Ազատագրական պայքարի ուղիներում. Գիրք IV

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀՀ ¶ԱԱ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ÐՐԱâԻԿ êԻՄՈՆՅԱՆ

ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՈՒՂԻՆԵՐՈՒՄ

ԳԻՐՔ IV

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿâՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ - 2010

ՀՏԴ 941 (479.25) ԳՄԴ 63.3 (2Հ) Ս 504

Գրքի ււադրական ծախսերը Հոդացել է

ԳԱԼՈՒՍՏ կՅՈՒԼՊԵՆկՅԱՆ

Հիմնարկության Հայկական բաժանմունքը: Հեղինակը երախւադիւություն է Հայւնում նրա ղեկավար, Հայկական մչակույթի անխոնջ նվիրյալ դոկւոր

ԶԱՎԵՆ ԵկԱՎՅԱՆիՆ՝

մեղ ընդառաջելու Համար:

Սիմոնյան Հրաչիկ

Ս 504 ԱԶԱՏԱԳՐԱկԱՆ ՊԱՅՔԱՐի ՈՒՂիՆԵՐՈՒՄ, Գիրք IՄ.

- Եր.: ԵՊՀ Հրաւ., 2010, 1204 էջ: Գրքում Համակողմանի քննության են առնված 1909-1911 թթ. ՀայաչխարՀում ւեղի ունեցած կարնոր իրադարձությունները:

ՀՏԴ 941 (479.25) ԳՄԴ 63.3 (2Հ)

IՏ8Խ 978-5-8084-1322-1

© Սիմոնյան Հ., 2010 թ. © ԵՊՀ Հրաւարակչություն, 2010 թ.

ԳԼՈ ՒԽ Տ ԱՍՆՈՒԹԵՐՈՐԴ

իՐԱՐԱՆՑՈՒՄՆԵՐ ՈՒ ՓՈՐՁԱՆՔՆԵՐ

ՀայաչխարՀի երեք մասերում՝ ԹուրքաՀայասւանում, կովկասյան Հայասւանում ն ՊարսկաՀայքում ծավալվող իրարից ւարբեր իրադարձությունները մի ընդՀանրություն ունեին՝ Հայությունը կանդնած էր նոր ւորձությունների ու մարւաՀրավերների առջն:

ՆՈՐ ԱԼԵկՈԾՈՒՄՆԵՐ ԹՈՒՐՔԱՀԱՅՈՑ կՅԱՆՔՈՒՄ

իչխանական վերնախավի Հակասությունների խորացումը, երիւթուրքերի դեմ Սսմանյան կայսրության ընդդիմադիր ուժերի դնալով ծավալվող ւայքարը, ւնւեսության ւեղքայլը երկրում խառնաչւոթ իրավիճակ էին սւեղծել: Բնականաբար դա անդրադառնում էր նան Հայոց կյանքի վրա՝ բարդացնելով նրա ընթացքը: ԹուրքաՀայության կյանքը չարունակում էր ալեկոծ մնալ: Որոչ դրական միւումների կողքին ավելի ու ավելի մեծ ծավալներ էին ընդունում աղդային մարմինը խարխլող միւումները: Որքան էլ ւադնաւալի էր թուրքաՀայոց վիճակը, նրանք, սակայն, չէին կորցնում բարվոք աւադայի Հույսը ն կյանքի ւարբեր բնադավառներում առաջընթացի քայլեր կաւարելու ճիդեր էին թաւում: Զնայած իր Համար սւեղծված անւանելի ւայմաններին, Հայ բուրժուաղիան դեռ չարունակում էր ւնւեսական կարնոր դիրքեր ւաՀւանել Սսմանյան կայսրության ւարածքում: Երկրի առնւրի ն արդյունաբերության մեջ Հայ բուրժուաներին էր ւաւկանում կաւիւալի քառորդ մասը, երբ թուրք բուրժուաները վերաՀսկում էին առնւրական դործառնությունների միայն

15 ւոկոսին ն արւադրության 12 ւոկոսին: Տնւեսության մեջ դեռ ամուր դիրքեր էին ւաՀւանում ոչ միայն Հայ դրամաւերերը: Սդւվելով կուորածների միջն ընկած կարճաւն դադարներից, Հայ ժողովուրդն իրեն Հաւուկ ջանադրությամբ չարունակում էր սւեղծադործ աչխաւանքը Հայրենի լեռներում ու դաչւերում, միաժամանակ մւորում աւադայի նոր ծրադրեր՝ Հույս ունենալով, թե դուցե օրերից մի օր իր Համար էլ աւրելու մի դուռ կբացվի՝ առանց սարսաւի ու կուորածների: «Հայերն իրենց ւարածքում աւրում են ավելի քան երեք Հաղար ւարի,- ասված էր Ռուսասւանի արւաքին դործերի նախարարության ղեկուցադրերից մեկում:- Նրանց մու 80 ւոկոսն այնւեղ ղբաղվում է Հողադործությամբ, իսկ մնացածներն աւրում են քաղաքներում՝ ղբաղվելով առնւրով ու արՀեսւներով: ինչ վերաբերում է Փոքր Ասիայի արնմւյան մասում՝ օսմանյան թուրքերի չրջանում աւրող Հայերին, աւա սրանք դերաղանցաւես բնակվում են քաղաքներում ն իրենց ձեռքում են կենւրոնացրել Ասիական Թուրքիայի ամբողջ առնւուրն ու արՀեսւները ...»: Փասւաթղթում այնուՀեւն ասված էր, որ չնայած բոլոր արՀավիրքներին, Հայերը Հաջողել են ւաՀւանել «իրենց ամբողջ աղդային կարդ ու սարքը ն բուն իսկ ւարածքը»1:

ՄԵԾ ԱՂԵՏ կիԼիկիԱՅՈՒՄ

Թուրքական սաՀմանադրության վերաՀասւաւումից ն իթթիՀադականների իչխանության դալուց ընդամենը 9 ամիս Հեւո թուրքերի ՀակաՀայկական մոլեռանդությունն իր արյունու արւաՀայւությունը դւավ այս անդամ կիլիկիայում", 1909 թ. աւրիլին: Հայությունը նորից դեմ Հանդիման կանդնեց վայրե1 Б. А. Борьян, Армения, международная дипломатия и СССР, часть II, Госиздат, Москва-Ленинград, 1929, с. 418. " կիլիկիայի Հայության 1909 թ. աւրիլյան մեծ արՀավիրքը մանրամասն լուսաբանված է 2009 թ. Երնանում ււադրված մեր «Հայերի ղանդվածային կուորածները կիլիկիայում (1909 թ. աւրիլ)» մենադրության մեջ (529 էջ), ուսւի այսւեղ բավարարվում ենք այդ մեծ ողբերդության սեղմ նկարադրությամբ:

նացած ամբոխի ու նրա եւնում կանդնած իչխանությունների մոլուցքին: Թուրքական 1892 թ. ւաչւոնական վիճակադրության Համաձայն, միայն Ադանայի վիլայեթում (որն ընդդրկում էր Հայկական կիլիկիայի Հիմնական մասը) առաքելական Հայերի թիվը մուավորաւես 150.000 Հոդի էր՝ չՀաչված ղդալի թիվ կաղմող Հայ կաթոլիկներին ու ավեւարանականներին": Այդ թվաքանակի մեջ չէին Հաչվվում Հայկական ծադում ունեցող Հայուկ, ւողան, չանդըր ն այլ անուններով մուսուլմանները: Թիֆլիսի «Մչակ» օրաթերթի խմբադիր Համբարձում Առաքելյանը կիլիկիայի (Ադանայի ամբողջ վիլայեթի ն Հալեւի վիլայեթի արնմւյան մասի) բնակչության ընդՀանուր թիվը 1896 թ. Հաչվում էր մուավորաւես 500.000, իսկ միայն Հայությանը՝ 150.000200.000 Հոդի1: Ըսւ Ադանայի Հայ ավեւարանականների Հոդնոր Հովիվ վեր. Համբարձում Աչճյանի՝ ւարբեր աղդի մուսուլմանների (թուրք, թուրքմեն, քուրդ, արաբ ալնի, չերքեղ, աբդալ, աֆչար, յուրուք նն.) ն քրիսւոնյաների (Հայ, Հույն, ասորի, քաղդեացի) թվաքանակը 1909 թ. սկղբին մուավորաւես Հավասար էր2: կիլիկիայի Սիս քաղաքում էր դւնվում կենւրոնը Տանն կիլիկիո կաթողիկոսության, որ ՍաՀակ Խաւայանի կաթողիկոսական ընւրությանը (1902 թ.) Հաջորդած ւարիներին սկսել էր աչխուժացման նչաններ ցույց ւալ՝ ներքին ւառակւումներից ն թուրքական իչխանությունների ու Սսի կողանօղլու դերեբեյիների կամայականություններից դարերով ւուժելուց Հեւո3: "

Ադանայի թեմի առաջնորդարանի 1905-1915 թթ. դիվանաւեւ Քերովբե Փաւաղյանը միայն Հայ առաքելականների թիվը նչում է մու 125.000 (ւե՛ս Բիւղանդ Եղիայեան, Աւանայի Հայոց ւաւմութիւն, Անթիլիաս, 1970, էջ 296): Տե՛ս Համբարձում Առաքելեան, Զէյթուն: Տեղադրական, աղդադրական եւ վարչական ւեսութիւն, Թիֆլիս, 1896, էջ 48-49: Տե՛ս Վեր. Համբարձում Յ. Աչճեան, Աւանայի եղեռնը եւ Գոնիայէ յուչեր, Նիւ Եորք, 1950, էջ 14: В. А. Гурко-Кряжин, Национально-освободительное движение на Ближнем Востоке, часть I, Сирия и Палестина, Киликия, Месопотамия и Египет, Москва, 1923, с. 54 (ւողաւակ):

Ադանայի վիլայեթի ողջ ւարածքը կաղմում էր մուավորաւես 39.900 քառ. կիլոմեւր, որից 20.000 քառ. կիլոմեւրը ւիւանի էր մչակության Համար: Ադանայի վիլայեթի դաչւային ցածրադիր դուու բնակչության մեծ մասը ղբաղված էր դյուղաւնւեսությամբ, լեռնային չրջաններում՝ անասնաւաՀությամբ: Գյուղացիական մանր ւնւեսությունների կողքին ձդվում էին մասնավոր սեւականաւերերի լայնաւարած ադարակները (չիֆթլիկները): Դրանցում ն դյուղաւնւեսական բերքի վերամչակման ձեռնարկություններում սեղոնային աչխաւանք կաւարելու Համար Հաւկաւես Արնմւյան Հայասւանից ամեն ւարի դալիս էին ւասնյակ Հաղարավոր աչխաւող ձեռքեր, որոնք դումարվելով Հայ ադարակաւերերի՝ երկրադործական առաջավոր ձների ներդրումներին, նւասւում էին դյուղաւնւեսության մեծ թաւով առաջընթացին: Քաղաքների, մասնավորաբար մեծ կամ ծովաւնյա բնակավայրերի Հայության մի ղդալի ղանդված էլ ղբաղված էր արՀեսւներով ու վաճառականությամբ: ԱրՀեսւավորների 85 ւոկոսը Հայ էր1: Երկրի ււղաբերությունը, ծովային առնւրի ընձեռած առավելությունները, եվրուական արւադրության դնալով ուժեղացող ներթաւանցումն ու Հայերի աչխաւասիրությունն այն Հիմնական խթաններն էին, որոնցով կիլիկիայի Հայությունը ւնւեսական առաջնակարդ դիրքեր էր ձեռք բերում ն բարելավում իր կյանքի որակը, ինչն առաջացնում էր ւդեւ, խավարամիւ, ծուլության ն քրիսւոնյաների ունեցվածքը Հաւչւակելու Հակված մուսուլման ղանդվածների նախանձը ու դրդռում նրանց կողուոււի ախորժակը: կիլիկիայի Հայության 1909 թ. աւրիլյան աղեւի Հիմնական ւաւճառներն էին. Ա) Հայերի ն թուրքերի միջն ւոխադարձ անվսւաՀությունը.- Ցեղային աւելության Հասնող այդ անվսւաՀությունը չէր վերացել ու չէր էլ կարող վերանալ 1908 թ. Հուլիսյան կեղծ «եղ1 Տե՛ս Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի ւաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), Նոր Նախիջեւան, 1915, էջ 57:

բայրական» ողջադուրումներով, «Սսմանյան Հայրենիքին» նվիրվածության մասին ճոռոմ ճառերով ն ցուցադրություններով: Մուսուլման խավարամիւ ղանդվածը, Հաւկաւես Հեռավոր դյուղերում, բան չէր Հասկանում «սաՀմանադրություն», «աղաւություն» ն նման Հասկացություններից: Ավելին, նրա միւքը ւղւորված էր չրջող ւարաձայնություններից, թե սաՀմանադրության Հայւնության մեջ խառն է ճարւիկ Հայերի մաւը, ուսւին սաՀմանադրություն կոչվածից իրենց Համար միայն ու միայն վաւ բան ւեւք է սւասել: Թուրքերն ու քրդերը Հաւկաւես բորբոքված էին, որ սաՀմանադրությունը կիլիկիայի Հայերին ու մյուս քրիսւոնյաներին օժւել է իրենց ՀամաՀավասար իրավունքներով: Մի՞թե կարելի է, որ սւրուկ ռայան նման իրավունքներ ունենա. դա անկարելի է, վրդովեցուցիչ ու անընդունելի,- մւորում էին նրանք: Մուսուլման խավարամիւները չէին ւաւկերացնում, որ իրենք կարող են ւաւժվել երեկվա սւրուկ ռայային կողոււելու, նույնիսկ սւանելու կամ նման ուրիչ «չնչին» բաների Համար: Այդւիսի Հեռանկարը նրանք ընկալում էին որւես ողբերդություն, չարիաթով իրենց չնորՀված բացառիկ իրավունքների կոււադույն ունաՀարում: Բ) Մուսուլմանական կրոնամոլությունը.- Սսմանյան կայսրության բնակչության Հիմնական երկու կրոնների Հեւնորդները՝ մուսուլմաններն ու քրիսւոնյաները ո՛չ միայն դաղաւար անդամ չունեին մեկը մյուսի կրոնից, այլն ներքուսւ կամ բացաՀայւ ծաղրում էին մյուսի Հավաւը: Հաւկաւես եռանդուն քարողչություն էին մղում մուսուլման Հոդնորականները, որոնք ամբոխին դրդռում էին «սուրբ կրոնին սւառնացող վւանդների», «երկրադնդի վրա ԱլլաՀի չուքը Հանդիսացող սուլթանխալիֆի ասւվածաւուր իրավունքների բռնաբարվածության», սաՀմանադրական կարդերի ւաւճառով երկրի մուալոււ կործանման ու նման սադրական ելույթներով: Որւես այդ բոլորի սկղբնաւաւճառ նչում էին քրիսւոնյաներին, ի մասնավորի՝ «անՀավաւ» (դյավուր) ն «սւոր» Հայերին: Գ) Թուրքական աղդայնամոլությունը.- ՍաՀմանադրության վերաՀասւաւումից Հաչված չաբաթներ անց՝ իթթիՀադականները ցույց ւվեցին իրենց իսկական դեմքը: Նրանք չաւ

արադ անցում կաւարեցին օսմանցիության դաղաւարից դեւի թունդ աղդայնամոլություն, դեւի թուրքիղմ: Խւրականությունը դրսնորվեց նույնինքն իթթիՀադի ներսում. այդ կուսակցության թուրք անդամները միմյանց Համարում էին սրւակից եղբայր, իսկ ոչ-թուրքերին, Հաւկաւես՝ քրիսւոնյաներին, ւարղաւես կուսակից, որոնք չեն կարող իրենց Հավասար լինել կուսակցության ն ւեւության մեջ: իթթիՀադն իրեն ծառայեցրեց աբդուլՀամիդյան ռեժիմի ւաչւոնական դաղաւարախոսությունը՝ Համիսլամականությունը: Թուրքերի ն քրդերի անուս ու ւդեւ ղանդվածները կիլիկիայում Հանդիսացան այն ւարարւ Հողը, որի վրա ւարթամորեն աճեցին թուրքական աղդայնականության թունավոր ււուղները: իր Համար բացառիկ ն առանձնաչնորՀյալ դիրք սւեղծած ւդեւ ու կրոնամոլ թուրքը թույլ էր ւալիս Հրաւարակ բերել ամեն ւեսակի արյունռուչւ ողբերդություններ: Նա չէր կարողանում դուրս դալ այն աղուրից, որը դծել էր Աբդուլ Համիդ II-ը: Դ) Հայ դաղթական դյուղացիների մի մասի վերադարձը.Աբդուլ Համիդ II-ի կաղմակերւած 1895-1896 թթ. ղանդվածային կուորածների ն դրան Հաջորդած ւարիներին, Հայասւանի, կիլիկիայի ու կայսրության Հայաբնակ այլ չրջանների Հարյուրավոր դյուղեր դաւարկվել էին ն թուրքերի, քրդերի, չերքեղների ու մուսուլմանական ուրիչ ցեղերի ւասւական սեւականությունը դարձել: Եվ աՀա՛, սաՀմանադրության վերաՀռչակումից Հեւո, 10-12 ւարի առաջ իրենց բնակավայրերից կովկաս, Եդիււոս, Բուլղարիա կամ այլուր Հեռացած Հայ դյուղացիների մի մասը, Հավաւք ընծայելով «աղաւության», «Հավասարության» ու «եղբայրության» նչանախոսքերին ն անսալով Հայոց աղդային մարմինների կոչերին, սկսել էր ւուն դառնալ ու իր ունեցվածքի վերադարձը ւաՀանջել: իչխանություններն սկղբում ընդառաջ էին դնացել ն մի քանի դյուղերից քուրդ ավաղակներին ւեղաՀանելով, դրանք Հանձնել էին նախկին ւերերին: Դա ուղղակիորեն սարսաւի էր մաւնել Հայերի բոլոր ՀարսւաՀարիչներին, որոնք կարծում էին, թե Հաչիվ ւալու Հերթը նան իրենց է Հասնելու: իչխանությունների այս խղճուկ քայլերն անդամ անընդունելի էին, ն քրդերի ու մյուս ավաղա8

կաբարո մուսուլմանների չրջանում ծայր առած դժդոՀության ու ղայրույթի ալիքն իր սուր ծայրով ուղղվեց Հայ վերադարձողների ու ընդՀանրաւես Հայության դեմ՝ Հակառակ այն բանի, որ կ. Պոլսի երիւթուրքական կառավարությունը մուսուլման վերաբնակների ւարՀանման Հարցը 1908 թ. վերջին ընդՀանրաւես Հանել էր օրակարդից: Բայց ամոթխած քայլերն անդամ բավարար էին ՀրաՀրելու մուսուլման ամբոխի առանց այն էլ դրդռված աւելությունը Հայերի նկաւմամբ: Ե) Հայերի ւարծենկուությունն ու ցուցադրական արարքները.- կ. Պոլսում ն կայսրության մյուս մեծ քաղաքներում, երկրի ղանաղան վայրերում, այդ թվում՝ կիլիկիայում, Հայերի մի մասը, մասնավորաբար Հայ Հեղաւոխական դաչնակցության դործիչները Հոխորւում էին, թե իրենք են առաջինը ւայքար մղել Աբդուլ Համիդի արյունարբու վարչակարդի դեմ, դրա Համար չաւաղանց թանկ վճարել ն առաջ բերել 1908 թ. օսմանյան Հեղաւոխությունը1: Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության կարկառուն դեմքերից ՎաՀան Թեքեյանը դաւաւարւում էր այս անիմասւ ելույթները, որոնք «աղմուկին մէջ կը խեղդէին ամէն լուրջ մւածում, անկարող դառնալով ո՛եւէ բանի վրայ խորՀելու անդամ»2: Հայկական սրաՀներում բեմ էին բարձրացվում Հայոց ւաւմության ավանդավիւային չրջանից վերցրած ներկայացումներ, Հրաւարակայնորեն երդվում Հեղաւոխական ու աղդային խրոխւ, մարւաչունչ երդեր, բնակարանների ն վաճառաւների ւաւերը ղարդարվում էին Հայոց ւաւմության Հերոսների ւաւկերներով ն այլն: իր միամիւ խանդավառության մեջ, աղաւության դինիով արբեցած Հայը չէր ուղում չաւ Հեռուները դիւել: Փոխանակ սանձելու ժողովրդական խավերի՝ Հանկարծակի աղաւությամբ դինովությունը, Հայության առաջնորդները «իրենք ալ քչուեցան Հոսանքէն, իրենք ալ խելադարած՝ առաջ նեւուեցան ւարաւ ու սնուի ցոյցերու եւ կեցցէներու անձնաւուր»3: Տե՛ս «կոՀակ» (կ. Պոլիս), ‹ 1, 30 մայիսի 1909 թ.: «Շիրակ» (կ. Պոլիս), ‹ 14-15, 16 մայիսի 1909 թ., էջ 298: Տե՛ս Լէօ, ԹիւրքաՀայ յեղաւոխութեան դաղաւարաբանութիւնը, Հաւ. Բ, Փարիղ, 1935, էջ 60:

Զ) ինքնաւաչււանության նկաւմամբ Հայի ցուցաբերած անՀոդությունը.- Դաւաւարւելի էր Հայ ղանդվածի ավանդական կրավորականությունը, նրա անւույթ վերաբերմունքն իր ամենակենսական խնդրի՝ ինքնաւաչււանության նկաւմամբ: Զէ՞ որ Հայն աւրում էր մի միջավայրում, ուր, ւարաբախւաբար, մուսուլման թուրքերի ու քրդերի մեջ չաւաղանց բաղմաքանակ էին խուժդուժ Հարձակողական բնաղդներ ունեցող ւականքները, ուր դեռ կանդուն էին աբդուլՀամիդյան Հին կարդերի սյուները: ՎերոՀիչյալ ւաւճառներին դումարվեց ն կիլիկիայի եղերական դեւքերի խորացմանն ու աղեւի ծավալմանը նւասւեց 1909 թ. մարւի 31-ին աբդուլՀամիդականների սկսած Հեւադիմական չարժումը կ. Պոլսում: Այս ընդՀանուր ւաւճառներից բացի, կիլիկիայում ծադել էին նան ուրիչ՝ ւեղական ւաւճառներ: Այդ դործոններից էր չարաղեւ դեր խաղացած, Ադանա քաղաքում Հրաւարակվող, իրենց չաւավոր Համարող իթթիՀադականների օրդան «իթիդալ» («Զաւավորություն») թերթը, որը «մասնադիւություն» էր դարձրել մուսուլման ամբոխին քրիսւոնյաների ու Հաւկաւես Հայերի դեմ սադրանքներով դրդռելը: Թերթը չարաչաՀում էր մամուլի աղաւությունը ն թույն ու մաղձ թաւում Հայերի Հասցեին, նրանց վերադրում, թե որոճում են կայսրության կործանման ն մուսուլմանների վրա ւիրաւեւություն Հասւաւելու մեղքեր: Այս սանձարձակ աւօրինությունը Հնարավոր էր, քանի որ երկիրն ըսւ էության նույնն էր մնացել, միայն անվանաւես էր դարձել սաՀմանադրական, դեմոկրաւական. վերջին Հասկացություններից ինչ-որ դրսնորումներ լինում էին միայն մայրաքաղաքում, մինչդեռ դավառներում, այդ թվում՝ կիլիկիայում, նախկին բռնակալական Հարաբերություններից Համարյա բան չէր ւոխվել: Երկրորդ ւեղական ւաւճառը կիլիկիայի թուրքական վարչախմբի դործունեությունն էր: Բաղմաթիվ ւասւեր կասկած չեն թողնում, թե թուրք իչխանավորները, Ադանայից մինչն Անւիոք, ո՛չ միայն ւեղյակ էին կուորածի նախաւաւրասւությունից, այլն Հենց իրենք էին էական դեր խաղում այդ նախա10

ւաւրասւության նյութական ու դաղաւարական Հիմքերի աւաՀովման Համար: ինչւես կայսրության մյուս ւարածքներում, այսւեղ նս թուրք իչխանավորներն իրենց միաւեւականի չաւիկը մեկ օրից մյուսը ւոխել էին իթթիՀադականի՝ առանց դույղն ւուոխություն մւցնելու իրենց մւածելակերւում ու դործելակերւում: Սրինակ՝ Ադանայի վալի ՄեՀմեդ Զնադ բեյը մինչն այդ եղել էր Աբդուլ Համիդի «բաչ քյաթիբը» (ավադ քարւուղար): իրականում նա ն չրջաւաւը ողջ էությամբ մնացել էին բռնակալական միաւեւության ն թուրք ցեղի դերակայության մոլի կողմնակիցներ: իսկ իչխանավորների այն չնչին մասը, որ չէր Հասցրել դունաւոխվել ն ղրկվել էր իչխանական կերակրամանից, ակնդեւ սւասում էր քաղաքական իրավիճակի ւուոխության՝ նախկին աթոռներին վերադառնալու Համար՝ թեկուղ Հաղարավորների արյան դնով: Այդ նւաւակը Հեւաւնդելով, նախկինները քարողչական խուլ աչխաւանք էին ւանում ն իրենց Հերթին դրդռում ամբոխի Հոռի բնաղդները, նրան ւրամադրում սաՀմանադրականների, ն, առաջին Հերթին՝ մուսուլմանների «դլխին ւաթաթված» դյավուր Հայերի դեմ: Եվ երբ 1909 թ. մարւի վերջին օրերին կ. Պոլսում սկսվեցին խլրւումները, կիլիկիայի նախկին ու ներկա իչխանավորներն անմիջաւես դործի անցան՝ յուրաքանչյուրը ւորձելով Հայերի արյունը ոթելու Հաչվին լուծել իր չաՀամոլական խնդիրները: կիլիկիայի աղեւի ւեղական լուրջ ւաւճառներից էր նան ւեղաբնակ Հայերի ւնւեսական Համեմաւաբար բարվոք վիճակը: Թեն 1895-1896 թթ. ջարդերի ժամանակ կիլիկիաՀայությունն ունեցել էր կորուսւներ, բայց դրանք բուն Հայասւանի Համեմաւ նվաղ էին եղել, իսկ Հեւադա ւարիներին այնւեղ ավելի խաղաղ էր եղել, ինչի չնորՀիվ ՀայրենաՀայությունից Հաղարավորների իրեն էր քաչել: Այս դործոնը, մյուս նւասւավոր ւայմաններին ղուդակցվելով, առավել խթանեց կիլիկիայի Հայերի ւնւեսական առաջադիմությունը՝ Հարուցելով Հիմնականում ծույլ ն ավաղակաբարո մուսուլմանական ղանդվածի նախանձն ու դժդոՀությունը: Վերջինս չէր կարողանում Հասկանալ, թե այդ ինչւե՞ս է լինում, որ ինքը Հալածում ու սւանում է Հային, իսկ վերջինս ընդամենը Հաչված ւարիների ըն11

թացքում Հառնում է ւյունիկի նման, նորից առաջադիմում: Հայերի Հեւ մրցակցելու անկարողությունը նրանց մու առաջացնում էր մի կողմից՝ սւորակայության բարդույթ, մյուս կողմից՝ վրեժի խոր ղդացումներ: Նրանք սւասում էին այն ւաՀին, երբ աղդանչան կւրվեր ւիրանալու Հայի կնոջն ու աղջկան, նրա կոււակած Հարսւությանը: Թուրք իչխող վերնախավն էլ եկել էր այն Համողման, որ Հայերի ւնւեսական, կրթական ն այլ ոլորւներում առաջընթացը կասեցնելու միակ միջոցը նրանց ոչնչացնելն է նորանոր ջարդերի կաղմակերւումով ու իրականացումով: Զարդն սկսելուց առաջ ոճրադործներն արդեն լուծել էին ղինվելու խնդիրը՝ իչխանությունների անմիջական մեղսակցությամբ: Վերջիններս Հրոսակներին Հանձնել էին ւեւական ւաՀեսւներից դուրս բերված ւարբեր ւիւի Հրացաններ ու աւըրճանակներ, իսկ դրանց ւակասը լրացնում էին ւան մեջ ամբարված ն թուրք ղինադործների անվճար բաժանած դաչույններն ու սրերը: Ոմանք նույնիսկ ինքնաչեն ու դիվային ղենքեր էին Հնարել, օրինակ՝ սուր ու կեռ ծայրով երկաթե ձողը՝ Հայերի դլուխներին Հարվածելու ն ուղեղները դուրս թաւելու Համար: 1909 թ. մարւի երրորդ ւասնօրյակում ամեն ինչ ւաւրասւ էր. կա՛ր քարողչական նախաւաւրասւությունը, կա՛ր արյունալի դործը դլխավորելու իչխանությունների վճռականությունը ն կա՛ր կաղմ ու ւաւրասւ ամբոխը, որը միայն առիթի ու Հրամանի էր սւասում: Եվ այդ չարադուչակ առիթը ՀրաՀրվեց: Մարւի 21-ի երեկոյան Ադանայի Շաաբանիե (որը նան կոչվում էր Թոսբաղա Գալեսի) թաղամասում բնակվող, Բալուից եկած կարաւեւի 20-ամյա որդու՝ ՀովՀաննեսի ճանաւարՀը երեկոյան կւրում է թուրք սւաՀակների մի խումբ ն ցանկանում Հենց ւեղում Հադուրդ ւալ իր անասնական կրքերին: ՀովՀաննեսի դիմադրությանը Հանդիւելով՝ անուաները ծեծուջարդ ւալուց Հեւո նրան դեւնամած թողնելով Հեռանում են: Հաջորդ օրը ՀովՀաննեսը բողոքով դիմում է ոսւիկանություն, դաւախաղություն ն նույնիսկ կուսակալին, սակայն նրան լսել անդամ չեն ուղում: Դա իմանալով՝ սւաՀակները որոչում են սւանել ՀովՀաննեսին:

Վերջինս, ղդուչության Համար, չուկայից դնում է մի աւրճանակ ն ւաՀում իր մու: Մարւի 27-ի երեկոյան դեւքը կրկնվում է. դարանակալ սրիկաները Հարձակվում են Հայ երիւասարդի վրա՝ առանց որնէ ուչադրություն դարձնելու իրեն Հանդիսւ թողնելու խնդրանքներին: Երբ նա Հասկանում է, որ իր կյանքի վերջը մուեցել է, Հանում է աւրճանակը ն կրակում իրեն ւանջողների վրա: Ավաղակաւեւ իսֆենդիարն սւանված ընկնում է ւեղում, մեկ ուրիչը ծանր, երրորդը թեթն վիրավորվում են: ՀովՀաննեսը ւախչելով աղաւվում է: Հաջորդ օրը թուրքերը իսֆենդիարի դիակը չրջում են իրենց թաղերում՝ Հայերից վրեժ լուծելու կոչեր Հնչեցնելով: Թաղումից Հեւո ւաչարում են կարաւեւի ւունը ն ւաՀանջում որդուն՝ նրա Հեւ ՀաչվեՀարդար ւեսնելու: Երբ ՀովՀաննեսի ծնողներն ու կինը Հայւնում են, թե նրա դւնված վայրը չդիւեն, դաղաղած ամբոխը ունաւակ է անում նրանց ու ւունը ավերում: Երկու օր Հեւո՝ մարւի 30-ին մաՀանում է նան ծանր վիրավորված թուրք սւաՀակը, ինչն է՛լ ավելի է դրդռում թուրք խուժանի արյունածարավ ախորժակը: Սրան էլ թաղում են մեծ չուքով ու ՀրաՀրիչ դամբանականներով: Հաջորդ օրը խաժամուժը դիմում է նաՀանդաւեւ ՄեՀմեդ Զնադ բեյին՝ ՀովՀաննեսին դւնելու ու ւաւժելու ւաՀանջով: Երբ վերջինս Հայւնում է իր անկարողությունը, խուժանն անմիջաւես «դործի» է անցնում: Մւնում են Հայերի ւները, խուղարկում, ունեցվածքը ւակնուվրա անում: Մի քանի ղենք Հայւնաբերելով, խուժանն ավելի է դրդռվում՝ դա մուսուլմաններին կուորելու Հայերի ւաւրասւությունների իբրն աւացույց ներկայացնելով: Այս նույն ժամանակ, վարչախումբը չրջակա դյուղերից Ադանա է կանչում նորանոր բաչիբողուկների ու նրանց ղինում: կեսօրին, Հաւուկ խմբերն սկսում են նչաններ անել Հայերի ւների ու վաճառանոցների վրա: իրենց Հերթին, մոլլաներն ու սոֆթաները (մուսուլմանական Հոդնոր դւրոցների ուսանողներ) մղկիթներում ն մինարեթներից ՀրաՀրիչ ելույթներ են Հնչեցնում՝ մուսուլմաններին կոչելով «սրբաղան ւաւերաղմի»՝ «Հղւացած դյավուրներին դաս ւալու» Համար: Հաջորդ օրը՝ աւրիլի 1 (14)-ին, Զաւկի չորրորդ օրն սկսվում

է Հայերի ղանդվածային կուորածը: Հայերն այդ օրը, սովորականի նման, դնում են աչխաւանքի. Հողադործները՝ դաչւերում, արՀեսւավորներն ու վաճառականները՝ իրենց խանութներում: Զաւկական ւոներից Հեւո Հայկական դւրոցներն այդ օրը վերաբացում են իրենց դռները: Ժամը 10-ին մու չուկա են խուժում թուրքերի, քրդերի, չերքեղների ն ուրիչ ցեղերի կաւաղած խմբեր՝ ղինված ւաք ու սառը ւարբեր ղենքերով: Տադնաւի վրա՝ Հայոց աղդային առաջնորդարանում Հավաքվում են Ադանայի քրիսւոնյա Հոդնոր ւեւերն ու երնելիները, որոնցից կաղմված մի ւաւվիրակություն դնում է նաՀանդաւեւ Զնադի մու ու խնդրում կուորածների վւանդի առաջն առնել: Զնադը ո՛չ միայն ժխւում է նման Հավանականությունը, այլն ւաւվիրակներին Հանդիմանում անՀիմն կերւով խուճաւի մաւնվելու Համար ու նրանցից ւաՀանջում դնալ չուկա ն իրենց դավանակիցներին Հորդորել անխռով չարունակել սովորական կյանքը: Այս ընթացքում չուկայում խուժանի թվաքանակն անընդՀաւ ավելանում է: Այդ ւեսնելով, քրիսւոնյաների մեծ մասը ւակում է խանութները ն բռնում ւան ճանաւարՀը: Թուրք ղինավաճառներից ձրի սւանալով ղենքեր, իսկ Հայ ղինավաճառների խանութները կողոււելով, խուժանը վերջնականաւես Համալրում է իր ղինանոցը ու անցնում «դործի»: Այս բոլորը կաւարվում էին ոսւիկանների ու ղինվորների աչքի առջն, «որոնք կաւարեալ անւարբերութեամբ եւ խորՀրդաւոր ժւիւներով ականաւես կ’ըլլային այս ամէնուն»1: Մինչ այդ, նաՀանդաւեւի ւաՀանջով մի քանի թուրք երնելիներ դնացել էին չուկա՝ Հանդսւացնելու քրիսւոնյաների խռովքը: Ժամը 10:30-ին (թուրքաց ժամը 4:30-ին) Հրացանաձդություն է սկսվում չուկայում: Թուրք երնելիներից Բաղդադի ղադե Աբդուլ կադեր էֆենդիի ւված նչանով՝ մի քուրդ ւեղում սւանում է ականավոր ւասւաբան ն ւեւական ու Հասարակական դործիչ, Ադանայի Հայության ւարծանք Դավիթ էֆենդի Ուրֆալյանին: Հեւնում են ջարդն ու կողուոււը. սւանվում են Հանդիւած Հայերը, իսկ

Յակոբ Յ. Թէրղեան, կիլիկիոյ աղէւը, կ. Պոլիս, 1912, էջ 28:

նրանց ունեցվածքը՝ կողոււվում: Նույն ւաՀին ՀիմնաՀաւակ ավերվում ու Հրկիղվում են Շաաբանիե թաղամասի Հայերի ւները, իսկ բնակիչներն սւանվում են ամենաբարբարոսական եղանակներով: Նույնը կաւարվում է թուրքական թաղերում բնակվող Հայերի ու նրանց ունեցվածքի Հեւ: Զինված ամբոխից ուրիչ ոՀմակներ Հարձակվում են քաղաքի կենւրոնի վրա, ուր Հայերի թիվն ավելի չաւ էր, ու այսւեղ էլ թողնում են իրենց դաղանային արարքների Հեւքերը: Հերթը Հասնում է Հայկական թաղերին: Վերջիններիս բնակիչները ջարդի սկղբից միայն երկու ժամ Հեւո Հասկանում են, որ իրենց կյանքը կախված է Հակառակորդի քմայքից, թե կառավարական ուժերն իրենց չեն ւաչււանելու ն թե ւրկության միակ միջոցը ինքնաւաչււանությունն է1: Շուրջ 100 Հայ երիւասարդներ սաՀմանադրության վերականդնումից Հեւո իրենց դնած ղենքերով դեմառդեմ կանդնում են թաղերը խուժած բաչիբողուկներին: Հայ քաջերի դիմադրությունից անակնկալի եկած՝ խաժամուժը սարսաւաՀար ւախչում է՝ ւողոցներում դիակներ թողնելով: Հայերի դիմադրությունը կուրելու Համար, կառավարչությունը քաղաք է բերում մուակայքի բամբակի դաչւերում աչխաւող չուրջ 20 Հաղար քրդերի, ղինում նրանց ն ուղարկում Հայկական թաղերի դեմ: ինքնաւաչււաններին միացել էին Հայ ւաւանիներ ու կանայք, որոնք ձեռքի ւակ եղած սառը ն ւաք ղենքերով մաՀու ն կենաց կռվի էին ելել 30 Հաղարը դերաղանցող մարդախոչոչ վայրենիների դեմ2: Ամբողջ օրն անցնում է սւաՀակների անկանոն Հարձակումներով ն քրիսւոնյաների կաւաղի դիմադրությամբ: Վրա Հասած մութը չի խաղաղեցնում Հրոսակների կրքերը, որոնք դիմում են Հրձիդության: Դրա Համար նախօրոք 500 Հրձիդ էին ւաւրասւել՝ նրանց նավթամթերքով աւաՀովելով: կառավարչությունում Ադանա քաղաքի Հաւակադծի վրա նչանակված էին այն չինու1

Մաւենադարան, Մաւթեոս իղմիրլյանի արխիվ, մաւյան 34, թղթ. 14, վավ. 475: Յակոբ Յ. Թէրղեան, կիլիկիոյ աղէւը, էջ 38-39:

թյունները, որոնք առաջին Հերթին ւիւի մոխիր դառնային1: Շոււով ՀրդեՀներն սկսում են մոխրի վերածել քրիսւոնյաների թաղերի ւները: Մարդասւանները դիվային Հրճվանքով սւանում էին կրակի ճիրաններից ւախչողներին՝ չխնայելով նույնիսկ ծերերին, կանանց ու երեխաներին: Այդ միջոցին կ. Պոլսից սւացվում է ներքին դործերի նախարարության խորՀրդական Ադիլ բեյի՝ Ադանայի նաՀանդի ողջ ւաչւոնեությանն ուղղված Հեռադիրը՝ վնաս չՀասցնել օւար կրոնական Հասւաւություններին ն Հյոււաւոսարաններին2: Դա նչանակում էր, որ բացի Հիչյալներից, մնացյալ քրիսւոնյաների նկաւմամբ վայրադությունները ո՛չ միայն թույլաւրելի են, այլն՝ ցանկալի: Զինված Հակամարւությունն ու Հայերի ջարդերը ւնում են երեք օր: Աւրիլի 3 (16)-ին, Հայերի թաղամասում աւրող ու նրանց Հեւ միչւ ջերմ Հարաբերություններ ւաՀւանած Թաքելի ղադե Սսման բեյի միջնորդությամբ, կառավարչաւան մեջ թուրք ն Հայ երնելիների ու նաՀանդաւեւի մասնակցությամբ դումարվում է ժողով, որի ընթացքում Հաչւություն է դոյանում Հեւնյալ ւայմաններով. 1) Երկու կողմերն անմիջաւես դադարեցնում են Հրացանաձդությունը, 2) Հայերը ւարւավոր են երեք օրվա ընթացքում լիովին ղինաթաւվել ն ղենքի մինչն վերջին միավորը Հանձնել իչխանությանը, 3) Քաղաքի ւաչււանությունը Հանձնվում է Ռումելիից նոր ժամանած ղորքին, որը ոչնչացնելու է բոլոր ւաչււանական ւաւնեչները ն չրջիկ ւարեկներով Հսկելու է անդորրությանը3: Այսւիսով, կուորածի՝ ամբողջ 50 ժամ ւնած առաջին ալիքը վերջ է դւնում աւրիլի 3 (16)-ի ժամը 13-ին (թուրքաց ժամը 7-ին): Հայերը կասկածում էին թուրքերի անկեղծությանը, ն չէին ցանկանում իրենց բոլոր ղենքերը Հանձնել կառավարությանը: Գործին միջամւում է Մերսինում Մեծ Բրիւանիայի Հյոււաւոս Դաութի Ուիլին ն իր կառավարության անունից Հայերին վսւաՀեցնում, թե այլնս որնէ վւանդ չկա, ուսւի ղենքերը ւեւք է

Յակոբ Յ. Թէրղեան, կիլիկիոյ աղէւը, էջ 39: Նույն ւեղում, էջ 38: Տե՛ս «Հորիղոն» (Թիֆլիս), ‹ 52, 9 մարւի 1910 թ.:

Հանձնել: Նույնւիսի Հորդորներ են անում կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանն ու Ադանայի թեմի առաջնորդ Մուչեղ եւս. Սերոբյանը, որը կուորածի օրերին դւնվում էր Եդիււոսում, ուր դնացել էր Հանդանակություն կաւարելու՝ Ադանայում երկրադործական դւրոց բացելու Համար: Անսալով այս խոսքերին, Հայ երնելիները ինքնաւաչււաններին սւիւում են Հանձնել ղենքերը՝ Հակառակ վերջիններիս բողոքներին: Դա ճակաւադրական եղավ: Եթե Հայերն այդ օրն իրենց բոլոր ղենքերը Հանձնած չլինեին, դուցե ն Ադանայում ւեղի չունենար երկրորդ, է՛լ ավելի լայնածավալ ու ղարՀուրելի, ջարդը, քանի որ թչնամին մեծ կասկածներ ուներ Հայերի ուժի մասին: Աւրիլի 4-ը Ադանա քաղաքում բացվեց «խաղաղությամբ», որի դինը Հայերի Հաղարավոր կյանքերն էին: Քաղաքում մի ղարՀուրելի ւեսարան էր ւարղում: Հոչուված անթիվ-անՀամար դիակներ ւողոցներում, կախված ծառերի վրա, ցցերի բարձրացված...1: Խուժանի դաղանային կրքերի թիրախ էին դարձել նույնիսկ դիակները՝ առանց քթի, առանց ականջների, առանց չրթունքների... Մեռելների չարքերը լրացրել էին Հարյուրավոր մանուկներ՝ Հոչուված բառիս բուն իմասւով: ՆաՀանդաւեւ ՄեՀմեդ Զնադ բեյը Հրամայեց մուսուլմանների դիակները թաղել չուքով, իսկ քրիսւոնյաների դիակները որքան Հնարավոր է չոււ անՀեւացնել մեջւեղից: Այդ նւաւակով դործի դրվեցին բաղմաթիվ սայլեր: Հայերի դիակները Հավաքում էին, լցնում սայլերի մեջ, ւանում դեւի քաղաքի արնելյան կողմից անցնող ՍիՀուն դեւը ն կամրջի վրայից նեւում ջուրը: Թուրքերը «խաղաղությունը» օդւադործեցին Ադանայի չուրջը Հավաքելու թուրք դյուղացիների ն թալանչի քրդերի նոր խմբեր, որոնք Համալրեցին ջարդարարների չարքերը՝ ւաւրասւվելով կուորածի երկրորդ ւուլին: Ընդամենը 4 օր անցած, աւրիլի 7 (20)-ին, ւարղ դարձավ, որ Հայերին նոր սարսաւներ են սւասում: Արդարն, «իթիդալ» թերթի այդ օրվա Համարի (որը լույս էր ւեսել սովորականից բաղմաւաւիկ ււաքանա-

Տե՛ս «Ախուրեան» (Ալեքսանդրաւոլ), ‹ 28, 17 աւրիլի 1909 թ.:

կով ու ւարածվում էր անվճար) Հրաւարակումները ծայրից ծայր լցված էին Հայերի նկաւմամբ Հերյուրածո ու սադրական նոր նյութերով, որոնցում Հայությունը մեղադրվում էր իչխանությունների դեմ աւսւամբություն բարձրացնելու Համար: Հաջորդ օրը կ. Պոլսից սւացվեց աղաւարար բանակի Հրամանաւար ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչայի Հեռադիրը, թե սուլթան Աբդուլ Համիդի ու նրա կողմնակիցների խռովությունը ճնչած իր բանակից մի ղորամաս Դեդե-Աղաջից Ադանա է ուղարկում: Այս լուրն անՀուն ցնծություն ւարդնեց քաղաքի կենդանի մնացած Հայերին, որոնք կարծում էին, թե «ւրկիչ ղորամասը» Հաւուկ ուղարկվում է իրենց անվւանդությունն աւաՀովելու Համար: Բայց նրանք այս անդամ էլ չարաչար սխալվեցին: Երկու դնդից բաղկացած ղորամասը աւրիլի 12-ի կեսօրին Հասավ Ադանա1, արժանացավ Հայերի չռնդալից դիմավորման ու բանակեց քաղաքից դուրս մի բացաւում: Նույն օրն իսկ սկսվեց ջարդերի երկրորդ ւուլը, որին ւաւրվակ ծառայեց ժամանած ղորամասի վրա թուրքերի սադրած Հրացանաձդությունը: Մեղքը բարդվեց Հայերի վրա: Մինչ այդ, թուրքերի մի մեծ բաղմություն ՀանրաՀավաքի էր եկել քաղաքի «Ժամացույցի Հրաւարակ» ն Հայերի դեմ դրդռիչ ելույթներ էր լսում, որոնցում «անիծյալ աղդին արմաւախիլ անելու» կոչեր էին Հնչում: Այդ ւաՀին էլ ղորքերի ուղղությամբ կաւարվում է կրակոցը, ն ղինվորները, որոնց միացել էր խուժանը, անցնում են «դործի»: Տեղ Հասնելով՝ ղորքը մի քանի րուեում չրջաւաւում է «թչնամի» Հայոց թաղերը ն կրակի ւակ առնում դրանք: կուորածը ւեղի էր ունենում ամենուր՝ ւողոցներում, ւներում, Հրաւարակներում, չուկայում... Գաղանության մեջ թուրքերի Հեւ մրցակցում ն ւեղ-ւեղ նրանց դերաղանցում էին սարերից իջած քրդերը2: Շոււով վերսկսվում են ՀրդեՀները: Հայ կանանց ու երեխաների Հոդեվարքի Հռնդյունները, ողբն ու կականը, Հրաղենների ն ՀրդեՀների ճարճաւյունը իսկական դժոխքի ւեսարաններ էին սւեղծել: Հայերը կա՛մ ողջ-ողջ այրվում էին սե1

1հe Խew Yօոե 1ւոeՏ (Խew Yօոե), 29 Aքու1 1909. Տե՛ս «Բիւղանդիոն» (կ. Պոլիս), ‹ 3820, 23 աւրիլի (6 մայիսի) 1909 թ.:

ւական ւներում, կա՛մ ւախուսւի ւորձ անելիս Հրացանաղարկ կամ սրախողխող լինում: Սոսկալին այն էր, որ երկրորդ կուորածի ժամանակ, Հայոց դիմադրություն դրեթե չեղավ, քանի որ ղենքերը միամւաբար Հանձնվել էին կառավարության: Դիմադրության բացակայությունը քաջալերում էր մարդասւաններին, որոնք Համողված էին, որ անւաւիժ են մնալու թե՛ ջարդերն իրականացնելիս ն թե՛ դրանից Հեւո: կուորվեցին նան 5000-ից ավելի այն Հայ դյուղացիները, որոնք առաջին կուորածից Հեւո, մերկ ու քաղցած թաւառում էին Ադանայի ւողոցներում ու ւների բակերում: Երբ վերսկսվել էր կուորածը, նրանցից մի քանի Հարյուր Հոդի աւասւան էր դւել Մուչեղյան-Աբդարյան վարժարանի չենքում, որի ՀրդեՀման ժամանակ բոլորը ողջակիղվեցին: Երկրորդ կուորածի ժամանակ մեծ մարդասիրություն դրսնորեց քաղաքի Հիսուսյան վարդաւեւներից ֆրանսիացի Հայր Անթուան Դիոսկորը, որը Հիսուսյանների վանքում ու նրա չրջակա ւարածքում աւասւան ւվեց սարսաւաՀար Հայերին: Այն բանից Հեւո, երբ խուժանը կրակի ւվեց վանքը, Դիոսկորն ու բրիւանացի Հյոււաւոս Ուիլին նաՀանդաւեւ ՄեՀմեդ Զնադին Համողեցին Հայերին աւասւան ւալ կառավարչաւան Հարակից ւարւեղում: Այդւեղ Հավաքված Հայ խլյակների առաջ ելույթ ունենալով, «մեծաՀոդի» վալին նրանց ւարւադրեց դոչել՝ «Մեչրութիեթ դաՀր օլսուն, ւադիչաՀըմ չո՛ք յաչա»": Դրանից Հեւո միայն նաՀանդաւեւը Հայւարարեց, թե դյավուրներն աղաւ են ն կարող են իր աչքից չքվել: Բայց, 20 Հաղարի Հասնող անւեր-անւիրական Հայերն ո՞ւր դնային: Մի ւաՀ վարանելուց Հեւո, ղինվորների ուղեկցությամբ նրանք ուղղվեցին իրենց թաղերը՝ ամբոխի ՀայՀոյանքների ու քրքիջների ւարաւի ւակ: Նրանց առջն բացվեց ղարՀուրելի ւեսարան. ամբողջ թաղամասեր մոխրի էին վերածվել: Բոցերի ճարակ էր դարձել մու 3500 ւուն՝ իրենց ւակ թողնելով Հաղարավոր անմեղների աճյուններ: Ամբողջ քաղաքով մեկ ցրված էին Հրով ու սրով սւանված ն այլանդակված դիակների կույւեր: Ոմանք "

կորչի՛ սաՀմանադրությունը, թող չա՛ւ աւրես, իմ թադավո՛ր:

դեռ Հոդեվարքի ւվայւանքների մեջ էին: Այնւիսի առաւությամբ էր արյուն թաւվել, որ անցորդը ւողոցով չէր կարող անցնել առանց ուքերն արյունուելու1: Ադանայում մչւաւես բնակվող քաղաքացիներից երկրորդ ջարդի ժամանակ ղոՀվել էր 3500 Հոդի, որոնցից Հայեր՝ 2500, այլ քրիսւոնյաներ՝ 500, մուսուլմաններ՝ 500: Բացի այդ, սւանվել էին ուրիչ ւեղերից եկած ն այնւեղ ժամանակավոր աչխաւանք դւած 1000 Հայեր՝ առավելաբար խարբերդցիներ ու կեսարացիներ: Շրջակա ադարակներում աչխաւող 200 Հայերից ւրկվել էր ընդամենը մեկ ընւանիք: Այսւիսով, երկրորդ կուորածի ժամանակ Հայերի մարդկային վնասները միայն Ադանայում ու նրա անմիջական չրջակայքում կաղմել էր չուրջ 3700 Հոդի2: Ադանայի կուորածը վերջնականաւես թաղեց թուրքաՀայության վիճակը բարելավելու Հնարավորության մասին եղած ւաւրանքները: 1909 թ. աւրիլին Հայերի կուորածներ իրականացվեցին նան Ադանայի ու Հալեւի նաՀանդների Հայաչաւ քաղաքներում, ավաններում ն դյուղերում: Սոսկալի էր Ադանայի սանջակի Գող-Սլուդ ն Աբդօղլու դյուղերի Հայության ճակաւադիրը: Վերջինիս մեջ ամեն վայրադություն դործելուց Հեւո, մարդակերւ Հրեչները մի ւեղ Հավաքեցին Հայ կանանց ու աղջիկներին, իրար մեջ բաժանեցին նրանց ու Հենց ւեղում սկսեցին բռնաբարել: «Փողոցի չուներն անդամ այն ասւիճան կրքու ու անամօթ չէին կրնար ըլլալ»3,Հայւնում է վկայադրողը: Միսիս ավանում կուորվեց 350 Հայ ու կրակի մաւնվեց 80 ւուն4: կուորվեցին նան Աղղը-Բեոյյուք, Շեյխ-Մուրադ ն Խայըրլը դյուղերի Հայերը: Վերջինիս մեջ, Աբդալ Խալոյի աղջիկը՝ վայրադ թրքուՀի Սենեմ խանումը չրջակա դյուղերի թուրք ւղամարդկանց միջոցով Հավաքել է ւալիս

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 52, 9 մարւի 1910 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 64, 23 մարւի 1910 թ.: Յակոբ Յ. Թէրղեան, կիլիկիոյ աղէւը, էջ 180: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 64, 23 մարւի 1910 թ.:

դյուղի Հայերին, կանանց ու աղջիկներին նրանց «նվեր» ւալիս, իսկ ւղամարդկանց կարդադրում է ւանել դեւեղերք, որւեղ այս արյունածարավ դաղանը իր ձեռքով մեկ-մեկ մորթում է նրանց ու ջուրը թաւում՝ «սիրւը Հովացնելու Համար»: Նույնւիսի վայրադություններ դործվեցին Ադանայի սանջակի ԳադըՔեոյ, Գեմի-Սյուրեն, ինջիրլիք, Քրիսւիան-Քեոյ, կարադաչ, Գեողալթ ն ուրիչ դյուղերի Հայերի նկաւմամբ: Տարսոնում խուժանը կրակի ւվեց ս. Պողոս եկեղեցին՝ այնւեղ դւնվող Հարյուրավոր Հավաւացյալներով1: Բարեբախւաբար, այս քաղաքում երնան եկան մարդկային խիղճը չկորցրած մի քանի մուսուլմաններ՝ Քերբալաի ղադե էսադը, Գյուվենդ ղադե Մուխթարը ու վերջինիս ընկեր Մոմոճանը, որոնք մի քանի ւասնյակ Հայերի ւաՀեցին իրենց ւներում մինչն արՀավիրքի ավարւը: Նույնւիսի մարդասիրություն դրսնորեցին ամերիկյան միսիոնարության՝ քաղաքի Սեյնթ Պոլ կոլեջի ւնօրեն վեր. դոկւ. Թոմաս Քրիսւին ու նրա ւիկինը՝ Քարմելայթը, որոնք կոլեջի դլխամասային ու Հարակից չենքերում աւասւան ւվեցին մու 50 Հայի: ԱյդուՀանդերձ, վայրենացած ջոլիրը կրակի ւվեց Հարակից չենքը, որի բոցերի մեջ այրվեց դժբախւների մեծ մասը, իսկ մնացյալը կուորվեց ւախչելու ւորձի ժամանակ: ՇնորՀիվ օւար Հյոււաւոսարանների ու ծովի աւին Հանդրվանած եվրուական երկրների մարւանավերի առկայության, Մերսին նավաՀանդսւի Հայերը արՀավիրքից դուրս եկան նվաղադույն վնասով: Դրան Հակառակ, կիլիկիայի Հայկական թադավորության ւարծանք Այաս նավաՀանդսւի (որը 20րդ դարի սկղբին մի անչուք բնակավայր էր) բոլոր Հայերին թուրք Հարնանները սրի քաչեցին աւրիլի 2 (15)-ին2: կուորածը սարսաւելի էր Հաւկաւես Զեբելի-Բերեքեթի սանջակում, որի մութասերիֆ (կառավարիչ) ՄեՀմեդ Ասաֆ էսադ բեյն անձամբ էր դլխավորում ջարդերը: Այդ նւաւակի Համար Փայասի բանւից աղաւ էին արձակվել բոլոր մարդասւաններն ու ծանր Հանցադործները՝ Հայերի կուորածին մաս1

Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3815, 17 (30) աւրիլի 1909 թ.: Տե՛ս «Արեւելք» (կ. Պոլիս), ‹ 7090, 5 մայիսի 1909 թ.:

նակցելու ւայմանով: Սանջակի էրղինի դավառակի Սսմանիե ավանում Հրեչները չվարանեցին խուժել այն ժողովարանը, ուր դւնվում էին Այնթաւից ու Մարաչից Ադանա՝ ավեւարանական Հոդնոր Հովիվների Համաժողովին դնացող վերաւաւվելիները ն նրանց կուորել դանակներով1: Փախչողները Հանդիւեցին դռան մու կանդնած «քաջարի» ղինվորների ն դնդակաՀար եղան: Հայ Հոդնորականները չխնայվեցին նան Համիդիե դյուղաքաղաքում, ուր 200-ի չաւ Հայեր ողջակիղվեցին մարաչցի Ղաթրի ւան Հրկիղման Հեւնանքով2: Այսւեղի կուորածից Հրաչքով ւրկված Հայ կանայք չաբաթներ անց ղարՀուրելի բաներ էին ւաւմում աղեւի Հեւքերով կիլիկիա ժամանած Զաւել Եսայանին3: Միայն մեկ թաքսւոցի Հրկիղման ժամանակ մոխրացավ մու 70 Հայ, այդ թվում՝ էվերեկցի Մկրւիչ, կարաւեւ, Սարդիս, Հաջի ն Սիմոն Աղաղարյան Հինդ եղբայրները: Ավանում Հայերի ւրկության Համար անձնաղոՀություն դրսնորեց ֆրանսիացի Սաբաթիեների ընւանիքը: Նրանցից Շարլը իրենց ւան վրա ւարղելով Ֆրանսիայի դրոչը, դռան չեմին կանդնեց ջարդարարների առաջ ու դոչեց. «Դուք կարող եք ներս մւնել իմ դիակի վրայո՛վ միայն»: Խուժանն սւիւված նաՀանջեց4: Համեմաւաբար քիչ կորուսւներ ունեցան դավառակի կենւրոն էրղին թուրքական դյուղում դւնվող Հայերը՝ չնորՀիվ ւեղի մարդասեր մուֆթիի, երնելիներից Մուսա էֆենդիի ու մարաչցի ՄեՀմեդ անունով թուրք նորաՀաս երիւասարդի՝ իրենց աղդակիցների վայրադությունը ղսւող խիղախ քայլերի: Նրանց Հակառակ, Սայ-Գեչիւ դյուղի մոլլայի՝ մինարեթից Հնչեցրած կոչով, աւրիլի 2 (15)-ին, դյուղի բոլոր Հայերը կուորվեցին սառը ղենքերով: Աղաւվել էր միայն մի Հայ ւղամարդ, որը 18 վերք սւանալով, արյունլվա ու նվաղած Հասել էր Սիս ն ւրկվել5: Նման ձնով, աչխարՀի երեսից ջնջվեցին դավառակի Հայաբնակ

Բիւղանդ Եղիայեան, Աւանայի Հայոց ւաւմութիւն, էջ 240: ԱրչակուՀի Թէոդիկ, Ամիս մը ի կիլիկիա, կ. Պոլիս, 1910, էջ 142: Զաւէլ Եսայեան, Աւերակներուն մէջ, կ. Պոլիս, 1910, էջ 218-220: ԱրչակուՀի Թէոդիկ, Ամիս մը ի կիլիկիա, էջ 142: Յակոբ Յ. Թէրղեան, կիլիկիոյ աղէւը, էջ 214-215:

էքիղլեր, Գաթրլար, Քեոր-Ղայս, Թուրինջլի, Զեբիլ, էքբեղ, Ֆասըլը, կարադյուլներ, Քեոյօղլուն-Բոչայը, կարա-Հեոյյուք ն ուրիչ դյուղեր՝ իրենց Հայ բնակչությամբ Հանդերձ: Դեորթ-Յոլի (Զորք-Մարղւան) դավառակի կենւրոն Համանուն ավանում մարդասւանները Հանդիւեցին Հայերի կաղմակերւված ու Համառ դիմադրության: Այսւեղ աւրիլի 4 (17)-ին աւասւան էին դւել մուակա Նաջարլի դյուղի Հայերը, որոնց ւղամարդիկ նախորդ օրը դիմադրելով խաժամուժի Հարձակումներին, դիչերով կանանց ու երեխաների Հեւ անցել էին Դեորթ-Յոլ: Այսւեղ էին Հանդրվանել նան 400 ւուն ունեցող ղոււ Հայաբնակ Սջադլը (Սջախլը) ն էողերլի (Սղարլի) դյուղերի Հայերը: Դեորթ-Յոլը դարձել էր դավառակի Հայերի ինքնաւաչււանության ամրոցը, որի դեմ թուրքերը նեւում են իրենց կանոնավոր ու անկանոն ուժերը՝ մութասերիֆ ՄեՀմեդ Ասաֆ էսադի դլխավորությամբ: Ավանը ջրով սնուցող աղբյուրը կւրելով Հայերին ծնկի բերելու նրանց բոլոր ւորձերն աւարդյուն են անցնում: Շրջաւաւվածները ջրՀորներ են ւորում, անմաքուր ջուր խմում, բայց չեն Հանձնվում թչնամու ողորմածությանը: Ամբողջ 11 օր դիմադրելուց Հեւո, Ալեքսադրեթի օւար Հյոււաւոսների միջնորդությամբ, օսմանյան երկրորդ բանակից 500 ղինվոր Հասնում է ավան ն ւաչարող խուժանին ցրում: Խաղաղությունը Հասւաւվում է Հայերի դերմարդկային դիմադրության ու եվրուացի Հյոււաւոսների աջակցության չնորՀիվ: Դեորթյոլցիները 11 օրում կորցրել էին ընդամենը 6 Հոդի, մինչդեռ Հարնան այն դյուղերում, ուր դիմադրություն չէր եղել, Հայերից ղոՀվել էր ավելի քան 600 Հոդի1: Սոսկալի դեւքեր ւեղի ունեցան Զեբելի-Բերեքեթի սանջակի Բախչե (Բուլանըխ) դավառակում: Նրա Հասանբեյլի մեծ դյուղի 385 ւներից 365-ը ւաւկանում էր 2190 Հայերին2: Աւրիլի 2 (15)-ին դյուղը ւաչարում են ւարբեր ւեղերից Հավաքված 10.000-ից ավելի թուրքեր ու քրդեր, սակայն Հանդիւում են կաւաղի դիմադրության՝ դյուղաւեւ կիրակոս աղա Քեչիչ1

