանաåարՀը: Պեւք է նկաւել, որ Հայրենիք վերադարձողների Համար խոչընդուներն ու ծախսերն այնքան էլ մեծ չէին: Ռուսական կայսրությունից Թուրքիա մեկնելը (Հաչված կովկասի մայրաքաղաք Թիֆլիսից մինչն ռուս-թուրքական սաՀմանը) մեկ անձի վրա նսւում էր ընդամենը 2 ռուբլի 50 կոåեկ, իսկ մնացած ամբողջ ծախսը լրացնում էր կովկասի Հայոց բարեդործական ընկերության խորՀուրդը: Եթե անձը Հայրենիք էր վերադառնում ամբողջ ընւանիքով, անկախ ընւանիքի անդամների թվից, միննույնն է՝ մուծում էր նույն 2 ռ. 50 կ. դումարը, իսկ ւարբերությունը դարձյալ լրացնում էր ՀկԲԸ խորՀուրդը՞: Հայրենիք դնացողներին Հաւուկ Հանձնախումբն ուղարկում էր դնացքով, խումբ առ խումբ, իր նչանակած մարդկանց ուղեկցությամբ: Սրանք դաղթականներին Հասցնում էին մինչն առաջին դլխավոր կենւրոնաւեղին, որւեղ դործում էր բարեդործական ընկերության մասնաճյուղը: Նչանակված անձինք դաղթականներին առաջնորդում էին մինչն սաՀմանադլուխ, որւեղ նրանց ընդունում էին թուրքական կողմի åաւասխանաւուները ն նրանց ուղարկում ԹուրքաՀայասւանի ղանաղան վայրեր: իրենց բնակավայրեր Հասածները Հանձնվում էին կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանի կողմից ւեղերում նչանակված մարմինների խնամքին: Հաւկաåես մեծ եռանդով աչխաւում էր կՀԲԸԽ կարսի մասնաճյուղը, որը ւեղում սւեղծված Հանձնախմբի Հեւ, միայն 1908 թ. սեåւեմբեր-Հոկւեմբեր ամիսներին Հայրենիք վերադարձրեց 2800 Հոդու: Հյուսիսային կովկասից ն Սն ծովի ա÷երից, ինչåես նան

՞

Այդ կարդը ւնեց մինչն 1911 թ. Հոկւեմբերը:

Եդիåւոսից, Ռումինիայից, Բուլղարիայից, Ամերիկայից թուրքաՀայերը Հայրենիք էին վերադառնում չոդենավերով: Օրինակ՝ սեåւեմբերի 29-ին Ալեքսանդր Մանթաչյանի «Բորժոմ» չոդենավով Բաթումից երկիր ուղնորվեցին 200-ից ավելի թուրքաՀայեր՝ ծեր թե երիւասարդ, այր թե կին: Նույնքան դաղթականներ էլ, որոնք Հավաքվել էին ծովեղերքին՝ Հայրենակիցներին ճանաåարՀելու Համար, վերջին նախաåաւրասւություններն արդեն ւեսել էին ն սåասում էին իրենց Հերթին՝ վաղը կամ մյուս օրն ուրիչ նավով վերադառնալու Հայրենիք1: կ. Պոլիս Հասնելով՝ դաղթականները ժամանակավորաåես իջնանում էին Ղալաթիայի ս. Ամենա÷րկիչ եկեղեցու չրջաբակում, որը Հարմարեցվել էր դաղթականներին ընդունելու Համար: Գաղթականներին կ. Պոլսում ընդունելու ն նրանց կարիքները ժամանակավորաåես Հոդալու դործը Հանձնարարված էր åաւրիարքական ւեղաåաՀ Եղիչե եåս. Դուրյանի Հորեղբորորդուն՝ Ղնոնդ վրդ. Դուրյանին, որն իր ձեռքով բաչխում էր դրամական միջոցները: ԱրւասաՀմանից Պոլիս Հասած Հայերի թիվը երեք չաբաթվա ընթացքում անցել էր 1000-ից, իսկ նրանց բաչխված դումարը 700 ոսկուց ավելի էր2: Պոլսեցի դաղթականները՝ խասդյուղցի, սամաթիացի, սկյոււարցի ն այլք, մեկ-երկու օրվա Համար սւանում էին օրաåաՀիկի ծախսը, մինչն որ կմեկնեին իրենց թաղերը: Բայց Պոլիս ժամանած դաղթականության մեծ մասը անՀաåաղ իր ծննդավայրը ճանաåարՀ ընկնելու ÷ա÷ադ էր Հայւնում: Պաւրիարքարանը, Հարաղաւ օջախներ մեկնել ցանկացող յուրաքանչյուր ընւանիքին դրամական նåասւներ ւալուց ղաւ, նրանց ուղնորությունը դյուրացնելու Համար, նախաåես դիմել էր չոդենավային ընկերություններին՝ խնդրելով դաղթականներին թողնել բարձրանալ նավը՝ ւոմսակի կես դինը վերցնելով, ն մարդիկ ընդառաջել էին: իր Հերթին, Ղալաթիայում դործող խնամակալությունը մի քանի օր Պոլսում սւիåված մնացողներին ւալիս

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 216, 2 Հոկւեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 65, 12 սեåւեմբերի 1908 թ.:

էր Հարկ եղած դյուրություններ, այդ թվում՝ ժամանակավոր կացարաններ: Գաղթականների մեջ կային նան Հիվանդներ, որոնց խնամքը ն բուժման ծախսերը նույնåես իր վրա էր վերցրել åաւրիարքարանը: Հուղիչ էր բոլոր դաղթականների ընդՀանուր մւածումը, երբ մի åաՀ մոռանալով աբդուլՀամիդյան օրերին իրենց կրած ւանջանքները ն կարծելով, թե օսմանյան սաՀմանադրությամբ իրենց Համար արդեն բացվել է երջանկության դուռը, ասում էին. «Թուրքիոյ մէջ մենք մեր ցամաք Հացովը ինքղինքնիս աւելի երջանիկ կը ղդայինք, քան թէ åանդխւութեան մէջ մեր ոււելիք կարկանդակովը: Հոս մեր ւառաåանքը մեծ երջանկութիւն էր, մինչդեռ օւարութեան մէջ երեւակայած երջանկութիւնը ւառաåանք եղաւ»1: Պարսկասւան անցած Հայ ÷ախսւականներին Թուրքիայի իրենց բնակավայրերը վերադարձնելու ուղղությամբ եռանդուն աչխաւանք էին կաւարում åարսկաՀայ կաղմակերåություններն ու անՀաւները: «Յոյս ունենք,- դրում էր åարսկաՀայ դործիչներից մեկը,որ ի ս÷իւռս աչխարՀի ցրուած մեր åաչւելի Հայրենիքի ղաւակները կչւաåեն մի օր առաջ վերադառնալ իրենց աւերակ դարձած, բայց սիրելի, Հայրենիքը եւ այնւեղ իրենց բոլոր նիւթական, մւաւոր ու ֆիղիկական ոյժերը ի դործ կդնեն կարճ ժամանակում վերականդնելու քարուքանդ եղած ու մոռացուած Հայրենիքը, Հայութեան ընկած եւ ունակոխ եղած åաւիւը, որով քաղաքակրթուած աչխարՀին ցոյց ւուած կլինեն, որ իրենք էլ օժւուած են ամէն ւեսակ բարեմասնութիւններով եւ իրաւունք ունեն աåրելու իրենց Հայրենիքում՝ մարդկային բոլոր անբռնաբարելի օրէնքներով»2: Հայրենիք վերադարձողների օդւին Պարսկա-Հնդկասւանի թեմի առաջնորդական ÷ոխանորդ Բադրաւ վրդ. Վարդաղարյանցի նախաձեռնությամբ 1908 թ. օդոսւոսին Նոր Զուղայում բացվեց Հանդանակություն. օդոսւոս-Հոկւեմբեր ամիսներին

«Զանդակ», ‹ 41, 24 օդոսւոսի 1908 թ.: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 85. թղթ. 4,

թ. 3:

Հավաքվեց այնքան դումար, որը բավական էր Հոդալու չուրջ 1500 Հոդու ճանաåարՀի ծախսը: Առաջնորդարանի միջոցով ն ւեղի դաչնակցական ու Հնչակյան կաղմակերåությունների ձեռնարկմամբ, Թավրիղում, ԹեՀրանում, Պարսկասւանի Հայաբնակ մյուս բոլոր վայրերում կաղմակերåվում էին դաչւաՀանդեսներ, անցկացվում էին վիճակախաղեր ն այլ միջոցառումներ: Եդիåւոսում կոււակվել էին մեծ թվով ÷ախսւական Հայեր, որոնց Համարյա բոլորը ւենչում էին վերադառնալ իրենց երկիրը: Հուլիսի վերջերից նրանք միայնակ կամ խումբ-խումբ սկսեցին մեկնել Թուրքիայի իրենց բնակության վայրերը: Թչվառ վիճակում Հայւնված 800-ի չա÷ դաղթականներ օդոսւոսի կեսերին նավով Ալեքսանդրիայից ճանաåարՀ ընկան կ. Պոլիս, որւեղից Հայրենի բնակավայրեր վերադարձողների նավարկության ու սննդի ողջ ծախսը ւրամադրում էր Պողոս Նուբար ÷աչան1: ԹուրքաՀայասւան էին վերադառնում նան այնւեղից Օսմանյան կայսրության ուրիչ նաՀանդներ մեկնած ու Հասւաւված Հայորդիներից չաւերը: Նրանք դալիս էին խմբեր կաղմած, իրենց Հեւ առած ծեր ու մանուկներ, Հյուծված Հիվանդներ, Հարս ու աղջիկներ, որåես «ունեցվածք» իրենց Հեւ բերելով անåեւք կաåոցները: Գալիս էին՝ արՀամարՀելով արդելք ու մերժում, մոռացած կսկիծ ու դառը Հալածանք: իսկ Հոդնած ծերերը մրմնջում էին. «Եթե մեռնենք, դոնե կննջենք մեր åաåերի Հեւ, մեր Հողում»: Հայասւանի խորքերում դյուղացիներից չաւերը ւեղյակ չլինելով, որ իրենց Համադյուղացի դաղթականները վերադառնում են, չարունակում էին լքել Հարաղաւ վայրերը: Թիֆլիսի թերթերից մեկը ւåադրել էր Վանում իր սե÷ական թղթակցի դրությունը, ուր ասված էր, որ քաղաքի մերձակա դյուղերից դաղթող մի խումբ Հայեր ճանաåարՀին Հանդիåելով կովկասից վերադարձող դաղթականների, «մնացել էին չուարած»: «Յաճախ åաւաՀում է,- նչում էր թղթակիցը,- որ

Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 34, օդոսւոս, 1909, էջ 613:

երկաթուղու կայարաններում միմեանց Հանդիåում են երկու խմբեր՝ մէկը կովկասից դառնալիս, իսկ միւսը Երկրից Բադու եւ Բաթում դնալիս: Երբ վերջիններին Հաղորդում են Թիւրքիայի սաՀմանադրութեան լուրը, նրանք, որ ւակաւին անւեղեակ են, «դէ՛, քելէ՛ք» ասելով յեւ են դառնում ու նորից բռնում իրենց դիւղերի ճամ÷ան...»1: Վերադարձողները Համերկրացիների ջերմ ընդունելությանն էին արժանանում: Նույն թերթը ւեղեկացնում էր. «Բայաղեւում երեք օր առաջ լուր է Հասնում, որ 60 դաղթականներ են դալիս: իսկոյն խանութները ÷ակում են, մէկ-մէկի ձայն են ւալիս՝ «դաղթական կու դայ, դաղթական եկաւ» ու Հաց ու կաåոց åաւրասւած՝ չւաåում են լեռ, քար, ձոր բռնում ու դիմաւորում ղարիå-ղուրբաթ դաղթականին, մէկ-մէկից խլում Հիւրին եւ ւանում Հիւրասիրութեան»2: Զնայած ամեն դժվարությունների, 1908 թ. Հայրենիք վերադարձած Հայ ւարադիրների թիվը Հասավ 60 Հաղարի: ԹուրքաՀայասւան վերադարձածների մեծ մասը կովկասից էր: Այսւեղից միայն կարինի, Բաղեչի ն Վանի նաՀանդներ վերադարձան չուրջ 50 Հաղար դաղթականներ՝ իրենց քանդված օջախները վերաչինելու: Նրանք իրենց Հեւ բավականաչա÷ դրամ ն լծկաններ բերեցին3: Սակայն 1908 թ. առաջին ամիսների ոդնորությունը նոյեմբեր-դեկւեմբերից ասւիճանաբար սկսեց թուլանալ: ԹուրքաՀայասւանից լուրեր էին Հասնում արւասաՀմանի Հայ դաղթօջախներ, որ երիւթուրքական կառավարությունը չի կարողանում կամ առանձին եռանդ չի ցուցաբերում իրենց օրինական ւերերին վերադարձնելու քրդերի՝ Հայերից խլած Հողերը, ունեցվածքը, դյուղերը4, այն Հողերը, որ Հայը Հաղարավոր ւարիներ ոռոդել էր իր ճակաւի քրւինքով, Հերկել ու մչակել իր ձեռքերով: Հայերի Հողերին ւիրացած քրդերը սåառնում էին, որ «Զանդակ», ‹ 33, 14 օդոսւոսի 1908 թ.: Նույն ւեղում: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 2, դեկւեմբեր, 1922, էջ 40: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 28, 4 սեåւեմբերի 1909 թ.:

եթե կառավարությունը դրանք իրենց ձեռքից խլելու ÷որձ անի, աåա Հայասւանով մեկ աåսւամբություն կբարձրացնեն: Այդ սåառնալիքների դիմաց Հայւնված իչխանությունները Հրաժարվեցին Հողերն օրինական ւերերին վերադարձնելու Համար ձեռնարկած առաջին քայլերից: «Բիւղանդիոն» օրաթերթի խմբադրությանը 1909 թ. Հունիսի 30-ին (Հուլիսի 13-ին) Հղած Հեռադրով Մչո Հայոց առաջնորդ Ներսես վրդ. Խարախանյանը ւեղեկացնում էր, որ կովկաս դաղթած Հայ դյուղացիներից չաւերը ցանկություն են Հայւնել վերադառնալու իրենց բնակավայրերը ն ունեցած կալվածադրերի Հիման վրա ւեր կանդնելու իրենցից խլված կալվածքներին ու Հողերին, բայց Բաղեչի կուսակալությունը քրդերի Հեւ դործ ունենալու Համարձակություն չունի1: Հասկանալի բան էր, որ առանց åեւության սւիåողական միջամւության քրդերը Հաղիվ թե իրենց ւերերին վերադարձնեին այն, ինչ իրենցը չէր: Այս åայմաններում, դաղթականները մւաՀոդ էին, որ Հայրենիքում կարող են ընկնել ավելի թչվառ դրության մեջ, քանի որ նա քայքայված է, կործանման դուռը Հասած, մինչդեռ կովկասում, Պարսկասւանում ն այլուր կարողանում են դոնե աչխաւանք դւնել: Հարաղաւ վայրեր վերադարձած դաղթականները åաւրիարքարանի ընձեռած անբավարար օդնությամբ ի վիճակի չէին åաՀåանելու իրենց դոյությունը ն Հիմնավորվելու քանդված օջախներում: կառավարության ւված խոսւումներն ու Հաւկաåես կովկասից վերադարձած Հայերի նկաւմամբ իրական վերաբերմունքը բնավ չէին Համաåաւասխանում իրար: Օսմանյան սաՀմանադրության Հրաւարակումից Հեւո Հայրենիք վերադարձած եվրոåաՀայերն ու ամերիկաՀայերը նույնåես ÷որձեցին վերաՀասւաւվել իրենց ծննդավայրերում, բայց առաջին իսկ օրերից որնէ Հնարավորություն չդւան իրենց կյանքը դասավորելու: Նախկին, աբդուլՀամիդյան կարդերի ծանր օրերում Համար1

«Բիւղանդիոն», ‹ 3867, 30 Հունիսի (13 Հուլիսի) 1909 թ.:

յա անՀնարին էր թե՛ երկիր մւնելը ն թե՛ երկրից դուրս դալը: Բայց օսմանյան սաՀմանադրության վերականդնումից Հեւո վիճակը ÷ոխվել էր: Նոր կարդերը մի կողմից, երկրից Հեռացածներին Հնարավորություն էին ւալիս Հայրենիք վերադառնալու, մյուս կողմից նåասւավոր åայմաններ էին սւեղծել նոր, ավելի մեծ արւադաղթ առաջ բերելու Համար: կառավարության աղդարարած ներդաղթի իրավունքի կողքին առաջացել էր մի դժվարին խոչընդու նս: ՍաՀմանադրության Համաձայն, առաջիկայում Հնարավոր էր, որ ղինվորական ծառայության կանչեին նան քրիսւոնյա երիւասարդներին: Զորակոչի ւարիքի Հայ երիւասարդները չէին ուղում ծառայել թուրքական բանակում, ուսւի ձդւում էին օր առաջ լքել Հայրենիքը: Գալով իրենց ծննդավայրը ն այնւեղ չկարողանալով Հիմնավորվել, ներդաղթողների ղդալի մասը դիմեց կ. Պոլիս՝ աչխաւանք դւնելու, Համեսւ օրաåաՀիկ Հայթայթելու ն դյուղում մնացած իր Հարաղաւներին օդնելու Հույսով, բայց այսւեղ էլ Հաջողություն չունեցավ1: Մնում էր մի Հույս՝ Հայկական բարեսիրական կաղմակերåությունների ն Հայ անՀաւների օդնությունը: Այս ճանաåարՀն էլ ÷ակվեց, որովՀեւն Հայկական բարեսիրական Հիմնարկներն ու Հայ Հարուսւները սւիåված էին մեծ դումարներ ւրամադրել թուրքական կառավարությանը, որը ձեռնարկել էր Հանդանակության միջոցով կառուցել երկու Հածանավ՝ «Նիաղի» ն «էնվեր» անուններով: Հույսերը կւրած Հաղարավոր ներդաղթողներ կրկին բռնեցին լուսավոր աչխարՀների ճանաåարՀները: Հայրենիքից կրկին Հեռանալը խոր ցավ էր åաւճառում Հայ Հասարակայնությանը2: կրկնակի դաղթը առիթ դարձավ, որåեսղի Հայկական մամուլը, Հաւկաåես կովկասում, նորից խորությամբ անդրադառնա դարերի ընթացքում դաղթի՝ Հայասւան երկրին Հասցրած ավերներին: Ցույց էր ւրվում, որ դաղ-

Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 38, 19 սեåւեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3867, 30 Հունիսի (13 Հուլիսի) 1909 թ.:

թելը միչւ դժբախւություն է եղել Հայրենիքի Համար, որ ո՛չ Հուրը, ո՛չ սուրը ն ո՛չ էլ նույնիսկ ւմարդի Հալածանքներն այնքան չեն վնասել աղդի Հարաւնմանը, որքան օւար երկնքի ւակ բախւ որոնելը: իր մի ելույթում անդրադառնալով Հայոց կործանարար դաղթին, Հնչակյան Մուրադն ասում էր. «Թուրք կառավարութեան անվերջ կեղեքումներուն åաւճառաւ Հայասւանը կը դաւարկուի օրէ օր. Հայ åանդուխւը կը կարծէ, թէ իր դաղթումը կարող է վերջ դնել իր ւառաåանքներուն, բայց ի ղո՛ւր. Հայ դաղթականը åանդխւութեան մէջ աւելի կը ւառաåի, կը մաչի քան իր վաթանին մէջ: Հայ դաղթումին åաւճառը åէւք է ÷նւռել դերութեան եւ սւրկութեան մէջ. Հայ ւառաåանքը åիւի դադրի այն օրէն, երբ Հայութեան ցաւաւանջ ղաւակները քով-քովի դան, Համերաչխութեամբ յառաջ բերուած միաՀամուռ ոյժերով ձեռք բերեն Հայրենիքի անկախութիւնը, մարդավայել կեանքի իրաւունքը Հասւաւելու Հայասւանի մէկ ծայրէն միւսը»1: Զանդվածային դաղթերն են եղել åաւճառը, որ Հայասւանում Հայ աղդը ոչ միայն չէր բաղմանում, այլն թվով դնալով ÷ոքրանում էր: Եվ եթե այդåես չարունակվի, ինչåես եղել է աբդուլՀամիդյան ւիրաåեւության 30 ւարիներին, աåա մինչն 20-րդ դարի կեսերը Հայասւանում Հայությունը, որåես աղդաբնակչություն, այլնս դոյություն չի ունենա,- դրում էր «Հովիւը»2: Թերթը չեչւում էր, որ այդ երնույթը «åաւուաբեր չէ, այլ՝ ամօթալի եւ դարչելի...: Գաղթը Հաւասար է դավաճանութեան, դաղթը աåերախւութիւն է դէåի Հայրենիքը»3: Բարենորոդումների սկիղբը ղինված ուժերում.- ՍաՀմանադրության ւրամադրություններին Համաåաւասխան՝ երիւթուրքական կառավարությունը ձեռնարկեց կայսերական ղինված ուժերի վերակառուցման դժվարին ու երկար ժամանակ åաՀանջող դործին: «Աղդ», ‹ 37, 28 դեկւեմբերի 1907 թ.: Տե՛ս «Հովիւ», ‹ 44, 23 նոյեմբերի, 1909 թ., էջ 696: Նույն ւեղում:

իսկ ինչåիսի՞ն էր թուրքական բանակը ն դրանում ի՞նչ էին ուղում ÷ոխել երիւթուրքերը: Թուրքերը միչւ ն ամեն բանից առաջ եղել են ղինվորական ժողովուրդ, ն Հենց դա է եղել åաւճառը, որ Հեռավոր Ալթայից մի քանի Հարյուր Հոդով դալով Մերձավոր Արնելք ն ծառայության անցնելով Բաղդադի խալիֆ ալ-Մութավաքքիլի մու՝ որåես նրա թիկնաղոր, բաղմանալով, երկու-երեք Հարյուրամյակում մի սասւիկ ուժ դարձան ւարածաչրջանում: Եվ նս այդքան ժամանակ սւեղծեցին մի Հղորաղոր åեւություն, որը սարսա÷ դարձավ բոլոր Հարնան ժողովուրդներին ու åեւություններին: Թուրքերի սւեղծած կայսրությունն ընդդրկում էր նախկին Բյուղանդական կայսրության ողջ ւարածքը, Համարյա ամբողջ արաբական աչխարՀը, Բալկանյան թերակղղու բոլոր երկրները ն սåառնալիք էր դարձել ողջ Եվրոåայի Համար: ԱնընդՀաւ կռիվների, արյունալի åաւերաղմների բովով անցած թուրք ցեղի անդամները ժամանակի ընթացքում սովորական կռվողից Հասան մարւական բարձր Հաւկանիչներով օժւված ղինվորի ասւիճանի: Եվ թուրք ղինվորն էլ դարձավ ղարմանալի նվաճումների դլխավոր դերակաւարը: Թուրքերի ղինվորական մեքենայի բարձր կաղմակերåվածության սկիղբը դրվել էր 13-րդ դարի առաջին կեսին՝ սուլթան Օրխան ԱԱ-րդի օրոք: Այդ ժամանակից սկսած՝ նրանք ունեին ղոււ էթնիկական, այսինքն՝ միայն Անաւոլիայի կենւրոնական նաՀանդներում, ինչåես նան ասիական ու եվրոåական ուրիչ նաՀանդներում անխառն աåրող թուրք ցեղի ւղամարդկանցից կաղմված մնայուն բանակներ: «Զինված աղդ» - դարեր չարունակ սա է եղել թուրքերի ավանդական սկղբունքը: Օսմանյան բանակի ողնաչարը կաղմող թուրք ւարրի քաջությունը Հայւնի էր նրա կրնկի ւակ ընկած ժողովուրդներին ն Հարնան åեւություններին: Նա անՀավաւալի անւարբերությամբ կարող էր արՀամարՀել մաՀը: Այդ երնույթի åաւճառը ոմանք Համարում էին կրոնը, բայց դա սխալ կարծիք էր, քանի որ թուրքը միննույն քաջությունը ցուցաբերում էր թե՛ քրիսւոնյաների ն թե՛ կրոնակից արաբների, ալբանացիների կամ åարսիկների դեմ կռվելիս: Նան իր ւոկունությամբ նա դերա646

ղանցում էր եվրոåական որնէ երկրի ղինվորի՝ թերնս ղիջելով միայն ռուս ղինվորին: Առանց աչքի առաջ ունենալու վւանդն ու մեծ դժվարությունները՝ թուրք ղինվորն անթերի կերåով կաւարում էր իրեն ւված նույնիսկ ամենածանր ու ամենաանմարդկային Հրամաններն ու Հանձնարարությունները: Թեն օսմանյան բանակի կաղմում իր խիղախությամբ միչւ աչքի է ընկել նան ալբանացի ղինվորը, բայց նա չի ունեցել թուրք ղինվորի ունեցած Համառ ւոկունությունը: Թուրքական բանակի Համալրման երկրորդ աղբյուրը Հենց ալբանացիներն էին, երկրորդ վսւաՀելի աղբյուրը՝ Սն ծովի Հարավարնելյան ա÷երին աåրող լաղերը (իսլամացած վրացիները), չորրորդը՝ սիրիացիները: Սրանք թեն օսմանյան բանակի կաղմում ունեին իրենց ղոււ էթնիկ ղորամասերը, բայց Հիմնական ղանդվածներով ծառայում էին թուրք ւարրից կաղմված ղորամասերում՝ նրա Հեւ ունենալով Հավասար իրավունքներ ու åարւականություններ: Խոչոր åաւերաղմների ժամանակ այդ բանակներին միանում էին ղորակոչված ոչ թուրք մուսուլմանական օժանդակները: Բացի դրանցից՝ դոյություն ունեին թուրք ավաւական իչխաններին åաւկանող ղինված ջոկաւներ, որոնք Հարկը åաՀանջած միջոցին Հավաքվում էին որնէ ւեղ: Զինվորական ծառայությունը մուսուլմանների մենաչնորՀն էր, իսկ քրիսւոնյաները քաղաքական ն ընկերային åաւճառներով միչւ Հեռու են åաՀվել այդ ծառայությունից: Դրա åաւճառն այն էր, որ կառավարական ղեկավար չրջանները միչւ այն կարծիքին են եղել, որ քրիսւոնյաները կարող են բանակը թուլացնել իրենց քարողներով ն դասալքությամբ: Բայց մուսուլմանների ն քրիսւոնյաների միջն սւեղծված մեծ անջրåեւի Հիմնական չարժառիթն էր՝ վերջիններիս Հնարավորություն չւալ սովորելու ղենք դործածելը: Սրանք միայն åարւավոր էին կառավարությանը ղինվորական ւուրք (բեդել) վճարել: Բայց միայն քրիսւոնյաները չէին, որ ղերծ էին ղինվորական ծառայությունից: կ. Պոլսի ու Տրիåոլիսի մուսուլմանները նույնåես աղաւված էին օսմանյան բանակին ղինվոր ւալուց: Այն օրից, երբ ՄեՀմեդ ԱԱ ՖաթիՀը 1453 թ. դրավեց կ. Պոլիսը, ընդ647

Հուå մինչն 1908 թ. այդ քաղաքը որնէ ղինվոր չէր ւվել: կ. Պոլսի åարադայում այս Հանդամանքը դործում էր ղդացմունքային Հողի վրա, իսկ Տրիåոլիսը միչւ Հանդիսւ էր թողնված այն նկաւառումով, որ կայսրության կենւրոնից այնքան Հեռու ընկած այդ նաՀանդի աղդաբնակչությունը դժդոՀության ն ըմբոսւության առիթներ չունենար: Բացառությունը դրանով չէր վերջանում: Բարձր Դուռը, իր դեմ ուղղված մեծ ու անՀաղթաՀարելի Հնարավոր դժվարություններից խուսա÷ելու Համար, ղինվորադրման օրենքի åաՀանջներն ու ւրամադրությունները չէր ւարածում Ալբանիայի, Բուրդիսւանի, Հիջաղի ն Եմենի վրա: Այդ ռաղմաւենչ երկրներից միայն ցանկացողները կարող էին ղինվորադրվել օսմանյան բանակին: Դրանցից միայն ալբանացիներն էին ղանդվածաբար ղինվորադրվում, քրդերից կաղմված ղորաջոկաւները չաւ նոսր էին, իսկ արաբներից կաղմված ղորամասեր օսմանյան բանակում ընդՀանրաåես դոյություն չունեին: Թուրքերի ղինվորական կաղմակերåությունը դարեր չարունակ բարձր է կանդնած եղել եվրոåական åաւերաղմական Հասւաւություններից: Մանավանդ սåառաղինության մեջ Թուրքիան դերաղանցում էր եվրոåական բոլոր Հարնաններին, մասնավորաåես թնդանոթների կրակային Հղորությամբ որնէ երկիր չէր կարող Համեմաւվել նրա Հեւ, իսկ ռաղմանավերը լավադույնն էին Համարվում նույնիսկ ուչ միջնադարում: 18-րդ դարի սկղբներից օսմանցիների ռաղմական դերաղանցությունն սկսեց արադորեն անկում աåրել: Զնայած Թուրքիան երնութաåես դեռ չարունակում էր åաՀåանել ղինվորական åեւության բոլոր Հաւկանիչները, բայց այլնս նախկին սարսա÷աղդու Հղոր ւերությունը չէր: Բայքայման ընթացքը, սակայն, երկար ւնեց: Երկու դարից ի վեր թուրքերն իրենց դիւակցության մեջ ամբարած ունեին անցյալի ÷առքը, երբեմներբեմն ոդի էին առնում ն նոր երկրներ նվաճելու մւքեր որոճում, բայց բուռն ցանկությունների ն Հնարավորությունների միջն եղած անդունդը դնալով ավելի էր խորանում, ն բոլոր ÷որձերը ձախողանքով էին վերջանում: Ավելին, եղածը åաՀåանելը դառնում էր Թուրքիայի դլխավոր մւաՀոդությունը:

Նաåոլեոնյան åաւերաղմները, Մեծ Բրիւանիայի ռաղմածովային Հղորության աննախադեå աճը ն Ռուսասւանի դեմ մղած արյունալի åաւերաղմների անմխիթար արդյունքները սուլթաններին ու Բարձր Դռանն սւիåեցին ձեռնարկել միջոցներ կայսրության ղինված ուժերի արմաւական վերակառուցման Համար: Ռաղմածովային ուժերը Համալրվում էին ոչ միայն երկրում կառուցված նոր ռաղմանավերով, այլն ավելի կաւարելադործվածները ձեռք էին բերվում եվրոåական երկրներից, ամենից առաջ՝ Անդլիայից: Մեծ ուչադրություն էր դարձվում սåայակաղմի åաւրասւմանը. կ. Պոլսում, իղմիրում ն Սալոնիկում ղինվորական դåրոցներ բացվեցին: Նկաւենք, որ 19-րդ դարի վերջին Թուրքիայի ցամաքային ուժերում մեծ թիվ էին կաղմում Հաւկաåես Ռուսասւանից սւիåողաբար այնւեղ անցած կովկասյան լեռնականները, որոնք սւացել էին «չերքեղներ» ընդՀանրական անունը: Հենց սրանք էլ դարձան սուլթանական դաՀի Հավաւարիմ åաչւåանները: Դրանցից չաւերը, Հաւկաåես վայնախները (չեչեններ ն ինդուչներ) չաւ կարճ ժամանակում ղբաղեցրին ամենաբարձր ղինվորական åաչւոններ: Սակայն այդ ն ձեռնարկած ուրիչ ուչացած միջոցառումներն ի վիճակի չեղան կանդնեցնելու Օսմանյան կայսրության անկման դաՀավեժ ընթացքը: «Հիվանդ մարդը» օրինաչա÷որեն կանդնեց դարեր ի վեր կաւարած իր Հանցադործությունների՝ երկրներ ու ժողովուրդներ կործանելու Համար անխուսա÷ելիորեն Հաւուցում կաւարելու Հրամայականի առջն: իսկ ո՞րն էր թուրքաՀայոց դերը երկրի åաչւåանության դործում, ն որո՞նք էին թուրքական բանակի Հանդեå նրա åարւականությունների սաՀմանները: ինչåես ասվեց, կայսրության քրիսւոնյա աղդությունները, այդ թվում Հայերը, լիովին օւարված էին բանակային ծառայությունից, բայց դրա դիմաց åարւավոր էին ծանր Հարկեր վճարել: Հայ ժողովուրդը նախքան åեւականության կորուսւը, իր ծոցից սերել էր քաջաղուն ռաղմիկների բաղում Հերոսական սերունդներ, որոնք Հայրենի երկրի սաՀմանները թչնամիներից

åաչւåանելիս Հանդես էին բերում առասåելական ւոկունություն ու քաջություն, ռաղմի դաչւում դիւակցական մաՀը դերադասում էին åարւությունից ն Հայոց ղենքի ÷առքը Հեռուներ էին Հասցրել: Հայ ժողովուրդը ւվել էր ռաղմական արվեսւի Հսկաներ, ինչåիսիք էին Տիդրան Մեծը, Վարդան Մամիկոնյանը, նրա ռաղմիկ ղավակները խոչոր Հրամանաւարներ էին դարձել ուրիչ երկրներում ն իրենց ւաղանդով ու ջանքերով ձեռք բերել ÷այլուն ռաղմադեւների՝ åարծանքի արժանի Հռչակ ու åաւիվ: իսկ Հայ ղինվորն ամենուր ÷առաբանվում էր կռիվներում ցուցաբերած Հնարամւության, դիմացկունության, անվեՀերության ու անընկճելի կամքի Համար: ՊաւաՀական չէ, որ վաղնջական ժամանակներից օւարները Հայ ասելով Հասկանում էին քաջ մարդ: Բայց թուրք Հորդաների՝ Հայասւանը նվաճելուց ն նրա åեւականությունը կործանելուց Հեւո Հայ ժողովուրդը չաւ Հարյուրամյակներ դժբախւություն ունեցավ մնալու թչնամու ծանր լծի ւակ, իր սե÷ական երկրում դոյությունը մի կերå åաՀåանելու որåես իրավաղուրկ ու արՀամարՀանքի արժանի դյավուր, օրնիբուն ւքնելու ն Հեռուներից եկած ու իր Հայրենիքին ւիրացած, կուլւուրական ւեսակեւից իրենից ցածր, դռեՀիկ բնաղդների ւեր, ռաղմաւենչ ու արյունարբու մի ցեղ կերակրելու Համար: Հայը ղրկվեց ոչ միայն ւաք, այլն սառը ղենք կրելու իրավունքից, իսկ այդ արդելքը խախւելու դեåքում ենթակա էր մաՀաåաւժի կամ ցմաՀ բանւարկության: Այս åայմաններում նա ասւիճանաբար կորցրեց նան ղենք դործածելու Հմւությունն ու արվեսւը, որոնց լիուլի ւիրաåեւում էին իր ÷առավոր նախնիները: Ժամանակի թավալքի մեջ նա դարձավ երկչու ու անարի, ձեռք բերեց վախկու ու մորթաåաչւ ւարրի ամոթալի Համբավ: Բայց իրո՞ք այդåիսին էր նա իրականում, արդյո՞ք դա դարձել էր նրա ցեղային նկարադիրը: Ո՛չ, Հաղար անդամ ո՛չ: Բավական էր åայմանները ÷ոքր-ինչ ÷ոխվեին, ն անմիջաåես կվերականդնվեր Հայ-ղենք նախկին Հարաբերությունը, Հայը ցույց կւար, որ ինքը դարձյալ աներկյուղ ու արիասիրւ է, ավելին,

քան թուրքը: Անդրանիկն ասում էր, որ Հայն իր կեանքը åաչւåանելու մէկ միջոց միայն ունի, մէկ åաչւåան, այն էլ ղէնքն է ու ղինավարժությունը: Մարդ ո՛չ Հերոս ն ո՛չ էլ կռվող է ծնվում. ղենքը մարդուն կռվելու ընդունակություն է ւալիս ն նրա մեջ դիմադրության ոդի է արթնացնում: Եվ Հայը կրկին ցույց ւվեց իր կւրիճությունն ու սխրանքները: Անասելի դժվարություններով Հայթայթված ն մեր åաւմության նորադույն չրջանի դյուցաղունների՝ մարւիկ-ֆիդայիների ձեռքն ընկած առաջին Հրացանների որուն ավեւեց թուրքերի բաղմադարյան բռնակալության դեմ Հայ ժողովրդի աղաւադրական åայքարի սկիղբը: Բիչ չեն եղել դեåքերը, երբ 5-10 Հայ ֆիդայի, մարւի բռնվելով իրենցից թվաåես ւասնաåաւիկ ավելի թուրք ղինվորների ու քուրդ Հրոսակների Հեւ, ժամեր չարունակ անկուրում կռվելով, ի վերջո, ÷ախուսւի են մաւնել թչնամիներին: ԱՀա՛ այսåիսին էր վիճակը, երբ երիւթուրքական կառավարությունը ձեռնարկեց բանակի բարեկարդումը: Բանի որ «Հիվանդ մարդու» քայքայման մաՀադեղը երկու դարուց ի վեր չրջան էր բռնել նրա երակներում, ավերել կայսրության կառավարման մեխանիղմները՝ չխնայելով նան åեւության ղինվորական Հասւաւությունները, ուսւի նոր կառավարության Համար կարնոր էր նախ կաւարել ղինված ուժերի բաղմակողմանի ուսումնասիրություն ն åարղել նրա ճչդրիւ åաւկերը: Այդ բանն անելը մեծ դժվարություն չէր ներկայացնում, քանի որ օսմանյան Հեղաչրջումը կաւարել էր ինքը՝ բանակը, ավելի ճիչւ՝ նրա սåայակաղմը, որը դերաղանց դիւեր երկրի ղինված ուժերում ւիրող վիճակը, նրա առավել խոցելի կողմերը: կարճաւն ուսումնասիրությունները Հասւաւեցին այն կարծիքը, որ բանակը, մանավանդ Աբդուլ Համիդի կառավարման ւարիներին, ղրկվել է նախկին բարեմասնություններից, որի åաւճառով դադարել է åաւկառելի ախոյան լինելուց ն, որåես դրա Հեւնանք, նրան բաժին են ընկել Հղոր ւերությունների արՀամարՀանքն ու անւարբերությունը: Երիւթուրքերը այդ դառն իրողության Հեւ Հաչւվելու ւրամադիր չէին:

Ամենից առաջ ÷ո÷ոխություններ մւցվեցին բանակի Հրամանաւարական կաղմում. Հեռացվեց ցամաքային ղորքերի դլխավոր Հրամանաւարը, ÷ոխվեցին ղինվորական երեք օկրուդների åեւերը, չաւ դիվիղիաների ու կորåուսների Հրամանաւարական կաղմերը: Օրինակ՝ Հրաժարական ւվեց չորրորդ ղորաբանակի Հրամանաւար Զեքի ÷աչան ն աքսորվեց Բուրսա: Աղաւված ւեղերը Հիմնականում լրացվում էին թուրքերով, չերքեղներով ն մուսուլման վրացիներով: իր åաչւոնից Հրաժարական ւված ծովակալ Ռամի ÷աչայի ÷ոխարեն սուլթանի Հուլիսի 14-ի Հրամանով ծովային նախարար նչանակվեց ÷ոխծովակալ Խալիֆ ÷աչան: Նույնի Հուլիսի 18-ի Հրամանով առաջին ղորաբանակի Հրամանաւար դեներալ Ռիղա ÷աչան նչանակվեց Հրեւանու դլխավոր Հրամանաւար ն այլն: Դեռնս երիւթուրքական Հեղաչրջման նախօրյակին, 1908 թ. մարւին, ղինվորական բարձրադույն åաչւոնների նչանակված մի խումբ իսլամացած վրացիներ մնացին իրենց åաչւոններում: Դրանցից էին թուրքական Հրեւանային ղորքերի դլխավոր Հրամանաւարի ւեղակալ, ռուս-թուրքական 1877-1878 թթ. åաւերաղմին մասնակցած, Հայւնի դեներալ Տաւդիրիձեն, օսմանյան ցամաքային ղորքերի դլխավոր չւաբի åեւի ւեղակալ դեներալ Բեժանաչվիլին: կառավարությունը ծրադրեց բանակը ղինել ժամանակի առավել կաւարելադործված ղենքերի ւեսակներով, օրախնդիր Համարվեց ռաղմածովային նավաւորմի Համար խոչոր Հածանավերի ձեռքբերումը, որåիսիք այդ ժամանակ Թուրքիան չուներ: կենսական նչանակություն էր սւանում կայսրության ծովային մաւույցների ամրաåնդումը: Առաջին մւաՀոդությունը Դարդանելի մոււքերի ամրոցների վերանորոդումը ն նորերի կառուցումն եղավ: Նույնը վերաբերում էր իղմիրի, Ալեքսանդրեթի ծոցի ն Ասիական Թուրքիայի միջերկրածովաՀայաց մյուս բերդերի ու ամրոցների ամրաåնդմանը: Զա÷աղանց կարնորվեց ղորքերի մեջ քարողչական աչխաւանքների լայն ծավալումը: Երիւթուրք åարադլուխները Հեղաչրջման օրերին Համողվել էին, թե ինչåիսի Հղոր ուժ է քա652

րողչությունը: Զէ՞ որ իրենց ւարած եռանդուն քարողչության Հեւնանքով էր, որ Մակեդոնիայում ւեղակայված ղինվորական մասերն առաջինը աåսւամբական դրոչ åարղեցին սուլթանի դեմ, դրանք էին, որ դարձան Հեղաչրջման չարժիչ ուժը: Ծրադրվեց ղորքերի մեջ ւարվելիք քարողչության կենւրոնում դնել. ա) Պաւմության մեջ թուրք ցեղի կաւարած Հերոսական դործողությունների նկարադրությունները ն, դրանով իսկ, ղինվորների մեջ Հåարւության ղդացում առաջ բերել իրենց ցեղային նկարադրի Հանդեå, բ) իսլամի, որåես ամենաառաջավոր ու ղորավոր կրոնի, արժեքային Համակարդի լայն բացաւրությունը, ղինվորական ղանդվածների՝ այդ կրոնին անմնացորդ նվիրվելու անՀրաժեչւությունը: Եվ դա այն դեåքում, երբ սաՀմանադրության Համաձայն, թուրքական բանակի բոլոր ղինվորները Հայւարարվել էին օսմանյան Հայրենիքի՝ նույն իրավունքներով օժւված ղավակներ՝ անկախ իրենց կրոնական Հայացքներից: ԱյնուՀեւն, միջոցներ էին ձեռնարկվում, որåեսղի ղինված ուժերը չարունակեն Հավաւարիմ մնալ երիւթուրքական դաղա÷արներին, Հանդես դան որåես «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցությանը Հավաւարիմ ուժ ն նրա կառավարության Հեւնողական åաչւåան: Դա չաւ կարնորվում էր այն åաւճառով, որ ւվյալ åաՀին, բացի երիւթուրքերի աղդեցության ւակ ընկած բանակային ղորամասերից ու նրանց սåայական կաղմից, Թուրքիայում չկար ուրիչ Հեղա÷ոխական ուժ՝ Հանձինս որնէ Հասարակական խմբի, դասի կամ դասակարդի: կաւարված ղինվորական Հեղաչրջմանը Հիմնականում դրդել էր այն, որ ղորքը, ներառյալ սåաները, միչւ կիսաքաղց էին, դւնվում էին նյութական, բարոյական ն իրավական անաåաՀովության մեջ: Բայց ղորքը Հուսալի Հեղա÷ոխական ուժ չէր կարող լինել. երկրի ներքին կյանքում նա միչւ եղել ն մնում էր կույր դործիք մերթ երկրի իչխանություններից դժդոՀողների, մերթ Հեւադիմության ձեռքին: Այնինչ Հայւնի է, որ միայն այն Հեղա÷ոխությունն է Հասւաւուն ու դնաՀաւելի, որը կաւարվում է ժողովրդական ղանդվածների ձեռքով: Եվ միայն նրանք են ի վիճակի ոչ միայն Հաղթություն ւանելու Հեղա÷ոխության մեջ, այլն դա åաՀåանելու ն կյանքում ամրադրելու: Զորքն ընդ653

Հանրաåես ւարերային է լինում, բայց Հաւկաåես այդåիսին էր Թուրքիայում, ուր Հասարակությունը դեռ Հսւակ չերւավորված չէր, ուսւին այնւեղ միայն ղորքի միջոցով կաւարված Հեղա÷ոխությունը կա՛մ Հեւադիմական կարող էր լինել, կա՛մ լոկ դիåվածի արդյունք: Զորքը կկռվեր իրեն կերակրողի Համար. երեկ կերակրողը սուլթանն էր կամ Հոդնորականությունը, այժմ՝ երիւթուրքերը: Բայց եթե վաղը այդ նույն ղորքը կիսաքաղց լիներ, կվռնդեր արդեն երիւթուրքերին ն կդնար դարձյալ սուլթանի կողմնակիցների Հեւնից: Զինվորները կարող էին առաջ բերել նոր Հեղաչրջում՝ այս անդամ՝ ՀակաՀեղա÷ոխություն: Բայց դա չէր լինի Հասարակական Հեւադիմական թե առաջադիմական Հեղա÷ոխական ուժ, որ կռվում է Հանուն իր նյութական կամ այլ չաՀերի, այլ կլիներ լոկ մի ւարերային ուժ: Դա չէր լինի Հնի ու նորի միջն åայքար, այլ անընդՀաւ ըմբոսւություն, որ կարող էր կործանել որնէ ավելի Հղոր åեւություն, քան Թուրքիան էր: «Մչակի» խմբադիր Ալեքսանդր Բալանթարը ւեղին էր նկաւում, որ սուլթանի ն իթթիՀադի՝ ղորքի վրա դրած Հույսերը խախոււ ու խաբուսիկ են: Որքան էլ նրանք միջոցներ ձեռնարկեն դա կայուն քաղաքական ուժ դարձնելու, բայց դա կչարունակի մնալ ն՛ երիւթուրքերի, ն՛ Հին ռեժիմի մարդկանց ւրամադրության ւակ: Այդ իսկ åաւճառով, ղորքի ւարբեր մասերը, իրավիճակի ամենա÷ոքր իսկ ÷ո÷ոխության դեåքում, կարող են ընդՀարվել միմյանց Հեւ, ն Հաղթությունը կարող է ւաւանվել այս կամ այն կողմը: Ալ. Բալանթարը դրում էր. «Դժուար է ասել, թէ Թուրքիայի åայմաններում եւ օսմանեան դժոխքում սնուած-մեծացած ղօրքը կարող է լուսաւոր քաղաքակրթական նåաւակների եւ Հոսանքների ջաւադով Հանդիսանալ երկարաւեւ մաքառման մէջ: Ո՛չ, նա աւելի չոււ կթեքուի իր նախկին Հրամայողների կողմը եւ, այնուՀեւեւ, կդառնայ մի սոսկալի կործանիչ ոյժ: Եւ եթէ մի թոյլ åարսկական կառավարութիւն, որ նոյնիսկ ղօրք չունի, կարողացաւ իր աննչան վաչւերը չարժել աղաւականների եւ սաՀմանադրականների դէմ, անկասկած՝ օսմանեան կառավարութիւնը կարող կլինի ամբողջ ղօրադնդեր չարժել իր չաՀերի åաչւåանութեան Համար:

իսկ Եւրոåա՞ն: Մի՞թէ նա սառը Հանդիսաւես կլինի: Անւարակոյս: Նա չի խառնուի ներքին քաղաքացիական դործերի մէջ: Եւ միայն Հարց կյարուցանէ իր վւանդուած չաՀերի åաչւåանութեան մասին»1: ԱՀա՛, այդ ամենը Հաչվի առնելով էր, որ «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության ու նրա կառավարության խոր մւաՀոդությունը դարձավ բանակը մչւաåես իրենց աղդեցության ւակ åաՀելու Հույժ կարնոր խնդիրը: Այդ նåաւակով Հաւկաåես կարնորվեց ղորամասերում քաղաքական աչխաւողների ինսւիւոււի սւեղծումը, որը ղինվորների ն սåաների վրա Հսկիչի դեր էր կաւարելու, ակնդեւ Հեւնելու էր նրանց քայլերին: Բաղաչխաւողները մուավորաåես կաւարելու էին Հեւադայում ւարբեր երկրների բանակներում լայն ւարածում սւացած կոմիսարների åարւականությունները, միաժամանակ ՀակաՀեւախուղության դործառույթներ էին իրականացնելու: Վերջաåես, ելնելով սաՀմանադրության դրույթներից՝ երիւթուրքերը մւցրին åարւադիր ղինվորական ծառայություն կայսրության ղորակոչային ւարիքի բոլոր ւղամարդկանց Համար՝ անկախ աղդային ն կրոնական åաւկանելությունից: 1908 թ. աչնանային ղորակոչը, բնականաբար, ւարածվեց նան Հայերի վրա: «Հայեր ալ առաջուան åէս խղճալի ու Հլու չեն ըլլար»2,- ղորակոչի կառավարական Հրամանին այսåես էր արձադանքել թուրքաՀայ դործիչներից մեկը: Հայ քաղաքական ուժերը, առաջին Հերթին Դաչնակցությունը Հայ երիւասարդներին կոչ էին անում մեծ աչխուժություն ցուցաբերել ն ժամանակին ներկայանալ ղորակոչային կեւեր ու մեկնել բանակ՝ ղենքին վարժ ւիրաåեւելու Համար: Եղիչե Թո÷չյանն այս խոսքերն էր ուղղում Հայ երիւասարդությանը. «Օսմանեան սաՀմանադրական կայսրութեան ամբողջութեան åաչւåանութեան Համար մենք åէւք է åաւրասւ ըլլանք նոյն իսկ մեր կեանքը ղոՀելու, ինչåէս ամէն մի ճչմարիւ օսմանցի: Բանի որ իբրեւ օսմանցի

«Մչակ», ‹ 154, 17 Հուլիսի 1908 թ.: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 4, վավ. 94, թ. 32:

կաւարեալ Հաւասարութիւն կը åաՀանջենք, åէւք է նաեւ մասնակցինք åեւութեան բոլոր Հոդերուն եւ ծախքերուն՝ իբրեւ ճչմարիւ քաղաքացի: Պէւք չէ խոյս ւանք այն բոլոր åարւաւորութիւններէն, ղոր օսմանցիութիւնը կը դնէ մեր վրայ»1: իսկ քրդերը թչնամաբար ընդունեցին Հայերին նույնåես ղինվորադրելու որոչումը: «Մենք Հաւանութիւն չենք ւալիս Հայերի եւ ընդՀանրաåէս դեաւուրների ղինւորադրմանը: Հայերը åէւք է չարունակեն ւուրք վճարել ւէրութեանը՝ արեան ւուրք»2: Այդ åաՀանջը միանդամայն բնական էր, քանղի Հայերին օսմանյան բանակ կանչելուց Հեւո նախ կարժեքաղրկվեր անվանա÷ոխված Համիդիե դնդերի դոյությունը ն, երկրորդ, բանակում ղինվորական Հմւություններ ձեռք բերած Հայորդիները ղորացրվելուց Հեւո իրենց դյուղերում Հղոր ուժ կլինեին՝ ղսåելու քրդերի կողոåւիչ ախորժակը: Առանց այն էլ, չնայած Հայ քաղաքական դործիչների կոչերին ու խնդրանքներին, Հայ երիւասարդները որնէ ցանկություն Հանդես չէին բերում ծառայելու թուրքական բանակում՝ դերադասելով ծառայելու ÷ոխարեն բեդել վճարել: Պաւճառները բաղմաղան էին, որոնցից Հաւկաåես կարնորվում էին երկուսը. ա) Հայ երիւասարդների բացարձակ մեծամասնությունը, նոր ռեժիմի åայմաններում նույնåես, իրենը չէր Համարում օսմանյան åեւությունը, որի Համար արժենար կռվել ու մեռնել, բ) բանակում ւիրող թչվառ վիճակը (ղինվորների կիսաքաղց դոյությունը, ենթակաների նկաւմամբ Հրամանաւարների անսաՀման ն անմարդկային կամայականությունները, անկարդաåաՀությունը ղորամասերում ն այլն) չէր ÷ոխվում: Հեղաչրջումից Հեւո առաջին չաբաթներին քրիսւոնյաների նկաւմամբ իսլամ Հասարակության մեջ եղած Հանդուրժողականությունը 1908-ի աչնանից սկսել էր ւեղի ւալ աբդուլՀամիդյան ժամանակների կոåիւ ն խւրական վերաբերմունքին: Եվ քանի որ բանակն ընդՀանրաåես Հասարակության åաւկերն է, ն այն1

«Արեւելք», ‹ 6356, 24 Հուլիսի 1908 թ.: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 4, վավ. 94, թ. 36:

ւեղ եղած արաւները ւեղ են դւնում ղինվորականության չրջանում, ուսւի ղորակոչի ւարիքի Հայ երիւասարդները ւադնաåում էին թուրքերի կամ քրդերի Հեւ միննույն ղորամասերում ծառայելու Հեռանկարից: Հայոց ղինաթա÷ումը.- Զորակոչի Հրամանը ւալուց Հեւո կառավարությունը ձեռնամուխ եղավ խաղաղ բնակչության մի մասի ղինաթա÷մանը: Նրանց ինչի՞ն է åեւք ղենք ունենալը, եթե բոլորը օրենքի առջն Հավասար են, եթե օսմանյան բանակը դառնում է մուսուլմանների ն քրիսւոնյաների բանակ: Ո՞ւմ դեմ է ուղում կռվել ղենք ունեցող օսմանյան քաղաքացին, եթե բոլորն աåրում են աղաւության, միության ն եղբայրության երկրում,- Հարց էին ւալիս երիւթուրքերը, «բնակչության մի մաս» ասելով նկաւի առնելով կայսրության ոչ թուրք ւարրերին: ՍաՀմանադրությունը ÷առաբանող Հայերը, ցավոք, դա չաւ ուչ Հասկացան: Երիւթուրքերի åարադլուխներն աղդային-աղաւադրական չարժման կաղմակերåություններից ու կոմիւեներից åաՀանջեցին իրենց մու եղած ղենքերը նոր իչխանություններին Հանձնել դեռ «եղբայրացման» առաջին իսկ օրերից: Բրդերի ն մանավանդ ալբանացիների մւքով անդամ չէր անցնում, թե կարելի է ղենքերը Հանձնել կառավարությանը կամ վաճառել: Զենքը իչխանություններին Հանձնելու կարդադրությունները բացաՀայւ թչնամանքով դիմավորեցին մակեդոնացիները, բուլղարները, Հույները: Աåսւամբ չեւնիկական ջոկաւների åեւերը Հայւարարել էին, թե դադարեցնում են իրենց դործունեությունը ն ինքնալուծարվում: Հույն, սերբ, բուլղար, մակեդոնացի վոյեվոդները դալիս էին քաղաքները ն Հնաղանդություն ու Համերաչխություն էին Հայւնում երիւթուրքական կոմիւեներին: Օրինակ՝ Մակեդոնիայում դործող սերբ չեւաների åարադլուխները, Հուլիսի 23-ին այցելելով Բելդրադում թուրք դեսåան ՖեթՀի ÷աչային՝ նրան Հայւնում են, որ սաՀմանադրության վերականդնումով իրենց դերը, որåես Մակեդոնիայում սերբ բնակչության åաչւåանների, Համարում են ավարւված ն այդ իսկ åաւճառով ղինաթա÷ են լինում ու վերադառնում

Սերբիայի իրենց բնակավայրերը: իրենց Հերթին՝ Սալոնիկում, Մանասթըրում, էդիրնեում ն ուրիչ քաղաքներում թուրք սåաները åաւիվներ էին ւալիս վոյեվոդներին: Զեւնիկները «եղբայրանում» էին թուրքերի Հեւ: Բայց, Հակառակ երիւթուրքերի Համառ åաՀանջների, «լուծարված» չեւնիկական ջոկաւները իչխանություններին ու երիւթուրքական կոմիւեներին ներկայանում էին առանց ղենքի: Նրանք իրենց ղենքերը Հանձնում էին ոչ թե թուրքական åեւության Համաåաւասխան մարմիններին, այլ իրենց աղդային կոմիւեներին: իսկ քրդե՞րը: ՍաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո երիւթուրքերը «ձեռնամուխ եղան» «Համիդիե» ղորքի լուծարքին: Շոււով Հրաման եղավ «Համիդիեները» Սիրիայում ն կայսրության արաբաբնակ մյուս վայրերում վերացնելու մասին: Բայց նոր իչխանությունները բնավ ձեռք չւվեցին քրդերից կաղմված «Համիդիեներին»: Հայկական լեռնաչխարՀը ասåաւակող քրդական Հեծելաղորային դնդերը ոչ միայն չէին ղինաթա÷վում, այլն դաղւնի կամ բացաՀայւ ղենք ու ղինամթերք էին սւանում իչխանություններից: Բանը վերջացավ միայն այն բանով, որ «Համիդիե» դնդերը (որոնց թիվն այդ ժամանակ Հասել էր 65-ի ն որոնցում Հավաքադրված էր 30000 Հոդի), վերանվանվեցին «իթթիՀադ» ղորամիավորումների: Հեղա÷ոխությունից վախեցած ն Պարսկասւան ÷ախած քուրդ աղաները ն բեկերը, երիւթուրքերի առաջարկով, վերադարձան իրենց ւեղերը: Ոչ միայն «Համիդիեները», այլն ընդՀանրաåես քուրդ ղանդվածն ու նրա ղեկավարները չղինաթա÷վեցին: ինչåես բաղմիցս նչել ենք, վերջիններս կառավարությանը չէին Հåաւակվում ն սաՀմանադրությունը չէին ճանաչում: Օրինակ՝ իչխանությունները Բեոր Հուսեյնից åաՀանջեցին Հանձնել ունեցած Հարուսւ ղինանոցից դոնե 1500, Սելիմ ÷աչայից՝ 500, ԱՀմեդ ն Դեմիր ÷աչաներից՝ 600-ական Հրացան: Երբ կառավարական ղինվորները եկան ÷աչաներին «ղինաթա÷ելու», սրանք արդեն իրենց ղենքերը թաղել էին դեւնի ւակ1: Զենքի սիրաՀար քուրդ ղանդ1

Տե՛ս «Աղդ», ‹ 74, 26 սեåւեմբերի 1908 թ.:

վածները նույնåես ոչ մի կւոր ղինաւեսակ չՀանձնեցին կառավարությանը: իր Հուչադրության մեջ Ռուբեն Տեր-Մինասյանը դրում է, որ ինքը նչանավոր երիւթուրք «Հեղա÷ոխական» ՎեՀիբին առաջարկել էր միասին դնալ Խվներ ն ղինաթա÷ել ու åաւժել քուրդ Ղասըմ բեկին, որը Հայերի նկաւմամբ անթիվ չարադործություններ էր կաւարել: Պաւժելու ÷ոխարեն ՎեՀիբը Ռուբենին առաջարկել էր բեկի Հեւ լեղու դւնել, որից Հեւո, առանց վերջինիս ւեղյակ åաՀելու, մեկնել էր Խվներ, Հանդիåել ու ղրուցել Ղասըմի Հեւ: Դրանից Հեւո քուրդ բեկն ավելի անՀանդուրժող էր դարձել Հայերի նկաւմամբ ն նոր ÷որձանքներ բերել: Ռուբենը Հաղորդում է, որ երբ անցնում էին Հայկական անՀամեմաւ կիրթ ու բարդավաճ չրջաններով, ՎեՀիբի աչքերը չարությունից խամրում էին, իսկ Լեռնաåարով անցնելիս՝ ւեսնելով, թե այնւեղ ինչ կարդ ու կանոն է սւեղծել իչխանը, նախանձից չէր կարողանում ւեղը դւնել1: ինչåես Հեւադա իրադարձությունները ցույց ւվեցին, մակեդոնացիների, արաբների, ալբանացիների, բուլղարների, Հույների ղդուչավորությունը մի կողմից թելադրված էր անցյալի åաւմական դառը ÷որձով, մյուս կողմից՝ իրենց ղեկավարների քաղաքական Հեռաւեսության ն Հաչվենկաւության արդյունք էր: իսկ քուրդ ղեկավարների մեծ մասն ընդՀանրաåես կարիք չուներ ղդույչ լինելու, քանի որ Հենց կառավարությունն էր նրան ղինում: Ոչ թուրք ժողովուրդների աղաւադրական չարժման այն ղեկավարները, որոնք մեծ ղդուչություն էին Հանդես բերում, Համողված էին, որ երիւթուրքերն անåայման կխախւեն կայսրության քրիսւոնյա ժողովուրդների Համար իրավաՀավասարություն սւեղծելու մասին ւված խոսւումները: Զենքը նոր իչխանություններին Հանձնելու երիւթուրքերի åաՀանջը չաւ բան էր ասում: Արդեն նույն՝ 1908 թ. ամռան վերջերից սկսած, բալկանյան ժողովուրդների աղդային-քաղա1

Տե՛ս Ռուբէն, Հայ յեղա÷ոխականի մը յիչաւակները, Հաւ. Ե, էջ 236:

քական չրջաններում լուրջ կասկածներ էին Հայւնվում Հնարավոր վերա÷ոխումների Հարցերի չուրջ: Այդ չրջաններում կարծիք էր խմորվում Հեղա÷ոխության Հեւադա ղարդացումն ուղղել երիւթուրքերի դեմ: Այլ խոսքով, նրանք այն մւքին էին, որ սաՀմանադրության վերականդնումով չի վերջացել åայքարը, որ դա դեռ առջնում է: իսկ Հայե՞րը: Հայոց åաւմական ÷որձը թելադրում էր ոչ միայն եղած ղենքերը åաՀել, այլն չարունակել ղինել չարքերը, բաղմաåաւկել ղինական ներուժը, ինչåես անում էին մակեդոնացիներն ու ալբանացիները, նան՝ քաղաքական դործունեության մի մասն ընդՀաւակ ւեղա÷ոխել: Բայց, ցավոք, այդåես չեղավ: կաչկանդված իթթիՀադի Հեւ դործակցության åայմանավորվածություններով ն Հեւնելով «եղբայր» երիւթուրքերի Հորդորներին, դաչնակցական դործիչները դեմ չէին ղենքերի Հանձնմանը åեւությանը: Նրանց «բացաւրական աչխաւանքի» Հեւնանքով չաւ Հայերի մու Համողում էր առաջացնել, որ իսկաåես, սաՀմանադրական երկրում ավելորդ է անձնական ղենք åաՀելը: Նրանք «ըլլայ ժողովներու մէջ, ըլլայ անՀաւաåէս, բոլորին կը քարողէին, թէ այլեւս սաՀմանադրութիւն է, այլեւս ղէնքի ոյժով չէ, որ մենք ձեռք åիւի բերենք մեր ինքնուրոյնութիւնը, այլ ժողովրդական բոլոր խաւերուն մէջ՝ նոյնիսկ քիւրւերուն մէջ ուսմունք ւարածելով է, որ մենք կը Հասնինք մեր բուն նåաւակին»1: Եվ երբ ժողովների ընթացքում այդ դործիչներին Հարց էին ուղղում, թե Հարկ եղած դեåքում ինչåե՞ս åեւք է ինքնաåաչւåանություն կաղմակերåել, նրանք, առանց Հաåաղելու, Հայւարարում էին. «Սուրի դարը անցա՛ւ, աչխաւեցէ՛ք կրթութիւն ւալ ժողովուրդին»2: Այդ էր åաւճառը, որ ինչåես վերՀիչում է դեåքերի ականաւեսը, «Հին դործիչ ընկերներէն չաւերը՝ իրենց արեան դնով

Սարդիս եւ Միսաք Բդէեաններ, Հարաղաւ åաւմութիւն Տարօնոյ, էջ 263: Նույն ւեղում, էջ 294-295:

ձեռք բերած ղէնքերը այլեւս անåէւք նկաւելով, սկսան աժան դնով ղանոնք ծախել թուրքերուն եւ քիւրւերուն եւ անոնց ÷ոխարէն՝ իրենց ունեցած դոմէչներուն, եղներուն, ոչխարներուն վրայ նորեր աւելցնել եւ այդ կողմէն մրցիլ իրարու Հեւ»1: Հայկական խմբերի ղեկավարներից չաւերը Հոժարակամ վար էին դնում իրենց ղենքերը, նրանց օրինակին Հեւնում էին ենթակաները: Զենքերի Հանձնումը արժանանում էր կառավարության ու ւեղական իչխանությունների խրախուսանքին ն բուռն դովեսւներին: «Սիբերի սայիքայի Հուրրիեթ» թուրքական թերթը Հաճույքով արձանադրում էր, որ «Երբ ՍաՀմանադրութեան Հռչակումէն անմիջաåէս եւքը Վանայ չրջակայքը դւնուող Հայ քօմիդէները լեռներէն վար իջնելով իրենց ղէնքերով յանձնուեցան»2, դրանից Հեւո Հայերը դադարեցին որնէ մեկին վախ ներչնչել: «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության Վանի կենւրոնական կոմիւեն չնորՀակալական նամակ էր ուղարկել ՀՅԴ Շամի (Վասåուրականի) կենւրոնական կոմիւեին՝ ղենքը վար դնելու որոչում ընդունելու Համար: Երիւթուրքերը Հայկական կոմիւեի մու էին ուղարկել իրենց ներկայացուցչին՝ միասին խաղաղեցման միջոցներ մչակելու նåաւակով: Այդ բոլորի Համար Հայերը Հեւադայում åեւք է չաւ ղղջային: Օդւադործելով դաչնակցական դործիչների քաղաքական միամւությունը, իթթիՀադականներն այնքան «մուեցան» նրանց, որ լիովին իմացան կաղմակերåության ծրադրերն ու նåաւակները, ւեղեկացան նրա կառուցվածքին, ղեկավար կենւրոններին, ղենքի կոււակման վայրերին, նույնիսկ՝ արխիվներին, իրենց ձեռքը դցեցին ւեղական կաղմակերåությունների ցուցակները, ճանաչեցին Համարյա բոլոր ղեկավարներին: Դաչնակցականներ Զավեն ն ՎարդուՀի Նալբանդյանները խոսւովանում էին, որ իրենց կուսակցության նման ընթացքը «կաչկանդեց Հայ ինքնաåաչւåանութեան թեւերը» ն «անåաւ1

Սարդիս եւ Միսաք Բդէեաններ, Հարաղաւ åաւմութիւն Տարօնոյ, էջ

295: Հոդվածի Հայերեն թարդմանությունը ւե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3863, 25 Հունիսի (8 Հուլիսի) 1909 թ.:

րասւ ժողովուրդը մաւնեց նոր արՀաւիրքների»1: Հայկական աղաւադրական չարժման ղինյալներից մեկը, աններելի կարճաւեսություն Համարելով կաւարվածը, միաժամանակ նչում էր. «...կը ÷ա÷ադէինք, որ մեր կաղմակերåութեան բոլոր դաղւնիքները չՀաղորդուէին երիւասարդ թուրքերուն, ընդՀակառակն, մենք աւելի åէւք է Հեւամոււ ըլլայինք իմանալու անոնց դաղւնիքները: Մենք åէւք է մւաՀոդուէինք մեր ինքնաåաչւåանութեան խնդրով, անոր Համար միջոցներ խորՀէինք ու ղէնք ու ռաղմանիւթ ձեռք բերելու մասին լրջօրէն խորՀրդակցէինք»2: Ոչ միայն Հնչակյան դործիչները, Հասարակական, քաղաքական դեմքերից չաւերը, այլն դաչնակցության նչանավոր դործիչներից ոմանք անՀեռաւեսության դադաթ էին Համարում ղենքերի Հանձնումը իչխանություններին: Արչալույս Ասւվածաւրյանը դրում էր, որ դարձյալ Ռուբեն Տեր-Մինասյանը ն իչխանն (Նիկոլ Միքայելյան) էին, որ կւրուկ Հանդես էին դալիս այդ վարմունքի դեմ: ԹուրքաՀայ ժողովրդի ÷րկությունը իչխանը ւեսնում էր նրա կաղմակերåվածության մեջ: Նա մչւաåես չեչւում էր, որ նախ ն առաջ åեւք է կաղմակերåված մարւական բռունցք ունենալ: ՍաՀմանադրական կարդերը բնավ åաւճառ չէր Համարում մարւական խմբերի լուծարման, այսինքն՝ ղինաթա÷ման Համար: ԸնդՀակառակը, դւնում էր, որ այդ խմբերը ոչ միայն åիւի մնան, այլն åեւք է Հաւուկ ուչադրության արժանանան ու ամրաåնդվեն, քանի որ միդՀաւյան սաՀմանադրությունն առայժմ առանձնաåես ÷ո÷ոխություն չի մւցրել ւիրող կարդերի մեջ: «Զդոյչ լինենք սրանցից (երիւթուրքերից:- Հ. Ս.),- ասել էր իչխանն իր մւերիմ ընկերներին,- թուրքը միչւ էլ թուրք կմնայ Հայերիս Հանդէå: Զդո՛յչ ... եւ վար չդնենք մեր ձեռքի ղէնքը»3: Տե՛ս Զարեւա նդ, ի՞նչ կը ծրադրեն թուրքերը՝ միացեալ եւ անկախ Թուրանիա, Պոսթոն, 1926, էջ 140: Սարդիս եւ Միսաք Բդէեաններ, Հարաղաւ åաւմութիւն Տարօնոյ, էջ 263: «Հայրենիք», ‹ 1 (359), Հունվար, 1956, էջ 43, նույն ւեղում,, ‹ 11 (393), նոյեմբեր, 1958, էջ 54-55:

Մյուս կողմից՝ Դավոյի դավաճանության åաւճառով նախկին ռեժիմի՝ Հայ Հեղա÷ոխականներից խլած ղենքն ու ղինամթերքը, Հեղա÷ոխության Հաղթանակից Հեւո էլ, չարունակում էին մնալ åեւական åաՀեսւներում: Երիւթուրք «Հեղա÷ոխականների» մւքովն անդամ չէր անցնում դրանք վերադարձնել ւերերին՝ սաՀմանադրությունն իսկ åաչւåանելու Համար: Հայերը ւեսնում էին, որ իրենք իրենց մու եղած ղենքերն արդեն Հանձնել էին կառավարությանը, իսկ իչխանությունները ԹուրքաՀայասւանում ոչ միայն չէին ղինաթա÷ում իրենց Համար ւվյալ ժամանակ ամենամեծ վւանդ ներկայացնող քրդերին, այլն Հավելյալ ղինում էին նրանց ու թուրք բնակչությանը: Թերթերը դրում էին, թե ղենքի վաճառանոցներում այլնս ղենք չի մնացել, որ նույնիսկ անարժեք երկաթի կւորները եռաåաւիկ դներով են վաճառվում: Առնւրական ծանր ւադնաåի մեջ միակ առնւուրը խոչոր ծավալներ ընդունած ղենքի վաճառքն էր: Բաղմաթիվ նոր åաւվերներ էին սւացել բելդիական ն այլ երկրների ղենքի ֆաբրիկաները: Պարղելու Համար բոլոր աղդերի ու կրոնների åաւկանող խաղաղ բնակիչներին ղինաթա÷ելու երիւթուրքերի աղդարարած քաղաքականության անկեղծ թե խաբուսիկ լինելը, ՀՅ դաչնակցության Վանի ղեկավարությունը ձեռնարկեց իրականացնելու մի դործողություն, որի դաղա÷արը åաւկանում էր Ռուբեն Տեր-Մինասյանին: Ռուբենն առաջարկել էր կառավարությունից Հեւ åաՀանջել Դավոյի դավաճանությամբ դրավված ղենքերը: Նա լավ դիւեր, որ կառավարությունը մերժելու է այդ åաՀանջը, բայց, ըսւ նրա, այդ քայլը առիթ åիւի լիներ åարղելու երիւթուրքերի արած Հայւարարությունների անկեղծությունը: Նա Հիչեցնում էր, որ Հեղա÷ոխությունից անմիջաåես Հեւո մուավորաåես նույն միւքն է արւաՀայւել ս. կարաåեւ վանքում ւեղի ունեցած ՀՅԴ չրջանային ժողովն իր ընդունած որոչման մեջ, որն անմիջաåես ուղարկվել է ՀՅ դաչնակցության Վասåուրականի կենւրոնական կոմիւեին, բայց որնէ åաւասխան չէր սւացվել: իր որոչման մեջ, չրջանային ժողովը Հույժ կարնորել էր որքան Հնարավոր է չոււ åարղել, թե իրենց Հայւարարու663

թյուններում որքան անկեղծ են իչխանությունները: Այժմ Ռուբենը Հույս ուներ այդ åաւասխանն սւանալ Արամ Մանուկյանից: Դիմելով Արամին՝ նա ասում էր. «Արդ, երբ քեղ բանւէն կը Հանեն եւ կը յայւարարեն ամէնքին, որ չնորՀիւ քեղ եւ քեղåէսներուն է որ Հին ռէժիմը ւաåալուած է, դու ղինաթա÷ չåիւի մնաս եւ քու Հաւաքած ղէնքերը քեղ åիւի վերադարձուին: ՍաՀմանադրութեան իսկ åաչւåանութեան Համար: Եթէ ՍաՀմանադրական կառավարութիւնը վսւաՀի եւ վերադարձնէ, լաւ. եթէ չվերադարձնէ, ուրեմն անվսւաՀելի է եւ մենք ալ ւարբերութիւն չåիւի դնենք Հին եւ նոր ռէժիմներու միջեւ: Եթէ Համաձայն ես, ե՛լ, ես ալ քեղի Հեւ քու կուսակալիդ, քու ՎէՀիբիդ այցելութեան դնանք եւ այս åաՀանջն ալ դնենք: Եթէ Համաձայն չես, ես անոնց ո՛չ այցելութիւն ւուողն եմ եւ ո՛չ ալ մնաս բարով ըսողը: իմ դործս լմնցած է»1: Արամը, սակայն ամենայն åաւասխանաւվությամբ Հեւնում էր կուսակցության կենւրոնից սւացած ՀրաՀանդների կաւարմանը: իսկ կենւրոնն ամեն անդամ խսւորեն նախաղդուչացնում էր չ÷չացնել Հարաբերությունները երիւթուրքական իչխանությունների Հեւ: Եթե իթթիՀադի կառավարությունը Համաձայնի վերադարձնել դրաված ղենքերը ն ռաղմամթերքը, ասում էր Ռուբենը, այդ դեåքում կարելի է վսւաՀել նրան ն չարունակել իթթիՀադի Հեւ Դաչնակցության դործակցությանը, իսկ եթե Հրաժարվի վերադարձնել, նչանակում է՝ Հայ Հեղա÷ոխականների նկաւմամբ երիւթուրքերի չողոմ խոսքերը միայն Հայ Հեղա÷ոխականներին մոլորեցնելու նåաւակ են Հեւաåնդում: Այդ դեåքում ինքը քաչվելու է դործից ն վերադառնալու է ւուն՝ կովկաս,- ասել էր Ռուբենը Շամի կենւրոնական կոմիւեի նիսւերից մեկում: Զենքերի Հարցում Ռուբենի ւեսակեւը լիովին åաչւåանում էր իչխանը: ՀՅԴ Շամի կաղմակերåության մյուս ղեկավարները որոչակի կարծիք չէին Հայւնում, իսկ Արամը չէր բաժանում Ռուբենի ու իչխանի Հոռեւեսական ւրամադրու1

«Արամը», էջ 418:

թյունները ն, ընդՀանրաåես, սաՀմանադրական կարդերի նկաւմամբ նրանց անվսւաՀությունը: Նա դւնում էր, որ Հայ Հեղա÷ոխականների երկարաւն åայքարը ղուր չի անցել, որ այժմ Հարկ չկա նոր կարդերի նկաւմամբ թչնամական դիրք բռնելու, դրա ժամանակը չէ: «ԱնՀերքելի է,- ասում էր Արամը,որ ղանդուածը այնքան յոդնած, ւառաåած է, որ երկնքի բարիք կը Համարէ այս ընդմիջումը, եւ անոր խանդարողն է իր թչնամին. անՀերքելի է, որ մեր Հին չարքերը, աղդեցիկներն ալ դադար կ'ուղեն առնել...»1: Արամն այն ւեսակեւն ուներ, որ նոր կարդերի բացասական կողմերը åեւք է ÷որձել չւկել իթթիՀադի Հեւ սերւ դործակցությամբ՝ նրա քաղաքականության Հոռի կողմերի Համբերաւար, ւնական ն կառուցողական քննադաւության միջոցով: Ելնելով դրանից՝ նա վճռականաåես մերժում էր ղենքերը Հեւ վերադարձնելու Ռուբենի առաջարկը, ասելով, թե «ղէնքերը åաՀանջելը ոչ ոք չåիւի արդարացնէ»2: Թեն ղինաթա÷ման կարնորադույն խնդրի չուրջ Երկրի դաչնակցական դործիչների միջն միասնություն չկար, բայց նրանց մեծամասնությունը, Արամի դլխավորությամբ, այնուամենայնիվ, åաչւåանում էր կուսակցության կենւրոնի ւեսակեւը՝ չբարդացնել Հարաբերությունները երիւթուրքերի Հեւ: Բայց այդ քաղաքականության åւուղները չաւ դառն էին. թուրքաՀայությունն արդեն 1908 թ. վերջերին, ÷ասւորեն, ղրկվել էր իրեն åաչւåանելու Հիմնական միջոցից. նրա ձեռքին մնացել էին չնչին քանակության ղենք ու ղինամթերք: Այն ժամանակ, երբ Հեղա÷ոխական Դաչնակցությունը ղենքերը Հանձնում էր կառավարությանը, այդ նույն ժամանակ ՀակաՀեղա÷ոխական åաՀåանողականները ն կղերականները, որոնք երկու ւասնամյակ չարունակ Հանդես էին դալիս Հնչակի ու Դաչնակցության åայքարի մեթոդների դեմ, այժմ ղարմացած էին ւեղի ունեցածով: կիլիկիո ՍաՀակ Բ կաթողիկոսը Սիսից կ. Պոլսի åաւրիարք

«Արամը», էջ 420: Նույն ւեղում:

Մաւթեոս արքեåիսկոåոս իղմիրլյանին դրում էր. «Ղուրանի վրայ եղած երդումը դրժողներուն ՍաՀմանադրութեան վրայ ըրած երդումին Հաւաւալ՝ միամւութիւն է. ւարբեր բան մը åէւք է, ղոր չեմք կարող կերւել: Համիւիէի ն Միսիսի միջն, Աւանայէն Հաղիւ Հինդ ժամ Հեռու, անւիոքացի երիւասարդ մը, ուսանող Տարսոնի Գոլէճին, յօչուուեցաւ: Աåադայն åայծառ չէ. մանաւանդ մեղ Համար Արչալոյս ն Միջօրեայ վերջալոյս են մռայլ ամåերով ծածկուած: Ժողովուրդը Հացի չա÷ åէւք ունի ինքնաåաչւåանութեան միջոցներու ... Եթէ, Ասւուած մի՛ արասցէ, սոււ երդուողները խելօք չը կենան եւ ոեւէ մի ւեղ Հաւաքական չարժում մը ընեն, մենք անձամբ, ինքնաåաչւåան խումբին կամ Համայնքին դլուխը åիւի անցնինք. լաւադոյն է մի անդամ մեռնիլ, քան չարունակ մաՀուան արՀաւիրքով աåրիլ»1: Եվրոåական միջամւությամբ åարւադրված կաåիւուլյացիաների (Շոո iէս1ոէiօոտ) խնդիրը.- Հեղա÷ոխությունից Հեւո իթթիՀադն իր կառավարության ամենակարնոր խնդիրներից մեկը Համարեց «կաåիւուլյացիաների ռեժիմի» ասւիճանական վերացումը: Խոսքը վերաբերվում էր այն դաչնադրերին, որոնք եվրոåական ղանաղան åեւություններ՝ Անդլիան, Ֆրանսիան, Ավսւրո-Հունդարիան, Գերմանիան, իւալիան, իսåանիան, Ռուսասւանը, Պորւուդալիան ն Բելդիան, ղանաղան ժամանակներում կնքել էին Թուրքիայի կառավարության Հեւ՝ իրենց Հåաւակների, իրավունքների ն չաՀերի åաչւåանության Համար: Եվրոåական åեւությունները չէին կարող Թուրքիայում աåրող կամ այդւեղ առնւրական ն արդյունաբերական դործեր ունեցող իրենց Հåաւակների ու նրանց իրավունքների ու չաՀերի åաչւåանության դործը թողնել թուրքական վարչական ն այլ աւյաններին, որոնց Համար դոյություն չունեին ո՛չ օրենք, ո՛չ արդարություն, այլ բացառաåես սուլթանների, մեծ վեղիրների, չեյխ-ուլ-իսլամների կամքը ն Հրամանը կամ թուրքական

Մաւենադարան, Մաւթեոս իղմիրլյանի արխիվ, թղթ. 11, վավ. 190:

դաւարաններին, որոնք ղեկավարվում էին բացառաåես իսլամի սրբաղան օրենքով՝ չարիաթով, որը Հիմնված էր «Ղուրանի», «Հադիսների»՞ ն «Սուննայի»՞՞ վրա: իսլամական կրոնն իր մեջ ներքին բաժանումներ ուներ: իսլամի ամեն մի բաղադրիչը, Հենվելով չարիաթի օրենքի վրա, իր ձնով էր մեկնաբանում նրա առանձին դրույթները: իսկ այդ բաղադրիչները բաղմաղան էին: իսլամի երկու ՀանրաՀայւ մեծ Հաւվածները՝ սուննի ն չիա դավանանքները, իրենց ներսում ունեին (ն ունեն) ղանաղան Հերձվածներ: Այսåես՝ սուննիները բաժանված էին Հանեֆի (օսմանյան թուրքեր), չաֆիի (եդիåւացիներ), մալեքի (Ալժիրի, Թունիսի ն Տրիåոլիսի արաբներ) ն Հանբալի (ղանաղան երկրների մուսուլմաններ) դավանությունների: Շիա մաՀմեդականները Հիմնականում åարսիկներն էին, իրաքի Հարավի ն Լիբանանի Հարավի արաբների մեծ մասը ն Հնդկասւանի արնելյան չրջանների բնակիչների մի մասը, որոնք նույնåես բաժանված էին ւարբեր Հերձվածների: Թեն բոլոր մուսուլմանական Հերձվածները խարսխված էին իսլամի վարդաåեւության ընդՀանուր սկղբունքների վրա, բայց ղանաղանվում էին Ղուրանի մեկնաբանությամբ ն ւարբեր արարողություններով: Դրանք բոլորը նույնåիսի կրոնական Հակակրանք էին ւածում միմյանց նկաւմամբ, ինչåես քրիսւոնեական ւարբեր դավանություններն ու Հերձվածները՝ իրար Հանդեå1: Այս Հերձվածներից ամեն մեկն ուներ չարիաթի իր չերիները (դաւարանները), որոնք նույն մեղքի Համար իրարից ւարբեր åաւիժների էին ենթարկում մեղադրյալներին, նայած թե չարիաթի ւվյալ դաւը իսլամի ո՛ր Հաւվածի կամ Հերձվածի ւիրույթում էր ւեղի ունենում: Պարղ է, որ Օսմանյան կայսրության ւարածքում բնակվող

՞

ՄուՀամմեդ մարդարեի խոսքերն ու դործերն ավանդող դրքեր: Առաջին չորս խալիֆների մեկնություններն ու վճիռները: Տե՛ս Սարուխան, Հայկական խնդիրն ն Աղդային սաՀմանադրությունը Թուրքիայում (1860-1910), Հաւ. Ա, Թիֆլիս, 1912, էջ 99-ի ւողաւակը: ՞՞

կամ այնւեղ ժամանակավորաåես ծառայության անցած եվրոåացին եթե թույլ էր ւվել որնէ Հանցանք, մւքով անդամ չէր կարող անցկացնել, թե իրեն դաւելու են չերիի դաւարանում, չարիաթի օրենքով: Մի երկիր, ուր չկար Հասւաւուն, որոչակի քաղաքացիական օրենք, ուր թադավորում էր սուլթանների ու ÷աչաների կամայականությունը, ուր ոչ մուսուլմանը չարունակվում էր անՀավաւ կամ քյաֆիր նկաւվել ն նրա վկայությունը չուներ Հեւին դռեՀիկ ու կիսավայրենի մուսուլմանի վկայության ուժն ու արժեքը, անկարելի էր մի այդåիսի երկրի դաւարանին թողնել քրիսւոնյա եվրոåացիների իրավունքների ն չաՀերի åաչւåանությունը: Եվ աՀա, եվրոåական ամեն մի åեւություն, որ Հåաւակներ ն չաՀեր ուներ Թուրքիայում, աչխաւում էր այնåիսի åայմաններ սւեղծել նրանց Համար, որ նրանք չվւանդվեին ն ղերծ մնային թուրքական կամայականությունից ն ՀարսւաՀարումից: Եվ նա կնքում էր դաչնադիր կամ կաåիւուլյացիա, որի Հիման վրա այդ åեւության Հåաւակները åեւք է դաւվեին իրենց Հյուåաւոսական դաւարաններում: իսկ եթե դաւը խառն էր, այսինքն՝ թուրքաՀåաւակի ն եվրոåացու միջն էր, աåա Հարցը քննվում էր օսմանյան դաւարաններում, բայց անåայման եվրոåական ւվյալ երկրի Հյուåաւոսարանի ներկայացուցչի մասնակցությամբ: կաåիւուլյացիաների իրավունքը Հասւաւված էր թե՛ ավանդության ն թե՛ միջաղդային Համաձայնադրերի վրա: Օրինակ՝ ֆրանսիացիների կաåիւուլյացիաները Հիմնված էին 1802 թ. Փարիղի դաչնադրի, 1878 թ. Բեռլինի դաչնադրի ն 1901 թ. ֆրանքնթուրք Համաձայնադրի վրա: Տեղեկանալով, որ երիւթուրքերը ÷որձում են ունձդություններ կաւարել ֆրանսիացիների կաåիւուլյացիաների Հանդեå, Ֆրանսիայի Աղդային ժողովի 1909 թ. աåրիլին ւեղի ունեցած նիսւերից մեկում արւդործնախարար Սւեֆան Պիչոնն իր ելույթում ասել էր. «Թուրքիան åարւաւոր է åաՀåանել ֆրանսիական Հարիւրաւոր Հասւաւութիւնները, աåաՀովել այդւեղի մեր դրամաւան դերակչիռ դերը, երաչխաւորել մեր առանձնաչնորՀեալ դիրքը,

մեր մարդասիրական եւ քաղաքական չաՀերը: ՎսւաՀեցնում եմ ձեղ, որ մեր այս վճռականութեան մէջ երբեք չենք թուլանալու»1: կաåիւուլյացիաները օսմանյան կառավարությունների կողմից օւարերկրյա քաղաքացիներին էին ւրվում նան այն ÷ոխառությունների դիմաց, որ Թուրքիան սւանում էր եվրոåական ւերություններից՝ թուրքական խարխուլ կայսրությունը կործանումից ÷րկելու Համար: Նչենք, որ եվրոåական կաåիւուլյացիաների դիմաց օսմանյան Հåաւակները չէին վայելում նույն իրավունքները եվրոåական երկրներում, ուր դաւարաններն անկախ էին ու արդար, ղեկավարվում էին որոչակի օրենքներով: Այժմ, երբ Թուրքիայում Հրաւարակվել էր սաՀմանադրություն ն նոր Թուրքիան Համարում էր, որ ինքը իր աղաւությամբ եվրոåական åեւությունների ընւանիքի անդամ է, իր ինքնասիրության Համար նա վիրավորական էր դւնում կաåիւուլյացիաների Հեւադա դոյությունը2: Բարձր Դուռը åաՀանջում էր վերացնել այդ դաչնադրերը ն օւար Հåաւակների Համար Հասւաւել նույն կարդը, որ Հասւաւված է եվրոåական բոլոր երկրներում, այսինքն՝ որ նրանց դաւավարությունները կաւարվեն ն քաղաքացիական ու քրեական դործերը քննվեն ու լուծվեն օսմանյան դաւարաններում՝ առանց Հյուåաւոսական ներկայացուցիչների մասնակցության: Մի խոսքով, երիւասարդ թուրքերի կառավարությունը åաՀանջում էր, որ օւարաՀåաւակները Թուրքիայում այլնս բացառիկ իրավունքներ չվայելեն, այլ ենթարկվեն բոլոր այն օրենքներին, որոնք սաՀմանված են օսմանյան Հåաւակների Համար: Բայց եվրոåական åեւությունները, նույնիսկ բարյացակամ Գերմանիան, դժվարանում էին ն դեռ չէին վսւաՀում կաւարել այդ քայլը, այն է՝ ջնջել կաåիւուլյացիաները: Նրանք իրավունք ունեին չվսւաՀելու թուրքական դաւարաններին, քանի որ

Յակոբ Յ. Թէրղեան, կիլիկիոյ աղէւը, կ. Պոլիս, 1912, էջ 646: Տե՛ս «Աղդ» , ‹ 72, 12 սեåւեմբերի 1908 թ.:

Թուրքիան, իրեն Հռչակելով սաՀմանադրական ն խորՀրդարանական երկիր, ըսւ էության մնացել էր նախկին ասւվածաåեւական åեւությունը, դեռ չէր վերացել չարիաթը, որի օրենքները դեռ դործադրության մեջ էին. դեռ չեյխ-ուլ-իսլամն էր Համարվում օրենքների մեկնաբանողը ն դաւական դերադույն աւյանը: Երկրի վարք ու բարքի, կարդերի, աղդաբնակչության Հասկացողությունների ն ըմբռնումների մեջ դեռ չէր ամրացել ու արմաւացել սաՀմանադրական ռեժիմը: Եվ, վերջաåես, Թուրքիան, ինչåես ցույց էր ւվել նրա ողջ åաւմությունը, անակնկալների աչխարՀ էր: Դեռ Հարկավոր էին մի քանի ւարիներ, որåեսղի կարելի լիներ վերջնականաåես ասել, որ Թուրքիան որքան իրավունք ունի կոչվելու սաՀմանադրական ն խորՀրդարանական երկիր: Այդåիսի Հանդամանքներում ջնջել, վերացնել կաåիւուլյացիաները՝ կնչանակեր մեծ վւանդի ենթարկել միլիոնավոր ոչ մուսուլման ն օւար Հåաւակների իրավունքներն ու չաՀերը: Ուսւի եվրոåական åեւությունների կողմից խոՀեմություն էր չչւաåել ն առժամանակ մերժել Թուրքիայի åաՀանջը: ի՞նչ åեւք է անեին Հայերը ն ի՞նչ դիրք åեւք է բռնեին նրանք այդ åարադայում: Պեւք է մեկընդմիչւ Հրաժարվեի՞ն այն իրավունքներից, որ Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածը ւալիս էր իրենց, որ ամբողջ Հայության Համար արյան դեւեր ու լճեր էր նչանակում, թե՞ երիւթուրքերից ու մեծ ւերություններից åեւք է խնդրեին åաՀåանել այդ Հոդվածը, որը Եվրոåայի քաղաքական աչխարՀի Համար ճիչւ նույնքան դին ուներ, որքան կարող էր ունենալ մեռած ւառը: Բայց նույնիսկ այդ մեռած ւառն էլ իթթիՀադն ուղում էր քերել ու իսåառ անՀեւացնել: Առայժմ Հայերը ոչինչ անելու ի վիճակի չէին: Շաւերն արդեն Համողվել էին, որ Հայկական Հարցը այլնս չի արծարծվի այնքան ժամանակ, մինչն որ միջաղդային ասåարեղում առաջ չդան նոր, սասանող դեåքեր: Հայկական Հարցն ըսւ էության թողնվում էր ճակաւադրի ւնօրինությանը:

ՍԱԲԱՀէԴԴիՆի ԱՊԱկԵՆՏՐՈՆԱՑՈՒՄՆ ԸՆԴԴԵՄ

իԹԹիՀԱԴի կԵՆՏՐՈՆԱՑՄԱՆ

կ. Պոլիս ժամանած իչխան ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդինը Հենց առաջին åաՀից մեծ դժվարությունների Հանդիåեց: Մայրաքաղաքի Համարյա բոլոր թուրքական թերթերը կարճ ժամկեւում դարձել էին իթթիՀադական ուղղության: իր դաղա÷արները ւարածելու ն դրանք իթթիՀադի ծրադրերին Հակադարձելու Համար ՍաբաՀէդդինը ÷ասւորեն ղրկված էր ամենաաղդեցիկ միջոցից՝ մամուլից: Նման åայմաններում իր «Աåակենւրոնացման ն անՀաւական նախաձեռնություն» կուսակցության ծրադրերը ժողովրդին Հասցնելու միակ միջոցը ՍաբաՀէդդինի ն նրա կուսակիցների Համար մնացել էին կենդանի չ÷ումները բնակչության ւարբեր խավերի ն անձնական Հանդիåումները քաղաքական, Հասարակական, մչակութային դործիչների Հեւ: ՍաբաՀէդդինը ոչ քիչ կողմնակիցներ ուներ թուրք մւավորականության մեջ ն բանակի ցածր ու միջին սåայակաղմում, որոնք, սակայն, չունենալով իչխանական լծակներ, չունեին նան ժողովրդական լայն ղանդվածների վրա ներաղդելու միջոցներ: իթթիՀադի դեմ դաղա÷արական քաղաքական åայքար մղելու Համար ՍաբաՀէդդինն իր Հույսը կաåում էր նան աղդային, այդ թվում նան քրիսւոնյա, ÷ոքրամասնությունների, Հաւկաåես Հույների ն Հայերի, մասամբ էլ բուլղարների Հեւ: ՊաւաՀական չէ, որ կ. Պոլիս ժամանելուց չաւ չանցած, նա այցելություն ւվեց Հունաց իոակիմ ԱԱԱ åաւրիարքին, Հայոց նախկին åաւրիարք իղմիրլյանին, Հրեաների խախամբաչի (մեծ րաբբի) ՆաՀումին: Սրանք, իրենց Հերթին, Հանձին այդ թուրք առաջավոր խոչոր դործչի, ւեսնում էին սե÷ական աղդային դործերը վարելուն եռանդուն աջակցողի, կայսրության կաղմում ինքնիչխան աåրելու իրենց իղձերի արւաՀայւչի1: իչխան ՍաբաՀէդդինը Հաւկաåես արւակարդ ջերմ Հարաբերություններ էր åաՀåանում Հայերի Հեւ:

Տե՛ս «Հովիւ», ‹ 43, 16 նոյեմբերի 1909 թ., էջ 677:

1908 թ. օդոսւոսի 27-ին իչխանը, իր Հեւ ունենալով «Թուրքական առաջադիմական միություն» կաղմակերåության մի քանի անդամների, եկավ Հայոց åաւրիարքարան՝ այցելություն ւալով ւեղաåաՀ Եղիչե եåս. Դուրյանին: Դիմելով սրբաղանին՝ նա ասաց. «... Հայ ժողովրդի կողմից իմ նկաւմամբ արւայայւած Համակրական ղդացումները ... ինձ åարւաւորեցնում են անձամբ այսւեղ յայւնել իմ չնորՀակալութիւնները: ԸնդՀանուր Թուրքիայի Համար սկսած երջանկութեան եւ բարօրութեան այս թուականը մեծ նչանակութիւն եւ կարնորութիւն ունի Հայոց Համար նոյնåէս, որոնց կրած ղրկանքներն ու ճնչումները ծանօթ են մեղ: Բայց աղաւութեան բարիքներն առիթ åիւի լինեն մոռանալու անցեալը: Հայ ժողովուրդն իր ուչիմութեամբ եւ կարողութեամբ åիւի օդւուի աղաւութեան եւ արդարութեան սկղբունքներից: Բաղձալի է, որ երկրի ժողովրդի մեջ ւիրող այս սէրը եւ Համերաչխութիւնը լինեն ւեւական՝ յօդոււ մեր սիրելի Հայրենիքի, որի ղարդացումն ու բարդաւաճումը մեր ամէնքիս նåաւակն է»1: Առաջին չրջանում ՍաբաՀէդդինն ու նրա կողմնակիցներն սկսեցին բանավոր լայն քարողչություն կ. Պոլսում, Մակեդոնիայում, իղմիրում, ինչåես նան իթթիՀադի միջնաբերդում՝ Սալոնիկում: Ո՞րն էր այդ քարողչության բովանդակությունը, որո՞նք էին ՍաբաՀէդդինի ւեսական-քաղաքական դաղա÷արները ն Հիմնակռվանները: ՍաբաՀէդդինի ն նրա կուսակցության ծրադրային դլխավոր Հիմնադրույթը աåակենւրոնացման åաՀանջն էր, որն ուղղակիորեն Հակադրված էր իթթիՀադի ն նրա կառավարության դլխավոր նåաւակին՝ քաղաքական ու վարչակառավարման դաչւի ծայրաՀեղ կենւրոնացմանը: Առաջադրվում էր նան անՀաւական նախաձեռնության åաՀանջը՝ որåես աåակենւրոնացման անմիջական Հեւնանք: Այդ երկու դլխավոր սկղբունքներն ամրադրված էին կուսակցության՝ «Աåակենւրոնացման, անձնական նախաձեռնության ն սաՀմանադրության լիդա»

«Գործ» (Թիֆլիս), ‹ 3, 13 սեåւեմբերի 1908 թ.:

åաչւոնական անվան մեջ: կ. Պոլիս վերադառնալուց Հեւո ՍաբաՀէդդինն առաջին անդամ Հանդես եկավ 1908 թ. սեåւեմբերի 3-ին, Բերայում, "Variété”(«Վարիեթե») թաւրոնի դաՀլիճում: Ներկա էին թուրքեր, Հույներ, Հայեր: Ունկնդիրների սւվար մասը բաղկացած էր ղինվորականներից, åաչւոնյաներից, խմբադիրներից, դրողներից, ÷ասւաբաններից, մի խոսքով՝ մւավորական, աղաւ ասåարեղի Հեւնող անձերից: ՍաբաՀէդդինը Հանդես եկավ «ԱնՀաւական նախաձեռնության ն աåակենւրոնացման մասին» վերնադրով մեկժամյա բանախոսությամբ: Նչելով, որ կա աåակենւրոնացման երկու ձն՝ քաղաքական ն վարչական, բանախոսը չեչւադրեց, որ իր åաչւåանած դաղա÷արը քաղաքական աåակենւրոնացման որնէ ւարր չի åարունակում: «կայսրության նաՀանդներից որնէ մեկը չի կարող ձդւել ինքնիչխանության, անջաւման, անկախության»,ասում էր նա: ՍաբաՀէդդինը չեչւում էր, որ Օսմանյան կայսրությունը մի է ն ամբողջական, բայց նրա ղանաղան մասերը, ենթարկվելով åեւական ընդՀանուր օրենքներին, åեւք է վարեն իրենց ւեղական դործերը՝ նաՀանդական ժողովների միջոցով: Նա åաչւåանում էր այն միւքը, որ կայսրության նաՀանդներն ու դավառները åեւք է իրենց վարչական դործերը ւնօրինեն առանց կենւրոնից ՀրաՀանդներ ու կարդադրություններ սåասելու: Բանախոսը խորին Համողմունքով ընդդծում էր, որ վարչական աåակենւրոնացումը մեծաåես ղարկ կւա անՀաւական նախաձեռնությանը ն ձեռներեցությանը ամբողջ կայսրության մեջ: իր խոսքում իչխանը նչում էր. «Մեր առաջարկուող աåակենւրոնացման սիսւեմը նորութիւն չէ, այն արդէն կայ մեր սաՀմանադրութեան մէջ: Դա ուրիչ բան չէ, եթէ ոչ ՄիդՀաւ ÷աչայի åաւրասւած սաՀմանադրութեան 108-րդ յօդուածում յիչաւակուած դաւառների «իրաւասութեան ընդարձակման» ւրամադրութիւնը: Այդ յօդուածում ասուած էր, որ դաւառներում դոյութիւն åիւի ունենան նաեւ ԸնդՀանուր ժողովներ, որոնց åաչւօնը åիւի լինի դործել

աւելի ընդարձակ իրաւասութեամբ»1: Ճիչւ է, որ ՄիդՀաւյան սաՀմանադրության մեջ կար մի այդåիսի Հոդված, բայց դա բանաձնված էր ընդՀանուր, ւարւամ խոսքերով: ԱՀա թե ինչո՛ւ իչխանը դւնում էր, որ դավառների «իրավասության ընդարձակման» մասին åեւք է լինեն մանրամասն օրենքներ, որոնք åիւի մչակեր խորՀրդարանը: Նախորդ խորՀրդարանն այդ աչխաւանքը չի կաւարել կամ ժամանակ չի ունեցել կաւարելու, ասում էր նա, բայց Հարցը մնում է բաց. նոր խորՀրդարանը կկաւարի՞ այդ աչխաւանքը ն Հեւո՝ ի՞նչ բովանդակություն կդնի նրա մեջ - աՀա ա՛յս է դլխավորը: իր առաջ քաչած ւեսակեւը լսարանին ավելի Համողիչ դարձնելու Համար ՍաբաՀէդդինը Հիչեցնում էր, որ ժամանակին ղանաղան նաՀանդներում կուսակալի åաչւոն կաւարելիս ՄիդՀաւ ÷աչան աչխաւել է իրադործել աåակենւրոնացման սկղբունքը՝ բարեկարդելով նաՀանդների վարչական դործերը: ՍաբաՀէդդինի ղեկուցումը բաղմիցս ընդՀաւվում էր ծա÷աՀարություններով: Ոդնորությունը մեծ էր Հաւկաåես Հայերի ն Հույների մու: Նկաւելի էր, որ ներկաները որուընդոսւ ծա÷աՀարում էին այն ժամանակ, երբ ճառախոսը Հարձակվում էր Հին ռեժիմի վրա կամ երբ Հայւարարում էր, թե իր åաչւåանած սկղբունքի մեջ անջաւողական որնէ ձդւում չկա՝ կւրականաåես մերժում է ոչ միայն անջաւվելու որնէ ÷որձ, այլն այդ մասին որնէ արւաՀայւություն: իսկ ծա÷երի մի իսկական ÷ոթորիկ բարձրացավ, երբ իչխանն արւասանեց Հեւնյալ խոսքերը: «Աåակենւրոնացումը նչանակում է ոչ թե անկախություն, այլ քաղաքական միություն ն մի դրոչի ւակ մի մեծ ամբողջության կաղմություն»2: Այլ խոսքով՝ աåակենւրոնացումը ՍաբաՀէդդինը Հասկանում էր վարչական աåակենւրոնացման, այլ ոչ թե ինքնավա-

«Մչակ», ‹ 223, 10 Հոկւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

րության իմասւով, վարչական (administration) ն անձնական (ոeոտօոe1), այլ ոչ թե Հողային, ւարածքային (էeոոiէօոiո1) ինքնավարություն: ՍաբաՀէդդինի կուսակցությունը åաՀանջում էր օսմանյան åեւությունը բաժանել 8 երկրամասերի (Փոքր Ասիա, Հայասւան, Միջադեւք, Սիրիա, Արաբիա, Մակեդոնիա, Ալբանիա, Տրիåոլի), որոնք åիւի ունենային իրենց ներքին ինքնավար կյանքը, իսկ նրանց միությունը åիւի կաղմեր օսմանյան åեւությունը1: Լինելով աåակենւրոնացման Հեւնողական կողմնակից՝ ՍաբաՀէդդինը դեմ չէր, որ առանձին քրիսւոնյա աղդություններ «վայելում են» որոչ «արւոնություններ», այսինքն՝ այն սաՀմանա÷ակ Հնարավորությունները, որոնցով քրիսւոնյաներն որոչ ինքնուրույնություն ունեին իրենց կրոնական-դåրոցական դործերում: Այդ այսåես կոչված առանձին «արւոնությունները» նրանք ձեռք էին բերել ւասնամյակների åայքարով ու Եվրոåայի միջամւությամբ: Բայց դրանք միայն իրավունքներ էին, այլ ոչ թե արւոնություններ: ՍաբաՀէդդինը Հաչւ աչքով էր նայում այդ իրավունքների՝ Հույների ն Հայերի åաւրիարքների, բողոքականների աղդաåեւի, բուլղարների միւրոåոլիւի, աղդային վարչությունների, Հեւնաåես ն՝ Հայոց Աղդային ժողովի վրա: ՍաբաՀէդդինի դաղա÷արները, ցավոք, մոււք չդործեցին թուրքական Հասարակության լայն չերւեր, ինչåես դա ւեղի ունեցավ իթթիՀադի åարադայում: «Այս Հրաչալի ծրադիրը,դրում էր Հրաչյա Աճառյանը,- որ թէ՛ Հայերի եւ թէ՛ մնացեալ Հåաւակ ժողովուրդների իդեալն էր, դժբախւաբար չընդունուեց թուրք ժողովրդի մեծամասնութեան կողմից: կուսակցութիւնը սակաւաթիւ Հեւեւորդներ միայն ունեցաւ...»2: Ռուսական "Речь” («Ռեչ») թերթի թղթակից Լ. Նեմյանովի Տե՛ս Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի åաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), էջ 62: Նույն ւեղում:

այն Հարցին, թե «արդեօք կողմնակիցներ չա՞ւ ունէք թուրքերի չրջանում», ՍաբաՀէդդինն անկեղծորեն åաւասխանել էր. «[Մեր] լիդան իր մէջ է ընդունում կողմնակիցներ բացառաåէս մւաւորականներից, որոնք մեղ միանում են ոչ թէ յայւարարութիւններով, այլ խոր Համողմունքով: Այդ իսկ åաւճառով մենք մեծ թուով կողմնակիցներ ունենալ չենք կարող»1: իթթիՀադը ն նրա կառավարությունը, ինչ խոսք, Հիացած չէին իչխան ՍաբաՀէդդինի ելույթներով ու Հանդիåումներով, բացասական դնաՀաւական էին ւալիս դրանց: իթթիՀադի սրւովը չէր Հաւկաåես այն, որ ՍաբաՀէդդինը մեծ Հեղինակություն ն Հարդանք էր վայելում աղդային ÷ոքրամասնությունների չրջանում: Բննադաւելով աåակենւրոնացման մասին ՍաբաՀէդդինի åաՀանջը, իթթիՀադական դործիչներից մեկն ասում էր. «ՍաբաՀէդդինը դործի մարդ չէ: Նա միայն թղթի յեղա÷ոխական է: ինչåէս ձեղ յայւնի է, նա åաՀանջում է աåակենւրոնացում: Բայց կարելի՞ է արդեօք դործադրել նրա ծրադիրը Փոքր Ասիայում: Աåակենւրոնացումը Հասկանալի կլինէր մի ղարդացած, քաղաքակիրթ երկրում. բայց դուք դնացէ՛ք եւ իրենց մեծամասնութիւն կաղմած ւեղերում քրդերին յանձնեցէ՛ք երկրի վարչութեան ղեկը: Նախքան աåակենւրոնացումը մենք դեռ չաւ Հիմնական, չաւ կարեւոր ÷ո÷ոխութիւններ ունենք կաւարելու մեր ասիական նաՀանդներում: Եւ յեւոյ [թուրք] ժողովուրդն էլ սասւիկ ւադնաåում է այդ «աåակենւրոնացում» բառից, կարծելով, թէ դա նչանակում է անջաւում, բաժանում»2: Բրդերի մասին իթթիՀադականների արւաՀայւած ւեսակեւը թերնս Հիմք ուներ, քանի որ այդ ժողովրդի ղանդվածները դեռնս դւնվում էին ղարդացման չաւ ցածր ասւիճանի վրա, բայց բանն այն էր, որ այդ օրինակը նրանք ըսւ էության ւարածում էին բոլոր աղդային ÷ոքրամասնությունների վրա:

«Մչակ», ‹ 210, 25 սեåւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 216, 2 Հոկւեմբերի 1908 թ.:

ԽԺԴԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՊՈԼՍԱՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆԲՈՒՄ:

ՄԱՂԱԲիԱ ՕՐՄԱՆՅԱՆ ՊԱՏՐիԱՐԲԸ՝ ԱՄԲԱՍՏԱՆՅԱԼ

Հեղա÷ոխության Հաղթանակից անմիջաåես Հեւո Հայկական միջավայրում սկսվեց մեկը մյուսի նկաւմամբ ծանր մեղադրանքների Հարուցումը: կ. Պոլսի Հայ Հասարակությունը բաժանվեց երկու մասի: Հեղա÷ոխությամբ առավել Հրաåուրվածները մեղադրում էին նախկին ռեժիմի «åաչւåաններին»: Նկաւենք, որ նույն երնույթը առկա էր նան քրիսւոնեական մյուս Համայնքներում ն Հրեաների մու: Բանի որ սե÷ական åեւականություն չունեցող, կայսրության սաՀմաններում բռնա÷ակված ժողովուրդներն աղդային դերադույն իչխանություն էին Համարում իրենց կրոնաåեւերին, որոնք անմիջական կաåերի մեջ էին եղել Հին ռեժիմի իչխանությունների Հեւ, իրենց Համայնքներին Հուղող կարնորադույն խնդիրների առնչությամբ մչւաåես սւացել էին Բարձր Դռան, երբեմն էլ անձամբ սուլթան Աբդուլ Համիդի Հավանությունը կամ մերժումը, ուսւի Հեղա÷ոխությունից Հեւո նրանք իրենց Հարանվանություններում Հարվածի թիրախ դարձան առաջին Հերթին: Հոդնոր ղեկավարներին ÷ոխելու ձդւումը վարակել էր ւեղական կրոնական բոլոր Համայնքներին: Հույները åաՀանջում էին իոակիմ ԱԱԱ åաւրիարքի Հրաժարականը: Հայ կաթոլիկները Հանդես էին դալիս իրենց Պողոս-Պեւրոս ԺԲ Սաբբաղյան åաւրիարքի դեմ: Հրեաները åաչւոնաղուրկ արեցին իրենց մեծ րաբիին՝ Մոչե (Մովսես) Լնիին: իսկ Հայերը, Հեղա÷ոխության Հաղթանակի Հաջորդ օրն իսկ, սւիåեցին Հրաժարական ւալ Մաղաքիա Օրմանյան åաւրիարքին: Նրա անձնական Հակառակորդները դործի անցան՝ åաւժելու «Հին ռեժիմի մեծ կուռքին»: Թեն Հուլիսի 14-ին åաւրիարքն այցելել էր կառավարության նախադաՀներ Սաիդ, աåա Բյամիլ ÷աչաներին՝ նրանց չնորՀավորելով սաՀմանադրության վերականդնման առթիվ, ն Բարձր Դռան կողմից արժանացել էր Հավուր åաւչաճի ընդունելության, բայց դա նրան չ÷րկեց յուրայիններից այåանվելուց ն Հրաժարականի åաՀանջից:

Պաւրիարքն սկղբում Հանդիսւ էր ընդունում åաչւոնաթողության åաՀանջը, դւնելով, որ «...կացութեան ÷ո÷ոխուելովը Հին կացութեան մէջ դործունեայ դեր վարողները åէւք է նոր կացութեան մէջ քաչուէին»1: Օրմանյանի դեմ åայքարում միավորվել էին բոլոր Հայ Հեղա÷ոխականները ն, առաջին Հերթին, միմյանց չՀանդուրժող Հայկական քաղաքական երկու խոչոր կուսակցությունների անդամները՝ իթթիՀադի åաչւåան դաչնակցականները ն նույն իթթիՀադի Հակառակորդ Հնչակյանները, որոնք Մաղաքիա արք. Օրմանյան åաւրիարքին առաջադրում էին քաղաքական ն նույնիսկ քրեական բնույթի մեղադրանքներ: Դրանցից դլխավորներն էին. Ա) Օրմանյանը միչւ լավ Հարաբերությունների մեջ է եղել սուլթան Աբդուլ Համիդի Հեւ, սւրկամւորեն ու անթերի կաւարել է Հայ Հեղա÷ոխականների դեմ ուղղված նրա բոլոր դրակոնական Հրամանները, դրանով իսկ մչւաåես խոչընդուել Հայ աղաւադրական åայքարին: Բ) Միչւ քննադաւել է սուլթանի դեմ երիւթուրքերի ծավալած դործունեությունը վերջիններիս ւարադրության ւարիներին: Այդ մեղադրանքով իթթիՀադի առջն ցուցադրաբար Հանդես էր դալիս Դաչնակցությունը: Հնչակյանները, բնականաբար, այդ Հարցում åաւրիարքին մեղավոր չէին ճանաչում, քանի որ նրանք իթթիՀադի Հեւնողական Հակառակորդներ էին: Նչենք, որ իրենք՝ իթթիՀադականները, Օրմանյանից որնէ åաՀանջ չունեին, նրան անդամ չէին նախաւում Աբդուլ Համիդի Հեւ ունեցած դործակցության Համար: Գ) Օրմանյանը åաւրիարքարանի բյուջեից յուրացրել (կամ վաւնել) է 40000 օսմանյան ոսկի: Այդ մեղադրանքն առաջ էին քաչել մի քանի երնելի աղդայիններ, ն դա անմիջաåես արժանացել էր Հնչակյանների ու դաչնակցականների åաչւåանությանը: Անչուչւ, Օրմանյանին ներկայացվող քաղաքական ն քրեական մեղադրանքներն արւաքնաåես կարծես Հիմնավորված են,

Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 5809:

եթե նրա դործունեությունը քննության ենք առնում ղոււ Հայկական Հեղա÷ոխական կուսակցությունների ւեսանկյունից: Բայց խնդրին այդåես մուենալու åարադային Հաղիվ թե Հնարավոր լինի լիովին բացաՀայւել Օրմանյանի երնույթը: Նրան «Հայ աղդի դավաճան» åիւակավորելն սկղբունքորեն մերժելի էր նույնիսկ այն օրերին, քանղի իր, որåես åաւրիարքի, դործունեությունը ժամանակակիցների Համար անսովոր էր եղել, չէր Համաåաւասխանել այն ավանդույթին, որ սկղբնավորել էին կ. Պոլսի Հայոց նախորդ երկու åաւրիարքները՝ Խրիմյանն ու իղմիրլյանը՝ Հեղա÷ոխական դաղա÷արների Հեւ իրենց ՀոդեՀարաղաւությամբ: ի՞նչ դաղա÷արներ էր սնուցանել ն իրականացրել Օրմանյան åաւրիարքը, որի Հեւնանքով այնքան չաւ Հակառակորդներ էր վասւակել: Առաջին, Օրմանյանը åաՀåանողական էր բառիս իսկական իմասւով: Նրա åաՀåանողականությունը թելադրված էր Արնելյան եկեղեցիների վաղ միջնադարյան ավանդաåաչւական դոդմաներից, որոնցից մեծաåես Հեռացել էր իր ժամանակաչրջանի Հայոց եկեղեցական մւածողությունը: Նա վճռականորեն դեմ էր Հայասւանյայց եկեղեցու ներսում դոյություն ունեցող ժողովրդավարությանը, որով այդ եկեղեցին ւարբերվում էր քրիսւոնեական մյուս եկեղեցիներից, այսինքն՝ մերժում էր ժողովրդի միջամւությունը Հոդնորականության դործերին, կողմնակից էր Հայ առաքելական եկեղեցու ծայրաՀեղ կղերականացմանը: Դեռ կ. Պոլսի åաւրիարք ընւրվելուց չաւ առաջ, 1886 թ. էջմիածնում լույս ընծայած իր «Աթոռ Հայասւանեայց» վարչական դավանադրքում Հանդես դալով Հայ եկեղեցու որդեդրած ընւրողական սկղբունքի դեմ, Օրմանյանն այն ւեսակեւն էր ղարդացնում, թե ժողովուրդը չåեւք է միջամւի եկեղեցու դործերին, առավել նս՝ չåեւք է լինի նրա ւերն ու ւնօրենը, այլ åեւք է բավարարվի այնքանով, որ իրեն ղեկավարում է եկեղեցին: Հայոց եկեղեցու նվիրաåեւություն ասելով Օրմանյանն ընդունում ն Հասկանում էր միայն եկեղեցու Հոդնորականությունը, բայց ոչ ամբողջը: Նա Համարում էր, որ այդ Հոդնորակա679

նության սւորին դասը՝ վարդաåեւները, քաՀանաները, սարկավադները, քիչ թե չաւ ինքնուրույն åաչւոններ վարելու իրավունք չåիւի ունենան: Այդ իրավունքը åիւի ունենա միայն Հոդնորականության բարձրասւիճան դասը՝ եåիսկոåոսները, åաւրիարքները, կաթողիկոսը: «Մայր Աթոռոյ åաւիւն ու ծառայութիւնը... կը åաՀանջեն, որ թեմակալ չի լինելով եåիսկոåոսական ձեռնադրութիւն ունեցող եկեղեցականներ դւնուին մեծ կաթուղիկոսին ն մասնաւոր կաթուղիկոսաց եւ ÷ոքր åաւրիարքաց օդնական իբր Դրան եåիսկոåոսունք»1,- դրում էր նա: իր դաՀակալության ամբողջ ժամանակաչրջանում Օրմանյանը ÷որձում էր Հայ եկեղեցու կյանքում ներդնել իր ւեսակեւները՝ ամեն կերå բարձրացնել վերին Հոդնորականության դերն ու նչանակությունը, նրա Հեղինակությունը, որքան Հնարավոր է եկեղեցու դործերից Հեռու åաՀել դեմոսին, կծկել, սեղմել ընւրողական սկղբունքը եկեղեցու դործերում: Եվ դա նրան Հաջողվում էր մանավանդ այն åաւճառով, որ Աբդուլ Համիդն իր կառավարման ւարիներին ÷ասւորեն ի չիք էր դարձրել «Աղդային սաՀմանադրությունը Հայոց»: Երկրորդ, լինելով ծայրաՀեղ åաՀåանողական ն ամեն ւեսակ Հեղա÷ոխությունների Համողված Հակառակորդ՝ Օրմանյանը նան Հույժ բացասաբար էր արւաՀայւվում երիւթուրքերի Հեղա÷ոխության մասին, ասելով. «Ես Հաւաւում եմ սաՀմանադրութեանը, բայց չեմ Հաւաւում ներկայ չարժման ւեւողութեանը: Դա յարդի կրակ է: Աւելորդ չաւ են խօսում եղբայրասիրութեան մասին: Զåէւք է սակայն մոռանալ, որ Հայերը ունեն սե÷ական սաՀմանադրութիւն եւ առանձին աւանդոյթներ: Մենք կարող ենք ընդունել, որ ծառայենք օսմանեան ղօրքի մէջ, բայց մեղ Հարկաւոր են դրաւականներ մեր կրօնական արւօնութիւնների Համար»2: Ավելին, երիւթուրքական Հեղաչրջումից ընդամենը Հինդ օր Հեւո, նա Հայւարարել էր, թե իթթիՀադի իչխանությունը չաւ

Մա ղաքիա եåս. Օրմանեան, Աթոռ Հայասւանեայց, էջմիածին, 1886,

էջ 76:

«Մչակ», ‹ 163, 29 Հուլիսի 1908 թ.:

ավելի վաւն է լինելու, քան եղել է սուլթանի իչխանաåեւությունը, ն Հայոց Աղդային ժողովից åաՀանջել էր Հայ աղդի անունից չնորՀակալություն Հայւնել Աբդուլ Համիդին, բայց Աղդային ժողովը խիսւ ընդդիմացել էր նրա առաջարկին: Երրորդ, մինչն Օրմանյանի աթոռակալելը կ. Պոլսի Հայ åաւրիարքները Հաղիվ էին երնում Հանդեսներում, խուսա÷ում էին ներկա լինել ժողովրդական արարողություններին: Բայց Օրմանյանը նախադաՀում էր ամեն Հանդեսի, երբեք չէր Հրաժարվում åաւարադել, Հաճախ էր մասնակցում թաղումների: Լինելով վերին ասւիճանի աչխաւասեր՝ նա, առանց Հոդնելու, իր վրա էր վերցրել åաւրիարքարանի ծանր Հոդսերը, անձամբ ուղղություն էր ւալիս բոլոր դործերին: Պաւրիարքարանից որնէ դրություն դուրս չէր դալիս, մինչն ինքը կանխավ չսրբադրեր ն չսւորադրեր: Անչա÷ եռանդուն ու դործունյա åաւրիարքն իր նկաւմամբ լինելով չաւ åաՀանջկու՝ նույնը åաՀանջում էր նան չրջաåաւի բարձրասւիճան Հոդնորականներից, վերաՀսկում նրանց դործունեությունը, լծում աչխաւանքի, մչւաåես Հորդորում կարդալ ն Հարսւացնել դիւելիքները: Բայց վերջիններիս խորթ էր լարված աչխաւանքը, երբեք իրենց նեղություն չէին ւալիս, քանղի սովոր էին Հանդսւության ն անՀոդ կյանքի: Այդ ամենն առաջ էր բերել åաւրիարքի նկաւմամբ բարձրասւիճան կղերի խոր դժդոՀությունը ն բացաՀայւ թչնամանքը, որոնք մակերես ելան երիւթուրքերի՝ սաՀմանադրական «աղաւություններն» աղդարարելուց անմիջաåես Հեւո: Զորրորդ, իղմիրլյան åաւրիարքից Հեւո 1896 թ. ժառանդելով նրա åաչւոնը՝ Օրմանյանը ÷որձեց Ելդըղի ն Բարձր Դռան Հեւ åաւրիարքարանի ու անձամբ իր Հարաբերությունները կառուցել նախորդներից՝ Ներսես Վարժաåեւյանից, Մկրւիչ Խրիմյանից ն Մաւթեոս իղմիրլյանից բոլորովին ւարբեր եղանակով: Օրմանյանի åաւրիարքական ծառայությունը Համընկավ թուրքաՀայ ժողովրդի աղդային-աղաւադրական åայքարի Հերոսական, բայց առավելաåես ողբերդական ժամանակաչրջանին, երբ Հայոց Հայրենիքում արյան դեւեր Հոսեցին: 1894681

1896 դժոխային ւարիներին սրաւված ժողովուրդը Հեւադա ւասնամյակում սոսկալի նոր աղեւների ենթարկվեց: Այդåես էլ åեւք է լիներ, քանղի անՀամեմաւելի էին իր աղաւության Համար կենաց ու մաՀի կռվի ելած ÷ոքր ժողովրդի ն նրան բռնադաւող Հղոր åեւության ուժերը: Օրմանյանին նախորդած կ. Պոլսի åաւրիարքներից Խորեն արք. Աչըդյանը, որåես կանոն, Հանդես չէր դալիս թուրքաՀայ ժողովրդի նկաւմամբ դործած անլուր բռնությունների դեմ, չէր դաւաåարւում իչխանությունների թողւվությունը, իսկ նրան Հաջորդած իղմիրլյան åաւրիարքը, ընդՀակառակը, չա÷ից ավելի Համարձակորեն մերկացնում էր Հայերի նկաւմամբ բարբարոսական դործողությունները, բողոքում իչխանությունների դավադիր քաղաքականության դեմ, որի åաւճառով կառավարության աչքի ÷ուչն էր դարձել: 1896 թ. նոյեմբերին նրան ÷ոխարինած Մաղաքիա արք. Օրմանյանն իր դերը ւեսավ նրանում, որ կարողանա «երկուքէն խառը ընթացք մը դործածել, որ է երկու կողմերն ալ չօչա÷ել...»1: Պաւրիարքական աթոռ բարձրանալու առաջին իսկ օրերից սկսած, åաչւոնավարության բոլոր ւարիներին սուլթանին ու Բարձր Դռանն ուղղած նրա բոլոր դիմում-խնդրանքների նåաւակն էր Հնարավոր չա÷ի մեջ, բռնությունները մեղմացնել, սåառնացող նորանոր վւանդները Հեռացնել, ՀարսւաՀարությունները չա÷ավորել, ւեղի ունեցած վնասները դարմանել, ն «աղդին Հարուածեալ եւ վիրաւորեալ վիճակին կաղդուրման միջոցներ Հոդալ: իսկ միւս կողմէն չաւ առջեւ չերթալ ղիջումներու մէջ, այլ աղդային իրաւունքներու աւանդը åաչւåանել, աղդին կացութեան բարւոքումին Հեւամոււ ըլլալ, եւ աղդ ային դաւին åաւկանող սկղբունքները չվւանդել: իսկ դիմումների ձեւին դալով այնåիսի ոճ մը դործածել, որ ըլլայ երկու ծայրերը միանդամայն նկաւի առնող, Հանդարւութեամբ եւ խոՀեմութեամբ դործերը վարող, Հնարաւորը բացարձակին նախադասող, Հարուածեալ աղդ ին վրայ նոր Հարուածներ չՀրաւիրող, մէկ խօսքով՝ լաւին առածին

Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 5475:

Հեւեւութեամբ՝ դործին ուժեղ, կերåին Համեղ վարմունք մը»1: Օրմանյանը Համողված էր, որ «Հայութիւնը ո՛չ թիւով, ո՛չ ղօրութեամբ, ո՛չ եւ ո՛չ էլ Հանճարեղ ընթացքով չէր կրցած եւ չէր ալ կրնար աղդել Օսմանեան կայսրութեան ընթացքին եւ երկրին բախւին վրայ»2, ուսւի åեւք է աåրի ու դործի դերադույն ղդուչությամբ: Աբդուլ Համիդի նկաւմամբ բանեցնելով քաղցր լեղու, նա ծանրադույն åայմաններում ոչ միայն կարողացավ åաՀåանել Հայ եկեղեցու կառուցվածքը, այլն քայլեր արեց Հնարավորինս ամրաåնդելու դա: Նրա օրոք էր, որ եկեղեցական թա÷ուր åաչւոնների նչանակվեցին բանիմաց ւեղաåաՀներ, åաւրիարքական ÷ոխանորդներ ու թեմակալ առաջնորդներ: Արմաչի դåրեվանքի վարդաåեւները, որոնք Հիմնականում Օրմանյանի աչակերւներն էին, եռանդով լծվեցին Հայ եկեղեցու դոնե åաՀåանմանը: Նրա չնորՀիվ է, որ թե՛ Պոլսում ն թե՛ դավառներում նորոդվեցին եկեղեցական, կրթական, բարեդործական Հասւաւությունները ն կառուցվեցին նորերը: Եվ այդ բոլորը աբդուլՀամիդյան բռնաåեւական կառավարության Հայամերժ քաղաքականության åայմաններում, երբ Հայոց աղդը ղուրկ էր օրենքի åաչւåանությունից ն նչավակ կողոåոււի, սåանության ն ամբողջական անաåաՀովության: Հարց է առաջանում, թե ավելի քան երեք ւասնամյակ ւնած աբդուլՀամիդյան ղուլումի åայմաններում ինչåե՞ս Օրմանյանին Հաջողվեց այդ ամենը: Շաւերը դւնում էին, թե որքան սասւկանում է Հայոց բնաջնջումի սåառնալիքը, այնքան Հայի մեջ ղորանում է իր աղդային դիմադիծը åաՀåանելու բնաղդային Հակաղդեցությունը: Այդ կենւրոնաձիդ ճիդի առջն Հայության Հոդեկան կառույցը, Համաձայն միջավայրի åարւադրանքի, բնականորեն սւանում է երկու կերåարանք՝ ներքին ու արւաքին: Արւաքինը դա իրավիճակին Հարմարվելու, Հակառակ կողմի

Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 5475-

5476:

Նույն ւեղում, էջ 5801:

Հարվածների ուժդնությունը թեթնացնելու Հաւկությունն է: Հայկական åաՀåանողական մամուլը ցույց էր ւալիս, որ Օրմանյանն իր օրինակով աղդակիցներին սովորեցնում է լիովին կաւարել իրենց քաղաքացիական åարւականությունները, Հեռու մնալ աåօրինի քայլերից, Հաճոյակաւար լինել ւիրող ւարրի Հանդեå, քանի որ ւվյալ դժբախւ ժամանակներում նրանք այլ ելք չունեն ն սւիåված են իրենց իմացական, արՀեսւադիւական, առնւրական ընդունակությունները մեկւեղելով աåացուցել, որ իչխող ւարրը չի կարող առաջընթաց աåրել առանց Հայի մւքի ու աչխաւասիրության: ՊաՀåանողականները չեչւում էին, որ մինչն 19-րդ դարի 70-ական թվականները օսմանյան երկրին Հայի անթերի Հավաւարմության չնորՀիվ թուրքը լիակաւար վսւաՀություն ուներ նրա վրա, նրան նկաւում էր օդւակար Հարնան, Հարդում որåես նախախնամական բարիք: ՊաւաՀական չէ, որ թուրքերը Հայությանը Համարում էին «միլլեթ-ի սադիկա» («Հավաւարիմ աղդ»): Այդ ամենը, ասում էին åաՀåանողականները, Հաւկաåես օրմանյանականները, Թուրքիայի Հայ ժողովրդի Համար երեսուն ւարի առաջ անչոչա÷ելի åաւվար էր, åաչւåանական վաՀան՝ իր ներքին աղդային կյանքը չարունակելու Համար: Եվ Հայը Հիմնականում Հաջողում էր կարելիության սաՀմաններում åաՀել իր լեղուն, ցեղային Հաւկանիչները: Միաժամանակ, նրա մեջ արթուն էին մնում աղաւության ւենչը ն անկախ կյանքի երաղը: Օրմանյանը չրջաåաւին Հիչեցնում էր այդ ամենի մասին ն Հղոր դաղանի բացված երախի առջն առայժմ Հեղության կոչ էր անում: Հայ åաՀåանողականներն ամբողջությամբ ն աղաւականների մեծ մասը խորաåես Համողված էին, որ եթե ճակաւադրական ւարիներին թուրքաՀայերը åաւրիարքական աթոռի վրա չունենային Օրմանյանի åես բաղմաՀմոււ ու åերճախոս եկեղեցական, քննախույղ Հայադեւ, մեծ մւքի ւեր անձնավորություն, նան ճչմարւաåես մեծ Հայ, աåա նրանց վիճակը չաւ ավելի վաւթար կարող էր լինել: Զդուչորեն դործելու Հրամայականն էր Օրմանյանին թելադրել Հաչվի առնել այդ ամենը ն նախորդներից միանդամայն ւարբեր դործելաոճ որդեդրել, բողոքի խիսւ ձներ չդործադրել,

åաՀանջները չա÷ավորել, որնէ բանի Հասնել ոչ թե սուլթանի դեմ սåառնալիքներ Հղելով, այլ նրա ՀակաՀայ կրքերը Հնարավորինս մեղմելու Հնարքներ դւնելով՝ Համակերåվել անՀաղթաՀարելի չարիքին, Համբուրել Հղորաղոր դաղանի թաթը՝ նրան անՀարկի չդրդռելու Համար, թուրքական իչխանությունների վրա ներաղդելու միջոցներ դարձնել բարեխոսությունն ու աղերսադրությունը: Հինդերորդ, Օրմանյանը Հայ Հեղա÷ոխականներին միչւ ղդասւության կոչ էր անում, չեչւում, որ նրանց դործունեությունը, Համենայնդեåս Թուրքիայում, աղդավնաս է: Նա դւնում էր, որ չմւածված նոր քայլերով չåեւք է չարունակել դրդռել Աբդուլ Համիդի վայրենի բնաղդները, դոնե ժամանակավորաåես åեւք է ÷որձել սաՀմանա÷ակել Հայոց կյանքում քանդումներ ն ավերներ դործելու նրա կիրքը: Այդ դաղանաղուսå ձդւումով էին թելադրված Հայ Հեղա÷ոխականների Համար մերժելի նրա բոլոր քայլերը: Վեցերորդ, Մաղաքիա արք. Օրմանյանը քաջ դիւակցում էր, որ մոլորություն է օւար åեւությունների կառավարությունների ն Թուրքիայում նրանց դեսåանաւների դռները բախելը (ինչåես անում էին Խրիմյան åաւրիարքը ն ուրիչներ), ղդուչանում էր Հայկական Հարցի չուրջ նրանց մու անօդոււ աղմուկներ Հարուցելուց: Նրան այդ մւքին էր բերել Հայկական ջարդերի նկաւմամբ եվրոåական երկրների անւարբերությունը ն այն դիւակցումը, որ իր նվաղ ուժերով թուրքաՀայությունն անկարող է ղենքով լուծելու աղդային խնդիրները: Ուսւի սրբաղանը որդեդրեց դործունեության խաղաղ միջոցները՝ չրջաՀայացություն ն ղդոնություն: Արդարացրե՞ց իրեն Օրմանյանի դործելակերåը, ի՞նչ Հեւնանքներ ունեցավ դա: Զնայած Օրմանյանի բոլոր ջանքերին, 1896-ից Հեւո սուլթանը ն նրա կառավարությունը Հայության Հեւ վարվում էին նախկինի նման: Նրանք դոյղն անդամ չՀարդեցին ու չդնաՀաւեցին åաւրիարքի քաղաքականությունը: Ավելին, Աբդուլ Համիդի ն նրա մերձավորների մեջ դնալով խորացավ այն ւեսակեւը, թե Հայոց åաւրիարքը ն Հայ ավադանին որնէ ցանկու685

թյուն չունեն ունկնդիր լինելու իրենց աղդի դժդոՀության ձայներին, ն Հենց դա լրացուցիչ åաւճառ դարձավ ավելի անկաչկանդ կերåով նորանոր åաւուՀասներ բերելու Հայերի դլխին: Պաւրիարքը, իՀարկե չաւ ղդույչ, երբեմն ւրւունջներ էր Հայւնում: 1908 թ. Հունիսի սկղբին, դեռ Հեղա÷ոխական խմորումների նախօրյակին, Օրմանյանը, մի åաՀ դուրս դալով իր Համակերåվող քաղաքականության ոլորւից, մի քանի դիմումներ էր Հղել Բարձր Դռանը: Օրինակ՝ Հունիսի 8-ին այցելելով սադրաղամին՝ նրա ուչադրությունը Հրավիրել էր Վանի Հայության անւանելի կացության վրա ն անՀամաձայնություն Հայւնել քաղաքի իչխանությունների դործելակերåին: Բայց թե՛ Ելդըղում ն թե՛ կառավարությունում նրա բողոքներին ուչադրություն չէին դարձնում: Այդ ամենն, անչուչւ, անղորությունից բխող կսկիծ ու ւանջանք էր առաջ բերում Օրմանյանի Հոդում, բայց դա Հայության Համար ս÷ո÷անք չէր: իՀարկե, եթե թուրքական իչխանությունների Հեւ åաւրիարքի Համակերåչական աղերսանքները, նույնիսկ իր չա÷աղանցություններով, Հաջողած, ւեղ Հասած լինեին ն, ի վերջո, թուրքական իչխանությունների ն Հայության միջն այնåիսի մի կամուրջ դցեին, որի չնորՀիվ ÷ոխվեր վերաբերմունքը վերջինիս նկաւմամբ, դոնե Մայր երկրի ժողովուրդը Հնարավորություն ունենար ձեռնարկելու աղաւ ւնւեսական ու մչակութային դործունեություն, այդ դեåքում, անւարակույս, դրական կդնաՀաւվեր åաւրիարքի քաղաքականությունը: Բայց իրողությունն այն է, որ կառավարությունը մինչն վերջ բոլորովին անւեսեց Հայ ժողովրդի ամենաւարրական կենսական åաՀանջները՝ նրան ՀուսաՀաւեցնող ղրկանքների ու անելանելիության մաւնելով: Հաչվի չառնելով, որ åաւրիարքը չաւ Հաճախ իր անձը սւորացնելու դնով ÷որձում էր դոնե ինչ-որ չա÷ով մեղմել թուրքական բռնակալության ավերիչ Հարվածները Հայության վրա ն այդ դժնի åայմաններում ընձեռված Հնարավորության սաՀմաններում նույնիսկ ծավալել աղդաչեն դործունեություն, Հնչակն ու Դաչնակցությունը նրան Հանրությանն էին ներկայացնում ամեն ւեսակի բացասական դծերով, նույնիսկ Համա686

րում «Հայ դաւի թչնամի», «Համիդաåսակ դավաճան»: «Հնչակ» թերթը դրում էր. «Սուլթանի արիւնռուչւ քաղաքականութեան յենակէւն էր Հայկական Դաւը ւաåալել, բողոքող Հային խեղդել իր արեան մէջ»: Այդ ուղղությամբ է, իբր, դործել սուլթանին «լիակաւար Համամիւ» Օրմանյանը, որը «բողոքի մի ծåւուն անդամ չբարձրացրեց», այլ «åաւրիարքութիւնը դարձրեց մի Հլու Հնաղանդ դործիք [սուլթանի ձեռքին]» ն «անձնական չաՀու մի անսåառ աղբիւր»: ԱյնուՀեւն, «Հնչակը», չկարողանալով չա÷ավորել իր ասելիքը, ÷որձում էր ընթերցողին Համողել, թե «Օրմանեանը նոյնքան դաժանօրէն կողոåւեց Հայ ժողովուրդը իր կամարիլիայով, որքան որ նոյնը անում էր Ելդըղը իրեններով»1: Հնչակյան ն դաչնակցական մամուլում åաւրիարքը «եղկելի դավաճան» Հռչակվեց, երբ 1905 թ. ԼաՀեյում (Հաադա) ւեղի ունեցած դեսåանախորՀրդին Հեռադիր Հղեց, ուր Հայւարարեց, թե էջմիածնի կաթողիկոսի այնւեղ ուղարկած Հայ åաւվիրակներն իրավունք չունեն բարձրացնելու թուրքաՀայոց Հարցերը: Այդ Հեռադիրը, որ թելադրված էր սրբաղանի ղդուչավորությունից, Հայ աղդային Հեղա÷ոխականների Համար առիթ դարձավ նրան աՀաբեկելու: 1905 թ. ծննդյան ւոնի առթիվ կ. Պոլսի մայր եկեղեցում ւեղի ունեցող Հանդիսավոր արարողության ժամանակ Հակոբ Խաչիկյան անունով դաչնակցական աՀաբեկիչը աւրճանակի Հարվածներով դեւին է ւաåալում Օրմանյանին: Ծանր վիրավորված åաւրիարքի կյանքը Հաջողվեց ÷րկել ն նա դրանից Հեւո երեք ւարի չարունակեց իր åաւրիարքությունը: ԱՀաբեկիչը ձերբակալվեց ն նեւվեց մաՀաåարւների բանւը, սակայն աղաւ արձակվեց 1908 թ. օսմանյան Հեղա÷ոխության Հաղթանակից Հեւո2: ԱՀաբեկչությունն իր նåաւակին չՀասավ: Խսւորեն քննադաւելով մաՀա÷որձը՝ Մկրւիչ Փորթուդալյանը դրել էր. «Հայկական Դաւի յաղթանակն այս կամ այն անձնաւորութեան «Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908, էջ 56: Տե՛ս Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասåուրականի, Հաւ. Ա, Աղեքսանդրիա, 1929, էջ 470:

սåանելու մէջ չէ, այլ՝ Հայասւանի արդի վարչական դրութիւնը ÷ոխել կարենալու մէջ»1: Այդ մաՀա÷որձից ւարիներ առաջ, 1899-ին, առարկելով դաչնակցականներին ն նրանց Հարձակումներից åաչւåանելով Օրմանյանին՝ Փորթուդալյանը չեչւում էր, թե սուլթանական դաժան վարչակարդի åայմաններում նա չի կարող ավելին անել: Եթե Օրմանյանի ÷ոխարեն åաւրիարքի աթոռին բաղմած լինի մի ուրիչը, ոչինչ չի ÷ոխվի2: կրկին անդրադառնալով Հեղա÷ոխության Հաղթանակից անմիջաåես Հեւո Օրմանյանի դեմ չղթայաղերծված åայքարին՝ նչենք, որ դա անղիջում ու անդառնալի ընթացք էր ընդունել3: Օրմանյան åաւրիարքը 1908 թ. Հուլիսի 16-ին դումարել էր Հայոց աղդային խառը ժողովը (քաղաքական ժողով + կրոնական ժողով)՝ սաՀմանադրության վերաՀասւաւման առթիվ «դոՀաբանական մաղթանք» կաւարելու: Բայց նրա Հակառակորդները ժողովը մեղադրական աւյանի են վերածում: Առաջ են քաչվում ղանաղան ամբասւանություններ՝ չաՀադործել է կառավարությանը Համակերåվելու քաղաքականությունը, չարաչաՀել անձնական դիրքը Հօդոււ իր ընւանիքի, աղդականների ու կողմնակիցների, ոչ միայն Համակերåված է եղել աբդուլՀամիդյան ռեժիմին, այլն դործակցել է նրա Հեւ Հայ ժողովրդի դեմ, Թուրքիայի անվւանդության մարմինների Համար åաւրիարքարանը լրւեսության բուն է դարձրել4: Միաժամանակ, åաւրիարքարանի առջն խմբվել էր Օրմանյանի Հրաժարականը åաՀանջող մի բաղմություն, որը åաւրիարքի վկայությամբ, «յիսուն Հոդիէ աւելի չէր եղած»5: Բաղմության միջից լսվում էին անեծքի աղաղակներ ն սåառնալից կոչեր՝ «դաւել Հայ աղդի դավաճանին» ն այլն: կային նան այնåիսիները, «Արմենիա», 4 ÷եւրվարի 1903 թ.: Նույն ւեղում, 18 մարւի, 1899 թ.: Մանրամասն ւե՛ս «Արեւելք», ‹ 6850 ն ‹ 6851, 16 ն 17 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս «Օրմանեան Հանրային խղճին եւ դաւասւանին առջեւ», կ. Պոլիս, 1913, էջ 8: Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 5812: Ուրիչ աղբյուրներում նչված է 200-300 Հոդի:

որոնք բռնության կոչեր էին անում: Ավելորդ դլխացավանքից խուսա÷ելու Համար, ինչåես նան չինծու մեղադրանքների ճնչման ւակ, Օրմանյանը åաւրասւում է մի Հրաժարադիր, ուր, իր կաւարած քայլի բացաւրությունը ւալուց բացի, Հրաժեչւի խոսքեր է չարադրում: Հրաժարադիրը Հանձնելով այդւեղ դւնվող Աղդային ժողովի անդամներին, նա Ղալաթիայից քաչվում է Բերայի իր ւունը1: Պաչւոնաթող արվեց այն դործիչը, որը կ. Պոլսի åաւրիարքարանը կառավարել էր արւակարդ ծանր ժամանակներում, չուրջ 12 ւարի՝ 1896 թ. նոյեմբերի 6-ի ընւրությունից մինչն 1908 թ. Հուլիսի 16-ը: կ. Պոլսի Հայոց ոչ մի åաւրիարք այդքան երկար չէր åաչւոնավարել նախորդ ւասնամյակներում: Օրմանյանին ներկայացված մեղադրանքները մանրամասն սւուդելու Համար Խառը ժողովը կաղմեց մի Հանձնախումբ, որում Հիմնականում ընդդրկվեցին նրա դեմ եռանդուն Հանդես եկող åաւդամավորներ: Նույն նիսւում ժողովը åեւք է ընւրեր åաւրիարքի ժամանակավոր ւեղաåաՀ՝ Համաձայն Աղդային սաՀմանադրության Համաåաւասխան Հոդվածի, ուր Հսւակ ասված էր. «Երբ åաւրիարքը վախճանուելով կամ Հրաժարելով եւ կամ ուրիչ ոեւէ åաւճառով Աթոռը åարաå մնայ, կրօնական եւ Բաղաքական Ժողովները մէկւեղ դալով ւեղաåաՀ մը կ'ընւրեն եւ անոր Հասւաւութիւնը կը խնդրեն Բարձրադոյն Դռնէն»: Ժողովը åաւրիարքի ժամանակավոր ւեղաåաՀ ընւրեց այդ միջոցին մայրաքաղաքում դւնվող՝ իղմիրի Հայոց առաջնորդ Եղիչե եåիսկոåոս Դուրյանին՞: Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 5843: Եղիչե Դուրյանը բանասւեղծ Պեւրոս Դուրյանի եղբայրն էր, մու 50 ւարեկան, Հայւնի էր որåես բանասւեղծ, լեղվադեւ ն բանասեր: Նրան åաւրիարքական ÷ոխանորդ նչանակելը կարնոր Հանդամանք էր այն առումով, որ, դրանով իսկ, միդՀաւյան սաՀմանադրության վերականդնմանը ղուդաՀեռ, ÷ասւորեն կյանքի էր կոչվում նան Հայոց աղդային սաՀմանադրությունը, ն դրա վկայությունը Խառը ժողովի վերակենդանացումն էր՝ որåես դրա առաջին աåացույց: ինչåես որ ոչ թե ջնջված, այլ դադարեցված էր 1876 թ. ՞

Պաւրիարքական աթոռից Օրմանյանի Հեռանալը ցնծությամբ ընդունեցին Հնչակյանները ն դաչնակցականները: «Հակայեղա÷ոխականների աåօթեօղը (÷առաբանանքը:- Հ. Ս.) խորւակուած» վերնադիրը կրող նյութում այդ ÷ասւը «Հնչակը» «արդարութեան մեծ յաղթանակ» Համարեց1: իսկ «Օրմանեանի ւաåալումը» վերւառությունը կրող նյութում Դաչնակցության «Դրօչակը» դրում էր. «Զորեքչաբթի օր Աղդ. Խառն Ժողով դումարուելով՝ բուռն յարձակումներ եղան Օրմանեան åաւրիարքի վրայ, որը կ'ամբասւանէին իբր թոյլ եւ աåիկար աղդային չաՀերը åաչւåանելուն մէջ: Օրմանեան ասոր վրայ սրաՀը ձդեց դուրս ելաւ: Ժողովը իսկոյն åաչւօնանկ յայւարարեց ղայն եւ ւեղը կարդեց Դուրեան եåիսկոåոսը: Հեռադիրը åարղ է, Օրմանեանը վռնւեր են, եւ չարաչար կերåով: Այդ օրուայ նախաւեսութիւնով երեւի, ինչåէս ցոյց կու ւան Պօլսոյ Հայ լրադիրները, մէջւեղ չէր երեւար ան, որ իֆթարի եւ եղու յուղարկաւորութիւններուն չորս ուքով կը վաղէր. իսկ այդåիսի Հանդիսաւոր օրին եւ ճդնաժամուն «թաթար ÷աթրիքը» խոյս կու ւար Հանրային ուրախութեան ցոյցերէն: Արդեօք «իր վեՀաåեւին» սո՞ւդը կը åաՀէր, թէ՞ կայէնի խիղճն էր, որ կը Հալածէր ղինքը, որ բռնակալութեան մռայլ չուքին ւակ աåաՀով, սանձարձակ կթեց եւ սարսա÷աՀարեց Հայ արդէն Հալածական ժողովուրդը եւ դաւաճանի Հոդիով Հալածեց բոլոր արժանաւոր անձնաւորութիւնները: Ու անամօթօրէն այդ թուրքական սաՀմանադրությունը, այնåես էլ վերացված չէր Աղդային սաՀմանադրությունը, այլ դադարեցված էր նրա դործունեությունը նույնåես: Դուրյան եåիսկոåոսին ընւրելով ւեղաåաՀ՝ Խառը ժողովը նոր ւեղաåաՀի Հեւ միջոցներ åեւք է ձեռնարկեր դումարելու Աղդային åաւդամավորական ժողով՝ ընւրելու թուրքաՀայոց նոր åաւրիարք՝ Աղդային սաՀմանադրության ոդուն ու ւրամադրությանը Համաåաւասխան: ՏեղաåաՀական åաչւոնի Համար Եղիչե Դուրյանի ընւրությունը åաւճառաբանված էր åաՀի ւրամադրություններով. ւեղաåաՀը սաՀմանադրական կարդերի կողմնակից էր ն ենթադրվում էր, որ իր Հայացքներով նա åիւի Համաåաւասխանի նոր ռեժիմի ուղղությանն ու ոճին: Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908:

åաւուՀասը 12 ւարի åաւրիարք մնաց Հակառակ իր դէմ եղած խոր եւ ծաւալուն աւելութեան ու վրիժառու դնդակներուն: Ան յոյս ունէր իր բնաղանցական չէութիւններով ու ճիղվիւ կեղծուձեւերով քնացնել Հայ ժողովուրդի åարղ ու դրական մւածողութիւնը... Այժմ՝ Հայ ժողովուրդը իր արեան դնով - Յուդայի արծաթը - յղ÷ացած այդ Դաւաճանին կու ւայ նուաղադոյն åաւիժը՝ դուրս վռնւելով åաւրիարքարանի դռներէն «անւառասուն դաղանը»»1: Օրմանյանի վարկաբեկմանը ձեռնարկած åարբերականներից իղմիրի «Արեւելեան մամուլը», որն այդ ժամանակաչրջանում ջանասիրաբար åաչւåանում էր Հայ Հեղա÷ոխականներին, դրում էր. «Աղդային ցեցերուն դլխաւորը ւաåալեցին արդէն åոլսեցիները, եւ ի åաւիւ իրենց, åէւք է ըսենք որ, Օրմանեան ասկէ արժանաւոր åաւիժի մը չէր կրնար ենթարկուիլ ... Մեր åաւուական Հայրենակիցները չթողուցին սակայն որ ինքնին Հեռանայ. խայւառակեցին ղայն, ամօթաՀար ընելով ղինքը, ժողովուրդին «եուՀա» åոռալ ւուին անոր Համար, որովՀեւեւ åէ՛ւք էր որ խայւառակուէր»2: Միաժամանակ, թերթը դւնում էր, որ չåեւք է բավարարվել «աղդային դլխավոր ցեցէն» աղաւվելով, այլ åեւք է Հեռացնել ու åաւժել նան նրա բոլոր Հացկաւակներին ու åնակալեղներին: «Անոնք åէ՛ւք է ջախջախուին, ÷չրուին, ծաղր ու ծանակ ըլլան, ուրիչներու օրինակ ըլլալու եւ մա՛նաւանդ իրենց արդար վարձաւրութիւնը դւնելու Համար»3: «Աղաւութեան դրօչին ւակ» վերւառությամբ այս Հոդվածում թերթն աåա ժողովրդին ղդասւության կոչ էր անում. «Հայե՛ր, Հայե՛ր, աչքերնիդ չորս բացէ՛ք: Զըլլայ որ ասկէ վերջ մեր նուիրական Հասւաւութիւններուն մէջ մաւնիչներ, անբարոյականներ եւ չաՀախնդիրներ կեղծ աղդասէրի դիմակներ առնելով խաբեն Ձեղ, եւ նորէն սåրդին

«Դրօչակ», ‹ 7 (195), Հուլիս,1908, էջ 107: «Արեւելեան մամուլ», ‹ 31, 29 Հուլիսի 1908, էջ 739: Նույն ւեղում, էջ 740:

անոնց մէջ: Աղւուութիւնը անոնց ոսկորներուն ծուծը անցած է, անոնք սիրւ չունին, Հոդի չունին, բարոյաåէս մեռած են անոնք եւ Աղդը ա՛լ կրնայ իր ձեռքով իսկ թաղել իր մեռելները, չնորՀիւ Օսմ[անեան] քաջարի բանակին»1: Խառը ժողովից Հեւո այնւեղ ընւրված Հանձնախումբը Հեւաքննություն ձեռնարկեց ն թերություններով ու աåօրինություններով լեցուն 10 կեւից ն 12 ենթակեւերից բաղկացած ւեղեկադիր կաղմեց2: Դա ներկայացվեց Աղդային ժողովին, որը, սակայն, անաչառ քննություն չկաւարեց: Այդåիսով, Օրմանյան սրբաղանը ղոՀ եղավ թե՛ աåերասան ամբոխավարության ն թե՛ աåերախւության: Օրմանյանի Հրաժարականը միաւեսակ չընդունվեց կ. Պոլսում ն այլուր: Շաւերն ա÷սոսանքով ասում էին, թե åաւրիարքական աթոռը ղրկվեց նվիրյալ ու Հավասարակչռված եկեղեցական դործչից, կիրթ ու բաղմակողմանի ղարդացած անձնավորությունից, որը կարողանում էր նավը «վարåեւորեն ւանել» թուրքական ալեկոծ ծովի միջով՞: Երիցս իրավացի էր Գաբրիել Նորաւունկյանը, դրելով. «Նախկին ռեժիմն իսկաåէս չաւ դժուար վիճակի մէջ էր դրել բոլոր Հայերին, եւ այսåիսի åարադաներում Օրմանեանն արել է, ինչ Հնարաւոր է՝ կացութիւնն աւելի չբարդացնելու, չվաւթարացնելու Համար, եւ ւարակուսելի է, թէ նրա ւեղը ուրիչ մէկը կարող էր աւելի օդւակար լինել այդåիսի åայմաններում: իր բոլոր թերութիւններով Հանդերձ Օրմանեանը Հիմա եւս մեր բոլոր եåիսկոåոսներից բարձր է իր ուսումով, իր դիւա-

«Արեւելեան մամուլ», ‹ 31, 29 Հուլիսի 1908, էջ 740: Տե՛ս «Օրմանեան Հանրային խղճին եւ դաւասւանին առջեւ», էջ 15-16: ՞ Օրմանյանի կյանքի åաւրիարքական չրջանը կարու է լուրջ քննության ու դնաՀաւման: Բայց առանց դրա էլ åարղ է, որ այդ խոչոր անՀաւականության եկեղեցական-քաղաքական դործունեությունն ուղղված է եղել իր ժողովրդի դոյաåաՀåանմանը, նրա դլխին կախված մաՀացու վւանդների չեղոքացմանը, ն եթե նրա ջանքերը, ըսւ ամենայնի, չեն Հաւուցվել, աåա դրա դլխավոր åաւճառները եղել են աբդուլՀամիդյան ոճրադործ կարդերը, թուրքական ռաղմաավաւաåեւական åեւության մեջ ւիրող բարքերը:

նադիւութեամբ եւ իր աղդային դործերում ունեցած Հմւութեամբ»1: Երբ Օրմանյանը Հրաժարվեց åաչւոնից ն քաչվեց իր ւունը, թվում էր, թե կրքերն ասւիճանաբար կՀանդարւվեն, բայց Հակառակը ւեղի ունեցավ: Սկղբում Հակաօրմանյանականները Համողված էին, որ «ոխերիմ ՀակաՀեղա÷ոխականի» դեմ բարձրացրած աղմուկը անառարկելիորեն Հավանություն կդւնի Հայ Հասարակության ճնչող մեծամասնության մու: Բայց åաւաՀեց Հակառակը: ինչåես կ. Պոլսում, այնåես էլ կովկասում ու արւասաՀմանում Հայկական Հասարակության սթա÷ մւածող մասը նախկին åաւրիարքին թիկունք կանդնեց: Այդ Հանդամանքն ավելի դրդռեց Օրմանյանի Հակառակորդներին, որոնք չէին Հանդսւանում, անդադար չարունակում էին բողոքները, թուրքական իչխանություններից åաՀանջում էին ամենից առաջ նրան քրեական åաւասխանաւվության ենթարկել åաւրիարքարանին åաւկանած 30-40 Հաղար օսմանյան ոսկի դումարն իբր յուրացրած լինելու ն այլ «մեղքերի» Համար: Բայց Աղդային ժողովը Հաåաղում էր Օրմանյանին åաւասխանաւվության ենթարկելու, իսկ կառավարությունն անարձադանք էր թողնում նախկին åաւրիարքին åաւժելու åաՀանջը: Մայր աթոռ ս. էջմիածնի «Արարաւ» Հանդեսը դրում էր. «Պէւք էր անåաւուել նրան (Օրմանյանին:- Հ. Ս.) եւ ցոյց ւալ աչխարՀին միեւնոյն ժամանակ, որ մենք վեՀանձնութիւնից ղուրկ եւ սւրկութեան չղթաների մեջ սնուած եւ ւրորուած ւականքների յաւկութիւններով բաւական օժւուած ենք»2: Եվ աՀա՛ առաջինը Հրաåարակ է նեւվում Հեղա÷ոխական ւարրերին մու կանդնած «Մանղումէի էֆքեար» թերթը: Նրա երկու աչխաւակիցներ, անցած խուժանի դլուխ, Խառը ժողովից «Հանուն աղդի» åաՀանջում են åաչւոնանկ Հայւարարել

«Մչակ», ‹ 191, 31 օդոսւոսի 1908 թ.: «Արարաւ», ‹ 7-8, Հուլիս-օդոսւոս, 1908, էջ 722:

åաւրիարքին, այլ ոչ թե Հրաժարականն ընդունել իր դիմումի Համաձայն: Խառը ժողովի աւենաåեւ Գաբրիել էֆ. Նորաւունկյանը ղուր ÷որձեց ամբոխին Համողել, ասելով, որ ըսւ Աղդային սաՀմանադրության՝ միայն Պաւդամավորական ժողովն իրավունք ունի åաչւոնանկ անելու åաւրիարքին: Նչված åարբերականը Համարյա ամեն Համարում ղանաղան սւեր էր արւաբերում åաչւոնաթող åաւրիարքի մասին: Այսåես, ‹ 2177-ում ղեւեղված «Օրմանեանը կ'ուղէ իր նախկին ÷արախը վերադառնալ» վերնադրով նյութը աղդարարում էր. «Զրոյց կը չրջի, թէ Օրմանեան նախկին եւ աåադայ դերաåայծառը ÷ա÷աք յայւներ է կրկին կաթոլիկներուն վերադառնալու»՞: «Մանղումէի էֆքեարի» անվայել ընթացքին էր միացել մայրաքաղաքի Հայկական մյուս խոչոր օրաթերթերից՝ «Արեւելքը»: իր անկայուն քաղաքական կողմնորոչումներով Հայւնի այս åարբերականը Հոսանքին Համակերåվելու ն åաՀին Հարմարվելու վաղեմի ավանդույթով, ՀայՀոյանքներով էր արւաՀայւվում Օրմանյանի մասին, որին ոչ չաւ առաջ åաչւում էր, սւորաքարչում նրա առաջ, իր էջերը լցնում նրա կրոնաբարոյախոսական Հոդվածներով: Օրմանյանին քննադաւելը մոդայիկ էր դարձել ոչ միայն կ. Պոլսում: Այսåես, Ա. Գրիդորյան անունով Հայ «Հեղա÷ոխականներից» մեկը Բոսւոնում (ԱՄՆ) Հաåչւաå դրել էր «Փւութեան օճախը կամ Օրմանեանի åաւրիարքութիւնը» åասկվիլը, որը նախ ւåադրվել էր վերակաղմյալների «Աղդ» թերթի 1908 թ. օդոսւոսի Համարներում, աåա մեկ ամիս Հեւո Հրաւարակվել առանձին դրքույկով, ուր Հայոց լեղվի Համարյա բոլոր Հայ-

՞

Մաղաքիա Օրմանյանը երիւասարդ ւարիներին Հեւնել էր կաթոլիկ եկեղեցուն, բայց Ներսես Վարժաåեւյան åաւրիարքի օրով անցել էր Հայ Առաքելական եկեղեցու դավանանքին ն 30 ւարի չարունակ մեծ նվիրումով ծառայում էր դրան: Զնայած դրան, Ավեւիս ԱՀարոնյանը նույնåես åնդում էր, որ անկարելի է նրան թողնել Հայկական քաղաքականության մեջ, որովՀեւն նա միայն 40 ւարեկանում է անցել լուսավորչականության (ւե՛ս «Հովիւ», ‹ 20, 8 Հունիսի 1908, էջ 317):

Հոյական բառերն ու ոճերը դործածելով, ÷որձել էր վարկաբեկել մեծ եկեղեցականին: կաւարվածն այնքան քսւմնելի էր, որ անդամ նախկին åաւրիարքի նկաւմամբ ւարիներ չարունակ թչնամական դիրք բռնած «Զանդակ» թերթը 1908 թ. ‹ 36-ում իր աչխաւակից Ն. Ա.-ի (Հավանաբար՝ Նիկոլ Աղբալյան) դրչով այսåես էր բնորոչել չարանուն դրվածքը. «Նրա (Օրմանյանի:- Հ. Ս.) ամենաոխերիմ թչնամին անդամ Հաղիւ կարողանայ առանց ղղուանքի կարդալ այն անåաւկառ դրութիւնը, որ «Փւութեան օճախ» է կոչւում: Եւ յիրաւի սա մի դրքոյկ է, որ միայն անåաւուութիւն կարող է բերել մամուլին եւ դրականութեան: Առաջին երեսից մինչեւ վերջինը անամօթ դրչակի խծբծանք է եւ ՀայՀոյանքի կոյւ Օրմանեանցի դէմ: ի ղուր կ'որոնէք ÷ասւեր իւր ՀայՀոյանքների մողայիկների մէջ արծարծած ղրåարւութիւնները Հասւաւող: Ա÷սո՛ս մամուլի աղաւութիւն, որ սրիկայական Հակում ունեցող անխիղճ մարդկանց միջոց է ւալիս իրենց մւքի եւ Հոդու աåականութիւնները ուրիչին Հրամցնելու: Մենք խնայում ենք ընթերցողների ճաչակն ու ղդացումը նմոյչներ բերելու այդ åասկվիլային աղւուութիւնից: Բովանդակութեան կեղւը ղարդարուած է եւ ծաղրանկարներով: Զղուանք եւ նողկանք կարող ենք միայն արւայայւել մամուլի եւ դրականութեան այսåիսի երեւոյթների դէմ»: «Մանղումէի էֆքեարի» խմբադրական անձնակաղմից բացի, կ. Պոլսում Օրմանյանի վարկաբեկմանը լծվել էին նան Գնորդ եåս. Երեցյանը ն Ղնոնդ վրդ. Դուրյանը՝ իրենց կողմնակիցներով: Նչված Հոդնորականներն անձնական Հաչիվներ ունեին Օրմանյանի Հեւ, քանի որ Խառը ժողովի որոչմամբ նա քննություն էր նչանակել Երուսաղեմի վանքում նրանց կաւարած դրամական ղեղծումները բացաՀայւելու Համար: Եվ աՀա այժմ նրանք իրենց դառնաղի ղդացումները լիովին ցուցադրելու åաւեՀ առիթ էին դւել: Օդւվելով սւեղծված խառնակ վիճակից, նրանք Հերյուրածո լուրեր էին ւարածում, թե Օրմանյանը աղդային սնդուկից յուրացնելով 30-40 Հաղար ոսկի, Հիմա ուղում է ÷ախչել Ռուսասւան՝ այնւեղ վայելելու կողոåւածը, թե այդ åաւճառով Երուսաղեմի աքսորում դւնվող իղմիրլյան սրբաղանը Հեռադրով åաՀանջել է միջոցներ ձեռնարկել արդե695

լելու նրա ÷ախուսւը ն Հաչիվ åաՀանջել ղեղծումների Համար: Վերջաåես ւարածվել էր ամենավւանդավոր սոււը, թե Օրմանյանը բացաՀայւորեն Հանդես է դալիս սաՀմանադրության դեմ ն երիւթուրք Հեղա÷ոխականների ոխերիմ թչնամին է1: ի åաւասխան այդ մեղադրանքների, «Արարաւը» դրում էր, որ Օրմանյանի՝ դումարների յուրացման մասին ւարածված լուրն սւոր ղրåարւություն է, ն նա åաւրասւ է Հաչիվ ւալու աղդային օրինական իչխանությանը, որ իղմիրլյանը Երուսաղեմից որնէ Հեռադիր չի Հղել, իսկ սաՀմանադրության դեմ սրբաղանի Հանդես դալու մասին սոււը չար լեղուների մոդոնածն է: Սրանք Օրմանյանին չեն ներում, որ նա ուրիչների անլրջության օրինակով թեթնամւորեն Հաåչւաå չի ձեռնարկել աղմկարար Հանդեսներ կաղմակերåելուն, ÷քուն ճառեր չի ասել ամբոխի առջն, այլ Համբերաւարությամբ սåասել է, թե արադորեն ÷ո÷ոխվող իրադարձություններում ի՞նչ դիրք է բռնելու Հունաց åաւրիարքարանը ն թե ի՞նչ որոչում է ընդունելու թուրքաՀայ ժողովրդի ներկայացուցչական մարմինը՝ Խառը ժողովը: Միայն դրանից Հեւո նա արւաՀայւելու էր Հայոց åաւրիարքարանի åաչւոնական ւեսակեւը2: Բայց Օրմանյանի Հակառակորդները չէին ընկրկում իրենց դեմ Հնչած քննադաւությունների առջն: Թեն առանց միջոցների մեջ խւրություն դնելու նրանք Հասել էին իրենց դլխավոր նåաւակին՝ նրա Հեռացմանը åաչւոնից, բայց դրանով չէին Հանդսւացել: ԸնդՀակառակը՝ վրեժխնդրական կիրքը Հակաօրմանյանականներին անկառավարելի էր դարձրել: Եվ նրանք վճռեցին դիմել ուղղակի ՀաչվեՀարդարի: Նրանց åեւք էր նախկին åաւրիարքին մինչն վերջ սւորացնել: Հուլիսի 16-ից 25-ը Օրմանյանը դուրս չէր եկել ւնից ն առանձնաåես ղբաղված էր իր åաւրիարքության ւարիների åաչւոնավարության մասին ղեկուցադիր åաւրասւելով: Մաղաքիա արք. Օրմանյանի դեմ ուղղված չինծու մեղադրանքների մասին ւե՛ս «Ժամանակ» (կ. Պոլիս) օրաթերթի 1911 թ. դեկւեմբերի 20-ի Համարում: Տե՛ս «Արարաւ» , ‹ 7-8, Հուլիս-օդոսւոս, 1908, էջ 724:

Հուլիսի 25-ին սրբաղանի ւան դռան առջն մի ÷ակ կառք էր սåասում, որով նա åեւք է մեկներ Բարձր Դուռ՝ ղեկուցադիրը Հանձնելու Համար: Օրմանյանի Հակառակորդների դրդմամբ Հանկարծ Հայւնվում է մի աՀադին ամբոխ ն ւունը վերցնում Հսկողության ւակ: Շոււով վրա են Հասնում նորանոր բաղմություններ ն բռնում ւան չուրջն ու մերձակա ÷ողոցները: Ցուցարարները Հարայ-Հրոցով ղայրալից ու վարկաբեկիչ Հիչոցներ են Հղում սրբաղանին: ինքը՝ Օրմանյանն այսåես է նկարադրել åաՀը. «Ամէն ւեսակէ եւ ամէն աղդէ դործիչներ եւ ցուցարարներ, Հեւաքրքիրներ եւ åարաåորդներ ւանը չուրջը եղող ÷ողոցներ կը լեցուին, եւ դուռին չբացուելուն վրայ åաւուՀաններէ մադլցելու ալ կը սկսին, աղաղակ եւ ժխորը կը չաւնայ»1: Արկածախնդրական ցույցը ցրելու Համար, վերջաåես, Հայւնվում է ոսւիկանությունը: Սրբաղանը թուրք ոսւիկանաåեւի ընկերակցությամբ ւնից դուրս է դալիս ն կառք մւնում: Նրա Հեւ կառք են բարձրանում ոսւիկանաåեւն ու իր օդնականը ն ուղղություն վերցնում դեåի ներքին դործերի նախարարություն: Ամբոխն ուժեղացնում է ղայրույթի ձայները ն աղաղակներով Հեւնում կառքին: «Բանի անդամներ կառքը թաւալելու եւ կաղմածները խղելու ÷որձեր կը կրկնուին»2,- ցավով վերՀիչել է Օրմանյանը: Նախարարության չենքի մու ամբոխը վրա է Հասնում ն ոսւիկանությանը åարւադրում Օրմանյանի կառքն ուղղել դեåի åաւրիարքարան: Մերժում սւանալով՝ ցուցարարներից մի քանիսը ցաւկում են կառքի վրա, կառաåանից խլում սանձերը ն Հավաքվածների անասելի ժխորի ուղեկցությամբ ուղղություն վերցնում դեåի åաւրիարքարան: Այդ օրերին «Մչակի» կողմից կ. Պոլիս դործուղված Հասարակական դործիչ ն լրադրող Սարուխանը (Առաքել Սարուխանյան) åարբերաբար թղթակցություններ էր ուղարկում թերթին,

Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 5816: Նույն ւեղում:

որի 1908 թ. 169-րդ ն 170-րդ Համարներում ւåադրված Հոդվածներում մանրամասն նկարադրել էր այդ ամոթալի, անվայել ւեսարանները: «Ամէն կողմից թա÷ւում են կառքի վրայ Հասարակ դասակարդին åաւկանող ղանաղան մարդիկ, մէկը բարձրանում է կառքի վրայ, միւսը՝ եւեւը, երրորդը մի åաւուՀանից է կառչում, չորրորդը՝ միւս åաւուՀանից եւ բռունցքները ուղղում åաւուՀաններից ներս դէåի նրան, որ դեռ երէկ Թուրքիայի Հայոց ամենաղօր åաւրիարքն էր, բայց բռունցքները Հասնում են ոսւիկանաåեւի եւ իր օդնականի թեւերին եւ ոչ իրանց բուն նåաւակին»: «Մեր ձայնը» թերթը 1908 թ. ‹ 92ում ղեւեղել էր ռուսաց մի լրադրից քաղած Հեւնյալ ւողերը. «Պաւրիարքը առարկայ եղաւ ամէն ւեսակ անարդանքի ու վիրաւորանքի. ամբոխը նրան երեսնիվեր թքուում էր եւ «մա՛Հ նրան» կանչուըռւում: Պաւրիարքն ուչադնաց եղաւ, ու բերանից արիւն դնաց: Եւ այսåէս, կառքն անցնում է Բերան ու Ղալաթիան եւ åաւրիարքարան Հասնում: Ամբոխի նåաւակն էր սրբաղանին ÷ակել այնւեղ, «որ չ÷ախչի»»: Նախկին åաւրիարքը ոսւիկանների ուղեկցությամբ մւնում է ներս: Շոււով դալիս են ղորավար իսմայիլ Հակկը իր երկու ընկերակիցների՝ Թալեաթ բեյի ն Նեջիբ բեյի Հեւ, որոնք Օրմանյանին կառք նսւեցնելով, ÷ախցնում են ամբոխի ՀաչվեՀարդարից, վերադարձնում Բերայի իր ւունը ն վրան åաՀակներ կարդում1: ի վերջո, Հայկական կոմիւեների կոչով մի խումբ Հայեր Հուլիսի 26-ին Օրմանյանին բռնելով՝ ւանում ն իրենց ձեռքով Հանձնում են արդարադաւության նախարարությանը: Նույնիսկ այդ ամենից Հեւո, օդոսւոսի 7-ին, նորից մի բաղմամարդ ցույց ւեղի ունեցավ, որի մասնակիցները իչխանություններից åաՀանջեցին Օրմանյանի դաւավարությունն արադացնել: ԶուդաՀեռաբար, դաչնակցական ն Հնչակյան մամուլի էջերը լի էին Օրմանյանի «÷ախուսւը կանխող» ւեսարանների նկարադրություններով, որոնք ուղեկցվում էին սրբաղանի դործի ու

Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 5816-

5817:

անձի դեմ ուղղված ծայրաՀեղ վիրավորական արւաՀայւություններով: Մամուլի այդ օրդանները åաՀանջում էին, որ բռնակալ ռեժիմի օրոք դործած բոլոր այն Հայ åաչւոնյաները, որոնք Համակերåված են եղել Աբդուլ Համիդի սւեղծած դժոխքին, անմիջաåես Հրաժարվեն իրենց աթոռներից, «որåեսղի ժողովրդին Հնարավորություն ւան դործադրելու իր իրավունքը»: Սւեղծված իրավիճակը չա÷աղանց անՀանդսւացնում էր չաւերին, մանավանդ որ Օրմանյանի Հրաժարականին ուրիչ դործիչների Հրաժարականներ Հաջորդեցին: Ալեկոծվում էր Աղդային åաւդամավորական ժողովը, ուր մեկը մյուսի նկաւմամբ կաւարվող ամբասւանությունները դնալով նոր թա÷ էին առնում: Սակայն åոլսաՀայության բացարձակ մեծամասնությունը åարսավում էր Հակաօրմանյանական ամբոխային ցույցերը, իսկ նախկին åաւրիարքի ձերբակալումը Համարում անարդանք Հայկական ավանդույթներին: Դեռնս Հուլիսի 18-ին Հայ մեծանուն յոթ վաճառականներ, այցելելով «Արեւելք» թերթի խմբադրություն, առաջարկեցին չա÷ավորություն դնել Հայկական թերթերում եղած անվանարկիչ, անսանձ ու աåերասան Հրաåարակումներին, որոնք ղերծ էին Հանրային չաՀեկանությունից ն ղոււ անձնական, անՀաւական դույն ունեին1: «Արեւելք» թերթի «Զենիթ» Հավելվածի 1908 թ. Հուլիսի 19-ի խմբադրականում նչվում էր, որ åաւմական բոլոր մեծ ÷ո÷ոխությունների ժամանակ լինում են չա÷աղանցություններ, անվանարկումներ, նախաւինքներ ն այլն, բայց ժողովրդի բանիմաց դործիչների åարւականությունն է կրքերը չա÷ավորել ու Հանդարւեցնել: «Զենիթը» չեչւում էր, որ այն դեåքում, երբ «կառավարութիւնը աղաւութիւն է չնորՀում նոյնիսկ քաղաքական յանցաւորներուն եւ սովորական ոճրադործներուն ու դողերուն, մենք այսօր կարծես թէ աղաւութիւն սւացած ենք անձնական կիր1

Տե՛ս «Զենիթ», 19 Հուլիսի 1908 թ.:

քերը դոՀացնելու եւ աղւու Հաչիւներ մաքրելու Համար: Փոխանակ բոլոր օսմանցիներուս չնորՀուած աղաւութենէն, Հաւասարութենէն եւ եղբայրութենէն օդւուելու, ... մենք մեր [անձնական] Հակառակորդները նախաւելով ղբաղած ենք: Սեւ վարադոյր մը քաչեցէ՛ք անցեալին վրայ եւ այժմ, ÷ոխանակ ղիրար բղքւելու եւ անձնական կիրքեր դոՀացնելու, լրջօրէն մւածենք աղաւ եւ քաղաքակիրթ օսմանցի ժողովուրդի մը վայել խոՀեմութեամբ եւ առանց ցուցամոլութեան եւ ամբոխի ւրամադրութիւնները չաՀադործելու մեր աåադայ ծաղկման վրայ»1: Սւեղծված վիճակին ւադնաåով անդրադառնում էին նան ուրիչ թերթեր: «Բիւղանդիոն» օրաթերթի խմբադրաåեւ Բյուղանդ Բեչյանը Հուլիսի 18-ին Հայ Հանրությանը անձնական կրքերը ղսåելու, դործնական խնդիրներով ղբաղվելու ն նոր վւանդների ու ÷որձանքների առջն դուռ չբացելու կոչ էր անում: Վրդովված էին նույնիսկ մայրաքաղաքի այլաղդիները: Սարուխանն իր նչված Հոդվածում չեչւում էր, որ կ. Պոլսի «միւս Հասարակութիւնները յուղուել էին այս անվայել չա÷աղանցութիւններից. մի յոյն բարեկամ սասւիկ ղարմանք էր յայւնում ինձ Հայերի այս ւդեղ վարմունքի մասին: Մի լուրջ յոյն թերթ՝ «կոսւանդինօåօլիսը», ընդՀանուրի ղդացմունքի թարդման լինելով, Հայ ժողովրդի ուչադրութիւնը Հրաւիրեց այդ անւակւ վերաբերմունքի վրայ»: Հակաօրմանյանականների վայրադությունները այåանում էին նույնիսկ թուրքերը: Նախկին åաւրիարքի դեմ թչնամական ցույցերի առթիվ Հանդես եկան åոլսաՀայ թերթերի մեծ մասը, կովկասաՀայ ն դաղութաՀայ չաւ åարբերականներ: Փորթուդալյանի «Արմենիան» դրում էր. «ի՞նչ կը նչանակէ Հայոց åաւրիարք մը դաւելու Համար բռնել ւանիլ յանձնել դաւական նախարարութեան: Մենք Հա1

Տե՛ս «Զենիթ», 19 Հուլիսի 1908 թ.:

յերս Աղդ. Երես÷ոխանական Ժողով ունինք, որի իրաւասութեան կը åաւկանի դաւել մեր åաւրիարքը: Փառք Ասւուծոյ, մեր Աղդային ՍաՀմանադրութիւնն ալ վերսւացանք Հիմա, որով Աղդ. Երես÷ոխանական Ժողովի դումարումն ալ Հիմա անկարելի չէ Օրմանեանը դաւելու Համար: Այսու ամենայնիւ, աղդը միչւ ունի իրեն ներկայացուցիչ մարմին մը, որու իրաւասութեան կը åաւկանի իր åաւրիարքի դործերը դաւելու կարդադրութիւններն ընել. խումբ մը ցուցարարներ Հայոց åաւրիարքը Բ. Դռան դաւական իչխանութեան յանձնելու եւ այդ կերåով մեր աղդային դարաւոր մէկ իրաւասութիւնը խախւելու եւ նոր վերսւացուած Աղդ. ՍաՀմանադրութիւնն ալ այսåէս իրենց ձեռքով ջնջելու ինչåէ՞ս կը յօժարին»1: «Հովիւը» ղայրույթ էր արւաՀայւում «ամբոխավարների սխրադործութիւնների առթիւ», որոնք «Օրմանեան սրբաղանի դէմ մոլեդնութեան այն ասւիճանի են Հասնում, որ երիւասարդ թուրքերը սւիåուած են լինում միջամւել եւ կարդի, ղդասւութեան Հրաւիրել: Թուրք երիւասարդներն իրանց Հովանաւորութեան ւակ են առնում Հայ åաւրիարքին: Դա մի նախաւինք է Հայերի Համար»2: ԱյնուՀեւն թերթը չեչւում էր, որ նախկին åաւրիարքը, օժւված լինելով դիվանադիւական եղակի ղդացողությամբ, ճարւարությամբ ու Հասւաւուն կամքով, «կարողացել էր քաղաքադիւական նրբութեամբ åաՀåանել ւաճկաՀայերի մնացորդը սուլթան Համիդի Հայաջինջ քաղաքականութեան Հանդէå»3: իր Հերթին, «Արարաւ» Հանդեսը ցավով նչում էր, որ «երկարաւեւ սւրկութեան աղդեցութիւնը, որ սւեղծել է ջենւլմենութեան ղդացումից ղուրկ մի սերունդ, չաւ աւելի բնորոչ կերåով արւայայււում է սրբաղան Օրմանեանի դէմ եղած միանդամայն åարսաւելի, խուժանական ցոյցերով եւ լրադրա1

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, թղթ. 50, վավ. 66/3570 («Արմենիայի» կւրոն առանց ամսաթվի): «Հովիւ», ‹ 28, 3 օդոսւոսի 1908 թ., էջ 434: Նույն ւեղում:

կան դարչաՀու յօդուածներով: Հայ խուժանն ու իւր åեւերը իրենց բացասական եռանդով այնåիսի ծայրայեղութեան եւ անամօթ դործողութիւնների Հասան, որ բոլոր օւարաղդի Հասարակութիւնները անխւիր åախարակեցին նրանց արարմունքը եւ երէկուայ Հայոց Պաւրիարքը Երիւասարդ թուրքերի Հովանաւորութեամբ միայն åիւի աղաւուէր աւելի անսåասելի դէåքերից»1: Հանդեսը չարունակում էր. «Մենք չենք ուրանում, որ Օրմանեանն ունէր åակասութիւններ, բայց չաւ չնչին նորա առաւելութիւնների Համեմաւութեամբ»2: «Արարաւը» Հիչեցնում էր, որ Օրմանյանը åաւրիարքության աթոռ էր բարձրացել 1895-1896 թթ. կուորածներից Հեւո ն իր 12-ամյա åաչւոնը վարել ամենածանր åայմաններում՝ ղդուչությամբ, խելքով ն քաղաքադիւությամբ: Հենց այդ ղդուչության Համար արժանացել էր Հեղա÷ոխական ւարրերի աւելությանը3: կառավարությունը Հասկացել էր, որ Հանձին Օրմանյանի իր առջն ունի բարձր արժանիքներով օժւված քաղաքադեւ Հոդնորական, ուսւի Հաչվի էր նսւում նրա Հեւ ն որոչ դեåքերում ընդառաջ էր դնում նրա խնդրանքներին: Դա թույլ էր ւալիս, որ սրբաղանը նվիրվի չինիչ դործունեութեան: Այդ իրողությունը Հաչվի առնելով, «Արարաւը» չեչւում էր, որ «եթէ Օրմանեանի åէս խելացի եåիսկոåոս մը չունենային ւաճկաՀայք åաւրիարքական աթոռին վրայ, չաւ աւելի խեղճ åիւի ըլլային»4: Եվ Հանդեսը թվարկում էր åաւրիարքական åաչւոնին եղած 12 ւարիների ընթացքում նրա կաւարած կարնոր դործերը՝ ԹուրքաՀայասւանի ն կայսրության Հայաչաւ վայրերի Հոդնոր կյանքն օժւվեց ւեղաåաՀներով, åաւրիարքական ÷ոխանորդներով, առաջնորդներով. Պոլսում ն դավառներում նորոդվեցին եկեղեցական, կրթական, բարե«Արարաւ» , ‹ 7-8, Հուլիս-օդոսւոս, 1908, էջ 722: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 723: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 722: Նույն ւեղում, ‹ 1, Հունվար, 1909, էջ 51:

դործական Հասւաւությունները ն կառուցվեցին նորերը. բարդավաճեցին մայրաքաղաքի վարժարանները ն այլն1: Հիրավի, բաղմաՀմոււ ու åերճախոս եկեղեցական, խորադիւակ Հայադեւ, քննախույղ մւքի ւեր լինելուց ղաւ Օրմանյանն ամենից առաջ Մեծ Հայ էր: Բնական էր, որ այդ մեծությունը åաւրիարքական աթոռից ընկնելուց Հեւո էլ չարունակեց իր օդւակար դերակաւարությունը Հայոց կյանքից ներս: 1908 թ. դեկւեմբերի 19-ին Հայոց աղդային ժողովը սւեղծեց Օրմանյանի նկաւմամբ Հարուցված մեղադրանքներն սւուդող դաւաքննիչ Հանձնախումբ, որի մեջ մւան Հինդ եկեղեցական ն Հինդ աչխարՀական: Բննիչ մարմինն սկսեց Օրմանյանի Հակառակորդների դրավոր ամբասւանադրերն ընդունել: Դրանց մեջ իրենց ծավալով առանձնանում էին աղդայիններ Արիսւակես Գասåարյանի, ՀովՀաննես Հինդլյանի, Ղաղարոս Զբլախյանի, Մաղաքիա եåս. Տերունյանի, ինչåես նան նախկին åաւրիարքի նկաւմամբ ընդՀանուր առմամբ չեղոք դիրքում դւնվող Եղիչե եåս. Դուրյանի ու նրա մի քանի ՀամախոՀների սւորադրած ամբասւանադրերը: Դրանք åարունակում էին Հսւակությունից ղուրկ բաղմաթիվ ընդՀանուր մեղադրանքներ, ինչåես օրինակ՝ Օրմանյանն իր դործունեության մեջ Հաչվի չի նսւել Աղդային սաՀմանադրության Հեւ, ժամանակին չի դումարել ընդՀանուր ժողովներ, անՀրաժեչւ կարեկցանք չի ցուցաբերել բանւարկյալների ու աքսորականների նկաւմամբ, բողոքներ չի ներկայացրել Հայ բանւարկյալների սåանությունների կաåակցությամբ, դործել է միաՀեծան՝ առանց խորՀըրդակցելու Աղդային կեդրոնական վարչության անդամների Հեւ, անւեղի դիւողություններ է արել Հանդուդն խոսողներին ն այլն2: Այնուամենայնիվ, կենւրոնում մնում էր Հիմնական քրեական մեղադրանքը՝ ÷ողերի յուրացման առասåելը: Երկարաւն սւուդումներից Հեւո, որոնք մեծ ընդՀաւում1 Տե՛ս Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասåուրականի, Հաւ. Ա, էջ 471: Տե՛ս Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 5847-5851:

ներով ւնեցին չորս ւարի՝ 1908 թ. դեկւեմբերից մինչն 1912 թ. վերջը, քննիչ մարմինը Օրմանյանի դործունեության մեջ åախարակելի բան չդւավ ն սւիåված եղավ իր դործունեությունը դադարեցնել:

իԶՄիՐԼՅԱՆԸ կՐկիՆ կ. ՊՈԼՍի ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՐիԱՐԲ ԵՎ

ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ կԱԹՈՂիկՈՍի ԹԵկՆԱԾՈՒ

Օրմանյանի Հրաժարականից անմիջաåես Հեւո, åաւրիարքական ւեղաåաՀ Եղիչե եåս. Դուրյանը ն Աղդային åաւդամավորական ժողովը, կաւարելով թուրքաՀայոց նոր åաւրիարք ընւրելու՝ Խառը ժողովի 1908 թ. Հուլիսի 16-ի որոչումը, ձեռնարկեցին ընւրության կաղմակերåումը ն իրականացումը: Սակայն, նախքան նոր åաւրիարքի քվեարկության իրականացումը, անՀրաժեչւ էր վերաքննել ն բարե÷ոխել կ. Պոլսի Հայոց åաւդամավորական ժողովը: Այդ Հարցն առաջ էր քաչել Միքայել Նաթանյանը իղմիրի «Դաչինք» թերթում ւåադրած իր մի քանի Հոդվածներում, որից Հեւո այս Հարցն սկսվել էր արծարծվել նան åոլսաՀայ լրադրերի էջերում: Առաջարկվում էր սրբադրել թուրքաՀայոց Աղդային սաՀմանադրության մեջ դավառների Հայ ժողովրդի ներկայացուցչության վերաբերյալ անարդարությունը: ինչåես արդեն նչել ենք, ըսւ թուրքաՀայոց սաՀմանադրության, Աղդային åաւդամավորական ժողովը բաղկացած էր 140 åաւդամավորից, որոնց 5/8 մասը, այսինքն՝ 100 åաւդամավոր, ընւրում էր կ. Պոլիսը, իսկ մնացած ողջ թուրքաՀայության չաՀերը ներկայացնում էր միայն 40 åաւդամավոր: Եվ եթե նկաւի ունենանք, որ այս 40 åաւդամավորների մի մասը դարձյալ åոլսեցիներ էին լինում կամ Պոլսում աåրող դավառցիներ, աåա կւեսնենք, որ, իսկաåես, Աղդային åաւդամավորական ժողովը միայն կ. Պոլսի Հայության ներկայացուցիչը ն չաՀերի արւաՀայւիչն էր, այլ ոչ թե Օսմանյան կայսրության ամբողջ Հայ ժողովրդի:

ԱՀա թե ինչո՛ւ դեռ ժամանակին Գրիդոր Արծրունին քարողում էր, որ թուրքաՀայոց Աղդային åաւդամավորական ժողովը åեւք է ÷ոխադրել Հայասւանի սիրւը՝ կարին: Եվ եթե դա Հնարավոր չլինի իրականացնել, դոնե åեւք է աչխաւել, որ նա լինի իսկաåես ամբողջ ժողովրդի ներկայացուցչություն, որ Պոլիսն ունենա առ առավելն 10 åաւդամավոր, իսկ մնացյալ 130-ը լինեն թեմերից: Բայց, ինչåես նախկինում, 1908 թ. նույնåես, ինչåես Գր. Արծրունու, այնåես էլ նրա կարծիքը åաչւåանողների ւեսակեւը Հաչվի չառնվեց: ՊոլսաՀայ ղեկավար աղդայինների՝ դավառի Հայերի չաՀերն այդåես բացաՀայւ Հաչվի չառնելու դրդաåաւճառներից մեկը, այլնայլ չարժառիթների թվում, առաջինների անթաքույց արՀամարՀանքն էր վերջիններիս նկաւմամբ: Ռուբեն Տեր-Մինասյանն ուչադրություն էր Հրավիրում այն իրողության վրա, որ թուրք կառավարողներին Հաջողվել էր Հայության ամբողջական մարմնի մեջ ւարամերժ երկու կողմ սւեղծել: Մի կողմում «աղդի սերուցքը», նրա մւավոր ներուժն էր, որ Հավաքվել էր կ. Պոլսում, կւրվել բուն ԹուրքաՀայասւանից ն աåրում էր ուրույն, մեկուսի ն անջաւ կյանքով: Ավելին, Եվրոåայի մերձությամբ աåրող åոլսաՀայը նույնիսկ ամոթի ղդացում էր աåրում մայրաքաղաքից Հեռու, ասիական խորքերում ընկած Հայասւանի աղքաւ ու «Հեւամնաց» իր աղդակիցների Համար: Ռուբենը մեղ է ÷ոխանցել մի քանի åոլսաՀայերի դաւողությունները դավառաՀայության մասին: «Ճանը՛մ,- կ'ըսէր åոլսեցի Հայը,- կառավարութիւնը բարեխնամ է, արդար է, անաչառ է. իսկ եթէ ճիչդ է, որ այդåէս չէ դաւառներու մէջ, աւոր յանցանքը կառավարութեանը չէ, այլ իրենց՝ դաւառացիներունը. վայրենի են, ւդէւ են, աւաղակ են: «Բէկլի՞կ» կ'ուղեն կոր: Այդ չըլլալիք է: Բոչայէն ÷աչա կ'ըլլա՞յ»: «Ճանը՛մ, աչխարՀը լայն է, արեւելեան նաՀանդներէն Հաղար անդամ աւելի լաւ ւեղեր կան: Եթէ իրաւ նեղութեան մէջ

են իրենց այդ լեռներուն մէջ, ո՞վ է բռներ իրենց ձեռքը. թո՛ղ թողուն, Հեռանան: Ըսէ՛ք, այս երկիրը վա՞ւ է. թո՛ղ դան Հոս, Հաց ու åանիրը åաւրասւ է իրենց Համար»: «Ճանը՛մ, աչխարՀը դմակ է, մարդը՝ դանակ. ուր դմակ կայ, Հոն ալ կեցի՛ր: Փառք Ասւուծոյ, ո՛չ լեղուդ կը կւրեն քու լեղուդ դործածելուդ Համար, ո՛չ ալ մաւներդ՝ խաչ Հանելուդ Համար: Աս ի՛նչ խելք է. Հեքիաթներու եւեւէն իյնալ եւ Հայասւան ըսելով դլուխը դուրս ւալ: Ուրիչի ցաւը քեղի՞ է ւրուած»: «Ճանը՛մ, Հէչ դառը եօթը մայր կը ծծէ՞: Բեղ[ի] ո՞վ կ'ըսէ՝ քիթդ վեր բռնես, որ այդ Հալին իյնաս...»1: Պոլսի միջավայրն առաջ էր բերել Հայության միանդամայն նոր ւիå ու ւեսակ: Նա ծայրաՀեղորեն «աղդասեր» էր ու ծխասեր, կրոնասեր ու կրոնամոլ: «Տիåար մը,- նկաւում է Ռուբենը,- որ ուժեղին կողմն էր եւ կ'արՀամարՀէր թոյլը. չա÷աղանց մւացի էր եւ ուսումը իբր ղէնք կը դործածէր: Ճարåիկ եւ կենսուրախ էր՝ կեանքը իր վայելքներով Հեւաåնդող: Ամէնուն Հեւ կը Համաձայնէր, բայց իր դործը կը դիւէր: Դժուարութիւններու առջեւ կանդնող չէր, բայց անոնց չրջաåաւիկը կ'անցնէր: Սեւին սեւ չէր ըսեր, այլ ընդՀանրութեան ճաչակին Համաåաւասխան կ'որակէր...»2: Նման աåրելակերå ու վարք ունեցող åոլսաՀայերի մւածողությունը միանդամայն խորթ էր Հայ աղդի ընդՀանրական Հոդեբանությանը: Միայն իրենց չաՀի մասին մւածող կամ միայն իրենց դլուխը åաՀող åոլսաՀայերը չա÷աղանց վաւ ւåավորություն էին թողնում չրջաåաւի այլաղդիների, մասնավորաåես եվրոåացի մւավորականների ն ճամ÷որդների վրա, որոնք, անկարող լինելով թա÷անցելու երնույթի åաւճառների մեջ, միաժամանակ åաւեՀություն չէին ունեցել Հաղորդակցվելու Հայության ամբողջական մարմնի մյուս կողմին՝ Երկրի Հայությանը, որåեսղի կարողանային միանդամայն Հակառակ åաւկերացում կաղմել: Հայրենիքի աչխաւավոր ղանդ1

«Հայրենիք», ‹ 8 (283), օդոսւոս, 1949, էջ 62-63: Նույն ւեղում:

վածները մայրաքաղաքի Հայությանը, այդ թվում åոլսաՀայ մւավորականությանը աղդային արմաւներից կւրված ու վաղուց անՀարաղաւ դարձած ւարր էին Համարում: Հայերի այդ ւիåը ժողովուրդը մկրւել էր «ՀոսՀոս» անունով1: ինչնէ, Աղդային խառը ժողովն իր 1908 թ. Հուլիսի 16-ի նիսւում որոչում ընդունեց Աղդային սաՀմանադրության Հիման վրա, ընւրությունների միջոցով, ընդՀանուր ժողովն ամբողջովին վերակաղմել: Այդ նåաւակով Խառը ժողովն իր անդամներից կաղմեց Հանձնախումբ՝ ւեղաåաՀ Եղիչե եåս. Դուրյանի դլխավորությամբ2: Հուլիսի 19-ին Աղդային åաւրիարքարանը Դուրյանի սւորադրությամբ չրջաբերական ուղարկեց մայրաքաղաքի թաղական խորՀուրդներին՝ Հանձնարարելով Աղդային ժողովի åաւդամավորական նոր ընւրություններ անցկացնել: Նոր åաւդամավորների ընւրությունից Հեւո Աղդային ժողովի առաջին նիսւը ւեղի ունեցավ Հոկւեմբերի 3-ին: Հոկւեմբերի 10-ին Հավաքվեց երկրորդ նիսւը, ուր ձնավորվեց նրա մնայուն դիվանը Հեւնյալ կաղմով. Մինաս Զերաղ (աւենաåեւ), բժիչկ ՎաՀրամ Թորդոմյան (Ա. դեր-աւենաåեւ), Գնորդ էֆ. Ասլանյան (Բ. դեր-աւենաåեւ), Հրանւ Ասաւուր (Ա. աւենադåիր), Հայկ Խոջասարյան (Բ. աւենադåիր), ՀովՀաննես Հինդլյան (Գ. աւենադåիր): Հոկւեմբերի 15-ին ւեղի ունեցավ երրորդ նիսւը, որը թարմացրեց վարչության կաղմը, որւեղ մւան նան երկու Հեղա÷ոխականներ՝ Հնչակից Մեծն Մուրադը (Համբարձում Պոյաճյան), Դաչնակցությունից՝ Արչակ Վռամյանը (Օննիկ Դերձակյան): Բոլորի Համար åարղ էր, որ աքսորից իղմիրլյանի վերադարձը՝ վերադարձ էր նան åաւրիարքական աթոռին, բայց դա åեւք է կաւարվեր՝ åաՀåանելով Աղդային սաՀմանադրության ւառն ու ոդին: Տվյալ åաՀին, երբ Թուրքիայի կառավարչական ռեժիմը ÷ո1

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 8 (283), օդոսւոս, 1949, էջ 62-63: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6854, 22 Հուլիսի 1908 թ.:

÷ոխվելու ընթացքի մեջ էր, երբ Հայւարարված էր ընդՀանուր åեւական սաՀմանադրությունը, բայց դեռ Հայւնի չէր, թե որքա՞ն չոււով կիրադործվեն սաՀմանադրական բարե÷ոխումները, կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքի åաչւոնը ն անձնավորությունը կարնոր նչանակություն էին ձեռք բերում կայսրության ամբողջ Հայ ժողովրդի Համար: Այդ åաւասխանաւու åաչւոնի Համար կար երկու Հեղինակավոր թեկնածու՝ Մաւթեոս արք. իղմիրլյանը ն Եղիչե եåս. Դուրյանը: Բանն այն է, որ թա÷ուր էր էջմիածնի կաթողիկոսական դաՀը, ն, բոլորի Համողմամբ, Հենց իղմիրլյանն էր ամենաՀարմար թեկնածուն: Հեւնաåես, կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքի Համար կարծես մնում էր միայն Դուրյանի թեկնածությունը: Բայց åոլսաՀայության ճնչման ւակ, Հայոց աղդային ժողովի քննարկմանը ներկայացվեցին ն՛ իղմիրլյանի, ն՛ Դուրյանի թեկնածությունները: Դա նչանակում էր, որ թուրքաՀայության մեծ մասը երկու թեկնածու ուներ ոչ միայն կ. Պոլսի åաւրիարքության, այլն էջմիածնի կաթողիկոսության Համար: Եթե նրանցից մեկը åաւրիարք լիներ ընւրվելու, աåա մյուսը Ամենայն Հայոց կաթողիկոս կառաջադրվեր: Եվ եթե էջմիածնի Համադումար-ժողովում կաթողիկոս ընւրվեր իղմիրլյանը ն Հասւաւվեր ռուսական կառավարության կողմից, աåա åաւրիարքության կՀրավիրվեր Դուրյանը: Հոկւեմբերի 22-ին Աղդային ժողովը ձեռնարկեց åաւրիարքի ընւրությանը: կաղմվեց թեկնածուների Հնդանուն ցանկ՝ Մաւթեոս իղմիրլյան, Եղիչե Դուրյան, Սւե÷անոս Հովակիմյան, Հմայակ Դիմաքսյան ն Գնորդ Երեցյան կաղմով: Նույն օրը 83 ձայնով Մաւթեոս արք. իղմիրլյանը վերընւրվեց կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարք: Պաւդամավորներից որնէ մեկի մու որնէ Հակաճառում կամ երերում չէր եղել: Բվեարկության արդյունքները ցույց ւվեցին, թե իղմիրլյանն ինչåիսի անբեկանելի Հեղինակություն է վայելում թուրքաՀայոց մեջ: Մաղաքիա արք. Օրմանյանը Մաւթեոս արք. իղմիրլյանին բնութադրել էր որåես «վարքով անբասիր, եկեղեցականութեամբ նախանձայոյղ, դիւումով ուղղամիւ, աչխաւութեամբ

անխոնջ, նåաւակով աչառ» մարդ1: Հայոց աղդային սաՀմանադրությունն ընդունելուց ի վեր սա առաջին դեåքն էր, որ åաւրիարքական åաչւոնից ղրկված որնէ մեկը երկրորդ անդամ վերադառնում էր նույն åաչւոնին: Հոկւեմբերի 31-ին կ. Պոլսի մայր եկեղեցում ուխւ կաւարելուց Հեւո իղմիրլյանը åաչւոնաåես բարձրացավ åաւրիարքական աթոռի վրա: Այդåիսով Եղիչե եåս. Դուրյանի ւեղաåաՀության ժամանակամիջոցը ւնեց երեքուկես ամիս՝ Հուլիսի 16-ից մինչն Հոկւեմբերի 31-ը: Հայւնի է, որ իղմիրլյանն իր առաջին åաւրիարքության ժամանակ դւնվել էր Հնչակյանների ուժեղ աղդեցության ւակ, իսկ այս անդամ նրան մեծաåես աջակցել էր Դաչնակցությունը, ն նա այդ կուսակցության ներդործության ւակ էր: իսկ դա նչանակում էր, որ նա åիւի մնար իթթիՀադի Հեւ Հաչւ դործակցելու քաղաքականության ծիրի մեջ: Թեկուղ åաւրիարքն ընւրվել էր միաձայն, բայց նրա լիաղորություններն օրինական կՀամարվեին միայն այն դեåքում, եթե նրա ընւրությունը, ընդունված կարդի Համաձայն, վավերացվեր սուլթանի կողմից: Աբդուլ Համիդն օրինական Համարեց նոր åաւրիարքի ընւրությունը ն Հաւուկ իրադեով դա Հասւաւեց: Նորընւիր åաւրիարք Մաւթեոս արք. իղմիրլյանը Աբդուլ Համիդի Հաւուկ Հրավերով 1908 թ. նոյեմբերի 15-ին åաւրիարքարանից, ըսւ ավանդության åալաւից ուղարկված Հաւուկ կառքերով ն իր չքախմբով, ուղնորվեց Ելդըղ քեոչկ՝ ներկայանալու սուլթանին: Պաւրիարքին ուղեկցում էին Եղիչե Դուրյան ն Հմայակ Դիմաքսյան սրբաղանները, Աղդային ժողովի Բ աւենաåեւ բժիչկ ՎաՀան Թորդոմյանը, վարչության աւենաåեւ Սւե÷ան Գարայանը ն åաւրիարքարանի քարւուղար Գամեր Շիրինյանը2:

Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 5827: Տե՛ս «Գործ», ‹ 58, 18 նոյեմբերի 1908 թ., ‹ 63, 25 նոյեմբերի 1908 թ.:

իր Հրամանով 12 ւարի առաջ Պոլսից աքսորված իղմիրլյանին սուլթանն ընդունեց մեծ åաւիվներով: Պաւրիարքը նախ սուլթանին չնորՀակալություն Հայւնեց, որ իր ընւրությունը վավերացված է կայսերական իրադեով, աåա Հայւարարեց, թե ինքը åիւի ջանա օսմանյան Հայրենիքի ն Հայ աղդի առջն իր åարւականությունները կաւարել անձնվիրաբար, Հուսալով, որ մչւաåես աջակցություն կսւանա åալաւից ու կառավարությունից: իր Հերթին սուլթանը, չնորՀավորելով իղմիրլյանին åաւրիարքական åաչւոնին վերընւրվելու առթիվ, ասաց. «Շաւոնց ի վեր Հայ եւ թուրք ժողովուրդների միջեւ ւիրում էր անՀամաձայնութեան ոդի, որից ես ինքս չա÷աղանց աղդուած էի: Այժմ ես ինձ բարեբախւ եմ ղդում, որ այդ բոլորը վերացան եւ եղբայրութիւն, արդարութիւն ու Հաւասարութիւն են ւիրում մեր ժողովրդի բոլոր ւարրերի մէջ՝ չնորՀիւ սաՀմանադրութեան, որի åաՀåանման Համար մեր կողմից նոյնåէս Հրաåարակաւ երդում է կաւարուած: ԳոՀ եմ, որ դուք էլ եկեղեցու բեմից ուխւել էք այն կէւ առ կէւ դործադրելու եւ ամէն ջանք ի դործ դնելու Համար: Ես ու մինիսւրներս ոչ մի օժանդակութիւն չåիւի խնայենք Հայոց երջանկութեան Համար. դրանում Համողուած կարող էք լինել: Բարեւներս Հաղորդեցէ՛ք բովանդակ Հայ ժողովրդին»1: Պալաւական արարողությունից Հեւո åաւրիարքական թա÷որը Ելդըղից դուրս դալով՝ նույն Հանդիսավորությամբ åաւրիարքարան վերադարձավ: Նոյեմբերի 18-ին åաւրիարք Հայրը եղավ նախարարների մու, այցելեց մեծ վեղիրի խորՀրդական Զիա բեյին, արւաքին դործերի նախարար Թնֆիք ÷աչային, արդարադաւության նախարար Հասան ՖեՀմի ÷աչային ն բոլորի մու åաւչաճ ընդունելություն դւավ2: Նոյեմբերի 20-ին իղմիրլյանը նույն Հանդիսավորությամբ ուղնորվում է Բարձր

«Մչակ», ‹ 265, 29 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6955, 19 նոյեմբերի 1908 թ.:

Դուռ, ուր Հանդիåում է ունենում մեծ վեղիր Բյամիլ ÷աչայի Հեւ1: Նոր åաւրիարքի ընւրությունից Հեւո կ. Պոլսի Հայոց ղեկավարների մու ւրամադրություն խմորվեց իրարից բաժանել Աղդային åաւդամավորական ժողովի կրոնական ն քաղաքական դործերը, այսինքն՝ ÷ասւորեն վերացնել Խառը ժողովը: Առաջարկվում էր. Ա) կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքին Համարել Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ÷ոխանորդ ն ընդՀանուր Թուրքիայի Հայոց կրոնաåեւ՝ նրան ենթարկելով նան Հայ կաթոլիկ ն Հայ բողոքական Հարանվանությունները: Այդ կերå åաւրիարքը åեւք է սաՀմանա÷ակվեր ղոււ կրոնական դործեր վարելով, որåեսղի կարողանար իր բարձր կոչմանն ավելի լավ ծառայել՝ իբրն «կրօնաåեւ եւ åաւրիարք Թուրքիոյ Հայոց»: Բ) Բաղաքական ժողովի իրավասության ենթակա բոլոր աչխարՀիկ խնդիրներն ամբողջովին Հանձնել այդ ժողովի աւենաåեւին՝ նրան ւալով «վարչաåեւի» ւիւղոս: Ձայնաւվության լայն սկղբունքով ընւրված Բաղաքական ժողովը, իր վարչաåեւի Հեւ, åեւք է ներկայացներ Թուրքիայի ընդՀանուր Հայությունը՝ լուսավորչական, Հռոմեադավան, ավեւարանական: Աղդային åաւդամավորական ժողովը քննեց բարձրացված Հարցը ն նåաւակաՀարմար դւավ ամեն ինչ նախկինի åես թողնել: իղմիրլյանի åաւրիարք ընւրվելով åարղվում էր նան էջմիածնի կաթողիկոսի ընւրության՝ թուրքաՀայերի առաջին թեկնածուի Հարցը, թեն առարկողներ եղան, թե իղմիրլյանի կ. Պոլսի åաւրիարք ընւրվելուց Հեւո այլնս նåաւակաՀարմար չէ նրա անունը մւցնել էջմիածնի կաթողիկոսական թեկնածուների ցուցակի մեջ: Բայց այդ ւեսակեւը թուրքաՀայ Հասարակական կարծիքն անՀիմն էր Համարում: իրականում, թուրքաՀայերը չւաåել էին իղմիրլյանին ընւրել åաւրիարք, որåեսղի ուժեղացնեն նրա թեկնածությունը կաթողիկոսական դաՀի Համար:

Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6957, 21 նոյեմբերի 1908 թ.:

Մկրւիչ Ա Խրիմյան կաթողիկոսի վախճանումից Հեւո (1907 թ. Հոկւեմբերի 29) անցել էր մեկ ւարի ն, ըսւ «Պոլոժենիայի», åեւք է Ամենայն Հայոց նոր կաթողիկոս ընւրվեր: Հեւադա չարադրանքում մենք մանրամասնորեն կանդրադառնանք այդ կաթողիկոսական ընւրությանը: Այժմ միայն թռուցիկ նչենք, որ կ. Պոլսի åաւրիարքական դաՀ բարձրանալու (Հոկւեմբերի 31) Հաջորդ օրն իսկ (նոյեմբերի 1) Մաւթեոս արք. իղմիրլյանը էջմիածնի ընւրողական ժողովում ւեղի ունեցած քվեարկության արդյունքում Ամենայն Հայոց կաթողիկոս էր ընւրվել: Նրանից Հեւո առավել ձայներ սւացել էր Եղիչե եåս. Դուրյանը: կ. Պոլսի «Ժամանակ» թերթը Հաղորդում էր, որ երբ իղմիրլյանի կաթողիկոս ընւրվելու մասին էջմիածնից ուղարկված Հեռադիրն սւացվել էր կ. Պոլսում ն ներկայացվել նրան, նա քնած է եղել ն Հարկ է եղել նրան արթնացնել: ի åաւասխան իրեն ուղղված չնորՀավորանքներին, իղմիրլյանն ասել էր. «ՇնորՀակալ եմ, որ աղդը կը դնաՀաւէ իմ աչխաւութիւնս եւ կրկնակ åաչւօններ կը յանձնէ ինձ: Ես ÷առասիրութիւն չունիմ. Հիմա կ. Պոլսոյ åաւրիարքութեան մէջ ծանր աչխաւութիւններ կը ւեսնեմ, ղորս արդիւնաւորաåէս ի դլուխ Հանելու Համար åէւք է ոդի ի բռին մաքառիլ: Տարի մը, երկու ւարի բաւական չեն աղդին քայքայուած չէնքը քիչ-չաւ վերակաղմելու Համար»: Երբ նրան Հարցրել էին, որ եթե ինքը Հրաժարվում է էջմիածին դնալ, աåա կաթողիկոսական դաՀի Հեւ ի՞նչ åիւի լինի ն մի՞թե այնւեղի անելիքները ավելի քիչ կարնոր են, քան Պոլսում կաւարվելիքը, åաւրիարքը åաւասխանել էր. «Աղդը խիսւ խոՀեմութեամբ վարուած է այս ընւրութեան åարադային մէջ, սւուարադոյն քուէն ւալով Դուրեան սրբաղանին, որ իմ աչակերւս է եւ սրւի աղնուութիւնով, մւքի ղդացումներով ու ամէն կաւարելութիւններով ճչմարւաåէս իրաւունք ունի Հայրաåեւութեան դաՀը բարձրանալու»: իսկ երբ Դուրյան սրբաղանի արժանիքները չժխւող ղրու712

ցակիցները նկաւում են, որ էջմիածնի կաթողիկոսի կարնոր åաչւոնը դրավելը դեռ վաղ է նրա Համար, իղմիրլյանն ասում է. «Այդ դաւասւանը սխալ է. Դուրեան սրբաղան բուն իսկ կաթողիկոսութեան մարդն է. ուղղամւութիւն, արդարասիրութիւն եւ կաւարեալ Հմւութիւն, ասոնց երեքն ալ կը ÷այլին իր անձին վրայ, որ Հայրաåեւական աթոռը բաղմելով åիւի կրնայ աղդին ամէն åիւոյքները լրացնել թէ՛ իբր սրւի մարդ եւ թէ՛ իբր մւքի մարդ: էջմիածնի վանքը ոչ միայն կարող վարիչի մը åէւք ունի, այլ նոյնքան ալ արժանաւոր վարդաåեւի մը, որ աղդին միակ Աթոռը լուսոյ օրրան մը դարձնէ: Դուրեան սրբաղանի ո՞վ կրնայ Հաւասարիլ, երբ խնդիրը աչակերւներ Հասցնելու վրայ ըլլայ»1: էջմիածնի դաՀի վրա չնսւելու իր ցանկությունը Հիմնավորելու Համար իղմիրլյան սրբաղանն ավելացնում է, որ առողջական ւեսակեւից էլ կովկասի օդը իրեն չի դալիս: կ. Պոլսի թերթերում երնացած ւեղեկությունները ենթադրել էին ւալիս, որ իղմիրլյան սրբաղանն աչխաւում էր իր ÷ոխարեն էջմիածնի դաՀին ւեսնել Եղիչե եåս. Դուրյանին: Առանց ուրանալու Դուրյան եåիսկոåոսի բոլոր դովելի ն դրական Հաւկությունները, նրա մաքուր կյանքը, ժողովրդասիրությունը, նրա Հմւությունը կրթության, լեղվադիւության ն դրականության մեջ՞, կովկասաՀայ մամուլը չեչւում էր, որ էջմիածնի ներկա դրության մեջ Հույժ անՀրաժեչւ է Հենց իղմիրլյանի կաթողիկոս լինելը, ն որ Հարկ է ամեն կերå նրան Համողել էջմիածին դալու: «կաթողիկո՞ս, թէ՞ åաւրիարք» վերւառությամբ ՀոդվաԱրւաւåությունը ւե՛ս «Մչակ», ‹ 263, 27 նոյեմբերի 1908 թ.: Եղիչե Դուրյանը դիւեր ֆրանսերեն, անդլերեն, դերմաներեն, թուրքերեն, Հին Հունարեն: Մի քանի երկասիրությունների Հեղինակ էր: Երկար ժամանակ եղել է Արմաչի դåրեվանքի ուսուցիչ-ւեսուչ, աåա՝ ÷ոխ-վանաՀայրվերաւեսուչ: 1904-1908 թթ. ղբաղեցրել է Զմյուռնիայի Հայոց թեմի առաջնորդի åաչւոնը: ՞

ծում Համբարձում Առաքելյանը դրում էր. «Այն քայքայումից եւ աւերումներից յեւոյ, որ կրեց էջմիածինը Խրիմեանի օրով, կարդաåաՀութեան, օրինականութեան այն խախւումները, որոնք բուն են դրել էջմիածնում, Հայ Հոդեւորականութեան մէջ, կաթողիկոս åէւք է լինի մեծ Հեղինակություն ունեցող եւ աղդող մի եկեղեցական, իսկ ներկայումս միակ Հեղինակութիւն վայելող անձն իղմիրլեանն է»1: Անդրադառնալով կաթողիկոսի åաչւոնից Հրաժարվելու չåաւճառաբանված Հանդամանքներին՝ թերթերն ա÷սոսանքով նչում էին, որ եթե իղմիրլյանը որոչել է էջմիածին չդալ, աåա այդ մասին նա åիւի Հայւներ նախաåես, մինչն ւեղի ունեցած կաթողիկոսական ընւրությունները: Այժմ նրա Հրաժարումը առիթ է ւալու կաւարված ընւրությունների բեկանման, ինչը կնչանակի մի ւարի նս սåասել նոր կաթողիկոս ընւրելու Համար: իսկ այդ ընթացքում աղդային-եկեղեցական դործերը կմնային քայքայված ու անկերåարան վիճակում: իղմիրլյանի åաւրիարքությունը ւնեց 1908-ի Հոկւեմբերի 31-ից մինչն 1909-ի ÷եւրվարի 10-ը: Այդ ժամանակի ընթացքում նա չՀասցրեց քիչ թե չաւ նկաւելի դործ կաւարել: Երկար Համողելուց Հեւո, վերջաåես, նա Համաձայնեց սւանձնել Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի åաչւոնը՝ ընդունելով ռուսական Հåաւակություն: ինչåես վերը նչվեց, թեն իղմիրլյան սրբաղանին իրենց մարդն էին Համարում Հայկական Հասարակության երկու Հակունյա քաղաքական ուժերը՝ Դաչնակցությունը ն Հնչակը, բայց նա ընդունելի էր ինչåես թուրքաՀայ, այնåես էլ ռուսաՀայ Հասարակական-քաղաքական Համարյա բոլոր Հոսանքների Համար: Այդ օրերին, ժողովրդի մեծ մասի դիւակցության մեջ նա անառարկելի ն ան÷ոխարինելի Հեղինակություն էր՝ անցյալի իր բեղմնավոր դործունեությամբ, Հալածյալի ÷չաåսակով ն անբասիր վարքուբարքով:

«Մչակ», ‹ 264, 28 նոյեմբերի 1908 թ.:

ՀԱՅ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ ՌԱՄկԱՎԱՐ

կՈՒՍԱկՑՈՒԹՅԱՆ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ

1908 թ. աչնանը Հայ ժողովրդի քաղաքական կյանքում ւեղի ունեցավ խոչոր իրադարձություն՝ Հրաåարակ իջավ թուրքաՀայ ռամկավար (դեմոկրաւական) կուսակցությունը:

ՆԱԽԸՆԹԱՑ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

Դեռնս 1905 թ., երբ ընթանում էր Ռուսական մեծ Հեղա÷ոխությունը ն Ռուսասւանում առաջ եկած քաղաքական կուսակցությունների թվում ամբողջ ձայնով Հրաåարակ էր եկել ՍաՀմանադրական ժողովրդավարների կուսակցությունը (կադեւ) ն դրան Հարել էր «Մչակ» թերթն իր բաղմաթիվ ՀամախոՀներով, թուրքաՀայերից ոմանք սկսել էին Հեւաքրքրվել ռուսական այդ կուսակցության ծրադրով ն ասւիճանաբար Հակվել էին այն մւքին, որ թուրքաՀայությունը նույնåես կարիք ունի նման ծրադրով դործող մի քաղաքական կաղմակերåության, թեն Թուրքիայում սաՀմանադրական որնէ նորմ չէր դործում: Մինչն օսմանյան սաՀմանադրության Հռչակումը թուրքաՀայերի մեջ դործում էին քաղաքական չորս ուժեր՝ Դաչնակցությունը, Հնչակը, Վերակաղմյալ Հնչակը ն իրենց վերջին օրերն աåրող Արմենական կուսակցության բեկորները: Հայկական աղաւադրական չարժման խուոր ընթացքը ցույց էր ւվել, որ չարժման ղեկավարությունն սւանձնած Հայկական Հեղա÷ոխական կուսակցությունները, åայքարի իրենց մեթոդներով ի վիճակի չեն եղել ճիչւ ուղի ցույց ւալու ժողովրդին: Ավելին, չաւ դեåքերում իրենց դործողություններով, ինչåես նան միմյանց դեմ անղիջում ու անåաւվաբեր åայքարի Հեւնանքով Հեղա÷ոխական կուսակցությունները բաժանբաժան են արել Հայ ժողովրդի ուժերը, դրանով իսկ, իրենց կամքից ու նåաւակներից անկախ, Հեչւացրել Հայությանը åարբե715

րաբար սåանդի ենթարկող թուրքական բռնաåեւության դործը, ժողովրդին ւանելով åարւությունից åարւություն: Արդեն չաւերն էին Հարց ւալիս. ո՞ւմ է ձեռնւու աղաւության այն åայքարը, եթե դրա Հեւնանքով Հայասւանում Հայ չի մնալու: Մի երկրում, որւեղ Հավասարաåես ՀարսւաՀարված ն ւարրական իրավունքներից ղրկված են Հայ Հարուսւն ու աղքաւը, մեծն ու ÷ոքրը, արՀեսւավորն ու վաճառականը, դործավորն ու կղերը, բուրժուան ու åրոլեւարը - այդåիսի մի երկրում արդյո՞ք Հնարավոր է միաժամանակ աåսւամբության կոչել ժողովրդին բռնակալ ռեժիմի դեմ ն դասակարդային կռիվ արծարծել աղդի ներսում՝ Փոքր Ասիայի խորքերում դւնվող մի Հեւամնաց երկրում՝ Հայասւանում սոցիալիսւական կարդեր Հասւաւելու Համար: Մի՞թե դա սին երաղանք չէ: իսկ չէ՞ որ այդåիսի անՀող երաղների Հեւնանքը լինում է միայն կուորածը, այն էլ՝ միայն Հայերի կուորածը: իղմիրում ունեցած իր մի բանախոսության ժամանակ, նչանավոր աղդային դործիչ Սուրեն Պարթնյանը (Սիսակ Պարւիղåանյան) նչում էր. «Մեր աղդային քաղաքականութիւնը նախ բողոքի եւ աåա ընդվղումի քաղաքականութիւնն եղաւ 30 ւարիէ ի վեր: Հայ աղաւադրական չարժումը աղդային աղէւներու, դալարումներու ու քայքայումներու մէջէն չարունակուեցաւ եւ åիւի չարունակուէր մինչեւ որ կա՛մ իր նåաւակին Հասնէր եւ կա՛մ վերջնական ջախջախումի մը յանդէր: Հայուն յաւիւենական ÷առքն ու åաւիւը åիւի մնայ իր յեղա÷ոխական մաքառումը թուրք բռնակալութեան դէմ: Սակայն ամէնէն Հերոսական åայքարներն ալ չեն կրնար յաջողութեամբ արդիւնաւորուիլ, եթէ արիութեան եւ ղոՀողութեան Հեւ Հաչիւն ու խոՀեմութիւնը չունենան իրենց իբր աղդակ: Հայ յեղա÷ոխական չարժումը որքան ալ åաւուաբեր մեր աղդին Համար՝ ինք իր մէջ յաջողութիւն մը չեղաւ արդիւնքի ւեսակէւով»1: 1908 թ. Հայկական քաղաքական դաչւն անճանաչելիորեն աղավաղված էր: Սուլթանական Թուրքիայի ընդդիմադիր ուժե1

«Արեւելեան մամուլ», ‹ 14, 31 մարւի 1909 թ., էջ 426:

րի 1907 թ. դեկւեմբերի Փարիղի Համաժողովում ԱՀմեդ Ռիղայի դլխավորած իթթիՀադ կուսակցության Հեւ դաչինքի մեջ մւնելով, Դաչնակցությունը ÷ասւորեն դարձել էր նրա կամքն անառարկելիորեն կաւարող կաղմակերåություն, դրանով իսկ իրեն դուրս դնելով աղաւադրական åայքարի ոլորւից: Եվ դա այն կուսակցությունն էր, որը ԹուրքաՀայասւանում ունեցել էր ամուր կաղմակերåություններ ու ղինված խմբեր, իսկ Անդրկովկասում 1905-1906 թթ. դլխավորել էր Հայության åայքարը կովկասյան թուրք-թաթարական Հրոսակախմբերի դեմ: Հաւկանչական է, որ երիւթուրքերի Համաօսմանյան դաղա÷արախոսությունը որդեդրած Հայ Հեղա÷ոխական դաչնակցության ղեկավարությանը մւաՀոդում էին թուրքական մամուլում Հայւնված այն ակնարկները, թե կուսակցության անվան մեջ ւեղ դւած «Հեղա÷ոխական» բառն արդյո՞ք չի Հակասում վերականդնված օսմանյան սաՀմանադրությանը, չէ՞ որ դա կարելի է ընկալել որåես նոր իչխանությունը Հեղա÷ոխական ճանաåարՀով ւաåալելու ձդւում: Դաչնակցական մամուլն սւիåված էր åարղաբանել, թե «Հեղա÷ոխական» բառը ցույց է ւալիս, որ կուսակցության åայքարն ուղղված է եղել սուլթան Աբդուլ Համիդի դեմ, բայց ներկայումս, սաՀմանադրական կարդերի åայմաններում իր բովանդակությունն ամբողջովին կորցրել է ն կուսակցության անվան մեջ åաՀåանվում է միայն որåես ավանդույթ: Հայկական քաղաքական դաչւի մյուս ուժը՝ Հնչակյան կուսակցությունը, նախկինի åես չարունակում էր բղկւվել ներքին Հակասություններից: Վճռականաåես Հանդես դալով Փարիղի 1907 թ. իթթիՀադԴաչնակցություն դաչինքի դեմ, Հնչակը, սակայն, մի åաՀ ջերմորեն ողջունեց նույն իթթիՀադի դլխավորած 1908 թ. օսմանյան Հեղա÷ոխությունը ն սկսեց Համադործակցության ուղիներ ÷նւրել դրա կոմիւեի ու կառավարության Հեւ: Բայց այդ Համադործակցությունն այնåես էլ չՀաջողվեց ն Հնչակն ասւիճանաբար բռնեց երիւթուրքական չարժման մյուս կուսակցության՝ իչխան ՍաբաՀէդդինի լիդայի կողմը: Նման

÷ո÷ոխական ու անկայուն մարւավարությունը 1908 թ. վերջերից åաւճառ դարձավ կուսակցության չարքերից նրա անդամների նոր արւաՀոսքի: կաղմակերåությունը ներքաղաքական նոր ճդնաժամի ժամանակաչրջան թնակոխեց: ինչåես Դաչնակցությունը, այնåես էլ Հնչակը չարունակում էին իրենց սոցիալիսւական Համարել: Ընդ որում՝ Դաչնակցությունը դւնվում էր եվրոåական սոցիալիսւական չարժման աղդեցության ներքո, իսկ Հին Հնչակը, ավելի սւույդ՝ դրա նաղարբեկյանական թնը Հարել էր ռուսասւանյան սոցիալ-դեմոկրաւիայի բոլչնիկյան թնին: ի ւարբերություն նչված երկու Հայկական Հեղա÷ոխական կուսակցությունների, որոնց դաղա÷արախոսությունը Հիմնված էր սոցիալիսւական սկղբունքների վրա, երրորդ Հայկական Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունը՝ վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությունը դավանում էր ղոււ աղդային դաղա÷արներ՝ կւրականաåես մերժելով թուրքաՀայ ղանդվածների Համար միանդամայն անՀասկանալի սոցիալիսւական որնէ սկղբունք: Հենց դա էր մայր կուսակցությունից՝ Հնչակից, թուրքաՀայ լուրջ ու բանիմաց մի չարք դործիչների Հեռանալու Հիմնական åաւճառը: Աչխաւության նախորդ Հաւորներում Հանդամանորեն ցույց ենք ւվել, որ խորունկ ւարաձայնությունները նրանց մղել էին կաղմելու Հնչակի մի առանձին ճյուղ՝ վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցություն (ՎՀկ) անունով: Վերակաղմյալ Հնչակյանների Հիմնական Հաւվածը Հասւաւվել էր Ալեքսանդրիայում (Եդիåւոս): Նույնանման մի Հաւված էլ կյանքի էր կոչվել Ամերիկայում1: Վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցության չարքերի արադ աճը առաջ էր բերել Հին Հնչակի ռուսաՀայ ղեկավարների՝ Ավեւիս Նաղարբեկի, Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյանի, Սադունու (Սաղաթել Գնորդյան), Արղումանի ն այլոց Հիվանդադին խանդը:

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852 , թղթ. 2, վավ. 337, թ. 1:

Սրանք չէին Հաչւվում այն իրողության Հեւ, որ ԹուրքաՀայասւանում Հին Հնչակի ւեղական կաղմակերåությունների մի մասն ամբողջ կաղմով անցնում էր վերակաղմյալների չարքերը: Եվ եթե այդåես չարունակվեր՝ իր Հեւ չաւ վւանդավոր Հեւնանքներ կբերեր Հնչակյան առաջնորդների Համար՝ նրանց մեկուսացնելով կուսակցության ղեկից: Այդ երկու Հնարավոր վւանդներն էին, որ Հին Հնչակի ղեկավարներին վրեժխնդրության մղեցին: Նրանց ՀրաՀանդով էր, որ կաւարվեց աղաւադրական չարժման անվեՀեր մարւիկ Մխո-ՇաՀենի (ՇաՀեն Սեֆերյան) սåանությունը Փոթիում ն նչանավոր Հեղա÷ոխական դործիչ, «Ձայն Հայրենեաց» թերթի խմբադիր Գարեդին Զիթչյանի սåանությունը Օդեսայում: Դրա åաւասխանը չաւ չուչացավ. Մխո-ՇաՀենի ն Գարեդինի դաղա÷արակիցները, դիմելով վրեժի, մաՀա÷որձ կաւարեցին Նաղարբեկի, ՍաåաՀ-Գյուլյանի, Տ. Թիրյաքյանի վրա ն սåառնացին Սադունուն, Ա. Գրիդորյանին, Ս. Սմմիկյանին1: Վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությանը նույնåես վիճակված էր անցնել ներքին անՀամաձայնությունների ÷որձությունների քավարանով: 1906 թ. ներկուսակցական åայքարի ղոՀ դնացին Աբիկ Ունճյանը ն Վ. Թավչանջյանը: Դա åաւճառ դարձավ վերակաղմյալների բաժանմանը երկու թչնամի Հաւվածների2: Նոր (վերակաղմյալ) Հնչակը դեմ էր ՍԴ Հնչակյան կուսակցության աՀաբեկչական դործողություններին ն դա ամրադրված էր նրա ծրադիր-կանոնադրքի մեջ: Բայց ՎՀկ երկու Հաւվածներից մեկի ղեկավար Ալեքսան Արղույանն (ՎաՀե) իր սակավաթիվ ՀամախոՀներով (Երվանդ Զավուչյան, Սուրեն Սուրենյան (Ղաղարոս կւլողյան), Հրաչ Երվանդ (Նչան Յաղուբյան), Լնոն Լարենց (Բիրիչչյան), դոկւ. Արչակ Տեր-Մարկոսյան ն այլոք) վերականդնել էին նախկին Հնչակի աՀաբեկ1 Տե՛ս կա րօ Սարաֆեան, Ակնարկ մը Արմենական կուսակցութեան åաւմութեան վրայ, Պէյրութ, 1960, էջ 20: Տե՛ս նույն ւեղում:

չություն կաւարելու ավանդույթը ն իր խմբակցությունը ւանում էր ծայրաՀեղ Հեղա÷ոխական ուղիով: ՎՀկ արղույանական Հաւվածը մի քանի սåանություններ կաւարեց նան 1907-ին, այդ թվում՝ Ամերիկայում, որոնց դլխավոր մեղավորը անձնաåես Համարում էին Ալեքսան Արղույանին: Միաժամանակ ՎՀկ երկու Հաւվածների ÷ոխադարձ Հարձակումները սուր կերåարանք էին առել նրանց մամուլի åաչւոնական օրդաններում՝ 1907 թ. աåրիլից Բոսւոնում (ԱՄՆ) Սուրեն Պարթնյանի խմբադրությամբ Հրաւարակվող «Աղդ» թերթում ն արղույանական «Ձայն Հայրենեաց»-ում»: «Աղդի» ն Արղույանի անուններով՝ ՎՀկ-ի երկու Հակունյա մասերը կոչվեցին չա÷ավոր՝ «Աղդյան» ն Արմաւական (Արղույանական)՞ Հաւվածներ: Եղբայրասåանություններն անւանելի մթնոլորւ էին սւեղծել վերակաղմյալների չարքերում: Բացի այդ, կուսակցության մեջ առաջացել էին խոր Հակասություններ ւեսական Հարցերի չուրջ: Բանի որ ղեկավարներից ոմանք դեռ չէին ձերբաղաւվել սոցիալիսւական դաղա÷արներից, ուսւի սուր վիճաբանություններ էին ծադել Հաւկաåես այն Հարցի չուրջ, թե կուսակցության Համար ինչåիսի՞ կարնորություն ունի ւեսությունը: Սոցիալիսւական Հակումներ ունեցողները դւնում էին, որ կուսակցությունը կարիք ունի դործողությունների ւեսական լուրջ Հիմնավորման, քանի որ ւեսությունը ոչ åակաս կարնոր է դործնականից: Այդ åնդման դեմ վճռականորեն Հակառակվել էր ՄիՀրան Տամաւյանը, որը ժամանակին Հնչակյան կուսակցության թուրքաՀայ Հաւվածի, իսկ Հեւո վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցության նչանավոր ղեկավարներից էր: Նա դւնում էր, որ անվերաåաՀորեն՝ առաջնայինը կենդանի դործն է, այլ ոչ թե ւեսական ճամարւակությունը: Նա ասում էր, որ կուսակցու՞

Նչենք, որ Մեծ եղեռնից Հեւո ՎՀկ արղույանական Հաւվածը Հրաժարվեց աՀաբեկչական դործողություններ կաւարելուց ն ռամկավարական սկղբունքներ որդեդրեց: 1919 թ. սկսած ՎՀկ այդ Հաւվածը վերածվեց կուսակցության՝ որդեդրելով Աղաւական կուսակցություն անունը: 1921 թ. նա կաղմեց ձնավորվող Ռամկավար աղաւական կուսակցության երեք բաղկացուցիչներից մեկը:

թյունը «Հեռաւոր աåադային վերաբերմամբ որոչ աչխարՀայեացք մը åարղելու åէւք չի ղդար: Արդարեւ, մենք իւէօլոկներ չենք, այլ՝ ճնչուած, մարդկային ամենաւարրական իրաւունքներէ ղրկուած եւ բնաջնջման դաւաåարւուած ժողովուրդի մը աղաւադրութեանը Հեւամոււ յեղա÷ոխականներ եւ այս ինքնին բաւական մեծ, բաւական բարձր իւեալ մըն է: ... Աւելի ամուր է այն խմբակցութիւնը որ Հիմնուած է ո՛չ թէ ÷իլիսո÷այական սկղբունքներու Համանմանութեան վրայ, այլ՝ Համաղդային չաՀերու միութեան եւ դործելակերåի նոյնութեան վրայ»1: Ալեքսանդրիայում ունեցած իր մի բանախոսության ժամանակ ՄիՀրան Տամաւյանը նչում էր, որ Հայ քաղաքական ոլորւում Հակունյա բաժանումները Հեւնանք են ոչ միայն անձնական նկրւումների, այլն աչխարՀայացքների ն դավանած սկղբունքների ւարբերության: Բայց այժմ որքա՞ն նåաւակաՀարմար է աչխարՀայացքների ւարբերությունների åաւճառով ԹուրքաՀայասւանում ունենալ միմյանց դեմ մարւնչող աղդային քաղաքական կաղմակերåություններ, Հարց էր ւալիս նա ն åաւասխանում. դա անընդունելի է մի աղդի Համար, որը կենաց ու մաՀու åայքարի մեջ է Հանուն ֆիղիկական դոյության åաՀåանման: Բանախոսն ասում էր. «Մեր աղդը քաղաքականաåէս աղաւ չէ, որåէսղի ներելի եւ Հասկնալի ըլլար իր մէջ ղանաղան դաւանանքէ յեղա÷ոխական կուսակցութիւններու դոյութիւնը: Հայ աղդը, ԹուրքաՀայասւանի մէջ, կը մղէ իր դոյութեան կռիւը, Հայութեան դոյութիւնը վւանդի մէջ է, ամենաակներեւ վւանդի մէջ, եւ ա՛յս՝ առանց դասակարդի խւրութեան: ԸնդՀանուր վւանդին դէմ ընդՀանուր միութիւն Հարկաւոր է. ալ ի՞նչ նչանակութիւն ունի թէ մենէ ոմանք սօցիալիսւ են եւ ոմանք աղդայնական կամ թէ իրարմէ ւարբեր դասակարդային չաՀեր ունինք: Նախ միանանք, ձեռք-ձեռքի ւանք ու դերադոյն ճիդով մը աղաւուինք մեր ամէնուս դոյութեան սåառնացող անմիջական վւանդէն, թուրք կառավարութեան դժոխըմբեր լուծէն, եւ յեւոյ, ամէն մէկս կրնանք, եւ միայն այն

«Աղդ», ‹ 41, 25 Հունվարի 1908 թ.:

աւեն իրաւունք կ'ունենանք, մեր առանձին-առանձին աչխարՀաՀայեացքները դաւանելու եւ ւարածելու: ՀրդեՀի ժամանակ մարդ չի վիճաբանիր, այլ կը ջանայ նախ կրակը նուաճել: ԸնդՀանուր վւանդին առջեւ, աչխարՀաՀայեացքներու ւարբերութեան վրայ Հիմնուելով, առանձին կուսակցութիւն կաղմելը եւ առանձին-առանձին դործելը խոՀեմութիւն չէ՛: Մեր թչնամին չի ւրամաբաներ ու չի վիճաբանիր, այլ կը ղարնէ. մենք ալ åէւք չէ վիճաբանինք, այլ åէւք է դործենք: Բոլոր յեղա÷ոխականները նուաղադոյն åաՀանջքի մը, մօւաւոր նåաւակի մը չուրջ Համերաչխելու են, առանց նկաւողութեան առնելու անոնցմէ իւրաքանչիւրին ընդՀանուր աչխարՀաՀայեացքը կամ Հեռաւոր նåաւակը»1: Թուրքական բռնակալության դեմ åայքարի մարւավարական Հարցերի չուրջ Տամաւյանն ուրիչ լուրջ ւարաձայնություններ նս ուներ: Այդ ամենը նրան սւիåեցին Հեռանալ վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությունից: Վերակաղմյալներից անջաւվելուց Հեւո Մ. Տամաւյանն առաջ քաչեց նոր, թարմ դաղա÷արներ, որոնցից մեկն այն էր, որ Հայկական աղաւադրական չարժումը մեծաåես ւուժում է Հայկական կուսակցությունների առաւությունից ն որ ԹուրքաՀայասւանում åեւք է դործեն միայն երկու կուսակցություններ, մեկը՝ åաՀåանողական կամ ՀակաՀեղա÷ոխական, մյուսը՝ Հեղա÷ոխական: Շաւ չանցած, ՎՀկ-ից ղանդվածային արւաՀոսք սկսվեց: կուսակցության չարքերը թողնում էին Հաւկաåես արմաւաåես աղդայնորեն ւրամադրված անդամները: Հեռացածների թվում էին ՎաՀան Թեքեյանը, Սուրեն Պարթնյանը, Լնոն Մկրւիչյանը, Սարդիս Մալյեմեղյանը ն ուրիչներ: Վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցության չարքերից դուրս եկածների մի åաւկառելի մասը առաջվա åես Եդիåւոսում էր, Հաւկաåես Ալեքսանդրիայում: Այդ նույն ժամանակ Եդիåւոսում եղած Հին Հնչակյանները

«Աղդ», ‹ 41, 25 Հունվարի 1908 թ.:

սկսել էին դնալով ուժդնացող åաՀանջներ Հնչեցնել, այն է՝ վերականդնել Հնչակյան կուսակցության միասնականությունը, որից Հեւո ձեռնարկել Հայկական Հեղա÷ոխական բոլոր կաղմակերåությունների միջն Համերաչխության ն միասնության (միության) սւեղծմանը: Այդ իդեալը, որ չարունակ ոդնորել էր արւասաՀմանի Հայ Հեղա÷ոխականներին, այժմ Հեւաåնդող դաղա÷ար էր դառնում: 1907 թ. ամռան սկղբներին արդեն Հոծ Հայություն ունեցող Բուլղարիայում ւեղի է ունենում մի կարնոր եղելություն: Այնւեղ դործող Հին ն նոր (վերակաղմյալ) Հնչակյան կաղմակերåությունների մի խումբ Հայրենասեր երիւասարդներ, դժդոՀ իրենց կուսակցություններում åարբերաբար կաւարվող åառակւումներից, Համաձայնության էին եկել կաղմելու մի նոր քաղաքական միավոր, որն սւացել էր Հեղա÷ոխական միություն անվանումը1: կաղմակերåման նախաձեռնողը եղել էր Հին Հնչակի նչանավոր դործիչներից Հարություն Զանդյուլյանը2: Տեղեկանալով Հեղա÷ոխական միության սւեղծման մասին, Թավրիղի արմենականների ներկայացուցիչ Գրիդոր Բեողիկյանը (Ներսես, Պարդն, ՇիկաՀեր) մեկնում է Բուլղարիա ն 1907 թ. օդոսւոսին Հանդիåելով նրա ներկայացուցիչներին, բանակցություններ է վարում այդ կաղմակերåության ն արմենական դործիչների միավորման Հարցի չուրջ: Բանակցություններն ավարւվում են Հաջողությամբ ն նորասւեղծ կաղմակերåությունն սւանում է «Գաղա÷արակցական միություն» անունը3: Գաղա÷արակցական միության սւեղծումը չղթայական դործընթաց առաջ բերեց թուրքաՀայ քաղաքական դաչւում: 1907 թ. կեսերից իր դործունեությունը դադարեցրած Արմե-

Տե՛ս Արւակ Դարբինեան, Հայ աղաւադրական չարժման օրերէն (Յուչեր 1890-էն 1940), Փարիղ, 1947, էջ 184: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852, թղթ. 2, վավ. 337, թ. 2: Տե՛ս Տեղակալ Մ. Աւեւեան, Հայ աղաւադրական աղդային յիսնամեայ յուչամաւեան (1870-1920) եւ ղօր. Անդրանիկ, Փարիղ, 1954, էջ 59:

նական կուսակցության մի չարք դործիչներ Հիմնավորվել էին կաՀիրեում ն Համախմբվել «Միություն» կաղմակերåության մեջ: Միաժամանակ, Ալեքսանդրիա քաղաքում էր Հիմնավորվել վերակաղմյալ Հնչակյանների «Աղդ» թերթի դաղա÷արական ուղղությանը Հեւնող ն Եդիåւոսում բնակվող վերակաղմյալների ղեկավար ՄիՀրան Տամաւյանը: Դա այն åաՀն էր, երբ թուրքաՀայոց անադորույն վիճակը թելադրում էր դործուն միջոցներ ձեռնարկել: Տամաւյանն ասում էր. «Մենք քանիցս առիթ ենք ունեցել Հրաåարակաåէս մաւնանիչելու, թէ ւաճկաՀայ յեղա÷ոխական դործը ինչ մեծ վնասներ է կրել - եւ դեռ չարունակում է կրել - կուսակցական անՀամերաչխութեանց երեսից: Մենք չեչւել ենք թէ ինչåէս կուսակցական ծայրայեղ Հակամարւութիւնները եւ իրարու ւրամադծօրէն չէղոքացնող դործելակերåը յաճախ անդարմանելի վւանդների դուռ են բաց արել եւ մեծաåէս խոչընդու Հանդիսացել Յեղա÷ոխական Գործի յառաջխաղացմանը: Ու սւեղծուած չարիքին արմաւական բուժումն բերելու Համար՝ մենք ձդւած ենք Տաճկա-Հայասւանում դործող կուսակցութիւնների Համերաչխութեան իրականացմանը: Այդ Համերաչխութիւնը մենք կաւարեալ անՀրաժեչւութիւն ենք Համարած եւ Համարում ենք, ուսւի մեղանից կախումն ունեցող ամէն Հնարաւոր միջոցներ դործ ենք դրած, որåէսղի այդ ցանկալի Համերաչխութիւնը իրականութիւն սւանայ՝ որքան կարելի է լայն չա÷երի մէջ»1: կաՀիրեում դործող արմենական ն Ալեքսանդրիայում դործող վերակաղմյալ դործիչներն այդ ընդՀանուր նåաւակադրումով ընդառաջ դնացին միմյանց: Տեղի ունեցան աղաւադրական åայքարի Հարցերին նվիրված մի չարք Համաւեղ քննարկումներ: Երկու կողմերն առանց դժվարության ընդՀանուր լեղու էին դւնում, քանի որ երկուսն էլ Երկրի ծնունդ էին ն որնէ կարնոր ւարբերություն չկար նրանց Հայացքների միջն2: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852, թղթ. 2, վավ. 337, թ. 1: Նույն ւեղում:

Սկսված այդ դործընթացը չաւ չոււով իր չարունակությունն է ունենում: Եդիåւոս եկած Հին Հնչակի կենւրոնի անդամ Մուրադը Հանդիåում է ունենում Մ. Տամաւյանի Հեւ: Աչխաւության նախորդ էջերում խոսք է եղել այն մասին, որ Մուրադը 1906 թ. լիբիական Տրիåոլիսի ղնդանից աղաւվելուց Հեւո կանդնել էր Համերաչխություն կամ միություն սւեղծելու չարժման դլուխ ն կոչով դիմել էր բոլոր Հայկական աղդային կաղմակերåություններին՝ ուժերը Համաւեղելու Համար մի Համաժողով դումարել: Այդ առաջարկությունը Դաչնակցությունն անմիջաåես մերժել էր բավական արՀամարՀական ոճով: Դրանից Հեւո թվում էր, թե որնէ միություն կաղմելու Հույսը վերջնականաåես թաղված է: Եվ աՀա Մուրադը ն Տամաւյանն սկսել էին խորՀրդակցել միասնության չուրջ: Մի քանի օր ւնած ղրույցների արդյունքն այն է լինում, որ Հին Հնչակի ն «Աղդ»-յան վերակաղմյալների միջն կնքվում է Համերաչխության դաչինք, որը նրանց, ի վերջո, åիւի ւաներ միավորման: «իրաւունք» թերթը 1907 թ. ‹ 78-ում «Համերաչխութիւն» վերնադրի ւակ դրում էր. «Ուրախութիւն ունինք մեր ընթերցողներուն Հաղորդելու թէ՝ Հին եւ Վերակաղմեալ Հնչակեան Հաւուածներուն միջեւ Համերաչխութեան åայմանները ճչդուած ու կնքուած են, լիաղօրութեամբ Մուրաւի եւ Տամաւեանի, երկու վաղեմի անձնուէր ընկերներու: Յոյս մեծ ունինք թէ՝ Արմենական-Միութենական կաղմակերåութիւնը նս ի մօւոյ åիւի երթայ միաբանելու Հնչակեանութեան, որով դէåի վերջնական միութեան դլխաւոր åողուան Հարթուած կ'ըլլայ, եւ միայն Դաչնակցութիւնը առայժմ ւարամերժօրէն դուրս կը մնայ այս եղբայրակցութենէն...»: Համաձայնադիրը կնքելուց Հեւո երկու կաղմակերåությունների ներկայացուցիչները որոչեցին դա Հռչակել Հասարակայնության ներկայությամբ: 1907 թ. նոյեմբերի 10-ին կաՀիրեի Հայոց լսարան-ընթերցարանը լցվել էր Հայ քաղաքական ուժերի միասնությունը ւենչացող ժողովրդով: Հավաքը ղեկավարում էր Հնչակյանների կաՀիրեի ներկայացուցիչ Շավարչ Շիչմանյանը: Նա խոսքը ւվեց

Մուրադին, որին ներկաները ողջունեցին որուընդոսւ ծա÷երով: Վերջիններիս թվում քիչ չէին նրանք, որոնք մւավախություն ունեին, թե ելույթ ունեցողը åաչւåանելու է իր կուսակցության դասակարդային խւրականության քաղաքականությունը: Բայց երբ Մուրադն սկսեց իր ելույթը, ներկաներն իրենց դոՀունակությունն արւաՀայւեցին ցնծության ծա÷երով: Թիֆլիսի «Երկրի ձայնը»-ն արւաւåել էր կաՀիրեի «Լուսաբեր» թերթի՝ Հավաքին նվիրված Հոդվածը, ուր նչված էր. «Աւենաբանը խօսեցաւ Համեսւօրէն. անՀուն ժողովրդականութիւնը ղինքը ղդլխած չէր: Հայասւանի վիճակը åարղեց Համառօւակի: Ցոյց ւուաւ թէ Հայ բանուորը, Հայ վաճառականը, Հայ երկրադործը Հաւասարաåէս կը ւառաåին, կը ՀարսւաՀարուին, կը կեղեքուին: Հեւեւաբար Հայութիւնը ամբողջովին åէւք է Համերաչխի եւ դործէ միաբանութեամբ»1: ԱյնուՀեւն ելույթ է ունենում ՄիՀրան Տամաւյանը, որն անդրադառնում է Հայասւանի ն Հայ աղդի դժբախւ կացությանը: Նա նույնåես Հայրենիքի ÷րկության միջոցը Համարում էր Հայկական քաղաքական ու Հասարակական բոլոր ուժերի Համերաչխ դործակցությունը, միաժամանակ կասկած էր Հայւնում, թե Դաչնակցությունը բարյացակամ մուեցում կցուցաբերի Համերաչխ դործակցության դաղա÷արի նկաւմամբ: Զնայած դրան,- դրում էր «Լուսաբերը»,- «Համերաչխ միաբանութեան դաղա÷արը արդէն իրականանալ սկսած էր: ԱՀա՛ Արմենականները, որոնք Միութենականներուն Հեւ մէկ մարմնի åէս եղած, «Գաղա÷արակցական Միութիւն»-ը կաղմած էին, որ իր կողմէն բանակցութեան մէջ էր Վերակաղմեալ Հնչակեանութեան Հեւ: Ու Հնչակեան երկու Հաւուածներուն ներկայացուցիչները՝ Մուրաւ եւ Տամաւ, երբ ձեռք-ձեռքի ւուած ժողովրդին առջեւը կը ներկայանային, միթէ Միութեան մօւալոււ յաղթանակը չէի՞ն Հռչակեր»2: իր Հերթին, «Երկրի ձայնը» թերթը «Լուսաբերին» ձայնակ-

«Երկրի ձայնը», ‹ 30, 23 դեկւեմբերի 1907 թ.: Նույն ւեղում:

ցելով, խոր Համողմունք էր Հայւնում, թե «... Ոչ միայն ՏաճկաՀայ խնդիրը չի մեռել եւ մեռնելու որ եւ է նչան ցոյց չի ւուել, այլ նա åաՀել է իր կենսունակութիւնը եւ երթալով՝ ՀեւղՀեւէ աւելի ու աւելի յաջող կերåով åիւի մօւենայ իր լուծմանը: Ուսւի - մեր եղրակացութիւնն էր - ո՛չ թէ åէւք էր ձեռնթա÷ լինել այդ Խնդրից, այլ åէւք էր աւելի եռանդուն կերåով Գործի կåչիլ, եւ դործել, ու միչւ դործել»1: Աåա՝ «Եթէ մինչեւ ցարդ մեր ջանքերը բոլորովին չը åսակուեցան, դա դեռ ցոյց չի ւալիս թէ մենք սխալ ուղղութեամբ ենք քայլել եւ կամ թէ այդ մւքի իրադործումից ձեռք åիւի վեր առնել: - Ո՛չ: Մենք այդ ուղղութեամբ åիւի ընթանանք, ի՛նչ խոչընդուների էլ որ åաւաՀելու լինենք, որովՀեւեւ այդ ուղին է, որով կարող åիւի լինենք մեր բոլոր մարւական ուժերը ի մի Համախմբել եւ ւուած րոåէին Թուրք Բռնաåեւութեան դէմ քայլեցնել»2: Ոդեչնչված վերակաղմյալ Հնչակյանների ն արմենականների, ինչåես նան Հնչակյան երկու թների միջն սկսված միավորման լուրջ դործընթացներով, Բուլղարիայում դւնվող Գրիդոր Բեողիկյանը 1907 թ. դեկւեմբերին մեկնում է Եդիåւոս՝ իբրն Գաղա÷արակցական միության լիաղոր ներկայացուցիչ: Ալեքսանդրիա Հասնելուն åես նա Հանդիåում է ՄիՀրան Տամաւյանին: Նոր Հնչակի ն Հին արմենականության այդ երկու ներկայացուցիչների միջն Ալեքսանդրիայում ւեղի ունեցած Հանդիåումների արդյունքում Համաձայնություն ձեռք բերվեց միավորել արմենականներին ն «Աղդ» թերթի դաղա÷արներին Հեւնող վերակաղմյալ Հնչակյաններին: Նրանց åայմանավորվածության Համաձայն, երկու կողմերի ուժերը միավորելու Համար սկսվեցին åաչւոնական բանակցություններ, որոնց վերակաղմյալ Հնչակյաններից մասնակցում էր Փոքր Հայքի ներկայացուցիչ Գարեդին Մելոյանը (Ժիրայր-Վաչե, ՎաՀե), Գաղա÷արակցական միության կողմից լիաղորված Գրիդոր Բեողիկյանը՝ իր երկու

«Երկրի ձայնը», ‹ 30, 23 դեկւեմբերի 1907 թ.: Նույն ւեղում:

խորՀրդականներով (Միքայել Նաթանյան ն Հարություն Բեյլերյան): Առանձին åաւվիրակությամբ, որի կաղմում էին դոկւ. Տիդրան էնֆիեջյանը, ՄիՀրան Տամաւյանը, կարաåեւ Գրիդորյանը ն Շավարչ Հովիվյանը, ներկայացված էր վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցության կենւրոնական Հանձնախումբը1: Նախօրյակին սւացվել էր վերակաղմյալ Հնչակյանների Ամերիկայի նաՀանդային վարչության 1908 թ. Հունվարի 1-ով թվադրված åաչւոնադիրը, որով ՄիՀրան Տամաւյանին լիաղորում էր բանակցությունները վարել նան իր անունից: Պաչւոնադրի ւակ դրված էր նան կուսակցության կիլիկիայի չրջանակի ներկայացուցիչ Դավիթ Մելքոնյանի սւորադրությունը2, որը նչանակում էր, թե Մ. Տամաւյանը բանակցություններում ներկայացնելու է նան կիլիկիայի վերակաղմյալներին: Բանակցությունների ընթացքում մչակվեց աåադա կաղմակերåության ծրադիրը, որի Հիմնական դրույթներն էին. 1) Հեղա÷ոխական դործունեություն ծավալել ԹուրքաՀայասւանում (կարինի, Վանի, Բաղեչի, Խարբերդի, Տիդրանակերւի ու Սեբասւիայի վիլայեթներ) ն կիլիկիայում (Ադանայի վիլայեթ ն Հալեåի վիլայեթի Հայաբնակ մասեր): 2) Հայ Հեղա÷ոխական դործն առաջ մղելու Համար Համախմբել թուրքաՀայության աղաւադրության նåաւակով սւեղծված բոլոր կուսակցությունների ն Հոսանքների ուժերը՝ կուսակցական ամեն ւեսակ նկրւումներից ու Հաչիվներից վեր դասելով Հայության ն Հայրենիքի չաՀերը: 3) Զդուչանալ վաղաժամ ցույցերից ն մասնավոր չարժումներից, միաժամանակ, ւնական ն Համառ աչխաւանքով Հայ ժողովրդին åաւրասւել ինքնաåաչւåանության՝ Հարկ եղած åաՀին դիմելով ընդՀանուր աåսւամբության:

Տե՛ս Արւակ Դարբինեան, Հայ աղաւադրական չարժման օրերէն, էջ

187: Տե՛ս Աւեւիս Եա÷ուճեան, Համառօւ åաւմութիւն Ռամկավար աղաւական կուսակցութեան կաղմութեան, ԳաՀիրէ, 1977, էջ 32:

4) ինքնաåաչւåանության ն աåսւամբության դործը դլուխ բերելու Հիմնական åայման Համարել Հայության բոլոր կենսունակ ւարրերի Համախմբումը, ելնելով այն իրողությունից, որ ԹուրքաՀայասւանում ողջ Հայ ժողովուրդը ճնչվում ու ւառաåում է օսմանյան բռնակալական ռեժիմի ներքո, ուսւի այնւեղ դոյություն չունեն դասակարդային Հակամարւ չաՀեր, դասային խւրականություն, որը ն նåասւում է բոլոր Հայերի միջն Համերաչխության Հասւաւմանը: 5) Աåսւամբության Հաջող ելքի դեåքում ԹուրքաՀայասւանն աղաւել օսմանյան բռնակալությունից, այնւեղ Հիմնել սաՀմանադրական կարդեր, որոնց լայն Հիմքերի վրա կաղմել անկախ կառավարություն: 6) Հանրաåեւական կարդեր ունեցող Հայկական նոր åեւության մեջ լիովին åաՀåանել աղդային ն կրոնական ÷ոքրամասնությունների իրավունքները, աåաՀովել նրանց մչակույթների աղաւ ու խաղաղ ղարդացումը, մչւաåես քարողել բոլոր ցեղերի Համերաչխության դաղա÷արը: 7) Մինչն այդ նåաւակներին Հասնելը՝ ջանք դործադրել ԹուրքաՀայասւանում ձեռք բերելու բարենորոդումներ՝ Հենվելով եվրոåական åեւությունների կողմից Հասւաւված միջաղդային դաչնադրերի վրա1: Երկարաւն բանակցությունների արդյունքում 1908 թ. սեåւեմբերի 15-ին Համաձայնադիր սւորադրվեց: կյանքի կոչվեց մի նոր կաղմակերåություն, որը մկրւվեց Միացյալ՞ Հայ Հեղա1

Տե՛ս Արւակ Դարբինեան, Հայ աղաւադրական չարժման օրերէն, էջ

187: ՞ ինչåես ւեսնում ենք, ն՛ նախորդ երկու կաղմակերåությունների ն՛ այս նոր կաղմակերåության անվանումներում անՀրաժեչւաբար օդւադործված են «միություն» կամ «միացյալ» բառերը: Դա åաւաՀական չէր, քանղի երեք կաղմակերåություններն առանձին-առանձին ոչ միայն երկու կաղմակերåությունների միավորման արդյունք էին, այլն, ինչåես ցույց են ւալիս նրանց ընդունած åաչւոնական ÷ասւաթղթերը, նախաւեսվում էր, որ ժամանակի ընթացքում իրենց են միանալու Հայկական քաղաքական դաչւի ուրիչ միավորներ:

÷ոխական կաղմակերåություն (ՄՀՀկ) անունով1: Միացյալ Հայ Հեղա÷ոխական կաղմակերåությանը վիճակված չէր երկար դոյություն ունենալու: Վերջնական կաղմակերåական ւեսք ընդունելով երիւթուրքական 1908 թ. Հուլիսյան Հեղա÷ոխությունից Հեւո, նա սւիåված էր իր դործունեությունը Հարմարեցնել ÷ո÷ոխվող նոր åայմաններին: Երիւթուրքերի Հռչակած «աղաւություն, եղբայրություն, Հավասարություն» խոսւումները խանդավառել էին նան կաղմակերåության նչանավոր մւավորական ղեկավարներին ն անդամներին, որոնց մի åաՀ թվացել էր, թե սուլթանների սւեղծած բռնաåեւական չղթան ընդմիչւ ÷չրվել է: Հրաժարվելով Հայկական անկախ åեւություն սւեղծելու դաղա÷արից, Միացյալ Հայ Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունը աղդարարեց, թե Հեւայսու Հայ Հասարակական կյանքում բռնելու է նոր ուղղություն, Թուրքիայում åաչւոնաåես դործելու է բաց ն աղաւորեն՝ եռանդուն կերåով Հեւաåնդելով թուրքաՀայության իրավունքներն ու չաՀերը: կարճ ժամանակում մչակվեց կաղմակերåության նոր ծրադիրը՝ Հարմարեցված Թուրքիայի նոր իրականությանը: Դրանից որոչ ժամանակ անց, 1908 թ. նոյեմբերին, Եդիåւոսի Հայ Համայնքի նչանավոր դեմքերից մեկի՝ ÷ասւաբան ն բանասւեղծ ՎաՀան Մալեղյանի նախաձեռնությամբ կաՀիրեում Հրավիրվեց մի խորՀրդակցություն, որին մասնակցություն բերեցին ւարբեր քաղաքական ուղղության մի չարք աղդայիններ: ԽորՀրդակցության նåաւակն էր քննարկել նոր սւեղծվելիք «Յառաջադիմասէր եւ աղաւական Հայոց միութեան» Համար նախաåաւրասւված ծրադիրը, բայց Հանդիåումն իրականում դուրս եկավ նախաւեսված խնդրի չրջանակներից: ԽորՀրդակցության ընթացքում ծադեց մի չնախաւեսված Հարց. օսմանյան Հեղա÷ոխության Հաղթանակի ն դրա վերականդնած սաՀմանադրության åայմաններում արդյո՞ք նåաւակաՀարմար չէ ունենալ մի այնåիսի օրինական կաղմակեր1

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852 , թղթ. 2, վավ. 337, թ. 2:

åություն, որն օրենքի Հողի վրա դործեր, բայց Հսւակ ու անխառն աղդային ուղղություն ունենար: Ծավալվեցին բուռն վիճաբանություններ, Հնչեցին թեր ու դեմ ւեսակեւներ: ԽորՀրդակցությանը մասնակից դաչնակցական Հրավիրյալները նկաւեցին, թե ՀՅ դաչնակցությունը ն Հնչակյանները միացած են օսմանյան երկու թուրքական կոմիւեների (Դաչնակցությունը՝ իթթիՀադի, Հնչակը՝ Աåակենւրոնացման լիդայի) Հեւ, ուսւի Հեւայսու դործելու են նույն ուղղությամբ, ինչ ուղղությամբ կդործեն այդ կոմիւեները: Այս åայմաններում, նչում էին նրանք, առանձին աղդային քաղաքական կաղմակերåություն սւեղծելն արմաւաåես կՀակասի երկրում ընդՀանուր ն բաղձալի Համերաչխության Հասւաւման դաղա÷արին: Նրանց կարծիքով՝ դաչնակցական, Հնչակյան ն թուրքական կոմիւեների միությունն այլնս կաւարված իրողություն լինելով, ի վիճակի կլինի լիուլի åաչւåանելու օսմանյան բոլոր Հåաւակների իրավունքներն ու åաՀանջները: ԵդիåւաՀայ կարնոր դեմքերից ն ւեղի դաչնակցական կաղմակերåության ղեկավարներից մեկը՝ Հ. Ասաւուրյանը, խնդիրն ավելի որոչակիացնելով, ասում էր. «Մենք յեւ այսու օսմանցիներ ենք եւ մեղ չի Հեւաքրքրեր այլեւս այս կամ այն Համայնքի մը խնդիրը: Եթէ åաւաՀի, որ մենք Համակարծիք դւնուինք որեւէ դործի մը մէջ որեւէ ՄուՀամեդի մը, Ալիի մը Հեւ, մենք անոնց Հեւ åիւի մնանք եւ աչխաւինք, եթէ մինչեւ իսկ åէւք ըլլայ Հայու դէմ մաքառելու Համար...»1: ԽորՀրդակցությունում Հանդես եկած ոչ դաչնակցական դործիչներից չաւերն Ասաւուրյանի արւաՀայւած ւեսակեւն արւառոց Համարելով, նչում էին, որ դրա ակունքը եվրոåական սոցիալիղմն է, որին Հեւնում են դաչնակցականներն ու Հնչակյանները՝ ÷որձելով այդ սոցիալիղմը ÷ոխառնել ն բռնաղբոսիկ ու անբնական եղանակով մւցնել Եվրոåայից միանդամայն ւարբեր օսմանյան իրականության մեջ:

«Մչակ», ‹ 273, 11 դեկւեմբերի 1908 թ.:

Զարմանալին այն է, ասում էին նրանք, որ երիւթուրքական վերը նչված երկու կաղմակերåություններն ու Հայկական նչված երկու կուսակցությունները Հակունյա են իրենց ծրադրերով, ըմբռնումներով ն ավանդույթներով: Թուրքական կուսակցությունների անդամները բացարձակ աղդայնամոլներ են, մինչն իսկ Համիսլամականներ, այսինքն՝ ամբողջովին Հակառակ են սոցիալիղմին, որի մասին ո՛չ դաղա÷ար ունեն ն ո՛չ էլ երբնիցե ցանկություն կունենան դա ւեսնել Օսմանյան կայսրության մեջ, իսկ դրանց դիմաց երկու Հայկական կուսակցությունները ներկայանում են իբրն սոցիալիսւներ, իսկ նրանցից մեկը՝ Հնչակը, նույնիսկ սկսել է աղդայնամոլական դաղա÷ար Համարել աղդային Հայրենասիրությունը: ԽորՀրդակցության այն մասնակիցները, որոնք չէին բաժանում այդ ւեսակեւները, ասում էին. թո՛ղ Դաչնակցությունը ն Հնչակը Հաղար ճառ Հնչեցնեն թուրքական կուսակցությունների Հեւ Համերաչխության մասին ն Հաղար կոչեր անեն նրանց Հեւ միության մասին, բայց չեն կարող ցանկալի արդյունք ւալ: Նույնիսկ բարձր քաղաքակրթություն ունեցող բաղմաղդ åեւություններում դոյություն ունեցող Հակառակություններն ու åայքարները երկար ւասնամյակների ընթացքում չեն լուծվում, ինչ մնաց, թե Հեւամնաց Օսմանյան կայսրության մեջ եղած Հակառակությունները մի Հարվածով լուծում դւնեն ու ւեղի ւան ՀամաչխարՀային ւնւեսական սկղբունքներին: Օսմանյան Հասարակության դոյավիճակը բնորոչող ծայր ասւիճան բարդ խնդիրների լուծումը դուրս է այս կամ այն քաղաքական խմբակցության կամ խմբակցությունների միության ցանկությունների ու Հնարավորությունների սաՀմաններից: Ելույթ ունեցողները ղայրույթով Հաւկաåես դաւաåարւում էին երիւթուրքերի ծայրաՀեղ կենւրոնացման ծրադիրը, որի կաւարմանն ըսւ էության լծվել էր նան Դաչնակցությունը՝ Հաչւվելով իթթիՀադի՝ այլաղդիների ինքնավարության դաղա÷արը ոչնչացնելու ÷որձերի Հեւ: Եթե միդՀաւյան սաՀմանադրության Հիման վրա Թուրքիան աղաւական åեւություն դառնար, ինչåես ւար÷ողում էին երիւթուրքերը ն ինչåես միամւորեն Հավաւում էին Հայ աղդային Հեղա÷ոխականները, աåա բնական է, որ այնւեղ դոր732

ծող բոլոր Հեղա÷ոխական քաղաքական կաղմակերåություններն օրինական քաղաքական կուսակցությունների åեւք է վերածվեին ասւիճանաբար: Հնչակյան ն դաչնակցական Հեղա÷ոխական կուսակցությունները, որոնք իրենց ծրադրերում ունեին սոցիալիսւական սկղբունքներ, սաՀմանադրական Թուրքիայում Հավանաբար սւիåված åիւի լինեին իրար ձուլվելու: Առայժմ նրանց բաժանողը միայն կուսակցական անցյալն էր: Բայց նրանց միավորումը, միննույնն է, ւեղի էր ունենալու: Այդ դեåքում, թուրքաՀայ քաղաքական դաչւի աջ թնը åեւք է լրացվեր մի ոչ-Հեղա÷ոխական, դեմոկրաւական åաւկառելի քաղաքական ուժով: իսկ եթե կայսրության մեջ Հնարավոր լիներ կառուցել բոլոր աղդերի Համերաչխ, եղբայրական միություն, եթե երկրում սւեղծվեր իսկական խորՀրդարանական կյանք, այսինքն՝ åեւության կարնորադույն դործերը վճռեին ժողովրդի ներկայացուցիչները, աåա աղդային կուսակցությունների դոյության անՀրաժեչւություն չէր լինի Հեռանկարում, օսմանյան քաղաքացիները դուրս դալով աղդային չրջանակներից, իրենց աչխարՀայացքային կողմնորոչումների Համեմաւ կբաժանվեին ըսւ Համաօսմանյան քաղաքական կաղմակերåությունների: Բայց այդ Հեռանկարը իթթիՀադական Թուրքիայում մչուչաåաւ էր: Բոլոր նչաններն արդեն ցույց էին ւալիս, որ երաչխիքներ չկան, թե երկիրը կարող է դնալ ժողովրդավարության ուղիով ն կայսրության բոլոր քաղաքացիներն առանց աղդային խւրականության օդւվելու են նույն իրավունքներից ու կաւարելու են նույն åարւականությունները: Այդ Հոռեւեսության օդւին էին խոսում կայսրության այլաղդիների նկաւմամբ թուրքերի կողմից դարեր չարունակ իրականացրած բռնություններն ու կուորածները, նրանց ավանդական åաՀåանողականությունը, որը Հեղա÷ոխությունից Հեւո էլ ցույց չէր ւալիս ÷ոքր ինչ ÷ոխվելու ւրամադրություն: իսկ դա նչանակում էր, որ Թուրքիայում այլաղդիների քաղաքական կաղմակերåությունները չարունակելու են իրենց դործունեությունը:

ՀԱՅ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ ՌԱՄկԱՎԱՐ կՈՒՍԱկՑՈՒԹՅԱՆ

(ՀՍՌկ) ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

Օսմանյան սաՀմանադրության Հռչակումից ի վեր կայսրության ղանաղան աղդությունների մեջ սկսել էին սւեղծվել օրինական (լեդալ) քաղաքական կուսակցություններ՝ իրենց ծրադրերով ն ուրույն նåաւակներով: Այդ դործընթացից չէր կարող դուրս մնալ սաՀմանադրական ռեժիմի անխախւ åաՀåանմամբ չաՀադրդռված, քաղաքականաåես աչխույժ թուրքաՀայությունը: Հեղա÷ոխության Հաղթանակից Հեւո Արմենական կուսակցությունը, ÷ասւորեն, այլնս դոյություն չուներ, իսկ մյուս երեք Հեղա÷ոխական կուսակցությունները օրինական կաղմակերåություններ էին դարձել: ԾայրաՀեղական իթթիՀադի Հեւ Դաչնակցության սերւ դործակցությունը, Հին Հնչակի մերձեցումը երիւթուրքական մյուս թնում դւնվող Աåակենւրոնացման լիդային, նախկինում խորաåես աղդային Հեղա÷ոխական վերակաղմյալ Հնչակյանների չեղոք åաՀվածքը նոր իչխանությունների Հանդեå ն նրանց աջակցելու åաւրասւակամությունը առաջ էին բերել åաՀանջ Հիմնելու մի նոր քաղաքական կաղմակերåություն, որը Հակակչիռ լիներ վերոնչյալ Հայկական կուսակցություններին, մերժեր նրանց Հեղա÷ոխականությունը, միաժամանակ ունենար այնåիսի դաղա÷արախոսություն, որը խարսխված լիներ ռամկավարական (ժողովրդավարական) սկղբունքների վրա: Բայց ամենակարնորն այն էր, որ նոր կուսակցությունը åեւք է դործեր օսմանյան սաՀմանադրության ւված Հնարավորությունների ն իրավունքների չրջանակներում: Միացյալ Հայ Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունը չէր կարողանում ընդդրկել իր անդամների åես մւածող ն դրսում դւնվող բաղմաթիվ անՀաւների, որոնք դործում էին ինքնուրույն ու բաժան-բաժան, չունենալով դործողությունների միասնական ու Հսւակ ծրադիր: իրավիճակը թելադրում էր ի մի բերել այդ բոլոր ուժերը: ՄիՀրան Տամաւյանը դրում էր. «Մեր նչանաբանը åէւք է

ըլլայ - ինքնամ÷ո÷ում, ներդաչնակութիւն, Համերաչխութիւն եւ կարդաåաՀութիւն: Պէւք է ունենանք աչխարՀայեացք մը եւ կաղմակերåութիւն մը: Պէւք է դիւակցինք թէ ո՞ւր ենք եւ ո՞ւր կ'երթանք, որåէս ղի վսւաՀաբար առնենք մեր քայլերը: Բաղաքական աչխարՀայեացքի åակասը դլխաւոր åաւճառներէն մէկն է մեր աղդին այսօրուան քաոսային վիճակին: Առանց որոչ աչխարՀայեացքի, առանց ծրադրի, առանց սկղբունքի դործունէութիւնը չկրնար ոեւէ օդւակար ու ւեւական արդիւնքի մը յանդիլ: Միւս կողմէ, աչխարՀայեացք մը չկրնար կեանքի մէջ մւցուիլ, դործադրութեան դրուիլ առանց կաղմակերåութեան, առանց միեւնոյն դաղա÷արին չուրջ Համախմբուած դործիչներու եւ մչակներու ներդաչնակ, դիւակից եւ յարաւեւ ջանքերուն»1: Ճչւելու Համար նոր կուսակցություն սւեղծելու իրենց մւադրության իրադործման Հնարավորությունը, «Միացեալի» ղեկավարությունը Հարցումներ արեց ն խորՀրդակցեց ինչåես Եդիåւոսում, այնåես էլ Հայասւանում, կիլիկիայում ն արւասաՀմանյան երկրներում դւնվող ՀամախոՀների, նչանավոր մւավորականների, ւարբեր Հեղինակավոր անձնավորությունների Հեւ: Սւացվեցին Հավանության բաղմաթիվ արձադանքներ, նան ցանկություններ ն առաջարկություններ: Եղան նան դործի Հաջողությանը կասկածողներ, որոնք դւնում էին, թե Հայկական երկու խոչոր կուսակցություններն ունեն ժողովրդին դլխավորելու ւասնամյակների ÷որձ, իսկ այժմ, օսմանյան Հեղա÷ոխության Հաղթանակից Հեւո, ÷ասւորեն Հրաժարվել են Հեղա÷ոխական ղինված åայքարից ն արդեն որդեդրում են դործունեության Հենց այն սկղբունքները, որոնցով մւադիր է առաջնորդվել նոր սւեղծվելիք կուսակցությունը: Նրանք միաժամանակ մաւնացույց էին անում ն չա÷աղանցնում այն թերությունները, որ ընդՀանրաåես ունի ռամկավարությունը: իր «Ռամկավարութիւն» ուսումնասիրության մեջ ՄիՀրան Տամաւյանը մերժում էր այսåիսի åաւճառաբանությունները:

ՄիՀրան Տամաւեան, Ռամկավարութիւն, Աղեքսանդրիա, 1910, էջ 155:

Նա դրում էր. «Ռամկավարութիւնը ունի իր ւկարութիւնները, ըսւ որում մարդկային է. բայց ունի իր մեծութիւնն ալ: Պէւք է ղայն ընդդրկել առանց վերաåաՀութեան եւ առանց վախի. åէւք է ղայն սիրել եւ ողջունել ուրախութեամբ, որովՀեւեւ անիկա՛ է որ քաղաքակրթութեան բարձրադոյն վիճակին Հասած ընկերութեան մը մէջ, ամէնէն աւելի կը բաղմաåաւկէ անՀաւական արժանիքները եւ բարօրութեան մեծադոյն քանակը կ'ընձեռէ քաղաքացիներու սւուարադոյն մեծամասնութեան»1: Նոր կուսակցության սւեղծման նախաåաւրասւական աչխաւանքներն սկսվեցին Եդիåւոսում: Աչխաւանքների ծանրությունը, Մալեղյանից բացի, իրենց վրա վերցրին ՄիՀրան Տամաւյանը ն Հայւնի մւավորական Լնոն Մկրւիչյանը: Միաժամանակ, նոր քաղաքական կաղմակերåության սւեղծումն առաջ մղելու Համար ժողովներ սկսվեցին կ. Պոլսում: Բոլոր նախաåաւրասւություններից Հեւո Միացյալ Հայ Հեղա÷ոխական կաղմակերåության ղեկավարների Հրավերով 1908 թ. Հոկւեմբերի 4-ին Ալեքսանդրիայում դումարվում է խորՀրդակցություն, որին մասնակցում են Եդիåւոսի ւարբեր ւեղերի վերակաղմյալներ, Հին Հնչակյաններ ն նախկին արմենականներ: Ներկայացել էին նան քաղաքական այդ ուղղությունների մի չարք Համակիրներ ու բարեկամներ: ԽորՀրդակցությունում ծավալվեց մւքերի լայն ÷ոխանակություն: Ելույթ ունեցողներն անդրադառնում էին աղաւադրական չարժման ւարիներին Հայության կրած ւառաåանքներին, չարժման ղեկավար ուժերի åայքարի սխալ մարւավարության Հեւնանքներին, առաջարկում էին սաՀմանադրական կարդերի åայմաններում օդւադործել խաղաղ ղարդացման բոլոր Հնարավորությունները՝ աղդային նåաւակներին Հասնելու Համար, այն է՝ ուժերը կենւրոնացնել ներքին բարեդործական, կրոնական ն մչակութային խնդիրների իրադործման վրա: ՎաՀան Թեքեյանը դրում էր. «իրաւ է թէ բարեչրջումները երբեմն երկար կը ւեւեն, եւ այդ åաւճառաւ ալ, մեղի Համար

ՄիՀրան Տամաւեան, Ռամկավարութիւն, էջ 155:

մեծադոյն ջանքը åէւք է ըլլայ ւեւել այս երկրին մէջ, ւեւել անձայն, անչչուկ, Համբերաւար ոդւով եւ մեր այն աւանդական քաղաքականութեան Հեւեւելով որով մեր նախնիքը կրցած են անցընել եւ ÷ոխանցել աղդին դոյութիւնը այսօրուան չա÷ դառն վիճակներու մէջէն, քաղաքականութի՛ւն, որ ուրիչ բան չէ բայց եթէ վարուիլ դիւնալու քաղաքականութիւնը»1 (ընդդծումը Վ. Թեքեյանինն է:- Հ. Ս.): Խնդրի քննարկման արդյունքում 1908 թ. Հոկւեմբերի 26-ին ընդունվեց որոչում՝ Միացյալ Հայ Հեղա÷ոխական կաղմակերåությունն այսուՀեւն Հանդես է դալու Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցություն (Partie Constitutionnelle Démocrate Arménienne) անունով, որը Հիմնականում դործելու է Վասåուրականում, իսկ կ. Պոլսում, Խարբերդում, Եդիåւոսում, Սեբասւիայում, Տիդրանակերւում, կիլիկիայում ն Ամերիկայում ունենալու է մասնաճյուղեր2: Նորասւեղծ կուսակցությունը ներառեց Վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությունը՝ իր «Աղդ» թերթով, Գաղա÷արակցական միությունը ն նախկին Արմենական կուսակցության ղեկավար անձանցից կաղմված Միությունը: կուսակցությունը Հիմնադրվեց նրա ակունքներում կանդնած ՎաՀան Մալեղյանի, ՄիՀրան Տամաւյանի, Լնոն Մկրւիչյանի, ՎաՀան Թեքեյանի, Երվանդ Օւյանի, Միքայել Գյուրջյանի ն այլոց ջանքերով: 1908 թ. Հոկւեմբերի 31-ին Ալեքսանդրիայում նորակաղմ կուսակցության ծնունդը վավերացրին նրա մեջ մւած կաղմակերåությունների ներկայացուցիչները. արմենականների ղեկավարներից՝ Գրիդոր Բեողիկյանը (ՇիկաՀեր) ն Միքայել Նաթանյանը, իսկ վերակաղմյալ Հնչակյաններից՝ ՄիՀրան Տամաւյանը, Շավարչ Հովիվյանը ն կարաåեւ Գրիդորյանը: կուսակցության սւեղծումն աղդարարվեց Հաւուկ åաչւոնական Հայւարարությամբ: Ըսւ էության, այդ ÷ասւաթուղթը

«Շիրակ» (կ. Պոլիս), ‹ 14-15, 16 մայիսի 1909 թ., էջ 302: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852, թղթ. 2, վավ. 337, թ. 2:

կարելի է Համարել թուրքաՀայ կադեւական կուսակցության ծննդի Հայւարարություն, որը խմբադրվել էր ամենայն բծախնդրությամբ: Զուդընթաց լարված աչխաւանք ւարվեց նորասւեղծ կուսակցության ծրադիրը մչակելու ուղղությամբ, որի Համար Հիմք ընդունվեց Միացյալ Հայ Հեղա÷ոխական կուսակցության ծրադիր-կանոնադիրքը: ՀՍՌկ-ի ծրադրի էական կեւերում ըսւ ամենայնի արւաՀայւություն էին դւել Ռուսասւանի կադեւական կուսակցության ծրադրի առանձին Հոդվածների ւրամադրությունները, որոնք Համաåաւասխանում էին Թուրքիայի Հայ ժողովրդի՝ ւվյալ ժամանակաչրջանի աղաւադրական åաՀանջներին: Դեռ այն ժամանակ, 1908-ի Հուլիսին, երբ Հայւարարվել էր օսմանյան սաՀմանադրությունը, թուրքաՀայ առանձին անՀաւներ սկսել էին Հեւաքրքրվել ռուս կադեւների ծրադրով: Թուրքիայի ղանաղան կողմերից «Մչակի» խմբադրությունն սւանում էր բաղմաթիվ նամակներ, որոնց Հեղինակները խնդրում էին իրենց ուղարկել նչված ծրադիրը: Թերթի դլխավոր խմբադիր Ալեքսանդր Բալանթարն այդ առթիվ դրում էր. «Մենք դոՀացրել ենք, որքան կարողացել ենք, ւալով նրանց այն ւåադրական բնադիրը, որ մի ժամանակ լոյս էր ւեսել «Մչակ» լրադրի էջերում»1: Անւարակույս, Թուրքիայի åեւական կյանքը չաւ ւարբեր էր ռուսական կյանքից, ուսւի դրանցում քաղաքական ու Հասարակական խնդիրների լուծումը ենթադրում էր միմյանցից ւարբեր ուղիներ ու միջոցներ, բայց քաղաքական դործունեության Համար Հիմնական Հայեցակեւերը ն ղեկավար սկղբունքները կարող էին բավականաչա÷ նման լինել երկու երկրներում: Աչխաւանքները ծրադրի վրա ավարւելուց Հեւո ÷ասւաթուղթը ներկայացվել էր իղմիրլյան åաւրիարքին ն Դուրյան եåիսկոåոսին, որոնք դրական կարծիք էին Հայւնել նրա վերաբերյալ: Դրանից Հեւո միայն ծրադիրն ուղարկվել էր կ. Պոլսի ն Անդրկովկասի ւարբեր ուղղության Հայկական թերթերի խմբադրություններ՝ ւåադրելու Համար:

«Մչակ», ‹ 273, 11 դեկւեմբերի 1908 թ.:

Ռամկավար ղեկավարները՝ ՎաՀան Թեքեյանը, ՄիՀրան Տամաւյանը, Սուրեն Պարթնյանը, Լնոն Փա÷աղյանը ն ուրիչներ կենւրոնացան կ. Պոլսում՝ ժողովրդին առաջնորդելու Համար «խոՀականութեան, ղդուչութեան եւ լրջութեան ճանաåարՀներէն»1: Պոլիսը դարձավ ՀՍՌկ կենւրոնաւեղին: Նոր կուսակցության առաջին դործերից եղավ եդիåւաՀայ երկու թերթերի՝ «Լուսաբերի» (Ալեքսանդրիա) ն «Արեւի» (կաՀիրե) միավորումը «Լուսաբեր-Արեւ» անվան ւակ, որը որåես Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության օրդան, Հրաւարակվում էր կաՀիրեում: «Լուսաբեր-Արեւ» նոր թերթի չուրջը Համախմբվեցին դնաՀաւելի ուժեր՝ Միքայել Գյուրջյան, ՎաՀան Մալեղյան, Լնոն Մկրւիչյան, Տիրան Բելեկյան ն ուրիչներ2: Այսåիսով, Հրաåարակ եկավ իր էությամբ դեմոկրաւական մի նոր Հայկական կուսակցություն, որը խնդիր էր դրել օրինական կերåով դործել օսմանյան սաՀմանադրության ընձեռած աղաւությունների åայմաններում: «Մչակը» դրում էր. «Մենք միայն կարող ենք ողջունել Հայ մի լեդալ քաղաքական կուսակցութեան սւեղծումը, որի կարիքը վաղուց ղդացւում է: Ռուսասւանի Հայերիս մէջ վաղուց դրուած է սաՀմանադիր-ռամկավարական կուսակցութեան Հիմքը: ինչåէս երեւում է, սթա÷ումը Թուրքիայի Հայերի մէջ աւելի չոււ է կաւարուելու, քան մենք կարող էինք երեւակայել»3: ՀՍՌկ սւեղծումը ն նրա ծրադրի Հրաւարակումը խանդավառությամբ ընդունեցին աղաւական դաղա÷արներ դավանող թուրքաՀայ դործիչները: Հայկական մամուլի չաւ օրդաններ ինչåես Թուրքիայում («Արեւելեան մամուլ» ն ուրիչներ), այնåես էլ կովկասում («Մչակ» ն այլն) ւåադրել էին Հայ ռամկավարների ծրադիրը Համաåաւասխան մեկնաբանություննե1 Տե՛ս «Պա ւմութիւ ն Սոցիալ-Դեմոկրաւ Հնչակեան կուսա կցութեան. 1887-1962», Հաւ Ա., Պէյրութ, 1962, էջ 322: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6996, 9 Հունվարի 1909 թ.: «Մչակ», ‹ 273, 11 դեկւեմբերի 1908 թ.:

րով կամ ւåադրել էին Հաւվածաբար: Մամուլը բարձր էր դնաՀաւում ռամկավար դործիչների ողջամիւ կեցվածքը թուրքաՀայության Համար վճռորոչ ժամանակաչրջանում, միաժամանակ Հույս էր Հայւնում, որ ծրադրում արծարծված դաղա÷արները չոււով թուրքաՀայության մեծ ղանդվածներ կընդդրկեն: կուսակցության սւեղծման Հաղորդադրությունը լույս ւեսնելուց Հեւո, 1908 թ. դեկւեմբերին նրա մեջ մւնելու ցանկություն Հայւնեցին Եդիåւոսի ու կ. Պոլսի Հայերից չաւերը: Նրանց մեծ մասը վերակաղմյալ Հնչակյաններ էին, որոնք վաղուց, սկսած 1896 թ., մերժում էին թե՛ Հնչակի (նաղարբեկյանական թնի) ն թե՛ Հին Հնչակի (սաåաՀդյուլյանական թնի) սոցիալիսւական դաղա÷արները Թուրքիայում կիրառելու դործելակերåը ն իրենց քաղաքական դործունեությունն ամբողջաåես ծավալում էին աղդային Հողի վրա: Օսմանյան Հեղա÷ոխությունից Հեւո, երբ վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությունը, Դաչնակցության կաւարած քայլերի նմանությամբ, Հայւարարել էր, թե åաչւåանում է իթթիՀադի կառավարությանը, նրա չարքերից մի նոր թարմ Հոսք սկսվեց դեåի սաՀմանադրական ռամկավարների չարքերը: Նորասւեղծ կուսակցություն եկան նան ոչ քիչ թվով Հնչակյաններ, իսկ Հին Հնչակի նչանավոր ղեկավարներից Հարություն Զանդյուլյանը թեն մնացել էր իր կուսակցության մեջ, բայց մեծ եռանդով նåասւեց Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության սւեղծմանն ու կայացմանը: Վերջինիս կաղմը չարունակում էին լրացնել նան այլնս դոյություն չունեցող Արմենական աղդային Հեղա÷ոխական կուսակցության նախկին ղեկավար ն չարքային դործիչներ, իսկ նախկին չարքային արմենականներից չաւերը մւան Դաչնակցության չարքերը: Նորասւեղծ կուսակցությունն իր չուրջը Համախմբեց ու իր մեջ ձուլեց նան չեղոք ւարրեր, որոնք մինչ այդ ձեռնåաՀ ու մեկուսի էին մնացել քաղաքական դործունեությունից՞: ՞

Ռամկավար աղաւական կուսակցության մեջ Հաճախ չրջանառվում է այն ւեսակեւը, թե ՌԱկ-ը Արմենական կուսակցության ուղղակի չարունակությունն է: Դրանով իսկ ռամկավար աղաւականներն իրենց կուսակցության սւեղծումը ձդւում են ւանել ու Հասցնել մինչն 1885 թվականը, այսինքն՝ երբ

Հայ սաՀմանադրական-ռամկավար կուսակցությունը չոււով Համակրություն դւավ ն ւարածվեց չաւ ւեղերում: Արդեն երեք-չորս ամիս անց ՀՍՌ կուսակցության ակումբներ էին Հիմնվել էր Արմենական կուսակցությունը: Այս åնդումն անցյալ դարի 30ական թթ. չրջանառության մեջ է դրել արմենականությունից Ռամկավար աղաւական կուսակցության չարքերն անցած Միքայել Նաթանյանը, որին Հեւնել են Արւակ Դարբինյանը ն Արմենակ Եկարյանը: Բայց նկաւենք, որ նույնիսկ այս դործիչներն իրենց թույլ չեն ւվել Արմենական կուսակցության åաւմությունը Համարել ՌԱկ-ի åաւմություն ն նրա Հիմնադրումը Հասցնել 1885 թ.: ինչåես վերոչարադրյալից երնաց, Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության (ՀՍՌկ) սւեղծման օրերին այդ կաղմակերåության մեջ մեծամասնություն են կաղմել իրենց կուսակցությունից Հեռացած վերակաղմյալ Հնչակյանները: Թվական ւեսակեւից այնուՀեւն դալիս էին Հին Հնչակից Հեռացածները, Հեւո միայն՝ աչքի ընկած նախկին արմենական դործիչները: Ըսւ որում, թեն բացակայում են ճչդրիւ թվական ւվյալներ, սակայն ժամանակակիցների բաղմաթիվ Հուչադրական վկայությունները ցույց են ւալիս, որ արմենականության կաղմալուծման չրջանում կուսակցության չարքային ղանդվածի մի ղդալի մասը մւել է Դաչնակցության չարքերը: Բայց ո՛չ այն ժամանակ ն ո՛չ էլ դրանից Հեւո որնէ մեկի մւքով չի անցել դրա Հիման վրա åնդել, թե Դաչնակցությունն արմենականության ուղղակի իրավաՀաջորդն է: Արմենականության չարունակություն կոչվելու ավելի մեծ Հավակնություններ կարող է ունենալ Ս.-Դ. Հնչակյան կուսակցությունը, քանի որ 1) Ե՛վ արմենական ն՛ Ս.-Դ. Հնչակյան կուսակցությունները եղել են Հեւնողական Հեղա÷ոխական կուսակցություններ՝ ի ւարբերություն Հեղա÷ոխության անղիջում Հակառակորդ ՀՍՌկ-ՌԱկ-ի, 2) Վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությունից Հեռացած ն ՀՍՌկ-ի մեջ մւած անձինք իրենց թվով դերակչռում էին նույն ՀՍՌկ-ի մեջ մւած Հին Հնչակից Հեռացածներին ն նախկին արմենականներին՝ միասին վերցրած: Հեւնաåես, ՀՍՌկ-ՌԱկ-ը, որը միչւ վճռականորեն դեմ է եղել Հասարակական ցնցումների ն ժողովրդի աղդային, սոցիալւնւեսական ու մչակութային խնդիրների լուծման Հնարավորությունը ւեսել է միայն բարե÷ոխումների ուղիներում, բնականաբար, չի կարող Հեղա÷ոխական Արմենական կուսակցության իրավաՀաջորդ Համարվել: Ո՛չ ծրադրային åաՀանջներով ն ո՛չ էլ դաղա÷արախոսական սկղբունքներով այդ երկու կուսակցությունների միջն նմանություն չկա: ՀՍՌկ-ՌԱկ-ը, Հիրավի, մեծ ու անդնաՀաւելի դեր է խաղացել Հայ ժողովրդի նորադույն չրջանի åաւմության մեջ, ն իրեն չåաւկանողն իրեն վերադրելը, մեղմ ասած, լուրջ մուեցում չէ: Դրանով ոչինչ չի ավելանում այդ կուսակցության Հսկա վասւակին ու բարի Համբավին:

դործում ինչåես Թուրքիայի, այնåես էլ արւասաՀմանի մի չարք Հայաչաւ վայրերում: Հաւկաåես կանոնավոր աչխաւանքներ էին ւարվում կ. Պոլսում, իղմիրում, կաՀիրեում, Ալեքսանդրիայում, նան ուրիչ քաղաքներում (Վան, կարին) սւեղծված ակումբներում1: կաղմակերåչական աչխաւանքներ էին ւարվում ակումբներ սւեղծելու Փարիղում, Բոսւոնում ն այլուր: Ընդամենը երկու-երեք ւարի Հեւո ՀՍՌկ-ն ուժեղ մասնաճյուղեր էր ունենալու ոչ միայն նչված ւեղերում, այլն Խարբերդում, Սեբասւիայում, Տիդրանակերւում, կիլիկիայի ղանաղան վայրերում, դառնալու էր ղորեղ կաղմակերåություն Ամերիկայի թուրքաՀայկական դաղութներում: իր դոյության չորրորդ ւարում ՀՍՌկ-ն արդեն Համաղդային կաղմակերåություն էր: Նա ուժ էր ւալիս մամուլի այն օրդաններին, որոնք ընդունել էին սաՀմանադրական ռամկավար ուղղություն կամ որոնք այդ կաղմակերåության դաղա÷արների ն սկղբունքների արւաՀայւիչներ էին:

կՈՒՍԱկՑՈՒԹՅԱՆ ԾՐԱԳՐի ՀիՄՆԱԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ.- Ծրադրի

մեկնակեւն այն Հասւաւումն էր, թե կուսակցության դլխավոր նåաւակը օսմանյան åեւության մեջ ժողովրդի դերիչխանության (Souverainété du peuple) Հասւաւման նåասւելն է: «Ժողովուրդ» ասելով Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցությունը նկաւի ուներ աղդի բոլոր անդամներին, քանի որ նրա նåաւակը որնէ դասակարդի չաՀերի åաչւåանությունը չէր: կուսակցության Հիմնադիրները Հավաւում էին, որ ընդՀանուր նåաւակներ իրադործելու ճանաåարՀին կարող են միավորել Հայ Հարուսւին, Հայ աչխաւավորին, Հայ մւավորականին, այսինքն՝ բոլոր Հայ մարդկանց: Ուսւի «ՀՍՌ կուսակցութեան կրնայ անդամակցիլ ամէն Հայ՞ - առանց դաւանանքի

Օրինակ՝ իղմիրում ՀՍՌկ ակումբի սւեղծման դործընթացի մասին ւե՛ս «Արեւելեան մամուլ», ‹ 14, 31 մարւի 1909 թ., էջ 428-429: ՞ Հայ կամ Հայություն բառերը ծրադրում դործածված են միայն օսմանցի Հայերի վերաբերմամբ:

եւ դասակարդի խւրութեան»: Ավելին, ծրադրի ուչադիր ընթերցումը բերում է այն Համողման, որ կուսակցությունը նåաւակ ուներ իրենով ÷ոխարինել բոլոր Հայկական քաղաքական կաղմակերåություններին՝ նրանց իր մեջ ձուլելու միջոցով՞: Հանդես դալով ողջ ժողովրդի անունից, ՀՍՌ կուսակցությունը դրանով իսկ ւարբերվում էր Հայկական սոցիալիսւական քաղաքական ուժերից ն Հոսանքներից, որոնք Հանդես էին դալիս միայն աղքաւ դասակարդերի՝ բանվորների ու դյուղացիների, Հասարակության կիսալյումåենացած չերւերի չաՀերի åաչւåանությամբ: Ծրադրի Հիմնարար դրույթներից մեկն այն էր, որ կայսրության բոլոր աղդերը åարւավոր են åաՀåանել օսմանյան Հայրենիքի միությունն ու ամբողջությունը: Այդ վճռականությամբ է ւոդորված նան Օսմանյան կայսրության ժողովուրդը, Հեւնաåես կուսակցության բնաբանն է՝ «Հայութիւնը՝ օսմանցիութեան Հեւ»: ՀՍՌկ-ն վճռականաåես մերժում էր թուրք աղդի մեջ ոչ թուրք աղդերի ձուլումը, դա Համարելով Հակաåաւմական ն անբնական åաՀանջ: Դրանից բխում էր Հայ սաՀմանադրական ռամկավարների մյուս Հիմնարար սկղբունքը, այն է՝ մերժել բոլոր աղդերի մեջ աղդայնամոլական ձդւումները, որոնք կարող էին խանդարել աղդությունների իրավաՀավասարության սկղբունքին: Զաւադովելով օսմանյան åեւության Հողային ամբողջականության åաՀåանումը, Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցությունը միաժամանակ Հանդես էր դալիս ամբողջ կայսրության մեջ վարչական աåակենւրոնացման (Décentralisation) դրության օդւին, «ասւիճանաբար ընդարձակելով բոլոր Համայնքներու եւ նաՀանդներու (Հեւեւաբար նաեւ Հայաբնակ նաՀանդներու) ւեղական իրաւասութիւնները»: Դա կուսակ՞ ՎաՀան Թեքեյանը դրում էր. «Եւ ի՛նչ կ'ըլլար, ի՞նչ կ'ըլլար, Ասւուած իմ, եթէ ինքնիրենը ÷ճացող այս աղդին կուսակցութիւնները մէկ թա÷ով բոլորը մէկ միանալու առաքինութիւնը ցոյց ւային, որ ա՛ւ ալ, åիւի բարձրաց«Շիրակ», ‹ 14-15, 16 մայիսի 1909 թ., էջ 300): նէր աղդին կորովը» («

ցության կարնոր քաղաքական նåաւակն էր: Այս բոլոր Համաօսմանյան åաՀանջները նկաւի առնելով, ՀՍՌ կուսակցությունն անՀրաժեչւ էր Համարում միդՀաւյան սաՀմանադրության վերաքննությունը ն դրա Համաåաւասխանեցումը ժամանակաչրջանի իրողություններին: Ներկայանալով իբրն Հայկական աղդային կուսակցություն, ՀՍՌկ-ն վճռական էր կենսադործելու Հեւնյալ անՀեւաձդելի խնդիրները՝ անվթար åաՀåանել Հայոց՝ օրենքներով Հասւաւված աղդային իրավունքները. վերաքննել Հայոց Աղդային սաՀմանադրությունը ն դա Համաձայնեցնել ժամանակակից åաՀանջներին, Հայոց դավանական ու եկեղեցական դործերն անջաւել աղդային վարչական դործերից ն սւեղծել մի ընդՀանուր Համաղդային կրթական ու վարչական կաղմակերåություն: Ծրադրի այս աղդային նåաւակներին Հաջորդում է կուսակցության դործելակերåին վերաբերող Հաւվածը: Այսւեղ Հայւարարված է, որ ՀՍՌկ-ն «կը դործէ սաՀմանադրական ռեժիմի ւակ, իբրեւ քաղաքական օրինական կաղմակերåութիւն, եւ ո՛չ իբրեւ յեղա÷ոխական-աåսւամբական դաղւնի մարմին»: Միաժամանակ աղդարարվում էր, որ Հին բռնաåեւական ռեժիմը վերաՀասւաւելու ն ձեռք բերած սաՀմանադրական իրավունքները Հեւ խլելու կամ վւանդելու ÷որձերի դեմ կուսակցությունը åիւի կռվի իր բոլոր ուժերով, կիրառելով նան բացառիկ միջոցներ: Այս Համաչարադրանքում չեչւվում էր քաղաքացիական կարնոր իրավունքների Հեւնողական կիրարկման անՀրաժեչւությունը: Մասնավորաåես նկաւի ունենալով քրդերի կողմից Հայկական նաՀանդներում կաւարվող չդադարող սåանությունները, ունեցվածքի կողոåոււները ն այլ բռնադաւումներ, ծրադիրը Հաւուկ չեչւում էր անձի ու բնակարանի (մոռացվել ու չարադրանքից դուրս էր մնացել «ն åաւվի» բառակաåակցությունը:- Հ. Ս.) անբռնաբարելիությունը: կուսակցությունը ձդւում էր, որ երաչխավորվի խղճի, åաչւամունքի, խոսքի, Համախմբումների ու Հավաքների աղաւությունը: «Պեւական կաղմ» Հաւվածում կուսակցությունը չեչւում

էր Օսմանյան կայսրության վեՀաåեւի անձի անձեռնմխելիությունն ու նրա åաւասխանաւու չլինելը որնէ մարմնի առջն, միաժամանակ Հավանություն էր ւալիս միդՀաւյան սաՀմանադրությամբ սաՀմանված կարդին, ըսւ որի՝ դաՀլիճը (նախարարների խորՀուրդը) ն առանձին-առանձին վերցրած նախարարները åաւասխանաւու են խորՀրդարանի առջն: Ծրադրի՝ արդարադաւությանը վերաբերող մասում առաջադրվում էր դաւական բարենորոդումների, մասնավորաåես դաւավարությունների ընթացքում ւեղական դլխավոր լեղուների դործածության åաՀանջը: Հանրային կրթության Հաւվածում խոսք էր լինում ուսուցման աղաւ, նախնական կրթության ձրի ու åարւադիր լինելու մասին: կայսրության յուրաքանչյուր աղդ åիւի Հոդա նախնական կրթության մասին, իր միջոցներով բացի ու åաՀåանի ւարրական վարժարաններ, իսկ բարձրադույն ն մասնադիւական կրթությունը åեւք է վերաåաՀվի միայն åեւությանը: Նախնական ն երկրորդական վարժարանների ուսումնական ծրադրերը åեւք է միակերå լինեն՝ ենթակա åեւական վերաՀսկողության: Զինվորադրությանը վերաբերող մասում Հայւարարվում էր, որ յուրաքանչյուր օսմանցի åարւավոր է իբրն ղինվոր երկու ւարի ծառայել ւերության բանակում, ընդ որում՝ իր ծննդավայրից ոչ Հեռու: «Գավառական կաղմակերåություն» Հաւվածում åաՀանջվում էր ընդլայնել նաՀանդային ներկայացուցչական մարմինների իրավասությունները, åաչւոնաåես ճանաչել ւեղական լեղուները, åաչւոնյաներին նչանակել ղանաղան աղդությունների թվի Համեմաւ: «Տնւեսական բարենորոդումներ» վերնադրի ւակ åաՀանջ էր առաջադրված բարե÷ոխել åեւական ւուրքերի դոյություն ունեցող կարդը, բարելավել աչխաւավորների, Հաւկաåես դյուղացիների սոցիալ-ւնւեսական ն կրթական վիճակը, åեւական Հողերից բաչխել դյուղացիներին, åեւության միջոցներով կաղմակերåել դաղթականների վերադարձը, Հասւաւել երկրադործական բանկեր ն այլն:

Վերջաåես, «Բաղաքակրթիչ բացառիկ միջոցներ» Հաւվածում ՀՍՌ կուսակցությունը åաՀանջում էր վերացնել միջնադարյան ավաւական աչիրեթները, թա÷առաչրջիկ ու վաչկաւուն ցեղերին Հարկադրել անցնելու նսւակյացության ն քաղաքակրթիչ բացառիկ միջոցներ մուծել նրանց կյանքից ներս, ղինաթա÷ել ավաղակաբարո ցեղերին, ցրել ցեղային կաղմակերåությունները ն Համիդիե դնդերը: Վերջում խոսվում էր կուսակցության կաղմակերåական սկղբունքների ն ծրադրի վերաքննության կարդի մասին (ՀՍՌկ ծրադրի չարադրանքը ւե՛ս այս դրքի «Հավելված 3»-ում): Անդրադառնանք ՀՍՌ կուսակցության ծրադրի չարադրանքում նկաւվող որոչ Հակասություններին: Վերը նչեցինք, որ ծրադիրն աղդարարում էր, թե Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցությունը Հանդես է դալիս ոչ թե որåես Հայ իրականության որնէ որոչակի դասակարդի, այլ ամբողջ ժողովրդի չաՀերի արւաՀայւիչ՝ Հեռու մնալով «ծայրայեղ աչխարՀաՀայեացքներէ եւ վիճելի ընկերային վարդաåեւութիւններէ»: Բայց, Հակառակ դրա, ծրադրի մի ուրիչ Հաւվածում նչված է, թե ՀՍՌ կուսակցությունը «կը Հանդիսանայ åաչւåան՝ ւնւեսական բարենորոդումներու Հեւամւութեամբ առՀասարակ աչխաւաւորներու չաՀերուն...»: Այս միւքը ամրադրված է նան մի ուրիչ աղդարարությունում, ուր ասված է, թե կուսակցությունը օսմանյան խորՀրդարանից åաՀանջում է «դիւղացիներու եւ առՀասարակ աչխաւաւորներու վիճակին բարւոքում եւ ղանոնք նåասւաւորող աչխաւութեան օրէնքի Հասւաւում»: Այս վերջին երկու åաՀանջների ամրադրումով, ուրեմն, ՀՍՌ կուսակցությունը, առանց սոցիալիսւական արմաւական կամ ծայրաՀեղ åաՀանջներ առաջադրելու, մասնավոր կարնորություն էր ւալիս դյուղացիական ն մյուս աչխաւավոր դասակարդերին: Ծրադրում որոչ կնճիռներ կան աղդային նåաւակներին վերաբերող Հաւվածներում: Այսåես, այնւեղ Հայւարարված է, թե ՀՍՌ կուսակցության նåաւակն է «Հսկել Հայոց օրինաåէս Հասւաւուած աղդային իրաւունքներուն անվթար åաՀåանումին, իբրեւ երաչխիք՝ կրօնական աղաւութեան եւ կրթական

ղարդացման»: Մյուս կողմից էլ «Բաղաքային (åեւք է լիներ՝ քաղաքացիական:- Հ. Ս.) իրաւունքներ» Հաւվածում ծրադիրը Հայւարարում էր, թե կուսակցությունը åիւի åաչւåանի «Հաւասարութիւն ամէն աղդութեան: Ոչ մէկ ցեղ որեւէ դերիչխանութիւն կամ առաւելութիւն չունի»: Այսւեղ, անչուչւ, առկա է Հասկացությունների անՀամաւեղելիություն: Նչված այս երկու սկղբունքները Հակունյա են: Զէ՞ որ թուրքաՀայության Համար ւարբեր ժամանակներում Հասւաւված իրավունքները (կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանին սուլթանների ւված առանձնաչնորՀումները, կաåիւուլյացիաներով սաՀմանված արւոնությունները, Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածը, Հայկական նաՀանդներում անցկացվելիք բարենորոդումների 1895 թ. մայիսյան ծրադիրը ն այլն) նրա Համար ունեին մասնավոր կարնորություն ն արժեք, այսինքն՝ առավելություն էին, որոնց åաՀåանման Համար չարունակում էին ջանքեր դործադրել Հայկական Հասարակական ու քաղաքական ուժերը: Հեւնաåես Հայության այդ «առավելություններից» ծրադիրը åեւք է ամբողջաåես Հրաժարվեր ըսւ «քաղաքային (քաղաքացիական:Հ. Ս.) իրաւունքներու» կամ åեւք է դրանք åաչւåաներ ըսւ «աղդային նåաւակին»: Եվ աՀա՛, ծրադրի վրա թանաքը դեռ չչորացած, այդ խնդիրը բուռն վիճաբանությունների առիթ էր ւվել օսմանյան խորՀրդարանում. վեճեր էին սկսվել Հաւկաåես կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանի իրավունքների չուրջ: Առարկելու առիթ է ւալիս նան այն, որ ՀՍՌ կուսակցությունը նåաւակ էր դրել «աչխաւիլ Հայ դաւանական Հասարակութեանց ղոււ եկեղեցական դործերն անջաւելու՝ անոնց աղդային վարչական կաղմէն եւ առաջ բերելու աղդային եւ կրթական միացեալ վարչութիւն»: ԱՀա՛ մի խնդիր նս, որի լուծումը չաւ դժվարին էր: Այդ դժվարությունը ծադում էր åեւական ն դործնական կյանքի թելադրանքով: ինչåե՞ս կարելի էր åեւության՝ կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանին ւված արւոնությունները åաչւåանել, եթե Հայերն իրենք սկսեին խախւել դրանք՝ եկեղեցական դործերն անջաւելով նրանց աղդայինվարչական կաղմից: Դա կարող էր Հեչւացնել թուրքական կառավարության դործը, որը åաւրիարքարանի ուժերը ջլաւելու

Համար ինքն էր ձդւում նրանից անջաւել աղդային-վարչական դործերը: Ծրադրի այդ մասի åաՀանջը կարող էր կաւարվել բարե÷ոխումների ն åայքարների երկար ճանաåարՀին, բայց իթթիՀադն այդ ճանաåարՀը ուղե÷ակել էր: Սակայն այս դիւարկումը բնավ սւվեր չի ձդում ՀՍՌ կուսակցության ծրադրի վրա, որը կաղմել էին Հայ խոչոր մւավորականներ ն ամ÷ո÷ում էր դարի աղաւական դաղա÷արները՝ միաժամանակ Հաչվի առնելով թուրքաՀայ կյանքի առանձնաՀաւկություններն ու åաՀանջները: իՀարկե, ՀՍՌկ Հիմնադիրները քաջ դիւակցում էին, որ նորասւեղծ կուսակցությունը լիակաւար կայացման ճանաåարՀին Հանդիåելու է մեծ արդելքների ն, առաջին Հերթին՝ Հայկական Հեղա÷ոխական-սոցիալիսւական կուսակցությունների կողմից: Այդåես էլ եղավ. Հին Հնչակի ղեկավարներն անմիջաåես արւաՀայւեցին իրենց բացասական վերաբերմունքը, իսկ Դաչնակցությունն սկսեց մի åայքար, որը ւասնամյակներ էր ւնելու: ՀՍՌկ ղեկավարները, սակայն, լի էին վճռականությամբ սկսած դործը մինչն վերջ Հասցնելու Համար: ԱրւաՀայւելով դաղա÷արակից դործընկերների ւրամադրությունը, ՄիՀրան Տամաւյանը դրում էր. «... Բոլոր վւանդները ն քաղաքական կեանքի յաճախադէå յուսախաբութիւնները åէւք չէ՛ երբեք ղօրեն մեր կորովը թուլացնելու եւ մեր լաւաւեսութիւնը նսեմացնելու աåադային նկաւմամբ. այլ ընդՀակառակը՝ մեր դիւակցութիւնը, ո՛րչա÷ լուսաւորուած նոյնչա÷ դօւեåնդուած՝ åէւք է անդուլ անդադար մաքառի այդ դժուարութեանց, այդ արդելքներու եւ խոչընդուներու դէմ, եւ մանաւանդ åէւք է կանխէ այդ վւանդները՝ դեռ չի սաղմնաւորուած կամ խեղդէ ղանոնք՝ իրենց խանձարուրքին մէջ իսկ: Գործադրենք, յարաւեւ ջանքով, աղդաչինութեան այս միջոցները, ու åիւի աåրինք ու վերանորոդուինք»1: Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցությանը վիճակված էր աåադայում մեծ դեր խաղալու Հայ ժողովրդի կյանքում: Լինելով առաջադիմական ն դեմոկրաւական դաղա÷ար1

ՄիՀրան Տամաւեան, Ռամկավարութիւն, էջ 158:

ների արւաՀայւիչ՝ կուսակցությունը, միաժամանակ, աղդային ն ժողովրդավարական սկղբունքների åաչւåան էր ն իր դործունեությունը Հիմնում էր արդարության, Համողմունքի, խղճմւանքի դաղա÷արների վրա: Աչխաւության Հեւադա չարադրանքում կւեսնենք, որ Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցությունը Հայ ժողովրդի Համար 1908-1914 թթ. բախւորոչ ժամանակաՀաւվածում անՀուն նվիրվածությամբ ÷արվել էր թուրքաՀայության դոյաւնման åայքարին, Հսկայական ջանքեր էր դործադրում երիւթուրքական յաթաղանի սåառնալիքի ւակ Հայւնված իր ժողովրդին ÷րկելու Համար: ինչåես ՀՍՌկ-ն, այնåես էլ նրա անմիջական չարունակությունը Հանդիսացող Ռամկավար աղաւական կուսակցությունը (ՌԱկ)՞ խոչոր երնույթներ էին թուրքաՀայության, աåա ն ՞

1921 թ. Հոկւեմբերի 1-ին՝ «աղաւականներ» կոչվող վերակաղմյալ Հնչակյանների, սաՀմանադրական ռամկավարների ն Հայ ժողովրդական կուսակցության միացման արդյունքում կաղմվեց Ռամկավար աղաւական կուսակցությունը: Զորավիդ լինելով ցեղասåանությունից ÷րկված ն ւարբեր երկրներում ցրված թուրքաՀայության մնացորդներին, ՌԱկ-ը ս÷յուռքում Հսկայական աչխաւանք ծավալեց որբաՀավաքի, դաղթականության ւեղավորման, նրան ասւիճանաբար ուքի կանդնեցնելու ուղղությամբ: Զընդունելով Հանդերձ բոլչնիղմի վարդաåեւությունը, ՀամախոՀ չլինելով նրա սոցիալիսւական ըմբռնումներին, ՌԱկ-ը սաւար կանդնեց նորասւեղծ ԽորՀրդային Հայասւանին, նրա ժողովրդին: Ռամկավարներն ամեն կերå աջակցում էին Հայոց առաջին անկախ Հանրաåեւության կայացմանը, արւասաՀմանում ծավալել էին Հայրենանվեր դործունեություն նրան ւնւեսական ու քաղաքական օդնություն ցույց ւալու Համար: ՌԱկ-ը Հին Հնչակի Հեւ ճանաչեց նրան Հաջորդած ԽորՀրդային Հայասւանին: ՈղջախոՀություն դրսնորելով, ռամկավարները դւնում էին, որ սւեղծված աչխարՀաքաղաքական բարդ ու վւանդավոր åայմաններում իրենք իրավունք չունեն չկանդնելու Հայոց երկրորդ Հանրաåեւության՝ ԽորՀրդային Հայասւանի կողքին: Նրանք Համողված էին, որ իր աղդային ւարածքներից ղրկված ն ընդամենը 29.8 Հաղ. քառ. կմ-ի վրա դոյաւնող, բնական բավարար åաչարներ չունեցող, աղքաւության ու խավարի ճիրաններից Հաղիվ դուրս եկած Հայասւանում ինչåիսի կարդեր էլ լինեն, նա է աչխարՀի ողջ Հայության միակ Հայրենիքը, որւեղ աåրում են իրենց եղբայրներն ու քույրերը: Դիմելով ԽորՀրդային Հայասւանին, Մեծ Մւավորական ն Մեծ Հայ ՎաՀան Թեքեյանն իր մի բանասւեղծության մեջ դրում էր.

ս÷յուռքաՀայության քաղաքական կյանքում: Տարբեր ժամանակներում ՀՍՌկ-ՌԱկ-ի ղեկավարության մեջ են եղել նչանավոր Հասարակական դործիչներ, դրողներ, Հրաåարակախոսներ ն ուրիչ ÷այլուն մւավորականներ՝ ՎաՀան Թեքեյանը, Արչակ Զոåանյանը, Լնոն Բաչալյանը, ՄիՀրան Տամաւյանը, Արմենակ Եկարյանը, Սուրեն Պարթնյանը, ՎաՀան Մալեղյանը, Արւակ Դարբինյանը ն չաւ ուրիչներ:

իԹԹիՀԱԴի ԱՆՀԱՆԴՈՒՐԺՈՂԱկԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՆԱԽՆԱկԱՆ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

Զդասւ մւածող Հայերի ն օւարների կանխաւեսումը չուչացավ իրականանալ: 1908 թ. Հուլիս-օդոսւոս ամիսներին ղանդվածների ոդնորությունն ու ցնծությունը «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության ղեկավարության սրւովը չէր: Հեղաչրջումից չաւ չանցած, ի լուր ամենքի նա արւաՀայւեց իր չա÷աղանց բացասական վերաբերմունքն այդ երնույթի նկաւմամբ:

Տարբեր ես դուն մեր երաղէն, Աւելի լաւ... ԽորՀրդային Հայասւանի դեմ ս÷յուռքում սանձաղերծված åայքարը ՌԱկ-ը սրբաåղծություն էր Համարում: Պաւասխանելով Հայասւանի խորՀրդային կարդերի Հակառակորդների åնդումներին, թե այնւեղ չկա անՀաւի աղաւություն, որովՀեւն երկիրն անկախ չէ, ռամկավարները մչւաåես չեչւում էին, որ թեն Հայասւանի ԽորՀրդային Հանրաåեւությունը ձնականորեն անկախ չէ, բայց օժւված է աղդային սուվերենության բոլոր սւորոդելիներով: ՌԱկ-ը բարձր էր դնաՀաւում ԽորՀրդային Հայասւանի ծաղկման ու բարդավաճման Համար Հայ բոլչնիկների թա÷ած ջանքերը, արւասաՀմանի Հայության չրջանում լայնորեն քարողում էր Հայրենիքի աննախընթաց նվաճումները, ս÷յուռքաՀայությանը կոչ անում «Հայասւանի կառավարութեանը օդնել իր վերաչինութեան դործին մէջ»: Սրանք են այդ կուսակցության ոչ լրիվ բնորոչիչները:

Արդեն Հեղաչրջման երրորդ օրը կոմիւեի åաՀանջով «ընդՀանուրին կը յայւարարուէր եւ կը ծանուցուէր որ երեք օրէ ի վեր չարունակուող ցոյցերուն վերջ մը ւրուի»1: Բայց ուրախության ցույցերն ու մաղթանքները չարունակվում էին, ն կ. Պոլսի երիւթուրքական կոմիւեն սւիåված էր նոր ղդուչացում անել: Հուլիսի 24-ի իր Հայւարարության մեջ նա աղդարարում էր, որ երկրի բոլոր կողմերում ւասնՀինդ օրից ի վեր ւեղի ունեցող ցույցերը թեն օսմանյան բոլոր Հåաւակների կողմից կայսերական դաՀի Հանդեå Հավաւարմության ղդացումների նոր վկայություն են, բայց ակնՀայւ է, թե այլնս եկած է ժամանակը, որ ամեն մարդ ղբաղվի իր դործով ն այլնս ցույցեր չանի: Այս բանը կոմիւեն «կաւարեալ անկեղծութեամբ» էր Հիչեցնում բոլոր օսմանցիներին ն նորից չեչւում, թե ամեն մարդ, կառավարության եւ աղդի դործերին միջամւելու ÷ոխարեն, åեւք է ղբաղվի իր անձնական դործերով2: Որո՞նք էին ժողովրդի ոդնորության Հանդեå երիւթուրք ղեկավարների բացասական վերաբերմունքի åաւճառները: Նախ, նրանք ղանդվածներին Հեռու էին åաՀում իրենց դործերին միջամւելու դայթակղությունից, երկրորդ՝ Հաւկաåես այլաղդիների ամեն ցույց կամ ՀանրաՀավաք åարունակում էր անցյալի սովորությամբ սուլթան Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ին քննադաւելու վւանդ, որը, իչխանությունը դրավելուց Հեւո, այլնս չէր մւնում նրանց ծրադրի մեջ: Երիւթուրքական չարժումը, իբրն բողոք ավաւաåեւական ինքնակալական ռեժիմի դեմ, ավարւվել էր Հուլիսյան իրադարձություններով: ինչåես նչել ենք, երիւթուրքերը լսել անդամ չէին ուղում ինքնակալության ւաåալման մասին: Լինելով թուրքական բուրժուաղիայի ն աղաւական կալվածաւերերի չաՀերի Հարաղաւ արւաՀայւիչներ, նրանք լիովին բավարարված էին, որ սուլթանի Հեւ են իրականացնում երկրի քաղաքական կյանքի ղեկավարումը:

«Արեւելք», ‹ 6848, 14 Հուլիսի 1908 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 6857, 25 Հուլիսի 1908 թ.:

ԱՀա թե ինչո՛ւ Հուլիսի 11 (24)-ից չաւ չանցած՝ երիւթուրքերի վերնախավը չեչւակի չրջադարձ կաւարեց իր բարձրադոչ նչանախոսքերից ն ամեն կերå սկսեց կծկել Հեղա÷ոխությունը ն սանձել ղանդվածների åաթոսը: Երիւթուրքերի ղեկավարներից բժիչկ Նաղըմն այդ կաåակցությամբ ասում էր. «Երբ բորբոքվեց Հեղա÷ոխությունը ն Հռչակվեց սաՀմանադրությունը, կոմիւեն Հասկացավ, որ իր Հեղա÷ոխական դերը վերջացած է, ն որ այսուՀեւն իր դործունեության մեջ åեւք է Հեւնի բարեչրջական (էվոլյուցիոն) ն խաղաղ մեթոդին»1: ԱՀմեդ Ռիղան ուղղակի դավաճանություն էր Համարում սուլթանական կարդերի նåաւակաՀարմարությունը կասկածի ւակ դնելը, դւնելով, որ ինքնակալը åեւք է ամուր նսւած մնա դաՀի վրա: «իմ սէրը Հայրենիքի Հանդէå ինձ սւիåում է չկասկածել սուլթանի բարեխղճութեան վրայ»,- ասում էր նա այդ օրերին: Հեղա÷ոխությունը, չեչւում էր «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության åարադլուխը, լիակաւար Հաղթանակ է ւարել ն ամբողջովին կաւարել իր խնդիրը՝ կորղել է սուլթանական իրադե սաՀմանադրության վերականդնման, åաւդամավորների åալաւի ն առաջիկա ընւրությունների մասին: Հեւնաբար, Հեղա÷ոխությունը խորացնելու ոչ մի Հարկ չկա, åեւք է բավարարվել ձեռք բերածով միայն: Հեղա÷ոխության Հեւադա խորացումից, ասում էր ԱՀմեդ Ռիղան, կօդւվեն միայն օւար åեւությունները ն ներքին անջաւողական ուժերը, որոնք երաղում են կայսրությունը քայքայել: Սեåւեմբերի կեսերից ասւիճանաբար åարղվում էր, որ երիւթուրքերը վարելու են այնåիսի քաղաքականություն, որն ուղղված է լինելու միայն ու միայն թուրք բուրժուաղիայի դասակարդային չաՀերի åաչւåանության ն թուրքական էթնոսի դերակայության: իչխանության դալուց երկու ամիս անց իթթիՀադը Թուրքիայի քրիսւոնյա ւարրերին արդեն բացեիբաց Հայւարարում Տե՛ս А. А. Алиев, Революция 1908 г. в Турции (в сб. “Пробуждение Азии”, Москва, 1935, с. 44).

էր թե՝ «որեւէ աղդայնական չարժում Հակաթրքական նկաւուելով, չåիւի Հանդուրժենք որեւէ ւարրի որ իր դոյութեան մասին անջաւ իրաւունքներ ձեռք բերելու Հեւամւի»1: ինչåես մինչն Հեղա÷ոխությունը, այժմ նույնåես երիւթուրք ղեկավարների աչքի ÷ուչը, նրանց Համար ամենաաւելին Հայությունն էր: Հեղա÷ոխությունից Հեւո, արւասաՀմանից դեռ կ. Պոլիս չվերադարձած, նրանք չէին թաքցնում իրենց այդ ղդացմունքը: Վերակաղմյալ Հնչակյանների ղեկավարներից Սուրեն Պարթնյանը երիւթուրքերի Փարիղի կենւրոնավայրում 1908 թ. սեåւեմբերի 14-ին Հանդիåում է ունենում իթթիՀադի åարադլուխ ԱՀմեդ Ռիղայի Հեւ ն Հայությանը Հեւաքրքրող մի չարք Հարցեր ուղղում նրան: Այդ Հարցաղրույցից բերում ենք մի քանի ուչադրավ Հաւվածներ: Անդրադառնալով օսմանյան Հակասուլթանական ուժերի ներկայացուցիչների 1907 թ. դեկւեմբերի Փարիղի Համաժողովին՝ Ս. Պարթնյանը Ռիղա բեյին դիմել էր. «կրնա՞մ Հարցնել, Ռիղա åէյ, թէ այդ կոնդրէն ուղղակի կամ անուղղակի որեւէ դեր կամ աղդեցութիւն ունեցա՞ւ Թուրքիոյ ճակաւադիրն յեղաչրջող վերջին դէåքերուն մէջ»: ԱՀմեդ Ռիղան կւրուկ ու վճռական չեչւով åաւասխանել էր. «Ո՛չ մէկ»: Աåա խոսակցությունն այսåես էր ընթացել. «- Բայց չէ՞ որ այդ կոնդրէին մէջ մնայուն բիւրօ մը կաղմուեր էր, որ մասնակցող դլխաւոր մարմիններու կողմէ åաչւօն åիւի ունենար Համերաչխ դործակցութիւնն սւեղծելու եւ չարժումը ղեկավարելու: - Այդ մնայուն բիւրօն չկաղմուեցաւ, դոյութիւն իսկ չունեցաւ»,- նույն կւրուկ չեչւով åաւասխանել էր ԱՀմեդ Ռիղան: «- Ուրեմն Պարիղի կոնդրէին մէջ կնքուած Համերաչխութեան դաչինքը մեռեալ ւա՞ռ մնաց: - Համերաչխ դործակցութեան որեւէ քայլ չառնուեցաւ միա1

Մանուկ Գ. Ճիղմէճեան, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց, էջ 141:

սին: Դուք ալ դիւէք, որ ամէն բան «Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն» կոմիւէին ջանքերովն եղաւ. միւսներն ոչ մէկ աջակցութիւն չբերին մեր ճիդին»: Այսւեղ Ս. Պարթնյանը Ռիղա բեյին Հիչեցնում է, որ Նիաղիի աåսւամբության Հաջորդ օրը, սաՀմանադրության Հռչակումից ւակավին մեկ-երկու չաբաթ առաջ, ինքը՝ Ռիղա բեյը, մի նամակով Հաղորդել է կոնդրեսի անդամներին Մակեդոնիայում 3-րդ ղորաբանակի ըմբոսւացման մասին ն իր ուրախությունը ÷ոխանցել նրանց: Այո՛, ասում է Ռիղա բեյը, «բայց աւիկա «Համերաչխ դործակցութեան» Հեւ կաå չունի. այդ «դործունէութիւնը» մերը եղաւ միայն, «Օսմանեան Միութեան եւ Յառաջդիմութեան կոմիւէինը» եւ արդէն այդ նամակով մեր կոմիւէն կը դիմէր Պարիղի կոնդրէին մասնակցողներուն՝ աջակցութեան իրենց բաժինը խնդրելով մեր մղած չարժումին: Պաւասխան անդամ չսւացանք մեր այդ կոչին: Անոնցմէ մէկը միայն նամակ մը դրեր էր, ա՛ն ալ ըսելու Համար, թէ բացարձակաåէս անկարող է որեւէ աջակցութիւն բերելու մեր åայքարին»: Պարթնյանին Հեւաքրքրել էր, թե իթթիՀադն արդյո՞ք մւադիր չէ կայսրության մեջ որնէ կարնոր Հարց լուծելիս խորՀրդակցել ոչ-թուրքական որնէ քաղաքական ուժի, այդ թվում, առաջին Հերթին, Դաչնակցության Հեւ, որը 1907 թ. դեկւեմբերի Փարիղի Համաժողովի ոդին էր, թուրքերի ն երկրի մյուս աղդերի միջն սերւ Համադործակցություն Հասւաւելու անխոնջ ջաւադովը: իթթիՀադի åարադլխին նա դիմել էր Հեւնյալ Հարցով. «- կ'ուղէի դիւնալ, Ռիղա åէյ, թէ այսուՀեւ ի՞նչ åիւի ըլլայ Թուրքիոյ մեջ դւնուող ամէն աղդէ ղանաղան քօմիթէներու Համերաչխ դործակցութիւնը ձեր քօմիթէին Հեւ, եւ թէ այս միջոցիս, Պոլիս, կա՞յ ամէն քօմիթէներէ այնåիսի խառն յանձնախումբ մը կամ մարմին մը, որ խորՀրդակցութեամբ Հեւեւէր իրերու ընթացքին եւ Համերաչխօրէն վարէր միջցեղային դործերն ու յարաբերութիւնները...» «-Ո՛չ,- åաւասխանում է Ռիղա բեյը: - Մենք այսուՀեւեւ Հնչակիսւ-դրօչակիսւ չենք ճանչնար, եւ անոնց Հեւ խորՀըր754

դակցելու åէւք չունինք, որովՀեւն åեւութեան բաղկացուցիչ բոլոր աղդերն ալ կան մեր կուսակցութեան մէջ...»: Զրուցակցի դեմքին չեչւակի նայելով նա ավելացնում է. «Եթէ դրօչակիսւներն ու Հնչակիսւները չարունակեն իրենց բրօբականւը, մենք åիւի յարձակինք անոնց վրայ, ու դիւցած եղէք որ նորէն åիւի ջարդուիք ... - Հաåա աղաւութի՞ւնը, ա՞ն ի՛նչ կ'ընէք»,- բացականչում է Պարթնյանը այդ Հայւարարությունից ղայրացած: ԱՀմեդ Ռիղա բեյը ÷որձում է մեղմել իր արւաբերած դժնդակ բառերի թողած ւåավորությունը, ասելով. «- Ըսել չեմ ուղեր թէ մենք մեր Հայրենակիցները åիւի ջարդենք, բայց ժողովուրդը կը ջարդէ, եթէ այդ բրօբականւը չարունակուի»1: Հուլիսյան Հեղա÷ոխության լուրը Փարիղ Հասնելուն åես թուրք, մակեդոնացի, Հույն, Հայ ն այլ քաղաքական վւարանդիներ չւաåում են առաջին իսկ դնացքով վերադառնալ Պոլիս: Թուրք վւարանդիների թվում էին ԱՀմեդ Ռիղան՝ իր կուսակցության մի քանի դործիչներով, իչխան ՍաբաՀէդդինի «Աåակենւրոնացման ն անՀաւական նախաձեռնության» կուսակցության ղեկավար-անդամներ, ինչåես ն երիւթուրքական երրորդ քաղաքական կաղմակերåության՝ «Շուրա-ի օսմանի» կուսակցության դործիչներ: Գնացքում բանավեճ է սկսվում Օսմանյան կայսրության աåադա åեւական կառուցվածքի Հարցի չուրջ: ԱՀմեդ Ռիղան չէր մասնակցում բանավեճին, քանի դնացքը դեռ անցնում էր Սերբիայով, բայց Հենց մւնում են թուրքական Հողերը, նա ւեղից վեր է թռչում ն Հայւարարում. «Եթե Հայերը Հարեն աåակենւրոնականությանը, մենք նրանց կջարդենք»2: Այսåիսի մւայնություն ունեցող մարդիկ, Պոլիս վերադառնալով, չէին կարող ÷ոխել իրենց վերաբերմունքը Հայության Հանդեå:

«Մչակ», ‹ 261, 25 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Հովիւ», ‹ 39, 19 Հոկւեմբերի 1909 թ.:

Հուսախաբությունը չուչացավ: Ոչ միայն երիւթուրքերը, այլն թուրքերն ընդՀանրաåես սկսեցին նորից խեթ նայել քրիսւոնյաներին: Գինովությունը դեռ չէր անցել, երբ թուրք ամբոխը մայրաքաղաքի Բեչիկթաչ թաղամասում Հոչուեց Թեոդոր անունով մի Հույն ւղայի, որը Համարձակվել էր նայել ÷ողոցով անցնող մի թուրք կնոջ վրա1: Թուրքի աչքին նորից ամեն քրիսւոնյա Թեոդոր էր: Անդրադառնալով այդ դեåքին Արչակ Զոåանյանն «ԱնաՀիւում» դրում էր, որ իչխանությունները մարդասåան Հանցադործների նկաւմամբ վարվեցին «Հին-թրքական ձեւով»՝ որնէ մեկին չենթարկելով åաւասխանաւվության2: Երիւթուրքերն արդեն բացեիբաց աղդարարում էին, թե դյավուրներն առաջվա åես իրենց կեղւու ձեռքերը åեւք է Հեռու åաՀեն մուսուլմանների սրբություններից ն իսլամներին կոչ էին անում չխախւել իրենց կրոնի օրենքներն ու ավանդույթները: իթթիՀադի ակումբները, որոնք, իբր կոչված էին լուսավորելու մուսուլմանների մւքերը, ասւիճանաբար դարձան իսլամական կրոնի åաւվարներ: Դրանցից մեկում Հին Հնչակի առաջնորդներից Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյանը կարդացել էր åաւին ÷ակցված Հեւնյալ åաւդամները՝ ուղղված մուսուլման Հավաւացյալներին. «Օրական Հինդ անդամ նամաղ անելը åարւադիր է. մեղանչողը դիւողութեան եւ ծանր åաւժի åիւի ենթարկուի. օրինական բոլոր ծոմաåաՀութիւնները åիւի åաՀուեն: կրօնական ծիսակաւարութիւնների մէջ թերացողները մեր կուսակցութեան անդամները լինել չեն կարող: Ամէն միւսիւլման åիւի աչխաւի, որ իսլամութեան սուրբ դրօչը միչւ յաղթ ծածանի: Այս երկիրը օսմանցիների երկիրն է ... Բացի օսմանեան աղդութիւնից՝ ուրիչ աղդութիւն չը կայ»3: ՍաՀմանադրության նկաւմամբ Հայի անկեղծությունը ոչինչ Տե՛ս «Վէմ», ‹ 1, Հունվար-աåրիլ, 1935, էջ 14: Տե՛ս «ԱնաՀիւ», ‹ 12, աåրիլ-մայիս, 1909, էջ 44: Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գիւլեան, Փոքր Հայքի յիչաւակներ, Հաւ. Ա, մասն առաջին, էջ 195:

չարժեր թուրքի Համար: Նոր ռեժիմի åայմաններում նս վերջինիս Հոդեբանությունը չէր Համաåաւասխանում Հայի Հոդեբանությանը: Եվ դա բնական էր: Հայի Հաչվին աåրելու թուրքի Հոդեբանության մեջ դարեր ի վեր արմաւացած մւայնությունն անՀնար էր բեկել: Հայի Համար մաՀացու մեղք էր արդարություն åաՀանջելը, քանղի թուրքը դա դիւում էր որåես իր դեմ ուղղված լկւի ցույց: Հայ ռայայի քաղաքացիական Հավասարության åաՀանջը Հավասարակչռությունից Հանում էր թուրքին: Օսմանյան կայսրության ժողովուրդների, առավելաåես Հայ ժողովրդի ոդնորության դեմ երիւթուրքերի Հանդես դալը լիովին Համընկնում էր կաւարված Հեղաչրջման նկաւմամբ քրդության ունեցած ւրամադրություններին: Երկրում սւեղծված ընդՀանուր խանդավառությունից թերնս դուրս էր մնացել միայն Բուրդիսւանը: ԾայրաՀեղ Հեւամնացության մեջ դւնվող քուրդ ժողովրդական ղանդվածների Համար անըմբռնելի էին երիւթուրքական Հեղա÷ոխության աղդարարած նåաւակները: Ռուբեն Տեր-Մինասյանն այդ առթիվ դրել է. «ՍաՀմանադրութիւնէն չաՀ ունէին միայն քիւրւ ռայա դասի ղանդուածները, բայց անոնք ալ այնքա՛ն ճնչուած էին եւ այնքա՛ն յեւամնաց էին, որ չէին ըմբռներ, թէ ի՞նչ է արժէքը սաՀմանադրութեան: Անոնք չէին կրնար Հասկնալ, թէ սաՀմանադրութեան չնորՀիւ կրնային աղաւուիլ մի չարք չարիքներէ: Բայց իրենց դլխաւոր չարիքը ցեղաåեւերն էին իրենց աչիրաթներով եւ թոռուններով, իրենց չէյխերով, իրենց Համիդիէ դնդերով»1: իր արյունակից ՀարսւաՀարիչներից անդթորեն չաՀադործվող քուրդ ռայան նույնåես աՀ ու սարսա÷ի մեջ էր, մւածելով, թե նոր իչխանություններն իրենց էլ åաւիժների են ենթարկելու՝ Հայերի նկաւմամբ կաւարած ելուղակային անթիվ-անՀամար Հանցադործությունների Համար: Նրանցից ոմանք վախի թելադրանքով ՀեւղՀեւե մուենում էին Հայերին՝ նրանց Հեւ

«Հայրենիք», ‹ 8 (271), օդոսւոս, 1948, էջ 69:

բարեկամական կաåեր Հասւաւելու Համար, միաժամանակ խոսւովանում «անցյալի սխալները», ասելով. «Անցածն անցած է, մենք այժմ եղբայրներ ենք»1: ինչ վերաբերում է քուրդ աղաներին ու ցեղաåեւերին, որոնք ւարիներ չարունակ Աբդուլ Համիդի բռնաåեւական ռեժիմի ջերմ åաչւåաններ էին ն նրա Հենարանը, նրանք Հեղա÷ոխության լուրն ընդունեցին բացաՀայւ մարւնչող թչնամանքով: Նրանք չաւ դժդոՀ էին սաՀմանադրությունից ն չարունակում էին այս ու այն դավառամասերում իրենց չաՀաւակությունները2: Այդ ավաւաåեւերը ւադնաåում էին, թե նոր իչխանությունները կարող են երկրում օրինական կարդ Հասւաւել, որի åայմաններում անՀնարին կլինի նախկինի åես ամեն ձնով ՀարսւաՀարել քուրդ աչխաւավորներին ն չարունակել անլուր բռնությունները անåաչւåան Հայերի նկաւմամբ3: Նույն Ռուբենի վկայությամբ՝ «սաՀմանադրութիւնը եկած էր Համարժէք մակարդակի վրայ դնելու Հայութիւնը քրդութեան Հեւ, ինչ որ իրենց իրաւաղրկումը կը Համարէին, որովՀեւեւ անոնց Համար Հայը ֆլաՀ էր, աւելի ցած, քան իրենց ռայան Հայուն åաւիւը, դոյքը իր սե÷ականութիւնն էր...»4: Նույն իրողությունը Հասւաւում էր Ա-Դօ-ն (ՀովՀաննես Տեր-Մարւիրոսյան), դրելով. «կեղեքիչների այդ բանակը ոչ մի կերå չէր կարողանում Հաչւուել այն մւքի Հեւ, որ Հայը կարող է իր Հեւ Հաւասար իրաւունքներ ունենալ, դաւարան դիմել, օրէնք ու արդարութիւն åաՀանջել, իր կալուածները յեւ ուղել: ՍաՀմանադրութիւնն այդ կեղեքիչ դասակարդի Համար կեանքի եւ մաՀու խնդիր էր. սաՀմանադրութիւնով վերջ էր ւրւում նրա ձրիակերութեանը, դիւրին աåրելու միջոցներին. Հեչւ չէր մէկէն այդ արւօնութիւններից ղրկուելը, Հեչւ չէր երէկուայ կծկուած, կուչ «Զանդակ», ‹ 16, 25 Հուլիսի 1908 թ.: Տե՛ս Г. З. Алиев, Турция в период правления младотурок (1908-1918 гг.), Москва, 1972, с. 113-114. Տե՛ս «Զանդակ», ‹ 44, 28 օդոսւոսի 1908 թ.: «Հայրենիք», ‹ 8 (271), օդոսւոս, 1948, էջ 69:

եկած Հային, որի սւուերն անդամ նկաւելի չէր, ւեսնել դաւարանի չէմքը բռնած ու կանդնած՝ այո, այդ բոլորը նրա Համար կեանքի եւ մաՀու խնդիր էր: Նա չուղեց Հաչւուել այդ բանի Հեւ, նա դիմեց միջոցների, դաւադրութիւն ծրադրեց սաՀմանադրութեան դէմ, բռնութեան նոր ձեւեր նիւթեց Հայի դէմ»1: Անդրադառնալով Հայերի Համար քրդերի սւեղծած անելանելի վիճակին, «Բիւղանդիոնը» Հիչեցնում էր, որ աբդուլՀամիդյան բռնաåեւության դեմ åայքարի ամբողջ ժամանակաչրջանում քրդությունն իր դործողություններով մչւաåես խա÷անել է Հայոց աղաւադրական ջանքերը ն օսմանյան Հեղա÷ոխությունից Հեւո էլ նույն եռանդով չարունակում է իր ոճրադործությունները: ԱյնուՀեւն թերթը ցավով նչում էր, որ նախորդ ռեժիմի åես նոր ռեժիմը նույնåես «ձեռք չի դåցներ» քուրդ ավաղակաբարո աղիրեթաåեւերին: Սրանք չարունակում էին անխնա կեղեքել անåաչւåան Հայ դիւղացիներին «որոնց մէջ կը բնակին եւ որոնց կռնակէն կ'աåրին կը Հարսւանան, åաւճառ դառնալով, որ արեւելեան դաւառներն Հանաåաղ դժդոՀ մնան, միչւ դրդռեալ, խռովեալ, որով ժողովուրդը չկարենայ Հանդարւ սրւով աչխաւիլ, արւադրել, աåրիլ, եւ Հարսւացնել երկիրը»2: Բուրդ վերնախավի Համար սաՀմանադրություն ասվածը Հակառակ էր թե՛ իսլամական կրոնին, թե՛ դոյություն ունեցող, դարերով սրբադործված կարդին ն թե՛ åեւականությանը: Նրա կարծիքով՝ սաՀմանադրությունը Սալոնիկի դավանա÷ոխ Հրեության՝ դեոնմեների սւեղծադործությունն էր ն ոչ թե երկրի առաջադիմության չաՀերով թելադրված արդյունք: Բուրդ երնելիների խոր Համողմամբ՝ սաՀմանադրություն ասվածը Հայոց ւիրաåեւությունն էր քրդերի վրա, որ Հայը լինելու էր դլուխը, իսկ իրենք՝ նրա ուքերը3: Բրդերը ւադնաåի մեջ ընկան Հաւկաåես սաՀմանադրու1

Ա-Դօ, Վանի, Բիթլիսի եւ էրղրումի վիլայէթները, Երեւան, 1912, էջ 338-

«Բիւղանդիոն», ‹ 3778, 28 ÷եւրվարի (13 մարւի) 1909 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 8 (271), օդոսւոս, 1948, էջ 69:

339:

թյան Հռչակումից Հեւո եկած մեկ-երկու ամիսներին, երբ որոչ ւեղերում կառավարությունն սկսել էր նրանց «նեղել»: Դա արւաՀայւվեց նրանով, որ ղորքն առավել դաղանաբարո մի քանի քուրդ բեկերի Հեռացրեց Հայկական դյուղերից1: Ակնի, Արաբկիրի, Բեմախի, Զմչկածադի դավառներին ժամանակին մեծ վնասներ Հասցրած Դերսիմի 12 քրդական ցեղեր կամավոր անձնաւու եղան կառավարությանը2: կ. Պոլսի «Ժամանակ» թերթին Ալաչկերւից օդոսւոսի 10-ի թվով ուղարկած թղթակցության մեջ նչվում էր, որ չուրջ ւասը ւարի առաջ ԱբդուլլաՀ, Ալի ն Ռըղկո քուրդ բեկերը եկել ու իջնանել էին Հայկական Խըդըր դյուղի ծայրամասում, բայց ասւիճանաբար թա÷անցելով դյուղ՝ Հասւաւվել են այնւեղ, բռնադրավել դյուղացիների Հողերը, ունեցվածքը, անասունները ն նրանց ճորւերի վերածել: «Բայց երկու օր առաջ,- Հաղորդում էր թղթակիցը,- կառավարութիւնը յիչեալ բէկերու ւներն ու քէօչկերը քար ու քանդ ըրաւ, իրենց ալ դեղէն դուրս Հանեց: Յաւօյի մեծ մարդը, որ Ալի բէկի կողմէն դրաւուած էր, ւիրոջ վերադարձուցին»3: ՍաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո եկած առաջին օրերին ու չաբաթներին իչխանությունների ձեռնարկած նմանօրինակ առանձին դեåքերն իսկ խուճաå առաջացրին քուրդ աղաների ու բեկերի մու, որոնց մի մասը, վախենալով, որ կառավարությունն, իրոք, սկսել է Հայերին åաչւåանել՝ ÷ախավ Պարսկասւան4: Զնայած որոչ դրական երնույթներին, Հին ռեժիմի կաչառակեր åաչւոնյաները չարունակում էին իրենց չաՀաւակությունները, իսկ քուրդ ավաղակաåեւերը՝ կողոåոււը: «Զանդակի» սե÷ական թղթակիցը օդոսւոսի 6-ի թվով դրում էր. «Շաւախի եւ կարճկանի դրութիւնը կարելի է ասել վւանդաւոր է, որովՀեւեւ ւեղական åաչւօնեաները միացած Տե՛ս «Զանդակ», ‹ 16, 25 Հուլիսի 1908 թ.: «Աւեւաբեր», ‹ 34, 22 օդոսւոսի 1908 թ., էջ 614: «Ժամանակ», ‹ 7, 22 սեåւեմբերի (4 Հոկւեմբերի) 1908 թ.: Տե՛ս Աղաւ Համբարյան, Ադրարային Հարաբերությունները Արնմւյան Հայասւանում, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրաւ., Երնան, 1965, էջ 33:

քուրդ աղաներին (Շաքրի բեկ, Զումա եւ այլք), ասåաւակում են Հայ դիւղերը, թալանում եւ սåանում մարդկանց: Առանձին ւեղերում Հայերը, որոնք քիչ ու միչ ղենք ունէին, դիմադրում էին թալանիչներին: Դրանցից էր Շաւախի Ծիծանց դյուղը, որը ենթարկվել էր 200-300 քրդերի Հարձակման: Գյուղի երիւասարդներից Մւօն իր մի քանի ընկերներով երկու ընդՀարում է ունենում քիւրդերի Հեւ: Առաջին անդամ Մւօն յաղթող է ելնում, իսկ երկրորդ անդամին, չրջաåաւուելով քրդերով ն ղինուորներով, երեք օր դիմադրելուց յեւոյ, սւիåուած է լինում նաՀանջել, ւալով երկու ղոՀ: Բիւրդերից երկուսը սåանւում են, մէկը՝ վիրաւորւում: Մւօյի Հեռանալուց յեւոյ քիւրդերը մւնում են Ծիծանց, սåանում 12 անմեղ մարդկանց, աåա դիւղը կողոåւելուց յեւոյ Հեռանում»1: Օդոսւոսի 29-ին «Զանդակ» թերթի սե÷ական թղթակիցը կ. Պոլսից Հաղորդում էր, որ Մուչի իբրաՀիմ քուրդ ÷աչան աåսւամբել է, որի Հեւնանքով սåանվել է 12 թուրք ղինվոր: Այդ առիթով «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության կոմիւեն Հեւնյալ Հեռադիրն էր ուղարկել Դաչնակցության Մուչի կոմիւեին. «Բիթլիսի եւ Դիարբեքիրի աչիրէթները սաՀմանադրութեան յայւարարելուց յեւոյ ցոյց են ւալիս ՀակասաՀմանադրական ւրամադրութիւններ: Լուրջ դէåքերի Հաւանականութիւն կայ. խնդրում ենք միջամւել որåէս ղի Մուչի միւթէսարիֆի աղաւ åաչւօնին նչանակուի ընդունակ եւ աղաւամիւ անձն, միեւնոյն ժամանակ ÷ոխել նաեւ միւս åաչւօնեաներին»2: Մուչի դաչնակցականները ղարմացած էին, որ իթթիՀադի կոմիւեն այդåիսի մեծ լիաղորություններ է ÷ոխանցել իրենց կոմիւեին: Բայց ավելի չաւ ղարմացել էին ւեղի քուրդ առաջնորդները: Նրանք անՀանդսւացած էին, որ երիւթուրքերն այդåիսի մեծ վսւաՀություն են ւածել Հայկական կուսակցությանը: Այդ մասին նրանք Հայւնեցին կ. Պոլսի քրդական կոմի1

«Զանդակ», ‹ 48, 2 սեåւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 47, 31 օդոսւոսի 1908 թ.:

ւեին, խնդրելով åարղել Հարցի էությունը1: 1908 թ. Հոկւեմբերի 8 (21)-ին կ. Պոլսի քրդական կոմիւեն իր կենւրոնաւեղի Հրավիրեց ՀՅ դաչնակցության երեք ներկայացուցիչների՝ բանակցելու երկու ժողովուրդներին Հեւաքրքրող խնդիրների չուրջ: Բրդական կոմիւեի անդամները Հեւաքրքրվեցին, թե ի՞նչ է Դաչնակցության ւեսակեւը երկրի ղարդացման Հեռանկարների իմասւով: Սւանալով Հանդամանալից բացաւրություն, քուրդ դործիչներն այնուՀեւն ներկայացրին նույն Հարցի վերաբերյալ իրենց åաւկերացումները: Համաձայնություն կայացվեց, որ երկու ժողովուրդները åեւք է լծվեն սաՀմանադրական կարդերի ամրաåնդման դործին2: Բայց եթե Հայերի երաղանքը սաՀմանադրական կարդերի ամրաåնդումն էր, աåա քրդերի Համար սաՀմանադրությունը թղթի մի կւոր էր åարղաåես: Բրդական կոմիւեի խոսւումը մնաց օդից կախված, քանի որ Հայասւանում չարունակվում էին քրդերի ավաղակային Հարձակումները Հայկական դյուղերի վրա, Հայերի ունեցվածքի ն åաւվի բռնաբարությունները, ՀարսւաՀարումներն ու սåանությունները: ՀՅ դաչնակցության կ. Պոլսի åաւասխանաւու մարմինը 1908 թ. սեåւեմբերի վերջերին կառավարությանը ներկայացրեց մի բողոքադիր, որ ԹուրքաՀայասւանի ւեղական իչխանություններն ըսւ էության որնէ միջոց չեն ձեռնարկում կանխելու Համար քրդերի խժդժությունները, որի åաւճառով Հայ խաղաղ բնակչությունը չարունակում է բռնությունների ու Հալածանքների ենթարկվել: Դաչնակցությունը նան åաՀանջում էր օսմանյան մամուլի մեկական կամ երկուական թուրք, Հայ, քուրդ ն Հույն լրադրողներից Հանձնախումբ կաղմել ն Անաւոլիա ուղարկել՝ ւեղում անձամբ սւուդելու ն քննելու դեåքերն ու դանդաւները: ՀՅԴ կ. Պոլսի åաւասխանաւու մարմինը åաւրասւակամություն էր Հայւնում սւանձնելու Հանձնախմբի անդամների ճանաåարՀածախսը3:

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւ. 852, թղթ. 20, վավ. 40 , թ. 2: Նույն ւեղում: Տե՛ս «Ժամանակ», ‹ 1, 15 (28) Հոկւեմբերի 1908 թ.:

Անդրադառնալով Դաչնակցության այդ բողոքադրին, երիւթուրքերի «իկդամ» թերթը Հոկւեմբերի 14-ին Հրաåարակել էր մի երկար åաւասխանադիր, որով կասկածի ւակ էր առնում Դաչնակցության բարձրացրած ւադնաåը, բայց միաժամանակ կառավարությանը Հորդորում էր ընդունել նրա առաջարկը: «Ներքին դործոց նախարարության Համար քնելու ժամանակը չէ,- դրում էր «իկդամը»:- Պեւք է երնան Հանել թե ո՞վ է արդարը ն ո՞վ՝ մեղավորը»1: Բայց Հանձնախումբն այնåես էլ չսւեղծվեց: Բաղմաղդ ն այլացեղ կայսրության մեջ անկեղծ եղբայրության սւեղծման նախաձեռնությունն ամենից առաջ åեւք է իչխանություններից դար: Եղբայրացման կոչերը Համողիչ կլինեին, եթե ժողովրդական ւառաåող ղանդվածների մեջ կառավարությունը մղեր մի անդադրում ն ւնական մարդասիրական քարողչություն, որի նåաւակը åեւք է լիներ՝ Հանուն ընդՀանուր չաՀերի խա÷անել օսմանյան åեւության բոլոր աղդերի ներսում դոյություն ունեցող աղդայնամոլական ուժերի դործողությունները, կայսրության աղդերին Համախմբել իթթիՀադի «Հավասարություն» ն «եղբայրություն» կարդախոսների չուրջը, Համադործակցության կոչեր անել՝ Համաւեղ բարձրացնելու նոր, աղաւական ռեժիմի չենքը: Բայց այդåես չեղավ: Օսմանյան «աղաւության» Հովերը կայսրության բոլոր աղդերի մու այս կամ այն չա÷ով սանձաղերծեցին աղդային Հաւկանիչների այն Հոռի կողմերը, որոնք åիւի նåասւեին ոչ թե ժողովուրդների Համախմբմանը, այլ՝ Հեւադա խորթացմանը: Նման ախւանիչները, ղանաղան երնակումներով, դրսնորվեցին նան թուրքաՀայոց մեջ: Շաւ Հայեր, Հաւկաåես մայրաքաղաքում, ամեն կողմ Հնչեցնում էին, թե «մենք ենք, որ մեր ղոՀերով նåասւել ենք Թուրքիայում աղաւության Հաղթանակին» կամ՝ «Հենց իրենք՝ թուրքերն են խոսւովանում, թե իրենց ուսուցիչները Հայ Հեղա÷ոխականներն են եղել»: «իկդամի» սույն Հոդվածը թարդմանաբար արւաւåված է «Ժամանակ» օրաթերթի՝ 1908 թ. Հոկւեմբերի 15 (28)-ի Համարում (‹ 1):

Ճիչւ է, որ աղաւության անդրանիկ օրերին թուրք ն քուրդ առանձին անձինք, այդ թվում երիւթուրք դործիչներ, Հայերի Հեւ ունեցած մասնավոր ղրույցների ընթացքում, մի քանի դեåքում՝ Հավաքների ժամանակ, նրանց խոցված սրւերը սիրաչաՀելու Համար, արել են նման արւաՀայւություններ, բայց արել են միայն բանավոր: Նրանցից դոնե մեկը դրավոր Հեւք չի թողել, թե «Հայ Հեղա÷ոխականը եղել է իմ ուսուցիչը» ն այլն: Բայց երկու-երեք ամիս անց, որնէ թուրք կամ քուրդ այլնս չէր խոսւովանում, թե աբդուլՀամիդյան բռնակալության դեմ Հայերի աղաւադրական կռիվը նåասւել է երիւթուրքական Հեղա÷ոխության Հաղթանակին: Նրանք åաåանձվել էին ն այդ մասին այլնս որնէ խոսք չէին ասում: Եվ եթե Հայերի մասին խոսք էլ լինում էր, աåա՝ ղայրալից խոսք. սåառնալից ւոնով Հայւարարում էին, թե «Հայերն արդեն ղղվեցրել են մեղ», որ «մենք երբեք իրենց խոսւովանություններ չենք արել, թե, իբր, Հայ Հեղա÷ոխականներն են եղել մեր ուսուցիչները»: Այդåես ասելով, թուրքերն ու քրդերն Հայերին արդեն բացաՀայւորեն ցույց էին ւալիս իրենց աւամները: իՀարկե, վւանդը մեծ չէր լինի, եթե թուրքաՀայությունը, Օսմանյան կայսրության մյուս ժողովուրդների Հեւ, վերջնականաåես ն Համաåար÷ակ նվաճած լիներ իրական աղաւություն, եթե երկիրն ունենար ոչ թե անվանական, այլ իսկական սաՀմանադրական կառավարություն, որը åաւասխանաւու լիներ խորՀրդարանի՝ ժողովրդի ներկայացուցիչների առաջ: Բայց դործնականում այդåես չէր: Թյուրիմացաբար կարծելով, թե Հեղա÷ոխական կռվով, իրոք, արդեն ամրորեն նվաճված է ընդՀանուր աղաւությունը, Հայերից չաւերը կարծում էին, թե «÷առավոր կռվից» ու Հաղթանակից Հեւո արդեն կարելի է խաղաղ կերåով ննջել Հանդսւության բարձերի վրա: Եվ դա այն դեåքում, երբ թուրքն ու քուրդը արթուն էին: Հաւկանչական է, որ երբ թուրքաՀայ քաղաքական ու Հասարակական դործիչներն անվերաåաՀ Հավաւ էին ւածում երիւթուրքերի Հայւարարությունների ն խոսւումների Հանդեå, թուրքերից չաւերը ղարմանք էին Հայւնում, թե Հայերը որքա՛ն միամիւ են: Թուրք åաչւոնյաներից մեկն իր ծանոթ

Հայերին ասում էր. «Պեւք չկա անւեղի ն ավելորդ ցույցերի ն ուրախությունների: Մենք ձեղնից լավ ենք ճանաչում մեր սուլթանին. նա ֆերմաններ է Հրաւարակում ձեղ ուրախացնելու Համար: Եվ դուք դիւեք, թե որի՞ ուրախությունն է ւնական՝ մե՞րը, թե՞ ձերը»1: ՊաւաՀական չէ, որ մւամոլոր թուրքաՀայը եթե ուրախության åաՀեր էր ունենում, բայցնայնåես մի սն ամå րոåեաåես դալիս անցնում էր նրա վրայից, ն կայւառ ւրամադրության åաՀին իսկ վախը նրան կանդնեցնում էր ու åաչարում ւխուր մւածումներով: ԱբդուլՀամիդյան Հալածանքների ուրվականը, որ ւարիներ չարունակ կանդնած էր եղել ամեն մի օսմանցի Հայի առաջ, այնքան չչմեցրել ն ՀուսաՀաւեցրել էր նրան, որ նա չէր կարողանում Հավաւալ, թե արՀավիրքի ոդին իսկաåես Հեռացել է ն կարելի է նոր կյանքով աåրել: Մի կողմից սաՀմանադրություն սւանալու Համար ուրախություն, մյուս կողմից՝ վախի ու սարսա÷ի անանց ղդացում: Դա åաւաՀական չէր: Զէ՞ որ 1876 թ. կարճօրյա սաՀմանադրությունը 32 ւարվա անլուր դաղանությունների, արյան Հեղեղների, աննկարադրելի սարսա÷ների մի երկար չարք էր ծնել: Ամենաչնչին երնույթն իսկ կասկած էր առաջ բերում աչքը վախեցած ժողովրդի մեջ, թե միդուցե ջարդը նորից սկսվի: Եվ նա չէր սխալվում: իթթիՀադի կաւարած քայլերը Հայության մու սկսել էին անվսւաՀություն առաջ բերել սաՀմանադրության Հանդեå: ՀՅ դաչնակցության կ. Պոլսի åաւասխանաւու մարմինը 1908 թ. սեåւեմբերի 4-ի թվով չրջաբերական ուղարկեց Թուրքիայի իր կոմիւեներին, ուր ասված էր. «Մեղ[ի] Հասած նամակներն ու Հեռադրական ւեղեկութիւնները կը մաւնանչեն այն Հանդամանքը թէ Հայկական նաՀանդներու մէկ քանի վայրերուն մէջ Հայ ժողովուրդը ւակաւին վսւաՀութիւն չունի նոր րէժիմին նկաւմամբ եւ կը մնայ կասկածի ու անվսւաՀութեան ենթարկուած:

Տե՛ս Վեր. Յակոբ կիւրլեքեան, Հայուն Հրաչալի դոյաւեւումը եւ յառաջդիմութիւնը անցեալի եւ ներկայի աåադայ Հեռաւեսիլքով, Շիքակօ, 1970, էջ 19:

Այս վարանման åաւճառները, ի միջի այլոց, այն է, որ 1) Հակառակ եղած խոսւումներուն, դեռ չաւ ւեղեր կը չարունակեն åաչւօնավարել Հին կարդերու անձնուէր դործակալներ, ՀարսւաՀարիչ ու բռնաւոր åաչւօնեաներ, 2) Զանաղան åաչւօնեաներ չեն դադրիր դրդռելէ մէկ ժողովուրդը միւսին դէմ, 3) ԱՀադին ւարբերութիւն նկաւելի է Պօլսոյ մէջ ւիրող ւրամադրութեան եւ դաւառներու իրական վիճակին մէջ. 4) Այլեւայլ åէյեր, ցեղաåեւներ, վալիներ ու դայմադամներ կը չարունակեն Հին ձեւով խրոխւալ, սåառնալ եւ ի Հարկին ծաղրել նոր կարդերը: Ընկերնե՛ր, Րոåէ åէւք չէ կորսնցնել վերջ ւալու այդ անՀանդիսւ ու ծանր կացութեան: Ուսւի կը խնդրենք ջանալ, ձեր ձեռքի ւակ եղած բոլոր միջոցներով Հաւաւք ներչնչել ժողովուրդին՝ դէåի աղաւութեան յաղթանակը, բերելով այն դիւակցութեան, որ քանի բոլոր ժողովուրդները կը մնան Համերաչխ ու åաւրասւ åաչւåանելու իրենց իրաւունքները՝ Հին րէժիմը չի կրնար դլուխ բարձրացնել եւ կը մնայ թաղուած ընդմիչւ»1: Տեղական կոմիւեներն ինչåե՞ս կարող էին Հավաւ ներչնչել ժողովրդին, որն իր աչքով ւեսնում էր, թե չուրջն ինչ է կաւարվում: իսկ նա ւեսնում էր, որ դնալով ավելի ու ավելի իրական է դառնում ՀակաՀեղա÷ոխության վւանդը: Այդ վւանդն ամենից չաւ կարելի էր սåասել քրդերից Ասիայում ն ալբանացիներից Եվրոåայում, այսինքն՝ Թուրքիայի ամենաՀեւամնաց ւարրերից: Բրդերի ն ալբանացիների ուժը նրանց ղինված լինելու մեջ էր: Նրանց այդ կողմից անվւանդ դարձնելու Համար բավական էր կայսրության քրդաչաւ վայրերում ղինել Հայերին, իսկ եվրոåական մասերում՝ մակեդոնացիներին: Եթե այդ չէր արվելու, միջոցը մնում էր կայսրության բոլոր քաղաքացիներին, առանց աղդային ու կրոնական խւրության, ղինաթա÷ անելը: Բայց իթթիՀադի կառավարությունը չաՀադրդռված չէր որնէ ÷ո÷ոխություն կաւարելու:

ՀԱԱ, ֆ. 1048, ց. 1, դ. 254, թ. 3:

ԴՊՐՈՑԱկԱՆ ԽՆԴիՐԸ

Զնայած չդադարող Հալածանքներին, աբդուլՀամիդյան բռնաåեւության ւարիներին թուրքաՀայությունը մեծ ջանքերով կարողացել էր դåրոցական ուսուցման օրինակելի Համակարդ սւեղծել: Հայկական դåրոցը կայսրության մեջ առանձնանում էր իր բարձր արդյունավեւությամբ: «Հայոց դåրոցները ւաճկականից թուով աւելի եւ որակով բարձր էին»1,- վկայում էր Հրաչյա Աճառյանը: Օսմանյան Հեղա÷ոխությունից Հեւո Հայոց կրթական դործի կաղմակերåումը ցավադին խնդիրներից մեկը դարձավ: Հանրային միւքը åաւրասւվել էր դåրոցական Հարցին նվիրել իր սւեղծադործ կարողությունները ն լավադույն ջանքերը, դւնելով, որ մինչ այդ կաւարածը չաւ անբավարար է: Դåրոցական դործը բարելավելու ու ղարդացնելու Համար ւարբեր կողմերից կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարան էին Հասնում բարի ցանկություններ ն խելացի առաջարկություններ: Բայց այդ ամենը, åաւրիարքարանի կամքին Հակառակ, դեմ էին առնում անՀաղթաՀարելի արդելքների: Հայկական ինքնավարության դաղա÷արը վճռականաåես մերժելուն ղուդընթաց, երիւթուրքական կառավարությունը ճչւում էր իր դիրքը նան Հայկական դåրոցի նկաւմամբ: Բանի որ իթթիՀադի օրակարդային Հիմնական խնդիրը կայսրության ամբողջականության åաՀåանումը ն, Հեւնաåես, բոլոր քաղաքացիների իրավաՀավասարության սկղբունքի արմաւավորման նåաւակով երկրի բոլոր աղդերի ձուլումն էր թուրք էթնոսի մեջ, ուսւի բնական է, որ նա այդ ընթացքում åեւք է վերացներ ճանաåարՀի դլխավոր խոչընդուներից մեկը՝ Հայկական աղդային դåրոցը: Այլաղդիների դåրոցները ÷ակելու Հարցն իչխանությունները åարղաբանում էին մամուլի էջերում, ինչåես նան նրանց Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի åաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), էջ 67:

քաղաքական ու կրոնական ներկայացուցիչների Հեւ ունեցած Հանդիåումների ընթացքում: Հույներն ու բուլղարները ոչ միայն իրենց մւքով չէին անցկացնում իրենց աղդային դåրոցները վերացնելը, այլն կառավարության առջն բարձրացրել էին դրանք åեւության բյուջեից ֆինանսավորելու Հարցը: Հայերն այդ մասին նույնիսկ չէին մւածում: Նրանց Հոդսը իրենց իսկ միջոցներով Հայկական աղդային դåրոցների åաՀåանումն էր: Դեռ 1908 թ. օդոսւոսի վերջերին աղդային-կրոնական բոլոր ÷ոքրամասնություններին առաջարկել էին իրենց Հասւաւությունների անվանումներից վերցնել աղդային բառը: Այդ ուղղությամբ Հաւկաåես աղմկում էր Հուսեին ԶաՀիդի «Թանին» թերթը, որի էջերում խնդիրը բաղմակողմանի «Հիմնավորում» էր երիւթուրք «÷իլիսո÷ա» Ռիղա Թնֆիկը: Առաջարկ-ՀրաՀանդի Հիման վրա՝ աղդային դåրոց բառակաåակցությունից դուրս նեւվեց «աղդային» բառը: Ըսւ կառավարության կրթական ծրադրի, կայսրության բոլոր, այդ թվում ւարրական, դåրոցներում դասավանդման լեղուն լինելու էր թուրքերենը: Լիցեյները լինելու էին ոչ թե ըսւ աղդությունների՝ Հունական, բուլղարական, Հայկական, այլ՝ åեւական, այսինքն՝ բոլորի Համար, ուր դործածվելու էր միայն åեւական լեղուն՝ թուրքերենը: Աղդային դåրոցներն առավելադույնը 3-4 ւարվա ընթացքում åեւք է լիովին վերանային ն åեւական խառը դåրոցներ դառնային: Երիւթուրքերը դւնում էին, որ ւարբեր աղդությունների երեխաներին Համաւեղ կրթելը բոլոր օսմանցիներին միավորող աղդու միջոց է, իսկ կայսրության 27 լեղուներով դործող աղդային դåրոցները նրանց բաժան-բաժան են անում ն առանձնացնում: Միայն մի ընդՀանուր åեւական լեղվով կաւարվող դասավանդումը կարող է կաղմավորել ու սւեղծել Հայրենիքի անվւանդության ու աåաՀովության մասին միաւեսակ մւածող Հայրենասեր քաղաքացիներ: «Մչակը» ռուսական "Речь” («Ռեչ») թերթից արւաւåել էր կ. Պոլսի իր թղթակից Լ. Նեմյանովի Հարցաղրույցը Ռիղա Թնֆիկի Հեւ: Երբ թղթակիցը վերջինիս մաւնացույց էր արել

Ավսւրո-Հունդարիայի օրինակը, որւեղ դåրոցներում դասավանդումը կաւարվում էր 8 լեղվով ն դա բնավ չէր խանդարում երկրի ամրությանն ու ամբողջականությանը, նա åաւասխանել էր, թե երիւթուրքերը մւադիր չեն Թուրքիայից Ավսւրիա սւեղծել, աåա ավելացրել էր. «Բացի թուրքերէնից, որը կայսրութեան միակ åեւական լեղուն է, ուրիչ ոչ մի լեղու չենք թոյլաւրելու»1: Նախաւեսվում էր, որ սկղբնական չրջանում, երբ ւեղական լեղուները åիւի բռնեին վերացման ճանաåարՀը, աղդային սւորին ն միջնակարդ դåրոցներում դեռնս որոչ ժամանակ կարող էր åաՀåանվել ÷ոքրամասնությունների լեղուների ավանդումը: իսկ լիցեյներում, որւեղ դասավանդումը կաւարվելու էր բացառաåես թուրքերենով, եթե ւվյալ աղդությունից Հավաքվեին որոչ թվով ուսանողներ, աåա նրանց Համար կարող էին ավանդել ոչ միայն իրենց՝ ւեղական, լեղուները, ասենք՝ Հայերեն, Հունարեն ն այլն, այլն աղդային դրականություն ն åաւմություն, բայց՝ միայն թուրքերենով: «Մենք ձդւում ենք ընդՀանուրի բարօրութեանը, ձդւում ենք միացնել ամէնքին ու նրանցից սւեղծել Հղօր ժողովուրդ»2,ասում էր Ռիղա Թնֆիկը: Այս Հայացքները բնորոչ էին ոչ միայն երիւթուրքերին, այլն թուրքական Հասարակության մեծամասնությանը: Այդåես էին մւածում լրադրողները, սåաները, մւավոր åարաåմունքի ւեր անձինք: Եթե ոմանք որոչ ղիջումներ էին ենթադրում, դա էլ միայն սւորին դåրոցների Համար: Օրինակ՝ ւեսակեւ կար, որ ւարրական դåրոցներում կարելի է թույլաւրել մայրենի լեղվի դասավանդումը, բայց միջնակարդ դåրոցի վերաբերյալ թուրքերը որնէ ղիջում չէին անում: Թերնս բացառություն էին իչխան ՍաբաՀէդդինը ն նրա Լիդան, որոնք դեմ էին երիւթուրքերի դåրոցական ծրադրին: «Մենք ոչ մի կերå չենք ուղում ոչնչացնել միւս աղդութիւն-

«Մչակ», ‹ 207, 21 սեåւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

ների ոչ արւօնութիւնները եւ ոչ էլ դåրոցները,- ասում էր ՍաբաՀէդդինը:- Թող ամէն մի աղդութիւն ուսանի իր մայրենի լեղուով՝ ոչ միայն սւորին, այլեւ միջնակարդ դåրոցներում: ... Մենք մւադիր չենք միւս աղդությունների չլնքին ÷աթաթել թուրքերէնը: Առանց դրան էլ նրանք կամովին կսովորեն մեր լեղուն: Այդ կամաւորութիւնն աւելի եւս կամրաåնդի կայսրութեան միասնութիւնը, եւ բոլոր աղդութիւնները միմեանց Հեւ ամուր կչաղկաåուեն օսմանեան Հայրենիքում»1: Բայց աղդային դåրոցների մասին ՍաբաՀէդդինի Հայացքները åաչւåանություն չէին դւնում թուրքերի մու: Այդքանից Հեւո, թուրքաՀայ մւավորականության որոչ չրջաններում դեռ չարունակվում էր չրջանառվել աբդուլՀամիդյան ղուլումի ժամանակներում մւաՀղացված այն դաղա÷արը, թե Հայերը, ելնելով սե÷ական չաՀերից, åեւք է իրենց ձեռքը վերցնեն նան քրդերի ուսման ն կրթության դործը, մի դեåքում՝ աåադա Հայկական դåրոցներում ընդունել ու Հայ երեխաների Հեւ կրթել քուրդ երեխաներին, մյուս դեåքում՝ Հայության միջոցներով քրդերի մեջ բանալ ղոււ քրդական դåրոցներ: Նրանք իրենց այդ առաջարկը Հիմնավորում էին այն բանով, որ քուրդ աճող սերնդին ուսում ու կրթություն ւալով, Հնարավոր կլինի քաղաքակրթել նրան՝ դալիքի քրդությանը, որåեսղի նա վերջ ւա կողոåոււներին ու կեղեքումներին, ՀարսւաՀարումներին ու սåանություններին, որոնց միչւ ենթակա էր Հայությունը: Այդ ւեսակեւն ուներ լուրջ առարկողներ, որոնք դւնում էին, թե ներկա åայմաններում դա խելացի բան չէ: Նրանք նչում էին, որ նախ, նման դաղա÷արը åարունակում է թաքնված անմիւ ու վնասակար աղդայնամոլական ցանկություն՝ Հայացնել քրդերը: Պեւք է թողնել, որ նրանք իրենց լեղվով սւեղծեն իրենց դիրը, ունենան սե÷ական դåրոցներ, ւնօրինեն իրենց մչակութային կյանքը: Հայերը, իբրն բարի դրացիներ, իբրն նույն երկրի քաղաքացիներ, միայն կարող են նյութական աջակցություն ցույց ւալ իրենց բարեդործությամբ, նվերներով ն այլն:

«Մչակ», ‹ 207, 21 սեåւեմբերի 1908 թ.:

Երբ քրդերը դåրոցներ բացելու կձեռնարկեն, այն ժամանակ կարելի է նրանց խորՀուրդներ ւալ, թե դåրոցական դործը ինչåես åեւք է կաղմակերåել: Բայց, այնուամենայնիվ, քրդերի մեջ ուսում ւարածելու Հոդսը առաջինը åեւք է իր վրա վերցնի օսմանյան կառավարությունը: Երկրորդ, Հայերի այդåիսի քայլը կարող է կասկածներ ն ղանաղան թյուրիմացություններ առաջ բերել թուրքերի մեջ, որոնք կարող են խեթ աչքով նայել նման ձեռնարկներին ն դրանցում Հայ-քրդական միասնություն սւեղծելու ինչ-որ թաքուն քաղաքական նåաւակներ ւեսնել: Հայւնի է, որ մինչն երիւթուրքական Հեղա÷ոխությունը, ԹուրքաՀայասւանում Հայկական կրթական կաղմակերåությունները միչւ ընդառաջում էին այն քրդերին, որոնք Հայկական դåրոցներում սովորելու ցանկություն էին Հայւնում: Ժամանակին, օրինակ, Վանի կենւրոնական վարժարան էին Հաճախում քաղաքի նչանավոր քուրդ անձանց որդիները՝ Հաւկաåես Հայերեն ու ֆրանսերեն սովորելու Համար: Սակայն, ինչåես այն ժամանակ, այնåես էլ այժմ Հայերի ուժերից վեր էր քրդերի Համար ղոււ քրդական դåրոցներ բացելը, քանի որ Հաղարների էր Հասնում այն խեղճ ու անւերունչ Հայկական դյուղերի թիվը, որոնք կրթության միջոցներից բոլորովին ղուրկ էին: Եվ Հեւո: ինչո՞ւ միայն քրդերը: Հայասւանում քրդերից ղաւ աåրում էին ասորիներ, եղդիներ, ղղլբաչներ, բոչաներ ն այլն, որոնք նույնքան կարու էին ուսումի: Հայությունն ինչåե՞ս կարող էր մւածել այլաղդիների կրթական ծրադրերի մասին, երբ ինքը կանդնած էր իր կրթական Համակարդի վերացման սåառնալիքի առջն, անՀավասար կռիվ էր մղում դոյության Համար, ճիդ էր անում մի åաւառ Հաց Հասցնելու սիրելիներին, ÷րկելու ընւանիքների անարդված åաւիվը: Գաղա÷արը որքան անիրական էր, նույնքան բաղում Հարցականներ առաջացնող:

ՄԱՄՈՒԼԸ կարելի է ասել, թե որնէ երկիր չուներ այնքան սնամեջ ու իմասւաղուրկ մամուլ, ինչåիսին ուներ Թուրքիան մինչն Հեղա÷ոխությունը: Այդ մամուլին բնորոչ էին մւքի թռիչքների ու դաղա÷արների աղքաւությունը, Հասարակական Հարցերի թեթն, մակերեսային արծարծումը, Հանրության åաՀանջների նկաւմամբ անՀոդությունը, Հաճոյաւենչ ու անբովանդակ բուլվարային ղրույցները: Սուլթան Աբդուլ Համիդի բռնակալության օրոք կայսրության մեջ լույս էին ւեսնում ÷ոքր թվով թերթեր ու Հանդեսներ: կոսւանդնուåոլսում թուրքերեն ւåադրվում էր միայն երեք ամենօրյա թերթ: Դրանք ÷ոքր ծավալի åարբերականներ էին՝ 5-15 Հաղար օրինակով: կային նան մի քանի չաբաթական, երկչաբաթյա ն մեկամսյա Հանդեսներ, որոնք չաւ չնչին ւարածում ն նչանակություն ունեին: ԱրւասաՀմանցիների Համար մայրաքաղաքում անդլերեն, ֆրանսերեն ն դերմաներեն ւåադրվող մի քանի թերթերից ամեն մեկի ւåաքանակը Հինդ Հաղար օրինակից չէր անցնում: Մինչ Հեղա÷ոխությունը Թուրքիայում ւåադրվում էին այլալեղու åարբերականներ: կ. Պոլսում Հունարեն լույս ւեսնող åարբերականների առաջաւարներն էին «Նեոս լողոս» («Նոր խոսք») ն «Դախիդրոմու» («ՍուրՀանդակ») թերթերը: Մայրաքաղաքում ւåադրվում էին նան բուլղարերեն, արաբերեն ն այլ լեղուներով åարբերականներ: Հայկական մամուլը Թուրքիայում սկղբնավորվել էր 19-րդ դարի 30-ական թվականներին: Այդ ւարիներին Պոլսում ն Զմյուռնիայում (իղմիր) ւåադրվում էր մեկական åարբերական: Հաջորդ ւասնամյակում դրանց թիվը 7-ի Հասավ: 185060-ական թվականներին ւåարաններ են Հիմնվում ն թերթեր Հրաւարակվում նան Վանում, Նիկոմեդիայում, Մուչում ն Սեբասւիայում1: Տե՛ս Վարդան Պարսամյան, Հայ աղաւադրական չարժումների åաւմությունից. ուսումնասիրություն ն ÷ասւաթղթեր, ՀայåեւՀրաւ, Երնան, 1958, էջ 32:

ԱբդուլՀամիդյան ժամանակաչրջանում Հայկական մամուլը Թուրքիայում օսմանյան մամուլի åաւկերն էր՝ իր սնամեջ էությամբ ն ցցուն անբովանդակությամբ: Միայն կ. Պոլսում լույս էին ւեսնում «Հայրենիք», «Արեւելք», «Բիւղանդիոն», «Աւեւաբեր», Հայաւառ թուրքերեն «Մանղումէի էֆքեար» ն «Ճերիւէի չարդիյէ», արաբաւառ թուրքերեն ւåադրվող, բայց նան Հայերեն խորադրով «Մեճմուաի ախåար» թերթերը: Որåես կանոն, մանավանդ կ. Պոլսի Հայկական թերթերում, Հեղաչրջումից առաջ միայն դովեսւներ ու ձոներ էին՝ ուղղված սուլթան Աբդուլ Համիդին, չողոքորթություններ Հին ռեժիմին, ջերմադին խոսքեր այս կամ այն Հարուսւի կամ աղդեցիկ դիրք ունեցող էֆենդու մասին: իՀարկե, թերթերի էջերում երբեմն երնում էին Հասարակական այս կամ այն երնույթի մասին եղովåոսյան լեղվով դրված աննչան բողոքներ, բայց այնքան երկչու ու երկդիմի, որ չաւ անդամ նույնիսկ դժվար էր իսկական բողոքը ւարբերել ղոււ ÷ասւական նկարադրությունից: ԱնՀնար էր Հայկական թերթերի էջերում սկղբունքային դաղա÷արական åայքար ÷նւրել: ՊոլսաՀայ մամուլի Համար քաղաքական բանավեճ, բառիս իսկական իմասւով, դոյություն չուներ: Եթե թերթերում երբեմն-երբեմն մեկը մյուսի վրա Հարձակումներ էին լինում, åաւճառը, Համենայնդեåս, դաղա÷արական չէր: էլ չենք խոսում այն մասին, որ դիւական վեճերը, լինեին դրանք Հասարակական, դասւիարակչական, ղոււ դրական կամ բարոյադիւական խնդիրների չուրջ, երբեք նրանց չէին ղբաղեցնում: Եվ ինչåե՞ս կարող էին ւեսական Հարցերի չուրջ վեճեր լինել, երբ մամուլը, ճնչված դրաքննական ղարՀուրելի Հարկադրանքի ւակ, սկղբունքային ւեսակեւներ չուներ, երբ åարբերականները, իբրն ուղեցույց, որնէ արմաւական դաղա÷արախոսություն չունեին: Թերթերը, աբդուլՀամիդյան ռեժիմի աՀից սւիåված, ընթերցողներին կերակրում էին առօրյա չեղոք ու անցողիկ, Հիմնականում կենցաղային «նյութերով»: կ. Պոլսի Հայկական մամուլն ուներ մի ուրիչ ցավալի կողմ նս: Թեåեւ նա Հավակնում էր ողջ ւաճկաՀայության խոՀերի ու ցանկությունների արւաՀայւիչը լինել, բայց, չնչին բացա773

ռություններով, չաւ քիչ էր ղբաղվում դավառին Հուղող Հարցերով: կարելի է ասել, որ åոլսաՀայ մամուլի Հորիղոնը Բոսֆորից արնելք չէր ւարածվում: Ավելի ողբալի վիճակում էր դւնվում դավառի մամուլը: կաղմելով Օսմանյան կայսրության ծայրամասերից մեկը, ղուրկ Հաղորդակցության դյուրին միջոցներից, ն ÷ոսւային արդյունավեւ, ժամանակի åաՀանջներին Համաåաւասխանող ծառայությունից, ԹուրքաՀայասւանը ոչ միայն ի վիճակի չէր ունենալու մամուլի բավարար թվով օրդաններ, այլն ժամանակին ծանոթանալու կ. Պոլսում ւåադրվող Հայկական թերթերին: Մամուլը ենթակա էր դաժան դրաքննության: ԱբդուլՀամիդյան ւիրող ռեժիմը, որը կաåել էր մարդկանց լեղուները, կւրում էր խոսքը նրանց չուրթերին ն սåանում միւքը իր ծադման սկղբին, բնական է, որ åիւի խեղդեր նան Հասարակական չարժման ու ղարդացման ամենաաղդեցիկ դործոններից մեկին՝ մամուլին: Լույսընծայման Համար թույլւվություն սւանալուց Հեւո åարբերական բոլոր Հրաւարակությունները ենթարկվում էին նախնական ընթերցման, ն եթե դրանցից որնէ մեկը երկրորդ անդամ թույլ էր ւալիս «նույնåիսի սխալ», աåա արդելվում էր որոչակի ժամկեւով կամ ընդմիչւ1: ԱբդուլՀամիդյան դրաքննությունը ոչ միայն ջնջում էր իրեն Հաճելի չերնացող åաւմությունները, այլն իսլամական կրոնի ու åաւվիրանների՝ աննåասւ թվացող մասերը2: Բացառելով «անցանկալի» Հոդվածների ու նյութերի ւåադրությունը, միաժամանակ կարդադրված էր åարբերաբար ւեղեկություններ Հաղորդել սուլթանի ամուր առողջության մասին3: Խսւիվ արդելված էր նյութեր ւåադրել օւարերկրյա միաåեւների սåանության մասին: Թուրքական թերթերը սւիåՏե՛ս “Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)”, с. 91. Տե՛ս Աւոմ, Պեւական վերանորոդութիւնն ու Հողային Հարցը, կ. Պոլիս, 1910, էջ 6: Տե՛ս “Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)”, с. 91.

ված էին կեղծել, թե Ավսւրո-Հունդարիայի կայսրուՀու մաՀը եղել է կրծՀեղձուկից, որնէ բառ չէր դրվել 1903 թ. սերբական Հեղա÷ոխության, Սերբիայի թադավորի ու թադուՀու սåանության մասին: Ընթերցողն անւեղյակ էր Պարսկասւանում մեջլիսի ն Ռուսասւանում åեւական դումայի Հրավիրումից: Երբեմն դրաքննությունը «դւնում էր» ՀանրաՀաչվական կամ քիմիական բանաձներում «թաքնված միւքը»: Այսåես, AH=O բանաձնը թուրք դրաքննիչին սւիåել էր մւածել, թե արդյո՞ք Հեղինակը չի ցանկացել ասել, որ Աբդուլ Համիդը (Abdul Hamid) Հավասար է ղրոյի ն ջնջել էր կասկածելի բանաձնը1: Նման դրաքննության էին ենթարկվում կայսրության մեջ օւար լեղուներով լույս ւեսնող թերթերը, ամսադրերն ու դրքերը, նան այն դրքերն ու åարբերականները, որոնք երկիր էին մւնում արւասաՀմանից: Դրանցում ւåադրված Հոդվածների անցանկալի ւեղերը կւրվում էին կամ, ինչåես Ռուսասւանում, ծածկվում էին դրաքննչական սն ներկերով2: Գիւական ն åաւմական այն սւեղծադործությունները, որոնցում նույնիսկ աննչան քննադաւություն կար Թուրքիայի Հասցեին, չէին կարող մոււք դործել կայսրության սաՀմաններից ներս: Եթե նման դրքերից առանձին օրինակներ, այնուամենայնիվ, Հնարավոր էր լինում անցկացնել սաՀմանով, աåա դա արվում էր խորամանկությունների դիմելով կամ մաքսային åաչւոնյաներին կաչառելով3: Ըսւ Ելդըղ քեոչկի Հասւաւած Հաւուկ ցուցակի՝ խսւիվ արդելված էր ւåադրել մի չարք անձնանուններ՝ ՄիդՀաւ ÷աչա, սուլթան Մուրադ Մ (որը Աբդուլ Համիդի ւիրակալության ընթացքում, մինչն իր մաՀը՝ 1904 թ. եղել էր կալանքի ւակ) ն այլք, ինչåես նան աչխարՀադրական անուններ, առաջին Հերթին՝ «Հայասւան» անունը4: «Արաբիա», «Մակեդոնիա», «Ալբանիա» åաւմական անունների Հիչաւակումը օսմանյան Տե՛ս “Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)”, с. 91. Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 90: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 91:

åեւության ամբողջականության åաՀåանման ւեսակեւից վնասակար չէր դիւվում, բայց ավերված ու արյունլվա Հայասւանի åաւմական անվան Հիչաւակումը Համարվում էր չա÷աղանց վնասակար, որովՀեւն այդ անվանը կցված էր Եվրոåայի առաջարկած բարենորոդումների Հարցը: Զարմանալի չէ, ուրեմն, որ այդ անունը դրելը, ւåադրելը, նույնիսկ արւասանելը ոճիր էր Համարվում: Միաժամանակ, թուրքերը Եվրոåայում դւել էին աչխարՀադիրներ (կիåերւ ն այլոք), որոնք «Հայասւան» բառը ÷ոխարինել էին «Բուրդիսւանով», դրանով իսկ ասելով, թե այլնս åաւմության ասåարեղից ջնջված է Հայասւանը1: Ելդըղի նչված ցուցակով արդելված էին «սաՀմանադրություն», «Հեղա÷ոխություն», «բռնակալություն», «Հանրաåեւություն», «Հայրենիք», «մաՀա÷որձ», «ռումբ», «դինամիւ» ն այլ «վւանդավոր» բառերը: Թուրքիայի Հրաåարակախոսներն ու լրադրողները, բացի դրելու չնորՀքից, åեւք է ունենային նան արդելված բառերի ու մւքերի ÷ոխարեն նորերն սւեղծելու ն դրանք այլաբանորեն արւաՀայւելու մի առանձին Հաւկություն նս: Եվ սւեղծվել էր դարձվածքների մի ւարօրինակ խառնուրդ: Այդ ւեսակեւից մեծ ÷որձ ունեին Հաւկաåես Հայ լրադրողներն ու դրաՀրաւարակիչները: ԱբդուլՀամիդյան բռնակալության ւասնամյակներին Հայկական մամուլն սւիåված էր ամենաՀասարակ լուրերն իսկ Հաղորդել այլաբանորեն՝ դործադրելով ղդուչության ծայրաՀեղ միջոցներ: Այսåես, օրինակ՝ «Հայասւանի» ÷ոխարեն դործածվում էր «երկիր մը Անաւոլիին մեջ», «Հեղա÷ոխության» ÷ոխարեն՝ «քիչ մը անՀանդսւություն», «աղդային» բառի ÷ոխարեն՝ «ւոՀմային», «Հայրենիքի» ÷ոխարեն՝ «բնակավայր»: Օրինակ՝ կ. Պոլսի Հայկական թերթերը ÷ոխանակ դրելու «աղդային կրթություն», սւիåված դրում էին «ւոՀմային կրթություն», թերթի Համաåաւասխան մասում «Աղդային լուրեր»-ի ÷ոխա-

Տե՛ս Աւոմ, Պեւական վերանորոդութիւնն ու Հողային Հարցը, էջ 7:

րեն դնում էին «Պաւրիարքարանի լուրեր» խորադիրը: իսկ երբ սåանվում էր օսմանյան մի որնէ բարձրասւիճան անձ, թեկուղ արւասաՀմանում, մամուլն այդ մասին Հաղորդում էր ժåիւ Հարուցող այսåիսի բառակաåակցությամբ. «Սանկ դէչ ղդաց ինքը ղինքը եւ յանկարծամաՀ եղաւ...»: ԱՀա՛ այսåիսին էր մամուլի վիճակը աբդուլՀամիդյան ժամանակներում՝ թչվառ, սւրկական: Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի բռնաåեւական ռեժիմի ÷լուղումից Հեւո, Հեղա÷ոխական չարժման վերելքի åայմաններում Թուրքիայի մամուլն առաջինն էր, որ իր ուսերից նեւեց «ղուլումի» չղթաները: 1908 թ. Հուլիսի 24-ին կ. Պոլսում ւեղի ունեցավ մայրաքաղաքի թերթերի Հրաւարակիչների, աչխաւակիցների ն լրադրողների ժողով: Հավաքվածները որոչեցին այսուՀեւն իրենց Հոդվածներն ու նյութերը չներկայացնել դրաքննչին՝ սւուդման ն Հասւաւման Համար: Միաժամանակ, Հենվելով միդՀաւյան սաՀմանադրության Համաåաւասխան Հոդվածի (‹ 12) վրա՝ Հեղա÷ոխության Հենց առաջին օրերին սուլթանական իրադեով աղդարարվեց մամուլի աղաւություն ն վերացվեց դրաքննությունը: Վերացվեցին բոլոր երեք դրաքննչական կոմիւեները, որոնք ղեկավարում էին դրքերի ն ոչ քաղաքական åարբերական մամուլի դրաքննական դործերը: Մամուլի բաժանմունքի Հասւիքները åակասեցին մինչն երեք-չորս մարդու, իսկ նրանց åարւականությունը Համարվեց åարղաåես դրանցել, թե որւեղ ինչ նոր Հրաւարակչություն ն ւåարան է Հայւնվել1: «կայսերական այս բարեՀաճ Հրամանին չնորՀիւ օսմանցիք աղաւութեան արժանացած մամուլ մը կ'ունենան»2,- դրում էր «Աւեւաբերը»: Թեն ներքին դործերի նախարարության առաջին քայլերից մեկն այն եղավ, որ արդելվեց լրադրերի էջերում մեկնաբանություններ անել Հրաւարակված սուլթանական իրադեի վերաբերյալ, բայց մամուլի աղաւության Հռչակումը բավական էր, Տե՛ս “Проблемы истории Турции” (сборник статей), изд. “Наука”, Москва, 1978, с. 83. «Աւեւաբեր», ‹ 31, 1 օդոսւոսի 1908 թ.:

որ դոնե մի կարճ ժամանակ Թուրքիայում ասåարեղից ջնջվեին այն դրակոնական օրենքները, որոնք Աբդուլ Համիդի միաՀեծան կառավարման ւարիներին խեղդում էին աղաւ դրավոր խոսքը: Գրաքննության վերացումը մեծ ոդնորություն էր ներչնչել մամուլին, որը դրում էր ամեն ինչի մասին: իղմիրի «Արեւելեան մամուլ» թերթի խմբադիրը «Աղաւութեան դրօչին ւակ» վերւառությամբ Հոդվածում իր մեծադույն ուրախությունն էր Հայւնում՝ չեչւելով. «Հիմա այլ եւս Աղաւութիւն կայ, ... ոչ թէ միայն իրաւունքի åաչւåանութեան, Հաåա նաեւ մամուլին, որ իրենց ըրածն իսկ չդիւցող դրաքննիչներու ձեռք խաղալիք եղած, ո՛չ կրնար ղեղծումները խայւառակել, ո՛չ կրնար ճչմարւութիւնները åարղել եւ ո՛չ ալ արդարութեան կոչում ընել: Օ՛Հ, Հաւաւացէ՛ք որ խմբադիրներս ամէնէն երջանիկ արարածներն ենք Հիմա, որովՀեւեւ ինչե՛ր ունէինք դրելու Համար եւ չէինք կրնար դրել, ինչե՛ր ունէինք խայւառակելիք եւ չէինք կրնար նոյն իսկ խայւառակուելու արժանի եղողներուն երեսը նայելու, վախնալով որ անդին աՀաւոր եւ քսւմնեցուցիչ անդունդ մը կայ որ կաւաղի առիւծի մը åէս åիւի կրնայ կուլ ւալ մեղի»1: Բացի սուլթանի անձից, լրադրերն աղաւ էին քննադաւելու ամեն åաչւոնյայի, ամեն մարդու: Այս բոլոր ÷ո÷ոխությունների չնորՀիվ լրադրերի ւåաքանակները բարձրացան Հսկայական չա÷երով: Զնայած դրան, Հասարակությունն արադորեն սåառում էր թերթերի մինչն վերջին օրինակը: կայսրության սաՀմաններից ներս մոււքն աղաւ էր բոլոր ն ամեն ւեսակ, նույնիսկ ծայրաՀեղ Հեղա÷ոխական, թերթերի Համար: Օրինակ՝ Փորթուդալյանի «Արմենիա» թերթը, 23 ւարի արդելված մնալուց Հեւո, սկսեց աղաւորեն մոււք դործել Թուրքիա: Վան քաղաքի նչանավոր մւավորականներից մեկը՝ Համբարձում Երամյանը, վկայում էր. «Արդէն Պոլսոյ, կովկասի եւ արւասաՀմանի ուրիչ կողմերը Հրաւարակուած թերթերն ու åարբերականները կ'ողողէին մեր

«Արեւելեան մամուլ», ‹ 30, 22 Հուլիսի 1908 թ.:

Հրաåարակը: Միայն մեր դåրոցը 20է աւելի Հայ եւ միանդամայն օւար թերթեր կը սւանար»1: Նույնը Հասւաւում էր Թիֆլիսի «Զանդակ» թերթի Վանի թղթակիցը2: Մի խոսքով՝ մամուլի աղաւությունը լիակաւար էր: «Մամուլի աղաւութիւնը կաւարեալ է»3,- իր նամակներից մեկում դրում էր Գրիդոր ԶոՀրաåը: Ո՛չ դրաքննիչից երկյուղ կար, ո՛չ åաւասխանաւվության կանչվելու վախ, ո՛չ էլ մեծադումար ւուդանքների սåառնալիք: Մարդիկ Հարբած էին այն Հնարավորություններից, որ կարող էին ասել ու դրել ցանկացածը. այնքա՛ն երկարաւն էր եղել լռությունը՞: Նույնը Հրաչյա Աճառյանը ւարիներ անց վկայում էր այսåես. «Մամուլի աղաւութիւնն ամէն սաՀմանադրական երկրի անՀրաժեչւ åայմանն է, այս կողմից, ինչåէս դիւենք, Տաճկասւանը կաւարեալ խեղճ վիճակի մէջ էր: ՍաՀմանադրութիւնը ւուաւ ÷ա÷ադների լրացումը: Մամուլը չւեսնուած աղաւութեան Հասաւ: Հայերը ո՛չ միայն նորից ւåադրեցին ու Հաղարաւոր օրինակներով ւարածեցին արդելուած Հայ դրականութիւնը, այլ եւ իրաւունք ունէին աղաւ քննադաւելու կառավարութեան ներկայ եւ անցեալ դործունէութիւնը:... Աւելորդ է ասել թէ Հայ թաւրոնը, Հայ երդը, ժողովները նոյնåէս վայելում էին կաւարեալ աղաւութիւն»4: ի դեå, սուլթանական իրադեի Հրաւարակումից Հեւո եկած առաջին օրերին, դրաքննիչները, չցանկանալով թե չկարողանալով Հարմարվել սւեղծված նոր իրավիճակին, չէին ենթարկվում բարձրադույն Հրամանին ն չարունակում էին խմբադրու1

Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասåուրականի, Հաւ. Բ, էջ

124: «Զանդակ», ‹ 48, 2 սեåւեմբերի 1908 թ.: ԳԱԹ, Գրիդոր ԶոՀրաåի ֆոնդ, վավ. 44, թ. 44: ՞ իսկ այդ նույն ժամանակ Հարնան Ռուսասւանում,1905-1907 թթ. Հեղա÷ոխական օրերի ժամանակավոր աղաւություններից Հեւո, մամուլը նախկինի åես ենթարկված էր դաժան Հալածանքների: Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի åաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), էջ 66:

թյուններ մւնել, բայց լրադրերի անձնակաղմերն սւիåված էին ուժով արդելել նրանց մոււքն իրենց մու: իՀարկե, թերթերի որոչ խմբադիրներ դեռ առաջին ամիսներին մւավախություն էին դրսնորում, որ եթե քաղաքական իրավիճակը երկրում ÷ոխվի, դրաքննության նախկին ժամանակները դուցե նորից վրա կՀասնեն: Զուր չէ, որ «Թանին» թերթում Հուսեյն ԶաՀիդ էֆենդին դրում էր, թե մամուլի աղաւության դեմ ձեռնարկած առաջին քայլը կնչանակի Թուրքիայի աղաւության դեմ դործած առաջին ոճիրը: Որքան որ մամուլն աղաւ մնա, բնավ վախ չåիւի ունենալ, թե Հին ռեժիմը կրկին կվերադառնա, Հայւարարում էր նա: Առաջին Հերթին թուրքական մամուլն էր, որ ոդնորությամբ ողջունեց դրաքննության ն դաղւնի ոսւիկանության վերացումը: կ. Պոլսում մամուլի օրդանների մեծ մասը թուրքերեն էր: Անցման չրջանում, երբ թուրքական Հասարակական օրդանները դեռ մի դժդույն åաւկեր էին ներկայացնում ն չա÷ավոր աղաւականությունից այն կողմ չէին անցնում, բնականաբար, դրանց մամուլն էլ չա÷ավորության Հայելին åիւի լիներ: Նոր åայմաններում այդ մամուլն իր Հիմնական ղանդվածով Հեղա÷ոխական դաղա÷արների ձայնա÷ող էր դարձել: Թուրքական թերթերը, նույնիսկ նրանք, որոնք նախկինում Աբդուլ Համիդի նվիրյալ երկրåադուներ էին, նրա քաղաքականության դովերդուները, Հիմա մի օրից մյուսը երդմնաղանց էին դարձել ն նոր իչխանություններին ծառայության լծվել: Նրանք ղարմանալի արադությամբ իրենց մորթը ներկեցին աղաւամւական, սաՀմանադրական ներկով ն սկսեցին վաճառել նոր աåրանք, օրվա åաՀանջած աåրանքը: Դե ոչինչ, եթե դա նույնիսկ բարոյական չէր: կարնորն այն էր, որ բացվել էր թուրք լրադրողների սանձված լեղուն: Թերթերի էջերը լցված էին Հոդվածներով, որոնց Հեղինակները åաւմում էին բռնաåեւության՝ բովանդակ երկրին Հասցրած սրւամորմոք ավերների ն վնասների մասին, միաժամանակ åարղում էին նոր կյանքի բաղձալի Հեռանկարները, ընթերցողներին բացաւրում Հայւարարված աղաւությունների, Հավասարության ն եղբայրության սկղբունքները, դովերդում այդ դաղա÷արների

Հաղթանակի Համար իրենց կյանքը ղոՀաբերած անվեՀեր Հերոսներին: 1908 թ. երիւթուրքական Հեղա÷ոխությունից Հեւո առաջին ամիսներին ամեն ւեսակ Հրաւարակչական դործունեության բուռն վերելք սկսվեց Թուրքիայում: 1876 թ. սաՀմանադրության վերականդնումից Հեւո Հենց երրորդ օրը Մամուլի բաժանմունքը նոր թերթեր ու ամսադրեր ւåադրելու մու 150 դիմում սւացավ: Սեåւեմբերի կեսերին այդåիսի դիմումների թիվը Հասավ 200-ի1, իսկ մեկ ամիս Հեւո՝ 250-ի2: Միայն Պոլսում օրաթերթերի թիվը սեåւեմբերի սկղբներին անցնում էր 20-ից3: Նոր սւեղծված օրդանները երբեմն դոյաւնում էին միայն մեկ ամիս կամ չաբաթ ն ÷ակվում էին միջոցների կամ ÷որձի բացակայության åաւճառով: Զնայած դրան մինչն 1909 թ. միայն կ. Պոլսում ւարբեր լեղուներով լույս ընծայվեց մու 100 անուն նոր թերթ ու ամսադիր, այդ թվում 30-ը՝ թուրքերեն4: Արադորեն աճեց åարբերական Հրաւարակությունների թիվը նաՀանդներում: 1908 թ. երկրորդ կեսին Թուրքիայի վիլայեթներում սւեղծվեց 30-ից ավելի թերթ ու ամսադիր, 1909 թ.՝ նս մու 40 անուն: 1910 թ. Անաւոլիայում Հրաւարակվում էր արդեն Հարյուրից ավելի թուրքերեն, Հայերեն ն Հունարեն թերթ ու ամսադիր: Հեղա÷ոխությունից Հեւո մեկուկես ւարվա ընթացքում կ. Պոլսում, Անաւոլիայում ն Ռումելիայում դրանցվել է 353 անուն åարբերական5: իղմիրում Հրաւարակվում էր ավելի քան 30 թերթ ու ամսադիր, այդ թվում 10-ը՝ թուրքերեն: իղմիրից բացի, նաՀանդային մամուլի կարնոր կենւրոններ էին դարձել կոնիան (6 թերթ), Բուրսան (4) ն Տրաåիղոնը (4)6: Բացի վիլայեթների կառավարական åաչւոնական թերթերից,

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

“Проблемы истории Турции” (сборник статей), с. 83. «Գործ», ‹ 39, 26 Հոկւեմբերի 1908 թ.: նույն ւեղում: К. Юст, Анатолийская печать, Тифлис, 1922, с. 11. “Проблемы истории Турции” (сборник статей), с. 83. նույն ւեղում:

Փոքր Ասիայի ն Ռումելիայի բոլոր խոչոր քաղաքներում ÷որձեր էին արվում կարդավորելու մասնավոր թերթերի կանոնավոր Հրաւարակումը: Զնայած այդ ամենին, թե՛ թուրքերեն ն թե՛ այլալեղու Հրաւարակությունների թիվն ու ւարածումը ամբողջ Թուրքիայում ղդալիորեն ղիջում էր նույնիսկ առանձին-առանձին վերցրած Հարնան Սերբիայից, Բուլղարիայից ն Հունասւանից1: Մայրաքաղաքում թուրքերեն ւåադրվող թերթերից ամենից առաջ աչքի էր ընկնում «իկդամը» («Խիղախություն»), որը դւնվում էր թուրքական մամուլի ընդՀանուր դաչւի ամենաաջ կողմում ն չաբաթների ընթացքում դարձել էր Թուրքիայում ամենաւարածված ն ամենաաղդեցիկ թերթը՝ ւåադրվելով 50000 օրինակով2: «իկդամը» ջերմորեն åաչւåանում էր կայսրության ամբողջականությունն ու օսմանյան ցեղի դերիչխանությունը, ն Համողված էր, որ թուրքաՀåաւակ մանր աղդությունները ւեսանելի աåադայում åեւք է ձուլվեն ն կաղմեն մի ամբողջություն: «իկդամից» դեåի ձախ (կարելի է ասել՝ կենւրոնից բավական աջ) էր թեքված «Թանինը» («Ղողանջ»), որի ղեկավարն էր թուրք Հայւնի Հրաåարակախոս Հուսեյն ԶաՀիդը: 1908-ի օդոսւոսի 2-ին Հիմնադրված այդ թերթը դարձավ «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի կենւրոնական օրդանը3: Նրա օրական ւåաքանակը 30-40 Հաղար օրինակ էր կաղմում4: Թերթը åաՀանջում էր նախարարությունների խիսւ åաւասխանաւվություն ն Հաչվեւվություն աåադա խորՀրդարանի առաջ ն, առՀասարակ, Հեւնում էր «սուլթանը իչխելու է, բայց ոչ կառավարելու» սկղբունքին, այսինքն՝ սուլթանը մնալու է իբրն օսմանյան երկրի ÷ադիչաՀ, իսկ բոլոր դործերը կառավարելու են ժողովրդի ընւրյալ ներկայացուցիչները: Աղդային Հարցում «Թանինը» Հեւնում էր «Միություն ն առաջադիմություն»

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

“Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)”, с. 92-93. “Проблемы истории Турции” (сборник статей), с. 85. նույն ւեղում: “Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)”, с. 40.

կոմիւեի ծրադրին, åաՀանջում էր բոլոր քրիսւոնյա աղդությունների արւոնյալ վիճակի վերացում ն իրավաՀավասարություն: Թերթը դեմ էր աղդային Համամասնական ընւրություններին՝ չեչւելով այն միւքը, թե բոլորը օսմանյան Հåաւակներ են ն ոչ առանձին աղդություններ, ուսւի չåեւք է ուրույն աղդային åաՀանջներ առաջ մղվեն, քանի որ ընդՀանուր Հայրենիքի բարօրությունից բոլորն են օդւվելու: Թուրքերի Հասկացողությամբ «ծայրաՀեղ ձախակողմյան» էր Համարվում «Հուրրիեթ» («Աղաւություն») թերթը: Մյուս թուրքական թերթերից նա մեծ մասամբ ւարբերվում էր այն բանով, որ բացի քաղաքական Հարցերից, մասամբ ղբաղվում էր նան սոցիալական խնդիրներով: Մասնավորաåես կարնոր ւեղ էր ւալիս դյուղացիության վիճակին ն բարենորոդչական միջոցներ էր առաջարկում դյուղացիական ւնւեսությունները բարեկարդելու Համար, իՀարկե, չաւ Հեռու մնալով ադրարային արմաւական վերա÷ոխումներ կաւարելու åաՀանջից: «ԾայրաՀեղ ձախակողմյան» էր դիւվում «Մեթինը» («Ամուր») նս, որն իր դավանանքով դրեթե չէր ւարբերվում «Հուրրիեթից»: Այդ չորս åարբերականներից բացի, կ. Պոլսում լույս էին ւեսնում ուրիչ թուրքերեն թերթեր նույնåես, ինչåես օրինակ՝ «ՍաբաՀ» («Առավու»), «իււիֆադ» («Համաձայնություն»), «Միլլեթ» («Աղդ»), «Միղան» («կչեռք»), «Սերվեթի ֆյունուն» («Մչակութային Հարսւություն») ն այլն, որոնք քիչ ւարածում ունեին, բացի այդ՝ ներքին բովանդակությամբ ն ուղղությամբ մի առանձին արժեք չէին ներկայացնում: Թուրքական լրադրական դաչւում բուն åաՀåանողական կամ բուն Հեղա÷ոխական նոր թերթեր չկային՞: Սակայն բոլոր թուրքական թերթերը մի ընդՀանրություն ունեին. նրանք չա÷ավոր աղաւականությունից այն կողմ չէին ՞ Թուրքալեղու åարբերականներից բացի կ. Պոլսում եվրոåական լեղուներով լույս էին ւեսնում "Ատէոոես1” («Սւամբուլ»), "մeսոe 1սոզսe” («Ժեոնթյուրք»), "Լո 1սոզսie” («Լա Թյուրքի»), "Լevոոէ Heոո1մ” («Լնանւ-Հերալդ»), "Օտոոոiտօհeո Լeսէ” («Օսմանիչեր լոյւ») åարբերականները:

անցնում ն ավելի կամ åակաս չա÷ով ւոդորված էին Համաօսմանյան մի աղդ կաղմելու ւենչով: Թերնս դա էր åաւճառը, որ այդ åարբերականները Հենց սկղբից վերաåաՀ վերաբերմունք ունեին այս կամ այն ոչ թուրք ժողովրդի չրջանակներում ւեղի ունեցող բողոքների, աղդային ցավերն ամոքելու åաՀանջների նկաւմամբ: Թուրքական մամուլում նան որակական ÷ո÷ոխություններ էին ւեղի ունենում: Նա դարձել էր երկրի քաղաքական կյանքի խթանիչ ուժը: Վերածնվում ն ծավալվում էր երդիծական մամուլը, որը ÷ասւորեն վերացված էր նախորդ ռեժիմի ժամանակ: Ընդարձակվում էր դրական ն դիւաՀանրամաւչելի åարբերականների չրջանակը: Թուրքական թերթերում ու Հանդեսներում աչխուժորեն քննարկվում էին սաՀմանադրական կառավարման, խորՀրդարանական կարդի, ընւրական Համակարդի, քաղաքացիների քաղաքական ու անձնական իրավունքների, նախարարների åաւասխանաւվության ն այլ բաղմաղան Հարցեր: Թեժ քննարկումներ էին ծավալվել նան ժողովրդական կրթության, դրականության ն արվեսւի ղարդացման ուղիների, կանանց աղաւադրման, թուրքերեն լեղվի ն դրականության Հեւադա ղարդացման ուղիների մասին ն այլն: Թերթերի ու ամսադրերի թվի աճը ինչåես մայրաքաղաքում, այնåես էլ նաՀանդներում, նրանց քաղաքական նրբերանդների ու թեմաւիկ կողմնորոչումների մեծ բաղմաղանությունը, ւåաքանակների նկաւելի ավելացումը վկայում էին, որ թուրքական åարբերական մամուլն սկսել է դիմել թուրք բնակչության ամենալայն խավերին1: Մամուլի աղաւությունը չաւ նåասւավոր եղավ կայսրության այլալեղու åարբերականների Համար, որոնք նույնåես բուռն առաջադիմություն աåրեցին դոնե թվի ւեսակեւից: Հեղա÷ոխությունից անմիջաåես Հեւո երնան եկած բաղՀեղա÷ոխությունից Հեւո թուրքական մամուլի Հարցերի մասին ւե՛ս “‘Тюркологический сборник”, 1973, Москва, 1975, с. 193-203, К. Юст, Анатолийская печать, с. 17, 19, 20, И. И. Голобородько, Старая и новая Турция, Москва, с. 112, “Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)”, с. 193:

մալեղու թերթերը ջերմորեն ողջունեցին բռնաåեւության վերացումը, սաՀմանադրության վերականդնումը ն խորՀրդարանի առաջիկա Հրավիրումը: Մայրաքաղաքում լույս ւեսնող ֆրանսերեն ն եվրոåալեղու այլ թերթեր իրենց էջերում ւåադրում էին երիւթուրքերի մասին արւասաՀմանյան դործիչների արւաՀայւած նåասւավոր կարծիքները, իրենց ւեսակեւներն էին արւաՀայւում իթթիՀադի ծրադրային նåաւակների իրադործման առավել դնաՀաւելի մեթոդներ ընւրելու Համար, մւաՀոդված էին, որ սկսված բարե÷ոխումներն իրենց Համար դժվար են ճանաåարՀ Հարթում դեåի Հեռու ընկած վիլայեթները ն այլն: «Լո 1սոզսie» («Թուրքիա») ֆրանսերեն թերթը նույնիսկ բարձրացնում էր սաՀմանադրության մեջ որոչ ÷ո÷ոխություններ մւցնելու Հարցը, որåեսղի ընւրվելիք օսմանյան խորՀրդարանն ի վիճակի լինի սե÷ական նախաձեռնությամբ ընդունելու օրենքներ ն ենթաօրենսդրական ակւեր: Բայց ֆրանսերեն ու անդլերեն լրադրերն ընդՀանուր առմամբ ավելի ղուսå էին ն կաւարված իրադարձությունների ու դեåքերի մասին Հիմնականում ւալիս էին Համառու ւեղեկություններ՝ խուսա÷ելով մեկնաբանություններ կամ մասնադիւական խոր վերլուծություններ կաւարել: Վերը Հիչաւակած «Նեոս լողոս», «Դախիդրոմու» ն Հունական մյուս թերթերը անվերաåաՀորեն կանդնել էին նոր ռեժիմի կողմը, Համարյա ամեն Համարում իչխանություններին Հավասւիացնում էին, որ երկրի Հունական Համայնքն ամբողջովին լծված է իթթիՀադի ծրադրերի իրականացման դործին: Նույնը վերաբերում էր նան մյուս աղդային Համայնքներում Հրաւարակվող մամուլի օրդաններին: Բնականաբար, մեղ առավելաåես Հեւաքրքրում է Հեղա÷ոխությունից Հեւո թուրքաՀայ մամուլի վիճակը: Մամուլի մասին սուլթանական իրադեից Հեւո բարձր չեչւերով սկսեցին Հնչել Հայ լրադրողների խանդավառ ձայները: Վերացել էր Հայության մւածողությունն աքցանի մեջ առած դրաքննությունը, ն Հայկական դիւակցությունն այժմ Հնարավորություն էր սւանում աղաւորեն մչակելու ն ղարդացնելու

իր Հայրենիքի՝ ԹուրքաՀայասւանի Հեւ առնչվող բարեկեցության ն առաջադիմության Հաւուկ Հարցերը, որոնք մինչ այդ խսւորեն արդելված թեմաներ էին: Հայ կյանքի Հորիղոնում ամենուրեք սկսում էին կնճռու ու Հուղիչ կերåարանք առնել բաղում կենսական խնդիրներ, բոլորն էլ կարնոր, բոլորն էլ սւիåողական, որոնց լուսաբանումն ու մեկնաբանումը ենթադրում էին ղորավոր լրջություն, խելամւություն, նան՝ անՀրաժեչւ կամք: Մասնավորաåես Հարկ էր ջանալ ÷ո÷ոխել Հասարակական կյանքի Հոռի կողմերը, ժողովրդին ցույց ւալ իր իսկական չաՀը, վար բերել նրա միամւությունն ու Համբերությունը չաՀադործող աåաղդային ւարրերի դիմակները, նման անձանց Հանձնել բարոյականության բարձր սկղբունքներ դավանող լուսավորյալ Հայորդիների անողոք մւրակումներին1: Հենց սկղբից åոլսաՀայ մամուլի առանձին մւաՀոդություններից մեկը դարձավ դրաքննության արդելած բառերի ու ւերմինների ն դրանց իմասւային նչանակության վերականդնումը: Թերթերի էջերում օրվա վիճաբանության նյութ դարձավ «Հայասւան» բառի դործածության խնդիրը: Ոմանք առաջարկում էին բերան չառնել այդ բառը, որ կարող էր վաւ մեկնաբանությունների ւեղիք ւալ ն չարամիւներին առիթ ծառայել՝ չաՀադործելու թուրք ամբոխի դյուրաՀավաւությունը: Մութ ւարրերն այդ բառը կարող էին մեկնել այն մւքով, թե Հայերը կրկին անջաւում են åաՀանջում կայսրությունից: Ուրիչներն այլ կարծիք էին Հայւնում, ասելով, թե «Հայասւան» նչանակում է Հայերի բնակության ւեղ, ն որ այդ բառը դործածել չի նչանակում անջաւական ձդւումներ արւաՀայւել: Այնուամենայնիվ, մեկ-երկու թերթերում դեռ Հուլիս-օդոսւոս ամիսներին մի քանի անդամ երնաց «Հայասւան» ւերմինը: Փո÷ոխված իրադրության åայմաններում Հայկական մամուլը ÷որձում էր աղաւության օդը լիուլի ըմåել: Հաւկաåես åոլսաՀայ թերթերը, որոնք սովոր էին սւրկական Հնաղանդությամբ սողալ Հին ռեժիմի ուքերի ւակ, սկսեցին երիւթուրքե1

Տե՛ս «Աղդակ», ‹ 12, 28 ÷եւրվարի (13 մարւի) 1909 թ.:

րին ու սուլթանին ներբողներ կարդալ Հանուն աղաւության ու սաՀմանադրության: Հեղա÷ոխության Հաղթանակի Հաջորդ օրն իսկ «Արեւելքը» անՀուն երախւադիւության իր խոսքերն ավարւում էր «Ասւուած երկար կեանք չնորՀէ ՎեՀ. Սուլթանին»1 խոսքերով, որոնք անցնում էին Համարից Համար: Նույն թերթը Հուլիսի 26-ին ներբողում էր. «ԱչխարՀի բոլոր ւէրութիւններն ու իչխանները ա÷ ի բերան, աåչաՀար մնացին անչուչւ, ւեսնելով անօրինակ ոյժը այն մեծ ՎեՀաåեւին, որ իր երկիրը կը բռնէր ու մէկ չարժումով քանի մը դար առաջ կը քաչէր յառաջդիմութեան ճամբուն մէջ...»2: Սուլթանին ÷առաբանելու դործում Հեւ չէին մնում åոլսաՀայ մյուս թերթերը, որոնք լույս էին ւեսնում նախքան Հեղա÷ոխությունը՝ «Բիւղանդիոնը», «Աւեւաբերը», «Հայրենիքը»: «Աւեւաբերը» խանդավառ էր, որ Թուրքիայի Հայ ժողովուրդն ընդմիչւ երախւաåարւ է «ՎեՀ. Սուլթան Աբդուլ Համիդ կայսրին» այն բանի Համար, որ նա միչւ անսաՀման Հոդաւար է եղել իր նկաւմամբ: ի åաւասխան այդ Հայրական Հոդաւարության՝ Հայությունն ամեն ւեսակ անձնվեր ծառայություններ է մաւուցել օսմանյան Հայրենիքին: «Հայ աղդը,դրում էր թերթը,- իր մէջէն Հասցուցած է անՀաւներ, որոնք բացի վարչութենէն երբեմն երկրին դեղարուեսւի, բժչկութեան, ելմւական, ճարւարարուեսւի եւ դիւութեան ամէն ճիւղերու մէջ նչանաւոր Հանդիսացած են: Գաղէղի նման դէմք մը՝ երկրին ÷ողերանոցը կանոնաւորած, Տաւեանները վառօդարանը Հասւաւած, Պալեանները ճարւարաåեւութիւնը կենդանացուցած, Յակոբ ÷աչա երկրին ելմւական վիճակը բարեկարդած, Խօրասանճեան՝ քաղաքային բժչկութեան կանոնաւորութեան սաւար եղած, Աղաթոն երկրին երկրադործական ղարդացման աչխաւած, Օւեան, Տաւեան արւաքին յարաբերութեան մէջ դիրք դրաւած, ՄիւՀէնւիսեան մը թուրք ւառերը ձուլած ն դեռ

«Արեւելք», ‹ 6847, 12 Հուլիսի 1908 թ.: Նույն ւեղում, 26 Հուլիսի 1908 թ.:

չաւեր, որոնց անունը թուել երկար åիւի ըլլայ, աչխաւած են ոչ իբր վարձկաններ որ այս երկրէն կ'աåրին, այլ իբրեւ այս երկրին ամէնէն Հարաղաւ ղաւակները, իբրեւ այս ւան անդամները: Հայ աղդն այսուՀեւ աւելի մեծ եռանդով իր միւքն ու ջանքը կը նուիրէ օսմանեան Հայրենիքին»1: կարծես խոսքն այն մարդու մասին չէր, որ ամբողջ 30 ւարի այլակրոն ու այլացեղ կայսրության մեջ ղոՀերին դրդռում էր ղոՀերի դեմ, անողորմ բռունցքով խեղդում ամեն մի ընդդիմություն, որåեսղի աղդային բոլոր Հավաքականություններն իրենց ղդան միայնակ, Հնարավորություն չունենան օդնության ձեռք մեկնելու մեկմեկու ն Համաւեղ դուրս դալու չարիքի դեմ: կարծես սուլթան Աբդուլ Համիդ ԱԱ կոչվող այդ նույն դաղանը Հարյուր Հաղարավոր Հայերի չէր Հոչուել: «Մչակը» դրում էր. «կաւարեալ ղղուանք է ղդում մարդ, ւեսնելով, թէ ինչåէս Հայ ժողովրդի արժանաåաւուութիւնը, այն ժողովրդի, որի 300.000 ղաւակներին սրով-թրով խողխողել է, ւանջել ու նաՀաւակել է սուլթանը, ունակոխ է լինում Հայ ամբոխի արձակած «÷ադիչաՀըմըղ չոք եաչա» դոչիւններով»2: ՊոլսաՀայ խմբադրաåեւերի անվայելուչ կեցվածքը խսւորեն դաւաåարւում էին Հնչակյան բոլոր Հրաւարակությունները, Դաչնակցության մամուլի առանձին օրդաններ, անկուսակցական անկախ թերթեր: իղմիրի «Արեւելեան մամուլը» Հարց էր ւալիս. «Հայ åաւուական անունին արժանի՞ են այդ թչուառ արարածները: Խե՛ղճ աղբաճանճեր ... Մէջերնին կան որ, քարբերու ճարåիկութեամբ մը, անմիջաåէս կը ճկին նոր ռեժիմին åայմաններուն: Նողկալի ճկունութիւն»3: Նույն թերթն իր մի ուրիչ Համարում ցավով նչում էր. «կրնա՞նք ըսել, որ Աղաւութիւնը - այնքան ջերմադին երաղուած - մեր Մամուլին նոր թռիչք, նոր կեանք, նոր Հոդի åարդեւեց: Արդեօք ժողովուրդը լիովին կ'օդւուի՞, կը կրթուի՞ արդի Հայ լրադրութենէն ու կ'աղ1

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 851, թղթ. 4, վավ. 2531, թ. 1 (Թերթերի կւրոնների Հավաքածու): «Մչակ», ‹ 31, 1 օդոսւոսի 1908 թ.: «Արեւելեան մամուլ», ‹ 34, 19 օդոսւոսի 1908 թ.:

նուանա՞յ անոր նկարադիրը: Շաւ դիւրին է այս Հարցումներուն «այո՛» åաւասխանել, եթէ ուղենք մենք մեղ խաբել մեր խղճին վրայ քար մը դնելով: Բայց չի՞ բաւեր որքան որ ւուժեցինք ինքնախաբէութեան Հեչւախւէն: Ուսւի քաջ ըլլանք խոսւովանելու որ, թրքաՀայ մամուլը, չաւ չնչին ÷ոքրամասնութիւն մը մէկ կողմ առնելով, այսօր երեւոյթն ունի նոր ւեսակի Արչակաւանի մը կամ դիցաբանութեան Հռչակաւոր ախոռին (ակնարկությունը վերաբերում է Հունական դիցաբանության մեջ Ավդեոս թադավորի ախոռին:- Հ. Ս.), որուն մաքրադործումը կը կարօւի Հսկայ ջանքերու ու անվկանդ կամեցողութիւններու»1: «Դրօչակը» դրում էր. «Զա÷ը åաՀåանելու առաքինութիւնը ւրուած չէ կ. Պոլսի մեր Հրաåարակադիրներին: Աղաւ մամուլի Հրաւարակումն առիթ եղաւ նրանց Համար՝ սւրկամւութեան նոր ու այլանդակ ցոյցեր անելու, մի կողմից՝ աղաւութեան աåոթեող (÷առաբանանք:- Հ. Ս.), միւս կողմից՝ սանձարձակ ներբողներ աղաւութեան մեծադոյն դաՀճի Հասցէին: Եւ այդ ներբողները այնքան խանդավառ են, այնքան ղդացուած, որ դժուարանում ենք Հաւաւալ, թէ նրանք կեղծ են: Վրդովեցուցիչ է: Դա «÷ոթորիկ» չէ, այլ åարղաåէս սւորաքարչութիւն: Աւելի կոåիւ վիրաւորանք անկարելի է Հասցնել այս մեր օրերում Հայ ժողովրդին ու Հարիւր Հաղարաւոր նաՀաւակների յիչաւակին: Ոչ ոք չի åաՀանջում այդ խմբադիրներից՝ աղաւութեան օրերում արչաւանք սկսել Աբդուլ Համիդի դէմ. բայց Հօ կարելի էր՝ թէկուղ յանուն վայելչութեան՝ լռութեան ւալ այդ չարաչուք անունը...»2: Նույն բողոքն ու ւրւունջն արւաբերում էր ՍԴՀկ կենւրոնական օրդան «Հնչակ» թերթը. «Զը խորՀող, չը մւածող ամբոխը, առանց ցեղի ու կրօնի խւրութեան, եռանդուն ցոյցեր է անում սուլթանին: Անդիւակից այդ ամբոխն է, որ բռնակալութիւնների Համար åաւուանդա՛ն է Հանդիսանում ամէն ւեղ եւ ամէն ժամանակ: «ՍաՀմա1

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 851, թղթ. 4, վավ. 2531, թ. 2 (Թերթերի կւրոնների Հավաքածու): Նույն ւեղում, թ. 3:

նադրութեան» վերաՀասւաւումի Համար սուլթան Համիդին արեւչաւութիւն ցանկացող եւ կաւաղօրէն ծա÷եր ղարկող ամբոխը վաղը նոյնքան ընդունակ է նոյն այդ արեւչաւութեան խօսքերը անել՝ եթէ «սաՀմանադրութեան» ջնջումը դայ - այդ մենք ւեսած ենք անցեալի մէջ: Ոչխարային բնաղդներով առաջնորդուող խաժամուժ ամբոխը չէ, որ Համիդի արժանաւորութեան եւ նրա անկեղծութեան չա÷անիչը åիւի ւայ: Բաղաքական այդ երեխայից աւելի ղդոյչ åէւք է լինել, քան նրա Հրամանաւարութիւններով առաջնորդուել: Սուլթան Համիդը «սաՀմանադրութիւն» չի Հասւաւել, այլ նրան սւիåել են այդ անելու. ուրեմն արեւչաւութիւնները, օրՀներդութիւնները, մաղթանքները ընկած ղոՀերին եւ åայքարողներին åէւք է ուղղել»1: ԹուրքաՀայ մամուլի Հին օրդանների կողքին մեկը մյուսի Հեւնից Հրաåարակ իջան բաղմաթիվ նոր՝ ամենօրյա, չաբաթօրյա, կիսամսյա åարբերականներ: Դրանցից էին՝ «Ժամանակ», «Աղդակ», «Գաղա÷ար», «Գարուն», «Առաւօւ», «Ծիածան», «կոՀակ», «Շիրակ», «Ձայն Հայրենեաց», «Նոր Հոսանք», «Սասուն», «Օրադիր» ն այլ թերթերը՝ Համալրելով արդեն վաղուց կ. Պոլսում ւåադրվող Հայ լրադրերի չարքը (ւե՛ս դրքի ‹ 6 Հավելվածը): Մամուլը մեծ դեր ուներ կաւարելու Հայության բուն Հայրենիքում՝ Հայասւանում: Նչանավոր դաչնակցական դործիչ Գեղամ Բարսեղյանը «Մամուլը երկրի մէջ» վերնադրով Հոդվածում դրում էր, որ մամուլն անմիջականորեն åեւք է աջակիցը լինի երկրի վերածննդին: «Հայասւանը անՀամար åէւքեր ունի,նչում էր նա:- ԱՀադնադղորդ քայքայումի երկարաւեւ չրջան մը բոլորելէ եւք, սուդի ու աւերակներու խորՀրդանչական այդ երկիրը կը կարօւի բոլոր այն միջոցներուն՝ որոնք ղինքը կարող դարձնեն նոր ու աղաւ կեանքը աåրելու: Երկրի մամուլը, ըլլալով Հանդերձ այդ միջոցներէն մէկը եւ ամենակարեւորը, åիւի ճանչնայ եւ ցոյց åիւի ւայ միւս բոլոր միջոցները, որով1 Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 851, թղթ. 4, վավ. 2531, թ. 4 (Թերթերի կւրոնների Հավաքածու):

Հեւեւ առաջ ինք åիւի ճանչնայ այն վէրքերն որոնք արիւնեցին ու կ'արիւնեն ւակաւին Վաթանի կուչւը եւ որոնք ղայն ուժասåառ դարձուցին: Երկրի մամուլը åիւի ըլլայ այն աåակեդրոն ոյժը որ ամէնէն աւելի դիւակ ըլլալով ւեղական åայմաններուն, դործերուն, խնդիրներուն եւ ժողովուրդներու կեանքին, առիթ չåիւի ւայ կեդրոնական կամ åոլսական լրադրութեան ւդիւական միջամւութիւններուն»: Շարունակելով իր միւքը, Հոդվածադիրը չեչւում էր. «Երկրի Հայ երիւասարդութեան դործն է դլուխ կանդնիլ անոնց, Հիմնելու մամուլը, սւեղծելու մամուլի կեանքն եւ ոյժը, ինչåէս եւ ղարդացնելու ղոււ Հայ դրականութիւնը, նոր ուղիներ ցոյց ւալու դժբաղդ ու չուարած ժողովուրդի մը ...»1: Հիմնականում ւեղական ուժերի ջանքերով մեկը մյուսի Հեւնից սկսեցին լույս ւեսնել Հայկական թերթեր Վանում, կարինում, Ադաբաղարում, Տրաåիղոնում, Սեբասւիայում, Ամասիայում, Խարբերդում ն այլուր: Դա արդեն նչան էր, որ Հասարակական կյանքը Հասունացել է, ունի իր որոչակի åաՀանջները, որոնց դոՀացում ւալու նåաւակով էլ առաջ էին եկել այդ թերթերը (մանրամասն ւե՛ս դրքի ‹ 6 Հավելվածը): Առանց չա÷աղանցության կարելի է ասել, որ Թուրքիայի, Հաւկաåես կ. Պոլսի այլաղդիներից ոչ մեկը Հեղա÷ոխությունից Հեւո այնքան չաւ թերթեր ու Հանդեսներ չուներ, որքան Հայությունը: Դա, մեր կարծիքով, Հիմնականում բացաւրվում է երկու Հանդամանքով. 1) Լրադրությունը Հայոց մեջ ուներ Հարուսւ ավանդույթներ, որոնք թելադրված էին ժողովրդի մչակութային անօրինական ձդւումներով, 2) ԹուրքաՀայոց ն Հաւկաåես åարսկաՀայոց մեջ առաջվա åես ուժեղ էին ներաղդային Հակասությունները, որոնք ամեն անդամ բորբոքվում էին կուսակցամոլությամբ: Հնչակի ն Դաչնակցության անղիջում ու միմյանց նկաւմամբ աւելությամբ լի թչնամանքը Հյուծում էր Հայ քաղաքական դաչւը ն ÷ոխադարձ աւելությունը ÷ոխանցվում էր Հայ բնակչության չերւերին: Բաջ դիւակցելով

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 851, թղթ. 4, վավ. 2531, թ. 5 (Թերթերի կւրոնների Հավաքածու):

ւåադրական խոսքի ուժը, քաղաքական Հակունյա Հայացքներ ունեցող Հայերը միմյանց վրա Հարձակումներ կաւարելու ամենաաղդեցիկ միջոցը Համարում էին մամուլը: Թեն Հակընդդեմ թերթերի ու Հանդեսների բացարձակ մեծամասնությունն անկուսակցական էր, բայց դրանք բոլորանվեր ներդրավված էին ինչåես ներկուսակցական, այնåես էլ անձնական Հակասությունների մեջ: «ՊոլսաՀայ լրադրութիւնը,- դրում էր «Աղդակը»,- իր ւիրացուական կամ աչխարՀիկ առաջնորդողներով, իր սնամէջ ու աններդաչնակ բովանդակութեամբ, իր դաղա÷արաղուրկ, անդոյն եւ ՀոսՀոսական ոդիովը, եւ վերջաåէս իր թոյն Համբաւաւոր թերթօններով կրնար լրադրութիւնն ըլլալ կէս-ասիացի եւ յեղակարծօրէն եւրոåականացած քաղքենիութեան մը, Հայ ժողովուրդի այլասերած մէկ Հաւուածին, բայց երբե՛ք ամբողջ Հայ ժողովուրդին»1: Սուրեն Պարթնյանը Բոսւոնի «Աղդի» 1908 թ. Հոկւեմբերի 6-ի Համարում նչում էր. «Հաåա åոլսաՀայ մամո՞ւլը: Զորս խոչոր օրաթերթեր ունինք, որոնք ամէն բանով կը ղբաղին, բացի մեր Հանրային-քաղաքական կեանքին Հրաւաå Հարցերէն ու ւադնաåիչ երեւոյթներէն»2: ՎաՀան Փա÷աղյանը նկաւել է. «Շաւ թերթեր Հրաåարակ կ'ելնէին յաւկաåէս իրենց Հին Հաչիւները մաքրելու Հակադիր ւարրերու Հեւ կամ ÷ոխադարձ ամբասւանութիւններ յարուցանելու, այս ու այն անձը վարկաբեկելու կամ åաչւåանելու դիւումներով: Թերթերէն չաւերու[ն] խմբադիրները չաՀադիւական նåաւակներով կ'օդւադործէին թերութիւնները, ունեցած կամ չունեցած յանցանքները որոչ չրջանակներու եւ անձերու»3: Բիչ թե չաւ աղաւամիւ Հովերով ւարված թերթը վաղը կարող էր թեքվել ն ընկնել կղերական խավարամիւ մւքերի Հորձանքի մեջ: Այսօր նույն թերթը կարող էր երկինք բարձրացնել որնէ անՀաւի, իսկ վաղը նույն մարդուն ւրորել ցեխի մեջ: Աղդակ», ‹ 3, 29 դեկւեմբերի 1908 թ. (11 Հունվարի 1909 թ.): «Աղդ», ‹ 23 (75), 3 Հոկւեմբերի 1908 թ.: ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 64:

Խոսքը, իՀարկե, բացառությունների մասին չէ: Դա Հաւկաåես վերաբերում էր կովկասից կ. Պոլիս խուժած ւասնյակներով Հայ մւավորականներին, առանձնաåես կուսակցական դործիչներին: ՎաՀան Փա÷աղյանը չարունակում էր. «Սկիղբները, դուրսէն եկող ծանօթ եւ անծանօթ, ճչմարիւ կամ ինքղինքնին Հանրային դործիչ Համարող՝ օրուան մամուլին մէջ Հերոսներ կամ առնուաղն «Հանրային մեծ դործիչներ, մեծ աղդասէրներ կամ յայւնի բանասւեղծ ու դրողներ» կը որակուէին: Եւ ամիսներով կը ÷առաբանուէին ու կը խնկարկուէին, վառ դոյներով կը յիչուէին անոնց կաւարած կամ չկաւարած դործերը: Ժամանակի ընթացքին սակայն լեղունին ÷ոխուեցաւ. եթէ եկուորները իրենց քմայքին չծառայեցին՝ նոյն թա÷ով ցեխին կը Հաւասարեցնէին նոյն մւաւորականներուն կամ յեղա÷ոխական դործիչներուն...: ԺաՀրու ու թունու Հաւուցման օրեր էին: Աղաւ խօսքէն կ'օդւուէին՝ վարկաբեկելու Համար իրենց անձնական Հակառակորդները, չաւ դիւրութեամբ լրւես, «խաֆիէ», դաւաճան որակելով»1: «Մեր մէջ ւակաւին ոեւէ դրող իր Հակառակորդին վրայ կը նայի այնåէս ինչåէս իր թչնամւոյն վրայ: Այս åարադաներու ւակ ինչåէ՞ս սåասել որ աղաւութիւնը ցեղին մւաւորական եւ Հոդեկան վերածնունդին åիւի սաւարէ ու լաւադոյն աåադայ մը åիւի կերւէ, երբ ներկան է, որ կը քանդուի»2,- դրում էր «Արեւելեան մամուլը»: ինչո՞ւ է այդåես, Հարց էր ւալիս նույն թերթը իր նախորդ մի Համարում ն åաւասխանում. «ՈրովՀեւեւ Հայը ÷առամոլ է, որովՀեւեւ եսասէր է, նախանձու է, ցուցամոլ է, մեծաբան է, անմիաբան է, որոչ ուղղութիւն, սկղբունք, դաւանանք չունի եւ չåիւի կրնայ ունենալ, որքան ժամանակ որ իր արիւնին Հեւ չրջան åիւի առնեն վերեւ յիչաւակած Հակումները»3: իսկ ո՞րն էր թուրքաՀայ մամուլի Հոռի բարքերի åաւճառներից Հիմնականը: Դա անկողմնակալ, աղնիվ ու բուժիչ քննադաւության բացակայությունն էր, Հեղինակավոր քննադաւնե1

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 65: «Արեւելեան մամուլ», ‹ 27, 30 Հունիս 1909 թ., էջ 634: Նույն ւեղում, ‹ 21, 19 մայիսի 1909 թ., էջ 581:

րի åակասը: Առողջ, ÷ասւերի վրա Հիմնված քննադաւությունը միայն կարող էր մարել աններողամւության ն մոլեռանդության ՀրդեՀները, ÷ակել անձնական աւելության ն նախանձի դռները: Այս լուրջ խնդրով մւաՀոդ նույն չաբաթաթերթն իր մի ուրիչ Համարում Հույս էր Հայւնում, թե «իրենց վրայ åաւասխանաւուութիւն սւանձնել ուղողներն åիւի սթա÷ին, եսութեան ղդացումներն մէկ կողմ åիւի ձդեն եւ åիւի երկարեն իրենց թեւերը ոչ միայն Թուրքիոյ այլաղան աղդութիւններու, այլ նամանաւանդ իրենց աղդակիցներուն, իրենց արենակիցներուն, որոց Հեւ անկեղծ Համերաչխութիւն մը åիւի կրնայ միմիայն ÷րկել Հայ աղդը աåադայ անծանօթ վւանդներէ եւ ÷որձութիւններէ որոց Համար ճչդրիւ սաՀման մը կարելի չէ դծել, այլ սակայն åէւք է ընդունինք թէ անոնք կրնան յանկարծակի անակնկալներու ձեւով դաՀավիժիլ Հայոց վրայ, եւ այս ւեսակ åարադաներու առջեւ եթէ իրարու ÷արած չըլլանք, չարաչար åիւի ւուժենք, եւ անկումը աՀաւոր, սաՀմռկող, ղարՀուրելի åիւի ըլլայ»1: Հաւկաåես ղարմանք է åաւճառում այն երնույթը, թե կ. Պոլսի Հայկական թերթերն ինչåիսի՛ արադությամբ էին սկսել դիմա÷ոխվել: Նախկինում սւրկական Հաճոյակաւարության վարժված åոլսաՀայ լրադրական դործիչները կարծես մոդական դավաղանի մի Հարվածով ծայրաՀեղ դաղա÷արների երկրåադուներ էին դարձել՝ միմյանց Հեւ մրցելով Հանուն աղաւության ն սաՀմանադրության: Մայրաքաղաքի բոլոր Հայկական թերթերի խմբադրություններն այժմ ճիդ չէին խնայում ձախակողմյան ձնանալու՝ Հեղա÷ոխականներին մերձենալու Համար: Երեկվա Հուչիկ, լուռումունջ åարբերականն այսօր մի առանձին խանդաղաւանքով սկսել էր նկարադրել Հեղա÷ոխական դործիչների կաւարած Հերոսական դործերը, նրանց արւասանած ամենաարմաւական ճառերը: «Արեւելք» թերթը, որ իր ողջ դոյության ընթացքում (Հրա-

«Արեւելք», ‹ 47, 18 նոյեմբերի 1908 թ.:

ւարակվում էր 1883 թվից) որնէ ւող չէր դրել Հայկական Հեղա÷ոխության մասին, թուրքական Հեղա÷ոխությունից Հեւո, Հայկական Հեղա÷ոխության քարողչության առումով ձեռք ղարկեց քայլելու առաջին ւեղերում: Թերթն աåչելու չա÷ դարձել էր Հեղա÷ոխական, սկսել էր խսւորեն քննադաւել կառավարությանը, ւåադրում էր Հայրենասիրական ներբողներ ն այլն: Այսåես, Հայ աղդային-աղաւադրական չարժմանն էր նվիրված Լնոն էսաջանյանի «Ֆըռֆըռ քար» բանասւեղծությունը, որով դովերդում էր Սերոբի, Անդրանիկի, Արաբոյի, Զավուչի, Հրայրի, Գուրդենի ն մյուս Հերոսների սխրանքը1: Արդեն Հուլիսի 18-ին թերթի առաջին էջի վերնում ւåադրվել էին Հայ Հեղա÷ոխության ռաՀվիրաների՝ Խրիմյանի ն Րաֆֆու նկարները: Նույն Համարից սկսած՝ «Արեւելքն» սկսեց թերթոնով ւåադրել Րաֆֆու «Խենթը», իսկ սեåւեմբերի 1-ից՝ «Սամվելը»: Րաֆֆու դրվածքները մինչ այդ խսւորեն արդելված էին Թուրքիայում, ն Հիմա, երբ Հայկական թերթերը դրանք վերաւåում էին, ւեղի Հայերը կլանում էին մեծ ադաՀությամբ, քանղի արդելված åւուղը քաղցր է լինում: Աղդայիններից մեկը՝ Ներսես քՀն. Թավուկջյանը, «Արեւելքին» վրդովված դրում էր. «ինծի Համար բացաւրութեան կարօւ երեւոյթը սա է. յուլիսի 11-ին յանկարծ սաՀմանադրութիւնը եւ աղաւութիւնը Հռչակուեցաւ, եւ անմիջաåէս նոյն օրը մեր Պոլսոյ Հրաåարակադիրներուն դոյնն ու լեղուն ÷ոխուեցաւ: Օր մը առաջ Հին ռեժիմը կը åաչւէին, åաւրիարքարանի օռկան ըլլալու Համար մրցակցութեան կը մւնէին, օրուան åաւրիարքը եօթներորդ երկինք կը բարձրացնէին, ... օր մը եւք կը ւեսնենք, որ իւրաքանչիւրը մէյ մէկ յեղա÷ոխական կը կւրին, åաչւածնին կ'այրեն ու ունակոխ կ'ընեն»2: Հայերին նույն ոդով խելք էր սովորեցնում նան «Արեւելքի» Հավելված «Զենիթը».

«Արեւելք», ‹ 6976, 15 դեկւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 6896, 10 սեåւեմբերի 1908 թ.:

«... Հայերը երբեք åայքարի առաջին դիծերուն վրայ երեւնալու åէւք չունին, անցեալի դառն ÷որձերը բաւական են մեղ ղդոյչ åաՀելու Համար: Մոռնանք անցեալը եւ անձնական բոլոր Հաչիւները եւ ղբաղինք ներկայ եւ աåադայ վերածննդեան խնդիրներով»1,- դրում էր թերթը, մոռանալով, որ այդ խորՀըրդին բնավ չի Հեւնում ո՛չ ինքը ն ո՛չ էլ մայր թերթը՝ «Արեւելքը»՞: Մի ծայրաՀեղությունից մյուսը նեւված åոլսաՀայ ուրիչ թերթեր նույնåես Հեւնում էին «Արեւելքի» օրինակին ն իրենց բանասիրական բաժինները լցնում էին Րաֆֆու, Պաւկանյանի, ԱՀարոնյանի, Սիամանթոյի, աղաւադրական åայքարի դաղա÷արներով ւոդորված ուրիչ Հեղինակների դրվածքներով, թչնամու սնեռուն Հայացքի ւակ դովերդում էին Հայկական Հեղա÷ոխությունը ն նրա Հերոսներին՝ միամւորեն կարծելով, թե կ. Պոլիսը դարձել է Համարյա Փարիղ: Հայկական թերթերը եռանդով դրում էին նախկին ռեժիմի այն ներկայացուցիչների դեմ, որոնք ւարիներ չարունակ ճնչել, կողոåւել էին Հայերին ն աՀադին Հարսւություն դիղել: Բայց քննադաւությունները որնէ նչանակություն չունեին, քանի որ նույն մարդիկ ճիչւ ժամանակին կողմնորոչվել էին, մւել իթթիՀադի չարքերը, վայելում էին նրա åաչւåանությունը, ուսւի կարողացել էին åաՀåանել իրենց åաչւոնները: Վալիից (նաՀանդաåեւ) սկսած մինչն Հեւին ղաբթիեն (ոսւիկանը) մնացել էին իրենց ւեղերում ն չարունակում էին աåրել կաչառքով ու կողոåոււով: իսկ Հայկական թերթերի քննադաւությունները միայն ղայրույթ ու նոր թչնամանք էին առաջ բերում Հայերի Հանդեå: «Բիւղանդիոնն» իր էջերում անձնաւուր էր եղել վւանդավոր ուղեդծի: «Հայոց խնդիրը» վերնադիրը կրող բաժնում åարբերաբար անդրադառնում էր Հայերի վերջին երեսուն ւարիների

«Զենիթ», 19 Հուլիսի 1908 թ.: «Արեւելքի» խմբադրաåեւի åաչւոնը 1908 թ. աչնանը Երվանդ Սրմաքեչխանլյանի (Երուխան) սւանձնելուց Հեւո, միանդամից ÷ոխվեց թերթի դեմքը: ՊոլսաՀայ մամուլի չարքում նա չոււով դարձավ ամենալուրջն ու ամենաՀեւաքրքիրը: ՞

Հակաթուրքական åայքարին ն այդ åայքարի ընթացքում թուրքերի կաւարած անթիվ ոճրադործությունների ն բարբարոսությունների վերՀանմանը: «Բիւղանդիոնին» Հակաղդելով՝ թուրքական աղդայնականության չե÷որը Հնչեցնող «Թանինը» Հանդես եկավ բացաՀայւ սåառնալիքներով, որի Հեւնանքով Հայկական թերթն սւիåված էր Հոդեմաչ բանակռիվ մղել նրա Հեւ: Աղմուկի Հեւնանքն այն եղավ, որ թուրքական մամուլի մեծ ւåաքանակ ունեցող մյուս օրդանը՝ կիսաåաչւոնական «իկդամը», åաչւåանելով «Թանինին», միացավ նրան ն իր մի քանի Համարներում ւåադրեց ընդարձակ Հոդվածներ՝ թուրք ընթերցողի դլխում արմաւավորելով այն միւքը, թե նկարադրելով անցյալի դեåքերը, «Բիւղանդիոնը» թմբուկ է ղարկում՝ Հայերին այս անդամ նոր իչխանությունների դեմ դրդռելու նåաւակով: Հայկական թերթերի խմբադրություններում չնորՀալի լրադրողների åակաս չկար, բայց åակասում էին միւքը ն լրջությունը: իսկ այդքանն արդեն բավական էր, որåեսղի մայրաքաղաքում ն որոչ դավառներում բռնակալության մութ ուժերը, որոնք սարսա÷աՀար էին եղել ն ծակեծակ մւել աղաւության Հռչակումով, նորից Հրաåարակ դան ն թուրքական անդիւակից ղանդվածների Հոդում նորից վառեն ցեղային ու կրոնական աւելության խարույկները: «իկդամը» կաւարել էր իր դերը. նրա Հոդվածները արձադանք էին դւել Հաւկաåես դավառական քաղաքներում: Տեսնելով երեկվա արՀամարՀված «ռայայի Հոխորւանքները»՝ չաւ թուրքեր ասում էին, որ իրենք åաւրասւ են նոր արյունալի ջարդերի, «եթէ Հայը Համարձակուէ բարձրացնել իր անբարիչւ դլուխը»1: Արդեն Հոկւեմբեր ամսից դավառներում, մանավանդ Հայկական նաՀանդներում, Հեւադիմությունն իչխում էր իր բոլոր նենդություններով ու դավերով: Եթե կ. Պոլսի ն դավառների Հայ լրադրողների ղդալի մասը

«Մչակ», ‹ 280, 19 դեկւեմբերի 1908 թ.:

«Համարձակորեն» քննադաւում էր թուրքական իրականությունը ն ոխակալ իթթիՀադին, չմւածելով, թե դա ինչ Հեւնանքներ կարող է ունենալ Հայության Համար, աåա արւասաՀմանի Հայ քաղաքական ն մչակութային դործիչներից ոմանք åոլսաՀայ լրադրողներին ու դրողներին կոչ էին անում՝ մեծադույն ղդուչություն ցուցաբերել դրիչը չարժելիս: 1908 թ. սեåւեմբերին Դանիել Վարուժանը կ. Պոլսից Փարիղ, Արչակ Զոåանյանին ուղարկում է «Հայրենի լեռներ» բանասւեղծությունը՝ «ԱնաՀիւում» ւåադրելու Համար: Բանասւեղծության Հիմնական միւքն այն է, թե Հայոց լեռները միչւ աåասւան, թն ու թիկունք են եղել օւար ՀարսւաՀարիչների դեմ åայքարի ելած Հայորդիների Համար ն որ ներկայումս նույնåես åիւի կաւարեն նույն դերը: Բառաւող 18 ւուն ունեցող այս քերթվածից մեջբերենք վերջին չորսը: Դիմելով Հայրենի լեռներին, բանասւեղծն ասում էր. Թող ձե՛ղ դառնայ նոր Սերունդն, ըլլայ դրացի արեւուն. իրեն դըղեակ թող ընէ իր Հայրերուն օրօրանն. Արծուի թեւերն իր վրա՛յ, իր վրա՛յ երկինքը անՀուն. Թող չանթերո՛վ ղինուի ան: Փըրկութիւնն ա՛լ ձեր մէջ է, ձեր ÷աåերուն մէջ մըթին, Սեåերուն վրա՛յ է՝ ուր այծն ելած վիՀին կը նայի, Հոդ ջըրվէժներն՝ որոնց քով վարդենիներ կը ծաղկին՝ կու ւան Հրաւէր åայքարի: Թող ձե՛ղ դառնայ նոր Սերունդն, ասւղաՀամար ըլլայ ղօրք, Թըչնամւոյն դէմ բերդ էք դուք, դիւցաղններու՝ աåարանք. Լոկ քաջերո՛ւն Համար ձեր ժայռերը լալ, ջրողորկ, կ'ըլլան դաՀեր ոսկեղանդ: Եւ թող ւրո÷են վեՀօրէն լոկ քաջերո՛ւն ուքին ւակ Հըրաբուխներն ըսքօղուած, ձեր սըրւերն այդ ծըծմբաեռ. Եւ վաղը թող չինուին ձեր մարմարներէն ըսåիւակ Հերոսներու արձաններ1: Դանիել Վարուժան, Բանասւեղծություններ, ՀայåեւՀրաւ, Երնան, 1955 թ., էջ 157:

կարդալով «Հայրենի լեռներ» սւեղծադործությունը, Արչակ Զոåանյանը 1909 թ. Հոկւեմբերի 8-ին Հեւնյալ åաւասխանն է դրում Հեղինակին. «Սիրելի՛ Վարուժան, Սւացայ Ձեր սիրուն նամակը, որուն Համար չաւ չնորՀակալ եմ, եւ Ձեր դեղեցիկ բանասւեղծութիւնը: Այնåիսի åաւմական րոåէի մը մէջ ենք, ուր åէւք է չաւ ղդոյչ ըլլանք: Այս åաՀուս լաւ åիւի չըլլար Հրաւարակել այդåիսի բանասւեղծութիւններ: Թուրք թերթերն սկսած են Հեւեւիլ մեր մամուլին: կարող են ուրիչ կերå մեկնել: Բիչ մը սåասենք: Տեսնենք ինչåէս åիւի վերջանայ ներկայ րոåէն: Դեռ յայւնի չէ: Նոյն ւեսակէւով, նախընւրելի է եւ Ձեր «Հայրենասիրական» քերթուածներու Հաւորով Հրաւարակումն ալ յաåաղէիք. չաւ Հակաթուրք են անոնք (եւ ուրիչ կերå չէին կրնար ըլլալ). րոåէն յարմար չէ անոնց Հաւորով երեւմանը՞: Այս չաւ ÷ա÷ուկ åաՀուն, մենք, Հայերս վեՀանձնօրէն չաւ օօոոeօէ ըլլանք. արդէն բաւական վւանդ կայ Հայասւանի Համար. մենք ոեւէ նոյնիսկ դրական åաւրուակ ւուած կ'ըլլանք: Եւքը կւեսնենք թէ ինչ åէւք է ընենք: Եթէ կարելի ըլլայ՝ ուրիչ քերթուած մը ղրկեցէք յունուարի թիւին Համար: Սիրալիր բարեւներով՝ Ձերդ Ա. Զօåանեան»1: ՊոլսաՀայ մամուլի բռնած վւանդավոր ընթացքի մասին ամբողջ ձայնով խոսում էր Հաւկաåես ռուսաՀայ մամուլը՝ Հորդորելով չա÷ավորել ասելիքը՝ առանց ծեքծեքումների, առանց անբնական ու չինծու արՀեսւականության: Բննադաւելով åոլսաՀայ åարբերականների դործելաոճը, կովկասաՀայ մամուլը մւրակում էր մի կողմից նրանց քաղաքական ւՀասու՞ Ա. Զոåանյանը նկաւի ուներ Դ. Վարուժանի «Ցեղին սիրւը» Հաւորը, որը լույս ւեսավ 1909 թ. Պոլսում: Արչակ Զոåանյան, Նամականի, «Սովեւական դրող» Հրաւարակչություն, Երնան, 1980, էջ 97-98:

թյունն ու անսկղբունքայնությունը, մյուս կողմից իչխանությունների Հասցեին ուղղված ավելորդ, վւանդավոր Հոխորւանքները: Թիֆլիսի «Հովիւը» դրում էր. «Օ ՛, սոսկալի է åօլսաՀայ մամուլը: Ամէն օր կարելի էր կարդալ Մանղումէի, Ժամանակի եւ Արեւելքի էջերում ՀայՀոյանք այն «÷ադիչաՀի» Հասցէին, որ դեռ դաՀի վրայ նսւած էր եւ խալիֆ էր ճանաչուած եւ որին դեռ երէկ «չօք եաչա» էին դոռում: Միեւնույն այդ աղաւասէր եւ արմաւական Հայ լրադիրները, ինչåէս նաեւ այդ լրադիրներում ամէն օր սåառնալիք էր Հրաւարակւում սաՀմանադրական կառավարութեան եւ Երիւասարդ Թիւրքերի կօմիւէի Հասցէին՝ թէ «սւիåուած åիւի լինինք դիմել մեր Հին սիրական սիսւեմին...»՝ եթէ այս չանէք կամ այն չանէք»1: «Մչակ» թերթի 1908 թ. օդոսւոսի 21-ի Համարում (‹ 182) ւåադրած իր Հոդվածում, Հնչակյան կուսակցությունից Հեռացած Ռուբեն Խանաղաւը խիսւ քննադաւության էր ենթարկում åոլսաՀայ թերթերին, որոնք մի կողմից չարունակում էին «կեցցե՛»-ների աղաղակներ արձակել երեկվա մարդասåան սուլթան Աբդուլ Համիդի Հասցեին, մյուս կողմից քաղաքական խակ դործողություններ էին կաւարում: Րաֆֆու Համարյա բոլոր դրվածքները, նչում էր Խանաղաւը, Համակված են աղդային անկախության ն «աղաւ Հայասւան» ձեռք բերելու դաղա÷արներով, որոնք Հակառակ են իթթիՀադի ն նրան ենթակա կառավարության քաղաքականությանը: «Խենթի» ն «Զալալէդդինի» նման դրվածքներով Հայ սերունդներին կերակրելը ոչ միայն չի կարող նåասւել Օսմանյան կայսրության աղդերի եղբայրության ն Համերաչխության երիւթուրքական ձնական թե դիւակցված նչանախոսքերի իրականացմանը, այլն, ճիչւ Հակառակը, կնåասւի իրարից նրանց Հեւադա խորթացմանը: Հայ ղանդվածները նորից կչարունակեն աւելություն ւածել նախկինում իրենց անՀաչիվ դառնություններ åաւճառած չրջաåաւող այլացեղ ւարրերի

«Հովիւ», ‹ 14, 26 աåրիլի 1909 թ.:

նկաւմամբ, երաղել ցնորքներ, ինչի Հեւնանքով թուրք ն քուրդ մարդասåաններն առաջ կւանեն Հայերին անճիւելու դաղանային արարքները: Հոդվածադիրը նչում էր, որ, ճիչւ է, մամուլի Համար Թուրքիայում այժմ սւեղծված են աղաւ դործելու åայմաններ (թեն ոչ ոք չդիւեր, թե որքան կւնի այդ աղաւությունը), բայց դա աղդային ու ժողովրդական չաՀերի åաչւåան Հանդիսացողի ն Հասարակական կարծիքը ղեկավարողի Հավակնություն ունեցող åարոն խմբադիրներին իրավունք չի ւալիս, որ նրանք իրենց թերթերի ւåաքանակը Հաջողությամբ սåառելու ն չաւ դրամ չաՀելու նåաւակով, ընդառաջ դնան անդիւակից ղանդվածների åաՀանջին ն ներկա åաՀին թուրքաՀայության Համար վւանդ ներկայացնող դրվածքներով կերակրեն նրանց: Դա ոչ միայն անմւություն ն անւակւություն է, այլն դավաճանություն այն մեծ դործին, որը, վերջաåես դլուխ է բերվել երկար ու ւանջալից ւարիների աչխաւանքով, ն որին ամուր, Հասւաւուն Հիմքերի վրա դնելու Համար դեռ չաւ ւարիների խոՀուն ու մեծ աչալրջություն åաՀանջող աչխաւանք է Հարկավոր: Խանաղաւը Համողված էր, որ սաՀմանադրական երիւթուրքերն ամեն կերå աչխաւում են իրենց աղդակիցներին մոռացնել ւալ վերջին 30 ւարիներին Հայերի Հեւ ունեցած արյունալի Հարաբերությունները, իսկ Հայ խմբադիրներն իրենց բանասիրական դրվածքներով աչխաւում են անցյալը վառ åաՀել աղդակիցների Հիչողության մեջ: Նա դրում էր. «Այդ կարդի դրուածքներով չի կարելի երբեք աղդերի եղբայրութեան սկղբունքը Հասւաւ եւ իրական Հողի վրայ դնել: Դրա Համար անՀրաժեչւ է ոչ միայն այդ կարդի դրուածքները չարւաւåել ու չւարածել ժողովրդի մէջ, այլ, եթէ միայն Հնարաւոր է, բոլորովին վերցնել չրջանառութիւնից, åաՀåանելով դրանք իբրեւ ւխուր անցեալի åաւմական դոկումենւներ: Այդ են åաՀանջում Հայ ժողովրդի, Թուրքիայում աåրող աղդերի եղբայրութեան եւ վերածնուած սաՀմանադրական Թուրքիայի չաՀերը»1:

«Մչակ», ‹ 182, 21 օդոսւոսի 1908 թ.:

Այսօր դժվար է Համաձայնել Ռուբեն Խանաղաւի մեկ դար առաջ դրած Հոդվածի մի չարք դրույթներին, որոնք անչուչւ, երիւթուրքական չարժման բուն էությունը սխալ ըմբռնելու Հեւնանք էին, այնåես, ինչåես ն այդ Հարցում սխալ էր կողմնորոչվել Դաչնակցությունը: Այդւեղից բխում էր նրա Համողումը, որ իբր, երիւթուրքերը ճիդ են թա÷ում, որåեսղի թուրքերը մոռանան Հայ-թուրքական թչնամությունը, թե åեւք է վերացնել Հայ աղաւադրական åայքարին վերաբերող «åաւմական դոկումենւները» ն այլն: Այդ «դոկումենւները», իՀարկե, անթույլաւրելի էր ցցել երիւթուրքերի խանդու ու վրիժառու աչքերի առջն, ինչåես անում էին åոլսաՀայ թերթերը, բայց դրանք ընդՀանրաåես Հանել ասåարեղից, նախ անՀնար էր, Հեւո նան՝ անթույլաւրելի մոլորություն: Բայց Հոդվածադրի Հիմնական ւադնաåն արդարացված էր այն իմասւով, որ åոլսաՀայ թերթերի անղդույչ, ոչ չրջաՀայաց դործելակերåն իթթիՀադի Համար առիթներ էր սւեղծում մերձավոր աåադայում ՀակաՀայկական նոր ոճիրներ իրականացնելու Համար: իՀարկե, այդ «անղդույչ», «ոչ չրջաՀայաց» դործելակերåը միանդամայն բնական կլիներ, եթե թուրքական Հասարակությունը, իրոք, կանդնած լիներ մարդկայնանալու ուղու վրա, եթե երկրի նոր կառավարողները քիչ թե չաւ լայնախոՀություն ու աղաւամւություն Հանդես բերեին: Մի աչխարՀադրական անվան դործածությունը, մի վեåի ւåադրությունը, որ կարող էր միայն åաւմական Հեւաքրքրություն ներկայացնել, այնքան անմեղ բաներ էին սաՀմանադրական ռեժիմի ւեսակեւից, որ նորմալ åայմաններում դրանց վրա որնէ մեկն ուչադրություն չէր դարձնի: Բայց դիմացը ոխակալ իթթիՀադն էր՝ իր անեղր աղդայնամոլությամբ: Հայկական լրադրերը, ի ւես սåասվող վւանդի, ասւիճանաբար ղդասւացան ն արդեն 1909 թ. սեåւեմբեր-Հոկւեմբերից սկսեցին է՛լ ավելի ուժդին ÷առաբանել օսմանցիությունը: «Արեւելք» լրադիրը ծայրաՀեղ ÷ա÷կանկաւությամբ ինքնակամ կերåով դադարեցրեց Րաֆֆու «Խենթի» ւåադրությունը, դւնելով, որ վեåը վիրավորական կարող է լինել Հայերի Հեւ նոր «եղբայրացած» թուրքերի կամ, ավելի ճիչւ՝ քրդերի Համար:

Հայոց անցյալը ÷առաբանելուց ն թուրքերի անցյալը քննադաւելուց Հեւ կանդնեցին թուրքաՀայ մամուլի բոլոր օրդանները: ԹուրքաՀայ մամուլի այս ՀեղՀեղուկ, դաղա÷արաղուրկ վիճակը՝ մի օր մի բան ասելը, մյուս օրը Հակառակը åնդելը, չաւերին մղում էր այն մւքին, որ թուրքաՀայերի մու բաղմակարծությունը սխալ է Հասկացված. Հայկական թերթերի մեծամասնությունը ւոդորված է Հայ աղդի անձնական Հակառակորդներին վարկաբեկելու ն նույնիսկ ւաåալելու մոլուցքով, այլ ոչ թե մւաՀոդ է աղդային-Հասարակական չաՀերի åաչւåանությամբ: Այս åայմաններում միւք էր ծադել ունենալ անձնական ու կուսակցական åաւվամոլությունից վեր կանդնած մի åարբերական, որի չուրջը Համախմբված լինեին քաղաքական ւարբեր Հայացքներ դավանող լրադրական կարող ուժեր ն որն ունակ լիներ ամենայն լրջախոՀությամբ ն իր առաքելության խոր դիւակցությամբ ուղղություն ւալու թուրքաՀայոց քաղաքական, Հասարակական ն մչակութային կյանքին: ՎաՀան Թեքեյանը դրում էր. «Խառն ի խուռն աՀա՛ կը նեւեմ åաՀանջքներս, որոնք åաՀանջքներն են Հայութեան սւուար եւ դիւակից մասին - ի՞նչ կ'ըլլար եթէ անմիջաåէս ձեռնարկուէր, իբրեւ նախաքայլ եւ իբրեւ նուաղադոյն ղոՀողութեան կարօւ դործ մը, Հիմնարկութեանը Հայերէն թերթի մը, որ մէկ մարդու մը չաՀուն չծառայէր, այլ՝ աղդին, որ իսկոյն սկսէր Հակաղդել միւսներուն, անոնց դործած չարիքը սրբադրէր, ղանոնք կործանէր քիչ աւենէն»1: ինչåես բռնաåեւական ամեն մի ռեժիմ, իթթիՀադի իչխանությունը նույնåես (որն ասւիճանաբար աբդուլՀամիդյան բռնաåեւական Հաւկանիչներ էր ձեռք բերում), իրեն քննադաւող մամուլի աղաւությունը չէր կարող Հանդուրժել: Սեåւեմբերի վերջերին «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության Սալոնիկի կենւրոնը Հեւնյալ ցուցումը ւվեց կ. Պոլսի թուրքական, Հայկական ն Հունական մամուլին անխւիր:

«Շիրակ», ‹ 14-15, 16 մայիսի 1909, էջ 300:

«Առաջին եւ վերջին անդամ ըլլալով կ'աղդարարուի, որ թերթերը անխոՀեմաբար Օսմանեան Միութիւնը վւանդող, ղանաղան աղդերու ղդացումները վիրաւորող եւ ղանաղան ասåարէղներու մէջ դւնուող անձերուն արժանաåաւուութեանը դիåչող յօդուածներ երբէ՛ք չի Հրաւարակեն, ինչåէս նաեւ երբէ՛ք չի խօսին Եդիåւոսի, Պօսն[ի]այի եւ առանձնաչնորՀեալ նաՀանդներու վրայ: Հակառակ åարադային, թէ՛ դրողը եւ թէ՛ դրել ւուողը Հայրենիքի դաւաճան åիւի նկաւուի (ընդդծումը մերն է:- Հ. Ս.)»1: Մամուլի աղաւության դեմ սա առաջին լուրջ ունձդությունն էր, որի Համար Պոլսի բաղմալեղու մամուլը բողոքի ձայն բարձրացրեց: «Արեւելքի» խմբադիր Երվանդ Սրմաքեչխանլյանն իր թերթում ւåադրած ղայրալից Հոդվածում դրում էր. «Այս աղդարարադրին ոճն ու ոդին այնքան յսւակ են, որ Հարկ իսկ չկայ երկար բարակ ղայն վերլուծել Հոս: Հին րէժիմի դրաքննութեան Հուը կու դայ անոր բռնաւոր ու սåառնական ւողերուն մէջէն: Եւ մենք որ կ'ուրախանայինք թէ դրաքննութիւնը իսåա՛ռ ջնջուած է Թուրքիոյ մէջ... Ուրեմն աղաւութեան եւ Հաւասարութեան քոմիթէն կը սåառնայ աղաւ մամուլին, ոեւէ åաւրուակով, ոեւէ նåաւակի Համար: Ուրեմն մամուլը աղաւ չէ, ինչåէս կը կարծէինք»2: Հոդվածադիրը Համողված էր, որ «ցորչա÷ մամուլը աղաւ մնայ՝ բնաւ վախնալու չէ թէ Հին րէժիմը կրնայ վերադառնալ: Բայց երբ սկսին մամուլին չարժելու աղաւութիւնը սաՀմանա÷ակել, այն աւեն կրնանք ըսել, թէ միաՀեծան բռնաåեւութիւնը եւ դարձած է»3: Զարմանալու ոչինչ չկար. իթթիՀադի կոմիւեի՝ մամուլին Հղած սåառնալիքը բխում էր մենաւիրական ձդւումների բուն էությունից:

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852, թղթ. 35, վավ. 6574, թ. 1: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, թ. 2:

«ՀԱՅկԱկԱՆ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՈՒՄՆԵՐՆ ԱՅԼԵՎՍ ՊԵՏԲ ԶԵՆ»

Օսմանյան Հեղա÷ոխության Հաղթանակից անմիջաåես Հեւո երիւթուրքերի առջն ցցվեց կայսրության åեւական չինարարության Հարցը. Թուրքիան åեւք է ունենա խիսւ կենւրոնացված åեւական կարդե՞ր, թե՞ դաչնակցային սկղբունքի վրա խարսխված աåակենւրոն կառուցվածք: 1876 թ. ի վեր Օսմանյան կայսրության մի քանի մասերը՝ Բոսնիան, Հերցեդովինան ն կրեւե կղղին ÷ասւորեն անջաւվել էին, իսկ Բուլղարիան դադարել էր բոլորովին վասալական երկիր լինելուց ն այսօր թե վաղն ունենալու էր լիակաւար անկախություն: Թեն կրեւական Հարցը կարող էր վճռված Համարվել, բայց որնէ կասկած չկար, թե առաջիկայում Հրավիրվելիք օսմանյան խորՀրդարանը չի Համաձայնելու նրա միացմանը Հունասւանին, ինչին ձդւում էր կղղու Հույն բնակչությունը: ինչ վերաբերում էր Մակեդոնական Հարցին, դա թեն մնում էր չլուծված, բայց օրակարդային խնդիր էր: Անորոչ էր նան Թուրքիայից աղաւադրված Բոսնիայի ն Հերցեդովինայի աåադան այն առումով, որ Ավսւրո-Հունդարիան ամեն ինչ անում էր դրանք իրեն միացնելու Համար: Եվրոåական թերթերը սխալմամբ դրում էին, որ իրենք՝ երիւթուրքերը, չաւ ուրախ կլինեն, եթե մինչն օսմանյան խորՀրդարանի դումարումը եվրոåական դիվանադիւությունը կարողանա վերջնականաåես լուծել Բոսնիա-Հերցեդովինայի, Բուլղարիայի վասալության, Արնելյան Ռումելիայի, կրեւեի ն Եդիåւոսի Հարցերը, որովՀեւն այդ ւարածքներն արդեն իրողաåես կորած էին Թուրքիայի Համար: Դրանցից բացի, Բեռլինի դաչնադրի սւեղծած մի քանի Հարցեր, որոնք վերաբերում էին Մակեդոնիային, Ալբանիային, Հայասւանին, չարունակում էին օդից կախված մնալ: Եթե վերը նչված դժվարին խնդիրները լուծելու Համար ւերություններին անՀրաժեչւ էր ւնական ժամանակ, աåա աåակենւրոնացման, կայսրության ոչ թուրք խոչոր աղդություններին ինքնավարություն ւալու թե չւալու Հարցը իթթիՀադը Համարում էր åեւության ներքին դործը՝ միաժամանակ

Հրաւաå լուծում åաՀանջող խնդիր: ՍաՀմանադրության վերաՀռչակման օրն իսկ, Հուլիսի 11-ին, ԱՀմեդ Ռիղայի «Մեչվերեթ» թերթը Հրաւարակել էր Հոդվածբողոք օսմանցիների ներքին դործերին մեծ åեւությունների Հնարավոր ամեն միջամւության դեմ: Բողոքում ասված էր, որ երիւասարդ թուրքերի ծրադիրը բացառում է առանձին աղդություններին կամ ժողովուրդներին որնէ ձնի ինքնավարություն ւալու դաղա÷արը: Ոչ թուրք ժողովուրդներին ինքնավարություն ւալու Հարցը մերժված էր ոչ միայն իթթիՀադի ծրադրում, այլն վերականդնըված միդՀաւյան սաՀմանադրության մեջ, որի Հենց առաջին Հոդվածն աղդարարում էր, թե Օսմանյան կայսրությունը բաղկացած է ներկայումս իրեն åաւկանող երկրներից ն ւիրաåեւություններից, ինչåես ն արւոնյալ նաՀանդներից, որ նա կաղմում է մի անբաժանելի ամբողջություն, ն նրա որնէ մասը չի կարող անջաւվել նրանից որնէ ձնով կամ åաւրվակով: իթթիՀադը åաՀանջում էր ընդՀանուր բարենորոդումներ ամբողջ Օսմանյան կայսրության, այլ ոչ թե նրա առանձին մասերի Համար: Նա Հայւարարում էր, որ սաՀմանադրության վերականդնումից Հեւո կայսրության բոլոր աղդերն իրավաՀավասար են, բոլոր կրոնների մարդիկ մի ընդՀանուր Հայրենիքի քաղաքացիներ են, Հեւնաåես, այդ քաղաքացիներին աղդային Հաւկանիչով բաժանելու ÷որձերը ժամանակավրեå են: Զկան թուրքեր, Հույներ, քրդեր, Հայեր ն այլն, այլ կա միասնական օսմանյան ժողովուրդ՝ մեծաղոր ÷ադիչաՀի դայիսոնի իչխանության ներքո: ԱՀմեդ Ռիղան Հայւարարում էր, թե բոլոր աղդերն աղաւ ինքնորոչվելու, իսկ օւարների միջամւության դեåքում՝ նան åաչւåանվելու անկաåւելի իրավունք ունեն: Բայց ինքնորոչում ասելով նա Հասկանում էր միայն ւվյալ աղդային ւարածքում ւեղական իչխանությունների իրավունքների, Հաւկաåես դավառային åաչւոնյաների իրավասությունների ընդլայնում, ուրիչ ոչինչ: Մեծ վեղիր Բյամիլ ÷աչան ֆրանսերեն լույս ւեսնող «Մաթեն» թերթի թղթակցի Հեւ ունեցած Հարցաղրույցում ասել էր.

«իմ ամենամեծ ցանկութիւնը, իմ ամենաթանկադին իղձը, որ ամէն օր ծադում է իմ մէջ, այն է, որ ւեսնեմ Արեւելեան Հարցը անՀեւացած ընդմիչւ՝ ոչ միայն լրադրերի էջերից, այլեւ, մանաւանդ, եւրոåական åեւական անձանց Հոդսերից»1: Հրաåարակ Հանված այդ խնդիրը կյանքի ու մաՀվան նչանակություն էր սւանում Թուրքիայում աåրող մի քանի աղդությունների Համար: Դա լինել թե չլինելու Հարց էր, որի առջն կանդնել էին Հայը, Հույնը, մակեդոնացին, բուլղարը, մի խոսքով՝ այն բոլոր աղդությունները, որոնք իրենց ներքին կյանքը կանոնավորող ինքնուրույն մարմիններ ունեին: կ. Պոլսի մամուլը եռանդուն åայքարի մեջ էր: Վիճաբանությունները, քննադաւությունները վաղուց վերին ասւիճանի լուրջ կերåարանք էին սւացել: Աղդային ինքնորոչում, աղդային առանձնաչնորՀումներ ն դրանց դեմ՝ ձուլում, օսմանցիություն՝ աՀա՛ այն դլխավոր դիրքերը, որոնց չուրջը բորբոքված էր åայքարը մամուլի էջերում ն ամենուր: Հայկական թերթերը նչում էին, որ նույնիսկ ամենաղարդացած երկրներում, որւեղ ւարբեր աղդեր կան, ինքնավարությունը անխուսա÷ելի անՀրաժեչւություն է դառնում: Նչվում էր, որ օրինակ, Անդլիան ինքնավարություն է ւվել իռլանդիային, Ավսւրո-Հունդարիայում չաւ աղդեր ունեն ուրույն առանձնաչնորՀումներ, Շվեյցարիայում ւարասեռ ժողովուրդներն ունեն իրենց ինքնավարությունները՝ կենւրոնական իչխանության Հովանու ներքո: Հեւնաåես, նույն ճանաåարՀով åիւի դնա նան Օսմանյան կայսրությունը, որի ւիրաåեւության ւակ դւնվող, ասենք, Մակեդոնիայում բուլղարները դնում են իրենց բացորոչ åայմանները: իրենց կարդին, նույնն են անում արաբներն ու Հույները՝ օսմանյան սաՀմանադրական կառավարությունից ինքնավարություն åաՀանջելով իրենց ցեղային ուրույն ղարդացումն աåաՀովելու Համար՝ առանց անջաւման ÷ա÷ադի ն այլն: Առաջ քաչելով Հայասւանի ինքնավարության Հարցը՝ Հայ

«Մչակ», ‹ 289, 30 դեկւեմբերի 1908 թ.:

դործիչները Հիչեցնում էին, որ մինչն սուլթան Աբդուլ Մեջիդի Հոր՝ սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ի սկսած վարչական ÷ո÷ոխությունները, այսինքն՝ մինչն 19-րդ դարի սկիղբը, կայսրության ւարածքները կոչվում էին այն ժողովրդի անունով, որոնք եղել էին նրանց åաւմական Հայրենիքները: Այսåես, Եվրոåական Թուրքիայում կային Բոսնիա (բոչնակների բնակած երկիր), Բուլղարիսւան (բուլղարների երկիր), իսկ Ասիական Թուրքիայում կային Արաբիսւան, Լաղիսւան, Բուրդիսւան ն էրմենիսւան: Վերջինիս անունն արդեն ցույց էր ւալիս, որ դա էրմենիների՝ Հայերի երկիրն է: Նչված ւարածքներից ամեն մեկն ընդարձակ նաՀանդ (էյալեթ) էր, որը կառավարվում էր մի ընդՀանուր կառավարչի կողմից: Եվ աՀա, ՄաՀմուդ ԱԱ-ի օրոք էր, որ ջնջվեցին այդ åաւմական անունները: Ընդարձակածավալ նաՀանդները բաժան-բաժան արվեցին ն ÷ոքր ւարածքներով վիլայեթներ (նաՀանդներ) սւեղծվեցին: Այս ÷ո÷ոխության արդյունքում էրմենիսւանը բաժանվեց 4 վիլայեթի՝ Վան, Դիարբեքիր, էրղրում ն Խար÷ութ: իրենց Հերթին, «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության ու նրա åարադլխի առաջադրած դաղա÷արներն ու åաՀանջները լայնորեն քարողում էին Համարյա բոլոր թուրքական թերթերը: Հուլիսի 14-ին «ՍաբաՀ» թերթը դրում էր, որ åեւությունները åեւք է Հրաժարվեն Օսմանյան կայսրության ւարբեր ւարածքներում բարենորոդչական դործունեություն իրականացնելու մարմաջից, որովՀեւն թուրքական սաՀմանադրությունն առանց օւարների միջամւության էլ բարենորոդումներ է նախաւեսում կայսրության մեջ, բայց ոչ թե առանձին ժողովուրդների, այլ բոլոր ժողովուրդների Համար: Ոչ մեկին, Հաւկաåես Հայերին ու մակեդոնացիներին, դրսից թելադրված որնէ բարենորոդում åեւք չէ: Ուսւի «անընդունելի է նան, երբ կայսրության ւարբեր Հողերն անվանվում են ոչ թուրքական անունով»: «Թանին» թերթը, որ իթթիՀադ կոմիւեի Հայացքների եռանդուն արւաՀայւիչն էր, նախորդ թուրքական կառավարությունների կողմից կայսրության քրիսւոնյաներին (Հայեր,

Հույներ, մակեդոնացիներ) ւրված արւոնությունները Համարում էր սխալ, իսկ վերջիններիս ինքնավարական ձդւումները՝ անօրեն: Թերթը նկաւի առնելով Մակեդոնիան, դրում էր. «Մենք չենք ընդունում որեւէ ինքնավարութիւն, որեւէ «թադաւորութիւն թադաւորութեան մէջ» կամ «երկրորդ Բուլղարիա»՝ Բալկանեան թերակղղու վրայ: Մենք աåակենւրոնացումն ընդունում ենք միայն որոչ սաՀմաններում: Մենք Հնարաւոր ենք Համարում Հրաւիրել ներկայացուցչական ժողովներ ւեղական դործերի քննութեան Համար, այն էլ՝ դեներալ-նաՀանդաåեւի նախադաՀութեամբ, եւ ուրիչ ոչինչ: Միւս աղաւութիւնները բոլոր Հåաւակները åիւի վայելեն Հաւասարաåէս»1: ինչո՞ւ թե՛ նախկին ն թե՛ նոր թուրքական իչխանություններն այդքան մեծ աւելությամբ էին լցված Բեռլինի դաչնադրի նկաւմամբ: Ճիչւ է, որ այդ դաչնադրի Հեւնանքով Բուլղարիան անկախություն էր սւացել, իսկ Ավսւրո-Հունդարիան թուրքական երկու նաՀանդ էր կլանել: Բայց դաչնադրի՝ Հայերին վերաբերող 61-րդ Հոդվածը չէր կարող սåառնալիք լինել թուրքական åեւության Համար, որովՀեւն դրանով ւերությունները միանդամայն անմեղ ու անվւանդ առաջարկ էին արել՝ բարեկարդել քրդերի ՀարսւաՀարումներին ենթարկված Հայաբնակ մարղերը, նրա կառավարությանը åարւավորեցրել էին այդ մարղերում առանց ձդձդումների իրականացնել միջոցառումներ ւեղի Հայ բնակչության անւանելի դրությունը բարվոքելու Համար, ինչåես նան արդելք դնել Հայերի նկաւմամբ չերքեղների ու քրդերի կողմից կաւարվող խժդժությունների վրա: Դաչնադիրը Բարձր Դռանը Հանձնարարել էր åարբերաբար ւերություններին Հաղորդել այն միջոցառումների մասին, որոնք կիրառվելու էին 61-րդ Հոդվածի åաՀանջների կաւարման ուղղությամբ: Նույնիսկ ոչինչ չասող այդ Հոդվածը, որ վաղուց մեռած ւառ էր դաչնադրի չարադրանքում, աչքի ÷ուչ էր երիւթուրքերի Համար, որովՀեւն դեռ թողնում էր կեղծ ւåավորություն, թե

Թարդմանությունը ւե՛ս «Մչակ», ‹ 184, 23 օդոսւոսի 1908 թ.:

Հայոց Հարցը åաչւåաններ ունի Եվրոåայում: իթթիՀադը, որ իր իչխանության ուժով ուղղակի կարող էր ջնջված Համարել 61-րդ Հոդվածը, ÷որձում էր այնåիսի ւåավորություն սւեղծել, թե դա վերացնելու Համար ինքը բռնի դործողությունների չի դիմի ն կսåասի, մինչն որ Հայերն իրենք Հայւարարեն, թե կամովին Հրաժարվում են նրանից, որովՀեւն խոչընդու է օսմանյան բոլոր Հåաւակների Հավասարության սկղբունքը որդեդրած նոր թուրքերի քաղաքականությանը: Անդրադառնալով երիւթուրքերի 61-րդ Հոդվածը վերացնելուն ուղղված մարւավարությանը՝ Լեոն դրում էր. «կարծես դա էր ամենամեծ խոչընդուը, կարծես Թուրքիայի ժողովուրդների երջանկութիւնն անՀնարին կլինէր, եթէ 61-րդ յօդուածը չարունակէր աåրել դիւանադիւական ÷ոչիների մէջ»1: իթթիՀադի ն թուրքական մամուլի օրդանների åաՀանջին Հեւնեց կառավարության åաչւոնական որոչումը: 1908 թ. Հուլիսի 15-ին կ. Պոլսի կառավարությունը Հայւարարեց, որ այսուՀեւն ավարւված է եվրոåական ւերությունների միջամւությունը Մակեդոնիայում, քանի որ սաՀմանադրությունն այդ միջամւությունն ավելորդ է դարձրել: Թեն Հայւարարության մեջ Հիչաւակված էր միայն Մակեդոնիան, բայց բոլորին åարղ էր, որ ընդՀանուր սկղբունքի դործադրումից չէր կարող դուրս մնալ նան Հայասւանը: իսկ դա կնչանակեր, որ ջուրն են ընկնելու թե՛ Բեռլինի, թե՛ կրեւեի դաչնադրերով ն թե՛ մայիսյան ծրադրով Հայերին խոսւացած բարենորոդումները, աåաՀովությունները, նրանց ձեռք բերած քիչ թե չաւ միջաղդային իրավունքները: Բեռլինի 1878 թ. կոնդրեսից Հեւո Մակեդոնիայում ն Հայասւանում բարենորոդումների խնդիրը միջաղդայնացվել էր, այսինքն՝ արդեն 30 ւարուց ի վեր դւնվում էր եվրոåական ւերությունների դիվանադիւական Հեւաքրքրությունների չրջանակներում: Այդ ամբողջ ժամանակաՀաւվածում եվրոåական åեւությունները Թուրքիայից, նրա սուլթանից åաՀանջում էին

«ՍուրՀանդակ» (կ. Պոլիս),, ‹ 30, 15 նոյեմբերի 1909 թ.:

Հայասւանում իրականացնել Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածով նախաւեսված բարե÷ոխումները: ԹուրքաՀայ ժողովուրդը սուլթանից ուներ չաւ Համեսւ åաՀանջներ՝ իրեն կյանքի ու դույքի աåաՀովություն ւալ, միջոց ու Հնարավորություն ւալ խաղաղորեն ղարդանալու ւնւեսաåես ու կուլւուրաåես, անկաչկանդ դործող աղդային դåրոցներ, դիր ու դրականություն ունենալ: Նա կայսրությունից անջաւվելու որնէ նåաւակ չուներ, ամենաչաւը ձդւել էր մչակութային ն ւեղական վարչական ինքնավարություն ձեռք բերել՝ åաՀåանելու իր աղդային Հոդնոր, մւավոր ու բարոյական «անկախությունը»: Սա էր եղել թուրքաՀայության առավելադույն բաղձանքը: Ճիչւ է, Հայերի մեջ եղել են անՀաւներ ու առանձին խմբակներ, որոնք առաջադրում էին Հայասւանի անկախության Հարցը, բայց նրանք միչւ աննչան ÷ոքրամասնություն են կաղմել: Հնչակյաններն իրենց երկրորդ ծրադրում մւցրել էին մի կեւ անկախության åաՀանջով, բայց չոււով Հրաժարվել էին դրանից: ԱՀա՛ Հայության նույնիսկ այս ամենաչա÷ավոր ու խոնարՀ ցանկությունների նկաւմամբ սուլթանը խուլ էր մնացել: Նա ոչ միայն չկաւարեց Հայասւանում բարենորոդումներ կաւարելու Եվրոåայի åաՀանջը, այլն ծրադրեց ու իրականացրեց Հայերի լայնաւարած կուորած՝ այդ միջոցով ոչնչացնելու Համար 61րդ Հոդվածը: Թեն սուլթանը չկարողացավ Հայերին բոլորովին բնաջնջել, բայց ի ղորու եղավ Հայասւանը ւնւեսաåես ու բարոյաåես քայքայել ն երկիրը ամայի դարձնել: Երիւթուրքական Հեղա÷ոխությունից Հեւո նույնåես՝ թուրքաՀայերը որնէ անջաւողական ձդւում չարւաՀայւեցին: Եվ եթե Թուրքիայում խորՀրդարանական կյանք սկսվեր ու սաՀմանադրությամբ խոսւացված բարիքներն իրադործվեին, Հասկանալի է, որ այդ դեåքում Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածը ինքնըսւինքյան ավելորդ կդառնար ու կվերանար: Թող Հայասւանում, Հայաբնակ նաՀանդներում Հասւաւվեն կարդ ու խաղաղություն, թող Հայերն այլնս չնկաւվեն իբրն ռայա, թող օրենքի առաջ նրանք Հավասար լինեն մուսուլմանների Հեւ, թող նրանք աղաւորեն åարաåեն երկրադործու811

թյամբ, առնւրով, արդյունաբերությամբ, թող քրդերն այլնս նրանց չՀարսւաՀարեն ու չկողոåւեն ... ն նրանք կլինեն օսմանյան ամենալավ քաղաքացիներ, այլնս չեն դիմի այս ու այն եվրոåական åեւության միջամւությանը: Բայց բանն այն է, որ երիւթուրքերի խոսւացած բարե÷ոխումները մնում էին թղթի վրա, Հայասւանի խորքերում քուրդն ու թուրքը առաջվա åես կեղեքում էին Հային: Բնական է, որ այդ åայմաններում Հայերն սւիåված են լինելու նորից վկայակոչել Բեռլինի դաչնադիրը ն ÷րկության Հույսով աչքերը Հառած åաՀել եվրոåական մեծ ւերություններին, թեն անցած երեք ւասնամյակներին դրանցից դործնական որնէ աջակցություն չէին սւացել: Եվ աՀա՛ Հուլիսի 15-ի կառավարական Հայւարարությամբ՝ իթթիՀադականները Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածը խլում էին ւերությունների ձեռքից: Այդ Հայւարարությունից Հեւո կայսրության մյուս ոչ թուրք ժողովուրդների Համար ինքնավարության դաղա÷արը լոկ երաղ էր դառնում: «Հայկական Հարցը» վերացված, ջնջված åեւք էր Համարել, քանի որ նա այլնս դոյության իրավունք (raison d’être) չէր ունենալու դաչնադիրն սւորադրած եվրոåական մեծ åեւությունների Համար՝ իթթիՀադի կողմից Թուրքիայի ներքին դործերին սրանց միջամւելու իրավունքից ղրկելու Համար: Նախկինում, երբ «դյավուրները» ÷որձում էին «դլուխ բարձրացնել» ն «բարենորոդումներ» åաՀանջել, օսմանցի կառավարողները, Հարցը ժամանակավորաåես Հեւաձդելու Համար, դւնում էին դրանք արյան ճաåաղիքների մեջ խեղդող դործակիցներ՝ Լիբանանում՝ մոլեռանդ դրուղներին, Մակեդոնիայում՝ կիսավայրենի ալբանացիներին (արնավոււներին), Հայասւանում՝ արյունռուչւ քրդերին: Հիմա երիւթուրքերը դործակիցների կարիք չէին ղդում՝ բարենորոդումների Հարցերի լուծումը ժամանակավորաåես Հեւաձդելու Համար: ՍաՀմանադրության առկայությամբ՝ նրանք Հարցը մեկընդմիչւ լուծված էին Համարում: կառավարության Հուլիսի 15-ի Հայւարարությունն աննåասւ ւåավորություն էր թողել բոլոր քրիսւոնյաների վրա, որովՀեւն նոր ռեժիմը, դեռ չիրադործած ոչ մի սաՀմանա812

դրական սկղբունք, դեռ չկաւարած ոչ մի ընդՀանուր բարենորոդում, չւաåում էր ջնջել եղած Հին արւոնություններն ու ակւերը, որոնց Հիման վրա ոչ մուսուլման ւարրերը, դոնե ւնւեսաåես, ինչ-որ չա÷ով աåաՀովադրված էին Հին ռեժիմի բռնություններից: «Ներկայումս ամենակարնոր Հարցերից մեկը Թուրքիայում այն է, թե ինչ վիճակի մեջ կընկնեն այժմ Օսմանյան կայսրության քրիսւոնյա աղդերը ն ինչ åեւք է անեն նրանք»1,դրում էր ռուսական թերթերից մեկը: Զնայած ւարբեր ւեղերից եկող դժդոՀություններին, որ åաւրիարքարանը կարնորադույն այդ Հարցում երկչու դիրքի մեջ է, բայց սա այլնս դրավոր åաչւոնական բողոք չէր ներկայացնում Բարձր Դռանը: Ոմն կարաåեւ Հակոբյան åաւրիարք իղմիրլյանին Լոնդոնից դրած 5 նոյեմբեր 1908 թվակիր նամակում մաւնանչում էր, որ անդլիական թերթերում երնացել են Հաղորդադրություններ, թե Թուրքիայում սաՀմանադրություն Հռչակելուց Հեւո չաւ քիչ ժամանակ է անցել, բայց իթթիՀադի կառավարությունն արդեն լուրջ ջանքեր է դործադրում Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածը վերացնելու ուղղությամբ: Նամակադիրը åաւրիարքին առաջարկում էր Հարկ եղած ջանքերը դործադրել, որåեսղի երիւթուրքերը չկարողանան այդ կարնորադույն åարւամուրՀակը Հայությունից խլել: կ. Հակոբյանը նան ւեղեկացնում էր, որ այդ խնդրով ինքը երկու նամակով դիմել է Մեծ Բրիւանիայի արւդործնախարարության քարւուղար (արւդործնախարար:- Հ. Ս.) սըր էդուարդ Գրեյին ն խնդրել, որåեսղի Լոնդոնն անւարբեր չմնա 61-րդ Հոդվածը վերացնելու ուղղությամբ Բարձր Դռան ձեռնարկելիք Հեւադա քայլերի նկաւմամբ2: Զնայած իթթիՀադի կառավարության Հուլիսի 15-ի՝ թուրքաՀայության Համար Հույժ աննåասւ Հայւարարությանը, Հայկական քաղաքական ու Հասարակական ուժերը դա միաւեսակ չընդունեցին: “Биржевые Ведомости” (СПб), 11 августа 1908 г. Մաւենադարան, Մաւթեոս իղմիրլյանի արխիվ, մաւյան 34, թղթ. 11, վավ. 164:

Հնչակյանները կւրականաåես դեմ էին Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածը վերացնելու ձդւումներին: կուսակցությունը բացաՀայւորեն դաւաåարւեց կառավարության Հիչյալ Հայւարարությունը: «Հնչակ» թերթը Հիչեցնում էր, որ իթթիՀադը Հենց սկղբից է Հակառակ եղել աղդային ն ւեղական որնէ ինքնավարության, իսկ այժմ նրա դլխավոր նåաւակը կայսրության ւարբեր ու այլաղան բոլոր ւարրերին թուրքերի մեջ ձուլելն է, ն, այդ ւեսակեւից, նրա ծրադրին Հարելը Հավասարաղոր է ոչնչացման բոլոր այն իրավունքների, որ Հայ ժողովուրդը Թուրքիայում ձեռք է բերել միջաղդային ակւերի Հիման վրա: Ուսւի Հայերի սրբաղան åարւականությունն է կենդանի ն կանդուն åաՀել Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածը, առաջվա åես åայքարել Հայասւանի ինքնավարության Համար1: Հնչակյանները դւնում էին, որ Օսմանյան կայսրության ամբողջականության ու ղորության բանալին այդ կայսրությունը կաղմող ցեղերին ն աղդություններին դոՀացում ւալու միջոցով ձեռք բերված չաՀակցական-դաչնակցային անկեղծ ջանքերի մեջ է: Ուսւի թուրք Հայրենակիցներին åեւք է Հասկացնել, որ մենք Հեւայսու օսմանցի ենք, բայց միաժամանակ ն Հայ, որ ընդունել ենք կայսրության ամբողջականության սկղբունքը՝ åեւությունը կաղմող ժողովուրդների, այլ ոչ թե անՀաւների միաբանության åայմանով: Մերժելով բացարձակ կենւրոնացումը՝ «Հնչակը» չեչւում էր, որ Հայասւանում աåրող բոլոր ժողովուրդները, առանց ցեղի ն կրոնի խւրության, իրենց ւեղական դործերի ւնօրինողները åիւի լինեն, իսկ դա Հնարավոր կլինի միայն ու միայն ինքնավարության åայմաններում2: Թերթը Համողված էր, որ Համաåեւական խնդիրների նկաւմամբ լոկ խորՀրդակցական åարւականություն ունեցող կառույցը, ինչåիսին կլինի առաջիկայում Հրավիրվելիք օսմանյան խորՀրդարանը, չի կարող բավարարություն ւալ Թուրքիայի ճնչված ժողովուրդներին, այդ

Տե՛ս «Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908, էջ 50: Նույն ւեղում:

թվում նան Հայությանը: ԱՀա թե ինչո՛ւ ընդՀանուր Թուրքիան åեւք է ունենա օրենսդրական իրավունքով օժւված խորՀրդարան, որը լինի ժողովրդական միաՀեծան ներկայացուցչություն: իսկ դա կարող է լինել, եթե սուլթանի ողորմածությամբ երկրին «չնորՀված» միդՀաւյան սաՀմանադրությունը ÷ոխարինվի Հիրավի ժողովրդական սաՀմանադրությամբ, որը կմչակվի ու կՀռչակվի Թուրքիայի բոլոր ժողովուրդների ն դասակարդերի՝ ընդՀանուր, Հավասար, ուղղակի ն դաղւնի քվեարկությամբ ընւրված սաՀմանադիր ժողովի կողմից1: «Մինչեւ որ արմաւաåէս չ÷չրուի սուլթանականութիւնը՝ իր բոլոր արւօնութիւններով, մինչեւ որ խալիֆայութիւնը, որåէս կրօնական դաղա÷արի մի Հասւաւութիւն, բոլորովին չանջաւուի åեւութեան քաղաքական իրաւունքների դաղա÷արից, մինչեւ որ ռամկավարական լայն սաՀմանադրութիւն չլինի եւ երկրի դործադրական (դործադիր:- Հ. Ս.) իչխանութիւնը նրա åարղ յանձնառուն (mandataire) չլինի եւ սոցիալիղմը Հայասւանի ու ամբողջ Թիւրքիայի մէջ չիրականանայ - մենք մեր կռուին դադար չåիւի ւանք»2,- բոլորին ի լուր Հայւարարում էր «Հնչակը»՝ ավելացնելով. «Մեր åայքարի ՀեռաՀար նåաւակը կլինի սոցիալիղմի ւիրաåեւութիւնը Հայասւանի եւ ամբողջ Թուրքիայի մէջ»3: 1908 թ. օդոսւոսին ունեցած իր ելույթներից մեկում Սւե÷ան ՍաåաՀ-Գյուլյանը նչել էր. «իւրաքանչիւր աղդ ունենալով իր ներքին ինքնավարութիւնը, ոչ միայն չի ունենայ անջաւման ձդւում, այլեւ իր բոլոր ոյժերով Հեւամոււ կլինի ընդՀանուր Հայրենիքի բարօրութեան եւ երջանկութեան»4: ինչ վերաբերում է վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությանը, աåա նա, ինչåես ասացինք, այլնս առաջնություն չէր ւալիս 61-րդ Հոդվածին: 1908 թ. սեåւեմբերի åաչւոնական Հայւարարությամբ (Գ կեւ) կուսակցությունն աղդարարում էր, որ կողմնակից լինելով Օսմանյան կայսրության ամբողջաՏե՛ս «Հնչակ», ‹ 6-7, Հունիս-Հուլիս, 1908, էջ 50: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: «Մչակ», ‹ 208, 23 սեåւեմբերի 1908 թ.:

կանության åաՀåանման ն չունենալով անջաւողական որնէ ձդւում ու նåաւակ՝ թուրքաՀայ ժողովրդին դիւում է որåես «Օթոման միութեան» անբաժան ւարր, միաժամանակ Հանդես է դալիս Հայ ցեղը այլնայլ Հոսանքների մեջ լուծելու դեմ, որåեսղի նա կարողանա կաւարել իր åաւմական դերը Թուրքիայի ընդՀանուր քաղաքականության ղարդացման մեջ1: Վերակաղմյալ Հնչակյանների åես, ՀՅ դաչնակցությունը նս բավարարված էր երիւթուրքերի խոսւացած «աղաւություններով» ն չէր դնում Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածն ուժի մեջ թողնելու åաՀանջը: իՀարկե, Դաչնակցության Համար åաՀը Հոդեբանորեն առավել ծանր էր: Ամբողջ 18 ւարի նա åայքարել էր ԹուրքաՀայասւանում բարենորոդումներ իրականացնելու Համար: Այդ åայքարի ճանաåարՀին Հայությունը ւվել էր Հարյուր Հաղարավոր ղոՀեր, Հսկայական կորուսւներ էր ունեցել նան ինքը՝ կուսակցությունը: Ընդամենը ամիսների ընթացքում նա կերåարանա÷ոխվել էր, մի ծայրաբնեռից անցել մյուս ծայրաբնեռ ն, սւիåված, երբեմն միայն թույլ դժդոՀություններ էր արւաՀայւում Հայկական բարենորոդումների մերժման իթթիՀադի քաղաքականությանը, որի մչակմանը, ըսւ էության, նա 1907 թ. դեկւեմբերին Փարիղում ւեղի ունեցած Օսմանյան կայսրության Հակասուլթանական ուժերի Համաժողովում մասնակցություն էր ունեցել: Ցանկությունը իրականության ւեղ դնելով՝ Դաչնակցության նչանավոր ւեսաբան Եղիչե Թո÷չյանը «Արեւելքում» լույս ընծայած «Օսմանցի Հայ ենք, եղբայրնե՛ր» վերնադրով Հոդվածում դրում էր. «Աղաւութեան Հսկայ Հոսանքը քչեց ւարաւ խւրականութեան ոդին: Հայ, թուրք, յոյն, Հրեայ, քիւրւ եւ այլն ամէնը Հաւասար իրաւունքներ վայելող եղբայրներ են: իսլամը, քրիսւոնեան, մովսիսականը օրէնքի առջեւ Հաւասար են եւ որեւէ խնդիր չունին: Մէկ խօսքով, Օսմանեան կայսրութեան բոլոր բնա-

Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6901, 17 սեåւեմբերի 1908 թ.:

կիչները, առանց աղդի եւ կրօնի խւրութեան՝ Հաւասար իրաւունքներ վայելող եղբայրներ են: Բնականաբար ՍաՀմանադրութեան սկղբունքը ամէն ւեղ, ամէն երկրի մէջ Հաւասարութեան այս իրաւունքը կ'աåաՀովէ ւէրութեան մը բոլոր Հåաւակներուն: Ո՛չ մէկ Հայ միւքէն կ'անցընէ այժմ օսմանցիութենէ ւարբեր դաղա÷արներ. բաժանման սկղբունքը կամ «Անկախ Հայասւան» մը կաղմելու դաղա÷արը ամէնքս ալ բացարձակաåէս կը դաւաåարւենք: Ամէն Հայ կ'ուղէ օսմանցի մնալ: Մենք կաւարելաåէս Համամիւ ենք օսմանեան կոմիւէի Հաւասարութեան ու եղբայրակցութեան դաղա÷արին եւ արդէն մեր ուղածն ալ կեանքի եւ դոյքի կաւարեալ աåաՀովութիւնն էր: ՍաՀմանադրութիւնը չնորՀեց մեղ այս աåաՀովութիւնը: Այժմ åէւք է աչալուրջ դւնուինք եւ մեղ չնորՀուած ՍաՀմանադրական Օրէնքին դործադրութեան վրայ Հսկենք աչալրջօրէն: Հայոց անկախութեան ձդւում չունենալը բացարձակ իրողութիւն մըն է. այս մասին ւարակուսիլն իսկ աւելորդ է. բոլոր օսմանցիները մեր եղբայրներն են: Այս մասին կասկածիլն իսկ անւեղի է»1: Բայց բոլոր դաչնակցականները չէին, որ նման ւեսակեւն ընդունում էին: ՀՅԴ որոչ կաղմակերåություններ դեմ էին օսմանցիության երիւթուրքական ըմբռնմանը: իթթիՀադի կենւրոնացման åաՀանջին նրանք Հակադրում էին åեւության վարչական աåակենւրոնացման սկղբունքը: ինչåես վերն արդեն նչել ենք, սաՀմանադրության Հայւարարումից քիչ ժամանակ անց ս. կարաåեւի վանքում Ռուբեն Տեր-Մինասյանի դլխավորությամբ ւեղի ունեցած ՀՅԴ Դուրան-Բարձրավանդակի կաղմակերåության ներկայացուցիչների ժողովը քննարկել էր նան թուրքական åեւության որդեդրելիք վարչական սկղբունքի Հարցը ն նախկինի åես աåակենւրոնացման åաՀանջը Համարել դաչնակցականների նåաւակը: Ըսւ որում՝ աåակենւրոնացման ւակ չրջանային ժողովը նկաւի ուներ Հեւնյալը. ա) Բանի որ կայսրության բաղկացուցիչ ոչ

«Արեւելք», ‹ 6856, 24 Հուլիսի 1908 թ.:

թուրք ւարրերի մի մասը անջաւողական ձդւումներ ունի, մյուսները Համակիր են դաչնության, այսինքն՝ աåակենւրոնացման, ն քանի որ երիւթուրքական Հեղա÷ոխական կուսակցություններից մեկը՝ ԱՀրարը (Աղաւական կուսակցություն), նույնåես դեմ չէ դաչնային սկղբունքին, ուրեմն՝ Դաչնակցությունը միասին åիւի լինի սաՀմանադրական այն ւարրերի Հեւ, որոնք կընդունեն աåակենւրոնացումը: Աåակենւրոնացման դեåքում, ինքնավար ԹուրքաՀայասւանի մեծ մասի վրա կւարածվի Հայերի վարչական իչխանությունը, այնւեղ կդործեն Հայկական ոսւիկանությունը, դաւարանները, մչակութային Հասւաւությունները, այդ իչխանությունից կախված կլինեն Հողային Հարցերի կարդադրությունը, ներդաղթի ն արւադաղթի դործընթացը: Այնժամ ավելի դյուրին կդառնա Հայ-քրդական ն Հայ-թուրքական Համադործակցությունը ինքնավար Հայասւանում: Այդ դեåքում, ԹուրքաՀայասւանի բաղմաղդ բնակչությունը կախված չի լինի ո՛չ կենւրոնական իչխանության ողորմածությունից ն ո՛չ էլ օւար ուժերի բարյացակամությունից կամ չարակամությունից, բ) Աåակենւրոնացման åայմաններում, Հայերը կարող էին ձեռք մեկնել օսմանյան åեւության մեջ եղած բոլոր ւարրերին ն թուրքական կուսակցություններին, բայց կժխւեին օւար åեւությունների վրա Հենվելու սկղբունքը, դ) Առանց աåակենւրոնացման åաՀանջի դործադրման՝ որնէ բարենորոդում չի կարող իրադործվել՝ եթե նույնիսկ կենւրոնական իչխանությունը ցանկանա դա1: ԱՀա սրանք էին ս. կարաåեւի վանքում ւեղի ունեցած ժողովի՝ աåակենւրոնացման մասին ընդունած որոչումները, որոնք, ըսւ էության, արւաՀայւում էին ՀՅԴ Դուրան-Բարձրավանդակի կաղմակերåության անդամների ւրամադրությունները, բայց որոնք, ինչåես վերը նչեցինք, մերժեցին կուսակցության ղեկավար մարմինները: Գլխավոր åաւճառն այն էր, որ կենւրոնացված åեւության Հեւնողական ախոյան՝ կառավարող իթթիՀադ կուսակցությունը վճռականաåես դեմ էր

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 8 (271), օդոսւոս, 1948, էջ 75-76:

աåակենւրոնացմանը, իսկ Դաչնակցությունն իթթիՀադի քաղաքական դաչնակիցն էր: Ս. կարաåեւի վանքում ւեղի ունեցած ժողովի որոչման մեխը ինքնավարության խնդիրն էր: Ռուբենն ասում էր. «ինձ Համար բնաւ Հեւաքրքիր չէ՝ Հասա՞նն է թէ՞ Հիւսէինը åեւութեան ղեկավարը: Մենք ղէնք վերցուցինք, կռուեցանք յանուն անոր, որ իւրաքանչիւր օսմանեան ժողովուրդ, անկախ իր թուէն [ու] որակէն, իր ւան մէջ աղաւ լինի, իր ւան մէջ իրաւունք ունենայ իր աåաՀովութեան, ւնւեսութեան եւ վարչութեան մասին մւածելու, դործելու: Աղաւ այս ժողովուրդների ներդաչնակութեան մէջ է խաղաղութեան Հաւասւիքը, ան կախուած չåիւի լինի միայն բարեխնամ կառավարութեան, այլեւ իւրաքանչիւրի կամքէն: Այս բոլորը ուրեմն մոռնա՞նք»1: Ռուբենը ցավով էր նչում, որ «մեր չարքերէն կը մւածեն. «Մեր ի՞նչ դործն է Համաåեւական յեղա÷ոխութիւնը, բոլոր աղդերու կրօններու աղաւութիւնը, ամէն մէկը թող իր դլխի մասին մւածէ». կամ՝ «Հեղ լինինք, եղածէն օդւուինք, մինչեւ ւեսնենք ո՞ւր կ'երթայ այս յեղա÷ոխութիւնը»2: իթթիՀադի կառավարության Հուլիսի 15-ի Հայւարարությունը Հայ աղաւականները նախ ընդունեցին ղդուչավորությամբ, աåա որոչ ւարբերություններով Հանդերձ, Համարեցին ւեղին: «Մչակը» դրում էր, որ միանդամայն ճիչւ են նրանք, ովքեր դւնում են, թե դեռ ժամանակը չէ երիւթուրքերի քննադաւությամբ ղբաղվելու: «Հայերը, ինչåէս եւ Թուրքիայի միւս քաղաքացիները,- նչում էր թերթը,- ինչ աղդութեան եւ կրօնի որ åաւկանեն, åէւք է աչխաւեն, ձեռք-ձեռքի ւան, որ արդարեւ, իսկական սաՀմանադրական ռեժիմ Հասւաւուի, որ սուլթանը այս անդամ էլ չը խաբէ, բայց միեւնույն ժամանակ åէւք է Հայերը Հեռաւեսութեամբ դործեն, որåէսղի անյաջողութեան դէåքում, քաւութեան նոխաղը դարձեալ իրենք չդառնան, ինչåէս ենք այժմ3:

«Արամը», էջ 419: Նույն ւեղում, էջ 419-420: «Մչակ», ‹ 153, 16 Հուլիսի 1908 թ.:

Թերթի խմբադիրներից Համբարձում Առաքելյանը «Մչակում» Հարցադրում էր, թե կարելի՞ է արդյոք, բարենորոդումների իրական դործածությունը չւեսած, Հավաւալով իթթիՀադի՝ լոկ թղթի վրա արած խոսւումներին, նրա անկեղծ Հավասւիացումներին, «մեր ձեռքով ոչնչացնենք, ջնջենք մի իրաւունք, որը ձեռք է բերուած մեծամեծ ղոՀողութիւններով»1: իր Հարցադրմանը բացասական åաւասխան ւալով՝ Հոդվածադիրը, սակայն, դւնում էր, որ իրադործվելիք բարենորոդումների Համար դլխավոր վւանդը մնում են Հին ռեժիմի ուժերը, որոնց «արմաւաåէս մաքրելու» Համար, իբր մեծ ջանքեր են դործադրում երիւթուրքերը: Հին, Հեւադիմական ւարրերն ամեն կերå ÷որձում են «անՀամաձայնութիւն առաջ բերել նոր ռեժիմի ղեկավարների եւ քրիսւոնեայ աղդերի միջեւ», Հեւնաբար, «կը ղդանք անՀրաժեչւութիւնը՝ աչխաւել ամէն կերå երիւասարդ թուրքերի Հեւ»2: Այդ նկաւառումներից ելնելով՝ Հոդվածադիրը նչում էր, որ «մենք աննåաւակայարմար եւ այժմ անւեղի կը նկաւենք որեւէ åաՀանջ Հայերի, բուլղարների կամ մակեդոնացիների կողմից՝ ւեղական ինքնավարութեան կամ աււոնոմիայի մասին: Այդ åաՀանջները միայն աåադայի Հարցեր են, երբ սաՀմանադրական ռեժիմը վերջնականաåէս կՀասւաւուի»3: Առաջ չքաչելով ինքնավարության åաՀանջը, չարունակում էր Համբարձում Առաքելյանը, դրա ÷ոխարեն՝ Հայերը, Հույները, բուլղարները, կայսրության բոլոր ՀարսւաՀարված աղդերը կարող են ն åարւավոր են ձդւել, որåեսղի երիւթուրքերը նրանց Համար սւեղծեն աåրելու աåաՀով åայմաններ, որåեսղի նրանք երկյուղ չկրեն, թե երբնիցէ իրենց կյանքին, դույքին, åաւվին, անՀաւական աղաւությանը որնէ վւանդ չսåառնա: Բայց դրա Համար անՀրաժեչւ է անՀաւական բարենորոդման ենթարկել ւեղական վարչությունը ն դաւավարությունը, իսկ որովՀեւն դրանց բարենորոդումն անկարելի է առանց երկրի «Մչակ», ‹ 228, 16 Հոկւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 178, 15 օդոսւոսի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

ֆինանսական վիճակը կարդի բերելու, ուսւի åեւք է արմաւաåես բարենորոդել նան ֆինանսական Համակարդը: Այդ բոլոր դործերում Հայերը, բուլղարները, Հույները åեւք է ամուր կանդնեն նոր ռեժիմի կողքին1,- իր թուրքաՀայ աղդակիցներին Համողված Հորդորում էր Հոդվածադիրը: Արչակ Զոåանյանը «ԱնաՀիւ» Հանդեսի Հավելվածում ւåադրել էր երիւթուրքեր-թուրքաՀայություն սåասվող ÷ոխՀարաբերություններին նվիրված Հոդված, որը ւվյալ åաՀին մի ամբողջ ծրադիր էր աղաւականների Համար: Հոդվածից մի ընդարձակ Հաւված «Մչակն» արւաւåել էր: Զոåանյանը դրում էր. «Հայը երբեք չåէւք է դադրի իր ցեղային աւանդութեանց Հաւաւարիմ մնալէ: Ու թուրքերը ամենամեծ սխալ մը åիւի դործէին՝ եթէ օր մը ձդւէին ձուլել օսմանեան åեւութեան ոչ թուրք ցեղերը: Այդ ւեսակ աåադայ կարելիութեան մը վախը մին է եղած դլխաւոր åաւճառներէն, որոնք այսքան երկար աւեն արդիլեցին Հայ յեղա÷ոխականներուն Համաձայնութիւնը երիւասարդ թուրքերուն Հեւ: Հայը, մին կաղմելով åեւութեան բաղկացուցիչ ւարրերէն, օսմանցի է օրէնքի առջեւ, եւ օսմանցիութեան բոլոր իրաւունքները åէւք է ունենայ եւ բոլոր åարւականութիւնները åէւք է կաւարէ, բայց եւ Հայ է իր արիւնով, խառնուածքով, åաւմական աւանդութիւններով, Հայ է իր Հոդեբանական անջնջելի իրականութեան մէջ: Այդ երկուութեան åաՀåանումը, Հայուն, ինչåէս արաբին, ալåանացիին կամ մակեդոնացւոյն, ասորիին կամ Թուրքիոյ յոյնին Համար, ոչ մէկ վւանդ կը ներկայացնէ åեւութեան ամբողջական ղօրացման դէմ, քանի որ այդ բոլոր ցեղերը աղաւական օսմանեան åեւութեան մը կցուած ըլլալուն մէջ իրենց մասնաւոր չաՀերուն իսկ åաՀåանման երաչխիքը åիւի դւնեն»2: Թա÷անցելով երիւթուրքերի ըմբռնմամբ օսմանցիության սկղբունքի խորքային չերւերը՝ Զոåանյանը չարունակում էր.

«Մչակ», ‹ 178, 15 օդոսւոսի 1908 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 201, 13 սեåւեմբերի 1908 թ.:

«Մէկ քանի թուրքեր, այս վերջին օրերուն արւասանած ճառերուն մէջ ըսեր են յաճախ՝ «Ա՛լ Հայ, յոյն, թուրք չկայ, ամէնքս ալ օսմանցի ենք». ասիկա կը Հասկնամ թուրքի մը կողմէն ըսուած եւ կ'ընդունիմ ալ, եթէ աւիկա ըսել կ'ուղէ թէ այլեւս թուրքի եւ ռայայի անՀաւասարութիւնները օրէնքի առջեւ վերացուած են եւ թէ այժմ օսմանեան åեւութեան բոլոր բնակիչները Հաւասար իրաւունքներ ու åարւականութիւններ åիւի ունենան: Բայց այն Հայերը, որ այդ «ա՛լ Հայ չկայ, օսմանցի ենք» աղաղակը կը յեղյեղեն իրենց ճառերուն մէջ կամ «Հայասւան» բառը դործածելու կարելիութիւնը կը ճդնին ÷ասւել, կ'աåչեցնեն ղիս»1: Զոåանյանն արւառոց էր Համարում օսմանցիության մեջ ոչ թուրք ժողովուրդներին կենսաբանորեն ձուլելու իթթիՀադի ցանկությունը, իսկ կայսրության աղդային ւարածքները անվանա÷ոխելու նրա ձդւումը Համարում էր անՀեթեթություն: Նա դրում էր. «Հայասւան աչխարՀադրական եւ åաւմական անունն է այն երկրին, ուր մեր Հայրերը մեր ցեղը կաղմեցին. ուրիչ անուն կարելի չէ ւալ այդ երկրին. նոյնիսկ «ձուլուած» Ֆրանսային մեջ, Բրըթանեը, Նորմանւի, Փրովանս ն այլ անունները միչւ åաՀåանուած են: Ու Հայը, օսմանցի ըլլալով, Հայ ըլլալէ չի դադրիր: Հայ անունին Համար 300000 Հոդի ղոՀուելէ յեւոյ, Հայ մը չաւ ւդեղ բան մը կ'ընէ «ա՛լ Հայ չկայ» ըսելով»2: Երիւթուրքերի մւավախությունը չարունակվում էր թելադրվել նրանց այն ւադնաåով, թե ոչ թուրք աղդերից առավել խոչորները ձդւում են կայսրությունից անջաւվել: ԱՀմեդ Ռիղան ասում էր, թե կայսրության այլաղդիները երբեք չեն աåըսւամբել Պոլսում լավադույն կառավարություն Հասւաւելու Համար, այլ նրանց չարժումների նåաւակն է եղել åեւությունից անջաւումը: Նրանք ձդւել են բաժանման, այլ ոչ թե բարեկարդման: Երիւթուրք ՎեՀիբի բերանով իթթիՀադականները

«Մչակ», ‹ 201, 13 սեåւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

Հայ դործիչներին ասում էին. «Հայերդ մչակել էք ձեր չրջաններուն մէջ սւեղծել Զուիցերիա մը, իսկ քիւրւերը՝ մէյ-մէկ «ւերեåէյութիւն»»1: Զոåանյանը Հայերի դեåքում ժխւում էր այդ ցանկությունն ու Հնարավորությունը, միաժամանակ նչում, որ Հայկական Հասարակության մեջ այդ բանին միայն առանձին քաղաքական խմբավորումներ են ձդւում: Նա դրում էր. «իսկաåէս անջաւողական ձդւում Հայոց սւուար մեծամասնութեան մէջ՝ դոյութիւն չէ ունեցած. սակաւաթիւ են եղած այն Հայերը, որ ղոււ Հայկական Տուն մը վերականդնել երաղեցին. ու երէկուան քաոսային կացութեան մէջ, երբ սւրկութիւնը, ւառաåանքը կը խեղդէին Թուրքիայի բոլոր ցեղերը եւ ամէնէն աւելի՝ Հայերը, երբ աղաւութեան անձկակարօւ ու բռնութեան Հանդուրժելու անկարող սրւերը բոլոր Հորիղոններուն վրայ խաւար, չ÷ոթութիւն, անսւուդութիւն, յուսախաբութիւն միայն կը ւեսնէին, կարելի՞ էր, նոյնիսկ ներելի՞ էր, որ դէթ ա÷ մը Հայեր այդ դիւցաղնական երաղը չունենային»2: Այո՛, այդ «ա÷ մը Հայերը», իրոք, այլնս ի վիճակի չլինելով ւանելու իրենց ժողովրդի ծանր վիճակը՝ ըմբոսւացել են, նույնիսկ ղենք վերցրել: Բայց Հայ ժողովրդական ղանդվածը միչւ ցանկացել է միայն ունենալ մի արդար ու քաղաքակիրթ ռեժիմ, իսկ Հայ Հեղա÷ոխականները, սւվար մեծամասնությամբ, åայքարել են Հիմնելու Համար Հայասւանի նաՀանդների մեջ վարչականաåես մի ինքնավար կարդ՝ միչւ օսմանյան åեւությանը կաåված: իրողությունը դա է: Հայկական խնդիրն սկղբից ի վեր ծադել է քրդերի երեսից, այսինքն՝ չարունակաբար Հայերը կեղեքելու ն ՀարսւաՀարելու նրանց ելուղակային ունակության երեսից: Տասնյակ ւարիներ քրդերի ՀարսւաՀարությունների դեմ բողոքներ, դանդաւներ, աղերսանքներ ու աղաղակներ բարձրացան, բայց Հին ռեժիմի օրոք դրանք անլսելի մնացին, ընդՀանրաåես անւես առնվեցին: Այդ էր åաւճառը, որ Հայերը, ճարաՀաւ ու Հուսաբեկ, Հայկական խնդիրը Հարուցեցին:

«Արամը», էջ 418: «Մչակ», ‹ 201, 13 սեåւեմբերի 1908 թ.:

Այսօր, երբ վերաՀասւաւվել է սաՀմանադրությունը, անջաւողական ձդւումները կայսրության բոլոր ոչ թուրք ժողովուրդների մու նվաղադույնի են Հասել: Բայց այդ ժողովուրդները, «անոնք մանաւանդ, որ åաւմական անցեալ մը, ինքնուրոյն քաղաքակրթութիւն մը ունէին, åարւաւոր են աչխաւիլ, որ իրենց այդ յաւուկ քաղաքակրթութեան åաՀåանումը եւ ղարդացումը մչւաåէս աåաՀովուին նոր րեժիմի Հիմունքը կաղմելիք օրէնսդրութիւնովն իսկ»1: Այդ ժողովուրդներից ամենաՀներից մեկը Հայությունն է իր անցեալի ÷առավոր åաւմությամբ ն քաղաքակրթական Հարուսւ արժեքներով: Հանուն օսմանյան Հայրենիքի՝ նա ոչ միայն åաւրասւ է դնալու ամեն ղոՀողության, այլն բոլոր Հիմքերն ունի իր նկաւմամբ արժանաåաւիվ վերաբերմունք åաՀանջելու այդ Հայրենիքից: «Հայը, որ երեք-չորս Հաղար ւարուան անցեալ մը ունի իր եւեւ,- ընդդծում էր Ա. Զոåանյանը,- åարւաւոր է՝ այս դեղեցիկ ու մեծ րոåէին՝ երբ åեւութեան աåադայ կեանքը ծրադրուելու վրայ է՝ բերելով Հանդերձ այդ ընդՀանուր վերաղինութեան Համար իր բոլորանուէր անկեղծ աջակցութիւնը, Հոդ ւանիլ նաեւ, որ իր ցեղային արժանաåաւուութիւնը, դիրքն ու աåադան յարդուին եւ աåաՀովուին»2: ինչåես ւեսնում ենք, Հայասւանի ինքնավարության Հարցում Հայկական քաղաքական ուժերն ու Հոսանքները, բացառությամբ åաչւոնական Դաչնակցության ն Վերակաղմյալ Հնչակի, միակամ էին: Նրանք åաՀանջում էին ինքնավար աåրելու երաչխիքներ ն Հանդես էին դալիս կառավարման ծայրաՀեղ կենւրոնացման դեմ: Նրանց Համար որոչ էր ու ակնՀայւ, որ աåակենւրոնացման սկղբունքը մերժելը, Հակառակ նույնիսկ բարի կամեցողության, ծանր վւանդների դուռ կբանար՝ ուժեղացնելով Հակաօսմանյան ւրամադրությունները երկրում: Եթե թուրք Հայրենակիցներն այս åարղ ճչմարւությունը չէին ըմբռնում, åեւք էր ÷որձել նրանց Հասկացնել, դլխի դցել, որ

«Մչակ», ‹ 201, 13 սեåւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

Հայերն իրենց այս åաՀանջներով չաւ ավելի Հավաւարիմ կլինեն Օսմանյան կայսրությանը, քան երիւթուրքերի կենւրոնացման ծրադրերի իրականացման դեåքում: «Անոնց åէւք է սորվեցնել,- կարդում ենք Վանից կ. Պոլիս դրած մի նամակում,թէ Հայը Հåաւակ ցեղերուն մէջ ամէնէն Հարաղաւ օսմանցին է: Նոյն իսկ աղաւամիւ երիւասարդ թուրքին մէջ այդ ճչմարւութիւնը դիւցողները չաւ քիչ են: Բանի որ թուրքին մեծամասնութիւնը ղմեղ չէ ճանչցած, Գամառ-Բաթիåան թող Հնչեցնէ այս խօսքերը. «Թո՛ւրք, լաւ åաՀåանէ՛ դու Հայոց աղդին, Նա քարէ åաւ է քեղ, ո՛չ թչնամին»»: Սակայն ոչ միայն քրիսւոնյա, այլն կայսրության բոլոր ժողովուրդներին, առանց աղդի ու կրոնի խւրության, աղաւություն åարդնելու երիւթուրքերի կեղծավոր Հայւարարությունները խոր ւåավորություն էին թողնում եվրոåացիների վրա ն աåակողմնորոչում նրանց: Եվրոåայում դնալով ավելի ու ավելի Հաճախ էին ձայներ լսվում, թե Թուրքիայի առանձին քրիսւոնյա աղդերին ինքնավարություն ւալու դաղա÷արը այլնս ժամանակավրեå է ն չի Համաåաւասխանում երկրի ընդՀանուր ղարդացման ւրամաբանությանն ու նåաւակներին: Դա ամենից առաջ վերաբերում էր Մակեդոնական ն Հայկական Հարցերին: Գերմանիայի Բեոլն քաղաքում լույս ւեսնող “Kölnische Zeitung” («Բեոլնիչե ցայւունդ») թերթը դրում էր. «Պեւութիւնները åէւք է Հասկանան, որ նրանց քաղաքականութիւնը մինչեւ այժմ սխալ է եղել: Երիւթուրքերի աåսւամբութիւնը նախաղդուչացում է Եւրոåայի Համար, որ չի կարելի անւեսել [թուրքերի] աղդային ղդացմունքները եւ որ այդåիսի քաղաքականութիւնը նչանակում է խաղալ կրակի Հեւ»1: Եվրոåան սկսել էր ըմբռնումով մուենալ երիւթուրքերի այն åաՀանջին, թե ւերություններն իրենց åեւք է Հանդիսւ թողնեն, որåեսղի Հնարավորություն ունենան առանց չւաåելու լուծել առկախ մնացած Մակեդոնական ն Հայկական Հարցե1

«Մչակ», ‹ 176, 13 օդոսւոսի 1908 թ.:

րը՝ նոր ռեժիմի աղդային քաղաքականության Համաչարադրանքում: 1896 թ. մայիսյան բարենորոդումների ւաåալումից Հեւո եվրոåական դիվանադիւությունն այլնս չէր ղբաղվում Հայկական Հարցով, Հայության անադորույն վիճակը նրա Հոդսերի առարկան չէր ամեննին: իսկ դա նչանակում էր, որ Բեռլինի դաչնադրի՝ Մակեդոնիային ն Հայասւանին վերաբերող 23-րդ ն 61-րդ Հոդվածների վերաքննությունը ն դրանք դիվանադիւական Հոդսերի ոլորւից դուրս բերելը Հերթական Հարց էր դարձել: Օրինակ՝ Ֆրանսիայի կառավարությունը դւնում էր, որ այլնս ավելորդ է միջամւել Թուրքիայի ներքին դործերին: Այդ մասին նրա արւաքին դործերի նախարարության Հայւարարության մեջ ասված էր, որ եթե անցյալում իրենք առիթ են ունեցել ճնչում դործ դնելու անբարեկարդ Թուրքիայի վրա, որåեսղի åաչւåանեն Հայերին քրդերից կամ մակեդոնացիներին մուսուլման կեղեքիչներից, աåա դա նրանք արել են մարդասիրական ղդացմունքից դրդված: Բայց այն րոåեից, երբ Երիւասարդ Թուրքիան Հայւարարեց իր աղնիվ ու ւանելի ծրադիրը, ֆրանսիացիների ամբողջ դործն այսուՀեւն կլինի ուչադրությամբ Հեւնել այդ ծրադրի իրադործմանը:

ՀԱՅՈՑ ԱԶԳԱՅիՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԵՐԱՑՆԵԼՈՒ ՓՈՐՁԵՐ

Օսմանյան սաՀմանադրության վերականդնման ն կայսրության բոլոր աղդերին միաւեսակ իրավունքներ ւալու խոսւումներին, բնականաբար, åեւք է Հեւներ Հայերի ունեցած Աղդային սաՀմանադրության նկաւմամբ երիւթուրքերի դիրքորոչման Հսւակեցումը: Արդեն 1908 թ. աչնանը երիւթուրքերը բարձրացրին Հայոց Աղդային սաՀմանադրության լինել-չլինելու Հարցը, քանի որ այդ սաՀմանադրությունը նրանց Համար աչքի ÷ուչ էր: Տասնամյակներ չարունակ, նախքան օսմանյան Հեղա÷ոխությունը ն դրանից Հեւո նույնåես, «Աղդային սաՀմանադ826

րութիւն Հայոց»-ը թուրքաՀայերի աղդային-եկեղեցական կյանքը կանոնավորող Հիմնական ÷ասւաթուղթն էր: Ուսւի արժե ընթերցողին թռուցիկ կերåով ծանոթացնել դրա սւեղծման նախընթաց åայմանների ն ծադման åաւմությանը, ինչåես նան Համառու Հայացք ձդել սաՀմանադրության Հիմնական բովանդակության վրա, որåեսղի åարղ դառնա, թե ինչո՛ւ երիւթուրքական կառավարությունն ամեն ինչ անում էր դա չեղյալ Հայւարարելու, Հեւնաåես վերացնելու նան թուրքաՀայոց աղդային իչխանությունները: ԸնդՀանրաåես արնելյան åեւություններում դարեր չարունակ, որåես Հåաւակ ժողովուրդների ներկայացուցիչներ, իչխանությունների առջն Հանդես էին դալիս նրանց կրոնական åեւերը: Վերջիններս իրենց ձեռքում էին կենւրոնացնում եկեղեցական, նան, որոչ չա÷ով, քաղաքական իչխանությունը: Այդ իրավունքները քաղաքական ինքնուրույնությունը կորցրած Հåաւակ ժողովուրդներին օւար նվաճողների ւված «առանձնաչնորՀումների» ÷չրանքներ էին: Օսմանցիները, ւիրելով Հայասւանի մեծադույն մասին, նրա բնիկ բնակիչներին՝ Հայերին, իբրն քրիսւոնյաների, դյավուր (անՀավաւ) Հռչակեցին: Նրանք, ինչåես ն կայսրության բոլոր քրիսւոնյաները, թուրքերի ն մյուս մուսուլմանների Հեւ Համեմաւած, անիրավաՀավասար, ոչ լիարժեք ւարրեր էին: Արւոնյալ դիրք ւալով իսլամ ժողովուրդներին՝ թուրք սուլթանները, միաժամանակ, խսւիվ կարդաբերում էին կայսրության քաղաքականաåես իրավաղուրկ քրիսւոնյաների ներքին կյանքը: Սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱ-ը 200 Հաղարանոց բանակով 1453 թ. մայիսի 29-ին դրոՀով դրավեց կոսւանդնուåոլիսը ն վերացրեց Բյուղանդական կայսրությունը: Շաւ ժողովուրդների բախւի անիվը չրջած այդ åաւմական Հաղթանակի Համար ՄեՀմեդ ԱԱ-ն սւացավ «ՖաթիՀ» (Հաղթական, նվաճող) ւիւղոսը: Նվաճված Բյուղանդիայի մայրաքաղաք կոսւանդնուåոլիսը նա դարձրեց իր ւերության վարչական ու ւնւեսական կենւրոնը՝ նրան ւալով Սւամբուլ (իսլամ åոլիս՝ իսլամների քաղաք) անունը: Միաժամանակ սուլ827

թանը Հանդուրժողականություն Հանդես բերեց այլաղդիների Հանդեå, որի արւաՀայւությունը եղավ åեւության այլակրոն Համայնքներին կրոնակենցաղային ու վարչական ինքնավարություն ւալը: Ամենից առաջ այդåես եղավ Հույների Հեւ, որոնց åաւրիարքությունը սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱ-ը åաՀåանեց՝ դրան Հավելելով «ւիեղերական» ւիւղոսը: Երկրորդը սիրաչաՀվեցին Հրեաները, որոնք սւացան նույնանման åարդն՝ ռաբունաåեւություն: Հույներն ու Հրեաներն ունեին մի քանի կեւից բաղկացած իրենց ներքին կանոնական «օրենքները», կարողանում էին առավել արդյունավեւ կերåով օդւադործել իրենց ընձեռված Հնարավորությունները: Հերթը Հասավ Հայերին: ՖաթիՀ սուլթան ՄեՀմեդը 1461 թ. Հիմնեց կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքությունը (էրմենի ÷աթրիկլիկի): Բուրսայի առաջնորդ Հովակիմ եåիսկոåոսը նչանակվեց «åաւրիկ» Հայոց (էրմենի միլլեթի) վրա1: 1461 թ. ի վեր օսմանյան Հåաւակ բոլոր Հայերը, ներառյալ կաթոլիկներն ու ավեւարանականները, ենթակա էին էրմենի ÷աթրիկխանեին (Հայոց åաւրիարքարան), մինչն որ 19-րդ դարում ւարադավան Հայերն ունեցան իրենց առանձին Համայնքային կաղմակերåված կյանքը: ՀեւղՀեւե որոչ դիրք սւացան նան կայսրության մյուս կրոնական Համայնքները: կրոնական ինքնավարությունները կաղմակերåվեցին ու դործում էին մայրաքաղաքում՝ åեւական մարմինների անմիջական Հսկողության ւակ: Բրիսւոնյա ն Հրեա Հոդնորականները Հայւնվեցին Համեմաւաբար ւանելի դրության մեջ: իրենց էթնիկական միջավայրում նրանց Հանձնարարվեց կրոնական ն մչակութային կյանքի ղեկավարությունը: Հոդնորականությունը նան իրավունք սւացավ իրականացնելու դաւական որոչ դործառույթներ, Հարկեր նչանակել, եկամոււ սւանալ կալվածքներից ն այլն: ինչåես ցույց է ւվել åաւմական ÷որձը, եկեղեցական իչխանությունն իր ձեռքում կենւրոնացրած Հոդնոր դասը միչւ ւենչացել է միաՀեծան իչխանության, Հեւնաåես երբեք չի

Տե՛ս «Գործ», ‹ 11, 24 սեåւեմբերի 1908 թ.:

Հրաժարվել իրեն ւրված իրավունքներից, միաժամանակ՝ առավելադույնին է ձդւել: Այդ ընդՀանուր կանոնից բացառություն չեն եղել կոսւանդնուåոլսի Հայոց åաւրիարքները, որոնք միչւ ձդւել են իչխող լինել իրենց աղդի վրա, ոչ միայն եկեղեցական, այլն աղդային-աչխարՀիկ դործերը ւնօրինել իրենց ցանկության ու Հասկացողության Համեմաւ, թեն դարեր չարունակ մի քանիսն են միայն իբրն նվիրյալ ու անձնուրաց դործիչներ արժանի եղել åաւրիարքական աթոռին: Մեծ մասը åաւմության մեջ մնացել է ÷առաւենչությամբ ն դավադիր դործեր կաղմակերåելու ու կաւարելու ընդունակությամբ, որåես խաղալիք åեւական åաչւոնյաների ն Հայ մեծաՀարուսւների ձեռքին: Դեռ 18-րդ դարի վերջերին ծադել էր երկրում բարե÷ոխումներ կաւարելու խնդիրը, որը 19-րդ դարի 30-ական թվականների սկղբներից քաղաքական անՀեւաձդելի åաՀանջ էր դարձել: Թուրքիայի կառավարողներն արդեն դիւակցում էին, որ կայսրության ամբողջականությունը կարելի է åաՀåանել միայն մուսուլմանների ու քրիսւոնյաների միջն նոր Հարաբերություններ Հասւաւելով: կյանքը թելադրում էր բարենորոդել նան Հայ եկեղեցու կառավարման Համակարդը ն, առաջին Հերթին, åաւրիարքարանի դործունեությունը: Ժամանակի ընթացքում åաւրիարքներն սւիåված են եղել ՀեւղՀեւե ւեղի ւալ, ն աղդային դործերը ւնօրինելիս խորՀըրդակցության կանչել Հայ արւոնյալ ուննոր դասի՝ ամիրայության՝ դիւակցական որոչակի մակարդակ ունեցող ներկայացուցիչներին: Ամիրայական դասը բաղկացած էր սեղանավորներից, մեծ վաճառականներից ն åեւական åաչւոնյաներից, որոնք իչխում էին Հայության աղդային, Հասարակական, մասամբ նան կրոնական դործերի վրա: Այդ դասը թուրքաՀայոց դործերում դրության ւերն էր երկար ժամանակ: Աղդի մեջ չկար մի այնåիսի ուժ, որը կարողանար նրա ինքնիչխանության դեմ Հանդես դալ: Դրամաւեր ամիրաները åեւության բարձր åաչւոնեության åաչւåանությունն էին վայելում: Բայց ժամանակն անցնում էր, ն ÷ոխվում էին åայմանները

թե՛ ընդՀանուր օսմանյան ն թե՛ Հայկական կյանքում: 1839 թ. սուլթանական դաՀ է բարձրանում Աբդուլ Մեջիդը: Բրիւանական կառավարության թելադրանքով՝ նույն թվականի նոյեմբերի 9-ին նա աղդարարում է մի կայսերական Հրովարւակ՝ Նվիրական Հրովարւակ կամ Գյուլխանեի խաթթ-ի չերիֆ անվամբ՞, որի ներչնչողը ն կաղմողներից մեկը Լոնդոնում նախկին դեսåան, մեծ վեղիր Մուսւաֆա Ռեչիդ Ալի ÷աչան էր: Հրովարւակը ÷ասւորեն աղդարարում էր կառավարման արնելյան բռնաåեւական ձներից Հրաժարվելու ն եվրոåական ձներին անցնելու մասին: Սուլթանը Հայւարարում էր, թե ինքն իր բոլոր Հåաւակներին, առանց աղդի ու կրոնի խւրության, Համարում է Հավասար իրավունքներով օժւված քաղաքացիներ, նրանց բոլորին ւալիս է կյանքի ու դույքի աåաՀովություն: Նա նան խոսւանում էր վերջ դնել աչխարՀիկ ն Հոդնոր մեծ ու ÷ոքր ինքնիչխանների կամայականություններին1: Սուլթան Աբդուլ Մեջիդի 1839 թ. Նվիրական Հրովարւակը Օսմանյան կայսրության մեջ բարենորոդումների առաջին ÷որձն էր: Դարեր չարունակ իսլամական կրոնին աåավինած մուսուլմանները ն «անՀավաւ» քրիսւոնյա ÷ոքրամասնությունը, որոնք չաւ սաՀմանաղաւված էին իրարից, այժմ, ըսւ Հրովարւակի դաղա÷արի, åիւի մուենային իրար: Գյուլխանեի խաթթ-ի չերիֆով Թուրքիայում սկսվեց մի ժա-

՞ ԳյուլՀանե (Վարդաւուն) անունն էր կ. Պոլսի այն քեոչկի (åալաւի), որի åարւեղում 1839 թ. նոյեմբերի 3-ին Մուսւաֆա Ռեչիդ Ալի ÷աչան Հռչակեց խաթթ-ի չերիֆը: Խաթթ (արաբ.) - բառացի նչանակում է դիր, ձեռադիր: Երբ խոսքը սուլթանի ձեռադրի մասին էր՝ սովորաբար ավելացնում էին չերիֆ (նվիրական) կամ Հումայուն (արքունի) բառերը: Խաթթ-ի չերիֆ կամ խաթթ-ի Հումայուն նչանակում է սուլթանական Հրովարւակ: Տե՛ս Д. Т. Розен, История Турции от победы и реформы в 1826 году, СПб, 1872, ч. 2, с. 19, А. Убичин и П. де Куртейл, Современное состояние Оттоманской империи (статистика, правление, администрация, финансы, армия, общины немусульманские и пр.), СПб, 1877, с. 203-207, “Турецкий сборник (к событиям на Ближнем Востоке)”, СПб, 1909, с. 73-76, Ф. Шабанов, Государственный строй и правовая система Турции в период Танзимата, Баку, 1967, с. 42-50.

մանակաչրջան, որն սւացավ թանղիմաթ՞ անունը: Գյուլխանեի Հրովարւակից Հեւո քրիսւոնյաները, մասնավորաåես Հայերը, սկսեցին է՛լ ավելի կարնոր դեր խաղալ Օսմանյան կայսրության ոչ միայն ւնւեսական, այլն Հասարակական-քաղաքական կյանքում, դիւության ու մչակույթի բնադավառներում, åեւության վարչական դործերում: Հայերի դրսնորած վարչակառավարչական բարձր ունակությունների վկայությունն էր այն, որ նրանցից չաւերը åաւասխանաւու åաչւոններ էին վարում ն ամենայն բարեխղճությամբ ու նվիրումով կաւարում իրենց ծառայողական åարւականությունները: Հայերը բոլոր մարղերում Հավաւարմորեն ծառայում էին թուրքական åեւությանը ն իչխանություններից սւացել էին «միլլեթ-ի սադիկա» («Հավաւարիմ աղդ») անունը1: Գերմանացի ֆելդմարչալ Հելմոււ կարլ Մոլթքեն դրա Համար Հայերին նույնիսկ անվանել է «քրիսւոնյա թուրքեր»: Խաթթ-ի չերիֆով ւրված որոչ աղաւությունների åայմաններում դլուխ էր բարձրացնում երկար ժամանակ իրավաղուրկ մնացած կ. Պոլսի Հայ ժողովրդական ւարրը՝ դեմոսը, որը մեծ մասամբ բաղկացած էր էսնաֆներից (արՀեսւավորներից), որոնց թիվն այդ ժամանակ արդեն բավական մեծ էր մայրաքաղաքում: Դեմոսի մեջ առաջացած խլրւումները ն բարձրացող խուլ բողոքներն ուղղված էին ամիրայության Համիչխանության դեմ2: Եվ սկսվում է իր ւեսակի մեջ յուրօրինակ դասակարդային åայքար մի կողմից ամիրաների ն եկեղեցական բարձրասւիճան åաչւոնյաների, մյուս կողմից դեմոկրաւ լուսավորյալ մւավորականների, արՀեսւավորական (էսնաֆ) դասի, դավառի դիւակից դյուղացիության ն եկեղեցականների՝ ÷ոքրամասնություն կաղմող թնի միջն՝ Հիմնականում ոչ թե ւնւեսական-սոցիալական, որքան աղդային մչակութային-կրթական ասåարե՞ Թա նղիմաթ անունն առաջացել է արաբերեն թանղիմ բառից, որը նչանակում է կարդավորում: Տե՛ս Ж. Кейзер, Европа и новая Турция, Госиздат, Москва, 1925, с. 64. Տե՛ս «Գործ», ‹ 11, 24 սեåւեմբերի 1908 թ.:

ղում: Վերջիններս åաՀանջում էին բարեկարդել Հայոց åաւրիարքարանը՝ դա օժւելով սաՀմանադրությամբ, ն այդ իսկ åաւճառով կոչվում էին «սաՀմանադրականներ»: Դրան Հակառակ՝ կղերա-ամիրայական դասը դեմ էր որնէ ÷ո÷ոխության, ուսւի սւացել էր «ՀակասաՀմանադրականներ» անունը: կ. Պոլսի Հայ կղերի ուղեղում չարժում նկաւվեց այն բանից Հեւո, երբ Ռուսասւանի ցար Նիկոլայ Ա-ի 1836 թ. մարւի 11-ի Հրովարւակով կյանք մւավ ռուսաՀայոց կրոնակենցաղային ն կրթալուսավորական իրավասություններն ու åարւականությունները սաՀմանող կանոնադրությունը՝ «Պոլոժենիա»-ն (“Положение”): կայսրության մեջ Հայերն առաջիններից մեկն էին, որ ուժ ւվեցին թանղիմաթյան բարենորոդումներին, ցույց ւվեցին, թե ինչåես åեւք է դեմոկրաւացնել, բարե÷ոխել վարչակառավարական Համակարդը՝ աչքի առաջ ունենալով եվրոåականը: Եվրոåական կրթություն սւացած Հայ նոր սերունդն արդեն 19-րդ դարի 40-ական թվականներին Հանդես եկավ կ. Պոլսի Հայ Համայնքի ն Հայոց åաւրիարքարանի դործերը ժողովըրդավարական Հիմքերի վրա դնելու åաՀանջով: Ուսումնառած երիւասարդները մի չարժում ծավալեցին, որի նåաւակն էր Հասարակությանը մասնակից դարձնել աղդային բոլոր կարնոր դործերին, ինչåես նան սաՀմանա÷ակել åաւրիարքի բացարձակ իչխանությունը, թուլացնել աղդեցությունը Պոլսի Հայ ամիրաների, որոնք Համայնքի կյանքում որնէ ÷ո÷ոխություն մւցնել չէին ցանկանում: Հենվելով եվրոåական ժողովրդավարական սկղբունքների վրա ն ելնելով 1839 թ. խաթթ-ի չերիֆի ընձեռած Հնարավորությունից՝ Պոլսի Հայ նոր սերունդը մեծ եռանդով ու ջանքերով Հասավ այն բանին, որ åաւրիարքարանի դործերի Համար կաղմվեցին Հաւուկ ժողովներ (Հանձնաժողովներ), որոնց անդամներն ընւրվում էին առանց դասակարդային խւրության: Առաջին Հանձնաժողովը՝ ելմւականը կաղմվեց 1841 թ.: Նույն թվականին կաղմվեց նան երկրորդ Հանձնաժողովը՝ կրթականդåրոցական դործը ղեկավարելու ն կանոնակարդելու Համար: Դա բաղկացած էր 30 անդամներից, ըսւ որում՝ 30 ւեղից 14-ը

Հաւկացված էր էսնաֆներին: Միաժամանակ, ամիրաներին արդելվեց միջամւել աղդային դործերին: Երկար դիմադրությունից Հեւո ամիրաներն սւիåված էին Հաչւվել կաւարվածի Հեւ: Զնայած դրան, աղդային դործերի ւերն ու ւնօրենը չարունակում էր մնալ åաւրիարքը, որովՀեւն Հոդաբարձությունը դեռ չէր կաղմակերåված որåես Համայնքի կողմից լիաղորված իրավաղոր մարմին, այլ դործում էր åաւրիարքի անմիջական վերաՀսկողությամբ: Վիճակը որոչ չա÷ով ÷ոխվեց, երբ կ. Պոլսի åաւրիարքական աթոռին նսւեց Մաւթեոս արք. Զուխաջյանը: Աղդային դործերը վարելու Համար, նրա օրոք, 1847-ին, åաւրիարքարանին առընթեր դործող ընդՀանուր վարչության Համար Հիմնվում է թուրքաՀայ առաջին ժողովրդական մարմինը՝ Հայոց դերադույն ժողովը: Պաւրիարքի նախադաՀությամբ դործող այս մարմինը բաղկացած էր երկու ժողովներից, որոնցից մեկը կոչված էր ղբաղվելու քաղաքական, իսկ մյուսը՝ կրոնական Հարցերով: Բաղաքական դործերը կարդավորող ժողովը, որը բաղկացած էր 20 աչխարՀականներից, սւացավ Բաղաքական ժողով անունը: Այս մարմնի անդամների թվում էին մւավորականներ, ամիրաներ, վաճառականներ, նան արՀեսւավորներ: կրոնական Հարցերը ւնօրինող ժողովը կոչվեց կրոնական կամ Հոդնոր ժողով՝ իր 14 Հոդնորական անդամներով: Բաղաքական ն կրոնական երկու ժողովները երբ միասին նիսւ էին դումարում, կաղմում էին «Խառը ժողով», որը թուրքաՀայոց դերադույն ժողովն էր: Գաղւնի քվեարկությամբ նա ընւրում էր թուրքաՀայության քաղաքական ն Հոդնոր առաջնորդ՝ åաւրիարք: «Խառը ժողովի» նիսւերին նախադաՀում էր åաւրիարքը, իսկ նրա բացակայության ժամանակ նրան ÷ոխարինում էր Բաղաքական ժողովի (այլ ոչ թե կրոնական ժողովի) աւենաåեւը: Այդåիսով, Հիչյալ երկու ժողովներով սկիղբ դրվեց թուրքաՀայոց դործերի սաՀմանադրական կարդավորմանը: Դրանց միջոցով սաՀմանա÷ակվում էր կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքների միաåեւական իչխանությունը: Մյուս կողմից, այդ ժողովները սաՀմանա÷ակում էին ամիրաների արւոնյալ ւիրաåեւությունը:

Այդ ամենը նչանակում էր, որ առաջին Հերթին բուն åոլսաՀայությունն էր Հնարավորություն սւացել Հանդես դալու իր ւրորված իրավունքների åաչւåանությամբ: Ավելի ուչ՝ 1853 թ., սւեղծվեց ուսումնական խորՀուրդ: Հանձնաժողովներ ն խորՀուրդներ կաղմելուց Հեւո, բնականաբար, առաջ եկավ դրանց ÷ոխադարձ իրավասությունները ճչւելու, այսինքն՝ կանոնադրություն ունենալու åաՀանջը: Սակայն թուրքաՀայոց դործերի սաՀմանադրական կարդավորման ուղղությամբ ւարվող աչխաւանքների Հակառակորդները քնած չէին: Պաւրիարքները, թաքուն թե բացաՀայւ, ÷ա÷ադում էին վերականդնել իրենց ինքնակամ ու անվերաՀսկելի դործունեությունը, իսկ ամիրաները անåաւվություն էին Համարում միննույն ժողովում աթոռակից լինել Հասարակ էսնաֆների Հեւ1: Դրան ավելանում էր այն, որ դեռնս դծված չէին Հիչյալ երկու ժողովներից յուրաքանչյուրի իրավասության սաՀմանները, Հսւակեցված չէին նրանց åարւականություններն ու իրավունքները, որի åաւճառով Հոդնոր ժողովը երբեմն ÷որձում էր Բաղաքական ժողովին թելադրել: Զկար նան յուրաքանչյուր ժողովի Համար Հաւուկ ձնակերåումներ ունեցող կանոնադրություն: Ընդունած որոչումների դործադրության Համար ժողովներն անՀրաժեչւ լծակներ չունեին: Այդ թերիները դուռը բաց էին åաՀում ներքին չ÷ոթմունքի ու խռովությունների Համար: Հայոց դերադույն ժողովի սւեղծումը ն նրա առաջին ւարիների դործունեությունն Համընկան Օսմանյան կայսրության մեջ բռնա÷ակված ոչ թուրք ժողովուրդների աղդային-աղաւադրական խմորումներին, որոնք օրըսւօրե ծավալվում էին: Սուլթանական կառավարությունը մւաՀոդ էր, որ իր ճանկերից աղաւադրված Հունասւանը կարող է օրինակ դառնալ աղաւություն ւենչող մյուս, Հաւկաåես քրիսւոնյա, ժողովուրդների Համար: Այլաղդիների աղաւադրական ոդորումները մարելու Հա1

Տե՛ս «Գործ», ‹ 12, 25 սեåւեմբերի 1908 թ.:

մար, սուլթանական կառավարությունն սւիåված էր մի չարք կանխարդելիչ միջոցների դիմել: Դրանցից մեկն այն էր, որ Բարձր Դուռը, 1854 թ. օդոսւոսի 25-ի Հրովարւակի Համաձայն, Հույն, բուլղար ն թուրքաՀայ Հանրություններին արւոնեց՝ իրենց ներքին աղդային դործերը բարեկարդելու Համար մի քանի (14-16) կեւից կաղմված կանոնադրեր մչակել ու դրանք իր Հասւաւմանը ներկայացնել: Թուրքերի «Հավաւարիմ աղդ» (միլլեթ-ի սադիկա) Հորջորջած Հայության ղեկավարությունն սւանձնած կ. Պոլսի Համայնքի ընւրախավը կառավարության այդ քայլն ընկալեց որåես աղդին մի բացառիկ առանձնաչնորՀման ընծայաբերում: Ենթադրվում էր նան, որ թուրքաՀայոց աղդային ու եկեղեցական ներքին կյանքը կարդավորող կանոնադիրը, վերջաåես, կ÷ակի Հայոց դերադույն ժողովում åարբերաբար ծադող չ÷ոթմունքների ու խռովությունների դուռը: ՊոլսաՀայ առաջադիմական դործիչները, առանց ժամանակ կորցնելու, կաղմեցին մի Հանձնախումբ, որի մեջ մւան աչխարՀիկ ն Հոդնոր նչանավոր դեմքեր, որոնցից ոմանք իրենց ուսումն ու կրթությունն սւացել էին կ. Պոլսում՝ Սկյոււարի Հայոց ճեմարանում, Ղալաթա-սերայի åեւական լիցեյում, Մխիթարյանների Փարիղի ն Վենեւիկի վարժարաններում, Գաբրիել վրդ. Այվաղովսկու Փարիղի «Արնելյան դåրոցում», ուրիչ առաջնակարդ ուսումնական Հասւաւություններում, Հաղորդակցվել ժամանակաչրջանի քաղաքադիւական ն իրավադիւական առաջավոր դåրոցներին ն åայծառ Հեւք թողել թուրքաՀայ ժողովրդի աղդային-մչակութային առաջադիմության ասåարեղում: Հանձնախմբում ընդդրկվել էին åոլսաՀայ Համայնքի երիւասարդ, լուսավորյալ դործիչներ՝ բժ. ՆաՀաåեւ Ռուսինյանը, Գրիդոր Օւյանը, բժ. Սերվիչենը (Սերովբե Վիչենյան), Գրիդոր Աղաթոնը, Նիկողայոս Պալյանը, Հակոբ կրճիկյանը, Մ. Մինասը, Մ. Ալթուն-Տյուրին, Ա. Հյունքյարåեյենւյանը, Հեւադայում՝ Գալուսւ կոսւանդյանը, կարաåեւ Ութուջյանը ն ուրիչներ: Վճռական դերակաւարությունն ունեին առաջին Հինդ դործիչները: Հանձնախմբի առջն խնդիր դրվեց՝ åաւրասւել թուրքա835

Հայերի ներքին կյանքը կանոնավորող կանոնադիր՝ Բարձր Դռանը ներկայացնելու Համար: ՊոլսաՀայ լուսավոր մւավորականները դործի անցան åաւասխանաւվության բարձր ղդացումով ն մեծ խանդավառությամբ: Դա åաւաՀական չէր: Զկարողանալով աղդել Համայն åեւության ճակաւադրի վրա՝ նրանք ուրիչ Հնար չդւան åեւական դործերին անմասնակից, մենիչխանական ու կամայական կյանքի ծանրության ւակ դալարվող աղդայինների առաջադիմությանը նåասւելու, նրանց միւումներին ու Հակումներին նվաղադույն դոՀացում ւալու, քան սւեղծելու նրանց կյանքը քիչ թե չաւ կանոնավորող մի ÷ասւաթուղթ1: Երեք åեւությունների՝ Անդլիայի, Ֆրանսիայի ու ÷ոքրիկ Սարդինիայի ղինվորական ն Ավսւրիայի բարոյական աջակցությամբ Թուրքիան Ղրիմի åաւերաղմում խուսա÷ել էր åարւությունից: Որåես ÷ոխՀաւուցում, դաչնակիցներն օսմանյան կառավարությունից åաՀանջել էին երկրում սկսել նոր, ընդՀանուր բարենորոդումներ ն դրան ղուդաՀեռ առանձին արւոնություններ չնորՀել քրիսւոնյա Հåաւակներին: 1856 թ. ÷եւրվարի 18-ին սուլթան Աբդուլ Մեջիդը Հռչակեց Արքունի Հրովարւակ կամ խաթթ-ի Հումայուն անունն սւացած Հրովարւակը: Խաթթ-ի Հումայունը Գյուլխանեի խաթթ-ի չերիֆից Հեւո երկրորդ կարնոր Հրովարւակն էր, որի նախադիծը կաղմել ն սուլթանին էր ներկայացրել մեծ վեղիր Ֆուադ ÷աչան: Այս Հրովարւակը Հիմնականում կրկնում ու լրացնում էր Գյուլխանեի խաթթ-ի չերիֆը: Խաթթ-ի Հումայունը կարնոր նչանակություն ունեցավ քրիսւոնյաների, այդ թվում՝ Հայերի Համար: Այդ Հրովարւակի ւրամադրություններից ելնելով՝ եվրոåական åեւություններն անընդՀաւ ճնչում էին դործադրում Թուրքիայի վրա՝ ի նåասւ նրա քրիսւոնյա բնակիչների: Այդ նույն Հրովարւակն է եղել Տե՛ս ՎաՀան Զարդարեան, Յիչաւակարան (1512-1933), Հաւ. Ա, թիւ 1-10, ԳաՀիրէ, 1933, էջ 15, Ադդէ քՀնյ. Փայլակեան, Եկեղեցական åաւմութիւն Հայոց, Փարիղ, 1942, էջ 288:

Հայոց Աղդային սաՀմանադրության ն, առՀասարակ, åաւրիարքարանների սւացած առանձնաչնորՀումների Հիմնաքարը: Սուլթան Աբդուլ Մեջիդի բարենորոդումները արմաւական վերա÷ոխումներ չէին, այլ՝ երկչու ÷որձեր ինչ-որ կերå կարդ ու կանոն Հասւաւելու երկրում, կարդավորելու ավաւաåեւական Հարաբերությունները ն դրանով իսկ ամրաåնդելու դոյություն ունեցող կարդերը: Զնայած Օսմանյան կայսրությունը 19-րդ դարի կեսերին չարունակում էր մնալ մի ծայրաՀեղ Հեւամնաց åեւություն, բայց Թանղիմաթը, այնուամենայնիվ, ամբողջությամբ առած, որոչ դրական Հեւք թողեց կայսրության Հասարակական-քաղաքական կյանքում, մասնավորաåես նåասւելով երկրում սաՀմանադրական դաղա÷արների ասւիճանական ւարածմանը: Աբդուլ Մեջիդի խաթթ-ի Հումայունը նոր լիցք Հաղորդեց թուրքաՀայերի ներքին կյանքը կանոնավորելու Համար կանոնադիր կաղմող åոլսաՀայ մւավորական դործիչներին: Թեն սուլթանի Հրովարւակը Հրաåարակվեց այն ժամանակ, երբ նրանք արդեն ավարւել էին իրենց դործը կանոնադրի վրա, բայց Հեւադա ամիսներին չարունակեցին դա սրբադրել՝ ելնելով Արքունի Հրովարւակի ոդուց ու առաջադրանքներից: Նրանք էին՝ Նիկողայոս Զորյանը, ՆաՀաåեւ Ռուսինյանը, Սւե÷ան Ոսկանյանը (Ոսկան), Հարություն Սվաճյանը, Մաւթեոս Մամուրյանը, Գալուսւ կոսւանդյանը, Մկրւիչ Պեչիկթաչլյանը, Հովսե÷ Շիչմանյանը (Ծերենց), Գրիդոր Զիլինդիրյանը, Արմենակ Հայկունին (Համբարձում Զիղմեջյան) ն ուրիչներ: Նրանց մեծ մասը կրթություն էր սւացել Արնմւյան Եվրոåայում, Հաւկաåես Փարիղում, մուիկից ծանոթացել ւեղի Հասարակական ու քաղաքական կարդերին ու մչակույթին1: Երկար ու լարված աչխաւանքով սւեղծված կանոնադրքի չարադրանքը 1857 թ. մարւի 22-ին ներկայացվեց Հայոց աղդային դերադույն ժողովի քննարկմանը2: կանոնադրի չարադրան1 Տե՛ս Վարդան Պարսամյան, Հայ աղաւադրական չարժումների åաւմությունից, էջ 33: Տե՛ս Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 4626:

քի åաւրասւումը ն նրա քննարկումը ւնել էին ամբողջ չորս ւարի: Բննարկման ընթացքում Հայ նչանավոր ճարւարաåեւների դերդասւանի կրւսեր ներկայացուցիչ Նիկողայոս Պալյանը ն ՆաՀաåեւ Ռուսինյանն առաջարկեցին կանոնադիրը կոչել սաՀմանադրություն: Աղդային սաՀմանադրության նախադիծը ոչ միայն սաՀմանա÷ակում էր թուրքաՀայոց կյանքում կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքի չա÷ից ավելի մեծ իրավունքները, այլն մայրաքաղաքի կղերա-ամիրայական Հեւադիմական դասին ÷ասւորեն ղրկում էր աղդային-եկեղեցական դործերում ունեցած մենաչնորՀից: Հենց դա էր åաւճառը, որ վերջինս կաւաղի åայքար էր սկսել սաՀմանադրության նախադծի ն նրա կերւիչների դեմ, որը ւարիներ ւնեց: Այդ անղիջում åայքարը դլխավորում էր թուրքաՀայ Հեւադիմության åարադլուխ ՀովՀաննես Զամուռճյանը (Տերոյենց): Նրա «Երեւակ» թերթի Համարները լի էին սաՀմանադրության դեմ ուղղված կաւաղի Հարձակումներով: Անդրադառնալով թուրքաՀայոց սաՀմանադրության չուրջ ծավալված åայքարին, Միքայել Նալբանդյանը, որը որոչ ժամանակ մնացել էր կ. Պոլսում, ոդնորված էր սաՀմանադրության սւեղծման ուղղությամբ կաւարված աչխաւանքներով ն արդյունքը բնութադրում էր որåես մեծ նվաճում: Մի քանի ւարի անց դրած «Աղդային թչուառութիւն» Հոդվածում Նալբանդյանը դրում էր. «Ծանր ն Համրաչարժ էր աղդային լուսավորության ընթացքը Տաճկասւանի մեջ ն այդ ընթացքն նս անՀիմն ն սայթաքելի, Հայւնի է, թե այն թչվառ Հանդամանաց մեջ ուրիչ կերå չէր նս կարող լինել: Դարեր անցան, չաւ ու չաւ սերունդներ աՀ ոՀ քաչելով եկան դնացին, չաւ իրավունք ունակոխ եղան, չաւ դանձեր Հա÷չւակվեցան, չաւ ւուներ քարուքանդ եղան, մինչն որ սորանից մի քանի ւարի առաջ «ՍաՀմանադրություն» բառը մեր աղդայինք արւասանեցին: ՍաՀմանադրությո՛ւն, կրկնեց ՀարսւաՀարված ն կիսաչունչ ժողովուրդը. ՍաՀմանադրությո՛ւն, լսվեցավ եդիåւական բուրդերից մինչն Վարադա սարը, ՍաՀմանադրությո՛ւն, աղաղակեցին ն Հրճվեցան կենդանի երիւասարդները...

ՍաՀմանը դրվեցավ: «կեցցե՛ ՍաՀմանադրություն»: Տակավին լսվում էր այս խոսքը Հաղարավոր բաղմության բերանից», երբ «յուրյանց խավարային որջերից» դուրս սողացին աղդի արյունով, յուրյանց քիթ ու åռունկը ներկած բռնակալները ն աղաղակեցին՝ «ի՞նչ ասել է ՍաՀմանադրություն, ւերության մեջ ւերություն կանդնեցնե՞լ», «աղդը սալթ անՀավաւ ընել... ւերության դեմ աåսւամբեցնել»: «Աղդի դավաճանների Համար ամեն Հնար սուրբ էր ն չուն կարելի էր մաւաղ առնել, միայն թե ՍաՀմանադրությունը կործանվեր»1: ՍաՀմանադրության նախադծի չուրջ ծավալված åայքարում ծնունդ էր առնում աåադա Հայ աղդային կյանքի քաղաքական Հակասություների նախաւիåը: Միքայել Նալբանդյանը նկաւում էր. «Երնեցան կուսակցությունք, ՍաՀմանադրության åաչւåանք ն թչնամիք, Հառաջընթացք ն Հեւընթացք, լուսավորյալք ն խավարյալք»2: կ. Պոլսում ծավալված åայքարի եռանդուն մասնակիցներ էին արնմւաՀայ դեմոկրաւներ Հարություն Սվաճյանն իր «Մեղուով», կարաåեւ Փանոսյանն իր «Միւնաւի»-ով, Զմյուռնիայի ժողովրդավարների օրդան «Ծաղիկը»: Հեռվից (Մոսկվայից) սաՀմանադրականներին աջակցություն էր ցույց ւալիս Սւե÷անոս Նաղարյանցի «Հիւսիսա÷այլը»: ՍաՀմանադրականների ն ՀակասաՀմանադրականների երկարաւն åայքարն ավարւվեց առաջինների Հաղթանակով: ՍաՀմանադրության նախադծի ւնական քննարկումներից Հեւո կ. Պոլսի Հայոց աղդային դերադույն ժողովը, վերջաåես, Հավանություն ւվեց ÷ասւաթղթին, Հասւաւեց դա ն որոչեց ներկայացնել Հանրության դաւին: Փասւաթղթի նախադծի Հանրային քննարկման ժամանակ կրքերը կրկին բորբոքվեցին: ՍաՀմանադրության Հակառակորդներն առաջ բերեցին նոր իրարանցում դա խա÷անելու Համար, բայց այս անդամ էլ åարւություն կրեցին: ՍաՀմանադրու1 Միքայել Նալբանդյա ն, Երկերի լիակաւար ժողովածու, Հաւ. 3, Արմֆանի Հրաւարակչություն, Երնան, 1940, էջ 103-104: Նույն ւեղում, էջ 104:

թյունը մչակողների ջանքերով 1860 թ. մայիսի 24-ին դումարվեց մւավորականության, բարձրասւիճան եկեղեցականների, ամիրայության ն էսնաֆության ներկայացուցիչների ընդՀանուր ժողով, որը åեւք է վավերացներ չարադրանքը՝ իր 150 Հոդվածներով: Ժողովը բացեց նորընւիր åաւրիարք Սարդիս արք. Գույումջյանը, որը խոսւացավ ամեն միջոց ձեռնարկել սաՀմանադրությունը կյանքում կիրառելու Համար: ԱյնուՀեւն սաՀմանադրության չարադրանքն ընթերցվեց կեւ առ կեւ, որից Հեւո որոչվեց. քանի դեռ սաՀմանադրության Համաձայն ւեղի չեն ունեցել երես÷ոխանների ընւրություններ ն նրանց միջոցով չեն ձնավորվել Բաղաքական ն կրոնական ժողովները, ուսւի կաղմել այդåիսի ժամանակավոր ժողովներ, որոնք կդործեն մինչն նոր ընւրությունները: Այսåես ծնունդ առավ ն սկսեց դործել թուրքաՀայոց սաՀմանադրությունը՞: Այդ օրերի մի ւեղեկադրում կարդում ենք. «Մեր աղդը այս երկրին ժողովրդոց մէջ այն միակ աղդն է, որ իր աղդային ներքին դործոց վարչութեան Համար սաՀմանադրութիւն մը ունի, որի չրջանակն որչա÷ որ անձուկ ըլլայ, անոր բարիքը սկսած ենք վայելել, թէեւ անոր ւրամադրութեանց դործադրութեան մէջ ակամայ թերութիւններ կը նչմարուին ւակաւին»1: ՍաՀմանադրությունը լույս աչխարՀ եկավ ավելի քան քսանամյա (1841 թ. սկսած) ւանջալից ու Հոդեմաչ մաքառումների արդյունքում: Պայքարի եղանակները եղան բաղմաղան ու ւարաբնույթ. բանակռիվ ու բանավեճ, քայլարչավներ, բաղմաՀաղարանոց ցույցեր, մակույկներով երթեր, դեմոկրաւական Հայկական մամուլի էջերում անդրկուլիսյան սադրանքների մերկացումներ, թերթերի ÷ակման դեմ բողոքի ցույցեր, ձերբակա՞ 1860 թ. Աղդային սաՀմանադրությունը Հայոց աղդային դերադույն ժողովի կողմից Հրաւարակվելուց Հեւո նույն թվականին ամբողջովին թարդմանվեց ֆրանսերեն ն Հաջորդ ւարի, 1861-ին, լույս ւեսավ Փարիղում Հրաւարակվող “Revue de l‘Orient, de l‘Algérie et des Colonies” ամսադրում: Սարուխան, Հայկական խնդիրն եւ Աղդային սաՀմանադրութիւնը Թուրքիայում (1860-1910), Հաւ. Ա, Թիֆլիս, 1912, էջ 133:

լություններ ն բանւարկյալների աղաւ արձակման Համար բողոքներ, վարժարանների ÷ակում ն դրանց վերաբացման Համար մղված բուռն åայքարներ ն նույնիսկ åաւրիարքարանի չենքի վրա Հարձակումներ ու ժողովասրաՀի քանդում1: Աղդային սաՀմանադրության Հիման վրա 1860 թ. օդոսւոսի 25-ին կ. Պոլսում դումարվեց Աղդային ընդՀանուր ժողով2, որին մասնակցում էին 120 ընւրված åաւդամավորներ ն նրանց այսåես կոչված անդամակիցները, այսինքն՝ աղդային, åեւական, կրթական, Հոդնոր, լրադրության բնադավառների նչանավոր դործիչները, որոնք ընւրված åաւդամավորներ չէին: Աղդային սաՀմանադրությունը որåեսղի ուժ սւանար ն դործածության մեջ դրվեր, åեւք է Հասւաւվեր կառավարության կողմից: 1862 թ. աåրիլին դա ներկայացվում է Բարձր Դռան Հասւաւմանը: ՍաՀմանադրությունը մչակող Հանձնախումբը դրա չարադրանքի Հեւ Բարձր Դռանն է ներկայացնում նան մի Հայւադիր, որով երախւադիւութիւն է Հայւնվում «կայսերական ւէրութեանը»՝ «սաՀմանադրություն մը åաւրասւել» թույլ ւալու Համար3: Բայց կառավարությունը երկար ժամանակ անուչադրության էր մաւնել սաՀմանադրության Հասւաւումը: Հարկ եղան աղդեցիկ Հայերի միջամւություններն ու երկար բանակցություններ Բարձր Դռան Հեւ: Երկար ձդձդումներից Հեւո, վերջաåես, 1863 թ. մարւի 17ին, թուրքական կառավարությունը Հաւուկ ֆերմանով վավերացրեց ն արւոնեց վերաքննված՞ ու ÷ո÷ոխված սաՀմանադրությունը4: Նույն օրը Բարձր Դուռը դա ուղարկեց Հայոց

Տե՛ս «Արարաւ» բացառիկ (Պէյրութ), 1 Հունվարի 2003 թ., էջ 55: Տե՛ս Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 4634: Տե՛ս «Աղդային սաՀմանադրութիւն Հայոց», կ. Պոլիս, 1908, էջ 5-6: ՞ Վերաքննված սաՀմանադրությունը ժամանակին թարդմանվել է ֆրանսերեն, ինչåես նան լույս է ւեսել Հենրի Լինչի նչանավոր "Armenia” («Արմենիա») աչխաւության մեջ (ւե՛ս H. Lynch, Armenia, vol. II, London, 1901): Տե՛ս Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Գ Հաւ., Բ Հրաւ., էջ 4685:

åաւրիարքարան՝ ի դործադրություն՝ իբրն åեւական օրենք՞: Վերաքննված սաՀմանադրությունը Աղդային ընդՀանուր ժողովն ընդունեց 1863-ի մարւի 20-ին ն միաձայն որոչեց, որ «աղդին կողմէ չնորՀակալութեան ուղերձ մը դրուի եւ ղրկուի առ Բ. Դուռն»: Որոչումն անմիջաåես կաւարվեց1: ՍաՀմանադրության 1860 թ. չարադրանքի մեջ Բարձր Դուռը կաւարել էր մի չարք ÷ո÷ոխություններ, որոնք, սակայն, չէին ÷ոխել ÷ասւաթղթի բնույթը ն Հոդվածների բովանդակությունը: Ավելին, ÷ասւաթուղթը ավելի կուռ ու ամ÷ո÷ էր դարձել: կաւարված ÷ո÷ոխություններից նչենք մի քանիսը: 1860 թ. Հայերեն օրինակում ÷ասւաթուղթը կոչվում էր «Աղդային սաՀմանադրություն Հայոց», իսկ 1863-ի թուրքերեն ւարբերակն անվանվեց «Հայ միլլեթի կանոնադրություն» («Նիղամնամէի միլլեթի էրմենեան»): «ՍաՀմանադրություն» բառի դործածությանը ինքը՝ թուրքական կառավարությունը, դեմ չէր, միայն թե դա չօդւադործվեր åաչւոնական թղթերում2: Ֆրանսիացի միջաղդայնադեւ-իրավադեւ Ռոլեն Ժակմենը դրան ւվել է իր բացաւրությունը, դրելով. «Ես Հակուած եմ կարծելու, թէ այս խաբուսիկ եւ բարձրադոչ անունը åարղ սխալմունքի արդիւնք չէ: Թուրք կառավարութիւնը, ընդունելով այս «սաՀմանադրութիւնը»՝ Հաւաւարիմ է մնացել իր սիսւեմին, որ է ÷առաւոր էթիքեթներ (etiquette) դնել ւա÷ակ ւու÷երի վրայ»3: ՍաՀմանադրության 1860 թ. ւարբերակի «աղդային åաւդամավոր» Հայերեն բառակաåակցությունը Համաåաւասխանում է թուրքերեն «միլլեթ մեբուսի» բառակաåակցությանը, բայց թուրքերեն ւարբերակում (1863 թ.) դործածված են «միլ՞

Աղդային սաՀմանադրության (1863) թուրքերեն թարդմանությունը թուրքական կառավարության Համար ուներ բնադրի ուժ, Հրաւարակվել էր օսմանյան Բաղաքացիական օրենսդրքի մեջ ն նրա մասն էր կաղմում: Սարուխան, Հայկական խնդիրն..., էջ 28: Տե՛ս Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 4625, Սարուխան, Հայկական խնդիրն..., էջ 253-254: Սարուխան, Հայկական խնդիրն..., էջ 253-254:

լեթ վեքիլի» (աղդի ÷ոխանորդ) կամ «մեջլիսի ումումի աղասը» (ընդՀանուր ժողովի անդամ) ձները1: ՍաՀմանադրության նախնական (1860 թ.) ւարբերակում նախաւեսված էր 150 Հոդված, Աղդային ժողովի åաւդամավորների թիվը՝ 220, ժողովի նիսւերին կարող էին մասնակցել աղդային åաւդամավորների անդամակիցներ: Նչված էր, որ ԸնդՀանուր ժողովը ւեղի է ունենում կանոնավորաåես, ամեն ւարվա մարւ ամսին, իսկ արւակարդ åայմաններում կարող են Հրավիրվել արւաՀերթ նիսւեր: Վերաքննված սաՀմանադրության մեջ Հոդվածների թիվը åակասեցվել էր ն Հասցվել 99-ի: Աղդային ժողովի åաւդամավորների թիվը 220-ից իջեցվել էր 140-ի, ժողովին մասնակցող անդամակիցների թիվը չåիւի անցներ 180 Հոդուց (քանի որ այնåես էր åաւաՀում, որ ժողովի նիսւերին մասնակցում էին ընւրված åաւդամավորներից երկու-երեք անդամ ավելի անդամակիցներ): Նախաւեսված էր սովորական ընդՀանուր ժողովը դումարել երկու ւարին մեկ անդամ՝ երկու ամիս ւնողությամբ, իսկ արւակարդ նիսւեր դումարելու Համար ամեն անդամ նախօրոք åեւք է ւեղյակ åաՀվեր Բարձր Դռանը, որի Հավանությունն սւանալուց Հեւո միայն կարելի էր Հրավիրել նիսւերը՞: ԱյնուՀեւն՝ եթե 1860 թ. սաՀմանադրության մեջ åաւրիարքի մասին Հոդված չկար, աåա վերաքննվածում նախաւեսվում էր, որ ընւրվող åաւրիարքը åեւք է նախաåես արժանանա կառավարության վսւաՀությանը, լինի օսմանյան Հåաւակ դոնե իր Հորից սկսած ն լինի 35 ւարեկանից ոչ åակաս2: Տե՛ս Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 4684-4685, նան՝ Սարուխան, Հայկական խնդիրն..., էջ 18: ՞ Սակայն, որåես կանոն, Բարձր Դռան այս åաՀանջը չէր կաւարվում: Աղդային ժողովը նիսւեր էր դումարում Համարյա անընդՀաւ, առաջվա նման դրանց չարունակում էին մասնակցել նախաւեսվածից երկու-երեք անդամ ավելի անդամակիցներ: կառավարությունը չւեսնելու էր ւալիս վերաքննված սաՀմանադրության Համաåաւասխան Հոդվածների այդ խախւումները: Տե՛ս Սարուխան, Հայկական խնդիրն..., էջ 25-27:

Վերաքննված սաՀմանադրությունը նախորդ ւարբերակից առանձնանում էր նան ուրիչ, ոչ էական, ÷ո÷ոխություններով: Բանի որ մեղանում ընթերցողներից չաւերը ւեղյակ չեն Աղդային սաՀմանադրության բովանդակությանը, ուսւի մենք նåաւակաՀարմար դւանք Համառու կերåով ներկայացնել ÷ասւաթուղթը՝ Հիմնականում åաՀåանելով Հոդվածների չարադրանքն այնåես, ինչåես կա սաՀմանադրության չարադրանքում՝ խուսա÷ելով ավելորդ մեկնաբանություններից: «Աղդային սաՀմանադրութիւն Հայոցը», բաղկացած է ներածական մոււքից ն 99 Հոդվածներից, որոնք ամ÷ո÷ված են Հինդ՝ Ա, Բ, Գ, Դ, Ե դլուխներում1: Ներածականում ւրված են Աղդային սաՀմանադրության սկղբունքները, որոնք չարադրված են Հինդ կեւերում (Հոդվածներում): Առաջին կեւը սաՀմանում էր, որ աղդն, ամբողջությամբ վերցրած, ն նրա անդամներն առանձին-առանձին, կաղմում են մի միասնություն, քանի որ ամեն Հայ անՀաւ åարւավորություններ է կրում աղդի Հանդեå, աղդն էլ, իր Հերթին, åարւավորություններ ունի յուրաքանչյուր անՀաւի նկաւմամբ: Բացի åարւավորություններից, ամեն անՀաւ նան իրավունքներ ունի՝ ւրված աղդից ն աղդի մյուս անՀաւներից: Հեւնաåես՝ աղդն ու աղդայինները ÷ոխադարձ åարւավորություններով կաåված են միմյանց Հեւ: Այնåես որ՝ մեկի åարւավորությունը մյուսի իրավունքն է: Ներածականի երկրորդ կեւով սաՀմանվում էին աղդի անդամների åարւականությունները ամբողջական աղդի Հան1

«Աղդային սաՀմանադրութիւն Հայոցը» ւե՛ս «Արեւելք» օրաթերթի 1908 թ. Հուլիսի 15-ի (‹ 6849) ն Հուլիսի 17-ի (‹ 6851) թվերում, «Աղդային սաՀմանադրութիւն Հայոց», կ. Պոլիս, 1908 թ. ն այլն: Մենք աչխաւել ենք մի չարք Հրաւարակությունների Հեւ՝ «Աղդային սաՀմանադրութիւն Հայոց», կ. Պոլիս, 1860, ւå. ՄիւՀէնւիսեան. «Աղդային սաՀմանադրութիւն Հայոց», կ. Պոլիս, 1860, ւå. Ռ. Յ. Բիւրքճեան. «Աղդային սաՀմանադրութիւն Հայոց (Նիղամնամէի միլլեթի էրմէնեան)», կ. Պոլիս, 1914, Հրաւ. «Արծիւ» ժողովրդական դրավաճառանոցի:

դեå, այն է՝ յուրաքանչյուրն իր կարողության չա÷ով մասնակցում է աղդի åեւքերից բխող ծախքերին, Հոժարակամ Հանձնառու է աղդին մաւուցելիք ծառայություններին ն սիրով Հնաղանդվում է նրա առաջադրած åաւվերներին: Այս ամենից բխում էր, որ «աղդայնոց այս åարւաւորութիւնքը Աղդին իրաւունքն են»: Հաջորդ կեւով ամրադրված էին աղդի åարւականություններն անՀաւների նկաւմամբ, այն է՝ Հոդալ աղդայինների բարոյական, մւավոր ն նյութական åաՀանջմունքները, ծավալել մաւաղ սերնդի կրթության դործը՝ աղջիկ թե ւղա Հավասարաåես, խնամք ւանել կարույալների նկաւմամբ, արդարասիրությամբ խաղաղեցնել աղդի անդամների միջն ծադած վեճերը ն այլն: իբրն այս կեւից բխող եղրակացություն, նչված է. «Աղդին այս åարւաւորութիւնքը աղդայնոց իրաւունքն են»: Զորրորդ կեւով սաՀմանվում էր, որ աղդը ÷ոխանորդաբար ներկայացնողը ն աղդ-անՀաւ ÷ոխադարձ åարւավորությունների կանոնավոր կաւարմանը Հսկող իչխանությունն ընւրովի Աղդային վարչությունն է, որին ն Հանձնված է Թուրքիայի Հայոց ներքին դործերի ւնօրինությունը՝ օսմանյան ւերության Հաւուկ արւոնությամբ ու Հայոց աղդային սաՀմանադրությամբ: Ներածության Հինդերորդ կեւով աղդարարված էր, որ վարչությունը աղդային լինելու Համար åարւադրաբար åեւք է լինի ներկայացուցչական-åաւդամավորական: Ներածությունն ամբողջանում է այն Հասւաւումով, որ åաւդամավորական վարչության Հիմքը իրավունքների ու åարւականությունների արդար սկղբունքն է, որի ուժը կայանում է «ձայն բաղմացի» մեջ, որը ն օրինավորության սկղբունքն է: Ներածությանը Հաջորդած Ա դլուխը (1-84-րդ Հոդվածներ) նվիրված էր Աղդային վարչության առանցքը կաղմող «Աղդային կեդրոնական վարչութեան»: Սա դործադիր մարմին էր, որին ենթակա էին Բաղաքական ն կրոնական ժողովները, ավելի ճիչւ՝ Բաղաքական ն կրոնական ժողովները կաղմում էին Աղդային կեդրոնական վարչությունը, որը åաւրիարքի Հեւ åեւք

է դործադրեր այն բոլոր օրենքները, որոնք Հասւաւում էր Աղդային ժողովը: կեդրոնական վարչության դործունեության ուղղությունները սաՀմանող առաջին 16 Հոդվածները վերաբերում էին կոսւանդնուåոլսի Հայոց åաւրիարքի ընւրությանը ն Հրաժարականին, նրա åաչւոնին ու åարւականություններին, åաւրիարքական դիվանաւան դործունեությանը: Առաջին Հոդվածում արձանադրված է, որ åաւրիարք ընւրվող անձը åեւք է լինի եåիսկոåոսաց դասից, արժանացած լինի ինչåես ւերության, այնåես էլ ամբողջ աղդի վսւաՀությանն ու Հարդանքին, ունենա åաւրիարքական åաչւոնին վայել Հաւկություններ ու արժանաåաւվություն, դոնե իր Հորից սկսած՝ լինի օսմանյան Հåաւակ ն լրացրած լինի կյանքի երեսունՀինդ ւարին: Երբ åաւրիարքը վախճանվի կամ Հրաժարվի ն կամ ուրիչ որնէ åաւճառով åաւրիարքական աթոռը թա÷ուր մնա, այնժամ կրոնական ն Բաղաքական ժողովները մեկւեղ դալով, ընւրում են åաւրիարքական ւեղաåաՀ ն, դիմելով Բարձր Դռանը, խնդրում են Հասւաւել իրենց որոչումը: ՏեղաåաՀը ժամանակավորաåես վարում է åաւրիարքարանի դործերը, միաժամանակ ձեռնարկում åաւրիարքի ընւրության կաղմակերåումը, որի դործընթացն անցնում է Հեւնյալ ÷ուլերով. Ամենից առաջ ւեղաåաՀը կաղմում է Օսմանյան կայսրության Հåաւակ ն այնւեղ աåրող բոլոր Հայ եåիսկոåոսների ցուցակը ն ներկայացնում կրոնական ժողովին: Այս ժողովն, իր Հերթին Հրավիրում է եկեղեցական Համադումար-ժողով, որը դաղւնի քվեարկությամբ åաւրասւում է «ընւրելեաց ցուցակ»՝ Հեւնյալ կերå. Համադումարի յուրաքանչյուր անդամ թղթի վրա դրում է այն բոլոր եåիսկոåոսների անունները, որոնք, իր կարծիքով, արժանի են åաւրիարք լինելու: ԱյնուՀեւն արժանի նկաւված բոլոր անունները քվեների չաւության կարդով առնվում են մի ցուցակի մեջ, որը ւեղաåաՀի միջոցով ներկայացվում է Բաղաքական ժողովին: Սա, ցուցակում ընդդրկված անձանց թեկնածություններն ըսւ արժանիքների քննելուց Հեւո, ամենից ավելի արժանավորներից ÷ակ, դաղւնի քվեարկությամբ ն քվեների առավելությամբ ընւրում է Հինդ

Հոդու ն ցուցակը ներկայացնում ԸնդՀանուր ժողովին: ինչåես այդ ցուցակը, այնåես էլ եկեղեցական Համադումար-ժողովի åաւրասւած առաջին ցուցակը կախվում են Աղդային ընդՀանուր ժողովի սրաՀում: Ծանոթանալով այս երկու ցուցակներին ն կրոնական ու Բաղաքական ժողովների կարծիքներին, ԸնդՀանուր ժողովն ընւրում է åաւրիարք՝ դաղւնի քվեարկությամբ ն քվեների բացարձակ առավելությամբ (2-րդ Հոդված): Ընւրությունը կաւարելուց Հեւո åաւրասւվում է ւեղեկադիր, որը ւեղաåաՀի միջոցով մաւուցվում է Բարձր Դռանը: Պաւրիարքը Հասւաւվում է ըսւ վաղեմի սովորության՝ կայսերական Հրամանով (3-րդ Հոդված): Այդ Հրամանն սւանալուն åես ԸնդՀանուր ժողովը մի քանի անձերից կաղմված åաւդամավորության միջոցով Հրավիրադիր է ուղարկում åաւրիարք ընւրված անձին (եթե նա կ. Պոլսում է), կամ ուղարկում է åաչւոնական Հրավեր (եթե կ. Պոլսից դուրս է): Նորընւիր åաւրիարքը, սւանալով Հրավիրադիրը, դալիս է åաւրիարքարան ն Մայր եկեղեցում Հավաքված ԸնդՀանուր ժողովի առջն Հանդիսավոր ուխւ է անում, ասելով. «Առաջի Ասւուծոյ եւ ի ներկայութեան Աղդային Ժողովոյս՝ Հրաåարակաւ կ'ուխւեմ Հաւաւարիմ մնալ Տէրութեան եւ Աղդիս, եւ ճչմարւաåէս Հսկել Աղդային ՍաՀմանադրութեան անթերի դործադրութեանը»: Այդ åաՀին անմիջաåես դադարում է ւեղաåաՀի åաչւոնը, ն նորընւիր åաւրիարքը, Բարձր Դռան Հրավերով, ներկայանում է սուլթանին, որը ն åաչւոնական կերåով Հասւաւում է նրա ընւրությունը (4-րդ Հոդված): Պաւրիարքի åարւականություններն են՝ Հեւնել Աղդային սաՀմանադրության ն առանձին-առանձին դրա բոլոր Հոդվածների ճչւությամբ դործադրությանը: իր Հասցեով սւացված դործերը åաւրիարքը Հանձնում է այն ժողովին, որին վերաբերում են դրանք (8-րդ Հոդված): Եթե որնէ եկեղեցական, վարժաåեւ, եկեղեցու, վանքի, դåրոցի կամ Հիվանդանոցի դործակալ չի Հեւնում ՍաՀմանադրության սկղբունքներին, åաւրիարքը նրան åաչւոնից Հանելու առաջարկ է անում կեդրոնական վարչության Համաåաւասխան ժողովին, խորՀրդին կամ Հոդաբարձությանը (10-րդ Հոդված): Պաւրիարքն իրա847

վունք չունի ինքը լուծարելու կամ ÷ոխելու կրոնական ն Բաղաքական ժողովներն ու դրանց խորՀուրդները: Բայց երբ ւեսնի, որ դրանցից մեկը դործում է ՍաՀմանադրության Հակառակ, աåա առաջին անդամ բացաւրություն է åաՀանջում ւվյալ ժողովի կամ խորՀրդի աւենաåեւից: Եթե չարունակվի նույն աåօրինի ընթացքը, åաւրիարքը երկրորդ ղդուչացումն է անում, երրորդ անդամ կարող է դիմել ԸնդՀանուր ժողովին՝ լուծարելու ւվյալ կրոնական կամ Բաղաքական ժողովը, ուրիչ դեåքում՝ միայն դրանց խորՀուրդները (11-րդ Հոդված): ՍաՀմանադրության 5-րդ, 6-րդ ն 7-րդ Հոդվածները վերաբերում էին åաւրիարքի Հրաժարականի խնդրին: Եթե åաւրիարքը չարժվում կամ վարվում է ՍաՀմանադրության ւրամադրություններին Հակառակ, ընկնում է ամբասւանության ւակ (5-րդ Հոդված): Պաւրիարքին մեղադրելու իրավունք ունեն միայն ԸնդՀանուր ժողովը ն կրոնական ու Բաղաքական ժողովները: Մեղադրող կամ բողոքող ժողովը, Բարձր Դռան կարդադրությունն առնելով, åաւրիարքին խնդրում է դումարել ԸնդՀանուր ժողով: Եթե åաւրիարքը դեմ է լինում այդ առաջարկին, ժողովն այդ մասին երկրորդ բողոքադրով ւեղեկացնում է Բարձր Դռանը: կրկին կաւարված բողոքից Հեւո ն այդ բողոքի Համեմաւ՝ Բարձր Դուռը Հանձնարարում է Հրավիրել ԸնդՀանուր ժողով՝ կ. Պոլսում դւնվող եåիսկոåոսներից երիցադույնի նախադաՀությամբ: Նիսւի Հավաքվելով՝ ԸնդՀանուր ժողովն իր միջից ընւրում է ւասը Հոդուց բաղկացած քննիչ Հանձնաժողով, որի Հինդ անդամները եկեղեցականներ åիւի լինեն, մյուս Հինդը՝ աչխարՀականներ, ընդ որում՝ այդ ւասը քննիչների կաղմի մեջ չåիւի լինի ամբասւանող ն բողոքող անձանցից որնէ մեկը: Եղած մեղադրանքներն ու բողոքները քննելուց Հեւո քննիչ Հանձնաժողովը ւեղեկադիր է ներկայացնում ԸնդՀանուր ժողովին, որը ն խնդիրը որոչում է դաղւնի քվեարկությամբ: Այս որոչման ւակ սւորադրում են դրան կողմ քվե ւված մի քանի ժողովականներ: կրոնական ն Բաղաքական ժողովների աւենաåեւները ԸնդՀանուր ժողովը նախադաՀած եåիսկոåոսի Հեւ դնալով åաւրիարքի մու՝ նրան են ներկայացնում ԸնդՀանուր ժողովի որոչումը: Պաւրիարքը, իմանալով

Աղդի որոչակի կամքի արւաՀայւության մասին, åարւավոր է Հրաժարական ւալ: իսկ եթե նա մերժում է Հրաժարականի որոչումը, աåա ԸնդՀանուր ժողովը դիմում է Բարձր Դռանը՝ åաւրիարքին անՀաåաղ åաչւոնից ղրկելու խնդրանքով (6րդ Հոդված): Հրաժարական ւված åաւրիարքն անցնում է վիճակավոր եåիսկոåոսների կարդը (7-րդ Հոդված): Պաւրիարքարանում Հասւաւվում էր դիվանաւուն, որն ուներ երեք դրասենյակ. Ա) Թղթակցության դրասենյակ, որը åեւք է ղբաղվեր åաւրիարքարանից ուղարկվող ն åաւրիարքարան եկած դրություններով, Բ) Արձանադրությունների դրասենյակ, որի խնդիրը Աղդային ժողովների ն ԽորՀուրդների թղթերը կարդավորելն էր, Գ) ԱղդաՀամարի դրասենյակ, որն ղբաղվելու էր աղդայինների ծննդյան, ամուսնության ն վախճանման վերաբերյալ արձանադրություններով: Այս վերջին դրասենյակից åեւք է ւրվեին աղդայինների թե՛ ճանաåարՀորդության ն թե՛ ուրիչ անձնական դործառնությունների Համար åեւք եղող վավերաթղթերը, նան՝ ծննդյան, ամուսնության ն մաՀվան վկայականները (13-րդ Հոդված): Դիվանաւունն ունենում է դիվանաåեւ, որին ընւրում է Բաղաքական ժողովը ն åաւասխանաւու է դիվանաւան բոլոր դործառույթների Համար, նան կաւարում է ԸնդՀանուր ժողովի աւենադåրությունը: Դիվանաåեւը åարւավոր է ամեն ւարի թե՛ կ. Պոլսում ն թե՛ մայրաքաղաքից դուրս ծնված, ամուսնացած ն վախճանած աղդայինների ւոմարների օրինակները բերել ւալ åաւրիարքարան ն արձանադրել ւալ Դիվանաւան աղդաՀամարի դրասենյակում: Դիվանաåեւը Հայերենի քաջաՀմոււ åիւի լիներ, միաժամանակ վարժ ւիրաåեւեր թուրքերենին ն ֆրանսերենին (14-րդ Հոդված): Դիվանաւունն ուներ Հայերենին լավ ւիրաåեւող ն իրենց åաչւոնում Հմոււ բավական թվով դիվանադåիրներ: Ամեն մի դիվանադåիր ըսւ իր åաչւոնի åաւասխանաւու է այն ժողովին կամ խորՀրդին, որին վերաբերվում է իր դործունեության բնույթով, իսկ բոլորը ենթակա են դիվանաåեւին (15-րդ Հոդված): ԱղդաՀամարի դրասենյակից ւրված որնէ թուղթ կամ վկայադիր վավերական չի կարող լինել, եթե դրա վրա չկային åաւրիարքի կնիքը ն դիվանաåեւի

սւորադրությունը (16-րդ Հոդված): ՍաՀմանադրության 17-23-րդ Հոդվածները վերաբերում էին Երուսաղեմի åաւրիարքի ընւրության ն åաչւոնավարության Հարցերին: Երուսաղեմի åաւրիարքը ս. Հակոբա Աթոռի ցկյանս դաՀակալն է, միաժամանակ՝ Հայոց աղդին åաւկանող, Երուսաղեմում դւնվող ուխւաւեղերի ւնօրենն ու ս. Հակոբա վանքի միաբանության նախադաՀը (17-րդ Հոդված): Երուսաղեմի åաւրիարքը նույնåես ընւրվում է կ. Պոլսի Աղդային ԸնդՀանուր ժողովի կողմից՝ ս. Հակոբա վանքի միաբանության անդամների կաղմից (20-21-րդ Հոդվածներ): Նա åեւք է 35-ից բարձր ւարիք ունենար ն ի ծնե Օսմանյան ւերության Հåաւակ լիներ (22-րդ Հոդված): Երուսաղեմի åաւրիարքի դեմ կարող են ամբասւանությամբ Հանդես դալ ս. Հակոբա վանքի միաբանությունը, կ. Պոլսի կրոնական ն Բաղաքական ժողովները: Նման åարադայում խնդիրը քննում է Աղդային ԸնդՀանուր ժողովը, ն եթե Հասւաւվում են առաջադրված մեղադրանքները, աåա åաւրիարքը åարւավոր է Հրաժարական ւալ (19-րդ Հոդված): Ա դլխի 24-84-րդ Հոդվածները նվիրված էին Աղդային ԸնդՀանուր ժողովին (կրոնական ժողով + Բաղաքական ժողով): Այս Հոդվածներում մանրամասն սաՀմանված էին ԸնդՀանուր ժողովի, որåես օրենսդիր մարմնի, կաղմության եղանակը, իրավասությունների ու åարւականությունների սաՀմանները, եկեղեցական ն աչխարՀական åաւդամավորների ընւրության կարդը ն այլն: Աղդային ԸնդՀանուր ժողովը բաղկացած էր 140 åաւդամավորից, որոնց 1/7 մասը, այսինքն՝ 20-ը, կոսւանդնուåոլսում բնակվող եկեղեցականներից ընւրված åաւդամավորներ էին, 2/7 մասը կամ 40-ը՝ դավառներից ընւրված աղդային åաւդամավորներ, 4/7 մասը, այսինքն՝ 80-ը, կոսւանդնուåոլսի թաղերից ընւրված åաւդամավորներ (57-րդ Հոդված): ԸնդՀանուր ժողով դումարելուց դոնե վեց օր առաջ åաւրիարքարանը åեւք է Հրավերներ ուղարկեր ժողովի անդամներին: ԸնդՀանուր ժողովը կարող էր կայանալ միայն այն դեåքում, եթե ներկա էին åաւդամավորների կեսից ավելին՝ դոնե

71 Հոդի (59-րդ Հոդված): ԸնդՀանուր ժողովը դումարվում էր ամեն երկու ւարին մեկ անդամ՝ աåրիլ ամսվա վերջերին ն ւնում էր երկու ամիս: Նրա աչխաւանքներին, բացի åաւդամավորներից, խորՀրդակցական ձայնով մասնակցելու էին Հրավիրվում նան åեւական աչքի ընկնող åաչւոններ ունեցող աղդայիններ, կ. Պոլսի ոչ åաւդամավոր ՀանրաՀայւ Հոդնորականներ, մւավորականության ներկայացուցիչներ՝ դրողներ, ուսուցիչներ, բժիչկներ, լրադրողներ՝ ԸնդՀանուր ժողովի մասնակիցների թիվը Հասցնելով մինչն 400-ի: ԸնդՀանուր ժողովը Հիմնականում քննարկում էր անցած ժամանակաչրջանի Բաղաքական ն կրոնական ժողովների Հաչվեւվությունները, Աղդային վարչության ներկայացրած եկամոււների ու ծախսերի ւեղեկադրերը: Նա կարող էր նան արւակարդ նիսւեր ունենալ նախաåես åաւրիարքարանի կողմից Բարձր Դռանը իմաց ւալուց ն Համաձայնություն սւանալուց Հեւո: Նրա արւաՀերթ Հրավիրման առիթ կարող էին ծառայել էջմիածնի կաթողիկոսական ընւրություններին թուրքաՀայության մասնակցության խնդիրը, կոսւանդնուåոլսի ն Երուսաղեմի åաւրիարքների, Աղթամարի ն կիլիկիայի կաթողիկոսների ընւրությունները (61-րդ Հոդված) ն այլն: Աղդային ԸնդՀանուր ժողովը նան ընւրում է կրոնական ժողով ն Բաղաքական ժողով: կրոնական ժողովը (24-35-րդ Հոդվածներ ն 63-64-րդ Հոդվածներ) բաղկացած է 14 դործող եկեղեցականներից, որոնց ւարիքը åեւք է բարձր լիներ երեսուն ւարեկանից ն ձեռնադրված åեւք է լինեին առնվաղն Հինդ ւարի առաջ (24-րդ Հոդված): Աղդային ԸնդՀանուր ժողովի բացման նախօրեին åաւրիարքի Հրավերով ւեղի է ունենում կ. Պոլսում դւնվող բոլոր եկեղեցականների Համադումար-ժողով, որն ընւրում է կրոնական ժողովի անդամների թվի եռաåաւիկը ն ընւրյալներին ներկայացնում Աղդային ԸնդՀանուր ժողովին: Վերջինս նրանց միջից ÷ակ, դաղւնի քվեարկությամբ ընւրում է կրոնական ժողովի 14 անդամներին: Պաւրիարքը Հաւուկ ւեղեկադրով Բարձր Դռանն է ներկայացնում կրոնական ժողովի ընւրված

անդամների ցուցակը, որը Հասւաւվում է կայսերական Հրամանով (25-րդ Հոդված): կրոնական ժողովը երկու ւարին մեկ, աåրիլի վերջին ամբողջ կաղմով լուծարվում է ն մայիսի սկղբին նորոդվում նոր ընւրությունների միջոցով: Ըսւ որում՝ կրոնական ժողովի նախկին անդամները վերընւրվել կարող են երկու ւարի Հեւո միայն, այսինքն՝ Հաջորդ ընւրությունների ժամանակ (26-րդ Հոդված): կրոնական ժողովն իրականացնում է աղդային-կրոնական դործերի ընդՀանուր ղեկավարությունը: Նրա åարւականություններն են՝ եկեղեցիների բարեկարդության Հսկելը, Հայասւանյայց եկեղեցու դավանությունն ու ավանդույթներն անխախւ åաՀելը, եկեղեցականների վիճակի բարելավումը, աղդին արժանավոր ու բանիմաց վարդաåեւներ ու քաՀանաներ Հասցնելու Համար աղդային վարժարանների աչխաւանքների վրա Հսկողություն սաՀմանելը, աղդի մեջ առաջացած կրոնական վեճերը քննելն ու լուծելը (28-րդ Հոդված): կրոնական ժողովում ամեն ւեսակ ընւրություն ւեղի է ունենում ÷ակ, դաղւնի քվեարկությամբ: Աղդային ԸնդՀանուր ժողովի ընւրած մյուս ժողովը Բաղաքական ժողովն է: Բաղաքական ժողովը (36-56-րդ Հոդվածներ) բաղկացած է աղդային դործերին ն ւերության օրենքներին ւեղյակ 20 աչխարՀականներից (36-րդ Հոդված), որոնք ընւրվում են ԸնդՀանուր ժողովում՝ ÷ակ, դաղւնի քվեարկությամբ ն քվեների բացարձակ առավելությամբ, որից Հեւո åաւրիարքի կողմից ներկայացվում են Բարձր Դռանը ն Հասւաւվում կայսերական Հրամանով (37-րդ Հոդված): Այս ժողովը երկու ւարին մեկ, աåրիլի վերջին, ամբողջ կաղմով լուծարվում է ն մայիսի սկղբին նորոդվում նոր ընւրությամբ: Ժողովի անդամները, երկու ւարի անցնելուց Հեւո, նորից կարող են ընւրվել: Ու թեն նրանք առաջիկա երկու ւարում Բաղաքական ժողովում չեն կարող ւեղ ունենալ, բայց կարող են ուրիչ որնէ աղդային åաչւոն սւանձնել (38-րդ Հոդված): Բաղաքական ժողովի åարւականությունը աղդային-քա852

ղաքական դործերը վարելն է: Ժողովի Հիմնական խնդիրներն են՝ աղդի բարեկեցությանը ն առաջադիմությանը նåասւելը, իր ենթակայության ւակ դւնվող խորՀուրդների աղդօդոււ առաջարկություններն ուչադրությամբ քննելը ն դրանք ընդունելուց Հեւո կյանքում կենսադործելը (41-րդ Հոդված): Բաղաքական ժողովն ունի իր կաղմած 4 ւեսուչ խորՀուրդները՞: Դրանք են՝ ուսումնական, ւնւեսական, դաւասւանական ն վանօրէից, ինչåես նան երեք Հոդաբարձություն՝ ելմւական, կւակների, Հիվանդանոցի: Ուսումնական խորՀուրդը բաղկացած է 7 աչխարՀականներից: Այդ խորՀրդի åաչւոնն է՝ Հայոց աղդի դասւիարակության ն կրթության ընդՀանուր ւեսչությունը, աղդային վարժարանների բարեկարդությանը Հսկելը, թե՛ ւղաների ն թե՛ աղջիկների վարժարաններին կաւարվելիք նվիրաւվությունները խրախուսելը, ուսուցիչների նյութական դրությունը բարելավելու ն նոր, Հմոււ Հերթա÷ոխ åաւրասւելու միջոցներ ձեռնարկելը: Ուսումնական խորՀուրդը վկայական է ւալիս աղդային վարժարանների ուսումը լրացրած աչակերւներին, որոչում, թե ի՞նչ դասադրքերով åեւք է վարել ուսուցումը, կաղմակերåում է ւարեկան քննությունները: Դåրոցներում կրոնական առարկաների ուսուցման բարելավման խնդիրներով Ուսումնական խորՀուրդը դիմում է կրոնական ժողովին, քանի որ այդ ժողովն է որոչում կրոնական դիւելիքների ծավալները, ընւրում դասադրքերը, նչանակում կրոնի դասաւուներին, կաղմակերåում կրոնական առարկաներից քննություններ ն ւալիս վկայականներ (45-րդ Հոդված): Տնւեսական խորՀուրդ ը բաղկացած է ւնւեսադեւ աչխարՀականներից՝ ընւրված Բաղաքական ժողովի կողմից, քվեների առավելությամբ: Այդ խորՀրդի åարւականությունն է՝ իրականացնել ընդՀանուր ւեսչություն կ. Պոլսում դւնվող աղդային բոլոր Հասւաւությունների ն նրանց կալվածքների

՞

Տեսուչ խորՀուրդներն այսօրվա արւաՀայւությամբ Հանձնաժողովներն

են:

նկաւմամբ, անխոնջ կերåով Հսկել ն Հոդ ւանել նույն Հասւաւությունների բարեկարդմանը: Տնւեսական խորՀուրդը åեւք է Հոդ ւանի, որ ամեն մի աղդային կալվածք օրինական կալվածադիր ունենա: Աղդային որնէ կալվածքի դնումն ու վաճառումը չի կարող ւեղի ունենալ առանց Տնւեսական խորՀրդի դիւության, Բաղաքական ժողովի Հավանության ն åաւրիարքի կնիքով Հասւաւման: կ. Պոլսում ն չրջակա վայրերում որնէ չինարարություն կամ վերանորոդում չի կարելի ձեռնարկել՝ առանց Տնւեսական խորՀրդի դիւության ն Բաղաքական ժողովի Համաձայնության (46-րդ Հոդված): Դաւասւանական խորՀուրդը բաղկացած է 40 ւարեկանը լրացրած, ամուսնացած 8 իրավադեւից, որոնցից 4-ը åիւի լինեին եկեղեցական ն 4-ը՝ աչխարՀական: Դաւասւանական խորՀրդի նախադաՀը åաւրիարքի ÷ոխանորդն է, իսկ խորՀրդի բոլոր անդամներին ընւրում է Խառը ժողովը: Դաւասւանական խորՀրդի åաչւոնն է՝ լուծել ընւանեկան վեճերը, քննել ն որոչել Բարձր Դռան կողմից åաւրիարքարան ÷ոխանցված դաւերը: Եթե Դաւասւանական խորՀրդում որոչված դաւի դեմ դաւաåարւյալը բողոքարկի, աåա խնդիրը վերսւին քննվում է կրոնական, Բաղաքական ն կամ Խառը ժողովներից մեկում՝ նայած թե Հարցը դրանցից որի՞ն էր վերաբերում (44րդ Հոդված): Վանօրէից խորՀուրդը (48-րդ Հոդված) բաղկացած է 7 անձից, որոնց Բաղաքական ժողովն ընւրում է քվեների առավելությամբ: Այս խորՀրդի åաչւոնն ու åարւականությունն է՝ Հսկել յուրաքանչյուր վանքի կանոնադրության դործադրությանը, սւուդել վանքերի եկամոււներն ու Հասույթները, քննել ու կանոնավորել ծախսերը: Յուրաքանչյուր վանքի վանաՀայր ընւրվում է իր միաբանության կողմից, աåա Վանօրէից խորՀրդի միջոցով ներկայացվում կեդրոնական վարչության Խառը ժողովի Հավանությանը ն åաւրիարքի Հասւաւմանը: ՎանաՀայր ընւրվող անձը åեւք է լրացրած լինի 35 ւարին ն լինի օսմանյան քաղաքացի վարդաåեւերից: Բոլոր վանքերը åարւավոր են աղդի բարոյական ղարդացմանը ծառայել: Ամեն վանք, իր կարողության չա÷ով, åեւք է ձդւի ունենալ

ընծայարան, թանդարան, ւåարան, Հիվանդանոց ն դրանց նման ուրիչ աղդօդոււ Հասւաւություններ: Այդ ամենի վրա Վանօրէից խորՀուրդը իրականացնում է իր վերաՀսկողությունը: Ելմւական Հոդաբարձությունը կաղմված է 7 Հաչվադեւ անձերից, որոնց Բաղաքական ժողովն ընւրում է քվեների առավելությամբ: Այս Հոդաբարձության åարւականությունը Աղդային կեդրոնական վարչության բյուջեի վրա վերաՀսկելն է: Բյուջեի մոււքը դոյանում է աղդային ընդՀանուր ւուրքից, կ. Պոլսի åաւրիարքական դիվանաւան Հասույթից, աղդի անվամբ եղած կւակներից ու նվերներից: Բյուջեի ելքն է՝ åաւրիարքարանի ն դիվանաւան սովորական ծախսերը, կեդրոնական վարչության ենթակա Հասւաւություններին ն կարույալ թաղերին ւրվելիք նåասւները, ուրիչ åաւաՀական ծախսեր: Ելմւական Հոդաբարձությունը որոչված ժամկեւներին բյուջեի մոււքի ն ելքի վերաբերյալ Հաչվեւվություններ է ներկայացնում Բաղաքական ժողովին (49-րդ Հոդված): կւակների Հոդաբարձությունն ունի 7 անդամ, որոնցից 3-ը եկեղեցական, 4-ը՝ աչխարՀական: Նրանց ընւրում է Խառը ժողովը՝ քվեների առավելությամբ: Այս Հոդաբարձության åաչւոնը աղդային կւակների ւնօրինությունն է, åարւականությունը՝ կւակների՝ օրինավոր կերåով ն կւակարարների կամքին Համեմաւ, դործադրությանը Հսկելը: Հոդաբարձության կանոնադրությունը åաւրասւում է Խառը ժողովը ն Հասւաւում է ԸնդՀանուր ժողովը: կւակների Հոդաբարձությունն իր դործունեության մասին որոչված ժամկեւներում Հաչվեւվություն է ներկայացնում Տնւեսական խորՀրդին, որը դա սւուդելով ու վավերացնելով, իր Հերթին դրա մասին Հաղորդում է Բաղաքական ժողովին (50-րդ Հոդված): Հիվանդանոցի Հոդաբարձությունը բաղկացած է 9 Հոդուց, որոնց ընւրում է Բաղաքական ժողովը՝ քվեների առավելությամբ, ն որոնցից երկուսը åիւի լինեին վկայված բժիչկներ: Այդ Հոդաբարձության åաչւոնն է՝ կ. Պոլսի Աղդային Հիվանդանոցի (ս. Փրկիչ) բնականոն դործունեության աåաՀովումը, նրա կալվածքների ու եկամոււների ճիչւ Հաչվառումը ն

բյուջեի ծախսումներին Հեւնելը: Աղդային Հիվանդանոցի Հոդաբարձությունն ղբաղվում է նան ուրիչ չորս կարնոր ոլորւներով. աղքաւ Հիվանդների դարմանում, ծեր ու ւկար աղքաւների åաւսåարում, Հոդեկան Հիվանդների խնամում, որբ ն անւեր երեխաների Հավաքում, խնամում ն դասւիարակում: Հոդաբարձությունը Հիվանդանոցի ւնւեսական դործունեության մասին որոչված ժամկեւում Հաչվեւվություն է ներկայացնում Տնւեսական խորՀրդին, իսկ դասւիարակության մասին՝ Ուսումնական խորՀրդին (51-րդ Հոդված): Աղդային ԸնդՀանուր ժողովի ընւրած կրոնական ժողովը ն Բաղաքական ժողովը միանալով՝ կաղմում են Խառը ժողով՝ åաւրիարքի նախադաՀությամբ: Խառը ժողովը քննության է առնում այն խնդիրները, որոնք վեր են կրոնական ժողովի ն Բաղաքական ժողովի իրավասություններից, քննում է կ. Պոլսի ն Երուսաղեմի åաւրիարքական թեկնածուների արժանիքները ն իր կարծիքը ներկայացնում Աղդային ԸնդՀանուր ժողովին, իրականացնում է վերաՀսկողության դործառույթ ն այլն: կրկնենք վերը նչվածը. ըսւ ՍաՀմանադրության՝ Խառը ժողովն էր կաղմում Աղդային կեդրոնական վարչությունը՝ բաղկացած 29 անդամից, բայց դործնականում այդ վարչությունը կաղմում է ոչ թե Խառը ժողովը, այլ Բաղաքական ժողովը: Վարչությունն ունի իր աւենաåեւը (ինչåես կոչում էին թուրքաՀայերը), որը ն իրողաåես ւնօրինում է աղդային աչխարՀիկ դործերը: Խառը ժողովում քննվող որնէ Հարցի մասին որոչում կայացնելու Համար երկու ժողովները դա åեւք է առանձին-առանձին քվեարկեին: Եթե երկու ժողովների անդամների մեծ մասը միննույն որոչումն ընդունի, աåա խնդիրը Համարվում է լուծված, իսկ երբ ժողովների որոչումները ւարբեր լինեին, խնդրի որոչումը թողնվում է ԸնդՀանուր ժողովին: Խառը ժողովի դումարումը օրինական է Համարվում, եթե նիսւին ներկա է երկու ժողովների անդամների մեծ մասը (88-րդ Հոդված): ինչåես ւեսնում ենք, աղդային վարչության բաղկացուցիչ մասերն էին Աղդային ընդՀանուր ժողովը, կրոնական, Բաղա856

քական ն Խառը ժողովները, որոնց իրավասությունները, իրավունքներն ու åարւականությունները խսւիվ սաՀմանաղաւված էին: Աղդային ընդՀանուր ժողովն օրենսդիր մարմին էր, կրոնական ժողովը՝ դաղա÷արական, Բաղաքական ժողովն իր խորՀուրդներով ու Հոդաբարձություններով՝ դործադիր մարմին, Խառը ժողովը՝ յուրաւեսակ վերաՀսկիչ մարմին: Թե՛ օրենսդիր ն թե՛ դործադիր մարմիններում ընդդրկված բոլոր åաւդամավորները «անվարձ ու անթոչակ» աչխաւողներ էին: Գործադիր մարմինների åաւդամավորները Հավաքվում էին չաբաթական մեկ անդամ, ն մի քանի ժամերի ընթացքում քննարկում էին երկու ն կես միլիոնից ավելի թուրքաՀայության առաջ ծառացած բարդ ու կնճռու, կենսական բաղմաթիվ խնդիրներ: Բոլոր ժողովների (Աղդային ԸնդՀանուր, կրոնական, Բաղաքական, Խառը ժողովներ) նախադաՀը ԸնդՀանուր ժողովի կողմից ընւրված կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքն էր, որը վարում էր նան դրանց դործադիր իչխանությունը (1-ին Հոդված): Ամեն ժողով ն խորՀուրդ ուներ իր աւենական դիվանը՝ բաղկացած աւենաåեւից ն նրա ÷ոխանորդներից, բոլորն էլ ընւրված նույն ժողովի կամ խորՀրդի անդամներից: Աւենական դիվանը նորոդվում էր ամեն ւարի՝ անդամների վերընւրությամբ (85-րդ Հոդված): Բաղաքական ժողովի ընւրած խորՀուրդներից ու Հոդաբարձություններից ղաւ ընւրվում էին նան Թաղական խորՀուրդներ, որոնք, ելնելով ւեղի åայմաններից, ունեին 5-12 անդամ: Թաղական խորՀրդի åաչւոնն էր՝ թաղի ժողովրդի աղդային դործերի կառավարումը, եկեղեցու ն դåրաւան Հոդաբարձությունը, աղքաւների խնամակալությունը, աղդայինների միջն åաւաՀած վեճերի քննությունն ու Հարթումը: Այդ խորՀրդի åարւականությունների մեջ էին մւնում թաղի եկեղեցու խնամքը, թաղի երկսեռ åաւանիների Համար դåրոցներ բացելը, կարույալ ընւանիքներին օդնություն ցույց ւալը (52րդ Հոդված): Թաղական խորՀուրդն իր ւրամադրության ւակ ուներ բյուջե, որը դոյանում էր թաղի ժողովրդի ւված ւուրքից,

եկեղեցու ն դåրաւան կալվածքների եկամոււներից, եկեղեցու Հասույթներից, կւակներից ն նվերներից: Բյուջեից արված ելքն էր՝ թաղի եկեղեցու ն դåրաւների ծախսերը, աղքաւներին ւրվող օդնությունը (53-րդ Հոդված): Յուրաքանչյուր թաղական խորՀուրդ ընւրվում էր իր թաղի ժողովրդի կողմից: Ամեն Հայաղդի անՀաւ, որ լրացրած էր 25 ւարին ն, ըսւ ՍաՀմանադրության 67-րդ Հոդվածի՝ դաւարանով ղրկված չէր ընւրվելու իրավունքից, կարող էր մասնակցել թաղական խորՀրդի անդամների ընւրությանը (55-րդ Հոդված): Թաղական խորՀուրդների åարւականություններն ու իրավունքները, դրանց դործունեության սաՀմանները ճչւող կանոնադրությունը սւեղծում էին Աղդային կեդրոնական վարչության կրոնական ն Բաղաքական ժողովները: Թաղական խորՀրդի անդամների åաչւոնը ւնում էր չորս ւարի. Հինդերորդ ւարվա սկղբին խորՀրդի կաղմը նորոդվում էր՝ վերընւրության միջոցով (56-րդ Հոդված): Թաղական խորՀուրդների ընւրական կարդը սաՀմանված էր ՍաՀմանադրության 72-84-րդ Հոդվածներով: Աղդային կեդրոնական վարչության բոլոր չորս ժողովների, Բաղաքական ժողովի խորՀուրդների ու Հոդաբարձությունների, թաղական խորՀուրդների աչխարՀիկ åաւդամավորներ ընւրվելու իրավունքից ղրկված էին չորս կաւեդորիայի անձինք. Ա) Բրեական Հանցանքներով դաւաåարւվածները, որոնք, ըսւ åեւության åաւժական օրենքների, Համարվում էին քաղաքականաåես մեռած, Բ) Աղդային ւնւեսական դործերում իրենց åաչւոնը նենդորեն չաՀադործած ն աղդային ժողովներից մեկի կողմից դաւաåարւված անձինք, Գ) Տերության դաւարանների վճռով նախաղդուչական åաւիժ կրողները, որոնց åաւժի åայմանաժամը դեռ լրացած չէր, Դ) Հոդեկան խանդարում ունեցողները, որոնց կաւարյալ առողջացած լինելը չէր Հասւաւված բժչկական քննությամբ: Աղդային սաՀմանադրության Բ դլուխը՞ նվիրված էր ժողով՞

Այս դլխի Հոդվածներին չենք անդրադառնում, քանի որ Հարմար ենք Համարել դրանց բովանդակությունը ւալ Ա դլխի ւարբեր Հաւվածների Համաåաւասխան մասերում:

ների ու խորՀուրդների ընդՀանուր կանոններին (85-89-րդ Հոդված), Գ դլուխը՝ աղդային ւուրքին (90-93-րդ Հոդվածներ): 90րդ Հոդվածում նչված էր, որ ամեն չա÷աՀաս ն վասւակի ու չաՀի ւեր Հայ անՀաւ åարւավոր է մասնակից լինել աղդային ծախսերին: Աղդային ւուրքը ւարեկան էր ն մուծվում էր յուրաքանչյուր անՀաւի կարողության Համեմաւ (90-րդ Հոդված): Աղդային ւուրքը երկու ւեսակ էր. մեկը՝ ընդՀանուր, որ Հաւկացվում էր ընդՀանուր ծախսերին ն Հավաքվում էր åաւրիարքարանի կողմից՝ աղդային կենւրոնական բյուջեի Համար, մյուսը՝ մասնավոր, որ Հաւկացվում էր յուրաքանչյուր թաղի մասնավոր ծախսերին ն Հավաքվում էր թաղական խորՀուրդների կողմից՝ թաղական բյուջեի Համար (91-րդ Հոդված): ՍաՀմանադրության Դ դլուխը վերաբերում էր Աղդային դավառական վարչությանը (94-98-րդ Հոդվածներ): Ըսւ 94-րդ Հոդվածի՝ թեմակալ առաջնորդը միաժամանակ Համարվում էր Գավառական ժողովի նախադաՀ, իրականացնում էր նան դործադիր իչխանությունը թեմի սաՀմաններում: Նրա Հիմնական åարւականություններից մեկը Աղդային սաՀմանադրության դործադրությանը Հեւնելն ու Հսկելն էր: Առաջնորդը åեւք է բնակվեր դավառի դլխավոր քաղաքում, ուր åիւի դւնվեր նան առաջնորդարանը, որւեղ էլ դումարվում էին Գավառական ժողովները (95-րդ Հոդված): ինչåես կ. Պոլսում, դավառներում նույնåես ամեն թաղ åիւի ունենար թաղական խորՀուրդ, թաղական բյուջե ն թաղական դիվանաւուն: Նմանաåես, առաջնորդարանիսւ քաղաքում Հասւաւվում էին կրոնական ն Բաղաքական ժողովներ, վերջինս իր ւրամադրության ւակ ունենում էր դավառային բյուջե: Առաջնորդարանում նան Հասւաւվում էր դավառային դիվանաւուն, ուր Հավաքվում էին առաջնորդական վիճակի բոլոր Հայ բնակիչներին վերաբերող ւվյալներ՝ դավառական ընդՀանուր մարդաՀամար կաղմելու Համար (96-րդ Հոդված): Առաջնորդի ընւրությունն իր ձնով կաւարվում էր åաւրիարքի ընւրության նման, բայց Գավառային ընդՀանուր ժողովում, որից Հեւո ընւրության արդյունքների մասին ւեղեկադիրը ւեղի Խառը ժողովի միջոցով ուղարկվում էր կ. Պոլսի åաւրիարքին, իսկ վերջինս դա ներկայացնում

էր Աղդային կեդրոնական վարչության Խառը ժողովի Հասւաւմանը: Դրանից Հեւո åաւրիարքն այդ մասին Հաղորդում էր Բարձր Դռանը, որի åաչւոնական Հրամանադրից Հեւո միայն առաջնորդը նսւում էր իր աթոռին (96-րդ Հոդված): Գավառական ժողովների դործողությունները նման էին Աղդային կեդրոնական վարչության ժողովների աչխաւաընթացքին, բայց Գավառական ժողովների անդամների թիվը Հասւաւուն չէր, այլ սաՀմանվում էր յուրաքանչյուր դավառի բնակչության թվի Համեմաւ (98-րդ Հոդված): Աղդային սաՀմանադրության վերջին դլուխը՝ Ե-րդը, վերնադրված էր «Վերաքննութիւն ՍաՀմանադրութեան» ն բաղկացած էր միայն մի Հոդվածից (99-րդ Հոդված), որը նան ՍաՀմանադրության վերջին Հոդվածն էր: «Աղդային ՍաՀմանադրութեան Հիմնական սկղբունքները ան÷ո÷ոխելի են,- չեչւված էր Հոդվածում: - Բայց երբ ÷որձառութեամբ՝ ինչ-ինչ ւրամադրութեանց ÷ո÷ոխութիւնը Հարկաւոր դաւուի, ԸնդՀանուր Ժողովը՝ ՍաՀմանադրութեան Հասւաւութենէն Հինդ ւարի եւքը՝ Վերաքննութեան Յանձնաժողով մը կը կաղմէ, կրօնական եւ Բաղաքական Ժողովներէն երեքական անդամ, չորս ւեսուչ խորՀուրդներէն՞ երկուական անդամ, եւ ասոնցմէ ղաւ ԸնդՀանուր Ժողովոյ մէջէն կամ դրսէն վեց Հոդի, ընդամէնը 20 անդամ ընւրելով: Այս Յանձնաժողովը կը սաՀմանէ Հարկաւոր դաւուած ÷ո÷ոխութիւնները, որ ԸնդՀանուր Ժողովը վաւերացնելէն եւքը, Բարձրադոյն Դրան կը ներկայացուին, եւ կայսերական Հրամանին Համեմաւ կը դործադրուին»: ԸնդՀանուր դծերով այսåիսիք են «Աղդային սաՀմանադրութիւն Հայոցի» բովանդակությունն ու իմասւը՞՞: Աղդային սաՀմանադրությունը միայն թուրքաՀայ առաքելականների ներքին կյանքը կանոնավորող ն Համակարդող կանոնադիր էր: Հայ աղդի ներսում ÷ոքրամասնություն կաղմող կրոնական մյուս Հաւվածների՝ կաթոլիկ ն ավեւարանական ՞

Խոսքը վերաբերում էր Բաղաքական ժողովի ընւրած չորս խորՀուրդներին: ՞՞ «Աղդային սաՀմանադրութիւն Հայոցի» ամբողջական չարադրանքը ւե՛ս այս դրքի «Հավելված 2-ում»:

Հայերի վրա դա չէր ւարածվում: Սե÷ական դործերը կառավարելու Համար նրանք ունեին իրենց ուրույն ու Հսւակ ներքին կաղմակերåվածությունը: Օսմանյան կայսրության մեջ Հայ կաթոլիկ Համայնքը (էրմենի կաթոլիկ միլլեթ) ճանաչում էր սւացել 1831 թ. (ւարիներ անց նա նույնåես ունեցավ առանձին սաՀմանադրություն՝ թեն ավելի սաՀմանա÷ակ իրավունքներով), իսկ ավեւարանական (բողոքական) Համայնքը (÷որւիսւան միլլեթ)՝ 1846-ին՞: Հայ ն օւար Հեւաղուողների բացարձակ մեծամասնությունը Աղդային սաՀմանադրությունը ւասնամյակներ չարունակ ներկայացրել է որåես մի Հասարակ կանոնադիր, որåես կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանի ներքին կյանքը կանոնավորող մի սովորական ÷ասւաթուղթ՞՞: Այդåես մւածողների կարծի՞

Փորւիսւան միլլեթը միավորում էր Օսմանյան կայսրության բոլոր ավեւարանականներին՝ անկախ նրանց աղդությունից: ՞՞ Նրանք վկայակոչում էին åաւրիարքարանի կողմից առաջին անդամ (1863 թ.) Հայաւառ թուրքերեն ն Հայերեն Հրաւարակված ÷ասւաթուղթը: Թուրքերեն բնադրի ճակաւամասում դրված է «Նիղամնամէի միլլեթի էրմենեան» («Հայ աղդի կանոնադրություն»), իսկ Հայերեն ւարբերակում՝ «Աղդային սաՀմանադրութիւն Հայոց»: Հայերեն թարդմանությունը չի Համաåաւասխանում թուրքերեն բնադրին: Փասւաթղթի Համառուադրությունը, որ ւեղ էր դւել åեւական օրենսդրքերի ժողովածուի 2-րդ Հաւորի մեջ, որնէ վերւառություն չի կրում ն նչված են միայն դլուխների բաժանումները: Նույն Հաւորի վերջում ւեղադրված ցանկում նչված է՝ «Հայոց åաւրիարքարանի կանոնադրութիւնը» (ւե՛ս Աւոմ, Աղդային սաՀմանադրութիւնը. դծեր մեր մչակոյթի åաւմութենէն, åաւմական եւ քննադաւական ուսումնասիրութիւն, կ. Պոլիս, 1914, էջ 7-8): Այսåիսով, թուրքաց åեւության Համար այս օրենքը կամ կանոնադրությունը Հայոց åաւրիարքարանի, առավելադույնը՝ Օսմանյան կայսրության Հåաւակ Հայ աղդի կանոնադրություն էր: Զնայած դա Հիմնված էր սաՀմանադրական սկղբունքների վրա, բայց Հիմնական օրենք չէր: Այդ ամենն, ինչ խոսք, ճիչւ է, բայց ճիչւ է նան այն, որ թուրքական կառավարությունը երբեք դեմ չեղավ, որ Հայերն իրենց կանոնադրությունը Համարեն սաՀմանադրություն: Նկաւենք նան որ թեն Հեւադա ւարիներին թուրքաՀայ ժողովուրդը ենթարկվեց արյունալի արՀավիրքների, բայց åեւական օրենքով Հասւաւված Հայոց աղդային սաՀմանադրությունը ամեննին Հեւ չվերցվեց, չջնջվեց նույնիսկ աբդուլՀամիդյան բռնակալության չրջանում: Դա վերացվեց միայն 1916 թ. ն վերականդնվեց Առաջին աչխարՀամարւում Թուրքիայի åարւությունից քիչ անց՝ 1919 թ.:

քով՝ այդ կանոնադիրը Հղացողները ն կաղմողները միամիւ երաղողներ են եղել, որոնք կարծել են, թե Հնարավոր է օրինավոր կյանքով աåրել մի օրինաղուրկ åեւության մեջ, Հաջողությամբ ղարդանալ ու քաղաքակրթվել, երբ չուրջը ւիրում են վայրադ բարքերով անկիրթ ցեղեր, որ կարելի է առաջադիմել սուլթանների ւված իրավունքների ÷չրանքներով՝ առանց ունենալու իրական Հնարավորություններ ն Հաւկաåես ուժ՝ դոնե սե÷ական կյանքը åաչւåանելու Համար: ՍաՀմանադրությունից իր խոր դժդոՀությունը Գրիդոր Արծրունին այսåես է արւաՀայւել. «...ՍաՀմանադրութիւնը անղօր է åաչւåանել Հայերին՝ ւէրութեան կամայականութեան եւ բարբարոսութեան դէմ, անղօր է åաչւåանել թիւրքիաբնակ Հայի ամենաանՀրաժեչւ, անբռնաբարելի մարդկային իրաւունքը ... Հային կողոåւում են, ՀարսւաՀարում են, չարչարում են, ծեծում են, անåաււում են. ո՞ւր է սաՀմանադրութիւնը, որ åէւք է åաչւåանէր նրան»1: Ռոլեն Ժակմենը Հայոց սաՀմանադրությունը Համարում էր «Հայ Համայնքի կանոնադրություն», որի նåաւակն ուրիչ բան չէ, եթե ոչ կաղմակերåումը կիսով չա÷ աչխարՀական ն կիսով չա÷ կրոնական մի Հասարակության, որի իրավունքները դադարում են ճիչւ այնւեղ, որւեղ սկսվում են մի իսկական åեւության իրավունքները: «Այնւեղ կայ ամէն ինչ, բացի մի յօդուածից, որի վրա յենուելով Հայը կարողանար արդելել, որ քուրդը չխլի նրա ոչխարները, բէյը չանåաւուի նրա աղջկան եւ չաւերի նրա ւունը, որ ՀարկաՀաւաքը երկու-երեք անդամ չåաՀանջի նրանից միեւնոյն Հարկը»: Մի խոսքով՝ այնւեղ ամեն ինչ կա, բացի այնåիսի կարդադրությունից, որի վրա Հենվելով Հնարավոր լիներ åաչւåանել սե÷ական կյանքն ու դույքը՝ ընդդեմ թուրքական կառավարության կամայականության: «ՍաՀմանադրութիւնը, ի վերջոյ, կախում ունի միմիայն Բարձր Դռան բարի կամքից»2,- եղրակացնում էր Ժակմենը: Եվրոåացի ուրիչ ուսումնասիրողներ Հայոց աղդային սաՀ1

«Մչակ», ‹ 45, 25 նոյեմբերի (7 դեկւեմբերի) 1876 թ.: Սարուխան, Հայկական խնդիրն..., էջ 18:

մանադրությունը Համարում էին կրոնա-կենցաղային ինքնավարությունը կարդավորող ÷ասւաթուղթ կամ անձնական իրավունքների Համակարդի (Regime de Statut Personnel) երաչխավոր: իՀարկե, չի կարելի չՀամաձայնել Աղդային սաՀմանադրությանը ւրված նման դնաՀաւականների մի մասի Հեւ, թեն դրանց Հեղինակներից չաւերը, այդ թվում նան Ռոլեն Ժակմենը, աչքաթող չեն արել այն օդւակար դերը, որ նա ունեցել է թուրքաՀայոց կյանքում: Հիրավի, Հայոց Աղդային սաՀմանադրությունը չաւ åակասավոր էր: Նախ՝ դա ÷ասւորեն քիչ թե չաւ արդյունավեւ դործում էր միայն կ. Պոլսում ն մեծ դժվարությամբ, կիսաւåռաւ էր կիրառվում բուն երկրում՝ Հայասւանում: Այդ երնույթի åաւճառների թվում, անչուչւ, խոչոր դեր էին կաւարել այն ձախորդ Հանդամանքները, որոնց մեջ աåրում էր Թուրքիայի Հայությունը: Սարսա÷ելի արՀավիրքները, որոնք թա÷վեցին Թուրքիայի Հայության դլխին, չէին կարող բեղմնավոր անդասւաններ բացել Հայասւանի Հայերի առջն: Այդ արՀավիրքները մեռցնում էին կյանքը, ÷ակում դեåի առաջադիմական չարժում ւանող ուղիները: Մյուս կողմից՝ կ. Պոլսի Հայությունը չէր Հասկանում դավառի իր եղբորը, չէր աåրում նրա ցավերով ու Հոդսերով, թեն չէին åակասում դեղեցիկ ճառերն ու ÷քուն ճոռոմաբանությունները, լրադրական ձոներն ու դրվաւումները: ՍաՀմանադրության մյուս մեծ åակասությունը Հիմնական չարիքի դեմ նրա անուժ լինելն էր: Նա ի ղորու չէր աåաՀովելու Հայի բնականոն կյանքը, երաչխավորելու նրա åաւվի ու դույքի անձեռնմխելիությունը, ն դա Հաւկաåես նրա Հայրենի երկրում՝ ԹուրքաՀայասւանում: Թուրքն ու քուրդը մնում էին դարձյալ իչխող ն արւոնյալ, Հայը դարձյալ ճորւ էր ն իրավաղուրկ: Հենց միայն այդ Հանդամանքը ի չիք էր դարձնում սաՀմանադրության ընձեռած առավելությունների մեծ մասը: Այլ խոսքով՝ Աղդային սաՀմանադրությունը ղուրկ էր քաղաքական-åեւական իրավունակությունից: Բայց դա բնավ չի նչանակում, թե կարելի է լիովին աչքաթող անել այն օդւակար դերը, որ սաՀմանադրությունն ունեցել է թուրքաՀայոց կյանքում:

Ամենայն իրավունքով կարելի է ասել, որ Աղդային սաՀմանադրությունը Հայ ժողովրդի արնմւյան Հաւվածի ներքին կյանքը կարդավորելուն ուղղված դործուն միջոց էր: Զի կարելի անւեսել, որ Թուրքիայի Հայոց աղդային, Հասարակական, կրոնական ն նույնիսկ քաղաքական կյանքը 1860 թ. Հեւո, ընդՀուå մինչն 1915 թ., åււվում էր այս սաՀմանադրության չուրջը՞: Հայ ժողովուրդը կայսրության մեջ առաջինը ն մինչն 19-րդ դարի 70-ական թվականների սկիղբը միակն էր, որն ինչ-որ չա÷ով ներքին սաՀմանադրական կյանքով աåրելու իրավունք էր սւացել՝ Հիմքում ժողովրդավարական սկղբունքներ ունենալով՞՞: Դա սաՀմանադրության լուսավոր կողմերից մեկն էր: Բայց նա ուներ նան սւվերու չաւ կողմեր (օրինակ՝ Պոլսի Հայությունը՞՞՞ ւալիս էր ավելի չաւ åաւդամավոր, քան կայսրության ողջ Հայությունը ն այլն): Այդ ամենով Հանդերձ, ՞ Այսօր նույնåես, ինչåես մեկուկես դար առաջ, թուրքաՀայերի ն առՀասարակ ս÷յուռքաՀայերի ներքին աղդային (մասնակիորեն) ն կրոնական (լիովին) կյանքը կաղմակերåվել է Աղդային սաՀմանադրության Հիմքի վրա: Եթե մինչն 1915 թ. այդ սաՀմանադրությունը որքան աղդային էր, նույնքան ն օսմանյան åեւական օրենք էր, ներկայումս, Հասկանալի åաւճառով, նա ղոււ աղդային կանոնակարդ է: ՞՞ Հայ աղդության սաՀմանադրությունից առաջ Թուրքիայում սաՀմանադրություններ (կանոնադրություններ) ունեին նան կայսրության երկու ուրիչ աղդեր՝ Հույները ն բուլղարները, բայց նրանց սաՀմանադրությունները Հենված չէին ժողովրդավարական սկղբունքների վրա: Օրինակ՝ դրանք չունեին մնայուն ն ղեկավար ընդՀանուր ժողովներ, առանձին դործող քաղաքական ժողով, աչխարՀական խորՀուրդների ճյուղեր ն այլ բարեմասնություններ, որ ուներ Հայոց սաՀմանադրությունը (ւե՛ս Մաղաքիա արք. Օրմանեան, Աղդաåաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 4690): կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանի ւվյալներով՝ 1860 թ. մայրաքաղաքում բնակվում էր 85000 Հայ, որից 70000-ը բնիկ åոլսեցի էր կամ Պոլսում Սարուխան, Հասւաւված, իսկ 15 Հաղարը դավառացի åանդուխւներ էին (Ս Հայկական խնդիրն..., էջ 23): Վարդան Պարսամյանի ւվյալներով՝ այդ նույն ժամանակ կ. Պոլսի Հայերի թիվն ավելի քան 200 Հաղար էր, ինչը ավելի Հավանական է (ւե՛ս Վարդան Պարսամյան, Հայ աղաւադրական չարժումների åաւմությունից, էջ 33): Ուրիչ Հեղինակներ ւարբեր թվեր են նչում:

Հայոց Աղդային սաՀմանադրությունը աղդի քաղաքական Հասունության կարնոր վկայադիրն էր: Հայոց Աղդային սաՀմանադրությունը նման չէր ւվյալ ժամանակաչրջանում առաջավոր երկրներում դործող սաՀմանադրություններից ն ոչ մեկին, այլ Հիմնված էր դարերով Հայերի վայելած ինչ-ինչ առանձնաչնորՀումների վրա ն դալիս էր դրանք ավելի սաՀմանորոչելու, ավելի ժողովրդականացնելու: Նրանում ճչւորեն սաՀմանված էին յուրաքանչյուր Հայի åարւականություններն ու իրավունքները «առ աղդը» ն ընդՀակառակը: Ըսւ սաՀմանադրության՝ աղդային-եկեղեցական, դåրոցական, կալվածական, դաւասւանական բոլոր դործերը, որոնք առաջ åաւկանում էին åաւրիարքի բացարձակ իրավասությանը, նրանից վերցվում էին: Աղդային դործերի ղեկավարությունը մի անձից՝ åաւրիարքից անցնում էր մի աղդային օրինավոր վարչության իրավասությանը: «Աղդը ներկայացնող» åաւրիարքը մի ընւրված նախադաՀ էր՝ åաւասխանաւու Աղդային ժողովի առջն: իսկական նախադաՀը åաւդամավորներից մեկն էր «աւենաåեւ» կոչումով, որը ն ւնօրինում էր աղդային-եկեղեցական բոլոր դործերի ղեկավարությունը: ինչåիսի Հանդամանքներում էլ դւնվում էր երկիրը, որքան էլ սեղմված լիներ Աղդային սաՀմանադրությունը, այնուամենայնիվ, նա թուրքաՀայերին որոչ ինքնավարություն էր ւալիս: Բացի քաղաքական խնդիրներից՝ ուրիչ դրեթե բոլոր աղդային դործերը Հայերը ւնօրինում էին ինքնուրույն: Հայոց աղդային ժողովը ղարդացած քաղաքակիրթ երկրների åաւդամավորական ժողովների (խորՀրդարան, åառլամենւ) դերն էր կաւարում: Բյուջեի նախաՀաչիվը քվեարկվում էր, åաչւոնյաներն ընւրվում էին, åաւդամավորների Համաձայնությամբ ւուրքեր էին դանձվում, Հսկողություն ն քննություն էին նչանակվում: Անչուչւ, կանոնադրություն-սաՀմանադրությունն ուներ ոչ քիչ թերություններ. նա կաւարելաåես չէր արւաՀայւում ժողովրդական ներկայացուցչությունը, չէր դրված ժողովրդավարական լայն Հիմքերի վրա: Բայց այդ թերությունները կարելի էր ուղղել՝ նրա չարադրանքում լրացումներ կաւարել, ՀեւղՀե865

ւե կաւարելադործել վարչական մեխանիղմը, անկաւար Հոդվածները նորերով ÷ոխել: Հարկ է նան նկաւի առնել, որ ÷ասւաթուղթն սւեղծվել ն կյանքի էր կոչվել այն ժամանակ, երբ Օսմանյան կայսրությունն ինքը դեռ չուներ սաՀմանադրություն (Հիմնական օրենք), ն թուրք իրավաբանական միւքը չարիաթի կանոններից այն կողմ չէր անցել: Մինչ թուրքը դեռ չուներ աղդային åեւության դիւակցությունը ն Հայրենիքի դաղա÷արը, Հայն արդեն արթնացել էր իբրն աղդ, ն «սաՀմանադրությունը» աղդային դիւակցության մի ւիåիկ արւաՀայւություն էր: ՍաՀմանադրություն չուներ նան Հարնան Ռուսական կայսրությունը: Այսւեղ խորՀելու չաւ բան կա. նկաւենք, որ թուրքաՀայոց սաՀմանադրությունը սւեղծվել էր ռուս-թուրքական 1877 թ. åաւերաղմն սկսելուց ն Բեռլինի կոնդրեսից (1878 թ.) առաջ, երբ դեռ Հրաåարակ չէր եկել Հայկական Հարցը ն չէր վերսկսվել Հայոց աղաւադրական կռիվը: ինչ վերաբերում է Հայոց սաՀմանադրության ուսումնասիրողների՝ ÷ասւաթղթի Հեղինակներին ւված «միամիւ երաղողներ» դնաՀաւականին, վերաåաՀումներով ւեղին Համարելով այդ դնաՀաւականը, միաժամանակ Հարկ է նկաւի առնել, որ թուրքաՀայ ժողովրդի լուսավոր ղավակները Հոդեåես ւառաåում էին օսմանյան բիրւ իրականության մեջ ւոչորվող իրենց աղդի Համար ն ÷այ÷այում էին նորմալ Հասարակարդում մարդավայել աåրելու ն դործելու Հեռավոր երաղը: Այն անձկալի իրավակարդը, որ թուրքաՀայությունը ւենչում էր ւեսնել ողջ կայսրության մեջ, անիրականանալի դաղա÷ար էր: Այդ բանը քաջ դիւակցելով՝ նա ÷որձում էր երաղած կարդերի նմանակը մարմնավորել դոնե աղդային ներքին կյանքում՝ իր լուսավոր ղավակների ջանքերով: Գործածության մեջ դնելուց Հեւո եկած երկար ւարիների ընթացքում Աղդային սաՀմանադրությունն անՀերքելի օդոււներ բերեց Թուրքիայի բովանդակ Հայությանը: Այդ օդոււներից ամենամեծը նրան իրավական կարդին, այսինքն՝ օրենքներին ն օրինաåաՀությանը վարժեցնելն էր: իրավամբ կարելի է ասել, որ Օսմանյան կայսրության ոչ մի ժողովուրդ, այդ թվում åե866

ւականակաղմ թուրք ժողովուրդը, այնքան åաւրասւ չէր իրավական կյանքով աåրելու, որքան Աղդային սաՀմանադրության բովով անցած թուրքաՀայ ժողովուրդը: ՍաՀմանադրությունը բերեց ոչ åակաս կարնոր ուրիչ օդոււներ նս: Նա «ուժդին մղում ւուեց Հայ մւաւոր վերածնութեան ... Նա ÷նւրեց Հայ աղդի ÷րկութիւնը դåրոցի, եկեղեցու, վանքերի, մամուլի, թաւրոնի մէջ» (Միքայել Վարանդյան): Հաւկաåես անդնաՀաւելի նչանակություն ունեցավ սաՀմանադրության այն սկղբունքը, որը թելադրում էր ձրիաբար ընդՀանուր կրթություն ւալ Հայ երկու սեռի երեխաներին՝ առանց դասակարդային ն Հասարակական դիրքի խւրության1: ինչåես «Պոլոժենիա»-ն, այնåես էլ թուրքաՀայոց սաՀմանադրությունը, լինելով Հայության եկեղեցական կյանքը կանոնավորող կանոնակարդեր, միաժամանակ Հանդիսացան աղդայինկրթական առաջադիմության խարիսխներ: «Ուսւի Հասկանալի է, թէ ինչո՛ւ Հայ մւաւորականութիւնը երկար ժամանակ կառչած էր նրանց åաչւåանութեան դործին, անդամ այն ժամանակ, երբ մեր Հրաåարակախօսութեան մէջ լուծուած էր աղդայնութեան խնդիրը եւ դա բաժանուած էր դաւանանքից: Հայ մւաւորականութիւնը, ւուեալ åայ մաններում, ընդունում էր նրանց անՀրաժեչւութիւնը, åայքար էր մղում նրանց Համար՝ յանուն Հայկական մչակութային-կրթական Հասւաւութեանց»2: Եվ այդ բոլորը նåասւեցին Հայոց աղդային ինքնադիւակցության բարձրացմանը: «Այժմ նա աւելի դժուարութեամբ åիւի ւանէր այն ՀարսւաՀարութիւնները, թիւրքքրդական սåանիչ ռէժիմը, որի մէջ դրուած էր նա»3: իր դոյության չուրջ Հինդ ւասնամյակներին չաւ անդամ է Աղդային սաՀմանադրությունը դրոՀներ կրել ինչåես ներսից, այնåես էլ դրսից: ՍաՀմանադրությունից մչւաåես դժդոՀ էին մնում Հոդնոր åեւերը՝ Երուսաղեմի ն կ. Պոլսի åաւրիարքները, Աղթամարի Տե՛ս Գառնիկ Գիւղալեան, Հայ քաղաքական մւքի ղարդացումը եւ Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը, Փարիղ, 1927, էջ 101: Նույն ւեղում, էջ 102: Նույն ւեղում:

ն կիլիկիո կաթողիկոսները, թեմակալ առաջնորդները: կղերականները չէին Հաչւվում այն մւքի Հեւ, որ սաՀմանադրությունը ÷ակել է իրենց կամայականությունների ճանաåարՀները, ղրկել անսաՀմանա÷ակ իչխանությունից: ՊաւաՀական չէ, որ չկարողանալով ՀաղթաՀարել այդ արդելքները, իրենց էությամբ ՀակասաՀմանադրական åաւրիարքները, ի վերջո, սւիåված ւեղի էին ւալիս ն նույնիսկ Հրաժարվում դաՀից: Այդåես էր արել Գնորդ արք. Բերեսւեջյան åաւրիարքը (1866-1882 թթ.՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գնորդ Դ), Հրաժարվել էր նույնիսկ Սարդիս արք. Գույումջյան åաւրիարքը, որի åաչւոնավարության ժամանակ էր ընդունվել սաՀմանադրությունը՝ իր իսկ Համաձայնությամբ ն եռանդուն աջակցությամբ. ՀակասաՀմանադրական արարք կաւարելու Համար Հայոց աղդային ժողովը նրան սւիåել էր Հրաժարական ւալ: ՍաՀմանադրությունը ւարբեր ւարիների ենթարկվում էր նան իչխանությունների Հարձակումներին, բայց դրանք մչւական դարձան, երբ 1876 թ. սուլթանական դաՀի վրա նսւեց Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ը: Վկայակոչելով կայսրության ուրիչ ժողովուրդների (Հաւկաåես Հույների), ղեկավար չրջաններից եկած բողոքները, որ իրենք չունեն իրենց ներքին կյանքը կանոնակարդող այնåիսի դործուն կանոնադիր, ինչåիսին ունեն Հայերը, սուլթան Աբդուլ Համիդը ոչ թե դնաց նրանց ցանկությունները բավարարելու, այլ Հայոց սաՀմանադրությունը վերացնելու ճանաåարՀով: Աղդային åաւդամավորական ժողովի ÷ոքրիչաւե կանոնավոր վերջին նիսւը դումարվեց 1894 թ., երբ դեռ Հայկական կուորածները չէին սկսվել: Պաւրիարքարանին կից ս. Ասւվածածին մայր եկեղեցում դումարված այդ ժողովի (որի աւենադåիրն էր Գաբրիել Նորաւունկյանը) åաւդամավորներից ոմանք դեռնս Համարձակվեցին բարձրացնել այս կամ այն աղդային Հարցը ն բացաւրություններ åաՀանջել այդ ժամանակ åաւրիարքական ւեղաåաՀ Հմայակ եåս. Դիմաքսյանից: Այդ ժողովում էր, որ Թուրքիայի åաւրիարք ընւրվեց Մաւթեոս արք. իղմիրլյանը:

1894-ից Հեւո, երբ սկսվեցին կուորածները, անկարելի դարձան վարչության դործունեությունը ն åաւրիարքի åաչւոնավարումը: Որåես Հեղա÷ոխական չարժմանը Համակիր՝ իղմիրլյանն աքսորվեց Երուսաղեմ: Աղդային ժողովի աչխաւանքը ÷ակվեց, քանի որ աղդը Հայւնվել էր բնաջնջման սåառնալիքի առջն: Այդ արյունամած օրերին էր, որ կ. Պոլսի Հայության բոլոր խավերի երնելի ներկայացուցիչները, արւաքին դործերի նախարարի օդնական Արթին ÷աչա Տաւյանի դլխավորությամբ, խոնարՀ Հåաւակության ղդացումներով լի մի աղերսադիր ներկայացրին սուլթանին, որից Հեւո միայն նրա ղայրույթը մի ÷ոքր իջավ, ն Տաւյանին Հաջողվեց իրավունք սւանալ դումարելու նոր Աղդային ժողով՝ åաւրիարքի ն åաչւոնական վարչական մարմինների նոր ընւրություն կաւարելու Համար: Պաւդամավորական նոր ժողովը Հրավիրվեց 1896 թ. նոյեմբերի 8-ին, ուր åաւրիարք ընւրվեց Մաղաքիա եåս. Օրմանյանը: Ընւրվեցին Բաղաքական ժողովի նոր անդամներ, որոնց մեծ մասը կառավարական բարձր åաչւոնյաներ էին՝ սկսած նույն ինքը Արթին ÷աչա Տաւյանից: Բայց սուլթանը դեռ բավարարված չէր: Նա åաՀանջում էր վերաքննել այդքան երկար ժամանակ դործող սաՀմանադրությունը, որը կնչանակեր սաՀմանա÷ակել իր նախորդների՝ Հայերին ւված առանձնաչնորՀումները: Աբդուլ Համիդը չէր կարողանում Հանդուրժել, որ Հայերը չարունակեն սաՀմանադրական օրենքներով կառավարել իրենց ներքին կյանքը, մասնավորաåես՝ աղդային-կրթական ն կրոնական դործերը, ն դա այն ժամանակ, երբ ինքն ավելի քան քսան ւարի առաջ էր ւաåալել օսմանյան åեւական սաՀմանադրությունը: Ուսւի նա Օրմանյան åաւրիարքից ն Բաղաքական ժողովի աւենաåեւ ընւրված Արթին ÷աչա Տաւյանից åաՀանջեց Հնարավորինս մեծ Հաåավումներ անել սաՀմանադրական կանոնադրի մեջ, որåեսղի դա ընկալվի որåես åարղ åաւրիարքական օրենք: Մաղաքիա արք. Օրմանյանը չէր կարող Հակառակվել սուլթանի åաՀանջին, ն այդ åաՀանջը կաւարելու Համար սւեղծեց «վերաքննիչ Հանձնաժողով», որը, դործի անցնելով, Աղդային

սաՀմանադրության չարադրանքում կրճաւեց մի չարք Հոդվածներ, ինչåես նան ÷ասւաթուղթը վերանվանեց «Պաւրիարքական օրէնք»: ի åաւիվ Օրմանյան åաւրիարքի, åեւք է ասել, որ նա, այս կամ այն åաւրվակով, կարողացավ սաՀմանադրության չարադրանքի վերաքննության սուլթանական åաՀանջը մեռած ւառ թողնել: ՍաՀմանադրությունը մնաց դրեթե ան÷ո÷ոխ, ն դա Օրմանյանի ծառայություններից մեկն էր: Միակ ղիջումն եղավ այն, որ Աղդային ժողովի դումարումը Հեւաձդվեց անորոչ ժամանակով, ն «սաՀմանադրություն» բառն արւաքսվեց Հայկական թերթերի էջերից ու åաչւոնական թղթերից1: Զնայած դրան, նրա բոլոր Հոդվածները, դոնե ըսւ էության, չարունակում էին իրենց ուժը åաՀել: Սակայն, որքան էլ Հայերը ջանք էին թա÷ում åաՀåանելու իրենց Աղդային սաՀմանադրությունը, Հեռանկարի ւեսակեւից դա աåարդյուն էր: Մի՞թե Հնարավոր էր չարունակել օրինական կյանքով աåրել մի անօրեն երկրում: Արմաւաåես սխալ էր åոլսաՀայ այն մւավորականների ւեսակեւը, թե բաղմաղդ բռնակալական կայսրության մեջ, դոյղն անդամ ի վիճակի չլինելով միջամւելու ընդՀանուր åեւության կյանքին, կարելի կլինի Հոդալ իրենց ժողովրդի Հոդսերը, միայնակ ÷ոխել աղդային դառնաւխուր դոյության ընդՀանուր åաւկերը: Այս վիճակը ւնեց մինչն 1908 թ. օսմանյան Հեղա÷ոխությունը, երբ երիւթուրքերի ջանքերով սւեղծված նոր կացությունն եղավ «աւելի չար, քան ղառաջինն»: Աղաւության Հովերի Հեւ, որոնք Թուրքիային «նոր իրավակարդ» էին բերել, թուրքաՀայության Համար ծադել էին նոր խնդիրներ. 1) Պե՞ւք էր åաՀåանել Աղդային սաՀմանադրությունը, թե՞ åեւք էր Հրաժարվել նրանից, քանի որ երիւթուրք

Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 1, Հունվար, 1908, էջ 49-52:

åարադլուխները Հայւարարել էին, թե «նոր իրավակարդը» Հիմնված է աղաւության ն Հավասարության վրա, 2) ՍաՀմանադրությունը, եթե մնալու է, åե՞ւք է ան÷ո÷ոխ åաՀել, թե՞ Հարկ է որոչ ÷ո÷ոխությունների ենթարկել, 3) Եթե սաՀմանադրությունը չարունակի իր դոյությունը, աåա ի՞նչ Հարաբերությունների մեջ åեւք է լինի օսմանյան (միդՀաւյան) սաՀմանադրության Հեւ: Այս Հարցերի åաւասխաններն առաջինը ÷որձում էր ւալ իթթիՀադը: կ. Պոլսի թուրքական թերթերում åարբերաբար քննարկվում էին Հայոց, Հունաց, Հրեից աղդային կանոնադիրսաՀմանադրությունների Հեւ կաåված Հարցեր, որոնք ավարւվում էին նույն եղրաՀանդումով. եթե Թուրքիան ունի åեւական սաՀմանադրություն, որը կարդավորում է երկրի բոլոր քաղաքացիների ÷ոխՀարաբերությունները՝ առանց աղդի ու կրոնի խւրության, եթե նրանց բոլորի Հայրենիքը Օսմանյան կայսրությունն է, աåա միանդամայն անբացաւրելի է մնում Հայոց ն մյուս աղդային կանոնադիր-սաՀմանադրությունների դոյության իմասւը: Որքան էլ երիւթուրքական կառավարությունը բաղմաղան միջոցներ ձեռնարկեց, սակայն ի վիճակի չեղավ վերացնելու Հայոց Աղդային սաՀմանադրությունը: Այդ բանը նրան Հաջողվեց մի քանի ւարի Հեւո՝ Առաջին ՀամաչխարՀային åաւերաղմի ւարիներին: Հայոց Մեծ եղեռնի ժամանակ, ոչնչացնելով կամ արւաքսելով միլիոնավոր Հայերի ու ղավթելով Հաղարամյակների åաւմություն ունեցող նրանց Հայրենիքը, թուրքերը վերացրին նան Սիսի ու Աղթամարի կաթողիկոսությունները, բոլոր առաջնորդարանները, ՀրդեՀի մաւնեցին կամ քարուքանդ արեցին եկեղեցիներն ու վանքերը, իսկ կ. Պոլսի åաւրիարքարանը ղրկվեց բոլոր աչխարՀիկ դործառույթներից՝ վերածվելով մի անդամալույծ åարղ ընկերակցության: Այդ ամենն իրենց արւաՀայւությունը դւան թուրքական կառավարության կողմից 1916 թ. Հուլիսի 19-ին Հրաւարակված «էրմենի կաթոլիկոսլուղու վե ÷աթրիկլիկի նիղամնամեսի» վերւառությամբ Հրամանադրում, որով åաչւոնաåես ւաåանաքար դրվեց կայսրության մեջ Հայ եկեղեցու կառույցի ն Աղդային սաՀմանադրու871

թյան վրա: Բայց թուրքերի Համար ինչ-որ բան դեռ åակասում էր, ն այդ åակասը երիւթուրքական կառավարությունը լրացրեց Հաջորդ ւարում՝ 1917 թ. Հոկւեմբերի 2-ին Հրաւարակելով «Հուդուդը այիլե դարարնամեսի» անունով օրենսդիրքը ն նոր դաւասւանադիրքը՝ «Ուսուլը մուՀաքեմաթը չերիյե» վերնադրով: Դրանցով աղդարարվում էր, որ կայսրության բոլոր Հåաւակները, անկախ կրոնից ու աղդությունից, Հեւայսու ենթակա են օսմանյան åեւական քաղաքացիական օրենսդրությանը: Դա նչանակում էր, որ թուրքերը կրկին Հասւաւում էին, թե ընդմիչւ åաւմության դիրկն են անցել սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱ ՖաթիՀի՝ 1461 թ. Հայերին ւված «էրմենի ÷աթրիկխանեն» ն 1863 թ. մարւի 17-ին սուլթան Աբդուլ Աղիղի Հասւաւած՞ Աղդային սաՀմանադրությունը1: Առաջին ՀամաչխարՀային åաւերաղմից Հեւո, երբ երիւթուրքական կառավարությունը թողել էր ասåարեղը, իսկ քեմալական չարժումը դեռ խանձարուրի մեջ էր, դաչնակիցների կարդած սուլթանական նոր կառավարությունը (Սւամբուլի) 1919 թ. վերաՀասւաւեց Աղդային սաՀմանադրությունը (ըսւ էության՝ միայն կ. Պոլսի Հայության Համար): Բայց այդ վերաՀասւաւումը կարճ կյանք ունեցավ: Լողանի կոնֆերանսի 1923 թ. դաչնադրի 42-47-րդ Հոդվածներով Թուրքիան åարւավորություն սւանձնեց Հարդել իր Հայ, Հույն ն Հրեա ÷ոքրամասնությունների իրավունքներն ու սովորությունները: Սակայն երաչխավորված այդ åարւավորությունները մնացին օդից կախված, քանի որ քեմալական խորՀըրդարանը՝ Թուրքիայի Աղդային մեծ ժողովը 1926 թ. մարւի 20-ին Հասւաւեց երկրի քաղաքացիական օրենսդիրքը, որով վերջ էր ւրվում աղդային բոլոր ÷ոքրամասնությունների կրոնա-կենցաղային ինքնավարությանը ն անձնական իրավունքների Համակարդին2: կայսրության ւարածքում ուժը կորցրած Աղդային սաՀմա՞ ինչåես վերը նչվեց, Աղդային սաՀմանադրության առաջին ւարբերակը Հասւաւել էր սուլթան Աբդուլ Մեջիդը 1860 թ.: Տե՛ս «Արարաւ» բացառիկ, 1 Հունվարի 2003 թ. էջ 55: Տե՛ս նույն ւեղում:

նադրությունը դոյության նոր չրջան աåրեց, երբ Մեծ եղեռնից Հեւո Հայության բեկորները աåասւան դւան աչխարՀի ւարբեր ծադերում, ն կաղմավորվեց Հայկական ս÷յուռքը՝ իր աչխարՀիկ ու կրոնական բաղմաբնույթ կառույցներով: Թուրքական յաթաղանից ÷րկված Հայերը Հիմնականում աåասւան դւան Օսմանյան կայսրությունից անջաւված Մերձավոր ու Միջին Արնելքի արաբական երկրներում, ինչåես նան Պարսկասւանում: Հայ ժողովուրդը երախւաåարւ է արաբ ն åարսիկ մուսուլման ժողովուրդներին, որոնք նրա åաւմության ամենաողբերդական օրերին օդնության ձեռք մեկնեցին մաՀվան երախից ÷րկված Հարյուր Հաղարավոր մարդկանց: Հայ ժողովրդի ներկա ն դալիք սերունդներն իրենց աղդային Հիչողության մեջ Հավերժ կåաՀåանեն մարդասիրական մեծ արարքը Սիրիայի, Լիբանանի, Եդիåւոսի, իրաքի, Պաղեսւինի, Հորդանանի արաբ ժողովրդի, որն իր մի åաւառ Հացը կիսեց դժբախւության մեջ Հայւնված Հայության Հեւ, Հնարավորություններ սւեղծեց, որåեսղի նա ծածկ ունենա դլխին, իր աåրուսւը վասւակի սե÷ական աչխաւանքով: Հայերն ասւիճանաբար Հասւաւվեցին նան Հունասւանում, կիåրոսում, Ռումինիայում, Բուլղարիայում, Ֆրանսիայում, Ամերիկաներում ն այլուր: Ժամանակի ընթացքում նրանք դարձան իրավաՀավասար քաղաքացիներ ասåնջական երկրներում: Ամենամեծ ու ամենաանկաչկանդ աղաւությունը Հայերն սւացան Լիբանանում, ուր բարենåասւ Հող դւավ նան «Աղդային սաՀմանադրություն Հայոցը»՝ նոր åայմաններում կիրարկելու Համար: Դրան մեծաåես նåասւեց ֆրանսիական Հովանավորության Հասւաւումը Լիբանանի վրա: Ֆրանսիայի սւանձնած Հոդաւարությունը (ոոոմոէe) Հնարավորություն էր ւալիս եվրոåական, Հաւկաåես ֆրանսիական առավել մարդասիրական, ժողովրդավարական արժեքները լայնորեն ներմուծելու երկիր: Այսւեղի բաղմաՀամայնքային Համակարդի Հանդուրժողականության åայմաններում Հայերը նս Հեւամոււ եղան օդոււ քաղելու այդ արժեքներից: ԼիբանանաՀայ դործիչների ւարած Հեւնողական լարված աչխաւանքի արդյունքում Լիբանանի ֆրանսիական բարձր կոմիսարը 1936 թ. մարւի 13-ի

իր Հրովարւակի առաջին Հոդվածի մեջ (ուր թվարկված էին երկրի Հիմնական կրոնական Համայնքները), մւցրել էր նան «Հայ Գրիդորյան-օրթոդոքս» ն «Հայ կաթոլիկ» բառակաåակցությունները, դրանով իսկ Հայ Համայնքը ընդունվել էր որåես Լիբանանի դլխավոր, իրավաՀավասար Համայնքներից մեկը: Հեւադայում, 1938 թ. նոյեմբերի 18-ի իրավական ակւով, Հիչյալ Հրամանադրի առաջին Հոդվածում ւեղ դւավ նան բողոքական (ոոօէeտէոոէ) Համայնքը, որի մեջ երկրի մյուս ավեւարանականների Հեւ մւնում էին նան Հայ ավեւարանականները: Հայ երեք՝ առաքելական, կաթոլիկ ն ավեւարանական Հարանվանություններին ւված իրավունքները Լիբանանում օրենսդրորեն ամրադրվեցին՝ նկաւի առնելով այն, որ Օսմանյան կայսրության Հայ Համայնքը, մինչն Մեծ եղեռնը, սուլթան Աբդուլ Աղիղի 1863 թ. մարւի 17-ի ֆերմանով ունեցել է «åաւմական ներքին կառավարաձն», այսինքն՝ անձնական իրավունքների կարդավիճակ (տէոէստ ոeոտօոe1), որը Հայւնի ողբերդական դեåքերի Հեւնանքով դարձել էր կարդաղրկված ւարադիր Համայնք1: Երկրի Հասարակական-քաղաքական կյանքում Հայության Հեւադա ինւեդրման չնորՀիվ, Երկրորդ ՀամաչխարՀային åաւերաղմից Հեւո, երբ Լիբանանն արդեն ձեռք էր բերել անկախություն, նրա խորՀրդարանը 1951 թ. աåրիլի 2-ին ընդունեց օրենք, որի Համաձայն՝ լիբանանաՀայ երեք Հարանվանությունների վայելած կրոնա-կենցաղային ու վարչական ինքնավարության ճանաչումը ւարածվեց նան քաղաքական ոլորւի վրա: Ելնելով թվաքանակից՝ կրոնական մյուս Համայնքներին վերաåաՀված քվուաների Համամասնությամբ, Հայությունը խորՀրդարանում åաւդամավորական աթոռներ սւացավ: Նույն օրենքով կյանք առավ նան 1863 թ. Աղդային սաՀմանադրությունը, որի Հիմքի վրա կաղմվեց «Լիբանանի Հայոց անձնական իրավունքը» օրենսդիրքը, ինչåես նան դոյության կոչվեց «Դաւավարության կանոնը», որն սւեղծվել էր Աղդային սաՀմանադրության 41-րդ Հոդվածի Հիման վրա, ուր արձանա1

Տե՛ս «Արարաւ» բացառիկ, 1 Հունվարի 2003 թ., էջ 55:

դրված է, որ Աղդային ԸնդՀանուր åաւդամավորական ժողովի կեդրոնական վարչության Բաղաքական ժողովի «Դաւասւանական ԽորՀրդոյ åաչւօնն է ընւանեկան վէճերը լուծել, եւ Բ. Դրան կողմէն åաւրիարքարան յանձնուած դաւերը՝ յանձնարարութեան Համեմաւ քննել եւ որոչել: Երբ åաւաՀի այնåիսի դաւ մը ղոր Դաւասւանական ԽորՀուրդը իր ձեռնՀասութենէն վեր դաւէ, ըսւ åաՀանջման խնդրոյն՝ կա՛մ կրօնական կա՛մ Բաղաքական ն կա՛մ Խառը Ժողովոյն յանձնուելուն Հարկաւորութիւնը կը ցուցանէ: Եթէ Դաւասւանական ԽորՀրդոյ մէջ որոչուած դաւի մը դէմ բողոքէ դաւաåարւեալը, խնդիրը վերսւին կը քննուի յիչեալ ժողովներէն մէկուն մէջ, որուն որ կը վերաբերի»1: Ե՛վ «Օրենսդիրքը», ն՛ «կանոնը» åեւական օրենքի ուժ սւացան 1952 թ. Հոկւեմբերի 11-ից սկսած: Հայոց Աղդային սաՀմանադրությանը նվիրված իր արժեքավոր Հոդվածում լիբանանաՀայ իրավադեւ Գասåար Տերւերյանը դրում է. «Լիբանանի բաղմաՀամայնքային Համակարդը, որ ÷ոքրամասնական Համայնքներու Համընկերակցութիւն մըն է (Régime Consociatif), մեծ չեղում մըն է åեւութեան դերիչխանութեան անբաժանելիութեան եւ ան÷ոխանցելիութեան (indivisible, inaliénable) սկղբունքներէն եւ եղակի կարդավիճակ մը կը åարդեւէ լիբանանաՀայութեան: Այս կարդավիճակը ծանօթ չէ Արեւմոււքին, ուր Եկեղեցին անջաւուած է åեւութենէն, եւ ուր եկեղեցիները åարղաåէս åաչւամունքային ընկերակցութիւններ են (association cultuelle) եւ չունին կրօնա-կենցաղային, վարչական ու կրթական ինքնավարութիւն...»2: «Աղդային սաՀմանադրություն Հայոցը» որåես Հայ ժողովրդի դեåի առաջադիմություն ավանդական ձդւումների արւաՀայւություն, այսօր նույնåես Հաջողությամբ ծառայում է նրա ս÷յուռքաՀայ Հաւվածի ներաղդային կյանքի կանոնավորմանն ու կաղմակերåմանը:

«Աղդային սաՀմանադրութիւն Հայոց», կ. Պոլիս, 1914, էջ 26-27: «Արարաւ» բացառիկ, 1 Հունվարի 2003 թ., էջ 55-56:

ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՊԱՌԼԱՄԵՆՏի ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ,

կԱԶՄԸ ԵՎ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՍկիԶԲԸ

ինչåես ցույց ենք ւվել վերը, 1876 թ. դեկւեմբերի 23-ին կ. Պոլսում Հանդիսավորաåես Հռչակվել էր Թուրքիայի åաւմության մեջ առաջին սաՀմանադրությունը, որն սւացել էր «միդՀաւյան» անվանումը՝ իր չարադրանքը åաւրասւողի՝ ՄիդՀաւ ÷աչայի անունով: ՍաՀմանադրությունն ընդունելուց Հեւո åեւք է ընդունվեր նան ընւրական օրենք, որի Հիման վրա անցկացվեին խորՀրդարանի åաւդամավորների ընւրություններ: Բայց դա երկար ժամանակ էր åաՀանջում, ուսւի առաջին օսմանյան խորՀրդարանի åաւդամավորներն ընւրվեցին ոչ թե ժողովրդի, այլ ւեղական վարչական ժողովների կողմից: Ըսւ էության՝ դրանք նչանակված åաւդամավորներ էին: ԽորՀրդարանի բացումը ւեղի ունեցավ 1877 թ. մարւի 19ին՝ սուլթանի åալաւում՝ մեծ Հանդիսավորությամբ: Բացի սենաւի անդամներից ն åաւդամավորներից, ներկա էին նան բոլոր նախարարները, դեսåանական կորåուսի անդամները, åեւական բարձրասւիճան åաչւոնյաները, քրիսւոնյա åաւրիարքները: ԽորՀրդարանն անձամբ բացեց սուլթան Աբդուլ Համիդը, որից Հեւո նրա անունից դաՀական ողջույնի ճառ ասվեց, որը խոսւումներ էր åարունակում՝ բոլոր åայմաններն սւեղծել սաՀմանադրության նåաւակների անթերի դործադրության Համար: Բացման ժամանակ åաւդամավորների ընդՀանուր թիվը 86 էր1, որից 38-ը՝ քրիսւոնյա՞: Այդ ընդՀանուր թվում Հա-

Տե՛ս Սարուխան, Հայկական խնդիրն եւ Աղդային սաՀմանադրութիւնը Թուրքիայում (1860-1910), Հաւ. Ա, էջ 337-339: ՞ Մեկ այլ աղբյուրի Համաձայն՝ օսմանյան առաջին խորՀրդարանի åաւդամավորների թիվը 119 էր, որից 71-ը՝ մուսուլման ն 48-ը՝ ոչ մուսուլման (ւե՛ս Ю. А. Петросян, Младотурецкое движение (вторая половина XIX – начало XX в.), с. 96):

յերն ունեին 12 åաւդամավոր (3-ը՝ կ. Պոլսից, 9-ը՝ դավառներից): Դա նչանակում էր, որ åաւդամավորների ընդՀանուր թվում Հայ åաւդամավորները կաղմում էին չուրջ 14 ւոկոս, իսկ քրիսւոնյա åաւդամավորների թվում՝ ավելի քան 31 ւոկոսը: Եթե դրան ավելացնենք, որ խորՀրդարանի երկու ÷ոխնախադաՀներից մեկն ընւրվեց կ. Պոլսի Հայության ներկայացուցիչներից ՀովՀաննես ԱլլաՀվերդին1, աåա åարղ կդառնա, թե քաղաքական ինչåիսի կչիռ ուներ Հայությունը կայսրության մեջ: 1877 թ. ամռանը Հրավիրվեց թուրքական առաջին åառլամենւի առաջին նիսւը: Պաւդամավորների թվում կային թուրքեր, Հայեր, Հույներ, Հրեաներ, բուլղարներ, սերբեր, բոսնիացիներ, արաբներ ն քրդեր: Պառլամենւի կաղմում չկար åեւական ոչ մի åաչւոնյա, որովՀեւն, սաՀմանադրության Համաձայն, åեւական ծառայության մեջ դւնվողները չէին կարող խորՀրդարանի անդամ ընւրվել: Ներկայացուցչական օրենսդիր ժողովը քննարկեց ն ընդունեց մի չարք կարնոր օրինադծեր: Պաւդամավորները Համարձակորեն քննադաւության կրակի ւակ առան սուլթանին ն արքունիքը: Նույն թվականի վերջավորությանն անցկացվեցին խորՀըրդարանի åաւդամավորների նոր ընւրություններ: Բանի որ ընւրական օրենքը կառավարությունը դարձյալ չէր ընդունել, åաւդամավորների ընւրությունները կաւարվեցին նախկինի åես՝ ժամանակավոր կանոնների Համաձայն: Այս անդամ åառլամենւում ընւրվեց 107 åաւդամավոր՞, որից մուսուլման էին 60-ը, ոչ մուսուլման՝ 47-ը: Հայերն այս անդամ էլ մեծ թվով ներկայացվեցին խորՀրդարանում՝ 13 Հոդի: Տոկոսային առումով՝ Հայ åաւդամավորները կաղմում էին խորՀրդարանի åաւդամավորների ընդՀանուր թվի 12.1 ւոկոսը, ոչ մուսուլման åաւդամավորների ավելի քան 36 ւոկոսը2:

Տե՛ս Սարուխան, Հայկական խնդիրն..., էջ 179-180: Մեկ այլ աղբյուրում՝ 113 åաւդամավոր, որից 46-ը՝ մուսուլման ն 49-ը՝ ոչ մուսուլման (ւե՛ս Ю. А. Петросян, Младотурецкое движение..., с. 97): Տե՛ս Սարուխան, Հայկական խնդիրն..., էջ 337-339: ՞

ԽորՀրդարանի երկու ÷ոխնախադաՀներից մեկը դարձյալ ընւրվել էր Հայ, այս անդամ էլ առաջին խորՀրդարանի ÷ոխնախադաՀ ՀովՀաննես ԱլլաՀվերդին1: Այս երկրորդ դումարման խորՀրդարանի սոցիալական ն էթնիկական կաղմը մուավորաåես այնåիսին էր, ինչåիսին առաջին դումարման խորՀրդարանի կաղմը, ուսւի նույնքան «անՀանդիսւ» կարող էր լինել, ինչåես առաջինը: 1878 թ. ÷եւրվարի 13-ին բացվեց երկրորդ դումարման խորՀրդարանի առաջին ն վերջին նիսւը: Հաջորդ օրըª ÷եւըրվարի 14-ին, սուլթանի Հրամանով օրենսդիր մարմինը ցրվում է անորոչ ժամանակով, չՀասցնելով նույնիսկ քննարկել åեւական բյուջեն: 1908 թ. Հեղա÷ոխության Հաղթանակից անմիջաåես Հեւո Բարձր Դուռը ձեռնարկեց åաւդամավորական երրորդ (Հեղա÷ոխությունից Հեւո առաջին) ժողովի ընւրությունների կաղմակերåումը: «կայսերական բարեՀաճ Հրամանին չնորՀիւ օսմանցիք երես÷ոխանական ժողով մը կ'ունենան»,2- ուրախությամբ նչում էր «Արեւելքը»: ԽորՀրդարանը åեւք է բացվեր 1908 թ. նոյեմբերի սկղբին՝ ինչåես åաՀանջում էր սաՀմանադրության 43-րդ Հոդվածը: Գումարվելիք օսմանյան խորՀրդարանը åեւք է լուծեր Թուրքիայի աåադայի խնդիրը՝ վերջնականաåես դույն ւալով սաՀմանադրությանը ն իրական դարձնելով նրա դոյությունը: 1908 թ. Հուլիսի կեսերին Փարիղում, «Մեչվերեթ» թերթում Հրաւարակվեց իթթիՀադ կուսակցության Հայւարարությունը, որում օսմանյան խորՀրդարանի Հրավիրման կաåակցությամբ առաջադրվում էին մի չարք åաՀանջներ. 1) ԽորՀրդարանի անդամներին ընւրելու են ժողովրդական åաւդամավորները, 2) Սւեղծվելիք սենաւի մի մասը նչանակելու է սուլթանը, իսկ մնացած անդամներին ընւրելու է Հասարակությունը, 3) Բոլոր դավանանքներին åաւկանողները åեւք է ընւրությունների

Տե՛ս Սարուխան, Հայկական խնդիրն..., էջ 339: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6855, 23 Հուլիսի, ‹ 6856, 24 Հուլիսի, ‹ 6863, 1 օդոսւոսի 1908 թ.:

դնան Հավասար իրավունքներով, 4) Ընդունել սուլթանին դաՀընկեց անելու առաջարկը ն դա դործադրել այն դեåքում, եթե նա խորՀրդարանին չՀնաղանդվելու ÷որձ անի: «Մեչվերեթի» խմբադիր ԱՀմեդ Ռիղան, ւåադրելով իթթիՀադի այդ åաՀանջները, ավելացնում էր, որ սուլթանը չի կարող չՀնաղանդվել նչված åայմաններին, քանի որ ամբողջ ղորքը դւնվում է երիւթուրքերի աղդեցության ւակ: «Մեչվերեթում» Հրաåարակված Հայւարարությունն ամբողջությամբ կամ Հաւվածաբար արւաւåվել էր եվրոåական ն ռուսական մամուլում: Ռուսական ծայրաՀեղ աղդայնամոլական չրջանների ձայնա÷ող “Новое Время” («Նովոյե Վրեմյա») թերթը ճիչւ էր Համարում ցարական կառավարության՝ Թուրքիայում սաՀմանադրական չարժումը կանդնեցնելուն նåասւելը, բայց ղդալով, որ դա այլնս անՀնարին է, դւնում էր, որ դոնե åեւք է սւեղծել այնåիսի խորՀրդարան, որը չընկնի երիւթուրքերի աղդեցության ւակ, քանի որ սրանք «արդեն Հայւարարել են աղդերի Հավասար իրավունքների» մասին: Թերթի կարծիքով՝ եթե երկրում Հանդես չդա «թուրքական կադեւներին» ղսåող որնէ ուժ, աåա երբ դումարվի խորՀրդարանը, կուսակցությունների ն աղդությունների միջն կաւաղի կռիվ կսկսվի, իսկ Հայւնի է, որ նրանցից չաւերի Համար Թուրքիայի քայքայումը նույնիսկ ցանկալի է: Բացի թուրքերից՝ խորՀրդարանի մեջ Հավանորեն կմւնեն նան Հայեր, բուլղարներ, Հույներ, արաբներ, կուցովալախներ, ալբանացիներ, սերբեր, Հրեաներ, նույնիսկ դնչուներ: Դա “Новое Время”-ի կարծիքով, կարող է մեծ աղեւ լինել, ուսւի Ռուսասւանը ÷ադիչաՀին åեւք է բարեկամաբար խորՀուրդ ւա: Եվ աՀա ինչåես. «Եթե Թուրքիային խորՀրդարան է åեւք, թող դա լինի աղդային-թուրքական, առանց որնէ Հայկական «կոլոնների» ն Հունական խմբերի, ն թող դա ընւրվի երկրի լավադույն, դործունյա թուրք մարդկանցից: Ո՛չ խուժանը, ո՛չ Հեղա÷ոխականները, ո՛չ մանր մւավորականությունը, ո՛չ օւարաղդիները չåեւք է ներկայացուցչություն ունենան խորՀրդարանում: Այդ նյութը (թվարկված Հասարակական չերւերը:- Հ. Ս.), ըսւ իր

բնության, ոչ թե կառավարող է, այլ՝ կառավարվող»1: Դեռնս 1908 թ. Հուլիսի երրորդ ւասնօրյակում մայրաքաղաքի ն կայսրության մյուս վայրերի թերթերը ւåադրել էին օսմանյան խորՀրդարանի åաւդամավորների ընւրության՝ իթթիՀադի ներկայացրած ն սուլթանի Հասւաւած կանոնադիրը՝ բաղկացած չորս մասից ն 83 Հոդվածներից: կանոնադիրը կւրականաåես արդելում էր խորՀրդարանի անդամ ընւրել այն անձանց, որոնք չէին ւիրաåեւում åեւական լեղվին՝ թուրքերենին: Պաւդամավոր կարող էր ընւրվել միայն օսմանյան քաղաքացին: Երիւթուրքերը կանդնած էին լրջադույն ÷որձությունների առջն: Մի կողմից նրանք åեւք է ճակաւեին թուրքական Հասարակության ներսում եղած ՀակաիթթիՀադական ուժերի դեմ, որոնք ձդւում էին մեծամասնություն կաղմել åաւդամավորական ժողովում, մյուս կողմից՝ չեղոքացնեին կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդներից եկող վւանդը՝ նրանց ներկայացուցիչների թիվը խորՀրդարանում նվաղադույնի Հասցնելով: Պաւմական ւարբեր ժամանակաչրջաններում բաղմասեռ ու ւարասեռ ժողովուրդներից կաղմված բոլոր åեւական կաղմավորումներն ունեցել են ծանր ճդնաժամեր: ԱՀա թե ինչո՛ւ այդ åեւությունների åեւական անձերի Հոդածության դլխավոր առարկան Հանդիսացել է այն, թե ի՞նչ օրենքներով ու Հասւաւություններով åեւք է կառավարել բաղմացեղ åեւությունները, որåեսղի ներքին խաղաղություն սւեղծվի ն åեւական միությունը չվւանդվի: 19-րդ դարի վերջում եվրոåական բաղմաղդ դլխավոր երկրներից էր մնացել Ավսւրո-Հունդարիան, որի կայսրերը եկել էին այն Համողման, որ åեւությունը կարող է ÷րկվել, եթե այնւեղ սւեղծվեն միանման օրենսդրական Հասւաւություններ ն Համանման վարչական կանոններ: կաղմվեցին սաՀմանադրական նոր օրենքներ: Դա, անչուչւ, առաջընթաց մեծ քայլ էր կայսրության ներքին խաղաղության åաՀåանման ւեսակեւից, բայց ոչ բավարար քայլ, քանղի Հաչվի չէին առնված ւե1

“Новое Время” , 15 июля 1908 г.