ԳԱԹ, Գրիդոր ԶոՀրաւի ֆոնդ, ‹ 2175/I, թ. 2: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 66, 25 մարւի 1910 թ.:

յանի որդի Պեւրոսի առաջնորդությամբ: Բայց անՀավասար ուժերով կռվի մեջ մւած մի բուռ ինքնաւաչււանների ղինամթերքը սւառվում է: Խուժանը մւնում է Հասանբեյլի ն կուորում Հանդիւած Հայերին՝ ներառյալ դյուղի երեք քաՀանաներին, որոնց սւանում են դժոխային ւանջանքներով, իսկ դեղեցիկ կանանց ու աղջիկներին՝ առնանդում: ԱյնուՀեւն, մարդասւանները Հեւաւնդում են լեռներ ւախածներին ու ամբողջ մեկ ամիս չարունակում իրենց որսը: Նույն դաժանությամբ վերացվում են նան Լաւաջլը (Լաւաչլը) ն Խառնը (Հարունիե) ղոււ Հայաբնակ դյուղերը: Սարսաւելի դեւքեր ւաւաՀեցին դավառակի կենւրոնում՝ Բախչեում, ուր մոլի Հայաւյաց մուֆթի իսմայիլն անձամբ էր առաջնորդում ջարդարարներին: Տեր ՎաՀան քաՀանա ՏերՍւեւանյանին դնդակաՀարում են, աւա դլխաւում ու աւրիլի 2 (15)-ին նրա դլուխը «ւողոցներուն մէջ [ուքերով] իրարու կը նեւեն անլուր յիչոցներով»: Նույն կերւ վարվում են երնելիներից Պողոս աղայի Հեւ1: ԱյնուՀեւն Հրկիղում են Հայոց եկեղեցին ու դւրոցը՝ ներսում աւասւանածներով Հանդերձ: իսկ Փալթաջի" էոմեր անունով մի մարդակերւ դաղան, կացինը ձեռքն առած, Հոչուում է դեւին ընկած 30-ից ավելի վիրավորների՝ բոլորի դլուխներն անջաւելով մարմիններից2: կուորածներ են ւեղի ունենում դավառակի նան մյուս Հայաչաւ բնակավայրերում՝ էնթիլի, Սայ-Բուռնու, Գեոք-Զայիր, Գոյակ (կոյակ), Գըղլաջ, Յանըք-Դեյիրմեն, Սարըլար, Գուչջու ն այլ դյուղերում: Նույնը կաւարվում է նան իսլաՀիեի դավառակի Քիչնաղ, Քեսնե, իսլաՀիե, Հաջի-Զավուչ, Քեղլերեն դյուղերում ու նրանց Հարակից ադարակներում, որոնց մի մասում, Հաւկաւես վերջին երկու բնակավայրերում Հրոսակները դեմ են առնում Հերոսական դիմադրության ն ընկրկում: Մեծ վնասներ կրեցին նան կողանի սանջակի Հայաչաւ Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3836, 13 (26) մայիսի 1909 թ.: Փալթաջի - կացնով (թուրքերեն՝ ւալթա) դործող վարւեւ: Տե՛ս Գրիդոր Գոււուլեան, Հայ լեռը: կարմիր դրուադներ կիլիկիոյ աղէւէն, կ. Պոլիս, 1912, էջ 43: "

բնակավայրերը: Նույնանուն դավառակի կենւրոն Սիս քաղաքում թուրք խուժանը՝ չուրջ 800 Հոդի1, աւրիլի 2-ից 6-ը բաղմաթիվ անդամներ ւորձեց կուրել Հայերի դիմադրությունը, որոնց ոդեչնչում էր կիլիկիո աթոռի միաբան Ղնոնդ ծ. վարդաւեւ Թուրսարդիսյանը: Պարւություն կրելով՝ խուժանն իր կաւաղությունը թաւեց չրջակայքի Հայկական Թլան, Ուճաֆիկէորա, Թեքիրչե, Սալը Փունար, Աղդամ, Յավր էֆենդի, Վերին Զոքաքլի, Ներքին Զոքաքլի, Ալաւունար դյուղերի ու ադարակների վրա՝ ոչնչացնելով դրանք2: Ավերվում են նան դավառակի Ռումլու ն Խասւըխան դյուղերը: Հաճընի դավառակի կենւրոն Հաճըն քաղաքը աւրիլի 4 (17)-ին չրջաւաւվեց մի քանի Հաղարի Հասնող ղինված խաժամուժով: ԱյդուՀանդերձ, Հայերը 12 օր չարունակ դիմադրեցին բաղմաւաւիկ դերաղանցող թչնամուն, մինչն որ աւրիլի 15 (28)-ին քաղաքի մուակայք Հասավ կառավարական մի ղորամաս ու բաչիբողուկները ցրվեցին: Հերոսական դիմադրություն ցույց ւվեց նան Հաճընի մուակա Շար Հայկական դյուղը, որին օդնեց Հարնան չերքեղական դյուղը՝ Ասլան բեյի դլխավորությամբ: Վերջինիս ղդուչացման վրա, ւաչարողները չՀամարձակվեցին իրենց սն դործն անել: կարս-Բաղար թուրքաբնակ ավանում աւրում էր չուրջ 1000 Հայ, որոնք Հավանաբար կկուորվեին, եթե նրանց դիմադրությունը չկաղմակերւեր կառավարական ոսւիկան Զին Թորոսը: Շրջակայքից ավան աւասւան դւած 600 Հայ ընւանիքները նս ընդդրկվում են ինքնաւաչււանական դործում: Ընդամենը 23 «Մարթին» ն մի քանի ւասնյակ որսորդական Հրացաններով Հայերը ի դերն են Հանում թչնամու ծրադրերը: ինքնաւաչււանության ն ողջմիւ թուրքերի ջանքերի չնորՀիվ, արՀավիրքից Համեմաւաբար նվաղ կորուսւներով են դուրս դալիս դավառակի Շար-Դերեսի, Երե-Բախան ու կալե-Դերեսի դյուղերի Հայերը: Ֆեքե (ՎաՀկա) դավառակի կենւրոն Համանուն դյուղի Հայությունը աղաւվում

Տե՛ս Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի ւաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), էջ 59: Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3836, 13 (26) մայիսի 1909 թ.:

է չնորՀիվ ջարդարարների առաջ ւեղի կառավարչի (դայմադամ) Հարուցած արդելքին: Նմանաւես ւրկվում է Մյուրֆեւ դյուղի Հայությունը՝ չնորՀիվ ւեղի թուրք երնելի Հուսեյն էֆենդիի որդի ՄաՀմուդ խոջայի, որը դյուղից դուրս է Հանում այնւեղ Հայւնված մարդախոչոչներին: Բայց Գութադլի դյուղի Հայությունը սարսաւելի վախճան է ունենում: Թուրքերը խուժում են դյուղ ն մի Հայի անդամ ողջ չեն թողնում: Թեն կիլիկիայի 1909 թ. աղեւը ծանոթ է իբրն Ադանայի ջարդ, բայց դրան ղոՀ դնացին նան Հալեւի նաՀանդի չաւ քաղաքների ու դյուղերի Հայեր՝ մարդկային ու նյութական մեծ կորուսւներ ւալով: ՆաՀանդի Մարաչի սանջակի կենւրոն Համանուն քաղաքում խլրւումների առաջն առնել Հաջողվեց չնորՀիվ սթաւ դաւող թուրք երնելի Բայաղիդ ղադե Գադրի ւաչայի ջանքերի ն ղեյթունցիների՝ մարաչցի Հայերին օդնության Հասնելուց թուրքերի կրած սարսաւի: Սակայն Հրոսակներն իրենց դործն անում են դավառի Սարըլար, Գեոք-Զեիղ ն Քիչիֆլի դյուղերում, բայց ամենամեծ Հայկական դյուղում՝ Ֆնւըճադում Հանդիւում են դիմադրության: Գյուղը ւաչարվում է աւրիլի 4 (17)-ին ու Հաջորդ օրը Հարձակման ենթարկվում: ՇնորՀիվ ինքնաւաչււանության, դյուղը կորուսւներ չի ւալիս: Զարդից լիակաւար դուրս մնաց քաջ ու Հւարւ Զեյթունը, որի անունն իսկ սարսաւ էր աղդում ավաղակաբարո խառնամբոխի վրա: Ավելին, ղեյթունցիների միջամւության վախից, ջարդից ւրկվեցին ոչ միայն Մարաչ քաղաքի, այլն Զեյթունին Հարնան Ֆրնուղ ն Դեոնդելե դյուղերի Հայերը: Նույնի չնորՀիվ, Համեմաւաբար քիչ վնասներ կրեցին Անդերունի (էնդերուն) դավառակում Հարձակման ենթարկված Անդերուն, էջեմլի, Շիվիլդի (Շեբեքլի), Զաքուրաղաջ, Դեյիրմեն-Դերե, Անըջըք, Արդաւլի, որոչ չաւով նան՝ Պնդուղ (Բանդուղ) ու կաւան (կեւեն), ինչւես նան կոկիսոնի (Գեոքսուն) չրջանի յոթ դյուղերը: Վերջինիս Դոլոլուք դյուղը կրում է Հիչյալներից ամենամեծ վնասը՝ ղոՀ ւալով 31 Հոդի ու կորցնելով չարժուն ու անչարժ ողջ ունեցվածքը: Հալեւի սանջակում ջարդերը ծավալվեցին նրա արնմւյան երեք դավառակներում:

Անթաքիայի (Անւիոք) դավառակի կենւրոն Համանուն քաղաքում ջարդն ընդունեց աՀռելի չաւեր: Քաղաքում մչւաւես աւրում էին 800 Հայ, ինչւես նան ժամանակավոր աչխաւանքի եկած 500-800 Հայաղդի բանվոր: Աւրիլի 6 (19)-ին ամբոխը Հարձակվում է թեմի առաջնորդարանի չենքի վրա, սւանում այնւեղ դւնվող կրոնավորներին ու Հայ երնելիներին, աւա կուորում չուկայում ու ւողոցներում Հանդիւած բոլոր քրիսւոնյաներին: Քաղաքի 1000 Հայերից չուրջ 700-ը կուորվեց1, ավերվեցին քրիսւոնյաների եկեղեցիները: Զարդն անձամբ կաղմակերւել էր Անւիոքի մութասերիֆը՝ մի քանի թուրք երնելիների աջակցությամբ: Քեսաւի դավառակի Հայկական ւասնյակ դյուղերն ավերվեցին աւրիլի 2 (15)-ից 8 (21)-ի միջն ընկած օրերին, իսկ բնակիչներն աւասւանեցին Քեսաւ դյուղում: Աւրիլի 9 (22)-ին, չրջակայքի թուրքական, թուրքմենական, քրդական ու այլաղդի բնակավայրերից Հավաքված ու 30.000-ի Հասնող արյունածարավ խաժամուժը2 Հարձակվում է Քեսաւի վրա: կարճաւն դիմադրությունից Հեւո, Հայերը լեռնային դժվարամաւչելի կածաններով Հասնում են Բասիթի ծովաւը, որւեղից ֆրանսիական նավերով ւեղաւոխում են Լաթաքիա: Փախուսւի ընթացքում ւասնյակներով Հայեր կուորվում են իրենց Հեւաւնդողների ձեռքով: կլընջյան ընւանիքից մի Հարս, իր ւաւվին ւեր մնալու Համար, իրեն ծով է դցում կարադուրան դյուղի Բուրունեյ կոչվող խարակից ու նաՀաւակվում: Մւնելով Քեսաւ, Հրոսակները ՀրդեՀում են բոլոր ւներն ու եկեղեցիները, որոնց ւլաւակների ւակ են մնում ւախուսւի Հնարավորություն չունեցած մեծաթիվ Հիվանդներ, ծերեր ու երեխաներ: Ավերվում են նան Քեսաւից արնելք ու Անւիոքից Հարավ դւնվող Արֆալի, Յամադի ն Գոչի (Գեոչչյու) Հայաբնակ դյուղակները3: Սվեդիայի Տե՛ս Վեր. Տիդրան Ճ. Խրլուեան, Ոսկեմաւեան Հայ աւեւարանական միութեան, Հաւ. Ա, Պէյրութ, 1950, էջ 335: Յակոբ Զոլաքեան, Անւիոքի մերձակայ Ռուճի Հովիւի Հայերը (ւաւմա-աղդադրական ուսումնասիրութիւն), Անթիլիաս, 2006, էջ 108: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 94, 108:

(Մուսալեռ) դավառակի Հայությունը ջարդից ղերծ է մնում դավառակի մուդիր (կառավարիչ) Սեոքելի Խալիդ էֆենդիի ձեռք առած միջոցների չնորՀիվ: իսկ Ռուճի Հովւի Գնիե (Ղնեյ) ն Յակուբիե Հայաբնակ դյուղերը, որոնք աւրիլի 10 (23)-ից ւաչարվել էին Հաղարավոր թուրքերով ու թուրքմեններով, աղաւվում են նրանցում Հասւաւված լաւին վարդաւեւների միջոցով Ֆրանսիայի ն իւալիայի Հալեւի Հյոււաւոսների՝ Հալեւի վալիի վրա դործադրած ճնչումների չնորՀիվ1: կուորածը սարսաւելի Հեւնանքներ ունեցավ Բեյլանի դավառակում: Գըրըդ-խան դյուղի 90 Հայկական ւներն ավերելուց Հեւո, դեղեցիկ կանանց ու աղջիկներին վերցնում են իբրն ավար, իսկ ւղամարդկանց ւանում մուակա մի ուխւաւեղի ու այնւեղ բոլորին՝ 82 Հոդու, կուորում: Մնացյալներին՝ 250 Հոդի կանայք ու երեխաներ, մարդասւանները «նվիրում են» ւարածքի սեւականաւեր Մուսւաֆա ւաչային, որն էլ իր Հերթին նրանց «նվիրում է» քրդերին2: Գըրըդ-խանի մերձակա Աթըք, Գանլը-Դերե, Սարը-Զինար, Սողանջը, Մեղկիթեոնի ն Հաջի-Մուսալը դյուղերի Հայերը թողնում են իրենց բնակավայրերը ու ւեղաւոխվում դավառակի կենւրոն Բեյլան: Դաւարկված դյուղերը կողոււվում են ու Հրկիղվում: Ավաղակները Հարձակվում են Բեյլանի վրա, սակայն Հալեւից այնւեղ ուղարկված ղինվորները կանդնում են նրանց դեմ ու ցրում արյունածարավ ամբոխին: 1909 թ. աւրիլին արՀավրալի օրեր աւրեցին նան կիլիկիայի մերձակա ւարածքների, Հաւկաւես կեսարիայի դավառի Հայերը: Բայց այս վայրերում Հնարավոր եղավ աղեւը կանխել: Մի չարք չարժառիթներից ղաւ՝ դրա Հիմնական ւաւճառն այն էր, որ կ. Պոլսում ն նրա չուրջ ծավալված աբդուլՀամիդյան չարժումը ւարւություն էր կրել, ն Բարձր Դուռը Հայւարարել էր, թե միջոցներ է ձեռնարկելու աղեւի ւարածումը ղսւելու Համար: 1909 թ. աւրիլյան ջարդերն իրենց եւին թողեցին Հաղա1

Տե՛ս Յակոբ Զոլաքեան, Անւիոքի մերձակայ Ռուճի Հովիւի Հայերը (ւաւմա-աղդադրական ուսումնասիրութիւն), էջ 108-112: Տե՛ս Յակոբ Յ. Թէրղեան, կիլիկիոյ աղէւը, էջ 258:

րավոր ղոՀեր, բյուրավոր այրիներ ու որբեր: Բնավեր եղածներից չաւ չաւերն իրենց մերկությունը ծածկող ցնցուի իսկ չունեին, դլխի վերնում՝ ծածկ, ու ամենասոսկալին՝ ոււելու մի կւոր չոր Հաց: կիլիկիայի Հայությունը վերջնական վերացման սւույդ վւանդ էր դիմադրավում: Հարկավոր էր օդնության Հասնել աղեւյալներին: Եվ դործի անցան աղդային մարմինները, մասնավորաւես կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանը, որւեղ Հավաքվում էին աչխարՀի ւարբեր վայրերից Հայերի Հանդանակությունները՝ դումարների, Հադուսւեղենի, սննդի ու այլ ւեսքով: Աղդակիցներին օդնության ձեռք մեկնելու կոչեր արեցին Մաւթեոս Բ իղմիրլյան Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը, կիլիկիո ՍաՀակ Բ Խաւայան կաթողիկոսը, Ադանայի թեմի առաջնորդ Մուչեղ եւս. Սերոբյանը, դրողներ Սուրեն Պարթնյանը, Զաւել Եսայանը ն ուրիչներ, ողջ Հայկական մամուլը: Միաժամանակ, ւաւրիարաքարանի ւաւասխանաւուները դիմեցին Սսմանյան կայսրության ղեկավար դեմքերին՝ առաջարկելով չւաւ օդնություն Հասցնել աղեւյալներին: ՀՅԴ կ. Պոլսի Պաւասխանաւու մարմնի (կենւրոնական կոմիւե) Հովանավորությամբ կաղմված «կարմիր խաչի» առողջաւաՀական խումբը չոււով Հասավ Ադանա ու այնւեղ Հասւաւեց Հիվանդանոց ն դեղարան: Խումբը մեծ աչխաւանք ւարավ նան չրջակա դավառներում: կուորածներն ու աղեւյալներին օդնելու խնդիրները 1909 թ. աւրիլից սկսած դարձան կոսւանդնոււոլսի Հայ աղդային ընդՀանուր ժողովի օրակարդի դլխավոր Հարցը: իրենց Հերթին, թուրքական իչխանությունները նս «ղբաղվեցին» կուորածների ու աղեւյալներին օժանդակելու Հարցերով, սակայն՝ թուրքավարի ձնով: Այսւես, իչխանություններն ամեն կերւ ւորձում էին կուորածների մեղքը դցել Հայերի վրա, բոլոր սւանվածների թիվը ներկայացնել 6 Հաղար Հոդուց էլ ւակաս, սւանված մուսուլմանների թիվը ավելի, իսկ եթե դա չէր Հաջողվում՝ դոնե Հավասար ցույց ւալ քրիսւոնյա ղոՀերի թվին՝ վերջինս մի քանի անդամ նվաղեցնելով: իսկ որքա՞ն մարդ էր ղոՀվել կուորածների երկու ւուլի ժամանակ:

Եվրուացի թղթակիցների ու դիվանադեւների, ինչւես նան Հայկական մամուլի դնաՀաւումով՝ մարդկային կորուսւների թիվը դերաղանցում էր 30 Հաղարը1: Սուրեն Պարթնյանը միայն Ադանայի վիլայեթում Հաչվել էր 20.000 սւանված2: Հայ ղոՀերի թիվը նույնքան էր դնաՀաւում վեր. Համբարձում Աչճյանը Ադանա քաղաքում ն մերձակա բնակավայրերում3, իսկ Սսմանյան ւառլամենւի անդամ, ւասւաբան Հակոբ Պաւիկյանը քրիսւոնյա ղոՀերի ընդՀանուր թիվը նչել է 21.000, որից Հայեր՝ 19.479, Հույներ՝ 250, ասորիներ՝ 850, քաղդեացիներ՝ 4224: ԶոՀերի ճչդրիւ թիվը չաւ դժվար էր որոչել բաղմաթիվ ւաւճառներով. առաջին՝ մեծաթիվ դիակներ Հաւչւաւ կերւով ՍիՀուն դեւն էին թաւվել" կամ վայրի դաղանների ու չների կողմից Հոչուվել, երկրորդ՝ որնէ մեկը սարսաւի օրերին չէր մւածում ղոՀերի թիվը Հաչվառելու մասին, ն Համաճարակներից վախենալով, Հնարավորության դեւքում դիակները չւաւ Հանձնում էին Հողին՝ առանց Համաւաւասխան դրանցման, երրորդ՝ Հաղարավոր մեռելների, Հաւկաւես դրսից աչխաւանքի եկածների ինքնությունը ւարղել Հնարավոր չէր, չորրորդ՝ անՀայւ կորած Համարվողներից չաւերն իրականում սւանվել էին, սակայն Համարվում էին կիլիկիայից Հեռացածներ: Այս ն այլ ւաւճառներով, որոնց մեջ առաջնային էր օսմանյան իչխանությունների քաղաքական քմաՀաճույքը, այդւես էլ ճչդրիւ ւեղեկադիր չկաղմվեց կուորածների օրերին ղոՀվածների թվի մասին: Հայասւանի աղդային արխիվ, ֆոնդ 57, ցուցակ 3, դործ 19, թերթ 6, «Բանբեր Հայասւանի արխիվների» (Երնան), ‹ 2 (102), 2003, էջ 17: Սուրէն Պարթեւեան, կիլիկեան արՀաւիրքը, կ. Պոլիս, 1909, էջ 32: Տե՛ս Վեր. Համբարձում Յ. Աչճեան, Աւանայի եղեռնը եւ Գոնիայէ յուչեր, էջ 27: «Աւանայի եղեռնը: Տեղեկադիր Յակոբ Պաւիկեանի», կ. Պոլիս, 1919, էջ 48: " Գեւն իր մեջ թաւված Հայերի դիակները ւանում-քչում էր ու թաւում Միջերկրական ծովը՝ Ադանա քաղաքից 20 կմ Հեռու (ւե՛ս «Դրօչակ» (Ժնեւ), ‹ 5, մայիս, 1909, էջ 56): Զարդերից չաբաթներ Հեւո այլանդակված դիակներ էին Հայւնաբերվում նույնիսկ կիւրոսի ծովաւում (ւե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3841, 19 մայիսի (1 Հունիսի) 1909 թ.):

ԶոՀերի թվում ւեւք է Հաչվառել ջարդից Հեւո սովից, ցրւից ու Հիվանդություններից մաՀացած ավելի քան 8000 Հոդուն1: Այսւիսով, 1909 թ. աւրիլի 1-13-ը ւեղի ունեցած ջարդի ղոՀերի ն դրանից Հեւո սւեղծված անւանելի ւայմանների Հեւնանքով մաՀացածների ընդՀանուր թիվը կարելի է մուեցնել 40 Հաղարի2, իսկ ըսւ Ադանայի Հայոց առաջնորդարանի քարւուղար Քերովբե Փաւաղյանի՝ ամեն դեւքում՝ այս թվից ոչ ւակաս3: իՀարկե, այս թիվը նույնւես մուավոր է: կուորածից Հեւո մեծ թաւ սւացավ Հայության արւադաղթը ո՛չ միայն կիլիկիայից, այլն թուրքական բռնակալության ւակ Հեծող բուն Հայասւանից ու կայսրության Հայաբնակ մյուս չրջաններից: Հոդեբանական Հարվածն այնքան ուժեղ էր, որ Հայկական մամուլում Հայւնվեցին կիլիկիայի Հայությունը ւրկելու Համար նրան ամբողջաւես մի որնէ օւար ւեւություն դաղթեցնելու ծրադրեր: իչխանությունները ո՛չ միայն չէին խոչընդուում Հայոց արւադաղթին, այլ ընդՀակառակը, աղեւից Հաղիվ դուրս եկած ժողովրդի դլխին նորանոր ծանր ւուրքեր դնելով, ւաւանվողներին էլ կողմնորոչում էին մեկնելու ուղղությամբ: ԱնՀամեմաւ մեծ ծավալներ ընդունեց նան անձի ու ինչքի ւաչււանության նւաւակով օւար եկեղեցիների Հովանու ւակ մւնելու՝ նախաւես արդեն առկա դործընթացը: իսկ ովքե՞ր էին իրականում կաղմակերւել կուորածները: կուորածների Հենց առաջին օրերից Հասարակական դիւակցության մեջ դոյացավ այն Համողումը, թե եղածը աբդուլՀամիդյան խմբակի վերջին Հանցադործություններից է, որի դլխավոր դերակաւարներն են Ադանայի նաՀանդաւեւ Զնադ բեյը, այնւեղի ղորքերի Հրամանաւարն ու նաՀանդի Հայաւյաց մյուս բռնակալ դեմքերը: Քանի որ կուորածները ժամանակային առումով Համընկել էին կ. Պոլսում աբդուլՀամիդականների

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 73, 2 աւրիլի 1910 թ.: Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3827, 1 (14) մայիսի 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 3839, 16 (29) մայիսի 1909 թ.:

աւսւամբության Հեւ, այդ Հանդամանքը չաւերին մղում էր այն Համողման, թե կուորածը կաղմակերւել են սուլթան Աբդուլ Համիդի կողմնակիցները՝ Ելդըղից եկած Հրամանով: Այդ կարծիքը ւաչւոնաւես առաջ էր քաչել այդ ժամանակաչրջանում իթթիՀադականների Հեւ քաղաքական դաչինք կաղմած Դաչնակցությունը: ի ղուր էին դաչնակցական դործիչներն ու մամուլը ւորձում Հայ ղոՀերի արյունից չքմեղացնել իրենց իթթիՀադական «ընկերներին»: Հայկական միջավայրում սկղբում ուրիչներ նս Հավաւում էին այդ վարկածին, այդ թվում՝ ՀՅԴ երդվյալ Հակառակորդներից Սուրեն Պարթնյանը, որը կուորածներից որոչ ժամանակ Հեւո դրում էր Հայ-թուրքական «եղբայրության» մասին1: իրականում, բոլոր ւասւերն ու Հեւադա դեւքերը եկան աներկբայորեն աւացուցելու, որ կիլիկյան արՀավիրքի ւաւասխանաւուները երիւթուրքերն են: Դրա Հիմնական աւացույցներն էին. Ա) իթթիՀադի կոմիւեն Ադանա քաղաքում ն նաՀանդում ուժեղ կաղմակերւություն ուներ, ն եթե ցանկանար, կարող էր արդելք Հանդիսանալ աղեւին: Մինչդեռ նրա անդամները ո՛չ միայն այդ ուղղությամբ ջանքեր ի դործ չդրին, այլն ընդՀակառակը, նրանցից չաւ չաւերը միացան իրենց քաղաքական Հակառակորդ աբդուլՀամիդյան բռնակալ ուժերին՝ Հայերին Հոչուելու Համար: Այս մասին մեջբերենք ընդամենը մի քանի վկայություն: իթթիՀադի ղեկավարներից Մնլան ղադե Ռիֆաթը դրել է, թե այդ կուսակցության «Աւանայի մասնաճիւղը կեդրոնէն սւացած ՀրաՀանդին Համաձայն կիլիկիոյ, մասնաւորաւէս Աւանայի մէջ ընդՀանուր ջարդ մը ւաւրասւելու սկսած էր»2: Մնլան ղադեն նան վկայում է, թե իթթիՀադի՝ Հայոց 1915 թ. ցեղասւանությունը ծրադրավորելու նվիրված դաղւնի նիսւի ժամանակ, կուսակցության կենւրոնական կոմիւեի անդամ Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3823, 27 աւրիլի (10 մայիսի) 1909 թ., ւե՛ս նույն ւեղում, ‹ 3834, 11 (24) մայիսի 1909 թ.: Ռիֆաթ Մեւլան ղաւէ, Թրքական յեղաւոխութեան մութ ծալքերը (թարդմանություն օսմաներեն բնադրից), Պէյրութ, 1975, էջ 171:

դոկւոր Նաղըմը «Հորդորել է» չբավարարվել Ադանայի ջարդի նման մասնակի ցեղասւանությամբ. «Լա՛ւ դործ ւէւք է եւ վճռական դործադրութիւն: 1909ին, Աւանայի մէջ, ասդինանդին մեր ըրած ջարդերուն ւէս բան մը եթէ ւիւի ընենք, օդոււի ւեղ վնաս կը ւաւճառենք»1: Երիւթուրք դործիչներից մեկը ադանացի մի իսլամի Հեւ ղրույցի ժամանակ նրան նախաւել էր՝ ասելով. «Երբ մենք ձեղի ըսինք, թէ Հայերուն քիթը քիչ մը դեւին քսեցէ՛ք, չուղեցինք ըսել, թէ այդւէս բոլորին բնաջնջեցէ՛ք»2: կաղմակերւիչների՝ իթթիՀադականները լինելու իրողությունը Հասւաւում է նան ամերիկացի միջաղդայնադեւ ն ւաւմաբան Հերբերւ Ադամս Գիբբոնսը3: իսկ կ. Պոլսում Մեծ Բրիւանիայի դեսւան Զերալդ Լոութըրն իր ւեւության արւաքին դործերի նախարար Զարլի Հարդինդին 1910 թ. մայիսի 29-ի թվով Հղած «դաղւնի, անձնական ն խորՀրդաւաՀական» նչումները կրող ղեկուցադրում Հայւնում էր, թե իթթիՀադականները «Հայերին Հանդսւացրին (ւեղը դրեցին:- Հ. Ս.) Ադանայի կուորածով (1909 թ.)»4: Բ) կուորածները ՀրաՀրած ւեղեկաւվական «ծանր Հրեւանին»՝ «իթիդալ» թերթը իթթիՀադականների Ադանայի ւաչւոնական օրդանն էր: կուորածներին Հաջորդած չաբաթների քննչական Հեւաւնդումները ւարղեցին, որ նրա խմբադիր իՀսան Ֆիքրին ջարդի նախօրյակին ն օրերին մչւական կաւի մեջ է եղել քաղաքի երիւթուրքական կոմիւեի Հեւ: Գ) Զարդերի երկրորդ ւուլն սկսվեց իթթիՀադական կառավարության ՀրաՀանդով ու նրա ւրամադրության ւակ դւնվող Սալոնիկի երկրորդ ղորաբանակին ւաւկանող ղորամասի Ադանա ժամանումից ընդամենը Հաչված ժամեր անց՝ ղորամասի Մնլան ղադեի՝ Հալեւում 1929 թ. «էլ-Վադըթ» ււարանից օսմաներենով լույս ւեսած «Սսմանյան Հեղաւոխության մութ ծալքերը» դրքին Հղում անելով մեջբերվել է Հեւնյալ Հաւորում. Հայկաղն Գ. Ղաղարեան, Ցեղասւան թուրքը, Պէյրութ, 1968, էջ 342 (ընդդծումը մերն է:- Հ. Ս.): Վեր. Համբարձում Յ. Աչճեան, Աւանայի եղեռնը եւ Գոնիայէ յուչեր, էջ 91: Гиббонс Г. А., Последние избиение в Армении, Петроград, 1916, с. 26. «Զդուչացե՛ք կեղծ բարեկամներից», Երնան, 2002, էջ 70:

ղինվորների ամենաեռանդուն մասնակցությամբ: Զորամասի Հրամանաւարներն իրենց այդ խժդժություններն «արդարացնում էին» սւելով, թե Հայերն իբր կրակել են իրենց ենթակաների վրա ն իրենք ւարղաւես սւիւված են եղել ղենքի ուժով Հակադարձել ու ինքնաւաչււանվել1: Դ) Եվրուական մամուլի օրդանները բաղմաթիվ աւացույցներ էին բերում ջարդերին իթթիՀադականների Ադանայի կոմիւեի մասնակցության վերաբերյալ: Սրինակ՝ ֆրանսիական «Թան» թերթի 1909 թ. մայիսի 9-ի առաջնորդող Հոդվածի Հեղինակը Հայերի արյունալի ջարդը երիւթուրքական իչխանությունների ծրադրածն էր Հայւարարում: Պարբերականը դրում էր, թե Ադանայի վալին կուորածները կաղմակերւել է բարձրից սւացած ցուցումի Համաձայն, որի աւացույց կարող է ծառայել ներքին դործերի նախարարության մուսթեչար (խորՀրդական) Ադիլ բեյի Հեռադիրը Ադանայի վալիին, որում Հսւակ ՀրաՀանդված էր. «Եվրուացիներին ձեռք չւա՛լ»: Պարղ է, որ Հասկացնել էր ւրված, թե «Հայերին ձեռք ւվե՛ք»: Դրանից մի քայլ էր մնացել Հայերին կուորելը, որը եւ մուսուլման բնակչությունը կաւարեց2: Ադիլ բեյի սույն Հեռադրին անդրադառնալով, Հայերի նկաւմամբ միչւ բարյացակամ եղած Սուլեյման Նաղիֆ բեյը Սւամբուլի «Սսմանլը» թերթի 1909 թ. մայիսի 3-ի Համարում չեչւում էր, թե ջարդերի Համար «ւաւասխանաւուութեան մեծը կը ւաւկանի Բ. Դրան»3: Ե) իթթիՀադի ուղղակի ւաւասխանաւվության աղաղակող աւացույցներից է 1909 թ. աւրիլի կեսերին սուլթան Աբդուլ Համիդը դաՀընկեց Հռչակելով երկրի ղեկն ամբողջությամբ իր ձեռքը վերցրած այդ կուսակցության ղեկավարության ւաՀվածքը: իթթիՀադականները ո՛չ միայն կուորածները դաւաւարւող ւաչւոնական որնէ Հայւարարություն չարեցին, դույղն ցավակցություն չՀայւնեցին Հայերին՝ կրած ծանր կոՏե՛ս «Շիրակ», ‹ 11, 18 աւրիլի 1909 թ., էջ 259: «Թանի» առաջնորդող Հոդվածի թարդմանությունը ւե՛ս «Մչակ» (Թիֆլիս), ‹ 94, 6 մայիսի 1909 թ.: «Բիւղանդիոն», ‹ 3818, 21 աւրիլի (4 մայիսի) 1909 թ.:

րուսւների Համար, այլն ւաւաՀածի ամբողջ մեղքը դցեցին Հայերի վրա: Զարդերի Հենց սկղբին այդւիսի Հայւարարություն արեց նան իթթիՀադի՝ այդ օրերին Փարիղում դւնվող ւարադլուխ ն Սսմանյան ւառլամենւի նախադաՀ ԱՀմեդ Ռիղան1: Երիւթուրքական իչխանությունները ծաղրի ու խեղկաւակության վերածեցին ոճրադործների դաւավարությունները, իսկ կուորածների անմիջական ՀրաՀրիչ կառավարական ւաւասխանաւուներին ո՛չ միայն չւաւժեցին, այլ, ընդՀակառակը, ւարդնաւրեցին ավելի բարձր ւաչւոններով: Սրինակ՝ ներքին դործերի նախարարության խորՀրդական Ադիլ բեյը Հաջորդ ւարի իսկ, 1910 թ., «ընւրվեց» իթթիՀադի կենւրոնական կոմիւեի ընդՀանուր քարւուղարի2, այսինքն՝ կուսակցական ասւիճանակարդի, բարձրադույն ւաչւոնում, որը նա ւարբերաբար ւաՀեց մինչն 1916 թ.՝ ուրիչ ճիվաղների Հեւ անմիջականորեն ծրադրավորելով ու դործադրության մեջ դնելով նան Հայոց ցեղասւանության՝ 1915 թ. սկսած նոր ւուլը: Այս ն ուրիչ բաղմաթիվ ւասւեր կասկած չեն թողնում, որ կիլիկիայի 1909 թ. աւրիլյան ջարդերը կաղմակերւել ն իրականացրել էր թուրքական դարավոր բռնակալությունը՝ ի դեմս «Հին» թե «նոր» վարչակարդերի մարդկային թաւթւուկների, որոնք միավորվել էին Հայերի բնաջնջման Հարցում: կիլիկյան արՀավիրքը լայն արձադանք դւավ Հայկական ն օւար չրջանակներում, Հաւկաւես ւարբերական մամուլում, մւավորականների ու քաղաքական դործիչների միջավայրում, եվրուական երկրների ւառլամենւներում ու ւեւական այլ մարմիններում, Եվրուայում թեն դրանք ղիջում էին 1895-1896 թթ. ւեղի ունեցած Հայերի լայնածավալ կուորածների արձադանքներին: կուորածներին քիչ թե չաւ անդրադարձան Մեծ Բրիւանիայի, իւալիայի, Շվեյցարիայի ն Ֆրանսիայի ւառլամենւներում: Վերջինիս Աղդային ժողովում իրենց բողոքի ձայնը բարձրացրին ւաւդամավորներ Դենի կոչենը, սոցիալիսւների

«Շիրակ», ‹ 12-13, 2 մայիսի 1909 թ., էջ 288: Տե՛ս Հայկաղն Գ. Ղաղարեան, Ցեղասւան թուրքը, էջ 360:

առաջնորդ Ժան Ժորեսը ն ուրիչներ՝ ւաՀանջելով իրենց երկրի աղդու միջամւությունը: Գրելով կուորածների մասին, այնուամենայնիվ, եվրուական մամուլը լայն ւեղ Հաւկացրեց թուրքական իչխանությունների խեղաթյուրված ւեղեկաւվություններին, որոնք Հայերին ներկայացնում էին իբրն աւսւամբներ ու խռովարարներ, կայսրության կործանման դավադրության դործիքներ: Հոդվածներից բացի, Հիմնականում ֆրանսերենով, կուորածների նույն ւարում ու Հաջորդ ւարիներին լույս ւեսան բաղմաթիվ դրքեր, որոնց Հեղինակներն էին Ժորժ Բրեղոլը (Պեւրոս Աղնավուր), ֆրանսիացիներ էմիլ Դումերդը, Պոլ դյու Վեուն, Ա. Ադոսիդեսը, անդլիացի Ֆրեդերիկ Զաքեոս Դուկեւ Ֆերիմանը, ամերիկացի Հերբերւ Ադամս Գիբբոնսը ն ուրիչներ: Հայերի կուորածները դաւաւարւեցին նույնիսկ մուսուլման մւավորականներ ու կրոնական դործիչներ, ինչւես կաՀիրեի ալ-ԱղՀար Համալսարանի ռեկւոր ն դերադույն իմամ չեյխ Սալիմ ալ-ԲաՀրին (ով մուսուլմաններին ուղղված ղդասւության խրաւական ֆեթվա Հրաւարակեց), Եդիււոսում բնակվող, աղդությամբ թուրք մւավորական Վելիէդդին Յեկենը, եդիււացի արաբ մւավորական ՄուՀամմեդ Լութֆի ալ-Մանֆալութին ն ուրիչներ: Հայերի կուորածները դաւաւարւեցին նույնիսկ մի քանի թուրքական ւարբերականներ, որոնց մեջ առանձնացավ Սւամբուլի «Սիբերի սայիքայի Հյուրրիեթի» թերթը: կիլիկիայի ողբերդությունը, որւես «դեւքեր», «արժանացավ» նան Սսմանյան ւառլամենւի ուչադրությանը: Պաւդամավորական ժողովի 1909 թ. աւրիլի 18-ի, 28-ի, 30-ի, մայիսի 10-ի ն 11-ի նիսւերում, Հիմնականում Հայ ւաւդամավորների, մասնավորաբար՝ Գրիդոր ԶոՀրաւի, Վարդդեսի (ՀովՀաննես Սերենդյուլյան), Մեծն Մուրադի (Համբարձում Պոյաճյան) ու Նաղարեթ Տաղավարյանի ւաՀանջով բարձրացված Հարցը թուրք դործընկերների ցինիկ ւաՀվածքի ւաւճառով վերածվեց ՀակաՀայկական կրքերի բորբոքման Հերթական ցուցադրության: Մայիսի 10-ի նիսւում թուրք կառավարությունը, Հիմնվելով Ադանայի վալիի, կուորածների մյուս կաղմակերւիչների սւաՀոդ ւեղեկությունների վրա, Հայ Հեղաւոխականներին

ամբասւանեց իբրն կիլիկիայում աւսւամբության թելադրիչ, իսկ Հայերին ներկայացրեց իբրն նախաՀարձակ: Սսմանյան խորՀրդարանի նիսւերում Հնչեցին ւարբեր առաջարկներ: Ժողովն ընւրեց երկու Հոդուց բաղկացած քննիչ Հանձնախումբ, որի կաղմում էր էդիրնեից ւաւդամավոր ընւրված, իր աղդի Հեւ կաւը Համարյա ամբողջովին կւրած, իթթիՀադական Հակոբ Պաւիկյանը: Հանձնախումբը մեկնելու էր «դեւքերի» վայրեր ն վերադարձին իր ւեղեկադիրը ներկայացնելու էր Պաւդամավորական ժողովին: կուորածներին յուրովի արձադանքեց նան նոր սուլթանը՝ ՄեՀմեդ Մ Ռեչադը: Մայիսի 2 (15)-ին Դոլմաբախչեի ւալաւում ընդունելով կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանի ւաւվիրակությանը, Սսմանյան կայսրության ւադիչաՀը Հայւնեց իր «Հայրական» ղդացումներն իր Հայաղդի Հւաւակների նկաւմամբ, ու Հօդոււ աղեւյալների սւեղծված միջաղդային Հանձնաժողովին նվիրաբերեց ... 500 օսմանյան ոսկի, մինչդեռ Հայերի նյութական կորուսւները միայն Ադանա քաղաքում դնաՀաւվել էին 300.000 ոսկի1: ՄեՀմեդ Մ Ռեչադը Հայկական ւաւվիրակությանը Հավասւիացրել էր, թե «եթէ կարելի ըլլար, այս նւաւակին Համար ամբողջ սւացուածքս կը նուիրէի»2... կուորածների դադարից անմիջաւես Հեւո, թուրքական «արդարադաւությունը» դործի անցավ՝ «մեղավորներին Հայւնաբերելու ն ւաւժելու Համար»: Ադանայի վիլայեթի ւեղական կառավարությունը նչանակեց մի քննիչ Հանձնախումբ՝ ջարդերի կաղմակերւիչներից Բաղդադի ղադե Աբդուլ կադեր էֆենդիի դլխավորությամբ, որի Հիմնական աչխաւանքը եղավ Հայ ւղամարդկանց ձերբակալությունն ու խսւադույն Հարցաքննությունը3: Այս Հանձնախմբի դործունեությունը երկար չւնեց: Մեկ ամիս Հեւո նրան ւոխարինելու եկան կ. Պոլսից ուղարկած Հանձնախմբերը: Բացի Պաւդամավորական ժողովի վերոՀիչյալ Հանձնախմբից, Ադանա ժամանեց կառավարության կաղմած եռանդամ քննիչ Հանձնախումբը, որի կաղմում էր Մանասթըրի

Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 7075, 17 աւրիլի 1909 թ.: Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3848, 27 մայիսի (9 Հունիսի) 1909 թ.: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 33, 7 մայիսի 1909 թ.:

դաւական քննիչ Հարություն Մոսւիչյանը: իր Հերթին, ւաւերաղմական նախարարությունը Ադանա ուղարկեց Ռումելիի ղինվորական սւաներից կաղմված մի ռաղմական աւյան, որը ւեղում սւեղծեց միայն երիւթուրք ղինվորականներից կաղմված երեք ռաղմական դաւական աւյան (դիվանը Հարբի), որոնք էլ, իրենց կարդին, կյանքի կոչեցին Հիմնականում Հանցադործ ւարրերից կաղմված Հանձնախմբեր: Սակայն արդարության Հասնելու Հայերի սւասելիքներն ի դերն ելան: Թե՛ կ. Պոլսից եկած երկու Հանձնախմբերի թուրք անդամները ն թե՛ մանավանդ Ռաղմական աւյանը օրեցօր Հակվեցին նախ Հավասարեցնելու դաՀիճներին ու ղոՀերին, աւա՝ բացաՀայւորեն մեղադրելու միայն Հայերին ու սաՀմանաւակ թվով մուսուլման ւդեւ դյուղացիների: Դաւական մարմիններն ամեն ինչ արեցին, որւեսղի բուն ճիվաղներն անւաւիժ մնան. դաւավարությունների արդյունքում մաՀաւաւիժ սւացան չուրջ Հինդ ւասնյակ մուսուլմաններ, որոնցից միայն մու 20 ոճրադործ, Հիմնականում կրոնական Հիւնողից կուրացած անդիւակից ւարրեր, կախաղան Հանվեց: Ռաղմական աւյանը չէր բավականանում դերերը չրջելով, այլ նան Հանձնառու էր անարդել ղոՀերը, դրանով է՛լ ավելի ՀուսաՀաւության մաւնել Հայերին: Հայությանը ներկայացվեցին ո՛չ միայն քրեական, այլն քաղաքական բնույթի մեղադրանքներ՝ ղենքի ու ղինամթերքի ձեռբերում ու ւաՀեսւավորում, աւսւամբության կաղմակերւում՝ Ադանայի նաՀանդն ու Հալեւի նաՀանդի արնմւյան մասը Սսմանյան կայսրությունից անջաւելու ն Հայկական անկախ թադավորություն Հռչակելու նւաւակով ն այլն: Այս բոլոր մեղադրանքներն անՀիմն, անՀեթեթ ու ցինիկ էին: Հայերին ձերբակալում էին ամեն ւեսակ սոււ վկայություններով, ն խոսւովանություններ կորղելու Համար նրանց ենթարկում անմարդկային ւանջանքների: Նման միջոցներ կիրառելով, Ռաղմական աւյանը մաՀվան դաւաւարւեց 12 Հայի, որոնցից 6 ադանաՀայեր, այդ թվում՝ երեք Պուլւուդյան եղբայրները, մայիսի 28 (Հունիսի 11)-ին կախաղան Հանվեցին Ադանայում: ՄաՀվան դաւաւարւված մյուս 6-ի ւաւիժը ւոխարինվեց ցմաՀ բանւարկությամբ: Հեռակա կարդով մաՀ38

վան դաւաւարւվեց նան Ադանայի թեմի առաջնորդ Մուչեղ եւս. Սերոբյանը, որը մեղադրվում էր աւսւամբության դլխավոր կաղմակերւիչներից ու Հայկական Հեղաւոխական «քոմիթեներից» մեկի ւեղական կաղմակերւության ղեկավարը լինելու Համար: Տասնյակներով ուրիչ Հայեր Հնարովի մեղադրանքներով դաւաւարւվեցին ւարբեր ժամկեւներով բանւարկության՝ Հիմնականում 10, 15, 20 ւարով կամ ցմաՀ: Դաչնակցությունը ւոխանակ Ադանայի ջարդերից Հեւնություններ անելու ն ւոխելու իր վերաբերմունքը իթթիՀադի նկաւմամբ, ընդՀակառակը, ամեն ինչ արեց ւաւաՀարների ողջ մեղքը աբդուլՀամիդյան Հեւադիմականների վրա դցելու իթթիՀադականների Հերյուրանքները Հայկական միջավայրում ւարածելու Համար: Պեւական-կառավարական երկու Հանձնախմբերից ավելի Հեւնողական դւնվեց Պաւդամավորական ժողովի երկանդամ Հանձնախումբը՝ չնորՀիվ Հակոբ Պաւիկյանի Համառության: Երբ ւառլամենւի ղեկավարները նրան Հանձնախմբի անդամ էին նչանակում, մեծաւես վսւաՀ էին նրա օսմանցիական ւրամադրություններին, Հավաւում էին, թե թուրքի չարածը նա կանի՝ անւայման ծառայելով թուրքական չաՀերին: Նրա ընւրությամբ, իթթիՀադական ղեկավարները միաժամանակ լուծում էին ընդամենը երկանդամ Հանձնախմբում Հայերի ներկայացվածության խնդիրը: Բայց նրանց Հաչիվները Հօդս ցնդեցին. Հայությունից ուծացած այս անձը, ի ւես արՀավիրքի Հրեչային Հեւնանքների, ընդվղեց, նրա մեջ խլրւացին Հայկական-մարդկային ղդացմունքները: Հանձնախմբի մյուս անդամի՝ Յուսուֆ Քեմալ բեյի Հեւ աղեւյալ վայրերում չրջելուց Հեւո, նա վերադարձավ կ. Պոլիս ու ւառլամենւի ղեկավարությանը Հանձնեց իրականության ճչմարիւ ւաւկերը ներկայացնող, աւչեցնող ւասւեր ւարունակող ւեղեկադիրը՝ Պաւդամավորական ժողովի նիսւերին դա կարդալու ն քննարկելու Համար: Տեղեկադրում Պաւիկյանը եղրաՀանդել էր, որ Ա) Ադանայի արյունալի դեւքերում քրիսւոնյաները որնէ մեղք չունեն: Նրանք ղենքի են դիմել միմիայն ինքնաւաչււանության անՀրաժեչւությունից մղված. Բ) Զարդերի Համար

ւաւասխանաւու է կենւրոնական կառավարությունը, իսկ ւեղական իչխանությունն ուղղակի մեղսակից է. Գ) Ադանայում քննություններ ն դաւավարություններ կաւարող ռաղմական աւյանը անաչառ չէ. Դ) Հայերի ն մյուս քրիսւոնյաների կուորածներն իրականացվել են ամենաղաղիր եղանակներով ու աներնակայելի դաժանությամբ: Դրանք «իրենց սարսաւով դերաղանցած են» Աբդուլ Համիդի ՀրաՀանդած ջարդերը. օրինակ, «Միսիսի, Համիւիէի եւ Պաղչէի, Հասան Պէյլիի եւ Սսմանիէի մէջ 12 ւարեկանէն վեր բոլոր արուները դլխաւած են»1: Պաւիկյանը Հայւնում էր, թե չի ուղեցել «ոչինչ ծածկել ճչմարւութենէն» ու Հսւակորեն նչում էր իր Հեւադա խնդիրը՝ աւացուցել, որ «այս ջարդին նւաւակն էր բնաջնջումը Հայերուն եւ քրիսւոնեաներուն»2: Պաւիկյանը չէր կարող ւեղեկադիրը Հրաւարակել այնքան ժամանակ, քանի դեռ Պաւդամավորական ժողովը դա չէր քննարկել: Որոչ ժամանակ անց նա արդեն կասկածում էր, թե ժողովը դա երբնիցե կքննարկի: Ուսւի որոչեց ւեղեկադրի Համառու բովանդակությունը ւոխանցել Հասարակության՝ մամուլի միջոցով: կ. Պոլսի «Թասվիրի էֆքեարի» 1909 թ. Հունիսի 25-ի Համարում լույս ւեսավ թերթի թղթակցի Հարցաղրույցը Հակոբ Պաւիկյանի Հեւ՝ ւեղեկադրի մասին: Այսքան բացախոսությունը ճակաւադրական եղավ ճչմարւության ու արդարության Հեւամոււ Պաւիկյանի Համար. 1909 թ. Հուլիսի 20-ին նա «ՀանկարծամաՀ» եղավ", իսկ ւեղեկադիրն «անՀեւացավ»: Որնէ մէկը չէր Հավաւում Պաւիկյանի «բնական» մաՀվան վարկածին: Այս առթիվ ֆրանսիացի Հայասեր Ֆրանսիս դը Պրեսանսեն նչում էր, թե «իր եղրակացություններից մի քանիսը Հանրային ուչադրությանը Հանձնելու անխոՀեմության Համար ւարաբախւ Պաւիկյանի կյանքը խլեցին»: Տեղեկադիրն առա1

«Աւանայի եղեռնը: Տեղեկադիր Յակոբ Պաւիկեանի», էջ 13-14: Նույն ւեղում, էջ 17-21: " Հղելով թուրքական աղբյուրների, Հ. Ղաղարյանը Հայւնում է, թե Պաւիկյանը սւանվել է մի թուրք ւաւդամավոր խոջայի իր այցելության ժամանակ՝ նրա մաւուցած թունավոր սիդարեւի միջոցով. ւե՛ս Հայկաղն Գ. Ղաղարեան, Ցեղասւան թուրքը, էջ 318 ն 389:

ջին անդամ Հրաւարակվեց ֆրանսերենով՝ Փարիղի «Եոօ Aոոeուa» («Պրո Արմենիա») ւարբերականում՝ Պրեսանսեի 1913 թ. աւրիլի 25-ին թվադրած Հուժկու ու խարաղանող առաջաբանով: Շոււով դա ամբողջովին արւաււվեց «Եոօ Aոոeուa»-ին չուրջ մեկ ւարի (1912 թ. դեկւեմբերի 10 - 1913 թ. նոյեմբերի 25) ւոխարինած «Եօսո 1eՏ Եeսք1eՏ մ’Օուeոt» («Պուր լե ւեուլը դ’Սրիան»՝ «Արնելքի ժողովուրդների Համար») ամսադրում: Հեւնեցին Պաւիկյանի ւեղեկադրի մասին Հոդվածներ ֆրանսիական «Լa ԽeՆսe» («Լա ռեվյու») ն «Լa Սոօւt մeՏ Եeսք1eՏ» («Լա դրուա դե ւեուլը»՝ «Ժողովուրդների իրավունքը») Հանդեսներում: Տեղեկադրի բովանդակության վրա երկարորեն ծանրացան, ղդայացունց մեկնաբանություն-մերկացումներ արեցին ու ցասում արւաՀայւեցին Լոնդոնի «1ւոeՏ» («Թայմղ») ն Փարիղի «Լe 1eոքՏ» («Թան») մեծադույն Հռչակ ունեցող թերթերը1: Վերջինս Պաւիկյանի ւեղեկադրին նվիրված ընդարձակ առաջնորդողում դրում էր. «Պիւի կարողանա՞յ «իււիՀաթը» երբեւիցէ լիովին քաւել իր սաւարած այդ վիթխարի ոճիրը - չդիւենք: Պաւիկեանի ւեղեկադիրը մերկացնում է թիւրքական սաՀմանադրականների ճչմարիւ ւաւկերը իր վայրենի եւ այլանդակ մերկութեամբ: Հայ ժողովուրդը եւ իր կուսակցութիւնները երբեք չեն մոռանայ եւ չեն ների արարքները այդ քսւմնելի կամօռռայի", որ եւրուականութեան չղարչի ւակ ւաՀւանում է իր դաժան, արիւնռուչւ մօնդօլականութիւնը»2: Տեղեկադիրը Հայերեն առաջին անդամ առանձին դրքով լույս ւեսավ 1919 թ. կ. Պոլսում, Հակոբ Սարդիսյանի թարդմանությամբ"": «Դրօչակ», ‹ 4, աւրիլ, 1913, էջ 61: Նկաւի ունի Պաղեսւինի Գոմոր քաղաքը, որն ըսւ Բիբլիայի, Ասւված ամբողջովին ավերել է բնակիչների անառակության ւաւճառով: «Դրօչակ», ‹ 4, աւրիլ, 1913, էջ 62: "" Հակոբ Պաւիկյանի ւեղեկադիրը Հեւադա ւարիներին ունեցել է բաղմաթիվ վերաՀրաւարակություններ՝ ւարբեր լեղուներով: Վերջինն է 2009 թ. Բերիո թեմի առաջնորդարանի՝ Հալեւում լույս ընծայած վերաՀրաւարակությունը կիլիկյան աղեւի 100-ամյակի առթիվ: Հակոբ Պաւիկյանի ւեղեկադիրն ամբողջությամբ ւե՛ս սույն դրքի Հավելված 1-ում: "

Աղեւի ւարողությունը չէր սաՀմանաւակվում նյութական կորուսւներով ու սւանվածներով: կային նան ւասնյակ Հաղարների Հասնող կենդանի ղոՀեր՝ այրիները, որբերը, Հաչմանդամները, Հոդեկան Հավասարակչռությունը կորցրածները, բռնի իսլամացվածները նն.: Հարկավոր էր ղբաղվել նան նրանցով, Հայավարի ու քիչ թե չաւ մարդավայել կյանքի Հույս ներչնչել նրանց: Սդնություն էր դալիս Հայկական դաղթօջախներից, օւար բարեսեր անՀաւներից, կաղմակերւություններից, ւեւություններից ու նրանց դիվանադիւական ներկայացուցչություններից: կիլիկիայի աղեւյալներին այդ օրերի Համար ւաւկառելի մի դումար՝ 50.000 դոլար նվիրաբերեց ԱՄՆ-ի կառավարությունը1: Այրի կանանց թիվը 10.000-ից անցնում էր2: Նրանցից չաւ չաւերն անլուր կեղեքումների էին ենթարկվել կուորածների ժամանակ: Հայկական ղանաղան մարմիններ, մասնավորաբար կ. Պոլսի ւաւրիարքարանը ձեռնարկեցին այրիների Համար աչխաւաւեղերի սւեղծման դործին: Բացվում էին ջուլՀականոցներ, ասեղնադործության, դորդադործության, դուլւայադործության, կարի ն այլ արՀեսւանոցներ: Հայ Հասարակության մեծադույն Հոդսերից մեկը որբերի խնդիրն էր: Սովալլուկ, ցնցուիների մեջ, Հաճախ՝ Հիվանդ ու ծնողաղուրկ դարձած, նրանք աղդի Հույսն էին: Հարկավոր էր նրանց աղդովի ւիրություն անել: Ըսւ կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքական ւեղաւաՀ ՀովՀաննես եւս. Արչարունու՝ 1909 թ. մայիսի 23-ին Բարձր Դռանը մաւուցած Հիչաւակադրի՝ աղեւի Հեւնանքով որբացած Հայ մանուկների թիվը նույնւես 10.000 էր, որոնցից 2000-ից ավելին միայն Ադանա քաղաքում ն չրջակայքում3: Այդ թվից ավելի քան 4000-ին առնանդել էին քուրդ, թուրք ն չերքեղ Հրոսակները4:

Թէոդիկ, Ամէնուն ւարեցոյցը, Դ ւարի, կ. Պոլիս, 1910, էջ 40: ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 14, թ. 18: Տե՛ս Յակոբ Յ. Թէրղեան, կիլիկիոյ աղէւը, էջ 560: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 9, 15 Հունվարի 1912 թ.:

Առաջինը որբերի խնամքին ձեռնարկեցին կիլիկիայի օւար Հասւաւությունները, որոնք լայնորեն բացեցին իրենց ունեցած որբանոցների դռները, ինչւես նան արադորեն Հիմնեցին նոր որբանոցներ: Սակայն դրանք բավարար չեղան ւաւսւարելու որբերի մեծ մասին, ուսւի ւասւական որբանոցների վերածվեցին Հյոււաւոսություններին ն միսիոներական դւրոցներին կից չինություններն ու այդիները: իր Հերթին, կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանն սւեղծեց «կիլիկիոյ կեդրոնական որբախնամ յանձնախումբ»՝ ւաւրիարքարանի քարւուղար Սարդիս Սուինի (Սարդիս Սյունդյուճյան) դլխավորությամբ: Հանձնախումբը սրւառուչ կոչով դիմեց ամբողջ Հայությանը՝ «Աւանայի որբոց Համար» Հանդանակություն կաղմակերւելու նւաւակով, նրա ղեկավարն ու անդամների մեծ մասը եղան աղեւի վայրերում: 1909 թ. Հունիսի սկղբներից աղդային որբանոցներ բացվեցին: Նորաբաց վեց որբանոցներում ւարեվերջին 1500 որբ էր ւաւսւարվել1: Մնացյալ որբերի մի մասը Բեյրութ, Ալեքսանդրիա, կիւրոս, կ. Պոլիս, իղմիր ն Հայաբնակ այլ վայրեր ւեղաւոխվեց: Հայկական դաղթօջախներում կաղմակերւվում էին ղանաղան միջոցառումներ, որոնցից սւացված չաՀույթը Հաւկացվում էր այրիների ու մասնավորաւես որբերի խնամքի Համար: Թուրքական իչխանությունները, իրենց Հերթին, Ադանայում բացեցին մանչերի որբանոց, ուր 500 որբ էր Հավաքվել2: Երբ Հսւակ դարձավ, որ իչխանությունների նւաւակը նրանց թուրքացնելն է, Հայ մայրերի մեծ մասը նրանց Հեւ վերցրեց. «Հո՛դ չէ, կ’ըսէին, թող մեր քովիկը մեռնին, միթէ միւսներուն մեռնիլը չւեսա՞նք, բայց ւիւչմանին մի՛ յանձնէք...»3: Աղդային մեկ այլ ցավ էր բռնի իսլամացված Հայերի Հարցը, որոնց ջախջախիչ մեծամասնությունը կաղմում էին առնանդված ու մարդասւանների Հարեմներում որւես Հարճ Հայւնված ՀայուՀիները: ԱրՀավիրքի օրերին, որոչ թվով Հայեր կյանքի

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 1202, թ. 18: «Արադած» (Նիւ Եորք), ‹ 17, 17 օդոսւոսի 1911 թ., էջ 197: Նույն ւեղում:

ւրկության Համար դիմել էին կրոնաւոխության: Բայց այս միջոցն էլ ոչ միչւ ւրկարար էր եղել: Այսւես, Գըրըդ խանի վրա Հարձակող բաչիբողուկները «կը սւիւեն ժողովուրդը, որ թուրք ըլլայ. խեղճ Հայերը կը Հաւանին այս առաջարկին, եւ սակայն իրենց դաւանաւոխութիւնը օրինաւոր ըլլալու Համար կը սւիւեն որ Մուսթաֆա ւաչայի մղկիթը երթան. ժողովուրդը դարձեալ կը Հաւանի, եւ երբ Հաղիւ քաղաքէն քիչ մը կը Հեռանան, վայրադ խուժանը բոլոր էրիկ մարդիկը կը սւաննէ եւ կիներն ու աղջիկները իրենց մէջ կը բաժնէ»1: Այս իրադարձությունների ժամանակ դերեվարված ՀայուՀիների Հեւ բերելու նրանց Հարաղաւների ն Մերսինում Մեծ Բրիւանիայի ու Ֆրանսիայի Հյոււաւոսների ւորձերն ի ղուր են անցնում2: Բռնի իսլամացված ՀայուՀիներին Հեւ բերելու կ. Պոլսի աղդային իչխանությունների ջանքերը նս աւարդյուն են մնում: Երբ ւաւրիարքարանից մի ւաւվիրակություն ներքին դործերի նախարար Ֆերիդ ւաչայի Հեւ 1909 թ. մայիսի 2 (15)-ի Հանդիւման ժամանակ արծարծում է այդ Հարցը, վերջինս լկւիաբար ւաւասխանում է, թե «Հայ կիներն ու աղջիկները կամավոր դիմեր են իսլամութիւն ընդունելու Համար»: Պաւռելով բարձրասւիճան կեղծավոր ւաչւոնաւարի դիմակը, «Բիւղանդիոնի» խմբադրաւեւ Բյուղանդ Քեչյանն իր մեկնաբանության մեջ «ղարմանալի» է Համարում, որ ՀայուՀիները «Աւանայի ջարդին խռովեալ ժամանակն ընւրեր են ինքնաբերաբար իսլամութեան դիմելու Համար»3: Բռնի իսլամացումների վերաբերյալ Հրաւարակումները չաւ էին Հաւկաւես այս թերթում, որի խմբադրաւեւի՝ մայիսի 21-ին լույս ւեսած «Թուրքերուն վէճն ու ւաւմական խնդիրներ» վերնադրված Հոդվածը ճակաւադրական եղավ: Հոդվածում Բ. Քեչյանը թուրքական իչխանություններին բացաՀայւորեն մեղադրում էր Հայերի բռնի իսլամացման ՀեՏե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3818, 21 աւրիլի (4 մայիսի) 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 3832, 8 (21) մայիսի 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 3829, 4 (17) մայիսի 1909 թ. (ընդդծումները թերթինն են:- Հ. Ս.):

ւնողական քաղաքականություն վարելու Համար՝ դարերի ընթացքում: Պաւիժը չուչացավ: Բ. Քեչյանի Հարցաքննությունից ու ձնական դաւավարությունից Հեւո խմբադրաւեւը մեկ օր բանւարկության ն 10 ոսկի ւուդանքի դաւաւարւվեց, իսկ թերթի Հրաւարակությունը դադարեցվեց 19 օրով1: Հակառակ Հայոց աղդային մարմինների Համառ ջանքերի, կենւրոնական կառավարությունը Հայերի բռնի իսլամացումն արդելող կամ չեղյալ Հռչակող որնէ ՀրաՀանդ չուղարկեց ւեղեր: Բռնի իսլամացված Հայերը, սւառնալիքների աղդեցությամբ ն իչխանությունների մեղսակցությամբ, Համակերւվեցին իրենց սն ճակաւադրին ու անՀեւ կորան Հայության Համար՝ Համալրելով կուորածի Հայաղդի ղոՀերի թիվը... Եվ այսւես, կիլիկիայի ողջ Հայությունը դւնվում էր "betweeո tհe մeՆւ1 aոմ tհe մeeք Տea" " վիճակում: կիլիկիաՀայոց կուորածներից Հեւո ՀայաչխարՀի բանասւեղծները ձոնեցին բաղում եղերերդեր, ժողովրդական ողբասացները երկնեցին ասքեր, դուսանները Հառաչում էին ու աղդի սն բախւը սդում: կուորածներին իրենց սւեղծադործություններով արձադանքեցին բանասւեղծներ Սիամանթոն (Աւոմ Յարճանյան)՝ կուորածների ւարում կ. Պոլսում լույս ւեսած «կարմիր լուրեր բարեկամէս» ցասումնալից երկ-ւաւումով, Արչակ Զուանյանը՝ Փարիղում 1909 թ. մայիսի 10ին դրած «Տեսիլ» բանասւեղծությամբ՝ լույս ւեսած «Բիւղանդիոն» օրաթերթի 1909 թ. մայիսի 19-ի (Հունիսի 1)-ի Համարում (‹ 3841), Ռուբեն Սնակը (Զիլինդիրյան)՝ Թեոդիկի «Ամէնուն ւարեցոյցը»-ի 1910 թ. Հաւորում լույս ընծայած «Վերջին օրեր» բանասւեղծությամբ, Լնոն Եսաջանյանը՝ «Դէւի ՍիՀուն» քերթվածով, էդուարդ Գոլանջյանը՝ «Աւանայի նոր ամոլներուն» բանասւեղծական կւակով ն այլն: կուորածից Հեւո մեծ ւարածում սւացավ ու երդի վերածվեց Սմբաւ Բյուրաւի (Տեր-

"

Թէոդիկ, Ամէնուն ւարեցոյցը, Դ ւարի, 1910, էջ 45: Սաւանայի ու ծովանդունդի միջն (անդլերեն):

Ղաղարյան) «Աւանայի երդը» բանասւեղծությունը": Ասւարեղ եկան նան թուրքերեն ողբեր, որոնց Հեղինակ թուրքախոս Հայերը ոդեկոչում էին «Ադանա կըթալը»-ն"": Դրանցից էր, օրինակ, Լնոն էւեյանի «Ադանանըն դեսթանը»-ն, որը նս ժողովուրդը երդի վերածեց: կիլիկիայի Հայերի 1909 թ. կուորածը Հայ ժողովուրդը Հայոց ցեղասւանությունից Հեւո ընկալեց ու չարունակում է ընկալել իբրն 1915 թ. Մեծ եղեռնի նախաւուլ ու այդւես էլ դա դրոչմված է մնում նրա Հավաքական Հիչողության մեջ: Նույնիսկ ւասնամյակներ անց, ժողովրդական բանասացներն իրենց ւաւումներում ու երդերում չարունակում էին ոդեկոչել 1909 թ. սւանդը: Հայոց ցեղասւանության ւարբեր ւուլերի արՀավիրքների ականաւեսներից ու նրանց ժառանդներից մեծարժեք վկայությունների դրառմանն ու դրանց դիւական ուսումնասիրությանը բաղմաթիվ ւասնամյակներ նվիրաբերած աղդադրադեւ-բանաՀավաք Վերժինե Սվաղլյանը բերում է մի քանի վկայություններ կիլիկիաՀայոց 1909 թ. կուորածներից: Դրանք դրառվել են մեր օրերում, ինչը վկայում է, որ Հայ ժողովուրդը թարմ է ւաՀում այդ սաՀմռկեցուցիչ իրադարձությունների Հիչողությունը: Տաղասացներ Մարիամ Բաղդիչյանը, Գնորդ Հեքիմյանն ու կարաւեւ Ախոյանը Հայոց ցավը երդել են թուրքերեն, իսկ Սվսաննա Լուսինյանը՝ արնմւաՀայերեն1: Հայոց Հավաքական Հիչողության մեջ կիլիկիայի 1909 թ, կուորածների ւաՀւանման նս մեկ արւաՀայւություն է երնանաբնակ երաժիչւ Արա Գնորդյանի նախաձեռնած «Ադանա» խւասալիկը: Ծադումով իսւանիոլ ամերիկացի Դանիել Դեկերի Հեղինակած բառերով երդն առաջին անդամ Հնչել է 2005 թ.

"

Նկաւենք, որ թուրքական իչխանությունները Հիչյալ Հեղինակներից նրանց, ովքեր 1915 թ. դւնվում էին կայսրության ւարածքում, ձերբակալեցին ու ւանջամաՀ արեցին: "" Ադանայի կուորածը (թուրքերեն): Վերժինե Սվաղլյան, կիլիկիա. ԱրնմւաՀայոց բանավոր ավանդությունը, «Գիւություն», Երնան, 1994, էջ 172-173:

աւրիլի 24-ին Երնանում, չուրջ 10 երկրներից եկած օւար երդիչների կաւարմամբ: Երդում նան ասվում է. Հայաւյաց թուրքը՝ արնու աչքերով, Զնջել էր ուղում Հային ի սւառ: Ցասկու, մոլեդին, թրերով ղինված ... Ճիչ ու աղաղակ լսվեց ամենուր, Արնով ներկվեցին դաչւ ու սար: Ընկան անարդար Ծեր, մանուկ ու մայր1:

Այո՛, խորն ու անմոռաց է կսկիծը: Աղդի Հիչողության մեջ դաջված են այն սոսկումները, որոնց ենթարկվեց Հայ ժողովրդի կիլիկյան Հաւվածը 1909 թ. աւրիլին": կիլիկիաՀայոց 1909 թ. արՀավիրքից արվելիք Հիմնական Հեւնությունն է՝ Հավաւալ ու աւավինել աղդի ոդուն ն սեւական ուժերին: Այդ դեւքում միայն ւարւությունների ն աղեւների Հավանականությունը նվաղում է, իսկ Հաղթանակների ն աւաՀովության Հավանականությունը՝ մեծանում:

«Ադանա» խւասալիկի մասին ւե՛ս «Աղդակ» բացառիկ (Պէյրութ), 1 Հունվարի 2009 թ., էջ 134-136: " Հայությունը 2009 թ. ւաւչաճ կերւով նչեց կիլիկիայի ջարդերի 100ամյակը: Հայասւանի Հանրաւեւությունում ու արւերկրում կայացան կուորածներին ու բյուրավոր ղոՀերի Հիչաւակին նվիրված ղանաղան միջոցառումներ՝ դիւաժողովներ, ՀոդեՀանդսւյան արարողություններ, ւեղադրվեցին խաչքարեր, դրվեցին ու լույս ւեսան բանասւեղծություններ ու արձակ դործեր, Հրաւարակվեցին ն վերաՀրաւարակվեցին բաղմաթիվ Հոդվածներ, մենադրություններ ու դրքեր: Այս միջոցառումների մեծ մասի կաղմակերւիչն եղավ Մեծի Տանն կիլիկիո կաթողիկոսությունը, որը նան Հանդես եկավ միջաղդային աւյաններում կիլիկիայի 1909 թ. կուորածների ժամանակ Հայերի կրած վնասները Թուրքիայի կողմից Հաւուցելու նախաձեռնությամբ: Նչենք նան, որ դիւաժողով դումարվեց նույնիսկ Թուրքիայում՝ Սւամբուլի «Սաբանջի» Համալսարանում:

ՏՈՆԱԽՄԲՈՒԹՅՈՒՆ ԵԼԴԸԶի ՊԱԼԱՏՈՒՄ

Մարւի 31-ի Հեղաչրջման ւորձի ձախողումից Հեւո իթթիՀադը դա օդւադործեց առավելադույն Հեւնողականությամբ ն իր Համար մեծ արդյունավեւությամբ: իթթիՀադի աջ թնն ավելի աղդեցիկ դարձավ: կուսակցության ւարադլուխները մարւի 31-ի չարժման դլխավոր ւաւճառը Համարեցին ոչ թե իչխանությանը վերադառնալու աբդուլՀամիդականների բուռն ձդւումը, այլ սաՀմանադրությամբ «ամբոխին չնորՀած սանձարձակ աղաւությունները», մամուլի, խոսքի, Հավաքույթների, ընկերակցությունների դործունեության անվերաՀսկելիությունը: իթթիՀադը ն բանակը Հաւկաւես լայն դործունեություն ծավալեցին օրենսդրական դաչւը «մաքրելու» Համար: Այդ դործողության դլուխ կանդնեց ՄեՀմեդ Թալեաթ բեյը, որը 1909 թ. Հունիսի կեսերին մւել էր կառավարության կաղմի մեջ ն սւանձնել վարչաւեւ Հուսեյն Հիլմի ւաչայի ւաչւոնից Հեւո ամենակարնոր՝ ներքին դործերի նախարարի ւաչւոնը: ի դեւ, Դաչնակցությունը Թալեաթի այդ առաջխաղացումը դոՀունակությամբ ընդունեց: Հայասւանի աղդային արխիվում (ՀԱԱ) ւաՀւանվում է ՀՅԴ կ. Պոլսի Պաւասխանաւու մարմնի (կենւրոնական կոմիւեի) 1909 թ. Հուլիս 28 թվակիր ւաչւոնական նամակ-Հանձնարարականը՝ ուղղված կուսակցության Բուլանըխի կաղմակերւության ղեկավար Մարղւեւին (Ղաղարոս Ղաղարոսյան) ն մյուս ընկերներին: Նամակում առաջադրված մի չարք խնդիրների Հեւ նան Հեւնյալ ւեսակեւն էր Հայւնված. «Թալէաթ բէյի ներքին դործոց նախարար ընւրուելը մեղ չաւ յոյսեր է ւալիս երկրի բարեկարդման ւեսակէւից. նա մեր մօւիկ բարեկամներից էր մինչեւ օրս»1: ինչ խոսք, երիւթուրքերի ւարադլուխներից մեկի՝ դեւի Դաչնակցությունն ունեցած կարծեցյալ բարեկամական վերաբերմունքին Հայկական կուսակցության դործիչներն անձամբ

ՀԱԱ, ֆ. 1048, ց. 1, դ. 254, թ. 2 ն չրջերես:

նրան ն իթթիՀադի մյուս ղեկավարներին չէին ուչացնում Հայւնել իրենց «անկեղծ» երախւադիւությունն ու ւաւրասւակամությունը: Այդ ցուցադրում-Հավասւիացումները, Հավաւարմության ղդացմունքների այդ խորալը նույնիսկ կեղծ աղաւության օրերին խորթ էր մնում իրավ Հայ մարդու Համար, որը Հաւկաւես Ադանայի կուորածներից Հեւո, ընդվղում էր ն կւրականաւես մերժում իթթիՀադի Հեւ որնէ Հույս կաւելը: Դրան ի ւաւասխան Դաչնակցության ղեկավարներից ոմանք այս ւասւարկն էին բերում. «կարելի է Հեծնել ամեն ալիք, որն ի վիճակի կլինի, ի վերջո, մեղ Հասցնել բաղձալի աւը»: Մինչ ՀՅԴ կուսակցության կարնորադույն կաղմակերւություններից մեկը՝ կ. Պոլսի Պաւասխանաւու մարմինը չէր կարողանում բարեկամը ղաւել թչնամուց, վերջինս մեկը մյուսի Հեւնից կուիւ, դրակոնյան ՀրաՀանդներ էր իջեցնում: իթթիՀադի կոմիւեն, բանակի Հրամանաւարությունը ն ներքին դործերի նախարարությունը Համաւեղ «խոՀեմության» ն ղդուչավորության Հորդորներ էին ուղղում խորՀրդարանին: Նրանք սւիւեցին անդամաՀաւել քննության ենթակա օրինադծերը՝ դրանց չարադրանքներից Հանել ւալով աղաւություններին վերաբերող Հաւվածները: Դա ւաւճառաբանվում էր Հեւնյալ կերւ. «Մեր ժողովուրդը դեռ Հասունացած չէ ւաւչաճորեն վայելելու չնորՀված աղաւությունները: Պեւք է առաջ դնալ ասւիճանաբար, ուսւի ւեւք չէ դիւչել նրա կրոնական Հավաւալիքներին ու սովորություններին»: Հենց այս դասւիարակիչ ւարւադրանքով, խորՀրդարանը, առանց քննելու մամուլի, դումարումների եւ ժողովների աղաւությունը կաչկանդող՝ իթթիՀադի խմբադրած օրինադծերը, արադորեն վավերացնում էր դրանք: Այլնս որնէ ւաւդամավորի, Հաւկաւես ոչ-մուսուլմանի ն առանձնաւես Հայ ւաւդամավորի Համար, չաւ վւանդավոր էր սեւական կարծիք ունենալը: իսկ Հավաքական կամք դրսնորելու Հնարավորության մասին խոսք անդամ չէր կարող լինել: ԱՀա՛ այս ւայմաններում էր, որ իթթիՀադի կոմիւեի որոչմամբ երկրում լայնորեն նչվեց օսմանյան Հեղաւոխության Հաղթանակի առաջին ւարեդարձը, որը լրացավ 1909 թ. Հուլիսի

10-ին: կառավարությունը կաղմակերւեց մեծ Հանդիսություններ Հաւկաւես մայրաքաղաքում. լուսավորվեցին ու դրոչակաղարդվեցին Բոսֆորի աւերը, մայրաքաղաքի կենւրոնը, մղկիթները, դւրոցները, բոլոր ւաչւոնաւները, իթթիՀադական ակումբները: Հրթիռներն ու լուսարձակները դյութիչ ւեսարաններ էին սւեղծել: Ժողովուրդը Հոծ բաղմությամբ լցվել էր ւողոցները: Զնայած այդ ամեն չքեղությանը, մայրաքաղաքի բնակչությունը ուրախություն չէր աւրում ինչւես մեկ ւարի առաջ, երբ Հրաւարակներն ու ւողոցները ողողված էին ուրախությունից խելակորույս ւասնյակ Հաղարավոր մարդկանցով: Հիմա էլ բաղմամարդ էին ւողոցներն ու Հրաւարակները, բայց մարդիկ միայն դիւողի դերում էին՝ մռայլ ու անւարբեր: 1909 թ. Հուլիսի 10-ին այդ ւեսակեւից բացառություն էր Ելդըղի ւալաւում ւեղի ունեցածը: «իթթիՀադ վե թերաքքի» կոմիւեն ւոնի առթիվ այնւեղ ճոխ խնջույք էր սարքել: Նա իրավունք ուներ ն ւարւավոր էր դա անել, քանղի Հեղաւոխության չնորՀիվ էր անցել իչխանության դլուխ, ձեռք բերել բացարձակ իրավունքներ, դարձել երկրի ւերն ու ւիրականը՝ իր կամքի թելադրությամբ խաղալով երկրի ճակաւադրի Հեւ: Նախաւես խնջույքին մասնակցելու Հրավեր էին սւացել նան Հայ, Հույն, արաբ եւ Հրեա աղդությունների ներկայացուցիչները: կ. Պոլսի Հունաց ւաւրիարքարանը, սակայն, վճռականաւես մերժել էր Հրավերը, ւաւճառաբանելով, թե իթթիՀադի կառավարությունը վսւաՀություն չի ւածում Հույն Համայնքի նկաւմամբ, որի ւաւճառով նա ենթարկված է չեչւված խւրականության: Հայոց ւաւրիարքարանը նույնւես մերժել էր Հրավերը, նկաւի ունենալով, որ Ադանայում Հայերի կուորածը ւեղի է ունեցել 1908 թ. Հուլիսյան Հեղաւոխությունից Հեւո ն որ նոր իչխանությունները կաւարվածի Համար Հայերին անդամ ցավակցություն չեն Հայւնել: Նույն կուորածի Հանդեւ դեռ անորոչ էր մնում խնջույքի կաղմակերւիչների դիրքը: Հրավերները մերժել էին նան Հին Հնչակի ն Վերակաղմյալ Հնչակի ներկայացուցիչներն ու «Բիւղանդիոն» օրաթերթի խմբադրությունը:

Խնջույքին ներկա էին իթթիՀադի բոլոր առաջին դեմքերը, նախարարներ, սենաւի անդամներ, ւաւդամավորներ, մուսուլման բարձրասւիճան Հոդնոր դեմքեր, ղորաՀրամանաւարներ, բանկային ու առնւրական մեծ Հասւաւությունների ներկայացուցիչներ: Այնւեղ ներկայացված էր նան ՀՅ Դաչնակցությունը: «կոՀակ» թերթը դրում էր, որ ւիրող խավերի նչված ներկայացուցիչները իրավունք ու ւարւականություն ունեն ւոնելու Հուլիսի 10-ի ւարեդարձը, ինչւես որ նախկիններում Հաճույքով ւոնում էին Աբդուլ Համիդ II-ի դաՀակալության ւարեդարձը: Եվ դա օրինաչաւ է, «մանաւանդ որ անոնց Համար ոչ մի բան ալ դեռ դէչ ընթացք չէ սւացեր եւ բոլորն ալ իրենց նախկին դիրքերուն վրայ են: Անոնք դեռ վաղը անօթի մնալու սարսաւ չունէին, ո՛չ ալ չնորՀաղուրկ լինելու աՀը: ինչւէս կը ւիրաւեւէին անցեալին մէջ Հին ռեժիմի օրով, կը ւիրաւեւեն անոնք ե՛ւ այսօր, ւիւի ւիրաւեւեն նաեւ վաղը»1: Բայց ի՞նչ դործ ունեն այնւեղ՝ Ելդըղի խնջույքում, Գրիդոր ԶոՀրաւը, Հարություն ՇաՀրիկյանն ու Ռուբեն Զարդարյանը, ինչո՞ւ են նրանք սեղան նսւել ժողովրդի արյունը ծծող ւղրուկների, իթթիՀադի ւարադլուխների Հեւ: Զէ՞ որ դեռ չի չորացել կիլիկիայում խոչւանդված ն սւանված ւասնյակ Հաղարավոր անմեղ Հայերի արյունը: կարծես իբրն դրա ւաւասխան «Հովիւը» մինչ այդ դրել էր. «ինչւէ՞ս բացաւրենք մեր սոցիալիսւական կուսակցութեան վարմունքը, որ նա ամուր կաււել է երիւթուրքերի ղոււ աղդային կուսակցութեան»: Այդ «անբնական վարմունքը» թերթը բացաւրում էր նրանով, որ Դաչնակցությունը «ղեկավարւում է ղոււ կուսակցական անՀաւական չաՀերով, այն է՝ քանի որ նա կորցրել է իր Հմայքը ւաճկաՀայութեան չրջանում», ուսւի «իթթիՀադի ուժի ղօրութեամբ ջանք է անում բռնութեամբ ւաՀւանել իր աղդեցութիւնը»2: Այդ նույն օրերին իթթիՀադը ն Դաչնակցությունը Համաւեղ սւեղծեցին աՀաբեկչական մի խումբ՝ «սաՀմանադրական» իչխանություններին թչնամի անձանց ոչնչացնելու Համար:

«կոՀակ», ‹ 8, 18 Հուլիսի 1909 թ.: «Հովիւ» (Թիֆլիս), ‹ 6, 22 ւեւրվարի 1909 թ., էջ 82-83:

ՈՐՈՇ ԴՐԱկԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐ

կիլիկիայում Հայերի ղանդվածային կուորածներից Հեւո երիւթուրքական կառավարությունը նւաւակաՀարմար էր դւել ցույց ւալու Եվրուային, որ այդ կուորածները ընդամենը «ւաւաՀական միջադեւ» էր ն կայսրության մեջ Հայերը Հեւայսու վայելելու են օսմանյան սաՀմանադրության ընձեռած բոլոր իրավունքներն ու Հնարավորությունները: Այդ էր ւաւճառը, որ 1909 թ. երկրորդ կեսի 3-4 ամիսներին Հայությունը Թուրքիայում քիչ թե չաւ ւանելի վիճակում էր: 1909 թ. ղանդվածային ջարդերից Հեւո Հայերը Հաւկաւես մեծ նվիրումով էին ւարվել իրենց աղդային մչակույթին: Անասելի դժվարություններ ՀաղթաՀարելով՝ նրանք վառ էին ւաՀում լուսավորության ջաՀը: Սդւաչաւ դործերով ծանրաբեռ Հարյուրավոր ու Հաղարավոր նվիրյալ մւավորականներ՝ դրողներ, ուսուցիչներ, Հոդնորականներ, բժիչկներ, ւասւաբաններ, աղդային արժեքների նախանձախնդիր ավանդաւաՀներ էին, որոնք ոչ միայն խանդաղաւանքով ւաՀում-ւաՀւանում էին Հայ ժողովրդի Հոդնոր ժառանդությունը, այլն դա ւոխանցում նոր սերնդին: Մասնավորաւես նրանց ջանքերով էր կանդուն մնում Հայոց՝ Հարնանների նախանձը չարժող աղդային կրթական Համակարդը: Բավական է ասել, որ եթե կայսրության ողջ ւարածքի վրա ւեւական դւրոցների երկսեռ աչակերւների թիվը չէր անցնում 242 Հաղարից1, աւա Հանդանակություններով ու նվիրաւվություններով ւաՀւանվող ն Հիմնականում Հայ առաքելական եկեղեցու թեմերին ւաւկանող Հայկական ավելի քան 1000 դւրոցներում2 կրթություն էր սւանում 120 Հաղար աչակերւ3: Այդ թվի մեջ էին մւնում կ. Պոլսում ն դավառներում դործող ամերիկյան ն ֆրանսիական դւրոցներում, ինչւես նան օւար որբանոցներում ընդդրկված Հայ աչակերւ1

Տե՛ս «Տրաւիղոնի թեմի վիճակաւոր ՅովՀաննէս արք. Նաղլեանի յուչերը», Հաւ. Ա, Պէյրութ, 1960, էջ 647: Տե՛ս Հայկաղն Գ. Ղաղարեան, Ցեղասւան թուրքը, էջ 223: Տե՛ս «Տրաւիղոնի թեմի վիճակաւոր ՅովՀաննէս արք. Նաղլեանի յուչերը», Հաւ. Ա, էջ 667:

ները1: Մի այլ աղբյուրի Համաձայն, ամբողջ Թուրքիայում կար ւարբեր Հարանվանությունների ւաւկանող ավելի քան 2000 Հայկական դւրոց2: Դւրոցական ցանցի ընդլայնման ուղղությամբ մեծ ջանքեր էին թաւում «Հայոց միացյալ ընկերությունը» ն կրթական այլ մարմիններ: Հայոց դւրոցական դործը Հաւկաւես ամուր Հիմքերի վրա էր դրված մայրաքաղաք կ. Պոլսում: 1910 թ. Հունիսի 1-ի դրությամբ կ. Պոլսի 44 Հայոց աղդային վարժարաններում ուսում էր սւանում 3.437 ւղա ն 3.079 աղջիկ: Ուսուցիչների թիվը 166 Հոդի էր, ուսուցչուՀիները՝ 153 (ընդամենը 319): Այս վարժարանները Հիմնականում ւարրական ն միջին դասընթացներով նախակրթարաններ էին3: կրթական-մչակութային լուրջ ծրադրեր էին իրականացվում նան Հայկական նաՀանդներում: Գործընթացը լուսաբանենք թեկուղ մեկ ւարածաչրջանում՝ Տարոն-Սասունում սկսված մչակութային-կրթական վերածննդի օրինակով: 1903 թ. սկսած արյունու կռիվների ասւարեղ եղած ՏարոնՍասունի չրջանը, որի Հայ բնակչությունը չորս-Հինդ ւարի ենթակա էր անլուր ղուլումների ու Հալածանքների, Հիմա կարծես ուչքի էր դալիս: Նա սթաւվում էր, Հավաքում իրեն ու ձեռք ղարկում չինարար աչխաւանքի: կյանքը չարունակվելու Համար ւարոնցին ու սասունցին ամենից առաջ նախանձելի ւոկունությամբ վերականդնում էին իրենց քանդված օջախները. դործի դրվեցին դութանն ու ւոցխը, դերանդին ու մանդաղը: իսկ մեծադույն դործը, որ կաւարվում էր Տարոնում ու Սասունում՝ դւրոցական-կրթական չարժումն էր, Հաւկաւես դյուղական դւրոցների վերաՀասւաւումը, որ Հույսերի ու դուրդուրանքի առարկա էր դարձել: Գյուղերում նոր ւարրական դւրոցներ բացելու նւաւակով 1909 թ. ամռանը ամբողջ Տարոն-Սասունի չրջանի ներկայացուցիչները Հավաքվեցին ընդՀանուր խորՀրդակցության, ն ւոխա1

Տե՛ս Հայկաղն Գ. Ղաղարեան, Ցեղասւան թուրքը, էջ 223: Տե՛ս «Հայասւանի կոչնակ» (Նիւ Եորք), ‹ 31, 20 աւրիլի 1931 թ., էջ 810: Տե՛ս «Արարաւ» (ս. էջմիածին), ‹ 11, նոյեմբեր, 1910, էջ 1050:

դարձ Համաձայնությամբ որոչեցին յուրաքանչյուր Հայկական դյուղի Համայնքից Համաւաւասխան միջոցներ դանձել ու կրթական ընդՀանուր բյուջե ւաւրասւել: կարճ ժամկեւում Հավաքվեց ոչ մեծ դումար, որը ն Հնարավորություն ւվեց ձեռնարկել դյուղական նախակրթարանների սւեղծմանը՝ միննույն ծրադրով ն միննույն ուղղվածությամբ: կրթական այս չարժման ամենամեծ խոչընդուը ւիւանի ուսուցիչների չաւ մեծ ւակասն էր: Զկային կարող ուժեր, որոնք ի վիճակի լինեին բավարար դիւելիքներ ու դասւիարակություն ւալու երեխաներին: Մյուս կողմից, բյուջեի անբավարար լինելու ւաւճառով, անՀնար էր անՀրաժեչւ թվով Հմոււ մանկավարժներ Հրավիրել մուակա նաՀանդներից՝ չխոսելով արդեն արւասաՀմանի մասին: Այնուամենայնիվ, Հաջողվեց քիչ թե չաւ ւաւրասւված ուսուցիչներ Հրավիրել Խարբերդից, Վանից, կարինից ն ուրիչ վայրերից: Մչո դաչւն ուներ 90-100 ղոււ Հայաբնակ կամ կես քրդաբնակ դյուղեր, որոնց մեծ մասում որոչվել էր բացել ծխական ւարրական դւրոցներ: Արդեն 1909-1910 ուսումնական ւարում դրանցում դործում էր 50-60 դւրոց՝ մեկ կամ երկու ուսուցիչներով: Գրենական ւիւույքներն ու դասադրքերը, ինչւես ն ուսուցիչների ռոճիկն ամբողջաւես ւալիս էր առաջնորդարանը՝ կրթական ընդՀանուր բյուջեից: Զքավոր դյուղերն օդւվում էին կարող դյուղերի Հավելավճարներից ն Հնարավորություն էին ունենում իրենց Համար ւաՀելու առանձին ուսուցիչ ու դւրոց1: Այսւես, ուրեմն, սկսված կրթական չարժումը մխիթարական ու ոդնորիչ էր: Ամեն դյուղական Համայնք չւաւում էր օր առաջ բացված ւեսնել իր վարժարանը: Ծնողներն ու երեխաները դալիս լցվում էին առաջնորդարան, ժամերով չէին Հեռանում, մինչն որ չէին սւանում խոսւումներ, որ ժամանակին լուծվելու են ուսուցիչ ունենալու, դիրք ու դրիչ սւանալու Հարցերը: Հուղիչ էին այդքան եռանդն ու Հեւաքրքրությունը կրթության նկաւմամբ, բարոյական վերածննդի բուռն ձդւումը: Տարոն-Սասունի կրթական դործն ավելի աչխուժացավ, երբ

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 19, 27 Հունվարի 1910 թ.:

1909 թ. աչնանը այնւեղ եկավ Դաչնակցության նչանավոր ղեկավարներից Սիմոն Զավարյանը: Նա Հասւաւվեց Մուչում ն վարում էր Տարոնի աղդային դւրոցների ընդՀանուր ւեսչի ւաչւոնը1: Այդ նույն ժամանակ Մուչում Հասւաւվեց նան Դաչնակցության մի ուրիչ դործիչ՝ բժ. ՀովՀաննես Զավրինը (Զավրյան): «Արօր» (Թիֆլիս) թերթը դրում էր, որ ոչ-դաչնակցական դործիչները երկյուղ ունեին, թե Սիմոն Զավարյանը, իբրն Դաչնակցության ղեկավար դործիչ, կաչխաւի Տարոն-Սասունի աղդային դւրոցներում մւցնել կուսակցական ոդի, իսկ դա ուրացումն է աղդային ոդու, որի Համար աղդային եկեղեցին, դրականությունը, ւաւմությունը, լեղուն երկրորդական ւեղ են բռնում, մինչ առաջնակարդ ւեղ են դրավում դասակարդային ւայքարը ն այնւիսի խնդիրներ, որոնց արծարծումը Հայասւանում, երբ ժողովուրդն ամբողջովին ւեւք ունի կաղդուրվելու թե՛ ւնւեսաւես ն թե՛ բարոյաւես, կարող են աղեւալի Հեւնանքներ ունենալ, այն է՝ ժողովրդի խավերը բաժանել իրարից, նրանց միջն սերմանել անՀամաձայնություն ն թչնամություն, ջլաւել առանց այն էլ ւխրուն աղդային կյանքը: «Ուսւի եւ մենք մի առանձին ուչադրութեամբ Հեւեւում էինք Ս. Զաւարեանի դործունէութեան,- չարունակում էր «Արօրը»:- Եւ ուրախ ենք արձանադրելու, որ ըսւ երեւոյթին, մեր երկիւղը չէ Հասւաււում: Զաւարեան մեծ ջանքեր է դործ դնում դւրոցներ բանալու Տարօնի մէջ եւ նրա Հրաւարակած ւեղեկադրերը, կարդադրութիւնները ցոյց են ւալիս, որ նա դործում է ոչ իբրեւ կուսակցական, այլ իբրեւ մի ինւելիդենւ աղդասէր անՀաւ, որ նւաւակ ունի ւարածել ուսումը եւ կրթութիւնը Տարօնի ւէս մի Հայկական կենւրօնում": Այդ ւեսակէւից նրա ջանքերը ար1

Տե՛ս «Սիմոն Զաւարեան», Հաւ. Ա, Պէյրութ, 1983, էջ 72-73: Պեւք է չեչւել, որ դւրոցական խնդիրներում Դաչնակցությունը լայնախոՀ էր, խուսաւում էր կուսակցական սկղբունքները ուսումնական դործընթացներում ներդնելուց: «Աղաւամարւն» իրավացիորեն դրում էր. «Լաւադոյն դւրոցը չէղոք, անկուսակցական, քաղաքականութեան Հեւ առնչութիւն չունեցող, Հոսանքներէ աղաւ դւրոցն է: Քաղաքական ն այլ դաղաւարներ ւարածելու Համար կան ուրիչ չաւ յարմար ասւարէղներ» («Աղաւամարւ» (կ. Պոլիս), ‹ 14, 11 (24) Հոկւեմբերի 1910 թ.): "

ժանի են խրախուսանքի, եւ անՀրաժեչւ է, որ Հայ Հասարակութիւնը եւս չղլանայ իր աջակցութիւնը Տարօնի վարչութեան»1: Մղված ւարւքի ղդացումից, բոցավառված Հայրենասիրական ամենաջինջ Հավաւամքով՝ Ս. Զավարյանը ն բժ. Հ. Զավրինը Հոժարակամ նեւված լինելով Տարոն-Սասուն, մասնակցում էին դւրոցական բոլոր նախաձեռնություններին ու ձեռնարկումներին, ուղղություն ւալիս բոլոր աչխաւանքներին: Նրանք աւրում էին մեծ ղրկանքներով, առանց Հարմար բնակարանի ն բավարար սննդի: «Մէկը ուսուցիչ ու քարողիչ, միւսը՝ բժիչկ, անՀուն սիրող ու կարեկցող սրւի ւէր, երկուքն նուիրուածներ ..., երկուքն ալ անձնաղոՀ սւասաւոր ւդիւութեան ու թչուառութեան մէջ կորած Հարաղաւ ժողովրդի»2: Զավարյանն ու Զավրյանը Մուչում մնացին մինչն 1911 թվականը: ՀՅ դաչնակցությունն ու Հնչակն իրենց մւավորական ուժերին մանկավարժական աչխաւանքի էին ուղարկում ԹուրքաՀայասւանի այլ վայրեր նույնւես, ինչւես ն Թուրքիայի ուրիչ Հայաչաւ չրջաններ: Այսւես, ՀՅԴ կ. Պոլսի կենւրոնական կոմիւեի որոչմամբ Արամ Մանուկյանը (Սարդիս ՀովՀաննիսյան) ն Սարդիս Բարսեղյանը (Վանա Սարդիս, Պողոս Սդաբաչյան) մեկնեցին Սն ծովի աւերը՝ իբրն Հայ դւրոցների ւնօրեններ Սամսունում, Սրդուում, Սինուում: Այդ վայրերում նրանց Հեւ կրթական աչխաւանքի էին լծված նան ՎաՀան Մինախորյանը, Բարունակ կաւոււիկյանը ն ուրիչներ: Նրանցից ոմանք (Արամ, Սարդիս) դւրոցներում աչխաւեցին 1910-1912 թթ., իսկ չաւերը՝ մինչն ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի սկիղբը: ԹուրքաՀայասւանի կրթական-մչակութային ձեռնարկներին մեծ օդնություն էր դալիս դրսից: կ. Պոլսից ու Թիֆլիսից ՀեւղՀեւե Հասնում էին դասադրքեր ու ձեռնարկներ, մանուկների ու ւաւանիների Համար ււադրված ւաւկերաղարդ ընթերցարաններ, քարւեղներ ն այլն: «Արօր» (Թիֆլիս), ‹ 8, 9, 10, օդոսւոս, սեււեմբեր, Հոկւեմբեր, 1910, էջ 194-195: Տե՛ս «Սիմոն Զաւարեան», Հաւ. Ա, էջ 72-73:

Լուրջ ուչադրություն էր դարձվում կրթական դործի կաղմակերւական կողմին: Ամիսը մեկ կամ երկու անդամ Հրավիրվում էին ուսուցչական չրջանային ժողովներ, ուր քննարկվում էին մանկավարժական, ներքին կարդաւաՀական, ինչւես նան դյուղական Համայնքների ներքին կյանքին վերաբերող ընթացիկ Հասարակական Հարցեր: Թե՛ առանձին դւրոցներում ն թե՛ չրջանային Հավաքույթների ժամանակ ւեսուչները կաղմակերւում էին օրինակելի-ւորձնական դասեր, կաւարվում էր կարծիքների ւոխանակում: Հարմար եղանակներին կաղմակերւվում էին աչակերւական ղբոսանքներ, չրջադայություններ մուակա դյուղեր, որոնց նւաւակն էր ւոքր ւարիքից սկսած՝ ընկերական կաւ ու մւերմություն սւեղծել ւարբեր բնակավայրերի երեխաների միջն: Բացի կրթական դործից, մանկավարժները դյուղերում կաղմակերւում էին մչակութային ւարբեր ձեռնարկներ: Գյուղացիների Համար թաւերական ներկայացումներ էին ւրվում աչակերւների ուժերով, խաղացվում էին Հաւկաւես Հանրամաւչելի ւիեսներ, ոդնիլներ, սկեւչներ (մեկ դործողությամբ կաւակերդություններ): Ձեռք բերված մոդական լաււերներն ու դրամոֆոնները ւեղաւոխում էին դյուղից դյուղ, դործի դրվում ն դյուղացիներին ւեղեկացնում այդ ւարղադույն ւեխնիկական նորությունների մասին: Այսւիսով, ղարթնումի Հուսաւու ծիլեր էին բողբոջում ամենուր: Եվ դա այն ժամանակ, երբ դեռ Հաղարավոր որբեր ու այրիներ ւնեւուն, դյուղեդյուղ ընկած՝ բոբիկ ու մերկ, Հաց էին մուրում ամեն օր: Նչենք, որ դավառներում այդ կրթական-մչակութային չարժման բոլոր ծախսերը Հոդում էր Հայությունը: Բայց ւեւք չէ կարծել, թե այդ չարժման արդյունքները դոՀացուցիչ էին: Նոր դւրոցներ բացելու Համար չինություններ չկային, ուսւի չաւ Հաճախ «դւրոցներ» էին բացվում դոմերի օդաներում, մարադներում, լքված կիսաքանդ ւներում: Զկային դասադրքեր, դրիչ ու թուղթ, օժանդակ այլ ւիւույքներ1:

Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 11, նոյեմբեր, 1910, էջ 1052-1053:

ԹուրքաՀայ ժողովրդի կրթական դործը ն ընդՀանրաւես մւավոր աչխարՀն ընդՀանուր առմամբ դւնվում էր անմխիթար վիճակում: Թեն Հայոց աղդային սաՀմանադրությունը արձանադրել էր, որ «աղդին ւարւականութիւնն է՝ աղդայնոց բարոյական, մւաւորական եւ նիւթական ւիւոյիցը Հոդ ւանիլ», «Հարկաւոր եղած անՀրաժեչւ դիւելեաց ուսումը՝ ամէն ասւիճանի թէ՛ մանչ եւ թէ՛ աղջիկ ւղայոց Հաւասարաւէս ծառայել», բայց իրականում, մանավանդ դավառում, վիճակը վՀաւեցուցիչ էր: «Արօրը» սրւի անՀուն դառնությամբ դրում էր. «... Բաղմաթիւ դաւառներու եւ դիւղերու մէջ Հաղարաւոր Հայեր, ղրկուած դւրոցէ, կը ւուայւին ւդիւութեան ու խաւարի մէջ: Հողն ու Հօւն, արւն ու դաչւը կը մնան դեռ նախնական վիճակի մէջ, եւ Հայ դիւղացին դիւղաւնւեսական ամենաւարրական դիւելեաց անդամ անւեղեակ ըլլալով կը ղրկուի մայր բնութեան Հարսւութեան վայելումէն»1: 1910 թ. Վանի, Բիթլիսի ն էրղրումի վիլայեթներում ճանաւարՀորդած Ա-Դօ-ն դրում էր, որ մեծ քաղաքներում, ինչւես օրինակ, Վանում ն էրղրումում կան օրինավոր դւրոցներ ն թեւեւ չաւ ու քիչ ւանելի դւրոցներ կան Մուչում ն մի երկու խոչոր վանքերում, բայց դյուղերում դոյություն ունեցող սաՀմանաւակ թվով դւրոցները մեծ մասամբ՝ մի-մի ւերթոդիկյան դւրոցներ են, ուր մանուկ սերունդն ավելի սւրկության է մարղվում, քան կրթություն սւանում: Այլ խոսքով՝ օրինավոր դւրոցներ չկային Հրաւարակի վրա: Սանասարյան դւրոցի ընթացավարւները, չաւ ւիւանի կլինեին մաւաղ սերնդի Համար, բայց նրանք չէին երնում Վանի ն Մուչի դավառներում. ուսուցիչների մեծ մասը ւդեւ էր, թերուս, վանական դւրոցավարւներ ու ինքնուս դրադեւներ, միսիոներական դւրոցներում սովորածներ ն Հաճախ Նարեկի ու Ճաչոցների չկօլայով անցածներ.- աՀա՛ այն չւոթը, որ կաղմում էր այդ երկրի ուսուցչական դասը: Գյուղական ուսուցիչներն սւանում էին ցորեն, դարի՝ իբրն վարձ ն կամ 3-4 արծաթ մեջիդ

«Արօր», ‹ 8, 9, 10, օդոսւոս, սեււեմբեր, Հոկւեմբեր, 1910, էջ 196:

ամսական: Գյուղական դւրոցներից չաւերը բոլորովին ղուրկ էին նսւարաններից, աչակերւները նսւում էին Հաւակի վրա կամ լավադույն դեւքում մի մասը միայն ւեղավորվում էր երկարուկ դրված ւախւակների վրա, իսկ ուսուցիչը բաղմում էր մի թախւի վրա1: ԹուրքաՀայասւանի դավառներում քիչ թե չաւ ւանելի դւրոցները դւնվում էին լեռների ու ձորերի մեջ մեկուսացված ն ժողովրդից կւրված վանքերում, որոնք ւոքր ի չաւե ունեին ինքնուրույնության մնացորդներ: Ա-Դօ-ն չարունակում էր. «Առանց այն էլ ւանջված ւաճկաՀայ մանուկ սերունդն այդ վանքերում ենթարկւում է նոր ւորձութիւնների, կրօնական եւ ւաՀոց նոր մարղանքների: Պէւք է երեւակայել, թէ որւիսի Հրամայողական ւօնով եւ որւիսի կարդադրութիւններով յայւնւում է դասարան մի ււած, ւդէւ վանաՀայր եւ թելադրում իր մանկավարժական մեթօդները ուսուցչին»2: Բայց ւաճկաՀայն իրեն երջանիկ էր Համարում, եթե կարողանար իր որդուն ւեղավորել այդ կրոնական Հասւաւություններում. վանական դւրոցների թիվը չաւ սաՀմանաւակ էր, սաՀմանաւակ էր նան ընդունվող աչակերւների թիվը, ուսւի, այդ ւաւճառով չաւ քչերին էր Հաջողվում ընդունվել այդ դւրոցներում: «Մի քանի չաւ ու քիչ օրինավոր դւրոցների կողքին մի քանի ւասնեակ խալիֆայական եւ կամ կրօնական մարղարաններ. աՀա՛ այն «ւարոսը», որւեղից լոյս է ւարածւում ւաճկաՀայի խաւար մթնոլորւում»3,- ցավով արձանադրում էր Ա-Դօ-ն: Ելնելով կրթության թաւ առնող ւաՀանջից, Հայոց աղդային մարմինները մչակում էին ուսումնական աղդային ծրադրեր, որոնք ներառում էին դւրոցաչինական, մանկավարժական, մեթոդաբանական ն այլ բաղմաբնույթ խնդիրներ: Քանի որ աղդային դւրոցները ֆինանսական ն այլ կարդի որնէ աջակցություն չէին սւանում ւեւությունից, այսինքն՝ կրթությունը դործնականում Հանձնված էր ւեղական ժողովրդին, Հեւնա1

Ա-Դօ, Վանի, Բիթլիսի եւ էրղրումի վիլայէթները, Երեւան, 1912, էջ 347: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

բար ենթադրվում էր, որ դւրոցական բնադավառում այլաղդիների իրավունքները ւեւք է ընդլայնվեին, այսինքն՝ որքան Հնարավոր է դւրոցներն աւակենւրոնացվեին ու աւաքաղաքականացվեին1: Բայց այդ դեւքում էլ չէր լուծվի Հիմնական խնդիրը՝ աղդային դւրոցների ֆինանսավորումը: Ուսւի առաջ էր քաչվում աղդային դւրոցները ւեւական դւրոցներ ճանաչելու Հարցը: իսկ եթե այդ Հարցը սկղբունքորեն չլուծվեր, առաջարկվում էր կրթական դործն ամբողջովին Հանձնել աղդային ինքնավարություններին, որոնք կունենային իրենց ւեղական ն կենւրոնական մարմինները: Վերջիններս կունենային ընդՀանուր Հսկող դեր. կՀեւնեին, որ կրթական ծրադրերը դործադրվեն, կՀոդային ուսուցիչների ն դւրոցական դործիչների ւաւրասւումը, կկաղմեին աղդային դւրոցների վիճակադրությունը, կաւ կւաՀեին ւեւական կրթական վարչության Հեւ ն այլն: Այդ դեւքում դւրոցների իրական ւեր ու ւնօրենը կլինեին ւեղական աղդային մարմինները՝ դավառային ժողովները: կառավարությունն այդ ամենի մասին լսել անդամ չէր ուղում, քանի որ երիւթուրքերը Հայերի նկաւմամբ ունեին միանդամայն ուրիչ ծրադրեր, որոնք չոււով իրենց մարմնավորումը ւիւի դւնեին թուրքիղմի դաղաւարախոսության մեջ, որի Հիմնական բաղադրիչը լինելու էր ոչ միայն Հայերի, այլն կայսրության բոլոր այլաղդիների ձուլումը թուրքերի մեջ, Հեւնաւես նրանց կրթական ողջ կառույցի վերացումը: իչխանությունները ոչ միայն որնէ օդնություն չէին ցուցաբերում Հայոց կրթական դործին, այլն ամեն ինչ անում էին խանդարելու դրան: Սսմանյան կառավարությունը ձդւում էր ըսւ ամենայնի իր Հսկողության ենթարկել քրիսւոնյա աղդությունների բոլոր դւրոցները: Այդ նւաւակով ընդունվել էին որոչում-ՀրաՀանդներ, որոնցով Հայկական, Հունական, բուլղարական աղդային Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայ Հարցի ւաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), էջ 67:

վարժարանները ենթարկված էին կառավարության ուղղակի ն խիսւ վերաՀսկողության, ամեն մի նոր դւրոց կարող էր բացվել միայն ժողովրդական լուսավորության նախարարության թույլւվությամբ, աղդային դւրոցների ծրադրերը քննության էին ուղարկվում կառավարություն, որի՝ ղանաղան աղդերի դւրոցներին ւրվող կրթական նւասւը Հանձնվում էր ոչ թե ւաւրիարքարաններին կամ առաջնորդարաններին, այլ ուղղակի ուսուցիչներին, աղդային դւրոցների օսմաներեն լեղվի ուսուցիչներն ուղղակի նչանակվում էին կառավարության կողմից, ւարեկան քննությունները կաւարվում էին կառավարական մարմինների Հսկողության ներքո, աչակերւներն աղաւ չէին Համարվում ղինվորադրությունից ն այլն1: Այդ ամենը, սակայն, թնաթաւ չէին անում Հայ եկեղեցուն ն Հասարակական ու բարեդործական կառույցներին, որոնց թվում առանձնանում էին երկուսը՝ կ. Պոլսի Հայոց միացյալ ընկերությունը ն Եդիււոսի Հայկական բարեդործական ընդՀանուր միությունը: Սրանք իրենց առջն խնդիր էին դրել՝ Հայասւանում ւարածել ուսումը, Հաւկաւես դյուղաւնւեսական դործնական դիւելիքներ Հաղորդել դյուղացիներին, որւեսղի նրանք իմանան, թե Հայրենի Հողն ինչւես ւեւք է կյանքի բարելավմանը ծառայեցնել: 1910 թ. ամռանը Հայոց միացյալ ընկերությունը «կոչ Հայութեան» Հայւադրի մեջ աղաղակում էր, որ երեսնամյա ւառաւանքի, ցավի ու արյունի, ավեր-քանդումներից ւրկված Հայությունը դերմարդկային ճիդ է անում վերաչինելու իր քանդված օջախը: Նոր Հույսով, նոր Հավաւքով նա ձդւում է քայքայումի բեկորները ն ավերակների մնացորդները ի մի բերել ու բարձրացնել աղդային նոր ւունը: «Գաւառին Հայը Հաց չէ որ կը խնդրէ թախանձադին, այլ՝ ուսում, կրթութիւն, դւրոց, ղի ան քաջ դիւէ, թէ դւրոցն է իր միակ աւաւէնը եւ դւրոցով միայն ւիւի կրնայ ւրկուիլ ւառաւանքէն, կանոնաւորել իր կեանքը, արդիւնաւորել իր դիւղական ժողովրդի ւնւեսական եւ մւա1

Տե՛ս «Արօր», ‹ 2-3, ւեւրվար-մարւ, 1911, էջ 188:

ւոր-բարոյական մակարդակը»: Ելնելով դրանից, Միացյալ ընկերությունը դւնում էր, որ նչված երկու կաղմակերւությունները «ւէւք է բաժանեն իրանց մէջ դործունէութեան չրջանն ու ասւարէղը եւ ըսւ այնմ դործեն: իսկ Հայ Հասարակութիւնը, բարեդործները Թիւրքիայում եւ Ռուսասւանում՝ ւէւք է առաւաձեռն օժանդակութիւն Հայթայթեն նրանց՝ իրանց աղդաչէն եւ ժողովրդասէր միսիան դլուխ Հանելու»1: Զնայած դրան, Հասարակական-քաղաքական կյանքն առաջվա ւես եռում էր մայրաքաղաքում, որին ւոն էր ւալիս Հայկական նաՀանդներից եկած ալեկոծ երիւասարդությունը: Շաւերի Համար ւարօրինակ էր ու ղարմանալի, որ բաղմաթիվ Հալածյալ դործիչներ չարունակում էին Ռուսասւանից ւախչել ու աւասւան դւնել մոլեռանդության ու բռնաւեւության երկրում՝ Թուրքիայում: Այսւեղ եկածների բացարձակ մեծամասնությունը կաղմված էր կրթված, մւավոր ու մչակութային բարձր կամ դոնե միջին մակարդակ ունեցող անձանցից, որոնք էլ արդյունավորում էին մայրաքաղաքի Հոդնոր կյանքը: Թաւրոն, դասախոսություններ, Հանդիւումներ, քննարկումներ՝ այս էր Հայության առօրյան կ. Պոլսում: Հաւկաւես Հաճախ էին կաղմակերւվում բանախոսություններ ամենաղանաղան թեմաներով: կարո Սասունին իր Հուչերում նկարադրել է Սկյոււարի թաւրոնի դաՀլիճում կաղմակերւված երեկոն, ուր բանախոսություններով Հանդես էին եկել Պոլսում դւնվող Ավեւիս ԱՀարոնյանը ն Արամ Մանուկյանը: Խուռներամ բաղմությունն աւեաւ լցվել էր սրաՀը, միջանցքները, նան՝ դուրսը2: ՊոլսաՀայության Հեւաքրքրությունը մեծ էր Հաւկաւես քաղաքական խնդիրների նկաւմամբ, ն այդ թեմաներով դասախոսություններ ու ղրույցներ լսելու էին դալիս Հարյուրավոր մարդիկ՝ Հույս ունենալով իրենց Հուղող Հարցերի ւաւասխանները սւանալ: Դրական երնույթներից մեկը կարելի էր Համարել այն, որ «Արօր», ‹ 8, 9, 10, օդոսւոս, սեււեմբեր, Հոկւեմբեր, 1910, էջ 196-197: Տե՛ս «Արամը», Բ Հրաւ., ԹեՀրան, 1982, էջ 526:

երիւթուրքական կառավարության սեղմիչ ձեռքը դեռ չէր կարողացել ամբողջովին ավերել այլաղդիների մամուլը, որը դեռ չարունակում էր աղաւություն վայելել: կ. Պոլսում թուրքերեն, Հայերեն, Հունարեն ու եվրուական լեղուներով Հրաւարակվող թերթերը աղաւորեն ու խսւորեն քննադաւում էին կառավարական մարմինների, աւյանների ն Հասւաւությունների դործունեությունը: Մեծ աղաւություն կար նան ՀանրաՀավաքների ու ժողովների կաղմակերւման ն դումարման Համար: Հայկական թաւրոնը ն Հայերեն երդը նույնւես վայելում էին կաւարյալ աղաւություն: Դեռնս 1908 թ. սեււեմբերին ՀՅԴ կ. Պոլսի Պաւասխանաւու մարմինը (կենւրոնական կոմիւեն) որոչել էր օսմանյան մայրաքաղաքում ֆրանսերեն Հրաւարակել մի օրդան, որի լույսընծայումը, ըսւ այս կուսակցական մարմնի, թելադրված էր այն Հանդամանքով, որ անՀրաժեչւություն էր առաջացել Հայկական, Հունական ու թուրքական մամուլում ււադրվող ն քաղաքական բովանդակություն ունեցող նյութերն այդ ւարբերականի էջերում Համադրել ն ւարղել, թե սաՀմանադրական չարժման Հաջողության Համար բաղմալեղու թերթերն ի՞նչ ընդՀանուր դործելակերւ ւեւք է որդեդրեն: Միջաղդային Հասարակական կարծիքի առաջ թերթը ւեւք է ւաչււաներ օսմանյան սաՀմանադրության դաւը, թն-թիկունք լիներ օսմանյան ւոքր ժողովուրդների չաՀերին, իրավունքներին ու ւաՀանջներին, դառնար Թուրքիայի բոլոր ժողովուրդների Համերաչխության ու Համադործակցության խոսաւողը: Պաւասխանաւու մարմինը նամակով դիմել էր Փարիղ՝ «Եոօ Aոոeուa» թերթի խմբադիր, Հայ դաւի նչանավոր ւաչււան Պիեռ Քիյառին, ուր նչվում էր, որ կ. Պոլսում ֆրանսերեն թերթ ունենալը Հրամայական անՀրաժեչւություն է, ուսւի դործը դլուխ բերելու Համար կարիք կա նրա ներկայության կ. Պոլսում: Թերթին ւեւք է աչխաւակցեին ւեղի նչանավոր դործիչներ, նրա էջերում, օրինակ, Հաճախ Հանդես դալու ցանկություն էր Հայւնել նան իչխան ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդինը1: Բայց

Տե՛ս «Գործ» (Թիֆլիս), ‹ 62, 23 նոյեմբերի 1908 թ.:

այն ժամանակ դործը դլուխ չեկավ մեղ Համար անՀայւ ւաւճառներով: ԱբդուլՀամիդյան խռովության ջախջախումից ն կիլիկիայում Հայերի կուորածներից Հեւո իթթիՀադի կառավարությունը ուժեղացրել էր Հայկական մամուլի նկաւմամբ վերաՀսկողությունը: Մեկը մյուսի Հեւնից ւակվել էին Սսմանյան Հեղաւոխության Հաղթանակից Հեւո առաջին ամիսներին Հիմնադրված Հայկական մի քանի ւարբերականներ (Հաւկաւես դավառներում), որոնք Համարձակվել էին քննադաւել իթթիՀադի ն նրա կառավարության աղդային քաղաքականությունը: Սրինակ՝ իղմիրի «Դաչինք» թերթի խմբադիր Սուրեն Պարթնյանը ն թերթի արւոնաւեր Հրանւ Մամուրյանը քաղաքի դլխավոր դաւախաղից 1910 թ. աւրիլի 7 (20)-ին սւացել էին նույնիմասւ Հեւնյալ կոչնադիրը. «կառավարութեան դէմ վիրաւորիչ ւարսաւանքի Համար ԸնդՀանուր Դաւախաղին կողմէ դաւ բացուած է ձեղի դէմ, որուն ներկայ ւիւի դւնուիք 17 Աւրիլի Շաբաթ օրը, ժամը 7ին", Նախնական Դաւարանի Պաւժական Աւեանին առջեւ: Եւ եթէ նչանակեալ ժամանակին ներկայ չի դւնուիք՝ օրէնքի ւրամադրութիւնները դործ ւիւի դրուին ձեղ[ի] դէմ»1: Երկար քաչքչուկից Հեւո, դաւարանի որոչմամբ, «Դաչինքը» ժամանակավորաւես ւակվեց: Թերնս բացառություն էր կ. Պոլիսը, ուր Հայկական թերթերն առաջվա նման կանոնավորաբար լույս էին ւեսնում, թեն խմբադիրները ւարբերաբար կառավարությունից ղդուչացումներ էին սւանում: Նոր թերթերի բացման մասին այլնս խոսք լինել չէր կարող: Առանձին դեւքերում բացառություն էր արվում Դաչնակցության Համար: Եվ աՀա՛, 1909 թ. ամռանը կ. Պոլսի դաչնակցական չրջանակներում կրկին բարձրացավ մայրաքաղաքում նոր ւարբերական ունենալու Հարցը՝ այս անդամ մայրենի լեղվով: Մի նոր ւարբերականի Հրաւարակման նախաձեռնությունը կրկին իր վրա վերցրեց ՀՅԴ կ. Պոլսի Պաւասխանաւու մարմինը: "

Ըսւ թուրքաց ժամանակի: «Դաչինք» (իղմիր), ‹ 208, 8 (21) աւրիլի 1910 թ.:

1909 թ. Հունիսի 10-ից կ. Պոլսում սկսեց լույս ւեսնել ՀՅԴ Արնմւյան բյուրոյի ւաչւոնաթերթ «Աղաւամարւը»": Բյուրոն Հայւարարել էր, որ թերթը Համերաչխ է լինելու իթթիՀադի Հեւ, բայց միաժամանակ բարձրացնելու է թուրքաՀայոց ցավերը ն առաջարկելու է դրանց բուժման միջոցներ: Թերթը Հսւակ Հեւնում էր կուսակցության քաղաքականությանն ու առաջադրանքներին: Դրանք ամենից առաջ արւաՀայւում էին ԹուրքաՀայասւանի աւադայի մասին ՀՅԴ որդեդրած նոր քաղաքականությունը, որի սկիղբը դրվել էր 1907 թ. դեկւեմբերին, Թուրքիայի ընդդիմադիր կուսակցությունների Փարիղի Համաժողովում: Ավելին, Դաչնակցությունն այժմ, Հաւկաւես Ադանայի կուորածներից Հեւո, չաւ ղդույչ էր դարձել: Համարից Համար «Աղաւամարւը» ժխւում էր թուրքերի մու ւարածված այն ւեսակեւը, թե Հայերը կայսրությունից անջաւվելու ն անկախ ւեւություն սւեղծելու նւաւակ են Հեւաւնդում: Թերթը չեչւում էր, որ եթե մինչն օսմանյան սաՀմանադրության վերաՀասւաւումը թուրքաՀայերի ւաՀանջը կայսրության կաղմում ներքին ինքնավարություն ունենալն էր (այսինքն՝ միայն չրջանի ներքին դործերը վարելը՝ մյուս բոլոր դործերը թողնելով ւեւությանը), աւա այժմ նրանք այդ նվաղադույն նւաւակից անդամ Հրաժարվում են: Ելնելով դրանից՝ «Աղաւամարւը» Հեւնողականորեն քարողում էր Դաչնակցության որդեդրած քաղաքական նոր սկղբունքները. 1) Այլնս ոչ մի խոսք անջաւական ձդւումների մասին, 2) կւրականաւես մերժել եվրուական միջամւությունները Սսմանյան կայսրության ներքին դործերին, 3) Ոչ մի Հիչաւակություն Բեռլինի 1878 թ. կոնդրեսի ընդունած 61-րդ Հոդվածի, «Հայասւանի բարենորոդումների» ւաՀանջը ւոխարի"

«Աղաւամարւի» արւոնաւերը ն խմբադրաւեւը Ռուբեն Զարդարյանն էր, խմբադիրներն էին Գեղամ Բարսեղյանը, Տիդրան Զուդասղյանը (Տիդրան Զավեն), Գասւար իւեկյանը, Բարթող Զորյանը (Ժիրայր), աչխաւակիցները՝ Խաչաւուր Մալումյանը (է. Ակնունի), Հարություն ՇաՀրիկյանը (Աւոմ, Նիթրա), Աւոմ Յարճանյանը (Սիամանթո) ն այլոք:

նել «կայսրության բարենորոդումների» ւաՀանջով, 4) իսլամ դրացիների Հեւ ընդՀանուր ուժերով կերւել սաՀմանադրական թուրքական ւեւությունը, 5) Վճռականաւես Հրաժարվել «ւաւմական Հայասւան» բառակաւակցությունն արւաբերելուց, դրան ւեւք է ւոխարինելու դա «Հայ ւարրի բնակավայր» Հասկացությունը, այն էլ ոչ-ւաւմական, այլ ւվյալ բնակավայրում Հայ բնակչության խւության իմասւով, 6) Ամեն կերւ նւասւել երկիրը վերաչինելու երիւթուրքական կառավարության ջանքերին, 7) Միայն ակնարկներով նչել իչխանության մարմինների թույլ ւված սխալներն ու սայթաքումները: Ուչադրության է արժանի այն, որ քաղաքական Հարցերի մասին իրենց ւաւկերացումներով կ. Պոլսի դաչնակցականները բաժանվել էին երկու թնի՝ ծայրաՀեղներ ու չաւավորներ, որոնք «Աղաւամարւի» էջերում բանակռվում էին միմյանց դեմ: ԾայրաՀեղները, որոնց առավել ցայւուն ներկայացուցիչը Հարություն ՇաՀրիկյանն էր, ւաՀանջում էին չարունակել կուսակցության ընկերվարական ծրադիրը, իսկ ուրիչ ընկերներ՝ Արւաչես Զիլինդարյանը (Ռուբեն Դարբինյան), Միքայել Վարանդյանը ն այլոք քարողում էին այնւիսի մւքեր ու դաղաւարներ, որոնք Հարաղաւ էին չաւավոր աղաւականներին (մչակականներ ն այլք): Դարբինյանն իր Հոդվածներում ուղղակի ւնդում էր, թե ինչւես Թուրքիայի, այնւես էլ կովկասի Հայերի չրջանում ներկայումս Հող չկա ընկերվարական (սոցիալիսւական) դաղաւարների Համար: իր Հիմնական ղեկավար կաղմով կ. Պոլսում աչխույժ աչխաւանքի էր լծվել Հնչակյան կուսակցությունը: 1909 թ. Հուլիսի 12-ին կ. Պոլսում սկսվեցին այդ կուսակցության (Հին Հնչակի) 6-րդ ւաւդամավորական ժողովի աչխաւանքները, որոնք ւնեցին չորս ամիս: Ընդունվեցին մի չարք կարնոր որոչումներ, այդ թվում նան՝ եռանդուն դործունեություն ծավալել, «Տաճկասւանի մեջ դործել օրինական (լեկալ) դեւնի վրայ, ցորչաւ այդ օրինական իրաւունքները չեն խլուած աչխաւաւոր ժողովուրդի ձեռքէն»1: Այս ժողովից Հեւո Հնչակյան կուսակցու1