ղական åայմանները ն աղդությունների åաւմական իրավունքները, ինչåես, ասենք, դա արվել էր Հարնան Շվեյցարիայում: ԱնՀրաժեչւ էր կայսրության այլաղան ժողովուրդներին ւալ ոչ թե միաւեսակ ու միօրինակ, այլ ւեղական åաՀանջներին Համաåաւասխանող Հասւաւություններ, որåեսղի յուրաքանչյուր աղդություն իրավունք ն միջոց ունենար åաՀåանելու իր անՀաւականությունը: 19-րդ դարի կեսերից սկսած Ավսւրիային, այնուամենայնիվ, Հաջողվել էր մի քանի ւասնամյակ (մինչն 1918 թ.) խուսա÷ել ÷լուղումից, չնորՀիվ վարչական բարե÷ոխումների: Դրանց միջոցով կյանքի կոչվեցին ւեղական օրենսդրական ժողովներ (Լոոմէոք), ուր ւվյալ ւարածքի ժողովրդի կողմից ընւրված ներկայացուցիչները Հայւնի չա÷ով ինքնավար կերåով ւնօրինում էին ւեղական օրենսդրական ն վարչական դործերը: իսկ երկրի բոլոր մասերից ուղարկված ներկայացուցիչների ընդՀանուր, ուղղակի, դաղւնի ն Հավասար քվեարկությամբ ընւրվում էր ընդՀանուր åաւդամավորական ժողով (Reiօհտոոէ), որը ներկայացնում էր åեւական ամբողջությունը: Եվ եթե խորաթա÷անց լինեին թուրք åեւական այրերը ն երիւթուրք åարադլուխները, åեւք է դնային այդ ուղիով, այլ ոչ թե կարճամւորեն երկրի Հեռանկարը կաåեին աղդերի ձուլման միջոցով միասեռ բնակչություն սւեղծելու դաղա÷արի Հեւ, իսկ եթե դա չՀաջողվեր՝ կայսրության այլաղդիների ընդՀանուր կուորածի ն ամբողջական կրոնա÷ոխության Հեւ: Պառլամենւի åաւդամավորական ւեղերի Համար թեկնածուների առաջադրման ժամանակ ն ընդՀանրաåես ամբողջ նախընւրական չրջանում իթթիՀադ կոմիւեն կաւաղի åայքարի մեջ էր թուրքական Հասարակության ծոցում նոր ծնունդ առած, բայց դեռ չամրաåնդված քաղաքական կուսակցությունների ու խմբակցությունների Հեւ: Նա անՀաչւ արՀամարՀանքով էր վերաբերում նորածադ «Ֆեդաքյարանը միլլեթին» («Աղդի նվիրյալներ»), բայց Հաւկաåես անողոք աւելություն էր դրսնորում իչխան ՍաբաՀէդդինի դլխավորած «Աåակենւրոնացման ն անՀաւական նախաձեռնության» կուսակցության (Լիդայի) Հանդեå՝ Համարյա ոչնչացնելով նրան:

Աղաւության առաջին օրերին «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցությունը Հայւարարել էր, թե ամուր դաչինքի մեջ է ՍաբաՀէդդինի կուսակցության Հեւ, ն երկուսով դործելու են ձեռք-ձեռքի ւված: Բայց, չաւ չանցած, իթթիՀադականները մամուլի ն բանավոր քարողչության միջոցով սկսեցին այնåիսի ուժդին ն նենդ åայքար մղել ՍաբաՀէդդինի ն նրա Լիդայի դեմ, որ սուլթանի քրոջորդին, վերջ ի վերջո, ըսւ էության Հրաժեչւ ւվեց քաղաքական կյանքին՝ ղղված ու դառնացած: «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության քարողիչները նույնիսկ լուրեր էին ւարածում, թե ՍաբաՀէդդինն աåակենւրոնացում է åաՀանջում, որåեսղի մի օր «Հայոց իչխան» դառնա: Վերջինս Հարկադրված էր «իկդամ» թերթում բողոքելու ն ժխւելու մեղադրանքը: Ամենաղոր իթթիՀադը դավառներում Հալածում, ձերբակալում ու բանւարկում էր այն քարողիչներին, որոնք նախընւրական չրջանում ջաւադովում էին Լիդայի առաջադրած թեկնածուներին: Մի խոսքով, «Միություն ն առաջադիմությունը» Հենց սկղբից, եթե կարելի է այսåես ասել՝ դարձել էր «սաՀմանադրական բռնակալ»: իթթիՀադականների այս վարմունքը թուրք դիւակից ÷ոքրամասնության չրջանում մեծ ղայրույթ ու դժդոՀություն էր առաջ բերել: Պաւդամավորական ընւրություններից Համարյա երկու ամիս առաջ մայրաքաղաքում կաղմակերåվեց մի նոր կուսակցություն՝ «ԱՀրար ֆըրկասը» («Աղաւական խմբակցություն») անունով: իր ծրադրային դրույթներով՝ այս նորածադ կուսակցությունը մու էր ՍաբաՀէդդինի «Աåակենւրոնացման» կուսակցությանը, ն Հենց դա էր åաւճառը, որ վերջինիս չարքերից չաւերը, այդ թվում՝ աչքի ընկնող դործիչներ անցան «ԱՀրար» նորասւեղծ կուսակցության մեջ: կուսակցությանը դաղւնի åաչւåան կանդնեց նան մեծ վեղիր Բյամիլ ÷աչան: Բայց «ԱՀրար ֆըրկասըն» դեռնս կարնոր ուժ չէր ներկայացնում: Նա Հրաåարակ էր իջել ընւրական åայքար մղելու իթթիՀադի դեմ՝ խորՀրդարանում մու 100 ւեղ ունենալու ակնկալիքով: Բայց այդ բանը նրան չՀաջողվեց: Նախընւրական չրջանի սկղբին կ. Պոլսում սւեղծված

«ՍաՀմանադրական Հայ մարմինը», որը մայրաքաղաքից «ԱՀրարի» ցուցակով åաւդամավորության թեկնածուներ էր առաջադրել Գրիդոր ԶոՀրաåին ն Պեւրոս Հալաջյանին, չաւ չանցած սւիåված ÷ոխեց իր որոչումը, բլոկ կաղմեց իթթիՀադի Հեւ ն այդ թեկնածուները դեåի ընւրություններ դնացին իթթիՀադի ցուցակով: ՊոլսաՀայ թերթերը Հայությանը կոչ էին անում åաւրասւվել ամենաեռանդուն մասնակցություն ունենալու խորՀրդարանական ընւրություններին ն այդ ընթացքում Հանդես դալու որåես օսմանյան ւերության օրինաåաՀ քաղաքացիներ, ինչåես եղել են միչւ: «Արեւելքը» դրում էր. «... կայսրի Հաւաւարիմ Հåաւակները åէւք է կաւարեալ վսւաՀութիւն եւ Հաւաւք ունենան այդ չնորՀին, որ Ն[որին] ՎեՀա÷առութեան բարեացակամութեանը ÷այլուն եւ բացարձակ մէկ աåացոյցն է: ... Ասւուած մի՛ արասցէ, եթէ կայս[երական] Հաճութեան Հակառակ ամենա÷ոքր արարք մը իսկ ւեղի ունենայ, [որը] երկրին ու ւէրութեան Համար անդարմանելի վնաս åիւի åաւճառէ: Նման արարքը աղդասիրութեան բոլորովին անՀամաåաւասխան է, ինչ որ åէւք է միչւ աչքի առաջ ունենալ»1: Երիւթուրքական կոմիւեները նախընւրական չրջանում մեծ երկյուղի մեջ էին այն åաւճառով, թե իրենց կՀաջողվի՞ արդյոք աåադա խորՀրդարանում Հաչւեցնել ղանաղան աղդային խմբակցությունները: Այդ երկյուղը դլխավորաåես ծադում էր Թուրքիայի Հույների վարմունքի åաւճառով: Նրանք իրենց Համար åաՀանջում էին այնåիսի արւոնություններ, որոնք օսմանյան սաՀմանադրության ոդուն åարղաåես Հակասում էին: Նչենք, որ կայսրության քաղաքակիրթ աղդերի թվում Հույներն առաջնակարդ ւեղ էին ղբաղեցնում: Թե՛ մչակութային կյանքով ն թե՛ թվաåես նրանք Հայերից ավելի ղորեղ էին, նախկին ռեժիմի օրոք բավական չաւ արւոնություններ ն

«Արեւելք», ‹ 6848, 14 Հուլիսի 1908 թ.:

առանձնաչնորՀումներ էին վայելում: Ամենից առաջ՝ եկեղեցական կաւարյալ ինքնավարություն ունեին: Պոլսի Հունաց åաւրիարքարանը ձեռք էր բերել լայն իրավունքներ նան քաղաքացիական դործառույթների մեջ: Ժառանդական վեճերը, Հողային վեճերի մի քանի ւեսակներ, մի չարք ուրիչ քաղաքացիական Հարցեր ենթակա էին ոչ թե թուրքական դաւական աւյանների, այլ՝ Հունաց åաւրիարքարանի իրավասությանը: Հույներն առանձին իրավունքներ ու արւոնություններ էին վայելում մանավանդ դåրոցական դործում: Օդւվելով այդ իրավունքներից՝ նրանք Պոլսում, իղմիրում ն այլ Հունաբնակ վայրերում Հիմնել էին առաջնակարդ լիցեյներ (դիմնաղիա), որոնցում ուսումն ամբողջովին կաւարվում էր մայրենի լեղվով, իսկ իրենց ղավակներին, բարձրադույն կրթության ւալու Համար, ուղարկում էին Աթենք: Հին ռեժիմի օրոք Հույներն առՀասարակ լավ էին աåրում, այն դեåքում, երբ մյուս աղդերը, Հաւկաåես Հայերը, ենթակա էին սոսկալի Հալածանքների: Պաւճառը թերնս այն էր, որ, այնուամենայնիվ, Պոլսում, իղմիրում կամ Սալոնիկում աåրող ամեն մի չա÷աՀաս թուրքի ենթադիւակցության մեջ մչւաåես ներկա էր այն միւքը, որ ինքը նսւած է Հույներից բռնաղավթված Հողերի վրա: իրենց արւոնյալ վիճակը Հույներին Հեռու էր åաՀում բռնաåեւական ռեժիմի դեմ åայքարից. նրանք դրեթե մասնակցություն չէին ունենում Հեղա÷ոխական չարժմանը, որի ամբողջ ծանրությունն ընկած էր ուրիչ աղդերի վրա: Բնական է, որ երբ Հեղա÷ոխության Հաղթանակից Հեւո երիւթուրքերը կւրուկ åաՀանջ էին դրել, թե Օսմանյան կայսրության աղդերից ոչ մեկը չåեւք է Հաւուկ արւոնություններ վայելի ն որ բոլորը åեւք է ունենան միննույն Հավասար իրավունքներն ու åարւականությունները, Հույներն այդ åաՀանջին Հակաղդեցին մեծ դժդոՀությամբ: կ. Պոլսի Հունաց åաւրիարքարանն ու Աղդային ժողովը Հանդես եկան Համաւեղ Հայւարարությամբ, որւեղ արւաՀայւեցին իրենց բուռն անՀամաձայնությունը Հույների արւոնությունները վերացնելու կառավարության մւադրության նկաւմամբ, միաժամանակ առաջ

քաչեցին իրենց ՀակաåաՀանջները, որոնք, ըսւ էության, Հակասում էին իթթիՀադի քաղաքականությանը: Այդ åաՀանջներն էին. 1) ՊաՀåանել բոլոր իրավունքներն ու արւոնությունները, որոնք Հույներին չնորՀել էին սուլթանները՝ սկսած ՄեՀմեդ ԱԱ ՖաթիՀից մինչն 1856 թ. խաթթ-ի Հումայունը ն 1876 թ. միդՀաւյան սաՀմանադրությունը, Հասւաւուն Հովանի լինել Հունաց åաւրիարքարանին ն Հունաց սաՀմանադրությանը, 2) Թե՛ ւարրական ն թե՛ միջնակարդ Հունական դåրոցները åեւք է լինեն բացառաåես աղդային ն åաՀåանվեն åեւական միջոցներով, 3) ԽորՀրդարանում, նախարարություններում, վարչություններում բոլոր աղդերը åեւք է ներկայացված լինեն Համամասնական սկղբունքով, որåեսղի ամեն աղդ ներկայացուցիչներ ունենա կառավարման օղակներում՝ իր թվի Համեմաւ: Հույներին åեւք է åաչւոններ ւրվեն նույն Համամասնությամբ, 4) Հույների՝ ւեղի բնակչության մեծամասնությունը կաղմած վայրերում, Հունաց լեղուն ճանաչել åաչւոնական լեղու՝ թուրքերենի Հեւ ՀամաՀավասար: Հույների այդ åաՀանջներն այնքան մեծ էին, որ, բնականաբար, դրդռում էին թուրքերի դժդոՀությունը, որոնք այդ թելադրանքների մեջ åեւության միության խախւում էին ւեսնում: կարելի է ասել, որ այդ åաՀանջները նույնքան ծայրաՀեղ էին ու չա÷աղանցված, որքան երիւասարդ թուրքերի ձդւումը՝ վերացնելու բոլոր քրիսւոնյաների ունեցած առանձնաչնորՀները: ՊաւաՀական չէր, որ դնալով մեծ ծավալ ընդունեցին Հույներիւթուրքական Հակասությունները: Բանն այն է, որ նոր վարչակաղմը օսմանյան Հåաւակ Հույների թիվը Հաչվել էր 1430000, ինչը մեծ լարում էր առաջ բերել Հույն-թուրքական Հարաբերություններում: Հույները åնդում էին, թե կայսրության մեջ իրենց թիվը 6,5 միլիոն է: Բերվում էին օրինակներ, որ ասենք, իղմիրի 400000 բնակչությունից 300 Հաղարը Հույներ են՝ չխոսելով արդեն Սալոնիկի, Պոլսի, Պոնւոսի միլիոնավոր Հույների մասին: Վեճի էությունն այն էր, թե թուրքական խորՀրդարանում քանի՞ Հույն åաւդամավոր åիւի լիներ: Օսմանյան ընւրական օրենքով՝ ամեն մի åաւդամավորական թեկնածու խորՀրդարան åեւք է մւներ 50000 ւղամարդ-ընւրողի ձայ885

նով: Ըսւ երիւթուրքերի՝ Հույները, խորՀրդարանում åիւի ունենային 23, իսկ ըսւ իրենց՝ Հույների՝ առնվաղն 65 åաւդամավոր: Եվ խնդրի չուրջ կրքերը դնալով բորբոքվում էին: Բանը Հասավ նրան, որ կ. Պոլսի Հունական «ընւրական կոմիւեն» իչխանությունների կողմից ընւրությունները անարդարացի կաղմակերåելու åաւրվակով Հրաժարական ւվեց ամբողջ կաղմով ն Հանդես եկավ Հայւարարությամբ, թե «անՀնարին է որնէ Համաձայնության դալ երիւթուրքերի Հեւ»: Լարվածություն առաջացավ նան Հույների ն Հայերի միջն: Հույները ճիչւ էին Համարում կառավարության կողմից Հայերի երկու անդամից ավել նվաղեցրած թիվը, ավելին, դւնում էին, որ իրենք խորՀրդարանում այնքան åաւդամավոր åեւք է ունենան, որքան կայսրության բոլոր քրիսւոնյա աղդերը՝ միասին վերցրած: Հույների Հայւարարության մեջ åարղ ու որոչակի ձնակերåված էր åաՀանջը. քանի որ մենք կաղմում ենք Օսմանյան կայսրության աղդաբնակչության Հինդերորդ մասը, ուսւի ն, թուրքերից Հեւո, åեւք է ունենանք ամենաչաւ թվով ներկայացուցիչներ խորՀրդարանում1: Հույների այդ մեծ Հավակնություններն, իՀարկե, անարդար էին, ն åաւաՀական չէ, որ Պոլսի Հայկական թերթերը սասւիկ Հարձակումներ էին դործում նրանց վրա, ծաղրում նրանց նկրւումներն ու ջանքը: Դա երկար սåասեցնել չւվեց. Հունալեղու թերթերը åաւասխան կծու Հոդվածներով ավելի էին լարում մթնոլորւը: Հույն-Հայկական բորբոքված Հակասությունները կողմերից ոչ մեկին օդոււ չբերելով՝ ջուր էին լցնում իթթիՀադի ջրաղացին: ԱնՀրաժեչւ էր երկուսւեք վերջ ւալ ÷ոխադարձ դիմադարձմանը: Նախաձեռնությունը վերցրին Հայերը: Հայոց åաւրիարքական ւեղաåաՀ Եղիչե Դուրյանի կողմից մի åաւդամավորություն դնաց Հունաց åաւրիարքի մու ն առաջարկեց ընւրությունների դնալ միասնական ցուցակով: Դա նչանակում էր միավորվել ն ընդդիմադիր ճակաւ կաղմել: Հույն åաւ1

«Մչակ», ‹ 194, 4 սեåւեմբերի 1908 թ.:

րիարքն ընդունեց Հայոց առաջարկը: Նան åայմանավորվածություն ձեռք բերվեց, որ երկու åաւրիարքարանների ներկայացուցիչները Հավաքվեն ն Համաւեղ ընւրական åայքարի միասնական ծրադիր մչակեն: Բայց, չանցած մեկ չաբաթ, Հունական կողմը նախնական åայմանավորվածությունից Հրաժարվեց: Երիւթուրքական կոմիւեները առաջին մեկ-երկու ամիսներին վախ ունեին, որ կայսրության մյուս աղդերը նույնåես կՀեւնեն Հույների ն բուլղարների օրինակին ու նույնանման åաՀանջներ կներկայացնեն: Վախը մեծ էր Հաւկաåես երկրի բաղմաքանակ արաբներից, որոնք Հաչւ չէին թուրքերի Հեւ ն եթե կարողանային խորՀրդարան անցկացնել մեծ թվով åաւդամավորներ ու այնւեղ թուրքերին թվաåես դերակչռող åաւդամավորական խմբակցություն կաղմել, այդ դեåքում ÷ոքրամասնություն կաղմող թուրք åաւդամավորները չէին կարող վերաՀսկել իրավիճակը երկրում, իսկ արաբները Հանդես կդային թելադրողի դերում: Նման Հնարավոր Հեռանկարի մասին åարղորոչ բարձրաձայնում էին ւարադրության մեջ դւնվող արաբ Հակաթուրք դործիչները, որոնք նան åաՀանջում էին խորՀըրդարանում թուրքերենին Հավասար դործածական լեղու Համարել արաբերենը: ինչåես ն սåասելի էր, իթթիՀադի ղեկավարությունը կւրականաåես մերժեց Հույների åաՀանջը՝ երկրի Համար կործանարար դւնելով խորՀրդարանի åաւդամավորների ընւրությունն ըսւ աղդությունների: Երիւթուրքերի կարծիքն այն էր, որ խորՀրդարան åեւք է մւնեն այն մարդիկ, որոնք արւաՀայւելու են ոչ թե առանձին աղդերի, այլ օսմանյան միասնական աղդի չաՀերը: կոմիւեն կրկին ու կրկին Հայւարարում էր, որ օսմանյան åեւության մեջ չկան Հայեր, բուլղարներ, արաբներ ն այլն, այլ կա մեկ ու միացյալ երկիր՝ իր «Հայրենասեր օսմանցի բնակչությամբ»: Թեն Հույների åաՀանջն անարդարացի էր, բայց չաւ Հայ դործիչներ դւնում էին, որ Թուրքիայի åայմաններում ավելի վւանդավոր է երիւթուրքերի առաջարկած ւարբերակը: Նրանք ասում էին, որ եթե խորՀրդարանում ներկայացված

åաւդամավորներն առանձին-առանձին չåիւի ներկայացնեն իրենց աղդությունները, աåա դրա անխուսա÷ելի Հեւնանքը կլիներ այն, որ երկրի մանր աղդությունները, ինչåես, օրինակ, ասորիները ն նույնիսկ Հայերը, այնւեղ չէին ունենա աղդային չաՀերի åաչւåաններ կամ կունենային աննչան թվով: Պաւդամավորների ճնչող մեծամասնությունը բաղկացած կլիներ թուրքերից, որոնք ամբողջ åեւության բախւը կւնօրինեին ըսւ իրենց Հայեցողության, այսինքն՝ ըսւ իրենց աչխարՀըմբռնման, կրոնական ու քաղաքական Հակումների նն.: Զնայած դրան, Հայերը, Հաւկաåես մայրաքաղաքում, Հակված էին åաչւåանելու իթթիՀադի աղաւամիւ սկղբունքը՝ ընդդեմ Հույների նեղ-աղդայնական ւեսակեւի: ՊոլսաՀայ թերթերը դրում էին, թե Հույները մոռանում են, որ միասնական օսմանյան աղդի դաղա÷արը կարող է դոյություն ունենալ միայն վերացական ւեսության մեջ, բայց ոչ երբեք դործնականում: Հայ դործիչները Համողված էին, որ «åեւության մեջ չկան աղդություններ, այլ կան քաղաքացիներ» երիւթուրքական սկղբունքը, դոնե ÷ոքրիչաւե մուիկ աåադայի Համար, անիրադործելի ոււոåիա է: Ըսւ նրանց՝ մի երկիր, որ բաղկացած է լեղվով, կրոնով, մչակույթով, åաւմությամբ, աչխարՀայացքով, ծադումով ու սովորություններով միմյանցից բոլորովին ւարբեր բաղմաթիվ աղդերից՝ անՀնարին է վերա÷ոխել այնåիսի մի երջանիկ Արկադիայի՞, ուր բոլոր աղդերը կաåրեն իբրն եղբայրներ ու բոլորն էլ կբարդավաճեն օսմանյան կարմիր դրոչի Հովանու ներքո: Ուրեմն, անՀրաժեչւ էր միջին ճանաåարՀ դւնել, դործն այնåես կաղմակերåել, որ ամենքը ւանելի կացություն ունենան: Եթե թուրքաՀայ դործիչները որոչել էին ւվյալ դեåքում սաւար կանդնել Թուրքիայի բարե÷ոխման Հոդսն իրենց վրա առած երիւթուրքերին, դա չէր նչանակում, թե Հայերը åեւք է ՞ Արկադիա (Հուն. Arkadia) - Անւիկ Հունասւանի Պելեåոնեսի միջին մասը, որւեղ Հիմնականում Հովիվներ ու որսորդներ էին բնակվում: Հովվերդական åոեղիայում Արկադիան ներկայացվում է որåես «երջանիկ Հովիվների» «երջանիկ երկիր»:

Հրաժարվեին իրենց աղդային իրավունքներից, մինչ այդ ձեռք բերած արւոնություններից, այլնս չՀամարվեին Հայեր, այլ դառնային օսմանցիներ: Եվ Հենց այդåես էլ մւածում էին բոլոր Հայերը: Հակառակ Հույների, բուլղարների ն արաբների, թուրքերի Հեւ Համերաչխ էին Հայերը, ալբանացիները ն սերբերը, որոնք åաՀանջում էին խսւորեն Հեւնել ընւրական կանոնադրի սկղբունքներին: Դա նչանակում էր, որ խորՀրդարանի åաւդամավորական խմբակցությունները åեւք է սւեղծվեին ոչ թե աղդային, էթնիկ սկղբունքով, որի Հեւնանքով միմյանց ձեռքից կ÷որձեին խլել առաջնության դա÷նին, այլ՝ åաւդամավորների քաղաքական կողմնորոչման սկղբունքով, որը բոլորին Հնարավորություն կւար աչխաւել Հօդոււ ընդՀանուր åեւության: Տեսնելով, որ իրենց առաջարկները Համառ դիմադրության են Հանդիåում ոչ միայն երիւթուրքական կառավարության, այլն Հայերի ու բալկանյան մյուս քրիսւոնյա Հավաքականությունների կողմից, Հույների աղդային իչխանությունները վերջիններիս առաջարկեցին խորՀրդարանի ընւրություններին դնալ ընդՀանուր բլոկով: Բայց այդ դաղա÷արն արձադանք չդւավ: Եվ դա բնական էր: Բանն այն է, որ թուրքական բռնակալությունը երկար դարերի ընթացքում այնåես էր բաժան-բաժան արել ն իրարից խորթացրել Հåաւակ աղդերին ու ւարբեր դավանանքներին, որ անՀնարին էր դարձել նրանց ւարբեր ձդւումներն ինչ-որ խնդրի չուրջ Համաւեղելը: Օրինակ՝ եթե բալկանյան քրիսւոնյաները՝ սերբերը, բուլղարները, մակեդոնացիները, Հույները, իրենց ամբողջության մեջ աւելությամբ էին լցված թուրքական իչխանությունների նկաւմամբ, աåա առանձին-առանձին՝ խորթացած էին իրարից ն Համերաչխության ուղղությամբ որնէ քայլ չէին անում: Ավելին, բալկանյան բոլոր քրիսւոնյա ւարրերը, դւնվելով թուրքերի լծի ւակ, մեկը մյուսի նկաւմամբ ւարածքային լուրջ åաՀանջներ ունեին: Թուրքիայի Հույները երաղում էին Աթենքի իչխանության ւակ ւեսնել ամբողջ Բալկանյան թերակղղին: Այդåիսի իղձ էին ÷այ÷այում սերբերն ու բուլղարները իրենց

Համար: Եվ յուրաքանչյուրն իր նåաւակին Հասնելու Համար չեւաների խմբերով արյունաՀեղ բախումներ էր ունենում: ԹուրքաՀայությունը, իբրն օսմանյան åեւության բաղկացուցիչ ւարրերից մեկը, որն անմիջականորեն չաՀադրդռված էր խորՀրդարանի Հրավիրմամբ, åեւք է մւածեր, թե ի՞նչ եղանակով է մասնակցելու ընւրություններին, ի՞նչ միջոցներ է դործադրելու, որ ծառայելով åեւության ընդՀանուր չաՀերին, միաժամանակ կարողանար աåաՀովել աղդային չաՀերի անվթար åաչւåանությունը: իղմիրի «Արեւելեան մամուլը» դրում էր. «Յառաջիկային ընւրութիւններ åիւի ըլլան ամէն ւեղ, եւ օրինաւոր ընւրութիւններ, ՍաՀմանադրական օրէնքին Համեմաւ: Այդ ընւրութիւնները արժանաւոր անձերու վրայ կաւարելու Համար, այժմէն ամէն նախաåաւրասւութիւն ունենալ ամէն աղդասէր Հայու åարւականութիւնն է, եւ վա՛յ անոր որ իր քուէն åիւի ւայ չարադործին, ÷առասէրին, չաՀախնդիրին, անբարոյականին եւ լրւեսին: Պաւասխանաւուութիւնը աՀաւոր է արդարեւ, աՀա թէ ինչո՛ւ Համար այժմէն Հրաւէր կը կարդամ Հայրենակիցներուս՝ վերջին ծայր չրջաՀայեցութեամբ եւ ղդուչութեամբ չարժիլ ընւրութեան օրերուն»1: իսկ դա նչանակում էր ամենից առաջ åարղել, թե ո՞ւմ է åաւկանում աղդի անունից խոսելու իրավունքը, ովքե՞ր են լինելու Հայության օրինավոր ներկայացուցիչները խորՀրդարանում: Խնդիրը դժվար լուծելի էր, քանի որ Հայ ժողովուրդը ւվյալ åաՀին Թուրքիայում օրինական ներկայացուցչություն ÷ասւորեն չուներ: կ. Պոլսի Աղդային åաւդամավորական ժողովը, ինչåես արդեն ասվել է, երեսնամյա ամլությունից Հեւո նոր էր մւնում կաղմակերåական Հունի մեջ: Անդործության դաւաåարւված լինելու åաւճառով չէր դործում նան Խառը ժողովը: Գուցե Հենց դա էր դլխավոր åաւճառը, որ աղդային դլխավոր Հարցերը երկու ւասնամյակ ւնօրինում էին անօրինական քաղաքական կուսակցությունները, որոնք որնէ մանդաւ ն իրավական լիաղորություն չունեին խոսելու Հայ աղդի անունից,

«Արեւելեան մամուլ», ‹ 31, 29 Հուլիսի 1908 թ.:

åաչւåանելու նրա չաՀերը ն իրավունքները՝ իբրն նրա ներկայացուցիչներ: Նույնիսկ ՀՅ դաչնակցության ներկայացուցիչները խոսւովանում էին, որ Հանուն Հայ ժողովրդի վճիռ ն որոչում ւալու իրավասու է միայն Աղդային åաւդամավորական ժողովը, Հեւնաåես ներկայումս կ. Պոլսի Հայ Հասարակական ն աղդային-քաղաքական դործիչների առաջին ն դլխավոր åարւականությունը åեւք է լինի արադացնել դրա դումարումը: ՀՅ դաչնակցությունը, որ Փարիղի Համաժողովով Համերաչխություն ն աջակցություն էր խոսւացել երիւթուրքերին, որոչեց խորՀրդարանի ընւրությունների առթիվ ծանր խնդիրներ չսւեղծել իթթիՀադի Համար, բայց միաժամանակ բացաՀայւ կերåով ներկայացնել իր ւեսակեւները առաջիկա խորՀրդարանի ն երկրի աåադայի մասին: 1908 թ. սեåւեմբերի 1-ին կուսակցության Արնելյան բյուրոն Հրաւարակեց նախընւրական ն խորՀրդարանական դործունեության Համար նախաւեսված իր չրջաբերական-åլաւֆորմը1, ուր խորՀրդարանի առաջին նսւաչրջանում քննարկվելիք Հարցերի Համար, որåես Հիմք, առաջադրվել էին Հեւնյալ Հիմնական սկղբունքները. Օսմանյան կենւրոնական կառավարությունը, Հիմնված ժողովրդական ներկայացուցչության Համակարդի վրա, վարում է åեւության ընդՀանուր դործերը - արւաքին քաղաքականություն, ղորք, դրամ, մաքս, երկաթուղի, ÷ոսւ-Հեռադիր ն այլն ւեղական մյուս դործառույթները թողնելով մյուս չրջաններին: Մյուս կողմից՝ Օսմանյան կայսրության նման բաղմալեղու ն բաղմաղդ åեւության քաղաքական լավադույն կաղմը դաչնային, աåակենւրոն ձնն է, երբ աչխարՀադրական-ւնւեսական-աղդադրական ուրույն դիմադիծ ունեցող բոլոր չրջանները ներքին-վարչական-օրենսդրական ինքնավարություն կվայելեն: Դա, իր Հերթին, առավել նս ներդաչնակորեն կուժեղացնի ու կամրաåնդի åեւական ողջ կառուցվածքը: Անցնելով վիլայեթների իրավունքների Հարցին՝ ՀՅ դաչնակ-

Տե՛ս «Աղդ», ‹ 72, 12 սեåւեմբերի 1908 թ.:

ցությունը åաՀանջում էր, որåեսղի դրանք ւեղական դործերը վարելու մեջ լայն ինքնավարություն վայելեն, իսկ աղդային ն կրոնական Համայնքները Համայնական դործերում անՀրաժեչւ իրավունքներ ունենան: Վիլայեթներին, կաղաներին, ւեղական Համայնքներին ն քաղաքային վարչություններին åեւք է վերաåաՀվեին ճանաåարՀները, ժողովրդական առողջաåաՀությունը, կրթական դործը, ջրաբաչխումը, ւեղական ոսւիկանությունը, ւեխնիկական, դյուղաւնւեսական ու այլ դիւելիքների ւարածումը ն այլն: Վիլայեթների եկամոււների մի որոչ մասը (20-25 ւոկոսը) åեւք է ծախսվեր ւեղական կարիքների Համար՝ իրավասու մարմինների միջոցով: Բացի վալիներից, մութասերիֆներից, իսթինաֆի մյուդդայի ումումիներից (վերաքննիչ դաւարանների դաւախաղներից) ն ռեյիսներից (դյուղաåեւերից), ւեղական մնացած բոլոր åաչւոնյաները åեւք է ընւրվեին Համաåաւասխան խորՀուրդների կողմից: Վիլայեթների սաՀմանները որոչելու ժամանակ, Հակառակ Հին ռեժիմի դործադրած սկղբունքին, åեւք է նկաւի առնվեին աղդաբնակչության ւեղական ն մչակութային առանձնաՀաւկությունները՝ ըսւ կարելիության միաձույլ Համախմբումներ կաղմելու Համար: կայսրության անբաժան մասը կաղմող ԹուրքաՀայասւանը åեւք է ինքը վարի իր ւեղական դործերը՝ Հիմնված աåակենւրոնացման սկղբունքի վրա, որից Հավասարաåես åեւք է օդւվեն նան երկրի մյուս աղդերը: ԽորՀրդարանական, դաւասւանական ն ւեղական վարչական բոլոր մարմինները åեւք է ընւրվեն ընդՀանուր, Հավասար, դաղւնի ն Համեմաւական ձայնաւվության սկղբունքով: Այս սկղբունքը åեւք է դործադրվի բոլոր աղդերի ն կրոնների Համար Հավասարաåես: Բոլոր աղդերի ն կրոնական Համայնքների իրավունքները Հավասար են, նրանց ներկայացուցիչները ւեղական ն åեւական կենւրոնական մարմիններում åաչւոնավարելու իրավունք åեւք է ունենան՝ Համամասնական սկղբունքով: կուսակցությունն անՀրաժեչւ էր դւնում վերաքննության ենթարկել սաՀմանադրությունը ն նրանում ամրադրել åեւու892

թյան աåակենւրոնացման սկղբունքը, խորՀրդարանի առջն նախարարների դաՀլիճի åաւասխանաւվությունը, դաՀակալի երդումը՝ սաՀմանադրությունը անխախւ åաՀելու մասին, Վերին ժողովի (Մեջլիս-ի աայան՝ սենաւ) վերացումը: Դաչնակցությունը չա÷աղանց կարնորում էր քաղաքական աղաւությունների խնդիրը ն åաՀանջում խոսքի, մամուլի, խղճի, ժողովների ու դործադուլների աղաւության անխախւ åաՀåանում, անձի, բնակարանի, նամակադրության անձեռնմխելիություն, ւեղա÷ոխության աղաւություն, ներքին անցադրերի վերացում: Փասւաթղթում առանձնաՀաւուկ ուչադրություն էր դարձրած դåրոցի ն լեղվի Հարցերին: ՊաՀանջներն էին՝ ընդՀանուր, åարւադիր ն ձրի սկղբնական ուսուցում. կրթական-մչակութային դործունեության կաւարյալ աղաւություն, բոլոր ւեսակի դåրոցների իրավասության Հավասարություն, աղդային դåրոցներում դասավանդումը մայրենի լեղվով, աղդային դåրոցներում åեւական լեղվի ուսուցումը՝ չորրորդ ւարուց սկսած, թուրքական դåրոցներում ւեղական լեղուների դասավանդումը նույնåես åարւադիր՝ չորրորդ ւարուց: Մչակութային-դåրոցական նåաւակներին Հաւկացված բյուջեն բաժանել առանձին աղդությունների միջն՝ Համաձայն աղդաբնակչության թվի: Պեւական լեղուն åարւադիր է բոլոր åաչւոնյաների Համար, որոնք åեւք է իմանան նան ւեղական աղդաբնակչության լեղուն: Առաջ էր քաչված նան դաւարանների վերակաղմության ն ձրի դաւավարության, åեւության բոլոր աղդությունների Համար ղինվորադրության Հավասարության, åեւական åաչւոնյաների թվի նվաղեցման, Հողային Հարցի կարդավորման, Հարկային Համակարդի կաւարելադործման, աչխաւանքի օրենսդրական կարդավորման, կանանց ու երեխաների դիչերային աչխաւանքի վերացման ն այլ åաՀանջներ1: ինչåես ւեսնում ենք, երկրում քիչ թե չաւ աղաւության

Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6897, 11 սեåւեմբերի 1908 թ.:

åայմաններում Դաչնակցությունն առաջադրում էր այնåիսի արմաւական խնդիրներ (այդ թվում աåակենւրոնացման խնդիրը), որոնց էությունը միանդամայն խորթ էր իթթիՀադի ծրադրային նåաւակներին ն «մաՀու չա÷ թչնամի էր ԱՀմէւ Րիղայի «Օսմ. Միութեան եւ Յառաջդիմութեան» կուսակցութեանը»1: Դաչնակցության ծրադրային ÷ասւաթուղթն ավելի ՀամաՀունչ էր իչխան ՍաբաՀէդդինի առաջադրած սկղբունքներին: կարելի է ասել, որ այդ åլաւֆորմը կւրուկ չեղում էր Փարիղի 1907 թ. դեկւեմբերյան Համաժողովի որոչումներից ն իթթիՀադի քաղաքական դաղա÷արներից, որոնց Դաչնակցությունը քաջաւեղյակ էր: Այդ չեղումը վերջինը եղավ: իրադարձությունների ղարդացումը 1908 թ. սեåւեմբերի կեսերից արմաւական ÷ո÷ոխություններ մւցրեց կուսակցության åաՀանջների մեջ, ն նա մեկը մյուսի Հեւնից ղիջումների դնաց երիւթուրքական կոմիւեի ն կառավարության աՀադնացող ճնչումների ւակ: 1908 թ. Հոկւեմբերի կեսերին կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանը, իր Հերթին, կաղմել էր մի Հանձնախումբ, որը åեւք է ղբաղվեր խորՀրդարանի Հայ անդամների ընւրության, նրանց բռնելիք ընթացքի ն այլ Հանդամանքներով: Հանձնախումբն ընդունել էր մի Հանձնարարական, ըսւ որի՝ խորՀրդարանում ընւրվող Հայ åաւդամավորները åիւի ունենային Հեւնյալ արժանիքները. «1) Սիրւ ունենալ, այսինքն՝ ունենալ լաւ նկարադիր, եւ ըլլալ åարկեչւ մարդ, 2) Ուղեղ ունենալ՝ խորՀելու եւ լաւ դաւելու Համար իրերն ու մարդիկը, 3) Հմւութիւն ունենալ աղդային եւ վարչական դործերու մէջ, 4) Խօսելու եւ իր կարծիքները յայւնելու կարողութիւն ունենալ»2: Սիրւ, ուղեղ, Հմւություն - աՀա՛ սրանք էին åաւրիարքարանի ՀայցաåաՀանջները åաւդամավորական թեկնածուներից: ՊաւաՀական չէ, որ Հանձնարարականը խիսւ քննադաւության ենթարկվեց բանիմաց քաղաքական դործիչների կող-

«Աղդ», ‹ 72, 12 սեåւեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 231, 19 Հոկւեմբերի 1908 թ.:

մից, որոնք նչում էին, թե լավ նկարադիր ունենալը, åարկեչւ մարդ լինելը, «խելք ունենալը», ունակ ն ղարդացած լինելը լավ են, ողջունելի են, բայց այդ արժանիքները կարող է ունենալ ն՛ աղաւականը, ն՛ åաՀåանողականը: Այդ Հաւկանիչները դրոչակներ չեն, այսինքն՝ ծրադրեր, դավանանքներ, սկղբունքներ, Համողմունքներ չեն: Այդ արժանիքները միայն Հաչվի առնելով ն վկայակոչելով չի կարելի դիւակցված ընւրությունների դնալ: Պեւք է ընւրել այնåիսի անձանց, որոնք ունակ լինեն խորՀրդարան Հասցնել իրենց ընւրողներին Հուղող խնդիրները, նրանց ցավերն ու åաՀանջները1: Եթե Հույները åաՀանջում էին առաջիկա խորՀրդարանում ունենալ այնքան ւեղ, որքան կունենային կայսրության բոլոր քրիսւոնյաները միասին վերցրած, աåա քանի՞ խորՀրդարանական ւեղի էին Հավակնում Հայերը: Այդ Հարցը մեծաåես ղբաղեցնում էր åոլսաՀայ քաղաքական չրջաններին, մամուլին, åաւրիարքարանին, բայց ոչ åակաս՝ նան թուրքաՀայ Հասարակությանը: ինչåես վերը նչվեց, օրենքով յուրաքանչյուր 50000 արական սեռի բնակիչները կարող էին ւալ խորՀրդարանի մեկ åաւդամավոր: Ուրեմն, եթե ընդունենք, որ ինչåես ցույց էր ւվել Հայոց åաւրիարքարանը, 1908 թ. Թուրքիայում կար նվաղադույնը 2,5 միլիոն Հայ՞, որի կեսը արական սեռի էր, այսինքն՝ 1.250.000-ից մի քիչ ավել կամ åակաս, աåա թուրքաՀայերն իրավունք ուՏե՛ս «Մչակ», ‹ 231, 19 Հոկւեմբերի 1908 թ.: Թուրքիայում Հայ աղդաբնակչության թվաքանակի մասին կան ղանաղան, երբեմն միմյանցից ղդալիորեն ւարբեր, ւվյալներ: Դեռնս 1854 թվականին կարլ Մարքսը «Պաւերաղմի Հայւարարումը: Արնելյան Հարցի ծադման åաւմության չուրջը» Հոդվածում նչել է, որ Օսմանյան կայսրության մեջ կա 2.400.000 Հայ (Տե՛ս К. Маркс и Ф. Энгельс, Сочинения, изд. второе, т. 10, с. 171): Այլ աղբյուրներ ավելի ուչ նչում են 2,5-3,5 միլիոն թիվը: Եվրոåական աղբյուրները ավելի åակաս թիվ էին նչում: Օրինակ՝ ըսւ Ռոլեն Ժակմենի, Լինչի, Վիւալ Բինեի, Վամåերիի, Զուåանի՝ Հայերի թիվը Հաչվվում էր 1,5 միլիոն: կարծում ենք 3 միլիոն թիվն ավելի ճիչւ է (այդ մասին մանրամասն ւես՝ Աղաւ Համբարյան, Ադրարային Հարաբերությունները Արնմւյան Հայասւանում (1856-1914), էջ 43-47: ՞

նեին åաՀանջելու, որåեսղի խորՀրդարանում իրենք ունենային առնվաղն 22 åաւդամավոր: Հենվելով աբդուլՀամիդյան ժամանակներում «անցկացված» մարդաՀամարների, ինչåես նան ւարբեր ժամանակներում եվրոåական որոչ Հեղինակների ներկայացրած ւվյալների վրա, իթթիՀադը կայսրության Հայերի թիվը Հնարավորինս ցածր էր ցույց ւալիս: Բայց թե՛ առաջին ն թե՛ երկրորդ դեåքում ենթադրյալ թվերը իրականություն կդառնային միայն այն դեåքում, եթե ընւրությունները կաւարվեին ըսւ աղդությունների կամ, այլ խոսքով, եթե åեւության ամբողջ ւարածքը բաժանված լիներ աղդային ընւրական կուրիաների, ինչåես այդ կաւարվում էր, ասենք, Ավսւրո-Հունդարիայում Ռայխսրաւի ընւրությունների ժամանակ: Բայց իթթիՀադը չրջանների (օկրուդների) դծումը կաւարել էր աղաղակող անարդարություններով: Նա այնåես էր բաժանել ընւրական չրջանները, որ Հայաբնակ դավառները խառնվել էին իսլամ բնակչություն ունեցող դավառներին, որի Հեւնանքով՝ երբ ընւրական չրջանների բնակչության կեսից մի ÷ոքր ավելին մուսուլմանական էր դառնում՝ åաւդամավորները ձայների առավելությամբ ընւրվում էին թուրքերից կամ քրդերից1: Այսինքն՝ Հայ åաւդամավորների թիվը կախված էր ոչ միայն թուրքաՀայության թվից, այլ այն Հանդամանքից, թե ւվյալ կաղայում կամ սանջակում Հայ բնակչությունն ինչåիսի՞ ւարածում ուներ նույն ւարածքի ուրիչ աղդերի բնակիչների Համեմաւ, այսինքն՝ մեծամասնությո՞ւն էր կաղմում, թե՞ ÷ոքրամասնություն: իՀարկե, այդ ւեսակեւից իրավիճակը Հայության Համար նåասւավոր չէր, քանի որ Հայ ւարրը չաւ ցրված էր ընդարձակ ւարածությունների վրա ն չաւ քիչ սանջակներում էր Համեմաւական մեծամասնություն կաղմում: Այնåես որ, Հայերը երբեք չէին կարող իրենց իրական թվի Համաåաւասխան åաւդամավորներ ունենալ խորՀրդարանում: Տե՛ս Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի åաւմութիւնը (սկղբից մինչն 1915 թ.), էջ 65:

Հայերը åաՀանջեցին, որ ընւրության դործը կայսրության յուրաքանչյուր աղդի Հանձնվի: Եթե Հայերին Հասնում էր 20 աթոռ, աåա նրանք իրենք åեւք է իրենց մեջ կաղմեին ընւրական չրջաններ ն իրենց ուղած անձերից ընւրեին 20 åաւդամավոր: Այդ Հարցով Հեւաքրքրված Հրաչյա Աճառյանը դրում էր. «Երիւասարդ թուրքերը սարսա÷եցան այս մւքից, որովՀեւեւ եթէ աղդային ընւրութեան դրութիւնը ընդունէին, Օսմանեան åարլամէնւում թուրք երես÷ոխանների թիւը ÷ոքրամասնութիւն åիւի կաղմէր: Յոյները, Հայերը եւ բուլղարները միանալով արաբների Հեւ՝ åիւի կաղմէին բացարձակ մեծամասնութիւն եւ ամբողջ երկրի կառավարութիւնը իրենց ձեռքը åիւի առնէին: Այս åաւճառով ընւրական դրութեան այս ձեւը երբե՛ք չընդունուեց...»1: Ավելին, ոմանք այն կարծիքին էին, որ եթե ընւրությունները չկաւարվեն աղդային Հողի վրա, այլ ւեղի ունենան խառը սկղբունքով, աåա Հայերը, նույնիսկ այն ւեղերում, որւեղ մեծամասնություն են կաղմում, իրենց անկախ քվեներով երբեք չեն կարողանա անդամ մեկ åաւդամավոր խորՀրդարան անցկացնել: իթթիՀադը Հենց դրան էլ ձդւում էր: ինչåես նախորդ (1877 թ.), այս խորՀրդարանի ընւրությունների նախաåաւրասւությունը նույնåես ամբողջովին կաւարվում էր կառավարության միջամւությամբ, նրա անմիջական աղդեցության ւակ: իթթիՀադը մի այնåիսի խորՀրդարան էր ուղում, որը լիներ լուռ ու մունջ, դառնար կառավարության սուսիկ կամակաւարը: ԱՀա թե ինչո՛ւ թուրքական կենւրոնական աղդեցիկ լրադրերից մինչն դավառական վերջին թերթուկը åաՀանջում էին միաւարր խորՀրդարան, այսինքն՝ կուսակցական կամ աղդային ւարբեր խմբակցություններից ու Հոսանքներից ղերծ մի մարմին, որը երնի թե չւարբերվեր իթթիՀադի Համադումարներից: Տե՛ս Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի åաւմութիւնը (սկղբից մինչն 1915 թ.), էջ 65:

Այդ նåաւակի կենսադործումը Հեչւանում էր այն բանով, որ իթթիՀադը, ÷ասւորեն, լուրջ ընդդիմություն չուներ: Հնարավոր Հալածանքների սանձաղերծման վախն ամենքին Հեռացրել էր Հրաåարակից: Նչենք, որ Ասիական Թուրքիայում կային ընդդիմադիր աղդեցիկ արաբներ, բայց նրանք մասամբ սւացել էին իրենց åաՀանջների բավարարումը, իսկ ւակավին դժդոՀ արաբ ղանդվածներն անղոր էին որնէ իրական ուժ ներկայացնելու: Ասորիներն ու քրդերը ընւրությունների մասին անդամ չէին մւածում: Մնում էին Հույները, որոնք երբեք Հայերի Հեւ չէին միաբանվում: Այսåիսով, Հայերն առանձին էին մնում իրենց դարավոր ախոյանի՝ թուրք կառավարության դեմ-Հանդիման: Շաւ ւեղերում Հայերը, խրաւված անցյալի դառը ÷որձից, մւքով անդամ չէին անցկացնում Հայ թեկնածու առաջադրել, առավել նս՝ Հաջողացնել նրա ընւրությունը: Հնարավոր էր, որ կառավարության Հրամանով, մուսուլմանները åաւդամավոր ընւրեին որնէ Հայի, բայց այդ դեåքում նա åեւք է Հլու Հåաւակ լիներ իթթիՀադին, այսինքն՝ լիներ թուրքերի, քան Հայերի åաւդամավորը: ԱՀա՛ նման åայմաններում թուրքական åեւական չրջանակներն ամեն անդամ անմիջաåես արձադանքում էին ըսւ իրենց թվի խորՀրդարանում Հայերին åաւդամավորական ւեղեր Հաւկացնելու կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանի ն åոլսաՀայ մամուլի բարձրացրած åաՀանջին ն կւրականաåես դեմ էին արւաՀայւում ամենա÷ոքր իսկ ղիջումներ անելու Հնարավորությանը, åաւճառաբանելով, թե աղդային Հողի վրա ընւրություններ կաւարելը կործանարար է «օսմանյան Հայրենիքի բաղկացուցիչ ւարրերի միության սկղբունքին»: Մյուս կողմից, չաւ Հայերի կարծիքով, մի քանի աթոռի Համար չարժեր այդքան մեծ խնդիր մեջւեղ Հանել: Օսմանյան խորՀրդարանում 20 թե ավելի կամ åակաս ունենալիք աթոռների թվով չէր, որ Հայ ժողովրդի կացությունը åիւի բարե÷ոխվի, ասում էին նրանք: կարնորը ամբողջ կայսրության մեջ բարե÷ոխումների իրականացումն է, բայց դա էլ կասկածելի է: Այդ

ւեսակեւը բխում էր այն Համողմունքից, թե ո՛չ կառավարությունն է ցանկանում բարենորոդումներ իրականացնել ն ո՛չ էլ օսմանյան խորՀրդարանն ընդունակ կլինի որնէ աղդեցություն դործել Բարձր Դռան քաղաքականության վրա, ուսւի չարժե այդåիսի անՀուսալի մարմնի կաղմում մի քանի աթոռ ունենալու Համար աՀադին խնդիրներ Հարուցել, մանավանդ այնåիսի մի ժամանակ, երբ բոլոր ուժերը եվրոåական Հսկողության իրականացմանը åեւք է նվիրել: Հաւուկ խորաթա÷անցություն չէր åաՀանջվում ւեսնելու, թե Հայերի Համար որքան դժվար էր վճիռ կայացնելը: Եթե նրանք Հրաժարվեին իրենց åաՀանջից, մեծ կորուսւ կունենային, բայց, մյուս կողմից, եթե բռնեին բացաՀայւ åայքարի ուղին, դա նրանց կւաներ դեåի մութ ու անորոչ բավիղներ, քանի որ Հայությունը չուներ այն ուժը, որով կարողանար ղդացնել ւալ իր åաՀանջների արդարացիությունը: Բանի որ մինչն օսմանյան խորՀրդարանի ընւրությունը քիչ ժամանակ էր մնացել, այդ åաւճառով անՀնար էր լուծել կ. Պոլսի Աղդային åաւդամավորական ժողովի Հեւ կաåված Հարցերը, ուսւի Հայ åաւդամավորների թեկնածուների առաջադրումն ըսւ էության Հիմնականում åիւի կաւարեին կուսակցությունները: ՀՅԴ Շամի (Վասåուրական) կենւրոնական կոմիւեն առաջադրեց ՎաՀան Փա÷աղյանի (կոմս) թեկնածությունը, բայց նա Հրաժարվեց ւալ իր Համաձայնությունը այն åաւճառաբանությամբ, թե խառնվածքով ինքը «բացարձակաåես անՀամաåաւասխան է» նման åաչւոնի Համար, բացի այդ, թուրքերեն չդիւի: ԽորՀրդարանի ամենաՀարմար թեկնածու Համարելով Արամ Մանուկյանին (Սարդիս ՀովՀաննիսյան)՝ կոմսը վերջինիս խորՀուրդ ւվեց առաջադրվել: կենւրոնական կոմիւեն դիմեց Արամին՝ սւանալու նրա Համաձայնությունը, բայց նա նույնåես մերժեց առաջարկը, åաւճառաբանելով, թե օսմանյան քաղաքացի չէ ն իր թեկնածությունը դնելու իրավունք չունի: Բայց ինչåես իրավացիորեն նկաւել է Արչալույս Ասւվածաւրյանը, դա ձնական åաւճառաբանություն էր: Նա չէր ցանկանում մարդկանց Հեւ ւարվող ամենօրյա կենդանի աչխաւանքից

Հրաժարվել ն դա ÷ոխարինել Հանդիսւ աչխաւանքով ն, այդåիսով, åակաս օդւակար լինել ժողովրդին1: Արամի մերժումը ցավով ընդունած ՎաՀան Փա÷աղյանը Հեւադայում դրել է. «Այդ åարւականութեան մարդը Արամը կրնար լինել: ինչո՞ւ չընդունեց: Զէ՞ որ իր խառնուածքով, աննկուն, Համարձակ ու անկաչկանդ՝ յամառ åայքարող մըն էր, որ իր թերի լեղուով իսկ կրնար խորՀրդարանի բեմէն որուալ բոցավառ խօսքեր՝ ուղղուած åեւութեան վարիչներուն, ներկայացուցչական աթոռներու վրայ բաղմած թուրք «երեւելիներուն», որոնցմէ չաւերու ձեռքերը Հաւանաբար մաքուր չէին Հայերու արիւնէն ու արցունքէն»2: Դաչնակցության ղեկավարությունը որոչել էր օսմանյան խորՀրդարանում իբրն åաւդամավոր առաջադրել նան Անդրանիկին: Երբ սկսվեց ընւրության նախաåաւրասւությունը, Դաչնակցության ղեկավարներից Սիմոն Զավարյանը կ. Պոլսից նամակ է ուղարկում Վառնա, Պարույրին (Անդրանիկի ծածկանունը) ն նրան խորՀուրդ է ւալիս իր թեկնածությունն առաջադրել մեջլիսի անդամ ընւրվելու Համար: Զավարյանը նամակով Հայւնում էր, որ մեջլիսում Անդրանիկին իբրն իրենց ներկայացուցիչ են ուղում ւեսնել Մուչի ն Սասունի Հայերը: Անդրանիկը Զավարյանի նամակին Հավանաբար չի åաւասխանում, ն Հեւնում է վերջինիս երկրորդ նամակը: Այս անդամ Անդրանիկը ուղարկում է Հեւնյալ åաւասխանը. «Սիրելի՛ ընկեր. նամակներդ սւացած եմ եւ ղարմանքով կարդացած: Ես ո՛ւր, օսմանեան ÷առլամենթին անդամ ըլլալը ո՛ւր: Այդ ոճրադործներու ոՀմակները, որոնք Հոդ նսւած են, ես անոնց չեմ Հաւաւար եւ երկրորդ՝ որ իմ դործս չէ Հոդ դալ եւ այդ աթոռին վրայ նսւիլ: Ես կը ÷ա÷աքիմ որ օր մը åաւուով մեռնիմ: Ո՛չ այդ աթոռը, ո՛չ այդ åաչւօնը եւ ո՛չ ալ յիսուն օսմանեան ոսկի ամսականը կ'ուղեմ: Զիս Հանդիսւ ձդեցէ՛ք իմ

Տե՛ս «Արամը», էջ 65: Նույն ւեղում, էջ 64-65:

åուլկարական Համեսւ Հիւղակիս մէջ: Ես կը նախընւրեմ Հոս ճակւիս քրւինքով եւ բաղուկիս ոյժով ցորեն, դարի, լուբիա եւ դեւնախնձոր ցանել եւ մչակել ու աåրիլ, քան դալ եւ ÷առլամենթի անդամ ըլլալ: Բոլոր ընկերներուս բարեւ, Ձերդ՝ Պարոյր»1: Անդրանիկին օսմանյան խորՀրդարանի անդամ ընւրելու առաջարկները չարունակվում էին: կ. Պոլսի ընկերները նրան Հորդորում են դալ մայրաքաղաք՝ Հույս ունենալով նրան Համողել: Վերջաåես, Հերոսը մեկ չաբաթով դալիս է Պոլիս: Ընկերները åնդում են ընդունել իրենց առաջարկը, բայց նա åաւասխանում է. «Ես ձեղ[ի] դուչակութիւն մը կ'ուղեմ ընել եւ կ'ուղեմ որ լսէք: Եթէ այս յեղա÷ոխական կարծուած թուրքերը օր մը ձեղ չկախեցին, ես մարդ չեմ: Օր åիւի դայ որ այս յեղա÷ոխականներն ալ åիւի դառնան սուլթան Համիւի åէս դաղան մը եւ բոլորիդ ալ åիւի յօչուեն» (ընդդծումը մերն է:- Հ. Ս.)2: Օսմանյան խորՀրդարանի անդամ ընւրված Գարեդին Փասւրմաճյանը (Արմեն Գարո) Հեւադայում վերՀիչել է, որ Պոլսում եղած ժամանակ դաչնակցականների մի ուրիչ Հավաքույթի ժամանակ, որին ինքը ներկա է եղել, խոսք է եղել, որ Հեղա÷ոխության Հաղթանակով անåայման բարելավվելու է թուրքաՀայության վիճակը: Անդրանիկը Հակառակ կարծիքն է Հայւնել, ասելով. «Մեծ թակարդ մը կայ, ղդոյչ եղէ՛ք, եւ այն երիւասարդներն ալ, որ ղինուոր ւուիք, այդ åաւրուակի ւակ åիւի կուորուին ամէնքն ալ»: Այս խոսքերից Հեւո, նչում է Արմեն Գարոն, էդուարդ Ակնունին (Խաչաւուր Մալումյան) դառնում է Անդրանիկին ն ասում. «Անդրանիկ ջա՛ն, ի՞նչ յոռեւես ես, քիչ մըն ալ լաւաւես եղի՛ր, այլեւս ոչ մէկ Հայու քիթը «Զօր. Անդրանիկի կովկասեան ճակաւի å աւմական օրադրութիւնը 1914-1917», Պոսթըն, 1924, էջ 142-143: Արսէն Մարմարեան, Զօր. Անդրանիկ ն իր åաւերաղմները, էջ 188:

åիւի արիւնի»: Հոռեւես անվանվելուց Հեւո, Անդրանիկը դառնում է Ակնունուն ն ասում. «Այսքան երկար խօսելէ վերջ, երբ ւակաւին Համողուած չէք խօսքերուս, խերը ւեսնէք ձեր էնվերին ալ, ձեր Թալէաթին ալ»: Նա «ուքի ելլելով «մնաք բարի» ըսաւ եւ Հեռացաւ: Այս խօսքերէն Հաղիւ քառասուն օր անցած էր, երբ երիւասարդ թուրքերը Աւանան կուորեցին: Ադանայի կուորածին Անդրանիկ Եդիåւոսէն այսåէս դրած էր Ակնունիին. «ԱՀա՛ իմ յոռեւեսութիւնս եւ ձեր լաւաւեսութիւնը, երբ ժամանակը դայ՝ ձեր Թալէաթն ու էնվերը ձեղ ալ åիւի կուորեն»1: Նույնը նչում է նան Մալխասը՝ ասելով, որ 1908 թ. դեåքերից Հեւո դաչնակցականներն ամեն ւեղ Հայւարարում էին. «Զմոռնանք ըսելու, որ Թուրքիա արդէն սաՀմանադրական երկիր մըն էր, ու մենք՝ եղ ու մեղր թուրքերուն Հեւ...»2: Հերոսը Հեռանում է կ. Պոլսից՝ այլնս այնւեղ ուք չդնելու մւադրությամբ: Թե՛ ընւրողների ցուցակները åաւրասւելու ժամանակ ն թե՛ ընւրությունների ընթացքում թուրքական իչխանությունները ղանաղան միջոցներ էին ձեռնարկում, որåեսղի որքան Հնարավոր է չաւ ոչ մուսուլմաններ ղրկվեն իրենց օրինական ընւրական իրավունքից: Հայերը կ. Պոլսում կարողացան դոնե երկու åաւդամավոր անցկացնել, իսկ դավառներում նրանց Համար անւանելի կացություն էր սւեղծվել: իրար Հեւնից դավառներից կ. Պոլիս էին Հասնում Հայերի աղաղակները. «ՍաՀմանադրությունը չի բուժում մեր վերքերը: ... Թուրք ընւրողները ձայն չեն ւալիս մեր թեկնածուներին»: Դրա ակնՀայւ աåացույցներից էին Տրաåիղոնի ն Բաբերդի ընւրությունները: Այդ երկու ւեղերում երիւթուրքերի կոմիւեն ջերմ խոսւումներ էր ւվել, թե առաջադրելու ն åաչւåանելու է Հայ թեկնածուների, բայց միաժամանակ ւեղի իչխանություններին ՀրաՀանդել էր նախընւրական աչխաւանքները կաղմակերåել այնåես, որåեսղի բոլոր մուսուլմանները ձայն ւան թուրք թեկնածուներին, ն այդåես

Արսէն Մարմարեան, Զօր. Անդրանիկ ն իր åաւերաղմները, էջ 170: Մալխաս, Աåրումներ, «Հայրենիք», ‹ 2, դեկւեմբեր, 1926, էջ 139:

էլ եղել էր1: իթթիՀադականները բոլոր ջանքերը դործադրում էին, որåեսղի Վանից անåայման åաւդամավոր ընւրվի որնէ թուրք, ն այդ նåաւակով քաղաքի թուրքերի չրջանում մեծ աչխաւանք էին ծավալել: Վանի թուրքերը կա՛մ åաչւոնական անձեր էին, կա՛մ խառնիճաղանջ մի ւարր՝ բաղկացած åարւիղåաններից, մսադործներից, դռիՀ մաքրողներից ն մասամբ՝ առնւրականներից: ԱռՀասարակ, թուրքերն սկսեցին Վանում նչանակություն սւանալ ն ւեղեր դրավել 1895-1896 թթ. Հայկական կուորածներից Հեւո: Այդ ժամանակից սկսած՝ նրանք ասւիճանաբար բռնում էին Հայերի ւեղը: Թեն Հայերն առաջվա åես քաղաքում մեծամասնություն էին, բայց թուրքերն այնքան էին բաղմացել, որ այժմ Հավակնում էին åաւդամավորական ւեղի, այն էլ՝ Հայ թեկնածուին բոլոր Հնարքներով ընւրաåայքարից դուրս մղելու միջոցով: Հսկայական դժվարություններ ՀաղթաՀարելու դնով կ. Պոլսից դուրս՝ կողանի (Սիսի) չրջանից առաջին Հայ åաւդամավոր ընւրվեց Հնչակյան Համբարձում Պոյաճյանը (Մեծն Մուրադ): Վան-Վասåուրականի Հայերն, այնուամենայնիվ, կարողացան խորՀրդարան ուղարկել ՀՅԴ Շամի կենւրոնական կոմիւեի անդամ Գեղամ Տեր-կարաåեւյանին (Տաւրակ), ինչåես նան երկար Համողելուց Հեւո իր Համաձայնությունը ւված ՎաՀան Փա÷աղյանին: Ընւրությունը ւեղի ունեցավ անիրավորեն ոչ միայն Հայերի, այլն ընդՀանրաåես կայսրության բոլոր ոչ մուսուլման ւարրերի Համար: Օսմանյան խորՀրդարանը, սաՀմանադրության Համաձայն, բաղկացած էր 266 åաւդամավորից∗, որոնցից թուրքեր՝ 130, քրդեր, արաբներ, մուսուլման ալբանացիներ՝ միասին վերցրած՝ 80: Հույները, բուլղարները, սերբերը, Հայերը ն Հրեաները, որոնք միասին կաղմում էին կայսրության բնակչության 1/4 մասը, Տե՛ս «Գործ», ‹ 50, 8 նոյեմբերի 1908 թ.: Մի այլ աղբյուրի Համաձայն՝ 230 åաւդամավոր (ւե՛ս А. Д. Новичев, Турция. Краткая история, с. 120):

∗

ունեին 28 åաւդամավոր: Մակեդոնիայից ընւրվել էր 26 åաւդամավոր, որոնցից 18-ը թուրքեր կամ թուրքացած դեոնմեներ (Հավաւա÷ոխ Հրեաներ) էին, այն դեåքում, երբ այդ երկրի բնակչության չուրջ 50 ւոկոսը կաղմող բուլղարները åաւդամավորական 4 ւեղ ունեին: Ավելին, նչված քրիսւոնյա ն Հրեա աղդերի åաւդամավորների ղդալի մասը, լինելով իթթիՀադի անդամ, միացել էր վերջինիս: Հայաղդի åաւդամավորների թիվը 10 էր՝ Գրիդոր ԶոՀրաå, Պեւրոս Հալաջյան, Սւե÷ան Սåարթալը, Հակոբ Պաåիկյան, Համբարձում Պոյաճյան (Մեծն Մուրադ), Գարեդին Փասւրմաճյան (Արմեն Գարո), ՀովՀաննես Սերենդյուլյան (Վարդդես), Գեղամ Տեր-կարաåեւյան (Տաւրակ), բժիչկ Նաղարեթ Տաղավարյան, ՎաՀան Փա÷աղյան (կոմս)1: Ըսւ մասնադիւության ն ղբաղմունքի՝ խորՀրդարանում մեծամասնություն էին կաղմում կալվածաւերերը, աåա դալիս էին իսլամ Հոդնորականները, ÷ասւաբանները, դաւասւանական åաչւոնյաները, վաճառականները: «Ժողովրդական ներկայացուցչության» այդ մարմինը բաղկացած էր Հիմնականում վարչական դործին բացարձակաåես անծանոթ, քաղաքականաåես ւՀաս անՀաւներից, որոնք անընդունակ էին ինքնուրույն, սւեղծադործական մուեցում ցուցաբերելու քննարկվող Հարցերի նկաւմամբ, ուսւի կուրորեն åաչւåանում էին կառավարության ներկայացրած Համարյա բոլոր օրինադծերը, որոնց ղդալի մասն իր բնույթով Հակաժողովրդական էր: Պեւական կյանքը Հեղաբեկելու կոչված åաւդամավորները բավարար Համարձակություն չունեին Հանդես դալու ինքնուրույն նախաձեռնություններով կամ մերժելու կառավարության՝ քննության ներկայացրած օրենքների ամենաանկաւար նախադծերը: Երբ մուենում էին խորՀրդարանի դումարման օրերը, իթթիՀադի կոմիւեն իր åաչւոնական օրդան «Շուրա-ի ումմեթ» ն անåաչւոն օրդան «Թանին» åարբերականների միջոցով կա-

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 125:

ւաղի արչավանք սկսեց մեծ վեղիր Բյամիլ ÷աչայի դեմ, թե նա 4-5 ամսվա սաՀմանադրական կառավարման ընթացքում ցույց չի ւվել որնէ չոչա÷ելի դրական դործունեություն, աչխաւել է նախկին միաåեւական ոճով, բռնանում է նախարարների իրավասությանը, կաչկանդում նրանց դործելու աղաւությունը ն այլն: իրականում, Հեւադիմական ն Հայաւյաց այդ վարչաåեւի դեմ սկսված Հարձակումների իսկական åաւճառն այն էր, որ նա մի քանի ոչ-իթթիՀադական անձանց åաչւոնների էր նչանակել: Նկաւի էր առնվում նան այն Հանդամանքը, որ Բյամիլի որդի Սաիդ բեյը Հեւնողական ՀակաիթթիՀադական էր1: կոմիւեն նåաւակ ուներ վարչաåեւի åաչւոնում դնել Հուսեյն Հիլմի ÷աչային՝ Մակեդոնիայի բարեկարդության նախկին ընդՀանուր վերաՀսկչին, իսկ այդ ժամանակ՝ ներքին դործերի նախարարին: Նախաւեսված էր Հիլմի ÷աչայի ղեկավարության ւակ նախարարական åաչւոնների կոչել միայն իթթիՀադականներին, որոնց թվում՝ «Թանին» թերթի խմբադրաåեւ Հուսեյն ԶաՀիդին: իթթիՀադական թերթերի Հարձակումները վարչաåեւի վրա նան յուրաւեսակ նախաղդուչացում էին չոււով բացվելիք խորՀրդարանին, որåեսղի նա իրեն իրավունք չվերաåաՀի լուծելու որնէ կարնոր խնդիր՝ առանց իթթիՀադի կոմիւեի դիւության ու Հավանության: Օսմանյան խորՀրդարանի Հանդիսավոր բացումը ւեղի ունեցավ 1908 թ. նոյեմբերի 4-ին∗, ցերեկվա ժամը 1-ին2: Օսմանյան մայրաքաղաքը ւոնի մեջ էր: Բոլոր թաղերը, բոլոր բնակարաններն ու Հանրային Հասւաւությունները, խրճիթներից մինչն աåարանքները դրոչաղարդված կամ դորդաղարդված էին:

Տե՛ս ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 95: Այլ աղբյուրներում՝ նոյեմբերի 2-ին (ւե՛ս օրինակ՝ А. Д. Новичев, Турция. Краткая история, с. 120): Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1908, էջ 1149-1150, ավելի մանրամասն ւե՛ս «Գործ», ‹ 72, 6 դեկւեմբերի 1908 թ.: Նոր բացված օսմանյան åաւդամավորական ժողովը (մեջլիս-ի մեբուսանը) Հայւարարվեց երկրորդ դումարման մեջլիս՝ որåես ուղղակի չարունակություն Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի՝ 1877 թվականին ցրած առաջին մեջլիսի:

∗

Տասնյակ Հաղարավոր մարդիկ խռնվել էին ÷ողոցներում ն Հրաåարակներում: Որուում էին թնդանոթները: ԽորՀրդարանի բացմանը ժամանեց սուլթան Աբդուլ Համիդը: Նրա ավադ քարւուղար ՄեՀմեդ Զնադ բեյը (Հեւադայում՝ Ադանայի նաՀանդաåեւ ն Հայոց 1909 թ. աåրիլյան ջարդերի դլխավոր կաղմակերåիչներից) կարդաց դաՀակալական ճառ, ուր ասվում էր. «... Երեսուն ւարի առաջ ես [երկրին] սաՀմանադրութիւն åարդեւեցի, բայց ինծի խորՀուրդ ւուին անոր կիրառումը դադրեցնել, նկաւի առնելով, որ ժողովուրդը åաւրասւ չէ աåրելու սաՀմանադրական կարդերու åայմաններուն մէջ: Այժմ Համողուելով, որ ան արդէն բաւականաչա÷ åաւրասւ է, ուսւի վերականդնեցի սաՀմանադրութիւնը, ղոր այսուՀեւ կը դործէ անխա÷ան»1: Սուլթանի ներկայությունը ն ելույթը խորՀրդարանում կրկին դալիս էին աåացուցելու, որ երկրում ոչինչ չի ÷ոխվելու: Շավարչ Միսաքյանը «Աղդակում» դրում էր. «Անչուչւ չաւ բան կարելի չէ սåասել այնåիսի խորՀրդարանէ մը, որ դրեթէ անմռունչ, չըսելու Համար որդիական ակնածանքով. կ'ունկնդրէր Աåւիւլ Համիւի Հռչակաւոր ԳաՀաճառին: Այդ åաւմական նախաւինքը, ղոր սուլթանը յարմար դաւեց, խորՀրդարանի բացման Հանդիսաւոր օրուան մէջ, նեւել աղդի ներկայացուցիչներուն երեսին, աւելորդ անդամ մըն ալ կու դայ Հասւաւել[ու] թէ արմաւացած խառնուածքները - մանաւանդ ւարիներու որոչ չրջանէ մը վերջը - դժուար կրնան բարե÷ոխուիլ, թէ իրերու ճնչումին ւակ արւասանուած խօսքեր, ւրուած Հաւասւիքներ ա՛յնքան արժէք ունին, ո՛րքան մօւաւոր սåառնալիքէն աՀաբեկ կալանաւորի մը խոսւովանութիւնները...»2: Սուլթանի մեկնումից մեկ ժամ անց, ÷ոքր ընդմիջումից Հեւո, սկսվեց խորՀրդարանի առաջին նիսւը, որը նախադաՀում էր åաւդամավորներից ավադադույնը՝ Նեջի էֆենդին: Գործեց նան սուլթանի նչանակած ծերակույւը (սենաւը)՝

«Արեւելք», ‹ 6969, 5 դեկւեմբերի 1908 թ.: «Աղդակ», ‹ 1, 16 (29) դեկւեմբերի 1908 թ.:

40 սենաւորներով, որոնց աղդային կաղմն էր՝ 4 Հույն, 1 բուլղար, 1 ռումին, 1 Հրեա, մնացածները՝ թուրք: Սկղբում երիւթուրքերը Հայերին խոսւացել էին ծերակույւում ւալ չորս ւեղ (երկու Հայ առաքելական, երկու Հայ կաթոլիկ): Ելնելով դրանից, åաւրիարքը մեծ վեղիրին էր ներկայացրել ԱբրաՀամ ÷աչա Երամյանի, Գաբրիել էֆ. Նորաւունկյանի, ՀովՀաննես ÷աչա Սադըղի ն Բելդրադում դեսåան Աղարյան էֆենդու թեկնածությունները, բայց Բյամիլ ÷աչան åաւասխանել էր, թե արդեն ուչ է ն բոլոր ւեղերը լրացված են1: Այդåիսով, ծերակույւ որնէ Հայ չմւավ: ԽորՀրդարանում մեծամասնություն կաղմող իթթիՀադական խմբակցությունը ղեկավարում էր իթւի խանը: ԽորՀրդարանի նախադաՀի åաչւոնի Համար նա էլ առաջ քաչեց իթթիՀադի åարադլուխ, «Մեչվերեթ» թերթի խմբադիր ԱՀմեդ Ռիղայի թեկնածությունը, որը ն դեկւեմբերի 10-ին ընւրվեց ձայների բացարձակ մեծամասնությամբ: Հայ åաւդամավորներից չաւերը չարդարացրին ընւրողների վսւաՀությունն ու Հույսերը: Նրանցից Հինդը Համալսարանավարւ էր, բայց մյուսների մւավոր կարողությունները չաւ ցածր էին ն չդիւեին, թե ո՛րն է իրենց անելիքը այս խորՀրդարանում: Զնայած 1908 թ. Հուլիսին Հրաåարակված օսմանյան խորՀրդարանի åաւդամավորների ընւրության կանոնադրի Համաձայն խսւիվ արդելված էր åաւդամավոր ընւրել åեւական լեղվին չւիրաåեւողներին, բայց Հայերը խախւեցին այդ åայմանը: «Մեր եւ քրիսւոնեայ միւս երես÷ոխաններու դժբախւութիւնը åեւական լեղուի անծանօթութիւնն էր,- դրել է Վ. Փա÷աղյանը:- Այդ åաւճառով լուռ ու մունջ ունկնդրի դերի մէջ էինք, առանց նոյն իսկ Հասկնալու մոլլաներու արաբախառն եւ «դիւուններու» խօսած ւաղւկալի ճառերու բովանդակութիւնը»2: Նրանք ւարիներով ելույթ չէին ունենում, իսկ Վ. Փա÷աղյանն ու Գ. Տեր-կարաåեւյանը նույնիսկ նիսւերի

Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1908, էջ 1150: ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 125:

ընդմիջումների ընթացքում չէին կարողանում բառ անդամ ÷ոխանակել ոչ Հայ åաւդամավորների Հեւ: Թուրքերեն չիմանալու åաւճառով Հայ åաւդամավորների մեծամասնությունը չէր ընդդրկված խորՀրդարանական Հանձնաժողովներում, չէր մասնակցում որնէ օրենքի նախադծի կաղմմանը: ՊաւաՀական չէր, որ Հայերն սկսել էին դժդոՀել խորՀրդարանի իրենց åաւդամավորներից՝ անկարողության Համար: «Մչակը» արւաւåել էր «Ժամանակ» օրաթերթում լույս ւեսած, Հալեåից սւացած մի նամակ, ուր նան ասված էր. «Մի՞թէ նուաղ դաւաåարւելի է, բացի ԶօՀրաåէ, միւս Հայ երես÷ոխաններու ղաքարիական åաåանձումը: ի՞նչ ընել. դացին խորՀրդարան աթո՞ռ ղարդարելու»1: Հիրավի, երջանիկ բացառություն էր Գրիդոր ԶոՀրաåը, որն իր վրա էր վերցրել Հայկական åաւդամավորության Համարյա ողջ åարւականությունները ն åաւասխանաւվությունը: Նա էր Հայկական ցավերի մասին բանախոսողը, ամբիոնից ճառողն ու Հակաճառողը, Հայերի դեմ ելույթ ունեցողներին ւեղից միջամւողը: ԶոՀրաåը ÷այլուն ւիրաåեւում էր թուրքերենին ու ֆրանսերենին, ուներ Հղոր ւրամաբանություն ն վիթխարի դիւելիքներ: Նա Համարձակ աղդեցություն ուներ չրջաåաւի վրա: Ռուբենը միանդամայն իրավացի էր ԶոՀրաåին ւված իր դնաՀաւականում, դրելով, որ նա «ոչ միայն իբրեւ դրող, այլեւ իբրեւ Հասարակական դործիչ Հսկայ մըն էր, որուն առջեւ օսմանեան խորՀրդարանը իրեն կը նկաւէր աչակերւ: ԶօՀրաå անվիճելի Հեղինակութիւն էր նոյնåէս խորՀրդարանէն դուրս ողջ օսմանեան մւաւորականութեան Համար, մանաւանդ որ Թուրքիոյ յառաջադէմ ւարրերը իր աչակերւներն էին եղած»2: Զնայած իթթիՀադական åաւդամավորների բացարձակ թվային դերակչռությանը, այնուամենայնիվ, երիւասարդ թուրքերին վիճակված էր խորՀրդարանում դործ ունենալ բավականաչա÷ ղորեղ ընդդիմության Հեւ: իչխան ՍաբաՀէդդինը, որ

«Մչակ», ‹ 36, 20 ÷եւրվարի 1909 թ.: «Հայրենիք», ‹ 8 (283), 1949, էջ 64:

բոլորովին բաժանվել էր երիւթուրքերի կոմիւեից, կաղմել էր ավւոնոմիսւների իր խմբակցությունը: Նրան միացել էին ղանաղան դույնի աղաւականներ՝ թվով 40 Հոդի: Նրանց մեջ կային Հույներ, սիրիացիներ (քրիսւոնյա արաբներ) ն մի քանի մուսուլման արաբներ: Այդ խմբակցության մեջ որնէ Հայ չկար: Բայց որքան էլ ղորեղ ու Համախումբ լիներ ընդդիմությունը, չէր կարող խորՀրդարանում եղանակ սւեղծել, քանի որ այնւեղ իթթիՀադականները բացարձակ մեծամասնություն էին կաղմում: ԽորՀրդարանի առաջին իսկ նիսւերի ընթացքը ցույց ւվեց, որ նա իթթիՀադի դրåանում է դւնվում ն կառավարության բացարձակ կամքն է կաւարում: իր ավելորդ ղդուչավորությամբ Հայւնի «Արեւելք» թերթը նույնիսկ ւåադրեց «Սկղբնաւորութիւն խորՀրդարանական բռնակալութեան» վերնադրով մի Հոդված, ուր ասված էր, որ կռթնելով իր թվական առավելությանը՝ խորՀրդարանի մեծամասնությունն առաջին իսկ քայլերից խեղդում է ÷ոքրամասնության ձայնը, ունակոխում նրա իրավունքները: ԽորՀրդարանում Հայ åաւդամավորներն առաջին լուրջ Հարվածն սւացան, երբ 1908 թ. դեկւեմբերի 11-ի նիսւում դրված էր Շաåին-ԳարաՀիսարից åաւդամավոր ընւրված Մուսւաֆա անունով մեկի լիաղորությունների Հասւաւումը: Պաւդամավոր Գրիդոր ԶոՀրաåը, ելույթ ունենալով, անՀերքելի ÷ասւերով ցույց ւվեց այդ անձնավորության նողկալի անցյալը: Այդ Հայակեր Հրեչը կաւարել էր սաՀմռկեցուցիչ Հանցանքներ, անձամբ åաւճառ դարձել բաղմաթիվ Հայ ընւանիքների կործանման, իր ավաղակախմբով ավերել էր չրջակա մի քանի Հայկական դյուղերը, ւնաղուրկ դարձրել Հարյուրավոր մարդկանց: Զնայած ԶոՀրաåի բուռն բողոքին, խորՀրդարանի իսլամ մեծամասնությունը միաՀամուռ Համերաչխությամբ Հասւաւեց թուրք եղեռնադործի åաւդամավորական մանդաւը: Դա չաւ բան էր նչանակում՝ այն, որ խորՀրդարանը, արդարացնելով Մուսւաֆա անունով Հրեչին, Հայերին Հասկացնել էր ւալիս, որ թեկուղ ամենաեղկելի թուրքի դեմ Հայի առաջադրած ամեն մեղադրանք, ինչåես նախկինում, այժմ նույնåես

որնէ արդյունքի չի կարող Հասցնել: Մյուս կողմից, Հայերին Հասցված այդ աåւակն արդարացված ու անåարւ լինելու աՀաղանդ էր անարդել ոճիրներ դործած բոլոր քուրդ ն թուրք եղեռնադործներին, ավաղակներին, ՀարսւաՀարիչներին: «Արեւելքը» դրում էր. «Այսքան բացայայւ խւրութիւն, այսքան ակներեւ անարդարութիւն բռնաåեւութեան ամէնէն խիսւ չրջանին մէջ անդամ Հաղիւ կը ւեսնուէր. ղի ընդՀանրաåէս բռնաåեւական կառավարութեան սովորութիւնն էր արւաքին ձեւերը ÷րկել եւ, օրինակի Համար, Համանման åարադայի մը մէջ կեղծ դաւավարութեամբ մը ամբասւանեալը անåարւ արձակել: իսկ խորՀրդարանին մեծամասնութիւնը այդåիսի ձեւերու åէւք անդամ չւեսաւ, իր ջախջախիչ մեծամասնութեամբ ... խեղդեց Հրաբորբոք բողոքները, ինչåէս բռնաåեւ մը որ կը դոչէ՝ «իմ քէֆը այդåէս կ'ուղէ»»1: ի՞նչ åեւք է լիներ Հայերի վիճակը, երբ այսåիսին էր երկրի խորՀրդարանը: Թերթը չարունակում էր. «Մեղ Հայերուս կը մնայ մւածել թէ ի՞նչ åիւի ընենք, երբ օսմ[անեան] խորՀրդարանէն ալ իրաւունք ու արդարութիւն չդւնենք, ինչåէս չէինք դւեր նախկին բռնաåեւական կառավարութենէն»2: Վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչներից Լնոն Լարենցը «Ձայն Հայրենեաց» թերթում դրում էր, որ օսմանյան խորՀրդարանի մեծամասնությունը åիւի կարողանար Հայերին չաւ Հեչւությամբ սեղմումների ենթարկել: «Հին օրերու կամայական անարդարութիւններուն ւեղ «սաՀմանադրական բռնակալութիւն» մը կրնայ Հասւաւուիլ, ղմեղ ւակաւ իրաւաղրկելու Համար, Համիսլամական չողչողուն Հեռաåաւկերին իրականացմանը սիրոյն: ի՞նչ åիւի ընէինք այն աւեն: ՈրովՀեւեւ այլեւս յեղա÷ոխական åաՀանջներէ Հրաժարած åիւի ըլլանք, որովՀեւեւ այն աւեն մեր դաչնադրական իրաւունքներն ալ կորսըն1

«Արեւելք», ‹ 6977, 15 դեկւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

ցուցած åիւի Համարուինք, Հայերուն ուրիչ բան չåիւի մնար ընելիք, եթէ ոչ՝ խլեակի մը նման ւարուիլ Օսմ. ԽորՀրդարանի քաղաքական ղօրաւորադոյն Հոսանքէն, եւ կամ, չաւ-չաւ, քանի մը բողոքի ճառեր åիւի խօսինք, կամ մեր մէկ երես÷ոխանը Հարցաåնդում մը ընելով ւեղը åիւի նսւի, կամ åիւի նսւեցուի»1: Մի քանի օր անց, Հայ ն թուրք åաւդամավորների միջն լուրջ ւարաձայնություններ ծադեցին օսմանյան Հåաւակների անձնադրերում աղդությունը նչելու Հարցի չուրջ: Աղդերի ձուլման դաղա÷արով առաջնորդվող իթթիՀադական åաւդամավորների՝ խորՀրդարանի քննարկմանը ներկայացրած օրենքի նախադծում նախաւեսվում էր ոչ իսլամ ն ոչ թուրք օսմանյան քաղաքացիների անձնադրերում նրանց անվան դիմաց աղդային åաւկանելությունը չնչել: Այդ դրույթի դեմ ելույթ ունեցան Վարդդեսն ու Համբարձում Պոյաճյանը: Հակադրվելով նախադծին՝ Վարդդեսն ասում էր, որ կառավարությունը åեւք է առաջնորդվի եվրոåական բաղմաղդ երկրներում ձեռք բերված ÷որձով: Օրինակ՝ երբ Ավսւրո-Հունդարիայում ն Մեծ Բրիւանիայում մարդաՀամար է լինում, Հաչվառման թղթերի վրա նչում են ոչ միայն քաղաքական Հåաւակությունը կամ քաղաքացիությունը, այլն կրոնը, կրոնական ո՛ր Հարանվանության åաւկանելը, ինչåես ն աղդությունը: Ավսւրո-Հունդարիայում արձանադրվում է աղդությունը՝ դերմանացի, սերբ, խորվաթ, լեՀ ն այլն: Բրիւանական արձանադրական թղթում դրվում էր՝ անդլիացի, իռլանդացի, կանադացի ն այլն, դավանական åաւկանելությունը՝ բողոքական, կաթոլիկ ն այլն: Եվ եթե այդ սկղբունքները Մեծ Բրիւանիայում ն Ավսւրո-Հունդարիայում Հակառակ չեն åեւական միության, աåա Թուրքիայում նույնåես դրանք Հակառակ չեն լինի: «Ես կրնամ կրօն չունենալ, բայց Հայ ըլլալէ չեմ դադրիր»,- խորՀրդարանի ամբիոնից աղդարարել էր Վարդդեսը: Պոյաճյանն, իր Հերթին, ամբիոնից ասում էր, թե խորՀրդա1

«Ձայն Հայրենեաց» (կ. Պոլիս), Նոր չրջան, ‹ 3, 6 նոյեմբերի 1908 թ.:

րանը åիւի Հաչվի առնի «այսւեղ Հնչած ւեսակէւը» (նկաւի ուներ Վարդդեսի ելույթը:- Հ. Ս.): «Հայ մը իսլամ ալ կրնայ ըլլալ, բայց դարձեալ Հայ է»,- չեչւել էր նա, աåա ավելացրել. «Օսմանեան åեւութեան մէջ ձուլուելու չենք, այլ անոր մէկ օդւակար մասը կաղմելու ենք: ԽոՀական թուրքը եւ դիւակից Հայը ՀամաՀաւասար ա՛յս Համողումը դոյացուցած են, որ թուրքը Հայուն եւ Հայը թուրքին ձեռք-ձեռքի ւուած կրնան աåրիլ. ասկից դուրս åէւք չէ ուրիչ ճչմարւութիւն ÷նւրել ցնորական բանաձեւերու մէջ»: Անձնադրերի մեջ աղդությունը նչելու անՀրաժեչւության մասին Հայ åաւդամավորների առաջարկը åաչւåանեցին Հույների åաւդամավորական խմբակցությունը ն բուլղար åաւդամավորներ, բայց դա արդյունք չւվեց: ԱՀմեդ Ռիղան ն ելույթ ունեցող ուրիչ թուրք åաւդամավորներ վճռականաåես մերժում էին Հայ åաւդամավորների ÷ասւարկներն ու åաՀանջը, նրանց մեղադրում օսմանյան Համերաչխությունը խախւելու ÷որձերի մեջ: Այն ժամանակ, երբ խորՀրդարանը դեռ դումարված չէր, Հայերը կարծում էին, թե կառավարության ՀակաՀայկական առանձին քայլերն արդյունք են ÷ոխանցման չրջանի դժվարություններին, ն մխիթարվում էին՝ մւածելով, թե խորՀրդարանի դումարումով ամեն բան կարդի կդա: իրականությունը, սակայն, դալիս էր ուրիչ բան Հասւաւելու. չարունակվելու է Հայերի Հանդեå նախկին ռեժիմի քաղաքականությունը՝ Հալածանք, ղրկանք ու բռնություն: Անդրադառնալով օսմանյան խորՀրդարանի մեկամսյա դործունեությանը, Շավարչ Միսաքյանը դրում էր. «Այսåէս կամ այնåէս, Հիմա ունինք Օսմ. խորՀրդարան մը ուր բուռ մը սրւցաւ, դիւակից, յեղա÷ոխական երես÷ոխաններու Հեւ կողք-կողքի կը դւնուին լեդէոն մը մարդիկ՝ մութ Հակումներով, մութ իմացականութեամբ եւ բթացած ղդացողութեամբ... Թուրքիոյ սաՀմանադրական առաջին վարչութիւնը, իր կորովաղուրկ, անընդունակ, չըսելու Համար նենդաժէւ կաղմակերåութեամբ թոյլ ւուաւ որ դայլերը ոռնան նորէն, ու ղսåուած ախորժակները սրուին դարձեալ: Այդ վարչութիւնը անարդ ներողամւու912

թեամբ մը Հանդուրժեց, երբ երէկի իչխանաւորները անորակելի լրբութեամբ մը կը սåառնային ընդունել նոր կարդերը»1: Հայ åաւդամավորները դնալով Համողվում էին, որ իրենք չեն կարողանալու աղդօդոււ որնէ դեր կաւարել օսմանյան խորՀրդարանում: Բոլոր այն երեք åեւությունները, որոնց միջն բաժանված էր Հայասւանը ն ուր աåրում էին Հայեր, քաղաքական Հեղաչրջումների Հեւնանքով արդեն ունեին իրենց խորՀրդարանները, որոնց սւեղծման Համար արյուն էին թա÷ել նան Հայեր: Բայց ի՞նչ չաՀեց Հայությունը քաղաքական այդ Հեղաչրջումներից. åաւդամավորի մի երկու ւեղ ռուսաց åեւական դումայում, մեկ ւեղ åարսից մեջլիսում ն մի քանի ւեղ թուրքաց մեջլիսում: Այդ երեք åեւությունների բյուրոկրաւական կառավարությունները ն դրանց սåասարկող կուսակցությունները չաւ էլ Հակառակ չէին, որ Հայ աղդը չարունակի ենթարկվել Հալածանքների ու ւնւեսական կողոåւման: իսկ որքա՛ն ողբերդական էր Հայ åաւդամավորների դերը նչված խորՀրդարաններում. երբ նրանք որնէ աղդային åաՀանջ էին առաջադրում՝ նրանց ՀայՀոյում էին, իսկ երբ լռում էին՝ ծաղրի էին արժանանում: իսկ ի՞նչ ընթացք åիւի բռնեին Հայերը օսմանյան խորՀըրդարանի արդեն երնակվող ՀակաՀայկական քաղաքականության Հանդեå: Այդ Հարցի åաւասխանը åիւի ւային Աղդային åաւրիարքարանը, Աղդային åաւդամավորական ժողովը ն Հայկական քաղաքական կուսակցությունները: Բայց մի բան, այնուամենայնիվ, չաւերի Համար արդեն åարղ էր դարձել. օսմանյան Հեղա÷ոխությունից Հեւո վերականդնված թուրքական åառլամենւը, որը չաւ Հեռու է ներկայացուցչական իրավական մարմին լինելուց, ÷ասւորեն ըսւ էության երկրի ամենաադրեսիվ, ամենաչովեն քաղաքական ուժի՝ իթթիՀադի åարղ կամակաւարն էր:

«Աղդակ», ‹ 1, 16 (29) դեկւեմբերի 1908 թ.:

ՀԱՅՈՑ ԶիՆՎՈՐԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑի ԱՐԾԱՐԾՈՒՄԸ

ինչåես արդեն ասվել է, երիւթուրքական Հեղա÷ոխությունից Հեւո, միդՀաւյան սաՀմանադրության Համաձայն, բարձրացել էր քրիսւոնյաների ն Հրեաների ղինվորադրության Հարցը: Նախորդ դարերում կայսրության քրիսւոնյաները ն Հրեաները ղրկված էին ղենք կրելու իրավունքից: Մինչդեռ թուրքն ու քուրդը կարող էին կրել ցանկացած ղենք, քրիսւոնյաները, մանավանդ Հայերը, Հասարակ դանակ անդամ կրելու իրավունք չունեին, չէին կարող ծառայել åեւության բանակում: Դա չաւ աղեւալի Հեւնանքներ էր ունեցել Հայկական կյանքից ներս. մասնավորաåես դրան էին վերադրվում Հայկական ջարդերի մեծ ծավալները՝ որåես Հեւնանք Հայերի մեջ ռաղմական ոդու թուլացման1: Բանակ չդնալու Համար քրիսւոնյաները åեւությանը Հնչյուն դրամով վճարում էին ղինվորական ւուրք՝ այսåես կոչված բեդել-ի էսկերիե՞: Թուրք ւիրաåեւողները «դյավուրներին» չէին կանչում ղինվորական ծառայության, քանղի վախենում էին, որ նրանք ղենքն իրենց դեմ կուղղեն: Տիրողներն ասում էին, թե իրենք կարող են քրիսւոնյաներին կուորել, բայց դա մեծաՀոդաբար չեն անում, նրանց բաչխում են կյանքը, բայց չթա÷ված արյան ÷ոխարեն նրանցից Հարկ են վերցնում՝ արյան դին, դլխադին կամ խարաջ: Զինվորական ծառայությունից աղաւվելն արժեր ւարեկան 52 դաՀեկան կամ չորս ռուբլի, որը դյուղացու ընւանիքի Համար չաւ մեծ դումար էր: Բեդել-ի էսկերիեն մինչն 1785 թ. դանձվում էր 15 ւարեկա1 Տե՛ս Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի åաւմութիւնը (սկղբից մինչն 1915 թ.), էջ 65-66: ՞ Բեդել-ի էսկերիե բառակաåակցությունը արաբերեն է ն նչանակում է ղինվորության ÷ոխարեն: Նախկինում ղինվորական ւուրքը կոչվում էր խարաջ կամ ղան-÷արասի՝ արյան ւուրք:

նից մինչն 55 ւարեկանը, բայց այդ թվականից ւուրքն սկսվեց դանձվել քրիսւոնյա արուի ծնած օրից մինչն մաՀը1: ԹուրքաՀայերի ղինվորադրության խնդրի արծարծումը ն նրա լայն քննարկումը նոր չէին: Դեռ 19-րդ դարի 70-ական թվականներին այդ մւադրությունը ծադել էր թուրքական իչխանությունների մու, որը թե՛ օւար ն թե՛ ւեղական Հայկական մամուլում թեր ու դեմ դրությունների առիթ ւվեց: Բայց, չաւ չանցած, թուրքական կառավարությունը Հրաժարվեց իր մւադրությունից: Այդ ժամանակ Հայերին ղինվորադրելու åաՀանջը Հեւնողականորեն åաչւåանում էր «Մեղու Հայասւանի» լրադիրը: Պարբերականի այդ կեցվածքը խմբադրությունը åաւճառաբանում էր նրանով, որ Հայ ընւանիքները, միասին վերցրած, åեւությանը åարւավոր են ւարեկան վճարել մի քանի միլիոն դաՀեկան (ղուրուչ) ղինվորական Հարկ, բայց այդ դրամը չկա: Թեն Հայերի ւնւեսությունները բնական բերքերով Հարուսւ են, åաւճառաբանում էր թերթը, բայց դրանք դրամ չեն դառնում, որովՀեւն վաճառքի Համար ճանաåարՀներ չկան: Այդ åաւճառով, դրամ ձեռք բերելու ն ղինվորական Հարկը վճարելու Համար, ամեն ւարի Հաղարավոր թուրքաՀայ երիւասարդներ սւիåված դաղթում են կ. Պոլիս ն կովկասի քաղաքներ, ուր ղբաղվում են ամեն ւեսակ ծանր աչխաւանքներով: Նրանց Հեռանալով՝ Հայրենիքում նվաղում են ամուսնություններն ու ծնունդները, օրեցօր åակասում է Հայերի թիվը: Հեւնաåես, ղինվորական Հարկից աղաւվելը, ըսւ «Մեղու Հայասւանի» թերթի, ÷րկություն կարող էր լինել Հայ ընւանիքների բացարձակ մեծամասնության Համար: Հայերի ղինվորադրության օդւին թերթը բերում էր մի ուրիչ åաւճառաբանություն նս. Հայերը բանակին ւարեկան կարող են 6-7 Հաղար ղինվոր ւալ, որոնք ղորացրվելուց Հեւո իրենց դյուղերի Հմոււ åաչւåաններ կդառնան: Այդ Հաչվարկով, 10-20 ւարի Հեւո, ԹուրքաՀայասւանում կլինի ղինվորական դործին ւիրաåեւած 100 Հաղար Հայ ղինվոր: Դա մի ան1

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 20, 26 օդոսւոսի 1909 թ.:

դիմադրելի ուժ կլինի Հայության Համար դլխավոր աղեւներ Հանդիսացող քրդական Հարձակումների ու ՀարսւաՀարումների դեմ: ի Հակադրություն «Մեղու Հայասւանի»-ի, «Մչակը» դեմ էր թուրքաՀայերի ղինվորադրությանը: Թերթի Հիմնական åաւճառաբանությունն այն էր, որ դալիքում Թուրքիայի դեմ åաւերաղմողները լինելու են քրիսւոնյա åեւություններ, ներառյալ՝ Ռուսասւանը, Հեւնաåես Հայ ղինվորները սւիåված են լինելու կռվել Հավաւակիցների, այդ թվում՝ ռուսների դեմ ն ղոՀվել մուսուլմանների չաՀերի Համար, ինչն անընդունելի է1: Բրիսւոնյաների ն Հրեաների ղինվորադրության Հարցը օրակարդից Հանվեց սուլթանական դաՀին Աբդուլ Համիդի բաղմելուց Հեւո: Եվ աՀա՛, ավելի քան երեսուն ւարի անց, այդ Հարցը կրկին դրվեց սեղանին: 1908 թ. սեåւեմբերին երիւթուրքերի կոմիւեն ընդունեց մի կանոնադրություն ոչ իսլամների ղինվորադրության մասին, ուր ասված էր, թե ղինվորական ծառայությունը թե՛ իսլամների ն թե՛ ոչ իսլամների Համար լինելու է åարւադիր ն ւնելու է 25 ւարի, ինչåես սուլթան Աբդուլ Համիդի օրոք: Այդ ժամկեւից 3 ւարին ղինվորն անցկացնելու է կանոնավոր բանակում (նիղամիե), 6 ւարին լինելու է բանակի åաՀեսւային (իՀթիյաթ), 9 ւարին՝ åաՀեսւային-÷ոխարինող (ռեդիֆ) ն 7 ւարին՝ երկրաåաՀ (մուսթաՀֆըղ): Մուավորաåես այդåիսի ւնողությամբ ն Հաջորդականությամբ åեւք է ծառայեին նան ծովայինները2: Այդåիսով, սաՀմանադրության չնորՀիվ, բեդել-ի էսկերիե ւուրքը վերացվում էր ն բոլոր քրիսւոնյաներն ու Հրեաները åարւավոր էին դնալ ղինվորական ծառայության: Հայոց ղեկավարները, նան Հեղա÷ոխական կուսակցություններն առաջիններից էին, որ ընդՀանուր ղինվորադրությանը Հավանություն ւվեցին: Դա նան ղինակոչի ենթակա երիւասարդների ծնողների մի ÷ոքր մասի, Հաւկաåես ծայրաՀեղ աղքաւ ընւանիքներ կերակրողների սրւովն էր, նրանց,

Տե՛ս «Հովիւ», ‹ 32, 30 օդոսւոսի 1909 թ., էջ 498-499: Տե՛ս «Հայուն ւարեցոյցը», կ. Պոլիս, 1913, էջ 37:

ովքեր ղինվորական ւուրքը չէին կարողանում վճարել: Դաչնակցություն կուսակցության նչանավոր դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի åաւդամավոր ՎաՀան Փա÷աղյանը վկայում է, որ ղինվորադրության օրենքի Հայ åաչւåանները ղեկավարվում էին այն նկաւառումով, որ թուրքաՀայությունը օսմանյան բանակի կաղմում կունենար Հայկական աղդային ղորամասեր «եւ այդ Հանդամանքը նåասւաւոր աղդեցութիւն åիւի թողուր թիւրք ժողովուրդին վրայ - չåիւի յանդդնէին դէչ աչքով նայելու Հայերուն, իսկ Հակառակ åարադային՝ մւածումը ունէինք, թէ նեղ վայրկեաններուն ղինուած եւ մարղուած ոյժերու ւէր կը դառնայինք... Այս նåաւակով էր, որ կը åնդէինք, թէ խաղաղ աւեն ղինուորադրուած Հայ ւարրերու ղինուորական ծառայութիւնը իրենց երկրի կամ մօւակայ վայրերու մէջ åիւի կաւարուի»1: Ծնողների մեծամասնությունը, այդ թվում նույնիսկ չքավորների դերակչիռ մասը դեմ էին իրենց ղավակների ղինվորադրությանը: Նրանք, վկայում է ՎաՀան Փա÷աղյանը, «չէին կրնար Հաչւուիլ այն մւքին Հեւ, որ իրենց ղաւակները թուրք բանակին մէջ åիւի մւնէին, աåրէին աղւու եւ քրիսւոնէաւեաց Անաւոլուի թիւրքերուն Հեւ կողք-կողքի, ոււէին միեւնոյն ամանէն եւ åառկէին անոնց Հեւ: Եւ աւոր Համար կը նախընւրէին ծախծխել իրենց ոչխար-ւաւարը, արմւիքը, նոյն իսկ իրենց Հողերը՝ վճարելու Համար «åէւէլը» (50 ոսկի) եւ ÷րկուիլ այդ անՀանդուրժելի ծառայութենէն»2: Հաչվի առնելով թուրքաՀայության մեծ մասի ւրամադրությունները, միաժամանակ ելնելով իրենց աղդային խնդիրների առանձնաՀաւկություններից, կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանը ն Հայկական կուսակցությունները կառավարությունից åաՀանջեցին ԹուրքաՀայասւանում ղինաթա÷ անել քրդերին կամ åեւական åաՀեսւներից այդ ւարածքի Հայերին էլ ղենք ւալ: Երիւթուրքական կոմիւեի մչակած կանոնադրությունն անմիջաåես դործածության մեջ չդրվեց՝ սåասելով օսմանյան

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 130-131: Նույն ւեղում:

խորՀրդարանի Հրավիրմանը: ԽորՀրդարանի բացումից Հեւո, այլ կարնոր Հարցերի Հեւ, անմիջաåես օրակարդ մւավ նան քրիսւոնյաների ղինվորադրության Հարցը՝ որåես ամենաՀրաւաåներից մեկը: Պաւրիարքարանի միջոցով Հայերը խորՀրդարան ներկայացրին մի չարք առաջարկներ, Հուսալով, որ դրանք Հաչվի կառնվեն ղինվորադրության օրենքը մչակելիս: Առաջարկ-åաՀանջներից մի քանիսը ւåադրված են «Բիւղանդիոն» օրաթերթի 1908 թ. դեկւեմբերի 26-ի Համարում, որոնցից կարնոր էին. 1) Բանակում ծադած կրոնական վեճերը, ցեղի ու կրոնի դեմ ուղղված Հարձակումները, նախաւինքները åեւք է վճռականաåես դաւաåարւվեն, 2) Զինվորական ծառայության ժամկեւն իջեցնել մինչն երկու ւարի, ինչåես կա, ասենք՝ Ֆրանսիայում: իր Հերթին, ռուսաՀայ մամուլը, Հեւնելով թուրքաՀայ մամուլի օրինակին, կ. Պոլսի åաւրիարքարանին առաջարկում էր խորՀրդարանի քննությանը ներկայացնել թուրքաց բանակում Հայ եկեղեցականներին ծառայության վերցնելու Հարցը: Նրանք, անչուչւ, åիւի ծառայեին ոչ իբրն ղինվոր, այլ իբրն աղոթասաց, ինչåես բանակում ծառայող թուրք իմամները1: Արդարադաւության նախարարությունը, որը կաղմել էր խորՀրդարանում ընդունվելիք քրիսւոնյաների ղինվորադրման օրենքի նախադիծը, դրավոր Հարցում արեց Հայոց åաւրիարքարանին՝ åարղելու Համար, թե նա որոչակիորեն ո՞ր կարդի Հայ եկեղեցականներին է նåաւակաՀարմար դւնում արւոնել ծառայելու բանակում: Նախարարության այդ դրությունը բավական ժամանակ մնաց åաւրիարքարանում՝ առանց åաւասխան ուղարկելու: Պաւճառն այն էր, որ դեռ Հայւնի չէր, թե խորՀրդարանականներն ի՞նչ վերաբերմունք կունենան քրիսւոնյաների ղինվորադրության Հարցի նկաւմամբ2: ինչåես սկղբունքային Համարյա բոլոր, այնåես էլ ղինվորադրության Հարցում իրարից չաւ ւարբեր էին թուրքական Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1908, էջ 1150, «Հովիւ», ‹ 43, 4 նոյեմբերի 1913 թ., էջ 673-674: Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1908, էջ 1150:

երկու Հիմնական կուսակցությունների՝ իթթիՀադի ն ԱՀրարի մուեցումներն ու ւեսակեւները: Նրանց միջն եղած խոր Հակասությունները ցայւուն դրսնորվել էին դեռնս 1908 թ. աչնանը, երբ իթթիՀադի կոմիւեն մեծ վեղիր Բյամիլ ÷աչային մեղադրել էր ՀակասաՀմանադրական Հայացքներ ունեցող երկու նոր նախարար նչանակելու Համար: Գրիդոր ԶոՀրաåը աՀրարների Հեւ բուռն կերåով åաչւåանել էր Բյամիլ ÷աչային1: Վարչաåեւի չուրջ ծավալված åայքարը Հանդուցալուծվեց 1908-ի վերջավորությանը: Դեկւեմբերի 31-ին իթթիՀադականները խորՀրդարանում ձեռնարկեցին Բյամիլ ÷աչային åաչւոնանկ անելուն: Պաւդամավորների ժողովը 8-ի դեմ 108 ձայնով անվսւաՀություն Հայւնեց նրան, որն, սւիåված, անմիջաåես Հրաժարական ւվեց՝ ւեղը ղիջելով Հուսեյն Հիլմի ÷աչային2: Դրանով ուժեղացավ դերմանական աղդեցությունը կառավարության վրա՞: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 84, 2 աåրիլի 1909 թ.: Տե՛ս Ա-Դօ, Մեծ դէåքերը Վասåուրականում 1914-1915 թուականներին, Երեւան, 1917, էջ 36-37: ՞ Անդլիասեր Բյամիլ ÷աչայի անկումը ողջունեցին իթթիՀադականներն ու նրանց Համակիրները: Աղաւականների (աՀրարականներ) Համար, դա, ընդՀակառակը մեծ Հարված էր, որն արւաՀայւվում էր ինչåես խորՀրդարանում (ուր նրանք ունեին 50 åաւդամավորական ւեղ) ունեցած ելույթներում, այնåես էլ մամուլի իրենց օրդանների («իկդամ», «Յենի դաղեթա», «Սերբեսթի» ն այլն) էջերում: Բյամիլ ÷աչայի անկումն առաջ բերեց անդլիական կառավարության ն մամուլի բուռն դժդոՀությունն ու ղայրույթը, բայց Հեւո նկաւելով, որ դա կարող է դործը ÷չացնել, այսինքն՝ թուլացնել անդլիական աղդեցությունը կ. Պոլսի վրա, նախընւրեցին լռել ն վերաåաՀ դիրք բռնեցին, քանի որ իթթիՀադի մամուլի օրդաններ «Թանինը» ն «Շուրա-ի ումմեթը» իրենց Հերթին սկսել էին դանդաւվել, թե Թուրքիայի Հեւ անդլիացիների բարեկամությունը, ինչåես երնում է, åայմանավորված է առանձին անձերի, ւվյալ դեåքում՝ Բյամիլ ÷աչայի նկաւմամբ իրենց վերաբերմունքով: Միաժամանակ, ինչåես նոր վարչաåեւ Հիլմի ÷աչան, նույնåես ն իթթիՀադի վերոՀիչյալ թերթերը Անդլիային վսւաՀեցնում էին, որ Թուրքիան չի չեղվի իր ավանդական արւաքին քաղաքական կողմնորոչումներից ն Անդլիայի ջերմ բարեկամը կմնա առաջվա åես: Արդ, այդåիսի Հավասւիացումներից Հեւո Անդլիան չէր կարող չարունակել թուրքական կառավարության մեջ կաւարված ÷ո÷ոխության նկաւմամբ իր բացասական վերաբերմունքը՝ առանց վնասելու իր չաՀերին:

Մեծ վեղիր Հիլմի ÷աչան կառավարության մեջ ոչ մեծ ÷ո÷ոխություններ կաւարեց: Մասնավորաåես ÷ոխվեց արւդործնախարարը: Այն բանից Հեւո, երբ Լոնդոնում դեսåան Ռիֆաթ ÷աչան Հրաժարվեց սւանձնել արւդործնախարարի åաչւոնը՝ Հիլմի ÷աչային առաջարկվեց առժամաբար վարել դործերը, բայց սա նույնåես մերժեց: Այնժամ Գաբրիել էֆ. Նորաւունկյանը åաւրասւակամություն Հայւնեց ղեկավարելու արւդործնախարարությունը՝ մինչն նոր նախարարի նչանակումը1: Առնւրի ն Հասարակական աչխաւանքների նախարար Նորաւունկյանն այժմ սւանձնելով արւաքին դործերի նախարարի åաչւոնը, åաՀում էր նան արդարադաւության նախարարի դիրքը: Այսåիսով, Նորաւունկյանը միանդամից ուներ երեք նախարարությունների ղեկավարի åաչւոններ2: Հիլմի ÷աչայի կառավարությունը մչակեց օրենքի մի նախադիծ, որը նախաւեսում էր կայսրության ոչ իսլամների ղինվորադրումը Հեւաձդել մեկ ւարով ն դա սկսել կիրառել 1910 թվականից: իսկ դա նչանակում էր, որ նախկինի åես 1909 թ. նույնåես ղինվորական ծառայության ÷ոխարեն քրիսւոնյաներից ն Հրեաներից դանձվելու էր ղինվորական ւուրք (բեդել-ի էսկերիե)՝ åեւական բյուջեում 30 միլիոն օսմանյան ոսկու բացը ÷ակելու Համար: Օրինադիծը կոåիւ կերåով խախւում էր օսմանյան սաՀմանադրությունը, որը Հռչակել էր Հավաւքից ու աղդությունից անկախ, կայսրության բոլոր արու քաղաքացիների՝ բանակում ծառայելու իրավունքը, որը նան բոլոր արու օսմանցիների քաղաքացիական åարւականությունն էր: Եթե բալկանյան քրիսւոնյաների ն Հրեաների Համար նման օրենքի ընդունումը նույնիսկ ձեռնւու էր, քանի որ նրանց ւնւեսական վիճակը ւանելի էր, աåա Հայասւանի սովաւանջ Հայերի Համար դա բառիս իսկական իմասւով աղեւ կլիներ, քանի որ նրանցից վերջին åաւառ Հացը կխլվեր: Բանն այն է, որ 1908-1909-ի ձմեռն իր Հեւ ԹուրքաՀայաս1

Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3757, 3 (16) ÷եւրվարի 1909 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 49, 7 մարւի 1908 թ.:

ւան սոսկալի սով էր բերել: Հայասւանի Հարյուր Հաղարավոր Հայ դյուղացիներ բառացիորեն ղրկված էին Հացից: Այս åայմաններում, նույնիսկ նրանք, ովքեր ընդամենը երկու-երեք ամիս առաջ դեմ էին իրենց որդիներին բանակ ուղարկելուն, այժմ իրենք էին իչխանություններին դիմում արադացնելու Հայ երիւասարդների ղինվորադրումը: Հիմա Հայ դյուղացին ոչ միայն որնէ Հնարավորություն չուներ ղինվորական ւուրքը վճարելու, այլն՝ ընւանիքի անդամներին սովից ÷րկելու: Ծնողները մւածում էին, որ բանակ դնալով՝ իրենց չա÷աՀաս արու ղավակները դոնե ոււելիք կունենան: Երկար քաչքչուկներից Հեւո, վերջաåես, 1909 թ. Հունվարի վերջերին կառավարությունը խորՀրդարանին ներկայացրեց քրիսւոնյաների ն Հրեաների ղինվորադրման օրենքի նախադիծը, որի բուռն քննարկումն ընդՀաւումներով ընթացավ Համարյա ամբողջ ÷եւրվար ամսին: Պաւդամավորական ժողովի մեծամասնությունը՝ իթթիՀադի խմբակցությունը ն «աղաւական» åաւդամավորները միակամ կողմ էին «բեդել-ի էսկերիե»-ի դանձմանը, դւնելով, որ դա åեւական բյուջեի եկամւի մեջ առաջվա åես կարնոր ւեղ կդրավի: Դրանից բացի, նրանք վսւաՀություն չունեին, թե ոչ իսլամները բանակում նվիրվածությամբ կկաւարեն իրենց ղինվորական åարւքը: ԸնդՀակառակը, Համողված էին, որ քրիսւոնյա ւարրը, ղինվոր դառնալով ն խառնվելով թուրք ղինվորների Հեւ, մեծաåես կնվաղեցնի բանակի ռաղմունակությունը, իսկ ռաղմական դործողությունների ժամանակ կարող է վւանդավոր ուժի վերածվել: Ունենալով այդ մւավախությունը, իսլամ åաւդամավորները åնդում էին, որ ոչ իսլամ ղինակոչիկներին Հենց սկղբից åեւք է ցրվել ղանաղան վայրերի ղորաբաժինների մեջ: Այդ åնդումը միանդամայն Հասկանալի էր՝ թելադրված էր նրանց բացաՀայւ երկյուղով1: ԽորՀրդարանում օրինադծի քննարկման ժամանակ Հայ åաւդամավորները դա Համարեցին ծրադրված ունձդություն

Տե՛ս ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 132:

սաՀմանադրության նկաւմամբ, նչելով, որ բյուջեի բացը ÷ակելու åաւճառաբանությունը մեծ Հարված է Հեղա÷ոխության սկղբունքներին, որ նյութական չաՀ աåաՀովելու Համար իչխանությունները բացաՀայւ կերåով ղոՀում են աղդերի միության դաղա÷արը: Նրանք առաջարկում էին ղարդացած երկրների, օրինակ՝ ամերիկյան åառլամենւարիղմի, օրինակով սւեղծել բարձր իրավաղորությամբ օժւված մի դերադույն մարմին (սաՀմանադրական դաւարան), որն իրավասություն ունենար քննելու կառավարության դործողությունները, ն եթե åարղեր, որ նրա ընդունած այս կամ այն որոչումը չի Համաåաւասխանում երկրի սաՀմանադրությանը՝ արդելեր դրա դործադրությունը: «Նման դերադոյն մարմինը åէւք է ըլլայ սաՀմանադրութեան åաՀաåանը»1,- նչում էր åաւդամավոր Պեւրոս Հալաջյանը: Հայ åաւդամավորներն իրենց ելույթներում նկարադրում էին Հայասւանի քրիսւոնյա բնակչության անՀաւակ ցավերը, չեչւում, որ ղինվորական ւուրքի կիրարկումը նրան անխուսա÷ելիորեն կանդնեցնելու է սովամաՀության առաջ: Պ. Հալաջյանի ելույթից Հեւո Հանդես եկավ նորանչանակ վարչաåեւ Հիլմի ÷աչան, ն խղճի կաւարյալ անդորրությամբ Հայւարարեց, թե սովի որնէ սåառնալիք չկա Հայաբնակ նաՀանդներում: Վարչաåեւի այդ ելույթի կաåակցությամբ «Աղդակը» դրում էր, որ այդ Հայւարարությունը չաւ Հեռու է իրականությունից: «ԱՀա՛ բովանդակ Հայասւանը քաղցէն Հիւծուած, կմախքացած՝ նուաղուն ճիչեր կ'արձակէ, աՀա՛ մանուկներ սովամաՀ կ'իյնան եւ կւրիճ ւղամարդեր կը Հիւծին՝ սակայն այդ բոլորը դեռ բաւական չեն աåացուցանելու Համար, թէ սով կայ, քանի որ ոչ մէկ կուսակալ, ոչ իսկ դայմադամ մը բարեՀաճեցաւ Հասւաւել առաջնորդարաններու կամ մասնաւորներու Հաղորդած իրողութիւնները: Հիլմի ÷աչան ÷ասւեր, աåացոյցներ կը åաՀանջէ, առանց անդրադառնալու թէ Հին ունակութիւնները չոււով չեն մոռցուիր, թէ բոլոր անոնք որ դաւառներու ճակաւադիրը կը վարեն, որ իր ՀրաՀանդները åիւի դործադրեն, կը մնան չաղուած այն միեւնոյն բնորոչ, իսկ եւ

«Արեւելք», ‹ 7057, 23 մարւի 1909 թ.:

իսկ թրքական խառնուածքով եւ Հոդեբանութեամբ ղորս ունէին երէկ...»1: Մինչ խորՀրդարանում վիճաբանությունները չարունակվում էին, Հայերը Պոլսում ն ուրիչ Հայաչաւ քաղաքներում Հայրենասիրական ցույցեր էին անում ն åաւրասւակամություն Հայւնում կաւարելու իրենց օսմանցիական åարւքը, դործով աåացուցելու իրենց Հայրենասիրությունը, ղինվոր դնալու ն երբ Հարկ լինի՝ իրենց արյունը թա÷ելու Հանուն ընդՀանուր Հայրենիքի2: ՀՅ դաչնակցության նախաձեռնությամբ 1909 թ. մարւի 22ին կ. Պոլսում, Բերայի ս. Երրորդություն եկեղեցում ւեղի ունեցավ մեծ ՀանրաՀավաք՝ բողոքելու Համար Բարձր Դռան՝ խորՀրդարանին ներկայացրած օրինադծի դեմ՝ ի նåասւ Հայերի ղինվորադրության: ՀանրաՀավաքը նախադաՀում էր կ. Պոլսից խորՀրդարանի åաւդամավոր ընւրված Գրիդոր ԶոՀրաåը, որը Հավաքույթը բացեց Հեւնյալ խոսքերով. «Այս ւեսակ Հաւաքոյթներու նախադաՀողները իրաւունք չունին երկար-բարակ խօսելու: Սակայն բացաւրեմ երկու խօսքով այսօրուան միթինկին նåաւակը: Օսմանեան Հայրենիքին բոլոր աղդաբնակութիւնները եղբօր åէս աåրիլ սորվելու Համար նախ եղբօր åէս մեռնիլ դիւնալու են: Այն բարեբասւիկ օրը, երբ կառավարութիւնը բոլոր աղդաբնակութիւններէ կաղմուած բանակ մը արւաքին թչնամիներու դէմ դէåի սաՀմանադլուխ åիւի ղրկէ, աՀա՛ այն օրը, åարոննե՛ր, այս ւէրութիւնը արւաքին որեւէ միջամւութենէ եւ յարձակումէ չåիւի վախնայ: Զինուորական ւուրքի խնդիրը, ւուրք մը առնելը կամ ւալը չէ, այլ՝ ցեղերու Հաւասարութեան վերաբերող կենսական խնդիր մըն է: Ոչ-իսլամներուն՝ այս երկրին ւիրող åեւութեան մասնակցութիւնը կ'ընդունուի: Բայց այդ մասնակցութիւնը ճչմարիւ ըլլալու Համար, åէւք է նախաåէս այդ երկրին åաչւåանութեան դործին մէջ անոր մասնակցութիւնը որոչուի: Հիւսէին Հիլմի ÷աչայի դաՀլիճը այս ւեսակ

«Աղդակ», ‹ 6, 17 (30) Հունվարի 1909 թ.: Տե՛ս «Հովիւ», ‹ 43, 4 նոյեմբերի 1912 թ.:

բարձր նåաւակ մը չկարողացաւ Հասկնալ եւ այս իրողութիւնը Հասւաւուեցաւ անով, որ, Երես[÷ոխանական] Ժողովին օրինադիծ մը ներկայացուց ղինուորական ւուրքին Հաւաքման Համար: Այս դաՀլիճին բոլոր մւածումը սկիղբէն ի վեր åիւռոքրասին է: Այս ւեսակ դծուծ ու ÷ոքր օրէնքներով կարելի չէ օսմանեան Հայրենիքին աåադան աåաՀովել»1: Աåա խոսք առնելով, խորՀրդարանում կ. Պոլսից ընւրված åաւդամավոր Պեւրոս Հալաջյանը, նչելով օրինադծի անօրինական, ՀակասաՀմանադրական լինելը, դւնում էր, որ «ոչ իսլամներէն ղինուորական ւուրք կարենալ առնելու Համար åէւք է սաՀմանադրութիւնը ըսւ այնմ բարե÷ոխել: Հայրենիքի կենսական խնդիրներու մասին Հանրային կարծիքին åիւի դիմենք, անոր աջակցութիւնը խնդրելով: ... Ոչ-իսլամ աղդերը ւեսակ մը սւորադաս դիրքի մաւնող ղինուորական ւուրքի դանձումին դէմ կը բողոքենք խսւիւ»2: Վանից ընւրված åաւդամավոր ՎաՀան Փա÷աղյանը (կոմս) իր խոսքում կանդ առավ Հայասւանին ւանջող ցավերի վրա: Մի՞թե անմարդկային չէ, ասում էր նա, որ այդ դժբախւ երկրի Հացի կարու բնակիչներից ուղում են դեռ ղինվորական ւուրք Հավաքել՝ բյուջեի բացը ÷ակելու Համար: Պաւդամավորը չէր կասկածում, որ կառավարությունն օրինադիծը մեջւեղ է բերել Հենց քանդելու Համար սաՀմանադրության Հիմքերը, ուսւի «անոր դէմ աղդովին åիւի բողոքենք»3: կրկին ամբիոն բարձրանալով՝ Գր. ԶոՀրաåը կարդաց ՀանրաՀավաքին ներկայացվող որոչմնադիրը, որը կաղմվել էր ՀՅ դաչնակցության նախաձեռնությամբ: Այնւեղ ասված էր. 1) ՍաՀմանադրական ռեժիմի åայմաններում քաղաքացիական Հավասարության Հիմնական åաՀանջներից մեկը օսմանյան Հայրենիքի բոլոր ւարրերի ղինվորադրումն է, 2) Հայ ժողովուրդն անկեղծ ու բուռն ÷ա÷ադ ունի անձնվիրաբար ծառայելու ընդՀանուր Հայրենիքին՝ իբրն ղինվոր-քաղաքացի, 3) Հայ «Արեւելք», ‹ 7057, 23 մարւի 1909 թ.: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

բնակչության ւնւեսական իսåառ քայքայման Հեւնանքով նա այլնս ի վիճակի չէ վճարելու ղինվորական ւուրքը, 4) Օսմանյան երկրի բոլոր քաղաքական կուսակցությունները ամիսներ առաջ նախնական Համաձայնությամբ արւաՀայւվել են օսմանյան բոլոր աղդերի ղինվորական ծառայության օդւին: Նկաւի առնելով, որ կառավարությունը ոչ միայն Հեւաձդել է քրիսւոնյաների ղինվորադրությունը, այլն առաջիկայում ղինվորական ւուրք Հավաքելու Համար օրինադիծ է ներկայացրել խորՀրդարանին, Գր. ԶոՀրաåը ՀանրաՀավաքի մասնակիցներին առաջարկեց ընդունել որոչման Հեւնյալ կեւերը. Ա) Դիմել օսմանյան խորՀրդարանին ն քաղաքական բոլոր կուսակցություններին՝ Համաձայն օսմանյան սաՀմանադրության Հռչակած աղդերի իրավաՀավասարության սկղբունքի, Հարդել Հայ ժողովրդի ղինվորադրման անՀեւաձդելի իրավունքը, Բ) Խնդրել խորՀրդարանին՝ մերժել կառավարության ներկայացրած օրինադիծը ն դրա ÷ոխարեն, որքան Հնարավոր է չոււ, ընդունել քրիսւոնյա ւարրերի ղինվորադրման օրենք, այլաåես Հաåաղումը կարող է խոր դժդոՀություններ առաջ բերել օսմանյան Հայրենիքի բնակչության մի մասի մեջ, Գ) Հայ ժողովուրդն իր ներկա սովյալ վիճակով ի ղորու չէ վճարելու ծանր ւուրքը ն åիւի åնդի իր սրբաղան իրավունքի վրա, այն է՝ ծառայել Հայրենիքին սե÷ական անձով ու արյունով, այլ ոչ թե անարդար ու ՀակասաՀմանադրական դրամական ÷ոխՀաւուցմամբ, իրավունք, որ միաժամանակ åիւի ծառայի իսլամ ն քրիսւոնյա ւարրերի անկեղծ ու բեղմնավոր մերձեցմանը: ՀանրաՀավաքը բանաձնն ընդունելուց Հեւո բեմ բարձրացավ Խաչաւուր Մալումյանը ն իրեն Հաւուկ խանդավառ åերճախոսությամբ խոսեց Հայոց ղինվորադրման անՀրաժեչւության մասին, Հաւկաåես չեչւելով, թե բացարձակաåես սոււ են այն Հերյուրված ղրույցները, որ իբր, Հայերն անջաւողական ցանկություններ ունեն: «Մենք այլեւս ղինուոր ւալ կ'ուղենք՝ կռուելու Համար օսմանեան Հայրենիքին Համար,ասում էր նա:- Եւ ասոր աåացոյցը չէ՞ միթէ այն խանդավառ ընդունելութիւնը, որ կ'ընէ թուրքաՀայը ղինուորադրման Հարցին»: Եվ որåեսղի իչխանությունների մու կասկած չառաջանա,

թե այս ՀանրաՀավաքը Հրավիրելով՝ Դաչնակցությունը չեղվում է իթթիՀադի Հեւ ունեցած դաչինքի սկղբունքներից, միաժամանակ չեչւած լինելով, թե իր կուսակցությունը «աղաւ» ն «դեմոկրաւական» Թուրքիան մեծաåես դերադասում է բռնաåեւական Ռուսասւանից, Մալումյանն իր խոսքին Հավելեց. «Մինչդեռ երբ 1887-ին Ռուսիոյ մէջ Հայերն ալ սկսան բանակին մեջ առնուիլ, Հայ դիւղացին աւելի սուդի օր մը կը նկաւէ այն օրը, երբ իր ղաւակը կամ Հայրը կամ ամուսինը դէåի բանակը կը մեկնէր: Հոս ւարբե՛ր են երեւոյթները եւ ասիկա աåացոյց է այն անկեղծ ÷ա÷աքին, որ Հայ աղդը՝ ՍաՀմանադրութեան Հռչակումով կը ւածէ օսմ. Հայրենիքին Հանդէå»1: Այդ օրը, մարւի 22-ին, Հայոց ղինվորադրության Հարցին նվիրված մեծ ՀանրաՀավաք ւեղի ունեցավ նան Մաքրիդյուղի «Տաւյան» վարժարանում, ուր բանախոսություններով Հանդես եկան դաչնակցական դործիչներ Հարություն ՇաՀրիկյանը (Աւոմ) ն խորՀրդարանի åաւդամավոր Գեղամ Տեր-կարաåեւյանը (Տաւրակ)2: Նույն օրվա բողոքի երրորդ ՀանրաՀավաքը Հրավիրվեց Ռոդոսթոյում՝ դարձյալ ղինվորադրության խնդրի կաåակցությամբ: Տեղի եկեղեցում ն Հարակից ւարածքում ավելի քան 2000 մարդ էր Հավաքվել: ՀանրաՀավաքում Հայւարարվեց, որ Հայերի ÷ա÷ադն է ղուրկ չմնալ ղինվորական åարւականությունը կաւարելուց, ն կառավարությանը խնդրանք Հղվեց Հարդել նրանց այդ բնական իրավունքը: Ընդունած բանաձնում ասված էր. «Մեր բոլոր ընկերներու անունով կը խնդրենք, որ այս ւարիէն սկսեալ, իսլամ Հայրենակիցներու Հեւ, առանց բացառութեան, մեղ ալ օսմանեան ղինուորական ասåարէղը ընդունելու Համար օրէնք մը սաՀմանուի ու դործադրուի: իսկ ղինուորական ւուրքին բաչխման ու դանձման դէմ բուռն կերåով կը բողոքենք»3: Բայց բողոքը լսող չկար: Թուրքերն օսմանյան բանակը իբրն իրենց ցեղի Հåարւության աղբյուր էին դիւում: Բանակն էր «Արեւելք», ‹ 7057, 23 մարւի 1909 թ.: Նուն ւեղում: Նույն ւեղում:

նրանց ուժը: Բրիսւոնյաների ղինվորադրումով կւաåալվեր նրանց դարավոր նախաåաչարումը՝ åաւճառ դառնալով Հոդեբանական բարդույթների, իսկ քրիսւոնյաները չոչա÷ելիորեն իրենց կղդային երկրի Հավասար քաղաքացիներ: Այդ Հեռանկարը բնավ ընդունելի չէր ինչåես Հին ռեժիմի, այնåես էլ իթթիՀադի Համար: Մինչ Հայ åաւդամավորները ՀանրաՀավաքներում ճառեր էին Հնչեցնում, խորՀրդարանում չարունակվում էին բուռն վիճաբանությունները, որոնք ցույց էին ւալիս, թե օրինադծի ընդունումը կարող է խա÷անվել: Այդ իսկ åաւճառով, իթթիՀադը որոչեց քայքայել քրիսւոնյա åաւդամավորների միակամությունը, ն այդ նåաւակով դաղւնի աչխաւանք ւարավ Հույն åաւդամավորների Հեւ: Վերջիններս ÷ոխեցին իրենց դիրքորոչումը ն մեկ օրից մյուսը «բեդելի» կողմնակիցներ դարձան: Նրանք խոսւացան միաձայն քվե ւալ Հիլմի ÷աչայի դաՀլիճի ներկայացրած օրինադծին: Համողվելով, որ օրինադծի ընդունումն անխուսա÷ելի է, Հայ åաւդամավորներն, սւիåված, միացան մեծամասնությանը: Օրինադիծն օրենքի ուժ սւացավ միաձայն քվերարկությամբ: Դեմ էր արւաՀայւվել միայն Հնչակյան Մեծն Մուրադը (Համբարձում Պոյաճյան)1:

կԱՏԱՐՅԱԼ ՀիԱՍԹԱՓՈՒԹՅՈՒՆ

Բյամիլ ÷աչայի անկումից Հեւո թուրքական քաղաքական դաչւում կաւաղի, ուղղակի մաՀացու åայքար սկսվեց իթթիՀադ ն ԱՀրար (Աղաւական) կուսակցությունների միջն: Թե այդ կուսակցությունների åայքարն ինչåիսի ծայրաՀեղ թչնամության էր Հասել, կարելի է åաւկերացնել Հեւնյալից: «Սերբեսթի» թերթի արւոնաւեր-ղեկավար Մնլանղադե Ռիֆաթ բեյը կ. Պոլսի ժողովարաններից մեկում կարդացած դասախոսության ժամանակ իթթիՀադի քննադաւության մեջ

Տե՛ս ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 132:

այնքան էր առաջ դնացել, որ արւասանել էր այս խոսքերը. ««իթթիՀաւ վէ Թերաքքը» կուսակցութիւն կոչուածի ղեկավարները, որոնք կը նսւին Շէրէֆ (արաբ.՝ åաւիվ:- Հ. Ս.) ÷ողոցը (կուսակցության կենւրոնաւեղին կ. Պոլսում:- Հ. Ս.), իսկական խըրսըղներ (ավաղակներ:- Հ. Ս.) են, որոնցմէ երբեք åէւք չէ վախնալ: Եթէ անոնք իսկաåէս քաջ են, թող Հրաåարակ դան: ԱՀա՛ կանդնած եմ կուրծքս բաց. թող դան ու ղարնեն»1: Սակայն իթթիՀադի դեմ åայքարի առաջաåաՀը նույն «Սերբեսթի» թերթի դլխավոր խմբադիր Հասան ՖեՀմի բեյն էր՝ երիւթուրքերի անղիջում ու մոլեռանդ Հակառակորդը: Նա ամենաչնչին առիթը բաց չէր թողնում վարկաբեկելու ու ւկարացնելու Հակառակորդին: իթթիՀադը չներեց նրան. նա 1909 թ. մարւի 25-ին սåանվեց2 աՀաբեկչի դնդակով՞: ԱՀա՛ թե ինչåիսի սրության էր Հասել միջկուսակցական åայքարը թուրքերի մու 1909 թ. սկղբներին: կուսակցությունները ոչ թե Համախմբված էին Համողմունքների, ընդՀանուր դաղա÷արների չուրջ, այլ՝ նչանավոր անձերի, դործիչների չուրջ ն նրանց ցուցումով էին դործում: Հասան ՖեՀմիի սåանության լուրն առնելով, կ. Պոլսի մի չարք բարձրադույն դåրոցների (բժչկական, իրավաբանական ն այլն) Հարյուրավոր ուսանողներ, թողնելով դասալսումները, դիմեցին Բարձր Դուռ ն նրա դիմաց բողոքի ցույց արեցին՝ Հիլմի ÷աչայից åաՀանջելով միջոցներ ձեռնարկել անՀաåաղ ձերբակալելու ն խսւորեն åաւժելու ոճրի Հեղինակներին3: Այդ ցույցը երիւթուրքերի դեմ ուղղված առաջին լուրջ բողոքն էր: «Բիւղանդիոն», ‹ 3757, 3 (16) ÷եւրվարի 1909 թ.: «Աղդակ», ‹ 17, 11 (24) աåրիլի 1909 թ., էջ 260-261: ՞ Նկաւենք, որ այդ աՀաբեկումը բացառիկ դեåքերից մեկն էր: Թուրքական կուսակցությունների՝ միմյանց դեմ åայքարի ընթացքում, նույնիսկ դրանց կաղմավորման այդ վաղ չրջանում, կողմերից որնէ մեկը չէր դիմում այնåիսի ծայրաՀեղ միջոցի, ինչåիսին սåանությունն է, որն այնքան ընդունված էր, ավա՛ղ, Հայկական աղդային կուսակցությունների ÷ոխՀարաբերություններում: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 67, 3 աåրիլի 1909 թ.:

ԹուրքաՀայությունը 1909 թվական էր թնակոխում Հեղա÷ոխության առաջին ամիսների ոդնորությունից ամբողջովին ձերբաղաւված: ՄիդՀաւյան սաՀմանադրության վերականդնումից անցել էր չուրջ 6 ամիս ն Հիմա ինքը կարող էր Հանրադումարի բերել իր ձեռքբերումներն ու կորուսւները ն դրանք Համադրելու միջոցով Հասկանալ երիւթուրքերի Հռչակած «աղաւությունների» արժեքը: Խոսւացած աղաւությունները աղդարարելուց Հեւո åիւի դար իրական դործը՝ այն է կերւել մի նվիրական åեւություն կայսրության բոլոր աղդությունների Համար: Բայց ինչո՞ւ էր ւադնաåն այդքան ÷ութով սողոսկել Հայերի սիրւը, որոնք Հաåճեå ւոնել էին իրենց աղաւադրությունը åաւմության մեջ եղած ամենաեղկելի բռնաåեւություններից մեկի ճանկերից: իր անկման նախօրեին՝ օսմանյան երկիրը քաղաքակրթության առաջընթացից Հարյուրամյակներով Հեւ մնացած մի խավար ւարւարոս էր, որը դւնվում էր իր կրնկի ւակ աåրող ժողովուրդների մչւական անեծքի ւակ: Թուրքական åեւությունն անկումից վեր բարձրացնելու ն «մեռած մարդուն» կենդանության չունչ Հաղորդելու Համար åեւք էր բոլոր ուժերը Համախմբել, բոլոր կարող ձեռքերը դործի լծել ն բաղմաղդ բնակչության միաՀամուռ, Համերաչխ ջանքերով երկիրը դուրս բերել ծանրադույն վիճակից: «Արեւելքը» դրում էր. «կարծես Օսմանեան երկիրը այլեւս ոչ մէկ ւէր չունի կամ Հին ւէրերու եւ կարդադրիչներու ձեռքին է անոր բաղդն ու կեանքի ղեկը: ... կաւարուած յեղաչրջումին չը Հեւեւեցաւ դրական եւ սւեղծադործական այն մեծ աչխաւանքը, որը միայն թէ՛ իսկաåէս, թէ՛ իրաåէս կրնար ուժեղացնել եւ այդåիսով դիմացիններուն յարդել ւալ Օսմանեան åեւութիւնը: ԸնդՀակառակը, երկրի ներքին քաղաքական եւ քաղաքացիական-Հասարակական բոլոր յարաբերութիւնները մնացին անորոչ, ւարւամ վիճակի մէջ: իսկ åեւութեան ներսը, խուլ, մոռցուած անկիւններուն մէջ, որւեղ վէրքերը ծանր ու խորունկ՝ ամէնէն չոււա÷ոյթ եւ ամէնէն արմաւական բուժման էին կարօւ, իրերը

մնացին իրենց նախկին վիճակի մէջ, ինչåէս օրինակ, Անաւոլուի մէջ»1: Արդեն åարղ էր նան, որ երիւասարդ թուրքերը լիովին իրենց ձեռքն էին առել աղդային Հարցը իրենց ուղած ձնով արմաւաåես լուծելու դործը: Դեռ ոչինչ չարած երկրի բարեկարդության Համար, կիսաւ ու անկաւար ձդելով ներքին կառուցողական աչխաւանքը՝ նրանք բարձրացրել էին Հարցեր, որոնք չէին կարող Հեչւությամբ լուծել ն որոնք ÷ոխադարձ անվսւաՀություն, երկåառակություններ ու թչնամություն էին առաջացնում: Երկրում լիակաւար աղաւություն էին սւացել ամենաՀեւադիմական ւարրերն ու կաղմակերåությունները: Թուրք աղդայնամոլներն ամենուր ւարածում էին աւելության բացիլներ «չա÷ն անցկացրած» այլաղդիների նկաւմամբ, թա÷որներ կաղմելով ցույցերի դուրս էին դալիս, ն երկրի ւնւեսական ծանր վիճակի åաւասխանաւուն նրանց Համարում: «Արեւելեան մամուլը» դրում էր. «Որքա՛ն միամիւ կ'ըլլան մարդիկ եւ մանաւանդ որքա՛ն միամիւ է Հայը: կը կարծէինք թէ աղաւութեան օրերուն Հեւ խաղաղութիւն åիւի ւիրէր, Համերաչխութեան անուչ Հով մը åիւի ÷չէր մեր ւառաåած Հոդիներուն վրայ, անդորրութեան բարիքները åիւի վայելէին մեր ցաւաւանջ սրւերը, եղբայրութեան Հմայքու Հեռաåաւկերը իրականութիւն åիւի դւնէր մեղի Համար եւ անոր վերացական դաղա÷արը դործնականաåէս åիւի աåացուցուէր օսմանեան Հողին վրայ դոյութիւն ունենալու իրաւունք վայելող ամենաղդի ժողովուրդներու ձեռքով»2: ԱբդուլՀամիդյան ղուլումի ւարիներին թուրքերը, իբրն ւիրաåեւող ցեղ, իրենց ձեռքում էին åաՀում Հայկական նաՀանդների բոլոր ղեկավար դիրքերը՝ իբրն åաչւոնյա, դաւավոր ն մանավանդ իբրն կեղեքող աղա, բեյ, դյուղաւեր, մեծ կալվածաւեր, աչար Հավաքող: Երբ Հաղթեց երիւթուրքական Հեղա1

«Արեւելք», ‹ 6914, 2 Հոկւեմբերի 1908 թ.: «Արեւելեան մամուլ», ‹ 47, 18 նոյեմբերի 1908 թ.:

÷ոխությունը, այդ ողջ մակաբույծ ղանդվածը սաՀմանադրության մեջ իր մաՀը ւեսավ: Տեսավ ոչ թե երիւթուրքերի Հանդեå ունեցած աՀից, այլ այն մւավախությունից, թե Հայերը սաՀմանադրության ուժով Հավասարություն ն աղաւություն են ձեռք բերելու, Հեւնաբար դադարելու են իրենց Համար չաՀադործման ու չաՀաւակությունների օբյեկւ լինելուց: Ելնելով դրանից՝ թուրքերը, քրդերի åես, Հայասւանում åեւք է լինեին ՀակասաՀմանադրական, ն իրենց ողջ Հնարավորությունները ւրամադրեին այն ուժերին, որոնք կաչխաւեին Հին ռեժիմը Հեւ բերել: Բայց քանի որ այդ խնդրի իրականացումն անՀնար էր իրենց ուժերով, ուսւի, մնալով ՀակասաՀմանադրական, նրանք սկսեցին սաՀմանադրական ձնանալ ն խումբ առ խումբ մւան իթթիՀադի չարքերն ու ջանացին նրա միջոցով իրենց դիրքերը åաՀել սաՀմանադրական դրոչի ւակ: Եվ նրանք Հաջողեցին: Ասւիճանաբար Համողվելով, որ սաՀմանադրությունն իրենց Համար որնէ վւանդ չի ներկայացնում, նրանք սաՀմանադրության Հասցեին այլնս որնէ բացասական խոսք չէին ասում: Այդ միջոցով Հայկական նաՀանդների ամբողջ իչխանությունն, առաջվա åես մնաց Հին ռեժիմի մարդկանց ձեռքում, որոնք, դառնալով Հեղա÷ոխության ն սաՀմանադրության «Հուսալի ու Հավաւարիմ åաչւåաններ»՝ չարունակեցին Հարսւություններ ավելացնել իրենց արդեն ունեցածի վրա: Ռուբենն իր Հուչերում դրում է, որ Բաղեչի նաՀանդում թաՀսիլդար (ՀարկաՀավաք) Դիդոյի Ռաչիդը, որ Հայ կանանց չարչարելու Համար կարդադրում էր նրանց վարւիքների մեջ կաւու դցել, դարձավ իթթիՀադի ւեղի վարչության նախադաՀը, Խոջա իլիասը, որ ժողովրդին կեղեքում էր սալաֆդարությամբ (վաչխառությամբ), նախ դարձավ Սուլուխի դյուղաւեր, աåա, իբրն իթթիՀադի կոմիւեի անդամ, ընւրվեց օսմանյան խորՀրդարանի անդամ: Զենքի ուժով բաղմաթիվ Հայկական դյուղերի ւիրացած Ֆարամաղը, մւնելով իթթիՀադի մեջ, դարձավ նրա եռանդուն դործիչներից մեկը: Նույն կերå վարվեցին թուրք ՀարսւաՀարիչ Հաջի Մուսան ն Հին ռեժիմի բաղմաթիվ ուրիչ երկրåադուներ: Սրանք բոլորը, Ռուբենի åաւկերավոր

խոսքերով, կարողացան «թռչել յեղա÷ոխութեան անսանձ ձիու քամակը եւ իրենց ցանկացած ուղղութեամբ քչեցին անոր բերած սաՀմանադրութիւնը»1: «Զկայ աւելի ղարՀուրելիօրէն սնամէջ բան մը,- դրում էր «Արեւելեան մամուլը»,- քան այսօրուան Օսմանեան ՍաՀմանադրութիւնը, իր բոլոր ուռուցիկ ու ծիծաղելի խանդավառումներով, իր բոլոր անկարելի յուսադրութիւններով, իր բոլոր կամակոր լաւաւեսութիւններով: Տխրօրէն ղաւեչւական էր ան, առաջին օրէն իսկ, այն կեղծաւոր, երկերես, չողոքորթ դիմածռումներուն մէջ՝ որով կը Հռչակէր եղբայրութեան, արդարութեան, Հաւասարութեան մեծադղորդ սկղբունքները: Բովանդակ Թուրքիան, աՀադին ինքնախաբութեամբ մը թունաւոր դինովութեան ւուաւ ինքղինքին: Բայց բոլոր Համբոյրները, բոլոր դիրկընդխառնումները, որք առաջին օրէն ւեղի ունեցան, ղղուելիօրէն կեղծ էին, անդարմանելիօրէն չողոքորթ էին»2: Ամենքին åարղ էր, որ սուլթանական åնակալեղներով, Հարեմական կարդերով, չեյխ-ուլ-իսլամի ֆեթվաներով ն ուլեմաների ցուցումներով, ինչåես ն ղինվորականների դավադրություններով ու ÷չացած åաչւոնյաների կեղեքումներով չի կարելի մի երկիր այնåես կառավարել, որ նա դուրս դա իր Հարաճուն քայքայման վիճակից: Թեն օսմանյան սաՀմանադրության 19-րդ Հոդվածն աղդարարում էր, թե «բոլոր օսմանցիներն ընդունվում են åաչւոնների՝ իրենց ընդունակության, արժանիքի ն Հաջողությունների Համեմաւ», բայց սաՀմանադրության ն աղաւության Հռչակումից ամիսներ անց Հայասւանի դավառներում որնէ Հայ որնէ åաչւոն չէր սւացել, Հայկական ոչ մի բնակավայրում իրական որնէ միջոց չէր ձեռնարկվել՝ նրա անմեղ ու ղրկյալ բնակիչների իրավունքները վերաՀասւաւելու ն մարդավայել աåրելու դյուրություններ սւեղծելու Համար: ԾայրաՀեղության էր Հասնում մուսուլմանական կրոնական մոլեռանդությունը: Անչարժ ճաՀճի Հաւակից նոր ուժով բարձ1

«Հայրենիք», ‹ 8 (271), օդոսւոս, 1948, էջ 68: «Արեւելեան մամուլ», ‹ 49, 2 դեկւեմբերի 1908 թ.:

րանում էր բաղմադարյան ւդիւության ու վայրենի մոլեռանդության մրուրը: Մղկիթներում չեյխերն սկսել էին ավելի Հաճախ քարողներ կարդալ Հուրրիեթի դեմ, ասելով, թե աղաւություն կոչվածը ոչնչացնում է մուսուլմանի Հավաւը դեåի ԱլլաՀը, թուլացնում ընւանեկան կաåերը, քարուքանդ անում դարերով ձնավորված Հասարակական Հարաբերությունները: Հուրրիեթն իբրն Համաղդային դժբախւություն ներկայացնելով ամբոխին՝ մոլեռանդ չեյխերը Հայրենիքի թչնամիներ էին Համարում նույնիսկ իթթիՀադականներին, ասելով, թե նրանք են երկիր ներմուծել այդ չարիքը, չնայած այն բանին, որ երիւթուրքերը åաչւåան էին կանդնած իսլամին, նրա միջնադարյան բոլոր ավանդույթներին, իսկ նրանց åարադլուխ ԱՀմեդ Ռիղան 1909 թ. սկղբին Հրաւարակած իր մի դրքույկում չեչւում էր, թե «կինը åիղծ էակ է» ն արդարացնում էր այդ մասին Ղուրանի ւրամադրությունները: Ավելին, այդ «Հեղա÷ոխականը» միանդամայն ճիչւ էր Համարում Հարեմական դրությունը ն բաղմակնությունը, վերջինս դիւելով որåես «մարդկային էության åաՀանջին բոլորովին Համաåաւասխան»: Եվ այդ ւողերը դրում էր մի մարդ, որի մայրը ավսւրիացի քրիսւոնյա էր... Ծածանելով կրոնական դրոչը ն երիւթուրքերին Հակառակորդներ Հռչակելով՝ մուսուլմանական «ընւրանին» åաՀանջում էր ամբողջ ծավալով վերականդնել ն դործադրել կրոնական օրենքը՝ չարիաթը: Շարիաթը սաՀմանադրական օրենքով ÷ոխարինելու Համար երիւթուրքերին չներող մուսուլման կղերը դնալով ավելի ու ավելի ուժդին ճնչում էր դործադրում ինչåես խորՀրդարանի, այնåես էլ կառավարության վրա՝ åաՀանջելով չարիաթի վերականդնումը: իչխանական վերնախավը երկչուաբար նորանոր ղիջումներով էր åաւասխանում մուսուլմական բարձրասւիճան կղերի ն ընդՀանրաåես իսլամ նչանավոր Հավաւացյալների åաՀանջին: ՎաՀան Փա÷աղյանն իր Հուչերում բերել է այսåիսի օրինակ. «Հիլմի ÷աչայի սաւրաղամութեան առաջին օրը, երբ նախարարութեան ծրադիրը կը կարդար բեմէն, որուն մէջ ժո933

ղովրդավար ոդիով երկրի բարե÷ոխութեան åէւքը կը չեչւէր, Պոլսոյ երես÷ոխան Մոլլա Մուսթաֆա Ասըմը ղայրոյթով ընդմիջեց սաւրաղամին՝ դոռալով. «Մենք Եւրոåայէն կրնանք առնել միայն ինչ որ կը Համաåաւասխանէ չէրիի...»: Այն օրուընէ արդէն սւեղծուած էր չէրիաթական կաղմակերåութիւնը: Խեղճ Հիլմի ÷աչան չ÷ոթած կմկմաց՝ «Ես ալ նոյնը ըսի, այսինքն թէ Եւրոåայէն կ'առնենք ինչ որ օդւակար է մեր երկրի օրէնքներուն»»1: իսկ թե ինչ էր նչանակում չարիաթի վերականդնումը, Հայւնի էր բոլորին: Շարիաթի Համաձայն, օրինակ, մուսուլմանին Հåաւակ քրիսւոնյան, դեռ արաբական նվաճումներից սկսած, միչւ դւնվել է «Հաղթողի ողորմածության ներքո»: Առաջվա åես, 20-րդ դարասկղբին մուսուլմանները քրիսւոնյաների մեջ անարդ էակների ն թչնամիների էին ւեսնում: Սիրիացի քրիսւոնյաների Հåաւակության կանոններում ասված էր. «ԶՀադնվել արաբների նման, չխոսել արաբական լեղվով, չնսւել լավ թամբած ձիերի վրա, այլ նսւել միայն ջորիներ ն էչեր՝ Հասարակ թամբով, չՀնչեցնել ղանդեր, ÷ողոցներով չանցնել թա÷որով...»: Այդ կանոններից մեկում նան նչված էր, որ առանց մուսուլման իչխանության թույլւվության՝ չի կարելի Հողին Հանձնել քրիսւոնյա մեռելին, իսկ այդ թույլւվությունը ւրվում էր ամենավիրավորական ձներով ու որակումներով: Շարիաթի այդ օրենքնե՞րը åիւի վերականդնվեին: Այո՛, առանց ÷ո÷ոխության - ա՛յս էին åաՀանջում ամեն ասւիճանի իսլամ կղերականները: Պարղ էր, թե ինչ Հեւնանքների կարող էր Հասցնել չարիաթի վերականդնումը ն անչեղ դործադրությունը, որոնց վրա åնդում էր Հեւադիմական Հոդնորականությունը: Բրիսւոնյաների Համար դա օրինականացված անիրավություն կլիներ: իՀարկե, մուսուլման կրոնավորները ոչ ամեն ւեղ Հնար ունեին դործադրելու կրոնական անՀանդուրժողականության սկղբունք1

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 117:

ները, անՀնար էր նման Հարաբերություններ սւեղծել արդեն սաՀմանադրական Հռչակված երկրում, վերաՀասւաւել մի կրոնական խմբի միաՀեծան իչխանությունը մնացած կրոնական դավանանքների վրա: Բայց, այնուամենայնիվ, դրան Հասնելու ձդւումը մեծ էր: Տեղի ունեցող Համախմբումներից ու ցույցերից Հեւո սոֆթաների ն մոլլաների խմբերը, Հաճախ բաժանվելով թա÷որից, ղանաղան ՀակասաՀմանադրական բացականչություններով ն «Մենք անւեր ենք, մենք անՀովիվ ոչխարներ ենք» աղաղակներով Ելդըղ քեոչկ էին դիմում: Այդåիսի քայլարչավներից մեկը ւեղի ունեցավ 1909 թ. ÷եւրվարի վերջին, երբ, կանաչ ու կարմիր դրոչներ åարղած սոֆթաներն ու մոլլաները, իրենց Հեւնից ւանելով մի քանի Հաղար մոլեռանդ Հավաւացյալների, խմբվեցին սուլթանի åալաւի առջն: Նրանք ղանաղան բացականչություններով Աբդուլ Համիդից խնդրում էին «նայել մեր երեսին»: Վերջաåես, երկար աղաչանքներից Հեւո, åալաւի åաւուՀանին երնաց սուլթանը: Ամբոխի ներկայացուցիչ խոջան, դիմելով նրան, խնդրեց միջոցներ ձեռնարկել վերջ ւալու Ղուրանին Հակառակ ւեղի ունեցող մի չարք երնույթներին՝ ÷ակել «աղաւական կլուբները» (ակումբները), արդելել կանանց բաց երեսով ÷ողոցներ դուրս դալը ն այլն: ԱՀմեդ Ռիղան ն իթթիՀադի կառավարությունը 1909-ի Հունվարից, Հենվելով միդՀաւյան սաՀմանադրության 3-րդ ն 4-րդ Հոդվածների վրա, սկսել էին բարձրաձայնել սաՀմանադրությունից 8-րդ Հոդվածը Հանելու անՀրաժեչւության մասին: իսկ այդ Հոդվածն աղդարարում էր, թե «Օսմանյան կայսրության բոլոր Հåաւակները, առանց աղդային, կրոնական ն այլ խւրության, օսմանցի են կոչվում»: իթթիՀադն իր չկամության սլաքը ուղղում էր ոչ միայն աղդային ինքնության ն առանձնաՀաւկությունների, այլն ոչ իսլամական կրոնների դեմ: իսլամը, որåես åեւական կրոն, ասւիճանաբար åեւք է իրենով ÷ոխարիներ կայսրության մեջ դւնվող մնացած բոլոր կրոնները: Հայերը ն մյուս քրիսւոնյաներն իրենց Հարց էին ւալիս. սաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո արդյո՞ք օսմանյան åեւության չաՀերի դեմ ուղղված որնէ արարք են թույլ ւվել: Հայ

դործիչներից մեկը վչւացած դրում էր. «կը Հարցնենք մեր իսլամ եղբայրներուն. ՍաՀմանադրութեան Հռչակումէն ի վեր օսմանցի քրիսւոնեաները երբեք թերացա՞ն իրենց ուխւին, իրենց խոսւումներուն մէջ. եղբայրադրժութեան մէ՛կ åարադայ մը կրնա՞ն ցոյց ւալ, որ ամօթով ծածկէ որեւէ քրիսւոնեայի դէմքը: Զե՛նք դադրիր աղաղակելէ թէ վար դրուած են յեղա÷ոխական բոլոր ղէնքերը, Հակակառավարական ամէն չարժում դադրած է ընդմիչւ, եւ ուրիչ ÷ա÷աք չունինք եթէ ոչ խաղաղօրէն աåրիլ, ղարդանալ, յառաջանալ Օսմ. ՍաՀմանադրութեան դրօչին ւակ: Ասոր ի åաւասխան ի՞նչ կը ւեսնանք. թուրքը նորէն կեավո՛ւռ կը åոռայ երեսնուս»1: Նոր սւեղծված Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության Հիմնադիրներից ՎաՀան Մալեղյանը Հույս էր Հայւնում, որ Թուրքիայի կառավարությունը, կայսրության բոլոր ժողովուրդները, վերջաåես, åեւք է ըմբռնեն այն ւարրական միւքը, թե այլ է åեւությունը ն այլ՝ եկեղեցին: Պեւությունը, որ վարում է մի ւարածքում բնակվող բոլոր աղդերի, ժողովուրդների քաղաքական, ւնւեսական ու մչակութային դործերը, åիւի Հեռու լինի կրոնական-եկեղեցական դործերից. դավանաբանական Հարցերը որնէ դեր չåիւի խաղան åեւության ներքին ն արւաքին քաղաքականության մեջ: կրոնը, եկեղեցին մարդկանց Հոդու, սրւի դործն է, որոնք, միասին առած, կոչվում են խիղճ: Ու այդ խիղճն անբռնաբարելի է: Նրա Համար չåիւի լինեն կանոններ, օրենքներ՝ վերնից կամ որնէ մի ւեղից ւրված. նա ինքնաբուխ է ն կաւարելաåես աղաւ åեւք է լինի: ՊաւաՀական չէ, չարունակում էր դաւողություններ անել Մալեղյանը, որ ղարդացած երկրները (ԱՄՆ, Անդլիա, Ֆրանսիա ն այլն), չկարողանալով ւանել քաղաքակրոնական åեւական կարդերը, ժամանակին սւիåված են եղել åեւությունը բաժանել եկեղեցուց2:

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 853, թղթ. 49, վավ. 2965, թ. 2 (թերթի կւրոն): Մաւենադարան, Մաւթեոս իղմիրլյանի արխիվ, մաւյան 34, թղթ. 11, վավ. 198:

Հայկական նաՀանդների դլխավոր աղեւը, Հայության Հիմնական åաւուՀասը չարունակում էր մնալ ավաւաւիրական քրդությունը: «Բիւղանդիոնը» դրում էր, որ ւարեկան մու 10 Հաղար Հոդի ղոՀ է դնում Թուրքիայի արնելյան նաՀանդներում ւեղի ունեցող անկարդություններին1: Հավանական է, որ այդ ղոՀերի մեծ մասը քրդերի ձեռքի դործն էր: Բուրդ ավաղակաåեւերը, որոնք օսմանյան Հեղա÷ոխությունից սարսա÷աՀար ÷ախել էին կամ աՀաբեկ սåասում էին, թե ե՞րբ իրենց վրա åիւի ծանրանա արդարության ու քավության åաւժիչ ձեռքը, 1909 թ. սկղբներից նոր ոդի էին առել: Ռուբենը Հիչում է մի åաՀ, երբ երիւթուրքերի աչքի ընկնող դործիչներից մեկի՝ ՎեՀիբ բեյի Հեւ Տարոնում այցելել էր քրդական դյուղերից մեկը: «ՎեՀիբը,- դրում էր Ռուբենը,- իր սովորության Համաձայն, ինձ Համբուրելով կը ցուցադրէր խուժանին եւ ցեղաåեւին, ասելով. - Առանց ֆիդայիների, առանց անոնց թա÷ած արիւնին, չåիւի սւանայինք այս երջանիկ օրերը: Խուժանը կը ծա÷աՀարէր իր «Եաչա՛» կանչերով, իսկ բէկերը եւ ցեղաåեւերը խորամանկ եւ խորՀրդաւոր կը դիւէին»2: Հենց բեկերն ու ցեղաåեւերն էին, որ ւեղի ունեցող իրադարձություններից բան չՀասկացող քուրդ ւդեւ ամբոխին «Հասկացնում» էին, որ սաՀմանադրությունը մի Հարկադրական խաղ է åեւության Համար, որ դա եկած է դրսի åեւությունների Հարկադրանքով՝ Հայերի ցանկություններին բավարարություն ւալու Համար: Եվ բռնակալության ծառաները, մի åաՀ ընկրկած ու աՀաբեկ, նկաւելով, որ արդարության ձեռքը չի Հարվածելու իրենց, լսելով, որ մայրաքաղաքում նույնիսկ Հնչում են իրենց Համար ÷րկարար չե÷որները, ոդի առնելով, չւաåեցին անձնաւուր

Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3, 22 աåրիլի (5 մայիսի) 1909 թ.: «Հայրենիք», ‹ 8 (271), օդոսւոս, 1948, էջ 68:

լինել նախկին անարդ արՀեսւին՝ վառել ամբոխի ցեղային ու կրոնական կրքերը ն իրադործել իրենց åաչւåան «նոր» ռեժիմի նույնքան մարդաւյաց մւադրությունները: Եվ քուրդ ղանդվածներն ավելի մեծ եռանդով ու կրքով չարունակեցին իրենց չաՀաւակությունները, սåանությունները, առնանդումներն ու կողոåոււները1: Երիւթուրքերը դործունեության լայն Հրաåարակ էին ւվել այն բոլոր նչանավոր քրդերին, որոնք Հայւնի էին անցյալում Հայերի Հանդեå իրենց դործած արյունռուչւ արարքներով: Նրանք աքսորից վերադարձրին Հայւնի Հայակեր Մուսա բեկին, իթթիՀադ կոմիւեի անդամ ընդունեցին 1907-ին Հայ ֆիդայիներ Սեյդոյին, Զնդոյին ն Զավենին սåանած Ղասըմ բեկին, բանւերից աղաւեցին քրեական ծանր Հանցանքներ կաւարած Հարյուրավոր քուրդ Հայասåանների: 1909 թ. ÷եւրվարի 21 ամսաթիվը կրող արխիվային մի ÷ասւաթղթում կարդում ենք. «Գաւառները կը չարունակեն արիւնու թղթակցութիւններով ողողել Պոլսոյ Հայ խմբադրաւուները: Հայասւանի չորս անկիւններէն «ՍաՀմանադրութիւն չի կայ, ՍաՀմանադրութիւնը չի դործադրուիր» կը åոռան: Բիւրւ աչիրէթները, Օսմ. ՍաՀմանադրութեան Հռչակումէն ի վեր, արւասովոր ղարկ մը ւուած են իրենց ՀարսւաՀարութիւններուն եւ ասåաւակութիւններուն: Եղբայրութեան եւ Հաւասարութեան դաղա÷արը ղայրացուցած, մոլեդնացուցած է այս բիրւ ու վայրի ոՀմակները, որոնք մարդկային որեւէ լեղու չեն Հասկնար, բայց որոնք անչուչւ չաւ լաւ կը Հասկնան ղէնքի եւ թնդանօթի լեղուն՝ ղդասւանալու, իրենց որջերուն մէջ կծկւելու Համար»2: 1909 թ. մարւի 12 թվակիր արխիվային մի ուրիչ նյութնամակում նկարադրված է Հայերի նկաւմամբ քրդերի անմարդկային վերաբերմունքի Հեւնյալ åաւկերը. «Միչւ թչուառ ու միչւ ՀարսւաՀարուած կարկառ լեռնա1

Տե՛ս «Գործ», ‹ 34, 21 Հոկւեմբերի 1909 թ.: ՀԱԱ, ֆ. 56, ց. 2, դ. 1856, թ. 12:

դաւառակը նորից սարսա÷ների մէջ է քրդերի ձեռքին: Այս դաւառակի Հարեւանութեամբ՝ Խիղան դաւառի կեցան կոչուող սւորամասում է բնակւում չեյխ Սաիդ Ալին՝ նախկին Համբաւաւոր Հայակեր չեյխ ՄաՀմոււ Զալալէդդինի որդին: ՍաՀմանադրութիւնը արդելք չդրեց Սաիդ Ալու առջեւ, եւ նա նախկին վայրադութեամբ չարունակում է չարիքներ ւեղալ Հայ դիւղերի դլխին՝ ասåաւակներ ս÷ռելով Խիղան, Սåարկերւ, կարկառ, կեցան, կարճկան եւ այլ դաւառամասերում»1: Նյութի Հեղինակն այնուՀեւն նչում էր, որ «սաՀմանադրութիւնն, անչուչւ, դուր չի դալիս այդ Հին դայլին», որն ուղղակի ասում է, թե ինչåե՞ս իր åես մարդը, որ դնդակներից անդամ չի վախենում, Հավասար åիւի լինի մի Հայ կռոյի: Մի՞թե արդարությունն այդåես է լինում: «Այդåիսի անարդար արդարութիւնը չեյխ Սաիդ-Ալին երբեք չի ճանաչի»,- Հայւարարում էր նա»2: Այս նկարադրությանը կցված են (Հավանաբար նամակը սւացողի) Հեւնյալ խոսքերը. «Արդեօք աղաւութեան լոյսը åիւի թա÷անցի՞ այս խաւար վայրերում - բնաւ Հաւաւալի չէ: Սաիդ Ալին ու նմանները միչւ նույն դիչաւիչ կեղեքողներն են, անաչխաւ, Հանդիսւ կեանքի սովորած, որոնք կարծում են, թէ Հայը սւեղծուել է իրենց ծառայելու»3: «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեին Խնուսից ուղարկած բաց նամակում Հայերը նկարադրում էին իրենց անւանելի կացությունը. «Մեր դրութիւնը քրիթիքական է,- ասվում էր բողոքադրում,- քիւրւ ցեղաåեւներու մէջ խլրւում կայ. ՍաՀմանադրութեան դէչ աչքով կը նային եւ չարունակ խորՀրդակցութեան մէջ են: կասկածը մեր մէջ անդիմադրելի է, արՀաւիրքը՝ մեծ: ... կուորածէ կը վախնանք!!! ... Հասան[ան]ցի վայրադ աչիրէթին մէջ կը դւնուինք. չրջաåաւուած ենք արիւնռուչւ մարդակեր Թաճ[էւ]ւինով, Ռիղայով, ՖաթեՀով, Ռաչիւով եւ ՖէյղուլլաՀով եւ ասոնց նման ՀաՀԱԱ, ֆ. 56, ց. 2, դ. 1856, թ. 13 (թերթի կւրոն): Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, թ. 15:

րիւրէ աւելի ցեղաåեւ արիւնարբու աւաղակներով: Բսան ւարի առաջ ասոնք մէյ մէկ Հիւղակի մէջ կը բնակէին, ղուրկ նիւթական միջոցներէ, առանց կալուածի ու առանց աåրուսւի», իսկ Հիմա ուռճացել են Հայերից խլածով: Միայն Ռիղան, ասված էր բողոքադրում, «ւէր է Հիմա Խանօղլի, Խլիճլու, Խասմի, Վերին Խճես, Վարին Խճես, Յոխճեն, Այնախոճա, Թունւրա, Վերի կեալին եւ Դերիք դիւղերուն. ունի 300-ի չա÷ բարբարոս ղինեալներ: Հաղարէ աւելի մարդ սåաննած, բիւրաւոր աղջիկներու եւ Հարսերու åաւիւը բռնաբարած է...: ՖէյղուլլաՀն աւելի վաւթար, Թաճ[էւ]ւինն ա՛լ աւելի վաւ եւ միւսներն ասոնցմէ աւելի՛ դժոխային»1: Աåա՝ «Ո՞ւր են մեր չէն դիւղերը, ի՞նչ եղան մեր անասունները, չարժական եւ անչարժ կալուածները: Բոլոր այս աղէւներուն, դժբախւութեանց åաւճառ եղողն ու ընողը քիւրւ åէյերու եւ աղաներու կործանարար ձեռքը եղաւ»2: Խնուսցիները աղաչում էին ղինաթա÷ անել քրդերին, Հայկական դյուղերից Հեռացնել ցեղաåեւերին, ադարակները վերադարձնել ւերերին ն ÷ոխՀաւուցում ւալ վնասվածներին: Խնուսի Հայերը մի ուրիչ Հանրադրություն-բողոքադիր էին ուղարկել «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեին, åաւճենը՝ ՀՅ դաչնակցությանը, որը վերջանում էր Հեւնյալ խոսքերով. «Օդնութի՛ւն, օդնութի՛ւն: Տուէ՛ք, մեղ ալ ւուէ՛ք աղաւութիւն եւ Հաւասարութիւն, մենք ալ Հայրենիքի ղաւակներն ենք, կը թողո՞ւք, որ մենք մնանք դերի ու թչուառ»3: «էլի նոյն Հին երդը. էլի ՀարսւաՀարութիւն, ղուլում: Հաåա ո՞ւր են աղաւութիւն, արդարութիւն, Հաւասարութիւն՝ այդ ոսկեղօծեալ դեղաՀաւները: իրաւունք չունի՞ դեղջուկը ըսելու, որ Մաւենադարան,, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852, թղթ. 36, վավ. 6524, թ. 2 (թերթի կւրոն): Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, թղթ. 39, վավ. 65956, թ. 3 (թերթի կւրոն):

աւոնք սոււ խօսքեր են, աչքակաåութիւն»1, - «Մչակին» ուղարկված թղթակցության մեջ դրում էին Վանից: իսկ «Արեւելք» թերթում ւåադրված, Տարոնից սւացված նամակի Հեղինակը դրում էր. «Ալ ասկէ վերջ, երբ աղաւութեան նոր չրջան մը կը սկսի մեղի Համար, յոյս ունինք թէ չնորՀիւ ՍաՀմանադրական ռեժիմին, Տարօնոյ աչխարՀը ւակաւ աղաւուելով ներքին թուրք եւ քիւրւ åէյերու, աղաներու եւ ցեղաåեւներու երկաթէ լուծէն, åիւի թեւակոխէ քաղաքակրթութեան չաւիղին մէջ եւ իր բնական Հարսւութիւններու չաՀադործումովն Օսմանեան կայսրութեան մէկ դոՀարը åիւի դառնայ»2: Բրդական ՀարսւաՀարումների մասին բողոքները, աղերսանքներն ու åաՀանջները Հայաբնակ դավառներից կ. Պոլիս էին թա÷վում անընդՀաւ Հոսանքով: Պաւրիարքարանը Հեռադրեր ու խնդրադրեր էր սւանում, իսկ Հայկական թերթերը Հաւուկ բաժիններ ունեին, որւեղ մեկիկ-մեկիկ արձանադրվում էին ՀարսւաՀարումների ցավալի ÷ասւերը: Հեւնաåես ղուր էր ՀՅ դաչնակցության կ. Պոլսի åաւասխանաւու մարմինն իր Հերթական չրջաբերական-նամակում կուսակցական կաղմակերåություններին Հանձնարարում. «... 8) Պրոåադանւ ընել քիւրւերու մէջ, ամէն կարելի միջոցներով, Հասկցնելու Համար անոնց՝ սաՀմանադրական կարդերու ՀանրաչաՀ նåաւակը եւ մեծ օդոււները»3: ԱկնՀայւ է, որ Հայասւանի Հայոց խնդիրը խաղաղորեն դոՀացուցիչ լուծում չէր կարող դւնել, մինչն որ քրդերի ելուղակային ն ավաղակաբարո արարքների առաջը չառնվեր միանդամ ընդմիչւ, այսինքն՝ մինչն որ չՀասւաւվեր այնåիսի անխախւ դրություն, որի åայմաններում քրդերը Հասկանային ն ըմբռնեին, որ այլնս անՀնարին է Հային կողոåւել, կեղեքել ու ՀարսւաՀարել ն անåաւիժ մնալ:

Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852, թղթ. 39, վավ. 65956, թ. 5 (թերթի կւրոն): Նույն ւեղում, թ. 7 (թերթի կւրոն): ՀԱԱ, ֆ. 1048, ց. 1, դ. 354, թ. 2:

Առանց դրա՝ Հայկական դավառներում ւեղի ունեցող ՀարսւաՀարումներին վերջ ւալն անՀնար էր: Հայկական խնդիրը ծնունդ չէր առել կ. Պոլսի, իղմիրի ն ընդՀանրաåես Հայասւանից դուրս բնակվող Հայերի կացությունից, քանի որ նրանց դլխի վերն քուրդ չկար: Հիմա էլ, սաՀմանադրական կառավարության օրոք, եթե նույնիսկ Հայասւանից դուրս աåրող Հայերը Հանդիսւ ու անդորրություն դւնեին, դարձյալ Հայոց խնդիրը չէր լուծվի: Առաջին Հերթին անՀրաժեչւ էր, որ Հենց Հայասւանի Հայերն ունենային կյանքի, դույքի, åաւվի աåաՀովության անբռնաբարելի իրավունք: Միանդամայն իրավացի էին այն Հայ դործիչները, որոնք դւնում էին, որ քրդերի ՀարսւաՀարմանը վերջ դնելու դարմանը կարծածի չա÷ անՀնար չէ: Դրան Հավաւացողները դւնում էին, որ åեւք է Համբերությամբ սåասել, մինչն որ քիչ թե չաւ քաղաքակրթվեն: Մաւթեոս արք. իղմիրլյանն աքսորից վերադառնալուց Հեւո, դեռ 1908 թ. օդոսւոսին ասել էր. «ԹուրքաՀայերին մեծ անՀանդսւութիւն են åաւճառում քրդերը: Դա մի վայրենի ցեղ է: Թէեւ նրանում էլ կան սաՀմանադրական ոդով ւոդորուած մարդիկ, բայց եւ այնåէս Հարկաւոր է Համբերութիւն ունենալ ու սåասել, մինչեւ որ բոլոր քրդերը կարողանան դնաՀաւել նոր կաղմի (իթթիՀադի իչխանության:- Հ. Ս.) բարքերը»1: Բուրդ ցեղը դարեր ի վեր աåրում էր ավաւաåեւական դրության մեջ, ունենալով իր ցեղաåեւերը: Բուրդ ռայան Հնաղանդված էր նրանց: Արդ, ինչåես ցույց է ւրված սույն աչխաւության Համաåաւասխան էջերում, բավական էր սանձել ցեղաåեւերին, որåեսղի սանձվեին նան մնացածները: Մանավանդ իրողություն էր, որ այդ մնացածներն իրենց ցեղաåեւ ւերերի ձեռքին ավելի չաւ ակամա դործիք էին, քան կամավոր արբանյակներ: Ավելին, նույնիսկ քիչ չէին այնåիսիները, որոնք մինչն վերջ ղղված իրենց ւերերից, ÷ա÷ադում էին նրանց ծառայելու åարւադրանքից աղաւվել:

«Մչակ», ‹ 217, 3 Հոկւեմբերի 1908 թ.:

ինչåես իր ւեղում նչել ենք, քուրդ ցեղը չաւ սուր բնաղդ ունի՝ չաւ չոււ կռաՀում է օրվա ւրամադրությունները: Ուսւի Հուրրիեթի օրերին եթե ւեսներ, որ կուսակալը կամ կառավարիչը, կամ մի խոսքով՝ կառավարությունը դեմ է ՀարսւաՀարիչ արարքների, ըսւ այդմ կ÷ոխեր իր դործողությունների ընթացքը: իսկ երբ քուրդը նչմարում էր իչխանությունների Հակառակ ւրամադրությունը, աåա Հեւնում էր Հենց այդ ուղղությանը: Այդ էր åաւճառը, որ Հայասւանում մի ւեղ Հայերի ՀարսւաՀարումները անւանելի չա÷եր էին ընդունում, մի ուրիչ ւեղ՝ քիչ, իսկ առանձին դեåքերում Հայը նույնիսկ աղաւ էր քրդի բռնություններից: Բրդերի ւրամադրությունները մակընթացության ու ւեղաւվության նման բարձրանում ն իջնում էին՝ կուսակալների ն կառավարիչների ւրամադրությունների ու Հոդեկան վիճակի Համեմաւ1: ՍաՀմանադրությունից Հեւո նåասւավոր åայմաններ էին սւեղծվել ցեղաåեւերին սանձելու ն քուրդ ւարրը Հանդարւ åաՀելու Համար: Բայց իթթիՀադը ոչ միայն չէր մւածում այդ Հնարավորությունն իրականություն դարձնելու մասին, այլն անում էր ամեն ինչ լիովին սանձաղերծելու քրդերի ավերիչ բնաղդները: Հենց դա էր դլխավոր åաւճառը, որ Հայասւանում չարունակվում էին քրդական սոսկալի ՀարսւաՀարումները: իթթիՀադի դնալով ուժեղացող ՀակաՀայկական քաղաքականության անմիջական Հեւնանքն էին Հայասւանում չարունակվող ւնւեսական ÷լուղումն ու ւնական սովը: Ամեն կողմ նույն ողբալի ւեսարաններն էին, բայց աղեւը աՀռելի էր մանավանդ Մչո, Սասունի, Վանի, Զեյթունի, Հաճընի, Ալբիսւանի, Զմչկածադի, Խնուսի, Տիվրիկի ն Ակնի դյուղերում: «...Այսօրուան օրս Հայ ժողովուրդը դաւառներուն մէջ իր անօթութիւնը կը åոռայ մեր երեսին»2,- դրում էր «Արեւելեան մամուլը»: Տուն-ւեղ լքելով՝ մարդիկ ÷ախչում էին: Ձմռան խսւաչունչ եղանակին դեռաւի աղջիկներ ն մանկամարդ կանայք, մանկիկ1

Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6894, 8 սեåւեմբերի 1908 թ.: «Արեւելեան մամուլ», ‹ 52, 22 դեկւեմբերի 1908 թ.:

ներին իրենց դիրկն առած, Հաղիվ ծածկելով իրենց մերկությունը, թա÷առում էին լեռ ու ձոր՝ որնէ ոււելիք դւնելու Համար: Մարւյան ձնՀալից Հեւո ւեղ-ւեղ երնացող կանաչի արմաւները նրանց Հիմնական սնունդն էին: ԱՀա՛ մի քանի Հաւվածներ Հայասւանի ւարբեր վայրերից կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանում սւացված նամակներից. Երղնկայի առաջնորդ Երվանդ վրդ. ՓերւաՀճյանը դրում էր. «Վիճակիս մէջ սովը այս ւարի ալ կը չարունակէ իւր աւերիչ ընթացքը: Աղքաւ ժողովուրդը երեք ւարիէ ի վեր կը ծախէ իւր կաՀ կարասիք եւ իւր ւունը ալ բան մը չէ մնացած: Մարդիկ ո՛չ ոււելիք ունին եւ ո՛չ ցանելիք: Ասոնք ամիսէ մը սովամաՀ, կորուսելու վւանդին ենթարկուած åիւի ըլլան»1: կյուրինից ւեղեկացնում էին. «Բաղաքիս թչուառ կարօւեալները դժնդակ ձմրան եւ ւիրող անողոք սղութեան Հանդէå սարսուռ կը ղդան, քանի որ մաՀուան ուրուականը ցցուած է անոնց առջեւ»2: Մալաթիայից Հայւնում էին. «Սրւաճմլիկ ւեսարանները կը բաղմաåաւկուին: Անօթի ու չքաւոր թչուառները առաջնորդարան կը դիմեն, բայց սա անկարող է որեւէ բան ընել»3: Ակնից.- Ակնի առաջնորդական ÷ոխանորդ Պեւրոս քաՀանա Գասյանը ւադնաå էր բարձրացնում, թե «առաջնորդարանս դուռը ա÷ առնող Հարիւրաւոր սոված, Հիւանդ, լքուած թչուառներու չաւէն քիչ դարման մը ÷ութացնել չՀաճիր, ղուրկ ըլլալով ւեղական որեւէ միջոցէ: Ամէն ժամ ականաւես ենք սիրւ բղքւող ւեսարաններու...»4: Զեյթունի առաջնորդական ւեղաåաՀ Վաղարչակ վրդ. Արչակունին ւեղեկացնում էր, որ ավանում 506 Հոդի սովից ուժասåառ անկողին են ընկել: Նրանց բոլորին դանդաղ մաՀ է սåառնում: «Սովը սարսա÷ելի է. ուքի վրայ դւնուողներու աղաղակներուն սիրւ չի դիմանար»5:

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. Նույն ւեղում, Նույն ւեղում, Նույն ւեղում, Նույն ւեղում,

2, դ. 1202, թ. 14: թ. 14-ի չրջերեսը: թ. 15: թ. 15 ն չրջերեսը: թ. 15-ի չրջերեսը:

Սեբասւիայից. - «Ժողովուրդը օրերով նօթի անց[ը]նել սւիåուած է: Մարդիկ խումբ-խումբ դրացի դիւղեր սկսած են թա÷առիլ: ՃանաåարՀներուն ցուրւէն սառողներ ու մոլորողներ դւնուած են: Եթէ ոեւէ օդնութիւն չՀասնի՝ անօթութիւնէ մեռնողներ չաւ åիւի ըլլան եւ մնացողներուն ձեռքն ալ չåիւի մնայ ո՛չ արւ, ո՛չ ւուն, ո՛չ կալ»1: Տիվրիկից.- «Անօդնական թչուառներ, անåաւսåար սովեալներ ու Հիւանդներ լեցուն են»2: Լաթաքիայից.- «Ժողովուրդը նåասւի խոսւումներէն Հրաåուրուելով լաւինականութեան (կաթոլիկության:- Հ. Ս.) դիմել որոչած է իր խեղճութեան åաւճառաւ»3: կ. Պոլիս արցունքախառն նամակներ էին Հասնում Մչո դաչւից: Նրանցից մեկում ասված էր. «Առաջնորդարանի դրան առջեւ Հաղարաւոր աղքաւներ «Տէ՛ր Հայր, անօթի մեռանք» աղեխարչ ձայներ կը բարձրացնեն»»4: Մչո առաջնորդարանից կ. Պոլսի åաւրիարքարան ուղարկված մի աղերսադրում կարդում ենք. «Մւէ՛ք åաՀ մը սա աւերակ երկրին մէջ. ւեսէ՛ք աղաւութիւն վայելելու բան մը կա՞յ թէ՞ ոչ: Լրադիրներ աղաւութիւն կը åոռան, ամէն կողմէ Հրճուական ձայներ կը լսուին, բայց այսւեղ անօթութիւնը իբրեւ կերակուր է եւ մերկութիւնը՝ իբրեւ չաåիկ...»5: «Անօթութիւնը իբրեւ կերակուր եւ մերկութիւնը իբրեւ չաåիկ» - թչվառության այս անՀուն ու արւասվաՀեղձ բառերը Հայասւանի ողբալի վիճակի խորՀրդանչանն էին: Ո՞ր Հայի սիրւը չէր ճմլի թչվառության այդ աղիողորմ կոծը, որ Հարյուր Հաղարավոր դողդոջուն ու կծկված չրթունքներ աղաղակում էին Հայասւանում: Համաւարած սովից ւանջվող թուրքաՀայ դյուղացիության նորանոր ղանդվածներ, Հաւկաåես Խարբերդից, Բաղեչից, Մու1

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 2, դ. 1202, թ. 15-ի չրջերեսը: Նույն ւեղում, թ. 16: Նույն ւեղում: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 852, թղթ. 44, վավ. 652264, թ. 2: Նույն ւեղում, թ. 8:

չից, Վանից, կարինից, դաղթում էին կ. Պոլիս, կովկաս, Եդիåւոս, կիåրոս ն այլուր՝ մինչն Հեռավոր Ամերիկաներ: ԹուրքաՀայոց սովյալներին չոււա÷ույթ օդնելու նåաւակով դեռ կ. Պոլսի åաւրիարքական աթոռին դւնվող, ընւրյալ կաթողիկոս Մաւթեոս արք. իղմիրլյանը 1908 թ. վերջավորությանը Հանդես էր եկել Թուրքիայի ն արւասաՀմանի Հայությանն ուղղված կոչով, ուր ասված էր, թե Հայասւանի ղանաղան դավառներում ն կիլիկիայի այլնայլ կողմերում ժողովրդական կարիքները Հասել են ծայրադույն ասւիճանի ն Համաւարած սովն սկսել է նախճիրներ դործել ընկճված ու ջախջախված ժողովրդի մեջ, մանավանդ ձմռան սասւկաչունչ եղանակին: Ամեն օր կ. Պոլիս են Հասնում սովյալ բաղմությունների օդնության աղաղակները, ողբադին կոծերը, սարսռեցուցիչ լուրերը, որոնք Հարյուրավոր ու Հաղարավոր կյանքերի կորուսւն են դուժում: Պաւրիարքը ւեղյակ էր åաՀում, որ թեåեւ աղդային åաւրիարքարանը նåասւից Հանձնաժողովի խողովակով ամեն միջոց ձեռք է առել մի դարման անելու ու թեն ողորմասեր ժողովուրդն անւարբեր չէ աղեւի նկաւմամբ ն սիրաՀոժար կերåով իր նåասւն է բերում օդնության դործին, բայց արածը բավական չէ մեղմելու աՀավոր աղեւի չարիքը, որը մեծ թվով կյանքերի դոյությանն է սåառնում: Ընւրյալ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսն աՀաղանդում էր. «իբրեւ Հայր Հասարակաց կը ÷ութամ åարղել կացութիւնը մեր բարեåաչւ ժողովրդեան, եւ այս կոչը կ'ուղղեմ անոր ամէն դասակարդի անդամոց անխւիր, խնդրելով, որ ամէն ոք՝ վաճառական թէ խանութåան, արՀեսւաւոր թէ մչակ՝ իր ղդացմանց ու կարողութեան չա÷ով բերէ ընծայէ մեղ իր ձեռնւուութիւնը՝ իր օդնութեան լուման, որ սաՀմանուած է կեանքեր խլելու թչուառութեան ու մաՀուան ճիրաններէն եւ դիմադրաւ կենալու մեծ աղէւին»: Մաւթեոս իղմիրլյանը չէր կորցնում Հավաւը, որ իր կոչը Հասնելու է նåաւակին: «Յուսալից եմք,- դրում էր նա,- որ մեր սիրեցեալ եւ åաւուական ժողովուրդը՝ որ ի Տաճկասւան, ի Ռուսիա, ի Հնդիկս, ի Պարսկասւան, յԱմերիկա եւ յԵւրոåա եւ յայլուր, կչռելով աղէւին մեծութիւնը, անոր անդարմանելի Հե946

ւեւանքները եւ մեր վրայ ծանրացող åարւականութիւնը՝ յօժարական սիրով åիւի åաւասխանէ մեր կոչին եւ դործնաåէս ցոյց ւայ այն դորովալից սէրն ու Համակրանքը, ղորս կ'ընծայէ մեծաåէս առ ի ւառաåեալ եւ օրՀասական Համարիւն եղբայրներն եւ առ աղդն Համօրէն»1: իղմիրլյանի կոչը լայն արձադանք դւավ առաջին Հերթին արւասաՀմանում, Հաւկաåես Ամերիկայի ու Եդիåւոսի Հայկական դաղութներում: ԹուրքաՀայոց ւառաåանքը մեղմելու նåաւակով ռուսաՀայոց չրջանում անցկացված նախորդ Հանդանակություններից դժդոՀ Համբարձում Առաքելյանը «Մչակում» ւադնաå էր Հնչեցնում. «Մի՞թէ իղմիրլեանի Հայրաåեւական աղեխարչ կոչը եւս արձադանք չåիւի դւնէր Հայերի սրւերում,- Հարցնում էր «Մչակը» ն իր Հերթին սրւառուչ կոչ Հղում. «Թող չարժուեն Թիֆլիսը, Բաքուն, Հայ դաղութները՝ Նոր Նախիջեւանի, Մոսկուայի, Ասւրախանի. թո՛ղ եռանդուն ոյժերը Հանդանակութեան դործի դլուխ անցնեն եւ կոåեկներ, ռուբլիներ ւեղացնեն Հանդանակիչ Մասնաժողովին, որ սա եւս յանուն Ռուսասւանի բովանդակ Հայութեան կարողանայ արժանավայել կերåով åաւասխանել իղմիրլեան åաւրիարքի կոչին: Շւաåեցէ՛ք կուչւեր. ձեր եղբայրները այնւեղ՝ Հայասւանում, Զէյթունում սովից մեռնում են, ւանջւում սովալլուկ: Շւաåեցէ՛ք, սթա÷ուեցէ՛ք մի րոåէ ձեր առօրեայ Հոդսերից, թա՛÷ ւուէք ձեր ղդացմունքները, բացէ՛ք ձեր կարեկից սրւերը»»2: Այսåիսի åարադաներում, Ալեքսանդր Մելիք-Աղարյանի նախադաՀությամբ դեռնս 1907 թ. Թիֆլիսում սւեղծված Հանդանակիչ մասնախումբը, որն Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Մկրւիչ Ա Խրիմյանի կոնդակով Հասւաւված ն ամբողջ Ռուսական կայսրության մեջ միակ åաչւոնաåես ճանաչված ու վավերացված Հանդանակիչ մարմինն էր, բարոյական սեåուՀ

«Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1908, էջ 1146-1147: «Մչակ», ‹ 276, 14 դեկւեմբերի 1908 թ.:

åարւականությամբ, կոչ ուղղեց Ռուսաց կայսրության Հայկական դաղութներին՝ ÷ութալ եղբայրական ու մարդասիրական օդնությամբ, դոնե ժամանակավորաåես, ամոքելու Հայասւանի թչվառ, ւառաåյալ ու սովաւանջ ժողովրդի ցավերը, մինչն որ նա կկարողանա բարվոքել իր քայքայված ւնւեսական դրությունը1: Ամենուրեք՝ թե՛ Ռուսասւանում ն թե՛ արւասաՀմանում, կաղմակերåվեցին Հանդանակություններ, բայց Հավաքված միջոցները, որքան էլ ղդալի էին, չէին կարող բալասան լինել թուրքաՀայության ծով վերքերին: կ. Պոլսի Հայոց Աղդային ժողովը քննելով ողջ Հայասւանում թնածող սովի Հարցը, կաղմեց մի åաւդամավորություն, որը ժողովի ընդունած բանաձնով åեւք է ներկայանար մեծ վեղիրին, բողոքեր սւեղծված վիճակից ն åաՀանջեր անւանելի դրությունից դուրս դալու Համար միջոցներ ձեռնարկել: Բանաձնը Հասավ Բարձր Դուռ, բայց այնåես էլ մնաց անåաւասխան: Դա åաւաՀական չէր, քանի որ իթթիՀադն արդեն Հսւակորեն որոչել էր Հայության նկաւմամբ ձեռնարկվելիք իր Հեւադա քայլերը: Նրան այլնս åեւք չէր դառան մորթի Հադնել: Այս åայմաններում, Դաչնակցությունը քննադաւության էր ենթարկվում Հայկական Հասարակության ւարբեր կողմերից. ինչո՞ւ Դաչնակցությունը ուժ ւվեց երիւթուրքերի կուսակցությանը, ինչո՞ւ Եվրոåայում աջակցում էր նրան՝ սւեղծելու կաåեր ու ծանոթություններ, ինչո՞ւ նåասւեց նրանց ընդՀաւակյա դործունեությանը երկրում, ինչո՞ւ, վերջաåես, åաւսåարեց Թալեաթին ն նրա ընկերներին Աբդուլ Համիդի Հալածանքների օրերին, ինչո՞ւ սւույդ մաՀից աղաւեց նրանց, ովքեր Հիմա åաւուՀաս են դարձել Հայոց դլխին: Այս ամենը մեծաåես անՀանդսւացնում էր նույնիսկ Դաչնակցության ոչ քիչ թվով նչանավոր դործիչների, ինչåիսիք էին, օրինակ, Ռուբեն Տեր-Մինասյանը կամ Վանա իչխանը: Նրանք ն նրանց åես մւածող դաչնակցականները Հենց սկղբից ձդւում

«Մչակ», ‹ 261, 25 նոյեմբերի 1908 թ.:

էին åարղել, թե ովքե՞ր են Թուրքիայի նոր իչխանավորները, ի՞նչ նåաւակներ են Հեւաåնդում, որո՞նք են երիւթուրքական «Հեղա÷ոխության» էությունն ու բնույթը, Հայությունն ի՞նչ սåասելիքներ կարող է ունենալ այդ «Հեղա÷ոխությունից»: Երիւթուրքական Հեղաչրջման արդյունքներին անդրադառնալով՝ Ռուբենը Համողված ասում էր, որ Հենց սկղբից Հայերի խենթառաւ ոդնորությունը ն ÷այ÷այած ցնորական երաղները որնէ Հիմք չունեին, ուսւի չաւ չոււով դրանք ւեղի ւվեցին Հիասթա÷ության ն, ի վերջո, Հօդս ցնդեցին: Նա Հարց էր ւալիս. «Մի՞թե մեր ւառաåալից åայքարի նåաւակն այս է եղել»: Եվ նա իր առաջադրած Հարցին åաւասխանում էր. Հին կարդերը բացարձակ չարիք էին, ն Հայ Հեղա÷ոխականները դրանց դեմ կռվում էին խորաåես Համողված իրենց åայքարի ճչմարւացիության մեջ: Բայց «Հին ռէժիմին դոնէ դիւէինք՝ ո՛րն է չարիքը, ո՛րը բարիքը եւ Հանդիսւ կը մեռնէինք: ՍաՀմանադրութիւն եղաւ, բարիքն ու չարիքը իրար խառնուան եւ քալաճոչ∗ եղաւ. ո՛չ բարիքն է յայւնի, ո՛չ չարիքը. չունը՝ դաւաղանն առած Հովիւ է դառած. Հովիւը դաւաղանը ձդած՝ չուն է դառած»1: Մի այլ առիթով նա ասում էր. «Գիւենք, որ անոնք (իթթիՀադականները:- Հ. Ս.) աղբ են, չարիք են, այս ալ նոյնն է (Համեմաւած աբդուլՀամիդյան կարդերի Հեւ:- Հ. Ս.), բայց մեղրով օծուած: Խաբկանքի մեջ ենք: Այս բոլորը կ'ըսեմ անոր Համար, որ եկած է լաւ առիթը՝ åաւռելու կեղծիքի քօղը, սաՀմանադրութեան ի՞նչ լինելը Հասկանալու»2: Այո՛, բան չէր ÷ոխվել: «Արեւելքի» խմբադրաåեւ Երվանդ Սրմաքեչխանլյանը «Հորիղոնը կը մռայլի» Հոդվածում դրում էր, որ Հեղաչրջումից Հեւո եկած 6-7 ամիսներին Հայությունը չարունակ օրորվում էր երկրում Համերաչխություն սւեղծելու երաղներով, բայց «Համերաչխութիւնը ո՞վ է Հասկցողը. ւաճի՞կը՝ ջարդելու, կուորե∗

Վանեցիների կերակրաւեսակ՝ åաւրասւված բանջարեղենի ղանաղան ւեսակներից: «Արամը», էջ 417: Նույն ւեղում:

լու, թա÷ելու վարժուած ւաճի՞կը, թէ՞ թալանի ու սåանութեան վարժուած քիւրւը»1: 1908 թ. Հուլիսյան երիւթուրքական Հեղա÷ոխությունը, ջերմորեն ողջունած Արչակ Զոåանյանը Հիմա, 1909 թ. դարնանը, խորին անՀուսությամբ դրում էր. «Խանդավառութիւնը ղոր ունեցանք ՍաՀմանադրութեան չնորՀիւ երջանիկ օրերու ակնկալութեամբ, åսակուեցաւ չարաչար յուսախաբութեամբ, որ միչւ մեր բաժինն է, որչա÷ աւեն որ ամէն խօսքի խաբուելու միամւութիւնը ունենանք: Պէւք է դիւել, թէ այժմ նոյն իսկ բողոքելու իրաւունքը կը ղլանան մեղի եւ կ'ուղեն որ անւրւունջ կրենք ամէն Հարուած, որքան որ ալ անիկա անՀանդուրժելի ըլլայ»2: Վայրենի ւրամադրությունը միայն իսլամ ւդեւ խուժանին չէր Համակել, այլն «լուսամիւ» իսլամ դասակարդին, Համարյա ամբողջ թուրքական մամուլին: Թուրքական մամո՞ւլ: Նա էր բուն վերքը: Այնւեղ էր բո՛ւն մոլեռանդությունը, բո՛ւն իսկական Հնոցը աւելության, օւարաւյացության: Բացառությամբ կ. Պոլսում լույս ւեսնող ուղղամիւ ու ճչմարւացի «Սւամբուլ» թերթի, թուրքական մամուլի բոլոր օրդանները, Հաւկաåես մայրաքաղաքի «իկդամը», ն «Pոոiտ մօսոոո1»-ը, իղմիրի «Բեոյլի» («Գյուղացի») թերթը թչնամական Հարձակումներ էին դործում Հայության վրա, թուրքական Հասարակությանը դրդռում նրա դեմ: Անդրադառնալով երիւթուրքերի Հեղա÷ոխությունից Հեւո եկած առաջին չաբաթների «Հիմարական խանդավառությանը», «ան÷ո÷ոխ ւղայամւությանը», «թուրքերի դյուրաղդացության» åայմաններում նրանց «÷ա÷կանկաւության բացակայությանը», ռամկավար դործիչ Միքայել Նաթանյանը նկաւում էր. «Թիւրքիոյ աղաւութեան այս կարճ չրջանին մէջ մեր åարղած ւեսարանը, ինչåէս անկէ առաջ արւասաՀմանի մէջ դործող մեր երիւասարդութեան ինկած վիճակը՝ անդամ մըն ալ «Արեւելք», ‹ 6999, 13 Հունվարի 1908 թ.: Մաւենադարան, Արչակ Ալåոյաճյանի արխիվ, մաւյան 853, թղթ. 49, վավ. 3139, թ. 1:

ցոյց կու ւան, որ Հակառակ մենք մեղի ընծայած բարձր յաւկութիւններու, դեռ չաւ խակ ենք, ղուրկ քաղաքական իմասւութենէ եւ քաղաքացիական առաքինութիւններէ, սկսեալ մեր Աղդ. åաւրիարքարանէն մինչեւ մեր Հասարակ ժողովուրդը, ամենակարող դործիչներէն մինչեւ ամենախոնարՀ... ղինուորը: Եւ մեծերն ու ղեկավարները՝ ամէնէն աւելի»1: Ժողովրդի «խակ լինելու», նրա միամւության Համար Նաթանյանը մեղադրում էր մւավորականությանը, որն ինքն էլ ցնծության մեջ ընկած լինելով, ի վիճակի չէր եղել ժամանակին աղդակիցներին բացաւրելու, որ անՀրաժեչւ է Համբերությամբ սåասել, թե իրականում ի՞նչ է սաՀմանադրությունը ն ի՞նչ արժեք ունեն երիւթուրք åարադլուխների խոսւումները: Շարունակելով իր խորՀրդածությունները, նա դրում էր. «ինչåէ՞ս մարղեցինք մեր բնիկ, դեռ երէկ բռնաåեւութեան երկաթաՀիւս ցանցին ւակ կքող, անբանացած, ւդէւ եւ ոչխարի միւքով - եւ միսով ալ, աւա՛ղ - Հասարակութիւնը, որուն աչքը - Հաåա ուղե՞ղը - ւարիներու, ըսէք դարերու՝ սւրկական թանձր մութին մէջ վարժուած, յանկարծական՝ թէåէւ դեռ անուանական՝ աղաւութեան մը ծակծկիչ լոյսէն կուրնալով, ուրախութենէն խելացնոր, կայւռել, ցաւկել եւ թռի՛լ կ'ուղէր, առանց իր ւկար, թմրած եւ չղթաներէն վիրաւոր ուքերուն թուլութիւնը նկաւի առնելու, առանց քայլերուն առջեւ դեռ չի դոցուած վիՀերը եւ քթին դէմ ցցուած սուր արդելքները մւաբերելու»2: իր Հերթին, Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության նչանավոր առաջնորդներից ՎաՀան Թեքեյանը ժողովրդին քաղցր Հեքիաթներով քնացնելու, նրա ղդոնությունը բթացնելու Հիմնական åաւասխանաւուներ էր Համարում Հայկական աղդային Հեղա÷ոխական երկու կուսակցություններին: Փոխանակ իրենց չուրջը ւեղի ունեցող դործընթացները խորաåես վերլուծելու ն լրջախոՀ եղրաՀանդումներ կաւարելու, նրանք ի վիճա«Շիրակ», ‹ 21, 27 Հունիսի 1909, էջ 449: Նույն ւեղում, էջ 450: Մեջբերված Հաւվածի իմասւային անՀարթությունը բնադրային է:

կի չեղան վեր բարձրանալու օսմանյան սաՀմանադրության Հռչակած, բայց իրականում դոյություն չունեցող «աղաւությունների» ÷այլից կուրացած ամբոխի մակարդակից: Անմիւ ու անåւուղ լավաւեսության մեջ մխրճվելով նրանք ւեղին թե անւեղի չե÷որում էին սաՀմանադրությունը, ցուցաՀանդեսի åես իթթիՀադի առջն բացում իրենց ներքին կյանքը, միամւորեն Հրաåարակ Հանում արածն ու չարածը, ունեցածն ու չունեցածը, մոռանալով, որ իրենք քաղաքական կաղմակերåություններ են՝ կոչված անվւանդ ուղիներ ցույց ւալու նախկինում աբդուլՀամիդյան բռնաåեւության ւակ ճղմված ն այժմ երիւթուրքական «աղաւության» մեջ չվարած ւարաբախւ ժողովրդին1: 1909 թ. Հունվարի կեսերից իթթիՀադական իչխանություններն ուժեղացրին ճնչումները Հայկական աղդային կուսակցությունների վրա՝ մի քանի աչքի ընկնող դործիչների ձերբակալելով: Բանը Հասավ նրան, որ երիւթուրքերը ձերբակալություններ սկսեցին նան իրենց դաչնակից Հայւարարված Դաչնակցության չարքերում: Դաչնակցականների ձերբակալություններ եղան ոչ միայն Պոլսում, այլն դավառներում: Օրինակ՝ Հունվարի 19-ին Տրաåիղոնում ձերբակալվեց դաչնակցական Զուլալը: կ. Պոլսի «Ժամանակը» դրում էր, որ «ոսւիկանութիւնը բռնի ուժով անոր վրայ խուղարկութիւն կաւարելով երեւան Հանեց Դաչնակցութեան åաչւօնական վկայականը, նամակներ եւն.»2: Զուլալը քաղաքի դլխավոր բանւը նեւվեց: Թերթը ւեղեկացնում էր. «Հարցաքննութեան ժամանակ ոսւիկանութիւնը ծանրացած է բանւարկեալի դործակիցներուն բացայայւելու խնդրին վրայ: իչխանութիւնն այժմ կը ÷նւրէ դաչնակցական դործիչներ Սիւնիին եւ Մալխասին. երաժչւադէւ Սիւնի սւիåուած եղաւ իր ւալիք կօնցերթը յեւաձդել»3: Պարբերականը նան ւեղեկացնում էր, թե որոչ ժամանակից ի վեր իչխանություններն սկսել են «Հեւամոււ ըլլալ Տե՛ս «Շիրակ», ‹ 21, 27 Հունիսի 1909, էջ 450: «Ժամանակ», ‹ 90, 30 Հունվարի 1909 թ.: Նույն ւեղում:

դաչնակցական յայւնի դործիչներուն», լրւեսում են «անոնց քայլերը եւ անոնց մասին կը Հաւաքեն ւեղեկութիւն»1: Այս åայմաններում, 1909 թ. դարնանը նորից բարձրացավ Հայկական աղդային չորս կուսակցությունների միավորման ն մեկ միասնական ուժեղ կուսակցություն սւեղծելու Հարցը: Առողջ բանականությունը թելադրում էր, որ Հենց դա է աղդային ինքնաåաչւåանության, այսինքն՝ ւվյալ åաՀին աղդի ֆիղիկական դոյության åաՀåանման Հրամայականը, որն ամենից առաջ ենթադրում էր դոնե առժամաåես նրանց մեջ խլացնել կաւաղի Հակառակության, միմյանց բղկւելու ոդին: Գաղա÷արը կարծես սկսում էր ուրվադծվել ն ընդդրկել կուսակցությունների մւավորական չերւերի որոչ մասին: Բերենք մի օրինակ միայն: Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության Հիմնադիրներից ՎաՀան Մալեղյանն իր բարեկամներից մեկին 1909 թ. մարւի 15 (28)-ին դրած նամակում ուրախությամբ Հաղորդում էր, որ Հին Հնչակի Փոքր Հայքի չրջանի մասնաճյուղի ղեկավարությունը կոչ-խնդրանքով դիմել է կուսակցության կենւրոնին՝ նեցուկ կանդնել Հայկական կուսակցությունների միավորման խնդրին2: Տրամադծորեն Հակառակ դաղա÷արախոսություններ ունեցող կուսակցությունները միավորելու ջանքերը չէին կարող դրական արդյունքի չՀասցնել: Դրանում Համողված Հայ քաղաքական դործիչները, այդ թվում նորասւեղծ ՀՍՌկ Հիմնադիրները միանդամայն ւրամաբանական էին Համարում միավորումը դոնե երկու Հայկական Հեղա÷ոխական կուսակցությունների՝ Հնչակի ու Դաչնակցության, որոնց դավանած դաղա÷արներն առանձին կողմերով նույնիսկ նույնանում էին: Նչված երկու կուսակցությունների միավորմանն ուղղված նախաձեռնությունները Հաւկաåես դալիս էին Հնչակյան ւեղական կաղմակերåություններից: Օրինակ՝ 1909 թ. մարւի վերջերին Մալաթիայի Հնչակյան կաղմակերåությունը Ժիրայր,

«Ժամանակ», ‹ 90, 30 Հունվարի 1909 թ.: ԳԱԹ, ՎաՀան Մալեղյանի ֆոնդ, թղթ. 340, թ. 9:

Շավարչ ն Գուրդեն սւորադրություններով Հրավեր ուղարկեց ԱրնմւաՀայասւանի բոլոր Հնչակյաններին՝ եռանդուն ջանքեր դործադրել ՀՅ դաչնակցության Հեւ միավորելու ն երկու կուսակցությունների կչիռները Համաւեղելու Համար: Բայց այս կոչը նույնåես արձադանք չդւավ Դաչնակցության կողմից1: 1909 թ. առաջին երեք ամիսները ժամանակի այն Հաւվածն էր, երբ իթթիՀադը թուրքաՀայությանը ցցուն ցույց ւվեց իր ժանիքները: Դրանք ÷ւած չէին, ինչåես սուլթան Աբդուլ Համիդինը, այլ ամուր էին, սուր: Հայությունը կաւարյալ Հիասթա÷ություն էր աåրում. մռայլված էր նրա կյանքի Հորիղոնը, Հեղա÷ոխության առաջին օրերի մանկական ուրախությունը թրջված էր արցունքի կաթիլներով, ÷չրված էին թնածող խանդավառ Հույսերը: «ի՞նչ է լինելու վաղը» Հարցի åաւասխանը որնէ մեկը չդիւեր:

ԱԲԴՈՒԼՀԱՄիԴՅԱՆ ԶիՆՎԱԾ

ՀԵՂԱՇՐԶՄԱՆ ՓՈՐՁԸ ԵՎ ՀԱՅԵՐԸ

Հուլիսյան խաղաղ, անարյուն Հեղա÷ոխությունից Հեւո եկած ութ ամիսների ընթացքում Թուրքիայի ն արւասաՀմանի բոլոր ուչիմ Հրաåարակադիրները Հանրությանը ղդուչացնում ն միաբանորեն åնդում էին, որ Օսմանյան կայսրությունում խմորվելու դեռ չաւ նյութ կա, քանի որ երկրում ւեղի ունեցող «առաջադիմական» դործընթացները չաւ մակերեսային լինելով, մուսուլման ղանդվածների մեջ բնավ չեն թա÷անցել: Նրանք Համողված էին, որ քանղի ւեղի ունեցած ղինվորական աåսւամբությունը Հենված չի եղել ժողովրդական լայն ղանդվածների վրա, ուսւի նրանից ծնունդ առած իչխանության ծավալած դործունեությունը չաւ վւանդավոր է երկրի առաջընթացի Հեռանկարների ւեսակեւից: 1909 թ. սկղբներից երիւթուրքերի իչխանության դեմ այն1

Տե՛ս «Գարուն» (կ. Պոլիս), ‹ 16, 4 (17) աåրիլի 1909 թ.:

քան էր աճել դժդոՀությունը, որ չաւերը մուալոււ ղինված ելույթներ էին դուչակում: իչխանության Համար ւվյալ ժամանակաՀաւվածում իրական վւանդ էին ներկայացնում երկու ուժեր՝ աբդուլՀամիդյան ւաåալված նախկին բռնաåեւության կողմնակիցները ն իթթիՀադի Հեւ սուր ընդդիմության մեջ դւնվող Աղաւական (ԱՀրար) կուսակցությունը: Օսմանյան Հեղա÷ոխությունից ն միդՀաւյան սաՀմանադրության վերաՀռչակումից անցել էր արդեն մի քանի ամիս, բայց Հին օրերի սարսա÷ները չարունակվում էին, թեն ոչ նախկին ծավալներով: Բրիսւոնյաների, ի մասնավորի Հայերի դեմ ւեղի էին ունենում բացաՀայւ թչնամական ցույցեր, Հայկական դավառներում դրությունը նախկինի åես անւանելի էր մնում: Ոդեչնչված դրանից՝ քրդերը կրկին սկսեցին Հայերի սåանությունները, արնավոււները (ալբանացիները) կուորում էին սերբերին, Հույն, բուլղար ն սերբ Հայդուկները մարւի էին ելել բաժան-բաժան անելու Մակեդոնիան: Արդեն 1909 թ. ÷եւրվարին իրենց թաքսւոցներից դուրս էին եկած ւաåալված նախկին իչխանությունների åարադլուխները, Հեղա÷ոխության Հեւ չՀաչւված մուսուլման կղերը, սոֆթաները (ասւվածաբանության ուսանողներ), ծառայությունից Հեռացած åաչւոնյաները, ղորքից արձակված սåաները: Սրանք չէին քաչվում Հայւարարություններ անել, թե երիւթուրքերը երկիրը ւանում են անծանոթ ու վւանդավոր ուղիներով, ուսւի նրանց ճանաåարՀը åեւք է ÷ակել ն Հին ռեժիմը վերականդնել: Այդ ամենից åարղ էր դառնում, որ կարմիր դաղանը մեռած չէ, այլ քնած է ձնանում: Նա առերես չարունակում էր իրեն նոր կարդերի կողմնակից Համարել, բայց ներքուսւ մեքենայություններ էր լարում սաՀմանադրությունը ւաåալելու Համար: Նոր իչխանությունների Հակառակորդ մյուս ուժը ԱՀրար կուսակցությունն էր, որն անՀաչւ թչնամության մեջ էր իթթիՀադ վե թերաքքը (Միություն ն առաջադիմություն) կուսակցության Հեւ: ԱՀրարը, իբրն իթթիՀադի Հակառակորդ, կաղմվել էր սաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո ն անմիջաåես իր

Հասւաւուն ւեղն էր նվաճել երկրի քաղաքական կյանքում: Նրանից առաջ, ինչåես ցույց ենք ւվել վերը, իթթիՀադի դեմ åայքարող Հիմնական ուժը ՍաբաՀէդդինի Աåակենւրոնացման ն անձնական նախաձեռնության կուսակցությունն էր, որը սակայն, չկարողացավ դիմանալ իթթիՀադ կուսակցության Հեւ մրցակությանը ն արադորեն անցավ քաղաքական դաչւի վերջին չարքերը: Այնåես որ ՀակասաՀմանադրական Հեղաչրջմանը նախորդող 4-5 ամիսներին իթթիՀադի միակ իրական քաղաքական Հակառակորդը ԱՀրարն էր, որի կաղմում մեծ թվով արաբներ, Հայեր, ալբանացիներ կային: իթթիՀադականների նկաւմամբ աւելությունը Հող էր սւեղծել միաåեւականների ն աՀրարականների անբնական Համադործակցության Համար: Աբդուլ Համիդի ՀամախոՀներն ուժդին քարողչություն սկսեցին կ. Պոլսի ղինվորական մասերի ն բնակչության չրջանում: Հեւադիմականների կաղմակերåած «Մուսուլմանական լիդան» 1909 թ. մարւի վերջերին Այա-Սոֆիա մղկիթի Հրաåարակում կաղմակերåեց մեծ ՀանրաՀավաք, որի ընթացքում սոֆթաները երիւթուրքական կառավարությունը ւաåալելու կոչեր էին Հնչեցնում1: Թեն սուլթան Աբդուլ Համիդը քաջ դիւակցում էր, որ դաՀակալի իր միանձնյա բռնակալության վերաՀասւաւման մւաՀղացումը Հղի է իր Համար մեծ վւանդներով, բայց դնաց բախւախնդրության, քանղի մւածում էր, որ երկրում իր կողմնակիցների թիվը åակաս չէ երիւթուրքերի կողմնակիցներից: Այդ ւեսակեւից նա չէր սխալվում, քանի որ, ինչåես վերն ասվեց, Փոքր Ասիայում Հին կարդերն ունեին մեծ թվով կողմնակիցներ, որոնք ձդւում էին ամեն ինչ ան÷ո÷ոխ թողնել: Դրանք նախկին åաչւոնյաներ էին՝ ղրկված կաչառք սւանալու Հնարավորությունից, կալվածաւերեր, որոնք մւածում էին չլինի թե դլուխ բարձրացնի Հլու-Հնաղանդ ռայան, ավաղակաբարո քրդեր, որոնք վախ ունեին, թե նոր իչխանությունները Հանկարծ կարող են իրենց åաւժել Հայերին անարդել կողոåւելու, սւոՏե՛ս "Краткая история Турции””, Госиздат политической литературы, Москва, 1948, с. 129.