«Պաւմութիւն Ս.-Դ. Հնչակեան կուսակցութեան, 1887-1962», Հաւ. Ա, Պէյրութ, 1962, էջ 323:

թյունն անվանվեց «Սոցիալ-դեմոկրաւ Հնչակյան կուսակցություն»1: Պաւդամավորական ժողովն ընւրեց ՍԴ Հնչակյան կուսակցության Տաճկասւանի կենւրոնական վարիչ մարմին՝ կաղմված Հինդ Հոդուց2: Դրական երնույթներից էր այն, որ ուժեր էր Հավաքում նորասւեղծ Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցությունը, որին վիճակված էր կարնոր դեր խաղալ Հայության Հասարակական-քաղաքական կյանքում: կուսակցության Հիմնադիրներն Հույս ունեին իրենց չուրջը Համախմբել Հայության մւավորական ուժերը ն դրանց միջոցով նւասւել ամրաւնդելու սաՀմանադրական կարդերը, իրականացնելու մի չարք լուրջ բարեւոխումներ ւեւության մեջ: կաղմակերւության դործունեությունը ւեւք է Հիմնվեր ռամկավարական (ժողովրդավարական) ընդՀանուր սկղբունքների վրա: Պեւության կենսադործունեության լիակաւար ւերը ժողովուրդն է - աՀա՛ այն Հայեցակեւը, որին ւեւք է ձդւեր կուսակցությունը: Ներաղդային կյանքում կաղմակերւությունը ւեւք է դործեր Հայոց աղդային սաՀմանադրության ն Հայոց աղդային ժողովի ու նրա Հիմնարկությունների լիաղորությունների չրջանակներում: կուսակցության ծրադրում նչված էր, որ ռամկավարությունը Հիմնված լինելով ժողովրդական աղաւ քվեի, աղաւ ձայնի, աղաւ քննադաւության, աղդընւիր վարչության, ւառլամենւական ւեւավարության վրա, ւեւք չունի բռնության ն աՀաբեկումների, որոնք միայն թյուրիմացություններ ն դժբախւություններ են առաջացնում ժողովուրդների կյանքում: Բռնություններն ու աՀաբեկումները բացառում են անՀաւի ն Հասարակության աղաւ ձայնի ն կամքի արւաՀայւությունը: Արդեն 1909 թ. վերջերին Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցությունը մի քանի Հաղար Հեւնորդներ ու անդամներ ուներ թե՛ կ. Պոլսում ն թե՛ մայրաքաղաքից դուրս:

«Պաւմութիւն Ս.-Դ. Հնչակեան կուսակցութեան, 1887-1962», Հաւ. Ա, էջ 325: Տե՛ս նույն ւեղում:

Գավառական այդ չրջաններից կուսակցության նկաւմամբ ամենից ավելի Հեւաքրքրություն էին ցուցաբերում վանեցիները, որոնց առաջ ավելի կւրուկ, քան ուրիչ ւեղերում, Հարց էր դրված Հասւաւուն դիրք բռնել Թուրքիայի նորադույն կյանքում ծադած խնդիրների նկաւմամբ, քաղաքակրթական բեղմնավոր դործունեության Համար Հեւնողական դործելակերւ դրսնորել: Հուսադրող էր, որ թուրք մւավորականության առանձին Հաւվածներում որոչ Հեւաքրքրություն էր առաջացել Հայ մչակույթի Հանդեւ: Հայերի նկաւմամբ ունեցած վերաբերմունքի առանձին դրական ւուոխության վկայությունն էր 1909 թ. կեսերից թուրքերի մեջ սկսված այն նկաւելի չարժումը, որի նւաւակը նրանց օդւադործած արաբական ւառերը Հայկական ւառերով ւոխարինելն էր: Այդ ւրամադրությունը ւոխանցվել էր կոսւանդնոււոլսի թուրքական թերթերին, որոնց մի մասը ողջունել էր առաջարկը՝ արաբական ն Հայկական այբուբենների Համադրության ն դրանց առավելությունների ու թերությունների Համեմաւական վերլուծության արդյունքում դերադասությունը ւալով վերջինիս: Բոսւոնի «Հայրենիք» չաբաթաթերթը մի չրջաբերական էր Հղել Հայ դրողներին ու դործիչներին ն Հարցում արել, թե այդ երնույթը կարո՞ղ է օդւակար լինել Հայերի, նրանց լեղվի ու դրականության Համար, թե՞ Հակառակը: ՀովՀաննես Թումանյանը թերթի Հարցմանը ւաւասխանել էր, թե ինքը ողջունում է այդ երնույթը, բայց կասկածում է նրա արդյունավեւության վրա: Նչելով, որ «դլխարկն ավելի Հեչւ կւոխվի, քան դլուխը», Թումանյանն այնուՀանդերձ դրում էր. «Ես ոչ մի վնաս չեմ ւեսնում, եթէ թուրքերը որդեդրեն Հայկական ւառերը: Բայց մի՞թէ, յիրաւի, որդեդրում են, եւ եթէ որդեդրում են, ես ղարմանում եմ, թէ ինչո՞ւ լաւինական դեղեցիկ ւառերը թող արած, մեր աւելի ւդեղ ւառերն են ընւրել: Եւ եթէ դիւմամբ են խուսաւում լաւինական ւառերից, Հեւաքրքրական է, թէ ինչո՞ւ»1: ինչ-որ չաւով մխիթարական էր, որ օսմանյան Պաւդամա1

«Հորիղոն», ‹ 86, 24 աւրիլի 1910 թ.:

վորական ժողովի որոչմամբ կառավարությունը որոչ դումար էր Հաւկացրել կիլիկիայի ծնողաղուրկ Հայ երեխաների Համար որբանոցներ բացելու նւաւակով: Դրան Հեւնել էր սուլթան ՄեՀմեդ Մ Ռեչադի քայլը: իմանալով, որ Ժննի Հայ ուսանողությունը դւնվում է նյութական անձուկ վիճակում, սուլթանը 1000 ֆրանկի նւասւ է ուղարկում: Դրան ի ւաւասխան Ժննի Հայ ուսանողները, այդ թվում սոցիալիսւները ն սոցիալիսւամեւները, մի Հեռադրով իրենց երախւադիւությունն են Հայւնում սուլթանին: Սառնասրւությամբ քննելով այդ դեւքը՝ սուլթանի վարմունքը միայն կարելի էր դովել, նույնիսկ մի կողմ թողած այն կասկածը, թե այդ նւասւը կարող էր քաղաքական ասւառ ունենալ ն թելադրված լինել երիւթուրքերի կողմից՝ չաՀելու Համար Հայ ուսանողների Համակրանքը: Միանդամայն իրավացի էր «ՍուրՀանդակ» թերթի (‹ 58, 1909 թ.) ղայրույթն ու Հանդիմանությունն այն ուսանողների ու դործիչների Հասցեին, որոնք Հանդես դալով իբրն արմաւական Հայացքների ւեր, կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքին դաւաւարւում էին, որ նւասւներ է սւանում սուլթանից, բայց աՀա՛ այժմ դեւնամած սւորադրել են նույն սուլթանին ուղարկած երախւադիւական Հեռադրի ւակ: Բայց նչված որոչ դրական երնույթները Հայերի մեծամասնությանը Հույս չէին ներչնչում, թե չարունակություն կունենան: Նրանք ճիչւ էին, որովՀեւն աչքը ւեսածից էր վախենում: Ամեն օր կյանքը ցույց էր ւալիս, որ օսմանյան սաՀմանադրությունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ մի դիմակ, որի ւակ ծածկվում են երիւասարդ թուրքերը՝ Եվրուային խաբելու ն նրա Հսկողությունից աղաւվելու Համար: իթթիՀադի օրվա խնդիրն էր՝ չարունակել կործանարար քաղաքականությունը, ունաւակ ւալ կայսրության բաղկացուցիչ աղդերի իրավունքներն ու ինքնուրույնության ւչրանքները: Թուրքիայի բաղկացուցիչ աղդերից յուրաքանչյուրն ուներ ոչ միայն իր աղդայնական Հոսանքները, այլն աղդայնամոլական թնը: Առավել վւանդավորն ու աղեւաբերը իչխող աղդի աղդայնամոլությունն էր, որի ձդւումը մյուս աղդերի ն՛ աղդայնա69

մոլության, ն՛ աղդայնականության ոչնչացումն էր: Եթե կա ւիրաւեւող աղդ, ուրեմն ն ւիւի լինեն ենթակա աղդեր: Հեւնաբար Թուրքիայի նման մի երկրում միչւ անւակաս ւիւի լինեին աղդային Հողի վրա ւեղի ունեցող խռովություններն ու աւսւամբությունները: Նման երնույթները երկիրը կարող էին մաւնել անդառնալի կորսւի: ինչւես օսմանյան սաՀմանադրության վերաՀռչակումից Հեւո, առավել նս այժմ Հայկական մամուլը լայնորեն քննարկում էր այն Հարցը, թե ինչւիսի՞ արմաւական քայլերի ւեւք է դիմի Թուրքիան, եթե կամենում է ժողովրդաւեւական երկիր դառնալ: Եթե ի մի բերենք Հայկական քաղաքական ուղղությունների ւաւկերացումները Թուրքիայի լավադույն աւադայի վերաբերյալ, աւա դրանք կարելի է ամւուել Հեւնյալ կեւերի մեջ. 1) Պաչւոններից Հեռացնել աբդուլՀամիդյան չրջանի դործիչներին, ովքեր չէին կարող լինել սաՀմանադրության ւաՀանջների ն խորՀրդարանի որոչումների դործադրողը, 2) ՍանձաՀարել իսլամական կրոնի այն սւասավորներին, որոնք իրենց դասակարդային չաՀերից դրդված՝ միչւ թչնամական դիրքի մեջ են մնալու սաՀմանադրական կարդերի նկաւմամբ, 3) Վերացնել սուլթանի կրոնաւեւական կոչումը ն չարիաթի ւոխարեն մւցնել ընդՀանուր օրենսդրություն՝ չեյխ-ուլ-իսլամից վերցնելով բարձրադույն դաւավորի իրավունքը, 4) Զինաթաւ չանել քրիսւոնյա աղդերին, քանի դեռ երկրում, առավելաւես Թուրքիայի ասիական նաՀանդներում խլրւում են կիսավայրենի մուսուլման ւարրերը, որոնք դասւիարակված լինելով մոլեռանդության ու կրոնամոլության ոդով, չարունակում են աւամ կրճւացնել քրիսւոնյաների դեմ, 5) Նորաբաց դւրոցների միջոցով կայսրության Հեւամնաց աղդերի մեջ արադացնել կրթության ն լուսավորության ւարածումը՝ ընդսմին ւակելով այն մեդրեսեները, որոնք վառ են ւաՀում Հեւադիմության ու կրոնական անՀանդուրժողականության ոդին, 6) Ճանաչել ոչ-թուրք ժողովուրդների աղդային իրավունքները կրթության բնադավառում, թույլ ւալ, որ նրանցից յուրաքանչյուրը ոչ միայն իրավունք, այլն Հնարավորություն ունենա ուսում առնելու ն կրթվելու

մայրենի լեղվով, 7) Առաջ քաչել ն ւեւական ւաչւոնների Հրավիրել կարող ու լուսամիւ անձանց՝ առանց կրոնի ն աղդի խւրության:

ԳԱՂԹԱկԱՆՆԵՐի ՎԵՐԱԴԱՐՁի ԽՆԴիՐԸ

ինչւես արդեն նչվել է, կիլիկիաՀայոց դաղթը չղթայական Հոսքով ւոն ւվեց Հայերի նոր ւախուսւին բուն ԹուրքաՀայասւանից: Հայերն օւար Հորիղոններ էին ւնւրում, որոնում մի նոր երկինք, որի ւակ կարողանային դոնե չունչ առնել: ԸնդՀանուր առմամբ Համաղդային խուճաւ էր: Մարդիկ Հաւճեւ լքում էին երկիրը՝ իրենց թիկունքը դարձրած Հեւնում մնացած Սոդոմին՝ մի մասը Հայրենիք չվերադառնալու մւադրությամբ, մյուսները դեռ ւաւադ ունենալով վերադառնալ Հայրենի եղերք, եթե կյանքն այնւեղ քիչ թե չաւ ւանելի դառնար: Շաւերի ղարՀուրանքի թաւն այնքան ուժեղ էր, որ նրանց դեւի օվկիանոսի մյուս աւերը մղեց: 1909-1911 թթ. Հաղարավոր մարդիկ դաղթեցին Ամերիկա: Ռուսասւանը, Պարսկասւանը, Բուլղարիան ն մյուս սաՀմանակից երկրները լցվեցին Հայ ւախսւականներով": Հայոց եկեղեցին, Հասարակական ու քաղաքական կաղմակերւությունները ւադնաւ էին բարձրացնում՝ ւակելու Համար Հեւադա աղեւի ճանաւարՀը, ն դաղթականությանը Հայրենիք վերադարձնելու միջոցներ էին որոնում: Այդ Հարցը Հայկական մամուլի էջերում ծեծվում էր սաՀմանադրության վերաՀրաւարակման օրից: Դրանով ղբաղվում էին ոչ միայն Թուրքիայի ն կովկասի, այլն աչխարՀի այլաղան մասերում Հրաւարակվող Հայկական ւարբերականները: "

1901-1910 թթ. Թուրքիայից Հայ դաղթականների թիվը ւարեցւարի մեծանում էր: Եթե 1901-ին այդ թիվը եղել էր 1855, աւա Հաջորդ ւարիներին՝ միջինը 4-5 Հաղար մարդ: Միայն 1906-1907 թթ. Ամերիկա էր դաղթել 16.752 մարդ (ւե՛ս «Հորիղոն», ‹ 28, 8 ւեւրվարի 1911 թ.): Գաղթողների թիվն անՀամեմաւ մեծացավ 1909-1911 թթ.:

կարծիքները որոչակիորեն բաժանվում էին երկու մասի: Մի մասը կարճ ու կւրուկ Հրավեր էր կարդում վերադառնալու երկիր, Հարաղաւ օջախներ՝ առանց երկար-բարակ մւածելու, առանց ծանր ու թեթն անելու: 1909 թ. ամռանից Հայկական ւարբերական մամուլում չարունակաբար լույս էին ւեսնում թուրքաՀայ ղանաղան թեմերի կոչերը, որոնցով Հայ դաղթականներին Հրավիրում էին որքան կարելի է չոււ վերադառնալ Հայրենիք ն ւեր դառնալ իրենց նախկին Հողերին, քանի որ, իբր, թուրքական իչխանությունները կարծես արդեն մւադիր են քրդերից բռնադրավել խլված Հողերը: կ. Պոլսի թերթերում նման բովանդակությամբ մի չարք կոչեր Հրաւարակեցին Վանի, Տարոնի, կարինի ն ԹուրքաՀայասւանի ուրիչ առաջնորդարաններ: Վանի առաջնորդարանը դիմեց նան Ամենայն Հայոց նոր ընւրված կաթողիկոս Մաւթեոս իղմիրլյանին՝ խնդրելով մի «աղդու կոչ» ուղղել կովկասաբնակ թուրքաՀայ դաղթականներին, նրանց Հորդորել չոււով վերադառնալ ն ւեր դառնալ «իրենց դրաււած Հողերուն ու կալւածներուն», Հակառակ դեւքում «վախ կայ թէ անոնց վերադարձի յաւաղումով կառավարութեան ներկայ լաւ ւրամադրութիւնները եւ յօժարութիւնները ժամանակի ընթացքին կը ւոխւէին»1: Այդւես մւածողները չէին ուղում աչքի առաջ ունենալ դալիքում է՛լ ավելի բացասական Հնարավոր դրսնորումները: Մյուս կողմում ոչ-ղդացմունքային, սառը դաւողությամբ մարդիկ էին, որոնք դւնում էին, որ այդ Հարցում չւաւողականությունն անընդունելի է ն Երկիր վերադառնալու կոչերը ւեւք է Հիմնավորված լինեն: «Հորիղոն» թերթում ււադրած «ՏաճկաՀայ դաղթականներին յղած կոչերի առթիւ» Հոդվածում Հայկակ կոսոյանը դրում էր, թե «աղդու կոչերով» անՀնար է իրականացնել երկրից Հեռացածների վերադարձը: ««Աղդու կոչերի» ւոխարէն,- դրում էր նա,- ււէ՛ք աւացոյցներ, թւեր ու ւասւեր, որոնք ցոյց ւան, թէ այսինչ դաւառում այսքան դրաււած, խլւած Հողեր յանձնւե1

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 16, 21 օդոսւոսի 1909 թ.:

ցին իրենց իսկական ւէրերին: Այսւիսի մի երկու դէւքերի արձանադրումն աւելի աղդու, աւելի ղօրեղ կլինեն, քան Հաղարաւոր դեղեցիկ կոչեր, որոնց ներքեւ ով կուղի թող սւորադրէ՝ կաթողիկո՞ս թէ՞ թեմակալ առաջնորդ»1: Հոդվածադիրն այնուՀեւն նկաւում էր, թե արժանաւաւիվ առաջնորդները չեն նչում, որ իրենց կոչերի մեջ ցոլում է ակնՀայւ անվսւաՀություն երիւթուրքական վարչակարդի նկաւմամբ, որը նույնւես բացասաբար է աղդում դաղթականների վրա: Դրա աւացույցներից մեկը Հենց այն ւնդումն է, թե վախ կա, որ դաղթականների «վերադարձի յաւաղումով կառավարութեան ներկայ լաւ ւրամադրութիւնները եւ յօժարութիւնները ժամանակի ընթացքին կը ւոխւին»: Ուրեմն խնդիրը ոչ թե դրված է ւեւության իրավական Հիմունքների վրա, այլ կախված է «ժամանակի ւուոխությունից»: Հեւնաւես, որնէ երաչխիք չկա, թե քրդից կամ թուրքից վերցրած Հողը նորից չի վերադարձվի նրանց: Այսւես մւածողների ընդՀանրական եղրակացությունն այն էր, որ առանց լուրջ նախաւաւրասւությունների աղդարարված կոչերն ու Հորդորները ի վերջո միայն Հիասթաւության կմաւնեն երկիր վերադարձողներին: Նչված երկու ւեսակեւներն էլ դոյության իրավունք ունեին ու լրացնում էին իրար: Փասւենք նան, որ ոչ միայն Ադանայի կուորածների առիթով, այլն ւեսականորեն առաջ էր քաչվում ն քննարկվում ընդՀանրաւես դաղթի, որւես երնույթի, թողած աղդեցությունը աղդային մարմնի վրա: Եթե Դաչնակցության նչանավոր դործիչ է. Ակնունին եռանդադին քարողում էր «դեւի Երկիր»՝ ենթադրելով ն Հույս ունենալով կասեցնել դաղթի Հոսանքը դեւի Ամերիկա, աւա նույն կուսակցության դործիչներից ոմանք ւախարակելի որնէ բան չէին ւեսնում դաղթի մեջ, ավելին՝ չեչւում էին նրա օդւակարությունը աղդային մարմնի առողջացման, աղդային առաջադիմության ւեսակեւից:

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 16, 21 օդոսւոսի 1909 թ.:

Դաչնակցության դլխավորներից՝ իր անեղր Հայրենասիրությամբ Հայւնի Սիմոն Զավարյանը «Հոսանք մը եւ իր ւաւճառները» Հոդվածաչարում դրում էր Հեւնյալ ւողերը. «ինծի այնւէս կ’երեւի, որ դարերու ընթացքին Հայու ֆիղիքականին ու բարոյականին վրայ կոււակուած թերութիւններն ու աղդեցութիւնները ամէնէն չաւ կը վերանան դաղթականութեան Հոսանքին ուժեղացումով: Մինչեւ որ ախոռին ու աղւեղութեան մէջ մեծցած մեր դիւղացին չւեսնէ, չաւրի քաղաքակիրթ աչխարՀի մաքրութիւնը, չի կրնար դնաՀաւել քաղաքակրթութեան արժէքը: Մինչեւ որ իր կիսադաւարկ կրւակին մէջ կծկուած ու խաբեբայութեամբ թրծուած մեր առեււրականը չւեսնէ եւրուական կամ ամերիկեան Հասւաւութիւնները, չի դիւնար, թէ ի՞նչ է առեււուրը: Տիրացուական նախաւաչարումներէ, ձեւաւաչւական, չարչիական խաբեբայութիւններէ, ասիական սւրկամւութենէ դուրս դալու Համար, մեղի չաւ օդւակար է աւրիլ Ուաչինկթընի եւ Լոնկֆելոյի երկրին մէջ»1: իՀարկե, միանդամայն ըմբռնելի էին Ս. Զավարյանի մւաՀոդիչ մւածումները Հայ դյուղացու Հեւամնաց կենցաղի ու բարքերի, Հայ առնւրականի խաթարված բարոյականության ն այլնի մասին, բայց այդ ամենը չէին կարող ւաւճառ լինել խրախուսելու դաղթը Հայրենիքից, որի դոյաւնումն իսկ մեծաւես կախված էր դյուղից, Հայ դյուղացու Հարաւնությունից: Այնուամենայնիվ, դաղթականության դերակչիռ մասը դըւնում էր, որ ւեւք է վերադառնալ Հայրենիք: Ծննդավայր վերադարձի Համար խթաններ էին նոր միջավայրում դաղթածների թչվառ ու արՀամարՀված վիճակը, չքավորությունն ու սովը, որոնք Հալածում էին նրանց ն մղում Հեւ՝ դեւի Հայրենի երկիր: Գաղթականների վերադարձին նւասւում էին նան այն կոչերը, որ անում էին թուրքաՀայ թեմերի առաջնորդները, վարդաւեւ-եւիսկուոսները, դուռ ու դրկից Հայրենակիցները, ռուսաՀայ Հասարակական ու բարեդործական կաղմակերւությունները: Այդ ամենն աւարդյուն չէր անցնում: Հայրենիք վերադարձածների թիվը 1909 թ. կեսերին չուրջ 25 Հաղարի էր Հասել2:

«Սիմոն Զաւարեան», Հաւ. Ա, էջ 86: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 28, 4 սեււեմբերի 1909 թ.:

Սկղբնական չրջանում իչխանությունները որոչ Հեւաքրքրություն էին Հանդես բերում խլված Հողերը Հայերին վերադարձնելու խնդրում: Արճակում Քեոռ Հուսեյն ւաչայի բռնադրաված Հողերի, մարդադեւինների ն արուաւեղերի մի կարնոր մասը վերադարձվեց իր ւերերին: Նույնը ւաւաՀեց Հայւնի ՀարսւաՀարիչ Ռիղախի Հեւ, որից Հեւ առնվեց իր ւարած կողուոււների որոչ մասը: ինչւես սրան, այնւես էլ Քեոռ Հյուսեինին իչխանությունները բանւարկել էին Մուչում ն առաջարկել բանակցությունների մեջ մւնել Հայերի Հեւ՝ նրանց ւաՀանջների մասին Համաձայնության դալու Համար: Որոչ Հողեր Հեւ բերվեցին Խիղանի Հայւնի չարադործ Սեիդ Ալիից: Ժողովրդի դիմումի վրա կառավարությունը Հաւչւակիչ քրդերին Հրաման իջեցրեց՝ դուրս դալ Բուլանըխի Շեյխ-Յաղուբ, Մաչեդլու, Փիրան ու այլ դյուղերից: Հրամանը որոչ չաւով դործադրվեց: Մչո դաչւի Հայւնի Գոմս դյուղի Հայերի Հողերից Հանվեցին 25-30 ւուն չերքեղներ1: Բայց այս ն նման Հաւուկենւ օրինակները չէին կարող լուծում ւալ Հեռուներից Հայրենիք վերադարձած Հայ դյուղացիների Հիմնախնդիրներին: Նրանք այսւեղ անՀաղթաՀարելի խոչընդուների Հանդիւեցին: «... Հողային Հարցը մնաց անլուծելի՝ կաղմելով ւաճկաՀայոց Հարցի ամէնից ցաւու կողմը»2: Քրդերը, չերքեղ ն թուրք դյուղացիները չարունակում էին մնալ ւուն վերադարձած Հայերի սեւական Հողերի վրա, իսկ սրանք, բույնն ավերված, թաւառում էին այս ու այն կողմ: Նրանցից ոմանք բողոքադրեր ներկայացրին ւաւրիարքարան, առաջնորդարաններ, կուսակալներին՝ ւաՀանջելով իրենց սեւականությունը, բայց ամեն անդամ թուրքական իչխանություններից սւանում էին ւաւասխան, թե «երբ ժամանակին Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 30, 6 սեււեմբերի 1909 թ.: Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի ւաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), էջ 68:

դուք ձեր Հողերը լքել եք ու ւախել եք, ձեր սեւականությունը մաՀլուլ" է Հայւարարված ն ւրված է չերքեղ ու թուրք դաղթականներին»: «Արեւելք» թերթի թղթակիցը Վանից Հաղորդում էր, թե այնւեղ վերադարձած Հայերի Հողերը Հեւ չեն ւալիս ամենաղանաղան ւաւճառաբանություններով: Սրինակ՝ «ւեղական կառավարութիւնը կ’առարկէ, թէ որչաւ Հայ դաղթականներ եկած չէին, չէինք կարող Հողերն անմչակ թողուլ, եւ մենք քիւրւերէն չենք առներ անոնց Հողերը»1: Այդ ամենը ւեսնելով, օրինակ՝ Սասնո քրդերը նոր ոդնորությամբ չարունակում էին խարդախ ձնակերւումներով Հայոց նորանոր դյուղեր ՀեւղՀեւե յուրացնել: Հայերը դալիս էին Մուչ, բողոքում ն վերաքննություն ւաՀանջում, բայց դաւարանը բոլորովին կւրում էր նրանց Հույսը: Հեղաւոխությունից Հեւո Հրաչքի նման մի բան կլիներ, եթե Հայը դաւարանում իրավունք չաՀեր թուրքի կամ քրդի դեմ: «Հավասարություն» ն «եղբայրություն», «արդարություն» ն «սաՀմանադրություն» բառերը թուրք ւաչւոնյաների ու դաւավորների մու միայն ժւիւ էին Հարուցում: Հայերի Համար Հայւարարված իրավունքը ւեւության կողմից երաչխավորված իրավունք չէր, այլ աղդարարված էր ձնականորեն: Եթե նրանց իրավունքը իրոք Հեւաքրքրեր իչխանություններին, աւա ղավթված Հողը նրանք ւեւք է Հեւ խլեին ն ձնակերւեին նախկին ւիրոջ անունով, անկախ այն բանից, թե որւեղ է նա դւնվում: Եթե քրդերի խլած Հողերը չվերադարձվեին, աւա առանց Հողի ու Հողադործության անՀնար էր ւնական ժամանակով մնալ դյուղում: ինչւես աչխաւության նախորդ դրքում նչել ենք, 1909 թ. առաջին կեսին կովկասից մի սւվար բաղմություն էր վերադարձել Հայրենիք, բայց նա նույն ւարվա վերջերից կրկին մաս-մաս "

Լուծարված, չեղյալ: «Արեւելք», ‹ 7107, 11 օդոսւոսի 1909 թ.:

դուրս էր եկել երկրից1: Այդւես էին վարվում նան ուրիչ ւեղերից եկածները: Բացի բացարձակ Հաւչւակված Հողերից, որոնց Հեւդրավումն առանձին դեւքերում Հաջողվում էր", կային ն բաղմաթիվ անուղղակի Հաւչւակումներ (ւարւքի ւոխարեն կամ կեղծ ւասւաթղթերով Հողին ւիրած), որոնք իսկական ւերերի Համար մեծ դժվարություն էին ներկայացնում վերսւանալու իրենց Հողերը: Այսւիսով, դաղթականության Հարցը ւեւականորեն լուծում չէր սւանում: Քրդերը, նան չերքեղներն ու թուրքերը դուրս չէին դալիս Հայերի դյուղերից ն չէին վերադարձնում նրանց Հողերը: Վերադարձածները չաւչւում էին իչխանությունների դռները Վանում, Մուչում, Արճեչում, Աղբակում ն այլուր: Բայց որնէ ւեւական ւաչւոնյա նրանց չէր լսում: «ինչո՞ւ մեղ խաբեցիք,- ասում էին նրանք աղդային իչխանություններին,- մեր ւեղերում լավ թե վաւ աւրում էինք. ինչո՞ւ մեղ կրկին բնավեր դարձրիք՝ Հանելով մեղ մեր ւեղերից ու բերելով մի երկիր, որը թեն մեր Հայրենիքն է, ուր եթե դադարել են ջարդերը, բայց սովից մեռնում են մարդիկ»2: Մեկ անդամ արդեն դաղթած Հայ դյուղացիները կրկին վերադառնում էին կովկաս ն արւասաՀմանյան այլ երկրներ ու ւանդուխւ աղդակիցներին ւաւմում Հայրենիքի դժխեմ կացության մասին, նրանց Հորդորում ւեղից չչարժվել: Սսմանյան կայսրության մեջ Հայ ւարրի Համար սւեղծված բոլորովին նոր կացությունը Հայկական բոլոր չրջանակներում լուրջ խորՀրդածությունների նյութ էր դարձել: «Արեւելքի» առաջնորդողում նչվում էր, որ Հայկական մաԱյդ մասին ւե՛ս «ՍուրՀանդակ» (Թիֆլիս), ‹ 91, 9 աւրիլի 1910 թ.: Հողերը քրդերից Հեւ առնելու Հեռանկարը լեռնակոււակ ղայրույթ էր առաջացնում նրանց մեջ, ն ւադնաւ, թե մի օր վերադարձնելու են բոլոր Հաւչւակածը: Հենց դա էր ւաւճառներից մեկը, որ վերաՀաս ՀամաչխարՀային ւաւերաղմում, երբ ւիւի սկսվեր Հայերի մեծ եղեռնը, քրդերն անաւ եռանդ դրսնորեցին կուորելու ն անՀեւացնելու իրենց դրկից Հայերին՝ Հողային Հարցն այդ կերւ վերջնականաւես լուծելու Համար: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 7142, 6 Հուլիսի 1909 թ.: "

մուլի մեծադույն մասը՝ կ. Պոլսում, դավառներում թե արւասաՀմանում, ղբաղված է այն Հարցով, թե ո՞րն է Հայոց ւրկության ճամւան: Առաջարկները չաւ են ու ւարբեր, բայց ամենքն էլ միասնական էին իրենց եղրակացության մեջ՝ ցեղը վւանդի մեջ է, չեչւում էր թերթը1: Մարդիկ ւեսնում էին, որ աղդը ւարբերաբար ենթարկվում է Հալածանքների ու կուորածների՝ նրան վերջ ւալու նւաւակով: կա՞ր արդյոք որնէ երաչխիք, որ Հայությունը առաջիկայում չի նեւվելու է՛լ ավելի աՀավոր արյան բաղնիքի մեջ: Թուրքիայից դուրս դւնվող մի Հայ մւավորական Համողված էր, որ Եվրուան ինչւես մինչ այժմ, աւադայում նույնւես իրական աջակցություն ցույց չի ւալու Հայ ժողովրդին, որովՀեւն նրա դլխավոր Հոդսը չարունակում է մնալ Բալկանյան խնդիրը՝ իր խաղաղությունն աւաՀովելու Համար: Միաժամանակ նա ուչադրություն էր Հրավիրում այն բանի վրա, որ եվրուական երկրների, Հաւկաւես Անդլիայի, կառավարությունները, ինչւես նան Հասարակական լայն չերւերը, որոնք սկսել են խսւորեն քննադաւել երիւթուրքական նոր ռեժիմը, բնավ Հավաւ չունեն, թե Հայն ու թուրքը կարող են կողք-կողքի աւրել:

ԵՐկՐիՑ ԱԶԳՈՎիՆ ԸՆԴՄիՇՏ

ՀԵՌԱՆԱԼՈՒ ԳԱՂԱՓԱՐԸ

Ցավի ու դառնության այդ ժամին Հայ ժողովրդի չերւերի մեջ ծավալվում էին արւասովոր ու ւարօրինակ դաղաւարներ: Դրանցից մեկը ծնունդ էր առել Թուրքիայի ծովեղրյա քաղաքների Հայ էֆենդիների չրջանում: Սրանք ասում էին, որ երբ սկսվում են Հայերի ջարդեր, աւա իրենք, լինելով ծովեղերքում, կարողանում են ժամանակին խույս ւալ ու նավերով ւախչել, ուսւի «մեղ ւեւք չեն դալիս ղենք, ընդդիմություն, ինքնաւաչււանություն»2: Ելնելով դրանից, նրանք դւնում էին, որ

Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 7139, 2 Հուլիսի 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

Հայասւանի խորքերում աւրող Հայերին ւեւք է ղանդվածաբար իջեցնել ծովեղրյա քաղաքները, որւեսղի վւանդի դեւքում նրանք նույնւես, իրենց օրինակով, կարողանան խույս ւալ կուորածներից, Հեւո, երբ խաղաղությունը վերաՀասւաւվի, կվերադառնան իրենց ծովաւնյա բնակավայրերը1: Այս ւարօրինակ «աղդօդոււ» դաղաւարը բավականին ւարածում էր դւել կ. Պոլսի Հայ աղաների ղդալի մասի ն նույնիսկ առանձին մւավորականների մու: կիլիկյան կուորածների առնչությամբ աչխաւության սույն դրքում արդեն իսկ խոսք է եղել դեւի այլ երկրներ Հայերի ւախուսւի մասին: Անցել էին ամիսներ, բայց արւադաղթի Հարցը ոչ միայն չէր կորցնում իր արդիականությունը, այլն դառնում էր Հայության նորանոր չերւերի Հեւաքրքրության առարկա, որի բովանդակությունը երկրից բոլոր Հայերի ընդմիչւ Հեռանալու առաջարկն էր: Այդ դաղաւարի բովանդակությունը Հեւնյալն էր. կաղմել աղդային մի ւաւվավոր մարմին, որի նւաւակը ւեւք է լինի կաղմակերւել Հայերի դաղթը երկրից, այսինքն՝ աղդովին ձդել Հայրենիքը, ընդմիչւ լքել ւաւենական օջախները, Հեռանալ ու աւասւան դւնել աչխարՀի մի Հեռավոր կւորի վրա: Այդւիսի եղանակով, ասում էին նրանք, կաւաՀովվեն Հայ ցեղի Հեւադա դոյությունն ու անդորրը2, այլ ոչ թե ղենքով ու ինքնաւաչււանությամբ, աւսւամբություններով ու կռիվներով: Հայ մւավորականներից մեկն ուղղակի ասում էր, թե որնէ մեկն իրավունք չունի խրաւելու, որ Հայերը մնան իրենց ւեղերում՝ աղդային դոյությունը ւաՀւանելու Համար: Նա ւեղեկացնում էր, որ դավառից իրեն դիմումներ են արվում, որոնց Հեղինակները ւաՀանջում են որոչակի ւաւասխան. «Գաղթե՞նք, թե՞ ոչ. ասացե՛ք՝ այո՛ կամ ո՛չ»: Նա ւեղեկացնում էր. «Ես

Տե՛ս Սւեւան ՍաւաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, Փրավիւենս, 1916, էջ 39: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 7142, 6 Հուլիսի 1909 թ.:

կ’ըսեմ. դաղթեցէ՛ք, ընդարձակ դաղթականութիւններ կաղմելու ւայմանով միայն, մանաւանդ եթէ մեր ընւրած դաղթավայրերը Հեռաւոր ըլլան»1: Գւնելով, որ ամենամեծ սարսաւները դեռ առջնում են, մւավորականն իր այդ Համողումը Հիմնավորում էր այսւես. «Նոր ռեժիմը դեռ ամենադոյղն աւացոյց մը չւուաւ թէ իրեն Համար կրօնքները նչանակութիւն չունին եւ որեւէ ւարր Հաւասարաւէս ւիւի վայելէ ւաչււանութիւն: Դեռ ոչ մէկ նչան չկայ, թէ մեծ մարդ մը ւիւի ծնի իր ծոցէն, երկաթէ դաւաղանով Հասւաւելու Արդարութիւնը»2: «իսկ Հնարավո՞ր է կասեցնել դալիք սարսաւները» Հարցին նա ւաւասխանում էր բացասաբար. «Երբ բողոքենք՝ մեղ կը խաբեն կոր խոսւումներով, երբ աղաչենք՝ մեր վրայ կը խնդան կոր, երբ լանք՝ իրենց Հաճոյք կը ւաւճառենք կոր: Ամբողջ աղդը այսօր ջղային ւադնաւներու մաւնուած է. մեր ուղեղը ցնդելու դրութեան մէջ է...»: «Այո՛, ես անւանելի, աՀռելի անքաւելի կը դւնեմ աղդովին Հեռանալու դաղաւարը, բայց ուրիչ ճար չկայ»3,- եղրակացնում էր նա: Գաղաւարն ասւիճանաբար վերածվում էր ւեսության, որին Հեւնողները Համողված էին, թե Հայը ուր էլ որ դնա՝ չի կորչի, քանղի նա իր Հայւնի աչխաւասիրությամբ, իր ճակաւի արդար քրւինքով անՀրաժեչւ դրամ կվասւակի ն անվւանդ ու աւաՀով կաւրի: Հայությունն իր բնակած նոր ւեղը կարճ ժամանակում կչենացնի իր չնորՀալի ձիրքերով ու ասւիճանաբար կդարձնի նոր Հայրենիք: Ծնունդ առած ւեսակեւն արադորեն ւարածում էր սւանում: Արդեն 1909 թ. կեսերից սկսել էին իրար Հաջորդող մասնակի ու խմբակային արւադաղթեր: Ադանայի սարսաւելի կուորածներից Հեւո կիլիկիան ընդմիչւ լքելու ւրամադրությունը ւարածվում էր նան ամբողջ թուրքաՀայության մեջ ն վւանդավոր ծավալներ ընդունում: Նկաւենք, որ Հայասւանն աղդովին լքելու դաղաւարն առաջին անդամ ծադել էր մի ռուսաՀայ մւավորականի դլխում, «Արեւելք», ‹ 7139, 2 Հուլիսի 1909 թ.: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

որը Թուրքիայում Հայերի 1895-1896 թթ. կուորածներից Հեւո մի ընդարձակ ու բաղմակողմանի Հիմնավորված դրություն էր ներկայացրել կ. Պոլսի այն ժամանակվա ւաւրիարք Մաւթեոս արք. իղմիրլյանին ն նրան առաջարկել էր իր ամբողջ Հուով ւեղաւոխվել ու ընդմիչւ Հիմնավորվել Անդլիայի դաղութներից Բրիւանական կոլումբիայում (ներկայիս կանադայի Հյուսիսարնմւյան մասը)՝ դա վերածելով Հայոց նոր Հայրենիքի1: Պաւրիարքը այդ առաջարկն անւաւասխան էր թողել: Եվ Հիմա նորից էր կենդանություն առել աղդովին երկրից Հեռանալու դաղաւարը: Այո՛, դնալ, ւախչել, դնալ Հեռու, չա՛ւ Հեռու, անդամ աչխարՀի ծայրը, միայն թե աղաւվել թուրքի ու քրդի արյունու ձեռքերից: Այդ դաղաւարին Հեւնողներն այժմ դւնում էին, որ Հիմնավորվելու ամենաՀարմար ւեղը Աֆրիկան է, ն դա ւաւճառաբանում էին Հեւնյալ Հանդամանքներով. 1) Աֆրիկյան մայրցամաքը Հեռու չէ Հայասւանից, ուսւի քիչ կլինեն այնւեղ ւեղաւոխվելու Հեւ կաւված ծախսերը, այնինչ Հեռավոր դաղթավայրեր դնալը ավելի մեծ դրամական միջոցներ ն կորուսւներ կւաՀանջի, 2) Մայրցամաքը դեռ լիովին բնակեցված չէ, չաւ են աղաւ ւարածությունները, 3) Եվրուական ւերությունները չաՀադրդռված կլինեն իրենց դաղութներում ունենալու չինարար ձեռքեր, ինչւիսինը Հայերինն է, 4) Աֆրիկայի բնիկները, որոնք դեռ դւնվում են քաղաքակրթական ղարդացման ցածր ասւիճանում, չունեն աղդայնական ղդացումներ, Հեւնաւես չեն ծադի «ւեղացի» - «եկվոր» Հարցերը, որը չաւ կարնոր Հանդամանք է": Հարուցելով Հեռավոր ու մուակա դաղթավայրերի խնդիրը

Տե՛ս Մաւենադարան, Արչակ Ալւոյաճյանի արխիվ, թղթ. 3, վավ. 624, թթ. 1-30: " Եթե ԹուրքաՀայասւանից Հայերը ւիւի Հեռանային, աւա ամենաՀարմարը ւիւի լիներ ռուսական ւիրաւեւության ւակ մւնելը: Բայց բանն այն է, որ ցարական կառավարությունն ամեն ւեսակ արդելքներ էր Հարուցում արնմւաՀայերի՝ Ռուսասւանում Հասւաւվելու ցանկության առջն:

ն առաջինին առավելություն ւալով՝ աղդովին դաղթելու ւեսակեւի կողմնակիցներն անխուսաւելի ու ւարւադիր էին Համարում դավանաւոխությունը: «կՀարենք կաթոլիկ, բողոքական կամ օրթոդոքս եկեղեցուն ն ւրկված կլինենք»1: Այս ւեսությունը որքան ւարօրինակ, նույնքան ւարւվողական ու աղդավնաս էր: Դա թուրքաՀայության դիմադրական չարժումը քանդող դաղաւարներից մեկն էր, որը Հակառակ դնալով ժողովրդի ներքին ուժերը ղորաՀավաքելու խնդրին՝ մեծ արդելք եղավ Հայության ղինման, կաղմակերւական ու աւըսւամբական դործերին: Երկրից աղդովին անվերադարձ դուրս դալու կողմնակիցները Հայւարարում էին, որ Հայության ինքնաւաչււանության դործին, ղենք-ղինամթերքի դնմանը երբեք որնէ դումար չեն ւրամադրի: Նույն ընթացքն էին բռնել արւասաՀմանում ընդմիչւ Հասւաւված նրանց ՀամախոՀները: Հայասւանից առանց Հեւ նայելու Հեռացած այդ մարդիկ, որոնք կարողացել էին այս կամ այն երկրում աւրուսւի քիչ թե չաւ ւանելի ւայմաններ սւեղծել, աչխաւում էին մոռանալ իրենց ինքնությունը, թաքցնում աղդությունը, խուսաւում Հայրենակիցներին Հանդիւելուց, չւվում էին միայն օւար չրջանների Հեւ, այլ խոսքով՝ ամեն ինչ անում էին որքան կարելի է չոււ ձուլվելու ւեղացիների մեջ: Սրանց նմանների Համար՝ Հայոց աղաւադրական չարժումը անեծքի նման բան էր: Նրանցից մեկը ղենք դնելու Համար կաղմակերւված ընդՀանուր Հանդանակության ժամանակ վրդովված ասել էր. «Հայկական խնդիր ըսուածը դեռ չը վերջացա՞ւ, ւալէն կործանուեցանք, Հոդիներնիս դուրս եկաւ. ինչո՞ւ միչւ կը կաւղեցնէք թուրքը, ալ Հերիք չէ՞ ըրածնիդ. վեց ամիս առաջ ւասը ֆրանկ ւուի «Բարեդործականին», ղէնքը ի՞նչ ւիւի ընեն, ինքնաւաչււանութիւնը ինչի՞ ւէւք է, իմ ի՞նչ դործն է այդւիսի բաներու Համար դրամ ւալ ... Հայկական Հարցը չը վերջացա՞ւ»2:

«Արեւելք», ‹ 7142, 6 Հուլիսի 1909 թ.: Տե՛ս Սւեւան ՍաւաՀ-Գիւլեան, Պաւասխանաւուները, էջ 42-43:

ՊաւաՀական չէ, որ աղդովին երկրից ընդմիչւ դաղթելու դաղաւարը Հանդիւեց Հայասւանում մնալու ն այնւեղ մեռնելու կողմնակիցների ուժդին դիմադրությանը: Սրանք, որ բացարձակ մեծամասնություն էին կաղմում, առաջադրում էին իրենց Հակաւասւարկները, ընդդիմախոսներին Հորդորում էին աղդովին դաղթելու ծրադիրը դործողության մեջ դնելուց առաջ լրջորեն խորՀել ն մանրակրկիւ Հաչվարկել ձեռնարկումը. արդյո՞ք նոր միջավայրում Հայությունը կունենա ւնական ու Հասւաւուն աւաՀովություն՝ ցեղային դոյության իմասւով, թե՞ աղդաւաՀւանման մւաՀոդությունից ծնված ծրադիրն ամենասեղմ ժամկեւում կարող է Հանդեցնել Հայության ինքնության կորսւին: ՍաՀմանադրական-ռամկավար ուսանողական միության օրդան «Վերածնունդ» (կ. Պոլիս) ւարբերականը դրում էր. «Հաղարներու, բիւրերու կը Հասնի այսօր թիւը անոնց՝ որոնք իրենց ծնած վայրկեանին, մօր կաթին Հեւ միասին դէւի օւարութիւն մղուելու բնաղդ մը կ’իւրացնեն: Հայասւանցիներն իրենք իսկ կ’երթան լուսաւորութեան կեդրոններու մէջ ւճանալու, ւոխանակ ջանալու որ լուսաւորութիւնը եւ Աղաւութիւնը իրենց իսկ երկրին մէջ ւարածուի»: Պարբերականը Հիչեցնում էր, որ վւանդի ւաՀին Հայությունը ւեւք ունի վայրենի խուժանը կասեցնողների, այլ ոչ թե ւուն ու ւեղ ձդող ն Հեռուներ ւախչողների1: Եթե ՀՅ դաչնակցության ղեկավարներից Սիմոն Զավարյանը դեմ չէր Հայասւանից արւադաղթին, աւա նույն կուսակցության օրդան «Աղաւամարւը» ւադնաւ էր բարձրացնում, որ Հայասւանից ընդմիչւ Հեռանալու ւրամադրությունները լայն ծավալ են սւանում ն խթանում են բնօրրանի Հայաթաւման ընթացքը: Թերթը ժողովրդին կոչ էր անում «մնալ իր Հողին վրայ», քանղի դաղթը սւանիչ է2: Որքան էլ անւանելի լինեն

«Վերածնունդ» (կ. Պոլիս), ‹ 5, սեււեմբեր, 1912, էջ 12-13: «Աղաւամարւ», ‹ 6, 16 (29) Հունիսի 1909 թ.:

ւնւեսական ու քաղաքական Հանդամանքները Հայասւանում «Հայը չւիւի [ընդմիչւ] լքէ Հայրենիքը, որովՀեւեւ առանց Հայի չկայ Հայասւան»1: Մուավորաւես նույնւիսի ւեսակեւ էր արւաՀայւում Դաչնակցության նչանավոր դործիչներից է. Ակնունին: ՀՅԴ Ամերիկայի չրջանային ւաւդամավորական ժողովին Պոլսից ուղարկած նամակում նա դրում էր. «Նայեցէ՛ք միչւ դէւի Երկիր, եւ Հաւաւացէ՛ք նրա աւադային»: Թեն քաղաքական ծանրադույն վիճակը նորից ւաչարել է Հայությանը, բայց միննույնն է՝ աղաւադրությունը բռնաւեւական լծից անխուսաւելի է: Մնում է աւառաժ Համբերություն ունենալ ն Հավաւալ, որ չաւերը ներկա սերնդից «կ’երթան բաղմելու Հայ ժողովուրդի ներկայացուցչական ժողովի, Հայկական Պարլամենւի մէջ...»2: «Արեւելքի» խմբադիր Երվանդ Սրմաքեչխանլյանը (Երուխան) Համողված էր, որ Հեռվում դւնվող օւար Հողը երբեք չի կարող Հայրենիք դառնալ ւոքր ժողովրդի Համար, որքան էլ նա չինարար ու ւաղանդաչաւ լինի: Հնարավո է, որ ւեղացիները սկղբում նրան Հանդուրժեն, բայց ւարիներ անց Հնարավոր է նան Հակառակը: «իմ Հաւաւքս է, յամառ ու անդրդուելի, թէ Հայը - ինչւէս որեւէ ուրիչ ցեղ - մաւ մը Հեռանալով իր Հայրենիքին սաՀմաններէն՝ ւասը մաւ մօւեցած կ’ըլլայ իր կորսւեանը, իսկ ամէն վւանդ, ամէն կորուսւ աչք առած, յամառելով մնալ իր ւաւերուն երկրին մէջ, կրնայ աւաՀով ըլլալ իր դոյութեանը մասին»3: Երկրից Հեռանալը մերժողներն ընդդիմախոսներին Հիչեցնում էին, որ անցյալ դարերում Հարյուր Հաղարավոր Հայեր Հեռացել են Հնդկասւան, Հունդարիա, Ռումինիա, Բուլղարիա, Հոլանդիա, Եդիււոս, Ղրիմ, Տրանսիլվանիա, ն բոլորը ձուլվել են այդ երկրների ժողովուրդների մեջ՝ իրենց մասին թողնելով «Աղաւամարւ», ‹ 13, 24 Հունիսի (7 Հուլիսի) 1909 թ.: «Վէմ» (Փարիղ), ‹ 1, Հունվար-աւրիլ, 1935, էջ 89: «Արեւելք», ‹ 7111, 30 մայիսի 1909 թ.:

միայն Հեռավոր Հուչեր: Հակառակ դրան, որքան էլ անւանելի լինի թուրքի լծի ւակ ընկած Հայության վիճակը, այնուամենայնիվ, ճիչւը Հայրենիքում մնալն է, ուր Հայը չի կորչի: «Արմաւը քանի մեկուսացուի իր կանանչ ճիւղերէն, նոր-նոր ծիլերը կրնան յօւոցները ւթացնել եւ ղարնող բաղուկներն անդամալուծել»1,նչում էր «Արեւելքի» խմբադիրը: Երուխանի մւածումները մարդկայնորեն ըմբռնելի էին, ընդունելի: Աբդուլ Համիդ II-ը՝ այդ Հրեչային էակը, 300.000 Հայ կուորել էր ւվել: Արդյո՞ք Հնարավոր է, որ մարդկային արդանդը այդւիսի ճիվաղ նորից լույս աչխարՀ բերի: Որնէ մեկը դրան չէր Հավաւում, նան՝ «Արեւելքի» խմբադիրը, որը դրում էր, թե անՀավանական է 30.000-ոց ջարդ, ինչւես ւեղի ունեցավ կիլիկիայում: Եվ ասածը Հիմնավորելու Համար նա բերում էր Հեւնյալ ւաւճառաբանությունները. 1) Անդամ Աբդուլ Համիդն իր սարքած սւանդանոցից Հեւո 12 ւարի դադար առավ՝ արյան Հեղեղները ն դիակները մարսելու Համար. Հիմա, որ չկա այդ Հրեչը, Հավանական է, որ մինչն Հաջորդ ջարդն ավելի երկար ւնի կամ Հավիւյանս երկարաձդվի, 2) Այժմ օսմանյան երկրի կառավարումն երիւթուրքական կուսակցության ձեռքին է, որը դոնե իր վարկը քաղաքակիրթ աչխարՀի առջն անաղարւ ւաՀելու Համար չի ցանկանալու Հեւնել ջարդերի քաղաքականությանը. չէ՞ որ կիլիկյան ջարդերի ւաւասխանաւվությունը նա նեւեց նախ Աբդուլ Համիդի վրա, աւա ջանք թաւեց այդ մեղքը Աբդուլ Համիդից վերցնել ն նեւել Հայերի վրա, 3) Նոր կուորածների դեւքում Եվրուան դործուն կերւով կմիջամւի ն կւաւժի ջարդարարներին: Երվանդ Սրմաքեչխանլյանը Հարցի քննարկումը վերջացնում էր Հեւնյալ եղրաՀանդումով. «Գաղթելը դասալքութիւն մըն է, եթէ վաւութիւն մը չէ, ու նախաւինք մըն ալ մեր ցեղին ւաւմական ւառքին դէմ: Եթէ ուրիչները մեղ կը սւաննեն, մենէ մաս մը, մենք մեր

«Արեւելք», ‹ 7111, 30 մայիսի 1909 թ.:

ձեռքովը ղմեղ ամբողջովին ջնջելու աւելի աՀաւոր եղեռնովը չենք կրնար ծածկուիլ: Ցեղ մը, իրեն սեւ օրերուն իսկ, քիչ մը լաւաւեսութեամբ չարժելով դուցէ չաՀաւոր ըլլայ»1: իսկ ի՞նչ անենք այժմ, Հենց այսօր, այս ւաՀին: Հեւնում էր ւաւասխանը. «Առ այժմ, ւրկութեան միակ ճամբան ւրկութեան ճամբայ չւնւռելը եւ աննկուն, կռնակ-կռնակի, չրջաՀայեաց, դէւքերուն եւ իրերուն սւասելն է այն ամեՀի ու ղրաՀաւաւ Համբերութեամբ, որով մեր ցեղը դիւցած է Համբերել դարերով, երկա՛ր դարերով»2: Երուխանի ւես Երվանդ Սւյանը նույնւես Հայերին կոչ էր անում չՀուսաՀաւվել ու աւրելու նոր կամք դրսնորել: «Արդ, ա՛լ աւենն է որ ինքղինքնիս ժողվենք, աղէւաւոր յուսաՀաւութեան եւ լքումի ճիրաններուն անձնաւուր չըլլանք ու չարունակենք մեր աւրելու ճիդը այն կորովով, որով չարունակած ենք Հաղարաւոր ւարիներէ ի վեր»: «Քիչ մը լաւաւես ըլլանք» Հոդվածում Ե. Սւյանը դրում էր, որ վայրկյանը դուցե ւադնաւալից է, բայց ոչ ՀուսաՀաւական: Ըսւ նրա, կարնոր ն Հուսալից կեւն այն էր, որ աղաւական վարչակարդը ՀեւղՀեւե ամրանալու է երկրում, թեն ւակավին ւարիներ ու ւասնամյակներ են ւեւք, որւեսղի Թուրքիան կաւարելաւես սաՀմանադրական երկիր դառնա, «բայց վերջաւէս ուղիղ ճամբուն մէջ ենք ու կը սկսինք առաջ երթալ: ... կը կրկնեմ՝ ւէւք է թօթուըուինք, ւէւք է քալենք: ՍարսաւաՀար աւուչի այս վիճակը ամօթ է մեղի Համար»3: Աւադայի նկաւմամբ բարի Հույսեր ունեցող Երուխանի ն Սւյանի ւեսակեւը չաւերը չէին բաժանում: «իրենց լաւաւեսութեան անկեղծութեանը վրայ կը ւարակուսիմ ես»4,- չեչւում էր Հակառակ մւածողներից մեկը:

«Արեւելք», ‹ 7142, 6 Հուլիսի 1909 թ.: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, ‹ 7112, 1 Հունիսի 1909 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 7139, 2 Հուլիսի 1909 թ.:

Գրչի երկու աղնիվ մչակներն ի՞նչ իմանային, որ ընդամենը վեց ւարի Հեւո իրենց ժողովրդի դլխին այնւիսի արՀավիրք էր դալու, որի մու աբդուլՀամիդյան կուորածները ւիւի նսեմանային: Եթե մինչն 1909 թ. կեսերը Ռուսասւան դաղթած թուրքաՀայ դաղթականները Համեմաւաբար Հեչւությամբ էին վերադառնում իրենց բնակավայրերը, աւա այդ ւարվա վերջերից թուրքական իչխանություններն սւեղծեցին ղանաղան նոր խոչընդուներ ներդաղթողների ճանաւարՀին: իր օջախ վերադառնալու Համար յուրաքանչյուր դաղթական նախկին 2 ռ. 50 կ. դիմաց այժմ ւարւավոր էր թուրքական սաՀմանային ծառայություններին վճարել 11 ռ. 50 կ.: ՍաՀմանվել էր նան, որ Ռուսասւանի ղանաղան քաղաքներից Թուրքիա վերադարձողները սաՀմանի վրա թուրքական կողմին ւեւք է ներկայացնեին ռուսական իչխանություններից ւրված ւեղեկանք, որ իրենց որնէ մեղադրանք չի ներկայացված: Շաւերը Ռուսասւանի այս կամ այն վայրից Թուրքիա մեկնելիս նախաւես ղդուչացված չէին լինում սաՀմանը Հաւելու նոր կարդի մասին, չէին ունենում ւաՀանջվելիք ւեղեկանքը, ուսւի կանդնում էին անելանելի դժվարությունների առջն, որոնց ՀաղթաՀարման Համար նոր, ավելորդ ծախսեր էին ւաՀանջվում:

ՀԱՅԵՐի ԶիՆՎՈՐԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԸ

կՐկիՆ ՍՐԱկԱՐԳՈՒՄ

ինչւես Սսմանյան կայսրության մյուս քրիսւոնյաները, Հայերը նույնւես դարեր չարունակ չէին կանչվում ղինվորական ծառայության: Եվ դա երկու ւաւճառով. 1) Թուրքական իչխանությունները ն ընդՀանրաւես թուրքերը չէին վսւաՀում «դյավուրներին», անընդունելի էին Համարում, որ ղինվորական ծառայության ընթացքում նրանք սո87

վորեն ղենք դործածելը: «Մինչդեռ թուրքն ու քուրդը աղաւ էին ուղած ղէնքերը կրելու, քրիսւոնեաները, մանաւանդ Հայերը, նախաւէս Հասարակ դանակի էլ իրաւունք չունէին»1: 2) Զինվորական ծառայությունից աղաւվելու դիմաց քրիսւոնյաները մեծ ւուրք էին վճարում ւեւությանը (բեդել-ի էսկերիե): Քրիսւոնյաների Համար ղինվորական ծառայության մերժումը «չաւ աղէւալի Հեւնանքներ էր ունեցել Հայ կեանքում, սրան էին վերադրում յաւկաւէս Հայկական ջարդերը եւ ռաղմական ոդու թուլացումը Հայերի մէջ»2,- դրել է Հրաչյա Աճառյանը: Սսմանյան Հեղաւոխությունից ն սաՀմանադրության վերականդնումից Հեւո բանակում ւիւի ծառայեին երկրի բոլոր քաղաքացիները՝ առանց Հաչվի առնելու աղդային ու կրոնական ւաւկանելությունը: Այս դեւքում, բնականաբար, վերանում էր ղինվորական ւուրքը: Բայց «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեն ն երիւթուրքական կառավարությունը ձդձդում էին սաՀմանադրական այդ նորմի կենսադործումը: Սույն աչխաւության III դրքում Հանդամանորեն անդրադարձ է եղել Հայոց ղինվորադրության Հարցին, ցույց է ւրվել, թե ինչւես քննարկելով իթթիՀադի ներկայացրած ղինվորադրության մասին նախադիծը, թուրքական ւառլամենւի Պաւդամավորական ժողովն ընդունել էր այն: Որոչման Համաձայն՝ քրիսւոնյաները նախկինի ւես չւիւի կանչվեին բանակ, բայց դրա ւոխարեն նրանցից ւիւի դանձվեր նչված ղինվորական ւուրքը: Որոչումը մեծ դժդոՀություն էր առաջ բերել Հաւկաւես Հայասւանում, քանի որ աղքաւության դուռը Հասած Հայ ընւանիքներն ի վիճակի չէին մուծելու ւուրքը:

Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի ւաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), էջ 66: Նույն ւեղում, էջ 65:

Այդ իսկ ւաւճառով ւառլամենւը սւիւված էր կրկին անդրադառնալ ղինվորադրության Հարցին: կառավարության ներկայացրած նախադիծն ամիսներ ի վեր քննարկվում էր բուռն վիճաբանությունների մթնոլորւում: Դա ւաչււանում էին քրիսւոնյա ւաւդամավորները՝ ւաՀանջելով դրա արադ վավերացումը: Հայ ւաւդամավորներն այս անդամ ավելի նախանձախնդրորեն էին ուժ ւալիս նախադծին: Բացի դրանից, դավառների Հայերը բողոքի ժողովներով ւառլամենւից ւաՀանջում էին՝ որքան Հնարավոր է արադացնել ղինվորական օրինադծի վավերացումը, միաժամանակ Հայւարարություններ էին անում, թե այլնս ի վիճակի չեն վճարելու ոչ միայն նախկինից մնացած (1908 թ.), այլն 1909 թ. ղինվորական ւուրքը: 1909 թ. մարւի 5-ին Հայոց Աղդային խառը ժողովը քննության առավ ղինվորադրության Հարցը ն ընդունեց Հեւնյալ որոչումը. 1) Հայ ղինվորները բանակում ւեւք է Հնարավորություն ունենան կաւարելու իրենց կրոնական ւարւավորությունները, 2) Հայ քրիսւոնյան իսլամությունն ընդունելով ւեւք չէ աղաւվի ղինվորական ծառայությունից", 3) Միջնակարդ Հայկական դւրոցի աչակերւները մինչն իրենց դասընթացների ավարւը, ինչւես ն ուսուցիչներն ու դւիրները ւեւք է աղաւ լինեն ղինվորական ծառայությունից, 4) Բարձր Դռան Հեւ այդ " կ. Պոլսում մի Հայ, իսլամություն ընդունելով աղաւվել էր ղինվորադրությունից: Սսմանյան օրենքով՝ յուրաքանչյուր արու մուսուլման ւարւավոր էր իր ղինվորական ւարւքը կաւարել. աղաւ էին մնում միայն այն օւարադավանները, որոնք իսլամություն էին ընդունում: Զինվորադրությունն ընդՀանուր դառնալուց Հեւո, բնականաբար, այս օրենքը ւեւք է ւոխվեր: կ. Պոլսի Հույն ւաւրիարքը Հարցումով դիմել էր կառավարություն իմանալու Համար, թե քրիսւոնյան մուսուլման դառնալով աղաւվո՞ւմ է ղինվորական ծառայությունից, թե՞ ոչ: Պաւասխան էր սւացվել, որ «չի աղաւվում»: Զնայած այդ Հավասւիացմանը, իսլամություն ընդունած վերը նչված Հայը աղաւվել էր ղինվորությունից: կառավարությունը չէր ւոխում օսմանյան նախկին օրենքը, որւեսղի չաւ քրիսւոնյաներ ղինվորությունից աղաւվելու Համար մուսուլման դառնան: Այդ նոր սւառնալիքից դրդված, կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանը դիմել էր ռաղմական նախարարություն ն խնդրել Հարց բարձրացնել խորՀրդարանի առաջ՝ կրոնաւոխության օրենքը ւոխելու Համար, բայց նախարարությունը Հարցը առկախ էր թողել:

Հարցերի չուրջ բանակցելու Համար սւեղծել երեսւոխանական Հանձնախումբ Հեւնյալ կաղմով. Հովսեւ Գաղաղյան, Սարդիս Գնաճյան, Հակոբ Գարայան, Աղասի Աղասյան1: Հանձնախումբը ներկայացավ Բարձր Դուռ ն Հանձնեց Հայոց Աղդային խառը ժողովի առաջարկները, բայց կառավարությունն ընդառաջ չդնաց դրանց՝ ղանաղան ւաւճառաբանություններ բերելով: Երկար վիճաբանություններից Հեւո, 1909 թ. աւրիլի 28-ին ւառլամենւն ընդունեց քրիսւոնյաների ղինվորադրության մասին օրենքը2, որը նախարարների խորՀրդի Հավանության ն Հասւաւման արժանացավ: Սրենքի նախադծով նախաւեսված էր ծառայության երեքամյա ժամկեւ: Թեն ւաւդամավորների կողմից առաջարկներ էին եղել ծառայության ժամկեւը կրճաւել երկու ւարով ն թողնել մեկ ւարի, բայց վիճաբանություններից Հեւո ձայների մեծամասնությամբ ընդունվել էր ծառայության եռամյա ժամկեւը: ԱբդուլՀամիդյան Հեղաչրջման ւորձի ձախողումից ն կիլիկիայի ջարդերից Հեւո Հայերը, նկաւի առնելով այն Հանդամանքը, որ ՀակաՀեղաւոխական Հեղաչրջման օրերին օսմանյան սաՀմանադրության Հենարանը ն Հեւնողական ւաչււանները եղել են քրիսւոնյաները, ւաՀանջեցին վերջիններիս ընդՀանուր ղինվորադրությունից բացի, Հենց այդ վսւաՀելի ւարրերից ղինվորական մի խոչոր ուժ կաղմել՝ սաՀմանադրական կարդը ւաչււանելու Համար3: ինչւես որ սւասելի էր, այդ ւաՀանջը կւրականաւես մերժվեց: Զինվորադրության օրենքի ընդունման լուրը մեծ ուրախություն ւարդնեց քրիսւոնյաներին, Հաւկաւես Հայերին: Հայկական մամուլը ողջունեց որոչումը ն դա ընդունելու ուղղությամբ խորՀրդարանի Հայ ւաւդամավորների ւարած աչխաւանքը: Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 3, մարւ, 1910, էջ 217-218: Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 5, 12 Հուլիսի 1909 թ.: Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3867, 30 Հունիսի (13 Հուլիսի) 1909 թ.:

Ոչ-մուսուլմանների ղինվորադրության մասին օրենքը որքան ուրախացրեց Հայերին, այնքան ղայրացրեց առավել աղդայնամոլ թուրքերին: Սրանք Հայւարարում էին, թե իրենք երբեք թույլ չեն ւա, որ այդ դործը դլուխ դա: Պառլամենւի ընդունած օրենքն ուժի մեջ կարող էր մւնել միայն սուլթանի վավերացումից Հեւո: Բայց սուլթան ՄեՀմեդ Մ Ռեչադը չէր չւաւում, որովՀեւն նրա վրա ուժդին ճնչում էին դործադրում «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեն, կ. Պոլսի ն նաՀանդների առավել Հեւադիմական չրջանները: Այդ ւեսնելով՝ կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանը, բաղմաթիվ Հասարակական դործիչներ նոր դիմումներ էին Հղում Ելդըղ ն խնդրում սուլթանին արադացնել ղինվորական օրենքի վավերացումը: կառավարության մեջ կային ւաչւոնյաներ, որոնք ւաչււանում էին սուլթանին ուղղված Հայերի խնդրանքը: Այսւես, Հայերի ղինվորադրության առթիվ ներքին դործերի երիւթուրք նոր նախարար Թալեաթ բեյն ասում էր. «Հայերը թուրք ւեւության ամենադործունյա, խելացի ն աչխաւասեր ւարրն են: Նրանք սիրում են Հայրենիքը, չաւ բան քաչեցին նրա Համար, մեղանից քիչ չաչխաւեցին նրա աղաւության Համար, մեղանից նվաղ ղոՀեր չւվեցին: Այժմ նրանք կմւնեն թուրքական ղորքերի չարքը՝ իբրն ղինվոր, ն այնւեղ էլ, Համողված եմ, ցույց կւան իրենց: կարճ, կայսրության աւադա բարօրության, ւառքի ն ղորության Համար Հայրենիքը նրանցից ավելի է սւասում, քան որնէ ուրիչից»1: Վերջաւես, 1909 թ. Հոկւեմբերի 28-ի սուլթանական ֆերմանով, թուրքական ւառլամենւի ընդունած որոչումն օրենքի ուժ սւացավ2: Այդւիսով, թուրքական բոլոր բարեկարդումներից քրիսւոնյաներին, այդ թվում՝ Հայերին, մաս էր ընկել միայն մեկը՝ ղինվորական ծառայությունը:

«Հորիղոն», ‹ 27, 3 սեււեմբերի 1909 թ.: Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 5, 12 Հուլիսի 1909 թ.:

Սկղբում մուսուլմանները չէին Հավաւում, թե կառավարությունը կՀեւաւնդի օրենքի կաւարումը, բայց երբ ւեսան ու Համողվեցին, որ իչխանություններն սկսել են դա լրջորեն կիրառել, ւողոց դուրս եկան՝ բողոքելով այդ «դավաճանության» դեմ: ԱՀա՛ թե ՄեՀմեդ Մ-ի կառավարությունը ո՛ր ասւիճան կարող է ծաղրի ենթարկել չարիաթը, ասում էին նրանք: Զէ՞ որ չարիաթում ւարղ ու որոչակի ասված է, որ քրիսւոնյաները ղինվոր լինել չեն կարող, որովՀեւն նրանք մուսուլմանների թչնամիներն են: Ուրեմն, կարելի՞ է արդյոք ղենք ւալ թչնամու ձեռքը: ի՞նչ բանի վրա նա կարող է դործածել այդ ղենքը, եթե ոչ մուսուլմանների դեմ կռիվ մղելու Համար: Դա խելադարություն է, դավաճանություն... Զինաւարւության մասին օրենքի ընդունումը Հավասարակչռությունից Հանել էր քուրդ ավաւաւեւներին ն դա Հաւկաւես այն ւաւճառով, որ նրանք երկյուղում էին, որ եթե Հայ դյուղացի երիւասարդները բանակում սովորեն ղենք դործածելը, աւա ղորացրվելուց Հեւո անւայման կձդւեն դա ձեռք բերել ն այն ժամանակ քրդերին դժվար կլինի Հայերին անւաւիժ սւանել կամ կողոււել՝ իրենց ղրկելով «եկամւի» Հիմնական աղբյուրից: Ուսւի, ինչւես դրում է Հայ-քրդական Հարաբերությունների խորադիւակ ուսումնասիրող ՎաՀան Բայբուրդյանը, «էրղրումի, Մուչի ն մի չարք այլ վիլայեթների աչիրեթները ւաՀանջեցին չեղյալ Հայւարարել քրիսւոնյաների ղինվորադրության մասին օրենքը, Հակառակ դեւքում սւառնալով ւՀաճություններ ւաւճառել կառավարությանը...»1: ինչո՞ւ թուրքաՀայերը ն օսմանյան մեջլիսում նրանց ւաւդամավորները մեծ ջանադրությամբ ձդւում էին ղինվորադրության օրենքի Հասւաւմանը: ինչւես իր ւեղում նկաւել ենք ւվել, դլխավոր ւաւճառներից մեկն այն էր, որ նրանք կարծում էին, թե Թուրքիայի Հայերի ղանդվածային նոր կուորածների դեւքում, Հանձինս թուր1

ՎաՀան Բայբուրդյան, Քրդերը, Հայկական Հարցը ն Հայ-քրդական Հարաբերությունները ւաւմության լույսի ներքո, Երնան, 2008, էջ 196:

քական բանակի Հայ ղինվորների, թուրքաՀայությունը ջարդարարներին դիմադրող ն կուորածները կանխելու ունակ ուժ կունենա: Մյուս ւաւճառն այն էր, որ Հայերն ուղում էին երկրի սաՀմանադրական կառավարությանը ցույց ւալ, որ դարեր չարունակ իրավաղուրկ եղած թուրքաՀայ ժողովուրդը նույնւես ւաւրասւ է արյան դնով ւաչււան կանդնել օսմանյան Հայրենիքին: Արդեն այն ժամանակ չաւ Հայեր չէին ընդունում այդ ւեսակեւը՝ դւնելով, որ թուրքական բանակում ծառայող Հայ երիւասարդներն աւադա ղանդվածային կուորածների դեւքում ի վիճակի չեն լինի ւաչււան կանդնել իրենց ժողովրդին1: Նման ւեսակեւ ունեցողները վկայակոչում էին 1905-1907 թթ. թուրք-Հայկական ընդՀարումները կովկասում: Նրանք Հիչեցնում էին, թե կովկասաՀայությունը, որ մինչ այդ, մու քառորդ դար, ղինվոր էր ւալիս ռուսական բանակին, երբ սկսվեց ընդՀարումը, նրա ամբողջ ընթացքում այդ բանակի Հայ ղինվորները Հնարավորություն չունեցան ղենքով որնէ օդնություն ցույց ւալու իրենց աղդակիցներին: Թուրքիայում առավել նս բացառված էր Հայ ղինվորների որնէ դործողություն Հօդոււ իրենց աղդի նան այն ւաւճառով, որ Հայերը թուրքական բանակում ւոքր թիվ կկաղմեին բոլոր քրիսւոնյա ղինծառայողների ընդՀանուր թվի 25 ւոկոսը, իսկ Հայերի թիվը՝ 5 ւոկոսից էլ ւակաս2: Բացի այդ, Հայերը մոււք չւիւի ունենային Հրամանաւարական կաղմ, որը ն որոչում է ղինվորների չարժը: «Մեղմէ ղօրք կ’առնեն, բայց երբեք չւէւք է ներուի մեղի նոյնիսկ յուսալ, որ օր մը Հայ ղօրավար մը, ւարղ յիսնաւեւ մը Հասնի: Հոն ալ ւիւի մնանք ռայա»3: Եթե առանձին Հայ ղինվորներ ւորձեին լքել բանակը ն միանալ կուորածի ենթարկվող աղդակիցներին, միննույնն է, դրանից օդոււ չէր Տե՛ս «Հայրենիք» (Բոսւոն), ‹ 39 (544), 21 սեււեմբերի 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: «Արեւելք», ‹ 7139, 2 Հուլիսի 1909 թ.:

լինի, քանղի նրանք կկուորվեին, ինչւես մյուս Հայ «դյավուրները»": ինչ վերաբերում է թուրքական ւեւությանը նվիրված լինելու ճիդերին, աւա դա նույնւես որնէ արդարացում չուներ: 1908 թ. Հուլիսյան մեծադղորդ օրերից արդեն անցել էր բավական ժամանակ, բայց այդ ամբողջ ժամանակամիջոցում Թուրքիայի Հւաւակ որնէ աղդություն երնան չէր բերել անկեղծության, ջերմ Հայրենասիրության այնւիսի օրինակներ, ինչւիսին Հայ ժողովուրդը: Հայերը դւնում էին, որ բոլոր օսմանցիները, իսլամ թե քրիսւոնյա, անխւիր ւեւք է ւաւրասւ լինեն իբրն ղինվոր ւաչււանելու ընդՀանուր Հայրենիքը, անչուչւ այն ւայմանով, որ ցեղերի ու կրոնների նկաւմամբ ւաՀւանվի Հավասարության սկղբունքը: Բայց ընդՀանուր Հայրենիքին այդ նվիրվածությունը Հայերին բան չւվեց: ՍաՀմանադրական Թուրքիայի իչխանությունները որնէ բան չարեցին ամենաւոքր իսկ չաւով սիրաչաՀելու նրան: ԸնդՀակառակը, բոլոր միջոցներով ցույց էին ւալիս, որ Հայ ժողովրդի անկեղծ վերաբերմունքը որնէ նչանակություն չունի իրենց Համար, Հեւնաւես՝ նրա բարեկամությունն իրենց ւեւք չէ: Այդւիսի բացաՀայւ թչնամանքի ւայմաններում, որքան էլ ծանր էր ղինվորական ւուրքը, Հայերը ւեւք է չարունակեին վճարել դա, բայց իրենց ղավակներին չուղարկեին ծառայելու թուրքական բանակում: Եվրուական բոլոր երկրների ղինվորական օրենքներում ղորակոչիկ երիւասարդները բաժանվում էին ղանաղան կաւեդորիաների՝ Համաձայն նրանց ընւանեկան ն այլ կարդի Հանդամանքների: Դա արվում էր նրա Համար, որւեսղի ընւանիքը չղրկվի աչխաւող ձեռքից, ժողովուրդը չւուժի ւնւեսաւես: Այդ երկրներում արւոնություններ ունեին նան մւավոր աչխաւանք կաւարող երիւասարդները, մասնավորաւես՝ ուսուցիչներն ու ուսանողները: Դրա նւաւակն այն էր, որւեսղի ժողո"

Մի քանի ւարի Հեւո Հասւաւվեց այդ ւեսակեւը: 1915 թ. թուրքերը իրենց արյունու սուրն առաջին Հերթին իջեցրին օսմանյան բանակի բյուրավոր Հայ ղինվորների դլխին ն նրանց անխնա կուորեցին:

վուրդը չղրկվեր իր մւավոր ուժերից ն չւուժեր կրթության դործը: Այդ ամենը, սակայն, Հաչվի չէր առնված Թուրքիայում ընդունված՝ ոչ-մուսուլմանների ղինվորադրության մասին օրենքում: Սուլթան ՄեՀմեդ Մ-ի վավերացումից Հեւո ղինվորական օրենքը մւավ դործողության մեջ, ն առաջին իսկ օրերից երնաց քրիսւոնյաների Համար նրա վնասակարությունը: կ. Պոլսի միջւաւրիարքարանային Հանձնաժողովն անՀրաժեչւ էր դւել կառավարության ուչադրությունը Հրավիրել Հավասարության օրենքը ն սկղբունքները խախւող ղինվորադրության մի քանի խնդիրների վրա: Հանձնաժողովը ւաՀանջել էր, որ քրիսւոնյա ուսուցիչներն ու դասւիարակները վայելեն բոլոր արւոնություններն ու իրավունքները, որոնցից առՀասարակ օդւվում են իրենց իսլամ ւաչւոնակիցները: Հանձնաժողովը սխալ էր Համարել ուսուցիչների ղինակոչը, որը կնչանակեր չաւ դւրոցներ ւակել: կառավարությունը խոսւացավ Հաչվի առնել այդ առաջարկությունը, բայց Հակառակ ւված խոսւմանը՝ աւօրինությունները չարունակվում էին ւեղի ունենալ ն Հաւկաւես՝ Հայկական միջավայրում: Հաղիվ 21 ւարին լրացրած երիւասարդը, որ ուսուցիչ էր դւրոցում, սւիւված էր թողնել աչխաւանքը ն դնալ ղինվորական ծառայության: Գյուղական ւոքրիկ ու աղքաւ Հայկական ւարրական դւրոցը, որ Հաղիվ կարող էր մի ուսուցիչ ւաՀել, ուսումնական ւարվա սկղբին Հանկարծ ղրկվում էր նրանից, ն դւրոցի դռները ւակվում էին բաղմաւասնյակ երեխաների առաջ: իչխանությունները Հաչվի չէին առնում ո՛չ դւրոցական վարչությունների միջամւությունները, ո՛չ էլ կարնորություն էին ւալիս ուսուցչի կրթական վկայականին: Բաղմաթիվ Հայկական ւարրական դւրոցներ, դեռ նոր բացված, իրար Հեւնից ւակվում էին1: Այսւես, 1910-1911 թթ. ուսումնական ւարվա սկղբին ուսուցիչներին բանակ ղորակոչելու ւաւճառով Մչո դաչւի մեկ

«Հորիղոն», ‹ 248, 7 նոյեմբերի 1910 թ.:

ւարի առաջ բացված Հայկական դւրոցներից ւակվել էր 42-ը: Մուավորաւես նույն ւաւկերն էր էրղրումի նաՀանդում, որւեղ ւարրական դւրոցների կեսից ավելին 1910 թ. աչնանը դադարեցրել էր իր աչխաւանքը: Սսմանյան բանակի ներքին կյանքում բան չէր ւոխվել. այնւեղ նույն բռնաւեւական կարդերն էին, ինչւիսիք կային Աբդուլ Համիդի օրոք: Բանակը կաղմված էր մի քանի Հարյուր Հաղար Հաչվող մարդ-մեքենայից, որն անւրւունջ ու անմռունչ կաւարում էր վերից եկած Հրամանները ն առաջվա նման ւաւրասւ էր ամեն ւեսակ բռնությունների ու արյունաՀեղության: Քանի որ Թուրքիայում քրիսւոնյաներն ընդՀանրաւես սովոր չէին ղինվորության չարքաչ կյանքին, իչխանությունները քրիսւոնյա Հասարակության ւեւերին խոսւացել էին միառժամանակ ւոքր-ինչ մեղմ կերւով վարվել նրանց Համայնքների ղինվորների Հեւ: Բայց ւված խոսւումը չկաւարվեց: Պաւրիարքարանները խնդրել էին կառավարությանը, ն վերջինս էլ խոսւացել էր քրիսւոնյա ղինվորներին ծառայության չուղարկել ղոււ իսլամ բնակչությամբ վայրեր, ինչւես օրինակ՝ Հիջաղ, Եմեն, Տրիւոլիս: Բայց դրժելով խոսւումը՝ կառավարությունը Հայ ղինվորների մի մասն ուղարկել էր Հենց իսլամության երկու սրբաղան կենւրոններից մեկի՝ Մեդինայի կողմերը, ն որնէ ուչադրություն չէր դարձնում այդ առթիվ արած արդար բողոքներին: Զինվորադրված Հայ երիւասարդները ւեւք է Հարմարվեին թուրքական բանակային ծառայության ւայմաններին: Բայց այդւես չեղավ, քանի որ առաջին իսկ օրերից նրանց վիճակված էր կրել ոչ միայն ղինվորական կյանքի բոլոր դառնությունները, այլն աղդային ն կրոնական խւրականության ամենավայրենի դրսնորումները: Բանակում Հանդսւյան օր էր կիրակի օրը՝ թե՛ Հրամանաւարների ն թե՛ ղինվորների Համար, բայց քրիսւոնյաները կիրակի օրերին Հաճախ աղաւ չէին լինում. նրանց սւիւում էին լարված աչխաւել, նույնիսկ ղրկված էին իրենց Հոդնոր մխի96

թարություններից: իսլամ ղինվորներն ուրբաթ օրերին նույնւես աղաւ էին իրենց սովորական ծառայությունից ու ղբաղմունքներից, իսկ այլակրոններն այդ օրը նույնւես ծառայում էին, ինչւես չաբաթվա մյուս բոլոր օրերին: Հայ ղինվորները ենթարկվում էին ոչ միայն Հրամանաւարների, այլն մուսուլման չարքային ղինվորների ծաղր ու ծանակին, նախաւինքի ն սւորացումների1, իսկ Հրամանաւարների կողմից ծեծն ու ջարդը սովորական բաներ էին: Քրիսւոնյա ղինվորների Հանդեւ անարդական վերաբերմունքը ծայրադույն վիրավորանք էր նրանց աղդային ն մարդկային արժանաւաւվությանը: Անւանելի էր ամեն քայլաւոխի քրիսւոնյա ղինվորների Հավաւքի այւանումը: Ոչ միայն Հրամանաւարները, այլն մուսուլման չարքային ղինվորները նրանց դիմում էին «դյավուր» կամ «քյաֆիր» ածականներով: Պակաս չէին ղինվորների աղդային ն կրոնական ղդացմունքներին ուղղված ՀայՀոյանքները: «ՄաՀմեդականները չէին կարողանում Հաչւ աչքով նայել երէկւայ րայաների ներկայութեանը ղօրքի չարքերում»2, - դրում էր Ա-Դօ-ն: Անդրադառնալով օսմանյան բանակում իրենց անադորույն վիճակից քրիսւոնյա ղինվորների դժդոՀության չարժառիթներին՝ կ. Պոլսում Հրաւարակվող Հնչակյան «կոՀակ» թերթը դրում էր. «Արդարեւ, ի՞նչը կրնայ աւելի ղայրացնել քրիսւոնեայ մը, քան այլաղդի ղինակիցներու ներկայութեամբ կեավուր կոչուիլը իր սւայի կողմէն, ինչ որ դժբախւաբար յաճախադէւ ըլլալով քանիցս նոյն իսկ լրադրութեան մէջ արձադանդ դւաւ: կեավուր, Հիմա՞ ալ...»3:

Տե՛ս Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի ւաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), էջ 65: Տե՛ս Ա-Դօ, Մեծ դէւքերը Վասւուրականում 1914-1915 թւականներին, Երեւան, 1917, էջ 4-5: «կոՀակ», 24 դեկւեմբերի 1910 թ.:

Թուրքական ղորամասերի Հրամանաւարները Հայերին ն մյուս այլաղդի քրիսւոնյա ղինվորներին արդելում էին կրոնական ծիսակաւարություններ կաւարել, խաչ կրել ու խաչակնքել, միաժամանակ սւիւում էին դլուխներն ածիլել, ւաս չւաՀել ն այլն: Դրանք վերաբերում էին նան բանակ կանչված քրիսւոնյա Հոդնորականներին: իթթիՀադական կառավարությունը, որ ընդունում էր օսմանյան բանակում իսլամ կրոնավորների (իմամների) ներկայության կարնորությունը, մերժել էր ընդունել քրիսւոնյա քաՀանաների ւեւքը: Դրա Հեւնանքով, բանակում ծառայության ժամանակ մաՀացած քրիսւոնյա ղինվորները թաղվում էին առանց քաՀանայի ու ծեսի: Հայ ղինվորների վիճակը Հաւկաւես անւանելի էր մեծ քաղաքներից դուրս բանակած ղորամասերում: Սոսկալի բաներ էին ւաւմում Մուչի ղորամասի մասին: Այդ դժոխք-ւանջարանում իսկական կուորած էր անում 1910 թ. ամռանը բռնկված ւիֆը, որին ղոՀ էր դնացել ղինվորների քառորդ մասը: Զկար բժչկական օդնություն. բժիչկների ն դեղորայքի ւակասի ւաւճառով օրական 5-10 ղինվոր էր մաՀանում: Այսւեղ առողջաւաՀության ողբալի վիճակի աւացույցներից էր այն, որ առողջ ղինվորներին ւառկեցնում էին Հիվանդների անկողիններում, որոչ Հիվանդների՝ նույնիսկ մեռածների կողքին, իսկ երբ առողջ ղինվորները բողոքում էին, դաժան ծեծի էին ենթարկվում1: Անմարդկային վերաբերմունքը վրդովեցնում էր քրիսւոնյա ղինվորներին: Նրանցից չաւերն սկսել էին ւախչել ղորամասերից: Դասալիք Հայ ղինվորների մի մասը կարողանում էր ւախչել այլ երկրներ, այդ թվում՝ Հեռավոր Ամերիկա: Բայց բանակից դասալքումը ւրկություն չէր: Քչերին էր Հաջողվում ւախչել երկրից: Դասալիքների բացարձակ մեծամաս-

Տե՛ս Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասւուրականի, Հաւ. Բ, Աղեքսանդրիա, 1929, էջ 154:

նությունը ձերբակալվում էր, ն 1909 թ. Հունիսի 29-ի օրենքի Համաձայն՝ դաժան ւաւիժների ենթարկվում: կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանը, Հայկական կաղմակերւությունները ն դործիչները դեմ էին բանակից Հայ ղինվորների դասալքումին, ղենքին նրանց ւիրաւեւելը ն ընդՀանրաւես ղինվորական ծառայությունը Համարում էին չաւաղանց կարնոր Հայության Համար՝ ղինվորական ուժ ւաւրասւելու ւեսակեւից: Մանավանդ կիլիկիաՀայության կուորածներից Հեւո նրանք դա Հրամայական անՀրաժեչւություն էին Համարում: Բանակից Հայ ղինվորների ւախուսւի ն ղորակոչից Հայ երիւասարդների խուսաւելու առթիվ «Բիւղանդիոն» թերթը դրում էր. «Եւ այս եղած էր արդարեւ Հայուն դերը. ւախչիլ, միչւ ւախչիլ...: Փախչիլ կռիւէն, ւախչիլ կուորածէն, ւախչիլ ւարւականութենէն եւ ամէնէն վերջն ալ ւախչիլ, աՀա՛, ղինուորադրութենէն...»1: Մայր աթոռի «Արարաւ» Հանդեսը, քննելով այդ անցանկալի երնույթը, ընդդծում էր. «Զինուորութիւնը քաղաքացիական մի դեղեցիկ ւարւականութիւն է դէւի իւր Հայրենիքը, եւ մի եւ նոյն ժամանակ կարդաւաՀութեան, անձնական արժանաւաւուութիւնը յարդելու մի լաւ միջոց»2: Հանդեսը Հիչեցնում էր, որ 1886 թվականից կովկասում ղինվորադրությունը բոլոր քրիսւոնյաների Համար ւարւադիր է: Զինվորադրության առաջին ւարիներին Հասկանալի էր ժողովրդի ոչ Հոժարակամ վերաբերմունքը. բայց 24 ւարվա մեջ մեր ժողովուրդը ւեսել ն Համողվել էր, որ ղինվորադրությունը բարիք է, վասն ղի ւաւանիները դյուղական չրջանից դուրս դալով ղարդանում են մւավորաւես ն ֆիղիկաւես, սովորում են ւոկունության, կարդաւաՀության ն իրենց մւքերը կանոնավոր արւաՀայւելուն: Երկյուղն ու վեՀերուությունը, որ մարդկային արաւներից ամենից նողկալին է, ւեղի է ւալիս ն ղօրանում է անձնաւաչւ-

«Բիւղանդիոն», ‹ 4319, 24 դեկւեմբերի 1910 թ. (6 Հունվարի 1911 թ.): «Արարաւ», ‹ 1, Հունվար, 1910, էջ 22:

ւանության ու ւարւքի կաւարման դիւակցությունը: Այս ամենը օդոււ լինելով Հայ ղինվոր-անՀաւի Համար, օդոււ էր նան աղդին, որը դոնե երնութաւես ձեռք էր բերում որոչ վսւաՀություն: Նկաւի առնելով Հենց այդ Հանդամանքը, Հանդեսի Հոդվածադիրը Հարց էր ւալիս. «Մի՞թէ արժէ առ առաւելն 3 ւարի ղինուորական ւարւք կաւարելու Համար ցմաՀ խեղանդամ լինել եւ մնալ»1: կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանը, Հայկական չրջանների այդ մւաՀոդությունից դրդված, ՀրաՀանդեց առաջնորդարաններին՝ կաղմակերւել այցելություններ իրենց թեմերի ւարածքներում ւեղակայված ղինվորական մասեր, ղրույցներ ունենալ Հայ ղինվորների Հեւ, նրանց Հորդորել ծառայությունն անցկացնել բարեխղճորեն, աչխաւել լիարժեք ւիրաւեւել ղինաւեսակներին, Հարմարվել կարդաւաՀական կանոններին: 1910 թ. մայիսի 24-ին Եղիչե Դուրյան ւաւրիարքն իր Հրաւարակած անդրանիկ կոնդակում անդրադարձել էր նան Հայոց ղինվորադրության խնդրին ն Հորդորել. «Զթողունք որ ղինուորութեան ւաւիւն անարդուի մեր մէջ դասալիք սւորնութեամբ, որ ընդդէմ է քաղաքացիական առաքինութեան»2: Նույն ւարվա վերջերին, նոր ւարվա ն ծննդյան ւոների առթիվ, Վանի Հայկական կաղմակերւությունները Հիսուսյան վարժարանում ջերմ Հյուրասիրություն ցույց ւվեցին քաղաքում ւեղակայված Հայ ն մյուս քրիսւոնյա ղինվորներին: Եղան ճառեր, որոնց Հեղինակները ղինվորներին կոչ էին անում ՀաղթաՀարել բանակային կյանքի դժվարությունները ն ւուն վերադառնալ ռաղմական դործին լիովին ւիրաւեւած: Անդրադառնալով քրիսւոնյա ղինվորների այդ ընդունելությանը, կ. Պոլսի Հայկական թերթերը նչում էին, որ դեւքից դեւք ւեղի ունեցող նման միջոցառումները չեն կարող ոդնորություն առաջացնել բանակում ծառայող քրիսւոնյա ղինվոր-

«Արարաւ», ‹ 1, Հունվար, 1910, էջ 22-23: Նույն ւեղում, ‹ 8, օդոսւոս, 1910, էջ 699:

ների մու կամ նրանց անւանելի վիճակը ւոխել: Հայկական կաղմակերւություններն ու առաջնորդարանները ւեւք է ձդւեն, որւեսղի բանակում քիչ թե չաւ ւոխվի դժնի վերաբերմունքը Հայ ղինվորների Հանդեւ ն ղինվորական ծառայությունը դառնա ւանելի, այլաւես ավելորդ է մւածել, թե Հնարավոր է Հայ ղինվորականություն ունենալ: Քրիսւոնյա ղինվորների նկաւմամբ թուրք Հրամանաւարների ն թուրք ղինվորների վերաբերմունքն անւուոխ էր: Ելնելով դրանից, Հունաց ւաւրիարքը կառավարությունից ւաՀանջել էր, որ քրիսւոնյա երիւասարդները ղինվորական ւարւքը կաւարեն իրենց բնակավայրերում. նրանցից կաղմել առանձին վաչւեր. նրանք ւեւք է ունենան աղոթաւուն, քաՀանա, աղաւ լինեն կաւարելու իրենց կրոնական ծեսերը. իրենց կրթության ն ծառայության Համեմաւ քրիսւոնյա ղինվորներին Հնարավորություն ւալ սւանալու սւայական ասւիճան ն այլն1: իր Հերթին, Հրեից ռաբունաւեւը Հրեա ղինվորների Համար նս կառավարություն ներկայացրեց մի չարք ւաՀանջներ2, նույնիսկ Հարց առաջադրելով, որ Հրեա ղինվորներին ւրվելիք կերակուրները Հրեա խոՀարարները ւաւրասւեն3: կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանը մի ւաւվիրակություն ուղարկեց Հունաց ւաւրիարքարան, որը լիակաւար Համաձայնություն Հայւնեց Հայոց արած առաջարկներին: Միաժամանակ, Հայոց ւաւրիարքարանը կառավարություն ներկայացրեց իր առաջարկությունները, որոնց թվում առաջնայինը Հայ Հոդնորականներին բանակ չկանչելու ւաՀանջն էր: Քննելով այդ բոլոր առաջարկությունները՝ նախարարների խորՀուրդը մերժեց դրանք: Նախարարները դւնում էին, որ եթե քրիսւոնյաներից առանձին վաչւեր կաղմվեն, առաջ կդան բաղում անւաւեՀություններ ոչ միայն ղինվորական ծառայուՏե՛ս «Արարաւ», ‹ 1, Հունվար, 1910, էջ 22-23: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 23: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 12, դեկւեմբեր, 1909, էջ 936:

թյան իմասւով, այլն այն ւաւճառով, որ աղդային ւաՀանջների առջն ւեղի կւա Համաօսմանյան կարդը: Նրանք ասում էին, որ սաՀմանադրությունը կաւարյալ ն ամբողջական Հավասարություն է ւալիս կայսրության ժողովուրդներին՝ առանց կրոնի ու աղդի խւրության ն նրանց բոլորին դնում է նույն դրոչի ւակ: Թերնս բացառություն էր Հայերի ւաՀանջներին մասնակիորեն ընդառաջելը: կառավարությունը, նկաւի առնելով Հայոց ւաւրիարքարանի Համաւաւասխան թադրիրները, որոչել էր ղինվորադրությունից աղաւել ւաւրիարքներին, առաջնորդներին, վարդաւեւներին ն քաՀանաներին: Աղաւվում էին նան սարկավադները՝ որւես քաՀանայության ընւրելիներ, դւիրները՝ որւես եկեղեցու ւաչւոնյաներ եթե, իՀարկե, ւաւրիարքարանից վկայված լինեն: Միաժամանակ, Թուրքիայի ղինվորական նախարարությունից Հայւնել էին, որ Հայ ղինվորները Հավանաբար չեն ուղարկվի Եմեն, նան այն վայրերը, ուր եկեղեցիներ չկան1: Բանակից ւուն ուղարկած նամակներում արւացոլված էր Հայ ղինվորների ւառաւանքը: Նրանք դժդոՀում էին իրենց վիճակից, նկարադրում, թե ինչւես են առանց ւաւճառի ւարբերաբար ենթարկվում ծեծի, խոչւանդումների ու ծանր ղրկանքների: «Մենք երկրի խորթ ղավակներ ենք», «Մենք աչքի ւուչ ենք» ն նման խոսքերով էին նրանք իրենց բանակային ծանր կյանքի մասին ւեղեկացնում Հարաղաւներին: Հայը դյավուր էր ոչ միայն բանակում, այլն Սսմանյան կայսրության ողջ ւարածքի վրա: «Ցաւով կը ւեսնենք, թէ դեռ մեր իսլամ Հայրենակիցներուն մւքին մէջ արմաւացած չէ մեղ իրենց Հաւասար օսմանցի ճանչնալու ւարրական Համողումը»2,- դրում էր իղմիրում Հրաւարակվող «Դաչինք» թերթը:

Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 10, Հոկւեմբեր, 1909, էջ 931: «Դաչինք», ‹ 42, 6 (19) նոյեմբերի 1911 թ.:

ՏԵՎԱկԱՆ ՀՈԳՍԵՐ

կՈՎկԱՍԱՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

կԱԹՈՂիկՈՍԱկԱՆ ԳՈՐԾԵՐ

Մկրւիչ Խրիմյանի մաՀից Հեւո Հայ Հասարակությանը Հուղող խնդիրներից մեկն Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընւրությունն էր, որը լինելու էր Հայկական իրականության նչանավոր երնույթներից մեկը: Դա միանդամայն Հասկանալի է, քանղի առաջվա ւես կարնորադույն նչանակություն ունեին կրոնական Հարցերը: Ռուսասւանում, Թուրքիայում թե Պարսկասւանում, նան ամենուր, այդ թվում նան լուսավորյալ Եվրուայում, ւեւականությունից ղուրկ Հայ աղդի ներկայացուցիչը չարունակում էր մնալ կաթողիկոսը: կաթողիկոսական խնդիրը դեռ նոր էր սկսել քննարկվել թերթերի էջերում, երբ 1908 թ. մարւի կեսերին ւեւական դումայի աջակողմյան խմբակցության ւաւդամավորները Հարցաւնդում արեցին՝ ւաՀանջելով ւաւասխանել, թե ի՞նչ Հիման վրա է կառավարությունը Հայերին թույլ ւալիս նոր կաթողիկոս ընւրել, մանավանդ եթե նկաւի առնվի, որ ոչ Հեռու անցյալում էջմիածինն ինչւես է նւասւել Հայերի չրջանում Հակակառավարական ւրամադրությունների աճին Հաւկաւես 19031905 թվականներին՝ Հայ եկեղեցու ունեցվածքի ւեւականացման կաւակցությամբ: Միաժամանակ, նրանք ներքին դործերի նախարարության ղեկավարությունից ւաՀանջեցին ընդՀանրաւես Հայ եկեղեցու դործերի վիճակի մասին Հաղորդում ւալ դումայում: Բայց նույնիսկ Սւոլիւինի կառավարությունը չդնաց կաթողիկոս չընւրելու կւրուկ, անօրինական քայլին՝ կաչկանդված լինելով Հայ եկեղեցու "Ïîëîæåíèå"-ով («Պոլոժենիե»): կաթողիկոսական խնդիրը, որը Հայ մամուլի էջեր էր բարձրացել դեռնս 1907 թ. վերջերից, 1908 թ. աւրիլի սկղբներից այլնայլ Հասարակական չրջանակներում լայն քննարկման

առարկա էր դարձել: կովկասաՀայ թերթերի էջերը լի էին Հայ եկեղեցու ւաւմության, աղդային ւեւականությունից ղուրկ ժողովրդի դոյաւայքարում նրա խաղացած դերի, նչանավոր Հայ Հոդնորականների աղդանվեր ծառայությունների ն թողած ավանդների, եկեղեցու ներքին կյանքի մասին ւարաբնույթ Հոդվածներով ու նյութերով: Մամուլի խիսւ քննադաւության կենւրոնում էին Հաւկաւես Հոդնոր բարձր դասի բարքերը, ժողովրդի Հոդսերից ու ւառաւանքներից նրա կւրված լինելը: Մեծ ւեղ էր Հաւկացվում նոր ընւրվելիք կաթողիկոսի անելիքներին, իչխանությունների Հեւ էջմիածնի ւոխՀարաբերություններին ն այլն: Մամուլի քննարկումների արդյունքում ծադել էին մի չարք էական խնդիրներ, որոնցից էին. 1) Ժողովուրդը ի՞նչ կերւ, ի՞նչ ձնով ւեւք է մասնակցություն բերի ընւրություններին. 2) Ռուսասւանում կա՞ն Հարմարադույն ն արժանավոր թեկնածուներ կաթողիկոսության Համար, թե՞ նրանց ւեւք է որոնել Թուրքիայում. 3) Հնարավո՞ր է, որ աչխարՀական անձն ընւրվի կաթողիկոս. 4) Հնարավո՞ր է, որ վարդաւեւներից նույնւես առաջադրվեն կաթողիկոսի թեկնածուներ: Հարցերի այդ ցանկը Հեւադա ամիսներին դնալով մեծացավ: Բայց 1908 թ. երկրորդ կեսին աչխույժ քննարկվում էին Հաւկաւես վերջին երկու Հարցերը: Առաջին Հայացքից ւարօրինակ այս առաջարկները դալիս էին աղաւական ճամբարից, որի ւրամադրությունների առավել ցայւուն արւաՀայւիչը «Մչակ» թերթի ւեսաբան Համբարձում Առաքելյանն էր: Նա դւնում էր, թե ըսւ ավանդության ն ըսւ եկեղեցական կանոնական սովորության ն իրավունքի, աչխարՀականներից ու վարդաւեւներից կաթողիկոս ընւրելը բացառված չէ: Հայ եկեղեցին միայն Հայ կրոնավորներին չի ւաւկանում, այլ ւաւկանում է նան Հայ աչխարՀականներին: Հայոց Հավաւքի ւները՝ եկեղեցիներն ու վանքերը, կառուցվել են ոչ թե եկեղեցա104

կանների, այլ աչխարՀական ուննորների միջոցներով ն Հայ դյուղացիների ն արՀեսւավորների բաղկի ուժով: կրոնական դասն իր դոյությունը ւաՀւանում է աչխարՀականների աչխաւանքով: Ուրեմն, ենթադրելի է, որ Հայ աչխարՀականները ոչ ւակաս (եթե ոչ ավելի) իրավունք ունեն իրենց միջից աղդի Հովվաւեւ ընւրելու: Եթե մի աչխարՀական իր Հմւությամբ, կրթությամբ ու դիւելիքներով Համաւաւասխանում է եւիսկուոսին ներկայացվող ւաՀանջներին, աւա ինչո՞ւ նրան արդելք Հանդիսանալ լծվելու կաթողիկոսական ծառայության: Համբարձում Առաքելյանը Հիչեցնում էր, որ, օրինակ, Ավեւարանական եկեղեցում որնէ արդելք չկա երեց կամ եւիսկուոս ձեռնադրել ամուրի կամ ամուսնացած աչխարՀականներից: կարդն այդւես է եղել նան Հայ եկեղեցում՝ նրա դոյության առաջին դարերում: Հայ եկեղեցու ւարւադիր կանոնների մեջ չի եղել ն չկա մեկը, որի ուժով աչխարՀականին արդելվի եւիսկուոս կամ կաթողիկոս ընւրվել: Դա Հնարավորություն է ւվել 854 թ. կաթողիկոս ընւրել Զաքարիա անունը կրող աչխարՀականին, որը նույն օրը ձեռնադրվել է սարկավադ, քաՀանա, եւիսկուոս ն կաթողիկոս՝ Զաքարիա Ա Ձադեցի անունով: Ճիչւ է, այդ ն երկու ուրիչ դեւքերից Հեւո աչխարՀականներից այլնս Հայոց կաթողիկոս չի ընւրվել, բայց ւեւք է նկաւել, որ Հեւադայում դա դարձել է դարերի ընթացքում նվիրադործված սովորություն միայն, այլ ոչ թե Հայ եկեղեցու ոդուց բխած կանոն: Եթե ւաւմության ընթացքում երեք աչխարՀական է կաթողիկոս ընւրվել (Հուսիկ ու Ներսես Պարթնները՝ 4-րդ դարում ու Հիչյալ Զաքարիան), աւա վարդաւեւական դասից կաթողիկոս ընւրելու դեւքերը չորսն են: Երբ 1441 թ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոսական աթոռը Սսից ւոխադրվեց էջմիածին, 700 Հոդուց բաղկացած ժողովում կաթողիկոս ընւրվեց կիրակոս վարդաւեւը: 1629-ին կաթողիկոս ընւրվեց Մովսես վրդ. Սյունեցին (Տաթնացին), 1655-ին՝ Հակոբ վրդ. Զուղայեցին, 1763-ին՝ Սիմեոն վրդ. Երնանցին1: կաթողիկոսական ընւրությունների առթիվ Հայկական Հա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 66, 23 մարւի 1908 թ.:

սարակական չրջաններում Հայւնվում էին այլնայլ կարծիքներ նս, երբեմն՝ ականջի Համար անընկալելի: Սրինակ՝ առաջարկվում էր Հայ եկեղեցում վերացնել կաթողիկոսությունը՝ որւես ավելորդ չքեղություն1: Այդ ւեսակեւն առաջ քաչողների թվում դարձյալ Համբարձում Առաքելյանն էր, որը Հակառակ այդ Հարցում «Մչակի» ն ընդՀանրաւես աղաւականների բռնած ուղղությանը, իր իսկ թերթում ււադրած Հոդվածներում իր մուեցումը ւորձում էր Հիմնավորել ղանաղան ւասւարկներով: Նա, օրինակ, մաւնացույց էր անում այն ւասւը, որ Հարնան վրաց աղդը չունի կաթողիկոսություն, բայց Վրաց եկեղեցին իր ժողովրդի կյանքում Հաջողությամբ կաւարում է այն նույն դերը, ինչ Հայ եկեղեցին՝ Հայոց մեջ: Շեչւելով Հայոց կաթողիկոսության անկարնորությունը՝ նա ընթերցողներին ւասւորեն առաջարկում էր կաւարյալ անւարբեր վերաբերմունք ունենալ կաթողիկոսի առաջիկա ընւրությունների նկաւմամբ: 1908 թ. Հուլիսին երիւթուրքական Հեղաւոխության Հաղթանակից ն օսմանյան սաՀմանադրության վերաՀասւաւումից Հեւո էջմիածնի կաթողիկոսական իչխանությունն ավելորդ Համարողների ւասւարկներին ավելացավ նան մեկը: Նրանք դւնում էին, որ այդ սաՀմանադրությունը միանդամից որոչել է թուրքաՀայ ժողովրդի բարօր աւադան, ուսւի Հեւայսու խոսք անդամ չի լինելու նորընւիր կաթողիկոսի քաղաքական-դիվանադիւական դերի մասին, այսինքն՝ միջաղդային ոլորւում ԹուրքաՀայասւանին առնչվող խնդիրներին նրա միջամւությունն այլնս ավելորդ է լինելու: ԹուրքաՀայ դործիչների թվում նույնւես քիչ չէին նրանք, ովքեր էջմիածնի կաթողիկոսությունն ավելորդ էին Համարում: Այդւիսիք չաւ էին նամանավանդ կ. Պոլսում: Նրանք ավելի կարնոր նկաւելով ւաւրիարքական աթոռը, դւնում էին, որ էջմիածինն ընդամենը մի վանք է, ուր կաթողիկոսի դործը ւարղ վանաՀայրությունն է՝ չրջաւաւված ինքնամոլ ու նենդամիւ միաբաններով:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 57, 13 մարւի 1908 թ.:

Հ. Առաքելյանի առաջարկին արձադանքեցին ւարբեր Հասարակական ուժեր: Անւարբեր չմնացին նան քաղաքական կուսակցությունները: Այսւես, ծայրաՀեղ ձախակողմյանները (Հնչակյաններ, սոցիալ-դեմոկրաւներ, սոցիալիսւ-Հեղաւոխականներ), Հավաւարիմ իրենց ծրադրերին, մամուլի («Երկրի ձայնը» ն այլն) էջերում, մանավանդ մասնավոր ու Հրաւարակային ժողովներում այն ւեսակեւն էին ւաչււանում, թե կաթողիկոսության, որւես կղերական Հասւաւության, ւաՀւանմամբ չաՀադրդռված է միայն Հայ բուրժուաղիան, ն որ կրոնը ո՛չ անցյալում է ծառայել ն ո՛չ էլ դալիքում ծառայելու է Հայ աչխաւավոր ժողովրդի չաՀերի ւաչււանությանը, Հեւնաւես ղուր ժամավաճառություն է Հայոց կաթողիկոսական խնդրով ղբաղվելը: ինչ վերաբերում էր Դաչնակցությանը, աւա նրա թերթերը դեւքից դեւք էին անդրադառնում կաթողիկոսական խնդրին, իսկ կուսակցությունն ինքը որոչակի կարծիք չէր արւաՀայւում Հայ ժողովրդի կյանքում էջմիածնի դերի մասին: Խնայելով կաթողիկոսական ինսւիւոււը, բայց վկայակոչելով էջմիածնում սւեղծված անմխիթար վիճակը, Դաչնակցության մամուլն իսկական արչավանք սկսեց Հայ կղերի դեմ՝ չխնայելով ո՛չ եւիսկուոսական դասը, ո՛չ վարդաւեւներին ն ո՛չ նույնիսկ դյուղական քաՀանայությանը: Որքան էլ ւարօրինակ է, կրոնական դասի դեմ անղիջում կրքուությամբ Հանդես էին դալիս ոչ թե ասւվածամերժ բոլչնիկները, այլ նրանք, ովքեր ցարիղմի՝ Հայ եկեղեցու դույքը բռնադրավելու օրերին (1903 թ.) ամուր կանդնել էին էջմիածնի թիկունքում ն կռվի մեջ էին մւել՝ ւաչււանելով նրա իրավունքները: Հիմա դաչնակցական մամուլն ընկել էր մյուս ծայրաՀեղության մեջ: Դիմենք մեկ օրինակի միայն: կ. Պոլսում Հրաւարակվող դաչնակցական «Աղդակը» «Սեւ ւորձանքը» վերնադրով Հոդվածում (որի Հեղինակը Գեղամ Բարսեղյանն էր) դրում էր. «կղերը իբր մութ եւ աւականած ւարր,- եւ ւեղը չէ Հոս աւոր ւաւճառները քննախուղելու,մեր ւաւմութեան մէջ ալ եղած է միչւ սկղբնաւաւճառ խաւարի ու դերութեան, Հեղինակը՝ ցեղային ինքնադիւակցութեան

ոչնչացման, դաւաճանութեան, աւաղակութեան, դաղւնախորչերու մէջ դործուած ոճիրներու, «սեւ ւաւարադ»ներու բաղմաղան ւեսակներուն: Բացառութիւնները չեն սրբադրեր ընդՀանուրը, եւ եթէ առաջին Հայրաւեւները Հայ ժողովուրդին օդւակար եղած են՝ առաջին Հայ մաւենադրութիւնը սւեղծելով, այն ալ դիւենք թէ միչւ կրօնական սւուերամած ոդւովը, եթէ մեր կղերը ընծայած է կրօնական քերթողութեան չքնաղ ծաղիկը՝ Նարեկացին, եւ եթէ, ժամանակակից կեանքին մէջ, Աչւարակեցի մը կամ Խրիմեան մը յառաջաւաՀներ եղան աղաւութեան մարւերու, եւ իրենց Հեւեւորդներ ունեցան, բոլոր աւոնք ւաւճառ մը չեղան բարձրացմանը մեր կղերին, որ իր բոլոր երեւոյթներուն եւ ւայմաններուն մէջ, կէս-քաղաքային Հանդամանքներուն թէ ղաղիր անաւաւականութեան մէջ, առաջնորդական աթոռներու թէ վանաՀայրական դիրքերու վրայ, առՀասարակ Հանդիսացաւ միեւնոյն կեղծաւարիչւ, յեւադիմական, անխիղճ եւ մակաբոյծ դոյութիւնը, սառը դործիքը բոլոր աւեններու բռնակալութեանց, անողոք թչնամի բոլոր արդար եւ մարդկայնական չարժումներու: Այսւէս եղաւ ո՛չ միայն Լուսաւորչական, այլ եւ ւարբեր դաւանանքներու եւ յարանուանութեանց ւաւկանող Հայ կղերին մէջ ալ - միչւ բացառութիւնները Հաչուելով»1: իր միւքը Հասւաւելու Համար Հոդվածադիրը բերում էր օրինակներ, դրանք Համեմելով բաղում ածականներով: «ԱՀա՛ էջմիածինը,- դրում էր Գ. Բարսեղյանը,- «ԸնդՀանրական Հայրաւեւութեան Մայր Աթոռը», Հակառակ իր ճեմարանական կամ Համալսարանական եկեղեցականներուն, այսօր ան աւելի լաւ վիճակ մը չունի, չըսելու Համար աւելի վաւթար վիճակ մը ունի, քան այն ղղուելի եւ ընդվղեցուցիչ կացութիւնը ղոր Րաֆֆի նկարադրած է իր «Խենթը»ին մէջ, եւ ուր կը ներկայանան մեղի այդ «Մայր Աթոռ»ին մէջ Հասւաւուած կղերականները՝ դող, աւաղակ, ւորւաբոյծ, անՀոդ ու եսասէր: ԱՀա՛ Արմաչը՝ որ, Հակառակ ա՛յնքան նախանձախնդրու1

«Աղդակ» (կ. Պոլիս), ‹ 7, 24 ւեւրվարի 1909 թ.:

թիւններու եւ Հոդածութիւններու, իբր կղերական միջավայր, նուաղ սրիկաներ, նուաղ դաւաճաններ կամ նուաղ մակաբոյծներ ու նուաղ «կղերական»ներ չընծայեց ժողովուրդին, քան ւոքրաւորութենէ առաջ եկած այս կամ այն վարդաւեւն ու եւիսկուոսը: Եւ վերջաւէս, աՀա՛ Երուսաղէմի վանքը, աւաղակութեան եւ անւաւկառ, անխիղճ, անբա[րո]յական ու անասնական բնաղդներու ւէր վեղարաւոր մարդակերւերու ւխրաՀռչակ որջը,- աՀաւասի՛կ մօնիւմանթալ (կոթողային:- Հ. Ս.) ղանդուածը կղերական սւորնութիւններու, կղերական չարավասւակութիւններու, կղերական եղբայրադաւութիւններու,- աՀաւասի՛կ նորօրեայ Սոդոմ մը՝ կղերական խենէչութիւններու եւ անլուր սրիկայութիւններու»1: «Եւ սակայն Հնչած է մաՀավճռի ժամը,- չարունակում էր Հոդվածադիրը:- Շոււով կու դայ այն օրը, երբ աչխարՀական ւարրը բոլորովին ղօրեղացած, երբ թրքաՀայ ժողովուրդը ւէր դարձած ինքնադիւակցութեան, լուսաւորուած դէւի իր իրաւունքներն ու ւարւականութիւնները, ղարթած վերջնաւէս այն չեւորէն ղոր կը Հնչեցնէ ընկերային արդարութիւնն եւ իսկական ճչմարւութիւնը, քաղաքական բռնակալութենէն եւք, ւլուղումը կը ւեսնէ միւս բոլոր բռնակալութիւններուն, բոլոր խաւար, ւիղծ ու կեղեքիչ ւորձանքներուն, որոնց եղերական Հեւեւանքները կրած էր մինչեւ այժմ, եւ որոնց ամէնէն աՀաւորներէն մէկն է Սեւ Փորձանք - կղերականութիւնը: Ժողովո՛ւրդ, ակա՛նջ դիր այդ չեւորին»2: Հայկական մամուլը, բացառությամբ դաչնակցական ն Հնչակյան որոչ թերթերի, չաւ բացասաբար արձադանքեց Հայ Հոդնորականության Հանդեւ նման անիչխանական-անՀանդուրժողական վերաբերմունքին: ինչւես այն օրերին, մեր ժամանակներում նույնւես անըմբռնելի են Հայ եկեղեցու սւասավորներին ւրված այս Հախուռն «դնաՀաւականները»: Հայու1

«Աղդակ», ‹ 7, 24 ւեւրվարի 1909 թ.: Ընդծումը թերթինն է: Նույն ւեղում:

թյունն իր Հոդնոր դասը վերացնելու խնդիր չուներ: Խնդիրը նրա բարոյական վերածնունդն էր, նրա չարքերում դոյություն ունեցող Հոռի բարքերը արմաւախիլ անելը: Հայկական մամուլը միաժամանակ վճռականորեն Հանդես էր դալիս էջմիածնում կաթողիկոսական ւաչւոնը վերացնելու առաջարկի դեմ: «Մչակի» էջերում ււադրվեցին բաղմաթիվ Հոդվածներ, որոնց Հեղինակները քննադաւում էին թերթի դլխավոր ւեսաբանի առաջարկությունը ն մերժում նրա Հիմնավորումները: Նրանք դրում էին, որ թեն Թուրքիայում ւեւական Հեղաչրջում է ւեղի ունեցել ն միդՀաւյան սաՀմանադրությունը վերաՀասւաւվել, բայց ոչ ոք չի կարող Հասւաւաւես ւնդել, թե երիւթուրքերի կառավարությունը դավաղանի մի Հարվածով խաղաղություն է բերելու ԹուրքաՀայասւանին, Հեւնաւես այլնս ւեւք չեն լինելու էջմիածնի կաթողիկոսության դիվանադիւական միջամւությունները Հայկական Հարցում: Ուսւի, Հակառակ ծայրաՀեղական ու դաչնակցական ւարբերականների, աղաւական ու ւաՀւանողական մամուլի օրդաններն անթույլաւրելի էին Համարում Հայ եկեղեցին բյուրոկրաւականվարչական կառույցներից աղաւելը: Նրանք կաթողիկոսական Հասւաւությունը որւես Հայ ժողովրդի կենսական իրողություն էին դիւում: Պարսավելով կաթողիկոսի ընւրությունն անկարնոր Համարողներին, Եդիււոսի «Լրաբերը» դրում էր, որ նման մւայնությունը Հարվածում է Հայոց ինքնության ւաՀւանման կարնոր Հնարավորություններից մեկին ն չի կարող ընդունելի լինել Հայ ժողովրդի լայն ղանդվածների Համար1: ինչ վերաբերում էր այն ւասւարկին, թե Վրաց եկեղեցին կաթողիկոսություն չունի, Հեւնաւես Հայ եկեղեցին նույնւես կարող է Հրաժարվել այդ ավելորդ բեռից, այս ւեսակեւի Հակառակորդները դւնում էին, որ ւեղին չէ նույնացնել Հայոց ն վրաց Հանրությունների վիճակը: Նրանք Հիչեցնում էին, որ դա1

Տե՛ս «Լուսաբեր» (ԳաՀիրէ), 7 մայիսի 1908 թ.:

րեր չարունակ վրացիները նույնւես ունեցել են կաթողիկոսություն ն միայն ռուսական ւիրաւեւության ւակ անցնելուց Հեւո են ղրկվել այդ ինսւիւոււից, այն էլ ոչ Հոժարակամ: Միաժամանակ նչում էին, որ Հայոց ւեւականության Համեմաւ վրաց ւեւականությունը ւնել է ավելի երկար ժամանակ՝ մինչն 18-րդ դարի վերջը, այնւես որ կաթողիկոսության կարիքը Վրասւանում այնւես սուր չի ղդացվել, ինչւես Հայոց մու: Վրացիներն իրենց բաղմաթիվ խնդրանքներից Հեւո Հասան այն բանին, որ մւան Ռուսական կայսրության կաղմի մեջ՝ կամավոր ղրկվելով իրենց աղդային ւեւականությունից ու ակամա ղրկվելով կաթողիկոսությունից: Հակառակ վրացիների, Հայերն իրենց ւեւականությունից ղրկվել են չաւ դարեր առաջ, այն էլ ոչ թե վրացիների ւես Հոժարակամ, այլ Հակառակ իրենց կամքի, ասիական մեծաքանակ բռնակալների Հարվածներից: Այս ւայմաններում է, որ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսությունը եկել է ինչ-որ չաւով ւոխարինելու աղդային ւեւականությանը: Նա էր միջնորդ Հանդիսանում ժողովրդի ն նրան ՀարսւաՀարող օւար բռնակալների միջն, ւորձում մեղմել վերջիններիս վայրենաբարո կրքերը ու դեթ մի ւոքր աղդել նրանց խղճի վրա: Այդ նվաճողները, լինելով ասիական մուսուլմանական ասւվածաբանական ղանաղան վարդաւեւությունների ներկայացուցիչներ, խոնարՀվում էին ընդՀանրաւես բաղմադարյան կրոնական Հասւաւությունների առջն ն, իբրն նվիրյալ թեոկրաւներ, ընդունում էին այդ Հասւաւությունների դերն ու նչանակությունը ւվյալ եկեղեցու Հավաւացյալների Համար: Այդ իսկ ւաւճառով, մուսուլման նվաճողները, սրանց աչխարՀիկ ու Հոդնոր ւեւերը էջմիածնի կաթողիկոսության միջոցով Հայությանը չնորՀում էին ոչ միայն Հոդնոր, այլն քաղաքական որոչ իրավունքներ: Հենց Հայոց կաթողիկոսների այդ իրավունքների ճանաչումն էր, որ Հնարավոր դարձրեց Հայկական Հարցի բարձրացումը եվրուական դիվանադիւության առջն՝ 1878 թ. Բեռլինում: 1908 թ. մարւ-աւրիլին Թիֆլիսում ւեղի ունեցած մի չարք խորՀրդակցությունների արդյունքում ւարղվեց, որ Հայկական Հասարակության սւվար մասը կաթողիկոսական Հարցում

վճռականաւես Հակառակ է աղաւական Համբարձում Առաքելյանի անՀաւական կարծիքին ու ծայրաՀեղ ձախակողմյանների Հայեցակեւին ն Հակված է Հակառակ ւեսակեւին: Այդ էր ւաւճառը, որ ծայրաՀեղ ձախակողմյանները Հեւ քաչվեցին թե՛ քարողչություն մղելուց ն թե՛ ընդՀանրաւես ընւրական ասւարեղից՝ մնալով դիւողի դերում: Դեռնս Մկրւիչ Ա Խրիմյան կաթողիկոսի Հուղարկավորությունից երկու օր անց՝ 1907 թ. նոյեմբերի 8-ին կ. Պոլսի ւաւրիարք Մաղաքիա արք. Սրմանյանը Հայոց Աղդային խառը ժողովի որոչման Համաձայն դիմել էր էջմիածնի սինոդին ն խնդրել միջնորդություն Հարուցել կովկասի ւոխարքայի կամ ներքին դործոց նախարարության առաջ՝ Հայրաւեւական ընւրությունը նչանակել ոչ թե կաթողիկոսի վախճանումից մեկ ւարի Հեւո, ինչւես ամրադրված է "Ïîëîæåíèå"-ում1, այլ ավելի չոււ՝ 1908 թ. մայիսին, Համարելով, որ վեց ամիսը միանդամայն բավական է նախաւաւրասւական աչխաւանքների ու ւաւդամավորների ընւրության Համար: Հակառակ դեւքում՝ կաթողիկոսական ընւրությունը ւեւք է կաւարել ոչ թե 1908 թ. նոյեմբերին, երբ կլրանար Խրիմյանի մաՀվան մեկ ւարին, այլ ավելի ուչ՝ 1909 թ. դարնանը, որւեսղի ձմռան ւաւճառով էջմիածին դնացող ւաւդամավորները ճանաւարՀի անՀարմարություններ չունենան, թեն այդ դեւքում էլ Հայրաւեւական աթոռը երկար ժամանակ թաւուր կմնա, իսկ եկեղեցին՝ առանց ւեւի, մի բան, որ ցանկալի չէ: Նույն Հարցի առթիվ ւաւրիարքը նան դիմել էր կ. Պոլսի ռուսաց դեսւան Զինովնին՝ խնդրելով նրա միջնորդությունն իր երկրի կառավարությանը2: Հայոց եկեղեցու "Ïîëîæåíèå"-ի սաՀմանած իրավունքների ու ւարւականությունների մասին ւե՛ս «Մչակ», ‹ 262, 24 նոյեմբերի, ‹ 264, 26 նոյեմբերի, ‹ 280, 16 դեկւեմբերի 1910 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237դ, վավ. 242, թ. 1:

Քննարկելով Սրմանյանի միջնորդությունը, էջմիածնի սինոդը դա ընդունելի էր Համարել: 1907 թ. նոյեմբերի 13-ին սինոդը իր Հերթին միջնորդադիր էր ուղարկել ւոխարքային՝ դրան կցելով կ. Պոլսի ւաւրիարքի դիմումի ռուսերեն թարդմանությունը1: ինչւես նչվել է, դեռնս 1908 թ. մարւին Թիֆլիսում սւեղծվել էր ժամանակավոր նախընւրական Հանձնախումբ, որը կոչված էր Հասարակությանը նախաւաւրասւելու կաթողիկոսական ընւրություններին: Հանձնախումբը լայն դործունեություն ծավալեց Հաւկաւես 1908-ի երկրորդ կեսին: Նույնիսկ ամռան ամիսներին նա Համարյա ամեն չաբաթ ունենում էր նիսւեր, որոնցում քննարկվում էին կաթողիկոսական նախընւրական չրջանին Հաւուկ այլաղան Հարցեր, ընդունվում էին Հսւակ որոչումներ: 1908 թ. սեււեմբերին Ռուսասւանի ներքին դործերի նախարարության ղեկավարությունը Պյուր Սւոլիւինից Հանձնարարություն է սւանում՝ կոլեդիայի նիսւում քննարկել Հայ եկեղեցու վիճակն ընդՀանրաւես ն էջմիածնի կաթողիկոսի ընւրության Հարցը մասնավորաւես: Նախարարության կոլեդիան Հավաքվում է ընդլայնված կաղմով, քանի որ Հայ եկեղեցու առաջիկա կաթողիկոսական ընւրությունը կովկասյան դործերի չարքում քաղաքական լուրջ խնդիր էր Համարվում: կոլեդիան լսում է ղեկուցում էջմիածնի վիճակի մասին: Առաջարկվում է վերաքննել "Ïîëîæåíèå"-ի որոչ Հոդվածներ, որոնք Հաւկաւես վերաբերում էին կաթողիկոսական դաՀի թաւուր եղած ժամանակ էջմիածնի իրավունքներին ու ւարւականություններին: Նախարարության ղեկավարությունը ւրամադիր էր միառժամանակ Հեւաձդելու 1908 թ. Հոկւեմբերի 30-ին նչանակված կաթողիկոսական ընւրությունը, մինչն որ "Ïîëîæåíèå"-ում

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237դ, վավ. 242, թ. 2:

ւուոխություններ մւցնելու առաջարկները կսւանային նախարարների խորՀրդի ն Համաւաւասխան մյուս օրենսդրական բարձր Հիմնարկությունների Հավանությունը: Զեկուցումից Հեւո կոլեդիայի նիսւում մւքերի լայն ւոխանակում է ւեղի ունենում: Ելույթ ունեցողներից ոմանք չեչւում են, որ վերջին քառորդ դարում դնալով թուլացել է Հայ եկեղեցու կառավարումը, ւեղի է ունեցել նրա ներքին կյանքի կաղմալուծում, որն այժմ Հասել է ծայրադույն ասւիճանի1: Ավելին, խոսվում է, որ էջմիածնի վերջին երկու կաթողիկոսներն ամեն ինչ արել են, որւեսղի աղաւվեն կառավարչական մարմինների Հսկողությունից, արՀամարՀանք են դրսնորել ւեւական օրենքների ն իչխանության ւաՀանջների նկաւմամբ: կաթողիկոսների նման դործելակերւը Համակրանք ն բացաՀայւ աջակցություն է սւացել չրջաւաւից, մինչն անդամ էջմիածնի սինոդի անդամներից, որոնք այնքան ամբարւավան են դարձել, որ նույնիսկ Հրաժարվում են ներկա լինել սինոդի նիսւերին: Ելույթ ունեցողներից մի ուրիչն ասում էր, թե Հենց իրենք՝ կաթողիկոսներն են խախւում "Ïîëîæåíèå"-ի ւաՀանջները ն նույնիսկ չեն մասնակցում սինոդի նիսւերին, ւարբերաբար անուչադրության են մաւնում իրենց աւօրինի վճիռների դեմ ւրոկուրորի բողոքները: կաթողիկոսների նման վերաբերմունքը, ասում էր նա, լիովին Համընկնում է Հայ մւավորականության ցանկությանը, այն է՝ վերացնել էջմիածնի սինոդը ն նրա ւրոկուրորի ւաչւոնը, որոնք կառավարությունը Հիմնել է կաթողիկոսական իրավունքները սաՀմանաւակելու Համար: Նիսւում Հանդես դալով ծավալուն ելույթով՝ Պեւերբուրդում դւնվող ւոխարքա իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովը խսւորեն քննադաւում է նախորդ ելույթ ունեցողներին, ընդդծում, որ Հնչած Հայւարարություններն ու կաւարած եղրաՀանդումները չաւ Հեռու են իրականությունից, ն որ երեք ւարի ւաչ-

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 203, 17 սեււեմբերի 1908 թ.:

ւոնավարելով կովկասում, ինքն էջմիածնի կողմից վարչակաղմի դեմ ուղղված որնէ քայլի չի Հանդիւել: Ելույթի վերջում ւոխարքան Հասւաւում է, որ, իՀարկե, էջմիածնի վարչության աչխաւանքներում կան բաղմաթիվ թերություններ, բայց դրանք ոչ թե քաղաքական բնույթի են՝ անՀնաղանդության դրսնորումներով, այլ Հիմնականում արդյունք են կաթողիկոսական իչխանության կողմից վաւ կառավարման, ւնւեսական դժվարությունների ն առարկայական ու ենթակայական այլ ւաւճառների: ԱյնուՀեւն կոլեդիայի նիսւն անցնում է նոր կաթողիկոսի ընւրության Հեւ առնչվող որոչակի Հարցերի քննարկմանը: Նիսւի մասնակիցների ընդՀանուր ցանկությունն էր, որ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսներն իմանան կայսրության ւեւական լեղուն՝ ռուսերենը: Դրանով իսկ ներքին դործերի նախարարությունը Հասկացնել էր ւալիս, որ իչխանությունների Համար նւաւակաՀարմար է կաթողիկոս ընւրել ռուսաՀայ Հոդնորականներից: կրկին ելույթ ունենալով՝ Վորոնցով-Դաչկովը ներկաներին Հիչեցնում է, որ "Ïîëîæåíèå"-ում նման ւաՀանջ չկա, Հեւնաւես արված առաջարկը, այն է՝ կաթողիկոս ընւրել միայն ռուսաՀայ բարձր Հոդնորականությունից, Հայ եկեղեցու Հիմնական կանոնադրության կուիւ խախւում է: Նա իր ասածը նան Հիմնավորում է այն Հանդամանքով, որ առաջ քաչված ւաՀանջին դործնականում անՀնարին է բավարարություն ւալ, քանղի կաթողիկոս ընւրող ռուսաՀայերն ունեն միայն 27, իսկ արւասաՀմանցի Հայերը՝ 98 ձայն1: Անդրադառնալով կաթողիկոսի՝ ռուսերենի ւարւադիր իմացության խնդրին, ւոխարքան ասում է, որ կաթողիկոսական թեկնածուների մեջ քաղաքական ւեսակեւից առավել Հուսալի ւարրը Հենց եկեղեցու ւաւկառելի ն լուրջ եւիսկուոսներն են, որոնք թեն ռուսերեն չդիւեն, բայց ղանաղան քաղաքական

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 204, 18 սեււեմբերի 1908 թ.:

Հոսանքներից Հեռու են: Դրա ւոխարեն ռուսերենին լավ են ւիրաւեւում Հայերի երիւասարդ Հոդնորականները, որոնք, սակայն, Հեչւությամբ ենթարկվում են Հեղաւոխականների, այդ թվում՝ սոցիալ-դեմոկրաւների աղդեցությանը: Բացի դրանից, նչում էր ւոխարքան, ռուսաց լեղվի ւարւադիր իմացության դեւքում կնսեմանա էջմիածնի ւաւրիարքի ւիեղերական նչանակությունը, քանի որ ռուսերեն չիմացող արւասաՀմանցի ւաւվիրակների մասնակցությունն ընւրություններին միայն ձնական կդառնա: Նախարարության կոլեդիայի նիսւում նան առաջարկ եղավ "Ïîëîæåíèå"-ի մեջ մւցնել Հոդված, որի Համաձայն կաթողիկոսը կարող է ւաչւոնաթող լինել, եթե սինոդը կամ ներքին դործերի նախարարությունը դա անՀրաժեչւ Համարեն: Փոխարքան կւրականաւես Հանդես եկավ Հայոց կաթողիկոսի իչխանության սաՀմանները չաւաղանց նեղացնելու ն կառավարչական բարձր իչխանությունից նրա սւորադասությունն է՛լ ավելի չեչւված դարձնելու այս առաջարկի դեմ: «Ներկայումս,- ասում էր Վորոնցով-Դաչկովը,- Հայ աղդաբնակչությունը, որ Հեղաւոխականացվել էր կովկասի նախկին կառավարչաւեւ իչխան Գոլիցինի վարած քաղաքականության Հեւնանքով, այժմ սկսել է Հանդսւանալ: Զւեւք է խախւել այդ Հանդիսւը՝ աղդաբնակչությանը կրոնական աղդային վիրավորանքներ Հասցնելով: Երբ կւոխվի էջմիածնի սինոդի ւրոկուրորը, որն իր անՀաւականությամբ չկարողացավ Հաչւ դործել կաթողիկոսի Հեւ, ն որը Հայ եկեղեցում սւեղծված քաոսային դրության դլխավոր Հանցավորն է, այնժամ, ւեւք է Հուսալ, թե որնէ լրացուցիչ օրենք Հարկավոր չի լինի»1: Բաղմակողմանի քննարկելով Հայ եկեղեցու վիճակը ն առաջիկա կաթողիկոսական ընւրությունների Հեւ կաւված խնդիրները՝ ներքին դործերի նախարարության կոլեդիան իր առաջարկները ներկայացրեց նախարարների խորՀրդի Հասւաւ-

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 204, 18 սեււեմբերի 1908 թ.:

մանը: Այսւեղի նիսւին նս մասնակցում էր կովկասի ւոխարքան, որը դարձյալ Հանդես եկավ էջմիածնի իրավունքների ջերմ ւաչււանությամբ: ի վերջո նախարարների խորՀուրդը երկար քննարկումներից Հեւո որոչեց որնէ նոր օրենք չընդունել Հայ եկեղեցու մասին, նկաւի առնելով նան, որ էջմիածնում դեռ նոր կաթողիկոս չկա: ՆւաւակաՀարմար Համարվեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի առաջիկա ընւրությունները կաւարել նախկին ւայմաններով ու Հիմունքներով: Այսւիսով, ինչւես ւեսնում ենք, ռուսաց կառավարության մեջ բավական ուժեղ էին Հայոց եկեղեցու իրավասությունների սաՀմանաւակման ւրամադրությունները, բայց այդ ժամանակ դրանք դեռնս որոչակի դրսնորումներ չունեցան: Ընւրության օրերը մուենում էին, բայց Պեւերբուրդի կառավարությունը ընւրական ծանուցադրերն արւասաՀման չէր չւաւում ուղարկել, որւեսղի այնւեղի թեմերը նս ձեռնարկեն ւաւդամավորների ընւրության դործին: Այդ անՀասկանալի Հաւաղումը ւադնաւ էր առաջացրել: էջմիածնի միաբանությունում կասկածում էին, որ մայրաքաղաքում ինչ-որ մի բան է նյութվում Հայոց եկեղեցու իրավունքների դեմ: ԱնՀանդսւությունը ղուր չէր. ւարղվեց, որ ռուսաց իչխող չրջաններում կրկին բարձրացվել էր "Ïîëîæåíèå"-ի Համաւաւասխան Հոդվածները ւուոխությունների ենթարկելու միջոցով կաթողիկոսի անկախության ու անձեռնմխելիության Հեւ կաւված որոչ իրավունքների սաՀմանաւակման Հարցը: Բարեբախւաբար Հարցի քննարկումը ւեղի չէր ունեցել նորից ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովի վճռական միջամւության չնորՀիվ ն դա Հեւաձդվել էր անորոչ ժամանակով: Հեւնաւես ւաւդամավորների ընւրություններն այս անդամ էլ ւիւի կաւարվեին առաջվա նման: Շոււով իչխանությունները նրանց ծանուցողական թղթերն ուղարկեցին ըսւ ւաւկանելության1:

Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 9, սեււեմբեր, 1908, էջ 745:

Նախընւրական չրջանում Հասարակությունը Հանդամանորեն քննարկում էր կաթողիկոսական ընւրությանը Հայ եկեղեցու թեմերի մասնակցության, նրանց թվի ն նրանց բնակչության թվի Համամասնականության ւաՀւանման, այսինքն՝ ւաւդամավորների թվի արդար բաչխման Հարցերը, որոնք բաղմիցս առաջ էին քաչվել էջմիածնի վերջին երկու կաթողիկոսների ընւրության ժամանակ: Հայ եկեղեցին 1908 թ. ուներ 74 թեմ, այդ թվում Ռուսասւանում 6 թեմ՝ 1) Վրասւան ն իմերեթ, կենւրոն ունենալով Թիֆլիսը, 2) Բեսարաբիա ն Նոր Նախիջնան, աթոռանիսւ ունենալով Քիչինյովը, որին ենթակա էին նան Մոսկվայի ն Պեւերբուրդի Հայ եկեղեցիները, 3) Ասւրախան՝ Վոլդայի չրջանակներով, 4) Գանձակ - Շամախի, որի իրավասության ւակ էր նան Բաքուն, որւեղ ն դւնվում էր թեմի առաջնորդարանը", 5) Ղարաբաղ, որի կենւրոնը Շուչին էր, 6) Երնան, որն ընդդրկում էր նան կարսի ն Ալեքսանդրաւոլի չրջանները՝ կենւրոն ունենալով Երնանը"": Պարսկասւանում 2 թեմ կար՝ Աւրւաւականի ն Պարսկասւան-Հնդկասւանի (Նոր Զուղայի): Թուրքիայում թեմերի թիվը 66 էր, որից 46 թեմ դւնվում էր կ. Պոլսի ւաւրիարքության, 5 թեմ՝ Երուսաղեմի ւաւրիարքության, 13 թեմ՝ կիլիկիո կաթողիկոսության, 2 թեմ՝ Աղթամարի կաթողիկոսության վարչական իրավասության ներքո1: Այս թվերից երնում է, որ Ռուսասւանի, Թուրքիայի ն Պարսկասւանի Հայերը կաթողիկոսական ընւրությունների "

Թեն թեմի կենւրոնը ւեղաւոխված էր Բաքու, բայց թեմը ւաչւոնաւես կրում էր «Շամախու թեմ» անվանումը: "" Այս թեմը բոլոր նչված թեմերի մեջ առաջինն էր իր բաղմաՀայությամբ: էջմիածնի մերձակայության Հանդամանքով Երնանի թեմակալ առաջնորդին սաՀմանված էր կաթողիկոսական ւեղաւաՀությունը ն, ըսւ այնմ, նա, իբրն կաթողիկոսի ւոխանորդ՝ ւաւվո առաջին ւեղն էր դրավում վերոնչյալ Հինդ թեմակալ առաջնորդների կողքին: էջմիածնի կաթողիկոսներն անցյալում երբեմն կոչվում էին նան «եւիսկուոս Արարաւայ»: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 58, 14 մարւի 1908 թ.:

ժամանակ Հավասար իրավունքներից չէին օդւվում: 1908 թ. Ռուսասւանի Հայերի թիվը 1.5 միլիոն էր, բայց ռուսաՀայոց թեմերը վեցն էին, Հեւնաբար Հայ եկեղեցու ւեւերի ընւրությանը մասնակցում էր ընդամենը 12 ւաւդամավոր (յուրաքանչյուր թեմից մեկ Հոդնորական ն մեկ աչխարՀական): Նույն ժամանակ Թուրքիայի Հայերի թիվը 2 կամ 2.5 միլիոն էր, բայց թուրքաՀայոց թեմերի թիվը, ինչւես ասվեց, 66 էր, ն մինչն Գնորդ Դ կաթողիկոսի վախճանումը (1882 թ.) էջմիածին էր ուղարկում աչխարՀական 66 ն նույնքան Հոդնորական ւաւդամավոր: 100.000 Հայություն ունեցող Պարսկասւանից էջմիածնի կաթողիկոսի ընւրության էր դալիս ընդամենը 2 աչխարՀական ն 2 Հոդնորական ւաւդամավոր: Այդ վիճակը չէր բխում էջմիածնի կամքից, այլ ռուսական կառավարության Հասւաւած "Ïîëîæåíèå"-ից, որի 1120-րդ Հոդվածում ասված էր, թե «յուրաքանչյուր թեմ ւաւրիարքի (կաթողիկոսի: - Հ. Ս.) ընւրության Համար նչանակում է (ոչ թե ընւրում է:- Հ. Ս.) երկու ւաւդամավոր՝ մեկը Հոդնորական, մյուսը՝ աչխարՀական»": "Ïîëîæåíèå"-ի Համաձայն, Ռուսական կայսրության սաՀմաններում Հասւաւված էր 6 թեմ, որոնց թիվը "Ïîëîæåíèå"-ի ընդունման ժամանակ (1836 թ.) Համաւաւասխանում էր ռուսաՀայերի թվին: Բայց Հեւադա ւասնամյակներին ռուսաՀայերի թիվն աճել էր մեծաւես ն, ինչւես նչեցինք, 1.5 միլիոնի էր Հասել, իսկ թեմերի թիվն ավանդաբար նույնն էր մնացել: Եվ աՀա՛ այժմ, 1908 թվին, միայն Թիֆլիսի, Ղարաբաղի ն Երնանի Հայոց եկեղեցական թեմերի Հայության թիվն այնքան էր, որքան թուրքաՀայկական 30-40 թեմերի Հայերի թիվը (Թուրքիայում կային թեմեր, որոնց ժողովուրդը բաղկացած էր Հաղիվ 2000 Հոդուց): Սւեղծված ավանդույթի Հեւնանքն այն էր լինում, որ Թուրքիայից եկած ն կաթողիկոս ընւրող ւաւդամավորներն իրենց ձայների մեծամասնության չնորՀիվ կարողանում էին ճնչում "

Հակառակ «յուրաքանչյուր թեմ ւաւրիարքի ընւրության Համար նչանակում է երկու ւաւդամավոր...»՝ "Ïîëîæåíèå"-ի նչված Հոդվածի ւաՀանջի, էջմիածնի ՀրաՀանդով՝ վերջին երկու կաթողիկոսների ընւրությանը մասնակցել էին թեմերից ընւրված ւաւդամավորներ միայն:

դործադրել ռուսաՀայ ւաւդամավորների վրա ն կաթողիկոս ընւրել այն անձին, որին իրենք էին ցանկանում: Այդ դրությունն անարդար էր, անՀամաւաւասխան Հայ եկեղեցու ն աղդի ընդՀանրական չաՀերին, Հեւնաբար՝ սրբադրման ենթակա: Հաւկանչական է, որ իրենք՝ թուրքաՀայերը նույնւես ղդում ն խոսւովանում էին ձայների այդ անՀավասար բաչխման անարդար լինելը, ն Համաձայն էին, որ դոնե այս անդամ կաթողիկոսական ընւրությունների անցկացման նոր կարդ ու կանոն սաՀմանվի ն Ռուսասւանի Հայությունն իր թվին Համաւաւասխան ներկայացուցչություն ունենա: ԹուրքաՀայ ն ռուսաՀայ թեմերի թվի ն կաթողիկոսական ընւրություններում նրանց (թեմերի) իրավունքների մեծ ւարբերությունները մեղմելու նւաւակով ռուսական կառավարությունը, Գնորդ Դ կաթողիկոսի վախճանումից Հեւո, առանց ւոխելու "Ïîëîæåíèå"-ի նչված Հոդվածը, մերժել էր Թուրքիայում ճանաչել 66 թեմ՝ դրանցից միայն 47-ը օրինական Համարելով: Ըսւ որում՝ ընւրություններին մասնակցելու Համար կիլիկիո կաթողիկոսության 13 թեմերից էջմիածինը ճանաչում էր միայն 7-ին՝ 14 ւաւվիրակով: Բայց այս անդամ, 1908 թ., կաթողիկոսական ընւրության Համար, կառավարության ՀրաՀանդով, Մայր աթոռը ինչւես կիլիկիան, այնւես ն Աղթամարը մեկական թեմ էր Համարել: Ելնելով դրանից՝ էջմիածնի սինոդը կիլիկիո ՍաՀակ Բ Խաւայան կաթողիկոսին ուղարկել էր միայն մեկ Հրավիրադիր, որի Համաձայն կիլիկիո կաթողիկոսությանը ւվել էր երկու ձայնի իրավունք, այսինքն՝ առաջարկել էր էջմիածին ուղարկել միայն մեկ Հոդնորական ն մեկ աչխարՀական ներկայացուցիչ, թեն այդ կաթողիկոսության իրավասության ւակ դւնվող Հայության թիվը 100.000-ից ավելի էր": " ինչւես նչել ենք կիլիկիայի 1909 թ. կուորածներին նվիրված բաժնում, կիլիկիո կաթողիկոսության Ադանայի թեմի առաջնորդարանի 1905-1915 թթ. դիվանաւեւ Քերովբե Փաւաղյանը թեմի Հայ առաքելականների թիվը նչում է մու 125.000 Հոդի. ւե՛ս Բիւղանդ Եղիայեան, Աւանայի Հայոց ւաւմութիւն, էջ 296:

1908 թ. Հոկւեմբերի 6-ին կիլիկիո կաթողիկոսը Հանդես եկավ Հայւարարությամբ ն դաւաւարւեց իր եկեղեցական թեմերի նկաւմամբ անարդարացի, արՀամարՀական վերաբերմունքը: Հայւարարության մեջ նչվում էր, որ Թուրքիայում կան թեմեր, որոնք ունեն 2-3 Հաղար բնակիչ, ն նրանցից ամեն մեկն երկու ւաւդամավոր է ուղարկում էջմիածին: Քանի որ էջմիածինը կիլիկիայում օրինական է Համարում 7 թեմ, ուրեմն կաթողիկոսական ընւրություններին ւեւք է մասնակցեն 7 Հոդնորական ն 7 աչխարՀիկ ւաւդամավոր, բայց ինքն սւացել է միայն 2 ւաւդամավորի Հրավեր: Ելնելով դրանից՝ ՍաՀակ կաթողիկոսը, արւաՀայւելով անձամբ իր ն կիլիկիո կաթողիկոսության միաբանության վրդովմունքը, Հայւարարեց, որ կիլիկիո կաթողիկոսությունն ընդՀանրաւես Հրաժարվում է Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընւրությանը մասնակցել, ն ինքը ւաւվիրակ չի ուղարկի էջմիածին: Այդ Հայւարարությունն իսկական իրարանցում առաջ բերեց: կովկասաՀայ թերթերը դրում էին, որ ՍաՀակ կաթողիկոսի ւրւունջը ն բողոքը միանդամայն արդարացի են, քանի որ անարդար է ռուսական կառավարության սաՀմանած կարդը, բայց նան չէին մոռանում Հիչեցնել, որ անարդար է նան ռուսաՀայոց ն թուրքաՀայոց թեմերի թվական Հարաբերակցությունը: Ուսւի ՍաՀակ կաթողիկոսի ւաւճառաբանությունն ինչ-որ ւեղ արդարացի դւնելով՝ մամուլը դա նան Համարում էր անժամանակ, Հիչեցնելով, որ Եվրուայի ն Ամերիկայի Հայերը բոլորովին ղրկված են կաթողիկոսական ընւրություններին մասնակցելու իրավունքից: Հաչվի առնելով այդ ամենը՝ կովկասաՀայ դործիչները դըւնում էին, որ այդ երկու անարդարությունները ւեւք է սրբադրվեն օրինական ճանաւարՀով, այլ ոչ թե բողոքներով ն ընւրությունը բոյկուելով: Քանի որ ամեննին ւեղին չէր Հայ ժողովրդի ւվյալ վիճակում նոր ւառակւումներ առաջ բերելը ն անջաւողական Հարցեր Հարուցելը, աւա ինչւես Մայր աթոռը, այնւես էլ կ. Պոլսի ւաւրիարքարանը կիլիկիո կաթողիկոսից խնդրեցին՝ այնուա121

մենայնիվ վերանայել բռնած դիրքը ն երկու ւաւդամավոր ուղարկել էջմիածին: Արդեն դարնան սկղբներից լայն խոսակցություն էր բացվել կաթողիկոսական Հնարավոր թեկնածուների չուրջ: Խրիմյանի մաՀից Հեւո կաթողիկոսական ւեղաւաՀ նչանակված Գնորդ արք. Սուրենյանցի Հաւուկենւ ւաչււաններն այն միւքն էին արծարծում, թե կարնոր է կաթողիկոս ընւրել ռուսաՀայ Հոդնորականներից, որովՀեւն նրանք մուիկից ծանոթ են էջմիածնի դործերին, ականաւես են վերջին ւարիներին Ռուսասւանում ւեղի ունեցած ւաւմական խոչոր անցքերին ն Հաւկաւես կովկասի անցուդարձերին: Նրանց ւեսակեւը լիովին Համընկնում էր կառավարության ւեսակեւին: Ռուսասւանի ներքին դործերի նախարարությունն այս անդամ էջմիածնի առջն ւաՀանջ էր դրել՝ կաթողիկոս ընւրել անւաւճառ ռուսերեն իմացող Հոդնորականի՝ նկաւի առնելով կառավարության Հեւ խորՀրդաւաՀական Հարաբերությունների ժամանակ դրա անՀրաժեչւությունը: ՊաՀանջը՝ ւաՀանջ, բայց երբ ւեւք էր որոչակիորեն մաւնանչել ռուսաՀայ եւիսկուոսներից դոնե մեկին, որն արժանի լիներ կաթողիկոսական դաՀին, չդիւես ինչու ամենքը՝ թե՛ ռուսաՀայ ն թե՛ Հաւկաւես թուրքաՀայ դործիչները միաբերան վկայում էին, որ ռուսաՀայ բարձրասւիճան Հոդնորականությունը ներկայումս չունի արժանավոր թեկնածու, թեւեւն կային այդւիսիք, այն էլ՝ ոչ քիչ թվով: ԱռՀասարակ կ. Պոլսում լրիվ ւեղեկություն չկար էջմիածնի Հոդնորականության մասին: ՊոլսաՀայությունն այնւես էր կարծում, թե էջմիածնի Հոդնորականությունը ւդեւների մի Հավաքածու է, որ ւիրացել է վանքին: Ուսւի «Արեւելքն» սւիւված էր մանրամասն ւեղեկություններ ւալ էջմիածնի Հոդնորականության, նրա միաբանության մասին, միաժամանակ նչելով, որ էջմիածնի Հոդնորականությունն իր դիւելիքներով, ղարդացածության մակարդակով անՀամեմաւ բարձր է ւոլսաբնակ Հոդնորականներից: Այդ Հանդամանքն ընդդծում էր նան թուրքաՀայ Հոդնորականներից մեկը, որը լինելով կովկասում, վերադառնալով կ. Պոլիս, Բոսւոնի (ԱՄՆ) «Աղդ» թերթին իր

ուղարկած նամակում դրում էր, որ ռուսաՀայ թեմակալ առաջնորդները, էջմիածնի սինոդի ու միաբանության անդամները, որւես կանոն, ավարւել էին Գնորդյան ճեմարանը, Ներսիսյան կամ Շուչիի թեմական դւրոցները, իսկ չաւերն էլ կրթություն էին սւացել Ռուսասւանի ու Եվրուայի Համալսարաններում: Մյուս կողմից, իրավացի էր բարձրասւիճան Հոդնորակաների Հասցեին Հնչած քննադաւությունը, թե իրենց բարոյականությամբ նրանք արաւավորում են եկեղեցականի անունը: Այն օրերի կովկասյան մամուլը վեր էր Հանում ն այւանում նրանց միջավայրում ւիրող Հոռի բարքերը: «Մչակը» Հարց էր ւալիս. «Արդեօ՞ք ռուսաՀայ բարձրասւիճան Հոդեւորականները եւ յաւկաւէս էջմիածնի միաբանութիւնը որեւէ նչանակութիւն են ւալիս, կամ ի նկաւի առնելո՞ւ են այն դնաՀաւականը, որին արժանացել են նրանք Հայ ժողովրդից, թէ՞ առաջուայ ւէս չարունակելու են իրենց սաՀմանաւակ, Հակաժողովրդական ու աղդակործան դործունէութիւնը՝ լի ինւրիդներով (դավադրություններով:- Հ. Ս.), ւառասիրական եւ դրամաւաչւական ձդւումներով: Նրանք եկեղեցին, ժողովուրդը, մեր կուլւուրական Հասւաւութիւնները, ամէն-ամէն ինչ ղոՀում են իրենց անՀաւական չաՀին»1: Աւա՝ «Արդեօ՞ք ամօթաբեր չէ մեր ռուսաՀայ Հոդեւորականութեան Համար, երբ ւաւդամաւորներին ւաւուիրում է քուէ չւալ այսինչ կամ այնինչ ռուսաՀայ բարձրասւիճան Հոդեւորականին: Արդեօ՞ք Համայն ժողովրդական այս բարոյական աււակը սթաւեցնելու է մեր բարձրասւիճան Հոդեւորականութեանը, որը ներկայումս միանդամայն վարկաբեկ է եղած եւ ընկած ժողովրդի աչքից»2: Նոր կաթողիկոսի թեկնածուներից ամենից Հաճախ ւրվում էր կ. Պոլսի նախկին ւաւրիարք, Երուսաղեմում որւես աքսորական դւնված Մաւթեոս արք. իղմիրլյանի անունը, որի մասին Հանդամանորեն խոսք կլինի աչխաւության դալիք էջերում: իղմիրլյանից Հեւո Հիչաւակվում էին թուրքաՀայ ուրիչ թեկ1

«Մչակ», ‹ 239, 29 Հոկւեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

նածուների անուններ, որոնց թվում առաջնությունը ւրվում էր մւավոր մեծ կարողությունների ւեր՝ կ. Պոլսի ւաւրիարք Մաղաքիա արք. Սրմանյանին: Սրմանյանն ավելի քան 10 ւարի եղել էր թուրքաՀայոց ւաւրիարքական աթոռի վրա: Նա անձնական բաղում բարեմասնություններ ուներ, կրթված էր ու աչխաւասեր, արթուն դործիչ էր իր ւաւասխանաւու առաքելության մեջ: Պաւրիարքի դործունեությունը դլխավորաւես ուղղված էր թուրքաՀայության ն թուրքական կառավարության միջն Համաձայնության ու Հաչւության եղրեր դւնելուն: Այդ նւաւակով նա ամեն կերւ կաւեր էր ւաՀւանում իչխանությունների Հեւ, Հաճախակի Հանդիւում նրանց ներկայացուցիչներին, միայնակ կամ ւաւրիարքարանի ւաւվիրակության Հեւ Հանդիսավոր այցելություններ էր կաւարում Բարձր Դուռ ն այլն: Այդ բոլորն Սրմանյանն անում էր, սւասելով, որ դործունեության նման եղանակով ինքը կՀաջողի դրական արդյունք ձեռք բերել իր Հուի Համար: Բայց Սրմանյանի այդ ջանքերը մեծ Հաչվով դրական քիչ արդյունք էին ւալիս, քանի որ իրականությունը չէր ւոխվում, Հայասւանը մնում էր նույն թչվառ վիճակում, Հայ մարդը՝ Հալածական ու դժբախւ: Միայն կ. Պոլսի Հայերի մի չնչին մասն էր, որ բարեկեցիկ էր ն ւոքր ի չաւե աւաՀով էր ղդում իրեն: Այդ էր ւաւճառը, որ ւաւրիարքը մեծ կչիռ ունենալով թուրքաՀայ մւավորականության, քաղաքական, Հասարակական ու կրոնական դործիչների մի մասի մու, ժողովրդական լայն ղանդվածների բավարար վսւաՀությունը չէր վայելում: Սրմանյանը լայն ժողովրդականություն չէր վայելում նան ռուսաՀայոց մեջ, թեն նրան ջերմորեն ւաչււանում էին կովկասաՀայ ւաՀւանողականները, ինչւես նան աղաւականները՝ «Մչակի» դլխավորությամբ: Եղել էր մի ւաՀ, որ Սրմանյանի անունը դրավել էր ռուսաՀայերի ուչադրությունը: Դա այն ժամանակ էր, երբ նրանց եկեղեցական կալվածքների դրավման առիթով ւաւրիարքը դիվանադիւական խողովակներով մի քանի դիմումներ էր Հղել կովկասի ռուսական իչխանություններին: Սրմանյանի այդ քայլերը ռուսաՀայոց Հիչողության մեջ

մնացել էին որւես դիւված: իրականում, վերջինիս անունը միչւ ենթակա է եղել ռուսաՀայոց քննադաւության կամ, լավադույն դեւքում, Հակասական դնաՀաւականների: Այլ խոսքով՝ Սրմանյանն ընդՀանուր ժողովրդականություն չի վայելել նրանց չրջանում: Նույնիսկ էջմիածնի կղերի ղդալի մասի մու նա ժամանակին թողել էր չաւից ավելի մաքրակրոն ոդու ւեր անձի ււավորություն: Սրմանյանից Հեւո, իբրն նոր կաթողիկոսի թեկնածուի, Հիչվում էին նան թուրքաՀայ ուրիչ կրոնական առաջնորդների՝ Գնորդ արք. Երեցյանի, Եղիչե Դուրյան, ՎաՀրամ Մանկունի ն Տրդաւ Պալյան, Մկրւիչ ՎեՀաւեւյան ն Մուչեղ Սերոբյան եւիսկուոսների, ինչւես նան կարաւեւ Տեր-Մկրւչյան ու Բադրաւ Վարդաղարյան ծայրադույն վարդաւեւների անունները: Այս թեկնածուները Հիմնականում թուրքաՀայեր էին, իսկ ռուսաՀայ եւիսկուոսների անուններ, ինչւես ասվեց, չէին ւրվում՝ նրանց մեջ չդւնելով արժանի որնէ մեկին: Թերնս բացառություն էր կաղմում Ասւրախանի ն Վրասւան-իմերեթի Հայոց թեմերի նախկին առաջնորդ, իսկ այդ ժամանակ արդեն կաթողիկոսական ւեղաւաՀ ն էջմիածնի Հոդնոր միաբանության ղեկավար Գնորդ արք. Սուրենյանցը: Նրա թեկնածությունը Հաճախ էր Հայւնվում Դաչնակցության մամուլի էջերում, քանի որ նրա Համակրանքը այդ կուսակցության կողմն էր, որի ւաւճառով ենթարկվում էր «Մչակի» ն աղաւական մամուլի ուրիչ օրդանների քննադաւություններին: կաթողիկոսական ընւրության նախաւաւրասւական չրջանում ւեղի ունեցած քննարկումների չնորՀիվ Հասարակական ւարբեր խավերում առաջացան Համաւաւասխան ւրամադրություններ, ձնավորվեցին ղանաղան Հայեցակեւերով այլնայլ խմբավորումներ: կաթողիկոսական խնդրով ղբաղվելու Համար դեռնս 1908 թ. մարւի կեսերին ւեղի ունեցած Հրաւարակային ժողովներից մեկում առաջարկ էր եղել ընւրել մի ժամանակավոր նախընւրական Հանձնախումբ: Առաջարկությունը Հավանություն էր դւել ն Հենց նույն ժողովում կաղմավորվել էր Հանձնախումբը

Հեւնյալ կաղմով՝ Ալեքսանդր Քալանթար, Սամսոն Հարությունյան, Համբարձում Առաքելյան, Սւեւան Մամիկոնյան, Առաքել Բաբախանյան, բժ. Ալեքսանդր Սւեւանյան, բժ. ՎաՀան Արծրունի, Ավեւիք Արասխանյան, Արամ Նաղարեթյան: Մարւի վերջերից Հանձնաժողովը ւարբերաբար ունենում էր նիսւեր, քննում ընւրությունների վերաբերյալ բաղմաղան Հարցեր1: Նախընւրական Հանձնախումբը 1908 թ. մայիս-Հունիս ամիսներին Թիֆլիսում կաղմակերւեց ու անցկացրեց մի ամբողջ չարք խորՀրդակցական ժողովներ՝ թեմական ւաւվիրակների ն դավառային ներկայացուցիչների մասնակցությամբ: ինչւես Հանձնաժողովի, այնւես էլ խորՀրդակցական ժողովների նւաւակը մեկն էր՝ Հասարակությանը ւաւրասւել, որւեսղի դիւակցաբար ու ւաւասխանաւվությամբ մուենա առաջիկա կաթողիկոսական ընւրության: Ընւրողական ձայն ունեցող յուրաքանչյուր անձնավորություն ւեւք է ներչնչվեր լրջորեն մուենալու թեկնածուների ծանրակչիռ խնդրին, Հսւակ ու ճիչւ ւաւկերացում կաղմելու նրանց մասին, ովքեր քվեարկելու էին իբրն թեմական ւաւդամավորներ: ԽորՀրդակցական առաջին իսկ ժողովներից ւարղ էր դարձել, որ կաթողիկոսական թեկնածուների մասին Հասարակության մեջ կա երկու որոչակի Հոսանք՝ իղմիրլյանական ն Հակաիղմիրլյանական: Հասարակության սւվար մասը Հարել էր իղմիրլյանի թեկնածությանը, ուսւի խորՀրդակցական ժողովների մասնակիցների խոչոր մեծամասնությունը կաղմում էին իղմիրլյանականները: Աղաւական ն դաչնակցական մամուլի օրդանները բացի իղմիրլյանից ուրիչ թեկնածու չէին ւեսնում, ն աղաւական «Մչակը» օրեր ու չաբաթներ չարունակ միայն նրան էր առաջ մղում: Հակաիղմիրլյանականները, ինչւես ն սւասելի էր, կենւրոնացել էին դլխավորաւես Սրմանյանի թեկնածության վրա՝ նրա Համակերւման քաղաքականությունը ւվյալ ւաՀին ամենանւաւակաՀարմարը Համարելով:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 82, 18 աւրիլի 1908 թ.:

Թեն օրմանյանականներն իրենց թեկնածուին ւաչււանում էին չաւ եռանդադին, բայց թեմական ժողովներում այդ թեկնածուի ւաչււաններն ամենուր ւարւություն էին կրում: Դրա Հիմնական ւաւճառներից մեկը դաչնակցականների ն Հնչակյանների Հակաօրմանյանական բուռն քարողչությունն էր: Սա բացառիկ դեւք էր, երբ ՀՅ դաչնակցությունը ն Հնչակը Համաւեղ ու միակամ էին Հանդես դալիս: Վերջաւես 1908 թ. Հոկւեմբերի վերջին էջմիածնում Հավաքվեցին Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընւրության ժողովի բոլոր 78 ւաւդամավորները, որոնցից 43-ը եկեղեցական էր, 35-ը՝ աչխարՀական: 78-ից մի քանիսն ունեին երկու ձայնի իրավունք, այնւես որ ձայների ընդՀանուր թիվը 105 էր: Բայց ւեւք է 125 լիներ: Ձայների ւակասի ւաւճառն այն էր, որ էջմիածին չէին եկել Հաւկաւես թուրքաՀայերից ընւրված ղդալի թվով ւաւդամավորներ, որոնք միասին 20 ձայն ունեին1: ԸնդՀանրաւես թուրքաՀայ ավելի քան 25 թեմ ղրկվել էր կաթողիկոսական ընւրությանը ւաչւոնաւես մասնակցելու իրավունքից: կիլիկիո կաթողիկոսությունից այնւես էլ որնէ ւաւդամավոր չէր եկել: Պաւճառը կ. Պոլսի աղդային ւաւրիարքարանի ն կիլիկիո կաթողիկոսության միջն Հարուցված խնդիրներն էին, որոնց միջամւելու Համար էջմիածնի սինոդը որնէ իրավասություն չուներ: Թուրքիայից այդքան մեծ թվով ւաւդամավորներ էջմիածինն առաջին անդամ էր ւեսնում: Բանն այն է, որ էջմիածին դալը կաւված էր մեծ ծախսերի Հեւ, ուսւի նախկինում կաթողիկոսների ընւրության ժամանակ էջմիածին էին դալիս այն ւաւդամավորները, որոնք սեւական դրամական միջոցներ ունեին: Այժմ էլ Մայր աթոռում կարծում էին, թե թուրքաՀայ

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 243, 2 նոյեմբերի 1908 թ.:

ւաւդամավորները ռուսաՀայ ւաւդամավորների նման եկել են իրենց միջոցներով: Բայց ւարիներ անց Հայւնի դարձավ, որ նրանց թե՛ ճանաւարՀի ն թե՛ կեցության ծախքը (որը կաղմել էր մու 2400 օսմանյան ոսկի՝ մու 22.000 ռուբլի) Հոդացել էր կ. Պոլսի ւաւրիարքարանը (այսւես կոչված «Աղդային սնւուկ»-ը): Դա այն դումարից էր, որ ռուսաՀայերը ուղարկել էին ւաւրիարքարանին՝ թչվառ դաղթականներին օդնելու Համար1: էջմիածնում Հավաքված ւաւդամավորների վրա չաւ ճնչիչ ււավորություն էր թողել վանքի ն ընդՀանրաւես եկեղեցական դործերի վիճակը: Նրանք ականաւես եղան, թե ի՛նչ ասւիճանի է ավերված վանական եկեղեցական ւնւեսությունը, ինչւե՛ս են վւանդված մչակութային Հասւաւությունները: Ամբողջաւես խախւված էր ամեն կարդ ու կանոն: «Մչակը» դրում էր. «ի՞նչ են ներկայացնում այժմ էջմիածինը, միաբանութիւնը, ճեմարանը, թեմական եւ ծխական դւրոցները, վանական կալուածքները եւ այլն: Ամէն ինչ աւեր է ու թալանի վիճակում, ուր թադաւորում են միայն կամայականութիւնը եւ օրինաղանցութիւնը»2: Ժողովուրդն այդ բոլորն ամեն օր ւեսել էր, ամեն կողմից ւադնաւ էր Հնչեցվում, մարդիկ վչւանում, վրդովվում էին, բայց էջմիածնի կաղմալուծման ընթացքը կանդնեցնելու ն այնւեղ բարեկարդ վիճակ Հասւաւելու որնէ լուրջ ն էական Հնար չէր դւնվում: Պաւդամավորները կոչված էին նոր կաթողիկոսի ընւրությունը կաւարելիս ելնել Համաղդային չաՀերից, բացառելով դասային, կուսակցական ն անձնական կողմնորոչումները: «Արարաւ» Հանդեսը, արւաՀայւելով Մայր աթոռի ւաչւոնական ւեսակեւը, դրում էր. «Հայոց աղդը այժմ ներքին բարոյական քայքայման կրիւիքական մոմենւի մէջ է, նա կարօւ է այժմ բարոյական մի Հղօր նեցուկի եւ ւէւք է յուսալ, որ թէ՛ Հոդեւորական եւ թէ՛ աչխարՀական ւաւդամաւորները ամենայն լրջութեամբ եւ անկողմ1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 206, 22 սեււեմբերի 1911 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 239, 29 Հոկւեմբերի 1908 թ.:

նաւաՀութեամբ կկաւարեն իրանց վրայ դրուած ւարւքը եւ իրանց Համերաչխ եւ խոՀուն ընւրութեամբ կկարողանան ւալ եկեղեցուն ու աղդին այնւիսի մի Հոդեւոր ւեւ, որ ամենայնիւ կանդնած կլինի իր կոչման ամենաբարձր ասւիճանի վերայ»1: Ընւրել ամենաարժանավորին նչանակում էր ընւրելին ւեւք է լինի անկեղծ Հավաւացյալ, խոՀուն, բանիմաց, ւորձառու, վարչական ընդունակությունների ւեր, ղարդացած ն դարի ոդին ըմբռնող մի անձ,- ա՛յս էր օրվա ւաՀանջը: Ներկայացնելով Հայ եկեղեցում սւեղծված լճացման ու քայքայման վիճակը, «Արարաւը» չարունակում էր. «Հերակլէսի ոյժեր են Հարկաւոր բարձրացնելու այն ծանրութիւնը, որ կոչւում է արդի աղդային եկեղեցական վիճակ, իր ցիր ու ցան Հօւով, կիսակռաւաչւ եւ կիսաանՀաւաւ անդամներով, կաղմալուծուած վարչութիւնով, անկերւարան կրթական դործերով, անչէն վանքերով, դռեՀիկ եւ ւդէւ քաՀանայական դասով, Հակասութիւնների մէջ ընկած եւ անխորՀուրդ միաբանութիւնով, անաւաՀով ճեմարանով, քար ու քանդ եղած եւ ւնւեսաւէս ի սւառ քայքայուած Մայր Աթոռով»2: Այդ լայնածավալ քայքայման ւայմաններում նորընւիր կաթողիկոսը ւարւավոր էր իր չուրջը Համախմբել կարող լավադույն ուժերը, Հասւաւուն կարդեր մւցնել Հանրային կյանքի բոլոր մարղերում՝ վարչական, ւնւեսական, ուսումնական, աղդային: Նա ւեւք է կարողանար սերւ կաւերով միացնել իր Հուի ցիր ու ցան ն միմյանցից օւարված անդամները, անձնվեր սեր ունենար դեւի աղդը, ւաչււաներ նրա չաՀերը բոլոր ւեսակ Հողմերի ն Հաւվածների դեմ, վճռականություն ն Հեղինակություն ունենար մւցնել եկեղեցական ն վարչական դործերի մեջ այնւիսի բարենորոդումներ ն անել այնւիսի անդամաՀաւություններ, առանց որոնց չէր կարող կենդանանալ անՀոդության ն չարակամ Հարձակումների մաւնված աղդային

«Արարաւ», ‹ 9, սեււեմբեր, 1908, էջ 746: Նույն ւեղում, էջ 747:

կեանքն առաջնորդող Հայոց եկեղեցին1: 1908 թ. Հոկւեմբերի 30-ին էջմիածնում սկսվեց կաթողիկոսական ընւրության դործընթացը: Առավույան ժամը 9 անց կեսին ւաւդամավորները վեՀարանից Հանդիսավոր երթ կաւարեցին դեւի մայր ւաճար, ուր կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցը ւաւարադ մաւուցեց: Այսւեղ, մայր ւաճարում, աչխարՀական ու եկեղեցական բոլոր ւաւդամավորները երդում ընդունեցին իրենց ընւրությունը կաւարել խղճի մւոք: Նույն օրը ւաւդամավորները Հավաքվեցին խորՀրդակցության, որւեսղի ավանդույթի Համաձայն կաղմեն կաթողիկոսական թեկնածուների քառանուն ցանկը: Նախօրյակին սինոդի ւրոկուրորը որոչել էր, որ յուրաքանչյուր ւաւդամավոր միայն մեկ ձայնի իրավունք ւեւք է ունենա: Առաջադրվեց չորս թեկնածու՝ Մաւթեոս արք. իղմիրլյան, Եղիչե եւս. Դուրյան, էջմիածնի միաբաններից Մեսրու արք. Սմբաւյան ն Գրիդորիս արք. Գառնակերյան: Բաղմակողմանի քննությունից Հեւո սկսվեց ւակ, դաղւնի քվեարկությունը: իղմիրլյանի օդւին ձայն էին ւվել 78 ւաւդամավորներից 77-ը (ձայն չէր ւվել Սուքիաս արք. Պարղյանցը, որը Հայւարարել էր, թե Լուսավորչի դաՀի արժանավորադույն Հաջորդը Մաղաքիա արք. Սրմանյանն է)2: Դուրյանն սւացել էր 66, Սմբաւյանն ու Գառնակերյանը՝ 35-ական ձայն3: Հոկւեմբերի 31-ին կայացավ ւաւդամավորների խորՀըրդակցություն, որւեղ՝ 1) Միաձայն որոչվեց Հեռադրով դիմել դեռնս Պեւերբուրդում դւնվող ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովին ն խնդրել վերացնել կաթողիկոսի ընւրության դաղւնի քվեարկությունը՝ վերականդնելով նախկին ("Ïîëîæåíèå"-ից առաջ դոյություն ունեցող) բաց քվեարկության կարդը, 2) կաթողիկոսական առաջին թեկնածու ճանաչել իղմիրլյանին, որը քվեարկվել է Համարյա միաձայն, 3) կաթողիկոսական երկրորդ թեկնածու Համարել Դուրյանին, որին ձայն է ւվել ւաւդամավորների ճնչող մեծամասնությունը:

«Արարաւ», ‹ 9, սեււեմբեր, 1908, էջ 748: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 244, 4 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6955, 19 նոյեմբերի 1908 թ.:

Նույն օրը երեկոյան ւաւդամավորներին ւեղեկացվեց, որ ւոխարքան անմիջաւես Հեռադրով ւաւասխանել է, որ չի կարող Հարդել ընւրությունների կարդում ւուոխություններ կաւարելու միջնորդությունը, քանի որ դաղւնի քվեարկության նոր կարդը վերաՀասւաւված է նախարարների խորՀրդի Հավանությամբ, ն որ առանց նրա որոչման ինքը դա ւոխելու իրավունք չունի: Փոխարքան նան նչել էր, որ դաղւնի քվեարկությունն, իր կարծիքով, Հայ եկեղեցու ավանդական կարդը չի խախւում1: Նոյեմբերի 1-ը կաթողիկոսի ընւրության օրն էր: Առավույան ժամը 11-ին ւաւդամավորները դիմեցին մայր ւաճար՝ կաւարելու կաթողիկոսի ընւրությունը՝ երկու օր առաջ կաղմված քառանուն ցանկից: Ժողովին մասնակցում էին Երնանի նաՀանդաւեւ կոմս Վ. ՏիղենՀաուղենը ն էջմիածնի սինոդի ւրոկուրոր Փ. Մելիք-ՍՀանջանյանը: Սկսվեց քվեարկությունը: Նախ քվեարկության դրվեցին քառանուն ցանկի անունները. իղմիրլյան արք.-ն սւացավ 73 կողմ ն 4 դեմ, Դուրյան եւս.-ը՝ 55 կողմ ն 22 դեմ, Գառնակերյան արք.ը՝ 19 կողմ ն 59 դեմ, Սմբաւյան արք.-ը՝ 11 կողմ ն 65 դեմ2: Դրանից Հեւո քվեարկության դրվեցին առավել ձայներ սւացած երկու Հոդնոր դործիչների՝ իղմիրլյանի ն Դուրյանի թեկնածությունները: Երկանուն ցանկի քվեարկության արդյունքում իղմիրլյանն սւացավ 73 կողմ ն 4 դեմ, Դուրյանը՝ 55 կողմ ն 22 դեմ: Այդւիսով, Հեռակա կարդով Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընւրվեց կ. Պոլսի նախկին ւաւրիարք Մաւթեոս արք. իղմիրլյանը": Ժողովը միաձայն չնորՀավորական Հեռադիր ուղարկեց կ. Պոլիս՝ իղմիրլյանին3: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 243, 2 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 6556, 20 նոյեմբերի 1908 թ., ւե՛ս նան «Մչակ», ‹ 243, 2 նոյեմբերի 1908 թ., Մաղաքիա արք. Սրմանեան, Աղդաւաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., Մայր աթոռ ս. էջմիածին, 2001, էջ 5838: " կաթողիկոս ընւրված Մաւթեոս իղմիրլյանի կենսադրականը, դրված Ալ. Շիրվանղադեի ձեռքով, ւե՛ս «Մեր ձայնը» (Նոր Նախիջեւան) թերթում, ‹‹ 89, 90, 91, 93, 96, 1908 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 243, 2 նոյեմբերի 1908 թ.:

Հայկական Հասարակության բացարձակ մեծամասնությունը ողջունում էր Հայ եկեղեցու նոր ՎեՀաւեւի ճիչւ ընւրությունը՝ նրա դործունեության Հեւ կաւելով էջմիածնի վերածնության Հույսը: իղմիրլյանի կաթողիկոս ընւրվելու կաւակցությամբ Արչակ Զուանյանը Փարիղից նամակով դրում էր. «ԱՀաւոր ցաւի, վւանդի օրերու մէջ ենք: Ձեր Հոդեկան ուժը մեծ է: կը մաղթեմ, որ բիւրաւաւկուի ան՝ որւէսղի իբր Հայոց Հայրաւեւ՝ կարենաք նւասւել թէ՛ ռուսաՀայոց, թէ՛ թրքաՀայոց մեծ ցաւերուն մեղմացման: Երանի՛ թէ յաջողէիք Ռուսին ու Հայուն մէջ մւած ողբալի թիւրիմացութիւնը" ւարաւել եւ Ռուսին աչքը նորէն բարձրացնել մեր դժբախւ ժողովուրդին վրայ»1: «ԱնաՀիւում» ււադրած Հաւուկ Հոդվածում Զուանյանը վսւաՀություն էր Հայւնում, որ իղմիրլյանն, իբրն Հայրաւեւ, «կարդ ու կանոն ւիւի դնէ էջմիածնայ միաբանութեան եւ ամբողջ Հայ եկեղեցական դործերուն մէջ...»2: ՌուսաՀայությունը նույնւես մեծաւես դոՀ էր իղմիրլյանի ընւրությունից: կովկասից ն Ռուսասւանի ղանաղան ւեղերից Հեռադրեր ու նամակներ էին Հղվում կ. Պոլիս, որոնց Հեղինակները ողջունում էին ընւրյալ կաթողիկոսին, նրան բարեմաղթանքներ Հղում, իրենց Համակրանքը ն ուրախությունն արւաՀայւում, միաժամանակ կովկասաՀայ կյանքին միանդամայն անծանոթ իղմիրլյանին էջմիածնի անմխիթար վիճակի մասին ւեղեկություններ էին Հաղորդում, ղանաղան խորՀուրդներ ւալիս, առաջարկություններ ներկայացնում: Բաքվի Հայ նչանավոր դործիչներից իսաՀակ Թամամչյանը 1909 թ. ւեւրվարի 14-ի նամակով դեռնս կ. Պոլսում դւնվող իղմիրլյանին դրում էր. «...Ամէնքը միաբերան կուղեն, որ Դուք չոււով էջմիածնում լինէք ... Բոլոր էջմիածնական վիճակը աղաւաղուած եւ քայքայուած դրութեան մէջ է, ղեկավար չկայ, "

Հավանաբար ակնարկում է դոլիցինյան ռեժիմի օրերին Հայ եկեղեցու կալվածքների բռնադրավման Հեւնանքները: Մաւենադարան, Մաւթեոս իղմիրլյանի արխիվ, մաւյան 34, թղթ. 14, վավ. 505: «ԱնաՀիւ» (Փարիղ), ‹ 96, օդոսւոս-սեււեմբեր, 1909, էջ 141:

ամէնքի յոյսը Ձեր վրայ է, միակ ւրկութիւնը Դուք էք Հայոց Համար, ուրեմն ամէնքը կուղեն, որ Ձեր Պեւերբուրդ դնալը յաջող ելք ունենայ»: Նամակադիրը դւնում էր, որ ռուսաՀայության ն ռուսաց ւեւության միջն դոյություն ունեցող Հակասությունները ւեւք է Հարթվեն նախարարաւեւ Սւոլիւինի ն արւդործնախարար Ալեքսանդր իղվոլսկու Հեւ Հանդիւումների ժամանակ: Նա Համողված էր, որ ւարաձայնություններն անւայման ւեւք է ւոխարինել իրար Հասկացողությամբ, քանղի «միայն խոՀեմ բանակցութեամբ եւ Համարձակութեամբ կՀարթուի բաւարար ճանաւարՀ...»1: Թամամչյանը Համողված էր, որ «ոչ մի եւրուական ւէրութիւնից մաղաչաւ օդնութիւն չկայ... Առ այժմ Հայոց միակ յոյսը ռուսաց ւէրութեան վրայ է, որ Հայերին եկեղեցական ինքնավարութիւն չնորՀել է, բայց մեր դրացի վրացիներին եկեղեցական ինքնավարութիւն մերժել է եւ կմերժէ միչւ: Բայց մեծ դժբախւութիւն է Հայոց Համար, որ չնայելով եկեղեցական ինքնավարութեան, Հայոց եկեղեցին անկեալ դրութեան մեջ է - ւառասիրութիւն, չաՀասիրութիւն, կողոււութիւն եւ բթամւութիւն, ուրիչ ոչինչ եկեղեցական ինքնավարութեան մէջ: Ռուսները մեր դրացիք են: Հինաւուրց առած կայ, որ դրացու Հեւ Հարկաւոր է Հաչւութեամբ աւրել: Որքան կուղէ դրացին վաւ լինի, Հարկաւոր է Համաձայնութեամբ վարուիլ, որ չարամիւ դրացին ւանը ւաւը չւաւալէ»2: Մայր աթոռի ւաչւոնական օրդան «Արարաւը» դրում էր. «Ողջունելով ընւրութիւնը կասենք, որ ս. էջմիածինը աւելի արժանաւոր ւէր չէր կարող ունենալ եւ Հայ ժողովուրդը աւելի դթառաւ ւաՀաւան Հայր չէր կարող դւնել: Միմիայն Նա, Նրա չուրջը թադաւորող ոդեւորութիւնն ու ցնծութիւնը կարող են վերակենդանացնել էջմիածինը եւ Հայ ժողովրդին կաւել իր Մայր Աթոռի Հեւ»3:

«Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք Ը, Մաւթէոս Բ իղմիրլեան կաթողիկոս Ամենայն Հայոց: կաղմեց ն առաջաբանը դրեց Սանդրօ ԲէՀբուդեանը, «Հայասւան» Հրաւ., Երեւան, 2001, էջ 247: Նույն ւեղում, էջ 247-248: «Արարաւ», ‹ 11, նոյեմբեր, 1908, էջ 970:

«Մի խումբ Հայեր» սւորադրությամբ էջմիածնում սւացված նամակի Հեղինակները դրում էին. «Մենք յոյս ունինք, որ Երկաթէ Պաւրիարքը կաթողիկոս դառած՝ ղօրաւոր եւ Հասւաւուն կամքի ւէր կլինի, քանի որ ամբողջ աղդը մի սիրւ եւ մի Հոդի ւաչւում է նրան...»1:

կՈՎկԱՍՅԱՆ ՀԱՐՑԱՊՆԴՄԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՊԵՏԱկԱՆ ԴՈՒՄԱՅՈՒՄ

Երրորդ ւեւական դումայի աջ միաւեւական ւաւդամավորներն առիթը բաց չէին թողնում արւաՀայւելու իրենց Հակակրանքը ընդՀանրաւես կայսրության այլաղդիների, մասնավորաւես կովկասցիների նկաւմամբ: Մամուլը Հաղորդում էր, որ ւեւական դումայում Հայաղդի ներկայացուցիչներից մեկի ճառը ռուս «Հայրենասերները» անվանել են Հաչոց: Տրամաբանորեն դաւելով, ուրեմն Հաչում էին այն բոլոր Հայերը, որոնք իրենց քվեներով նրան դումա էին ուղարկել: Անդրադառնալով Հայությանը Հասցրած այդ վիրավորանքին, «Լուման» դրում էր. «Եթէ այժմեան ռուս ժողովուրդը դիւենար. թէ ի՛նչւիսի երախւադիւութեամբ էին յիչում Ռուսիայի ինքնակալները եւ իրանց նախնիքները Հայ ժողովըրդին, ի՛նչ ւաւիւներ էին ւալիս այդ ծառայութիւնների ւոխարէն, մի ւոքր աւելի բարեմւութեամբ կվերաբերուէին դէւի այդ ժողովուրդը: կարդացէ՛ք, ւարոննե՛ր, «ռուս Հայրենասէրնե՛ր», կարդացէ՛ք Ռուսասւանի վերջին դարերի ւաւմութիւնը Հարաղաւ աղբիւրներից, մւէ՛ք մայրաքաղաքի Հարուսւ մաւենադարանները եւ ուսումնասիրեցէ՛ք Ռուսիայի մեծ ինքնակալների անՀամար արւօնադիրները: Գուցէ այն ժամանակ ամաչէք»2: Ամիսներ չարունակ ռուսական Հեւադիմական մամուլը կովկասցիներին սւառնալիքներ էր կարդում, թե ւեւական դումայի անդամների մի խումբ ւաւրասւվում է կովկասյան

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237դ, վավ. 281, թ. 4: «Լումայ» (Թիֆլիս), ‹ 10, Հոկւեմբեր, 1909, էջ 61-62:

դործերի մասին Հարցաւնդումով Հանդես դալ դումայում, որին Հեւնելու են կւրուկ խսւացումներ երկրամասում: Հարցաւնդումը մերթ Հեւաձդվում էր, Հեւո նորից խոսվում էր դրա մասին, աւա կրկին Հեւաձդվում: իսկ Հեւադիմության սւառնալիքը մնում էր ասւարեղի վրա՝ իբրն մի չարադուչակ ուրվական: Վերջաւես ւեղի ունեցավ Հարցաւնդումը, որի ւակ սւորադրել էր դումայի առավել Հեւադիմական 38 անդամ: Դա կաղմված էր կոչւ ու Հարձակողական ոդով ու բովանդակությամբ: Հարցաւնդողները կովկասյան իչխանություններից ն անձամբ ւոխարքայից ւաՀանջում էին ւաւասխան ւալ, թե ինչո՞ւ նրանք չեն կարողանում կարդ ու կանոն Հասւաւել երկրամասում, բնում խեղդել այնւեղ ծայր առած ն Ռուսասւանից անջաւվելուն ուղղված չարժումները, կանխել բնիկների՝ ռուսներին Հալածելու՝ դնալով Հաճախակի դարձող դեւքերը, դաժանորեն արմաւախիլ անել Հայկական ու վրացական աՀաբեկչությունը ն այլն: Այդ ամենի դլխավոր ւաւասխանաւուն նրանք Համարում էին ւոխարքային: Դումայում այդ բոլոր Հարցերին ւաւասխան ւալու Համար իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովը" Պեւերբուրդ ուղարկեց դաղւնի խորՀրդական բարոն Բորիս Նոլդեին: Սա ժողովել էր մեծաքանակ նյութ՝ Հերքելու Համար այն ղրւարւությունները, որ կովկասի ն կովկասյան վարչակաղմի մասին ւարածել էին սնՀարյուրյակային դործիչներն ու նրանց ձայնակցող թերթերը: Հարցաւնդման կաւակցությամբ, վերջաւես, 1908 թ. նոյեմբերի 3-ին ւեւական դուման որոչեց անդրադառնալ կովկասի Հարցին1: Այդ որոչումը մեծ Հեւաքրքրություն էր չարժել ոչ միայն կովկասում, այլն Համայն Ռուսասւանում: Դումայի դեկւեմբերի 10-ի երեկոյան (30-րդ) նիսւով, որին նախադաՀում էր դումայի նախադաՀ Նիկոլայ Խոմյակովը, սկսվեց «կովկասյան աՀաբեկչական դործողությունների մասին "

Փոխարքա Վորոնցով-Դաչկովը, որը Պեւերբուրդ էր մեկնել 1908 թ. Հուլիսի վերջերին, Թիֆլիս էր վերադարձել երեք ու կես ամիս անց՝ նոյեմբերի 2-ին: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 27, 7 դեկւեմբերի 1908 թ.:

Վորոնցով-Դաչկովին ուղղված Հարցաւնդման քննությունը»1: կովկասի ւոխարքայի լիաղորությամբ ն նրա անունից դումայում Հաղորդումով Հանդես եկավ բարոն Նոլդեն ն անՀրաժեչւ բացաւրություններ ւվեց: իր ելույթում Նոլդեն նչում էր, որ կովկասի աղդաբնակչությունը կաղմված է մու 60 ժողովրդից ու ցեղից, որոնցից ամենադլխավորները, բացի ռուսներից, թուրքերը, Հայերը ն վրացիներն են: Նա չեչւում էր, որ այդ էթնիկ Հավաքականություններն իրենց ւնւեսական ն մչակութային ղարդացման մակարդակով չաւաղանց ւարբեր են՝ սկսած եվրուական մչակույթի ասւիճանի վրա դւնվող ժողովուրդներից, վերջացրած կիսավայրենի ցեղերով, որոնք աղու ւաւկերացում ու Հասկացողություն ունեն Հաւկաւես սեւականության իրավունքի ն մարդկային կյանքի դնաՀաւման մասին, որոնք ն ւայմանավորում են առանձին Հանցադործությունների մեծ թիվը երկրամասում: Սակայն ղեկուցողը ւաւդամավորների ուչադրությունն առավելաւես Հրավիրում էր այն բանի վրա, որ չնայած դրան, Հանցադործությունների բոլոր ւեսակների մեջ չկան այնւիսիք, որոնք թելադրված լինեն կովկասը Ռուսասւանից անջաւելու մղումով: «կովկասեան ոճրադործութիւնները,- ասում էր նա,չունեն Հակառուսական ուղղվածութիւն: Անջաւական ւրամադրութիւններ կան կովկասի առանձին աղդութիւնների մի քանի խմբակցութիւնների մօւ միայն, բայց դրանք երբեք չեն արւայայւուել ռուս բնակչութեանը Հալածելու ւասւերով: Այո՛, բարձրաձայն Հաւասւում եմ, որ կովկասում դոյութիւն չունի Հալածանք ռուս ւարրի դէմ»2: Զեկուցողը Հաւուկ կանդ է առնում կովկասում 1903-1905 թթ. կաւարված աՀաբեկչական դործողությունների վրա, որոնք մեծ մասամբ ւեղի էին ունեցել Հայերի ձեռքով: Նույնիսկ այդ աՀաբեկչական ակւերը, ասում էր նա, ներչնչված չեն եղել Տե՛ս «Գործ», ‹ 78, 14 դեկւեմբերի 1908 թ.: Դումայում սկսված Հարցաւնդման քննությունը լուսաբանված է նան «Գործի» 1908 թ. 77-րդ ն 79-րդ Համարներում: Տե՛ս «Զանդ» (Բաքու), ‹ 12, 31 դեկւեմբերի 1908 թ., էջ 179:

անջաւողականության դաղաւարներով: «Այդ ակւերը,- Հայւարարում էր բարոն Նոլդեն,- անմիջական արդասիք են եղել Հայերի նկաւմամբ կովկասի նախկին ւոխարքա Գրիդորի Գոլիցինի չւաւճառաբանուած խսւութիւնների: ԱՀաբեկչական դործողութիւններից ւուժել են միայն ւեղացիները, մինչդեռ ռուսները բոլորովին անվնաս են մնացել յեղաւոխական խռովութիւնների ժամանակ»1: Շարունակելով ղեկուցումը, Նոլդեն աւա Հայւնում է, որ եթե կովկասյան կառավարչական ւաչւոնյաները, ինչւես կարծում են ոմանք, չեն կարողացել կաւարել իրենց ւարւականությունները, այդ ոչ թե նրա Համար, որ ւեղացիներն են նրանց Հալածել, այլ որովՀեւն նրանք անծանոթ են եղել ւեղական լեղուներին ու չեն կարողացել ու չեն կարողանում մուիկից իմանալ աղդաբնակչության ցավերն ու կարիքները ն նւասւել նրա բարեկեցության աճին2: ԱյնուՀեւն, ւոխարքայի ներկայացուցիչը նչում էր, որ Հայկական աՀաբեկչական ալիքն արդեն անկում է աւրել, ն ընդՀանրաւես Հայերի վրա թուլացել է Դաչնակցության աղդեցությունը: Դրան մեծաւես նւասւել է Հայ եկեղեցու կալվածքները 1905 թ. օդոսւոսի 1-ի Բարձրադույն Հրամանով էջմիածնին վերադարձնելու Հանդամանքը3: Քաղաքադիւորեն չաւ Հաջող կաղմված ն բարոն Նոլդեի միջոցով դումային ներկայացված Վորոնցով-Դաչկովի ղեկույցը մինչ այդ արժանացել էր Նիկոլայ II կայսեր ն նախարարների խորՀրդի Հավանության: Բարոն Նոլդեի ելույթից Հեւո Հանդես եկան դումայի մի չարք ւաւդամավորներ4, որոնց թվում Հաւկաւես արւակարդ եռանդ ցուցաբերեցին ծայրաՀեղ միաւեւական աղդայնամոլները: Բայց ե՞րբ է աղդայնամոլությունը մւածել ու դործել ւրամաբանորեն: Պեւական դումայի աջակողմը ո՛չ միայն անբավաՏե՛ս «Զանդ», ‹ 12, 31 դեկւեմբերի 1908 թ., էջ 179: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 270, 6 դեկւեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս Кавказский запрос в Государственной думе. Полные речи всех ораторов по официальным стенограммам, Тифлис, 1909.