րացնելու, սåանելու ն անåաւիժ մնալու Համար, չարիաթն ամբողջ ծավալով վերականդնելու Համար åայքարի ելած կրոնամոլներ, ինչåես ն օսմանյան Հասարակության առավել Հեւամնաց ուրիչ չերւեր: Հույժ դաղւնի ն ամենայն մանրակրկիւությամբ նախաåաւրասւված Հեղաչրջումն անմիջականորեն ղեկավարում էր Աբդուլ Համիդը: Հեւադիմության ն ոճիրների որջը՝ Ելդըղը, օր ու դիչեր դործում էր ւենդադին: Սուլթանի աåավենն էին կրոնավորները, խավարամիւ ղինվորներն ու Հին åաչւոնյաները: Մչւաåես åալաւում էին սուլթանի ամենասիրելի որդի՝ թունդ Հեւադիմական ԲուրՀանէդդինը, դլխավոր ներքինին, åալաւի անձնակաղմի ղեկավարը, Հին ռեժիմի լրւեսաåեւերը: Աբդուլ Համիդն ամիսներ չարունակ, Հաւկաåես վերջին չորս ամիսներին, իր ունեցած անձնական դումարներից մեծ ծախսեր էր կաւարում բանակը կաչառելու Համար: Այնւեղ իր աղդեցությունն ուժեղացնելու դործում նրան մեծաåես օժանդակում էին ընդդիմադիր թերթերը, որոնք անդադար դրում էին, թե երիւթուրքերը խաբում են բանակին, քանի որ վաւ մուսուլմաններ են: Այդ ամենի Հեւնանքով սուլթանին Հաջողվել էր մայրաքաղաքում իր չուրջը Համախմբել կրոնավորները, խավարամիւ ղինվորներն ու åաւկառելի ուժ ներկայացնող ղորք՝ բավական թվով թնդանոթներով1: Բացի այդ, իրեն առավել խելաՀեղորեն նվիրված մարդկանցից նա սւեղծել էր 1500 Հոդանոց Հրացանավոր դունդ, որի միջոցով Հույս ուներ խռովության օրերին չեղոքացնել Հնարավոր ժողովրդական ընդդիմությունը մայրաքաղաքում, ինչåես նան ջարդ ու ավեր ս÷ռել երկրի այլնայլ մասերում: Ծրադիրը կաղմելիս Աբդուլ Համիդը նախաւեսել էր նան Հրեչավոր ոճրադործություն: Հեղաչրջման դործողությունը åեւք է սկսվեր մայրաքաղաքի կառավարական մի չարք Հասւաւությունների ռմբակոծումով, որի մեղքն անմիջաåես դցվելու էր Հայերի վրա ն կաւարվելու էր նրանց ընդՀանուր կուորած: Այդ նåաւակով կաղմվել էին Հաւուկ ջոկաւներ, ինչåես

Տե՛ս «1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 26 քոոi1 1909.

նան Համաåաւասխան ՀրաՀանդներ էին ւրվել Բերայի ն Ղալաթիայի մեծ չինությունների իսլամ դռնաåաններին ն ուրիչ վսւաՀելի ծառայողների: Հին թուրքերի ծրադրած աåսւամբությունը դավառներում ուղղված չէր լինելու երիւթուրքերի դեմ, այլ միայն «նրանց դաչնակից» Հայերի: Վերջիններս åեւք է խողխողվեին սաՀմանադրությամբ «իրենց ւրված աղաւության» առթիվ արւաՀայւած ուրախության ու ոդնորության Համար: 1909 մարւի 31-ի (նոր ւոմարով՝ աåրիլի 13-ի) վաղ առավույան կ. Պոլսում ՀակաիթթիՀադական ղինվորական խռովություն բռնկվեց: Մայրաքաղաքի ղանաղան ղորամասերում ղինվորները Հարձակվեցին սåաների վրա, սåանեցին իթթիՀադի ջերմ կողմնակից մի քանիսին, մյուսների ձեռքն ու ուքը կաåելուց Հեւո Հրացաններն առած դուրս եկան ÷ողոցներ: Բիչ անց՝ նրանց միացավ բերդաåաՀ ղորքի մեծ մասը: Աåսւամբների թիվն անցավ 5000-ից: Աåսւամբների մի մասը Հավաքվեց ձիարչավարանի Հրաåարակում ն, ինչåես ժամանակին անում էին ենիչերիները, սուլթանի մու ուղարկեցին մի åաւդամավորություն, որը ներկայանալով նրան, åաՀանջեց կառավարության Հրաժարականը, åաւդամավորական ժողովի նախադաՀ ԱՀմեդ Ռիղա բեյի, մեծ վեղիր Հուսեյն Հիլմի ÷աչայի ն ղինվորական նախարար Ալի Ռիղայի անՀաåաղ åաչւոնաթողությունը, առավել ակնառու երիւթուրք ղեկավար դործիչների վւարումը, ինչåես նան խորՀրդարանի ընդունած, չարիաթին Հակասող նոր օրենքների վերացումը: Միաժամանակ, երկու դումարւակ իրենց ՀակաիթթիՀադական սåաների առաջնորդությամբ չրջաåաւեց օսմանյան խորՀրդարանի չենքը: Բարձր Դուռը խոր ւադնաåի էր մաւնվել ն անդամալույծ էր եղել: Նախարարներն անընդՀաւ խորՀրդակցում էին ելք դւնելու Համար: Երիւթուրք ղեկավարները, անակնկալի դալով, այս ու այն կողմ ÷ախան՝ դլուխները կորցրած: Նրանց մեծ մասը աåասւան դւավ անդլիացիների ու ամերիկացիների ւներում: ԱբդուլՀամիդականներն այդ ւներն առան լրւեսների ն խռովարար ղինվորների Հսկողության ւակ: Մեծ վեղիրը ն

երիւթուրքերի մյուս նախարարները, ինչåես նան åաւդամավորների åալաւի նախադաՀն սւիåված եղան Հրաժարական ւալ: Խռովարարներն ավերեցին երիւթուրքական թերթերի խմբադրությունները, երիւթուրքական կաղմակերåությունների չենքերը, երիւթուրք նչանավոր դործիչների բնակարանները: Սåանվեցին իթթիՀադի ղեկավարներից մի քանիսը, նախարարներ, խմբադիրներ, մեջլիսի åաւդամավորներ: Սուլթանը վճռական էր արյունաՀեղելու իր չրջակայքը, «åաւժելու» բոլոր Հակառակորդներին: «Ես կկործանեմ Թուրքիան ն ինձ: Ես թող լինեմ սուլթաններից վերջինը»1,- ասում էր նա: Աղմկող ղորքերի Հրացանաձդության ժխորի ւակ խորՀրդարանը Հրաåարակեց ժողովրդին ուղղված մի կոչ, որով իր Համաձայնությունն էր Հայւնում աåսւամբների դրած åաՀանջներին, իսկ սուլթան Աբդուլ Համիդը ներում չնորՀելով վերջիններին, միաժամանակ ընդունեց իթթիՀադի կառավարության Հրաժարականն ամբողջ կաղմով՝ Հիլմի ÷աչայի դլխավորությամբ2: Մայրաքաղաքն աåսւամբների ձեռքն անցավ3: Բացի մայրաքաղաքից, սուլթանի ձեռքին էին նան Բոսֆորի երկու ա÷երն ու էդիրնեն (Ադրիանուåոլիսը)՝ իրենց բաղմաքանակ ղորքերով: Աåրիլի 1-ի կեսօրին խորՀրդարանի ալբանացիների խմբակցության ղեկավար իսմայիլ Բեմալն ընւրվեց åաւդամավորների åալաւի նախադաՀ: Սուլթանի Հանձնարարությամբ՝ նույն օրվա երեկոյան իթթիՀադի կառավարության արւաքին դործերի նախարար Թնֆիկ ÷աչան կաղմեց նոր կառավարություն՝ Հեւնյալ կաղմով. վարչաåեւ Թնֆիկ ÷աչա, ղինվորական նախարար՝ էդՀեմ ÷աչա, արդարադաւության՝ Հասան ՖեՀմի ÷աչա, ֆինանսների՝ Նուրի բեյ, ծովային՝ էմին ÷աչա, կրթության՝ Աբդուլ ՌաՀման բեյ, երկրադործության, Հանքերի

«1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 26 քոոi1 1909. Տե՛ս Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի åաւմութիւնը (սկղբից մինչն 1915 թ.), էջ 56: Տե՛ս Ա-Դօ, Մեծ դէåքերը Վասåուրականում 1914-1915 թուականներին, էջ 37-38:

ն անւառների նախարար՝ Մավրոկորւադո, վակըֆների նախարար՝ Համադա ÷աչա, արւաքին դործերի նախարար՝ Ռիֆաթ ÷աչա, Պեւական խորՀրդի նախադաՀ՝ ԶիՀնի ÷աչա՞: Շեյխ-ուլ-իսլամը, առնւրի ու արդյունաբերության նախարարները մնում էին Հները՝ ՄեՀմեդ Զիաէդդին էֆենդի, Գաբրիել էֆենդի Նորաւունկյան: Ներքին դործերի նախարարի åաչւոնը ժամանակավորաåես ւրվեց նախարարի օդնական Ադիլ բեյին1: Նոր կառավարության Հրամանով՝ ձերբակալվեցին նչանավոր իթթիՀադականներ էնվեր բեյը՝ իբրն Բեռլինի դործակալ, նախկին ղինվորական նախարար Ալի Ռիղան, ղորաբանակի Հրամանաւար Մուխթար ÷աչան ն ուրիչներ: Միաժամանակ, կառավարությունը åաւրասւվում էր Հրաւարակել Հրովարւակ, որի Համաձայն արձակվելու էր երիւթուրքական կոմիւեն, որåեսղի այլնս չկարողանար խառնվել åեւական դործերին: Զինվորական աåսւամբությունը 1908 թ. Հուլիսին առանց արյան Թուրքիային բերել էր սաՀմանադրություն, բայց աՀա՛ ութամսյա մխացող կրակը 1909-ի մարւի վերջին օրը արւաբերում էր ղինվորական մի ուրիչ աåսւամբություն, որն ընդամենը մեկ օրում ի չիք դարձնելով սաՀմանադրությունը, նույն երկրին վերադարձնում էր բռնակալությունը: Աåրիլի 1-ին լույս չւեսան «Թանին», «Շուրա-ի ումմեթ», «ՍաբաՀ», «Թյուրքիե» թերթերը: Առավուից՝ մայրաքաղաքի ւարբեր մասերում անընդՀաւ ւեղի էին ունենում ղինվորների ՀանրաՀավաքներ, անդադար բացականչություններ էին Հնչում ի åաւիվ սուլթան Աբդուլ Համիդի ն չարիաթի: Որոչ ւեղերում՝ Հավաքված աåսւամբ ղինվորներին ոսկու կւորներ էին բաժանում: Երբ նրանց Հարցնում էին, թե որւեղի՞ց են դրանք, Հեւնում էր «Մեր åաåիկն է ւվել» åաւասխանը2: ՞

Բուրսայի նախկին կուսակալ, աåա կայսերական åալաւի առաջին քարւուղար, Հեւո արւդործնախարար (ւե՛ս «Աւ եւաբեր», ‹ 34, 22 օդոսւոսի 1908 թ., էջ 613): Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3803, 2 (15) աåրիլի 1909 թ., «Արեւելեան մամուլ», ‹ 15, 7 աåրիլի 1909, նան՝ А. Ф. Миллер, Оттоманская империя (султанская Турция), Москва, 1946, с. 32. Տե՛ս «1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 29 քոոi1 1909.

Զնայած մւքերի խառնաչ÷ոթությանը, քրիսւոնյաները, չնչին բացառություններով, չմասնակցեցին Հեւադիմական Հեղաչրջմանը: Հայերը, Հույները ն Հրեաներն անմասն եղան խռովությանը, ն իրենց բարոյական ու նյութական բոլոր չաՀերով չարունակում էին կաåված մնալ օսմանյան սաՀմանադրականաղաւական դաղա÷արներին: Երբ իթթիՀադի ղեկավարները, կառավարության անդամներից չաւերը, խորՀրդարանի åաւդամավորների մեծ մասը դւնվում էին ÷ախուսւի մեջ կամ մայրաքաղաքում անցել էին ընդՀաւակ, այդ նույն ժամանակ իթթիՀադի կառավարությանը կ. Պոլսում Հավաւարիմ մնացած ղորքը, Սալոնիկի Հրացանաձիդների ն Հեծելաղորի մի մասը, թնդանոթաձիդները ն ձերբակալությունից խույս ւված սåաներն ի մի դալով ն ժողովելով ուժերը, åաւրասւվեցին դիմադրություն կաղմակերåել խռովարարներին: Երկուսւեք սկսվեցին Հրացանաձդություններ, որոնք բնակչության մեջ անկարդությունների ւեղիք ւվին: Այդ ընթացքում սåանվեցին մի նախարար ն սիրիացի դրուղ åաւդամավոր էմիր Արսլանը, որին սխալմամբ չ÷ոթել էին «Թանինի» խմբադիր Հուսեյն ԶաՀիդի Հեւ: Վիրավորվել էր ծովային նախարարը: 1909 թ. մարւի 31-ին 100-ից ավելի մարդ սåանվեց: Այդ ծանր åաՀին չեյխ-ուլ-իսլամ ՄեՀմեդ Զիաէդդին էֆենդին բանակցություններ սկսեց աåսւամբների Հեւ՝ ÷որձելով կանխել սկսված քաղաքացիական կռվի ւարածումը մայրաքաղաքից դուրս, բայց արդյունքի չՀասավ: Խռովարարները որնէ ղիջման չէին դնում, քանի որ սուլթան Աբդուլ Համիդը դրության ւեր էր դարձել: ԳաՀին լիարժեք վերադառնալուց անմիջաåես Հեւո նա դաժան ՀաչվեՀարդար ւեսավ իր քաղաքական Հակառակորդների Հեւ: Ձերբակալվեցին նախկին վարչաåեւ Բյամիլ ÷աչան, իթթիՀադ կուսակցության åարադլուխները ն բաղմաթիվ անդամներ, Պեւական խորՀրդի անդամ Մուխթար ÷աչան: Զինվորականներից բացի ձերբակալվեց 600 քաղաքացիական անձ: կ. Պոլսում սուլթանի ւարած Հաղթանակի լուրն անմիջաåես արձադանքեց կայսրության ւարբեր ւարածքներում: Լսե961

լով այդ մասին, Հին կարդերի ջաւադովները չցանկացան Հեւ մնալ ն դործի անցան: Օդւվելով մայրաքաղաքի խառնակ վիճակից, նրանք ձեռնամուխ եղան դավառներում կռվի ու կուորածի խարույկներ վառելուն: «Նյու Յորք թայմսի» թղթակիցը կ. Պոլսից դրում էր. «Անկարդություններն այսւեղ չարունակվում են, ն իրավիճակի լրջությունը մեծանում է՝ կաåված նաՀանդներից եկող նորությունների Հեւ: Մեդինայում ն Դրուղների երկրում աåսւամբություններ են ծադել: Բրդերը åաւերաղմի արաՀեւին են Թուրքական Հայասւանի Դիարբեքիրում: Աåսւամբություն է ւեղի ունենում Արաբիայում, անկարդություններ են նախաåաւրասւվում Մակեդոնիայում, ինչը խորաåես åայմանավորված է այսւեղի դեåքերի Հեւ»1: Ամբոխն այս ու այն ւեղ, ամենից առաջ՝ Ադանայի ն Հալեåի նաՀանդներում սկսեց Հարձակումներ դործել աղաւության երաղներով օրորվող անղեն Հայ աղդաբնակչության վրա՞: իսկ աբդուլՀամիդյան խռովության նկաւմամբ ի՞նչ դիրք էր բռնել Հայ քաղաքական միւքը: Բացառությամբ «Բիւղանդիոն» թերթի, որը խռովության սկղբից մինչն վերջ Հավաւարիմ էր մնացել իթթիՀադին, կ. Պոլսի Հայկական թերթերը խռովության առաջին ն երկրորդ օրերին չ÷ոթության մեջ էին ու չէին կարողանում կողմնորոչվել Հեւադիմական չարժման դնաՀաւականի Հարցում: Դա բնական էր, քանղի ւասնամյակներ չարունակ Հալածված, օրենքից ÷ասւորեն դուրս դւնվող թուրքաՀայը Հնարավորություն չէր ունեցել ղբաղվելու քաղաքական խնդիրներով, իսկ նրա աղդային կաղմակերåությունները, որոնք ւարիներ չարունակ դործում էին ընդՀաւակում, իրենց ղինանոցում ունեցել էին միայն ցույցերի, ըմբոսւ ձեռնարկների ն ժողովրդական մասնակի բռնկումների միջոցներ, ուսւի անկարող էին եղել åաւրասւել քաղաքականաåես Հասուն աղդայինների մի սերունդ:

«1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 29 քոոi1 1909. Հայերի՝ նչված երկու նաՀանդներում ւեղի ունեցած ղանդվածային կուորածներին մանրամասն անդրադառնալու ենք աչխաւության Հաջորդ դրքում: ՞

Տեղի ունեցած Հեղաչրջումը ջերմորեն ողջունեց «Արեւելքը», որին ձայնակցեցին «Ժամանակը» ն ուրիչ Հայկական թերթեր: Մամուլի այդ օրդանները ÷առաբանում էին խռովությունը, «չարիաթ» աղաղակող ղորամասերի «քաջասրւությունն ու կարդաåաՀությունը», միաժամանակ Հավասւիացնում էին, որ ւեղի ունեցող չարժումն աղաւական է, իսկ ԱՀրար կուսակցության Հաղթանակն անխուսա÷ելի է: «Արեւելքի» խմբադիր, լրադրական աչխաւանքի մեծ ÷որձ ունեցող Երվանդ Սրմաքեչխանլյանը (Երուխան), չըմբռնելով ւեղի ունեցող չարժման էությունն ու նåաւակները, թերթի աåրիլի 1-ի Համարում (‹ 7062) ողջունում էր միաåեւականներին ն դեåքերը նկարադրում Հեւնյալ վերնադրերը կրող Հոդվածներում ու նյութերում. «Պաւմական չարժում», «իթթիՀադը թավալ դլոր», «Թուրքիան նոր չրջանի մը մէջ կը մւնէ», «Օսմանեան բանակը կարդաåաՀ եւ դործունեայ», «Հիլմի ÷աչայի դաՀլիճին ւաåալումը», «Վերջ ԱՀմէւ Րիղայի եւ Հիւսէյն ՃաՀիւի բռնակալութեան», «Շարիաթին դործադրութիւնը» ն այլն: ինչ վերաբերում է Հայկական քաղաքական կուսակցություններին, աåա սկղբում նրանց չ÷ոթմունքը լիակաւար էր: ՀՅ դաչնակցության ն Հնչակի կ. Պոլսի կաղմակերåությունները առաջին մեկ-երկու օրերին խուճաåի մեջ էին ու չէին կողմնորոչվում, թե ո՞րն է իրենց առաջնաՀերթ անելիքը: Պեւական Հեղաչրջման ժամանակ Հայ դործիչներն իրենց բռնած դիրքով ու դործունեությամբ ցույց ւվեցին կաւարյալ ւՀասություն՝ åաւմական խոչոր դեåքերին դեմ-Հանդիման: Հեւադիմական չարժման Հենց սկղբից սխալ դիրք էր բռնել նան օսմանյան խորՀրդարանի Հայ անդամների մեծ մասը՝ Գրիդոր ԶոՀրաåի դլխավորությամբ: իթթիՀադի նկաւմամբ ւածած աւելության åայմաններում նա դնաց ծայրաՀեղ քայլի՝ միանալով թուրքական ընդդիմադիր ուժերի, առաջին Հերթին՝ ԱՀրար կուսակցության åաւդամավորներին, նրանց Հեւ åայքարի դուրս եկավ խորՀրդարանում մեծամասնություն կաղմող իթթիՀադական åաւդամավորների դեմ1:

«Շիրակ», ‹ 13, 8 մայիսի 1909 թ., էջ 312:

Ռամկավարների օրդան «Շիրակ» (կ. Պոլիս) չաբաթաթերթը դրում էր. «Զաւկի Երեքչաբթին Պոլսոյ մէջ åաւաՀած յեւադիմական չարժումը մեղմէ չաւերուն սիրւերը ւղայական ուրախութեամբ մը ուռեցուց, ղի մեր սովորական ւիրացութեամբ իսկոյն եւեթ անոր մէջ ողջունեցինք Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն Գօմիթէին ջախջախումը եւ ԱՀրարեանց իբրեւ թէ ւարած յաղթանակը՝ այն ղէվղէկ կուսակցամոլութեամբ եւ այն չըլլալիք սանձակորոյս աղաւասիրութեամբ, որ մեր ժողովուրդին յաւուկ է: Ու ծա÷եցինք անկարդաåաՀ ղինուորները, որոնք Աղդին ԽորՀրդարանը åաչարեցին, մեր Հայ բարեåաչւ խաթուններուն ձեռամբ ոււեսւ, ծխախու բաժնեցինք անոնց, ծա÷եցինք սօֆթաներն ալ, որոնք Շէրիաթ կը դոռային, ու åոււիկ մը իսկ քաղաքական Հասունութիւն չունեցանք կռաՀելու, դուչակելու սեւ ձեռքը Սուլթան Համիւին...»1: Երբ սուլթանը Պոլսում արդեն Հաղթել էր, ինչåես վերը նչվեց, իթթիՀադ կոմիւեի անդամները, նան խորՀրդարանի åաւդամավորների մեծ մասը ÷ախան մայրաքաղաքից: ԽորՀրդարանում մնաց ÷ոքրամասնությունը՝ աåակենւրոնացման ն ոչ թուրք աղդությունների ինքնավարության ւեսակեւի åաչւåան աՀրարականները, åաՀåանողականները ն Հայ åաւդամավորները, թվով մու 60 Հոդի: Այս åայմաններում, աåսւամբության երրորդ օրը, դումարվում է խորՀրդարանի նիսւ: Աբդուլ Համիդն սåասում էր՝ չՀամարձակվելով մինչն վերջ Հասցնելու իր սադայելական խաղը՝ ցրել խորՀրդարանը ն ջնջված Հայւարարել սաՀմանադրությունը: Զէր Համարձակվում երկու åաւճառով. 1) Արդեն խռովության երրորդ օրն սկսել էին խարխլվել աåսւամբների չարքերը, 2) Ուչքի դալով, երիւթուրքերի åարադլուխները ձեռնարկել էին ՀակաՀարձակման կաղմակերåմանը: Հենց այդ երկու åաւճառներն արդելք Հանդիսացան, որ կ. Պոլսում Բարդուղիմեոսյան դիչերներ ւեղի չունեցան: Աåսւամբությանը միացած աՀարականներն ու իչխան ՍաբաՀէդդինի կողմնակիցները ւեսնելով, որ իրենց առաջ բերած

«Շիրակ», ‹ 13, 8 մայիսի 1909 թ., էջ 312:

Հեղաչրջումից օդւվել են միայն սուլթանն ու երկրի ողջ Հեւադիմությունը, սարսա÷ելով դրա Հեւնանքներից, խղեցին կաåերը խռովարարների Հեւ, սկսեցին ընկրկել ու նաՀանջել, միաժամանակ, նրանք կոչ արեցին երկրի բոլոր աղաւական ւարրերին՝ միանալ ն միաՀամուռ ուժերով åաչւåանել սաՀմանադրությունը: Բայց իրավիճակը åաՀանջում էր ավելի լայն ընդդրկումով միավորել մայրաքաղաքի Հակամիաåեւական բոլոր քաղաքական ուժերը ն նրանց ջանքերը սաՀմանադրության ÷րկությանն ուղղել: կարճաւն խորՀրդակցություններից Հեւո, Համարյա բոլոր կուսակցությունները միանալով սւեղծեցին Հայրենիքի ÷րկության «Օսմանյան միությունը», որի մեջ մւան, երիւթուրքերի «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության կոմիւեն, աՀրարականները, ՀՅ դաչնակցության կոմիւեն, Հունական քաղաքական լիդան, Դեմոկրաւական կուսակցությունը, ալբանական, քրդական, չերքեղական, բուլղարական ն այլ կենւրոնական ակումբները, նան «Միղան» («կչեռք»), «ՍաբաՀ» («Առավու»), «իկդամ» («Նախաձեռնություն» կամ «Խիղախություն»), «Ենի դաղեթա» («Նոր թերթ»), «Թերջուման» («Թարդման»), «Օսմանլը» («Օսմանցի») ն «Սերբեսթի» («Աղաւություն») լրադրերը1: «Միության» մասնակիցները åարւավորվեցին դադարեցնել կուսակցական երկåառակությունները, աջակցել երկրի ղարդացմանը, åաչւåանել սաՀմանադրությունը, խորՀրդարանը, խղճի ու խոսքի աղաւությունը: «Միությունը» իբրն դործադիր մարմին ընւրեց խորՀուրդ, որի մեջ մւան երկուական åաւդամավոր յուրաքանչյուր կուսակցությունից ու կոմիւեից, մեկական åաւդամավոր ակումբներից ն չորս åաւդամավոր՝ մամուլից: ԽորՀուրդը կոչված էր մչւական Հարաբերություններ ունենալ խորՀրդարանի Հեւ, իսկ անՀրաժեչւության դեåքում՝ լուրջ միջոցներ ձեռնարկել երկրում ն, առաջին Հերթին, կ. Պոլսում Հանդսւությունը, կարդն ու կանոնը åաՀåանելու: Խոր1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 70, 7 աåրիլի 1909 թ.:

Հուրդը կարող էր մասնախմբեր ուղարկել ւարբեր նաՀանդներ՝ նչված խնդիրները կաւարելու Համար: Այն Համերաչխությունը, որ այդ օրերին սւեղծվեց Թուրքիայում դործող կուսակցությունների միջն, ցույց էր ւալիս, որ Հին ռեժիմի սարսա÷ն այնքան ուժեղ էր այդ ճակաւադրական åաՀին, դեռ բոլորի Հիչողության մեջ այնքան թարմ էին ոչ վաղ անցյալի մղձավանջային åաւկերները, որ ամեն ոք, ամեն կուսակցություն åաւրասւ էր ամեն ÷ոխադարձ ղիջումներն անելու, միայն թե վերացվեր Հին դժոխքի ուրվականը: կ. Պոլսում կաւարվող եղելություններն ունեին խոչորադույն նչանակություն ոչ միայն Թուրքիայի ժողովուրդների Համար, այլն եվրոåական խաղաղության Համար: ԸնդՀանուր կարծիքն այն էր, որ ճդնաժամի բարեՀաջող լուծումը, երիւասարդ թուրքերի վերադարձը ն վերաՀասւաւումը կաւարվեին Թուրքիայի ժողովուրդներին ծայրադույն åաւաՀարներից ն կորսւաբեր արՀավիրքներից ղերծ åաՀելով՝ միննույն ժամանակ աåաՀովելով եվրոåական խաղաղությունն անակնկալ ÷որձություններից: ինչåես նչվեց, Աբդուլ Համիդը չՀամարձակվեց չեղյալ Հայւարարել սաՀմանադրությունը ն ցրել խորՀրդարանը, որովՀեւն իթթիՀադն սկսել էր Համախմբել իր ուժերը՝ արչավելու մայրաքաղաքի վրա ն ճնչելու խռովությունը: Երիւթուրքերի ձեռքին էին դւնվում Զաթալջայի ամրությունները, չխոսելով արդեն Սալոնիկի ն Մակեդոնիայի մասին: Հենց այս վայրերում էին նրանց ղորքերը բռունցք սւեղծել Պոլիսը վերադրավելու Համար: Այդ ղորքերն արդեն դրավել էին Եվրոåա ւանող երկաթդիծը ն դնացքների չարժակաղմերը: Այդ օրերին ռուսական սնծովյան նավաւորմը մուեցել էր Բոսֆորին, բրիւանական նավաւորմը կայանել էր Դարդանելի մու, իսկ բուլղարական բանակը åաւրասւ սåասում էր Եվրոåայի ՀրաՀանդին՝ մւնելու կ. Պոլիս1: Երիւթուրքերին Հավաւարիմ ղորամասերը Հիմնականում

Տե՛ս «1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 29 քոոi1 1909:

ւեղակայված էին Մակեդոնիայում: Եվ նրանք էին երիւթուրքերի միակ Հույսը. եթե այդ ղորամասերն էլ անցած լինեին սուլթանի կողմը, աåա ամեն ինչ վերջացած կարելի էր Համարել: Այսւեղ էր երկրորդ բաղմաքանակ ղորաբանակը ՄաՀմուդ Շնքեթ ÷աչայի Հրամանաւարությամբ (այդ բանակի չւաբի åեւն էր երիւասարդ սåա Մուսւաֆա Բեմալը՝ Հեւադայում Բեմալ Աթաթուրք)1: կ. Պոլսից Սալոնիկ ÷ախած իթթիՀադի åարադլուխների եռանդուն ջանքերով, այդ ղորաբանակին միացան բուլղարական ն Հունական չեւաները, որոնք վճռել էին երիւթուրքերի Հեւ մինչն վերջ կռվել Հանուն սաՀմանադրության ն աղաւության: Երիւթուրքերին Հավաւարիմ մնացած ղորքերին Համախմբելու ն Պոլսի վրա արչավելու նախաåաւրասւությունները Շնքեթ ÷աչայի Հեւ Հավասարաåես կաւարում էր Նիաղի բեյը: իթթիՀադի կոմիւեն Աբդուլ Համիդին դաՀընկեց էր Հայւարարել: Ամեն րոåե կարող էին ամենալուրջ բարդություններ, քաղաքացիական արյունալի բախումներ առաջ դալ: Դրանցից խուսա÷ելու Համար երկուսւեք բանակցություններ սկսվեցին: Աåրիլի 2-ի երեկոյան խորՀրդարանի նիսւ դումարվեց: Պաւդամավորներից ոմանք åաՀանջեցին ԱՀմեդ Ռիղային վերսւին կանչել åաչւոնի, բայց այդ առաջարկը մերժվեց: Նույն նիսւում Գրիդոր ԶոՀրաåն ընւրվեց ÷ոխնախադաՀ: Բանի որ օրենսդիր մարմնի նախադաՀ ԱՀմեդ Ռիղան բարիկադի մյուս կողմում էր, իսկ նորընւիր նախադաՀը՝ անձեռնՀաս, ուսւի նախադաՀի åաչւոնը ÷ասւորեն վարում էր ԶոՀրաåը: Օրենսդրական մարմինը դրեթե բան չէր անում ն ղբաղված էր սաՀմանադրականների ն ՀակասաՀմանադրականների՝ դավառներից սւացված Հեռադրերի ընթերցմամբ2: Ավելորդ արյունաՀեղությունից խուսա÷ելու Համար խորՀըրդարանի չեղոք ու åաՀåանողական ւարրերը նåաւակաՀարմար դւան մի åաւվիրակություն ուղարկել Զաթալջա ն երիւթուրքերի կողմն անցած ղորքերին Հորդորել, որåեսղի Հրաժար1

Տե՛ս А. Ф. Миллер, Оттоманская империя (султанская Турция), с. 33. Տե՛ս ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 110:

վեն եղբայրասåան կռվից, մայրաքաղաք չմւնեն, այլ իրենց բանակած ւեղերը վերադառնան: Հայ åաւդամավորների åնդմամբ՝ åաւվիրակության կաղմում ընդդրկվեց նան Վարդդեսը: Պաւվիրակությունը åեւք է բանակի ղեկավարությանը Համողեր, թե «եղածը ոչինչ բան է, մասնակի չարժում էր, որ վերջացաւ»1: Հայկական åաւդամավորական խումբն իր ներկայացուցչին åաւվիրակության մեջ մւցրեց Հաւկաåես նրա Համար, որ դեռ մարւի 31-ից առաջ Աբդուլ Համիդը ծրադրել էր Հայերի նոր կուորած սարքել, ն, դրա Համար, նրա կարդադրությամբ, Պոլսում սնՀարյուրյակայիններին ռումբեր ու ղենք էին բաժանել արդեն: Պաւվիրակության մեջ Վարդդեսի ներկայությունը Աբդուլ Համիդի ն նրա չրջաåաւի մու կարող էր ւåավորություն սւեղծել, թե Հայերը բացասաբար են ւրամադրված երիւթուրքերի Հանդեå, Հեւնաåես, դեմ չեն, որ սուլթանը մնա իչխանության դլուխ: Բարեբախւաբար, Հայերի կուորած չեղավ ոչ թե այդ åաւճառով, այլ որովՀեւն երկրորդ ղորաբանակի Հրամանաւարությունը, նչանակություն չւալով åաւդամավորական ժողովի, Հեւնաåես նան Վարդդեսի միջնորդությանը, եռանդուն չարունակում էր նախաåաւրասւվել կ. Պոլսի վրա Հարձակվելու Համար: Զաթալջա մեկնած åաւվիրակությունը լավ ընդունելություն դւավ երկրորդ ղորաբանակի սåայակույւից, բայց նրա առաքելությունը Հաջողություն չունեցավ: Պաւվիրակության միջնորդությունը դիւվեց որåես սուլթանին åաչւåանության ւակ առնելու ÷որձ2: կւրականաåես մերժվեց բանակը Պոլիս չմւցնելու խնդրանքը: Միաժամանակ, օսմանյան երկրորդ ղորաբանակի Հրամանաւարությունը åաՀանջեց, որ խորՀրդարանի՝ կ. Պոլսում թաքնված կամ ÷ախուսւի մեջ դւնվող åաւդամավորները (որոնց մեծ մասն իթթիՀադական էր), ինչåես ն «դործող» åաւդամավորական ժողովի ողջ կաղմը Հավաքվեն Սան-Սւեֆանոյում:

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 111: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 84, 2 աåրիլի 1909 թ.:

Պաւվիրակությունը Պոլիս վերադառնալուց Հեւո, «դործող» åաւդամավորական ժողովի Համարյա բոլոր անդամները ւարբեր ճանաåարՀներով խմբվեցին Սան-Սւեֆանոյում, ուր օրենսդիր մարմնի նիսւ ւեղի ունեցավ: Բննարկելով սւեղծված իրավիճակը, åաւդամավորական ժողովը որոչում ընդունեց ժողովի նախադաՀի աթոռին վերադարձնել ԱՀմեդ Ռիղային: Որåեսղի խորՀրդարանն ամբողջական ւեսք սւանար՝ ՍանՍւեֆանո կանչվեց նան ծերակույւի (սենաւի) նախադաՀ, քրդական ծադումով Բյուչյուկ Սաիդ ÷աչան1: իր Հերթին, իթթիՀադի Սալոնիկի կոմիւեն բանակցություններ սկսեց Թնֆիկ ÷աչայի նոր կառավարության Հեւ՝ իչխանությունն առանց դիմադրության վերադարձնելու Համար: Բանակցությունների ընթացքում կոմիւեն առաջ քաչեց Հեւնյալ åաՀանջները. աåաՀովել սաՀմանադրության լիակաւար դործադրությունը, մայրաքաղաքից Հեռացնել խռովարար ղորքերը, իչխանության կանչել նախկին կառավարությանը, իրեն Հանձնել աåսւամբության դլխավոր դրդիչներին: ինչåես ն սåասելի էր, Աբդուլ Համիդը կւրականաåես մերժեց կաւարել այդ åաՀանջներից դոնե մեկը: Ուրեմն ելքը միակն էր՝ սուլթանի բռնի ւաåալումը ղինվորական միջամւությամբ: Այս խառնակ վիճակում՝ թուրքաՀայ քաղաքական միւքը դեռ ւարուբերումների մեջ էր: Դաչնակցականամեւ թերթերը Հիմնականում Հանդես էին դալիս իրադարձությունները åարղ նկարադրողի դերում: Ռամկավար, Հնչակյան ն չեղոք մամուլի օրդանները, որոնք մարւի 31-ին սկսած Հեղաչրջումից Հեւո եկած մեկ-երկու օրերին չէին կարողացել խորամուխ լինել իրադարձությունների բուն էության մեջ, աåրիլի 2-ից չ÷ոթմունքին արադորեն վերջ ւվեցին ն դա քաղաքական Հաչվարկներով ու Հսւակ դիրքորոչմամբ ÷ոխարինեցին: «Արեւելքը», որ 1909 թ. աåրիլի 1-ին ողջունել էր սուլթանի ն նրա կողմնակիցների խռովությունը իթթիՀադի իչխանաåեւությունը ւաåալելու Համար, աåրիլի 3-ից սկսած ՀակաՀե1

ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 111-112:

ղա÷ոխական չարժման բուն էության մեջ թա÷անցած ն նրա նåաւակներն ու ձդւումները վերջնականաåես իր Համար åարղած նույն թերթը խռովությունը Համարում էր անցյալի սն ուժերի դրոՀ օսմանյան սաՀմանադրության դեմ: Թերթի խմբադիր Երուխանը Հայերին կոչ էր անում՝ չխաբվել, ղի սկսված չարժումը Հեւադիմական դավադրություն է: «Ցնցումին åաւճառած առաջին աåչութիւնը åէւք է ÷արաւել որքան Հնարաւոր է չոււ»1,- դրում էր նա: Ըսւ նրա՝ այլնս որնէ մեկը չի ւարակուսում, թե ովքեր են Հեղաչրջման ÷որձ անողները: Բռնաåեւության նախկին չաՀաւակները, որոնք ինն ամսից ի վեր խլուրդների åես ծածկված էին խորչերում, սողացել ու դուրս են եկել իրենց բներից, սկսել են սլքլւալ Պոլսի ÷ողոցներում՝ կարիճային դեմքերը չողացնելով դեՀենական Հրճվանքով2: Երուխանը նչում էր, թե Աբդուլ Համիդի թչնամիների ամբողջ Հույսը ղինվորական այն Հրամանաւարներն են, որոնք մինչն վերջ Հավաւարիմ են սաՀմանադրությանը: Նրանց թվում թերթի խմբադրաåեւն առանձնացնում էր Նիաղի բեյին՝ նրա կաւարած դործը բնութադրելով այսåես. «Նիաղի åէյ, Հերոսներուն այս Հերոսը, արդէն իսկ անմաՀացած, իր վերջին չարժումովը արժանի եղաւ դասուելու օսմ[անեան] åաւմութեան մեծադոյն դէմքերուն քով ..., քանի որ նա թերեւս վերջնականաåէս ճղմելով դլուխը օձին, որ ինը ամիս անխլիրւ մնալէ յեւոյ աՀա՛ նորէն վեր բարձրացած էր խածնելու եւ թունաւորելու Համար նորէն ամբողջ երկրի մը երջանկութիւնը»3: Դիմելով Հեւադիմությունը ղսåելու Համար կռվի ելած երիւթուրքական ղորքերին, Երուխանը կոչ էր անում. «Զարկէ՛ք, ո՛վ քաջարի ղինուորներ, ղարկէ՛ք ձեր ւաåարները այդ անիծակուռ åաւուանդանին ու կործանեցէ՛ք ղայն: Մեր Հայրենիքին ÷րկութիւնը վերջնականաåէս անոր ÷լաւակներուն վրայ է որ åիւի կանդնուի: Ոչի՛նչ åէւք է մնայ բռնա«Արեւելք», ‹ 7067, 7 աåրիլի 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում:

åեւութենէն ու անոր խորՀրդանչանէն ... Հայրենիքը անդորրութեան եւ բարդաւաճումի կարօւ է: Այս խաղերը կը վնասեն աւոր: Զարկէ՛ք մէկ անդամէն ու վերջացուցէ՛ք: Մինչեւ ե՞րբ անաåաՀով åիւի ըլլանք ՍաՀմանադրութեան ւեւականութեան մասին: ... Օսմ. Հայրենիքին բոլոր ղաւակները, իսլամ եւ ոչ իսլամ, արմունկ-արմունկի, սիրւ-սիրւի åիւի վաղեն Հասարակաց թչնամիին՝ բռնաåեւութեան դէմ, որ դեռ ողջ է, որ դեռ աՀա՛ կը ÷որձէ Հարիւր Հաղարաւոր դիակներու վրայէն ակռաներով խլուած աղաւութիւնը մէկ Հարուածով ջախջախել»1: ի ւարբերություն Հայկական մամուլի օրդանների, օսմանյան խորՀրդարանի Հայ անդամների մեծ մասը դարձի եկավ բավականին ուչ՝ միայն Աբդուլ Համիդի անկման նախօրյակին: ինչ վերաբերում է Հայկական Հեղա÷ոխական կուսակցություններին՝ ՀՅ դաչնակցությանը, Հին Հնչակին ու Վերակաղմյալ Հնչակին, աåա նրանք Հեղաչրջումից 4-5 օր Հեւո միայն կարողացան դուրս դալ ցնցակաթվածից ն իրենց կաղմակերåություններին ՀրաՀանդներ ւալ åաչւåան կանդնելու կ. Պոլսից արւաքսված երիւթուրքական կոմիւեին: Հայ Հեղա÷ոխականները դումարներ ն նվերներ åաւրասւեցին՝ սուլթանական åալաւն առաջինը դրավող երիւթուրքական ղորամասի սåաներին ու ղինվորներին Հանձնելու Համար: Ավելին, Հայկական կոմիւեների կոչերով՝ Հավաքադրվեցին կամավորներ, որոնք մւան երիւթուրքական դլխավոր ղինված ուժերի՝ Նիաղի բեյի Հրամանաւարության ւակ դւնվող երկրորդ (մակեդոնական) ղորաբանակի ն երրորդ ղորաբանակի մեջ, որոնց երկուսի էլ Հենակեւը Զաթալջան էր: Դրանից բացի, Դաչնակցության ն Հնչակի կոմիւեները Պոլսում իրենց անդամներին ռումբերով ղինեցին ն աւրճանակներ ու Հրացաններ բաժանեցին՝ կուորած սկսվելու դեåքում մայրաքաղաքի Հայ խաղաղ բնակչությանը åաչւåանելու Համար: Այսւեղից Հեւնում էր, որ մինչն մակեդոնական ղորքերի կողմից կ. Պոլսի դրավումը՝ Հայկական կուսակցությունները

«Արեւելք», ‹ 7067, 7 աåրիլի 1909 թ.:

երիւթուրքերի Համար Հուսալի էին: Նան Հեւնում էր, որ թեն այդ կուսակցությունների ցուցակներով ընւրված Հայ åաւդամավորների մի մասն աՀրարների կողմն էր անցել, բայց Հաւկաåես նրանք, ովքեր ընւրվել էին երիւթուրքական կոմիւեի ցուցակներով, Հավաւարիմ էին մնացել սաՀմանադրականությանը, Հեւնաåես՝ դարձյալ Հուսալի էին իթթիՀադի Համար: Շաւերը ղարմացած էին, որ աղաւադրական åայքարի երկար ճանաåարՀ անցած նչված կուսակցություններն այդåես Հեչւությամբ ÷ոխում էին իրենց ւեսակեւերը երկրում ւեղի ունեցող խոչորադույն իրադարձությունների նկաւմամբ: Ռամկավարների åաչւոնաթերթ «Շիրակը» դրում էր. «ԱՀա՛ լուր առինք թէ մակեդոնական բանակը Պոլսոյ վրայ åիւի քալէ: Այս անդամ ալ մէկ ծայրայեղութենէն ցաւկեցինք դէåի միւսը: «կէցցէ՛ Աղաւարար Բանակը», «Անկցի՛ն սօֆթաները», «Անկցի՛ն ըմբոսւ ղինուորները» ...: Ցնծութիւննիս այս անդամ այն ասւիճան յառաջ ւարինք, որ «Հայ յեղա÷ոխականներ» ւիկիններ խրկեցին Սան Սթէֆանօ՝ մեւաքսաՀիւս դրօչակներ մաւուցանելու մակեդոնական բանակին, եւ ուրիչ «յեղա÷ոխականներ» ալ՝ առջիններէն վար չի մնալու «դովելի» մրցակցութեամբ՝ բախլավա, ծխախու ու օչարակ բաժնեցին բանակի ղինուորներուն»1: Ճչդրիւ վերլուծություններ կաւարելու ն ժողովրդին մի ճանաåարՀ ցույց ւալու Հայկական քաղաքական ուժերի անկարողությունն իսկական խառնաչ÷ոթ էր առաջ բերել: «Ո՞ւմ Հեւ լինել» Հարցը չարունակում էր թնածել Հայերի դլուխներում: Բայց ինչո՞ւ անåայման «ո՞ւմ Հեւ», ինչո՞ւ ոչ անմասնակից ու մեկուսի: Զէ՞ որ արդեն åարղ էր դարձել, որ երիւթուրքերն Աբդուլ Համիդի նման ոսոխներ են Հայության Համար: «Արեւելեան մամուլը» չեչւում էր. «Ամեն åարադայի ւակ Հայ ժողովուրդը åէւք է բոլորովին չէղոք եւ Հանդիսաւեսի դիրքն åաՀէ այս կուսակցական խառնաչ÷ոթութեանց եւ ընդՀարումներու մէջ եւ ուչադիր Հեւեւե1

«Շիրակ», ‹ 13, 8 մայիսի 1909, էջ 313:

լով անցած ու դարձած դէåքերուն՝ սåասէ անոնց վերջաբանին, առանց այս կամ այն կողմին յարելու»1: Անդրադառնալով նույն խնդրին, Լնոն Մկրւիչյանը «Այլասերում» վերւառությամբ Հոդվածում դրում էր. «Երբ աչքի առջեւ ունենանք անցեալ Յուլիս ամսէն ի վեր թրքաՀայ եւ ի մասնաւորի åոլսաՀայ ժողովուրդին Հոդեկան վիճակը՝ անխուսա÷ելիօրէն սա՛ ւխուր եղրակացութեան կը յանդինք թէ, որքան ալ իբրեւ անՀաւ լաւ յաւկութիւններ ու որոչ կարողութիւններ ունեցած ըլլանք, իբրեւ Համայնք սակայն ո՛եւէ դրական արժանիք ներկայացնելէ չաւ Հեռու ենք: Ձդենք մեր åաւմութեան սկիղբէն մինչեւ վերջին ժամանակներս երկար ու ձիդ դարերու աåւակիչ, չարաւանջ ÷որձառութիւնը, բայց նոյն ինքն սա Հուսկ յեւին ւասնՀինդ ւարիներու մարւիրոսացումի արիւնաղանդ ÷որձառութիւնն ալ ւակաւին խելքերնիս դլուխնիս չէ բերած: Ա÷սո՛ս: Գոդցես մեղի Համար ճակաւադրուած ըլլար սկիղբէն մինչեւ վերջը åեխաւոր երախաներ մնալ քաղաքական կեանքի մէջ, որոնց անօդոււ է ցաւը, åաւիժը, դասը, խորՀուրդը, որոնք նոյն յանցանքը, նոյն սխալը åիւի դործեն այսօ՛ր ալ, վա՛ղն ալ, չարունա՛կ: Հայ կեանքի այս իրականութիւնը դիւրաւ åիւի բացաւրէ անչուչւ այն ամէն դժբաղդութիւնները որոնց աղդովին ենթարկուած ենք åարբերաբար՝ մեղ չրջաåաւող ցեղերուն եւ մեր վրայ ւիրող åեւութեանց կողմէ»2: Լ. Մկրւիչյանը ցավ էր Հայւնում, որ Հայկական քաղաքական ուժերը ն ընդՀանրաåես Հայ մարդը չեն կարողանում իրենց դործողությունները ծավալել ÷ո÷ոխվող իրավիճակներին Համեմաւ, ուսւի դա է դլխավոր åաւճառներից մեկը, որ նրանք ի վիճակի չեն լինում կայուն ւեսակեւ մչակելու Հասարակական այս կամ այն երնույթի նկաւմամբ: «ի նկաւի ունեցէք, թէ մենք սովոր ենք åոռալ, կանչել այն ժամանակ երբ լռել Հարկաւոր է, ու դրեթէ լեղունիս կը åաåանձի ամէն անդամ որ անՀրաժեչւ է բողոքել աղդուաåէս: Յաճախ դժդոՀու1

«Արեւելեան մամուլ», ‹ 15, 7 աåրիլի 1909 թ.: «Շիրակ», ‹ 13, 8 մայիսի 1909 թ., էջ 311:

թեան երեմիականներ կ'եղերերդենք առանց բանաւոր åաւճառի, իսկ ուրախութեան ցոյցերով կը Հրճուինք այնåիսի՛ åարադաներու մէջ՝ երբ Հասարակ ողջմւութիւնը եւ ւարրական արժանաåաւուութեան ղդացումը կը Հրամայէին մեղի վերաåաՀ սդաւորներ միայն Հանդիսանալ ...: Սա՛ վերջին ամիսը Թուրքիոյ մէջ իրարու յաջորդող åաւմական մեծ, ու սե՛ւ ալ, դէåքերուն առթիւ բռնած ընթացքնիս դոդցես է՛ն ցայւուն աåացոյցն է մեր վերոյիչեալ ցեղային թերութիւններուն»1: Խռովության առաջին օրերին կ. Պոլսում Հաղթանակ ւարած սուլթանը կարողացել էր ուքի կանդնեցնել մայրաքաղաքի Համարյա բոլոր ղորամասերը, բոլոր ղինվորական դåրոցներն ու կայանները ն կռվի åաւրասւվել: Բայց ձեռքերը ծալած չէին նան երիւթուրքերը: ՍաՀմանադրական բանակները վճռական էին ու միակամ՝ աբդուլՀամիդյան խռովությունը ճնչելու դործում: ՍաՀմանադրական ուժերը, ընդՀանուր Հրամանաւար ՄաՀմուդ Շնքեթ ÷աչայի Հրամանաւարությամբ, աåրիլի 8-ին ՀակաՀարձակման անցան մայրաքաղաքի վրա: Դեåի Պոլիս ճանաåարՀ ընկավ նան Սալոնիկի բանակը: Երիւթուրքերի 40 Հաղարանոց բանակում ղդալի թիվ էին կաղմում թուրք, Հույն, բուլղար, մակեդոնացի, Հայ ն մանավանդ ալբանացի կամավորները2: ՄաՀմուդ Շնքեթ ÷աչայի առաջին Հրամանով կւրվեց կաåը մայրաքաղաքի ու Եվրոåական Թուրքիայի միջն: Դրանով իսկ նան կասեցվեց օսմանյան բանկի սալոնիկյան բաժանմունքի կողմից սուլթանի Համար նախորոչված դրամական դումարների ÷ոխանցումը3: Սուլթանի կողմնակից բոլոր ղինվորական մասերը ն Հասւաւություններն սկսեցին ուժդին դիմադրություն ցույց ւալ: «Շիրակ», ‹ 13, 8 մայիսի 1909 թ., էջ 311: Տե՛ս А. Ф. Миллер, Краткая история Турции, с. 129. Տե՛ս ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 110-ի ւողաւակը:

Բացառություն էր միայն Փանկալթիի ղինվորական ուսումնարանը, որը միացավ Շնքեթ ÷աչայի ղորքերին: Բայց մայրաքաղաքից դուրս դիմադրությունը կարճաւն եղավ: Տալով մարդկային ղդալի կորուսւներ, միաåեւական ղորքերը նաՀանջեցին դեåի մայրաքաղաք: Այդ ընթացքում ղանդվածային ÷ախուսւ սկսվեց ղորամասերից: Հենց առաջին ւեղեկությունից, որ մակեդոնական բանակը մուենում է կ. Պոլսին, մայրաքաղաքում անասելի խուճաå առաջ եկավ Աբդուլ Համիդի կողմնակիցների մու: իսկ մակեդոնական բանակն արդեն մայրաքաղաքի արվարձաններում ÷ողոցային մարւեր էր մղում: Սալոնիկից առաջ չարժվող բանակի Հրամանաւարը Հեռադրել էր կ. Պոլսի օւարերկրյա դեսåանություններին՝ երկյուղ չկրել, միաժամանակ Հորդոր էր Հղված սուլթանական կառավարությանը չճանաչել1: Երկրորդ ղորաբանակի կաղմում կռվում էին մու 550 Հայ կամավորներ, որոնց Հավաքադրել էր դաչնակցական դործիչ Գասåար ի÷եկյանը: Հայ կամավորների խումբը Հաւկաåես կարնոր դեր խաղաց Սելիմիե ղորանոցի աåսւամբ ղինվորների ղսåման դործում2: Շրջաåաւման դիծը ՀեւղՀեւե սեղմվում էր կ. Պոլսի չուրջը: Աåրիլի 11-ին անձնաւուր եղան Ելդըղի åարիսåներից դուրս դւնվող երկու ղորանոցների ղորքերը՝ իրենց 17 թնդանոթներով, աåա առանց դիմադրության Հանձնվեց Սելիմիե ղորանոցը: Աåրիլի 12-ի օրվա ընթացքում երիւթուրքական կոմիւեի ղորքերը վերադրավեցին մայրաքաղաքը: Միակ կեւը մնում էր Ելդըղը, ուր բռնակալն էր՝ 4000 Հոդի Հաչվող ն ալբանացիներից կաղմված անձնական թիկնաղորով3: կարճաւն քաղաքացիական կռվում երկու կողմերի կորուսւների թիվը Հաչվվում էր 2000 մարդ: Աբդուլ Համիդը Ելդըղի åալաւում ղարՀուրանքի էր մաւնըված: ՎերաՀաս ու անխուսա÷ելի վւանդի երկյուղից ասւիճա1

Տե՛ս «1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 29 քոոi1 1909. Տե՛ս ՎաՀան Փա÷աղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 110: Տե՛ս «1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 29 քոոi1 1909.

նաբար դասալիք էին լինում ոչ միայն սուլթանի åաչւåան ղորքերը, այլն նրա ամենաՀավաւարիմ ծառաներն անդամ: Սուլթանի ներքինիաåեւեր Նադիր ն Զաֆար աղաները ÷որձել էին ÷ախչել, բայց åալաւի Հրացանակիրները ձերբակալել էին նրանց: Սուլթանը թքել էր նրանց երեսին ն անիծել, որ դասալիք են լինում, երբ ինքը դեռ ողջ է: Հեռանում էին նույնիսկ Հարեմի կանայք: Այդ օրը ձերբակալվեցին Ելդըղի åալաւը åաչւåանող Հրացանակիրներ ն սåաներ, ընդՀանուր թվով մու 100 մարդ: Ձերբակալվածների մեջ էր սուլթանի Հրացանակիրների åեւ (թյուֆենկջիբաչի) ԹաՀիր ÷աչան, որը մարւի 31-ի Հոդին էր: Բռնվեցին ու բանւ ուղարկվեցին նան բաղմաթիվ նչանավոր ու աննչան լրւեսներ: Հալածանք սկսվեց այն Հոդնորականների դեմ, որոնք խռովության սկղբում մեծաåես աջակցել էին սուլթանին: Ոսւիկանությունից Հեռացվեցին մեծ թվով åաչւոնյաներ: Աåրիլի 12-ի երեկոյան ՄաՀմուդ Շնքեթ ÷աչան մայրաքաղաքն իր չրջաններով Հայւարարեց åաչարման դրության մեջ: Աåրիլի 12-ի լույս 13-ի դիչերը Ելդըղի չուրջը ղեւեղվեցին մեծ թվով թնդանոթներ: Լսելով այդ մասին՝ սուլթանը ÷րկության ամեն Հույս կորցրեց: Արքունիքի անդամները, ւեսնելով անելանելի կացությունը, անխուսա÷ելի կորսւից ÷րկվելու Համար, ընկան նրա ուքերը ն արւասվաթոր åաղաւանքով խնդրեցին Հանձնվելու Հրաման ւալ Հավաւարիմ մնացած սակավաթիվ ղորամասերին: Երկար վարանումներից Հեւո, վերջաåես, աåրիլի 14-ի առավույան Աբդուլ Համիդն իր վսւաՀելի ուժերին կարդադրեց դադարեցնել դիմադրությունը ն անձնաւուր լինել: Երիւթուրքական մի ղորամաս մւավ Ելդըղի åալաւ, ձերբակալեց սուլթանին ն նրան առանձնացրեց մի սենյակում: Մնացած åալաւականներն ուղարկվեցին Ղալաթա-սերայ՝ Բերայի ոսւիկանություն: Աբդուլ Համիդի վերջին ճիդերը խորւակվեցին ն դավը վիժեց: Մեծ ոճրադործին չօդնեցին ո՛չ կրոնը, ո՛չ չարիաթը ն ո՛չ էլ երկրի ներքին դործերին եվրոåական միջամւություն առաջ բերելու ÷որձերը: Բռնակալից åեւք էր սåասել, որ մայրաքաղաքի բոլոր կա976

յաղորները երիւթուրքական ղորքերի դեմ կռվի դրդելուց Հեւո ինքն էլ կåայքարի մինչն վերջին չունչը, կդերադասի թաղվել իր åալաւի ÷լաւակների ւակ, քան՝ Հանձնվել: Բայց այդåես չեղավ: ԳաՀընկեցությունից Հեւո առաջին խոսքերը åարղաåես ողբալի էին. դրանք ցույց էին ւալիս, որ այդ մարդուկը ղուրկ է անդամ մի Հասարակ ոճրադործի վեՀանձնությունից ու Հåարւությունից: Թուրքիայի խորՀրդարանը (åաւդամավորների åալաւը ն սենաւը), որ կ. Պոլսում սուլթանի Հաղթանակից Հեւո իր Հիմնական կաղմով ÷ոխադրվել էր Սան-Սւեֆանո, որåեսղի առանց աբդուլՀամիդականների ճնչումների կարողանար աչխաւել, աåրիլի 13-ի առավույան վերադարձավ մայրաքաղաք ն նիսւ դումարեց: Բննության դրվեց սուլթանի դաՀընկեցության Հարցը: Բայց քանի որ Աբդուլ Համիդը դեռ անձնաւուր չէր եղել, ուսւի Հարցը ÷ոխադրվեց Հաջորդ օրվա նիսւին: Պաւդամավորներն սåասում էին նրա անձնաւվությանը, որ ուր որ է ւեղի åիւի ունենար1: Աåրիլի 14 (27)-ի առավույան խորՀրդարանը վերսկսեց աչխաւանքը ն քննարկեց սուլթանի Հանդեå վերաբերմունքի Հարցը: Նիսւին ներկա էին չեյխ-ուլ-իսլամ ՄեՀմեդ Զիաէդդին էֆենդին ն դլխավոր ուլեման: Շեյխ-ուլ-իսլամը Հաւուկ Հայւարարությամբ Աբդուլ Համիդին մեղադրանք ուղղեց երեք կեւով. 1) Վաւնել է երկրի Հարսւությունը, 2) Խախւել է չարիաթի օրենքները, 3) կաղմակերåել է արյունալի ջարդեր: Տվյալ åաՀին առկա է երկու ընւրանք՝ ներել կամ դաՀընկեց անել Աբդուլ Համիդին: Ներումն անՀնար է, ասում էր կրոնաåեւը, որովՀեւն նա երդվել էր ծառայել սաՀմանադրությանը, բայց դրժել է խոսւումը: «Աբդուլ Համիդը åեւք է Հեռանա, սա՛ է բարձրադույն կրոնական մարմնի որոչումը»,- եղրա÷ակեց կրոնաåեւ ՄեՀմեդ Զիաէդդին էֆենդին: Նա ն դլխավոր ուլեման Հենց այդւեղ կաղմեցին Համաåաւասխան ֆեթվա, որւեղ թվարկված էին Աբդուլ Համիդի

«1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 29 քոոi1 1909.

Հանցանքները՝ Հաղարավոր Հåաւակների սåանությունները ն ժողովրդին դավաճանելու մեղքերը: Վերջում եղրակացություն էր արված, որ նա անարժան դաՀակալ է եղել: Ֆեթվան ներկայացվեց խորՀրդարանին, որը կարճաւն քննարկումից Հեւո բուռն ծա÷աՀարություններով ընդունեց Հեւնյալ որոչումը. «Սենաւը ն åաւդամավորների åալաւը լսելով ֆեթվան ն քննելով ձեռքի ւակ եղած աåացույցները, որոչեցին. «ԳաՀընկեց Համարել Աբդուլ Համիդին իբր սուլթան ն խալիֆ: ԳաՀի օրինական ժառանդ Ռեչադին ճանաչել սուլթան ն խալիֆ»: Ժողովը մեկ ձայն անդամ չւվեց այն մարդու օդւին, ով երեսուն ւարի իրեն անվանում էր «Ասւծո սւվերը երկրի վրա»: Այսåիսով Աբդուլ Համիդը՝ երեկվա ամենակարող բռնակալը, մի Հասարակ մաՀկանացու դարձավ: Այդ աչխարՀադղորդ բռնաåեւը, որի չուրջը ֆանւասւիկ առասåելների մի այլանդակ åսակ էր Հյուսվել, ն որի Համար ասվում էր, թե նա ներոնական դռեՀիկ չարադործության Հանճար է, իր դերը վերջացրեց որåես մի ողորմելի էակ: Բաղաքական Հորիղոնից չքացավ նա, ով ամբողջ 33 ւարի դարձել էր օսմանյան լայնածավալ åեւության չար ոդին, նրա քայքայիչն ու կործանարարը, ով իր Հåաւակների արյունը Հոսեցնել էր ւվել վւակներով, ով մարդկային նախճիրների åաւճառով սւացել էր «Մեծ մարդասåան», «կարմիր սուլթան» անվանումները: Սուլթան Հռչակված արքայաղն Ռեչադը Աբդուլ Համիդի ÷ոքր եղբայրն էր1: Թուրքիայում դաՀը ժառանդում էր ոչ թե սուլթանի ավադ որդին, այլ թադավորական ւոՀմի ավադը, ուսւի դաՀի օրինական ժառանդը արքայաղն Ռեչադն էր: ինքը Աբդուլ Համիդն ուղում էր իրեն Հաջորդ ունենալ իր սիրած որդի ԲուրՀանէդդինին, որը նրան միչւ ուղեկցում էր սելամլըքի արարողությանը ն նման այլ Հանդիսությունների, իսկ արքայաղն Ռեչադին ÷ասւորեն åաՀում էր բանւարկության մեջ Դոլմա-Բախչեի åալաւում՝ սուլթանի ծառաների ու լրւեսների մչւական Հսկողու1

Տե՛ս А. Ф. Миллер, Оттоманская империя (султанская Турция), с. 33.

թյան ւակ՞: 1908 թ. օդոսւոսին, երիւթուրքերի åնդումներից Հեւո, սուլթան Աբդուլ Համիդը ունկնդրություն էր չնորՀել Ռեչադին: Նրան թույլաւրվել էր Համբուրել Աբդուլ Համիդի ձեռքը, ինչը նչանակում էր, թե սուլթանը նրան ճանաչում է դաՀաժառանդ: Բայց այդ դեåքին Հաջորդեցին Ռեչադի դեմ կաւարված մի չարք անՀաջող մաՀա÷որձեր: Դոլմա-Բախչեում երեսնամյա ÷ասւացի բանւարկությունը նրան կաւարյալ ավերակ էր դարձրել: Նույնիսկ երիւթուրքական թերթերը, որոնք ամեն կերå ջանում էին դովաբանել նոր ÷ադիչաՀին, չկարողացան ցույց ւալ նրա որնէ արժանիք, բացառությամբ այն բանի, որ դաՀակալման ւոնակաւարության ժամանակ նա «ինքը, առանց ուրիչի օդնության ն բավական առույդ բարձրացավ դաՀի ասւիճաններով»1: ԽորՀրդարանն ընւրեց երկու åաւդամավորություն՝ ընդունված որոչման մասին ւեղեկացնելու Աբդուլ Համիդին ն Ռեչադին: Առաջին åաւդամավորության մեջ մւան սենաւորներ Արիֆ Հիքմեթ ÷աչան, Հայաղդի Արամ էֆենդի Երամյանը՞՞, ՞

Հին ժամանակներում անցանկալի դաՀաժառանդների դեմ սուլթաններն ընւրում էին ամենաՀեչւ միջոցը. դաՀի վրա նսւելուց Հեւո նոր սուլթանը ֆիղիկաåես վերացնում էր նրանցից անցանկալիներին: Բայց 19-րդ դարի սկղբներից մչակվել էին ավելի նուրբ, թեն նույնքան կաւարյալ միջոցներ: ԳաՀին Հավակնորդ արքայաղնին մի առանձին åալաւ էր Հաւկացվում: Նա որնէ դործ չէր սւանձնում, աåրում էր աչխարՀից բոլորովին կւրված: Բայց ÷ադիչաՀը Հոդ էր ւանում, որåեսղի արքայաղնի բանւարդելումը Հաճելի լինի. սա միչւ ուներ լավադույն խոՀարարներ, նրա åալաւի ներքնաՀարկում åաՀվում էին (Հակառակ Ղուրանի) ֆրանսիական նուրբ դինիներ ն այլ խմիչքներ, նրա Հարեմը միչւ նորացվում էր դեղեցիկ աղջիկներով, Հաւկաåես չերքեղուՀիներով: Բավական էր ակամայից åարաå մի քանի ւարվա նման կյանքը, որåեսղի դաՀի Հավակնորդը դառնար մի ողորմելի արարած, որը ոչ միայն անåեւք էր դառնում իչխելու, այլն դոնե խելացի կյանք վարելու: Այդåես էր եղել նան Ռեչադի Հեւ Դոլմա-Բախչեի åալաւում: А. Ф. Миллер, Оттоманская империя (султанская Турция), с. 131. ՞՞ Արամ Երամյանը Հայ կաթոլիկների Աղդային երես÷ոխանական ժողովի նախադաՀն էր: Նա այդ օրերին նչանակվել էր սենաւոր՝ սուլթանի անձնական դանձաåաՀ ՀովՀաննես ÷աչա Սադըղի ÷ոխարեն, որը Հրաժարվել էր Հիվանդության ն ծերության åաւճառով:

åաւդամավորներ Ռեչադ ÷աչան ն սալոնիկցի Հրեա էմմանուել կարասոն: Նրանք անմիջաåես դիմեցին Ելդըղ ն Աբդուլ Համիդի ներկայությամբ կարդացին խորՀրդարանի որոչումը: Աբդուլ Համիդը ղարմանք Հայւնեց, որ «ժողովուրդն իր նկաւմամբ անողոք է դւնվել, մինչդեռ ինքը նրան սիրում էր Հայրական սիրով»: Աåա Հայւնեց, որ åաւրասւ է Հնաղանդվելու: Շաւ չանցած՝ Ելդըղ դնաց մի åաւվիրակություն նս, այս անդամ կառավարության լիաղորությամբ ն Հաղարաåեւ էսադ ÷աչայի դլխավորությամբ, որի եղբորը սåանել էին բռնաåեւի Հրամանով: Զինվորական կարճ բարնից Հեւո էսադը դիմում է Աբդուլ Համիդին, ն նրանց միջն ւեղի է ունենում Հեւնյալ խոսակցությունը. «-Աղդը դաՀընկեց արեց քեղ Համաձայն [խորՀրդարանի ընդունած] մի ֆեթվայի: - կադե՛ր (ճակաւադիր:- Հ. Ս.). երնի սա է իմ բախւը»,դոչում է Աբդուլ Համիդը, աåա ծանր մւորումների մեջ ընկնելով՝ Հարցնում է. «- իսկ իմ կյա՞նքը»: Հեւնում է էսադ ÷աչայի åաւասխանը. «- Աղդը երաչխավորում է քո կյանքը: - իՀարկե, այդåես կասեք այժմ ... Բայց Հեւո՞ ... Ես խնայեցի իմ եղբոր (Մուրադ Մ-ի:- Հ. Ս.) կյանքը ն թույլ ւվեցի, որ 32 ւարի աåրի: - Վախենալու ոչինչ չունեք»,- միջամւում է åաւվիրակության մի ուրիչ անդամ: Բիչ Հանդարւված Աբդուլ Համիդը Հարցնում է. «- իսկ որւե՞ղ åիւի բնակվեմ: - Մեր դալու նåաւակը միայն քո դաՀընկեցությունը Հայւնելն է, իսկ քո բնակվելու ւեղի մասին մենք բան չդիւենք»,լինում է էսադ ÷աչայի åաւասխանը: Նույն րոåեին բարձրանում են խուլ ու ղսåված Հեծեծանքներ. լաց էր լինում Աբդուլ Համիդի կողքին կանդնած կրւսեր որդիներից մեկը՝ իչխան Աբդուլ ՌաՀիմը: Աբդուլ Համիդը նույնåես ÷ղձկում է ն չարունակում.

«- Ես կցանկանայի բնակվել Զրաղանի åալաւում՞. բայց որովՀեւն չենք կարող Համաձայնվել [աåրել] իչխան ՍալաՀէդդինի՞՞ Հեւ, åեւք է, որ նա ÷ոխադրվի մի այլ ւեղ...»1: Երբ åաւդամավորությունը åաւրասւվում էր մեկնել, դաՀընկեց Աբդուլ Համիդը լացակումած խնդրում է իրեն ւրամադրել մի երկու ծառա, որովՀեւն իր բոլոր ծառաները Հեռացել են կամ կալանավորվել: Խոսւանալով խնդրանքը ւեղ Հասցնել՝ åաւվիրակությունը Հեռանում է: Այսåիսով, ամեն բան կորցրած արյունակղակ դաղանը դողում էր միայն մի բանի՝ իր կյանքի վրա: ՄաՀվան ուրվականն ամբողջովին ի Հայւ էր բերել նրա երկչու ոդին: Եվ այդ վեՀերու ու ÷ոքրոդի մարդուն էին չաւ դրիչներ ւասնամյակներ ներկայացնում որåես ուժեղ, աննկուն, անåարւելի մի մեծություն... «Արեւելքը» վերջին åաՀին ընթերցողներին Հայւնում էր. «Թերթս մամուլը դրուած åաՀուն անՀուն ուրախութեամբ կ'իմանանք, թէ մեծ մարդասåանը՝ Աåւիւլ Համիւ վար առնուած է օսմանեան Հարսւութեան այն ÷առաåանծ դաՀէն, ղոր այս Հասարակ ոճրադործը արաւաւորեց եւ անåաւուեց երեսուներեք ւարի»2: Երկրորդ åաւդամավորության մեջ էին սենաւորներ Մուխթար ÷աչան ն իսմայիլ Հակկին, åաւդամավորներ Տալարը ն Արիսւիդին: Դոլմա-Բախչեում ներկայանալով Ռեչադին, åաւդամավորները Հայւնեցին, որ նա Օսմանյան ւերության սուլթան է ընւրվել: Ռեչադն ուրախություն Հայւնեց ն անմիջաåես մեկնեց Ելդըղի åալաւ, ուր ւեղի ունեցավ նրա դաՀակալության åաչւոնական Հանդեսը: ՞

Զրաղանը ծովա÷ին դւնվող այն Հռչակավոր աåարանքն էր, ուր բանւարկված աåրել էր, իբրն խելադար, դաՀընկեց արված սուլթան Մուրադ Մ-ը՝ Աբդուլ Համիդի երեց եղբայրը: ՞՞ իչխան ՍալաՀէդդինը սուլթան Մուրադ Մ-ի որդին էր, որ Հոր մաՀից Հեւո ղբաղեցնում էր Զրաղանի աåարանքը: «Մչակ», ‹ 96, 9 մայիսի 1909 թ.: «Արեւելք», ‹ 7074, 15 աåրիլի 1909 թ.:

կոսւանդնուåոլսում åաւմական åաՀ էր: Շե÷որն աղդարարեց նոր սուլթանի ժամանումը Ելդըղ: Երկրորդ ղորաբանակի Հրամանաւար ՄաՀմուդ Շնքեթ ÷աչան իր սåայակաղմով Հայւնվեց չինության բակում: Նրանց Հեւնեցին սենաւի նախադաՀ Սաիդ ÷աչան, åաւդամավորական ժողովի նախադաՀ ԱՀմեդ Ռիղան ն չեյխ-ուլ-իսլամը: Նրանք բարձրացան մարմարյա ասւիճաններով: Այդ åաՀին նվադախումբն սկսեց նվադել ոչ թե աբդուլՀամիդյան, այլ աղաւության Հիմնը: Շաւ չանցած, բակում Հայւնվեց մի կառք, որից դուրս եկավ ÷ոքրաՀասակ ու ամրակաղմ Ռեչադը: Հավաքվածները նրան ջերմորեն ողջունեցին: Ռեչադը մւավ կարնոր սրաՀներից մեկը՝ չքեղ ու ղարդարված: Սկսվեց նրա երդման արարողությունը, որը վարում էր չեյխ-ուլ-իսլամ ՄեՀմեդ Զիաէդդին էֆենդին: Երբ նախարարների դաՀլիճը, սենաւն ու åաւդամավորների ժողովը Հայւնեցին իրենց Հåաւակությունը նոր սուլթանին, Ռեչադին կնքեցին «ՄեՀմեդ» անունով՝ նրա անունն առնչելու Համար կ. Պոլիսը բյուղանդացիներից դրաված սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱ ՖաթիՀի Հեւ: ԱյնուՀեւն ւեղի ունեցավ Հրավառություն, բոլոր կողմերից լսվում էին «երկար կյանք ÷ադիչաՀին» բացականչությունները: ՄեՀմեդ Մ-ը դուրս եկավ åալաւից ն քայլեց ÷ողոցներով՝ սւանալով ղինվորականության ն քաղաքացիների ողջույնները1: Թուրքիայի åաւմության մեջ դաՀընկեց սուլթաններից չաւերը ոչնչացվում էին այս կամ այն միջոցով: Բայց երիւթուրքերն այնքան «մարդասեր» դւնվեցին, որ ւասնամյակներ չարունակ իրենց Հալածող ու ոչնչացնող, դեռ երեկ ուխւադրուժ ու երդմնաղանց սուլթանի կյանքին ձեռք չւվեցին, այլ բավականացան նրան մայրաքաղաքից Հեռացնելով միայն: Երիւթուրքերի նման «մարդասիրությունը» բացաւրվում էր այն բանով, որ նրանք, ոչ առանց Հիմքի, Աբդուլ Համիդին իրենց ուսուցիչն էին Համարում: Օսմանյան ռաղմաավաւաåեւական åեւության այս արյունարբու սուլթանը Հայկական ղանդվա1

Տե՛ս «1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 29 քոոi1 1909.

ծային կուորածների սկիղբը դնելով, åաւմականորեն կաւարում էր թուրքական աղդային նորածադ թույլ բուրժուաղիայի կուսակցության՝ «իթթիՀադ վե թերաքքի» դործը: Ուսուցչի նկաւմամբ, որքան էլ նա դաժան եղած լինի, աչակերւն իրավունք չունի երախւամոռություն ցուցաբերելու: Երիւթուրքերը åիւի իրադործեին նրա ւված դասը ն այն էլ ինչåե՛ս... Արյունարբու «կարմիր սուլթանի» նկաւմամբ ցուցաբերած «ջենւլմենական վերաբերմունքին» իթթիՀադը ÷ոխՀաւուցեց նրանով, որ խռովության ճնչելուն Հաջորդած օրերին նրա Հեւնորդներից 2000 Հոդու մաՀաåաւժի ենթարկեց1: ԽորՀրդարանը որոչել էր դաՀընկեց Աբդուլ Համիդին աքսորել Սալոնիկ՝ նրա ւեղա÷ոխման åարւականությունը դնելով կոսովոյի կուսակալ Հուսեյն ÷աչայի վրա: Վերջինս դերմանական թերթերից մեկին ւվել էր Հարցաղրույց, որը թարդմանաբար ւåադրվեց «Բիւղանդիոնում»: Հուսեյն ÷աչան åաւմել էր. «Աåրիլի 14-ին, ոսւիկան ղօրաց դնդաåեւ Ղալիå åէյի եւ Հաղարաåեւ ՖէթՀի åէյի Հեւ Ելւըղ դացի:,,, Մօւենալով յարդանօք բարեւեցի (սուլթան Աբդուլ Համիդին:- Հ. Ս.): Շաւ ւխուր ու ընկճուած էր: «կը յուսամ որ, ըսի, åաչւօնս նկաւողութեան åիւի առնուի Ձեր ՎեՀա÷առութեան կողմէ: Աղդին եւ բանակին Հրամանով ձեր կեանքին վրայ վիճաբանելու եկայ: Ձեր կեանքը կը չաՀադրդռէ թէ՛ ժողովուրդն եւ թէ՛ ձեր դերդասւանը: Ամէն բանէ առաջ, աղդը չ'ուղէր ձեղի դէմ բռնութիւն բանեցնել՝ այս åաւճառաւ ձեր Հեւ բարեացակամութեամբ վարուելու åաչւօն ունիմ: կ'երդնում, որ վախնալու բան մը չունիք, Ձեր կեանքը երաչխաւորուած է: Ձեր նախորդներուն åաւմութիւնը դիւէք: Ձեր Մուրաւ եղբօրը ւխուր վախճանը կը յիչէք ւակաւին, վախճան մը, որ աղդին Համար ալ դժնդակ եղաւ: Որոչումն անդառնալի է, երկու սուլթան միեւնոյն ւեղը չեն կրնար մնալ. թէ՛ աղդին եւ թէ՛ Ձեր չաՀն ասիկա կը åաՀանջէ»:

Տե՛ս «1հe ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 29 մս1y 1909.

Աåւ-իւլ-Համիւ åաւասխանեց. «կը Հասկնամ ինչ որ կ'ուղէք»:- «Ձեղ Սելանիկ åիւի ւանիմ» åաւասխանեցի: Աåւիւլ-Համիւ սարսա÷եցաւ եւ ըսաւ. «ինչո՞ւ Սելանիկ կը ւանիք ղիս: Տարիքու ու Հիւանդու եմ, կ'ուղեմ Պոլիս մնալ եւ բնակիլ Զրաղանի åալաւը, ուր ծնայ եւ ուր Մուրաւ մեռաւ: կարդն իմս է եւ ւեղն ալ յարմար է: կամ թէ աղաւ ձդեցէք որ Եւրոåա երթամ»: Ամէն ջանք ըրի որ Համակերåի, բայց Աåւ-իւլՀամիւ մարեցաւ, կիներն անոր վրայ խոյացան, ջուր բերին եւ դառնօրէն կու լային: Վերջնականաåէս ընդունեց եւ մեկնելու åաւրասւուեցաւ: ԶրաՀաåաւ ինքնաչարժ կառքով առջեւէն կ'երթայի: Աåւ-իւլ-Համիւ åղւիկ երեք սնւուկ առաւ Հեւը, յայւնի չէր թէ ի՞նչ կար անոնց մէջ: կայարանին մէջ Աåւ-իւլՀամիւ ընկճուած երեւոյթ մը ունէր, մինչդեռ կիներն ու ւղաքն ուրախ էին, որ կը ճամբորդէին: Յեւոյ Ելւըղի մէջ կաւարուած խուղարկութեանց միջոցին դւնուեցան կարեւոր դումարներ, Հաղարաւոր վեցՀարուածեաններ, որոնց ամէնքն ալ լեցուն էին եւ իւրաքանչիւրը 100 ոսկի կ'արժէր: Ամէն ւեղ, սեղաններուն, բաղմոցներուն, անկողիններուն վրայ ղէնք կար: Աåւ-իւլՀամիւ դիչերաղդեսւ չունէր, բայց Հաղարաւոր ÷ողկաå ունէր, ամէն ձեւէ եւ ամէն դոյնէ»1: Աåրիլի 14-ի լույս 15-ի կեսդիչերին Աբդուլ Համիդն իր կանանցից 11-ի ն ներքինիների Հեւ, Հաւուկ դնացքով, մի քանի ղինվորների ուղեկցությամբ ուղարկվեց մակեդոնական բանակի Հրամանաւարության նսւավայր Սալոնիկ, ուր åիւի աåրեր «Ալադին» Հայւնի ամառանոցային åալաւում՞: «Ալադինում» դւնված առաջին իսկ օրերից Աբդուլ Համիդն ընկել էր անբուժելի Հոդեկան ջղաձդությունների մեջ2: Նա Համարյա չէր քնում, Հարձակվում էր իրեն չրջաåաւողների վրա, իր նախկին նվիրյալներին էր åաՀանջում: Սալոնիկ դալուց «Բիւղանդիոն», ‹ 3850, 10 (23) Հունիսի 1909 թ.: Բալկանյան åաւերաղմի (1912 թ.) ժամանակ երիւթուրքերը Աբդուլ Համիդին Սալոնիկից բերեցին կ. Պոլիս, որւեղ նա մաՀացավ բնական մաՀով, 1918 թվականին: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 9, 4 ÷եւրվարի 1910 թ.: ՞

մեկ չաբաթ էլ չէր անցել, բայց նախկին միաåեւը Հյուծվել ու անճանաչելիորեն ÷ոխվել էր ն, ոչ ոքի չունենալով իր չուրջը, åալաւում մնացել էր միայնակ1: Նոր դաՀակալին անմիջաåես սկսեցին չնորՀավորել եվրոåական մեծ åեւությունների կառավարությունները: Դա ցույց էր ւալիս, որ Թուրքիայում դաՀակալի ÷ո÷ոխությունը որնէ արւաքին բարդություն առաջ չի բերի: իսկ նոր սուլթան ՄեՀմեդ Մ-ն, որ Հանկարծակիի եկած, չդիւեր իր անելիքները, անընդՀաւ իր երախւադիւությունն էր մրմնջում իթթիՀադի Հասցեին ն նրան ողջություն մաղթում: Հենց այդåիսի կամաղուրկ սուլթան էր åեւք երիւթուրքերին: Այժմ իթթիՀադը որոչեց åեւության կառավարումն ամբողջությամբ վերցնել իր ձեռքը: Աբդուլ Համիդի անկումից Հեւո åեւք է կաղմվեր նոր կառավարություն, որի ղեկավարի ամենաՀավանական թեկնածուն խորՀրդարանի նախադաՀ ԱՀմեդ Ռիղան էր: Բայց Թնֆիկ ÷աչայի Հրաժարականից Հեւո նոր կառավարության կաղմելը Հանձնարարվեց նախկին վարչաåեւ Հուսեյն Հիլմի ÷աչային, որն առաջարկեց Հեւնյալ ցուցակը. ներքին դործերի նախարար՝ åաւդամավորների åալաւի ÷ոխնախադաՀ Թալեաթ, արւդործնախարար՝ Ռիֆաթ ÷աչա, ֆինանսների՝ åաւդամավոր Զավիդ, ռաղմական՝ երկրորդ ղորաբանակի Հրամանաւար ՍալիՀ ÷աչա, ծովային՝ Ռիղա ÷աչա, արդարադաւության՝ Հասան ՖեՀմի ÷աչա, առնւրի ն Հասարակական աչխաւանքների՝ Գաբրիել էֆ. Նորաւունկյան, դյուղաւնւեսության՝ Մավրոկորւադո, վակըֆների՝ ՄաՀմուդ էքրեմ բեյ, չեյխ-ուլ-իսլամ՝ ՄեՀմեդ Զիաէդդին էֆենդի2: Հեւադա մի քանի օրերին նախարարների խորՀրդի կաղմը Համալրվեց նոր անդամներով. դրանցից էր իթթիՀադի նչանավոր դործիչ Ադիլ բեյը: Աåրիլի 15-ի առավույան մունեւիկը ն Հեռադրերի ցրված åաւճեններն ավեւեցին բռնաåեւի դաՀընկեցությունը ն ՄեՀմեդ (ՄուՀամմեդ) Մ-ի դաՀակալությունը: Տդեւ թուրք ն

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 43, 24 ÷եւրվարի 1910 թ.: Տե՛ս «ԻeԹ 1օոե 1iոeտ», 26 քոոi1 1909.

քուրդ խուժանը, Հուսախաբ ու վերին ասւիճանի ընկճված, ցրվեց ղանաղան կողմերի վրա1: իսկ դաՀից Աբդուլ Համիդին ղրկելու լուրը ցնծության ալիք առաջ բերեց մայրաքաղաքում: կայարանում, ÷ողոցներում ու åարւեղներում ասեղ դցելու ւեղ չկար: Մարդիկ ÷ոթորկից Հեւո վերադւնում էին իրենց, չնորՀավորում միմյանց: Հայերը դարձյալ անթաքույց Հրճվանք էին աåրում, երիւթուրքերին երախւադիւական խոսքեր էին ուղղում, միաժամանակ åաւրասւակամություն Հայւնում իրենց ուժերի Համեմաւ նրանց աջակցություն ցույց ւալ: ԱՀա՛ կայարանի մու խռնված բաղմության առջն ճառով Հանդես էր դալիս Պոլիս մւած առաջաåաՀ ղորամասի Հրամանաւար Ղալիբ բեյը, որին սրւադին ողջունում էին ՀանրաՀավաքին մասնակցող բաղմաթիվ Հայեր: Նրանց չարքում էր կարմիր խաչի Հայ կանանց åաւվիրակությունը, որը Հրամանաւարին ծաղկե÷ունջ նվիրելու ցանկություն էր Հայւնել: Ղալիբ բեյը կայարանի մոււքի մու ընդունում է կանանց åաւվիրակությանը, չնորՀակալություն Հայւնում իր «Հայ քույրերին» ն նրանց բախւավորություն ցանկանում: Թուրք սåայի ն Հայ կանանց չուրջը ՀեւղՀեւե Հավաքվում է Հոծ բաղմություն: Լսվում են «Բա՛Հր օլսուն խայինլեր» («կորչե՛ն դավաճանները»), «Յաչասը՛ն Հուրրիեթ օրդուսու» («կեցցե՛ աղաւության բանակը») ն նման այլ բացականչություններ: Ղալիբ բեյը, դիմելով բաղմությանը, ասում է. «Մենք ամեննին չենք ցանկանում, որ արյունաՀեղություն լինի, ն չնորՀակալություն Հայւնելով մեր Հայ քույրերին, Հույս ունենք, որ նրանց ծառայությանը åեւք չենք ունենա»2: Ղալիբ բեյը նոր էր վերջացրել ելույթը, երբ միջաՀասակ, բարեձն ու կրակու մի երիւասարդ սåա, ճեղքելով բաղմությունը, մուեցավ Հայ կանանց, ն սեղմելով նրանց ձեռքը, ջերմորեն չնորՀակալություն Հայւնեց: Ամբոխի միջից մեկը Հանկարծ արձակեց ինքնաբուխ ու անղուսå ճիչ. «Յաչասը՛ն էնվեր բեյ...»: Հանկարծակիի եկած բաղմությունն անմիջաåես արձա1

Տե՛ս «Արեւելեան մամուլ», ‹ 16, 14 աåրիլի 1909 թ.: «Մչակ», ‹ 90, 1 մայիսի 1909 թ.:

դանքեց բուռն աղաղակներով: Զէ՞ որ Հավաքվածների կողքին էր օսմանյան Հեղա÷ոխության Հերոսներից մեկը, որը 1908 թ. լքելով Բեռլինում ղինվորական կցորդի իր åաչւոնը, Հայւնվել էր Մակեդոնիայում ն Նիաղի բեյի Հեւ կռիվ էր սկսել սաՀմանադրության վերականդնման Համար: Հեղա÷ոխության սկղբից ի վեր նրա անունը Նիաղի բեյի անվան կողքից չէր իջնում թուրքական թերթերի էջերից: Այո՛, իրական էնվեր բեյն էր իրենց կողքին: Ականաւեսը åաւմում է. «Ու սկսեցին, ի նչան երախւադիւութեան, Համբուրել նրա ձեռքը, ճակաւը, ոմանք՝ նոյնիսկ ուքերը: Խեղճ երիւասարդն այլեւս Հնարաւորութիւն չունեցաւ չարունակելու եւ վերջացնելու Հայ կանանց ուղղուած չնորՀակալական խօսքերը: Նա այնքան նեղուեց երախւադիւութեան անդիմադրելի ցոյցերից, որ ժանդարմները սւիåուած եղան նրան օդնութեան ÷ութալ՝ աղաւելու Համար բաղմութեան, այդ թւում Հայերի բաղմութեան երկրåադու åաչարումից»1: էնվերի ճակաւը Համբուրող Հայերն ի՛նչ իմանային, թե այդ Համակրելի սåան մի քանի ւարի Հեւո դառնալու է իրենց ցեղի ոխերիմ թչնամին ն դաղանային անղուսå կրքով Հոչուելու է նրա մարմինը: Այն ժամանակ, երբ կ. Պոլիսը ւոնում էր Աբդուլ Համիդի դաՀընկեցությունը ն նոր սուլթանի դաՀակալությունն ու սաՀմանադրական ռեժիմի Հաղթանակը, Փոքր Ասիայում ղարմանալի արադությամբ խմորվում էին վւանդավոր նոր անցքեր, որոնք ուղղված էին կրկին իչխանության եկած երիւթուրքերի դեմ ն, միաժամանակ, կոչված էին նոր åաւուՀասներ բերելու քրիսւոնյաների դլխին: Երիւթուրքերից չաւերն սւիåված էին Փոքր Ասիայից ÷ախչել այնåես, ինչåես անՀաջող աբդուլՀամիդյան Հեղաչրջման Հեղինակները՝ կ. Պոլսից: Փոքրասիական չաւ քաղաքներում, Հեղաչրջման դաղա÷արին Հավաւարիմ մնացած ն Հեւադիմության աղդեցության ւակ դւնվող ղինվորները նույնիսկ սկսել էին կողոåւել երիւթուրք դործիչների ւները:

«Մչակ», ‹ 90, 1 մայիսի 1909 թ.:

Եթե Փոքր Ասիայի միաւարր մուսուլման բնակչություն ունեցող վիլայեթներում, սանջակներում, կաղաներում ՀրաՀրված այդ նոր չարժումն ուղղված էր սաՀմանադրական կարդի դեմ, աåա Հայաբնակ վիլայեթներում՝ բացառաåես Հայերի դեմ: Այդ ւեսակեւից վիճակը ւիåիկ էր նախ ն առաջ Վասåուրականում: Թեն ուչացումով, Վանի վիլայեթի թուրքերն ու քրդերը սկսեցին չարժվել: Տեղի իսլամ խուժանը, որ միչւ ջարդի ու կողոåոււի երաղներ ուներ, Համողված էր, որ եկել է åաւեՀ ժամը, ն արյուն ոթելու åաւրասւություն էր ւեսնում: Վանի կուսակալ Ֆերիդ ÷աչան իր երկդիմի ընթացքով սկսեց քաջալերել խուժանի վայրենի բնաղդները ն վիլայեթում ւեղակայված ղորքերի մեջ Հեւադիմական չարժում առաջ բերել: Այդ չարադուչակ ընթացքն անåայման աղեւալի Հեւնանքներ կունենար, եթե ւեղի ղինվորականության ղեկավարությունը ն, մանավանդ, Հրամանաւար Յավեր ÷աչան ամեն կերå չաչխաւեին չարիքի առաջն առնել: Այնուամենայնիվ, աåրիլի 12-ին, ղորքի մի մասի ըմբոսւություն ն ցույց ւեղի ունեցան: Վան քաղաքի Այդեսւանում դւնվող ղորամասը երեկոյան կողմ սվինավոր Հրացաններով դուրս եկավ ղորանոցներից ն դիմեց դեåի քաղաք՝ «ՓադիչաՀըմ չո՛ք յաչա» դոչելով: ՃանաåարՀին ղինվորները քաղաքից վերադարձող ն կառքեր նսւած Հայերին իջեցրին ն «Հայն ո՞վ է, որ կառք նսւի» դոռդոռոցներով ծեծեցին նրանց: իրեն միացնելով նվադախումբը՝ ղորքը Հասնում է քաղաքի կենւրոն, ուր ղինվորներն սկսում են բացականչել. «Մենք չարիաթ ենք ուղում»: Այդ åաՀին Հասնում են Յավեր ÷աչան ն ուրիչ սåաներ, ինչåես նան քաղաքի մուֆթին, որոնք կարողանում են Հանդարւեցնել ղինվորների չեղված մւքերը ն նրանց վերադարձնել իրենց ւեղերը: կուսակալ Ֆերիդ ÷աչան, որ ամբասւանվել էր ղորքի ցույցին նåասւելու Համար, սւիåված Հրաժարական ւվեց ն մեկնեց: Յավեր ÷աչան նչանակվեց նան կուսակալի ÷ոխանորդ: Աåրիլի 13-ին, կիրակի օրը, դաչնակցություն կուսակցու988

թյան Վան քաղաքի կոմիւեի նախաձեռնությամբ, Նորաչեն անվանյալ եկեղեցու դերեղմանաւանը ւեղի ունեցավ մեծ ՀանրաՀավաք, ուր ելույթ ունեցան իչխանը, Արամը ն Վռամյանը: Նրանք չեչւեցին ինքնաåաչւåանության անՀրաժեչւությունը, ն սաՀմանադրությունը åաչւåանելու Համար ժողովրդին կոչ արեցին՝ կանդ չառնել որնէ ղոՀողության առջն: ՀանրաՀավաքի վերջում Հայկական կուսակցությունների ւեղի ներկայացուցիչներից կաղմվեց մի խառը Հանձնաժողով, որը երկու ÷ասւաթուղթ åաւրասւեց: Առաջին ÷ասւաթուղթը նույն օրը Հեռադրով ուղարկվեց կ. Պոլսի կառավարությանն ու մեջլիսին, որով Հայւնվում էր, թե Վանի Հայությունը åաւրասւ է ղոՀվելու սաՀմանադրության åաչւåանության Համար: Երկրորդ ÷ասւաթղթով՝ ՀանրաՀավաքի մասնակիցները դիմում էին ւեղի կառավարչությանը ն ղենք åաՀանջում Հայ կամավորների Համար, որոնք կåաՀåանեին քաղաքի անդորրությունը: Յավեր ÷աչան åաւասխանեց, որ Աղաւարար բանակն արդեն Պոլիս է մւել, Վանում վիճակը կայուն է ն Հայ կամավորներին ղենք կւրվի միայն այն դեåքում, եթե դրա կարիքն ղդացվի: Երբ մայրաքաղաքում ն նրա մաւույցներում թուրքերը կռիվ էին սկսել միմյանց դեմ, նույն ժամանակ այդ ցեղի մարդիկ Հեռավոր կիլիկիայում Հայերի լայնածավալ կուորածներ էին սկսել:

ÐԱՎԵÈՎԱÌՆԵՐ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 1

ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հոդ. 1.- Օսմանյան կայսրությունը, որը բաղկացած է իր այժմյան սե÷ականությունը Հանդիսացող երկրներից ն առանձնաչնորՀյալ դավառներից, անբաժանելի ամբողջություն է, ն որնէ մեկը որնէ åաւճառով չի կարող երբնէ անջաւվել նրանից: Հոդ. 2.- Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը կոսւանդնուåոլիսն է, որը կայսրության մյուս քաղաքներից որնէ բացառիկ արւոնություն կամ առանձնաչնորՀություն չունի: Հոդ. 3.- Օսմանյան վեՀաåեւությունը, որը վեՀաåեւի անձով ամբողջացնում է իսլամության դերադույն խալիֆայությունը, åաւկանում է Օսմանի աղդաւոՀմի ավադադույն թադաժառանդին՝ Հնադույն կանոնների Համաձայն: Հոդ. 4.- ՎեՀա÷առ սուլթանը՝ որåես դերադույն խալիֆա, իսլամ կրոնի åաչւåանն է ն բացարձակաåես բոլոր օսմանցիների վեՀաåեւն ու առաջնորդը: Հոդ. 5.- ՎեՀա÷առ սուլթանը åաւասխանաւվությունից աղաւ է: Նրա անձը սուրբ է: Հոդ. 6.- Օսմանյան կայսերական դերդասւանի անդամների աղաւությունը, անձնական անչարժ ն չարժական դույքը, ցկյանս Հաւկացված թոչակը բոլորեքյան երաչխավորության մեջ են: Հոդ. 7.- ՎեՀա÷առ սուլթանի վեՀաåեւական իրավունքների մեջ են մւնում Հեւնյալ դործառույթները. նախարարներ է նչանակում ն åաչւոնաթող անում, ասւիճաններ, åաչւոններ ն åաւվոնչաններ է ւալիս, առանձնաչնորՀյալ դավառների իչխաններին է Հասւաւում Հրովարւակի միջոցով՝ վերջիններիս չնորՀելով որոչակի արւոնություններ, դրամ է Հաւում, աղոթքի ժամանակ մղկիթների մեջ նրա անունն է Հնչեցվում, åեւությունների Հեւ åայմանադրեր է կնքում, ցամաքային ն ծովային ղորքերին Հրամաններ է արձակում, ռաղմական ւեղաչարժերն է որոչում, Շարիաթի ն օրենքի åաՀանջները դործադրել է ւալիս, Հասարակային վարչության վերաբերյալ կանոններ է Հասւաւում, ոճրադաւ աւյանների վճռած åաւիժները ներում է

կամ թեթնացնում, ԸնդՀանուր ժողովն է (Պաւդամավորական ժողովի ն Ծերակույւի ընդՀանուր ժողով) դումարում կամ ցրում, ու եթե անՀրաժեչւ է Համարում, լուծարում է Պաւդամավորական ժողովը՝ վերսւին ընւրել ւալու åայմանով:

ՕՍՄԱՆՑՈՒ ԲԱՂԱԲԱՑիԱկԱՆ իՐԱՎՈՒՆԲՆԵՐԸ

Հոդ. 8.- Օսմանյան կայսրության բոլոր Հåաւակները առանց խւրականության կոչվում են օսմանցի, ինչ էլ որ լինի նրանց դավանած կրոնը: Օսմանցի լինելը Հասւաւվում կամ վերանում է օրենքի որոչած Հանդամանքներում: Հոդ. 9.- Բոլոր օսմանցիներն ունեն անՀաւական աղաւություն՝ åայմանով, որ ուրիչի աղաւությանը վնաս չՀասցնեն: Հոդ. 10.- Բացարձակաåես անբռնաբարելի է անՀաւական աղաւությունը: Ո՛չ ոք որնէ åաւրվակով, օրենքի որոչած Հանդամանքներից ու սաՀմանած ձներից դուրս, որնէ åաւիժ չåիւի կրի: Հոդ. 11.- Պեւության կրոնը իսլամն է. åեւությունը, åաՀåանելով Հանդերձ այս սկղբունքը, åաչւåանում է կայսրության մեջ ճանաչված բոլոր կրոնների աղաւ դործունեությունը ն Հասւաւուն է åաՀում ղանաղան Հանրույթներին չնորՀված կրոնական արւոնություններն ա՛յն åայմանով, որ չվնասվեն բարեկարդությունը ն բարի վարքը: Հոդ. 12.- Մամուլն աղաւ է օրենքի դծած սաՀմանների մեջ: Հոդ. 13.- Օսմանցիները կարող են առնւրային, արՀեսւակցական ն երկրադործական ընկերություններ կաղմել օրենքի ն կանոնադրությունների որոչած սաՀմանների մեջ: Հոդ. 14.- Օսմանյան աղդության վերաբերյալ մեկ կամ մի քանի անձեր իրավունք ունեն խնդրադիր ներկայացնելու իրավասու իչխանություններին՝ ի վնաս իրենց կամ Հանրային չաՀի դործված օրինաղանցությունների ն կանոնաղանցությունների Համար. կարող են նան բողոք արւաՀայւող խնդրադիր ներկայացնել Օսմանյան ընդՀանուր ժողովին՝ åեւության åաչւոնյաների դործունեությունից դանդաւվելու Համար: Հոդ. 15.- Ուսումն աղաւ է: Յուրաքանչյուր օսմանցի կարող է

Հասարակական կամ մասնավոր ուսումնարան բացել օրենքին Համաձայն վարվելու åայմանով: Հոդ. 16.- Բոլոր վարժարանները åեւության Հսկողության ւակ են: Բոլոր օսմանցիներին ւրված ուսումը կանոնակարդելու ն միասնականացնելու Համար ուղիներ åեւք է մւածվեն, սակայն ղանաղան Հանրույթների կրոնական ուսումն անձեռնմխելի է: Հոդ. 17.- Բոլոր օսմանցիները Հավասար են օրենքի առջն: Երկրի Հանդեå նրանք ունեն միննույն իրավունքներն ու åարւականությունները՝ բացի կրոնին ն դավանանքին վերաբերող Հանդամանքներից: Հոդ. 18.- Պեւության åաչւոններում ծառայության անցնելու Համար օսմանյան Հåաւակները åեւք է ւիրաåեւեն åեւության åաչւոնական լեղվին՝ թուրքերենին: Հոդ. 19.- Բոլոր օսմանցիները åաչւոն են սւանձնում իրենց ընդունակություններին, արժանիքներին ն Հաջողություններին Համաåաւասխան: Հոդ. 20.- Հաւուկ օրենքի կիրառությանը Համաåաւասխան՝ ւուրքերի բաչխումն ու դանձումը կաւարվում են՝ յուրաքանչյուր անՀաւի կարողության Համաձայն: Հոդ. 21.- Ըսւ օրենքի՝ յուրաքանչյուր մարդու սե÷ականությունն անձեռնմխելի է: կարելի է դրավել անՀաւական սե÷ականությունը միայն այն ժամանակ, երբ Հանրային չաՀն է åաՀանջում, սակայն åայմանով, որ իրական արժեքը կանխիկ վճարվի: Հոդ. 22.- Օսմանյան երկրների մեջ յուրաքանչյուր մարդու բնակարանն անձեռնմխելի է: Օրենքի որոչած Հանդամանքներից բացի՝ իչխանությունը որնէ մեկի ւուն բռնությամբ մւնելու իրավունք չունի: Հոդ. 23.- Դաւավարության Համար Հասւաւվելիք օրենքին Համաåաւասխան՝ որնէ åարադայում չի կարելի սւիåել ինչ-որ մեկին, որ իրեն վերաբերող ն իրավասու դաւարանից բացի՝ դիմի մեկ ուրիչ աւյանի նս: Հոդ. 24.- Գույքերի դրավումը, åարւքի ÷ոխարեն աչխաւանքն ու ւուդանքն արդելված են: Սակայն åաւերաղմի ժամանակ օրինականորեն կաւարված Հանդանակություններն ու այլ åարադաները բացառություն են: Հոդ. 25.- Որնէ օրենքով Հիմնավորված չլինելու դեåքում չի կա-

րելի որնէ մեկից ÷ող վերցնել՝ ւուրքի կամ մեկ այլ երնույթի անվամբ: Հոդ. 26.- Զարչարանքը ն ամեն ւեսակ այլ կարդի ւանջանքները բացարձակաåես արդելված են:

ՆԱԽԱՐԱՐՆԵՐԸ

Հոդ. 27.- ՎեՀա÷առ սուլթանը մեծ եåարքոսի ն չեյխ-ուլ-իսլամի åաչւոնները Հանձնում է իր բարձր վսւաՀությանն արժանացած անձերի: Մյուս նախարարներն անվանվում են իրադեով: Հոդ. 28.- Նախարարների խորՀուրդը դումարվում է մեծ եåարքոսի նախադաՀությամբ: Նախարարների խորՀրդի իրավասության մեջ են մւնում åեւության բոլոր՝ ներքին ն արւաքին կարնոր դործերը: Վերջինիս որոչումները վեՀա÷առ սուլթանի Հավանությանը ներկայացնելուց Հեւո կայսերական իրադեի Համաձայն իրադործվում են: Հոդ. 29.- Յուրաքանչյուր նախարար իր իրավասությունների չրջանակում իր åաչւոնին վերաբերող դործերն է կաւարում: իսկ այդ չրջանակից դուրս եկող դործերի Համար մեծ եåարքոսի խորՀուրդն է Հարցնում: Դրանք իրականացնելու Համար մեծ եåարքոսը ղանաղան Հանձնարություններ է ւալիս Նախարարների խորՀրդին ն Հեւո կայսերական Հաճությանը ներկայացնում դրանք, ն կամ եթե անՀրաժեչւություն չկա, ինքն անձամբ է որոչում կամ միայն վեՀա÷առ սուլթանի Հավանությանը ներկայացնում: Այդ դործերի ւեսակն ու չա÷ը åեւք է որոչվեն մասնավոր կանոնադրությամբ: Հոդ. 30.- Նախարարները åաւասխանաւու են իրենց իրավասությանը վերաբերող խնդիրների ն դործերի Համար: Հոդ. 31.- Եթե Պաւդամավորական ժողովի անդամներից մեկը կամ չաւերը ցանկանում են նախարարի դեմ բողոքել վերջինիս åաւասխանաւվության åաւճառով ն այնåիսի դործերի առիթով, որոնք Ժողովն իրավունք ունի քննելու, բողոքադիրը åեւք է ւրվի Ժողովի նախադաՀին, որը դա երեք օրվա ընթացքում ուղարկում է այն դիվանը, որ, Ժողովի ներքին կանոնադրության Համաձայն, իրավասու է բողոքը քննելու ն որոչելու, թե Հարկ կա՞ արդյոք դա Ժողովի քննարկմանը ներկայացնելու: Դիվանի որոչումը կայացվում է քվեների առավելությամբ՝ մեղադրվող նախարարի բացաւրություններն սւանա-

լուց Հեւո: Եթե դիվանը Հարմար է կարծում բողոքը Պաւդամավորական ժողովին ներկայացնել, այդ որոչումը Հասւաւող ւեղեկադիրն ընթերցվում է Հրաåարակային նիսւի ընթացքում, ն Ժողովը մեղադրված նախարարի - որ åեւք է Հրավիրվի ներկա դւնվելու - կամ նրան ÷ոխարինողի բացաւրությունները լսելուց Հեւո ներկա դւնվող åաւդամավորների երկու երրորդի բացարձակ մեծամասնությամբ քվեարկում է ւեղեկադրի եղրակացություններին: Եթե այդ եղրակացություններն ընդունվում են, մեղադրվող նախարարին քննադաւող ուղերձ է Հղվում մեծ եåարքոսին, ով վեՀա÷առ սուլթանի Հավանությանն է ներկայացնում դրանք, ն նախարարը կայսերական իրադեով կանդնում է Բարձրադույն աւյանի առջն: Հոդ. 32.- Նախարարների դաւման կարդը åեւք է որոչվի մասնավոր օրենքով: Հոդ. 33.- Նախարարների ն անՀաւների միջն չկա որնէ ւարբերություն այն դաւերի ժամանակ, որոնք ւեղի են ունենում նախարարական դործունեությունից չբխող արարքների Համար: Այդåիսի դաւերն իրականացնում է սովորական դաւարանը: Հոդ. 34.- Այն նախարարը, ում դաւի ենթարկվելն որոչվել է Բարձրադույն աւյանի ամբասւանիչ ճյուղի կողմից, åաչւոնից Հեռացվում է այնքան ժամանակով, մինչն որ նա անåարւ է ճանաչվում: Հոդ. 35.- Եթե Պաւդամավորական ժողովը åաւճառաբանված կերåով մերժում է մի որնէ օրինադիծ նախարարների åնդումին Հակառակ, վեՀա÷առ սուլթանն իր վեՀաåեւական իրավունքով Հրամայում է, որ նախարարները ÷ոխվեն, կամ Ժողովն աղաւ արձակվի՝ օրենքի որոչած ժամկեւի ընթացքում åաւդամավորական նոր ընւրություն անցկացնելու åայմանով: Հոդ. 36.- Սւիåողական Հանդամանքների åայմաններում եթե ԸնդՀանուր ժողովը չի դումարվել, նախարարությունը կարող է միջոցներ ձեռք առնել åեւությունը վւանդից åաՀåանելու կամ ընդՀանուր անդորրությունը աåաՀովելու Համար: Այդ միջոցները կայսերական իրադեով վավերացնելուց Հեւո առժամանակ օրենքի ուժ ունեն, եթե ՍաՀմանադրությանը Հակառակ չեն: Հիչյալ միջոցները åեւք է ԸնդՀանուր ժողովին ներկայացվեն անմիջաåես, երբ նա դումարվի: Հոդ. 37.- Յուրաքանչյուր նախարար իրավունք ունի Ծերակույւին (սենաւ) ն Պաւդամավորական ժողովին ներկա լինելու կամ իր դերաւեսչության բարձրադույն åաչւոնյաներից մեկին ÷ոխարինա-

բար ուղարկելու: Նախարարը նան իրավունք ունի խոսք ուղող որնէ åաւդամավորից առաջ լսված լինելու: Հոդ. 38.- Երբ քվեների առավելությամբ ւրված որոչումին առնչվող նախարար է Հրավիրվում Պաւդամավորական ժողովին բացաւրություններ ւալու, նախարարը åարւավոր է իրեն ուղղված Հարցմանը åաւասխանել անձամբ կամ իր դերաւեսչության բարձրադույն åաչւոնյաներից մեկի միջոցով: Սակայն նախարարը նան իրավունք ունի իր åաւասխանը Հեւաձդելու՝ իր վրա վերցնելով դրա åաւասխանաւվությունը:

ՀԱՍԱՐԱկԱկԱՆ ՊԱՇՏՈՆՅԱՆԵՐԸ

Հոդ. 39.- Պեւական ղանաղան åաչւոնյաների նչանակումը կաւարվում է արժանիքների ն կարողությունների åայմանները որոչող կանոնադրության Համաåաւասխան: Այդ åայմաններին Համաåաւասխանող åաչւոնյան չի կարող åաչւոնանկ արվել կամ ÷ոխվել, եթե նրա åաչւոնանկությունն արդարացնող բավականաչա÷ ÷ասւեր չկան, եթե ինքն անձամբ Հրաժարական չի ւվել, կամ մանավանդ, եթե կառավարությունը նրա åաչւոնանկությունն անՀրաժեչւ չի Համարել: Այն åաչւոնաւարները, որոնք բարվոք ծառայության ն åարկեչւության օրինակ են, ինչåես նան նրանք, ում åաչւոնից Հեռանալը կառավարությունն անՀրաժեչւ է Համարում, առանձին կանոնադրությամբ որոչվող օրենքներին Համաåաւասխան, åաչւոնի բարձրացման կամ Հանդսւյան թոչակի ն կամ åաչւոնից Հեռացման թոչակի իրավունք ունեն: Հոդ. 40.- Բոլոր åաչւոնաւարների åարւականությունները åեւք է սաՀմանվեն Հաւուկ կանոնադրությամբ: Ամեն åաչւոնյա իր åարւականությունների չրջանակում է åաւասխանաւու: Հոդ. 41.- Ամեն åաչւոնյա åարւավոր է Հարդելու իր վերադասին, բայց օրենքի նախանչած սաՀմաններից դուրս åարւավոր չէ կաւարելու նրա Հրամանները: Նույնիսկ վերադասին Հնաղանդվելով օրինաղանցություն արած åաչւոնյան åաւասխանաւվությունից չի աղաւվում:

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԺՈՂՈՎ

Հոդ. 42.- ԸնդՀանուր ժողովը բաղկացած է երկու ժողովներից՝ Ավադների ժողովից կամ Ծերակույւից ն Պաւդամավորական ժողովից: Հոդ. 43.- Ամեն ւարի այս երկու ժողովները դումարվում են նոյեմբերի սկղբին ն ÷ակվում Հաջորդ ւարվա մարւի մեկին: Թե՛ բացումը ն թե՛ ÷ակումը ւեղի են ունենում կայսերական իրադեով: Երկու ժողովներից ն ոչ մեկը չի կարող մյուսի դումարման ժամանակաչրջանից դուրս նիսւ կայացնել: Հոդ. 44.- ՎեՀա÷առ սուլթանը կարող է անՀրաժեչւության դեåքում երկարացնել կամ կարճացնել ժողովների նսւաչրջանի ւնողությունը: Հոդ. 45.- Բացման արարողությունը կաւարում է կա՛մ վեՀա÷առ սուլթանը, կա՛մ, ÷ոխանորդաբար, մեծ եåարքոսը՝ նախարարների ն երկու ժողովների անդամների ներկայությամբ: կայսերական ճառը չոչա÷ում է կայսրության անցյալ ւարվա ներքին կացությունն ու արւաքին Հարաբերությունների վիճակը ն Հաջորդ ւարվա Համար անՀրաժեչւ Համարված կարդադրություններն է ուրվադծում: Հոդ. 46.- ԸնդՀանուր ժողովի բոլոր անդամները երդվում են Հավաւարիմ մնալ վեՀա÷առ սուլթանին, Հայրենիքին ն սաՀմանադրությանը: Նորընւիր անդամների երդումը կաւարվում է Ժողովի բացման ժամանակ՝ մեծ եåարքոսի առջն, իսկ բացմանը ներկա չեղածներինը՝ Ժողովի նախադաՀի ն անդամների առջն: Հոդ. 47.- ԸնդՀանուր ժողովի անդամներն իրենց կարծիքը Հայւնելու կամ քվեն ւալու կաւարյալ աղաւություն ունեն. որնէ մեկը նրանց չի կարող ՀրաՀանդներով ն կամ խոսւումներով սաՀմանա÷ակել, ոչ էլ սåառնալիքների ւակ դործել ւալ: Նույնåես չի կարող դաւի կամ åաւասխանաւվության ենթարկվել Ժողովում իր կարծիքը Հայւնելու Համար, եթե չի մեղանչել Ժողովի ներքին կանոնադրության Հանդեå: Այս վերջին Հանդամանքի դեåքում նրա վրա ւարածվում են կանոնադրության åաՀանջները: Հոդ. 48.- Երբ ԸնդՀանուր ժողովի անդամներից մեկն իր անդամակցած ժողովի բացարձակ մեծամասնության՝ երկու երրորդ մասի կողմից մեղադրվում է դավաճանության, ՍաՀմանադրության խախւման կամ կաչառակերության մեջ, ն կամ երբ օրենքով դաւաåարւ-

վում է բանւարկության կամ աքսորի, ղրկվում է իր անդամությունից: Դաւաåարւումն ու åաւժի դործադրումը վերաբերում են իրավասու աւյանին: Հոդ. 49.- ԸնդՀանուր ժողովի յուրաքանչյուր անդամ åարւավոր է իր քվեն անձամբ ւալ. նա նան իրավունք ունի քվեարկության ժամանակ ձեռնåաՀ մնալու: Հոդ. 50.- Զի կարելի միաժամանակ երկու Ժողովների անդամ լինել: Հոդ. 51.- Մինչն որ Ժողովի անդամների կեսից ավելին ներկա չի լինում, Ժողովներից որնէ մեկը չի կարող նիսւ դումարել: Յուրաքանչյուր որոչում ընդունվում է քվեների բացարձակ մեծամասնությամբ՝ բացի այն դեåքից, երբ քվեների երկու երրորդն է åաՀանջվում: Երբ քվեները Հավասար են, նախադաՀի քվեն երկու ձայն է Համարվում: Հոդ. 52.- Անձնական դործերի Համար Ժողովներից մեկին կամ մյուսին ւրված խնդրադիրը մերժվում է այն ժամանակ, երբ åարղվում է, որ խնդրաւուն դրանից առաջ չի դիմել իրավասու աւյանին ն կամ այն իչխանությանը, որից ուղղակի կախում ունի այդ աւյանը: Հոդ. 53.- Օրենքի Հասւաւման կամ ÷ո÷ոխության առաջարկը վերաբերում է նախարարներին: Ծերակույւի անդամներն ու åաւդամավորներն էլ, սակայն, կարող են իրենց իրավասության սաՀմաններում նույն առաջարկներն անել: Այս վերջին դեåքում առաջարկը մեծ եåարքոսը ներկայացնում է վեՀա÷առ սուլթանին, որը եթե Հարմար է դւնում, իրադեով Հանձնում է Պեւական խորՀրդին, որåեսղի իրավասու աւյաններից սւացված բացաւրությունների ն ցուցումների Համաձայն՝ åաւրասւվի առաջարկված օրենքի նախադիծը: Հոդ. 54.- Պեւական խորՀրդի åաւրասւած նախադիծը նախ Պաւդամավորների ժողովում է քննարկվում ու քվեարկվում ն Հեւո՝ Ծերակույւի ժողովում: Օրինադիծը կիրառության ÷ուլ է մւնում այն ժամանակ, երբ երկու Ժողովների կողմից ընդունվում է ն կայսերական իրադեով վավերացվում: Երկու Ժողովներից մեկի կողմից վերջնականաåես մերժված օրինադիծը չի կարող նույն ժողովում նույն նսւաչրջանի ընթացքում կրկին քննարկման ներկայացվել: Հոդ. 55.- Օրինադիծը ընդունված է Համարվում միայն այն ժամանակ, երբ երկու Ժողովները դա քվեարկում են ձայների մեծամասնությամբ Հոդված առ Հոդված ն Հեւո՝ ամբողջությամբ:

Հոդ. 56.- Բացի նախարարներից ն նրանց ւեղակալներից, ինչåես նան՝ åաչւոնաåես Հրավիրված åաչւոնաւարներից՝ որնէ մեկը չի կարող Ժողովներից որնէ մեկի սրաՀը մւնել, եթե նույնիսկ իր ն կամ Հասարակության կողմից խնդրադիր կամ ղեկուցում ներկայացնելու Համար է եկել: Հոդ. 57.- Ժողովների խորՀրդակցություններն ու քննարկումները կաւարվում են թուրքերեն լեղվով: Օրինադծերը ւåադրվում ն անդամներին են բաժանվում մինչ քննարկման օրը: Հոդ. 58.- Բվեարկությունը կաւարվում է կա՛մ անունների կանչմամբ, կա՛մ ձեռքերի բարձրացմամբ, կա՛մ դաղւնի: Գաղւնի քվեարկությունը կաւարվում է Ժողովի անդամների մեծամասնության åաՀանջով: Հոդ. 59.- Յուրաքանչյուր Ժողով կառավարվում է իր նախադաՀի միջոցով ն ներքին կանոնադրության Համաձայն:

ԾԵՐԱկՈՒՅՏ (ՍԵՆԱՏ)

Հոդ. 60.- Ծերակույւի նախադաՀն ու անդամները կանչվում են ուղղակի վեՀա÷առ սուլթանի կողմից: Ծերակույւի անդամների թիվը Պաւդամավորական ժողովի անդամների ընդՀանուր թվի մեկ երրորդից ավելի չի կարող լինել: Հոդ. 61.- Ծերակույւի անդամ ընւրվելու Համար åեւք է դործերով Հասարակական վսւաՀությանը արժանացած կամ åեւությանը կարնոր ծառայություններ մաւուցած լինել: Պեւք է առնվաղն երեսուն ւարեկան լինել: Հոդ. 62.- Ծերակույւի անդամները նչանակվում են ցկյանս: Ծերակույւի անդամությունը կարող է չնորՀվել այն անåաչւոն մարդկանց, որոնք մինչ այդ ունեցել են նախարարի, կուսակալի, ղորաբանակի Հրամանաւարի, ղինվորական դաւավորի, առաջին ն երկրորդ կարդի դեսåանի, åաւրիարքի, րաբունաåեւի åաչւոնները, ինչåես նան նրանց, ովքեր ծովային ն ցամաքային ղորքերի «ֆերիկ» (մարչալ) են ն կամ բավարարում են առՀասարակ åաՀանջված բոլոր åայմանները: Ծերակույւի անդամները, երբ իրենց խնդրանքով այլ åաչւոնի են անցնում, լիովին դադարեցնում են իրենց անդամությունը Ժողովին:

Հոդ. 63.- Ծերակույւի անդամներն ամսական սւանում են 10.000 ղրուչ թոչակ: Եթե Ծերակույւի անդամը ուրիչ åաւճառով դանձարանից թոչակ է սւանում, ն եթե այդ թոչակը 10.000-ից åակաս է, աåա դա լրացվում է, իսկ եթե Հավասար է կամ ավելի, աåա նա չարունակում է դա սւանալ: Հոդ. 64.- Ծերակույւը քննում է օրինադծերը ն ֆինանսական նախաՀաչիվը, որոնք նրան ուղարկում է Պաւդամավորական ժողովը: Եթե Ծերակույւը օրինադիծը քննելիս նրանում նկաւում է վեՀա÷առ սուլթանի վեՀաåեւական իրավունքներին, սաՀմանադրությանը, երկրի ւարածքային ամբողջականությանը, ներքին անվւանդությանը, Հայրենիքի åաչւåանությանը ն բարոյականությանը դեմ երանդներ, åաւճառաբանված քվեով վերջնականաåես մերժում կամ իր դիւողությունների Հեւ վերադարձնում է Պաւդամավորական ժողովին՝ խնդրելով, որ մաւնանչված ձնով ÷ո÷ոխվի կամ չա÷ավորվի: Ծերակույւի քվեարկած օրինադիծն ուղարկվում է մեծ եåարքոսին: Ծերակույւն իրեն ներկայացված խնդրադրերը քննելուց Հեւո իր Հավանության արժանացածներն իր դիւողություններով ուղարկում է մեծ եåարքոսին:

ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐԱկԱՆ ԺՈՂՈՎ

Հոդ. 65.- Պաւդամավորների թիվը որոչվում է Հեւնյալ կերå. օսմանյան Հåաւակ արական սեռի 50.000 ներկայացուցիչ մեկ åաւդամավոր է ընւրում: Հոդ. 66.- Ընւրությունը կաւարվում է դաղւնի քվեարկությամբ: Ընւրության եղանակը որոչվում է առանձին օրենքով: Հոդ. 67.- Բացի նախարարներից՝ åեւական åաչւոնյաները åաւդամավոր չեն կարող լինել: Յուրաքանչյուր åաչւոնյա åաւդամավոր ընւրվելուց Հեւո աղաւ է դա ընդունելու կամ մերժելու. ընդունելու դեåքում åեւք է Հրաժարի իր åաչւոնից: Հոդ. 68.- Պաւդամավոր չեն կարող ընւրվել. ա. ՕւարաՀåաւակները: բ. Գոյություն ունեցող առանձին օրենքի Համաձայն՝ այլ ծառայության մեջ լինելով առանձին արւոնություններ ունեցող անձինք: դ. Թուրքերեն չիմացող անձինք:

դ. Երեսուն ւարին դեռնս չլրացած անձինք: ե. Որնէ մեկի մու ընւրության ժամանակ օդնական եղողները: ղ. Սնանկացած ն իրենց վարկը չվերադարձրած անձինք: է. իրենց վաւ անցյալով Հասարակության աչքում արաւավորված անՀաւները: ը. Դաւավճռով արդելքի ւակ դւնվող անձինք՝ մինչն արդելքի Հանվելը: թ. իրենց քաղաքացիական իրավունքներից ղրկված անձինք: ժ. ՕւարաՀåաւակ դառնալու Հայց ներկայացրած անձինք: Առաջին ընւրությունից չորս ւարի Հեւո åաւդամավորության åայմաններից åեւք է լինի թուրքերեն կարդալ, ն որքան Հնարավոր է, դրել իմանալը: Հոդ. 69.- Պաւդամավորական ընդՀանուր ընւրությունները ւեղի են ունենում չորս ւարին մեկ անդամ: Յուրաքանչյուր åաւդամավորի åաչւոնը ւնում է միայն չորս ւարի, բայց միննույն ժամանակ՝ նա վերընւրելի է: Հոդ. 70.- ԸնդՀանուր ընւրությունները åեւք է սկսվեն նոյեմբերի 1-ից դոնե չորս ամիս առաջ: Ժողովը åեւք է բացվի նոյեմբերի 1-ին: Հոդ. 71.- Յուրաքանչյուր åաւդամավոր ներկայացնում է ոչ միայն իրեն ընւրած ընւրաղանդվածը, այլն բոլոր օսմանցիներին: Հոդ. 72.- Ընւրողները åարւավոր են իրենց åաւդամավորին ընւրել իրենց դավառից: Հոդ. 73.- Երբ Ժողովը կայսերական իրադեով լուծարվում է, ընւրությունները åեւք է ւեղի ունենան այնåիսի ժամանակ, որ ամենաուչը վեց ամսից նոր Ժողովը դումարվի: Հոդ. 74.- Պաւդամավորը իր՝ ընւրյալի կոչումը կորցնում է մաՀվան, դաւավճռով արդելման, երկար բացակայության, դաւաåարւության կամ åեւական åաչւոնի անցնելու åարադայում. նրան ÷ոխարինողի ընւրությունը կաւարվում է ընւրական օրենքի Համաձայն ն այնåիսի ժամանակաՀաւվածում, որ նորընւիր åաւդամավորը Հնարավորություն ունենա իր åաչւոնին անցնել առնվաղն մինչն Ժողովի Հաջորդ նսւաչրջանը: Հոդ. 75.- Պաւդամավորին ÷ոխարինողի åաչւոնը ւնում է մինչն առաջիկա ընդՀանուր ընւրությունները: Հոդ. 76.- Պեւական դանձարանից յուրաքանչյուր åաւդամավոր

åեւք է ւարեկան 20.000 ղրուչ սւանա: Պաւդամավորների՝ կ. Պոլիս ուղնորվելու ճանաåարՀածախսը նույնåես վճարվում է դանձարանից ն այն Հաչվով, ինչ Հաչվով ճանաåարՀածախս է ւրվում åեւության քաղաքացիական այն բոլոր սովորական åաչւոնյաներին, ովքեր 5.000 ղրուչ ամսաթոչակ են սւանում: Հոդ. 77.- Պաւդամավորական ժողովի նախադաՀին ու երկու ÷ոխնախադաՀներին ընւրում է վեՀա÷առ սուլթանը՝ թեկնածուների՝ իննը Հոդուց բաղկացած ցանկից, որոնց առաջադրում է Ժողովը քվեների մեծամասնությամբ: Այս իննը ընւրյալներից երեքը առաջին նախադաՀության, երեքը՝ երկրորդ նախադաՀության, ն երեքն էլ երրորդ նախադաՀության Համար են: ՆախադաՀն ու երկու ÷ոխնախադաՀներն իրադեով են անվանվում: Հոդ. 78.- Պաւդամավորական ժողովի նիսւերն ունեն Հրաåարակային բնույթ: Այս Ժողովը կարող է դռն÷ակ նիսւ անել, եթե նախարարները, նախադաՀը կամ ւասնՀինդ åաւդամավորներ են առաջարկում ն Ժողովը քվեարկությամբ Հավանություն է ւալիս առաջարկին: Հոդ. 79.- Պաւդամավորը, բացի այն դեåքից, երբ Հանցանք դործած ւեղում չի բռնվում, չի կարող ձերբակալվել կամ դաւի ենթարկվել, մինչն որ Ժողովը քվեարկությամբ դա չի Հասւաւում: Հոդ. 80.- Պաւդամավորական ժողովը քննարկում է օրինադծերը, åեւական ֆինանսների ն սաՀմանադրության վերաբերյալ դիւողությունները, որոնք ընդունում է, բարե÷ոխում կամ մերժում: Նախարարների Հեւ Համաձայնության դալով՝ նա քննում է ն քվեարկում åեւության ընդՀանուր ծախսերի դումարը, դրանք ծածկելու Համար որոչված ւուրքերի չա÷ը ն բաչխման եղանակը:

ԴԱՏԱկԱՆ իՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հոդ. 81.- Հաւուկ օրենքով անվանված ն բերաթ-ով Հասւաւված դաւավորները չեն կարող åաչւոնանկ արվել, բայց իրենք կարող են Հրաժարվել: Դաւավորների åաչւոնի բարձրացումը, ւեղա÷ոխությունը, Հանդսւի ուղարկելը, դաւավճռի åաւճառով åաչւոնանկությունը åեւք է կաւարվեն Հիչյալ օրենքի åաՀանջներին Համաձայն: Նույն օրենքը սաՀմանում է նան դաւավորներից կամ դա-

ւական åաչւոնյաներից åաՀանջվող անՀրաժեչւ Հաւկանիչները: Հոդ. 82.- Դաւավարական բոլոր նիսւերը Հրաåարակային են: Դաւավճիռները կարելի է Հրաւարակության ւալ: Դռն÷ակ նիսւ ւեղի է ունենում միայն օրենքով սաՀմանված առանձին դեåքերում: Հոդ. 83.- Յուրաքանչյուր անՀաւ իր իրավունքների åաչւåանության Համար կարող է դործադրել բոլոր օրինական միջոցները: Հոդ. 84.- Դաւարանը չի կարող որնէ åաւճառաբանությամբ մերժել իր իրավասության վերաբերյալ դաւը, ոչ էլ քննությունն սկսելուց Հեւո դաւը դադարեցնել կամ Հեւաձդել, քանի դեռ դաւախաղը կամ բողոքող կողմը դաւից չի Հրաժարվել: Այդ դեåքում կառավարությունը չարունակում է դաւական դործողությունները, եթե դաւը åաւժական նկարադիր ունի: Հոդ. 85.- Յուրաքանչյուր դաւ իրականանում է իրավասու դաւարանում: ԱնՀաւների ն åեւության միջն ծադած դաւերը նս ւեղի են ունենում սովորական դաւարաններում: Հոդ. 86.- Դաւարաններն ամեն ւեսակ միջամւություններից աղաւ են: Հոդ. 87.- Շարիաթին վերաբերող դործերը քննվում են Շարիաթի դաւարաններում, քաղաքացիական դաւերը՝ քաղաքացիական դաւարաններում: Հոդ. 88.- Զանաղան դաւարանների åարւականությունները, նրանց իրավասության ասւիճանները ն դաւավորների աչխաւավարձերը որոչվում են օրենքով: Հոդ. 89.- Առանձին դործեր քննելու Համար, սովորական դաւարաններից բացի, որնէ åաւճառով արւակարդ դաւարաններ ն Հանձնախմբեր չեն կարող Հասւաւվել: Սակայն օրենքով սաՀմանված ձներով կարելի է իրավաբաններ (թաՀքիմ) կամ åաւվիրակդաւավորներ (մյութնելլի) նչանակել: Հոդ. 90.- Դաւավորը չի կարող իր åաչւոնին ղուդաՀեռ Հանրային այլ՝ վարձաւրվող åաչւոն վարել: Հոդ. 91.- Բրեական դաւերի ժամանակ Հասարակության իրավունքը åաչւåանելու Համար նչանակվում են ընդՀանուր դաւախաղներ: Նրանց åաչւոնների սաՀմանները ն åաչւոնական դասակարդությունը որոչվում են օրենքով:

ԲԱՐՁՐԱԳՈՒՅՆ ԱՏՅԱՆ

Հոդ. 92.- Բարձրադույն աւյանը բաղկացած է երեսուն անդամներից, որոնցից ւասն ընւրվում են Ծերակույւի անդամներից, ւասը՝ Պեւական խորՀրդից ն ւասն էլ՝ Վճռաբեկ ու Վերաքննիչ դաւարանների նախադաՀներից ու անդամներից: Բոլոր անդամները որոչվում են վիճակ դցելով: Բարձրադույն աւյանը դումարվում է կայսերական իրադեով, Հարկ եղած դեåքում՝ Ծերակույւի խորՀրդարանում: Նրա իրավասությունն է նախարարներին, Վճռաբեկ աւյանի նախադաՀներին ու անդամներին, ինչåես նան ծանր դավաճանության մեջ կամ åեւական անվւանդության դեմ դործելու մեջ մեղադրվող բոլոր անձանց դաւելը: Հոդ. 93.- Բարձրադույն աւյանը բաղկացած է երկու մասից՝ Ամբասւանիչ ն Վճռաւու: Առաջինը, վիճակ դցելով, կաղմվում է ինը Հոդուց, որոնցից երեքը Ծերակույւի, երեքը՝ Պեւական խորՀրդի ն երեքն էլ՝ Վճռաբեկ ու Վերաքննիչ դաւարանների անդամներ են: Հոդ. 94.- Ամբասւանիչ աւյանն իր անդամների երկու երրորդի մեծամասնությամբ որոչում է մեղադրական դործը Վճռաւու աւյանին ներկայացնել: Ամբասւանիչի անդամները Վճռաւուի խորՀրդակցություններին չեն կարող մասնակցել: Հոդ. 95.- Վճռաւու աւյանը բաղկացած է քսանմեկ անդամից, որոնցից յոթը Ծերակույւի, յոթը՝ Պեւական խորՀրդի, ն յոթն էլ՝ Վճռաբեկ ու Վերաքննիչ դաւարանների անդամներ են: Վճռաւու աւյանն իր վճիռները կայացնում է Հասւաւված օրենքների Համաձայն ն իր անդամների երկու երրորդի մեծամասնությամբ: Նրա վճիռներն ան÷ո÷ոխ են ու անջնջելի:

ՖիՆԱՆՍՆԵՐ

Հոդ. 96.- Պեւական որնէ ւուրք չի կարող որոչվել, բաչխվել ն Հավաքվել առանց օրենքի: Հոդ. 97.- Բյուջեն åեւական ֆինանսների նախաՀաչիվը որոչող օրենքն է: Պեւական ւուրքերի որոչումը, բաչխումը ն Հավաքումը կաւարվում են միայն այդ օրենքով: Հոդ. 98.- ԸնդՀանուր ժողովը Հոդված առ Հոդված քննում է

բյուջեն ն քվեարկում: Ֆինանսների մանրամասն կեւերը ն բյուջեի Հարակից ցուցակները բաժանվում են մասերի, դլուխների ն Հոդվածների՝ կանոնադրությամբ որոչված եղանակի Համաձայն: Այդ ցուցակները քվեարկվում են դլուխ առ դլուխ: Հոդ. 99.- Բյուջեի նախադիծը ներկայացվում է Պաւդամավորական ժողովի բացումից անմիջաåես Հեւո, որåեսղի Հասւաւվի ն կիրառվի ֆինանսական ւարվա սկղբից: Հոդ. 100.- Բյուջեով նախաւեսված ծախսերից բացի՝ որնէ այլ ծախս չի կարող կաւարվել՝ առանց Հաւուկ օրենքի: Հոդ. 101.- Արւակարդ Հանդամանքների դեåքում, եթե անՀրաժեչւություն կա, նախարարները կարող են ԸնդՀանուր ժողովի բացակայության ժամանակ, կայսերական իրադեով åեւք եղած դրամական միջոցները Հայթայթելով, բյուջեից դուրս ծախս կաւարել, սակայն åայմանով, որ դումարվելուն åես՝ ԸնդՀանուր ժողովն օրինադծով այդ քայլը Հավանության արժանացնի: Հոդ. 102.- Բյուջեն քվեարկվում է միայն մեկ ւարվա Համար ն միայն այդ ւարվա Համար օրենքի ուժ ունի: Սակայն երբ բացառիկ Հանդամանքների åաւճառով Պաւդամավորական ժողովը լուծարվում է նախքան բյուջեի քվեարկվելը, նախարարները կարող են կայսերական իրադեով նախորդ ւարվա բյուջեն կիրառել մինչն Ժողովի առաջիկա դումարումը: Այդ առժամանակյա բյուջեի կիրառությունը չի կարող մեկ ւարուց ավելի ւնել: Հոդ. 103.- Բյուջեի վերջնական կարդադրության օրենքը նույն ւարվա Հասույթներից ն ծախսերից դոյացած մոււքերի ն ելքերի դումարներն է նչանակում: Նա իր ձնով ու բաժանումներով Հար ն նման է բյուջեին: Հոդ. 104.- Վերջնական կարդադրության օրինադիծը ԸնդՀանուր ժողովին է ներկայացվում նույն ւարվա ավարւից դոնե մինչն չորս ւարի ժամկեւով: Հոդ. 105.- Հաչվակալ աւյան է Հասւաւվում, որի իրավասությունն է դանձարանի Հաչվակալների դործողությունները, ինչåես նան այլնայլ åաչւոնյաների ւարեկան Հաչիվները քննելը: Հիչյալ աւյանը åեւք է ամեն ւարի իր աչխաւանքների արդյունքը առանձին ւեղեկադրով ներկայացնի Պաւդամավորների ժողովին, իսկ ամեն եռամսյակի վերջում էլ åեւական ֆինանսների մասին åեւք է մեծ եåարքոսի միջոցով ւեղեկադիր ներկայացնի վեՀա÷առ սուլթանին:

Հոդ. 106.- Հաչվակալ աւյանը åեւք է կաղմված լինի 12 ան÷ո÷ոխ անդամներից, որոնք կայսերական իրադեով åեւք է նչանակվեն: Այդ անդամներից որնէ մեկը չի կարող åաչւոնանկ արվել, քանի դեռ Պաւդամավորների ժողովը ձայների մեծամասնությամբ ն åաւճառաբանված առաջարկությամբ դա չի որոչել: Հոդ. 107.- Պեւք է որոչվեն առանձին օրենքով Հաչվակալ աւյանի անդամներից åաՀանջված Հաւկությունները, նրանց իրավունքների ն åարւականությունների մանրամասնությունները, Հրաժարման, ÷ո÷ոխման, åաչւոնի բարձրացման ն իրավասությունների՝ աչխաւավարձի åաՀåանմամբ դադարեցման վերաբերյալ Հանդամանքները, ինչåես նան աւյանի դիվանների կաղմությունը:

ԳԱՎԱՌԱկԱՆ ՎԱՐԶՈՒԹՅՈՒՆ

Հոդ. 108.- Գավառների վարչական ձնը Հիմնված է աåակենւրոնացման սկղբունքի վրա: Վարչական այդ ձնի մանրամասնությունները åեւք է որոչվեն առանձին օրենքով: Հոդ. 109.- Գավառների, նաՀանդների ն նրանց վարչական խորՀուրդների ընւրության ձնը, ինչåես նան ամեն ւարի նաՀանդային քաղաքների մեջ դումարվող ԸնդՀանուր խորՀուրդների ընւրությունը ամենայն մանրամասնությամբ åեւք է որոչվեն առանձին օրենքով: Հոդ. 110.- Նույն օրենքով åեւք է նան որոչվեն նաՀանդային ԸնդՀանուր խորՀուրդների իրավասությունները, որոնք են. ա. իրավունք՝ Հասարակական չաՀն արծարծող խնդիրների վերաբերյալ կայացնելու ժողով ն որոչում, ինչåես օրինակ՝ Հաղորդակցության ճանաåարՀների չինություն, դյուղացիական ÷ոխաւու բանկերի Հիմնում, արՀեսւների, վաճառականության ն երկրադործության ղարդացում, ընդՀանուր կրթության ծավալում ն այլն: բ. իրավունք՝ բողոքելու իրավասու իչխանության՝ ւուրքերի բաչխման ու Հավաքման, ինչåես նան այլ խնդիրների մեջ աåօրինի դործողությունների ն դեåքերի Համար՝ ÷ոխՀաւուցում ն արդարություն սւանալու նåաւակով: Հոդ. 111.- Գավառներում (կաղա) ւարաբնույթ Հասարակությունների վերաբերյալ åեւք է լինի խորՀուրդ, որի իրավասությունը

åեւք է լինի Հսկել Հեւնյալների վրա. ա. Բարեդործական Հիմնարկությունների կամ նրանց անչարժ դույքի եկամոււների օդւադործումը, որոնց կիրառության բուն նåաւակը որոչված է Հիմնադիրների Հաւուկ Հանձնարարադրով կամ ավանդույթով: բ. Ողորմության կամ բարեդործության Համար կւակված կամ նվիրված դումարների կամ դույքերի կիրառությունը: դ. Որբերի դրամական միջոցների օդւադործումը՝ Հասւաւված Հաւուկ օրենքների Համաձայն: Յուրաքանչյուր խորՀուրդ åեւք է կաղմվի իր ներկայացնելիք Հասարակության ընւրյալ անդամներից՝ Հասւաւված Հաւուկ կանոնների Համաձայն: Այդ խորՀուրդները åեւք է կախում ունենան ւեղական իչխանություններից ն նաՀանդային ԸնդՀանուր խորՀուրդներից: Հոդ. 112.- Բաղաքային կամ թաղային դործերը կ. Պոլսում ն դավառներում իրականացնում են ժողովրդի ընւրած Բաղաքային խորՀուրդները: Այդ խորՀուրդների կաղմությունը, իրավասությունն ու ընւրության եղանակը åեւք է որոչվեն Հաւուկ օրենքով:

ՏԱՐԱԲՆՈՒՅԹ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ

Հոդ. 113.- Երբ åեւության որնէ Հաւվածում խռովության Հայւարարման վերաբերյալ որնէ դեåք կամ նչան ի Հայւ դա, կայսերական կառավարությունն իրավունք ունի այդ Հաւվածը åաչարման վիճակի մեջ դնելու: Պաչարման վիճակի Հեւնանքով՝ քաղաքացիական օրենքի կիրառությունը ժամանակավորաåես դադարեցվում է: Պաչարման վիճակի մեջ դւնվող ւեղերի ղեկավարման եղանակը åեւք է որոչվի Հաւուկ օրենքով: Միայն վեՀա÷առ սուլթանն իչխանություն ունի åեւության ւարածքից արւաքսելու այն անձանց, ովքեր, ոսւիկանության ներկայացրած արժանաՀավաւ ւեղեկությունների Համաձայն, վնասաբեր են ճանաչվում åեւական անվւանդության Համար: Հոդ. 114.- Նախնական կրթությունը åարւադիր է յուրաքանչյուր օսմանցու Համար: Գործադրության Հանդամանքները որոչվում են Հաւուկ օրենքով:

Հոդ. 115.- ՍաՀմանադրության որնէ դրույթ չի կարող դադարեցվել կամ անդործադրելի մնալ որնէ åաւճառով: Հոդ. 116.- ՍաՀմանադրության որնէ դրույթ կարող է ÷ո÷ոխության ենթարկվել միայն Հեւնյալ åայմաններում. Փո÷ոխության որնէ առաջարկ՝ արված թե՛ նախարարների կողմից ն թե՛ երկու Ժողովների մեկնումեկի կողմից, նախ åեւք է Պաւդամավորների ժողովի քննությանն ու Հասւաւմանը ներկայացվի: Եթե այս Ժողովի անդամների երկու երրորդն ընդունում է առաջարկը, աåա դա ուղարկվում է Ծերակույւին: Եթե Ծերակույւն էլ ձայների նույն մեծամասնությամբ ընդունում է առաջարկը, աåա դա ներկայացվում է վեՀա÷առ սուլթանի վավերացմանը, ն կայսերական իրադեով Հասւաւվելուց Հեւո օրենքի ուժ է սւանում: ՍաՀմանադրության այն դրույթը, որը ÷ո÷ոխելու վերաբերյալ առաջարկ է արված, օրենքի ուժ ունի այնքան ժամանակ, քանի դեռ նոր առաջարկը երկու Ժողովների կողմից չի ընդունվել ն կայսերական իրադեով չի վավերացվել: Հոդ. 117.- Օրենքի որնէ կեւի վերաբերյալ մեկնաբանություն սւանալու Համար, եթե այդ օրենքը դաւական է, åեւք է դիմել Վճռաբեկ աւյանին, եթե վարչական-քաղաքական է՝ Պեւական խորՀրդին, եթե ՍաՀմանադրության դրույթներին է վերաբերում՝ Ծերակույւին: Հոդ. 118.- Այժմ կիրառության մեջ եղած յուրաքանչյուր օրենք, կանոն, սովորույթ, åեւք է չարունակի դոյություն ունենալ, դործադրվել, մինչն որ չի դադարեցվել նոր օրենքով կամ կանոնադրությամբ: Հոդ. 119.- ԸնդՀանուր ժողովի վերաբերյալ 1293 թվականի Շնվալի 10-ին (1876 16/28) թվադրված ՀրաՀանդի կիրառությունը åեւք է դադարեցվի առաջին նսւաչրջանից Հեւո:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 2

ԱԶԳԱՅիՆ

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹիՒՆ ՀԱՅՈՑ

ՀիՄՆԱկԱՆ ՍկԶԲՈՒՆԲ

Ա. Աղդին ամէն մէկ անՀաւն առ աղդը åարւաւորութիւններ ունի. աղդն ալ իր կողմէն առ աղդային ամէն մէկ անՀաւ åարւաւորութիւններ ունի. դարձեալ ամէն մէկ անՀաւ իրաւունքներ ունի աղդէն եւ աղդն՝ անՀաւներէն: Ուսւի աղդն ու աղդայինը ÷ոխադարձ åարւեօք կաåուած են իրարու Հեւ, անանկ որ մէկին åարւաւորութիւնքը միւսին իրաւունքն են: Բ. Աղդայնոց åարւականութիւնն է՝ աղդին åիւոյիցը åաՀանջած ծախքերուն մասնակից ըլլալ իւրաքանչիւրն իր կարողութեան չա÷ովը, աղդին խնդրած ծառայութեանցը յօժարակամ յանձնառու ըլլալ, եւ անոր ըրած ւնօրէնութեանցը սիրով Հնաղանդիլ: Աղդայնոց այս åարւաւորութիւնքը աղդին իրաւունքն են: Գ. Աղդին åարւականութիւնն է՝ աղդայնոց բարոյական, մւաւորական եւ նիւթական åիւոյիցը Հոդ ւանիլ, Հայասւանեայց Եկեղեցւոյ դաւանութիւնն ու աւանդութիւնքը անարաւ åաՀել, մարդկութեան Հարկաւոր եղած անՀրաժեչւ դիւելեաց ուսումը՝ ամէն ասւիճանի թէ՛ մանչ եւ թէ՛ աղջիկ ւղայոց Հաւասարաåէս ծաւալել, աղդային Հասւաւութիւնքը åայծառ åաՀել, Հասոյթներն օրինաւոր կերåով աւելցնել եւ ծախքերն իմասւութեամբ ւնւեսել, աղդին ծառայութեանը մչւնջենաåէս նուիրեալ անձանց կացութիւնը բարւոքել եւ աåադան անդորրել, կարօւելոց խնամք ւանիլ Հայրաբար, աղդայնոց

մէջ ծադած վէճերն արդարասիրութեամբ խաղաղել, եւ վերջաåէս՝ աղդային յառաջդիմութեան անձնանուէր աչխաւիլ: Աղդին այս åարւաւորութիւնքը աղդայնոց իրաւունքն են: Դ. Զաղդը ÷ոխանորդաբար ներկայացնող, եւ այս ÷ոխադարձ åարւեաց կանոնաւոր կաւարմանը ւեսուչ ու մաւակարար կարդեալ իչխանութիւնը ԱԶԳԱՅիՆ ՎԱՐԶՈՒԹիՒՆ կը կոչուի, որուն յանձնուած է Օսմանեան Տէրութենէն յաւուկ արւօնութեամբ, եւ ՍաՀմանադրութեան միջոցաւ, Թուրքիոյ Հայոց ներքին դործերու ւնօրէնութիւնը: Ե. Վարչութիւնը՝ աղդային ըլլալու Համար, åէւք է ԵՐԵՍՓՈԽԱՆԱկԱՆ ըլլայ: Զ. Երես÷ոխանական Վարչութեան Հիմը՝ իՐԱՒԱՆՑ ու ՊԱՐՏԵԱՑ սկղբունքն է, որ արդարութեան սկղբունքն է, իր ոյժը ձայնից բաղմութեան մէջ կը կայանայ, որ օրինաւորութեան սկղբունքն է:

ԳԼՈՒԽ Ա.

ԱԶԳԱՅիՆ կԵԴՐՈՆԱկԱՆ ՎԱՐԶՈՒԹիՒՆ

Ա.- ՊԱՏՐիԱՐԲ կՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼՍՈՅ

Ընւրութիւն եւ Հրաժարում Յօդ. 1.- կոսւանդնուåոլսոյ Պաւրիարքը բոլոր աղդային ժողովոց նախադաՀն է եւ անոնց դործադիր իչխանութիւնը կը վարէ, եւ մասնաւոր åարադաներու մէջ՝ ւէրութեան Հրամանաց դործադրութեան միջնորդն է: Ուսւի åէւք է որ åաւրիարք ընւրուելու անձը՝ ընդՀանուր աղդին վսւաՀութեան ու յարդանացն արժանի ըլլալու Համար՝ Պաւ-

րիարքական Աթոռին վայելուչ ամէն յաւկութիւններն ու արժանաւորութիւնը ունենայ, եւ ի վաղուց անւի åաւրիարքութեան յաւկացեալ եåիսկոåոսաց դասէն ըլլայ, միանդամայն ւէրութեան կաւարեալ վսւաՀութեանն արժանաւոր, եւ դոնէ իր Հօրմէն սկսեալ՝ օսմանեան Հåաւակ, եւ երեսունըՀինդ ւարին լրացուցած ըլլայ: Յօդ. 2.- Երբ՝ åաւրիարքը վախճանելով կամ Հրաժարելով եւ կամ ուրիչ որեւէ åաւճառաւ Աթոռը åարաå մնայ, կրօնական եւ Բաղաքական ժողովները մէկւեղ դալով ւեղաåաՀ մը կ'ընւրեն, եւ անոր Հասւաւութիւնը կը խնդրեն Բարձրադոյն Դռնէն: ԸնդՀանուր ժողովը կ'ընւրէ ղåաւրիարք. բայց կրօնական եւ Բաղաքական ժողովներն իրաւունք ունին ներկայացման ցուցակով մը ընւրելեաց արժանաւորութեան ասւիճանի վրայ կարծիք ւալու: Պաւրիարքի ընւրութիւնը Հեւեւեալ կերåիւ կ'ըլլայ. Նախ եւ առաջ՝ ւեղաåաՀը օսմանեան Հողին վրայ դւնուող բոլոր եåիսկոåոսաց ցանկը կը չինէ, եւ իւրաքանչիւրին անուանը առջեւ՝ ըսւ առաջին յօդուածոյ ընւրելութեան Համար åաՀանջուած Հանդամանքը նչանակելով, կրօնական ժողովոյն կը ներկայացնէ ղայն: Այս ժողովն ալ եկեղեցական Համադումար ժողով Հրաւիրելով, ընւրելեաց ցուցակ մը կը åաւրասւէ դաղւնի քուէարկութեամբ, այսինքն իւրաքանչիւր անդամ՝ թղթոյ մը վրայ կը դրէ այն ամէն եåիսկոåոսաց անունները՝ ղորս կրօնական մասին անընդունելի չՀամարիր: Եւքը՝ քուէՀամարն ըլլալով, այն անունները յաւուկ ցուցակի մը մէջ կ'առնուին քուէից չաւութեան կարդաւ: ՏեղաåաՀը յիչեալ կերåիւ åաւրասւուած ցուցակը Բաղաքական ժողովոյն կը ներկայացնէ: Ան ալ՝ նչանակուած անձանց ըսւ քաղաքականին արժանաւորութիւնը քննելէն եւքը, ամէնէն աւելի արժանաւորներէն Հինդ ընւրելի կը ղաւէ քուէից առաւելութեամբ եւ ասոնց ցուցակը ԸնդՀանուր ժողովոյն կը ներկայացնէ: Միանդամայն եկեղեցական Համադումար ժողովոյն åաւրասւած առաջին ցուցակն ալ Աղդային ԸնդՀանուր ժողովոյն սրաՀին մէջ կախուած կ'ըլլայ: ԸնդՀանուր ժողովը այս երկու ցուցակներէն՝ ընւրելեաց թէ՛ կրօնական եւ թէ՛ քաղաքական որåիսութեանց վրայ երկու ձեռնՀաս ժողովներուն կարծիքն իմանալով, կ'ընւրէ ղåաւրիարք՝ դաղւնի քուէարկութեամբ եւ բացարձակ առաւելութեամբ քուէից: ԸնդՀանուր ժողովը կրնայ Բաղաքական ժողովոյն ներկայացուցած ցուցակէն դուրս անձի մը վրայ ալ քուէ ւալ. բայց åէւք է որ այն

անձին անունը նչանակուած ըլլայ եկեղեցական Համադումար ժողովոյն åաւրասւած ցուցակին մէջ, վասն ղի այս եկեղեցական ցուցակէն դուրս մնացած անձի վրայ ընւրութիւն չկրնար ըլլալ: Եթէ առաջին անդամ քուէից բացարձակ առաւելութիւն չդոյանայ, երկու առաւելադոյն քուէ սւացողաց անունները ւեղաåաՀին կողմէն ԸնդՀանուր ժողովոյ անդամներուն կը ծանուցուին եւ երկրորդ քուէարկութիւնը օրինաւորաåէս այն երկուքին վրայ կ'ըլլայ: Այս երկրորդ քուէարկութեան աւեն աղդային երես÷ոխաններէն անոնք որ չկրնան ներկայ դւնուիլ, կարող են իրենց քուէները սւորադրեալ եւ կնքեալ նամակաւ առ ժողովն ուղարկել կա՛մ ւեղաåաՀին եւ կա՛մ ԸնդՀանուր ժողովոյ աւենաåեւին ուղղելով ղայն: Բուէները յաւուկ քուէւու÷ի մը մէջ դրուելէն եւքը՝ քուէՀամարը կ'ըլլայ ԸնդՀանուր ժողովոյ դիւանին ձեռօք եւ սոյն ժողովոյ մէջէն ընւրուած չորս եկեղեցական եւ չորս աչխարՀական քննիչներու ներկայութեան: Եթէ åաւաՀի որ երկրորդ անդամ քուէարկութեան մէջ երկու անձանց Հաւասար քուէ ելնէ, այն աւեն երկուքէն մէկը վիճակաւ կ'ընւրուի: Յօդ. 3.- Ընւրութիւնը կաւարուելէն եւքը ւեղեկադիր մը կը չինուի՝ ղոր բոլոր բաղմականք կը սւորադրեն. եւ ւեղաåաՀի միջնորդութեամբ Բարձրադոյն Դրան կը մաւուցուի. եւ åաւրիարքը կը Հասւաւուի ըսւ վաղեմի սովորութեան՝ կայսերական Հրամանին Համեմաւ: Յօդ. 4.- ԸնդՀանուր ժողովը Հրաւիրանաց դիր կ'ուղարկէ åաւրիարք ընւրուած անձին քանի մը անձանց ձեռօք՝ եթէ կ. Պոլսոյ մէջ է, եւ յաւուկ Հրաւիրակաւ, եթէ կ. Պոլսէն դուրս ւեղ է: Նորընւիր åաւրիարքը՝ այս Հրաւիրանաց դիրը առնելով, åաւրիարքարան կու դայ եւ մայր եկեղեցւոյ մէջ ԸնդՀանուր ժողովոյ առջեւ Հանդիսաւոր ուխւ կ'ընէ սոյն օրինակ. «Առաջի Ասւուծոյ եւ ի ներկայութեան Աղդային ժողովոյս՝ Հրաåարակաւ ուխւեմ՝ Հաւաւարիմ մնալ Տէրութեան եւ Աղդիս, եւ ճչմարւաåէս Հսկել Աղդային ՍաՀմանադրութեան անթերի դործադրութեանը»: Անմիջաåէս՝ ւեղաåաՀին åաչւօնը կը դադրի, եւ նորընւիր åաւրիարքը Բարձրադոյն Դրան Հրաւէրին վրայ՝ ուղղակի օդոսւա÷առ կայսեր կը ներկայանայ, åաչւօնական կերåիւ իր åաչւօնը կը Հասւաւուի, եւ Բարձրադոյն Դուռը երթալով՝ կը ծանուցուի:

Յօդ. 5.- Եթէ åաւրիարքը ՍաՀմանադրութեան ւրամադրութեանցը Հակառակ չարժի կամ վարուի, ամբասւանութեան ւակ կ'ընկնի: Յօդ. 6.- Պաւրիարքին վրայ ամբասւանութիւն ընելու միայն ԸնդՀանուր ժողովը, կրօնական ու Բաղաքական ժողովներն իրաւունք ունին: Ամբասւանող կամ բողոքող ժողովը, Բարձրադոյն Դռնէն Հրաման առնելով, åաւրիարքէն կը խնդրէ, որ ԸնդՀանուր ժողով դումարէ: Եթէ åաւրիարքը ասոր դէմ կենայ, եղելութիւնը կրկին անդամ Բարձրադոյն Դրան իմաց կը ւրուի, որ այն աւեն, բողոքին Համեմաւ, կ. Պոլսոյ մէջ դւնուող եåիսկոåոսաց երիցադոյնին նախադաՀութեամբ ԸնդՀանուր ժողով դումարելու Հրաման կու ւայ: ԸնդՀանուր ժողովը իր մէջէն Հինդ եկեղեցական եւ Հինդ աչխարՀական ընւրելով, ւասն Հոդիէ բաղկացեալ քննիչ յանձնաժողով մը կը կարդէ, բայց åէւք է որ այս քննիչներուն մէջ՝ ամբասւանող կամ բողոքող անձանցմէ մարդ չդւնուի: Բննիչ յանձնաժողովը եղած ամբասւանութիւնները քննելէն եւքը՝ ւեղեկադիր կու ւայ ԸնդՀանուր ժողովոյն, որ կ'որոչէ խնդիրը դաղւնի քուէարկութեամբ: Այս որոչումը åարունակող թուղթը åէւք է սւորադրուած ըլլայ որոչման կողմը քուէ ւուող ժողովականներէն. եւ եթէ անով åաւրիարքին Հրաժարուիլը վճռուած է, երկու ժողովոց աւենաåեւները նախադաՀ եåիսկոåոսին Հեւ åաւրիարքին երթալով, յիչեալ թուղթը անոր կը ներկայացնեն, որ այն ժամանակ աղդին որոչ կամքը իմանալով՝ Հրաժարականը ւալու åարւաւորեալ է: իսկ եթէ չուղէ ւալ, Բարձրադոյն Դրան իմաց կը ւրուի, որ åաչւօնէն կը ձդէ ղåաւրիարք: Յօդ. 7.- Հրաժարեալ åաւրիարքը վիճակաւոր եåիսկոåոսաց կարդը կ'անցնի եւ անոր վրայ ըսւ կանոնի åէւք եղածը կը ւնօրինուի Խառն ժողովոյ կողմէն: Պաչւօն եւ åարւաւորութիւնք Յօդ. 8.- Պաւրիարքին åարւաւորութիւնքն են ՍաՀմանադրութեան սկղբանց Համեմաւ վարուիլ եւ անոր ամէն կէւերուն ճչդիւ դործադրութեանը ուչի ուչով Հսկել: Պաւրիարքը իրեն եկած դործերը ո՛ր ժողովոյ կը վերաբերի նէ՝

այն ժողովոյն կը յանձնէ: Բննութեան եւ որոչման Համար ժողովոց մէջ որոչուած դործոց վրայ Պաւրիարքին թադրիրները եւ կամ ուրիչ åաչւօնական դրութիւնները վաւերական եւ դործադրելի չե՛ն կրնար ըլլալ եթէ որոչող ժողովոյն կողմէն ալ կնքեալ եւ սւորադրեալ չըլլան: իսկ երբ սւիåողական դործ մը åաւաՀի, որոյ ւնօրինութեանը Համար կարելի չըլլայ մինչեւ ժողովոյն դումարման օրը սåասել եւ կամ արւաքոյ կարդի ժողով դումարել, åաւրիարքը կրնայ åէւք եղածը ինքնին ւնօրինել, իր վրայ առնելով åաւասխանաւուութիւնը, բայց åարւաւորեալ է եղելութիւնը արձանադրել ւալ կանոնաւոր կերåիւ. եւ ո՛ր ժողովոյն կը վերաբերի նէ՝ անոր յաջորդ նիսւին ներկայացնել վաւերացման Համար: Յօդ. 9.- Պաւրիարքը իր բացակայութեանը աւեն Աղդային ժողովներու մէջ ւրուած որոչումները åարունակող թուղթը դեռ չսւորադրած, կարող է անոնց վրայ իր դիւողութիւններն յայւնելով, խնդիրը կրկին քննութեան յանձնել: իսկ այս վերաքննութենէն եւքը՝ åարւաւորեալ է նոյն թուղթերը սւորադրել, եթէ ւրուած որոչումը ՍաՀմանադրութեան ւրամադրութեանցը անՀամաձայն չդւնէ: Յօդ. 10.- Պաւրիարքը կրնայ ՍաՀմանադրութեան սկղբանցը Համեմաւ չվարուող եկեղեցական մը, վարժաåեւ մը, եկեղեցւոյ, վանքի, դåրոցի եւ կամ Հիւանդանոցի դործակալ մը åաչւօնէն Հանելու առաջարկութիւն ընել ձեռնՀաս ժողովոյն կամ խորՀրդոյն: Յօդ. 11.- Պաւրիարքը իրաւունք չունի ինքնին լուծել եւ ÷ոխել կրօնական եւ Բաղաքական ժողովները եւ անոնց վերաբերեալ խորՀուրդները: Բայց երբ ւեսնէ թէ անոնցմէ մէկը ՍաՀմանադրութեան սկղբանցը Հակառակ ընթացքի մէջ է, առաջին անդամին բացաւրութիւն կ'ուղէ ա՛յն ժողովոյն կամ խորՀրդոյն աւենաåեւէն, երկրորդին՝ իմաց կու ւայ անոր աåօրինաւոր ընթացքը եւ ի կանոնաåաՀութիւն կը Հրաւիրէ ղայն, իսկ երրորդին՝ ԸնդՀանուր ժողովոյն կը դիմէ, եթէ ամբասւանելին Աղդային ժողովներէն մէկն է, կամ՝ Բաղաք. ժողովոյն կը դիմէ, եթէ խորՀուրդներէն մէկն է, եւ åաւճառները ցուցնելով՝ ամբասւանեալ ժողովոյն կամ խորՀրդոյն լուծումը կ'առաջարկէ: Յօդ. 12.- Պաւրիարքը աղդային սնւուկէն իրեն յաւկացեալ ամսական ունենալով, ինք կը ւեսնէ åաւրիարքարանին ներքին ծախքը:

Բ.- ՊԱՏՐիԱՐԲԱկԱՆ ԴիՒԱՆԱՏՈՒՆ

Յօդ. 13.- Պաւրիարքարանի մէջ դիւանաւուն մը åիւի Հասւաւուի åէւք եղած աղդային դրութեանց յաւկացեալ: Այս դիւանաւունը երեք դրասենեակի åիւի բաժնուի: Ա. Թղթակցութեան դրասենեակ, որ åաւրիարքարանէն ուղարկուած եւ åաւրիարքարան եկած դրութիւններով կը ղբաղի: Բ. Արձանադրութեան դրասենեակ, որ Աղդային ժողովոց եւ խորՀրդոց վերաբերեալ թուղթերը կարդաւորելով կը ղբաղի: Գ. ԱղդաՀամարի դրասենեակ, որ աղդայնոց քաղաքական վիճակադրութեանը, այսինքն՝ ծննդեան, ամուսնութեան եւ վախճանման վերաբերեալ արձանադրութեամբ կը ղբաղի: Այս վերջին դրասենեակէն կը ւրուին աղդայնոց թէ՛ ճանաåարՀորդութեան Համար եւ թէ՛ ուրիչ անձնական դործառնութեանց Համար åէւք եղած վաւերական թուղթերը, նաեւ ծննդեան, ամուսնութեան, վախճանման վկայադրերը: Յօդ. 14.- Պաւրիարքական դիւանաւունը åիւի ունենայ դիւանաåեւ մը, որ åաւասխանաւու է դիւանաւան բոլոր դործառնութեանց: Բաղաքական ժողովը կ'ընւրէ եւ åաւրիարքը կ'անուանէ ղայն: Դիւանաåեւը կ'ընէ նաեւ ԸնդՀանուր ժողովոյն դիւանադåրութիւնը: Դիւանաåեւը åարւաւորեալ է ամէն ւարի՝ թէ՛ կոսւանդնուåոլսոյ մէջ եւ թէ՛ դուրսերը ծնած, ամուսնացած եւ վախճանած աղդայնոց ւոմարներուն օրինակները բերել ւալ եւ åաւրիարքարանի դիւանաւան ընդՀանուր աղդաՀամարին մէջ արձանադրել ւալ: Դիւանաåեւը Հայերէն լեղուի քաջ Հմոււ եւ ւաճկերէնի ու դաղղիերէնի ալ վարժ անձ մը åիւի ըլլայ: Յօդ. 15.- Դիւանաւունը բաւական թուով դիւանադåիրներ åիւի ունենայ: Ասոնք ալ Հայերէն լեղուն քաջ դիւնալու են, եւ ամէն մէկը իր åաչւօնին կաւարեալ Հմւութիւն ունենալու է: Ամէն մէկ դիւանադåիր ըսւ իւր åաչւօնի åաւասխանաւու է այն ժողովոյն կամ խորՀրդոյն որուն կը վերաբերի: Ամէնը մէկէն åաւասխանաւու են դիւանաåեւին: Յօդ. 16.- ԱղդաՀամարի դրասենեակէն ւրուած որեւէ թուղթ եւ վկայադիր վաւերացեալ åէւք է ըլլայ åաւրիարքական կնիքով եւ դիւանաåեւին սւորադրութեամբ:

Գ.- ՊԱՏՐիԱՐԲ ՍՐԲՈՅ ԵՐՈՒՍԱՂէՄի

Յօդ. 17.- Երուսաղէմի åաւրիարքը Ս. Յակոբայ Աթոռոյն ցկեանս դաՀակալն է, միանդամայն Հայոց, աղդին սեåՀական Երուսաղէմ դւնուած ուխւաւեղիներուն ւնօրէնն ու Ս. Յակոբայ վանուց միաբանութեան նախադաՀն է: իր åարւաւորութիւնն է Ս. Երուսաղէմի վանուց կանոնադրին ւրամադրութեանց Համեմաւ վարուիլ, եւ անոր բարւոք դործադրութեանը Հսկել: Յօդ. 18.- Եթէ Ս. Երուսաղէմի åաւրիարքը Սուրբ Երուսաղէմի վանուց կանոնադրին Հակառակ վարուի, ամբասւանութեան ւակ կ'ընկնի: Յօդ. 19.- Պաւրիարքին վրայ ամբասւանութիւն կրնայ ըլլալ կա՛մ յիչեալ Միաբանութեան կողմէն եւ կա՛մ՝ կոսւանդնուåոլսոյ կրօնական եւ Բաղաքական ժողովոց կողմէն: Այսåիսի åարադայի մէջ՝ Աղդային ԸնդՀանուր ժողով կը դումարուի: Եւ եթէ եղած ամբասւանութիւնը քննուելով Հիմնաւոր ըլլալը սւուդուի, ԸնդՀանուր ժողովը՝ վեցերորդ յօդուածին մէջ կոսւանդնուåոլսոյ åաւրիարքին վերաբերեալ ւրամադրութեանց Համեմաւ՝ ըսւ åաՀանջման իրաց, կը åարւաւորէ ղայն Հեռանալ Պաւրիարքական Աթոռէն, եւ անոր åաչւօնը կը յանձնէ ւեղաåաՀի մը՝ ղոր ԸնդՀանուր ժողովը դաղւնի քուէարկութեամբ կ'ընւրէ Միաբանութեան մէջէն: Յօդ. 20.- Երբ Ս. Երուսաղէմի åաւրիարքը վախճանի, միաբանութիւնը իր մէջէն ւեղաåաՀ մը կ'ընւրէ, եւ Աղդային ժողովները կը Հասւաւեն ղայն: Յօդ. 21.- Ս. Երուսաղէմի åաւրիարքը կոսւանդնուåոլսոյ Աղդային ժողովներուն կողմէն կ'ընւրուի: Բայց Միաբանութիւնը. իրաւունք ունի իր կարծիքը յայւնելու ընւրելեաց արժանաւորութեան ասւիճանին վրայ՝ ներկայացման ցուցակաւ մը: Պաւրիարքին վախճանելէն անմիջաåէս եւքը՝ յիչեալ ւեղաåաՀը Միաբանից ԸնդՀանուր ժողով կը դումարէ: Այս ժողովը անուանց ցուցակ մը կը åաւրասւէ՝ կոսւանդնուåոլսոյ եկեղեցական Համադումար ժողովոյն ըրած կերåիւն. բայց åէւք է որ միաբանութեան ներկայացնելիք այս ցուցակը դո՛նէ եօթն ընւրելեաց անուն åարունակէ: Այս ցուցակը միաբանութեան կողմէն սւորադրեալ յայւադրով կոսւանդնուåոլսոյ åաւրիարքարանը կ'ուղարկուի:

Յօդ. 22.- Ս. Երուսաղէմի åաւրիարք ընւրուելու անձը դո՛նէ երեսուն եւ Հինդ ւարին լրացուցած եւ ի ծնէ Օսմանեան Տէրութեան Հåաւակ, Միաբանութեան եåիսկոåոսներէն կամ վարդաåեւներէն åէւք է ըլլայ. միանդամայն Միաբանութենէն ղաւուած մէկը åէւք չէ ըլլայ: Միաբանութենէ ղաւուած չեն Համարուիր այն անձինքը, որ åաւրիարքարանի ժողովոց կողմէն աղդային åաչւօնի մէջ դործածուած են՝ Երուսաղէմի åաւրիարքին Հաւանութեամբ: Յօդ. 23.- կրօնական եւ Բաղաքական ժողովները Խառն ժողով կաղմելով, վերոյիչեալ ցուցակին մէջ յիչաւակուած անձանց արժանիքը կը քննեն եւ երեք ընւրելի որոչելով անունները ԸնդՀանուր ժողովոյն կը ներկայացնեն: Միաբանութեան կողմէն եկած ցուցակն ալ ԸնդՀանուր ժողովոյ սրաՀին մէջ կախուած կ'ըլլայ: ԸնդՀանուր ժողովը ընւրելեաց վրայօք թէ՛ Միաբանութեան եւ թէ՛ Աղդային երկու ժողովոց կարծիքը իմանալով, անոնց մէջէն կրօնից, ուսման եւ բարի վարուց նկաւմամբ ամէնէն աւելի արժանաւորութիւն ունեցող անձը կ'ընւրէ դաղւնի քուէարկութեամբ եւ քուէից բացարձակ առաւելութեամբ: ԸնդՀանուր ժողովոյ մէջ՝ Միաբանութեան կողմէն ներկայացուած ցուցակէն դուրս անձի վրայ քուէարկութիւն չկրնար ըլլալ:

Դ.- ԱԶԳԱՅիՆ կՐՕՆԱկԱՆ ԺՈՂՈՎ

Յօդ. 24.- կրօնական ժողովը կը բաղկանայ ւասն եւ չորս բանիբուն եկեղեցականներէ, որոնք դո՛նէ երեսուն ւարին լրացուցած եւ դէթ Հինդ ւարիէ ի վեր ձեռնադրուած åիւի ըլլան: Յօդ. 25.- Եկեղեցական Համադումար ժողովը դաղւնի քուէարկութեամբ Աղդային կրօնական ժողովոյ անդամոց թուոյն եռաåաւիկը կ'ընւրէ եւ ընւրելեաց անունները սւորադրեալ յայւադրով Աղդային ԸնդՀանուր ժողովոյն կը ներկայացնէ: ԸնդՀանուր ժողովն ալ անոնց մէջէն դաղւնի քուէարկութեամբ կ'ընւրէ կրօնական ժողովոյ անդամները: Տեղեկադիրը åաւրիարքին կողմէն Բարձրադոյն Դրան կը ներկայացուի եւ կրօնական ժողովոյ այսåէս ընւրուած անդամները կայսերական Հրամանաւ կը Հասւաւուին: Յօդ. 26.- կրօնական ժողովը երկու ւարին անդամ մը Աåրիլի վերջը ամբողջ կը լուծուի եւ Մայիսի սկիղբը կը նորոդուի: Այս ժողովոյ

անդամները անմիջաåէս վերընւրելի չեն, բայց երկու ւարի եւքը կրնան նորէն ընւրուիլ: Յօդ. 27.- Երբ կրօնական ժողովոյ անդամներէն Հրաժարական ւուող եւ կամ ուրիչ åաւճառաւ åակսողներուն թիւը երեքի Հասնի, անոնց ւեղ ուրիչներ կ'ընւրուին ԸնդՀանուր ժողովով: Բայց մինչեւ որ այս ընւրութիւնն ըլլայ, կրօնական ժողովոյ մէջ բոլոր անդամոց մեծադոյն մասը կը ÷նւռուի: Յօդ. 28.- կրօնական ժողովոյ åաչւօնն է աղդային կրօնական դործոց ընդՀանուր ւեսչութիւնը: իր åարւաւորութիւնքն են՝ աղդին մէջ կրօնական ղդացումը ղարդացունել, Հայասւանեայց Եկեղեցւոյ դաւանութիւնն ու աւանդութիւնները անխախւ åաՀել, եկեղեցեաց եւ եկեղեցականաց ներկայ վիճակը լաւցնելու եւ աåադան անդորրելու եւ աåաՀովցնելու միջոցները ձեռք բերելու Հոդ ւանիլ, աղդային վարժարանաց երբեմն-երբեմն այցելութիւն ընելով՝ քրիսւոնէական վարդաåեւութեան ուսուցման վրայ Հսկողութիւն ընել, արժանաւոր եւ բանիբուն վարդաåեւներ եւ քաՀանաներ Հասցնել, եւ աղդին մէջ ծադած կրօնական վէճերը քննելով՝ Եկեղեցւոյ օրինաց Համեմաւ լուծել: Յօդ. 29.- կրօնական ժողովը երբ չկարենայ ինքնին լուծել ղոււ կրօնական կարեւոր խնդիր մը, Եկեղեցական Համադումար ժողով կը կաղմէ՝ կոսւանդնուåոլիս դւնուող եåիսկոåոսները, եկեղեցեաց քարողիչ վարդաåեւները, աւադերէցներն ու աթոռակալները, եւ եթէ Հարկ ըլլայ՝ նաեւ չրջակայ դաւառաց առաջնորդները Հրաւիրելով: Եթէ Եկեղեցական Համադումար ժողովն ալ խնդիրը իր ձեռնՀասութենէն վեր դաւէ, այն ժամանակ՝ ԸնդՀանրական կաթողիկոսին կը դիմէ սւորադրեալ ւեղեկադրով: Յօդ. 30.- կրօնական ժողովոյ ամէն ւեսակ ւեղեկադիրները միչւ անդամոց մեծադոյն մասին կողմէն սւորադրեալ åիւի ըլլան: Յօդ. 31.- Թէ՛ կոսւանդնուåոլսոյ եւ թէ՛ դաւառներու մէջ՝ վարդաåեւի ձեռնադրութեան Համար åէւք եղած Հրամանը Աղդային կրօնական ժողովոյ կողմէն կը ւրուի: իսկ քաՀանայի ձեռնադրութեան Համար՝ եթէ Պոլսոյ մէջ է՝ նոյն կրօնական ժողովէն, եւ եթէ դաւառներու մէջ է՝ ւեղւոյն կրօնական ժողովէն կը ւրուի: Յօդ. 32.- Մինչեւ որ եկեղեցւոյ մը քաՀանաներն ու Թաղական ԽորՀուրդը նոր քաՀանայ ձեռնադրել ւալու կարեւորութիւնը չւեսնեն եւ սւորադրեալ ւեղեկադրով կրօնական ժողովոյ խնդիր չընեն, ձեռնադրութեան Հրաման չւրուիր:

Յօդ. 33.- կրօնական ժողովը կ'ընւրէ կոսւանդնուåոլսոյ եկեղեցեաց քարողիչ վարդաåեւներն ու աւադերէցները եւ åաւրիարքը կ'անուանէ ղանոնք: Յօդ. 34.- կրօնական ժողովոյ մէջ ամէն ւեսակ ընւրութիւն դաղւնի քուէարկութեամբ կ'ըլլայ: Յօդ. 35.- կրօնական ժողովը կանոնադիր մը åէւք է չինէ եկեղեցականաց ներկայ վիճակին բարելաւութեան եւ աåադային անդորրութեանը Համար, որåէսղի իրենց Հոդեւորական åաչւօնները կարենան ձրի կաւարել:

Ե.- ԲԱՂԱԲԱկԱՆ ԺՈՂՈՎ

Յօդ. 36.- Բաղաքական ժողովը կը բաղկանայ աղդային դործոց եւ ւէրութեան օրինաց ւեղեակ քսան աչխարՀականներէ: Յօդ. 37.- Բաղաքական ժողովոյ անդամները դաղւնի քուէարկութեամբ եւ քուէից բացարձակ առաւելութեամբ Աղդային ԸնդՀանուր ժողովոյ մէջ կ'ընւրուին, եւ ւեղեկադիրը åաւրիարքի կողմէն Բարձրադոյն Դրան մաւուցուելով՝ կայսերական Հրամանաւ կը Հասւաւուին: Յօդ. 38.- Բաղաքական ժողովը երկու ւարին անդամ մը Աåրիլի վերջը ամբողջ կը լուծուի եւ Մայիսի սկիղբը կը նորոդուի: Այս ժողովոյ անդամները երկու ւարի անցնելէն եւքը նորէն կրնան ընւրուիլ: Եւ թէåէւ առջի երկու ւարին Բաղաքական ժողովոյ Համար վերընւրելի չեն, բայց ուրիչ որեւէ աղդային åաչւօնի մէջ կրնան դործածուիլ: Յօդ. 39.- Եթէ Բաղաքական ժողովոյ անդամներէն մէկը, առանց բանաւոր åաւճառ իմացնելու դրով, երեք անդամ իրարու վրայ ներկայ չդւնուի, նոյն Ժողովոյ աւենաåեւի կողմէն անոր նամակ դրուելով՝ չդալուն åաւճառը կը Հարցուի: Եթէ åաւասխան չառնուի, երկրորդ դրութեամբ իմաց կը ւրուի իրեն, որ եթէ յաջորդ նիսւին ալ ներկայ չդւնուի, իբրեւ Հրաժարեալ åիւի Համարուի, եւ եթէ դարձեալ չներկայանայ, Հրաժարականը ւուած åիւի սեåուի: Յօդ. 40.- Երբ Բաղաքական ժողովոյ Հրաժարական ւուող կամ ուրիչ åաւճառաւ åակսող անդամոց թիւը երեքի Հասնի, անոնց ւեղ ուրիչ անդամներ կ'ընւրուին ԸնդՀանուր ժողովով: Բայց մինչեւ որ այս

ընւրութիւնն ըլլայ՝ Բաղաքական ժողովոյ մէջ բոլոր անդամոց մեծադոյն մասը կը ÷նւռուի: Յօդ. 41.- Բաղաքական ժողովոյ åաչւօնն է աղդային քաղաքական դործոց ընդՀանուր ւեսչութիւնը: իւր åարւաւորութիւնքն են աղդին բարեկարդութեան ու յառաջդիմութեան մւադրութիւն եւ ÷ոյթ ունենալ, իր ւեսչութեան ւակ դւնուող խորՀրդոց կողմէն մաւուցուած աղդօդոււ առաջարկութիւնները ուչադրութեամբ քննել, եւ անոնց կարեւորութիւնը յայւնուելէն եւքը՝ Հասւաւել կամ դործադրութեան արդելքները բառնալու ջանք ընել: Յօդ. 42.- Բաղաքական ժողովը իրեն եկած դործերը ո՛ր խորՀրդոյ վերաբերեալ ըլլան՝ քննուելու Համար ա՛յն խորՀրդոյն կը յանձնէ, եւ մինչեւ որ անոր կարծիքը չառնու՝ չկրնար դործադրութեան ձեռնարկել: Եւ թէåէւ կրնայ իրաւացի åաւճառներով Հերքել մէկ խորՀրդոյ ըրած որոչումը, բայց ինքնին ուրիչ ւնօրինութիւն չկրնար ընել նոյն նիւթին վրայ եւ կը åարւաւորի դարձեալ նոյն խորՀրդոյն յանձնել դործը: Բաղաքական ժողովը չի կրնար նաեւ ÷ոխել կամ լուծել աղդային խորՀուրդներէն մէկը, քանի որ չւեսնէ ղայն ՍաՀմանադրութեան Հիմնական սկղբանց Հակառակ ընթացքի մէջ: Բայց երբ ւեսնէ անոնց մէկը այսåիսի ընթացքի մէջ, առաջին անդամին՝ բացաւրութիւն կ'ուղէ նոյն խորՀրդոյ աւենաåեւէն, երկրորդ անդամին՝ անոր դրով աղդարարութիւններ ընելով՝ ի կանոնաåաՀութիւն կը Հրաւիրէ, իսկ երրորդին՝ անդամները կը ÷ոխէ, միայն թէ այս մասին ունեցած åաւճառները åիւի բացաւրէ ԸնդՀանուր ժողովոյ ներկայացնելու åարւաւոր երկամեայ ւեղեկադրին մէջ: Յօդ. 43.- Բաղաքական ժողովը երբ իրեն եկած քաղաքական դործերէն կարեւոր խնդրոյ մը լուծումը իր ձեռնՀասութենէն վեր դաւէ, ԸնդՀանուր ժողովոյն կը դիմէ:

Զ.- ԲԱՂԱԲ. ԺՈՂՈՎՈՅ կՈՂՄէՆ կԱԶՄՈՒԱԾ ԱԶԳ.

ԽՈՐՀՈՒՐԴԲ ԵՒ ՀՈԳԱԲԱՐՁՈՒԹիՒՆԲ

Յօդ. 44.- Ուսումնական, ւնւեսական եւ դաւասւանական դործոց եւ վանօրէից ւեսչութեան Համար չորս խորՀուրդ, մաւակարարութեան åաչւօնով՝ երեք Հոդաբարձութիւն åիւի Հասւաւուի Բաղաքական ժողովոյ կողմէն: Այս խորՀրդոց եւ Հոդաբարձութեանց ան-

դամները երկու ւարի åաչւօն կը վարեն այն åայմանաւ, որ ամէն ւարեդլուխ կիսով չա÷ նորոդուին: Դաւասւանական ԽորՀրդոյ նախադաՀը կ. Պոլսոյ åաւրիարքի ÷ոխանորդն է: 1.- Ուսումնական ԽորՀուրդ Յօդ. 45.- Ուսումնական ԽորՀուրդը եօթն ուսումնական աչխարՀականներէ կը բաղկանայ: Ուսումնական ԽորՀրդոյն åաչւօնն է Հայոց աղդին դասւիարակութեան եւ կրթութեան ընդՀանուր ւեսչութիւնը: իր åարւաւորութիւնքն են աղդային վարժարանաց բարեկարդութեանը Հսկել, թէ՛ մանչ եւ թէ՛ աղջիկ ւղայոց դասւիարակութեանը Հոդ ւանելու նåաւակաւ Հասւաւուած ընկերութիւններուն խրախոյս ւալ եւ ձեռնւու ըլլալ, դåրաւանց դասւիարակներուն կացութիւնը լաւցնելու եւ աåադան անդորրելու խնամ ւանիլ, աղդին մէջ յաջողակ եւ քաջաՀմոււ դասաւուներ Հասցնելու եւ դåրոցական դասադիրքեր åաւրասւելու ջանք եւ ÷ոյթ ունենալ: Ուսումնական ԽորՀուրդը աղդային վարժարանաց մէջ ուսմունքնին լրացնող աչակերւաց վկայական կու ւայ, ուսմանց դասադիրքերը կ'որոչէ եւ ւարեկան քննութիւնները կը կաւարէ: իսկ կրօնական ուսմանց Համար կրօնական ժողովին կը դիմէ, վասն ղի այս ժողովը կ'որոչէ կրօնական դիւութեանց դասադիրքերը եւ դասաւուները, քննութիւնները կ'ընէ եւ վկայականը կու ւայ: 2.- Տնւեսական ԽորՀուրդ Յօդ. 46.- Տնւեսական ԽորՀուրդը կը բաղկանայ եօթն ւնւեսադէւ աչխարՀականներէ, ղորս Բաղաքական ժողովը կ'ընւրէ քուէից առաւելութեամբ: Տնւեսական ԽորՀրդոյն åաչւօնն է կ. Պոլսոյ մէջ դւնուած աղդային բոլոր Հասւաւութեանց եւ անոնց կալուածներուն մաւակարարութեան ընդՀանուր ւեսչութիւնը: իր åարւաւորութիւնն է նոյն Հասւաւութեանց բարեկարդութեանը անխոնջ Հսկել եւ Հոդ ւանիլ: Տնւեսական ԽորՀուրդը åէւք է Հոդ ւանի, որ ամէն աղդային կալուած օրինաւոր կալուածադիր ունենայ: Թէ՛ կ. Պոլսոյ եւ թէ՛ դաւառներու մէջ դւնուած աղդային անչարժ սւացուածոց կալուածադրերուն օրինակները՝ Տնւեսական ԽորՀրդոյ ձեռօք ժողվուելով՝

åաւրիարքարանի դիւանաւան մէջ åիւի åաՀուին: Աղդային ո՛րեւէ կալուածոյ դնումն ու վաճառումը չկրնար ւեղի ունենալ առանց Տնւեսական ԽորՀրդոյ դիւութեան, Բաղաքական ժողովոյ Հաճութեան եւ åաւրիարքի կնքով Հասւաւութեան: Այս ւրամադրութեանց ուժովը՝ եկեղեցիներու միւթեվելլիութիւն ըսուած բանը վերցուած է Հայոց աղդին Համար: կ. Պոլսոյ եւ չրջակայից մէջ՝ աղդային որեւէ չինութեանց կամ վերանորոդութեանց չկրնար ձեռնարկուիլ առանց դիւութեան Տնւեսական ԽորՀրդոյ եւ Հաճութեան Բաղաքական ժողովոյ: Տնւեսական ԽորՀուրդը աղդային Ելեւմւից, կւակաց եւ Հիւանդանոցի Հոդաբարձութիւններուն, նաեւ Թաղական ԽորՀուրդներուն մաւակարարութեանը վրայ Հսկողութիւն åիւի ընէ, եւ ասոնց ամէն մէկէն որոչեալ ժամանակներ åաՀանջելով, Բաղաքական ժողովոյն åիւի Հաղորդէ: Տնւեսական ԽորՀուրդը ւարեդլխէն երկու ամիս առաջ՝ յեւադայ ւարւոյ մէջ ըլլալիք Հասոյթն ու ծախքը Ելեւմւից Հոդաբարձութենէն սւուդելով, Հաչուեկչիռը åիւի åաւրասւէ եւ Բաղաքական ժողովոյն ներկայացնէ: 3.- Դաւասւանական ԽորՀուրդ Յօդ. 47.- Դաւասւանական ԽորՀուրդը կը բաղկանայ ութ իրաւադէւ եւ ամուսնացեալ եւ քառասուն ւարին լրացուցած անձերէ, որոնց չորսը եկեղեցական եւ չորսը աչխարՀական åիւի ըլլան: Դաւասւանական ԽորՀրդոյ նախադաՀը åաւրիարքի ÷ոխանորդն է, եւ անդամներուն բոլորն ալ Խառն ժողովոյ կողմէն կ'ընւրուին՝ քուէից առաւելութեամբ: Դաւասւանական ԽորՀրդոյ åաչւօնն է ընւանեկան վէճերը լուծել եւ Բ. Դրան կողմէն åաւրիարքարան յանձնուած դաւերը՝ յանձնարարութեան Համեմաւ քննել եւ որոչել: Երբ åաւաՀի այնåիսի դաւ մը ղոր Դաւասւանական ԽորՀուրդը իր ձեռնՀասութենէն վեր դաւէ, ըսւ åաՀանջման խնդրոյն՝ կա՛մ կրօնական, կա՛մ Բաղաքական եւ կա՛մ Խառն ժողովոյն յանձնուելուն Հարկաւորութիւնը կը ցուցնէ: Եթէ Դաւասւանական ԽորՀրդոյ մէջ որոչուած դաւի մը դէմ բողոքէ դաւաåարւեալը, խնդիրը վերսւին կը քննուի յիչեալ ժողովներէն մէկուն մէջ՝ որո՛ւն որ կը վերաբերի:

4.- Վանօրէից ԽորՀուրդ Յօդ. 48.- Վանքերն աղդային սեåՀական սւացուածք ըլլալով, աղդին կը վերաբերի անոնց մաւակարարութեան Հասոյթից ու ծախուց ընդՀանուր ւեսչութեան եւ քննութեան իրաւունքը: Ըսւ որում՝ Հարկաւոր է, որ ամէն վանք իրեն Համար յաւուկ կանոններ ունենայ. կեդրոնական Վարչութեան կրօնական եւ Բաղաքական ժողովները Խառն ժողով կաղմելով, իւրաքանչիւր վանքի միաբանութեան, նաեւ Վանօրէից ԽորՀուրդին կարծիքն առնելէ եւքը, åէւք եղած կանոնադրութիւնը կը åաւրասւեն եւ Աղդային ԸնդՀանուր ժողովոյ Հասւաւել կու ւան: Սոյն կանոնադրութեանց Հիմնական սկղբունքն են. Ա. իւրաքանչիւր վանքի մասնաւոր մաւակարարութիւնը իր միաբանութեան կը վերաբերի: իսկ ամէնուն վրայ ընդՀանուր ւեսչութիւն ընելու իրաւունքը կեդրոնական Վարչութեան կը վերաբերի, որ կը դործադրէ Վանօրէից ԽորՀրդին ձեռօք: Բ. իւրաքանչիւր վանքի վանաՀայրը իր միաբանութեան կողմէն կ'ընւրուի եւ կեդրոնական Վարչութեան Խառն ժողովոյ Հաւանութեամբը åաւրիարքի ձեռօք կը Հասւաւուի: ՎանաՀայր ըլլալու անձը åէւք է, որ երեսունուՀինդ ւարին լրացուցած եւ Օսմանեան Տէրութեան Հåաւակ վարդաåեւներէն ըլլայ: Գ. Բոլոր վանքերը աղդին բարոյական ղարդացմանը ծառայելու åարւաւոր են. ուսւի ամէն մէկը իր կարողութեան չա÷ով ունենալու է ընծայարան, թանդարան, ւåարան, Հիւանդանոց եւ ասոնց åէս ուրիչ աղդօդոււ Հասւաւութիւններ: Վանօրէից ԽորՀուրդը կը բաղկանայ եօթն անձերէ, ղոր Բաղաքական ժողովը կ'ընւրէ քուէից առաւելութեամբ: Վանօրէից ԽորՀուրդին åաչւօնն ու åարւաւորութիւնն է իւրաքանչիւր վանքի կանոնաց դործադրութեանը Հսկել եւ վերաւեսչութիւն ընել, եկամոււներն ու Հասոյթները սւուդել եւ ծախքերը քննել ու կանոնաւորել: Վանօրէից ԽորՀուրդը կ'ընւրէ վանականներուն մէջէն իւրաքանչիւր վանքի մաւակարարութեան åաչւօնին Համար åէւք եղած անձինքը: Ասոնք վանաՀօր նախադաՀութեամբ եւ իրենց վանքին յաւկացեալ կանոններուն Համաձայն վանքը ւնւեսելով, որոչ ժամանակներ ՀաչուեՀամար կու ւան ԽորՀուրդին:

5.- Ելեւմւից Հոդաբարձութիւն Յօդ. 49.- Ելեւմւից Հոդաբարձութիւնը կը բաղկանայ եօթն Հաչուադէւ անձինքէ, ղոր Բաղաքական ժողովը կ'ընւրէ քուէից առաւելութեամբ: Ելեւմւից Հոդաբարձութեան åաչւօնն է աղդային կեդրոնական սնւուկին ւնւեսութիւնն ու Համարակալութիւնը: Այս սնւուկին մոււքն են՝ աղդային ընդՀանուր ւուրք, կոսւանդնուåոլսոյ åաւրիարքական դիւանաւան Հասոյթք եւ առանց մասնաւոր ւեղ մը որոչելու աղդին անուանը եղած կւակք կամ նուէրք: Ելքն են՝ åաւրիարքարանի եւ դիւանաւան սովորական ծախք, կեդրոնական Վարչութեան ձեռքը եղած աղդային Հասւաւութեանց եւ կարօւեալ թաղերու ւրուելիք նåասւք եւ ղանաղան ուրիչ åաւաՀական ծախք: Ելեւմւից Հոդաբարձութիւնը կը Հաւաքէ ամէն այս Հասոյթները եւ իր ձեռօք կ'ըլլան յիչեալ ծախքերը, միչւ Տնւեսական ԽորՀուրդին դիւութեամբը եւ Բաղաքական ժողովոյ Հաւանութեամբը: Ելեւմւից Հոդաբարձութիւնը åարւաւոր է իր ւնւեսութեան յանձնուած աղդային սնւուկին Հաչիւը ւոմարակալութեան կանոնաւ կարդադրել եւ որոչեալ ժամանակներ Հաչուեցուցակ ներկայացնել Տնւեսական ԽորՀուրդին, որ սւուդելով եւ վաւերացնելով՝ կը Հաղորդէ Բաղաքական ժողովոյն: 6.- կւակաց Հոդաբարձութիւն Յօդ. 50.- կւակաց Հոդաբարձութիւնը կը բաղկանայ եօթն անձինքէ, որոց երեքը եկեղեցական եւ չորսը աչխարՀական՝ Խառն ժողովով կ'ընւրուին քուէից առաւելութեամբ: կւակաց Հոդաբարձութեան åաչւօնն է աղդային կւակաց ւնօրէնութիւնը: իր åարւաւորութիւնն է կւակաց օրինաւոր կերåիւ եւ կւակարարին նåաւակին եւ դիւաւորութեանը Համեմաւ դործադրութեանը Հսկել: կւակաց Հոդաբարձութեան Համար åէւք եղած մասնաւոր կանոնադրութիւնը Խառն ժողովը åիւի åաւրասւէ կւակաց Հոդաբարձութեան եւ Տնւեսական ԽորՀուրդին կարծիքն առնելով, եւ ԸնդՀանուր ժողովը åիւի Հասւաւէ: կւակաց Հոդաբարձութիւնը որոչեալ ժամանակներ իր åաչւօնին վերաբերեալ Հաչիւները åիւի ներկայացնէ Տնւեսական ԽորՀուր-

դին, որ սւուդելով եւ վաւերացնելով՝ åիւի Հաղորդէ Բաղաքական ժողովոյն: 7.- Հիւանդանոցի Հոդաբարձութիւն Յօդ. 51.- Հիւանդանոցի Հոդաբարձութիւնը կը բաղկանայ ինն անձինքէ, ղոր Բաղաքական ժողովը կ'ընւրէ քուէից առաւելութեամբ: Ասոնց երկուքը վկայեալ բժիչկ åիւի ըլլան: Հիւանդանոցի Հոդաբարձութեան åաչւօնն է Աղդային Հիւանդանոցը եւ անոր սեåՀական կալուածներն ու եկամոււները ւնւեսել, եւ անոնց Հասոյթովն ու աղդային սնւուկին նåասւիւը մաւակարարել ղայն: Այս Հասւաւութիւնը չորս չրջանակի բաժնուելով, մէկը՝ աղքաւիկ Հիւանդները դարմանելու, երկրորդը՝ ծեր ու անկար աղքաւները åաւսåարելու, երրորդը՝ խելադարները խնամելու, եւ չորրորդը՝ որբ եւ անւէրունջ ւղաքը դասւիարակելու åիւի յաւկանան: Այս չէնքին կարդադրութիւնն ու ւնւեսութիւնը բժչկական եւ առողջաåաՀիկ կանոնաց Համեմաւ åիւի ւնօրինուին: Հիւանդանոցի Հոդաբարձութիւնը այս Հասւաւութեան ւնւեսութեան մասին՝ Տնւեսական ԽորՀուրդին, եւ դասւիարակութեան մասին՝ Ուսումնական ԽորՀուրդին åաւասխանաւու է, եւ սոյն ԽորՀրդոց որոչեալ ժամանակներ åիւի ւայ իր դործողութեանց վրայ:

է.- ԹԱՂԱկԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴԲ

Յօդ. 52.- Թաղական ԽորՀուրդները կը բաղկանան ըսւ ւեղւոյն՝ Հինդէն մինչեւ ւասներկու անդամներէ: Թաղական ԽորՀուրդին åաչւօնն է թաղին ժողովրդեան աղդային դործոց մաւակարարութիւնը, եկեղեցւոյ եւ դåրաւան Հոդաբարձութիւնը, աղքաւաց խնամակալութիւնը եւ աղդայնոց մէջ åաւաՀած վէճերուն քննութիւնն ու խաղաղարարութիւնը: իր åարւաւորութիւնքն են թաղին եկեղեցւոյ åայծառութեանը խնամ ւանիլ, թաղին մէջ թէ՛ աղջիկ եւ թէ՛ մանչ ւղայոց դասւիարակութեան Համար դåրաւուններ Հասւաւելու ջանք ընել եւ թաղին կարօւեալ ընւանեաց ձեռնւուութիւն ընել:

Յօդ. 53.- Ամէն թաղ մէյ մէկ սնւուկ åիւի ունենայ՝ Թաղական ԽորՀուրդին ւնօրէնութեանը ւակ: Այս սնւուկին մոււքն են թաղին ժողովրդեան կողմէ ւրուած թաղական ւուրքը, եկեղեցւոյ եւ դåրաւան կալուածոց եկամոււները, եկեղեցւոյն Հասոյթները, կւակաւ կամ ուրիչ կերåիւ եղած նուէրները եւլն.: Ելքն են՝ թաղին եկեղեցւոյն եւ դåրաւանց ծախքն ու աղքաւաց ւրուելիք օդնութիւնները: Ամէն Թաղական ԽորՀուրդ իր թաղին մէջ եղած ծննդոց, ամուսնութեանց եւ վախճանմանց արձանադրութիւնը åիւի ընէ կանոնաւոր կերåով՝ մասնաւոր ւոմարի մը մէջ: Յօդ. 54.- Թաղական ԽորՀուրդները իրենց åաչւօնին վերաբերեալ դործոց մէջ Տեսուչ ԽորՀուրդներուն Հեւ ուղղակի յարաբերութիւն ունին, այսինքն՝ դåրաւանց Համար՝ Ուսումնական ԽորՀուրդին Հեւ, ւնւեսական եւ դրամական դործոց Համար՝ Տնւեսական ԽորՀուրդին Հեւ, դաւի վերաբերեալ դործոց Համար՝ Դաւասւանական ԽորՀուրդին Հեւ: Եւ ասոնց ամէն մէկին որոչեալ ժամանակներ Համար åիւի ւան իւրաքանչիւրին վերաբերեալ դործոց վրայ: Յօդ. 55.- իւրաքանչիւր Թաղական ԽորՀուրդ իր թաղին ժողովրդեան կողմէն կ'ընւրուի: Ամէն աղդային անՀաւ, որ քսան եւ Հինդ ւարին լրացուցած է եւ ըսւ 67րդ յօդուածոյ ՍաՀմանադրութեան՝ ընւրողութեան իրաւունքէն դաւասւանաåէս ղրկուած չէ, իրաւունք ունի մասնակից ըլլալ ընւրութեան Թաղական ԽորՀրդոյ անդամոց: Յօդ. 56.- Թաղական ԽորՀրդոց åարւաւորութիւնն ու ընթացքը սաՀմանելու Համար åէւք եղած կանոնադրութիւնը կրօնական եւ Բաղաքական ժողովներուն ձեռօք åիւի չինուի: Թաղական ԽորՀրդոց անդամներուն åաչւօնը չորս ւարի կը ւեւէ. Հինդերորդ ւարւոյն սկիղբը կը նորոդուին, եւ անմիջաåէս վերընւրելի են:

Ը.- ԱԶԳԱՅիՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԺՈՂՈՎ

կաղմութիւն եւ åարւաւորութիւնք Յօդ. 57.- Աղդային ԸնդՀանուր ժողովը Հարիւր քառասուն երես÷ոխաններէ կը բաղկանայ, որոնց՝ Ա. Մէկ եօթներորդ մասը, այսինքն քսանը, եկեղեցական երես÷ոխանք են, ղոր կոսւանդնուåոլսոյ մէջ դւնուող եկեղեցականք կ'ընւրեն: Բ. Երկու եօթներորդ մասը, այսինքն քառասունը, դաւառներէն դալիք աղդային երես÷ոխանք են: Գ. Զորս եօթներորդ մասը, այսինքն ութսունը, կոսւանդնուåոլսոյ թաղերէն ընւրուած երես÷ոխանք են: Յօդ. 58.- կրօնական եւ Բաղաքական ժողովոց անդամները ԸնդՀանուր ժողովին ներկայ կը դւնուին, բայց եթէ երես÷ոխան ընւրուած չեն՝ ԸնդՀանուր ժողովին մէջ քուէ չունին: Յօդ. 59.- ԸնդՀանուր ժողովը նիսւ չկրնար ընել մինչեւ որ անդամոց մեծադոյն մասը, այսինքն դոնէ եօթանասունումէկ Հոդի ներկայ չ'ըլլայ: Յօդ. 60.- ԸնդՀանուր ժողովին åաչւօնն է.- åաւրիարքը, կաթողիկոսը եւ աղդին դլխաւոր åաչւօնաւարները եւ կրօնական ու Բաղաքական ժողովոց անդամները ընւրել, Աղդային ժողովոց վարչութեանը Հսկողութիւն ընել, սոյն ժողովներուն վերաբերեալ՝ բայց իրենց ձեռնՀասութենէն վեր Համարուած դործերը որոչել եւ վճռել եւ Աղդային ՍաՀմանադրութիւնն անխախւ åաՀել: Յօդ. 61.- ԸնդՀանուր ժողովը կը դումարուի՝ Ա. Ըսւ վաղեմի սովորութեան ամէն երկու ւարին անդամ մը՝ Աåրիլ ամսոյ վերջերը, Աղդային Վարչութեան երկամեայ ընթացքին ւեղեկադիրը մւիկ ընելու եւ ելմւական åաչւօնակալաց ձեռօք ժողվուած եւ ծախս եղած դումարներուն ընդՀանուր Հաչիւը ւեսնելու եւ քննելու, կրօնական եւ Բաղաքական ժողովոց բոլոր անդամները ÷ոխելով՝ ուրիչներ ընւրելու եւ յեւադայ երկու ւարուան մէջ աղդային ւուրքը ի՞նչåէս ւնօրինուելիքը սաՀմանելու Համար: Սոյն երկ-ւարեկան ժողովը սկսած օրէն մինչեւ երկու ամիս ւեւելով իր նիսւերը կը վերջացնէ: ԸնդՀանուր ժողովոյ այս նիսւերուն մէջ՝ միանդամայն Աղդային

Վարչութեան ժողովներուն անդամ դւնուող երես÷ոխանները ամէն խնդրոյ վրայ կրնան խօսիլ, բայց ւուրքի եւ ընւրութեան խնդիրներէն ղաւ՝ ուրիչ խնդիրներու մէջ չեն կրնար քուէ ւալ: Բ. կաթողիկոսի ընւրութեան մասնակից ըլլալու Համար: Գ. կոսւանդնուåոլսոյ եւ Երուսաղէմի åաւրիարքները ընւրելու Համար: Դ. կրօնական եւ Բաղաքական ժողովոց մէջ, կամ åաւրիարքին ու ժողովոց մէջ åաւաՀած անՀամաձայնութիւնը բառնալու Համար: Սոյն åարադայից մէջ՝ անՀամաձայնութեան ենթակայ եղող կողմերը ԸնդՀանուր ժողովոյ մէջ խօսք միայն ունին եւ ո՛չ քուէ: Ե. Աղդային ՍաՀմանադրութեան վերաքննութեանը Համար: Եւ վերջաåէս այնåիսի խնդիրներու Համար որոց վրայ որոչում ւալը ԸնդՀանուր ժողովոյն կը վերաբերի: Սակայն այս ւեսակ արւաքոյ կարդի նիսւերուն ւեղի ունենալէն առաջ՝ ԸնդՀանուր ժողովոյ դումարման åաւճառը åաւրիարքարանի կողմէն Բարձրադոյն Դրան իմաց ւրուելով, անոր Հաճութիւնը կ'առնուի. Յօդ. 62.- Պաւրիարքը կը դումարէ ԸնդՀանուր ժողովը կրօնական եւ Բաղաքական ժողովոց մէկուն ՀամաՀաճութեամբը եւ կամ նոյն իսկ ԸնդՀանուր ժողովոյ կրօնական եւ Բաղաքական ժողովոց մէկուն ՀամաՀաճութեամբը եւ կամ նոյն իսկ ԸնդՀանուր ժողովոյ անդամոց մեծադոյն մասին խնդրանօքը: Միայն թէ այս կերå արւադոյ կարդի ժողով դումարելէն առաջ՝ դումարման åաւճառը Բարձրադոյն Դրան իմաց ւրուելով, անոր Հաճութիւնը առնել Հարկ է:

ԸՆՏՐՈՒԹիՒՆ ԵկԵՂԵՑԱկԱՆ ԵՐԵՍՓՈԽԱՆԱՑ

Յօդ. 63.- կոսւանդնուåոլսոյ մէջ դւնուող բոլոր եկեղեցականք՝ åաւրիարքի Հրաւիրանօք՝ Աåրիլ ամսոյ վերջը որոչեալ ւեղ մը կը դումարուին, եւ դաղւնի քուէարկութեամբ ու քուէից բացարձակ առաւելութեամբ Աղդ. ԸնդՀանուր ժողովոյ եկեղեցական անդամները կ'ընւրեն թէ՛ եåիսկոåոսներէն, թէ՛ վարդաåեւներէն եւ թէ՛ քաՀանաներէն, բայց åէւք է որ ընւրելիք՝ դուրսերը åաչւօն չունենան, եւ Հասակաւ երեսուն ւարին լրացուցած, եւ դոնէ Հինդ ւարի առաջ ձեռնադրուած ըլլան, եւ որ եւ է դաւասւանի ւակ չդւնուին: Յօդ. 64.- Եկեղեցական երես÷ոխանաց åաչւօնը ւասն ւարի կը ւեւէ. եւ երկու ւարին անդամ մը՝ Հինդերորդ մասը ÷ոխուելով կը նորոդուի: Այս Հինդերորդ մասն առաջին ութ ւարիներու մէջ՝ վիճակաւ åիւի որոչուի եւ Հանուի, եւ թէ՛ վիճակաւ ելած եւ թէ՛ ւասնամեայ åաչւօնը լրացուցած անդամները անմիջաåէս վերընւրելի են:

ԸՆՏՐՈՒԹիՒՆ ԱՇԽԱՐՀԱկԱՆ ԵՐԵՍՓՈԽԱՆԱՑ

Ա.- Ընւրողութեան եւ ընւրելութեան åայմանք Յօդ. 65.- Ընւրողական իրաւանց Հիմն կը բռնուին աղդային ւուրքը եւ անձնական արժանիքը: Աղդային ւուրքը ընւրողութեան իրաւունք ւալու Համար, åէւք է որ ընւրողը ւարին դոնէ եօթանասուն ու Հինդ ղուրուչ ընդՀանուր ւուրք վճարէ: Ընւրողութեան անձնական արժանեօք իրաւունք ունեցողներն են՝ արքունի դիւաններուն եւ Տէրութեան ուրիչ åաչւօններուն մէջ դւնուողներ, վկայեալ բժիչկները, օդւակար դրքերու Հեղինակները, դåրաւանց ուսուցիչները եւ աղդին օդւակար ծառայութիւններ մաւուցած անձինք: Յօդ. 66.- Ընւրողութեան իրաւունք ունին քսան եւ Հինդ ւարին լրացուցած անձինք, սակայն ընւրողք Հարկ է որ Օսմանեան Տէրութեան Հåաւակ ըլլան: Յօդ. 67.- Ընւրելու իրաւունքէն դաւասւանաåէս ղրկեալ են Հեւեւեալ չորս դաս անձինքը. Ա. Բրէական յանցանօք դաւաåարւեալները, որոնք ըսւ åաւ-

ժական օրինաց Տէրութեան՝ քաղաքականաåէս մեռեալ կը Համարուին: Բ. Աղդային դործոց մաւակարարութեանը մէջ նենդութեամբ բռնուած եւ Աղդ. ժողովներէն մէկուն կողմէն դաւաåարւուած անձինք, որոց Համար աղդային դործերու մէջ չդործածուիլը վճռուած ըլլայ դաւող ժողովին կողմէն: Գ. Տէրութեան դաւարաններուն կողմէն ղդասւացուցիչ åաւիժ կրողները, որոց åաւժոյն åայմանաժամը դեռ լրացած չէ: Դ. Խելադարութեան åաւճառաւ անբաւական դաւեալները, որոց կաւարելաåէս առողջացեալ ըլլալը օրինաւոր կերåիւ Հասւաւուած չըլլայ: Յօդ. 68.- Ընւրելի են աղդին այն ամէն անՀաւները, որոնք երեսուն ւարին լրացուցած ըլլալով, Օսմանեան Հåաւակ, Տէրութեան օրինացը ւեղեակ եւ աղդային դործոց Հմոււ են եւ ընւրողութեան իրաւունքէն ըսւ 67րդ յօդուածոյ ղրկուած չեն: Բայց կոսւանդնուåոլսոյ թաղերուն կողմէն ընւրուելիք ութսուն երես÷ոխանաց դոնէ եօթը՝ ասւիճանաւոր անձինք ըլլալու են: Բ.- Եղանակ ընւրութեան Յօդ. 69.- կոսւանդնուåոլսոյ թաղերէն եւ դաւառներէն ընւրուելիք երես÷ոխանաց բաչխման ցուցակը չինելու Համար, ամէն երկու ւարի Փեւրուար ամսոյ սկիղբը՝ Աղդ. կրօնական եւ Բաղաքական ժողովները, Տեսուչ ԽորՀրդոց աւենաåեւներուն Հեւ մէկւեղուելով ՀամախորՀուրդ ժողով կը կաղմեն, եւ åաւրիարքական դիւանաւան ընդՀանուր աղդաՀամարին նայելով, ամէն մէկ թաղին ու դաւառին կողմէն քանի՛ երես÷ոխան ընւրուելիքը կ'որոչեն, Պոլսոյ թաղերուն Համար՝ ընւրողաց թիւը, եւ դաւառներուն Համար՝ բնակչաց թիւը Հիմն բռնելով: Եւ այս կերåով չինուած ցուցակին Համեմաւ՝ իւրաքանչիւր թաղի եւ դաւառի ւալու երես÷ոխանաց թիւը åաւրիարքի ձեռօք անոնց կը ծանուցանեն: Երես÷ոխանաց åաչւօնը ւասն ւարի կը ւեւէ եւ երկու ւարին անդամ մը՝ թէ՛ կոսւանդնուåոլսոյ թաղերէն եւ թէ՛ դաւառներէն ընւրուած աղդային երես÷ոխաններուն Հինդերորդ մասը կը ÷ոխուի եւ կը նորոդուի: Այս Հինդերորդ մասին ընւրութիւնը åիւի կաւարուի ամէն երկու ւարին անդամ մը թէ՛ թաղերուն եւ թէ՛ դաւառներուն կողմէն, մէջերնին ÷ո÷ոխակի կարդ åաՀելով:

Այս ÷ո÷ոխակի կարդը առաջին ութ ւարիներուն մէջ վիճակաւ åիւի որոչուի, սա՛ åայմանաւ, որ եթէ թաղի մը ընւրողները եւ կամ դաւառի մը բնակչաց թիւը աւելցած կամ åակսած է, այն թաղին կամ դաւառին ւալու երես÷ոխանաց թիւն ալ Համեմաւութեամբ åիւի աւելնայ կամ åակսի: Վախճանեալ կամ Հրաժարեալ երես÷ոխանաց ւեղ ընւրուելիք անձինքն ալ՝ ամէն ւարի ւարեդլխէն երկու ամիս առաջ åէւք է ընւրուին: Թաղական երես÷ոխանները կ. Պոլսոյ թաղերուն բնակչաց կողմէն åիւի ընւրուին: իսկ դաւառական երես÷ոխանները իւրաքանչիւր դաւառի ԸնդՀանուր ժողովոյ կողմէն åիւի ընւրուին: Յօդ. 70.- Թէ՛ Պոլսոյ թաղերէն եւ թէ՛ դաւառներէն ուղուած երես÷ոխանները Հարկ չէ, որ ընւրող թաղին կամ դաւառին բնակիչներէն ըլլան. բաւակա՛ն է, որ կոսւանդնուåոլսոյ մէջ բնակին, իրենց ներկայացուցած թաղին կամ դաւառին աղդային դործոցը Հմոււ ըլլան, եւ աղդասիրութեամբ, ուղղութեամբ եւ արդարախոՀութեամբ ընւրողաց յարդն ու Համարումը սւացած անձինք ըլլան: Աղդային երես÷ոխանները ո՛չ թէ ղիրենք ընւրող թաղին կամ դաւառին երես÷ոխանները կը Համարուին ԸնդՀանուր ժողովոյ մէջ, այլ աղդին երես÷ոխաններն են՝ Համաղօր իչխանութեամբ: Յօդ. 71.- Երկու ւարին անդամ մը Պոլսոյ թաղերուն կողմէն ընւրուելիք երես÷ոխանաց Հինդերորդ մասին Համար՝ åաւրիարքը Փեւրուար ամսոյ մէջ ընւրող թաղերուն ամէն մէկուն կը ծանուցանէ քանի՛ երես÷ոխան ընւրելիքը՝ ընւրողութեան եւ ընւրելութեան åայմաններն ալ յիչեցնելով: Այս ծանուցման վրայ՝ Թաղական ԽորՀուրդները երես÷ոխանաց ընւրութեանը կը ձեռնարկեն: Բայց ընւրական դործողութեանց Համար թաղին քարողիչը կամ անոր չդւնուած ժամանակը՝ աւադերէցը նախադաՀութիւն կ'ընէ, եւ թաղին բնակիչներէն երեքէն մինչեւ վեց åաւուաւոր անձինք Թաղական ԽորՀուրդին վրայ կ'աւելցուին: Այս կերåով կաղմուած ընւրողական ժողովներուն ամէն մէկը իր թաղին մէջ ընւրողութեան իրաւունք ունեցողներն սւուդելով, այբուբէնի կարդաւ ընւրողաց ցանկ մը կը åաւրասւէ եւ ութ օր բաց մնալու åայմանաւ թաղական խորՀրդարանին մէջ կախել կու ւայ: Ընւրողական ժողովը ընւրելեաց որոչումը դիւրացնելու Համար՝ ուղուած երես÷ոխաններուն թիւէն եռաåաւիկ աւելի ընւրելեաց

ցուցակ մըն ալ կը åաւրասւէ եւ ան ալ կախել կու ւայ խորՀրդարանին մէջ: Սակայն ընւրողք ամենեւին åարւաւորեալ չեն ընւրելեաց ցուցակին Հեւեւելու: Գաւառներուն մէջ ալ՝ դաւառական ԸնդՀանուր ժողովոց անդամները միեւնոյն կերåով կ'ընւրուին: Գ.- Բուէարկութիւն Յօդ. 72.- Ընւրողաց ցանկին բացուելէն չաբաթ մը եւքը՝ կիւրակէ առաւօւ, ժամերդութեան աւարւմանէն եւքը, թաղական խորՀրդարանին մէջ քուէարկութեան կը սկսուի սաåէս. Թաղական ԽորՀրդոյ նախադաՀը՝ ընւրողաց ցանկը ձեռքն առած, կարդաւ կը կանչէ ընւրողները, որք ընւրողաց ցանկին մէջ իրենց անուան առջեւ սւորադրելէն վերջը, քանի՛ երես÷ոխան ուղուած է նէ՝ այնքան անձանց անուն թուղթի մը վրայ կը դրեն վերէն ի վար կարդաւ, եւ ամէն մէկ անուան առջեւ մականուն, բնակութիւն եւ արՀեսւ նչանակելով՝ թուղթը կը ծալլեն, եւ յաւկաåէս åաւրասւուած քուէաւու÷ին մէջ կը ձդեն: իսկ եթէ ընւրողք åաւճառաւ իւիք չը կրնան դալ խորՀրդարան, սւորադրեալ նամակաւ մը քուէնին կ'ուղարկեն: Յօդ. 73.- Բուէարկութիւնը դաղւնի է, ուսւի åէւք է որ քուէարկուք առանձին դրեն իրենց քուէաթուղթը, որåէս ղի ուրիչ մը չկրնայ ւեսնել դրած անունները: Յօդ. 74.- Բուէարկութիւնը սկսած օրը åէւք է լմննայ: Ընւրողներէն ո՛վ որ իր քուէն նոյն օրը չներկայացնէ, եւքը բողոքելու իրաւունք չունի: Յօդ. 75.- Ոչ ոք åիւի կարենայ միանդամայն երկու թաղի մէջ քուէ ւալ: Յօդ. 76.- Ընւրութեան մասին միացեալ թաղերը եւ թեմերը՝ եթէ իրարու մօւ ըլլան, ընւրողները մէկւեղ ժողվուելով քուէարկութիւն կ'ընեն: իսկ եթէ իրարմէ Հեռի ըլլան՝ իւրաքանչիւր թաղ կամ թեմ ղաւ քուէարկութիւն կ'ընէ, եւ եւքը երկու կողման քուէարկութեանց արդիւնքը կը միացնեն: Յօդ. 77.- Բուէարկութիւնը կաւարուելէն եւքը նոյն օրը մի եւ նոյն նիսւի մէջ՝ Թաղական ԽորՀուրդին առջեւ քուէւու÷ը կը բացուի. եւ այս բանիս Համար որոչուած քննիչները քուէներն Համրելով, քուէարկուաց թուոյն Հեւ կը բաղդաւեն:

Եթէ ւարբերութիւն դւնուի եւ Թաղական ԽորՀուրդը խարդախութեան կասկած ունենայ, մինչեւ առաջիկայ կիրակի՝ միւս օր մը նորէն քուէարկութիւն ընել կ'որոչուի: Նմանաåէս՝ եթէ ուղուած երես÷ոխանաց թիւը առաջին անդամին չլցուի, մնացածին Համար երկրորդ անդամ քուէարկութիւն կ'ըլլայ միւս օր մը: Յօդ. 78.- Եթէ åաւաՀի որ քուէարկուներէն մէկը åէւք եղածէն աւելի թուով անուն դրած ըլլայ իր քուէաթուղթին մէջ, նոյն թիւէն վերջը եկած անուններն անընդունելի են. նմանաåէս անվաւեր կը Համարուին այն քուէաթուղթերը՝ որոնց մէջ դւնուած անունները վերէն ի վար կարդաւ դրուած չեն: Յօդ. 79.- Բուէարկուաց թուոյն կէսէն աւելի քուէ սւացողներուն մէջէն առաւելադոյն քուէ սւացող անձինք երես÷ոխան ընւրուած են: Եթէ երկու անձանց Հաւասար քուէ ւրուած ըլլայ, երիցադոյնը ընւրեալ է: Յօդ. 80.- Եթէ առաջին անդամ քուէարկութեամբ առաւելութիւն չսւացուի, Թաղական ԽորՀուրդը կը ծանուցանէ առաւելադոյն քուէ սւացող երկու անձանց անունները, եւ երկրորդ քուէարկութիւնը օրինաւորաåէս այն երկու անուանց վրայ կ'ըլլայ: Յօդ. 81.- Ամէն Թաղական ԽորՀուրդ իր թաղէն ընւրուած երես÷ոխանաց անունները åաւրիարքին կը ներկայացնէ մասնաւոր ւեղեկադրով մը, որուն մէջ åէւք է ճչդիւ նչանակուած ըլլան ընւրեալներուն անունը, մականունը, բնակութիւնը, արՀեսւը եւ քուէարկութեան բոլոր åարադաները: Պաւրիարքը այս ւեղեկադրերը կը ներկայացնէ Բաղաքական ժողովին, որ ղանոնք քննելով՝ կը սւուդէ երես÷ոխանաց ընւրելութեան åայմանները: Այսåէս սւուդուելէն եւքը, åաւրիարքը åաչւօնական կերåիւ կը ծանուցանէ երես÷ոխանաց ամէն մէկուն ըսւ օրինի ընւրութիւնը, եւ կը Հրաւիրէ ղանոնք ԸնդՀանուր ժողովոյ աւեան կաղմել որոչեալ օր մը: Յօդ. 82.- ԸնդՀանուր ժողովը իր առաջին նիսւին մէջ Բաղաքական ժողովին քննած ւեղեկադիրը մւիկ ընելով, եղած ընւրութիւնները եւ երես÷ոխանաց իչխանութիւնը կը վաւերացնէ, որով ԸնդՀանուր ժողովը ըսւ օրինի կաղմուած կ'ըլլայ: ԸնդՀանուր ժողով կրնայ դումարուիլ, երբ կոսւանդնուåոլսոյ

երես÷ոխանաց մեծադոյն մասը ընւրուած ըլլայ, առանց սåասելու դաւառական երես÷ոխանաց ընւրութեան վախճանին, որոնց լուրը մէկ կողմէն կոսւանդնուåոլիս Հասնելու վրայ կ'ըլլայ: Յօդ. 83.- Եթէ մէկը քանի մը թաղերու կամ դաւառներու կողմէն ընւրուած ըլլայ, ինք կ'որոչէ ո՛ր թաղին կամ ո՛ր դաւառին երես÷ոխանութիւնն ընդունիլը, եւ եթէ ինք չուղէ որոչել, ԸնդՀանուր ժողովը վիճակաւ կ'որոչէ: Յօդ. 84.- Երես÷ոխանաց անուան ցուցակը ԸնդՀանուր ժողովոյ սրաՀին մէջ կախուած åիւի մնայ՝ այբուբէնի կարդաւ չինուած, եւ իւրաքանչիւր անուան առջեւ åիւի նչանակուի Հրաժարում, վախճանում եւ այլ ինչ որ åաւաՀի: Այս ցուցակը երկու ւարին անդամ մը åիւի նորոդուի:

ԳԼՈՒԽ Բ.

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ կԱՆՈՆԲ ԺՈՂՈՎՈՑ ԵՒ ԽՈՐՀՐԴՈՑ

Յօդ. 85.- Ամէն ժողով եւ խորՀուրդ åիւի ունենայ աւենական դիւան մը, որ կը բաղկանայ մէկ աւենաåեւէ մը, մէկ աւենադåրէ եւ երբեմն նաեւ աւենաåեւի եւ աւենադåրի ÷ոխանորդներէ: Ասոնց ամէնն ալ Հարկաւ ժողովոյ անդամներէն åիւի ըլլան: Աւենական դիւանը ւարին անդամ մը կը նորոդուի, եւ անդամներն անմիջաåէս վերընւրելի են: Յօդ. 86.- Առանց մեծադոյն մասի ներկայութեան՝ աւեան չի կրնար կաղմուիլ: Յօդ. 87.- Խնդիր մը լաւ քննուելէն եւ անոր վրայ ներկայ ժողովականաց կարծիքը Հասկցուելէն վերջը, քուէի կը դրուի եւ ձայնից առաւելութեամբ որոչում կը ւրուի: Երբ ձայնից Հաւասարութիւն åաւաՀի, եթէ նախադաՀը ներկայ է՝ անոր կարծեաց կողմը կը Հակի որոչումը, եթէ ո՛չ՝ աւենաåեւին կողմը: Յօդ. 88.- Խառն ժողովոյ մէջ քննուած որեւէ խնդրոյ որոչում ւրուելու Համար, åէւք է որ երկու ժողովները ղաւ քուէարկութիւն ընեն: Երբ երկուքին ալ մեծադոյն մասը միեւնոյն որոչումն ըրած ըլլայ, խնդիրը լուծուած է, իսկ եթէ որոչումնին ւարբեր ըլլայ, կարծեաց անՀամաձայնութիւն կը Համարուի եւ Հեւեւաբար խնդրոյն որոչումը ԸնդՀանուր ժողովին կը ձդուի:

Խառն ժողովը օրինաւորաåէս դումարուած Համարուելու Համար åէւք է որ ժողովոց երկուքին ալ մեծադոյն մասը ներկայ դւնուին: Յօդ. 89.- ԸնդՀանուր ժողով դումարուելէն դոնէ վեց օր առաջ åէւք է, որ åաւրիարքարանի կողմէն Հրաւիրանաց դրեր ուղարկուին անդամներուն:

ԳԼՈՒԽ Գ.

ԱԶԳԱՅիՆ ՏՈՒՐԲ

Յօդ. 90.- Ամէն աղդային անՀաւ, որ չա÷աՀաս է եւ վասւակի ու չաՀու ւէր, åարւական է ւրօք մասնակից ըլլալ աղդային ծախուց: Այս ւուրքը ւարեկան է, եւ բաչխման Հիմը կը բռնուի իւրաքանչիւր անՀաւի կարողութիւնը: Յօդ. 91.- Աղդային ւուրքը երկու ւեսակ է. մէկը ընդՀանուր՝ որ ընդՀանուր ծախուց յաւկացեալ է եւ կը Հաւաքուի åաւրիարքարանին կողմէն, աղդ. կեդրոնական սնւուկին Համար, եւ միւսը մասնաւոր՝ որ իւրաքանչիւր թաղի մասնաւոր ծախուց յաւկացեալ է եւ կը Հաւաքուի Թաղական ԽորՀրդոյ կողմէն, թաղական սնւուկներուն Համար: Յօդ. 92.- կոսւանդնուåոլսոյ մէջ ընդՀանուր ւուրքի բաչխման եւ Հաւաքման եղանակը Բաղաքական ժողովին մէջ կ'որոչուի եւ ԸնդՀանուր ժողովով կը Հասւաւուի: իսկ մասնաւոր ւուրքը ամէն թաղ իր խորՀրդոյ մէջ կ'որոչէ եւ կը Հասւաւէ: Սոյնåէս կը ւնօրինուին նաեւ դաւառներուն մէջ դաւառական ընդՀանուր ւուրքն ու թաղական մասնաւոր ւուրքը: Յօդ. 93.- Գաւառներուն կողմէն Աղդային Պաւրիարքարանի սնւուկին ւրուելու մինչեւ ցարդ սովորութիւն եղած ւուրքին բաչխման եւ Հաւաքման եղանակը ԸնդՀանուր ժողովը åիւի որոչէ եւ Բարձրադոյն Դրան Հաճութեամբը åիւի դործադրուի:

ԳԼՈՒԽ Դ.

ԱԶԳԱՅիՆ ԳԱՒԱՌԱկԱՆ ՎԱՐԶՈՒԹիՒՆ

Յօդ. 94.- Առաջնորդը դաւառական ժողովոց նախադաՀն է եւ անոնց դործադիր իչխանութիւնը կը վարէ: իր åարւաւորութիւնն է դաւառին մէջ Աղդային ՍաՀմանադրութեան դործադրութեանը Հսկել: Յօդ. 95.- Առաջնորդը չåիւի կարենայ վանքերու մէջ բնակութիւն Հասւաւելով՝ åաչւօնին ւեղէն Հեռանալ, այլ դաւառին դլխաւոր քաղաքին մէջ Աղդային Առաջնորդարանը åիւի բնակի, ուր կը դումարուին եւ Գաւառական ժողովները: Երբ Առաջնորդ մը միանդամայն եւ վանաՀայր ըլլայ, եթէ վանքը մէկ օրուան ճամբայ Հեռի է առաջնորդանիսւ քաղաքէն՝ կրնայ երկու åաչւօնն ալ մէկւեղ վարել, երբեմն-երբեմն վանքին այցելութիւն ընելով: Բայց եթէ Հեռաւորութիւնը օրուան մը ճանաåարՀէ աւելի ըլլայ, åէւք է, որ վանքին մէջ իրեն ÷ոխանորդ կարդելով, ինք քաղաքը բնակի: Սակայն Հարկ եղած ժամանակը իր վիճակին ամէն կողմը այցելութեան կրնայ երթալ: Յօդ. 96.- կոսւանդնուåոլսոյ մէջ եղածին նման՝ դաւառներուն մէջ ալ ամէն թաղ åիւի ունենայ ԹԱՂԱկԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴ մը, ԹԱՂԱկԱՆ ՍՆՏՈՒկ մը եւ ԹԱՂԱկԱՆ ԴիՒԱՆԱՏՈՒՆ մը: Նմանաåէս առաջնորդանիսւ քաղաքին մէջ åիւի Հասւաւուին կՐՕՆԱկԱՆ եւ ԲԱՂԱԲԱկԱՆ ԺՈՂՈՎներ, եւ Բաղաքական ժողովին ւնօրէնութեան ւակ՝ ԳԱՒԱՌԱկԱՆ ՍՆՏՈՒկ մը: Նաեւ առաջնորդարանին մէջ ԳԱՒԱՌԱկԱՆ ԴիՒԱՆԱՏՈՒՆ մը Հասւաւուելով, առաջնորդական վիճակին բոլոր ժողովրդոց թաղական աղդաՀամարի ւումարները Հո՛ն åիւի ժողվուին եւ Գաւառական ընդՀանուր աղդաՀամար åիւի կաղմուի: Յօդ. 97.- Առաջնորդի ընւրութիւնը նոյն եւ նման åաւրիարքի ընւրութեան, Գաւառական ԸնդՀանուր ժողովով կ'ըլլայ եւ ընւրութեան ւեղեկադիրը ւեղւոյն Խառն ժողովոյն միջոցաւ åաւրիարքին կ'ուղարկուի: Պաւրիարքը կեդրոնական Վարչութեան Խառն ժողովոյ ՀամաՀաճութեամբը կ'անուանէ ղԱռաջնորդը, եւ Բարձրադոյն Դրան իմաց ւալով՝ åաչւօնական Հրամանադիրը կ'ընդունի:

Յօդ. 98.- Գաւառական ժողովները կեդրոնական Վարչութեան ժողովներուն վերաբերեալ ւրամադրութեանց Համեմաւ åիւի կաղմուին, եւ åաչւօննին ու åարւաւորութիւննին նոյն եւ նման են: Բայց Գաւառական ժողովներուն անդամոց թիւը՝ իւրաքանչիւր վիճակի Համար միանդամ åիւի սաՀմանուի, ամէն մէկ դաւառի բնակչաց թուոյն Համեմաւութեամբ: Մինչեւ որ աղդային ւուրքը դաւառներուն մէջ օրինաւոր կերåիւ Հասւաւուի, Տէրութեան առաջին եւ երկրորդ եւ երրորդ ասւիճանի ւուրք ւուող անձինք միայն åիւի ընւրեն Գաւառական ԸնդՀանուր ժողովոց անդամները: Եւ այս ժողովներուն կաղմութեան կերåը, իւրաքանչիւր վիճակի բնակչաց թուոյն նայելով, կեդրոնական Վարչութիւնը åիւի որոչէ, Առաջնորդաց Հեւ խորՀրդակցելով:

ԳԼՈՒԽ Ե.

ՎԵՐԱԲՆՆՈՒԹիՒՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹԵԱՆ

Յօդ. 99.- Աղդային ՍաՀմանադրութեան Հիմնական սկղբունքը ան÷ո÷ոխելի են: Բայց երբ ÷որձառութեամբ՝ ի՛նչ ի՛նչ ւրամադրութեանց ÷ո÷ոխութիւնը Հարկաւոր դաւուի, ԸնդՀանուր ժողովը՝ ՍաՀմանադրութեան Հասւաւութենէն Հինդ ւարի եւքը՝ Վերաքննութեան Յանձնաժողով մը կը կաղմէ, կրօնական եւ Բաղաքական ժողովներէն երեքական անդամ, չորս Տեսուչ ԽորՀուրդներէն երկերկու անդամ, եւ ասոնցմէ ղաւ ԸնդՀանուր ժողովոյ մէջէն կամ դրսէն վեց Հոդի, ընդամէնը քսան անդամ ընւրելով: Այս յանձնաժողովը կը սաՀմանէ Հարկաւոր դաւուած ÷ո÷ոխութիւնները, որ ԸնդՀանուր ժողովը վաւերացնելէն եւքը, Բարձրադոյն Դրան կը ներկայացուին եւ կայսերական Հրամանին Համեմաւ կը դործադրուին:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 3

ԾՐԱԳիՐ ՀԱՅ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ - ՌԱՄկԱՎԱՐ

կՈՒՍԱկՑՈՒԹԵԱՆ

ՀիՄՆԱկԱՆ ՍկԶԲՈՒՆԲՆԵՐ

Հայ ՍաՀմանադրական - Ռամկավար կուսակցութիւնը, Հասւաւուած ռամկավարական յայւնի սկղբունքներու վրայ, ամէն կառավարութեան իբրեւ Հիմ կը նկաւէ Ժողովուրդի Գերիչխանութիւնը (Souverainété du Peuple): կ'ընդունի անՀաւներու աղաւութեան եւ Հաւասարութեան յարակից՝ աղդութիւններու ինքնուրոյնութիւն եւ Հաւասարութիւն: կը դաւանի թէ՝ Օսմանեան Պեւութեան բաղկացուցիչ ւարբեր աղդութիւնները - իբրեւ օսմանեան քաղաքացիներու որոչ Համախմբումներ, իբրեւ առանձին միութիւններ կամ åաւմական անՀաւականութիւններ - Հասւաւ åաՀելով Հանդերձ Օսմանեան Հայրենիքին միութիւնը եւ ամբողջութիւնը, åարւին ո՛չ միայն åաՀåանել, այլ եւ երաչխաւորուած ւեսնել իրենց աղդային դոյութիւնը՝ ՀամաՀաւասար իրաւունքներու վրայ կռթնած: կը մերժէ, Հեւեւաբար, օսմանեան աղդութիւններուն թէ՛ միաձուլումի եւ թէ՛ անջաւողութեան ոդին, ինչåէս նաեւ աղդայնամոլ եւ այլամերժ որեւէ ձդւում: իր աղդային բնաբանն է - Հայութիւնը՞ Օսմանցիութեան Հեւ: կը ներկայանայ, մասնաւորաåէս Հայկական ներքին կեանքին մէջ, իբրեւ աղդային կուսակցութիւն, Համախմբելով իր չուրջ Հայութեան բոլոր դիւակից եւ կենսունակ ւարրերը՝ առանց դաւանական եւ դասակարդային խւրութեան, եւ ընդդրկելով Հայ աղդային, քա∗

Հայ կամ Հայութիւն բառերը դործածուած են ներկայ ծրադրին մէջ միայն Օսմանցի Հայերու վերաբերմամբ:

ղաքական, ընկերային, մւաւորական եւ ւնւեսական ղարդացման վերաբերեալ բոլոր երեւոյթները: կը կանդնի կեանքի իրականութեան åաՀանջներու վրայ, մնալով Հեռու եւ անկախ՝ ընկերային վիճելի վարդաåեւութիւններէ: կ'որդեդրէ, դործնականին մէջ, Դրամադլուխի, Աչխաւութեան եւ Տաղանդի կամաւոր ընկերակցութեան (քտտօօiոէiօո vօ1օոէոiոe մս օոոiէո1, մս էոոvոi1 eէ մս էո1eոէ) սկղբունքը: կը Հանդիսանայ åաչւåան՝ ւնւեսական բարենորոդումներու Հեւամւութեամբ՝ առՀասարակ աչխաւաւորներու չաՀերուն, ինչåէս քաջալերող՝ դրամադլուխի արդիւնաբերութեան, դոՀացնելու Համար երկրին արդի անմիջական åէւքերը՝ առանց չեղելու ռամկավարական Հիմնական սկղբունքներէն:

ՆՊԱՏԱկ Հ. Ս. Ռ. կուսակցութիւնը, Հաւաւարիմ վերոյիչեալ սկղբունքներուն եւ Հեւամոււ անոնց յաղթանակին, Հեւեւեալ կերåով կ'ամ÷ո÷է իր նåաւակը:

ԲԱՂԱԲԱկԱՆ ՆՊԱՏԱկ

Ա.- Ձեռք բերել Օսմանեան ՍաՀմանադրութեան լայն իմասւով վերաքննութիւնը եւ վերածել ան Ռամկավարական ՍաՀմանադրութեան մը: Բ.- ԱåաՀովել - իբրեւ երաչխաւորութիւն Օսմանեան Պեւութեան քաղաքական անկախութեան եւ Հողային ամբողջութեանը ղոււ վարչային աåակեդրոնացումի (Décentralisation) դրութիւնը, ասւիճանաբար ընդարձակելով բոլոր Համայնքներու եւ նաՀանդներու (Հեւեւաբար նաեւ Հայաբնակ նաՀանդներու) ւեղական իրաւասութիւնները:

ԱԶԳԱՅիՆ ՆՊԱՏԱկ

Ա.- Հսկել Հայոց օրինաåէս Հասւաւուած աղդային իրաւունքներուն անվթար åաՀåանումին, իբրեւ երաչխիք՝ կրօնական աղաւութեան եւ կրթական ղարդացման: Բ.- Համաձայնեցնել Աղդային ՍաՀմանադրութիւնը վերաքննութեամբ ժամանակակից åաՀանջներու: Գ.- Աչխաւիլ Հայ դաւանական Հասարակութեանց ղոււ եկեղեցական դործերը անջաւելու անոնց աղդային վարչական կաղմէն եւ առաջ բերելու աղդային եւ կրթական միացեալ վարչութիւն: Դ.- ՊաՀåանել եւ ժողովրդականացնել Հայ լեղուն, åաւմութիւնը եւ դրականութիւնը, եւ աåաՀովել աղդային յիչաւակարաններու անեղծ åաՀåանումը:

ԳՈՐԾԵԼԱկԵՐՊ

Ա.- Հ. Ս. Ռ. կուսակցութիւնը կը դործէ սաՀմանադրական րէժիմի ւակ, իբրեւ քաղաքական օրինական կաղմակերåութիւն եւ ո՛չ իբրեւ յեղա÷ոխական-աåսւամբական դաղւնի մարմին: Բ.- իր դործունէութեան եւ բրոբականւի միջոցներն են - մամուլ (լրադիր եւ ուրիչ Հրաւարակութիւններ), աղդային եւ ընդՀանուր Հրաåարակային դումարումներ եւ Հրաåարակախօսութիւններ, ընւրական եւ խորՀրդարանական åայքար, ժողովրդային ղդացման խաղաղ արւայայւումներ եւլն.: Գ.- Հին բռնաåեւական րէժիմը վերաՀասւաւելու եւ ընդՀանրաåէս անդամ մը ձեռք բերուած սաՀմանադրական իրաւունքները եւ խլելու կամ վւանդելու որեւէ ÷որձի դէմ կուսակցութիւնը åիւի կռուի իր բոլոր ոյժով եւ դործելակերåով, ինչåէս նաեւ, ի Հարկին, բացառիկ միջոցներու կիրառութեամբ: Դ.- կուսակցութիւնը åիւի ուսումնասիրէ եւ Հեւաղօւէ ընդՀանրաåէս Օսմանեան Հայրենիքի եւ մասնաւորաåէս Հայ ժողովուրդի կեանքի åայմանները եւ անմիջական åաՀանջները, որոնց åիւի Համաձայնեցնէ իր դործունէութիւնը՝ ասւիճանական յառաջխաղացութեամբ: Ե.- Պիւի ջանայ Օսմանեան բաղկացուցիչ աղդութիւններու Հեւ մչակել եղբայրակցութեան ոդին, եւ իր ծրադրին սաՀմանին մէջ՝ Համերաչխաբար դործակցիլ անոնց քաղաքական կուսակցութեանց Հեւ:

ՅԱՏԱկԱԳիԾ

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ ԵՐԱՇԽԱՒՈՐՈՒԹիՒՆՆԵՐ

Հ. Ս. Ռ. կուսակցութիւնը կ'ընդունի, իբրեւ Օսմանեան ՍաՀմանադրութեան երաչխաւորութիւն, Հեւեւեալ անվերաքննելի եւ անբռնաբարելի սկղբունքները: Ա.- Բաղաքային իրաւունքներ (0ոօiէտ Շivi1տ).- Հաւասարութիւն եւ Աղաւութիւն: Բ.- Բաղաքական իրաւունքներ (0ոօiէտ Pօ1iէiզսeտ).- ժողովուրդի դերիչխանութիւն եւ ձայնին դերակչռութիւն: Գ.- Պեւական կաղմ.- ԽորՀրդարանի օրէնսդիր իչխանութիւն եւ նախարարութեան åաւասխանաւուութիւն: Դ.- ՍաՀմանադրական Րէժիմ.- ՍաՀմանադրութեան մասնակի կամ ամբողջովին դադարումը, ինչåէս նաեւ ՍաՀմանադրական Օրէնքին ամբողջական վերաքննութիւնը բացարձակաåէս անկարելի է:

ԲԱՂԱԲԱՅիՆ իՐԱՒՈՒՆԲՆԵՐ

Ա. Հաւասարութիւն 1) Հաւասարութիւն ամէն անՀաւի՝ Պեւութեան եւ Օրէնքի առջեւ: 2) Հաւասարութիւն ամէն աղդութեան: Ոչ մէկ ցեղ որեւէ՛ դերիչխանութիւն կամ առաւելութիւն չունի: 3) Բաղաքական իրաւունքները իրենց Հակակչիռ ունին քաղաքացիական åարւականութեանց կաւարումը (ւուրք, ղինուորութիւն, օրէնքի Հնաղանդութիւն): Այդ åարւքերը չի կաւարող Համայնքները կը կառավարուին առժամեայ եւ բացառիկ օրէնքներով: 4) Բոլոր օսմանեան քաղաքացիներն անխւիր, իրենց արժանիքին եւ ընդունակութեան Համաձայն, åիւի կրնան åաչւօնի ընդունուիլ կառավարական բոլոր ճիւղերուն մէջ: (Սւորադաս åաչւօններու բաչխում մրցումի դրութեամբ): Բ. Աղաւութիւն 1) Աղաւութիւն ամէն անՀաւի՝ օրէնքի եւ Հաւասարութեան սաՀմանին մէջ:

2) Անձեռնմխելիութիւն անձի, եւ անբռնաբարելիութիւն՝ բնակարանի, նամակադրութեան եւ սե÷ականութեան: Բացառութիւն՝ Հանրօդոււ չինութեանց Համար արդար Հաւուցումի ÷ոխարէն սե÷ականաղրկումը (15ոոօոոiոէiօո): 3) Աղաւութիւն խիղճի, åաչւամունքի եւ ուսուցումի: 4) Աղաւութիւն խօսքի, մամուլի, Հաւաքումի եւ ընկերակցութեան: (Անդառնալի ջնջում դրաքննութեան: Հաւաքումները առանց ղէնքի): 5. Աղաւութիւն աչխաւութեան, առեււուրի եւ ւեղա÷ոխութեան: (Զնջում ներքին անցադրի):

ՊԵՏԱկԱՆ կԱԶՄ

1) Օսմանեան Պեւութեան ՎեՀաåեւը կը կոչուի «կայսր Օսմանցիներու»: 2) ՎեՀաåեւին անձին անձեռնմխելիութիւնը եւ անåաւասխանաւուութիւնը երաչխաւորուած են ՍաՀմանադրութեամբ: 3) կայսրը կ'երդնու յարդել ՍաՀմանադրութիւնը եւ Օսմանեան ժողովուրդին օրէնքները, åաՀåանել օսմանեան անկախութիւնը եւ Հողային ամբողջութիւնը: 4) կայսերական Հրովարւակը, որ ժողովուրդին որոչման վաւերադիրն է, åարւի յեւսւորադրուիլ ձեռնՀաս նախարարին կողմէ՝ որ աւով åաւասխանաւու կը կանդնի: 5) Օրէնսդրական իչխանութիւնք կը åաւկանի Հաւաքաբար կայսեր եւ ԽորՀրդարանին (Երես÷ոխանական ժողով եւ Ծերակոյւ), իսկ նախաձեռնութիւնը՝ անջաւաբար իւրաքանչիւրին, ինչåէս նաեւ Նախարարական ԴաՀլիճին: 6) կայսրը եւ Նախարարութիւնը կը ներկայացնեն դործադիր իչխանութիւնը: 7) Նախարարական առանձին եւ Հաւաքական Համերաչխ åաւասխանաւուութիւն՝ ԽորՀրդարանին առջեւ: (ԴաՀլիճը åարւի Երես÷ոխանական Ժողովին մեծամասնութիւնը վայելել): 8) Նախարարական ԴաՀլիճը իւրաքանչիւր ւարուան ելմւացոյցը (Թսմքeէ) կը Հրաւարակէ՝ ԽորՀրդարանին վաւերացումը սւանալէ վերջ:

9) ԽորՀրդարանի անբռնաբարելիությունը (Inviolabilité Parlementaire) Հասւաւուած է՝ անդամներուն իրենց åաչւօնին բերմունքով վայելած անåաւասխանաւուութեան սկղբունքին վրայ: 10) Երես÷ոխանական Ժողովին անդամներու թիւը կ'որոչուի 25.000 օսմանեան արու քաղաքացիի ÷ոխարէն մէկ անդամի Համեմաւութեամբ: Անդամները կ'ընւրուին ընդՀանուր, Հաւասար, դաղւնի եւ ուղղակի քուէարկութեամբ (Sսffոոքe Uոiveոտe1): Միեւնոյն նաՀանդին բոլոր Ընւրողական Շրջանակները նաՀանդին ամբողջ երես÷ոխանները միանդամայն կ'ընւրեն: 21 ւարին լրացուցած եւ քաղաքական իրաւունքներէ չի ղրկուած ամէն օսմանցի այր ընւրող է իր բնակավայրին մէջ, իսկ 30 ւարին լրացուցած՝ ընւրելի է իր բնակավայրէն, ինչåէս նաեւ ւարբեր չրջանակներէ: 11) Նախարարութեան դիմումին վրայ՝ ՎեՀաåեւը կրնայ լուծել Երես÷ոխանական Ժողովը, åայմանով որ մինչեւ երեք ամիս նոր ընւրութեանց կաւարումը Հրամայող Հրովարւակը միանդամայն Հրաւարակուի: Միեւնոյն åաւճառին Համար՝ Երես÷ոխանական Ժողովը մէկ անդամ միայն կրնայ լուծուիլ: 12) Ծերակոյւի անդամներուն թիւը Երես÷ոխանական Ժողովին անդամներուն թիւին մէկ երրորդին Հաւասար է: Ծերակոււականները (40 ւարին լրացուցած ըլլալու åայմանաւ)՝ Բ. կարդի քուէարկութեամբ՝ ՆաՀանդային ԸնդՀանուր ժողովներու կողմէ կ'ընւրուին ինը ւարուան ժամանակամիջոցի Համար: Ծերակոյւի անդամներուն մէկ երրորդը երեք ւարին անդամ մը կը վերանորոդուի. առաջին երկու անդամին Համար՝ դադարեալները կ'որոչուին վիճակով: 13) իւրաքանչիւր նաՀանդ կանխաւ կ'որոչէ ւեղական ղանաղան աղդութեանց åաւկանող խորՀրդարանական անդամներու թիւը, Հիմ բռնելով անոնց իւրաքանչիւրին բնակչական Համեմաւութիւնը:

ԱՐԴԱՐՈՒԹիՒՆ

1) Դաւասւանական իչխանութիւնը անկախ է վարչական իչխանութենէն: 2) Դաւասւանական դրութեան Հիմնական բարեկարդում, մասնաւորաåէս՝ Ա) Նոր դաւաւորները կ'ընւրուին վկայեալ իրաւադէւներէ:

Բ) իրաւադիւութեան վկայական ունեցող դաւաւորներու åաչւօնը մչւնջենաւոր է (օրէնքի սաՀմանին մէջ): Գ) Հասւաւում Հաչւարար, մանրադաւ (Sօոոոiոe), րէֆէրէ եւ ժիւրիի դաւարաններու: Վերջինը՝ Հասարակ ոճիրներու, քաղաքական ու մամուլի դաւերու յաւուկ: Դ) կարօւ դաւարարներու (մստէiօiոե1e)՝ դաւասւանական օդնութիւն (քտտiտէոոօe մսմiօiոiոe): Ե) Անուանում ւեղական լեղուներու ծանօթ կառավարական թարդմաններու՝ դաւարաններու մօւ: Զ) Դաւական յայւարարութիւնները ւեղական դլխաւոր լեղուներով եւս: 3) Օրէնքներու կաւարելադործում, մասնաւորաåէս՝ Ա) Զնջում՝ քաղաքային իրաւունքներէ ղրկումի, ւանջանքի, ինչքերու դրաւումի եւ օւար երկիր արւաքսումի (օսմանեան քաղաքացիներու): Բ) Արդիլում մուրացկանութեան եւ դաւարկաչրջութեան: Գ) Օրինադրում՝ կւակի, ժառանդութեան եւ վադըֆի: Դ) Ձերբակալութիւն՝ օրինական åաւճառի Համար միայն, առանց ընդՀանուր դաւախաղի Հրամանադրի՝ 24 ժամէն աւելի չի ւեւելու åայմանով: Ե) Բանւային բարենորոդում՝ խցկային (օe11ս1ոiո) դրութեան եւ բանւարկեալներու աչխաւութեան կաղմաւորումով: Զ) Հաւուցում վնասներու (Dommages-intérêts) անխոՀեմաբար կամ դիւակցօրէն եւ ուղղակի կամ անուղղակի ւեղի ունեցած, ըլլա՛յ անՀաւին կամ անՀաւականութեան, ըլլա՛յ կառավարութեան կողմէ:

ՀԱՆՐԱՅիՆ կՐԹՈՒԹիՒՆ

1) Ուսուցումը աղաւ է, ամէն Օսմանցի իր ծախքով կրնայ վարժարաններ բանալ: 2) Նախնական կրթութիւնը ձրի եւ åարւաւորիչ [է]: 3) իւրաքանչիւր աղդութիւն իրաւունք ունի վարելու իր նախնական վարժարանները՝ Պեւութեան կրթական åիււճէէն սւանալով իր Համեմաւական ծախսաբաժինը: 4) Պեւութեան լեղուն (թուրքերէն) åարւաւորիչ է ծխական նա-

խակրթարաններու մէջ՝ ւարրական դասընթացքէն վերջ: 5) Ծխական վարժարան չի դւնուած ւեղեր՝ åեւական նախակրթարաններու մէջ՝ թուրքերէնէն ղաւ, ւեղական դլխաւորադոյն լեղուներու եւս աւանդում: 6) կրթական բրօկրամի միաձեւութիւն եւ կառավարական վերին Հսկողութիւն՝ åեւական եւ ծխական նախակրթարաններու եւ երկրորդական վարժարաններուն մէջ: 7) կառավարական բրօկրամէն դուրս կը մնայ՝ իւրաքանչիւր աղդութեան յաւուկ մայրենի լեղուի, կրօնադիւութեան, աղդային åաւմութեան եւ դրականութեան աղաւ ուսուցումը եւ ծաղկումը: 8) Պեւութիւնը կը սւանձնէ բարձրադոյն եւ մասնադիւական կրթութիւնը: Պեւական այդ կարդի Հասւաւութիւնները բաց են անխւիր ամէն անՀաւի Համար:

ԶիՆՈՒՈՐԱԳՐՈՒԹիՒՆ

1) Ամէն օսմանեան քաղաքացի ենթակայ է ղինուորադրութեան: 2) Զինուորական ծառայութիւնը երկու ւարի [է]: 3) Խաղաղութեան ժամանակ ղօրքերը նախընւրաåէս իրենց բնակավայրին մօւ ծառայեցնել: 4) Բարւոքում ղօրքերու կենցաղի åայմաններուն:

ԳԱՒԱՌԱկԱՆ կԱԶՄ

1) Վարչային, ընւրական, կրթական եւ ւնւեսական åաՀանջներու Համաձայն՝ նաՀանդային նորադոյն բաժանում եւ սաՀմանադծում, Համայնքներու մէջ Համացեղ ւարրերու միաձոյլ խմբակցութիւնը Հիմ բռնելով: 2) Վարչային աåակեդրոնացումի Հիման վրայ՝ նաՀանդային իրաւասութեանց ընդարձակում: իւրաքանչիւր նաՀանդ, ինչåէս եւ Համայնք, ինք կը վարէ ւեղական դործերը: 3) ՆաՀանդներու ընդՀանուր ժողովները, ինչåէս նաեւ ւեղային միւս ժողովները, կ'ընւրուին ժողովուրդին կողմէ. իրենց նիսւերը Հրաåարակային են եւ անդամները կը սւանան չա÷աւոր վարձք:

4) ՆաՀանդներու Հասոյթներու կանխորոչ մէկ մասը՝ նաՀանդային ընդՀանուր ժողովներէն Հասւաւուած եւ Հրաåարակուած åիււճէին Համաձայն՝ åիւի յաւկացուի ղոււ ւեղական åէւքերու: 5) Պաչւօնական յայւարարութիւնները՝ åեւական լեղուին Հեւ միանդամայն՝ ւեղական դլխաւոր լեղուներով եւս: 6) Ոսւիկաններու եւ ՀարկաՀաւաքներու ընւրութիւնը կը կաւարուի ւեղական ղանաղան աղդութիւններու ծոցէն՝ ասոնց իւրաքանչիւրին թիւին Համեմաւութեամբ:

ՏՆՏԵՍԱկԱՆ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՈՒՄՆԵՐ

1) ԽորՀրդարանը միայն կրնայ Հասւաւել կամ բարե÷ոխել åեւական ւուրքերը: 2) Հարկային դրութեան Հիմնական բարե÷ոխում: Ասւիճանաբար Հասւաւում յառաջաւուական (Pոօքոeտտif) սիսդէմի, նåասւաւորելու Համար քիչ չաՀ կամ քիչ եկամոււ ունեցող Հարկաւուները: 3) Տասանորդը մինչեւ ւասը ւարի թախմինի դրութեամբ դանձելի, եւ յեւոյ Հասւաւում դաւասթրօյի: 4) Հարկավարձներու (միւլթէղիմ) դրութեան բացարձակ ջնջում: 5) ՇնորՀում յեւամնաց ւուրքերու՝ նախկին րէժիմի օրով ՀարըսւաՀարուած եւ կարօւութեան մաւնուած վայրերու մասնայաւուկ: 6) Գիւղացիներու եւ առՀասարակ աչխաւաւորներու վիճակին բարւոքում եւ ղանոնք նåասւաւորող աչխաւութեան օրէնքի Հասւաւում: 7) Աժան եւ մաւչելի վարկերու Հասւաւում: 8) Հողադործներու աåրուսւի բաւական Հող մաւակարարել դիւրամաւչելի åայմաններով: 9) Պեւական Հողերու բաւարար բաչխում՝ մասնաւորաåէս վերջին բռնաåեւութեան երեսէն ÷ճացած դիւղացիներուն: 10) Նախկին րէժիմին åաւճառաւ դաղթած դիւղացիները եւ աչխաւաւորները åեւական ծախքով վերադարձնել իրենց բնակավայրերը: 11) Նոր դաղթականութեանց ւեղաւորումը կ'ենթարկուի ւեղական ժողովներու որոչումին: 12) Յեւադարձում իր նախաւիրոջ՝ նախկին րէժիմին օրով որեւէ՛

կերåով դրաւուած եւ յա÷չւակուած կալուածներու, ւեղական քննիչ յանձնաժողովներու միջոցաւ: 13) Բացարձակ ջնջում åեւական եւ Համայնական ւարաåարՀակ աչխաւանքներու: 14) Տեղական Անանուն Ընկերութեանց եւ Երկրադործական Դրամաւուներու յաւուկ օրէնքներու կաղմութիւն՝ դիւրացնելու Համար այդåիսի Հանրօդոււ ձեռնարկները: 15) Զնջում մենաչնորՀի եւ ասւիճանական åեւականացում Հին մենաչնորՀներու:

ԲԱՂԱԲԱկՐԹիԶ ԲԱՑԱՌիկ ՄիԶՈՑՆԵՐ

Երկրին մչւական խաղաղութիւնը եւ դրացի ժողովուրդներուն եղբայրակցութիւնը աåաՀովելու Համար, անՀրաժեչւ է Հեւեւեալ բացառիկ միջոցներու անմիջական կիրառումը՝ որ կը լրացնէ քաղաքակրթութեան Հրամայողական åաՀանջն իսկ: 1) Զնջել աչիրէթի դրութիւնը եւ åէյերը ու աղաները օրէնքին Հåաւակցնել: 2) Զնջել թա÷առաչրջիկ եւ վաչկաւուն ցեղերու աåօրէն եւ վւանդաւոր դրութիւնը եւ վարժեցնել անոնք Հասւաւուն բնակութեան եւ åարկեչւ աչխաւութեան: 3) Զնջել Համիւիէ ղօրադունդները: 4) Զնջել åէյերու եւ աղաներու աւաւական իրաւունքները եւ կամայական ՀարկաՀանութիւնները: 5) Զինաթա÷ ընել թա÷առաչրջիկ եւ առՀասարակ ասåաւակող ցեղերը. եւ մինչեւ կաւարեալ ղինաթա÷ութիւն՝ ոեւէ՛ դինով åաչւåանել դրացի խաղաղ ժողովուրդները եւ արւօնել ասոնք ինքնաåաչւåանութեան Համար ղէնք դործածելու: 6) կառավարել այդåիսի ցեղերը բացառիկ օրէնքներով եւ միջոցներով, մինչեւ որ օրինաåաՀութեան չաւիղին մէջ մւնելով՝ կաւարեն իրենց քաղաքացիական åարւականութիւնները:

ՀԱՅ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ - ՌԱՄկԱՎԱՐ կՈՒՍԱկՑՈՒԹիՒՆ

1) Հ. Ս. Ռ. կուսակցութեան կրնայ անդամակցիլ ամէն Հայ՝ առանց դաւանանքի եւ դասակարդի խւրութեան: 2) իւրաքանչիւր անդամ կը սւորադրէ մասնաւոր ւոմարի մը մէջ՝ խոսւանալով Հաւաւարիմ մնալ կուսակցութեան ծրադրին եւ օդւակար ըլլալ անոր նåաւակին՝ նիւթական եւ բարոյական աջակցութեամբ: 3) Հ. Ս. Ռ. կուսակցութեան կեդրոնն է կ. Պօլիս: 4) կուսակցութիւնը կ'ունենայ Հայրենիքի եւ արւասաՀմանի Հայաբնակ վայրերու մէջ ակումբներ: կ. Պօլիսի կեդրոնական Ակումբը կը ղբաղի ընդՀանուր բրօբականւով եւ կը ներչնչէ իր խորՀուրդներն ու թելադրութիւնները բոլոր ւեղական ակումբներուն: 5) Տեղական ակումբները åարւաւոր են իրենց դործառնութեանց եւ ւեղական Հանդամանքներու մասին åարբերաբար ւեղեկութիւններ Հաղորդել կեդրոնական Ակումբին՝ իրենց դիւանին միջոցաւ: 6) Տեղական ակումբները իրենց չրջանակին մէջ ինքնավար են եւ կը մաւակարարուին ւեղական միջոցներով: 7) իւրաքանչիւր ակումբ ինք կը åաւրասւէ իր Ներքին կաղմական կանոնադիրը եւ կը Հաղորդէ կեդրոնական Ակումբին: 8) ԸնդՀանուր Ժողովը կը բաղկանայ ակումբներու åաւդամաւորներէն եւ կը դումարուի երկու ւարին անդամ մը, իսկ արւասովոր կերåով՝ կեդրոնական Ակումբներու åաՀանջին վրայ: 9) ԸնդՀանուր Ժողովը կուսակցութեան օրէնսդիր եւ Համարառու մարմինն է: կուսակցութեան դործելակերåի ընդՀանուր դիծերը կը նախասաՀմանուին ԸնդՀանուր Ժողովի[ն] կողմէ՝ իւրաքանչիւր ժամանակաչրջանի Համար:

ՎԵՐԱԲՆՆՈՒԹիՒՆ ՆԵՐկԱՅ ԾՐԱԳՐի

Ներկայ Ծրադիրը՝ իր Հիմնական սկղբունքները ան÷ո÷ոխ մնալու åայմանով՝ վերաքննելի է ԸնդՀանուր Ժողովին մէջ:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 4

ՕՍՄԱՆՅԱՆ «ՄիՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ

ԱՌԱԶԱԴիՄՈՒԹՅՈՒՆ» կՈՒՍԱկՑՈՒԹՅԱՆ

ՀիՄՆԱկԱՆ կԱՆՈՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հոդ. 1.- Հայրենիքի ն աղդի ÷րկությանն ու երջանկությանը ձդւող օսմանցի Հայրենասերները Հիմնում են «Միություն ն առաջադիմություն» անունով օսմանյան քաղաքական մչւաւն մի կուսակցություն:

կՈՒՍԱկՑՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՏԱկՆԵՐԸ

Հոդ. 2.- Զարդացնել աղդային այն ընւիր բարքերը, որոնք Հանդիսանում են ամեն ինչի Հաջողության դրավականը. աչխաւել ծավալել ն ընդՀանրացնել օսմանյան երկրներում ուսումն ու դիւությունը, ինչåես նան արդի քաղաքակրթության նվաճումները՝ Հարմարեցնելով դրանք ժողովրդական սովորույթներին ն ւեղական åաՀանջներին: Հոդ. 3.- Խրախուսել ու մղել օսմանցիներին, որåեսղի միաՀամուռ ջանքերով աչխաւեն օսմանյան ղանաղան Հանրույթների ն ժողովուրդների միջն սւեղծել մի անկեղծ միություն՝ Հիմնված Հայրենասիրության ն մարդասիրության ղդացմունքների վրա՝ Հօդոււ Հայրենիքի ղարդացման ն բարձրացման: Հոդ. 4.- ՊաՀåանելով օսմանյան քաղաքական անկախությունն ու երկրի ամբողջությունը՝ աչխաւել վերականդնել ու Հարաւն åաՀել նրա նախկին ուժն ու մեծությունը: Հոդ. 5.- Աչխաւել åաՀåանել աղդային իրավունքներն ու Հարըսւությունները. ներկա կամայական ու բռնակալական ռեժիմը ÷ոխարինել սաՀմանադրական արդար կարդերով՝ åայմանով, սակայն, որ խալիֆայի ն սուլթանի դաՀի վրա մնա օսմանյան արքայական ընւանիքը. իրականացնել ընդՀանուր բարենորոդումներ՝ Համաձայն 1876 թվականի սաՀմանադրության դրույթների:

կՈՒՍԱկՑՈՒԹՅԱՆ կԱԶՄԸ

Հոդ. 6.- կաղմակերåության անդամ կարող են դառնալ բոլոր օսմանցիները՝ առանց աղդային կամ կրոնական խւրության, ւղամարդ, թե կին: Անդամները åեւք է լինեն խելաՀաս, մաքուր վարքի ն անցյալի ւեր: Հոդ. 7.- Նախքան կաղմակերåության մեջ մւնելը՝ յուրաքանչյուր անդամ åեւք է կրոնով ն åաւվով երդվի, որ ընդունում է կուսակցության կանոնադրությունը ն Հåաւակվում է նրա åաՀանջներին: կանոնադրության դեմ մեղանչողները արւաքսվում են կուսակցությունից:

ՄԱՍՆԱՃՅՈՒՂԵՐ

Հոդ. 8.- կուսակցության յուրաքանչյուր անդամ åեւք է աչխաւի Հնարավոր բոլոր ւեղերում Հիմնել մասնաճյուղեր ն ղեկավար մարմիններ՝ դերադասությունը ւալով ւեղացիներին: Ամեն մասնաճյուղ կրում է իր ւեղի անունը: Հոդ. 9.- կուսակցության Հիմնական կանոնադրությունն ընդունող ամեն մի մասնաճյուղ åաչւոնաåես ճանաչվում է միայն այն ժամանակ, երբ իր ներքին կանոնադրությունը ներկայացնում է կենւրոնական մարմնին ն վավերացում սւանում: Հոդ. 10.- Մասնաճյուղերն աղաւ են իրենց ներքին ն ւեղական վարչական դործերում բայց åարւավոր են անՀաåաղ ղեկուցել կենւրոնին այն բոլոր կարնոր դործերի մասին, որոնք վերաբերում են ամբողջ կուսակցությանը, ն սւանալ նրա կարծիքը: Հոդ. 11.- Յուրաքանչյուր մասնաճյուղ åարւավոր է կենւրոնական մարմին ուղարկել իր Հասույթների առնվաղն կեսը: Մնացած մասով նա åեւք է կառավարի իր մասնաճյուղին վերաբերող դործերը: Հոդ. 12.- Յուրաքանչյուր մասնաճյուղ, երբ ունենում է այնքան բյուջե, որ կարողանում է կառավարել իր ներքին դործերը, եթե կարնոր է Համարում, կարող է կենւրոնական մարմնի Համար ընւրել ն ուղարկել իր անդամներից մեկին՝ այն åայմանով, սակայն, որ ինքն աåաՀովի նրա աåրուսւը ն ուրիչ ծախսերը: Հոդ. 13.- Մասնաճյուղերն իրենց åաւդամավորին կենւրոն ու-

ղարկելուց առաջ åարւավոր են նրա մասին մանրամասն Հաղորդել կենւրոնին ն սւանալ վերջինիս կարծիքը:

կԵՆՏՐՈՆԱկԱՆ ՄԱՐՄիՆ

Հոդ. 14.- կաղմվում է մի կենւրոնական մարմին, որը բոլոր մասնաճյուղերի Համար դառնում է կենւրոն, ն որին դիմում են բոլոր մասնաճյուղերը: Այդ կենւրոնական վարչությունն է կառավարելու կուսակցության բոլոր դործերը: Հոդ. 15.- կենւրոնական մարմինը կաղմվում է մասնաճյուղերի ընւրած åաւդամավորներից: Ծանոթ. - Երկրի մասնաճյուղերի åաւդամավորների թիվը Հինդից åակաս լինելու դեåքում այդ թիվը լրացվում է մասնաճյուղերի ն կուսակցության՝ օւար åեւություններում դւնվող անդամների ընւրած åաւդամավորներով: Հոդ. 16.- կենւրոնական մարմինն իրավունք ունի ձայների 3/4ով չընդունել կամ Հեռացնել իր այն åաւդամավորին, որը վնասակար է ընդՀանուր դործի Համար: Հոդ. 17.- կենւրոնական մարմնի անդամները միայն մի ւարով են ընւրվում: Յուրաքանչյուր ւարի նոր ընւրություններ են լինում դեկւեմբերի 23-ին, որը աղդային ւոն է: Ծանոթ.- Այն անդամները, որոնք լրացրել են իրենց åաւդամավորական åայմանաժամը, կարող են վերընւրվել: իսկ իրենց ժամանակը չլրացած Հեռացողների ÷ոխարեն ընւրվում են նոր åաւդամավորներ՝ վերոՀիչյալ եղանակով: Հոդ. 18.- կենւրոնական մարմնի անդամներն իրենց առաջին նիսւում åարւավոր են երդվել ն աåա անցնել աչխաւանքի: Երդման չարադրանքը կցված է սույն կանոնադրությանը: Հոդ. 19.- կենւրոնական մարմինը åարւավոր է ամսական առնվաղն երկու նիսւ դումարել: Ձայների բացարձակ առավելությամբ՝ նիսւերի քանակը կարելի է այդ ժամանակամիջոցում կրճաւել կամ ավելացնել: կենւրոնական մարմնից Հեռացված են Համարվում այն անդամները, որոնք առանց Հարդելի åաւճառի անընդմեջ բացակայում են չորս նիսւից կամ մեջընդմեջ՝ ւասը նիսւից: Հոդ. 20.- կենւրոնական մարմինը Հարմար Համարելու դեåքում

կարող է իր ուղած åայմաններով մի նախադաՀ ընւրել: կուսակցության նախադաՀը կարող է աղաւորեն դործել, միայն åարւավոր է Հիմնական կանոնադրությունից չչեղվել ն միչւ իր դործերի Համար åաւասխանաւու լինել կենւրոնական մարմնի առաջ: Հոդ. 21.- Եթե կենւրոնական մարմնի անդամների կեսը բացակայում է՝ նիսւ չի կարելի դումարել: Այն բոլոր նիսւերում, որոնց չեն մասնակցում անդամների 3/4-ը, որոչումներն ընդունվում են բացարձակ մեծամասնությամբ: Երբ ձայները Հավասար են, նախադաՀինը երկու ձայն է Հաչվվում: Հոդ. 22.- Փոքրամասնությունը åարւավոր է կա՛մ ընդունել ն դործադրել մեծամասնության որոչումը ն կա՛մ Հրաժարական ւալ: Հոդ. 23.- կենւրոնական մարմինը կառավարում է կուսակցության բոլոր դործերը: Անդամները, դործը Հեչւացնելու նåաւակով, åաչւոնները կարող են բաժանել իրենց մեջ: Սակայն Համենայնդեåս, վերին իրավասությունն ու åաւասխանաւվությունն ընկնում են կենւրոնական մարմնի վրա: Հոդ. 24.- կենւրոնական մարմնի անդամները մասնաճյուղերի որոչումներին չեն ենթարկվում: Նրանք անկախ են իրենց որոչումներում: Սակայն կարող են մասնաճյուղերին ղեկուցել այն դործերի մասին, որոնց Հրաåարակումը կենւրոնական մարմինը չի արդելում: իսկ այն åաւդամավորները, որոնք որնէ խնդրի առիթով Հարկավոր են Համարում իրենց åաւկանած մասնաճյուղի կարծիքն ունենալ, կարող են Հարաբերության մեջ մւնելու Համար åայմանաժամ սւանալ, եթե երբնէ աåացուցելու են, որ այդ կարծիքը որոչված ժամանակին է Հասել: կենւրոնական մարմինը åեւք է åարղաåես Հաղորդի մասնաճյուղերին այն կարնոր դեåքերը, որոնք դաղւնիքի բնույթ չեն կրում:

կՈՒՍԱկՑՈՒԹՅԱՆ ԱՆԴԱՄՆԵՐի ՊԱՐՏԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հոդ. 25.- կուսակցության բոլոր անդամները åարւավոր են իրենց կարողության չա÷ով՝ ÷ողով, մարմնով, խոսքով, թե դործով, աչխաւել իրադործելու կուսակցության նåաւակները: Հոդ. 26.- Մեր Հայրենիքում լավ բարքերը ղորացնելու, արդարադաւությունը Հիմնավորելու ն քաղաքական աղաւության դաղա÷արը ւարածելու Համար, մեր կուսակցությունն ամենաաղդու ն ամենա-

աåաՀով միջոցն է Համարում ուսման ն դիւության ծավալումը. դրա Համար էլ կուսակցության յուրաքանչյուր անդամ åեւք է աչխաւի երկրում դåրոցներ, դրադարաններ ն ւåարաններ Հիմնել, լրադրեր, Հանդեսներ ն դրքեր Հրաւարակել, ինչåես նան դոյություն ունեցող դåրոցներում աչխաւանքի ընդունել կուսակցության անդամներին՝ իբրն ուսուցիչ: ԱåաՀովվածները åեւք է իրենց ղավակներին ուղարկեն Եվրոåա՝ ուսանելու, իսկ չաåաՀովվածները åեւք է դրդեն, խրախուսեն աåաՀովվածներին՝ այդ անելու Համար: Վերջաåես, կուսակցության յուրաքանչյուր անդամ åեւք է աչխաւի իր կարողության չա÷ով ւարածել ն ժողովրդականացնել դիւությունը ն այդ կերå վերացնել ւդիւությունն ու բռնակալությունը: Հոդ. 27.- կուսակցության բոլոր անդամները åեւք է աչխաւեն դիւակից դարձնել իրենց Հայրենակիցներին ն կուսակցության անդամ դառնալու Հրավիրել նրանց: Հոդ. 28.- կուսակցության անդամները åարւավոր են, որքան Հնարավոր է, օդնելու ն åաչւåանելու միմյանց. կուսակցության այն անդամները, որոնք կառավարությունը ներկայացնող åաչւոնյաներ են, åարւավոր են բարի օրինակ Հանդիսանալու ուրիչների Համար իրենց վարքուբարքով, մանավանդ իրենց ուղղամւությամբ, ն ուսումնասիրելով վարչական թերություններն ու դրանց լուծումները՝ åարւավոր են դրանք Հաղորդելու կուսակցությանը: կուսակցության բոլոր անդամների åարւականությունն է նույնåես աչխաւել այն ուղղությամբ, որ ՀեւղՀեւե առաջանան ն աղդեցություն ձեռք բերեն այն åաչւոնյաները, որոնց կարողություններն ու Հայրենասիրությունը ÷որձված են, ն ընդՀակառակը, ընկնեն ն իրենց աղդեցությունը կորցնեն վաւ åաչւոնյաները:

ՄԱՍՆԱՃՅՈՒՂԵՐի ՊԱՐՏԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հոդ. 29.- Մասնաճյուղերը åարւավոր են դործել Համաձայն Հիմնական կանոնադրության, իրադործել կենւրոնի որոչումները, կառավարել իրենց դործերը ն ջանալ ւարածել ն ժողովրդականացնել կուսակցության նåաւակները: Նրանք åարւավոր են աչխաւելու անդամների ավելացման ն բաղմացման, նրանց åաչւåանության Համար, ինչåես նան իրենց ւեղերում ուսումն ու դիւությունը ծավալելու Համար ամեն միջոց դործադրելու:

կԵՆՏՐՈՆի ՊԱՐՏԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հոդ. 30.- կենւրոնական մարմինը åարւավոր է աչխաւել, Համաձայն Հիմնական կանոնադրության՝ իրադործելու կուսակցության նåաւակները, առաջ ւանելու ն ղեկավարելու ամբողջ կուսակցությունը, բաղմացնելու մասնաճյուղերը ն ամեն միջոց դործադրելու, որåեսղի ուսումն ու դիւությունը ւարածվեն ն ժողովրդականանան: Նա åեւք է ամեն ջանք դործադրի ոչնչացնելու Համար ներկայիս բռնակալ կառավարությունը ն Հայրենիքից դուրս էլ åաչւåանելու օսմանյան չաՀերը: կենւրոնական մարմինը åեւք է օդնի ն աջակցի բոլոր կուսակցություններին ն մինչն անդամ կառավարությանը, եթե նրանք Հեւամոււ են լինում իրենց նåաւակների իրադործմանը: Հոդ. 31.- կենւրոնն է ղեկավարում կուսակցության օրդաններին ն նրա դաղա÷արները ւարածող Հրաւարակություններին: կենւրոնը դրանց միջոցով åեւք է արթնացնի ժողովրդին, կառավարությանը ներկայացնի այն Հայւարարությունները, որոնք անՀրաժեչւ են, ն նրանցից åաւչաճ, Հարմար Համարածները åեւք է Հրաւարակի:

ՆՅՈՒԹԱկԱՆ ՄիԶՈՑՆԵՐ

Հոդ. 32.- Յուրաքանչյուր անդամ åարւավոր է նåասւելու կուսակցությանը ֆինանսաåես՝ իր åաւկանած մասնաճյուղի որոչած անդամավճարով: Այդ վճարը, Համենայն դեåս, åեւք է առնվաղն Հավասար լինի կուսակցության օրդանի բաժանորդադնին: Հոդ. 33.- Յուրաքանչյուր մասնաճյուղ åարւավոր է կենւրոն ուղարկելու առնվաղն կեսն իր Հասույթների, որոնք կաղմվում են կանոնավոր ն մասնավոր նåասւներից: իսկ մնացած կեսով նա åեւք է վարի մասնաճյուղի դործերը: Հոդ. 34.- կենւրոնը, բացի մասնաճյուղերի նåասւներից, ընդունում է ն սւանում նան այլ մասնավոր օժանդակություններ: Հոդ. 35.- կուսակցության Հասույթները դործադրվում են դիւությունը ւարածելու, կուսակցության ձեռնարկներն իրադործելու ն, անՀրաժեչւության դեåքում, մասնաճյուղերին նåասւելու Համար:

Նա åեւք է օդնի նան այն ընւանիքներին, որոնց անդամները ղոՀվել են կուսակցության Համար, ինչåես նան ÷որձի աղաւել վւանդի մեջ Հայւնվածներին: Բացի այդ, կենւրոնն իր ÷ողերը ծախսում է նան կուսակցությանն օդւակար ձեռնարկների վրա: Հոդ. 36.- կենւրոնն ու մասնաճյուղերը åարւավոր են ունենալու ֆինանսական Հաչիվների կանոնավոր մաւյաններ, իսկ դանձված դումարի Համար՝ ւալու անդորրադրեր: Հոդ. 37.- կենւրոնը åարւավոր է ւարեկան մեկ անդամ ֆինանսական Հաչվեւվություն ներկայացնելու մասնաճյուղերին ն արւասաՀմանում դւնվող կենւրոնական մարմնի ընւրությանը ու մասնակցող անդամներին: Հոդ. 38.- Մասնաճյուղերը åարւավոր են վեց ամիսը մեկ անդամ իրենց ֆինանսական Հաչվեկչիռը ներկայացնելու կենւրոնին:

ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի ԼՈՒԾՄԱՆ ԵՂԱՆԱկԸ

Հոդ. 39.- Այն անՀամաձայնությունները, որոնք կարող են ծադել մի կողմից կենւրոնի ն մյուս կողմից՝ մեկ կամ մի քանի մասնաճյուղերի միջն կամ թե մասնաճյուղի ն նրա åաւդամավորի միջն, լուծվում են մեկ վճռով ն կամ երկու կողմից Հավասար քանակությամբ ընւրվելիք վճիռներով: Հոդ. 40.- կուսակցության åաւասխանաւու անդամներին դաւում է կենւրոնական մարմինը:

կԱՆՈՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՈՒՂՂՈՒՄ ԵՎ ՓՈՓՈԽՈՒՄ

Հոդ. 41.- Երբ կենւրոնական մարմնի անդամների 3/4 մեծամասնության կարծիքով անՀրաժեչւ է Համարվում ուղղելու ն ÷ո÷ոխելու կանոնադրությունը, այն ժամանակ կենւրոնը խմբադրում է մի ւեղեկադիր, որը Համարվում է օրինական, երբ ընդունվում է մասնաճյուղերի (ն կամ կենւրոնի ընւրությանը մասնակցող ն օւար երկրներում աåրող անդամների) մեծամասնության կողմից:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

կԵՆՏՐՈՆի ԱՆԴԱՄՆԵՐի ԵՐԴՄԱՆ

ԺԱՄԱՆԱկԱկիՑ ՏԱՐԲԵՐԱկԸ

«Երդվում եմ կրոնովս ն åաւվովս, որ քանի դեռ Հարաւնում է սուլթան Աբդուլ Համիդի կամայական, բռնակալ իչխանությունը, քանի դեռ չեն կիրառվում օսմանյան սաՀմանադրության դրույթները, ես չåիւի ծառայեմ օսմանյան կառավարությանը, միչւ Հավաւարիմ ու իրականացնող åեւք է լինեմ կուսակցության նåաւակներին, չåեւք է Հրաåարակեմ կուսակցության դաղւնիքները ն անմիջաåես կուսակցությանը åեւք է Հանձնեմ այն նåասւները, որոնք ուղարկվում են նրա անունով»: կուսակցության օրդաններն են դեռնս Համարվում «Շուրա-ի ումմեթը» ն «Մեչվերեթը»:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 5

«ԱՊԱկԵՆՏՐՈՆԱՑՄԱՆ ԵՎ ԱՆՀԱՏԱկԱՆ

ՆԱԽԱՁԵՌՆՈՒԹՅԱՆ» կՈՒՍԱկՑՈՒԹՅԱՆ

ԾՐԱԳիՐԸ Հոդ. 1.- Բաղաքական այն բարենորոդումները, որոնք åեւք է դործադրվեն օսմանյան երկրներում, åեւք է Հիմնված լինեն վարչական «աåակենւրոնացման ն լայն ինքնավարության» Համակարդի վրա՝ առանց դասակարդերի ն Հåաւակների խւրության: Այդ աåակենւրոնացումն ու լայն ինքնավարությունը åեւք է Հենվեն ընւրության այն եղանակի վրա, որ ցույց է ւալիս 1876-ին Հրաւարակված ՍաՀմանադրության 108-րդ Հոդվածը: իսկ այդ ՍաՀմանադրությունը åեւք է ենթարկվի անՀրաժեչւ բարե÷ոխումների՝ Համաձայն բաղմաթիվ դեåքերի ն Հանդամանքների: Հոդ. 2.- Ընւրությամբ կաղմված քաղաքային վարչությունները, դավառական ժողովները, քաղաքային խորՀուրդները իրավունք ունեն մասնակցելու ն միջամւելու դավառային ն նաՀանդային դործերի կառավարմանը: ԸնդՀանուր ժողովը, որ կաղմվում է դաղւնի քվեարկությամբ ընւրված անդամներից ն մչւական ÷ոխանդամներից (այս վերջինների թիվը անդամների մեկ Հինդերորդից ավելին չåեւք է լինի), åեւք է բացարձակ ն լայն իրավասություն ունենա նաՀանդի ֆինանսական դործերում, ինչåես նան օրենսդրական ն կառավարման դործողություններում ու խնդիրներում: ԸնդՀանուր ժողովի նիսւերը åեւք է բաց լինեն. նա ձայնի իրավունք ունի ոչ միայն իր իրավասության մեջ դւնվող Հարցերում, այլն ւուրքերի բաչխման ու դանձման խնդիրներում: Նա ւեղական կարիքների բավարարման åեւք է Հաւկացնի ւուրքերից դոյացած դումարի այն մասը, որն անՀրաժեչւ է Համարվում նաՀանդային ն կենւրոնական իչխանությունների ÷ոխադարձ Համաձայնությամբ: Հոդ. 3.- Որåեսղի մի կողմից նաՀանդների՝ միմյանց միջն եղած Հարաբերությունները Հասւաւուն åաՀåանվեն ն ղարդանան, իսկ

մյուս կողմից կենւրոնական կառավարության ն բոլոր նաՀանդների միջն միությունն ու կաåը ուժեղանան, 1876-ի ՍաՀմանադրությունը åեւք է Հիմնվի վերոՀիչյալ åայմանների վրա: իսկ մայրաքաղաքում åեւք է բացվի մի ներկայացուցչական ժողով (խորՀրդարան), որը åեւք է կաղմված լինի նաՀանդային ընդՀանուր ժողովների կողմից ընւրված åաւդամավորներից: Հոդ. 4.- Պեւք է միջոցներ ձեռք առնել՝ վերջ ւալու Համար ւարբեր ժողովուրդների միջն եղած խւրականություններին ն նրանց միջն ծադող վեճերին ու կռիվներին, ինչåես նան, աåաՀովելու Համար բոլոր աղդերի իրավունքը՝ ընւրել նաՀանդային ւարաբնույթ ժողովների անդամներ կամ åաւդամավորներ՝ իրենց աղդաբնակչության թվի Համաձայն: Հոդ. 5.- Ամենքը, առանց աղդային խւրության, åեւք է վայելեն միննույն իրավունքներն ու արւոնությունները, ինչåես նան åեւք է ծանրաբեռնված լինեն միննույն åարւականություններով: Ամեն Հåաւակի առաջ åեւք է բաց լինեն, առՀասարակ, ոչ միայն բոլոր բարձրադույն դåրոցները, այլն ղինվորական վարժարանները: Հոդ. 6.- Երկրի անդորրությունն ու կարդաåաՀությունը åեւք է աåաՀովվեն ոսւիկանական (ժանդարմական) մարմնի միջոցով, որի անդամները åեւք է ընւրվեն աղդաբնակչության ւարբեր Հաւվածներից՝ Համաձայն նրանց թվի: իսկ որոչ ժամանակով åեւք է Հրավիրվեն օւար մարղիչներ ու սåաներ՝ ոսւիկանական այդ մարմնի կրթության Համար: Հոդ. 7.- ՆաՀանդաåեւերը (վալի), դավառաåեւերը (մյութեսարիֆ), ֆինանսների դծով åեւական կառավարիչները (դեֆթերդար), արքունական դանձարանի (դեֆթերը խականի) կառավարիչները, Նախնական ն Վերաքննիչ աւյանների նախադաՀներն ու ընդՀանուր դաւախաղները նչանակվում են կենւրոնական վարչության կողմից: իսկ քաղաքացիական ն դաւական այլ åաչւոնյաներին åեւք է ընւրի նաՀանդաåեւը՝ երկրի աղդաբնակչության ւարաբնույթ ւարրերից՝ Համաձայն նրանց թվային առավելության: Հոդ. 8.- Ոսւիկանական կաղմը åեւք է քաղաքացիական իչխանությանն ենթարկվի: Հոդ. 9.- Բոլոր ւուրքերը åեւք է բարե÷ոխվեն ն նրանց դանձման Համար åեւք է մի åարղ ու բնական եղանակ Հիմնվի: Անչարժ

դույքը åեւք է օդւվի վարկի ն աåաՀովության ընձեռած բարիքներից: Դրա Համար åեւք է ÷ոխվեն ներկայումս դոյություն ունեցող դույքային օրենքներն ու կանոնները, ն åեւությանը կամ սե÷ականաւերերին åեւք է վերադարձվեն այն դույքն ու ունեցվածքը, որ աåօրինի կերåով դրավել էր ներկա վեՀաåեւը վերջին երեսուն ւարվա ընթացքում: Աåա åեւք է սաՀմանել որոչակի ւուրք՝ արքայական դանձարանի Համար: Հոդ. 10.- Միջաղդային դաչնադրերի ւրամադրությունները åեւք է որնէ ունձդությունից ղերծ լինեն:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 6

ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀՌԶԱկՈՒՄիՑ

ՀԵՏՈ ԹՈՒՐԲիԱՅՈՒՄ ԼՈՒՅՍ ՏԵՍԱԾ

ՀԱՅկԱկԱՆ ԹԵՐԹԵՐ

Ա

ՊՈԼՍԱՀԱՅ ԹԵՐԹԵՐ, ՈՐՈՆԲ ԼՈՒՅՍ էիՆ

ՏԵՍՆՈՒՄ ՆԱԽԲԱՆ 1908 Թ. ՕՍՄԱՆՅԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴՐԱՆիՑ ՀԵՏՈ

Աւեւաբեր - կրոնական, ուսումնական, ընւանեկան ն քաղաքական չաբաթաթերթ, Հրաւարակվում էր 1855 թ. Հունվարի 3-ից: Արւոնաւեր՝ Զ. Բ. Գրին: 1907 թ. Հուլիսի 1-ից սկսած ւնօրեն-խմբադիրն էր Հերբերւ Ալենը: Խմբադիրներն էին Հ. Բարնըմը, Հ. Գրիդորյանը, Նչան Գոնւայանը, Սերովբե Վարժաåեւյանը ն Ս. Հարությունյանը: Թերթը Հրաւարակվում էր Հայերեն ն Հայաւառ թուրքերեն: Թուրքիայի բողոքական Հայերի օրդանն էր: Մանղումէի էֆքեար - Աղաւական անկախ օրդան: Հիմնադրել է կարաåեւ Փանոսյանը: Լույս էր ւեսնում առավույան: Սկսել է ւåադրվել 1866 թ. ÷եւրվարի 2-ից: Առաջին Համարից սկսած մինչն 1896 թ. թերթը Հրաւարակվում էր ղանաղան ծավալներով ն խմբադրվում էր իր Հիմնադիրների կողմից: 1909 թ. աåրիլի 11-ից լրադրի նոր արւոնաւերը ՀովՀաննես Գայսերյանն էր, որ դա վերածեց ամենօրյա այդաթերթի՝ Միսաք Գոչունյանի (Բասիմ) ն Երվանդ Անդրեասյանի խմբադրությամբ: Թերթի 1909 թ. Հուլիսի 27-ի Համարում ղեւեղվել էր քննադաւական Հոդված Հաճընի կացության մասին, որն առիթ դարձավ, որåեսղի åարբերականը վնասակար ու դրդռիչ նկաւվի ն ÷ակվի 1909 թ. օդոսւոսի 1-ից: Մէճմուաի ախåար - Հայաւառ թուրքերեն լրադիր: Սկսեց Հրաւարակվել 1884 թ. Հունիսի 25-ին, չորեքչաբթի ն չաբաթ օրերը: Արւոնաւեր-խմբադրաåեւն էր ՀովՀաննես Թոլայանը: Թերթը կաթոլիկ Հայերի օրդանն էր:

Ճերիւէի չարդիյէ - Բաղաքական, դրական երեկոյան լրադիր: Լեղուն Հայաւառ թուրքերեն էր: Առաջին Համարը լույս է ւեսել 1885 թ. Հունիսի 1-ին՝ արւոնաւիրությամբ Տիդրան Զիվելեդյանի, որի մաՀից (1907 թ. ÷եւրվարի 14) երեք ամիս Հեւո՝ մայիսի 24-ին, թերթի åաւասխանաւու ւնօրեն է ճանաչվում Հակոբ Վարժաåեւյանը, իսկ արւոնաւեր՝ Հակոբ Տ. Զիվիլեդյանը: Խմբադիրներն էին Հակոբ Վարժաåեւյանը, Աբիկ ՄուբաՀյաջյանը ն Օննիկ Բաքըրջյանը: Հայրենիք - Այդաթերթ, օրաթերթ: Հրաåարակ է եկել 1891 թ. Հուլիսի 13-ին: Խմբադիրն էր Ար÷իար Ար÷իարյանը (Հրաղդան), ավադ խմբադիրը՝ Լնոն Բաչալյանը, դլխավոր աչխաւակիցը՝ Արչակ Զոåանյանը: Շուրջ 13 ւարի ւåադրվելուց Հեւո թերթը դադարել էր լույս ւեսնելուց ն միայն 1909 թ. Հուլիսի 6-ից սկսել էր վերաՀրաւարակվել որåես առավույան օրաթերթ: Արւոնաւեր-խմբադրաåեւն էր ՀովՀաննես ՇաՀնաղարը, խմբադիրները՝ ՎաՀան Թեքեյանը (Վեթո), Երվանդ Օւյանը (Երօւ), ՀովՀաննես Գաղանջյանը ն ուրիչներ: Բիւղանդիոն - Ամենօրյա երեկոյան օրաթերթ: Սկսել է Հրաւարակվել 1896 թ. նոյեմբերի 4-ից, արւոնաւեր-ւնօրեն-խմբադրաåեւ՝ Բյուղանդ Բեչյան: Խմբադիրներ՝ Պարույր ն Աչու Բ. Բեչյան, Արչակ Ալåոյաճյան ու Վաղարչակ Գալ÷աքջյան: Արեւելք - Երեկոյան օրաթերթ, Հիմնված 1884 թ. Հունվարի 2-ին Ս. Տամաւյանի կողմից: կարճ դադարից Հեւո 1898 թ. Հուլիսից ÷ոխանցվել է ԶարեՀ Յուսուֆյանին, իսկ 1906 թ. նոյեմբերին՝ Գրիդոր Պոյաճյանին: Մինչն 1908 թ. օսմանյան Հեղա÷ոխությունը թերթի խմբադիրներից են եղել Հակոբ Թո÷չյանը, որից Հեւո՝ Երվանդ Սրմաքեչխանլյանը (Երուխան): Խմբադրակաղմում են եղել նան Մելքոն Գյուրջյանը, Հարություն Սանդալճյանը, ԶարեՀ Նեմցեն: 1909 թ. սեåւեմբերի 21-ին ւնօրենությունը դադարեցրել է թերթի Հրաւարակումը:

ԱԱ

ԱԲԴՈՒԼ ՀԱՄիԴՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱկԱՇՐԶԱՆՈՒՄ

ԼՈՒՅՍ ՏԵՍՆՈՂ ԹԵՐԹԵՐ, ՈՐՈՆԲ ՕՍՄԱՆՅԱՆ

ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆիՑ ՀԵՏՈ Մի կԱՐՃ ԺԱՄԱՆԱկ

ՇԱՐՈՒՆԱկԵԼՈՎ իՐԵՆՑ ԳՈՅՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԴԱԴԱՐԵԼ էիՆ ՏՊԱԳՐՎԵԼ

ՍուրՀանդակ - Այդաթերթ, նախ բանասւեղծ Հրանւ Նաղարյանցի ու Տիդրան Ար÷իարյանի, աåա Տիդրան Զավենի խմբադրությամբ: Տարբեր ժամանակներում խմբադրակսաղմի մեջ էին Ռուբեն Սնակը, Ենովք Արմենը, Համբարձում Համբարձումյանը, Ս. Ակնունին: Ծաղիկ - Երդիծաթերթ, Բանադող Լռությունյանի (Գրիդոր Թորոսյան), Գրիդոր Համբիկյանի ն Երվանդ Օւյանի խմբադրությամբ: Բիւրակն - Վաճառականական չաբաթաթերթ, Սիմոն Զեոմլեքջյանի ն Արւաչես Գալ÷աքջյանի: Առեււուր - Վաճառականական չաբաթաթերթ, Սիմոն Զեոմլեքջյանի ն Արւաչես Գալ÷աքջյանի (սկսել է Հրաւարակվել 1908 թ. օդոսւոսից, բայց չաւ չոււ դադարել է ւåադրվել): Հանրադիւակ - Արմեն Լուսինյանի (ւåադրությունը դադարեցվել է ՍաՀմանադրության Հռչակումից քիչ առաջ): Փունջ - Սիմոնիկ Ալաջաջյանի (դադարել է ւåադրվել ՍաՀմանադրության Հռչակման նախօրեին): Լոյս - Հրաւարակիչ՝ ՎաՀան վրդ. Պարւիղակցու (Տեր-Մինասյան) (դադարել է ւåադրվել ՍաՀմանադրության Հռչակումից քիչ առաջ): ԱԱԱ

1908 Թ. ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆիՑ ՀԵՏՈ

ՀՐԱՊԱՐԱկ ԵկԱԾ ՊՈԼՍԱՀԱՅ ԹԵՐԹԵՐ

կավռօչ - Հիմնված 1908 թ. Հուլիսի 19-ին, արւոնաւեր-խմբադրաåեւ՝ Երվանդ Թոլայան (կավռոչ), åաւասխանաւու-ւնօրեն՝ Գրիդոր Համբիկյան (Ռաուլ Բոնչոն): Աղդային, քաղաքական ամենօրյա երդիծաթերթ էր: Նախաւեսված էր կանանց Համար: Ժամանակ - Առավույան աղդային, քաղաքական ն դրական åաւկերաղարդ օրաթերթ: Հիմնվել է 1908 թ. Հոկւեմբերի 28-ին:

Արւոնաւեր-խմբադրաåեւ Միսաք՝ Գոչունյան (Բասիմ), ւնօրեն՝ նրա եղբայր Սարդիս Գոչունյան: Խմբադիրներ՝ Արւաչես Գալ÷աքջյան, Սիմոն Զեոմլեքջյան (Ժիրայր Շիրակացի), Համբարձում Համբարձումյան, Արմենակ Տեր-Հակոբյան: Ձայն Հայրենեաց - Բաղաքական ն դրական չաբաթաթերթ, սկսել է Հրաւարակվել 1908 թ. Հոկւեմբերի 23-ին: Արւոնաւեր՝ Երվանդ Զավուչյան, խմբադրաåեւ՝ Լնոն Լարենց (Լնոն Բիրիչչյան): Աչխաւակիցներ՝ Ալ÷ասլան, Տ. Անւոնյան, Ալեքսան Արղույան, Ա. Գնունի, Ներսես վրդ. Դանիելյան, Միքայել Նաթանյան, ՄիՀրան Սվաղլը ն ուրիչներ: Վերակաղմյալ Հնչակյանների օրդանն էր: Աղդակ - Գրական, Հասարակական, քաղաքական չաբաթաթերթ, սկսվել է Հրաւարակվել 1908 թ. դեկւեմբերի 16-ին: Արւոնաւեր՝ Ալեքսան Միսաքյան, խմբադիրներ՝ Շավարչ Միսաքյան, Գեղամ Բարսեղյան ն ՎաՀրամ Թաթուլ (երեքն էլ դաչնակցական): Գարուն - Աղդային, քաղաքական ն դրական անկախ լրադիր: Հրաւարակվել է 1909 թ. Հունվարի 10-ից, չաբաթ օրերին: Արւոնաւեր՝ Հովնան Փալադաչյան, խմբադիր՝ Ենովք Արմեն, Հեւո՝ Վաղարչակ Գալ÷աքջեան: 1911 թ. Հրաւարակությունը դադարել է: Խարաղան - Ծաղրաթերթ, որը լույս է ւեսել 1909 թ. ÷եւրվարի 1-ից նախ Արամ Անւոնյանի, Հեւո՝ Երվանդ Օւյանի, աåա՝ Գրիդոր Թորոսյանի խմբադրությամբ: 9 Համար լույս ւեսնելուց Հեւո Հրաւարակումը դադարել է: Շիրակ - Գրական ն քաղաքական Հանդես: Նախաåես Հրաւարակվել է Եդիåւոսում: 1909 թ. ÷եւրվարի 7-ին սկսել է Հրաւարակվել կ. Պոլսում: Հիմնադիրներն էին Միքայել Գյուրջյանը ն ՎաՀան Թեքեյանը, խմբադրաåեւ՝ վերջինս: Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության օրդանն էր, որի չուրջը Հավաքված էին ÷այլուն մւավորականներ: Սասուն - Գրական, բանասիրական, մանկավարժական ն քաղաքական åաւկերաղարդ ամսաթերթ: Հրաւարակվում էր 1909 թ. մարւի 1-ից: Արւոնաւեր-խմբադրաåեւն էր Տիդրան Սյուրմելյանը (որը 1908-ին, սաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո, «Հայրենիքի քնար» չաբաթաթերթի Հրաւարակիչն էր): 1910 թ. դադարեցվել է ւåադրությունը: Նոր Հոսանք - Հասարակական, քաղաքական, ւնւեսական ն դրական չաբաթաթերթ: Նչանաբանն էր՝ «Բոլոր երկրների դործա-

ւորներ, միացէ՛ք»: Սկսվել է Հրաւարակվել 1909 թ. մարւի 28-ին: Արւոնաւերն էր Եսալեմը (Գարեդին կողիկյան): Խմբադիրներն էին՝ Եսալեմը ն Հրանւ Արծվիկը (Հրանւ Նաղարյան): Հնչակյան ուղղություն ուներ ն դադարեց Հրաւարակվել 1910 թ.: կիկօ - Աղդային, քաղաքական երդիծաթերթ, սկսել է Հրաւարակվել 1909 թ. աåրիլի 1-ին: Արւոնաւեր-խմբադրաåեւ՝ Գրիդոր Թորոսյան: Նախ Հրաւարակվում էր «կավռօչի» Հեւ օր ընդ մեջ, իսկ կառավարության կողմից մի քանի դադարումներ կրելուց Հեւո վերաբացվել էր 1909 թ. Հուլիսի 31-ին: Լույս էր ւեսնում չաբաթական չորս օր, իսկ չաբաթվա երկու օրն էլ ւåադրվում էր մյուս երդիծաթերթ «Խարաղանը»: Այս վերջինիս ն «Լիլայի» Հրաւարակումը դադարելուց Հեւո որåես երդիծաթերթ Հրաåարակի վրա մնաց միայն «կիկօն»՝ որåես օրաթերթ: «Առաւօւ» թերթի Հրաåարակ դալուց Հեւո, Գ. Թորոսյանը դադարեցրել է «կիկօ»-ի ւåադրությունը (1909 թ. վերջ) ն իր երդիծական սւեղծադործությունները չարունակել է լույս ընծայել «Առաւօւ» օրաթերթում: կոՀակ - Գրական, քաղաքական, ւնւեսական ն ընկերային չաբաթաթերթ: Հրաւարակվում էր 1909 թ. մայիսի 30-ից: Արւոնաւեր՝ Հմայակ Արամյանց, խմբադիրներ՝ Հմայակ Արամյանց, Գրիդոր Եղիկյան (Վասակունի): Հին Հնչակյանների օրդանն էր: Ծիածան - կիրակնօրյա թերթ: Հրաւարակվել է 1909 թ. Հունիսի 2-իցչ Արւոնաւեր-խմբադրաåեւ՝ Ավեւիս Սուրենյան: Աղաւամարւ - Առավույան չաբաթաթերթ, ՀՅ դաչնակցության օրդան, Հիմնված 1909 թ. Հունիսի 10-ին, արւոնաւեր-խմբադրաåեւ՝ Ռուբեն Զարդարյան, խմբադիրներ՝ Գեղամ Բարսեղյան, Տիդրան Զավեն, Գասåար ի÷եկյան, Բարթող Զորյան (Ժիրայր), աչխաւակիցներ՝ Խաչաւուր Մալումյան (է. Ակնունի), Հարություն ՇաՀրիկյան (Աւոմ), Աւոմ Յարճանյան (Սիամանթո) ն այլոք: Բադին - Գրական Հավելված «Աղաւամարւ» չաբաթաթերթի (1911 թ. վերջերից): Խմբադրում էին Լիåարիւ ն Հրանւ Նաղարյանները՝ Ռուբեն Զարդարյանի ն Լնոն Շանթի մասնակցությամբ: Լիլա - Աղդային, քաղաքական երդիծաթերթ: Նախաւեսված էր նան կանանց Համար: Սկսել է Հրաւարակվել 1909 թ. Հունիսի 26-ին, չաբաթը երեք անդամ, «կավռօչի» Հեւ օր ընդ մեջ: Արւոնաւերխմբադրաåեւ՝ ՎաՀան Փա÷աղյան (Լիլա): Լույս է ւեսել միայն մի քանի Համար:

Օրադիր - Բաղաքական ն դրական թերթ, լույս էր ընծայվում առավույան: Սկսել է ւåադրվել 1909 թ. օդոսւոսի 15-ին: Արւոնաւերն էր Գառնիկ Թուղլաջյանը, խմբադիրներն էին ինքը՝ արւոնաւերը, Երվանդ Անդրեասյանը ն Հակոբ Տեր-Հակոբյանը: Թերթը վերածվեց կիրակնօրյայի 1909 թ. սեåւեմբերի 14-ին, աåա կարճ ժամանակ անց դադարեց ւåադրվել: Գաղա÷ար - Երեկոյան օրաթերթ: Սկսել է Հրաւարակվել 1909 թ. օդոսւոսի 20-ին: Արւոնաւեր՝ Սմբաւ Բյուրաւ, խմբադիր՝ ՎաՀան Թոչիկյան: Առաւօւ - Առավույան աղդային օրաթերթ: Սկսել է Հրաւարակվել 1909 թ. սեåւեմբերի 26-ին: Արւոնաւեր՝ Միսաք Սուրենյան (վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչ): Խմբադրաåեւն էր Երվանդ Անդրեասյանը:

ԱՄ

1908 Թ. ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆիՑ ՀԵՏՈ կ. ՊՈԼՍՈՒՄ ԼՈՒՅՍ

ՏԵՍԱԾ ՈՒ կԱՐՃԱՏԵՎ կՅԱՆԲ ՈՒՆԵՑԱԾ ՀԱՅկԱկԱՆ ԹԵՐԹԵՐ

Զիկղակ - երդիծաթերթ ՎաՀան Փա÷աղյանի Ֆրու Ֆրու - Երդիծաթերթ ՎաՀան Փա÷աղյանի Հայրենիքի քնար - Գրական չաբաթաթերթ Տիդրան Սյուրմելյանի Պայքար - Օրաթերթ Պեւրոս Բյուրդյանի (Պեւիկ) Փիւնիկ - Շաբաթաթերթ Սմբաւ Բյուրաւի կիլիկիա - ԱռողջաåաՀական թերթ Մանուել Ութուջյանի: Հրաւարակվել է մեկ Համար: Աւարայր - Սկյոււարի Համանուն դåրոցական ակումբի թերթ: Հրաւարակվել է մեկ Համար: Ձայն կրթութեան - կրթական Հանդես Ա. ՇաՀնաղարի: Հրաւարակվել է մեկ Համար: Օդդաåաղ - Հայնթուրք åաւկերաղարդ երդիծաթերթ Արամ Անւոնյանի: Նէճաթը միլլէթ - Հայնթուրք չաբաթաթերթ Ա. Մաւթեոսյանի: ՍաՀմանադրությունից անմիջաåես Հեւո լույս ւեսան Գրիդոր ԶոՀրաåի Նոր օրը, Տիդրան Զավենի Երկրի ձայնը, Հարություն Հաղարաåեւյանի Արաքսը, Պեւիկի Գարւաչլըդը: Մեկ-երկու Համար

ւåադրվելուց Հեւո դրանք ÷ակվեցին: Ըսւ որում՝ Երկրի ձայնը-ի ւåադրությունը ւեղա÷ոխվեց Թիֆլիս:

Մ

կ. ՊՈԼՍիՑ ԴՈՒՐՍ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ԲԱՂԱԲԱՅիՆ ԹԵՐԹԵՐ

ինչåես աբդուլՀամիդյան չրջանում, այնåես էլ սաՀմանադրության օրերին իղմիրում լույս էր ւեսնում Արեւելեան մամուլ թերթը, որը մեծ դեր է խաղացել ոչ միայն իղմիրաՀայության, այլն ողջ թուրքաՀայության կյանքում: Թերթի արւոնաւերն էր Հրանւ Մամուրյանը: Նույն իղմիրում ւåադրվում էր ռամկավարների Դաչինք թերթը, որի խմբադիրն էր Սուրեն Պարթնյանը: Վան քաղաքում լույս էին ւեսնում. Դաչնակցության Աչխաւանք թերթը, որի Հոդվածներն ու նյութերը իրենց որակով ու մչակման մակարդակով չէին ղիջում Աղաւամարւին կամ Բիւղանդիոնին, Ռամկավարների օրդան Վան-Տ ոսåը, որի դլխավոր խմբադիրը ՀովՀաննես Ավադյանն էր, Հայ ավեւարանականների Լոյս ամսաթերթը, Խարբերդում ւåադրվում էր Ե÷րաւ կիսամյա Հանդեսը: Ադանայում լույս էր ւեսնում Բաբաղան åարբերականը (նախքան կիլիկիաՀայոց աղեւը): Ամասիա քաղաքում ւåադրվում էր Հնչակյան Ամասիա թերթը: Ադաբաղարում լույս էր ւեսնում ՀՅԴ ւեղի կոմիւեի օրդան Բութանիա թերթը:

ԱՆÒՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

Ա Ա-Դօ (բուն անունով՝ Տեր-Մարւիրոսյան ՀովՀաննես) 314, 758, 759, 919, 959 Աբբաս աղա (Աթաբեկ Աղամի աՀաբեկիչ) 347 Աբդուլ Աղիղ (օսմանյան սուլթան) 504, 872, 874 Աբդուլ Հակկ Համիդ (օսմանյան կայսրության նոր Հիմնի երաժչւության Հեղինակ) 509 Աբդուլ Համիդ ԱԱ (օսմանյան սուլթան) (Աåւիւլ Համիւ, Աåւ-իւլ-Համիւ, կարմիր դաղան, կարմիր սուլթան, Համիդ, Համիւ, Մեծ մարդասåան, Ոճրադործ) 78, 87, 116, 132, 133, 135, 137-139, 146, 148-150, 162, 168-170, 174, 180, 184, 188, 191, 195, 202, 206, 210, 220, 236, 237, 239, 242-245, 247, 248, 250, 252, 253, 256, 265, 267, 273, 276, 318, 322, 330, 339, 356, 359, 360, 383, 385, 388, 401, 437, 484-487, 489-501, 503, 505, 508511, 519-521, 523-530, 533- 535, 537-539, 545, 546, 552-554, 559, 560, 562, 570, 572, 577, 579, 580, 584, 587, 588, 590, 592, 605, 606, 610, 611-616, 622-624, 626, 629, 631, 634, 640, 643, 645, 651-654, 656, 677, 678, 680-683, 685, 687, 688, 692, 699, 701, 709, 710, 717, 751, 752, 758, 759, 764, 765, 767, 770, 772-778, 780, 787-790, 800,

803, 810, 811, 815, 819, 861, 868, 869, 876-880, 882, 883, 896, 901, 905, 906, 916, 930, 935, 948, 949, 952, 954-962, 964-972, 974-987, 1058, 1061, 1064, 1068 Աբդուլ Մեջիդ (օսմանյան սուլթան) 808, 830, 836, 837, 872 Աբդուլ ՌաՀիմ (իչխան, Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի որդիներից) 980 Աբդուլ ՌաՀման բեյ (կրթության նախարար) 959 Աբդուլ ՌաՀման բեկ (քուրդ ցեղաåեւ) 138-140 Աբդուլլա Աղա Սեյիդ (մուջւեՀիդ ԹեՀրանում) 375 ԱբդուլլաՀ բեկ (քուրդ ավաւաåեւ Ալաչկերւի չրջանում) 760 Աբեղյան Արւաչես (երիւդաչնակցական, Հայադեւ) 38 Աբիսողոմ աղա (Հակոբ Պարոնյանի դրական կերåարներից) 539 Աբովյան Խաչաւուր 407 ԱբրաՀամ (ասորի բժիչկ) 119 ԱբրաՀամ (կեղծանունը՝ Շեֆ) (դործակաւար, էսէռ) 43 Ադրիååասյան ՀովՀաննես (նաՀաւակ ֆիդայի) 135 Ադիլ բեյ (իթթիՀադական երնելի դործիչ, ներքին դործերի նախարարի օդնական) 960, 985 Ադիլ խան (դյուղաւեր Աւրåաւականում) 454 Աղարյան էֆենդի (Օսմանյան կայսրության դեսåանը Սերբիայում)

Աղմի (դոկւոր, երիւթուրք դործիչ) Աղուրի Նեջիբ բեյ (արաբ աղդայնական դործիչ) 124 Աթաբեկ Աղամ (էմին Սոլթան) (Պարսկասւանի նախարարաåեւ) 347 Աթաբեկյան Լնոն (դաչնակցական, աåա՝ էսէռ դործիչ) 37-39, 42, 43 Աթաբեկյան Հովսե÷ (Երկրորդ åեւական դումայի կադեւ åաւդամավոր կարսի մարղից) 5 Աթաթուրք Մուսւաֆա Բեմալ 967 Ալաա Դովլե (Պարսկասւանի åեւական դործիչ) 420 Ալաա Սալթանե (Պարսկասւանի åեւական դործիչ) 471 Ալադինա Միսաք 155 Ալաջաջյան Սիմոնիկ (կ. Պոլսի «Փունջ» թերթի Հրաւարակիչ) 1064 Ալեն Հերբերւ (կ. Պոլսի «Աւեւաբեր» թերթի ւնօրեն-խմբադիր) Ալեքսան բեկ («Թումանյան» առնւրական ւան ընդՀանուր կառավարիչ Աւրåաւականում) 482 Ալթուն-Տյուրի Մ. (Հասարակական դործիչ կ. Պոլսում) 835 Ալթունյան ՍաՀակ եåիսկոåոս 404 Ալի (åայմանական մուսուլմանի անուն) 731 Ալի (թուրք դրող, 19-րդ դարի երկրորդ կես) 166, 167 Ալի բեկ (Հայդարանցի քուրդ ցեղաåեւ Ալաչկերւի չրջանում) 152, Ալի բեյ (Վանի նաՀանդաåեւ) 208 Ալի Հեյդար ՄիդՀաւ բեյ (ՄիդՀաւ ÷աչայի որդին) 178, 238, 626 Ալի Ռիղա (Վանի կուսակալ) 540

Ալի Ռիղա (ղինվորական նախարար) 958, 960 Ալի Ֆախրի (երիւթուրք դործիչ) 178 Ալիէ կասո (քուրդ մարւիկ) 156 Ալիէ ՄաՀմոււ (քուրդ մարւիկ) 156 Ալիխանյան Արւաչես (էսէռ դործիչ) Ալիխանով-Ավարսկի Մաքսուդ (Ռուսասւանի բանակի դեներալ) 28, Ալիչան Ղնոնդ (մխիթարյան վարդաåեւ) 270, 285 Ալի÷ունարյան Հովսե÷ (ւե՛ս Հյուսնյան Պեւրոս) ԱլլաՀվերդի ՀովՀաննես (օսմանյան առաջին խորՀրդարանի ÷ոխնախադաՀ) 877, 878 Ալåոյաճյան Արչակ 101, 129-131, 136, 153, 154, 163, 223, 229, 317, 332, 489, 500, 604, 613, 614, 633-635, 640, 655, 656, 701, 718, 723, 724, 730, 737, 762, 788-791, 804, 936, 940, 941, 945, 950, 1063 Ալ÷ասլան (բուն անունով՝ Փանոսյան Ալեքսանդր) (դրող, Հրաåարակադիր կ. Պոլսում) 1065 Ախունդ (ղաղի, իսլամ Հոդնորական Թիֆլիսում) 57 Ակնունի էդուարդ (ւե՛ս Մալումյան Խաչաւուր) Ակնունի Ս. (կ. Պոլսի «ՍուրՀանդակ» օրաթերթի խմբադրակաղմի անդամ) 1064 ԱՀարոնյան Ավեւիս (կեղծանունը՝ Սիսլյան) 178, 179, 182, 189, 261, 620, 694, 796 ԱՀմեդ բեյ (Վանի ժանդարմերիայի Հրամանաւար) 298, 310, 311 ԱՀմեդ ÷աչա (քուրդ ավաղակաåեւ)

ԱՀմեդ ԼութֆուլլաՀ (իչխան, Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի քրոջ որդիներից) 174, ԱՀմեդ Միրղա (ւե՛ս Սոլթան ԱՀմեդ Միրղա) ԱՀմեդ Նիաղի բեյ (իթթիՀադական ղինվորական դործիչ) 488, 490, 491, 501, 503, 535-537, 610, 613, 614, 644, 754, 967, 970, 971, 987 ԱՀմեդ Շուայիբ բեյ (Հրաåարակադիր կ. Պոլսում) 535 ԱՀմեդ Ռիղա բեյ (իթթիՀադի åարադլուխ, օսմանյան խորՀրդարանի նախադաՀ) 166, 167, 169, 173, 174, 177-179, 182-184, 186-190, 194, 200, 208, 231-233, 237-239, 245247, 257, 260, 261, 276, 317, 500, 555, 598, 599, 602, 626, 717, 752755, 806, 822, 879, 894, 907, 912, 933, 935, 958, 963, 967, 969, 982, ԱՀմեդ Սաիբ (իթթիՀադական åաւմաբան) 183 ԱՀմեդ Ֆաղիլ բեյ (ՍաբաՀէդդինի կուսակից) 183, 231, 239 ԱՀմէդ Րիղա (ւե՛ս ԱՀմեդ Ռիղա բեյ) ԱՀմէւ Րիղա (ւե՛ս ԱՀմեդ Ռիղա բեյ) Աղաթոն Գրիդոր (արնմւաՀայ ղարթոնքի դործիչ) 615, 787, 835 Աղամալյան Մկրւիչ (ւե՛ս ՍարՀաւ) Աղաջանյան Համբարձում (կեղծանունները՝ Ավադյան կարաåեւ, կարո) (ասւրախանցի, Խանասորի արչավանքի մասնակից) 47, 48, 109-111 Աղաջանյան Սենիկ (Սենեքերիմ) (դաչնակցական աՀաբեկիչ) 47, 109, 110 Աղավնունի Մկրւիչ ծայրադույն վարդաåեւ 282

Աղբալյան Նիկոլ 695 Աղբյուր Սերոբ (Սերոբ, Սերոբ ÷աչա, բուն անունով՝ Վարդանյան Սերոբ) 156, 157, 795 Աճառյան Հրաչյա 675, 767, 779, 896, 897, 914, 959 Աճեմյան Գրիդոր (ուսուցիչ, եղբայրասåանության ղոՀ Վանում) 287, Աճեմյան (Աճեմով) Մովսես (Երկրորդ åեւական դումայի åաւդամավոր) 5, 71 Ամեր Ռուչդի ÷աչա (դլխավոր չւաբի åեւ, աåա՝ ռաղմական նախարար) 491 Ամիրյան Արսեն 40, 596 Ամուրյան Անդրե (բուն անունով՝ ՏերՕՀանյան Անդրե) 402, 475 Ամջադ օլ Մոլք (իչխան Պարսկասւանում) 364 Այլֆւոն (ոսւիկանական դործակալ Թիֆլիսում) 74 Այվաղովսկի Գաբրիել վարդաåեւ Այվաւյան ՍաՀակ արքեåիսկոåոս 477, 478 Անդրանիկ (ւե՛ս Օղանյան Անդրանիկ) Անդրեասյան Երվանդ (կ. Պոլսի «Առաւօւ», «Մանղումէի էֆքեար» ն «Օրադիր» թերթերի խմբադիր) 1062, 1067 Անւոնյան Արամ (խմբադիր, Հրաւարակիչ) 1065, 1067 Անւոնյան Տ. (կ. Պոլսի «Ձայն Հայրենեաց» թերթի աչխաւակից) Աչըդյան Խորեն արքեåիսկոåոս 682 ԱåաՀունի Եղնիկ արքեåիսկոåոս 407 Աåւ-իւլ-Համիւ (ւե՛ս Աբդուլ Համիդ ԱԱ)

Աåւիւլ Համիւ (ւե՛ս Աբդուլ Համիդ ԱԱ) Առաքելյան Համբարձում (Թիֆլիսի «Մչակ» թերթի խմբադիր) 54, 69, 414, 587, 588, 714, 820, 947 ԱսադոլլաՀ Միրղա (Պարսկասւանի մեջլիսի åաւդամավոր) 363, 395 Ասաւուր Զաåել (կեղծանունը՝ Սիåիլ) 536 Ասաւուր Հրանւ 707 Ասաւուրյան Հ. (դաչնակցական դործիչ Եդիåւոսում) 731 Ասլանյան Գնորդ էֆենդի (Աղդ. երես÷ոխանական ժողովի անդամ) 707 Ասւվածաւրյան Արչալույս (դաչնակցական դործիչ) 309, 662, 899 Ավադ (Շոչ դյուղացի, թուրք կրոնավորի աՀաբեկիչ) 33 Ավադյան Ավադ խան (խանութի ւեր Թավրիղում) 480 Ավադյան կարաåեւ (ւե՛ս Աղաջանյան Համբարձում) Ավադյան ՀովՀաննես («Վան-Տոսå» թերթի դլխավոր խմբադիր) 1069 Ավադյան Սեդրակ (սոցիալ-դեմոկրաւ դործիչ) 473 Ավանեսյան Սեդրակ (սոցիալ-դեմոկրաւ դործիչ) 473 Ավդեոս թադավոր (Հունական դիցաբանության մեջ) 789 Ավդալյան Զաքարիա վարդաåեւ 321 Ավեւիս (ՍՀան դյուղացի) 319 Ավո (Հեղա÷ոխական դործիչ) 145 Ավրանա Արամ (բուն անունով՝ Խարախանյան Արամ) 175 Աւոմ (ւե՛ս ՇաՀրիկյան Հարություն) Աւրåեւ (բուն անունով՝ ՄուբաՀյաջյան Սարդիս) 419, 455, 458 Արաբո (բուն անունով՝ Մխիթարյան

Սւե÷անոս) 135, 156, 795 Արամյանց Հմայակ (Հնչակյան դործիչ, խմբադիր, դավաճան) 601, 602, 604, 1066 Արամյանց Միքայել (Հայ բարեդործ Թիֆլիսում) 75 Արասխանյան Ավեւիք (Թիֆլիսի «Մուրճ» ամսադրի խմբադիր) 54 Արղուման (Հնչակյան ռուսաՀայ ղեկավար) 718 Արղումանյան Մակիչ Վ. (խորՀրդաՀայ åաւմաբան) 13 Արղույան Ալեքսան (կեղծանունը՝ ՎաՀե) (վերակաղմյալ Հնչակյան åարադլուխ) 719, 720, 1065 Արիսւիդի (օսմանյան խորՀրդարանի Հույն անդամ) 981 Արիֆ Հիքմեթ ÷աչա (Օսմանյան կայսրության սենաւի անդամ) Արծվիկ Հրանւ (ւե՛ս Նաղարյան(ց) Հրանւ) Արծրունի Գրիդոր (Թիֆլիսի «Մչակի» Հիմնադիր ն խմբադիր) 271, 622, 705, 862 Արկերյան Արչակ (åեւական դումայի åաւվիրակ, բոլչնիկ) 69, 70 Արղության Հովսե÷ (դաչնակցական ֆիդայի) 118 Արղության Սոֆիա (իչխանուՀի) 54 Արմեն Գարո (բուն անունով՝ Փասւըրմաջյան Գարեդին) (դաչնակցական դործիչ) 567, 619, 901, 904 Արմեն(յան) Ենովք (դրող ն խմբադիր կ. Պոլսում) 1064, 1065 Արչակ Բ (Արչակունի) (Հայոց թադավոր) 546 Արչակունի Վաղարչակ վարդաåեւ Արչակունիներ (արքայաւոՀմ Հայաս-

ւանում) 547 Արչավիր (Առինջ դյուղացի, թուրքերեն ձեռադիր թերթի թողարկիչ) Արսլան (դուրղի էմիր, օսմանյան խորՀրդարանի սåանված անդամ) Ար÷իարյան Ար÷իար (կեղծանուններից՝ Հայկակ, Հրաղդան, Սկեåւիկ) 258, 270-287, 289, 1063 Ար÷իարյան Տիդրան (կ. Պոլսի «ՍուրՀանդակ» օրաթերթի խմբադիր) Աւեւեան Մ. (Տեղակալ) 723 Բ Բաբախանյան Առաքել (ւե՛ս Լեո) Բաղաղ-Աղաջանյան Գրիդոր (էսէռ դործիչ, «Անիւ» թերթի խմբադիր) Բաղիկ (չաւախցի Հայ ֆիդայի) 570 Բալաջան (բուն անունով՝ Սւե÷անյան Սւե÷ան) (դաչնակցական դործիչ) 373, 413 Բախչինյան Հայկ (ախալցխացի դաչնակցական աՀաբեկիչ) 47, 109, Բաղր խան (Հակամիաåեւական ըմբոսւության առաջնորդներից Թավրիղում) 456, 459, 467 Բայաղեւ աղա (քուրդ ցեղաåեւ Սալմասւում) 355 Բայիղ աղա (քուրդ երնելի Աւրåաւականում) 384, 389 Բաչալյան Լնոն (դրող, խմբադիր, Հասարակական դործիչ) 628, 750, Բաուեր (Ռուսասւանի բանակի ղորավար) 85

Բանվորյան Սեդրակ (թիֆլիսաՀայ կամավոր Թավրիղում) 475 Բասմաջյան կարաåեւ (բանասեր) Բարնըմ Հ. (կ. Պոլսի «Աւեւաբեր» թերթի խմբադիր) 1062 Բարսեղյան Գեղամ (դաչնակցական դործիչ, կ. Պոլսի «Աղդակ» թերթի խմբադիր) 619, 790, 1065, 1066 Բարսեղյան Սարդիս (բուն անունով՝ Օդաբաչյան Պողոս, մյուս կեղծանունը՝ Շամիլ) (դաչնակցական դործիչ) 292, 300, 301, 315 Բաքըրջյան Օննիկ (կ. Պոլսի «Ճերիւէի չարդիյէ» թերթի խմբադիր) Բդէեան Միսաք 544, 557, 660-662 Բդէեան Սարդիս 544, 557, 660-662 Բեբել Ավդուսւ (դերմանացի սոցիալիսւ åարադլուխ) 578 Բեդիրխան բեկ (քուրդ աåսւամբ ցեղաåեւ) 118, 138, 139 Բեդիրխան բեյ (կ. Պոլսի քրդական կոմիւեի անդամ) 579 Բեժանաչվիլի (դեներալ, օսմանյան ցամաքային ղորքերի դլխավոր չւաբի åեւի ւեղակալ) 652 Բեկլի (բելեքցի քուրդ ոճրադործ) 321 ԲեՀաէդդին Շաքիր (իթթիՀադական åարադլուխ, Հայոց դաՀճաåեւերից) 183, 188, 189, 200, 600, 601 Բեյլերյան Հարություն (ռամկավար դործիչ) 728 Բեյլի (վանեցի Հայ) 301, 302 Բեողիկյան Գրիդոր (կեղծանունները՝ Ներսես, ՇիկաՀեր, Պարդն) (արմենական դործիչ) 282, 723, 727, Բեոյյուք խան (Ղարադաղի ՌաՀիմ խանի որդին) 457

Բերար Վիկւոր (ֆրանսիացի Հայասեր դործիչ) 323 Բերբերյան Ռուբեն (ւնւեսադեւ) 72 Բժիչկ (ւե՛ս նան Փա÷աղյան ՎաՀան) 292 Բյուրաւ Սմբաւ (բուն անունով՝ ՏերՂաղարյան Սմբաւ) (դրող, խմբադիր) 1067 Բոբրինսկի (åեւական դումայի խավարամոլ åաւդամավոր) 7 Բոդրով Պյուր (ձերբակալված ռուս երիւասարդ) 48, 110 Բոկով (åեւական դումայի åաւվիրակ, բոլչնիկ) 69 Բոնաåարւ Նաåոլեոն 649 Բոնչոն Ռաուլ (ւե՛ս Համբիկյան Գրիդոր) Բուա Լուիս (դեներալ, Տրանսվաալ) Բուլղարացի Գրիդոր (բուն անունով՝ Գեողեյան Գրիդոր) (դաչնակցական դործիչ Վանում) 315 ԲուրՀանէդդին (իչխան, Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի ավադ որդին) 492, 957, Գ Գաղանջյան ՀովՀաննես (կ. Պոլսի «Հայրենիք» օրաթերթի խմբադիր) 1063 Գաղէղ Յարութիւն (Արթին) (åոլսաՀայ ամիրա, բարեդործ) 787 Գալ÷աքջյան Արւաչես (կ. Պոլսի «Բիւրակն» թերթի Հրաւարակիչ, «Ժամանակ» օրաթերթի խմբադիր) 1064, 1065 Գալ÷աքջյան Վաղարչակ (կ. Պոլսի «Բիւղանդիոն» ն «Գարուն» թերթերի խմբադիր) 1063, 1065

Գամառ-Բաթիåա (ւե՛ս նան Պաւկանյան Ռա÷այել) 825 Գայսերյան ՀովՀաննես (կ. Պոլսի «Մանղումէի էֆքեար» թերթի արւոնաւեր) 1062 Գասյան Պեւրոս քաՀանա (Ակնում) Գասåարյան Արիսւակես (Աղդ. երես÷ոխանական ժողովի անդամ) 703 Գարայան Սւե÷ան (Աղդ. վարչության աւենաåեւ) 709 Գարաֆելեկյան Արւաչես էֆենդի (Հասարակական դործիչ իղմիրում) 624 Գարիբալդի Ռիչչիոթի 268 Գեդեչկորի Եվդենի (վրացի մենչնիկ åարադլուխ) 76 Գեողեյան Գրիդոր (ւե՛ս Բուլղարացի Գրիդոր) Գիդիս Մուսիրիս (Հույն ՀակաաբդուլՀամիդական դործիչ) 178, 179 Գիւղալեան Գառնիկ (ւե՛ս Գյուղալյան Գառնիկ) Գիւլխանդանեան ԱբրաՀամ (դաչնակցական դործիչ) 37 Գլադոլն (դեներալ, Հրեաների ջարդարար Օդեսայում) 8 Գլադսւոն Վիլյամ 553 Գլեբով (դեներալ, ռուսական 20-րդ դիվիղիայի Հրամանաւար) 28, 29 Գյուղալյան Գառնիկ 126, 128, 867 Գյուլմասյան (ընկերության ÷այաւեր Թավրիղում) 480 Գյուրջյան Մելքոն (դրող, խմբադիր) 628, 1063 Գյուրջյան Միքայել (դրող, խմբադիր) 274, 737, 739, 1065 Գնունի Ա(րամ) (բուն անունով՝ ՏերԳասåարյան Ռուբեն) (կ. Պոլսի

«Ձայն Հայրենեաց» թերթի աչխաւակից) 1065 Գոլիցին Գրիդորի (իչխան, կովկասի ÷ոխարքա) 53, 54, 75, 77, 88, 98, 102, 114 Գոլոբորոդկո Նիկոլայ Նիկոլանիչ (ռուս åաւմաբան) 163, 784 Գոլոչյան Վարդան (նաՀաւակ ֆիդայի) 135 Գոլովին Ֆ. Ա. (Երկրորդ åեւական դումայի նախադաՀ) 5, 7 Գոնւայան Նչան (կ. Պոլսի «Աւեւաբեր» թերթի խմբադիր) 1062 Գոչունյան Միսաք (կեղծանունը՝ Բասիմ) («Ժամանակ» օրաթերթի Հիմնադիր ն խմբադիր) 1062, 1065 Գոչունյան Սարդիս («Ժամանակ» օրաթերթի ւնօրեն) 1065 Գորկի Մաքսիմ (բուն անունով՝ Պեչկով Ալեքսեյ Մաքսիմովիչ) (ռուս դրող) 311 Գորոյան Արչակ խան (åարսկաՀայ åեւական դործիչ) 378, 414 Գորոյեանց Նաղար Յ. 446 Գույումջյան Սարդիս արքեåիսկոåոս 840, 868 Գուչկով Ալեքսանդր իվանովիչ (Երրորդ åեւական դումայի նախադաՀ) 71 Գուր (դերմանացի մաւնիչ Ելենենդորֆում) 31 Գուրդեն (դաչնակցական Հայդուկ, բուն անունով՝ Մալյան Բաղդասար) 795 Գուրդեն (Հնչակյան դործիչ Մալաթիայում) 954 Գուրիլի Վասո (վրացի մենչնիկ Թավրիղում) 475 Գուրկո-կրյաժին Վ. Ա. (ռուսասւանցի åաւմաբան) 237, 498, 521

Գրդո (Շենիկի Գրդո) (Հայ Հայդուկ) Գրե (ասորի Հայդուկ Հայկական ֆիդայական խմբերում) 119 Գրեյ էդուարդ սըր (Մեծ Բրիւանիայի արւդործնախարար) 323, 813 Գրիդոր (վանեցի դաչնակցական արՀեսւավոր) 293 Գրիդոր Ա Պարթն (Լուսավորիչ Հայոց) 63, 64, 298 Գրիդորյան Ա. (վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչ) 694, 719 Գրիդորյան Ասլան (ւե՛ս ՀովՀաննիսյան Ասլան) Գրիդորյան կարաåեւ (վերակաղմյալ Հնչակյան, աåա ռամկավար դործիչ) 228, 728, 737 Գրիդորյան Հ. (կ. Պոլսի «Աւեւաբեր» թերթի խմբադիր) 1062 Գրին Զ. Բ. (կ. Պոլսի «Աւեւաբեր» թերթի արւոնաւեր) 1062 Գնորդ Դ Բերեսթեջյան կոսւանդնուåոլսեցի (ւե՛ս նան Բերեսթեջյան Գնորդ արքեåիսկոåոս) 64 Գնորդ Ե Սուրենյանց (ւե՛ս նան Սուրենյանց Գնորդ արքեåիսկոåոս) Գնորդ Զավուչ (բուն անունով՝ Ղաղարյան Գնորդ) (Հայդուկաåեւ) 135, 146, 156, 159, 160, 175, 795 Գնորդյան Մարւիրոս (ւե՛ս Սարդսյան Մարւիրոս) Գնորդյան Սաղաթել (ւե՛ս Սադունի) Դ Դաման (Աւրåաւականում սåանված դերմանացի միսիոներ) 405 Դանիելյան Ներսես վարդաåեւ 1065 Դաչնակցական Խեչո 36, 619

Դավթյան Ե÷րեմ (ւե՛ս Ե÷րեմ խան) Դավթյան Հոնան (դաչնակցական դործիչ) 118, 404 Դավթյան Յորդանս (Հոնան Դավթյանի ւիկինը) 404 Դավո (ԴՀերցի Դավո) (մաւնիչ) 289, 293, 294, 296-301, 305, 307-313, 315, 324, 542, 663 Դավրիչ (ջիբրանցի քուրդ ցեղաåեւ) Դարբինյան Արւակ (արմենական, աåա՝ ռամկավար ղեկավար) 295, 296, 315, 723, 728, 729, 741, 750 Դարբինյան Ռուբեն (բուն անունով՝ Զիլինդարյան Արւաչես) 38, 43 Դաւօ (ւե՛ս Դավո) Դեղդրիկյան Թնոս (կեղծանունը՝ Թորդոմ) (վանեցի դաչնակցական դործիչ) 293, 315 Դեմիր ÷աչա (քուրդ ավաղակաåեւ) Դերձակյան Օննիկ (ւե՛ս Վռամյան Արչակ) Դերսիմի Բեռի (բուն անունով՝ Շիչմանյան Ռուբեն) 145, 147 Դերվիչ (ւե՛ս Տեր-Հակոբյան Տիդրան) Դիդոյի Ռաչիդ (վայրենաբարո ՀարկաՀավաք Բաղեչի նաՀանդում) Դիմաքսյան Հմայակ եåիսկոåոս (աåա՝ արքեåիսկոåոս) 708, 709, Դոբուժինսկայա Մարիա (ձերբակալված ռուս երիւասարդուՀի) 48, Դուման (ւե՛ս Նիկոլ Դուման) Դումբաձե (վրացի, Յալթայի åարեւ) Դուրյան Եղիչե եåիսկոåոս (աåա՝ արքեåիսկոåոս) 530, 533, 536,

639, 672, 689, 690, 703, 704, 707709, 712, 713, 738, 886 Դուրյան Ղնոնդ վարդաåեւ 639, 695 Դուրյան Պեւրոս (վաղամեռիկ բանասւեղծ) 689 Դվոյեդլաղով (ռուսական ուղեկալի Հրամանաւար) 391 Դրո (բուն անունով՝ կանայան Դրասւամաւ) (Հայդուկ, դաչնակցական աՀաբեկիչ) 28 Ե Եա÷ուճեան Աւեւիս (ռամկավար դործիչ, խմբադիր, åաւմաբան) Եկարյան Արմենակ (արմենական, աåա՝ ռամկավար դործիչ) 298, 304, 311, 403, 741, 750 Եղիկյան Գրիդոր (կեղծանունը՝ Վասակունի) (կ. Պոլսի «կոՀակ» թերթի խմբադիր) 1066 Ենիկոլոåյան Ֆավիղ խան ՍարՀենդ (åարսկական ղորքերի Հայաղդի Հրամանաւար) 389 Եսալեմ (ւե՛ս կողիկյան Գարեդին) Եսայան Հակոբ («Օսմանյան սաՀմանադրական ակումբի» ներկայացուցիչ) 628 Եսթեր (Հերոս Հայ åարմանուՀի) 335 Երամյան ԱբրաՀամ ÷աչա 907 Երամյան Արամ էֆենդի (Օսմանյան կայսրության սենաւի անդամ) Երամյան Համբարձում (բաղմավասւակ մանկավարժ) 55, 294, 298, 302, 303, 311, 313, 542, 618, 687, 703, 778, 779 Երեմիա եåիսկոåոս (Մայր աթոռի միաբան, 19-րդ դարի վերջ - 20-րդ

դարի սկիղբ) 65 Երեցյան Գնորդ եåիսկոåոս (աåա՝ արքեåիսկոåոս) 695, 708 Երուխան (ւե՛ս Սրմաքեչխանլյան Երվանդ) Երօւ (ւե՛ս Օւյան Երվանդ) Ե÷րեմ խան (բուն անունով՝ Դավթյան Ե÷րեմ) (դաչնակցական, åարսկական Հեղա÷ոխության ղեկավարներից) 373, 402 Զ Զամիսլովսկի (åեւական դումայի սնՀարյուրյակային åաւդամավոր) 70 Զավարյան Սիմոն (ՀՅԴ-ի Հիմնադիրներից) 69, 371, 372, 619, 900 Զավեն (քրդերի դավադրությամբ սåանված վանեցի ֆիդայի) 160, 161, 938 Զավեն Տիդրան (բուն անունը՝ Զուդասըղյան Տիդրան) (խմբադիր) 54, 254, 1064, 1066, 1067 Զավրյան (Զավրին) Հակոբ (բժիչկ, դաչնակցական դործիչ) 45 Զարդարյան Ռուբեն (դրող, խմբադիր) 619, 628, 1066 Զարդարեան ՎաՀան 836 Զարմայր (ւե՛ս Տեր-ՍաՀակյան Տիդրան) Զարնանդ (բուն անունով՝ Նալբանդյան Զավեն) 661, 662 Զաքարյան ՎաՀան (դաչնակցական դործիչ Թավրիղում) 413 Զեյթունցյան Հակոբ (åրոֆեսոր) 555 Զեյնալ աղա (դմլիկ քրդական ցեղի ցեղաåեւ Տարոնում) 152 Զեյնալ բեկ (խորժմկցի քուրդ ցեղաåեւ) 151

Զեքի (դնդաåեւ, ՍաբաՀէդդինի կուսակից) 183 Զեքի ÷աչա (օսմանյան չորրորդ ղորաբանակի Հրամանաւար) 610, Զիա բեյ (մեծ վեղիրի խորՀրդական) Զիա ÷աչա (ֆինանսների նախարար) Զիլլի Սոլթան (Ղաջար) (ՄաՀմեդ Ալի չաՀի Հորեղբայրը) 420, 422, 424, ԶիՀնի ÷աչա (Պեւական խորՀրդի նախադաՀ) 960 Զինադործ Պեւրոս (ւե՛ս ՀովՀաննիսյան Բադրաւ) Զինովն (Ռուսասւանի դեսåանը Օսմանյան կայսրությունում) 388 Զինովն Խ. Ա. (Ռուսասւանի դլխավոր Հյուåաւոսը կարինում) 558 ԶոՀրաբյան Մելիք (ընկերության ÷այաւեր Թավրիղում) 480 ԶոՀրաå Գրիդոր 535, 619, 620, 627, 628, 779, 883, 904, 908, 909, 919, 923-925, 963, 967, 1067 Զորյան Բարթող (կեղծանունը՝ Ժիրայր) (կ. Պոլսի «Աղաւամարւ» թերթի խմբադիր) 1066 Զորյան Նիկողայոս (արնմւաՀայ ղարթոնքի դործիչ) 837 Զորյան Սւե÷ան (ւե՛ս Ռոսւոմ) Զուլալ (դաչնակցական դործիչ Տրաåիղոնում) 952 Զուվեր բեյ (Ադրիանաåոլսի վալի, աåա՝ ոսւիկանության նախարար) 610 Զուրաբյան Արչակ (մենչնիկ Թիֆլիսում, Երրորդ åեւական դումայի åաւդամավոր) 5 Զրադաչւ 394

Ը

ԶօՀրաå (ւե՛ս ԶոՀրաå Գրիդոր) է դ'էդուրնել կոնսւան 268 էդՀեմ ÷աչա (ղինվորական նախարար) 959 էդուարդ ՄԱԱ (Վինդսոր) 51, 485, 616 էլիավա Շալվա (վրացի բոլչնիկ դործիչ) 90 էլվենւ (ւե՛ս Բաջբերունի Գադիկ) էմին ÷աչա (Վանում) 636 էմին ÷աչա (ծովային նախարար) 959 էմին Սոլթան (ւե՛ս Աթաբեկ Աղամ) էմիր ԲաՀադըր Ճենք (ւե՛ս էմիր ԲաՀադուր խան Զենկ) էմիր ԲաՀադուր խան Զենկ (Պարսկասւանի åեւական դործիչ) 418, 420, 423, 430, 431, 471 էմրուլլաՀ բեյ (Պարսկասւան ներխուժած թուրքական ղորքերի կաåիւան) 358 էյն Դովլե (Պարսկասւանի åեւական ն ղինվորական դործիչ) 415, 429, 457, 458 էնվեր բեյ (աåա՝ ÷աչա) (իթթիՀադական ղինվորական դործիչ, Հայոց դաՀճաåեւերից) 490, 535, 610, 612, 614, 644, 902, 960, 986, էնֆիեջյան Ավեւիք (դոկւոր, վերակաղմյալ Հնչակյան) 228 էնֆիեջյան Տիդրան (դոկւոր, ռամկավար դործիչ) 728 էսադ ÷աչա (Հաղարաåեւ) 980 էսաջանյան Լնոն (åոլսաՀայ բանասւեղծ) 795 էրրերա Պոլ 268

Ընծայր (ւե՛ս Նալբանդյան Գնորդ ծայրադույն վարդաåեւ) Ըռղա (քուրդ մարւիկ) 156 Թ Թադեոս առաքյալ (Հիսուսի աչակերւներից) 151, 409 Թադնոսյան Լնոն (կեղծանունները՝ Զո÷ուռյան Ռ., Պաåաչա) (դաչնակցական դործիչ) 111 Թադնոսյան Սւե÷ան (կեղծանունը՝ Սամսոն) (դաչնակցական դործիչ) Թաթուլ ՎաՀրամ (բուն անունով՝ Գարադաչյան ՎաՀրամ) (կ. Պոլսի «Աղդակ» թերթի խմբադիր) 1065 Թալեաթ բեյ (ւե՛ս ՄեՀմեդ Թալեաթ բեյ) ԹաՀիր բեյ (աåա՝ ÷աչա, Վանի կուսակալ) 298, 305, 306, 314, 318, ԹաՀիր ÷աչա (Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի Հրացանակիրների åեւ) 976 Թաղիղադե Հասան Աղա Սեյիդ (Պարսկասւանի մեջլիսի անդամ) 363, 375, 395, 396, 425, 433, 434, Թաճ[էւ]ւին (ւե՛ս Թաջէդդին բեկ) Թամամչն (Թամամչյան) Ավեւիք (Հայ բարեդործ Թիֆլիսում) 75 Թաջէդդին բեկ (քուրդ մարդակեր) 134, 939, 940 Թավչանջյան Վ. (եղբայրասåանության ղոՀ) 286, 719 Թավուկջյան Ներսես քաՀանա 795 Թեոդոր (թուրքերի սåանած Հույն երիւասարդ կ. Պոլսում) 756

Թերղյան Թովմաս (թուրքաՀայ բանասւեղծ) 506 Թերլեմեղյան Նչան (վանեցի) 319 Թերլեմեղյան Տաճաւ (դավաճան Դավոյի աՀաբեկիչ) 311, 312, 315 Թեքեյան ՎաՀան (կեղծանուններից՝ Վեթո) 230, 274, 281, 282, 285, 585, 722, 736, 737, 739, 743, 750, 803, 951, 1063, 1065 Թէոդիկ (բուն անունով՝ Լաբջինջյան Թեոդոս) 281, 290 Թէրղեան Յակոբ Յ. 669 Թիրյաքյան Հրաչ (դաչնակցական դործիչ) 619 Թիրյաքյան Տ. (Հնչակյան դործիչ) 719 Թյունի (ւե՛ս Լաղարյան ՀովՀաննես) Թոլայան Երվանդ (կեղծանունը՝ կավռոչ) (կ. Պոլսի «կավռօչ» երդիծաթերթի արւոնաւեր-խմբադրաåեւ) 1064 Թոլայան ՀովՀաննես (կ. Պոլսի «Մէճմուայի ախåար» թերթի արւենաւեր-խմբադրաåեւ) 1062 Թոչիկյան ՎաՀան (կ. Պոլսի «Գաղա÷ար» թերթի խմբադիր) 1068 Թորդոմյան ՎաՀրամ (բժիչկ, åոլսաՀայ Հասարակական դործիչ) 627, 707, 709 Թորոս (Մայր աթոռի խոՀարար) 66 Թորոսյան Գրիդոր (կեղծանունը՝ Լռությունյան Բանադող) (կ. Պոլսի երդիծաթերթերի խմբադիր) 10641066 Թորոսյան Սուրեն (Հնչակյան դործիչ) Թուղլաջյան Գառնիկ (կ. Պոլսի «Օրադիր» թերթի արւոնաւեր) 1067 Թումանյան (առնւրական ւան սե÷ականաւեր(եր) Աւրåաւականում) 482

Թումանյան ՀովՀաննես 337, 338 Թունյան Ալեքսան (դաչնակցական դործիչ Պարսկասւանում) 375 Թո÷ալենց իլիաս (Հավանաբար Վանում) (ւե՛ս Խոջա իլիաս) Թո÷չյան Եղիչե (դաչնակցական դործիչ) 45, 176, 655, 816 Թո÷չյան Հակոբ (կ. Պոլսի «Արեւելք» օրաթերթի խմբադիր) 1063 Թրնիլե (Մեծ Բրիւանիայի Համայնքների åալաւի åաւդամավոր) 323 Թնֆիք ÷աչա (արւաքին դործերի նախարար, աåա՝ մեծ վեղիր) 615, 710, 959, 969, 985 Ժ Ժակմեն Ռոլեն (միջաղդայնադեւիրավադեւ) 842, 862, 863, 895 Ժիրայր (ւե՛ս Զորյան Բարթող) Ժիրայր (Հնչակյան դործիչ Մալաթիայում) 953 Ժիրայր-Վաչե (ւե՛ս Մելոյան Գարեդին) Ժորդանիա Նոյ (վրացի մենչնիկ åարադլուխ) 76 Ժորես Ժան (ֆրանսիացի սոցիալիսւ åարադլուխ) 113, 206, 268, 578 ի իբն Բաթթութա (Աբու ԱբդալլաՀ ՄուՀամմեդ իբն ԱբդալլաՀ ալԼաուաթի ալ-Թանժի, միջնադարյան արաբ ճանաåարՀորդ) 154 իբրաՀիմ աղա (քուրդ ցեղաåեւ Աւրåաւականում) 382 իբրաՀիմ ÷աչա (քուրդ, Մուչում) 761 իբրաՀիմ ÷աչա (քուրդ իչխան) 155

իբրաՀիմ Թեմո (երիւթուրք դործիչ) իղղեթ ÷աչա (Բարձր Դռան քարւուղար) 611 իղմիրլյան Մաւթեոս արքեåիսկոåոս (ւե՛ս Մաւթեոս Բ իղմիրլյան) իղո խան (Մակուի խան իկբալ Սալթանեի եղբայրը, քուրդ) 467 իղվոլսկի Ալեքսանդր Պեւրովիչ (Ռուսասւանի արւդործնախարար) 53, 341 իթւի խան (օսմանյան խորՀրդարանում իթթիՀադական խմբակցության ղեկավար) 907 իլդրիմ (ֆիդայական ջոկաւների Հրամանաւար Աւրåաւականում) իկբալ Սալթանե (Մակուի խան, քուրդ) 467, 471 իմամ Ղուլի Միրղա (չաՀղադե) 389 ինճիկյան ՀովՀաննես (խորՀրդաՀայ արնելադեւ) 593 իչխան (Վանա իչխան, բուն անունով՝ Պողոսյան Նիկողայոս) 117, 292, 300, 301, 306, 307, 316, 542, 543, 569, 570, 659, 662, 664, 948, 989 իչխանյան Բախչի (սոցիալ-դեմոկրաւ åարադլուխ) 17 իոակիմ ԱԱԱ (կ. Պոլսի Հունաց åաւրիարք) 671, 677 իսաՀակյան Ավեւիք (մեծ բանասւեղծ, Վարåեւ) 60 իսմայիլ ÷աչա (օսմանյան երրորդ ղորաբանակի Հրամանաւար, աքսորական Բուրսայում) 487, 611 իսմայիլ Հակկը բեյ (երիւթուրք դործիչ) 178 իսմայիլ Հակկը ÷աչա (ղորավար, սենաւոր) 698, 981 իսմայիլ Բեմալ (երիւթուրք դործիչ,

ՍաբաՀէդդինի կուսակից) 178, 183 իսմայիլ Բեմալ (օսմանյան խորՀրդարանի ալբանացիների խմբակցության ղեկավար) 959 իսքենդերյան Հակոբ (Հնչակյան դործիչ) 601 ի÷եկյան Գասåար (դաչնակցական դործիչ, կ. Պոլսի «Աղաւամարւ» թերթի խմբադիր) 975, 1066 Լ Լադոմիրսկի (åեւական դումայի սնՀարյուրյակային åաւդամավոր) 70 Լաղարյան ՀովՀաննես (կեղծանունը՝ Թյունի) (էսէռ դործիչ) 43 Լաղարյաններ (Հայաղդի իչխանական ւոՀմ Ռուսասւանում) 75 Լաղարն (կովկասի ÷ոխարքայի ներկայացուցիչ) 56 Լայչման (ԱՄՆ դեսåանը կ. Պոլսում) Լարենց Լնոն (բուն անունով՝ Բիրիչչյան Լնոն) (վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչ, «Ձայն Հայրենեաց» թերթի խմբադրաåեւ) 719, 910, Լենին Վլադիմիր իլյիչ (բուն անունով՝ Ուլյանով Վլադիմիր իլյիչ) 12, 590592 Լեո (բուն անունով՝ Բաբախանյան Առաքել) (åաւմաբան) 99, 254, 618, 629, 810 Լըռուա Պոլեո Անաւոլ 268 Լիբկնեխւ ՎիլՀելմ (դերմանացի սոցիալիսւ դործիչ) 509 Լիդա (Հավանաբար՝ Աղաջանյան Համբարձումի սիրած աղջիկը) 111 Լիլա (ւե՛ս Փա÷աղյան ՎաՀան)

Լինչ Հենրի Ֆինիս Բլոս (Մեծ Բրիւանիայի Համայնքների åալաւի անդամ) 323, 841, 895 Լյախով Վ. Պ. (åարսկական կաղակային ղորքերի Հրամանաւար) 419, 423, 424, 428, 473 Լողինա-Լողինսկի (Թիֆլիսի նաՀանդաåեւ) 11, 80 Լոմբրողո Զեղարե (իւալացի Հայասեր åրոֆեսոր, Հումանիսւ) 268 Լոնդե Ժան (ֆրանսիացի սոցիալիսւ åարադլուխ) 247 Լորե էքիլ (ֆրանսիացի Հայասեր դործիչ) 268 Լուսավորիչ Հայոց (ւե՛ս Գրիդոր Ա Պարթն) Լուսինյան Արմեն (կ. Պոլսի «Հանրադիւակ» թերթի Հրաւարակիչ) Լռությունյան Բանադող (ւե՛ս Թորոսյան Գրիդոր) Լնի Մոչե (Մովսես) (Թուրքիայի Հրեաների մեծ րաբբի) 677 Խ Խաժակ (ւե՛ս Խաժակ Գարեդին) Խաժակ Գարեդին (բուն անունով՝ Զադալյան Գարեդին) 567, 620 Խալիլ Ղանեմ (երիւթուրք դործիչ) Խալիֆ ÷աչա (÷ոխ-ծովակալ, ծովային նախարար) 652 Խանաղաւ Ռուբեն (ՍԴՀկ-ի Հիմնադիրներից) 600, 620, 621, 800-802 Խանասորի Վարդան (Վարդան, բուն անունով՝ ՄեՀրաբյան Սարդիս) Խաչաւուրյանց Վասո (սոցիալ-դեմոկրաւ դործիչ) 472

Խաչիկյան Հակոբ (Օրմանյան åաւրիարքի դաչնակցական աՀաբեկիչ) 687 Խաչկոնց Դավիթ (åոլսաՀայ մւավորական) 629 Խաåայան Ներսես եåիսկոåոս 57 Խաւիսյան (Խաւիսով) Ալեքսանդր (Թիֆլիսի քաղաքադլուխ, դաչնակցական դործիչ) 9, 10, 29, 44, 57, 68, 88, 89, 106 Խաւիսյան կոսւանդին (Հասարակական դործիչ Բաքվում, դործարանաւեր) 13 Խաււի ÷աչա (Հեւնակային դիվիղիայի Հրամանաւար Ուսկյուåում) 488 Խարախանյան Ներսես վարդաåեւ (աåա՝ եåիսկոåոս) 145, 629, 643 «Խենթը» (ւե՛ս Տեր-Պողոսյան Սամսոն) Խեչո (կո÷եցի, միՀրանական, եղբայրասåանության ղոՀ Արմավիրում) Խեչո (ւե՛ս Դաչնակցական Խեչո) Խլղաթյան Ալո (նաՀաւակ) 316 Խլղաթյան Արմենակ (նաՀաւակ) 316 Խլղաթյան Բեդո (նաՀաւակ) 316 Խլղաթյան իֆո (նաՀաւակ åարմանուՀի) 316 Խլղաթյան Լնոն (նաՀաւակ երեխա) Խնուսցի Հրաչյա (քրդերի Համար «Այբբենարանի» Հեղինակ) 153 Խոմյակով Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ (Երրորդ åեւական դումայի նախադաՀ) 71 Խոջա իլիաս (վաչխառու, Սուլուխի դյուղաåեւ) 545, 931 Խոջա կադրի (երիւթուրք դործիչ)

Խոջասարյան Հայկ (Աղդ. երես÷ոխանական ժողովի անդամ) 707 Խոռխոռունի Վասակ (էսէռ դործիչ) Խրիմյան Հայրիկ (Հայոց Հայրիկ, Մկրւիչ Ա Խրիմյան) 36, 49-64, 66, 123, 126, 128, 131, 232, 330, 355, 507, 508, 679, 681, 685, 712, 714, 795, 947 Խրիմյան Մուրադ (ւե՛ս Սեբասւացի Մուրադ) Խօրասանճեան Միքայէլ (արքունի բժիչկ կ. Պոլսում) 787 Ծ Ծերեթելի Ակակի (վրացի մենչնիկ åարադլուխ) 90 Ծերենց (բուն անունով՝ Շիչմանյան Հովսե÷) (բժիչկ, վիåադիր) 837 կ կադրի բեյ (Հեծելաղորաց ւեղակալ կ. Պոլսում) 530 կամո (բուն անունով՝ Տեր-Պեւրոսյան Սիմոն) 15, 16, 90 կայեւանովիչ Դեմոնովիչ Անւոն (Երրորդ åեւական դումայի Հայաղդի åաւդամավոր Բիչինյովից) կայէն (առաջին մարդասåանը) 690 կայծակ Առաքել (բուն անունով՝ Աբաջյան Տիդրան) (դաչնակցական ֆիդայի) 145 կանայան Դրասւամաւ (ւե՛ս Դրո) կաուֆման Ա. (ռուս թուրքադեւ) 634 կավասի Դովլե (Պարսկասւանի åեւական ն ղինվորական դործիչ)

կավռոչ (ւե՛ս Թոլայան Երվանդ) կարախանյան Հովսե÷ (իոսիֆ) (սոցիալ-դեմոկրաւ դործիչ) 472 կարաåեւ (ՀովՀաննես Մկրւիչ) 146, 331, 570, 571, 663, 817-819 կարասո էմմանուել (Հրեա, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 980 կարմիր սուլթան (ւե՛ս Աբդուլ Համիդ ԱԱ) կարո (ւե՛ս Աղաջանյան Համբարձում) կաֆյան Գաբրիել (կեղծանունը՝ Շմավոն) (ՍԴՀկի Հիմնադիրներից) 54, 600 կիåերւ (քարւեղադիր) 194, 776 կիւրլեքեան Յակոբ վերաåաւուելի կլանիկ դը (կոմս) 163, 164 կլեմանսո Ժորժ (ֆրանսիացի åեւական դործիչ) 268 կնունյանց Բոդդան (բոլչնիկ դործիչ) 593-596 կողիկյան Գարեդին (կեղծանունը՝ Եսալեմ) (դրող, Հրաåարակադիր) կոլեսնիկովա Նադեժդա Նիկոլաննա (բոլչնիկ դործիչ) 12, 14 կոկե (ջիբրանցի քուրդ ցեղաåեւ) կոՀիե Յուրåեն 268 կոմիւաս վարդաåեւ (Սողոմոնյան) կոմս (ւե՛ս Փա÷աղյան ՎաՀան) կոնդուրաջի Ճոչ աղա (վանեցի դաչնակցական) 319 կոնւ Օդյուսւ (դերմանացի ÷իլիսո÷ա) 169 կոռնակ (Սյունի՞, Հայ իչխան Արչակունիների ժամանակաչրջանում)

կոսւանդյան Գալուսւ (արնմւաՀայ ղարթոնքի դործիչ) 835, 837 կուկունյան Սարդիս (Հայկական աղաւադրական չարժման դործիչ) կուրւիկյան Սւե÷ան էֆենդի (վանեցի) 628 կո÷ ՄաՀմեդ (Հայդարանցի քուրդ ցեղաåեւ) 151 կւլողյան Ղաղարոս (կեղծանունը՝ Սուրենյան Սուրեն) 719 կրճիկյան Հակոբ ÷աչա (åեւական ն Հասարակական դործիչ կ. Պոլսում) 787, 835 Հ Հաղարաåեւյան Հարություն (կ. Պոլսի «Արաքս» åարբերականի Հրաւարակիչ) 1067 Հաղկերւներ (Սասանյան Հարսւության արքաներ) 455 Հալաջյան Պեւրոս (օսմանյան խորՀըրդարանի իթթիՀադական անդամ, նախարար) 883, 904, 922, 924 Հակկել (կովկասի ÷ոխարքայի ներկայացուցիչ) 56 Հակկը բեյ (Հաղարաåեւ կ. Պոլսում) Հակկը բեյ (կրթության նախարար) 610, 616 Հակոբ (վանեցի դաչնակցական) 293 Հակոբ ÷աչա (ելնմւական նախարար) 615 Հակոբ Տեառնեղբայր (Հիսուսի աչակերւներից) 850, 1018 Հակոբյան (ւե՛ս Սեբասւացի Մուրադ) Հակոբյան կարաåեւ (լոնդոնաբնակ)

Հակոբյան ՎաՀան վարդաåեւ 536 Համադա ÷աչա (վակըֆների նախարար) 960 Համաղասå (մչեցի, թուրքերեն ձեռադիր թերթի թողարկիչ) 209 Համաղասåյան Համաղասå վարդաåեւ 65 Համբարձումյան Համբարձում (կ. Պոլսի «ՍուրՀանդակ» օրաթերթի խմբադրակաղմի անդամ, «Ժամանակ» օրաթերթի խմբադիր) 1064, Համբարյան Աղաւ (åաւմաբան) 760, 895 Համբիկյան Գրիդոր (կեղծանունը՝ Բոնչոն Ռաուլ) («Ծաղիկ» երդիծաթերթի խմբադիր, «կավռօչ» երդիծաթերթի åաւասխանաւու ւնօրեն) 1064 Համի (եղբայրասåանության ղոՀ Հայ) 286 Համի Սալթանե (ՄաՀմեդ Ալի չաՀի ՀամՀարղ) 431 Համիւ (ւե՛ս Աբդուլ Համիդ ԱԱ) Հայկակ (ւե՛ս Ար÷իարյան Ար÷իար) Հայկունի Արմենակ (բուն անունով՝ Զիղմեջյան Համբարձում) 837 Հայոց Հայրիկ (ւե՛ս Խրիմյան Հայրիկ) Հայր ԱբրաՀամ (ւե՛ս ՍաՀակյան Ավեւիք) Հայր Հայրենյաց (ւե՛ս Ներսես Ա Պարթն) Հայրիկ (ւե՛ս Տիրան) Հաչիմ ÷աչա (կրթության նախարար) Հաջի ÷աչա (Ուսկյուåի դիվիղիայի Հրամանաւար) 501 Հաջի Ամին օլ Զարբ (Պարսկասւանի åեւական դրամաւան կաåալառու) 375

Հաջի Հյուսնի (դավաճան Դավոյի թիկնաåաՀ) 311 Հաջի Միրղա իբրաՀիմ աղա (Պարսկասւանում Հեղա÷ոխական անջումենների ղեկավար) 375 Հաջի Միրղա Հասան Աղա (մուջւեՀիդ Թավրիղում) 462, 467 Հաջի Մոին օլ Թոջջար (մեծ վաճառական ԹեՀրանում) 375 Հաջի Մուսա (թուրք ՀարսւաՀարիչ) Հաջի Սեյիդ ՆասրոլլաՀ (մեջլիսի åաւդամավոր) 396 Հաջիե Զնդի (քուրդ դրող ն դրականադեւ ԽորՀրդային Հայասւանում) 129 Հասան (åայմանական մուսուլմանի անուն) 819 Հասան (åայմանական թուրքի անուն) 262 Հասան ՍալաՀէդդին բեյ (Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի դեմ ըմբոսւացած ղինվորական դործիչ) 490 Հասան ՖեՀմի բեյ (կ. Պոլսի «Սերբեսթի» թերթի դլխավոր խմբադիր) 928 Հասան ՖեՀմի ÷աչա (արդարադաւության նախարար) 615, 710, 959, 985 Հասանո (քուրդ դավադիր մարւիկ Հայկական ֆիդայական խմբերում) 159, 160 Հասո (åայմանական քրդի անուն) Հարդվիդ (Ռուսասւանի դեսåանը Պարսկասւանում) 349, 423 Հարությունյան Գարեդին (ւե՛ս Ունանյան կարաåեւ) Հարությունյան-Շխյան Սմբաւ (դաչնակցական դործիչ, եղբայրասåա-

նության ղոՀ) 287 Հարությունյան Ս. (կ. Պոլսի «Աւեւաբեր» թերթի խմբադիր) 1062 Հարությունյան Սամսոն (Հասարակական-քաղաքական դործիչ Թիֆլիսում) 49, 50, 54 Հըսե (քուրդ դավադիր մարւիկ Հայկական ֆիդայական խմբերում) 159-161 Հիլմի ÷աչա (օսմանյան երրորդ ղորաբանակի Հրամանաւար, աåա՝ բանակի դլխավոր ւեսուչ) 487, 490, 496 Հիլմի ÷աչա (մեծ վեղիր) (ւե՛ս Հուսեյն Հիլմի ÷աչա) Հինդլյան ՀովՀաննես (Աղդ. երես÷ոխանական ժողովի անդամ) 703, Հիսուս Բրիսւոս 59, 250 Հիւսէին (åայմանական մուսուլմանի անուն) 819 Հիւսէին Հիլմի ÷աչա (ւե՛ս Հուսեյն Հիլմի ÷աչա) Հյունքյարåեյենւյան Ա. (Հասարակական դործիչ կ. Պոլսում) 835 Հյուս Խերան (դաչնակցական, Վանում) 319 Հյուսնյան Պեւրոս (բուն անունով՝ Ալի÷ունարյան Հովսե÷) (Ա. Ար÷իարյանի Հնչակյան աՀաբեկիչ) 281-283 Հովակիմ եåիսկոåոս (Բուրսայի առաջնորդ, կ. Պոլսի Հայոց առաջին åաւրիարք) 828 Հովակիմյան Սւե÷անոս արքեåիսկոåոս 708 Հովիվյան Շավարչ (վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչ) 228, 728, 737 ՀովՀաննիսյան Ասլան կեղծանունը՝ Գրիդորյան Ասլան) (ղանդեղուր-

ցի, դաչնակցական աՀաբեկիչ) 47, 109, 110 ՀովՀաննիսյան Բադրաւ (կեղծանունը՝ Զինադործ Պեւրոս) (դաչնակցական դործիչ Թավրիղում) 413 ՀովՀաննիսյան Հովսե÷ (կեղծանունը՝ Յ. էլմար) (դաչնակցական դործիչ Պարսկասւանում) 373, 374, 413 ՀովՀաննիսյան Մաւթեոս (ւե՛ս Մաւթեոս) ՀովՀաննիսյան Սեդրակ (սոցիալ-դեմոկրաւ դործիչ Թավրիղում) 413 Հովսե÷յան Արւաչես (ւե՛ս Մալխաս) Հովսե÷յանց Գարեդին վարդաåեւ (Հեւադայում՝ Գարեդին Ա Մեծի Տանն կիլիկիո) 65 Հունո (Հայ Հայդուկ) 135 Հուսեյն ÷աչա (Վանում) 636 Հուսեյն ÷աչա (կոսովոյի կուսակալ) Հուսեյն Բադբան (Սաթթար խանի օդնական) 456 Հուսեյն Թոսուն (թուրք բանասւեղծ, ՍաբաՀէդդինի կուսակից) 183 Հուսեյն Հիլմի ÷աչա (մեծ վեղիր) 905, 919, 920, 922, 923, 927, 928, 933, 934, 958, 959, 963, 985 Հուսեյն ԶաՀիդ էֆենդի (իթթիՀադական դործիչ) 768, 780, 782, 905, 961, 963 Հուսեյն Ռեմղի ÷աչա (աåսւամբների ձերբակալած ղորաՀրամանաւար Ուսկյուåում) 501 Հուսեյն Սիրեւ բեյ (երիւթուրք դործիչ) 179 Հրաղդան (ւե՛ս Ար÷իարյան Ար÷իար) Հրայր Դժոխք (բուն անունով՝ Ղաղարյան Արմենակ) (Հայդուկա-

åեւ) 135, 146, 795 Հրաչ Երվանդ (բուն անունով՝ Յաղուբյան Նչան) (ռամկավար դործիչ) Ղ Ղաղար վարդաåեւ (ս. Ախբերիկի վանաՀայր) 321 Ղաղարյան Արմենակ (ւե՛ս Հրայր Դժոխք) Ղալիբ բեյ (ոսւիկան ղորաց դնդաåեւ կ. Պոլսում) 983, 986 Ղալիå åէյ (ւե՛ս Ղալիբ բեյ) Ղասըմ բեկ (քուրդ ցեղաåեւ Խութում) 151, 157-161, 659, 938 Ճ Ճանկիւլեան (ւե՛ս Զանդյուլյան Հարություն) Ճէլալ ÷աչա (Վանի åաչարման ղորքերի Հրամանաւար) 303 Ճիղմէճեան Մանուկ Գ. 212, 221, 229, 230, 271, 272, 621, 753 Մ Մ. Ուլնեցի (ւե՛ս Սիսեռյան Միսաք) Մալեղյան ՎաՀան (ռամկավար դործիչ) 275, 280, 282, 283, 730, 736, 737, 739, 750, 936, 953 Մալիք Մուչիկալամին (Հակամիաåեւական դործիչ Պարսկասւանում) Մալխաս (Ավաղոււ դյուղացի) 160 Մալխաս (բուն անունով՝ Հովսե÷յան Արւաչես) (դաչնակցական դործիչ) 147-150, 272, 902, 952 Մալյան Բաղդասար (ւե՛ս Գուրդեն)

Մալյեմեղյան Սարդիս (վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչ) 722 Մալումյան Խաչաւուր (կեղծանունը՝ Ակնունի էդուարդ) (դաչնակցական դործիչ) 99, 100, 219, 220, 231, 232, 238, 245-247, 539, 567, 620, 621, 901, 902, 925, 926, 1066 Մակար Ա Թեղոււցի 64 Մակդոնալդ Ռամղեյ (Մեծ Բրիւանիայի Աչխաւավորական կուսակցության առաջնորդ) 77 ՄաՀմեդ (սåանված սեիդ՝ իսլամ կրոնավոր Արցախում) 33 ՄաՀմեդ Ալի չաՀ (Ղաջար) 51, 55, 87, 340, 348, 350, 355, 360, 362, 364, 368, 374, 389, 391, 401, 414, 415, 418-421, 423-438, 443, 447, 449451, 455, 457, 459-461, 463, 466, 469, 471, 478, 480, 592, 593 ՄաՀմեդ Հուսեյն խան (Սարդար Մուքրե) (քուրդ ցեղաåեւ Աւրåաւականում) 383 ՄաՀմուդ Ա (օսմանյան սուլթան) 131 ՄաՀմուդ ԱԱ (օսմանյան սուլթան) 808 ՄաՀմուդ ÷աչա (Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի քրոջ ամուսինը) 174, 178, 179, 627 ՄաՀմուդ էքրեմ բեյ (վակըֆների նախարար) 985 ՄաՀմուդ Շնքեթ ÷աչա (օսմանյան երկրորդ ղորաբանակի Հրամանաւար) 967, 974-976, 982 ՄաՀմոււ Զալալէդդին (քուրդ ավաղակաåեւ ԱրնմւաՀայասւանում) 939 Մամիկոն (Առինջ դյուղացի, թուրքերեն ձեռադիր թերթի թողարկիչ) Մամիկոնյան Վարդան (Ավարայրի ճակաւամարւի նաՀաւակ) 650 Մամուրյան Հրանւ (իղմիրի «Արե-

ւելեան մամուլ» թերթի արւոնաւեր) 1068 Մամուրյան Մաւթեոս (Հրաåարակադիր, Հասարակական դործիչ) Մանդիր խան (Հակամիաåեւական դործիչ Պարսկասւանում) 428 Մանթաչյան(ց) (Մանթաչն) Ալեքսանդր (մեծ բարեդործ) 87, 639 Մանուկյան Արամ (բուն անունով՝ ՀովՀաննիսյան Սարդիս) (դաչնակցական դործիչ) 45, 175, 292, 296, 297, 306, 307, 309, 310, 315, 316, 328, 542-544, 567, 568, 619, 625, 664, 665, 819, 823, 899, 900, 949, 989 Մաուղեր Պաուլ ն ՎիլՀելմ եղբայրներ (Հրացանի Հնարիչներ) 94, 156, ՄասեՀյան ՀովՀաննես խան (åարսկաՀայ åեւական դործիչ, թարդմանիչ) 377, 379, 534 (ալ-)Մասուդի (Աբուլ Հասան Ալի իբն ալ-Հուսեյն, արաբ åաւմադիր) Մավրոկորւադո (Օսմանյան կայսրության Հույն նախարար) 615, 960, Մաւթեոս (բուն անունով՝ ՀովՀաննիսյան Մաւթեոս) (դաչնակցական դործիչ Վանում) 144, 293, 303, 328 Մաւթեոս Բ իղմիրլյան 61, 120, 406, 411, 628-630, 666, 671, 679, 681, 682, 695, 696, 704, 707-714, 738, 813, 868, 869, 936, 942, 946, 947 Մաւթեոսյան Ա. (կ. Պոլսի «Նէճաթը միլլէթ» չաբաթաթերթի Հրաւարակիչ) 1067 Մար Շիմոն (նեսւորական ասորինե-

րի åաւրիարքների ընդՀանուր անունը) 117, 120 Մարիամ Ասւվածածին (Հիսուսի մայրը) 56, 441, 530, 630, 687, 868 Մարկոս (ւե՛ս Շերո) Մարկով 2-րդ (åեւական դումայի սնՀարյուրյակային åաւդամավոր) 7, 70 Մարմարեան Արսէն 572, 901, 902 Մարւիրոսյան Հայկանուչ (Հանդանակիչ Հանձնախմբի անդամ Թիֆլիսում) 54 Մարւիրոսյան Հմայակ (åաւմաբան) Մարքս կարլ 509, 895 Մդելաձե Լասո (Վլաս) (կեղծանունը՝ Տրիա Վ.) (մենչնիկ կամավոր Թավրիղում) 433, 475 Մելիք Թոջջար (åարսիկ Հարուսւ վաճառական) 349 Մելիք-Աղարյան Ալեքսանդր (Հասարակական դործիչ Թիֆլիսում) 54, Մելիք-Անդրիասյան Պեւրոս (Հնչակյան դործիչ Թավրիղում) 413 Մելիք-ՇաՀնաղարյան Գնորդ (էսէռ դործիչ) 43 Մելիք-ԶՀանյան Մելիք Սարդիս (Բեյվանի դավառակի վերակացու) 481, 482 Մելիք-ԶՀանյան ԶՀանդիր բեկ (Բեյվանի դավառակի վերակացու) 481, 482 ՄելՀամէ Նեճիå ÷աչա (Օսմանյան կայսրության դեսåանը Ֆրանսիայում) 249 Մելոյան Գարեդին (կեղծանունները՝ Ժիրայր-Վաչե, ՎաՀե) (Հնչակյան դործիչ) 228, 727 Մելոյան Ղնոնդ (դաչնակցական դոր-

ծիչ Վանում) 292, 315 Մելքոն խան (Գրիդորյան-Մելքումյան) (åարսկաՀայ åեւական դործիչ) 377, 378 Մելքոնյան Դավիթ (վերակաղմյալ Հնչակյանների կիլիկիայի ներկայացուցիչ) 728 Մելքումյան Արւաչես (դաչնակցական դործիչ) 373 Մեծարենց (Մեծաւուրյան) Միսաք (վաղամեռիկ բանասւեղծ) 324 Մեծն Մուրադ (ւե՛ս Պոյաճյան Համբարձում) ՄեՀմեդ ԱԱ ՖաթիՀ (օսմանյան սուլթան) 647, 827, 828, 872, 885, 982 ՄեՀմեդ Մ Ռեչադ (օսմանյան սուլթան) (ւե՛ս նան Ռեչադ) 978, 982, ՄեՀմեդ բեյ (միրալայ, Պարսկասւան ներխուժած թուրքական ղորքերի Հրամանաւար) 358 ՄեՀմեդ էֆենդի (թուրք åաչւոնյա Վանում) 544 ՄեՀմեդ էֆենդի (կրոնա÷ոխ թուրք ոսւիկանաåեւ Մուչում) 175, 176 ՄեՀմեդ Արիֆ ÷աչա (ծովային նախարար) 615 ՄեՀմեդ Դալւի (Հասանանցի քուրդ ցեղաåեւ) 151 ՄեՀմեդ Զիաէդդին էֆենդի (չեյխ-ուլիսլամ) 960, 977, 982, 985 ՄեՀմեդ էմին (թուրք բանասւեղծ) ՄեՀմեդ Թալեաթ բեյ (օսմանյան խորՀրդարանի ÷ոխնախադաՀ, աåա՝ ներքին դործերի նախարար, Հայոց դաՀճաåեւերից) 698, 902, 948, 985 ՄեՀմեդ Զնադ բեյ (Աբդուլ Համիդ ԱԱի ավադ քարւուղար, աåա՝

Ադանայի նաՀանդաåեւ) 906 ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդին (իչխան, Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի քրոջ որդին) 174, 178181, 183-185, 202, 208, 231, 237, 238, 245, 248, 317, 442, 500, 510, 553, 555, 602, 604, 626-629, 671676, 717, 755, 769, 770, 881, 882, 894, 904, 908, 956, 964 ՄեՀմեդ Սըդըխ (Շամսւինանի քուրդ ցեղաåեւ, չեյխ ՈւբայդուլլաՀի որդին) 147-150 ՄեՀմեդ Բյամիլ բին ՍալիՀ ÷աչա (ւե՛ս Բյամիլ ÷աչա) ՄեՀմեդ Ֆաղըլ ÷աչա (ֆերիկ, Պարսկասւան ներխուժած թուրքական ղորքերի ընդՀանուր Հրամանաւար) 361, 382-384, 388 Մենեվիչյան Գաբրիել (Բյուղանդ) (մխիթարյան վարդաåեւ) 535 Մենչիկով Լեոնիդ (Պեւերբուրդի «Նովոյե Վրեմյա» թերթի խմբադիր) 75, 78, 79, 91, 415, 416 Մեջիդ (բելեքցի քուրդ ոճրադործ) 321 ՄէՀմէւ Ալի չաՀ (ւե՛ս ՄաՀմեդ Ալի չաՀ) Մըսւո (քուրդ դավադիր մարւիկ Հայկական ֆիդայական խմբերում) 159 ՄիդՀաւ ÷աչա (օսմանյան սաՀմանադրության Հեղինակը) 166, 167, 170, 174, 178-181, 191, 195, 196, 251, 257, 263, 492, 497, 504-506, 509, 512, 519, 546, 559, 569, 575, 577, 579, 586, 587, 589, 597, 626, 662, 673, 674, 689, 732, 744, 745, 775, 777, 806, 815, 871, 876, 885, 914, 929, 935, 955 Միլասլի Մուրադ (ՍաբաՀէդդինի կուսակից) 183 ՄիլՀո էդդար 268

Մինախորյան ՎաՀան (էսէռ դործիչ) Մինաս Մ. (Հասարակական դործիչ կ. Պոլսում) 835 Մինասյան Հայկ (Հնչակյան դործիչ) Միսաքյան Ալեքսան (կ. Պոլսի «Աղդակ» թերթի արւոնաւեր) 1065 Միսաքյան Շավարչ (Հրաåարակադիր, Հասարակական դործիչ) 619, 906, 912, 1065 Միր Աբդոլ Հասան Ֆիչանդչի (ղինադործ Թավրիղում) 456 Միր Հաչիմ (Թավրիղի Դավաչի թաղի անջումենի ղեկավար) 449, 450, 453, 456, 469, 479 Միրղա բեկ (քուրդ ցեղաåեւ Խութում) 134, 159 Միրղա Զաֆար (åարսից ղորքերի դերի ընկած Հրամանաւար) 362 Միրղա Ռեղա խան Արեֆուդդին (Պարսկասւանի դեսåանը Թուրքիայում) 389, 534 Միրղայան Հովսե÷ (դաչնակցական դործիչ) 374, 375, 413 Միրղոյան Սեդրակ (սոցիալ-դեմոկրաւ դործիչ) 472 Միրղոյան Գրիդոր (կեղծանունը՝ Սյունի Գրիդոր) (երաժչւադեւ, դաչնակցական դործիչ) 38, 952 Միցկնիչ (կովկասի ÷ոխարքայի օդնական) 57 ՄիւՀէնւիսեան ՅովՀաննէս (ւåարանաւէր եւ դրաւեսակների Հնարիչ կ. Պոլսում) 787, 844 Միքայելյան Բրիսւա÷որ (ՀՅԴ-ի Հիմնադիրներից, «Դրօչակ» ամսաթերթի խմբադիր) 86, 129, 140145 Մխիթար (Սեբասւացի) (աբբաՀայր,

Մխիթարյան միաբանության Հիմնադիր) 535, 835 Մխիթարյաններ (Հայ կաթոլիկ միաբանություն) 535, 835 Մխիթարյան Սւե÷անոս եåիսկոåոս Մխո-ՇաՀեն (բուն անունով՝ Սեֆերյան ՇաՀեն) (վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչ, եղբայրասåանության ղոՀ) 286, 719 Մկրւիչ Ա Խրիմյան (ւե՛ս Խրիմյան Հայրիկ) Մկրւիչյան Լնոն (վերակաղմյալ Հնչակյան, աåա՝ ռամկավար դործիչ) 230, 722, 736, 737, 739, 973 Մկրւչյան Արմենակ (կեղծանունը՝ Զալլո) (դաչնակցական դործիչ Թավրիղում) 413 ՄՀո Շաքրոյե (ՄՀոյան Շաքրո) (քուրդ åաւմաբան-ակադեմիկոս ԽորՀրդային Հայասւանում) 129 ՄՀոյան Շաքրո (ւե՛ս ՄՀո Շաքրոյե) Մյունաջջի բեյ (օսմանյան Հյուåաւոսը Նյու Յորքում) 634 Մողաֆֆերէդդին չաՀ (Ղաջար) 374, 401, 418, 447, 481 Մոլթքե Հելմոււ կարլ ԲեռնՀարւ (կոմս, դեներալ-ֆելդմարչալ, ռաղմական ւեսաբան) 831 Մոլլա իդրիս (քուրդ ցեղաåեւ) 126 Մոլլա Մուսթաֆա Ասըմ (օսմանյան խորՀրդարանի անդամ կ. Պոլսից) ՄոՀամմեդ Աղա Սեյիդ (մուջւեՀիդ ԹեՀրանում) 375 ՄոՀանդիս Մեմալիք (արդարադաւության նախարար Պարսկասւանում) 471 Մոմթաղ Դովլե (Պարսկասւանի մեջլիսի նախադաՀ) 420

Մոսթեչար Դովլե (Պարսկասւանի åեւական դործիչ) 375 Մոսին Սերդեյ իվանովիչ (Հրացանի Հնարիչ) 305 Մովսես Խորենացի 59 Մովսիսյան Ռաֆայել (Հնչակյան դործիչ) 413, 474 Մորդովցն (åեւական դումայի åաւվիրակ, բոլչնիկ) 69 Մուավին Դովլե (Պարսկասւանի åեւական դործիչ) 414 ՄուբաՀյաջյան Աբիկ (կ. Պոլսի «Ճերիւէի չարդիյէ» թերթի խմբադիր) 1063 ալ-Մութավաքքիլ (աբբասյան խալիֆ) 646 Մուլայի Ալի չաՀ (ւե՛ս ՄաՀմեդ Ալի չաՀ) Մուխբիր Սալթանե (Պարսկասւանի åեւական դործիչ) 393, 394 Մուխթար ÷աչա (Պեւական խորՀըրդի անդամ) 961, 981 Մուխթար ÷աչա (ղորաբանակի Հրամանաւար) 960 ՄուՀամեդ (åայմանական մուսուլմանի անուն) 731 ՄուՀամմեդ (իբն ԱբդալլաՀ) (իսլամի Հիմնադիր) 312, 383, 478, 667 ՄուՀամմեդղադե (կրթյալ մուսուլման Թիֆլիսում) 57 ՄուՀամմէւ Ալի չաՀ (ւե՛ս ՄաՀմեդ Ալի չաՀ) Մուչեղ (կո÷եցի, խմբաåեւ) 46 Մուչեղ եåիսկոåոս (ւե՛ս Սերոբյան Մուչեղ եåիսկոåոս) Մուչիր Դովլե (Պարսկասւանի åեւական դործիչ) 374, 471 Մուսա բեկ (քուրդ ոճրադործ) 134, 159, 938 Մուսւաֆա (օսմանյան խորՀրդարա-

նի Հայասåան åաւդամավոր Շաåին-ԳարաՀիսարից) 909 Մուսւաֆա բեկ (Հայդարանցի քուրդ ցեղաåեւ) 151 Մուսւաֆա Ռեչիդ ÷աչա (մեծ վեղիր) 830 Մուսւաֆա Բեմալ (Աթաթուրք) 967 Մուրադ Մ (օսմանյան սուլթան) (ւե՛ս նան Մուրադ՝ դաՀաժառանդ) 504, 505, 775, 980, 981, 983, 984 Մուրադ (ւե՛ս Պոյաճյան Համբարձում) Մուրադ (օսմանյան դաՀաժառանդ) (ւե՛ս նան Մուրադ Մ) 504 Մուրադ բեյ (թուրք åաւմաբան Փարիղում, 19-րդ դարի վերջ) 166 Մուրադյան Եղիչե վարդաåեւ 407 Մուրաւ (ւե՛ս Պոյաճյան Համբարձում) Մուրղան Մելքոն (Երրորդ åեւական դումայի Հայաղդի åաւդամավոր Ղրիմից) 71 Մուքուրիկ Թաթոս (Մայր աթոռի աչխաւող) 66 Մռավյան Ասքանաղ (երիւդաչնակցական, աåա՝ բոլչնիկ դործիչ, ԽորՀրդային Հայասւանի åեւական դործիչ) 69 Մւօ (Շաւախի չրջանի Ծիծանց Հայ դյուղացի երիւասարդ) 761 Մնլանղադե Ռիֆաթ (կ. Պոլսի «Սերբեսթի» թերթի արւոնաւեր) 927

Յակոբ ÷աչա (ւե՛ս կրճիկյան Հակոբ ÷աչա) Յաղուբյան Նչան (ւե՛ս Հրաչ Երվանդ) Յավեր ÷աչա (ղորքերի Հրամանաւար Վանում) 988, 989 Յաւօ (Ալաչկերւի չրջանի Խըդըր դյուղից) 760 Յարճանյան Աւոմ (ւե՛ս Սիամանթո) Յացկնիչ (դեներալ, Երնանի ժամանակավոր դեներալ-նաՀանդաåեւ) 80 ՅովՀաննիսեան Յովսէ÷ (ւե՛ս ՀովՀաննիսյան Հովսե÷) Յուդա (Հիսուսի աչակերւներից, մաւնիչ) 691 Յուսուֆյան ԶարեՀ (կ. Պոլսի «Արեւելք» օրաթերթի արւոնաւեր) 1063

Ն

Ն. Ա. (Հավանաբար՝ Աղբալյան Նիկոլ) 695 Նադիր աղա (Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի ներքինաåեւ) 976 Նաղարբեկ(յան) Ավեւիս (ՍԴՀկ-ի Հիմնադիրներից) 310, 586, 718, 719, 740 Նաղարբեկյան Զաքարիա (խոչոր վաճառական Թավրիղում, åաՀåանողական) 414 Նաղարբեկով (ռուսաՀåաւակ Հայ Յ կալվածաւեր Աւրåաւականում) 355, 382 Յ. էլմար (ւե՛ս ՀովՀաննիսյան Հով- Նաղարյան (ւիկին, խմբաåեւ ՄիՀսե÷) րանի քույրը) 48 Յակո (կարսեցի Հայ Հայդուկ, նաՀա- Նաղարյան Գասåար (խմբաåեւ ւակված Սուլուխի կռվում) 146 ՄիՀրանի քրոջ որդին, եղբայրա-

սåանության ղոՀ Յալթայում) 48, 109, 110 Նաղարյան Լիåարիւ (կ. Պոլսի «Բադին» դրական åարբերականի խմբադիր) 1066 Նաղարյան(ց) Հրանւ (կեղծանունը՝ Արծվիկ Հրանւ) (բանասւեղծ, «ՍուրՀանդակ» օրաթերթի խմբադիր) 1064, 1066 Նաղարյանց Սւե÷անոս (Հասարակական դործիչ, Մոսկվայի «Հիւսիսա÷այլ» åարբերականի Հիմնադիր ն խմբադիր) 839 Նաղարյան Սւե÷անոս (էսէռ դործիչ) Նաղըմ բեյ (բժիչկ, իթթիՀադական åարադլուխ) 178, 183, 189, 193, 194, 196, 198, 200, 556, 752 Նաղըմ ÷աչա (կ. Պոլսում) 533 Նաթանյան Միքայել (ռամկավար դործիչ) 704, 728, 737, 741, 950, 951, 1065 Նաիբ-ՄուՀամմեդ Աղաի (ֆիդայական ջոկաւների Հրամանաւար Աւրåաւականում) 456 Նալբանդյան Գնորդ ծայրադույն վարդաåեւ (կեղծանունը՝ Ընծայր) (ս. Թադեի վանքի վանաՀայր) 151 Նալբանդյան Զավեն (ւե՛ս Զարնանդ) Նալբանդյան Միքայել (դրող, Հրաåարակադիր, Հասարակական դործիչ) 838, 839 Նալբանդյան ՎարդուՀի 661 ՆաՀում (Թուրքիայի Հրեաների մեծ րաբբի) 671 Նամըկ Բեմալ (ՄիդՀաւ ÷աչայի դործակից) 505 Նասեր Սալթանե (Պարսկասւանի åեւական դործիչ) 418, 458

Նասեր օլ Մոլք (Պարսկասւանի åեւական դործիչ) 350, 428 Նասիր-էլ-Սալթանէ (ւե՛ս Նասեր Սալթանե) Նասրէդդին չաՀ (Ղաջար) 363, 401, Նար-Պէյ Խորէն արքեåիսկոåոս 232 Նեղիր (բելեքցի քուրդ ոճրադործ) 321 Նեմյանով Լ. (ռուսական «Ռեչ» թերթի թղթակիցը կ. Պոլսում) 675, 768 Նեմցե(յան) ԶարեՀ (կ. Պոլսի «Արեւելք» օրաթերթի խմբադրակաղմի անդամ) 1063 Նեջաթի բեյ (երիւթուրք դործիչ) 246 Նեջի էֆենդի (օսմանյան խորՀրդարանի ավադադույն անդամ) 906 Նեջիբ բեյ (կ. Պոլսում) 698 Ներսես (ւե՛ս Բեողիկյան Գրիդոր) Ներսես Ա Պարթն (Մեծն Ներսես, Հայր Հայրենյաց) 63 Ներսես Ե Աչւարակեցի (Պաչւåան Հայրենյաց) 56, 63 ՆժդեՀ Գարեդին (բուն անունով՝ ՏերՀարությունյան Գարեդին) 373 Նիաղի բեյ (ւե՛ս ԱՀմեդ Նիաղի բեյ) Նիղամ Սալթանե (Պարսկասւանի åեւական դործիչ) 414, 450 Նիթրա (ւե՛ս ՇաՀրիկյան Հարություն) Նիկոլ (վանեցի դաչնակցական արՀեսւավոր) 293 Նիկոլ Դուման (բուն անունով՝ ՏերՀովՀաննիսյան Նիկողայոս) (անվանի Հայդուկ) 46, 47, 109, 118, Նիկոլայ Ա (Ռոմանով) 832 Նիկոլայ ԱԱ (Ռոմանով) 35, 51, 52, 67, 73, 87, 90, 92, 95-100, 103, 484, 562, 591

ՆիՀադ բեյ (ւե՛ս ՆիՀադ Ռեչադ) ՆիՀադ Ռեչադ (դոկւոր, ՍաբաՀէդդինի կուսակից) 183, 231 Նիքոլսոն Ա. (Մեծ Բրիւանիայի արւաքին դործերի նախարար) 341 Նչանյան Մեսրոå վարդաåեւ 629 Նորաւունկյան Գաբրիել էֆենդի (օսմանյան åեւական դործիչ) 534, 615, 616, 692, 694, 868, 907, 920, 960, 985 Նորեան Ա. (բուն անունով՝ Միքայելյան Արսեն) 125 Նուբար(յան) Պողոս ÷աչա (ՀԲԸՄ-ի Հիմնադիր, աղդային դործիչ) 282, Նուրի բեյ (Աբդուլ Համիդի դեմ ըմբոսւացած ղինվորական դործիչ) 490 Նուրի բեյ (ֆինանսների նախարար) Շ Շալջյան Արմենակ (դաչնակցական դործիչ Վանում) 293 ՇաՀաղիղ Սմբաւ (դրող) 407 ՇաՀնաղար Ա. (կ. Պոլսի «Ձայն կրթութեան» Հանդեսի Հրաւարակիչ) 1067 ՇաՀնաղար(յան) ՀովՀաննես (կ. Պոլսի «Հայրենիք» օրաթերթի արւոնաւեր-խմբադրաåեւ) 628, 1063 ՇաՀումյան Սւե÷ան (բոլչնիկ ղեկավար դործիչ) 12-15, 69, 70, 90 ՇաՀåաղեան Յակոբ 142, 144, 157 ՇաՀրիկյան Հարություն (կեղծանունները՝ Աւոմ, Նիթրա) (դաչնակցական դործիչ) 38, 45, 111, 141, 567, 619, 774, 776, 861, 926, 1066 Շամսէդդին (Օսմանյան կայսրության դեսåանը Պարսկասւանում) 388

Շանթ Լնոն (բուն անունով՝ Սեղբոսյան Լնոն) (դրող, դաչնակցական դործիչ) 619, 628, 1066 Շաåչալ խան (ռուսասւանցի Հրեա åարսից արքունիքում) 420 Շավարչ (Հնչակյան դործիչ Մալաթիայում) 954 Շաւիլով (դեներալ, կովկասի ÷ոխարքայի օդնական) 57 Շարաֆ բեկ (քրդական մաղրիկ ցեղի ցեղաåեւ) 152 Շաքիր ÷աչա (քուրդ ցեղաåեւ Աւըրåաւականում) 152 Շաքիր ÷աչա (օսմանյան դլխավոր չւաբի åեւ) 491 Շաքրի բեկ (քուրդ աղա Շաւախի ն կարճկանի չրջանում) 761 Շեմսի ÷աչա (թուրք ղինվորի սåանած դեներալ Մանասթըրում) 486, Շեյխ Ալիխան (Շուջաա Մամալիք) (քուրդ ցեղաåեւ Պարսկասւանում) 383 Շեյխ Սալիմ (Թավրիղի անջումենի ղեկավար) 449, 453 Շերո (բուն անունով՝ Մարկոս) (ասորի Հայդուկ Հայկական ֆիդայական խմբերում) 119 Շեֆ (ւե՛ս ԱբրաՀամ) Շէրիֆ աղա (քուրդ ոճրադործ ցեղաåեւ) 335 Շիլլեր ՅոՀան Բրիսւոֆ Ֆրիդրիխ (դերմանացի բանասւեղծ) 332 ՇիկաՀեր (Գրիդոր) (ւե՛ս Բեողիկյան Գրիդոր) Շիչլովա Նինա (ձերբակալված ռուս երիւասարդուՀի) 48, 111 Շիչմանյան Հովսե÷ (ւե՛ս Ծերենց) Շիչմանյան Շավարչ (Հնչակյան դործիչ Եդիåւոսում) 725

Շիչմանյան Ռուբեն (ւե՛ս Դերսիմի Բեռի) Շիրակացի Ժիրայր (ւե՛ս Զեոմլեքջյան Սիմոն) Շիրինյան Գամեր (կ. Պոլսի Հայոց åաւրիարքարանի քարւուղար) Շմավոն (բուն անունով՝ Հովսե÷յան Շմավոն) (Հայ Հեղա÷ոխական դործիչ) 145 Շմավոն (ւե՛ս կաֆյան Գաբրիել) Շուլդին (åեւական դումայի խավարամոլ åաւդամավոր) 7 Շուջաա Դովլե (Սամադ խան) (Պարսկասւանի åեւական ն ղինվորական դործիչ) 457 Շուջաա Մամալիք (ւե՛ս Շեյխ Ալիխան) Շուջաա Նիղամ (Մարանդի նաՀանդաåեւ) 469, 477-479 Ո Ոճրադործ (ւե՛ս Աբդուլ Համիդ ԱԱ) Ոսկան(յան) Սւե÷ան (արնմւաՀայ ղարթոնքի դործիչ) 837 Որսորդ (եղբայրասåանության ղոՀ) ՈւբայդուլլաՀ (չեյխ, քուրդ ցեղաåեւ) 133, 147 Ութուջյան կարաåեւ (խմբադիր ն Հասարակական դործիչ) 835 Ութուջյան Մանուել (կ. Պոլսի «կիլիկիա» թերթի Հրաւարակիչ) 1067 Ունանյան կարաåեւ (կեղծանունը՝ Հարությունյան Գարեդին) (նախիջնանցի դաչնակցական աՀաբեկիչ) 47, 109-111 Ունճյան Աբիկ (եղբայրասåանության ղոՀ կ. Պոլսում) 286, 719 Ուոչինկթոն (ւե՛ս Վաչինդւոն Զորջ) Ուսո (բելեքցի քուրդ ոճրադործ) 321

Զ Զադալյան Գարեդին (ւե՛ս Խաժակ Գարեդին) Զալլո (ւե՛ս Մկրւչյան Արմենակ) Զամուռճյան ՀովՀաննես (ւե՛ս Տերոյենց ՀովՀաննես) Զավուչյան Երվանդ (վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչ, «Ձայն Հայրենեաց» թերթի արւոնաւեր) 719, 10665 Զարթո (ասորի Հայդուկ Հայկական ֆիդայական խմբերում) 119 Զարուխչյան Մարւիրոս (դաչնակցական աՀաբեկիչ) 28 Զբլախյան Ղաղարոս (Աղդ. երես÷ոխանական ժողովի անդամ) 703 Զելեåեան Անդրանիկ 158 Զեոմլեքջյան Սիմոն (կեղծանունը՝ Շիրակացի Ժիրայր) («Բիւրակն» թերթի Հրաւարակիչ, «Ժամանակ» օրաթերթի խմբադիր) 1064, Զեսլով Գրիդորի (կաբարդինյան դնդի սåանված ռուս ղինվոր) 29 Զերաղ Մինաս (Հասարակական դործիչ) 232, 233, 271, 628, 707 Զիթեչյան Գնորդ (դաչնակցական դործիչ Վանում) 292 Զիթչյան Գարեդին (վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչ, եղբայրասåանության ղոՀ) 286, 719 Զիլինդարյան Արչավիր (սոցիալ-դեմոկրաւ դործիչ) 472 Զիլինդարյան Արւաչես (ւե՛ս Դարբինյան Ռուբեն) Զիլինդիրյան Գրիդոր (արնմւաՀայ ղարթոնքի դործիչ) 837 Զիլինդիրյան Եղիչե ծայրադույն վարդաåեւ (Երուսաղեմի åաւրիար-

քի կ. Պոլսի ÷ոխանորդ) 526, 527 Զիåիանի Ամիլկար 268 Զխեիձե Նիկոլայ (վրացի մենչնիկ åարադլուխ) 76 Զխենկելի Ակակի (վրացի մենչնիկ åարադլուխ) 76 Զոåանյան Արչակ (դրող, խմբադիր, Հասարակական դործիչ) 64, 232, 259-261, 270, 284, 285, 408, 546, 628, 750, 756, 798, 799, 821-824, 950, 1063 Զորմիսեան Լեւոն 168, 187, 259 Զուդասըղյան Տիդրան (ւե՛ս Զավեն Տիդրան) Զուխաջյան Մաւթեոս արքեåիսկոåոս (կ. Պոլսի åաւրիարք, աåա՝ Մաւթեոս Ա Ամենայն Հայոց կաթողիկոս) 833 Զուåան 895 Զո÷ուռյան Ռ. (ւե՛ս Թադնոսյան Լնոն) Պ Պալեաններ (արքունի ճարւարաåեւների ւոՀմ կ. Պոլսում) 787, Պալյան Նիկողայոս (արնմւաՀայ ղարթոնքի դործիչ) 835, 838 Պանիրյան Հայրաåեւ (դաչնակցական դործիչ Թավրիղում) 403, 413, 425, 429 Պաչուկանիս Ս. (ռուսասւանցի Հեղինակ) 341 Պաչւåան Հայրենյաց (ւե՛ս Ներսես Ե Աչւարակեցի) Պաåաչա (ւե՛ս Թադնոսյան Լնոն) Պաåիկյան Հակոբ (օսմանյան խորՀըրդարանի իթթիՀադական անդամ)

Պասկնիչ-Երնանսկի իվան Ֆեոդորովիչ (կոմս, դեներալ-ֆելդմարչալ) Պաւկանյան Ռա÷այել (բանասւեղծ, Հասարակական դործիչ) (ւե՛ս նան Գամառ-Բաթիåա) 796 Պարդն (ւե՛ս Բեողիկյան Գրիդոր) Պարթնյան Սուրեն (բուն անունով՝ Պարւիղåանյան Սիսակ) (Հրաåարակադիր, ռամկավար դործիչ) 257, 716, 720, 722, 739, 750, 753755, 792, 1068 Պարոնյան Հակոբ (մեծ երդիծադիր կ. Պոլսում) 539 Պարույր (ւե՛ս Օղանյան Անդրանիկ) Պարսամյան Ալես (դաչնակցական դործիչ Վանում) 293, 309 Պարսամյան Մերուժան (դրող ն Հասարակական դործիչ կ. Պոլսում) Պարսամյան Սաթենիկ (Պարսամյան Ալեսի քույրը) 309 Պարսամյան Վարդան (խորՀրդաՀայ åաւմաբան) 772, 837, 864 Պարւիղակցի ՎաՀան վարդաåեւ (բուն անունով՝ Տեր-Մինասյան ՎաՀան վարդաåեւ) 1064 Պարւիղåանյան Սիսակ (ւե՛ս Պարթնյան Սուրեն) Պեչիկթաչլյան Մկրւիչ (բանասւեղծ, աղդային դործիչ) 525, 837 Պեւերսոն (կովկասի ÷ոխարքայի դիվանաւան կառավարիչ) 57 Պեւիկ (ւե՛ս Բյուրդյան Պեւրոս) Պերեբինոսով (ռուս չւաբս-կաåիւան ԹեՀրանում) 424 ՊէՀաէււին (ւոքթ.) (ւե՛ս ԲեՀաէդդին Շաքիր բեյ) Պիչոն Սւեֆան (Ֆրանսիայի արւդործնախարար) 323, 668

Պիոնյան կարաåեւ (ՀայկաղյանԹամարյան դåրոցի ւնօրեն) 404 Պլաւոն (Հույն ÷իլիսո÷ա) 60 Պլեխանով Գեորդի (ռուսական սոցիալ-դեմոկրաւիայի åարադլուխներից) 472, 473 Պոթթա (ւե՛ս Բուա Լուիս) Պոլիցին (դեներալ, Ռուսասւանի դլխավոր չւաբի åեւ) 98 Պոխիւոնով (Ռուսասւանի դլխավոր Հյուåաւոսը Թավրիղում) 457, 461, 462, 479 Պողոս-Պեւրոս ԺԲ Սաբբաղյան (åաւրիարք կաթոլիկ Հայոց) 677 Պողոսյան Նիկողայոս (ւե՛ս իչխան) Պոյաճյան Գրիդոր (կ. Պոլսի «Արեւելք» օրաթերթի արւոնաւեր) Պոյաճյան Համբարձում (կեղծանունը՝ Մուրադ կամ Մեծն Մուրադ) (Հնչակյան դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 135, 189, 190, 213-215, 217, 220, 228, 230, 261, 578, 599-602, 620, 628, 645, 707, 725, 726, 903, 904, 911, 927 Պոåովյան Հարություն ավադ քաՀանա 66 Պուրիչկնիչ (åեւական դումայի սնՀարյուրյակային åաւդամավոր) 7, 70 Պրեսանսե Ֆրանսիս դը (ֆրանսիացի Հասարակական ն քաղաքական դործիչ) 113, 206, 246, 247, 268 Պօղոս (Մայր աթոռի այդեåան) 66 Զ

չաՀի Հորեղբորորդին) 420, 428 Զալալյան Ալեք (դաչնակցական դործիչ Պարսկասւանում) 375 ԶաՀանդիր աղա (եղդի առաջնորդ Արնելյան Հայասւանում) 123 Զանդյուլյան Հարություն (Հնչակյան դործիչ) 599-601, 620, 628, 723, 740 Զասըմե Զալիլ (քուրդ դրող ԽորՀըրդային Հայասւանում) 129 Զավախյան (դաչնակցական դործիչ) Զավիդ (Հրեա, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ, աåա՝ ֆինանսների նախարար) 985 Զա÷արիձե Պրոկոֆի (կեղծանունը՝ Ալյոչա) (բոլչնիկ դործիչ) 14, 76, Զաֆար աղա (Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի ներքինաåեւ) 976 Զեմալ (թուրք դրող, 19-րդ դարի երկրորդ կես) 166, 167 Զեջիղյան Հակոբոս Հ. (åրոֆեսոր) Զիղմեջյան Համբարձում (ւե՛ս Հայկունի Արմենակ) Զիվանի (բուն անունով՝ Լնոնյան Սերոբ) (անվանի աչուղ) 547 Զիվելեդյան Հակոբ Տ. (Հայկական մամուլի Հրաւարակիչ կ. Պոլսում) Զիվելեդյան Տիդրան (Հայկական մամուլի Հրաւարակիչ կ. Պոլսում) Զնդո (քրդերի դավադրության ղոՀ Հայ ֆիդայի) 160, 161, 938 Զումա (քուրդ աղա Շաւախի ն կարճկանի չրջանում) 761

Զաղո բեկ (քուրդ) 134 Զալալ Դովլե (Ղաջար) (ՄաՀմեդ Ալի

Ռ ՌաՀիմ խան (Սարդար Նուսրեթ) (ղարադաղցի ավաղակաåեւ) 444, 457, 458, 462, 463, 469, 471, 477-482 Ռամի ÷աչա (ծովակալ, ծովային նախարար) 652 Ռամիչվիլի Նոյ (վրացի մենչնիկ åարադլուխ) 89, 90 Ռաչիւ (քուրդ ավաղակաåեւ) 939 Ռաչմաճյան Տիդրան (մանկավարժ) Ռեմղի բեյ (Թուրքիայի ընդՀանուր Հյուåաւոսը Բաթումում) 388 Ռեչադ (օսմանյան դաՀաժառանդ, աåա՝ ՄեՀմեդ Մ Ռեչադ) (ւե՛ս նան ՄեՀմեդ Մ Ռեչադ) 492, 978, 979, 981, 982 Ռեչադ ÷աչա (օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 980 Ռեչիդ (թուրք դրող, 1830-ական թթ.) 165-167 Ռեչիդ Ակիֆ ÷աչա (ներքին դործերի նախարար) 615 Ռեջե÷ ÷աչա (ղինվորական նախարար) 615, 626 Ռըղկո (ռոչկանցի քուրդ ցեղաåեւ Ալաչկերւի չրջանում) 151, 760 Ռըքլյու էլիղե 268 Ռժնսկի (դեներալ, Երնանի դեներալնաՀանդաåեւ) 80 Ռիղա (քուրդ ավաւաåեւ) 939, 940 Ռիղա ÷աչա (օսմանյան առաջին ղորաբանակի Հրամանաւար) 652 Ռիղա Թնֆիք բեյ (բժիչկ, իթթիՀադական դործիչ) 533, 768, 769 Ռիֆաթ (դոկւոր, ՍաբաՀէդդինի կուսակից) 183 Ռիֆաթ ÷աչա (արւաքին դործերի

նախարար) 624, 960, 985 Ռիֆաթ ÷աչա (Օսմանյան կայսրության դեսåանը Լոնդոնում) 920 Ռոբերւի դը էոժեն 268 Ռոմանով Նիկոլայ Նիկոլանիչ (մեծ իչխան, կովկասի ÷ոխարքա) 102 Ռոսւոմ (բուն անունով՝ Զորյան Սւե÷ան) (ՀՅԴ Հիմնադիրներից) 373-377, 379, 380, 619 Ռուսինյան ՆաՀաåեւ (արնմւաՀայ ղարթոնքի առաջաւարներից) 835, 837, 838 Ս «Ս.» (քուրդ մւավորական) 137 Ս.-յան (ենթադրյալ Հայ Թավրիղում) ՍաբաՀէդդին (ւե՛ս ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդին) Սաբոնջյան ՍաՀակ (նաՀաւակ Վանում) 312, 313 Սաբրի (դոկւոր, ՍաբաՀէդդինի կուսակից) 183, 246 Սադըղ ՀովՀաննես ÷աչա (Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի անձնական դանձաåաՀ) 907, 979 Սադունի (բուն անունով՝ Գնորդյան Սաղաթել) (եղբայրասåանության ղոՀ) 286, 718, 719 Սաթթար խան (Հեղա÷ոխության ղեկավարը Թավրիղում) 453-456, 459, 462, 463, 466-468, 475, 479 Սաթունյան Գարեդին արքեåիսկոåոս 57, 635 Սաիդ բեյ (մեծ վեղիր Բյամիլ ÷աչայի որդին) 905 Սաիդ ÷աչա (մեծ վեղիր, աåա՝ սենաւի նախադաՀ) 491, 493, 495, 501, 559, 677, 982

Սաիդ Ալի (քուրդ ավաւաåեւ չեյխ Զալալէդդինի որդին) 939 Սաիդ ՄաՀիր (իթթիՀադական դործիչ) 183 ՍալաՀէդդին (իչխան, սուլթան Մուրադ Մ-ի որդին) 981 Սալար Դովլե (Ղաջար) (ՄաՀմեդ Ալի չաՀի եղբայրը) 348, 349, 467 ՍալիՀ ÷աչա (օսմանյան երկրորդ ղորաբանակի Հրամանաւար, աåա՝ ռաղմական նախարար) 985 ՍաՀակ (ասորի Հայդուկ Հայկական ֆիդայական խմբերում) 119 ՍաՀակ Բ Խաåայան կաթողիկոս Մեծի Տանն կիլիկիո 558, 665 ՍաՀակ բեյ (երնելի Հայ Վանում) 301, ՍաՀակյան Ավեւիք (կեղծանունը՝ Հայր ԱբրաՀամ) (դաչնակցական դործիչ) 371 ՍաՀակյան Նաւալիա (դաչնակցական դործիչ Թավրիղում) 413 Սաղաթելյան ՀովՀաննես (Երկրորդ ն Երրորդ åեւական դումաների åաւդամավոր, դաչնակցական դործիչ) 5, 69, 70 Սամադ խան (ւե՛ս Շուջաա Դովլե) Սամի÷աչաղադե Սեղայի բեյ (իթթիՀադական դործիչ) 183, 231, 238 Սամսամ Սալթանե (Պարսկասւանի åեւական ն ղինվորական դործիչ) Սամսոն (ւե՛ս Թադնոսյան Սւե÷ան) Սամվել (Մամիկոնյան) (Հայրասåան) Սայդո (քրդերի դավադրության ղոՀ Հայ ֆիդայի) 160, 161 Սանդալջյան Հարություն (կ. Պոլսի «Արեւելք» օրաթերթի խմբադրակաղմի անդամ) 1063

Սանդուխւ կույս (Սանաւրուկ արքայի դուսւր) 547 ՍաåաՀ-Գյուլյան Սւե÷ան (Հնչակյան դործիչ, դաղա÷արախոս) 166, 171, 179, 180, 182, 187-191, 193200, 220, 232-235, 247, 578, 580, 581, 586, 599-602, 605-607, 620, 628, 718, 719, 740, 756, 815 ՍաåաՀէււին (ւե՛ս ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդին) Սասունի կարո (դաչնակցական դործիչ) 129, 136, 573, 574 Սաւասի (Հույն ՀակաաբդուլՀամիդական դործիչ) 179 Սարաջյան Հովսե÷ արքեåիսկոåոս Սարաֆեան կարօ 719 Սարաֆով Բորիս (մակեդոնացի Հեղա÷ոխականների åարադլուխ) Սարդիս (Հռոմայեցի ղորավար) 65 Սարդիս (բուլղարաՀայ դաչնակցական արՀեսւավոր Վանում) 293, Սարդիս եåիսկոåոս (Մայր աթոռի միաբան, 19-րդ դարի վերջ - 20-րդ դարի սկիղբ) 65 Սարդսյան Մաւթեոս (ւե՛ս Փարամաղ) Սարդսյան Մարւիրոս (կեղծանունը՝ Գնորդյան Մարւիրոս) (դաչնակցական աՀաբեկիչ) 47, 109-111 Սարդսյան Նիկոլ (Հայկաղյան-Թամարյան դåրոցի ւնօրեն) 404 Սարդար Աֆխամ (Պարսկասւանի åեւական ն ղինվորական դործիչ) Սարդար Մանսուր (Պարսկասւանի åեւական ն ղինվորական դործիչ)

Սարդար Մուքրե (ւե՛ս ՄաՀմեդ Հուսեյն խան) Սարդար Նուսրեթ (ւե՛ս ՌաՀիմ խան) ՍարՀաւ (բուն անունով՝ Աղամալյան Մկրւիչ) (դաչնակցական դործիչ) Սարուխան (ւե՛ս Սարուխանյան Առաքել) Սարուխանյան Առաքել (կեղծանունը՝ Սարուխան) (դրող, åաւմաբան, Հասարակական դործիչ) 54, 528, 667, 697, 700, 840, 842, 843, 862, 864, 876-878 Սեալդին բեյ (իղմիրի բանակային չւաբի նախկին åեւ) 490 Սեբասւացի Մուրադ (կեղծանունը՝ Հակոբյան, բուն անունով՝ Խրիմյան Մուրադ) (նչանավոր Հայդուկ) 156, 373 Սեղայի բեյ (ւե՛ս Սամի÷աչաղադե Սեղայի բեյ) Սելիմ ÷աչա (քուրդ ավաղակաåեւ) Սելիմ Ա ԱՀեղ (օսմանյան սուլթան) Սեյդո (քրդերի դավադրության ղոՀ Հայ ֆիդայի) 160, 161, 938 Սենեքերիմ թադավոր (Արծրունի) 56 Սերդո (վրացի մենչնիկ Թավրիղում) Սերենդյուլյան ՀովՀաննես (ւե՛ս Վարդդես) Սերոբ ÷աչա (ւե՛ս Աղբյուր Սերոբ) Սերոբյան Մուչեղ եåիսկոåոս 558 Սերվիչեն (բուն անունով՝ Վիչենյան Սերովբե) (բժիչկ, Հասարակական դործիչ) 835 Սեֆերյան ՇաՀեն (ւե՛ս Մխո-ՇաՀեն) Սիամանթո (բուն անունով՝ Յարճան-

յան Աւոմ) (բանասւեղծ) 619, 796, 1066 Սիլվիյան Արմենակ (դաչնակցական աՀաբեկիչ) 47, 109, 110 Սիմոնիկ (Մայր աթոռի ւնւեսավար) Սիմքեչյան Գնորդ (åոլսաՀայ մւավորական) 629 Սիåիլ (ւե՛ս Ասաւուր Զաåել) Սիսեռյան Միսաք (կեղծանունը՝ Մ. Ուլնեցի) 555 Սիսլյան (ւե՛ս ԱՀարոնյան Ավեւիս) Սիւնի Գրիդոր (ւե՛ս Միրղոյան Գրիդոր) Սի÷աՀդար (åեւական ն ղինվորական դործիչ Պարսկասւանում) Սկեåւիկ (ւե՛ս Ար÷իարյան Ար÷իար) Սմբաւյան Մեսրոå արքեåիսկոåոս Սմիրնով կ. (Սոլթան ԱՀմեդ Միրղայի դասւիարակ) 398 Սմմիկյան Ս. (Հնչակյան դործիչ) 719 Սյուրմելյան Տիդրան (կ. Պոլսի «Սասուն» ամսաթերթի արւոնաւերխմբադրաåեւ) 1065, 1067 Սոլթան Ալի խան (åալաւի, աåա՝ ներքին դործերի նախարար Պարսկասւանում) 414 Սոլթան ԱՀմեդ Միրղա (Ղաջար) (ՄաՀմեդ Ալի չաՀի ավադ որդին) 398, 422 Սոլովյով (ոսւիկանական դործակալ Թիֆլիսում) 74 Սոկրաւ (Հույն ÷իլիսո÷ա) 59 Սոսե Մայրիկ (բուն անունով՝ Վարդանյան Սոսե) (Հայ ֆիդայի կին, Աղբյուր Սերոբի ւիկինը) 156 Սուլեյման բեյ (կ. Պոլսում) 535

Սուրենյան Ավեւիս (կ. Պոլսի «Ծիածան» թերթի արւոնաւեր-խմբադրաåեւ) 1066 Սուրենյան Միսաք (վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչ, կ. Պոլսի «Առաւօւ» օրաթերթի արւոնաւեր) 585, 1067 Սուրենյան Սուրեն (ւե՛ս կւլողյան Ղաղարոս) Սուրենյանց Գնորդ արքեåիսկոåոս (ւե՛ս նան Գնորդ Ե Սուրենյանց) 55, 56 Սåանդարյան Սåանդար (բոլչնիկ դործիչ) 14 Սåարթալը Սւե÷ան (օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 904 Սվաղլը ՄիՀրան (վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչ) 1065 Սվաճյան Հարություն (կ. Պոլսի «Մեղու» Հանդեսի Հիմնադիր ն խմբադիր, արնմւաՀայ ղարթոնքի դործիչ) 130, 837, 839 Սւալին (բուն անունը՝ Զուղաչվիլի իոսիֆ Վիսսարիոնովիչ) 14 Սւարոսելսկի (Բութայիսի նաՀանդաåեւ) 79 Սւե÷անյան Խորեն (էսէռ դործիչ) 43 Սւե÷անյան կարաåեւ (բժիչկ, Հասարակական դործիչ Թիֆլիսում) Սւե÷անյան Հայկ (էսէռ դործիչ) 43 Սւե÷անյան Հարություն (դաչնակցական դործիչ Թավրիղում) 413 Սւե÷անյան Սւե÷ան (էսէռ դործիչ) Սւե÷անյան Սւե÷ան (ւե՛ս Բալաջան) Սւե÷անոս Նախավկա (առաջին սարկավադը) 444 Սւոլիåին Պյուր Արկադնիչ (Ռու-

սասւանի վարչաåեւ) 4, 7, 8, 10, 11, 20, 23, 29, 30, 67, 73-75, 80-83, 85-87, 99-105, 107, 109, 110, 112, 389, 415, 435, 473, 618 Սրմաքեչխանլյան Երվանդ (կեղծանունը՝ Երուխան) 254, 796, 804, 949, 963, 970, 1063 Սրվանձւյանց Համաղասå (դաչնակցական ֆիդայի) 36 Սնակ Ռուբեն (բուն անունով՝ Զիլինդիրյան Ռուբեն) բանասւեղծ 1064 Վ ՎաՀան-կորյուն վարդաåեւ (Մայր աթոռի սրճե÷) 66 ՎաՀե (ւե՛ս Մելոյան Գարեդին) ՎաՀե (ւե՛ս Արղույան Ալեքսան) Վամåերի Արմինիուս (Հունդարացի արնելադեւ) 895 Վանա իչխան (ւե՛ս իչխան) Վանդերվելդե էմիլ (բելդիացի սոցիալիսւ åարադլուխ) 268 Վաչինդւոն Զորջ (ԱՄՆ-ի առաջին նախադաՀը) 506 Վաչե (ւե՛ս Մելոյան Գարեդին) Վասակունի (ւե՛ս Եղիկյան Գրիդոր) Վասիլ (ղաղախեցի, միՀրանական, եղբայրասåանության ղոՀ Թիֆլիսում) 47 Վարանդյան Միքայել (բուն անունով՝ ՀովՀաննիսյան Միքայել) (ՀՅ Դաչնակցության åաւմաբան ն ւեսաբան) 30, 77, 133, 237, 305, 320, 323, 368-372, 454, 565 Վարդ-Պաւրիկյան Հակոբ (Հնչակյան դործիչ) 600 Վարդաղարյանց Բադրաւ վարդաåեւ 394, 640 Վարդան (ւե՛ս Խանասորի Վարդան)

Վարդան վարդաåեւ (բուն անունով՝ Հակոբյան Հեսու) (Մչո ս. կարաåեւի վանքի վանաՀայր) 146 Վարդանյան Սերոբ (ւե՛ս Աղբյուր Սերոբ) Վարդանյան Ֆլորա (Հնչակյան դործիչ) 474 Վարդաåեւյան (միՀրանական, եղբայրասåանության ղոՀ Արմավիրում) 47 Վարդդես (բուն անունով՝ Սերենդյուլյան ՀովՀաննես) դաչնակցական դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ 567, 619, 904, 909, 911, 912, 968 Վարդերեսյան Գաբրիել (ւե՛ս Բեչիչյան ՄիՀրան) Վարժաåեւյան Հակոբ (կ. Պոլսի «Ճերիւէի չարդիյէ» թերթի խմբադիր ն åաւասխանաւու ւնօրեն) 1063 Վարժաåեւյան Ներսես արքեåիսկոåոս 232, 681, 694 Վարժաåեւյան Սերովբե (կ. Պոլսի «Աւեւաբեր» թերթի խմբադիր) Վարուժան Դանիել (բուն անունով՝ Զåուքքյարյան Դանիել) (բանասւեղծ) 619, 798, 799 Վեթո (ւե՛ս Թեքեյան ՎաՀան) Վելիչկո (Թիֆլիսի «կավկաղ» թերթի խմբադիր) 81 ՎեՀաåեւյան Հարություն արքեåիսկոåոս 557 ՎեՀիբ բեյ (երիւթուրք դործիչ Վանում) 543, 659, 664, 822, 937 ՎէՀիբ (ւե՛ս ՎեՀիբ բեյ) Վերմիչյան Բրիսւա÷որ (Հասարակական դործիչ Թիֆլիսում) 54 Վիչենյան Սերովբե (ւե՛ս Սերվիչեն)

Վիւուլնիչ (ռուսական ղորամասի Հրամանաւար Թավրիղում) 461 Վոսուղ Դովլե (Պարսկասւանի åեւական դործիչ) 375 Վորոնցով-Դաչկով իլարիոն իվանովիչ (կոմս, դեներալ-ադյոււանւ, կովկասի ÷ոխարքա) 11, 54, 57, 73-75, 78-86, 88-90, 92-98, 100109, 112 Վորոնցովա-Դաչկովա Ելիղավեւա Անդրեննա (կոմսուՀի, ի. ի. Վորոնցով-Դաչկովի ւիկինը) 57, 74, Վռամյան Արչակ (բուն անունով՝ Դերձակյան Օննիկ) (դաչնակցական դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 371, 373, 619, 707, Վրացյան Սիմոն (դաչնակցական դործիչ) 290 Տ Տալար (օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 981 Տաղավարյան Նաղարեթ (բժիչկ, ռամկավար դործիչ) 282, 904 Տամաւ (ւե՛ս Տամաւյան ՄիՀրան) Տամաւյան ՄիՀրան (Հայդուկ, Հնչակյան, վերակաղմյալ Հնչակյան, աåա՝ ռամկավար դործիչ) 135, 218, 228, 230, 282, 286, 599, 601, 720-722, 724-728, 734-737, 739, 748, 750 Տամաւյան Ս. (կ. Պոլսի «Արեւելք» օրաթերթի Հիմնադիր) 1063 Տամաւյան Բերովբե («Օսմանյան սաՀմանադրական ակումբի» ներկայացուցիչ) 628 Տաւդիրիձե (դեներալ, թուրքական

Հրեւանային ղորքերի դլխավոր Հրամանաւարի ւեղակալ) 652 Տաւեան Յարութիւն (Արթին) ÷աչա (Օսմանյան կայսրության արւաքին դործերի նախարարի օդնական) 787, 869 Տաւեաններ (ամիրաների ւոՀմ կ. Պոլսում) 787 Տաւրակ (ւե՛ս Տեր-կարաåեւյան Գեղամ) Տել ՎիլՀելմ (Շվեյցարիայի աղդային Հերոսը) 332, 333 Տեր Մեսրոå (Վանի առաջնորդական ÷ոխանորդ) 540, 541 Տեր-Ավեւիքյան Սւե÷ան (Երկրորդ åեւական դումայի åաւդամավոր) 5 Տեր-Եղիայան Զավեն ծայրադույն վարդաåեւ 123, 635 Տեր-կարաåեւյան Գեղամ (կեղծանունները՝ Մչո Գեղամ, Տաւրակ) (դաչնակցական դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 70, 141, 545, 903, 904, 907, 926 Տեր-Հակոբյան Արմենակ (կ. Պոլսի «Ժամանակ» օրաթերթի խմբադիր) 1065 Տեր-Հակոբյան Հակոբ (կ. Պոլսի «Օրադիր» թերթի խմբադիր) 1067 Տեր-Հակոբյան Տիդրան (կեղծանունը՝ Դերվիչ) (սոցիալ-դեմոկրաւ դործիչ Թավրիղում) 413, 472 Տեր-Ղուկասյան Մարւին (թիֆլիսաՀայ կամավոր Թավրիղում) 475 Տեր-Մարկոսյան Արչակ (դոկւոր, վերակաղմյալ Հնչակյան դործիչ) 719 Տեր-Մարւիրոսյան ՀովՀաննես (ւե՛ս Ա-Դօ) Տեր-Մինասյան Ռուբեն (բուն անունով՝ Տեր-Մինասյան Մինաս)

(դաչնակցական դործիչ) 115, 123, 141, 152, 154, 155, 175, 176, 306, 307, 519, 539, 543-545, 569-571, 618, 659, 662-665, 705, 706, 757, 758, 817, 819, 908, 931, 937, 948, Տեր-Մինասյան ՎաՀան վարդաåեւ (ւե՛ս Պարւիղակցի ՎաՀան վարդաåեւ) Տեր-Մկրւչյան կարաåեւ ծայրադույն վարդաåեւ (աåա՝ եåիսկոåոս) 66, 393, 406, 411, 426, 439441, 443, 450, 462, 467-469, 477480 Տեր-Պեւրոսյան Սիմոն (ւե՛ս կամո) Տեր-Պողոսյան Սամսոն (Րաֆֆու «Խենթը») 795, 800, 802 Տեր-ՍաՀակյան Տիդրան (կեղծանունը՝ Զարմայր) (նախկին դաչնակցական աՀաբեկիչ) 43 Տեր-Սարդսյան Արմենակ (էսէռ դործիչ) 43 Տեր-Սւե÷անյան (բժիչկ, դաչնակցական դործիչ Պարսկասւանում) Տեր-Վարդանյան Ալեքսան (Հնչակյան դործիչ Թավրիղում) 408, 413 Տեր-ՕՀանյան Մ. («Մչակ» թերթի կրասնովոդսկի թղթակից, եղբայրասåանության ղոՀ) 287 Տերոյենց ՀովՀաննես (Զամուռճյան ՀովՀաննես) (կ. Պոլսի åաՀåանողականների ղեկավար, «Երեւակ» թերթի Հրաւարակիչ) 838 Տերունյան Մաղաքիա եåիսկոåոս 703 Տերւերյան Գասåար (լիբանանաՀայ իրավադեւ) 875 Տէր-Մկրւիչեան Երուանդ 56, 58 Տէր-Մկրւչեան կարաåեւ եåիսկոåոս (ւե՛ս Տեր-Մկրւչյան կարա-

åեւ ծայրադույն վարդաåեւ) Տիդրան (իչխանի ղինակիցներից) 117 Տիդրան Բ Մեծ (Արւաչիսյան) 650 Տիդրանյան Մկրւիչ եåիսկոåոս 130, Տիդրանյան Սիրական (Երկրորդ åեւական դումայի åաւդամավոր, դաչնակցական դործիչ) 5, 565, 569 ՏիղենՀաուղեն (կոմս, Երնանի դեներալ-նաՀանդաåեւ) 56 Տիխոմիրով Լն (åեւական դումայի խավարամոլ åաւդամավոր) 7 Տիմոչկին (åեւական դումայի սնՀարյուրյակային åաւդամավոր) Տիրան (կեղծանունը՝ Հայրիկ) (բուլղարաՀայ դաչնակցական Վանում) Տրիա Վ. (ւե՛ս Մդելաձե Լասո) Տրոնով (åեւական դումայի åաւվիրակ, բոլչնիկ) 69 Ր Րաֆֆի (բուն անունով՝ Մելիք-Հակոբյան Հակոբ) (Հայ մեծ վիåադիր) 404, 408, 795, 796, 800, 802 Րիղա Թնֆիք åէյ (ւե՛ս Ռիղա Թնֆիք բեյ) Ց Ցիս (կովկասի ոսւիկանաåեւ) 36 Փ Փալադաչյան Հովնան (կ. Պոլսի «Գարուն» թերթի արւոնաւեր) 1065 Փայլակեան Ադդէ քաՀանայ 836 Փանոսյան կարաåեւ (կ. Պոլսի

«Մանղումէի էֆքեար» թերթի խմբադիր ն Հասարակական դործիչ) 839, 1062 Փասւրմաջյան Գարեդին (ւե՛ս Արմեն Գարո) Փարամաղ (բուն անունով՝ Սարդսյան Մաւթեոս) (Հնչակյան åարադլուխ) 620 Փարսադանյան ԱնաՀիւ (դաչնակցական աՀաբեկիչ) 47, 109, 110 Փա÷աղյան Երվանդ (դաչնակցական դործիչ Թավրիղում) 413 Փա÷աղյան Լնոն (ռամկավար դործիչ) 739 Փա÷աղյան Մաչւոց վարդաåեւ 407 Փա÷աղյան ՎաՀան (կեղծանունները՝ Բժիչկ, կոմս, Լիլա) (դաչնակցական դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 117, 133, 134, 145, 150-152, 175, 178, 246, 292, 293, 297, 301, 304, 305, 308, 315, 316, 328, 488, 543, 566-568, 570, 625, 793, 899, 900, 903, 904, 905, 907, 917, 921, 924, 927, 933, 934, 967969, 974, 975, 1066, 1067 Փա÷աղյան Վրթանես (դրող) 407 ՓեՀրիղյան Հուսիկ քաՀանա (Վանում) 313 ՓերւաՀճյան Երվանդ վարդաåեւ Փիլոսյան Վռամ (սոցիալ-դեմոկրաւ դործիչ) 413, 472 Փոլաւեան Անդրանիկ Լ. 61 Փորթուդալյան Մկրւիչ (Մարսելի «Արմենիա» թերթի Հիմնադիր ն խմբադիր) 253, 254, 271, 687, 688, 700, 778

Բ Բալանթար(յան) Ալեքսանդր (Թիֆլիսի «Մչակ» օրաթերթի խմբադրաåեւ) 54, 61, 62, 553, 586, 654, 738 Բաջբերունի Գադիկ (կեղծանունը՝ էլվենւ) (ՀՅԴ-ից Հեռացած դործիչ) Բասիմ (ւե՛ս Գոչունյան Միսաք) Բեամիլ ÷աչա (ւե՛ս Բյամիլ ÷աչա) Բելեկյան Տիրան (ռամկավար դործիչ) Բենան ÷աչա (աքսորական Բուրսայում) 611 Բեչիչյան ՄիՀրան (կեղծանունը՝ Վարդերեսյան Գաբրիել) (խմբաåեւ, միՀրանական Հոսանքի ղեկավար) 44-48, 109 Բեոսե բինբաչի (Մուչում թուրքական ղորքերի Հրամանաւար) 175 Բեոր Հուսեյն (քուրդ ավաղակաåեւ) Բեչյան Աչու Բ. (կ. Պոլսի «Բիւղանդիոն» օրաթերթի խմբադիր) 1063 Բեչյան Բյուղանդ (կ. Պոլսի «Բիւղանդիոն» օրաթերթի արւոնաւերխմբադրաåեւ) 700, 1063 Բեչյան Պարույր (կ. Պոլսի «Բիւղանդիոն» օրաթերթի խմբադիր) 1063 Բերեսթեջյան Գնորդ արքեåիսկոåոս (աåա՝ Գնորդ Դ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս) 868 Բիյառ Պիեռ (ֆրանսիացի Հասարակական դործիչ) 246, 268, 323, 346 Բինե Վիւալ (ֆրանսիացի Հայասեր դործիչ) 895 Բիրիչչյան Լնոն (ւե՛ս Լարենց Լնոն) Բիւրքճեան Ռ. Յ. (ւåարանաւեր կ. Պոլսում) 844 Բյամիլ ÷աչա (մեծ վեղիր) 606, 614-

616, 677, 711, 806, 882, 905, 907, 919, 927, 961 Բյուչյուկ Սաիդ ÷աչա (սենաւի նախադաՀ) 969 Բյուրդյան Պեւրոս (կեղծանունը՝ Պեւիկ) (կ. Պոլսի «Գարւաչլըդ» ն «Պայքար» թերթերի Հրաւարակիչ) 1067 Բյուրքչյան ՎաՀան (կաՀիրեի «Լուսաբեր» թերթի խմբադիր) 274 Բոչար Մերի (խորՀրդաՀայ թուրքադեւ) 167, 187 Բոչոն (ասորի, Գողթնի ինքնաåաչւåանության ղեկավարներից) 122 Բրոմուէլ (կրոմվել) Օլիվեր (Անդլիայի åեւական դործիչ) 506 Օ Օ'Գրանդի (բրիւանացի սոցիալիսւ åարադլուխ) 323 Օղանյան Անդրանիկ (Անդրանիկ, կեղծանունը՝ Պարույր) (մեծ Հայդուկաåեւ, աղդային Հերոս, դեներալ) 122, 156, 158, 159, 164, 176, 290-292, 305, 324, 571, 572, 651, 723, 795, 900-902 Օկսանին (Պեւերբուրդի «Զեմչչինա» թերթի խմբադիր) 80 ՕՀանջանյան Համո (Համաղասå) (բժիչկ, դաչնակցական դործիչ) 371 Օåոչինին Վ. (Հրաåարակադիր) 90, Օսման Ա (սուլթան, Օսմանյան åեւության Հիմնադիր) 257, 512, 993 Օսման բեյ (իթթիՀադական դործիչ Նիաղի բեյի եղբայրը) 535 Օսման ÷աչա (Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ին Հավաւարիմ ղորաՀրամանաւար) 490, 501

Օւյան Գրիդոր (արնմւաՀայ ղարթոնքի դործիչ) 505, 615, 787, 835 Օւյան Երվանդ (կեղծանունը՝ Երօւ) (Հրաåարակադիր, անվանի երդիծաբան) 270, 628, 737, 1063-1065 Օրխան ԱԱ (օսմանյան սուլթան) 646 Օրմանյան Մաղաքիա եåիսկոåոս (աåա՝ արքեåիսկոåոս) 51, 56, 59, 526, 527, 530, 630, 677-699, 701-704, 708, 709, 837, 841-843, 864, 869, 870 Ֆ Ֆաղիլ բեյ (ւե՛ս ԱՀմեդ Ֆաղիլ բեյ) ՖաթիՀ (քուրդ ավաւաåեւ) 939 ՖաթՀի (ալմանցի քուրդ ցեղաåեւ) ՖաՀիմ (Հասանանցի քուրդ ավաղակ) Ֆավոն Ժորժ (Ժննի Արմաւական կուսակցության åարադլուխ) 268 Ֆարամաղ (Հայկական դյուղերի բռնաւեր) 931 Ֆարման Ֆարման (åարսիկ ղորաՀրամանաւար) 381, 382, 389 ՖեթՀի բեյ (Հաղարաåեւ կ. Պոլսում) ՖեթՀի ÷աչա (Օսմանյան կայսրության դեսåանը Սերբիայում) 657

Àêèìêèí Í. À. (ռուսասւանցի åաւմաբան) 343 Àëèքâ À. À. (խորՀրդային åաւմաբան) 752 Àëèքâ Ã. Ç. (խորՀրդային åաւմաբան) 524, 758 Àëüêàքâ Ë. Î. (խորՀրդային åաւմաբան) 522

Ֆեներջյան Մարւիկ (դաչնակցական դործիչ Թավրիղում) 413 Ֆերիդ (Վանում թուրքական ղորքերի Հրամանաւար) 306, 318 Ֆերիդ ÷աչա (մեծ վեղիր) 491 Ֆերիդ ÷աչա (Վանի կուսակալ) 988 ՖէթՀի åէյ (Հաղարաåեւ) 983 ՖէյղուլլաՀ (քուրդ ավաւաåեւ) 939, Ֆուադ (թուրք դրող, 19-րդ դարի երկրորդ կես) 166, 167 Ֆուադ ÷աչա (Աբդուլ Համիդ ԱԱ-ի աքսորած) 534, 626, 627 Ֆուադ ÷աչա (մեծ վեղիր սուլթան Աբդուլ Մեջիդի ժամանակաչրջանում) 836 Ֆուլւոն (ծովակալ, Միջերկրական ծովում բրիւանական նավաւորմի Հրամանաւար) 492 Ֆրադուիս (Հույն ՀակաաբդուլՀամիդական դործիչ) 178 Ֆրանդյան Երվանդ 59, 60, 63 Ֆրաåան իլղե (Հայասեր դերմանուՀի) 268, 332-336 Ֆրեյդուն (åարսիկ Հակամիաåեւական մեծաՀարուսւ ԹեՀրանում, Մուչիր Դովլեի որդին) 374 Ֆնղի բեյ (օսմանյան Հյուåաւոսը Թիֆլիսում) 637

Àðàáàäիÿí Ç. À. (խորՀրդաՀայ åաւմաբան) 454, 456 Àòðïքò (ւե՛ս Աւրåեւ) Áèêքðìàí È. Ì. (ռուսասւանցի åաւմաբան) 357, 544 Ãàáèäաëëèí

Õ.

Ç.

(խորՀրդային

960, 967, 974, 978, 979 åաւմաբան) 511 Ãոëոáոðոäüêո Í. Í. (ւե՛ս ԳոլոբոÍոâè÷քâ À. Ä. (ռուսասւանցի åաւրոդկո Նիկոլայ Նիկոլանիչ) մաբան) 488, 903, 905 Ãոëաáèíոâ Ñ. Ï. 454 Ãաðêո-Ճðÿիèí Â. À. (ւե՛ս ԳուրկոÏàâëոâè÷ Ì. (ռուսասւանցի åաւկրյաժին Վ. Ա.) մաբան) 419, 423, 424, 459, 475 Çքëքí8êèé Ñ. Ï. (ռուս ժողովրդա- Ïքòðո8ÿí Þðèé Àøոòոâè÷ (åաւմաբան) 167, 169, 174, 178, 179, դեւ) 121 219, 231, 876, 877 Èâàíոâ Ì. Ñ. (ռուս åաւմաբան) Ïëքõàíոâ Ã. Â. (ւե՛ս Պլեխանով 341, 343, 454, 456 Գեորդի) Èðàí8êèé Ñ. (ռուս åաւմաբան) 419, Ðàõèì õàí Ñàðäàð (ւե՛ս ՌաՀիմ 423, 424, 459, 475 խան) Ճàäիàðû (արքայաւոՀմ Պարսկաս- Ðոçքí Ä. Ò. (ռուսասւանցի åաւմաւանում) 454 բան) 830 Ճքéçքð Æ. (թուրքադեւ) 831 Ճëþ÷íèêոâ Þ. Â. (ռուս åաւմաբան) Ñ. (մենչնիկ դործիչ) 597 Ñàáàíèí À. (ռուսասւանցի åաւմա341 բան) 341 Ճոëք8íèêոâà Í. Í. (ւե՛ս կոլեսնիÑàìոéëոâ Ô. È. (ռուս Հեղինակ) 68 կովա Նադեժդա Նիկոլաննա) Ճո÷àð Ìքðè (ւե՛ս Բոչար Մերի) Òðèà Â. (ւե՛ս Մդելաձե Լասո) Ճաðòքéë Ï. äք (թուրքադեւ) 830

Ëþê8քìáաðã Ì. À. (ռուսասւանցի Óáè÷èí À. (ռուս թուրքադեւ) 830 åաւմաբան) 343 ×քðìքí8êèé Å. Ä. (ռուս åաւմաբան) Ìàð-Þõàííà È. È. (ասորի åաւմաբան) 118 Ìàðê8 Ճàðë (ւե՛ս Մարքս կարլ) Ìàðòèðո8ÿí À. Ó. (ւե՛ս Մարւիրոսյան Հմայակ) Ìàòâքքâ (Áàð Áàòàé) Ճ. Ï. (ասորի åաւմաբան) 118 Ìքçèքð À. Â. (ռուսասւանցի åաւմաբան) 499 Ìքëüíèê (ռուսասւանցի åաւմաբան) 484 Ìèëëքð Àíàòոëèé Ôèëèïïոâè÷ (ռուս Հրեա åաւմաբան) 167, 528,

Øàáàíոâ Ô. (խորՀրդային թուրքադեւ) 830 Øèòոâ Â. (ռուս åաւմաբան) 454 Ýéâàçոâ Ï. (ասորի åաւմաբան) 120 Ýíãքëü8 Ôðèäðèõ (դերմանացի ÷իլիսո÷ա, մարքսիղմի Հիմնադիրներից) 509 Þ8ò Ճ. (Անաւոլիայի մամուլի մասնադեւ) 781, 784

îԵÔԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

Ա Աբաղա (դավառակ Վանի նաՀանդում) 141, 314 Ադա (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Ադաբադ (Թավրիղի մերձակայքում) Ադաբաղար 791, 1068 Ադանա 558, 666, 728, 902, 906, 962, 989, 1068 Ադրիանաåոլիս (ւե՛ս նան էդիրնե) 494, 610, 959 Աղաւության Հրաåարակ (Սալոնիկում) 612 Աթենք 884, 889 Ալա-Ղա÷ու (թաղամաս Թավրիղում) «Ալադին» åալաւ (Սալոնիկում) 984 Ալական լեռ 151 ԱլաՀի (դյուղ Գողթնում) 122 Ալաչկերւ 134, 135, 267, 760 Ալավերդի 16 Ալբանիա 243, 296, 648, 675, 775, 805 Ալբիսւան 943 Ալեքսանդրաåոլ 5, 28, 46, 252, 253, 323, 419, 458 Ալեքսանդրեթի ծոց 652 Ալեքսանդրիա 55, 225, 274, 641, 687, 718, 721, 722, 724, 727, 735-737, 739, 742 Ալթայ 646 Ալժիր (ւե՛ս նան Algérie) 667 Ալղիա (դյուղ Ուրմիայի դավառում) Ալչամուլք (Հայկական դյուղ Թավրիղի մերձակայքում) 444

Ալջավաղ (դավառակ Վասåուրականում) 636 Ախալցխա 5, 46 Ախալքալաք 5 Ախյամ (թուրքաբնակ դյուղ Աւրåաւականում) 441 Ախուրեան դեւ 323, 324, 353, 356, 357, 392-394, 419, 424, 447, 455, 480, 639, 984 Ակն 760, 943, 944 Ակրբու թաղ (Վանում) 313 Աղաբադ (Թավրիղի մերձակայքում) Աղախան Միր÷անջ (չրջան Ուրմիայի դավառում) 353 Աղաղան (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Աղաջարի (դյուղ Մարաղայի դավառում) 446 Աղբակ (դավառ) 636 Աղբեդլու (դյուղ Սուլդուղի դավառում) 446 Աղեքսանդրիա (ւե՛ս Ալեքսանդրիա) Աղթամար 851, 867, 871 Աղջաղալու (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Աղվեսաձոր (թաղ Վանում) 304 Ամասիա 540, 791, 1068 Ամերիկա (ւե՛ս նան Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդներ) 230, 237, 242, 249, 281, 282, 316, 407, 585, 588, 631, 633, 639, 718, 720, 728, 737, 742, 946, 947 Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդներ (ւե՛ս նան Ամերիկա) 353, 395, 440, 694, 720, 936

Ամերիկաներ (ւե՛ս նան Ամերիկա, Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդներ) 873, 946 Ամիրադըղ (թաղ Թավրիղում) 453, Ամրադուլ (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Այա-Սոֆիա մղկիթ 956 Այդեսւան (Վան) 292, 295, 299, 301305, 312, 316, 328, 988 Այյան (թուրքաբնակ դյուղ Աւրåաւականում) 441 Այնախոճա (դյուղ ԱրնմւաՀայասւանում) 940 Այնթաå 555 Այուն (դյուղ Սալմասւի դավառում) Անաւոլիա 193, 646, 762, 776, 781, 784, 917, 930 Անաւոլու (ւե՛ս Անաւոլիա) Անդլիա (ւե՛ս նան Մեծ Բրիւանիա) 250, 338, 340, 343-346, 348, 352, 422, 426, 452, 649, 666, 807, 836, 919, 936 Անդի (դավառամաս Դաղսւանում) Անդրկասåյան երկրներ 171 Անդրկովկաս 5, 9, 11, 14, 18, 27, 29, 31, 32, 41, 42, 68, 70, 92, 95, 98100, 108, 114, 121, 122, 277, 444, 464, 475, 547, 553, 617, 632, 635, 636, 638, 717, 738 ԱչուրադեՀ (նավաՀանդիսւ Պարսկասւանում՝ կասåից ծովի ա÷ին) Աչրաֆ (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 «Աåառաժ» (ւե՛ս Արցախ, Ղարաբաղ) Առաջավոր Ասիա 119

Առէն (դյուղ Վասåուրականում) 636 Առինջ (դյուղ Տարոնում) 209 Առնչկուս (դյուղ Վասåուրականում) Ասիա 341, 473, 486, 752, 766 Ասիական Թուրքիա 652, 808, 898 Ասլանիկ (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Ասորեսւան 117 Ասւարա 390 Ասւրախան 89, 354, 947 Ասրան (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Ավաղոււ (դյուղ Մչո դաչւում) 160 Ավանց (դյուղ Վանա լճի ա÷ին) 317, Ավաջուղ (դյուղ Մակուի դավառում) Ավարսկ (դավառամաս Դաղսւանում) 84 Ավդյան ախոռներ (Հունական դիցաբանության մեջ) 789 Ավսւրիա (ւե՛ս նան Ավսւրո-Հունդարիա) 836, 881 Ավսւրո-Հունդարիա (ւե՛ս նան Ավսւրիա) 57, 385, 483, 484, 495, 666, 775, 805, 807, 809, 880, 881, 896, 911 Աւանա (ւե՛ս Ադանա) Աւրåաւական 66, 119, 147, 152, 353-355, 357, 358, 361, 371, 373, 380-383, 385-387, 389, 392-394, 397, 398, 402-409, 411-413, 421, 426, 428, 435-437, 439, 441, 443445, 447-450, 452, 454, 455, 457, 458, 462, 464, 472, 477, 478, 480, Արաբիա 194, 243, 553, 675, 775, 808, Արաբիսւան (ւե՛ս Արաբիա)

Արաբկիր 760 Արամյան դրադարան (Թավրիղում) Արամյան դåրոց (Թավրիղում) 403, 404, 406 Արարաւ 56, 58, 64, 65, 124, 271, 554, 622, 693, 696, 701, 702, 841, 870, 872, 874, 875, 905, 907, 918, 947 Արարաւյան դաչւ 409 Արարուց (դյուղ Վասåուրականում) Արաքս դեւ 390, 444, 475, 480, 1067 Արդաբիլ (դավառ ն քաղաք Աւրåաւականում) 352, 444, 446, 458 Արդամեւ (դյուղ Վանի դավառում) Արդոնք (Հայկական դյուղ Տարոնում) Արղնի (դյուղ կուայքի մարղում) 121 Արկադիա (չրջան Հունասւանում) Արճակ (դյուղախումբ Վասåուրականում) 314, 320 Արճեչ (դավառ Վանի նաՀանդում) Արճրա (դյուղ Վասåուրականում) 636 Արմաչի դåրեվանք 683, 713 Արմավիր (քաղաք Հյուսիսային կովկասում) 47, 48, 104 Արմենիա (ւե՛ս նան Հայասւան) 219, 237, 238, 253, 254, 688, 700, 701, 778, 841 Արչակաւան 789 Արցախ (ւե՛ս նան Ղարաբաղ) 33 Արք (Թավրիղի միջնաբերդը) 447, 455, 465, 479 «Արնելյան» դåրոց (Փարիղում) 835 Արնելյան Հայասւան 120, 409 Արնելյան Ռումելիա (ւե՛ս նան Ռումելիա) 805

Արնելք (ւե՛ս նան Լնանւ, Օոieոէ) 372, 840 Արնմոււք 202, 234, 512, 875 ԱրնմւաՀայասւան (Արնմւյան Հայասւան, Երկիր, ԹուրքաՀայասւան, Թուրքական Հայասւան, Մայր երկիր, Վաթան, ՏաճկաՀայասւան, Տաճկա-Հայասւան) (ւե՛ս նան Հայասւան) 3, 27, 54, 92, 93, 114, 117, 118, 128, 132, 140, 142, 145, 163, 164, 167, 212, 224, 225, 228, 254, 255, 276, 277, 289292, 295, 299, 313, 318, 324, 326, 329, 330, 359, 373, 441, 539, 547, 584, 617, 619, 622, 632, 634, 635, 638, 641, 642, 663, 665, 686, 702, 705, 706, 717, 719, 721, 722, 724, 726, 728, 729, 760, 762, 771, 774, 786, 791, 816, 818, 863, 892, 895, 915, 917, 920, 954, 962, 1067, 1068 Արնմւյան Եվրոåա 16, 837 Աւարայր 1067 Աւեւեաց երկիր (ւե՛ս նան Պաղեսւին) 58 Աֆղանսւան 338, 342, 344 Աֆրիկա 202, 473 Բ Բաբառու (դյուղ Բարանդուղի դավառում) 386, 440, 445 Բաբերդ 902 Բադու (ւե՛ս Բաքու) Բաթում 121, 208, 287, 388, 631, 637, 639, 642 Բալախանի 13 Բալանիչ (դյուղ Բարանդուղի դավառում) 446 Բալըքլը (Հայոց դերեղմանաւան վայր կ. Պոլսում) 527

Բալկաններ (Բալկանյան թերակղղի) 187, 193, 205, 484, 494, 604, 646, 659, 809, 889 Բալու 126 Բախւիարիա (չրջան Պարսկասւանում) 435 ԲաՀարիսւան (Պարսկասւանի մեջլիսի åալաւը) 362, 423 Բաղբայլու (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Բաղդադ 339, 342, 344, 377, 646 Բաղեչ (ւե՛ս նան Բիթլիս) 126, 291, 293, 326, 392, 625, 642, 643, 728, 931, 945 ԲաղեչաՀ (այդի ԹեՀրանի մերձակայքում) 423 Բաղեչուման (Թավրիղի կառավարչաåեւարան) 463 Բայաղեւ 151, 267, 642 Բայիլովի բանւ (Բաքվում) 70 Բաչդալա (դավառ) 149 Բասեն 134 Բասւիլ(իա) (բանւ Փարիղում) 186, Բասրա 344 Բարանդուղ (դավառ) 355, 387, 440, 444, 445 Բարթրուչ (չրջան Մաղանդարանում) Բարիղ (ւե՛ս Փարիղ) Բարկաթ (դյուղ Վասåուրականում) Բաքու (ւե՛ս նան «Ոսկանաåաւ») 12-14, 17, 34, 36, 38-41, 43, 46, 6870, 104, 111, 114, 121, 322, 373, 435, 458, 464, 475, 581, 582, 593, 597, 631, 642, 830, 947 Բելդիա 57, 580, 666 Բելդրադ 657, 907 Բելոսուար (Ռուսասւան-Պարսկաս-

ւան սաՀմանի մերձակայքում) Բեյբոււովսկայա ÷ողոց (Ալեքսանդրաåոլում) 28 Բեյն էլ-Սուրեյն Հրաåարակ (կաՀիրեում) 282 Բեյրութ 126, 141, 158, 168, 175, 179, 187, 211, 214, 292, 374, 474, 488, 564, 574, 605, 620, 719, 739, 841 Բենդեր-Աբբաս (նավաՀանդիսւ Պարսից ծոցում) 344 Բենդերդեչ (քաղաք Պարսկասւանում) 413 Բեչիկթաչ (թաղամաս կ. Պոլսում) 523, 756 Բեռլին 63, 93, 132, 180, 181, 190, 251, 257, 260, 339, 342, 344, 366, 485, 561, 668, 670, 747, 805, 809-814, 816, 826, 866, 960, 987 Բեսարաբիա 65 Բերա (թաղամաս կ. Պոլսում) 522, 532, 534, 549, 578, 673, 689, 698, 923, 958, 976 Բերդաթաղ (ւե՛ս Ղալա) Բերդակ (դյուղ Վասåուրականում) Բերդիեւք (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Բերլին (ւե՛ս Բեռլին) Բերկրի 126 Բիթլիս (ւե՛ս նան Բաղեչ) 128, 162, 296, 303, 314, 316, 759, 761 Բիսւ (դյուղ Գողթնում) 122 Բիւոլ (ւե՛ս նան Մանասթըր) 486 Բիրմա 409 Բիրջան (Պարսկասւանում) 344 Բիւղանդիոն 418, 478, 548, 554, 566, 602, 603, 643, 644, 662, 700, 759, 773, 787, 796, 797, 918, 920, 928, 937, 960, 962, 983, 984, 1063, 1068

Բիւրակն (ւե՛ս նան Բյուրակնյան լեռներ) 1064 Բյուղանդական կայսրություն (ւե՛ս նան Բյուղանդիա) 646, 827 Բյուղանդիա (ւե՛ս նան Բյուղանդական կայսրություն) 827 Բյուրակնյան լեռներ (ւե՛ս նան Բիւրակն) 126 Բչերիկ (դավառ) 293 ԲոՀթան 138 Բոսնիա 206, 484, 804, 805, 808 Բոսւոն 9, 55, 56, 99, 117, 125, 134, 219, 242, 249, 266, 272, 545, 625, 662, 694, 720, 742, 792, 901 Բոսֆոր 339, 521, 523, 774, 959, 966 Բորանի (դյուղ Սուլդուղի դավառում) Բորժոմ (առողջարան Վրասւանում) Բորչալու 5 Բութանիա 1068 Բուլանուխ 135, 175, 316 Բուլղարիա 99, 171, 207, 231, 249, 267, 373, 377, 378, 380, 523, 585, 588, 604, 631, 639, 723, 727, 782, 805, 808, 809, 873 Բուլղարիսւան (ւե՛ս Բուլղարիա) Բուխարեսւ 431 ԲուչեՀր 412 Բուրսա 611, 652, 781, 828, 960 Բռնաչեն (լեռներ Տավրոսյան լեռնաչղթայում՝ Տուրուբերանում) 321 Բրըթանեը (չրջան Ֆրանսիայում) 822 Բրիւանական Բելուջիսւան 342 Գ

9, 31-33, 69, 104 Գաåադ-թե÷ե (թուրքաբնակ դյուղ Աւրåաւականում) 441 Գաւըքեոյ (թաղամաս կ. Պոլսում) Գեարդաբադ (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Գելիղան (դյուղ Աւրåաւականում) 441, 442 Գեորնավա (դյուղ Սուլդուղի դավառում) 446 Գերմանավ (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Գերմանիա 97, 250, 333, 339, 340, 357, 366, 385, 483-485, 495, 559, 560, 666, 669, 825 Գիլան (նաՀանդ Պարսկասւանում) 402, 413, 429, 436 Գիւղել (դյուղ Վասåուրականում) 636 Գյավուր-մեյդան (Հրաåարակ Տրաåիղոնում) 613 Գյոլ (դյուղ Արարաւյան դաչւում) Գյուլխանե (åալաւ կ. Պոլսում) 830, 831, 836 Գողթն (դավառ) 122 Գորի (դավառ Վրասւանում) 85 Գորիս 5 Գում-Գա÷ու (թաղամաս կ. Պոլսում) 56, 530, 548, 549, 600, 630 Գումդաբու (ւե՛ս Գում-Գա÷ու) Գուրիա (Վրասւանում) 28 Գնդելի (քաղաք Սալոնիկի վիլայեթում) 493 Գնորդյան Հոդնոր ճեմարան (ս. էջմիածնում) 62, 64, 66, 120

Դ Գաղիկ (Պարսկասւանում) 344 ԳաՀիրէ (ւե՛ս կաՀիրե) Դաղսւան 83, 84 Գանձակ (ւե՛ս նան Ելիղավեւåոլ) 5, Դամասկոս 184, 267, 534

Դավաչի (թաղ Թավրիղում) 449, 453 Դարաչամբ (դյուղ Սոուջ-Բուլաղի դավառում, ւե՛ս նան Դարավանք, Սւորին Դարաչամբ ն Վերին Դարաչամբ) 406, 446 Դարավանք (ւե՛ս նան Դարաչամբ) Դարբառու (դյուղ Բարանդուղի դավառում) 386, 440, 446 Դարդանել (ւե՛ս նան Զանաքկալե) 492, 627, 652, 966 ԴեՀ (ւե՛ս ԴՀեր) ԴեՀարական (Հայկական բնակավայր Թավրիղի մերձակայքում) 444 Դեր-Զոր 555 Դերեքեոյ (դյուղ Ղրիմում) 48 Դերիկ (դյուղ Սալմասւի դավառում) 441, 445 Դերիկի վանք (ւե՛ս ս. Ասւվածամոր վանք) Դերիք (դյուղ ԱրնմւաՀայասւանում) 940 Դերսիմ 126, 145, 147, 760 Դըղմար (դավառամաս Ղարադաղի դավառում) 446 Դիար-Տխուբ (ասորաբնակ դավառ) Դիարբեքիր (ւե՛ս նան Տիդրանակերւ) 126, 128, 130, 134, 155, 162, 296, 327, 610, 761, 808, 962 Դիդյալա (դյուղ Ուրմիայի դավառում) Դիղա (դյուղ Խոյի դավառում) 444 Դիղա-թա÷ա (դյուղ Բարանդուղի դավառում) 445 Դիլման (Սալմասւ դավառի կենւրոն) 445 ԴՀեր (ԴեՀ, դյուղ Բչերիկի դավառում) 293 Դմիւրով (դյուղ Արարաւյան դաչ-

ւում) 120, 121 Դոլմա-Բախչե (åալաւ կ. Պոլսում) 249, 978, 979, 981 Դոնի Ռոսւով (ւե՛ս Ռոսւով) Դուդեդդարա (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Դուդարի 134 Դուրան-Բարձրավանդակ (ւե՛ս նան Մուչ, Տարոն ն Սասուն) 141, 146, 150, 151, 159, 175, 570, 571, 817, Դրիչկ (դյուղ Սալմասւի դավառում) Դրուղների երկիր 962 Ե Եդիåւոս 139, 149, 167, 184, 187, 225, 226, 229, 230, 237, 249, 267, 274, 276, 282, 283, 327, 483, 585, 588, 631, 639, 641, 718, 722, 724, 725, 727, 730, 735-737, 740, 804, 805, 873, 902, 946, 947, 1065 Եղդ (քաղաք Պարսկասւանում) 344 Ելասսոն 494 Ելդըղ 203, 248, 249, 359, 491, 499, 542, 553, 612, 626, 681, 686, 687, 709, 710, 775, 776, 935, 957, 975, 976, 980-984 Ելենենդորֆ (դերմանաբնակ դաղութ-դյուղ Ելիղավեւåոլի նաՀանդում) 31 Ելիղավեւåոլ (ւե՛ս նան Գանձակ) 68-70 Ելւըղ (ւե՛ս Ելդըղ) Եկաւերինոդար 36 Եմեն 115, 203, 648 Ենդիջա (դյուղ Ուրմիայի դավառում) Եվրոåա 122, 124, 132, 148, 149, 166,

174, 177, 185, 187, 203, 233, 234, 236, 242, 246, 273, 323, 334, 363, 377, 378, 393, 416, 418, 423, 426, 431, 476, 490, 501, 507, 539, 553, 559, 561, 578, 589, 612, 619, 646, 655, 670, 675, 705, 731, 766, 776, 810, 811, 825, 831, 934, 946, 948, 966, 984, 1055 Եվրոåական Թուրքիա 116, 808, 974 Եվրոåական Ռուսասւան 98 Երղնկա 944 Երկիր (ւե՛ս ԱրնմւաՀայասւան) Երուսաղեմ 124, 526, 557, 629, 695, 696, 850, 851, 856, 867, 869, 1018, 1019, 1030 Երնան 5, 12, 13, 16, 38, 43, 46, 52, 56, 58, 68-70, 80, 104, 158, 167, 314, 338, 373, 390, 406, 472, 528, 558, 591, 593, 631, 637, 759, 760, 772, 798, 799, 839, 919 Երնանի դյուղաւնւեսական ինսւիւոււ 58 Երնանյան Հրաåարակ (Թիֆլիսում) Եւրոåա (ւե՛ս Եվրոåա) Ե÷րաւ 335, 1068 Զ

713, 772, 839 Զոլա դեւ 354 Զորավա (դյուղ Խոյի դավառում) 362 Զուիցերիա (ւե՛ս նան Շվեյցարիա) է էդեյան ծով 483, 484 էդիրնե (ւե՛ս նան Ադրիանաåոլիս) 116, 494, 658, 959 էյնալ-Զեյնալ (կարմիր լեռ, լեռ Թավրիղի մու) 449 էնղելի (նավաՀանդիսւ Պարսկասւանում՝ կասåից ծովի ա÷ին) 431 էջմիածին (ս. էջմիածին) 5, 24, 36, 4951, 56, 61-66, 120, 123, 124, 409, 412, 554, 617, 630, 679, 680, 687, 693, 708, 711-714, 851 էրղրում (ւե՛ս նան կարին) 87, 94, 99, 303, 314, 558, 610, 759, 808 էրմենիսւան (ւե՛ս նան Հայասւան) Ը Ըռկավա (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445

Թ Զանդեղուր 5 Զեյթուն 555, 943, 944, 947 Զեյնալու (դյուղ Ուրմիայի դավառում) Թաղադյուղ (դյուղ Բարանդուղի դա445 վառում) 446 Զեյվաջուկ (դյուղ Սալմասւի դավա- Թամար (թուրքաբնակ դյուղ Աւրåառում) 445 ւականում) 441 Զերդենդե (դյուղ ԹեՀրանի մերձա- Թավրիղ 147, 343, 352, 365, 370, 371, կայքում) 349 373, 386, 393, 401-404, 407-410, Զէյթուն (ւե՛ս Զեյթուն) 412, 413, 417, 424, 425, 435, 436, Զիլան 134 439-441, 444, 446-463, 465-468, Զմյուռնիա (ւե՛ս նան իղմիր) 490, 470-475, 479, 480, 631, 641, 723

Թավրիղի Հայոց Թեմական-կենւրո- Թուրքաց Հայասւան (ւե՛ս Արնմւանական դåրոց 393, 404, 407 Հայասւան Թա÷ա դյուղ (Բայաղեւ քաղաքի Թուրքեսւան (ւե՛ս Թուրքիա) մու) 151 Թուրքիա (թուրքական åեւություն, Թաքսիմ (åարւեղ կ. Պոլսում) 534 Թուրքասւան, Թուրքեսւան, ԹիւրԹեՀրան 30, 175, 338, 343, 349-351, քիա, Տաճկասւան, Օսմանյան 354, 356, 363, 364, 366, 367, 373Թուրքիա, Օսմանյան կայսրու375, 381, 388, 391, 392, 394, 402, թյուն, Օսմանյան Հայրենիք, Օս404, 407, 408, 413, 417-420, 422մանյան åեւություն, Օսմանյան 424, 428-430, 432-434, 436, 437, ւերություն) 3, 10, 30, 52, 53, 77, 446, 447, 451-453, 455-458, 463, 84, 87, 90, 92-101, 112, 113, 115473, 475, 477, 480, 481, 631, 641 122, 126, 132, 133, 138, 162, 163, Թերեք դեւ 84 165-174, 177, 180-186, 190-199, Թիւրքիա (ւե՛ս Թուրքիա) 201, 203-206, 208-211, 215, 218Թիֆլիս 5, 9, 13, 15-17, 28, 32, 36, 39, 225, 231-238, 240, 242-250, 25242, 43, 46, 47, 50, 53, 57, 61, 65, 68, 254, 256, 258-262, 264-269, 273, 74, 76, 80, 81, 88, 89, 93, 99, 103, 275, 277-279, 283, 296, 298, 339, 104, 118, 120, 121, 128, 162, 202, 341-343, 347, 353, 354, 357-359, 242, 246, 253, 254, 275, 283, 284, 377, 378, 385, 388, 392, 398, 433, 296, 317, 322, 330, 347, 361, 365, 436-438, 441, 482-490, 494, 495, 371, 408, 418, 441, 473-475, 507, 498, 499, 501-503, 505-509, 511545, 553, 560, 565, 617, 618, 625, 514, 518-524, 527, 530, 532, 534626, 631, 633, 636-638, 641, 667, 537, 539, 542, 543, 545, 549, 552, 672, 726, 779, 781, 800, 840, 947, 553, 556-561, 563, 564, 566-569, 572-593, 595, 597, 598, 602, 605, Թոռմալու (դյուղ Բարանդուղի դավա608, 609, 611-613, 615-619, 621, ռում) 446 622, 624, 626-628, 631-635, 638, Թովլա (դյուղ Միանդոաբի դավա640-642, 646, 648, 649, 651-659, ռում) 446 666-673, 675, 677, 683-685, 688, Թումաթար (դյուղ Բարանդուղի դա698, 702, 704, 707, 708, 710, 711, վառում) 445 715, 716, 730, 732-734, 738-740, Թունիս 667 742, 743, 745, 752-755, 757, 758, Թունւրա (դյուղ ԱրնմւաՀայասւա763-770, 772-782, 784-788, 791, նում) 940 794, 795, 800, 801, 804-808, 810Թուրանիա 662 832, 834, 836-838, 840, 845-847, Թուրքական Հայասւան (ւե՛ս Արն850, 852, 858, 861-864, 866, 868, մւաՀայասւան) 870-874, 876-880, 883-892, 895ԹուրքաՀայասւան (ւե՛ս Արնմւա898, 902, 903, 905, 908, 911, 912, Հայասւան) 914, 916, 919, 920, 923-926, 929, Թուրքասւան (ւե՛ս Թուրքիա) 932, 935-937, 941, 946, 949, 950,

954, 956, 959-961, 963, 966, 967, 971, 974, 977-979, 981, 982, 985, 993, 994, 999, 1002, 1012-1014, 1019, 1021, 1025, 1031, 1032, 10391042, 1044, 1062 Թուրքմենչայ (դյուղ Թավրիղ-ԹեՀրան ճանաåարՀին) 91, 120 Թրանսվաալ (ւե՛ս Տրանսվաալ) Ժ Ժիդալովկա (ավան իրկոււսկի մերձակայքում) 36 Ժնն 5, 138, 139, 143, 205-207, 322, 332, 404, 413, 472, 565 ի իդդիր 631, 637 իղմիր (ւե՛ս նան Զմյուռնիա) 183, 231, 490, 536, 539, 555, 556, 624, 629, 649, 652, 672, 689, 691, 704, 716, 742, 772, 778, 781, 788, 884, 885, 890, 942, 950, 1068 իչւրիբ 493 իռլանդիա 807 իսալու (դյուղ Ուրմիայի դավառում) իսկիււար (ւե՛ս Սկյոււար) իսåանիա 666 իսֆաՀան 343, 344, 403, 409, 412, 413, իւալիա 57, 666 իրան (ւե՛ս Պարսկասւան) իրանական Բուրդիսւան 353, 381, 405, 439 իրաք 117, 122, 667, 873 իրկոււսկ 36 իքի-աղաջ (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445

Լ Լաղիսւան 808 Լաթաքիա 945 Լա-Հեյ (ւե՛ս Հաադա) ԼեՀասւան 9, 11, 68 Լեյլաբադ (ւե՛ս Լիլավա) Լենքորան 391, 415 Լեռնալիբանան 118 Լեռնաåար (Վանա լճի Հարավային չրջան) 117, 307, 316, 542, 543, 625, «Լեռնավայր» (ւե՛ս նան կիլիկիա) Լիբանան 117, 267, 555, 631, 667, 812, 873-875 Լիլավա (Լեյլաբադ, Հայաբնակ թաղ Թավրիղում) 402, 404, 407 Լողան 872 Լոնդոն 77, 237, 273, 274, 323, 341, 349, 546, 560, 616, 813, 830, 841, Լոս Անճելոս (ւե՛ս Լոս Անջելոս) Լոս Անջելոս 306, 544 Լնանւ (ւե՛ս նան Արնելք, Օոieոէ) 549, 550, 783 Խ ԽանադյաՀ (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 411, 446 Խանասոր 47, 152, 157 Խանբաբախան (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Խանդուխւ (թուրքաբնակ դյուղ Աւրåաւականում) 441, 442 Խանիչան (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Խանօղլի (դյուղ ԱրնմւաՀայասւանում) 940

Խաչ-÷ողան (Վանում) 302, 311-313 Խաչաւուր Աբովյանի անվան դրադարան (Թավրիղում) 407 Խաչեն (դյուղ Վասåուրականում) 320 Խառակոնիս (դյուղ Վասåուրականում) 320 Խասմի (դյուղ ԱրնմւաՀայասւանում) 940 Խարաբալար (դյուղ) 135 Խարբերդ (ւե՛ս նան Խար÷ութ) 728, 737, 742, 791, 945, 1068 Խարս (Ղարս, դյուղ Մչո դաչւում) 155, 160 Խար÷ութ (ւե՛ս նան Խարբերդ) 808 Խըդըր (Հայկական դյուղ Ալաչկերւի չրջանում) 760 Խիաբան (թաղ Թավրիղում) 449, 453, 456, 460 Խիղան (դավառ) 126, 138, 939 Խլիճլու (դյուղ ԱրնմւաՀայասւանում) 940 Խնուս 134, 175, 326, 939, 940, 943 Խոյ 362, 387, 388, 412, 444, 471 Խոչաբ (դյուղախումբ Վանի դավառում) 126, 148 Խոջամիր (դյուղ Մարաղայի դավառում) 446 Խոռանց (դյուղ Վասåուրականում) Խոսրավա (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Խորասան (չրջան Պարսկասւանի Հյուսիս-արնելքում) 365, 412, 413 ԽորՀրդային Հայասւան (ՀՍՍՀ) 58, 122, 129, 528, 593, 749, 750, 760 Խութ (Խույթ) (դավառ) 151, 159 Խվներ (դյուղ Տարոնում) 156-158, 659

Ծ Ծաղկանց լեռներ 151 Ծիծանց (դյուղ Շաւախի չրջանում) Ծվսւան (դյուղ Վասåուրականում) կ կ. Պոլիս (ւե՛ս կոսւանդնուåոլիս) կաղրիկաղեր (ԹեՀրանի մերձակայքում) 430 կաՀիրե 60, 139, 163, 184, 187, 201, 238, 274, 275, 281, 282, 286, 287, 289, 298, 347, 544, 558, 724-726, 728, 730, 739, 742, 836 կաՀիրեի Հայոց լսարան-ընթերցարան 725 կախեթ (չրջան Վրասւանում) 295 կաղղվան 5 կասåից ծով 342, 344 կասւեմունի 185 կասրե-Շիրին (ավան Պարսկասւանում) 344 կարաղիադին (դյուղ Աւրåաւականում) 362 կարին (ւե՛ս նան էրղրում) 153, 184, 185, 317, 318, 392, 558, 642, 705, 728, 742, 791, 946 կարկառ (լեռնադավառակ) 938, 939 կարճկան (Խիղան դավառի մաս) 760, կարմիր լեռ (ւե՛ս էյնալ-Զեյնալ) կարս 5, 16, 46, 87, 99, 631, 637, 638 «կաֆե Լիլա» (սրճարան Փարիղում) կաֆիս (դյուղ Սոուջ-Բուլաղի դավառում) 446 կեդրոնական վարժարան (կ. Պոլսում)

կեւիկ ÷աչա (թաղամաս կ. Պոլսում) կեցան (Խիղան դավառի սւորամաս) կղլըճ (դյուղ Վասåուրականում) 320 կիլիկիա (ւե՛ս նան «Լեռնավայր») 163, 194, 195, 226, 558, 585, 622, 665, 669, 728, 735, 737, 742, 851, 868, 946, 989, 1067 կիåրոս 191, 267, 615, 873, 946 կյուրին 944 կողակ (դյուղ Բուլանուխի դավառակում) 135 կողան (Սիսի չրջանում, կիլիկիա) 903 կոթուր (դավառակ Խոյի դավառում) կոճերեր (դյուղ Վասåուրականում) կոնիա 781 կոսովո 494, 983 կոսւանդնուåոլիս (կ. Պոլիս, մայրաքաղաք, Պոլիս) (ւե՛ս նան Սւամբուլ) 53, 56, 57, 61, 62, 114, 123, 130, 136, 141, 142, 153, 168, 195, 202, 204, 208, 222, 240, 242, 246, 267, 270-272, 276, 278, 279, 281, 322-324, 330, 332, 342, 353, 357359, 378, 388, 389, 391, 418, 432, 433, 436, 486, 487, 489, 491-493, 496, 501, 503, 504, 509, 512, 520524, 526, 528-534, 536, 538, 539, 541, 547, 548, 550, 551, 554, 558, 560, 564-566, 572, 578, 581, 583585, 599-601, 603, 607, 608, 611, 614, 617-624, 626, 627, 629, 634, 635, 638, 639, 641, 644, 647-649, 665, 669, 671-673, 677, 679, 681683, 687-690, 692-697, 700, 702, 704-713, 736-740, 742, 747, 751, 753-755, 760-762, 765-768, 772-

774, 776-778, 780, 781, 783-785, 789-791, 794-799, 803, 804, 807, 810, 822, 825, 827-833, 835, 838, 839, 841, 844, 846-851, 853-857, 859, 861, 863, 864, 867, 869, 871, 872, 875-877, 880, 882-886, 888, 890, 891, 894, 898-903, 905, 911, 915-919, 923, 924, 927, 928, 934, 937, 938, 941, 942, 944-946, 948, 950, 952, 954, 956-972, 974-977, 982, 984, 986, 987, 989, 993, 1004, 1009, 1012, 1014, 1015, 1017, 1018, 1020, 1021, 1023, 1024, 1026, 10291033, 1035-1038, 1050, 1060, 1065, 1067, 1068 կովկաս 4, 9, 18, 20, 21, 29, 30, 32, 33, 35-37, 42, 45, 47, 48, 50, 53, 54, 68, 73-76, 78-86, 88, 90-92, 94-107, 112, 117, 118, 120, 121, 123, 135, 147, 171, 208, 224, 243, 249, 254, 266, 278, 283, 288, 294, 299, 311, 330, 350, 370, 371, 373, 378, 388, 398, 404, 407, 432, 433, 464-466, 473-477, 581, 593, 618, 619, 622, 637, 638, 641-644, 664, 693, 713, 739, 778, 793, 901, 915, 946 կովկասյան Հայասւան 3 կովնւուկ (դյուղ Խնուսի չրջանում) կուուլ (դավառամաս Սալմասւի դավառում) 356 կուռաåաչ (դյուղ Վասåուրականում) կրասնովոդսկ 287, 431 կրեւե 171, 492, 581, 805, 810, 814 Հ Հաադա (Լա-Հեյ) 51, 52, 687 Հալեå 728, 908, 962

Հախվերան (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Հակկ (Պարսկասւանում) 344 Հաճըն 943, 1062 Համադան 402, 413 Համբունավա (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Համբուրդ 342 Համիւիէ (ավան կիլիկիայում) 666 Հայասւան (ւե՛ս նան Արմենիա, ԱրնմւաՀայասւան, էրմենիսւան, քոոeոiո) 13, 15, 16, 43, 78, 86, 87, 112-114, 121-128, 131, 133-135, 161, 162, 181, 187, 191-195, 199, 206, 207, 210, 211, 228, 243, 249, 257, 263, 278, 279, 287, 313, 329, 330, 333, 334, 472, 473, 501, 545, 548-550, 580, 581, 589, 591, 593, 602, 604, 607, 622, 641, 643-645, 650, 675, 679, 680, 688, 705, 706, 716, 726, 735, 749, 750, 762, 771, 775, 776, 786, 790, 799, 800, 805, 807, 810-812, 814, 815, 817, 818, 822-824, 826, 827, 852, 863, 913, 915, 916, 920-922, 924, 931, 932, 938, 941-948, 1011, 1020 Հայասւանի Հանրաåեւություն 122, 129, 338, 573 Հայկաղյան-Թամարյան դåրոց (Թավրիղում) 404, 407 Հայկական բարձրավանդակ 126, 658 Հայկական լեռնաչխարՀ (ւե՛ս Հայկական բարձրավանդակ) Հայոց ձոր (դավառ Վասåուրականում) 314, 320 Հարավարնելյան Ասիա 409 Հաքյարի (դավառ Վանի նաՀանդում) 118, 126, 147 Հաֆթվան (Հայկական դյուղ Սալմասւի դավառում) 445

Հելիոåոլիս (կաՀիրեի արվարձաններից) 187 Հեռավոր Արնելք 95 Հերկերւ (դյուղ Մչո դաչւում) 134 Հերցեդովինա 206, 484, 805 Հիջաղ (չրջան Արաբիայի արնմոււքում) 509, 610, 648 Հյուսիսային իրան (ւե՛ս Հյուսիսային Պարսկասւան) Հյուսիսային կովկաս 36, 47, 104, 631, Հյուսիսային Միջադեւք 126 Հյուսիսային Պարսկասւան 340, 343, 409, 438 (ի) Հնդիկս (ւե՛ս Հնդկասւան) Հնդկական օվկիանոս 343 Հնդկասւան 122, 171, 202, 338, 340, 342, 343, 394, 409, 477, 483, 640, 667, 946 Հոլանդիա 57 Հովադար (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Հորդանան 873 Հունասւան 207, 782, 805, 834, 873, Հուրրիեթ-մեյդան (Հրաåարակ Տրաåիղոնում) 613 ՀՍՍՀ (ւե՛ս ԽորՀրդային Հայասւան) Հրաղդան 271 Ղ Ղաղախ 5 Ղաղվին 343, 402, 413 Ղալա (Բերդաթաղ, Հայաբնակ թաղ Թավրիղում) 402, 403, 413, 460, 463, 466 Ղալայի մղկիթ 463, 466 Ղալաթա-սերայ (թաղամաս կ. Պոլսում) (ւե՛ս նան Ղալաթիա) 534, 835, 976

Ղալաթա-սերայի åեւական լիցեյ 835 Ղալաթիա (թաղամաս կ. Պոլսում) (ւե՛ս նան Ղալաթա-սերայ) 521, 522, 621, 639, 689, 698, 958 Ղալաջուղ (դյուղ Մարաղայի դավառում) 446 Ղամարլու 43 Ղասըմլու (դյուղ Բարանդուղի դավառում) 446 Ղասումաչեն (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Ղար-աղաջ (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Ղարաբաղ (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Ղարաբաղ (ւե՛ս նան Արցախ) 33 Ղարադեող (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Ղարադաղ (դավառ Աւրåաւականում) 388, 401, 403, 411, 444, 446, 454, 463, 480-482 Ղարաղան (դավառ Պարսկասւանում՝ Համադան ն Ղաղվին քաղաքների միջն) 413 Ղարաղըղ (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Ղարաչոբան (դյուղ Խնուսի չրջանում) Ղարաջալու (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Ղարավերան (դյուղ Միանդոաբի դավառում) 446 Ղարեին (դյուղ Մակուի դավառում) Ղարս (դյուղ Մչո դաչւում, ւե՛ս Խարս) Ղա÷ան 16 Ղղըլաղաջ (դյուղ Մչո դաչւում) 134 Ղղըլ-աչուղ (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445

Ղղըլղոբի (դյուղ Սոուջ-Բուլաղի դավառում) 446 Ղղըլջա (դյուղ Սալմասւի դավառում) Ղչլաղ (դյուղ Ղարադաղի դավառում) Ղուլասար (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Ղուլուդի (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Ղրիմ 71, 110, 631, 836 Ճ Ճաåոնիա 97, 339, 486 Ճարա (ԶեՀրի ղալա) (դյուղ Սալմասւի դավառում) 397, 445 Մ Մաղանդարան (նաՀանդ Պարսկասւանում) 413 Մալաթիա 944, 953 Մալայղիա 409 Մախչի մեյդան (Հրաåարակ Թավրիղում) 453 Մակեդոնիա 99, 116, 206, 207, 241, 243, 296, 484-488, 490, 491, 495, 496, 501-503, 523, 653, 657, 672, 675, 754, 775, 805, 807, 809, 810, 812, 826, 904, 905, 955, 962, 966, 967, 987 Մակու (դավառ ն դյուղաքաղաք Աւրåաւականում) 362, 409, 444, 445, 467, 471 ՄաՀլամ (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Մամադյար (դյուղ Սուլդուղի դավառում) 446 Մանաղկերւ 135 Մանասթըր (Բիւոլ) (քաղաք Մակե-

դոնիայում) 486, 487, 489-491, 494, 503, 511, 658 (էլ-)Մանաք (÷ողոց կաՀիրեում) 281 Մանդավու (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Մանջուրիա 338 Մասանդրյան ղբոսայդի (Սնասւոåոլում) 110 Մասիս 271, 506 Մարաղա (դավառ ն դյուղաքաղաք Աւրåաւականում) 383, 444, 446, Մարանդ (դավառ Աւրåաւականում) 444 Մարղվան 607 Մարոկկո 357 Մարսել 219, 237, 359 Մաքրիդյուղ (թաղամաս կ. Պոլսում) Մեդինա (քաղաք Արաբիայում) 962 Մեծ Բրիւանիա (ւե՛ս նան Անդլիա) 51, 56, 77, 323, 324, 337-341, 343, 353, 357-359, 380, 385, 484, 486, 495, 649, 813, 911 Մեչա÷արա (դավառամաս Ղարադաղի դավառում) 446 Մեչիւմեր (չրջան Մաղանդարանում) ՄեչՀեդ (քաղաք Պարսկասւանում) Մեսրոåավան (դյուղ Գողթնում) 122 Մերձավոր Արնելք 117, 544, 558, 608, 624, 626, 634, 646, 774, 775, 782, 784, 830, 873 Մերձբալթյան նաՀանդ 105 Մերձվիսլայան նաՀանդ 105 Մերսին (նավաՀանդիսւ կիլիկիայում) 558 Մղկիթ (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446

Մընջնան (դավառամաս Ղարադաղի դավառում) 446 Միանդոաբ (դավառ ն դյուղաքաղաք Աւրåաւականում) 389, 444, 446 Միացեալ ՆաՀանդներ (ւե՛ս Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդներ) Միացյալ դրադարան-ընթերցարան (Թավրիղում) 407 Մինաս (թուրքաբնակ դյուղ Աւրåաւականում) 441 Մինավար (Հայկական բնակավայր Թավրիղի մերձակայքում) 444 Միջադեւք 194, 675 Միջերկրական ծով 114, 483, 629 Միջին Ասիա 68, 337, 338, 342 Միջին Արնելք 357, 416, 544, 873 Միսիս (ավան կիլիկիայում) 666 Մոդըդան 160 Մոլլալար (դյուղ Սալմասւում) 355 Մոնåարնաս åողուա (Փարիղում) 232 Մոսկվա 4, 21, 39, 68, 84, 118, 139, 163, 167, 237, 341, 343, 419, 454456, 473, 484, 488, 494, 498, 509, 511, 522, 524, 528, 581, 752, 758, 777, 784, 831, 839, 947, 956, 960 Մուժամբար (Հայկական դյուղ Ղարադաղի դավառում) 444 ՄուՀլաղան (դյուղ Խոյի դավառում) Մուչ (ւե՛ս նան Դուրան-Բարձրավանդակ) 126, 131, 134, 135, 160, 175, 303, 316, 321, 326, 543, 570, 629, 643, 761, 772, 900, 943, 945 ՄուջւեՀիդ (թաղ Թավրիղում) 463, Մուսուլ 149, 267, 610 Մուրադյան վարժարան (Փարիղում) Մրքիդ (դյուղ Ղարադաղի դավառում)

Յ

Շ

Յալթա 48, 109 Յոնջալու (դյուղ Բուլանուխի դավառակում) 316 Յոխճեն (դյուղ ԱրնմւաՀայասւանում) 940

«ՇաՀասւան» (ւե՛ս ԹեՀրան) ՇաՀղադե-բաղ (այդի Թավրիղում) ՇաՀրուդ (քաղաք Խորասանում) 413 «Շամ» (ւե՛ս նան Վասåուրական) 290, 292-294, 303-305, 308, 310, 314, 315, 318, 319, 380, 542, 661, 664, 899, 903 Շամղդինան (ւե՛ս Շամսւինան) Շամսւինան (Շամղդինան, Շեմւինան) 147-149 Շաåին-ԳարաՀիսար 909 Շավլի (դյուղ Ղարադաղի դավառում) Շաւախ 570, 760, 761 Շեմւինան (ւե՛ս Շամսւինան) Շեյթանավա (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Շենիկ (դյուղ Սասունում) 135, 155 Շեչ-Գիլան (թաղ Թավրիղում) 453, 456, 480 Շէրէֆ ÷ողոց (կ. Պոլսում) 928 Շիդան (դյուղ Սալմասւի դավառում) Շիչլի (Հայոց դերեղեմանաւուն կ. Պոլսում) 528, 529, 531, 532 Շիրաբադ (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Շիրաղ 366, 402, 422, 428 Շիրակ 274, 737, 743, 790, 803, 951, 952, 963, 964, 972-974, 1065 Շիրվան 413 Շիրվանչեխ (դյուղ Մանաղկերւի դավառակում) 135 Շիքակօ (ւե՛ս Զիկադո) Շոչ (դյուղ Արցախում) 33 Շուչանց (դյուղ Վասåուրականում)

Ն Նախիջնան 46 Նախչվան-թա÷ա (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Նաջաֆ (քաղաք իրաքում) 376 Նեբրովթ լեռ (ւե՛ս Նեմրութ լեռ) Նեմրութ լեռ 156 Ներքին Ղույլասար (ւե՛ս Դմիւրով) Նիժեր 629 Նիկոմեդիա 772 Նինվե 117 Նիւ Եորք (ւե՛ս Նյու Յորք) Նյու Յորք 58, 61, 162, 486, 489, 633, 634, 956, 957, 959, 960, 962, 966, 975, 977, 982, 983, 985 Նովոռոսիյսկ 631 Նոր Բայաղեւ 5 Նոր Նախիջնան 5, 71, 552, 675, 947 Նոր Զուղա 395, 400, 402, 409, 413, 546, 640 Նորաչեն (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Նորաչեն եկեղեցի (Վանում) 989 Նորաչենք (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Նորմանւի (չրջան Ֆրանսիայում) 822 Նորւուղ (դավառակ Վանի նաՀանդում) 149 Նուղադեյ (դյուղ Սուլդուղի դավառում) 446

Շուչի 5, 39, 110 Զիկադո 58, 607, 765 Շվեյցարիա (ւե՛ս նան Զուիցերիա) Զինասւան 342, 409 296, 373, 807, 881 Զիչաքլու (դյուղ Ուրմիայի դավառում) Ո Զմչկածադ 760, 943 Զուխուր (չրջան Մչո դաչւում) 134, «Ոսկանաåաւ» (ւե՛ս նան Բաքու) 160, 161 Զրաղանի åալաւ (կ. Պոլսում) 981, Ոսւան 126 Ուլա (դյուղ Սալմասւի դավառում) Պ Ուկրաինա 11 Ուղնի (դավառ Աւրåաւականում) Պալքաններ (ւե՛ս Բալկաններ) Պաղեսւին (ւե՛ս նան Ավեւյաց եր355 կիր) 873 Ուսկյուå (ւե՛ս նան Սկոåյե) 488, Պաղնաւուն (դավառ ԱրնմւաՀա493, 501 յասւանում) 545 Ուրդյուրի (դյուղ Ղարադաղի դավաՊարիղ (ւե՛ս Փարիղ) ռում) 446 Պարսից ծոց 154, 338, 339, 342, 344 Ուրմի (ւե՛ս Ուրմիա) Ուրմիա (քաղաք, դավառ, լիճ Աւր- ՊարսկաՀայասւան 3 åաւականում) 118, 353, 354, 357- ՊարսկաՀայք (ւե՛ս ՊարսկաՀայասւան) 359, 370, 373, 386, 387, 397, 403, 405, 406, 411, 412, 439, 440, 443- Պարսկասւան (իրան) 3, 10, 30, 37, 51, 87, 91, 117, 118, 120-122, 126, 147, 163, 185, 194, 248, 249, 294, Զ 299, 337, 338, 340-343, 345-353, 355-367, 370-382, 384-386, 389Զաթալջա (կ. Պոլսի մերձակայքում) 391, 393-395, 398-402, 408-410, 966-968, 971 412-417, 419, 422-426, 428, 429, Զամաքի (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 433, 435-438, 441, 443, 446, 447, 451-456, 458, 459, 461, 464, 465, Զանաքկալե (ւե՛ս նան Դարդանել) 467, 472,-478, 480, 482, 486, 537, 560, 592, 619, 631, 640, 641, 643, Զարա (դավառամաս Սալմասւում) 658, 760, 775, 873, 946 Պելոåոնես (չրջան Հունասւանում) Զարբաչ (դյուղ Ուրմիայի դավառում) Պեւերբուրդ (ւե՛ս Սանկւ-ՊեւերԶարսանջակ 126 բուրդ) ԶեՀրի ղալա (ւե՛ս Ճարա) Պերլին (ւե՛ս Բեռլին) Զեչնիա 84 Պերմ (դյուղ Սասունում) 134

Պէյրութ (ւե՛ս Բեյրութ) Պիթլիս (ւե՛ս Բաղեչ, Բիթլիս) Պյաւիդորսկ 47 Պոլիս (ւե՛ս կոսւանդնուåոլիս) Պոնւոս 115, 885 Պոսթըն (ւե՛ս Բոսւոն) Պոսթոն (ւե՛ս Բոսւոն) Պորւուդալիա 666 Պուլկարիա (ւե՛ս Բուլղարիա) Պօլիս (ւե՛ս կոսւանդնուåոլիս) Պօսն[ի]ա (ւե՛ս Բոսնիա) Զ Զադաւ դեւ (Աւրåաւականում) Զամալավա (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Զեղիրե 138 Զուլամերիկ (ասորաբնակ դավառ) Զուլֆա (ռուսական ն åարսկական, ւե՛ս նան Զուղա) 352, 358, 390, 474, 477 Զուղա (ւե՛ս նան Զուլֆա) 390 Զնաղըդ (դյուղ Աւրåաւականում) Ռ ՌաՀդանա (դյուղ Սուլդուղի դավառում) 446 ՌաՀիա (դյուղ Ուրմիայի դավառում) Ռա÷այելյան վարժարան (Վենեւիկում) 835 Ռեչւ 343, 402, 413 Ռեսնե (քաղաք Մակեդոնիայում) 487, 488, 491 Ռոդոսթո 926

Ռոսւով (Դոնի Ռոսւով) 5, 71, 114 Ռումելիա (ւե՛ս նան Արնելյան Ռումելիա) 781, 782 Ռումինիա 639, 873 Ռուսական կայսրություն (ւե՛ս Ռուսասւան) Ռուսասւան (Ռուսական կայսրություն, ռուսական åեւություն, Ռուսիա) 3, 4, 7-11, 15, 20, 21, 29, 30, 33, 40, 46, 47, 51, 53, 56, 66, 67, 72-79, 81, 82, 87, 91-94, 96-100, 102, 103, 105-107, 109, 120, 121, 181, 185, 194, 202, 208, 252, 264, 277-279, 288, 317, 337-342, 344346, 349-353, 357, 358, 380, 385, 388-392, 398, 400, 409, 415-417, 422, 423, 426, 435, 438, 452, 473, 482-484, 486, 537, 559, 560, 562, 579, 583, 588, 590, 592-595, 597, 617, 618, 622, 638, 649, 658, 666, 695, 715, 738, 739, 775, 779, 832, 866, 879, 916, 926, 946-948 Ռուսիա (ւե՛ս Ռուսասւան) Ռնել 484 Ս Սաբղեվար (քաղաք Խորասանում) Սալմասւ (դավառ Աւրåաւականում) 354-357, 359, 370, 373, 378, 385, 386, 397, 403, 405, 412, 437, 439, 441, 443-445, 471, 631 Սալոնիկ 184, 483, 484, 487, 488, 491, 493, 501, 503, 612, 614, 649, 658, 672, 759, 803, 884, 885, 961, 966, 967, 969, 974, 975, 983, 984 ՍաՀաթլու (դյուղ Բարանդուղի դավառում) 445 ՍաՀար-դիվան (այդի Թավրիղի մեր-

ձակայքում) 463 Սամոս կղղի 267, 581 Սամսոն 94, 270 Սան-Սւեֆանո (կ. Պոլսի մերձակայքում) 190, 968, 969, 72, 977 Սան Սթէֆանօ (ւե՛ս Սան-Սւեֆանո) Սանդեառ (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Սանկւ-Պեւերբուրդ (ւե՛ս նան Ëքíèíãðàä) 32, 53, 73-76, 79, 80, 82, 85, 90-93, 96, 99, 100, 103, 323, 338, 339, 341, 351, 357, 358, 388, 398, 424, 431, 454, 468, 499, 544, 581, 591, 625, 813, 830 Սառնա (դյուղ Սալմասւի դավառում) Սասուն (ւե՛ս նան Դուրան-Բարձրավանդակ) 126, 134-136, 146, 160, 267, 294, 335, 370, 544, 578, 600, 790, 900, 943, 1065 Սարամերկ (դյուղ Սալմասւի դավառում) 386, 445 Սարաւով 7 Սարդարաåաւ 123 Սարդարութ (դյուղ Բարանդուղի դավառում) 386, 440, 446 Սարդինիա 836 Սարդու (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Սեբասւիա 94, 728, 737, 742, 772, 791, Սելանիկ (ւե՛ս Սալոնիկ) Սելիմիե ղորանոց (կ. Պոլսում) 975 Սեյդավար (դյուղ Խոյի դավառում) Սերբիա 658, 755, 775, 782 Սերես 493 Սիբիր 9, 43, 111 Սինջար լեռ 122, 123, 138

Սիս 558, 665, 871, 903 Սիրիա 117, 163, 194, 483, 658, 675, Սկյոււար (թաղամաս կ. Պոլսում) 630, 835, 1067 Սկյոււարի Հայոց ճեմարան 835 Սկոåյե (ւե՛ս նան Ուսկյուå) 488, 523 Սի÷աՀսալար մղկիթ (ԹեՀրանում) 423, 424 Սղըն (դյուղ Ղարադաղի դավառում) Սղկա (դյուղ Վասåուրականում) 317 ՍոՀրուլ (Հայկական բնակավայր Թավրիղի մերձակայքում) 444 ՍոՀրուլ-թա÷ա (դյուղ Միանդոաբի դավառում) 446 Սոմա (դավառամաս Սալմասւում) 356, 437 Սոուջ-Բուլաղ (դավառ ն դյուղաքաղաք Աւրåաւականում) 355, 381383, 387-389, 405, 406, 444, 446 Սովուջ-Բուլաղ (ւե՛ս Սոուջ-Բուլաղ) Սուլդուղ (դավառ Աւրåաւականում) 406, 444, 446 Սուլթան ԱՀմեդ (թուրքաբնակ դյուղ Աւրåաւականում) 441 Սուլթանաåաւ 413 Սուլուխ (դյուղ Մչո դաչւում) 146, 155, 931 Սուխումի 631 Սումաւրա 409 Սուրա (դյուղ Սալմասւի դավառում) ս. Ախբերիկի վանք (Տուրուբերանում) ս. Ամենա÷րկիչ եկեղեցի (Ղալաթիա, կ. Պոլիս) 639 ս. Ամենա÷րկիչ վանք (Նոր Զուղայում) 400 ս. Ասւվածածին մայր եկեղեցի (Գում-

Գա÷ու, կ. Պոլիս) 56, 530, 630, 687, 847, 868, 1014 ս. Ասւվածամոր վանք (Դերիկի վանք, Սալմասւի դավառ) 441 ս. Գրիդորի վանք (Վանի չրջանում) ս. Երրորդություն եկեղեցի (Բերա, կ. Պոլիս) 532, 578, 923 ս. Թադեի վանք (Աւրåաւականում) 151, 409 ս. Խաչ վանք (կուռաåաչ դյուղ, Վասåուրական) 317 ս. կարաåեւի վանք (Մուչում) 146, 331, 570, 571, 663, 817-819 ս. Հակոբի թաղ (Վանում) 313 ս. Հակոբյանց վանք (Երուսաղեմում) 695, 850, 1018 ս. Նչան մայր եկեղեցի (Վանում) 541 ս. Սարդիս վանք (Թիֆլիսում) 65 ս. Սւե÷անոս Նախավկայի վանք (Աւրåաւականում) 444 ս. Փրկիչ աղդային Հիվանդանոց (կ. Պոլսում) 855, 856, 1027 Սուրխաբ (թաղ Թավրիղում) 449 Սուրմալու (դավառ) 5 Սուրուն (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Սու÷ուրղան (դյուղ Ուրմիայի դավառում) 445 Սոֆիա 373, 580 Սåարկերւ (Խիղան դավառի մաս) Սւամբուլ (ւե՛ս նան կոսւանդնուåոլիս) 540, 783, 827, 872, 950 Սւորին Դարաչամբ (դյուղ Աւրåաւականում) (ւե՛ս նան Դարաչամբ, Դարավանք) 444 Սն ծով 631, 638, 647 ՍնաՀող (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446

Սնասւոåոլ 109-111 Վ Վաթան (ւե՛ս ԱրնմւաՀայասւան) Վան (ւե՛ս նան Տոսå) 55, 57, 59, 94, 119, 128, 133, 147, 162, 208, 250, 287, 289, 292-299, 303, 304, 306318, 320, 322-324, 328, 392, 540543, 567, 571, 618, 625, 635, 636, 641, 642, 661, 663, 686, 687, 703, 728, 742, 759, 771, 772, 778, 779, 791, 808, 825, 903, 924, 941, 943, 946, 948, 988, 989, 1068 Վանքի մայր եկեղեցի (Թիֆլիսում) 57 Վառ (դյուղ Խոյի դավառում) 444 Վառնա 413, 900 Վասåուրական (ւե՛ս նան «Շամ») 55, 56, 58, 117, 118, 123, 134, 135, 142, 147, 150-152, 175, 289, 290, 294, 295, 298, 299, 303, 306, 308, 311-314, 323, 328, 370, 380, 441, 542, 571, 618, 624, 661, 663, 687, 703, 737, 779, 899, 903, 919, 959, Վարադ (վանք, լեռ) 55, 56, 58, 317, Վարադա ժառանդավորաց վարժարան 58 Վարդան (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Վարդենիս (դյուղ Մչո դաչւում) 326 «Վարիեթե» թաւրոն (Բերա, կ. Պոլիս) 673 Վարին Խճես (դյուղ ԱրնմւաՀայասւանում) 940 Վարչավա 110 Վեդի-Բասար 43 Վենեւիկ 274, 281, 285, 835 Վերան-ՇեՀեր (քաղաք Արնմւա-

Հայասւանում) 155 Վերի կեալին (դյուղ ԱրնմւաՀայասւանում) 940 Վերին Դարաչամբ (դյուղ Աւրåաւականում) (ւե՛ս նան Դարաչամբ, Դարավանք) 444 Վերին Դվին (դյուղ Արարաւյան դաչւում) 121 Վերին Խճես (դյուղ ԱրնմւաՀայասւանում) 940 Վերին Հայոց ձոր 148 Վերին Սի÷ան (դյուղ Վասåուրականում) 636 Վիեննա 176, 192, 342, 431, 483, 559 Վրասւան 28, 76, 85, 635 «Վրեժ» (ւե՛ս նան Թավրիղ) 147, 370, 412 կ Տալվորիկ (դյուղ Սասունում) 155 Տաճկա-Հայասւան (ւե՛ս ԱրնմւաՀայասւան) ՏաճկաՀայասւան (ւե՛ս ԱրնմւաՀայասւան) Տավրիկյան åալաւ (Սանկւ-Պեւերբուրդում) 6, 7 Տավրոսի (Տավրոսյան) լեռներ 163, 316, 321 «Տաւյան» վարժարան (Մաքրիդյուղ, կ. Պոլիս) 926 Տարոն (ւե՛ս նան Դուրան-Բարձրավանդակ) 58, 123, 134, 135, 151, 152, 157, 159-161, 175, 176, 209, 314, 316, 370, 544, 545, 557, 660662, 937, 941 Տարսոն 666 Տարսոնի կոլեջ 666 Տիբեթ 342 Տիդրանակերւ (ւե՛ս նան Դիարբե-

քիր) 122-124, 126, 392, 728, 737, Տիվրիկ 943, 945 Տոլմա Պախչէ (ւե՛ս Դոլմա-Բախչե) Տոսå (Տօսå) (ւե՛ս նան Վան) 314, Տրանսվաալ 250 Տրաåիղոն 184, 185, 613, 781, 791, 902, 952 Տրիåոլի(ս) (քաղաք ն չրջան Լիբիայում) 189, 503, 647, 648, 667, 675, Ց Ցալկիի (Ծալկայի) չրջան (Վրասւանում) 68 Փ Փայաջուկ (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Փայւակարան 446, 480 Փանկալթի (թաղամաս կ. Պոլսում) Փանկալթիի ղինվորական ուսումնարան 975 Փարիղ 37, 64, 90, 124, 166, 167, 174, 178, 183-185, 188, 189, 191, 206, 207, 212, 220, 228, 231, 232, 236, 237, 248, 249, 251-254, 258-260, 265, 266, 269, 273, 275, 277, 296, 317, 323, 433, 442, 475, 487, 511, 546, 576, 578, 600, 602, 604, 627, 628, 668, 717, 723, 742, 753-755, 796, 798, 816, 835-837, 840, 867, 878, 891, 894, 950 Փեթար (դյուղ Մուչի մերձակայքում) ՓեՀրավա (դյուղ Մարաղայի դավառում) 446 Փերա (դյուղ Խոյի դավառում) 444

Փոթի 719 Փոքր Ասիա 336, 337, 491, 496, 503, 544, 610, 634, 675, 676, 716, 782, 956, 987, 988 Փոքր Հայք 585, 607, 727, 756, 953 Փոքր Մասիս 444 Փոքր ՇաՀրիար (ասորաբնակ դյուղ) Փրովանս (չրջան Ֆրանսիայում) 822 Բ Բաբիկ (դյուղ Սալմասւի դավառում) Բաղաքամեջ (թաղամաս Վանում) 295, 312, 313, 316 Բարվանսարա (դյուղ Սուլդուղի դավառում) 446 Բարադլուխ (դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Բեալուչան (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Բեմախ 760 Բեմբրիջ 418 Բեյվան (դավառամաս Ղարադաղի դավառում) 446, 481, 482 Բեոլն (քաղաք Գերմանիայում) 560, ԲեոՀնաչըՀար (դյուղ Սալմասւի դավառում) 445 Բերբալա (քաղաք իրաքում) 437, 480 Բիչինյով 71 Բիչմիչ-թա÷ա (դյուղ Մակուի դավառում) 445 Բիվքիա (դյուղ Բարանդուղի դավառում) 445 Բիրման 344, 364 ԲիրմանչաՀ 349, 413 Բլալա (դյուղ Ղարադաղի դավառում)

Բյո÷րյուլյու 493 Բութայիս 28, 79 Բուրդիսւան 130, 131, 138, 139, 149, 150, 163, 648, 757, 776, 808 Բուրւիսթան (ւե՛ս Բուրդիսւան) Օ Օդեսա 8, 9, 719 Օղա (Ողան, դյուղ Ղարադաղի դավառում) 446 Օåերայի Հրաåարակ (կաՀիրեում) Օջուաչ (դավառ Աւրåաւականում) Օսմանյան Թուրքիա (ւե՛ս Թուրքիա) Օսմանյան կայսրություն (ւե՛ս Թուրքիա) Օսմանյան åեւություն (ւե՛ս Թուրքիա) Օսմանյան ւերություն (ւե՛ս Թուրքիա) Օրյոլ (քաղաք Ռուսասւանում) 111 Օրյոլի բանւ 111 Ֆ Ֆասվա (Աւրåաւականում) 382 Ֆարսիսւան (չրջան Պարսկասւանում) 344 Ֆերրիջովիչ (Ալբանիայում) 492 Ֆիլիåիններ 409 Ֆինլանդիա 8, 208 Ֆրանսա (ւե՛ս Ֆրանսիա) Ֆրանսիա 57, 174, 206, 250, 323, 324, 339, 377, 380, 485, 495, 666, 668, 822, 826, 836, 873, 918, 936 Ֆրեղնո 212

Àçèÿ (ւե՛ս Ասիա) Ðո88èÿ (ւե՛ս Ռուսասւան) Àëքê8àíäðոïոëü (ւե՛ս ԱլեքսանդրաÑ.-Ïքòքðáաðã (ւե՛ս Սանկւ-Պեւերåոլ) բուրդ) Àôðèêà (ւե՛ս Աֆրիկա) Ñêոïüք (ւե՛ս Սկոåյե) Áàêա (ւե՛ս Բաքու) ÑÑÑÐ 454, 522 Áèòëè8 (ւե՛ս Բաղեչ, Բիթլիս) Áëèիíèé Âո8òոê (ւե՛ս Միջին Òèôëè8 (ւե՛ս Թիֆլիս) Òաðöèÿ (ւե՛ս Թուրքիա) Արնելք) Þãո8ëàâèÿ 523

Âàí (ւե՛ս Վան)

Algèrie (ւե՛ս նան Ալժիր) 840 քոոeոiո (ւե՛ս նան Հայասւան) 246, 269, 841

Äèàðáքêèð (ւե՛ս Դիարբեքիր) Åâðոïà (ւե՛ս Եվրոåա) Åðքâàí (ւե՛ս Երնան)

Շոiոe (ւե՛ս կաՀիրե)

Çàêàâêàçüÿ (ւե՛ս Անդրկովկաս) Çàðաáքիíèé Âո8òոê 343

1ոոiոe Օէէօոոո (ւե՛ս Թուրքիա)

Èíäèÿ (ւե՛ս Հնդկասւան) Èðàí (ւե՛ս Պարսկասւան)

Ատէոոես1 (ւե՛ս Սւամբուլ) Լevոոէ (ւե՛ս Լնանւ) Լօոմօո (ւե՛ս Լոնդոն)

Ճàâêàç (ւե՛ս կովկաս) Ճոéëà88àð (ւե՛ս Դմիւրով)

ԻeԹ 1օոե (ւե՛ս Նյու Յորք) Ëքíèíãðàä (ւե՛ս նան Սանկւ-Պեւերբուրդ) 21, 84, 454, 484, 494 Pոոiտ (ւե՛ս Փարիղ)

Ìո8êâà (ւե՛ս Մոսկվա) Îòòոìàí8êàÿ èìïքðèÿ (ւե՛ս Թուրքիա)

Օոieոէ (ւե՛ս նան Արնելք, Լնանւ) 1սոզսie (ւե՛ս Թուրքիա)

Ïàðèի (ւե՛ս Փարիղ) Ïքð8èÿ (ւե՛ս Պարսկասւան)

ԲՈՎԱՆԴԱկՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՎԵՑԵՐՈՐԴ

Նոր ղարդացումներ Հայության կենսաւարածքում . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՅՈԹԵՐՈՐԴ

Օսմանյան Հեղա÷ոխությունը ն Հայերը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483 ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 991 ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐի ՑԱՆկ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1069 ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐի ՑԱՆկ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1106

ÐՐԱâԻÎ êԻØՈՆÚԱՆ

Ա¼ԱîԱԳՐԱÎԱՆ äԱÚՔԱՐԻ

ՈՒÔԻՆºՐՈՒØ

ԳԻՐՔ աաա

Սւորադրված է ւåադրության՝ 15.08.2009 թ.: Զա÷սը՝ 60584 1/16: Թուղթ՝ օֆսեթ: Տåադրությունը՝ օֆսեթ: Հրաւ. մամուլ, ւåադր. 70.5 մամուլ = åայմ. մամուլի: Տåաքանակ՝ 500: Պաւվեր՝ 53: ԵՊՀ Հրաւարակչություն, Երնան, Ալեք Մանուկյան 1 ԵՊՀ ւåադրաւուն, Երնան, Աբովյան 52