րար Համարեց կովկասյան դործերի մասին Նոլդեի ներկայացրած ղեկուցումը, այլն ւնդեց, որ կովկասում, այնուամենայնիվ, կայսրությունից անջաւվելու չարժում կա, ու մասնավորաւես չեչւեց, որ այդ չարժումը դոյություն ունի Հաւկաւես Հայերի մեջ: կովկասի ւոխարքայի դաղւնի խորՀրդականի Հաղորդումից Հեւո առաջինն ամբիոն է բարձրանում Բեսարաբիայից ւաւդամավոր ընւրված ւխրաՀռչակ Վլադիմիր Պուրիչկնիչը" ն խսւիվ քննադաւում դումային ներկայացրած Հարցաւնդման ւաւասխանը: Երկու ժամից ավելի ւնած նրա երկար ու ւաղւկալի ճառը լի էր դավադրական ղրւարւություններով ու ակներն սւերով՝ Համեմված ամենաանղուսւ ՀայՀոյանքներով: Հասարակայնությունը դիւուկ դնաՀաւական ւվեց Պուրիչկնիչի այդ խայւառակ ելույթին՝ դա Համարելով մի սն էջ ւեւական դումայի արձանադրությունների մեջ: Պուրիչկնիչն ասում էր, թե ցավալի է, որ կովկասի ռուսական կառավարչությունը ոչ միայն չի ւաչււանում մուսուլմաններին, այլն բիրւ Հալածանքներ է սկսել նրանց դեմ, այնինչ կովկասում Ռուսասւանին Հավաւարիմ աղդաբնակչությունը միայն մուսուլմաններն են, ն եթե կառավարչությունը Հենվեր միայն նրանց վրա, աւա երկրամասն այնւիսի ողորմելի դրության մեջ չէր Հայւնվի, ինչւիսին է այժմ: Դրա ւոխարեն Վորոնցով-Դաչկովը Հենվում է Ռուսասւանի վաղեմի Հակառակորդների՝ Հայերի վրա: Պուրիչկնիչը կովկասի Հայերին մեղադրում էր նան Պարսկասւանում ւեղի ունեցող Հակակառավարական աւսւամբության Համար: Դումայի աջակողմյան խմբակցությունների բուռն "

Սիմոն Վրացյանն իր Հուչերում նչել է, որ սնՀարյուրյակային աջակողմի ւաւդամավոր Պուրիչկնիչի Հեւ իրեն ծանոթացրել է դումայի ւաւդամավոր ՀովՀաննես Սաղաթելյանը: «իբրեւ չրջանային կրթական ւեսուչ նա բաւական ղարդացած էր եւ խօսելու էլ ընդունակութիւն ունէր: Սրամիւ, սրախօս, ՀայՀոյաբան, յարաչարժ՝ նա Հււիւի դեր էր կաւարում: ... Դումայում խայւառակ ելույթներում Պուրիչկնիչի Հեւ կարող էր մրցել միայն Նիկոլայ Մարկովը (Մարկով 2-րդը)՝ անասունի նման մի կալուածաւէր» (Սիմոն Վրացեան, կեանքի ուղիներով. դէւքեր, դէմքեր, աւրումներ, Հաւ. Բ, Պէյրութ, 1960, էջ 119):

ու երկարաւն ծաւաՀարությունների ուղեկցությամբ նա ասում էր. «Հայերը բուռն դործունէութիւն են ծաւալել Թավրիղում, նւաւակ ունենալով ընդլայնել յեղաւոխութեան սաՀմանները, որւէսղի արդելք Հանդիսանան այդ երկիր թաւանցելու Ռուսասւանի ջանքերին»1: Անցնելով «Վրացիների ն Հայերի սեւարաւիղմի» Հարցին՝ ելույթ ունեցողը Հաւկաւես ծանրանում է վերջիններիս անջաւողական ձդւումների խնդրի վրա, որն, իբր դրսնորվում է 1828 թ. սկսած: Այդ անջաւողականության նւաւակը ոչ միայն Հայասւանի անկախության վերականդնումն է, այլն Հարնան երկրների Հողերի ղավթումը ն իրենց երաղած ւեւությանը միացնելը: Նա ասում էր, թե արդեն Հայւնի է դարձել Հայերի կաղմած քարւեղի դոյությունը, որի մեջ ներառված են ամբողջ Հյուսիսային կովկասն ու մինչն Վորոնեժի նաՀանդն ընկած ռուսական ւարածքները: Ըսւ որում, բարբառում էր նա, ընդարձակածավալ անկախ Հայասւանի սւեղծման Համար ւայքարի ղեկավար ուժը... Բաքվի Հայոց կուլւուրական միությունն (ԲՀկՄ)" է, որի նախադաՀ ինժեներ կոսւանդին Խաւիսյանը այդ սւեղծվելիք ւեւության դլուխն է կանդնելու2: Հայկական աւադա ւեւության մեջ Հսկայածավալ ռուսա«Մչակ», ‹ 270, 6 դեկւեմբերի 1908 թ.: 1908 թ. սկղբից աչխաւանքներ էին ւարվում վերակենդանացնելու կովկասի Հայոց բարեդործական ընկերության (կՀԲԸ) դործունեությունը: Այդ բարեդործական ընկերությունը Հիմնվել էր 1881 թ. բժ. Բադրաւ Նավասարդյանի ջանքերով: Մինչն դոլիցինյան ռեժիմը ընկերությունը մչակութային աչքի ընկնող դերակաւարություն էր ունեցել Հայկական իրականության մեջ, բայց 1899 թ. դադարեցրեց իր դործունեությունը, ավելի ճիչւ՝ վերածվեց Թիֆլիսի ՀԲ ընկերության: 1908 թ. ւեւրվարի 2-ին Թիֆլիսի բորսայի չենքում կայացած կՀԲԸ ընկերության առաջին ընդՀանուր ժողովը Հասւաւեց ընկերության առաջին աչխաւանքային ծրադիրը (ւե՛ս «Հովիւ», ‹ 4, 10 ւեւրվարի 1908 թ., էջ 61-62): Բոլորը Հույս էին Հայւնում, որ ընկերության դործունեությունն ավելի լայն ու ավելի բեղմնավոր կլինի, քան անցյալում: Այդւես էլ եղավ: Նույն թվականին ընկերությունը սւեղծեց նոր մասնաճյուղեր: կՀԲԸ-ի Հեւ սերւորեն Համադործակցում էր Բաքվի Հայոց կուլւուրական ընկերությունը (ԲՀկԸ): Տե՛ս «Մչակ», ‹ 276, 14 դեկւեմբերի 1908 թ.: "

կան ւարածքներ ներառելու Հայերի ձդւման մասին ւուրիչկնիչյան ցնդաբանությունը մամուլի միջոցով ւարածվում էր Ռուսասւանով մեկ: Ռուս բնակչության մեծ մասը, Հաւկաւես մւավորական չրջաններն այդ ամենը ղառանցանք էին Համարում, բայց դա, այնուամենայնիվ, սն Հեւք էր թողնում ն աւակողմնորոչում ռուսական Հասարակության որոչ չերւերի՝ առաջ բերելով Հակակրանք Հայության, որւես ռուսական Հողերի վրա աչք դրած աղդի, նկաւմամբ1: Պուրիչկնիչն այնուՀեւն անցնում է կովկասյան վարչախմբի ւաւասխանաւու դործիչների քննադաւությանը՝ մեկ առ մեկ: Սկսելով ի. ի. Վորոնցով-Դաչկովից ն նրան անվանելով «արդեն ղառամյալ, կաչառակերներով չրջաւաւված անարժեք մարդ»՝ Պուրիչկնիչն առաջարկում է ւոխարքային ւաչւոնաղուրկ անել, նան ւոխել նրան ենթակա ողջ անձնակաղմը: «Մեր սրբաղան ւարւքն է աջակցել, որւէսղի կովկասում ւանջուող մեր ռուս եղբայրները աղաւուեն վորոնցովեան բիրւ լծից եւ այնւեղ աւրեն մարդավայել»2: Աւա՝ «ինքը ւոխարքան է դաւաճանօրէն չաՀադրդռուած, որւէսղի ռուսներն արւաքսուեն կովկասից»: Պուրիչկնիչին Հեւնելով՝ նույն ղարմանալի ւեսակեւն էին արւաՀայւում նան Մարկովը, Տիմոչկինը ն ուրիչ սնՀարյուրյակայիններ, որոնք ամբիոնից վարչաւեւ Սւոլիւինին ն Պեւական խորՀրդին կոչ էին անում եռանդուն կերւով միջամուխ լինել կովկասյան դործերի մեջ՝ «քանի դեռ ուչ չէ», Հակառակ դեւքում Ռուսասւանից կովկասն անջաւելու իրական վւանդ է Հասունանում, ն դա Հաւկաւես այն ւաւճառով, որ դրանում չաՀադրդռված է Վորոնցով-Դաչկովը՝ իր Հանցավոր նախաձեռնություններով3: ՍնՀարյուրյակայինների այս խոսքերի վրա դումայի աղաւական խմբակցությունների աթոռներից լսվում են՝ «իսկ ինչո՞ւ է ւոխարքան ուղում ռուսների արւաքսումը», «ի՞նչ յի1

Տե՛ս «Դրօչակ», ‹ 2-3, ւեւրվար-մարւ, 1909, էջ 17: «Մչակ», ‹ 276, 14 դեկւեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Գործ», ‹ 2, 3 Հունվարի 1908 թ.:

մարութիւն էք դուրս ւալիս», «ի՞նչ աւացոյցներ ունէք, ասացէ՛ք»1 ն այլն: Պեւդումայի Հաջորդ օրվա՝ դեկւեմբերի 11-ի առավույան նիսւում, ուր չարունակվում էր օրակարդային Հարցի քննարկումը, Վլադիմիր Պուրիչկնիչի Հարցին ւաւասխանելու Համար ձայն է սւանում բարոն Բորիս Նոլդեն: Ամբիոն բարձրանալով՝ նա դաւաւարւում է այն ղրւարւությունները, որոնք Հասցեադրվել էին կովկասի ւոխարքային, «մի մարդու, որ իր բոլոր ճանաչողների Հսկայական յարդանքն է վայելում»: Ելույթի վերջում Նոլդեն Հայւարարում է, թե Բեսարաբիայից ընւրված ւաւդամավորը նույնիսկ արժանի չէ քանդելու կաւերը իր ղրւարւած անձանց կոչիկների2: Այս խոսքերը ղայրույթի ւոթորիկ են առաջ բերում դումայի աջակողմում ն Հավանության ծաւեր՝ ձախակողմում: Ընդմիջմանը բարոն Նոլդեն ւեւական դումայից ներողություն է խնդրում անւարկեչւ արւաՀայւության Համար, միաժամանակ Հիչեցնելով, որ իր խոսքերը բացառաւես վերաբերել են Պուրիչկնիչին: Նույն օրվա երեկոյան նիսւում, երբ դումայում քիչ թե չաւ Հանդարւվել էին կրքերը, ելույթ է ունենում Նիկոլայ Զխեիձեն: Զերմորեն ւաչււանելով կովկասի ւոխարքային, նա վճռականորեն մերժում է երկրամասի ժողովուրդներին վերադրվող անջաւողականության մեղադրանքը: Դիմելով Պուրիչկնիչին ն Հարցաւնդման մյուս Հեղինակներին՝ նա ասում է. «Երբ դուք խօսում էք կովկասում աՀաբեկչական դործողութիւնների մասին, աչքի առաջ ունէ՞ք, արդեօք, այն մարդասւաններին եւ ջարդարարներին, որոնք մեծ բաղմութեամբ վխւում են «կովկասի ռուսաց Հայրենասիրական ընկերութիւն» կոչուած յանցաւոր կաղմակերւութեան մէջ...»3: Պուրիչկնիչի ն նրա ՀամախոՀների ղրւարւությունների քննադաւությամբ ն Վորոնցով-Դաչկովի ւաչււանությամբ Տե՛ս «Գործ», ‹ 2, 3 Հունվարի 1908 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 276, 14 դեկւեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

դումայում Հանդես են դալիս նան Անդրկովկասի թուրք ւաւդամավորները1: Դումայում Հարցի քննարկումն ըսւ էության ձախողվում էր: Դա անՀանդսւություն էր առաջ բերել արքունիքում ն կառավարության մեջ, որովՀեւն անխուսաւելի էր դառնալու դժդոՀության ալիքի բարձրացումը կովկասի նման մի անՀանդիսւ երկրամասում: Դեկւեմբերի 12-ի երեկոյան նիսւում դումայի նախադաՀ Խոմյակովն սւիւված Հայւարարեց, որ կովկասյան Հարցաւնդման քննությունը Հեւաձդվում է 1909 թ. Հունվարի 20-ից Հեւո: Արքունիքում ն կառավարությունում առաջ եկած անՀանդսւությունը ղուր չէր: Դումայում Հարցաւնդման քննությանը լարված Հեւնում էին Ռուսասւանում, Հաւկաւես կովկասում: Ամբողջ կովկասում ղայրույթի ւոթորիկ էր բարձրացել: Հաւկաւես Հուղված էին Հայ ն վրաց Հասարակությունները: Պուրիչկնիչն իր անՀիմն ու սոււ ւեղեկություններով, իր առասւելներով, ՀայՀոյանքներով, անղուսւ Հարձակումներով ն Հանդուդն ընդՀանրացումներով միանդամից վրդովեց բոլորի ղդացմունքները կովկասում: Թե՛ Հասարակական Հիմնարկությունների, թե՛ վարչական աւյանների, թե՛ աղդաբնակչության ղանաղան խավերի ներկայացուցիչները միաւեսակ իրենց ղդում էին ղրւարւված ու բարոյաւես վիրավորված: ԱՀա թե ինչո՛ւ կովկասաւյաց սնՀարյուրյակային ղրւարւիչներին մերկացնելու ու նրանց Հյուսած դավադրությունը խորւակելու ընդՀանուր ցանկություն էր առաջացել: Բոլոր Հայերին Հաւկաւես վրդովեցրել էին Բաքվի Հայոց կուլւուրական միության (ԲՀկՄ) Հասցեին դումայում Հնչած բացաՀայւ ղրւարւությունները: ԲՀկՄ-ի ոչ միայն նախադաՀի, այլ որնէ անդամի մւքով անդամ երբնիցե չէր անցել ւայքար սկսել «Մեծ Հայասւան» սւեղծելու Համար, ինչւես ճամարւակում էր Պուրիչկնիչը: իր Հիմնված օրից ԲՀկԸ-ն միչւ Տե՛ս Д. Б. Сеидзаде, Азербайджанские депутаты в Государственной думе России, Баку, 1991.

Հավաւարիմ էր մնացել իր կրթալուսավորչական իդեալին, ամեն կերւ ջանացել էր Հայաբնակ դյուղերում իր բացած դւրոցների միջոցով դրադիւություն ւարածել, կովկասի այլնայլ չրջաններում մանր դործեր Հիմնելով բարձրացնել դրանց ւնւեսական դրությունը ն այդ Հիմքի վրա ղարկ ւալ կրթական դործին: Ընկերությունը բժչկական օդնություն էր Հասցնում (կամ կամենում էր Հասցնել) ժողովրդի ամենաաղքաւ ղանդվածներին՝ այդ միջոցով նւաւակ ունենալով նրանց չրջանում կրճաւելու խրոնիկական դարձած ն մեծ չաւերի Հասնող մաՀացությունները: Ժողովրդական ընթերցանության Համար ԲՀկՄ-ն Հրաւարակում էր դիւությունների, արվեսւների ու դրականության մասին դրքույկներ, որոնք քաղաքական ձդւում կամ իդեալ չէին ւարունակում: Ընկերության Հանձնախմբերը ուսումնասիրում էին ժողովրդական բանաՀյուսությունը, միջնադարյան Հայ եկեղեցական երաժչւությունը, նւասւում Անիի ւեղումներին, «Պաւանեկան դրադարան» մաւենաչարով Հրաւարակվում էր Հանրամաւչելի դրքույկների չարք՝ Հայ ւաւանիներին Ժյուլ Վերնի, Մայն Ռիդի ն նման Հեղինակների երկասիրություններին ծանոթացնելու Համար, վերջաւես ԲՀկՄ-ն ււադրում էր իր ւաչւոնական օրդան «Զանդ» թերթը՝ սեւական մւաՀղացումները ժողովրդականացնելու Համար: Եվ եթե ւեւական դումայի ւաւդամավորներից որնէ մեկը, դրում էր «Զանդը», կամենար Հեւաքրքրվել կուլւուրական միության դործունեությամբ, աւա անմիջաւես կՀամողվեր, որ նա իր առջն նւաւակ է դրել ոչ թե կովկասն անջաւելու Ռուսասւանից, այլ, ընդՀակառակը դրանք ավելի ու ավելի սերւ կաւերով միացնելու իրար1: կոսւանդին Խաւիսյանը Բաքվից 1908 թ. դեկւեմբերի 17ին Ն. Ա. Խոմյակովին Հղած Հեռադրով ւաՀանջում էր Պուրիչկնիչին ւաւասխանաւվության կանչել Բաքվի Հայոց կուլւուրական միությանը ն անձամբ իրեն ղրւարւելու Համար2: Նա

Տե՛ս «Զանդ», ‹ 12, 31 դեկւեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 278, 17 դեկւեմբերի 1908 թ.:

դրում էր. «Միութիւնը, որին ղրւարւեց Պեւական Դումայի անդամ Պուրիչկեւիչը, ինձ լիաղօրութիւն է ււել Ձեր, որւէս Ռուսասւանի ւեւական խղճի ւաՀաւանի առաջ, արւայայւել իր բուռն բողոքը: Հիմնւելով 1906 թւին եւ օդււելով բոլոր ռուս քաղաքացիներին Հոկւ. 17-ի մանիֆէսւով չնորՀւած իրաւունքներից, կուլւուրական Միութիւնը նւաւակ դրեց բացառաւէս խաղաղ ու լէդալ միջոցներով նւասւել Անդրկովկասի Հայ աղդաբնակութեան կուլւուրական ու ւնւեսական ուժերի բարձրացման»: Թվարկելով Միության դործունեության բոլոր ուղղությունները, կ. Խաւիսյանը Հաւկաւես կանդ էր առնում այդ կաղմակերւության կողմից Հայ դյուղացիությանը ցուցաբերվող օդնության վրա, չեչւում, որ առանձնակի կարնորություն ունեն դյուղերում վարկային Հասւաւությունների Հիմնումը, դյուղաւնւեսության մեջ առաջավոր երկրների ձեռք բերած նվաճումների լայն ւրուադանդան ն դրանք դյուղացիական ւնւեսություններում ներդնելու ջանքերը: Միաժամանակ չեչւվում էր, որ Միությունը միչւ ձդւել է իրեն Հեռու ւաՀել քաղաքական բոլոր իդեալներից ն դործել բացառաւես բաց, բոլորի Համար ւեսանելի: Երկու ւարվա դործունեության ընթացքում ոչ մի անդամ չի արժանացել կառավարության կողմից որնէ նկաւողության, որովՀեւն դործել է բացառաւես այն կուլւուրական սկղբունքների վրայ, որոնք արւաՀայւվել են կովկասի Փոխարքայի մարդասեր դործունեության մեջ, որը չաւ լավ դիւի, որ ժողովուրդների բախւավորության ու բարեկեցության ն նրանց Հանդսւության ճանաւարՀն ընկած է ոչ թե կախաղանների ու կառաւնարանների վրայով՝ այլ այն կենսակրթական ու առաջադիմական Հասւաւությունների չրջանով, որոնք միայն Հասարակությանը կարող են ներչնչել բարու ն ճչմարւի օրինավորության Հավիւենական ու լուսավոր դաղաւարները: Պարղ է, ուրեմն, որ ունենալով այդւիսի մի նւաւակ, Միությունն աչխաւում է ոչ թե սեւարաւիղմ ժողովրդականացնել Հայերի չրջանում, այլ ւաւրասւել մեր ընդՀանուր Հայրենիքի Համար աղնիվ ու լուսավորված քաղաքացիներ: Հեռադրում ասված էր նան, որ Հակառակ Պուրիչկնիչի

ւնդումների, Միությունը կառավարությունից ոչ մի կուեկ չի սւացել, որ նա իր ւարեկան մու 50000 ր. բյուջեն Հոդացել է միմիայն Անդրկովկասի Հայ աղդաբնակչության ուննոր դասի կամավոր նվիրաւվությամբ: «Տեղեկացնելով այս բոլորի մասին Ձեղ, յարդելի Նիկօլայ Ալէկսէեւիչ,- դրում էր կ. Խաւիսյանը,եւ խնդրելով Ձեղանից, որ մեր ներկայ Հեռադրի ւաւճէնը Հաղորդէք Դումայի բոլոր ֆրակցիաներին, Բադւայ Հայոց կուլւուրական Միութիւնը խորաւէս Համողւած է, որ իր ներկայ բողոքը ջերմ ընդունելութիւն կը դւնի Պեւական Դումայի բոլոր այն անդամների կողմից, որոնց Համար թանկադին են մեր երկրի ամենախուլ անկիւններում երեւացած ամէն մի լուսաւոր, առողջ ու կուլւուրական դործ, որ այն ւիւի կարողանայ մեր ընդՀանուր Հայրենիքը իրաւէս ուժեղ, իրաւէս մեծ եւ իրաւէս ւառաւոր դարձնել»1: Մեկ օր անց կ. Խաւիսյանը Պուրիչկնիչից սւացավ Հեւնյալ Հեռադիրը. «իղուր եք դիմել ւեւական դումայի նախադաՀ Խոմյակովին, որովՀեւն նա միայն երկու աչք ունի, իսկ Ռուսասւանը՝ միլիոնավոր աչքեր»: Խաւիսյանը Հեռադիր ուղարկեց նան կովկասի ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովին՝ խնդրելով կարդադրություն անել մանրամասն սւուդելու Բաքվի Հայոց կուլւուրական միության դործունեությունը: Հեռադրում ասված էր. «ի նկաւի ունենալով Պեւերբուրդի մամուլի մի քանի օրդաններում Բադւայ Հայոց կուլւուրական Միութեան մասին ւարածւած սխալ ւեղեկութիւնները եւ ի նկաւի ունենալով նոյն այդ սխալ ւեղեկութիւնների վրայ Հիմնւած նոյնիսկ Պեւական Դումայում մի քանի ճառախօսների՝ Միութեան Հակակառավարչական դործունէութեան մաւնանչումը, Բադւայ Հայոց կուլւուրական Միութիւնը ւաւիւ ունի ամենախորին յարդանքով խնդրելու Ձերդ Պայծառաւայլութեան՝ Միութեան դործունէութեան մասին քննութիւն նչանակել եւ այդ քննութեան Հեւեւանքը յայւարարել ընդՀանուրին ի դիւութիւն»2:

Տե՛ս «Զանդ», ‹ 12, 31 դեկւեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

Խավարամոլ ւաւդամավոր Պուրիչկնիչի Հարձակումների դեմ օրական բաղմաթիվ Հեռադրեր էին Հասնում Պեւերբուրդ: Դեկւեմբերի 12-ին Դումայի նախադաՀի Հասցեով բողոքի Հեռադիր ուղարկեց Թիֆլիսի Հայության ներկայացուցիչների ժողովը: Բողոքի Հեռադրեր էին Հղում նան Բաքվի, Ելիղավեււոլի, Երնանի, կարսի, Ալեքսանդրաւոլի, Բաթումի, Շուչիի ն այլ վայրերի Հայերը: Նույնիսկ կովկասի մաՀմեդականները, որոնց մասին Պուրիչկնիչն իր ւխրաՀռչակ ճառում դովեսւի խոսքեր էր Հնչեցրել, ղայրալից բողոքներ էին ուղարկում Պեւերբուրդ: Հաւուկ բանաձներ էին ընդունվում կովկասի քաղաքների դումաներում: Պեւական դումայում ւեղի ունեցածը լայնորեն քննարկվում էր մամուլի էջերում: «Մչակի» խմբադիր Ալեքսանդր Քալանթարն իր թերթում մերժելով այն սոււը, թե կովկասցիները, այդ թվում՝ Հայերը, թչնամաբար են վերաբերվում ռուսական մչակույթին, դրում էր, որ ոչ միայն ռուս ժողովրդի լեղվի, այլն դրականության ու արվեսւի նկաւմամբ Հայերը միչւ ցուցաբերել են մեծ Հեւաքըրքրություն, յուրացրել ռուսական մչակույթի լավադույն նվաճումները: Նրանց Համար թանկ է Պուչկինի, Լերմոնւովի, Նեկրասովի, Գոդոլի, Տուրդեննի, Տոլսւոյի ն ռուսական դրականության մյուս խոչոր ներկայացուցիչների թողած դրական ժառանդությունը: «Եւ եթէ Հայերը չեն սիրել, այլ ղղուել են Վելիչկոյի, կրուչեանի, Մենչիկովի, Պուրիչկեւիչի անուններից, դրանով իսկ ակնյայւօրէն ցոյց են ւուել, որ իրենք դիւեն ղանաղանել մաքուրն ու աղնիւը կեղծիքից եւ սւորից, դիւեն դնաՀաւել քաղաքակրթութիւնը եւ այն ւաչււանել քայքայիչ ու կաղմալուծող ւարրերից»1: “Кавказ” լրադիրը 1908 թ. դեկւեմբերի կեսին ււադրել էր Պեւերբուրդում իր թղթակցի Հարցաղրույցը Նոր Նախիջնանից ւեւական դումայի ւաւդամավոր ընւրված Մովսես Աճեմյանի

«Մչակ», ‹ 279, 18 դեկւեմբերի 1908 թ.:

(Մոիսեյ Աճեմով) Հեւ՝ թեմա ունենալով կովկասյան Հարցաւնդումը: Պաւասխանելով այն Հարցին, թե ինչո՞ւ կովկասի Հարցի քննությունն այդքան մեծ աղմուկ է առաջ բերել դումայում, Աճեմյանը ւաւասխանել էր. «Ես կարծում եմ, որ աջակողմյաններն ավելի Հեւաքրքրված են ւոխարքայի անձնավորությամբ, Հանդես են դալիս աղդությունների Հանդեւ նրա վարած աղաւամիւ քաղաքականության դեմ: կարծում եմ անմւություն կլինի կովկասում ուժեղացնել խսւությունները, քանի որ այնւեղ արդեն մաՀավճիռները ն այլ ւաւիժները դործադրվում են անՀամեմաւ ավելի մեծ չաւերով, քան բուն Ռուսասւանում»1: Պեւերբուրդում լույս ւեսնող "Правителственный вестник" («կառավարական լրաւու») թերթը դեկւեմբերի 19-ի Համարում ււադրել էր Վորոնցով-Դաչկովի բացաւրությունները դեկւեմբերի 10-ին Պեւերբուրդում Պուրիչկնիչի արւասանած ճառի առթիվ: կովկասի ւոխարքան կւրականաւես Հերքում էր այն ղրւարւությունը, թե Բաքվի Հայոց կուլւուրական միությունը ղբաղված է ոչ թե Հայ բնակչության մեջ մչակույթ ւարածելով, այլ Հեղաւոխական քարողներով: Փոխարքան մեկ առ մեկ ժխւում էր նան իր դեմ ուղղված մյուս մեղադրանքները: Քանի որ կովկասցիներին ուղղված ղրւարւիչ Հարձակումները Հասարակությունն իրավացիորեն ընկալում էր որւես Հարձակում նան ւոխարքայի վրա, ուսւի վերջինիս ամենաանձնվեր ւաչււան էին կանդնում Հենց նույն կովկասցիները, որոնք ւոխարքայի անձի Հանդեւ Համակրական ցույցեր կաւարելը, նրան սաւարելն ու թն-թիկունք լինելը դիւում էին որւես Պուրիչկնիչին ն նմաններին Հասցրած աււակ2: Բաղմաթիվ Հեռադրերը, Համակրական նամակները, ընդունված բանաձները, որոնք Ռուսասւանի ղանաղան ծայրերից ուղարկվում էին կովկասի ւոխարքային ն նրա մերձավոր Հարցաղրույցի բովանդակությունը ւե՛ս «Մչակ», ‹ 281, 20 դեկւեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Գործ», ‹ 79, 16 դեկւեմբերի 1908 թ.:

աչխաւակիցներին, առաջադիմական մամուլում լույս ւեսած Հոդվածները ցույց էին ւալիս, որ կովկասյան Հարցաւնդումը խորաւես վիրավորել ու վչւացրել է բոլոր աղնիվ մարդկանց սրւերը ն Պուրիչկնիչի արչավանքը ճանաչել է իբրն վայրենության ու սւորության մի նվասւացուցիչ անարդ միջադեւ ւեւական դումայի ւարեդրության մեջ1: Վերջաւես, կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արքեւիսկուոսը 1908 թ. դեկւեմբերի 22-ին էջմիածնից Հեռադրում է նախարարների խորՀրդի նախադաՀ ն ներքին դործերի նախարար Սւոլիւինին՝ բողոքելով ւեւական դումայում Հայերի Հասցեին «Պուրիչկնիչի նեւած ղաղիր ղրւարւությունների դեմ», միաժամանակ Հայւնելով Հայ Հոդնորականության ն ժողովրդի Հավաւարմության Հավասւիքները ցարին: Սւանալով Հեռադիրը, Սւոլիւինը դա Հանձնում է Նիկոլայ II-ին՝ ծանոթանալու: Ցարն անարձադանք չի թողնում Հեռադիրը: Նա Սւոլիւինին Հանձնարարում է կովկասի ւոխարքայի միջոցով ւաւասխան ուղարկել էջմիածին: 1909 թ. Հունվարի 15-ին Սւոլիւինի խնդրանքով ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովը ւեղաւաՀ Գնորդ արքեւիսկուոսին դրում է. «Ձերդ Բարձր Սրբաղնութիւն. Պեւական Դումայում նրա անդամներից մինի յայւարարութեան առթիւ, որ մեղադրում էր Հայ Լուսաւորչական Հոդեւորականութեան եւ կովկասում դւնուած նրա Հօւին անջաւական եւ յեղաւոխական ձդւումների մէջ, Ձերդ Բարձր Սրբաղնութիւնը ի Հերքումն յիչեալ յայւարարութեան, յիչելով դեռ Հայերով բնակեցրած ւեղերի կայսրութեան Հեւ չմիացած ժամանակ յիչեալ Հոդեւորականութեան եւ Հայ աղդաբնակութեան ներկայացուցիչների արւայայւած անւայման անձնուիրութիւնն Ռուսասւանին, Հեռադրով խնդրել էիք Ներքին Գործոց Նախարարին արկանել առ ուս ՆՈՐիՆ կԱՅՍԵՐԱկԱՆ ՄԵԾՈՒԹԵԱՆ յիչեալ Հոդեւորականութեան Հաւաւարիմ անձնուէր

Տե՛ս «Գործ», ‹ 79, 16 դեկւեմբերի 1908 թ.:

Հւաւակութեան ղդացմանց Հաւասւիքը: Այժմ Սւաւս Սեկրեւար Սւօլիւինը ւեղեկացրել է ինձ, որ նրա ամենաՀւաւակ ղեկուցման վրայ յիչեալ դիմումի առթիւ ՆՈՐիՆ կԱՅՍԵՐԱկԱՆ ՄԵԾՈՒԹԵԱՆԸ Հաճելի է եղել անցեալ դեկւեմբերի 24-ին սեւՀական ձեռքով մակադրել. «Անկեղծ չնորՀակալ եմ եւ Հաւաւում եմ Ռուսասւանին անձնուէր լինելու ղդացմունքին»: Այս մասին ւաւիւ ունիմ Հաղորդել Ձերդ Բարձր Սրբաղնութեան՝ Հայցելով Ձեր աղօթքներն: Խորին յարդանքով եւ կաւարեալ անձնուիրութեամբ ւաւիւ ունեմ մնալ Ձերդ Բարձր Սրբաղնութեան՝ ԽոնարՀ ծառայ կոմս Վօրոնցով-Դաչկով»1: Նիկոլայ II-ը, որը միչւ ուչադիր էր ծայրաՀեղ աջակողմից կաւարվող թելադրանքներին, այս անդամ ւրամադրություն չի ցուցաբերում ընդառաջ դնալու նրա ցանկություններին ն կանդնում է Վորոնցով-Դաչկովի կողմը: Ավելին, նա մի նամակ է դրում Թիֆլիս, կովկասի ւոխարքային, որով նրան Հայւնում է իր կողմնակցությունն ու աջակցությունը, Հավանություն է ւալիս նրա վարած քաղաքականությանը կովկասում: ի ւաւասխան ցարի այդ նամակի, 1909 թ. Հունվարի 6-ին ւոխարքան նրան դրում է Հեւնյալ չնորՀակալական խոսքը: «Ձերդ կայսերական Մեծություն. Մեծաւես չնորՀակալ եմ Ձերդ Մեծությունից այն նամակի Համար, որ Դուք ուղարկել եք ինձ բարոն Նոլդեի միջոցով: Անցավ ղայրույթի բռնկումն այն ղրւարւության Համար, որ ւեւական դումայում բարդեցին կովկասի վարչության վրա, ն ես չեմ կարող չՀամաձայնել Ձեր ւեսակեւների ճչմարւության Հեւ: Դուք չաւ բարձր եք կանդնած, որւեսղի Հավանություն ւաք դումայում կաւարվածին: ինչ վերաբերում է ինձ, աւա Ձեղ, Տե՛ր Արքա, Հայւնի է, որ ես մեծ Հավաւ ունեմ Ձեղ ն միայն Ձեղ Հանդեւ: Եթե ես այդ

«Արարաւ», ‹ 2, ւեւրվար, 1909, էջ 115-116:

Հավաւը չունենայի, ոչ մի վայրկյան չէի մնա կովկասում: Հավաւացե՛ք, Տե՛ր Արքա, որ Դուք ինձնից միայն ճչմարւություն կլսեք: Այսւեղ իմ դրությունս Հասւաւուն է, բայց ծանր է ամեն դործի մեջ ղդալ, թե ինչւես կենւրոնական իչխանությունը ւոս է ւորում ւոխարքայության ուի ւակ: Վա՞ւ է ւոխարքան, ուրեմն Հարկավոր է նրան ւոխել, բայց Հանուն Ռուսասւանի ն նրա Հեւ անքակւելի կաւերով կաւված կովկասի չաՀերի՝ ւոխարքայությունը ւեւք է որ ւաՀւանվի: Ցանկանում եմ Ձեղ, Տե՛ր Արքա, ն Ձեր թանկադին ընւանիքին ամեն ւեսակ բարեմասնություններ: Հոդով ձեղ անձնվեր՝ ի. Վորոնցով»1: կարդալով այս նամակը՝ ընթերցողը Համողվում է, թե որքան սերւ էին ւոխարքայի ու ցարի անձնական Հարաբերությունները, ն թե առաջինը որքան մեծ աղդեցություն ուներ երկրորդի վրա: Այդ սերւ կաւերը ն ւոխադարձ ջերմադին ղդացումները սասանելու Համար չաւ անբավարար էին Վլադիմիր Պուրիչկնիչի ն նրա կողմնակիցների եռանդորեն թաւած ջանքերը: Հենց դա էր դլխավոր ւաւճառը, որ չնայած կառավարությունն ամուր կանդնած էր Պուրիչկնիչի ն նրա ՀամախոՀների թիկունքին, բայց ցարի կամքով Վորոնցով-Դաչկովը չարունակեց մնալ կովկասում, վարել աղաւականությանը մու իր քաղաքականությունը, որը բավական Հեռու էր Սւոլիւինի բռնակալ ռեժիմից: Պեւական դումայում կովկասյան Հարցաւնդման ընդՀաւված քննարկումը վերսկսվեց 1909 թ. ւեւրվարի 3-ին, 45րդ նիսւում: Ելույթ ունենալով՝ դումայի անդամ ՀովՀաննես Սաղաթելյանն անարդարացի Համարեց ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովի Հասցեին ուղղված քննադաւությունները, ցույց ւվեց, որ նրա ընդդիմախոսների բերած ւասւերը ն թվական ւվյալները չեն

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 297բ, վավ. 20, թ. 12 ն չրջ.:

Համաւաւասխանում իրականությանը: Սաղաթելյանը ղրւարւություն Համարեց Պուրիչկնիչի, Տիմոչկինի, Մարկով 2-րդի ն մյուս սնՀարյուրյակային ւաւդամավորների մեղադրանքները, թե Հայերն ուղում են սւեղծել Մեծ Հայասւան՝ Արարաւից մինչն Վորոնեժի նաՀանդի սաՀմանները: Անդրադառնալով այդ ն ընդՀանրաւես Հայերի անջաւողականության առասւելներին՝ Սաղաթելյանը դա Համարում էր Հոդեկան Հիվանդների Հնարանք, մի մեծ սադրանք՝ ինչւես ւարսավելի նենդամւության, այնւես էլ Հրեչային Հեւնանքների իմասւով: ՊաւաՀական չէ, ասում էր նա, որ այդ առասւելը ւարածելու նախաձեռնությունն իրենց վրա են վերցրել «Միքայել Հրեչւակաւեւի միության» ւոխնախադաՀ Մարկով 2-րդը ն ւխրաՀռչակ Վլադիմիր Պուրիչկնիչը1: Հայկական անջաւողականության մասին խաբուսիկ դաղաւարի սնանկությունը ցույց ւալու Համար Սաղաթելյանն օրինակներ էր բերում դեռ Պեւրոս Մեծի ժամանակներից սկսած Ռուսասւանի Հեւ միանալու Հայերի ձդւման մասին: կովկասի դրավման ժամանակ Հայերն իրենց աղաւությունը կաւեցին ռուսական ղենքի Հաղթանակի Հեւ ն ամեն կերւ նւասւում էին այդ Հաղթանակին2: Սաղաթելյանի ելույթն արժանացավ դումայի ձախակողմյան մասի ն կենւրոնից ձախ դւնվող ւաւդամավորների բուռն Հավանությանը: Հաջորդ օրը, ւեւրվարի 4-ին, 46-րդ նիսւում առաջինը նորից Հանդես է դալիս ՀովՀաննես Սաղաթելյանը ն չարունակում նախորդ օրվա իր ելույթը: Պաւդամավորն ասում է, որ կովկասաՀայ ժողովուրդը որնէ անջաւողական ձդւում չունի Ռուսասւանից, քանի որ նա միանալով Ռուսասւանին, դւել է իր խաղաղությունը ն Հնարավորություն է սւացել առաջադիմելու ւնւեսաւես ու մչակութաւես: ԱյնուՀեւն նա թվարկում

Տե՛ս "Стенографический отчет о заседаниях второй сессии 3-й Государственной думы", Санкт-Петербург, типография газеты “Россия”, 1909, с. 1426. Տե՛ս նույն ւեղում, с. 1427:

է այն մեծ ծառայությունները, որ Հայությունը մաւուցել է Ռուսասւանին՝ կայսրության Համար դժվարին ժամանակներում1: Սաղաթելյանից Հեւո ելույթ է ունենում կաւաղի խավարամոլ Նիկոլայ Մարկովը (Մարկով 2-րդը): Նա իր ն ՀամախոՀների անունից ասում է, թե իրենց խնդիրը ռուս ժողովրդի ն ռուսական ւեւության չաՀերի ւաչււանությունն է, ուսւի այդ սուրբ նւաւակին ւիւի ծառայեցնեն իրենց ողջ ուժերն ու Հնարավորությունները: ԱյնուՀեւն ճառախոսն անցնում է Հայերի Հեւ Հաչիվներ մաքրելուն՝ իր ելույթն ամբողջովին նվիրելով նրանց դեմ ւայքարի Հարցերին: Հայերի Հարցը քննարկելով ւոխարքային վարկաբեկելու խնդրի Հեւ՝ ւաւդամավորն ասում է, թե վերջինս ւարղ դործիք է դարձել Հայերի ձեռքին, ն որւես իր ասածի Հասւաւում, բերում է երկու օրինակ. առաջին, Վորոնցով-Դաչկովն այցելել է Հայկական երկու բարեդործական ւարաՀանդեսներ, երկրորդ, «երկու ձկնորսարան կաւալով ւվել է ինչ-որ Փիթոնի»: կրկնելով Հայերի Հասցեին իր սովորական ղրւարւությունները՝ Մարկով 2-րդն անդրադառնում է դոյություն չունեցող այն քարւեղին, որի վրա, իբր ւաւկերված է Հայասւանը՝ ներառած մինչն Վորոնեժ ընկած ւարածությունները: Ոչ-Հեռավոր դալիքում, ասում էր նա, «անխուսաւելի է կովկասյան ճաւոնացիների (իմա՝ Հայերի:- Հ. Ս.) արչավանքը Ռուսասւանի վրա»2: Շարունակելով իր խոսքը դոյություն չունեցող «Հայկական արւառոց ւաՀանջների» ու «երնակայական ծրադրերի» մասին՝ Մարկով 2-րդն ընդդծում էր. «Մինչն Վորոնեժ Հայասւան Հասւաւելու դաղաւարը բնավ այնւիսի մի անՀեթեթություն չէ, որի վրա կարելի լինի ծիծաղել: Համողված եմ, որ ւաւմական որոչ ւայմաններում դա կարող է իրադործվել: Շաւերը Հեդնում էին ն՛ ճաւոնական ւաւերաղմի նախօրյակին, ն՛

Տե՛ս “Стенографический отчет о заседаниях второй сессии 3-й Государственной думы”, с. 1429-1431. Տե՛ս նույն ւեղում, с. 1433:

թուրքական Հեղաւոխությունից առաջ, բայց ւեսա՞ք, թե ինչ կաւարվեց»: Ըսւ ճառախոսի՝ ելնելով իրական վւանդից, ւեւք է, վերջաւես, ըմբռնել, որ Հայկական վւանդը ոչ թե Հեռավոր աւադայի, այլ օրվա Հարց է: Ուսւի «Եթե ռուսական իչխանությունը վերջ չդնի Հայերի քայքայիչ դործունեությանը, աւա Հայասւանը կդառնա միացյալ ւեւություն, թերնս Ռուսասւանից կախված, բայց բոլորովին ինքնավար՝ մեր Ֆինլանդիայի նման»: Դրանից անմիջաւես Հեւո Մարկով 2-րդը «Հիչեցրեց» դումային, որ անցյալում ռուսական ւեւության ծառայության մեջ դւնված Հայ դործիչները միչւ երաղել են այդ մասին: Նրանք «միչւ եռանդով աջակցել են այդ դաղաւարի իրականացմանը ն Ռուսասւանում դործել են իբրն Հայեր, բայց ոչ իբրն ռուսական ցարի ւաչւոնյաներ...: Այժմ էլ ռուսասւանյան ւաչւոնյաների թվում քիչ չեն այն Հայերը, որոնք մւածում են Հայկական ինքնուրույն ւեւականության մասին»1: իսկ ի՞նչ միջոցներով են Հայերը ձդւում իրենց նւաւակին: Հիմնական միջոցը ւողի ուժն է, ասում է Մարկով 2-րդը: Հայերն այդ ուժով են սկսում իրենց կռիվը ռուսների դեմ: Այդ ւողի աղբյուրներից մեկը Հայ եկեղեցու կալվածքներն էին, որ իչխան Գոլիցինն օւարել էր էջմիածնից, բայց Վորոնցով-Դաչկովի ջանքերով նորից վերադարձվեցին Հայերին: Եվ Հիմա այդ կալվածքներից սւացած ւողերով նրանք ղենք են ձեռք բերում ւեւության դեմ կռվելու Համար: ԱյնուՀեւն ւնդելով, թե կովկասում «սւառնալից չաւեր ընդունած» անջաւողական ւրամադրությունները սերմանում են Հայերը, ելույթ ունեցողը քննադաւում է ւոխարքայի «արմաւաւես սխալ» այն բացաւրությունը, թե վրացիներից, Հայերից ու թուրք-թաթարական ցեղերից անկարելի է անդրկովկասյան որնէ ւեւություն կաղմել: Ըսւ ճառախոսի՝ Հայ-վրացդաղսւանյան-աւրւաւականյան-քրդական դաչինքի կաղմումը միանդամայն իրական է, ուսւի կովկասի իչխանությունը ւեւք է կարողանա ձեռնարկել բոլոր միջոցները այդ վւանդը

Տե՛ս "Стенографический отчет о заседаниях второй сессии 3-й Государственной думы", с. 1433.

խաւանելու Համար, բայց, ցավոք, ունակ չէ դրան: «Պեւությունը ւեւք է Հենվի ոչ թե կովկասի բնիկ աղդությունների, այլ միայն ու միայն մեծ ու Հղոր ռուս ժողովրդի ն ւոխարքայության սաՀմաններում աւրող ռուսների վրա»1,- Հայւարարում է Մարկով 2-րդը: Վերջում Վորոնցով-Դաչկովի քաղաքականությունը Համարելով ւեւական դավաճանություն՝ Նիկոլայ Մարկովը դումային առաջարկում է նչանակել սենաւորական քննություն: Եղրաւակելով ելույթը՝ սնՀարյուրյակային Հռեւորը դիմելով ւաւդամավորներին, ասում է. «Պարոննե՛ր, ընդունեցե՛ք Հարցաւնդումը: Մի՛ խայւառակեք ռուսական երկիրը, այլաւես ռուսը ձեղ կդաւաւարւի»2: Լսվում են բացականչություններ աջակողմից՝ «Բրավո՛», «կեցցե՛ս», որոնք ուղեկցվում են ծաւաՀարություններով: Ամբիոն է բարձրանում կովկասում երկար ւարիներ աւրած ւաւդամավոր Վասիլի Սւեւանովը: Հերքելով կովկասցիների անջաւողականության մասին ւարածված առասւելը՝ նա ասում է, որ դա Հնարված է ռուսացման քաղաքականությունը արդարացնելու նւաւակով: Այդ վնասակար քաղաքականության Հեւնանքն այն է, որ կովկասյան աղդաբնակչությունն ու իչխանությունը կանդնեցին դեմ-Հանդիման, իբրն թչնամիներ: ինչ վերաբերում է կովկասյան ւաչւոնեությանը, որի դեմ սուր են ճոճում Պուրիչկնիչը ն ընկ., աւա նրանք Համարյա բոլորը կովկասյան նախկին ռեժիմի ժամանակներից մնացած Հին ւաչւոնյաներ են,- ասում է Հռեւորը: կովկասում սւեղծված դրությունից դուրս դալու միակ ելքը Սւեւանովը Համարում է դումային ներկայացված Հարցաւնդման մերժումը, որը կնւասւեր երկրամասի խաղաղեցմանը ն դոՀացում կւար ւեղի աղդաբնակչության օրինական, մչակութային, աղդային ն կրոնական ւաՀանջներին3:

"Стенографический отчет о заседаниях второй сессии 3-й Государственной думы", с. 1433. Նույն ւեղում, с. 1450-1451: Տե՛ս նույն ւեղում, с. 1453-1454:

ԱյնուՀեւն ելույթ է ունենում կովկասի ւոխարքայի՝ քաղաքացիական մասի օդնական սենաւոր Միցկնիչը: Նա ասում է, թե ինքը չի ւաւասխանելու Վորոնցով-Դաչկովի Հասցեին Պուրիչկնիչի Հնչեցրած մեղադրանքներին, որովՀեւն այդ առթիվ ւոխարքայի բացաւրությունները ււադրված են "Правительственный вестник”-ում, բայց կւրականաւես ժխւում է այն ւեսակեւը, թե ւոխարքան մեղմ է վարվում աՀաբեկիչների նկաւմամբ, Հիչեցնելով, որ նման դործերի վերաբերյալ դաւավճիռների Հասւաւումը դեներալ-նաՀանդաւեւների իրավասությունն1 է ն ոչ թե ւոխարքայինը: Հայ Հոդնորականության դեմ թչնամական Հարձակումներով իր ելույթն սկսեց աջակողմյան ւաւդամավոր Զամիսլովսկին, Հայւարարելով, թե Հայ եկեղեցին Հեղաւոխական է, Հեւնաւես՝ Ռուսասւանի թչնամի2: Բարբաջանքներով նրան ձայնակցեց ամբիոն բարձրացած Լադոմիրսկին, ասելով, որ եթե Հայերին Հովանավորելու իր քաղաքականությամբ իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովը որոչ ժամանակ նս չարունակի ւաչւոնավարել, աւա «Հարկ կլինի կրկին նվաճել կովկասը»: Բանը Հասցնելով ղավեչւի՝ Հայաւյաց աղդայնամոլը ւորձեց ւաւդամավորներին Համողել, թե Հակառուսական աւսւամբություն բարձրացնելու նւաւակով ճաւոնական մի նավ ղենքեր է Հասցրել կովկաս3: Դումայի նիսւը չարունակվում է ւեւրվարի 5-ին: Առաջինն ելույթ է ունենում Եվդենի Գեդեչկորին, որին Հեւնում են Լիսիչկինի, Զխեիձեի, Պավլովիչի, Տիմոչկինի, Հեյդարովի, Բարդիժի, Բոբրինսկի 2-րդի, Միլյուկովի, կամենսկու, Պուրիչկնիչի ելույթները՝ ւաւդամավորների մեկը մյուսին ժխւող Հակասական ընկալումներով: Պուրիչկնիչը, դիմելով դումայի աջակողմյան ն կենւրոնի ւաւդամավորներին, նրանց խնդրեց ընդունել Հարցաւնդումը4: "Стенографический отчет о заседаниях второй сессии 3-й Государственной думы", с. 1454. Նույն ւեղում, с. 1461-1462: Տե՛ս նույն ւեղում, с. 1465-1466: Նույն ւեղում, с. 1467-1474:

կրկին ու կրկին անդրադառնալով «Հայ Հեղաւոխական աղդի»1 Ռուսասւանից անջաւվելու ձդւումներին, Վլադիմիր Պուրիչկնիչը նորից խոսում է Հայերի ն առՀասարակ կովկասի ժողովուրդների աւսւամբական ուժերին ճղմելու անՀրաժեչւության մասին: Այս ւողերը կարդալիս ակամայից վերՀիչում ես ավելի քան մեկ դար առաջ (1905 թ.) ռուս մարդկանցից մեկի՝ բժիչկ Ս. Պաւալովի դրավոր խոսքը, որի բնօրինակը ւաՀւանվում է Մաւենադարանում: Այնւեղ ասված է. «Դժբա՛խւ կովկաս: Ո՞ւր են մեծ ւոեւներ Պուչկինը, Լերմոնւովը ն ուրիչները, որոնք սքանչանում էին քո ւառաՀեղ ւեսքով, քո Հասարակ, բարեսիրւ ժողովրդի կյանքով: Որբացա՛ծ կովկաս: Ո՞ւր է քո մեծ Հովանավորը՝ Մեծ իչխան Միխայիլ Նիկոլանիչը, որը միչւ չեչւում էր, որ անսաՀման է կովկասի ժողովուրդների նվիրվածությունը ԳաՀին ն Հայրենիքին»1: Վիճաբանությունները վերջանալուց Հեւո քվեարկության է դրվում Հարցաւնդմանը Հավանություն ւվող բանաձնի նախադիծը, որը դումայի մեծամասնությունը մերժում է: Ավելին, նիսւի մասնակիցները քվեարկությամբ ընդունեցին մի բանաձն, որով առաջ էր քաչվում կովկասում լուրջ բարեւոխումներ մւցնելու խնդիրը: Փասւաթուղթն ընդդրկում էր Հեւնյալ կեւերը՝ վարչական մարմինների բարեւոխություն, ղեղծումների քննություն ու վերացում, Հողային բարեկարդություն, դաւական բարեւոխություններ, դաղթականների դործի կարդավորում, քաղաքային ն ղեմսւվային ինքնավարություն: ինչւես ւեսնում ենք, Հանդես բերելով իրենց Հարցաւնդումը, Պուրիչկնիչը ն նրա ՀամախոՀները նւաւակ ունեին դումայի առաջ վարկաբեկելով կովկասի ւոխարքային՝ Հեչւացնել նրա ւաւալումը, միաժամանակ երկրամասը վերադարձնել իր սոսկալի անցյալին՝ դոլիցինյան մղձավանջի օրերին: Բայց Հարցաւնդման քննարկումն առաջ բերեց բոլորովին Հակառակ Հեւնանք, քան սւասում էին նրա Հեղինակները:

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 58, թ. 12 ն

չրջ.:

Դուման ոչ միայն մերժեց Հարցաւնդումը, այլն առաջ քաչեց կովկասյան բարենորոդումների խնդիրը, դրանով իսկ սաՀմանաղաւվելով ւուրիչկնիչյան սն դնդի լուսաչեջ վայրենությունից: Պուրիչկնիչը ն նրա ՀամախոՀները մեխվեցին աւելության ու խայւառակության սյունին: կովկասի ւոխարքայի Համաձայնությամբ, նրա օդնական Ն. Պեւերսոնը 1909 թ. ւեւրվարի 20-ին ղեկուցադիր է ներկայացնում Նիկոլայ II-ին, նրան Հիչեցնում ւեւական դումայում Հարցի քննարկման արդյունքների մասին, միաժամանակ բարձրացնում ղրւարւությունների Համար Վ. Պուրիչկնիչին դաւական ւաւասխանաւվության ենթարկելու անՀրաժեչւության Հարցը1: Թեն կովկասյան Հարցաւնդումը ձախողվել էր, բայց ինքնակալությունը մւածել անդամ չէր ուղում ձեռք քաչել ւուրիչկնիչներից ու մենչիկովներից, չէր մւածում անդամ մի կողմ դնել նրանց՝ կովկասցիներին առաջադրած մեղադրանքները: Ոդեչնչված դրանից՝ նրանք մւադիր չէին Հեւ քաչվել իրենց անարժան ու լկւի «սխրադործություններից» ն ւաւրասւվում էին նորանոր ղրւարւություններով ու դավերով կրկին Հանդես դալ ւեւական դումայում՝ մի անդամ նս ւորձելով Հաւկաւես այլաղդի ւաւդամավորների ն ողջ Հասարակության Համբերությունը: իր Հերթին, Հեւադիմական մամուլն առաջվա Հեւնողականությամբ ւաչււանում էր սնՀարյուրյակայիններին՝ թե՛ ւեւական դումայից ներս ն թե՛ դումայից դուրս: Հայերի վրա չարունակում էին իրենց Հարձակումները Պեւերբուրդի "Новое время"-ն, Մոսկվայի "Московские ведомости"-ն, Թիֆլիսի "Голос Кавказа-ն ն ուրիչ ւարբերականներ, որոնց Հրաւարակումները նւասւում էին Հաւկաւես Հայ մւավորականության վրա Հեւադիմության Հարձակումների ուժեղացմանը ոչ միայն կովկասում2: Սւոլիւինը ոչ միայն չէր թուլացնում Ռուսասւանում “Всеподданнейший доклад Государю Императору от 20 февраля 1909 г. о привлечении к судебной ответственности члена Государственной думы В. Пуришкевича по обвинению его в клеветании Н. Петерсона и всеподданнейшая просьба Н. Петерсона на оклеветании его Пуришкевичем”, Тифлис, 1909. Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 24, 5 Հոկւեմբերի 1909 թ.:

«երկաթյա կարդաւաՀություն» Հասւաւելու իր ջանքերը, այլն դնալով ուժեղացնում էր Հալածանքները բոլոր այն քաղաքական ուժերի դեմ, որոնք կարող էին իրական վւանդ սւառնալ ինքնակալությանը: Այդ կաղմակերւությունների ցանկում առաջիններից մեկը ՀՅ դաչնակցությունն էր: Զուր չէր, որ «ՍուրՀանդակ» թերթը Հեւնյալ դառը խորՀըրդածությունն էր անում. «Մենք՝ Հայերս, որ ամենաաղնիւ ռուսից ոչ ւակաս սիրել ու ւայւայել ենք Ռուսասւանը, անձնուիրութեամբ ծառայել ենք ւեւութեան չաՀերին եւ դրա Համար այնքան ջարդեր ենք կերել, Հարիւր Հաղարաւոր ղոՀեր ենք ւուել եւ ւնւեսաւէս քայքայուել՝ այսւեղ թէ արւասաՀմանում, մենք իրաւունք ունենք բարձրաձայն բողոքելու այդ անարդարութեան դէմ»1: Այո՛, ռուսաՀայերը անձնվիրաբար են ծառայել քրիսւոնեական ն առաջադիմական Ռուսասւանին, միչւ բարեՀաճ են եղել դրա նկաւմամբ, նան Հաչվի առնելով «թուրքաՀայութեան ճնչւած վիճակը եւ յոյս ունենալով որ Ռուսասւանը մի օր ւիւի աղաւադրէր ԹրքաՀայասւանը...»2: Հայ ժողովրդի, մասնավորաւես կովկասաՀայության դեմ ռուս սնՀարյուրյակայինների սկսած Հարձակումներն ու չարաբանություններն առիթ էին, որւեսղի ՀովՀաննես Թումանյանն ի լուր ամենքի կրկին արւաՀայւեր իր ւեսակեւները Հայ-ռուսական Հարաբերությունների մասին: Եվ դա ժամանակի այն Հաւվածում, երբ բաղմաթիվ Հայ մւավորականների Հեւ ինքը նույնւես ենթարկված էր սւոլիւինյան բիրւ Հալածանքներին: Նախ նչենք, որ Մեծ Հայն ու Հայոց Մեծ Պոեւն իր Հրաւարակախոսական ելույթներում բաղմիցս անդրադարձել է իր ժողովրդի քաղաքական կողմնորոչման Հարցերին ն անվարան չեչւել է, որ Հայ ժողովրդի աղդային չաՀը ւաՀանջում է միչւ լինել Ռուսասւանի Հեւ: Թումանյանական ւաւմաւիլիսուայական այդ ըմբռնումը թելադրված էր Հայասւանի աչխարՀա«ՍուրՀանդակ», ‹ 35, 27 նոյեմբերի 1909 թ.: Անդրէ Ամուրեան, Ցարական «Սխրանկա»-յի արխիւը, Ա դիրք, ԹեՀրան, 1978, էջ 68:

դրական դիրքով, Հարնանների Հեւ բարդ ւոխՀարաբերություններով, ժողովրդի դարավոր մչակույթով, նրա Հոդնոր կերւվածքով, առաջադիմության ն լուսավորության անՀադ ձդւումով ն այլ Հանդամանքներով: Նա դրում էր. «...Մենք մեջւեղն ենք Հոդնոր Արնելքի ն դործնական Արնմոււքի: Արնելքը մարդը Հասցրել է Ասւծուն, ւիեղերքին, Աթմանին խառնել: իսկ Արնմոււքը - ամենաչաւը մինչն դասակարդը: Եվ ունեցել է էնւես թռիչքներ - ինչւես ֆրանսիական Հեղաւոխությունը Հավասարություն, եղբայրություն, ն կամ անդլ[իական] մեծ խարւիան - մարդու իրավունքը... Երկուսի սինթեղը» (ընդդծումը Թումանյանինն է:- Հ. Ս.)1: Քննության առնելով Հայ ժողովրդի ողբերդական իրադարձություններով լի անցյալը ն նրա ւաւմական ճակաւադրի ւրկարար չրջադարձը 19-րդ դարի 20-ական թվականների վերջերից սկսած, Թումանյանն արձանադրում էր. «Երնանի առումով Ռուսասւանին միացավ Մասսի էս կողմը դւնվող Հայությունը ն այդ օրվանից Հայ ժողովրդի կյանքի ու ւաւմության մեջ բացվեց մի նոր չրջան: ... Ցնծությունն ընդՀանուր էր, սրւալի ու մեծ, ինչւես ընդՀանուր ու մեծ էր դարավոր «վերքի» ցավը: Այդ ցավի ն այդ ցնծության ... Հրաչունչ արւաՀայւությունը եղավ Խ. Աբովյանի «Վերք Հայասւանին»: Այդ դրքի մեջ են ամւուված Հայ ժողովրդի վերջին ժամանակների ւանջանքներն ու ւենչանքները ն դաղւնիքն էլ սրա մեջ է, որ նա մեղանում Համարվում է սրբաղան դիրք»2: Հեւնողականորեն ղարդացնելով ռուսական կողմնորոչման դաղաւարը, Թումանյանը «Հայկական Հարցն ու իր լուծումը» Հոդվածում դրում էր, որ Հայ ժողովրդի կյանքն ու դույքը, ւաւիվն ու ղարդացումը միչւ վւանդված են եղել Պարսկասւանում ն Տաճկասւանում, բայց այդ վւանդը երբեք «դոյություն չունի ն չի ունեցել Ռուսասւանում, թեկուղ իչխան Գոլիցինի օրերում: ԸնդՀակառակը, Հայ ժողովուրդը միչւ նայել է

ՀովՀաննես Թումանյան, Երկերի ժողովածու, Հաւ. 6, Երնան, 1959, էջ 249: Նույն ւեղում, էջ 256: Նույն ւեղում:

Ռուսասւանի վրա որւես իր խնդրի ավանդական ւաչււանի վրա»1: ՀովՀ. Թումանյանը վճռականաւես մերժում էր Ռուսասւանից Հայերի անջաւվելու ամեն մի միւք, Հերքում «Հայկական սեւարաւիղմի» Հնարովի դաղաւարը, ւնդում, որ Հայ ժողովուրդը չունի ն չի կարող ունենալ Հակառուսական որնէ նկրւում, որ իր էությամբ նա երախւադեւ է ռուս ժողովրդի աղաւադրական ոդորումներին, միաժամանակ Հուչում էր, որ առանձին Հայ աղդայնականների ձդւումը՝ Հասնել Ռուսասւանից աղդային անկախության, իր Հեւ բերում է աղդի ֆիղիկական բնաջնջման վւանդ: Նա ասում էր. «Այո՛, անկախությունը լավ բան է», բայց եթե նա «թոկ է դառնալու Հայությանը խեղդելու Համար - չենք ուղում»2: Ըսւ Թումանյանի՝ մեղ ւեւք չէ այնւիսի Հայասւան, որ անկախանալուց Հեւո նման կլինի մի ւոքրիկ վանդակի՝ բոլոր կողմերից դռները ւակ, ուր նույնիսկ օդ չի լինելու չնչելու: Մենք չենք ուղում միայնակ մնալ ւաճիկ ասկյարի սրի առջն: Թումանյանը բավարարված էր, որ Ռուսասւանի կաղմում իր աղդի դոյությունը երաչխավորված է ն աղդը բոլոր Հնարավորություններն ունի աղաւ ղարդացնելու իր ինքնության վկայությունը՝ աղդային մչակույթը3: Մեծ մւավորականը չեչւում էր, որ ոչ միայն ռուսաՀայության, այլն Ռուսասւանի կաղմում ընդդրկված քաղաքականաւես ն ւնւեսաւես թույլ մյուս բոլոր ժողովուրդների Համար միանդամայն դայթակղիչ է ռուսական Հովանավորությունը, որի ւայմաններում նրանք Հնարավորություն են սւացել բաղմաւաւկելու իրենց նյութական ն Հոդնոր Հարսւությունը: Մւքով անդամ չանցկացնելով, թե երբնիցե Ռուսասւանի Հայ ժողովուրդը կարող է աղդային-աղաւադրական կռվի ելնել ռուսական ւեւության դեմ Հանուն անկախ աղդային ւեւականության, Թումանյանը միանում էր ՎաՀան Տերյանի քարո1

ՀովՀաննես Թումանյան, Երկերի ժողովածու, Հաւ. 6, էջ 256: Նույն ւեղում, էջ 248-249: Նույն ւեղում, էջ 249:

ղած «Հոդնոր Հայասւանի» դաղաւարին ն այդ ուղիներում էր ւեսնում Հայ ժողովրդի աղդային ինքնուրույնության ւաՀւանումը, ւնւեսական ն մչակութային վերելքը: «Ես իմ աչխարՀայացքով,- դրում էր նա,- Հայոց թադավորության կարուով մաչվողը չեմ: ինձ Համար լիուլի Հերիք է Հայ ժողովրդի կուլւուրական աղաւությունը կուլւուրական ժողովուրդների եղբայրության մեջ»1: «Ունենալ Հարուսւ, աւաՀով դւրոցներ ն ուժեղ դրականություն՝ կնչանակի ամուր ու ւաւվավոր կանդնել լուսավոր աղդերի չարքում: Եվ դոնե ես խորաւես Հավաւում եմ Հայի էդ կուլւուրական ուժին, մենք կարող ենք էդւես լինել ն ւեւք է լինենք»: Այս է այն ուղին, որով «անխորւակելի ու անսասան կաւաՀովվի մեր աղդային ինքնուրույնությունը աչխարՀքում ն աղդերի չարքում»2: Այս դրույթը Հենվում է ւաւմության որոչակի դասերի վրա ն արդեն սւուդվել է Արնելյան Հայասւանը Ռուսասւանի կաղմի մեջ մւնելու Հարյուրամյա ւորձով: Մի որոչ ւեսակեւ ւնդում էր, թե Ռուսական կայսրության մեջ կարող է ւեղի ունենալ Հայ Հոդնոր Հարսւության մարում, որւես թե մրցակցությունն ավելի ղարդացած մչակույթի ու դրականության Հեւ կարող է դուչակել միայն ւոքր ժողովրդի Հոդնոր ինքնության ոչնչացում: Թումանյանը մերժում էր նման ւաւկերացումը, ելնելով Հենց ւաւմության ւորձից. «Ռուսասւանում մենք ունեցել ենք ն կարող ենք ունենալ կուլւուրական մաքառում: Եվ ես Համաձայն չեմ էն ողբերի ու ողբասացների Հեւ, թե մենք կորչում ենք էդ մաքառման մեջ. էդ ւրւունջները ւեւք է բացաւրել դլխավորաւես ավելի առաջ դնալու ւենչանքով. ընդՀակառակը, մի Հեւադարձ Հայացք կՀամողեր, որ Հենց աղդային ւեսակեւից երբեք էնքան ուժեղ չենք եղել, ինչւես էսօր»3:

ՀովՀաննես Թումանյան, Երկերի ժողովածու, Հաւ. 4, Երնան, 1959, էջ

Նույն ւեղում, էջ 255: Նույն ւեղում, էջ 215:

211:

ՊԱՐՍկԱկԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ԱՆկԱՍԵԼի ԸՆԹԱՑՔԸ:

ՄԱՀՄԵԴ ԱԼի ՇԱՀի ԳԱՀԸՆկԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պարսից միաւեւության դեմ ծավալված Հեղաւոխական չարժումը 1908 թ. կեսերին վերաւոխվելով աւսւամբության, 1909 թ. Հուլիսին Հասավ ւայլուն Հաղթանակի՝ Պարսկասւանի չաՀնչաՀի ւաւալման: 1908 թ. կեսերից Թավրիղում ու նրա չուրջը վիճակը դնալով ավելի ու ավելի սրվեց: ՇաՀ ՄաՀմեդ Ալին Հուլիսի 19-ին մի Հեռադիր-Հորդոր Հղեց Թավրիղի բնակչությանը: Հորդորակում նա նչում էր, որ թավրիղյան խլրւումները Հեւնանք են ո՛չ թե մեջլիսի ցրման ն ո՛չ էլ իր նկաւմամբ բնակչության աւելության, այլ՝ անիչխանության: «Զորավոր ւասւերը ցույց են ւալիս,- դրում էր չաՀը,որ Հեղաւոխական չարժում կոչվածը ւարղաւես խուլիդանական ընդվղում է, անձնական կրքերի արդասիք, ուրիչ ոչինչ: Ցավալի է, որ թչվառ ժողովուրդն իր ւդեւ միամւությամբ ղոՀ է դնում ինքնակոչ Հեղաւոխականներ անվանյալ ւորւաբույծների, որոնք դժբախւությունների ասւարեղ են դարձրել իրենց լոթիական չարժումը»: ՇաՀը չեչւում էր, որ ժողովրդի անդորրությունը միչւ եղել է իր միակ մւածումը, ուսւի Թավրիղի բնակչությանը կոչ էր անում «Հանդես դալ այսւես կոչված Հեղաւոխականների դեմ» ն կառավարական ղորքերի աջակցությամբ արկածախնդիրներին դուրս մղել քաղաքից1: ՇաՀի Հորդորակում ւադնաւ էր արւաՀայւված, որ դոյություն ունեցող խառնակ վիճակը երկարաձդվելու դեւքում Պարսկասւանը վերջնականաւես վերածվելու է մի թույլ ու անկարդ ւեւության, որից օդւվելով, դիչաւիչ Հարնանները Հոչուելու են նրա մարմինը, ւոկելու իրենց Համար Համեղ ւաւառները: Ուսւի երկրի ւարածքային ամբողջականության ւաՀւանման ն ժողովրդի միասնության բոլոր կողմնակիցները ւեւք է իրենց մեջ ուժ դւնեն ն երկիրը դուրս բերեն անօրինակ խոր ճդնաժամից:

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 86:

ԱՌՃԱկԱՏՄԱՆ ՀԱՄԱԽՈՒՄԲ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գնալով ակնՀայւ էր դառնում, որ Թավրիղի թուրք ղեկավարությունն ավելի ու ավելի Հակվում է Սսմանյան կայսրության կողմը: Նա Հանդես չէր դալիս թուրքական ղորքերի Պարսկասւան ներխուժման դեմ, ւարբեր ճանաւարՀներով Թուրքիայից սւանում էր ռաղմական ն այլ կարդի օդնություն: Հեղաւոխական դործը ն աղդային ղդացումը ընդՀարման մեջ էին Թավրիղի թուրքերի մւքերում: Երիւթուրքական Հեղաւոխությունից ն կ. Պոլսում միդՀաւյան սաՀմանադրության վերաՀասւաւումից Հեւո 1908 թ. Հուլիսի 22-ին Թավրիղի անջումենը, որի անդամների բացարձակ մեծամասնությունը թուրքեր էին", ւարածել էր մի թռուցիկՀայւարարություն, որի չարադրանքը նախաւես Համաձայնեցվել էր Թավրիղում Թուրքիայի Հյոււաւոսի Հեւ: Թռուցիկում ասված էր. «Նկաւի ունենալով, որ մեր չաՀը, Հակառակ օրենքին ու իր խոսւման, ցրել է մեջլիսը ն ժողովրդին աչքաթող անելով նրան մաւնել է սովի ու կուորածի, չի լսում մեր արդար բողոքը, ն նկաւելով, որ Հարնան Սսմանյան կայսրության սուլթանը իր երկրին չնորՀել է սաՀմանադրություն, մենք՝ երդվյալ սաՀմանադրականներս սւիւված ենք ներկայանալու ւաճկական Հյոււաւոսին ու նրան Հայւնելու մեր Հւաւակությունը ՎեՀաւառ սուլթանին ն աւավինելու նրա դրոչակին: Ուսւի մեր բոլոր Համակիրները թող վաղը Հավաքվեն ն միասին օսմանյան դրոչակներով ներկայանանք Հյոււաւոս էֆենդուն ն նրան Հայւնենք Թուրքիայի Հւաւակություն ընդունելու մասին մեր վճռականությունը»1: ԱՀա այսւես. Հեղաւոխականությունից մինչն երկրի չաՀերին դավաճանելը Թավրիղի անջումենի Համար ընդամենը մի

"

Թավրիղի թուրք բնակիչների մեծ մասը սաՀմանադրական էր: Նրանց ձեռքին էր ոչ միայն սալիմական անջումենը, այլն ժամանակավոր քաղաքային կառավարչությունը: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 90:

քայլ էր: Բարեբախւաբար չոււ Հասկանալով նախաւեսված միջոցառման ամբողջ վւանդավորությունն առաջին Հերթին իր Համար, անջումենը Հուլիսի 23-ի առավույան չեղյալ Համարեց Հայւարարությունը: Բայց ւասւն իսկ ցույց էր ւվել, որ նա չաւ Հեռու է ինքնակառավարում իրականացնող մարմին լինելուց: Փասւը նան վկայություն էր անջումենի անդամների մւավոր ու բարոյական սնանկության, այն բանի, որ նրանք անձեռնՀաս են Հեւնելու սաՀմանադրական կարդերի ւաՀանջներին, Հեչւությամբ կարող են բռնել երկրին դավաճանելու ուղին՝ նույնիսկ խախւելով նրա ւարածքային ամբողջականությունը: ինչւես վերը նչվել է, սաՀմանադրականներն, իրենց Հերթին, դեռ 1907 թ. կեսերից երկրի ւարածքային ամբողջականության խաթարման դլխավոր մեղավորներ էին Համարում միաւեւականներին ն անձամբ չաՀին: Հուլիսի վերջին կառավարական դնդերը ն դումարւակները Աւրւաւականի նորանչանակ ընդՀանուր նաՀանդաւեւ, ՄեՀմեդ Ալի չաՀի ւեսա էյն Դովլեի (իսկական անունը՝ Սոլթան Աբդոլ Մեջիդ Միրղա)" ն ղորքի Հրամանաւար ՍիւաՀդարի (իսկական անունը՝ ՖաթՀոլլաՀ խան Ռեչւի) առաջնորդությամբ ԹեՀրանից ուղղու" Մինչն ՓաՀլավինների իչխանության առաջին ւարիները՝ 1930-ական թվականները, Պարսկասւանի ւեւական վարչամեքենայի բարձրասւիճան ւաչւոնյաներն ավելի չաւ ճանաչվում էին իրենց ւիւղոս(ներ)ով, քան՝ իսկական անուններով: Տիւղոսը չնորՀում էր կամ չաՀը, կամ դրանով ճանաչվում էին որոչակի դիրք ղբաղեցնող անձինք. օրինակ՝ Ամին օլ Զարբը (բառացի՝ դանձաւեւ) ւեւական բանկի կառավարչի ւիւղոսն էր՝ անկախ ւվյալ ւաչւոնն ղբաղեցնող անձի ինքնությունից: Նույնիսկ մասնադիւական դրականության մեջ Հաճախ բացակայում է անձի իսկական անունը: Ավելին, երբեմն նույն անձը Հիչաւակվում է ղանաղան ւարբերակներով (օրինակ՝ Ամիր Մոֆախխամ, Սալար Մոֆախխամ, Սարդար Մոֆախխամ...)՝ ասւիճանակարդում առաջխաղացմամբ ւայմանավորված: Անձնանուններն ու ւիւղոսները ճչւել ենք Հիմնականում ԱՀմեդ Քեսրաուիի «Թարիիխե մաչրութիե իրան» («իրանական սաՀմանադրության ւաւմությունը») Բ Հաւորի ն էբրաՀիմ Սաֆա’իի «ՌեՀբերան մաչրութիե» («ՍաՀմանադրության առաջնորդները») ւարսկերեն մենադրությունների անվանացանկերի օժանդակությամբ:

թյուն վերցրին դեւի Թավրիղ: Պարսկասւանում Ռուսասւանի դեսւանը Պեւերբուրդ Հղած ճեւադրով Հաղորդում էր, որ չաՀն ու նրա չրջաւաւը ւաՀւանում են ղարմանալի Հանդսւություն ն լիովին Համողված են, որ Թավրիղ ուղարկած ղորքը կարճ ժամկեւում ճնչելու է աւսւամբությունը: «Թե որքանո՞վ կարելի է Հավաւ ընծայել այդ լավաւեսական Հավասւիացումներին՝ դժվար է որնէ բան ասել»1,- չեչւում էր նա: 1908 թ. օդոսւոսի 2-ին Աւրւաւականի ընդՀանուր նաՀանդաւեւ էյն Դովլեն Թավրիղի մաւույցներից, ավելի ճիչւ՝ Վասմինջ (Վասւինջ) դյուղից", որւեղ նա ւեղակայել էր իր ղորակայանը, Սաթթար խանի մու է ուղարկում ւաւվիրակություն՝ նրա Հեւ բանակցելու ն ւոխանցելու իր առաջարկությունը. առանց դիմադրության Հանձնվելու դեւքում երաչխավորված է բոլորի կյանքի անվւանդությունը: Պաւվիրակության ղեկավարն ավելորդ չէր Համարել աւսւամբության առաջնորդին նան Հաղորդել, թե չոււով Թավրիղին մուենալու է նս 6000-անոց կառավարական մի ղորախումբ՝ թնդանոթներով: Զնայած այդ սւառնալիքներին, բանակցությունը վերջանում է անարդյունք2: Հինդ օր Հեւո՝ օդոսւոսի 7-ին, Թավրիղ է Հասնում նան կառավարական ղորքերի ընդՀանուր Հրամանաւար ՍիւաՀդարը, որը Հասնելուն ւես էյն Դովլեի նման Հաչւության ւորձեր է սկսում Հեղաւոխականների Հեւ՝ դործը խաղաղ ճանաւարՀով վերջացնելու Համար՝ այս անդամ արդեն Թավրիղի ռուսական Հյոււաւոս Պոխիւոնովի միջնորդությամբ3: "Сборник дипломатических документов, касающихся событий в Персии с конца 1906 г. по июль 1909 г.”, вып. I, СПб, военная типография, 1911, с. 263. ∗ 600 ւուն ունեցող թուրքաբնակ մեծ դյուղ ԹեՀրանի ճանաւարՀի վրա, 20 վերսւ Հեռու Թավրիղից: Տե՛ս Հայրաւեւ Պանիրեան, Յեղաւոխական չարժումները Պարսկասւանում, Թաւրիղ, 1917, էջ 47: Տե՛ս նույն ւեղում, «Զանդակ» (Թաւրիղ), ‹ 28, 8 օդոսւոսի 1908 թ.:

Սւեղծվում է անորոչ, սւասողական վիճակ, որը ւնում է չուրջ երեք չաբաթ: Սդոսւոսի 27-ին կառավարական բանակին ԹեՀրանից օդնության է Հասնում 300 Հոդուց բաղկացած ջոկաւ՝ մի քանի թնդանոթներով: Մյուս կողմից՝ Խոյը դրավելուց Հեւո, Մակուի սարդար, քուրդ Թիմուր աղայի թոռ իկբալ Սալթանեն օդնական ղորք է Հասցնում 800 մարդով ն 6 թնդանոթով1: Միաւեւականներն ուժեղացնում են ճնչումը քաղաքի վրա: Թե՛ Թավրիղում ն թե՛ նրա արվարձաններում ւեղի էին ունենում կաւաղի կռիվներ: Միաւեւական ուժերը ն՛ ներսից, ն՛ դրսից անընդՀաւ դրոՀում էին աւսւամբների դիրքերը: Մեկը մյուսին Հաջորդում էին էյն Դովլեի բաղմաքանակ ղորքերը, Ղարադաղի ՌաՀիմ խան Զելեբիանլուի Հեծելաղորքը, Սամսամ խան ն նրա եղբայր Զարղամ խան Զելեբիանլուների ղինված ջոկաւները, իկբալ Սալթանեի եղբայր իղո (իղղաթոլլաՀ) խանի դլխավորած Մակուի քրդերի ավաղակախմբերը ն այլն: 1908 թ. ամռանը ւեղի ունեցած կռիվներից Հաւկաւես առանձնանում է օդոսւոսի 29-ի դուեմարւը: Այդ օրը լրացել էր Թավրիղի Համառ ւաչււանության 100-րդ օրը: ՀակաՀեղաւոխական ուժերը, Համերաչխ ու Համախումբ ղորաՀավաքի ենթարկելով իրենց ողջ Հնարավորություններն ու եռանդը, վճռական Հարձակման անցան աւսւամբական ուժերի դեմ: Հաւկաւես բաղմաքանակ էր իղո խանի ղորքը՝ 3000 ղինված քուրդ2: Քաղաքի ներսում աւսւամբների միջնաբերդը Ամրակըղ (Ամիրախըղ) թաղն էր, ուր Սաթթար խանը կռվում էր Աջի-չայի կողմից (Զուլֆայի կողմից) եկած Հարձակումների դեմ, իսկ Բաղր խանը՝ Խիաբանի ճակաւի վրա՝ ԹեՀրանի կողմից եկած Հարձակումների դեմ: Բացի այդ երկու դիրքերից, կռիվը ւարվում էր նան քաղաքի կենւրոն Արքի չրջակայքում ն միաւեւական ուժերի միջնաբերդ Դավաչի թաղում: Առաջինը ւարւություն կրեցին Ամրակըղ թաղի ուղղությամբ անընդՀաւ դրոՀող միաւեւական ուժերը: Այսւեղից Տե՛ս Հայրաւեւ Պանիրեան, Յեղաւոխական չարժումները Պարսկասւանում, էջ 48-49: Տե՛ս «Հայրենիք» (Բոսւոն), ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 80:

Հեղաւոխականները չուրջ 25 թնդանոթներից արկեր էին նեւում Հակառակորդի վրա, որի ւաւճառով վերջինս սւիւված եղավ կասեցնելու դրոՀը: Արքում նս միաւեւականները ւարւություն կրեցին: Միայն Աջի դեւի կողմում իղո խանին Հաջողվեց դրավել աւսւամբների դիրքերը ն առաջանալ դեւի քաղաքի ներսը: Այս ուղղությամբ աւսւամբների չարքերում կռվում էր կովկասից եկած, սոցիալ-դեմոկրաւ վրացիներից կաղմված մի ջոկաւ: Դրությունը դառնում էր օրՀասական, թնդանոթն ու Հրացանն այլնս անկարող էին դործ ւեսնել: Վիճակը ւրկեցին Հայերի ւաւրասւած ձեռնառումբերը, որոնք Հակառակորդից խլեցին 70-ից ավելի ղոՀ ն անասելի խուճաւ առաջացրին նրա չարքերում: Անցնելով Հարձակման՝ աւըսւամբները միաւեւականներին քայլ առ քայլ դուրս էին մղում իրենց դիրքերից: ի վերջո, իղոյի ուժերը սւիւված դիմում են ւախուսւի: ինքը՝ խանը, դեմքից վիրավոր, Հաղիվ ւրկվում է դերվելուց: կռվի մյուս երկու ուղղություններում նույնւես Սաթթար խանի ուժերը Հաջողության են Հասնում: Հաղթանակը թանկ էր ձեռք բերվել, աւսւամբները մարդկային մեծ կորուսւներ էին ունեցել : Մեկ ղոՀ ն մի քանի վիրավոր էին ունեցել նան վրաց կամավորները1: Պարւություն կրելով քաղաքում, միաւեւական ուժերը Հավաքվեցին նրա մաւույցներում ն սկսեցին վերախմբավորել իրենց ուժերը նոր Հարձակման Համար: Սեււեմբերի երկրորդ ւասնօրյակի սկղբին էյն Դովլեն Թավրիղը Հնաղանդեցնելու վերջին ւորձն է անում: Նա սւառնում է ամսի 11-ին քաղաքը «դեւնին Հավասարեցնել» թնդանոթային կրակով: Սւառնալիքը կաւարվում է մի օր ուչ՝ սեււեմբերի 12-ին, բայց չաւ չնչին արդյունքով: Քաղաքի արնելյան ն Հարավային բլուրների վրա դասավորած մի քանի թնդանոթներից ՀակաՀեղաւոխականներն ամբողջ օրն արկեր էին թաւում քաղաքի վրա, որոնք ընկնում էին Մարալան, Խիաբան ն Ամիրախըղ թաղերի այդիներում, ուր դաւարկ ւոչի ու ծուխ բարձրացնելուց բացի քաղաքին ու Հեղաւոխականների դիր1

Տե՛ս «Շեւոր» (Բաքու), ‹ 7, 1908 թ.:

քերին որնէ վնաս չէին Հասցնում1: Վերջաւես, աւսւամբական ղորքերը 1908 թ. սեււեմբերի 14-ին անցնում են ՀակաՀարձակման: Հարվածն ամենից առաջ ուղղվում է Թավրիղի մերձակայքում բանակած էյն Դովլեի Հրամանաւարությամբ կառավարական ղորքերի վրա: Մինչն լուսաբաց նրանց Հալածում են քաղաքից բավական Հեռու, ուր ն սրանք կրկին բանակում են: Տեսնելով, որ իր ւրամադրության ւակ եղած ուժերով չի կարող նոր Հարձակում կաւարել Թավրիղի վրա, էյն Դովլեն մի քանի օր Հեւո, Հոկւեմբերի 2-ին, իր ւաւժիչ ղորքով վերադառնում է ԹեՀրան: ՍիւաՀդարը, որ նրանից ավելի Հեռաւես էր դւնվել, դեռ չխայւառակված, չուրջ երկու չաբաթ առաջ էր սուսոււուս մեկնել ԹեՀրան2: էյն Դովլեի ղորքի խուճաւաՀար ւախուսւից Հեւո Սաթթար խանի ուժերը վճռական Հարձակման են անցնում Թավրիղի ներսի ՀակաՀեղաւոխականների դեմ: Բուռն, բայց կարճաւն դիմադրությունից Հեւո Հեւադիմականների Դավաչի թաղը, չորս ամիս Հեղաւոխականների դեմ կռվելուց Հեւո, անձնաւուր է լինում: Գերի են Հանձնվում ՀակաՀեղաւոխական ւարադլուխներ Միրղա" Շիւին, Միրղա Հասանը, Միրղա Քերիմը, իսկ նրանց ւները ավերվում են3: Միաւեւական «Անջումենը իսլամիեն» քարուքանդ է լինում: Անձնաւուր են լինում նան միաւեւականների վերջին՝ Սուրխաբ ն Շեչ-Գիլան թաղերը: Այսւիսով, քաղաքն իր արվարձաններով ամբողջովին անցնում է Սաթթար խանի ձեռքը: Հոկւեմբերի 4-ից Թավրիղում այլնս Հրանոթների ձայն չէր լսվում: Հարաբերական խաղաղություն էր: Հեղաւոխականների ոդնորությունն անսաՀման էր: «Թաւրիղի ըմբոսւութիւնը եւ նրա յաջող դիմադրութիւնը չչմեցրել էին չաՀին եւ նրա կողմնակիցներին,- դրում էր Հայ1

Տե՛ս Հայրաւեւ Պանիրեան, Յեղաւոխական չարժումները Պարսկասւանում, էջ 50: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 81: " Պարսկասւանում «միրղա» ւիւղոսով ւաւվում էին «դրչի ւէր» անձանց. ւե՛ս Գալուսւ Շեմաղանեան, Երեւելի Հայկաղունք ի Պարսկասւան, Ռոսւով, 1890, էջ 78, 127: Տե՛ս նույն ւեղում:

րաւեւ Պանիրյանը:- ՄաՀմէդ Ալու Համար անսւասելի էր, որ իր նախկին աթոռանիսւը, արիսւոկրաւ Թաւրիղը կարող էր այդւէս արադ եւ անակնկալօրէն դեմոկրաւական չարժման բոյնը դառնալ»1: Թեն թադավորական ուժերը երկար ժամանակ ւաչարված ւաՀելով Թավրիղը չկարողացան ներս մւնել ու դրավել այն, նկաւենք նան, որ քաղաքի ւաչււաններն էլ, իրենց Հերթին, ի վիճակի չեղան ւաւերից դուրս դալով նրանց այնւես ջախջախել, որւեսղի այլնս չկարողանան դալ աւսւամբների վրա: ԱյնուՀեւն Հեղաւոխական ուժերը Հարձակման անցան Թավրիղից ն նրա արվարձաններից դուրս՝ Աջի-չայի ճակաւում դւնվող ՌաՀիմ ն իղո խաների Հրոսակախմբերի դեմ՝ նրանց Հեռու քչելով: Աւրւաւականի ուրիչ ւեղերում նս Հաջողությունն ուղեկցում էր աւսւամբներին: Նրանց չարքերում նույնւես ղդալի թիվ էին կաղմում ւարսկաՀայ մարւիկները, որոնք իրենց կարդաւաՀությամբ ու Հերոսական ւաՀվածքով օրինակ էին Հանդիսանում ւեղացի Հեղաւոխականների Համար: կարնոր Համարվեց Մարաղայի դրավումը, ուր ամրացված միաւեւական ղինված խմբերը դարձել էին բաղմամարդ՝ ի Հաչիվ Սոուջ-Բուլաղից օդնության եկած քրդական ավաղակախմբերի: Ոչ միայն Թավրիղի Հաղթանակը, այլն Մարաղայի դրավումը սաՀմանադրականներին ոդեչնչեց վճռական դործողությունների: Ուրմիայում ւարսիկ սաՀմանադրականները դավառում դործող Սմբաւի դաչնակցական խմբի Հեւ Հարձակում դործեցին կառավարչության չենքի վրա, ձերբակալեցին դավառաւեւին: Սալմասւում 60 Հայ ղինյալներից բաղկացած խումբը՝ Սամսոն խանի (Սւեւան Թադնոսյան) դլխավորությամբ, միացած Հաջի Փեչնամաղի ն իբրաՀիմ աղայի ղեկավարած ւարսից Հեղաւոխականների Հեւ, կռիվ էր մղում Սալմասւ ներխուժած Մակուի սարդար իկբալ Սալթանեի ՀակաՀեղաւոխական ուժերի դեմ: ի վերջո սրանք ւարւություն կրեցին ն Հայրաւեւ Պանիրեան, Յեղաւոխական չարժումները Պարսկասւանում, էջ 52-53:

ցրվեցին ւարբեր ուղղություններով1: Հեղաւոխականները Հաջողությամբ էին դործում Խոյում, ուր Հայ ղինյալները Զուլումաթի դլխավորությամբ սաՀմանադրականների Հիմնական ուժն էին2: Մնում էր Զուլֆայի ճանաւարՀին ընկած Մարանդ դյուղաքաղաքը, ուր իչխում էր չաՀի կողմնակիցներից Շուջաա Նիղամը: Թավրիղից ւոսւով իր Հասցեով ուղարկած ծանրոցը Հոկւեմբերի 14-ին բացելիս այնւեղ ղեւեղված ռումբը ւայթում է ն նա սւանվում է ւեղում: Մնալով առանց ղեկավարի, Մարանդի թադավորականները, Համարյա առանց դիմադրության, Հանձնվում են ն, դրանով իսկ, բացվում է ԹավրիղԶուլֆա ճանաւարՀը3: Այդւիսով Համարյա ամբողջ Աւրւաւականը Հեղաւոխականների ձեռքին էր: Գրաված քաղաքներում ու դյուղերում սւեղծվում էին անջումեններ ն ֆիդայական ջոկաւներ, որոնք վռնդում էին Հեւադիմական կալվածաւերերին, բռնադրավում նրանց Հացի ւաչարները ն անասնադլխաքանակը: Գյուղացիները դադարեցրել էին կաւարել կալվածաւիրական ւարՀակները4: Բայց վւանդը վերջնականաւես չէր անցել: ՇաՀը ւեր էր Պարսկասւանի մնացած նաՀանդներին ն կարող էր նոր ուժեր ուղարկել ըմբոսւ Աւրւաւականը ւաւժելու Համար: Հեւնաբար ւեւք էր օդւվել ժամանակավոր ղինադադարից ն ւաւրասւվել: Ժամանակավոր դադարը Թավրիղի աւսւամբության ղեկավարությանը Հնարավորություն ւվեց ամրաւնդելու քաղաքի ւաչււանական դիրքերը, ղինված ջոկաւները Համալրելու դավառներից եկած Հակամիաւեւական կամավորներով, ղենք ու ղինամթերք Հայթայթելու դրսից, Հաւկաւես Պարսկասւան մւած թուրքական բանակից ն բուն Թուրքիայից: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 81: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 5, մայիս, 1967, էջ 53: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 81: “История Ирана”, Москва, 1977, с. 282.

ՊԱՐՍկԱկԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆԸ ՊԱՇՏՈՆԱՊԵՍ

ՄԱՍՆԱկՑԵԼՈՒ ՀՅ ԴԱՇՆԱկՑՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵԶ

Հայ յեղաւոխական դաչնակցությունը սկղբում խուսաւում էր ւաչւոնաւես Հայւարարել ւարսկական Հեղաւոխությանը մասնակցելու մասին, որովՀեւն չէր Հավաւում նրա Հաղթանակի Հնարավորությանը ն վախ ուներ, թե անՀաջողության դեւքում Պարսկասւանի Հայ բնակչությունը կարող է դլխովին կուորածի ենթարկվել: Բայց կռիվներում Թավրիղի ւաչււանների ունեցած Հաջողությունները ն ՍւաՀանում միաւեւական ուժերի դեմ բախւիարների ւարած Հաղթանակները ասւիճանաբար ւոխեցին Դաչնակցության ղեկավարության ւեսակեւը: Պարսկական Հեղաւոխական չարժմանը մասնակցելու օդւին Դաչնակցության ղեկավարության ընդունած դիրքորոչմանը մեծաւես նւասւեցին 1907 թ. դեկւեմբերին այդ չարժման ղեկավարների մի խմբի Հեւ կուսակցության Հիմնադիրներից մեկի՝ Ռոսւոմի ունեցած բանակցությունները, նրա անձնական եռանդուն մասնակցությունը Թավրիղի կռիվներին ն կաղմակերւության վերին մարմիններին ւված թելադրությունները: Զնայած մեր ձեռքի ւակ չկան Դաչնակցության ղեկավարների վկայություններ ն արխիվային Համաւաւասխան նյութերի Հասւաւումներ, բայց չենք կասկածում, որ ԹեՀրանում դւնվող Ռոսւոմը նան եղել է ոդեչնչողը ւարսկական Հեղաւոխական չարժմանը մասնակցելու մասին ՀՅԴ Վրեժի (Թավրիղի) կենւրոնական կոմիւեի ընդունած որոչման, որը ւասւորեն եղել է կուսակցության չարքերում այդ Հարցի վերաբերյալ ընդունված առաջին ւաչւոնական ւասւաթուղթը՝ նախքան վերին մարմինների կողմից կաղմակերւության դիրքի ճչդրւումը: 1908 թ. օդոսւոսի վերջերին ՀՅԴ Թավրիղի կենւրոնական կոմիւեն քննության առավ այդ Հարցը: կոմիւեի անդամներն ութ Հոդի էին. Սւեւան Սւեւանյան (Բալաջան), ՎաՀան Զաքարյան, կարաւեւ Պիոնյան, Արմենակ Մկրւչյան, Գաս171

ւար Հակոբյան, Հովսեւ ՀովՀաննիսյան, Վարդան Վարդանյան ն Հայրաւեւ Պանիրյան1: կ. կոմիւեի նիսւում ւոքրամասնություն կաղմեցին Հ. ՀովՀաննիսյանը ն Ա. Մկրւչյանը: Նրանք դւնում էին, որ այդ օրերի քաղաքական-ւնւեսական ւայմաններում Պարսկասւանում ծայր առած Հեղաւոխական չարժումը կանխաՀաս է ու չՀիմնավորված, Հեւնաւես՝ դաւաւարւված է վիժման: Ըսւ ւոքրամասնության՝ Դաչնակցությունը որքան էլ ցանկանա, չի կարող սրւաբաց ու անկեղծ միաբանություն կաղմել թուրք Հեղաւոխականների Հեւ ն Հույս ունենալ, թե նրանց Հեւ Հնարավոր կլինի դժվարին կռվի դնալ Հեղաւոխականին վայել անկեղծությամբ: Հ. ՀովՀաննիսյանը ն Ա. Մկըրւչյանը Համողված էին, որ ծանր ւաՀերին թուրքերն անւայման Հայերին միայնակ կթողնեն ն սրանք ամբողջ ծանրությունն սւիւված կկրեն իրենց վւիւ ուսերի վրա՝ անկանխաւեսելի Հեւնանքներով: Մուսուլման ժողովրդի Համեմաւությամբ Հայությունը Պարսկասւանում չնչին ւոքրամասնություն է կաղմում, ուսւի ՀակաչաՀական ւայքարին Դաչնակցության մասնակցության ւաւճառով անւայման կվւանդվի ողջ ւարսկաՀայ ժողովուրդը, եթե ՀակաՀեղաւոխականները Հաղթանակ ւանեն2: Նիսւին մասնակից Հակառակ ւեսակեւ ունեցողները մերժեցին ւոքրամասնության դաւողությունները, չեչւելով, որ ւարսկական Հեղաւոխական չարժման Հաղթանակն անխուսաւելի է, նա վարակիչ աղդեցություն կունենա Թուրքիայի ն Ռուսասւանի վրա, միաժամանակ կբարձրացնի Հայ ւարրի դերը Պարսկասւանում: Նրանք դւնում էին, որ ւարսկաՀայ ժողովուրդը Հեղաւոխական դործին մասնակցելով, ւեւք չէ վախենա ղոՀաբերությունից: իսկ թե ինչո՞ւ «ւեւք չէ վախենա», դրան որնէ խելամիւ բացաւրություն չէին ւալիս: Նիսւում ընդունվեց ւարսկական աւսւամբական չարժ1

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 79: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 80:

մանը մասնակցելու ՀՅԴ Թավրիղի կենւրոնական կոմիւեի անդամների մեծամասնության ւեսակեւը1: Աւսւամբական չարժմանը մասնակցելու մասին որոչումն ընդունելուց Հեւո ՀՅԴ Թավրիղի կենւրոնական կոմիւեն անմիջաւես ձեռնարկեց ղինված մի ւասնյակի կաղմակերւմանը, որի կաղմի մեջ էին Երվանդը, ւոլսեցի Հրաչ Սեղբոսյանը, Լիլավա թաղի դւրոցի ուսուցիչներ Արմենակ Աֆթանդիլյանը ն Մկրւիչ Զարդարյանը, սղերդցի արՀեսւավորներ Համբարձում ն Ղարիբ Պեւրոսյանները ն այլոք: կաղմակերւվելուց Հեւո խումբն անմիջաւես կռվի մեջ մւավ միաւեւական ուժերի դեմ: Հավանություն ւալով ընդունած որոչմանը ն արւաՀայւելով Թավրիղի դաչնակցականների ւրամադրությունները, Զինադործ Պեւրոսն ասում էր. «Մենք ւէւք է օդնենք ւարսից յեղաւոխականներին: Պարսիկները մեր եղբայրներն են: Նրանք մեղ Հեւ լաւ են վարւում: Պէւք է որ մենք նրանց օդնենք եւ ւէւք է որ միանդամից ւաւալենք Ղաճարների ւիրաւեւութիւնը: կը Հաւաւամ, որ յեղաւոխութիւնը ւիւի յաղթանակի ի վերջոյ ...»2: Թավրիղի դաչնակցական կաղմակերւության որոչումն արադացրեց կուսակցության կողմնորոչման ճչւումը: 1908 թ. սեււեմբերին ն Հոկւեմբերի առաջին օրերին Դաչնակցության թե՛ վերին ն թե՛ չրջանային մարմինները քննարկում էին Պարսկասւանի աւսւամբական ուժերին օդնության Հասնելու Հեւ կաւված Հարցերը: Քննարկումները Հաւկաւես սուր կերւարանք էին առել ՀՅԴ կովկասի կաղմակերւություններում՝ առաջ բերելով ւոթորկալի վեճեր: ի վերջո, այնւեղի բոլոր կ. կոմիւեները Հակվել էին ւարսկական չարժմանը մասնակցելու կողմը: Բացառություն էր կաղմել Ոսկանաւաւի (Բաքվի) կենւրոնական կոմիւեն, որի ընդունած որոչման մեջ ասված էր, որ ոչ միայն ւարսկաՀայությունը, այլն ամբողջ Հայ ժողովուրդը որնէ չաՀ չունի Պարսկասւանում ծավալված

«Հայրենիք», ‹ 1 (205), նոյեմբեր, 1939, էջ 132: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 80:

կռիվներին մասնակցելուց, ուսւի աննւաւակաՀարմար է Դաչնակցության մոււքը չարժման մեջ ն որ կուսակցության ղեկավարությունը ւեւք է Հրաժարվի կաղմակերւության ունեցած ուժերն անՀասկանալի նւաւակների վրա սւառելու մւադրությունից: Պարսկական Հեղաւոխական կռիվներին մասնակցելու Հեռանկարով խանդավառված չէին ոչ միայն կուսակցության չարքայինները, այլն դործիչներից ոմանք: ՎերՀիչելով ՀՅԴ Զորրորդ ընդՀանուր ժողովի (1907 թ. ւեւրվար-աւրիլ) օրերին Վիեննայում Ռոսւոմի Հեւ ունեցած իր թռուցիկ ղրույցը ւարսկական Հեղաւոխությանը կուսակցության մասնակցության մասին, ժողովի ւաւդամավոր Սիմոն Վրացյանը Հեւադայում դրել է. « ... Ռոսւոմը Հարցրեց ինձ. - Դու ինչո՞ւ Հակառակ ես, որ Դաչնակցութիւնը մասնակցի ւարսկական յեղաւոխութեան: ինձ Համար անակնկալ էր այս Հարցումը. ես ո՞վ, որ Ռոսւոմը Հեւաքրքրուի իմ կարծիքով: - ինձ թւում է, որ Հայերը չաՀ չունին ւարսկական յեղաւոխութիւնից,- ւաւասխանեցի ես,- մենք ինչո՞ւ ղոՀեր ւիւի ւանք ւարսիկների Համար: - ի՞նչ ղոՀեր,- խնդաց Ռոսւոմը,- ւուէ՛ք ինձ 500 դաչնակցական ֆեդայիներ, եւ ես կը դրաւեմ ամբողջ Աւրւաւականը: Յաճախ դժուար էր լինում Հասկանալ՝ լո՞ւրջ էր խօսում Ռոսւոմը, թէ՞ Հանաք էր անում: Բալաջանը, որ լսում էր մեղ, Հասւաւեց Ռոսւոմի խօսքերը. - Հինդ Հարիւր ֆեդային նոյնիսկ չաւ է: Հեւադայ դէւքերը - Եւրեմ, Քեռի - ցույց ւուին, որ Ռոսւոմի ու Բալաջանի խօսքերը չաւաղանցութիւն չէին, բայց եւ այնւէս, ես այսօր էլ նոյն կարծիքի եմ. մենք դործ չունէինք Պարսկասւանում: Հայ ժողովրդին ի՞նչ չաՀ այն օրերի ւարսկական յեղաւոխութիւնից»1:

Սիմոն Վրացեան, կեանքի ուղիներով. դէւքեր, դէմքեր, աւրումներ, Հաւ. Բ, էջ 103:

Պարսկական Հեղաւոխությանը Հայերի մասնակցության դեմ Հանդես եկող դաչնակցական ղեկավար դործիչներից ամենաՀեւնողականը, այնուամենայնիվ, մնում էր Նիկոլ Դումանը, որի Հիմնավորումներին կանդրադառնանք աչխաւության Հեւադա էջերում: Հաչվի առնելով կուսակցական չրջանային մարմինների բացարձակ մեծամասնության դրական վերաբերմունքը առաջադրված Հարցին, ՀՅ դաչնակցության Արնելյան բյուրոն որոչում ընդունեց ւարսկական Հեղաւոխությանը կաղմակերւության եռանդուն մասնակցության մասին: Փասւաթղթում ասված էր, որ ւարսկական Հեղաւոխության մեջ մւնելով, ՀՅ դաչնակցությունը Հենվում է իր վերջին՝ Զորրորդ ընդՀանուր ժողովի ընդունած որոչման վրա, որի մասին խոսք է եղել վերը: Այս որոչումը ՀՅԴ-ն ընդունել էր ւարսկական թավչյա սաՀմանադրական չարժման եռուն օրերին, բայց այժմ այդ ժամանակից անցել էր ավելի քան մեկ ու կես ւարի ն չարժումը թնակոխել էր իր բարձրադույն՝ ղինված աւսւամբության ւուլը: իսկ դա ենթադրում էր կուսակցության կողմից նոր մարւավարության որդեդրում, որը միայն կարող էր անել ՀՅԴ նոր ընդՀանուր ժողովը: կուսակցությունը Հաչվի էր առնում մի կարնոր Հանդամանք նս՝ ընդունել այնւիսի դործելակերւ, որը չՀակասեր օսմանյան երիւթուրքական կառավարության վարած քաղաքականությանը՝ ւարսկական Հեղաւոխության Հարցում: ԱկնՀայւ էր, որ ինքնուրույն բախւորոչ որոչումներ ընդունելու Համար Դաչնակցության ձեռքերն այլնս աղաւ չէին: Եվ Դաչնակցությունը բռնեց քաղաքական այն ուղին, որը չէր Հակասում 1907 թ. դեկւեմբերին Փարիղում, օսմանյան Հակասուլթանական ուժերի Համաժողովում երիւթուրքերի Հեւ ձեռք բերած ւայմանավորվածություններին: Դաչնակցությունը մւավ Պարսկասւանի միաւեւական կարդերի դեմ ծավալվող Հեղաւոխական, աւսւամբական չարժման մեջ՝ կարողանալով իր Հեւնից ւանել ւարսկաՀայության որոչ մասին:

«ինչո՞ւ արդեօք մասնակցեցանք ւարսկական յեղաւոխութեան,- դրում էր Միքայել Վարանդյանը,- ինչւէ՞ս կարողացանք ընել այդ աՀաւոր ռիսքը ... Հարցում մըն է, որ այն օրերուն չաւ էր յուղեր Հայկական չրջանակները եւ մեր սեւական չարքերը: Հարցում մըն է, որ այսօր ալ երբեմնաւէս դեռ կը ւրուի ոմանց կողմէ՝ ղարմացական եւ մեղադրական չեչւերով»1: Եվ Վարանդյանը արդարացված է Համարում այդ «աՀաւոր ռիսքը»: Ոչ միայն Վարանդյանի, այլն դաչնակցական մյուս Հեղինակների ուսումնասիրություններում նս, առավելաւես դաչնակցական դործիչների Հուչերում ւարսկական Հակամիաւեւական Հեղաւոխության մեջ ՀՅ դաչնակցության ն նրա դլխավորած ւարսկաՀայության մի մասի դործոն մասնակցությունը միանչանակ ու անառարկելիորեն ներկայացված է որւես Հայանւասւ ն չաւ առաջադիմական քայլ: ինչւե՞ս ն ինչւիսի՞ ւասւարկներով էր Դաչնակցությունը Հիմնավորում ւարսկական Հեղաւոխության մեջ իր մասնակցության անՀրաժեչւությունը: Ըսւ նրա՝ Առաջին, Պարսկասւանի մու 10 միլիոն բնակչության մեջ չնչին ւոքրամասնություն կաղմող (մու 1 ւոկոս) Հայությունը ցրված է երկրի դրեթե բոլոր նաՀանդներում (ԹեՀրան, Ռեչւ, Ղաղվին, Շիրաղ, Համադան ն այլն), բայց առավել չաւ՝ Աւրւաւականի ն ՍւաՀանի նաՀանդներում: Նրանք աւրում են ն՛ քաղաքներում, ն՛ դյուղերում, աւրում են այլաղդիների Հեւ, չաւ Հաճախ՝ խառը: ՊարսկաՀայ դյուղացին ճնչվում ու կեղեքվում է մաՀմեդական խաներից ու բեկերից, իսկ քաղաքաբնակ ւոքրաթիվ Հայ առնւրական դասակարդը դուրս է մղված ավելի խոչոր դրամադլուխներ ունեցող ւարսիկ ու եվրուացի ւարրերի կողմից ն նրան մնացել է սոսկ միջնորդի ասւարեղը: Երկրորդ, դարեր չարունակ իսլամ իրանցին ն քրիսւոնյա Հայը աւրել ն աւրում են կողք-կողքի, բայց իրարից անջաւ ու խորթացած: Թեն ւարսից կղերը ղերծ է Տաճկասւանի թուրք Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., ԹեՀրան, 1981, էջ 255:

մուսուլմանական կղերի արյունռուչւ բնաղդներից, բայց նրա մեջ ղորավոր են կրոնական նախաւաչարումն ու խւրականության ղդացումը, ուսւի քրիսւոնյաների վրա նա միչւ նայում է բարձրից ու արդաՀաւանքով: Երրորդ, ւարսկական սաՀմանադրական խաղաղ չարժումը, առավել նս դրան Հաջորդած Հակամիաւեւական ղինված աւսւամբությունն ունեն Համամարդկային նչանակություն այն առումով, որ արադացնում են խավար Ասիայում քաղաքակրթական դործընթացները, նւասւում ոչ միայն Պարսկասւանի, այլն Հարնան մուսուլմանական երկրների առաջընթացի արադացմանը: Դաչնակցությունը, դավանելով եվրուական Հոդնոր ու մւավոր արժեքները ն դնաՀաւելով դրանց ւաւմական նչանակությունն Արնելքի Համար, չի կարող անւարբեր լինել ն իր մասնակցությունը չբերել Համամարդկային առաջադիմության ընդՀանուր դործին: Դաչնակցությունն, իՀարկե, չէր անւեսում, որ ւարսկաՀայությունն իր աղդային մչակույթը ն աճող սերնդի դւրոցական կրթությունը ղարդացնելու Համար ունի աղաւ Հնարավորություններ: «Հայ կրթական Հասւաւութիւնները Պարսկասւանի քաղաքներուն մէջ իրօք աչքի կը ղարնէին իրենց աւելի արդիական, եւրուականացած ձեւերով՝ բաղդաւմամբ իսլամ դրացիներու նախնական մադրասաներուն»1: Բայց այդ Հանդամանքը Համարվում էր երկրորդական: Առաջին դիծ էին մղվում ւարսկաՀայ դյուղացու աղքաւությունը, ճնչված լինելն ու Հեւամնացությունը, քրիսւոնյաների նկաւմամբ ւարսիկ կղերի ցուցաբերած նախաւաչարմունքը, խւրականությունն ու աւելությունը: Հաչվի առնելով այդ ամենը՝ կուսակցության ղեկավարությունը եկել էր վերջնական եղրակացության, որ Պարսկասւանի ընդՀանուր խռովքի ու իրարանցման մեջ ւեղի Հայ բնակչությունը ն մանավանդ Աւրւաւականի խոչոր Համրանք ունեցող Հայությունը չի կարող բոլորովին անմասն մնալ երկրի Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 255:

ներքին կյանքն ալեկոծող ւայքարից: Ուղեն թե չուղեն, Հայերը նս սւիւված են որոչել իրենց դիրքը, աջակցելով ւայքարող կողմերից այն մեկին, որի Հաղթանակը նախընւրելի ւեւք է լինի Հայության Համար: Այդ նախընւրելին սաՀմանադրական առաջադիմական չարժումն է: ՊաւաՀական չէ, դրում էր Վարանդյանը, որ երբ «Աւըրւաւականի մայրաքաղաք Թաւրիղը ւարղեց աւսւամբութեան դրօչը, Հայ ւարրի խորունկ Համակրանքը ամէնուրեք աւսւամբներու կողմն էր եւ ընդդէմ ուխւադրուժ վեՀաւեւին ու անոր արբանեակներուն»1: ինչւես ՀՅԴ Վրեժի (Թավրիղի) կ. կոմիւեի որոչման, այնւես էլ կուսակցության ղեկավար մարմնի որոչման ընդունման Հարցում վճռական դեր է ունեցել Ռոսւոմը: Զմոռանանք, որ Դաչնակցության Զորրորդ (Վիեննայի) ընդՀանուր ժողովում (1907 թ.) Հենց նա էր կաղմել ն քվեարկության ներկայացրել Պարսկասւանի վերաբերյալ բանաձնը: ԱկնՀայւ է, որ ղեկավարության՝ ւարսկական Հեղաւոխությանը մասնակցելու որոչումը Հենված էր ոչ միայն նչված ընդՀանուր ժողովի Հիչաւակված որոչման, այլն նույն թվականի դեկւեմբերին ւեղի ունեցած Սսմանյան կայսրության Հակասուլթանական ուժերի ներկայացուցիչների Համադումարում (Փարիղ) երիւթուրքերի Հեւ կնքած բարեկամության ւայմանադրի վրա, որը դործնական դրսնորումներ էր ունենում նան ւարսկական Հեղաւոխության ւվյալ ւուլում: Որոչման ընդունման արադացմանը նւասւել էր նան Աւրւաւականում կռիվների կարճաւն դադարից Հեւո ՀակաՀեղաւոխական ուժերի նոր աչխուժացումը: Ըմբոսւ Թավրիղը ւաւալելու Համար Ղարադաղում, Մակուում, Խոյում, Պարսկական Քուրդիսւանում ն այլ ւեղերում ՀակաՀեղաւոխականները վերադասավորում ու Համալրում էին իրենց Հրոսակախմբերը: Մյուս կողմից սկսել էր նվաղել Թավրիղի ւաչււանների

Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 257:

Հեղաւոխական կորովը, արադորեն ւեղի էր ւալիս սկղբնական չրջանի ընդՀանուր խանդավառությունը: Բարոյալքումը Հասել էր այնւեղ, որ առաջավոր դիրքերում դնալով Հաճախակի էին դառնում անձնաւվությունները Հակառակորդին, չաւերն էլ ղենքերը թողնելով դիրքերում, Հեւ էին քաչվում ն ցրվում ւները: Պաչարված Թավրիղում դաղւնի դործակալներ ունեցող Հակառակորդը ւեղյակ էր սաՀմանադրականների չրջանում առաջ եկած ւարւվողական ւրամադրություններին, Հեղաւոխական մարւիկների դիմադրական կորովի ջլաւմանը, մինչդեռ քաղաքից դուրս կառավարական կանոնավոր բանակը ն միաւեւական ցեղախմբերի ղինյալներն ավելի էին Հղորանում ոչ միայն իրենց Համրանքով, այլն մուալոււ Հաղթանակի վսւաՀությամբ: Եվ եթե չարունակվեր իրերի այդ վիճակը, աւա Հեղաւոխականների ւարւությունն անխուսաւելի էր:

ԴԱՇՆԱկՑԱկԱՆ ԶիՆՎԱԾ ԽՄԲԵՐի

ՄՈՒՏՔԸ ԱՏՐՊԱՏԱկԱՆ

Զորրորդ ամիսն էր, բայց Պարսկասւանը Հանդիսւ չէր առնում: Մի ամբողջ երկիր դւնվում էր կաւարյալ անիչխանության մեջ, մի ամբողջ ժողովուրդ ւառաւում, Հեծում էր դրա չարիքներից: Այդ ծանր կացության մեջ չաւերը Համողված էին, որ առաջիկայում սւասվելիք կռիվները լինելու են ավելի դաժան ու անղիջում, որ միաւեւական ուժերն այժմ ավելի մեծ Հնարավորություն ունեն Թավրիղի վրա լայնածավալ Հարձակում կաւարելու, քաղաքը չրջաւաւելու ն ւրկելու ւաչարման օղակով՝ իր բոլոր ողբերդական Հեւնանքներով: ինչ վերաբերում էր Հեղաւոխական ուժերին, աւա իրենց չարքերի լուրջ Համալրման ներքին Հնարավորություններ նրանք չէին ւեսնում, Համարելով, որ իրական աջակցություն կարող է դալ միայն մի ւեղից՝ կովկասի Հայությունից: կովկասից եկած Հայ մարւիկների մի խումբը՝ Հեղաւոխական ւայքարի բովով անցած,

կռիվների մեծ ւորձ ունեցող մի անվանի խմբաւեւի Հրամանաւարությամբ կարող էր մեծաւես նւասւել Թավրիղի ւաչււանության ամրաւնդմանը: Նման Հրամանաւարն իր Հմւությամբ ն անձնական Հմայքով կարող էր իր չուրջը Համախմբել ու ի մի բերել Աւրւաւականի Հայության կռվող ւարրերին: Այլաւես անՀնարին էր դառնում միաւեւականների սւառնացող վւանդի առաջն առնելը: Եվ օդնությունը եկավ: ՀՅԴ Արնելյան բյուրոն Հանձնարարեց Երնանի կենւրոնական կոմիւեին ւաւրասւել մի ղինված խումբ՝ Աւրւաւական-Թավրիղ ուղարկելու Համար1: 1908 թ. սեււեմբերի վերջերին Երնանից Հարավ, Արաքսի աւին, կաղմվեց 25 ընւիր Հեծյալներից բաղկացած մի խումբ": Եկել էին կռիվների բովով անցած մարւիկներ Նիկոլը, Արւեմը, Զեմլյակը, Հրաչը, կարոն, Սեթոն, Հայւնի ռմբաձիդ Բուլղարացի Գնորդը, ղարաբաղցի Տաւան ն ուրիչներ: Խմբի մեջ ընդդրկվեցին նան մի քանի ավաղակներ, որոնք թրծված էին Անդրկովկասի 1905-1906 թթ. թուրք-Հայկական ընդՀարումներում ն կողուոււի ախորժակով էին եկել Պարսկասւան դնալու Համար: Բայց ւիրող ընդՀանուր բարոյաՀոդեբանական մթնոլորւը նրանց մու առաջ բերեց Հոդեկան Հեղաչրջում: Տեսնելով, որ իրենց մւադրությունն անիրադործելի է ն որ ւարբեր ւեղերից դաչնակցական կամավորները Հավաքվել են ոչ թե նյութական չաՀ Հեւաւնդելու, այլ կռվի դնալու Հանուն դաղաւարի, նախկին ավաղակները կարճ ժամանակում վերաւոխվեցին2: իսկ ո՞վ ւեւք է լիներ Հրամանաւարը: ՀՅ դաչնակցության վերին մարմինները կանդ առան Հայ ժողովրդի աղաւադրական ւայքարի ւանծալի Հերոսներից մեկի՝ Խանասորի Վարդանի Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 82: Աղբյուրներում խմբի մասնակիցների թիվը ւարբեր է ներկայացված: Սրինակ՝ "Историк-марксист” («իսւորիկ-մարքսիսւ») Հանդեսում (Մոսկվա) նչված է 35 թիվը (‹ 2, 1940, էջ 27): Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 83:

∗

(ՄեՀրաբյան) վրա ն առաջարկեցին կաղմել խումբ ու անցնել Թավրիղ՝ մասնակցելու կռիվներին: Բայց Վարդանից մերժում է սւացվում: Դրանից Հեւո առաջարկ է արվում Նիկոլ Դումանին, որը նույնւես մերժում է: Պաւճառն այն է, որ նրանք երկուսն էլ կանդնած էին այն ւեսակեւի վրա, որ կուսակցությունն իր ուժերը ւեւք չէ ծախսի Պարսկասւանի չարժումների մեջ: Վերջաւես այս անդամ առաջարկ է արվում Սնքարեցի Սաքոյին, որը ն ւալիս է իր Համաձայնությունը1: Բայց արւակարդ խիղախության ն իր ժողովրդի դաւին անՀունորեն նվիրված Հեղաւոխականին վիճակված չէր կաւարելու կուսակցության ւված վերջին ւաւասխանաւու Հանձնարարությունը: ինչւես միչւ, այս անդամ նույնւես նա ւարւքի մեծ ղդացումով ձեռնամուխ եղավ նոր առաջադրանքի կաւարմանը: Նա Հայրենի Սնքարից մեկնեց Երնան՝ այնւեղից Թավրիղ անցնելու Համար: Բայց Երնանում Սաքոն անսւասելիորեն Հիվանդացավ խոլերայով ն կնքեց իր մաՀկանացուն: Սաքոյի վախճանից Հեւո ՀՅԴ ղեկավարությունը նւաւակաՀարմար դւավ Աւրւաւական-Թավրիղ ուղարկել Հայ ժողովրդի աղաւադրական չարժման նչանավոր դործիչ Քեռուն (Արչակ Գավաֆյան, ՖարՀաւ)՝ նրան օժւելով նույն լիաղորություններով, ինչւիսիք ուներ Սաքոն2: Մինչ այդ էրղրումցի Արչակը դործել էր իր ծննդավայրում ն Ալաչկերւ-Բասենում, աւա՝ Սասունում, Վանում, այնուՀեւն՝ Զանդեղուրում: Բոլոր այդ վայրերն իր Հայրենիքի մասերն էին: Բայց աՀա՛ այժմ դնում էր դործելու Հայրենիքից դուրս, կաւարելու մի առաքելություն, որն ըսւ էության չէր վերաբերելու Հայության երկու Հաւվածներից որնէ մեկին, այլ վերաբերելու էր նախնառաջ ու դլխավորաւես ւարսիկ ժողովրդին, Հանձին նրա այն մասի, որ Հեղաւոխության դրոչ էր ւարղել երկիրը միաւեւական-ավաւաւեւական միջնադարյան կարդերից աղաւադրելու Համար:

Տե՛ս Յովսէւ ՅովՀաննիսեան, Յուչեր, Երեւան, 1995, էջ 174-175: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 2 (408), ւեւրվար, 1960, էջ 58:

իր ռաղմիկների Հեւ Քեռին անցնում է Արաքս դեւը ն Հասնում ւարսկական Զուլֆային մուիկ Դարաչամբ դյուղի ս. Սւեւանոս Նախավկայի վանքը, որն այն ժամանակ ւոխբեռնման կեւ էր Անդրկովկասից Պարսկասւան ն այնւեղից Արնմւյան Հայասւան անցնելիս: Բացի խմբի անդամների վրա եղած ղենքերից, դեւով անցկացվեցին նան 50.000 ւամւուչւ, 42 «Մոսին» ն այլ ւիւի 8 Հրացան, 12 «Մաուղեր» աւրճանակ, ռումբեր ն 12 ձի1: կովկասյան ւաՀնորդական բաժանմունքը կովկասի ւոխարքայի դրասենյակին ւեղեկացնում էր. «Զուլֆայից (նկաւի ունի ռուսական Զուլֆան:- Հ. Ս.) լասւերով դիչերները Հեղաւոխականները անցնում են դեւն առանց անձնադրի: Նրանք իրենց Հեւ ւանում են ղենք ու ւամւուչւներ: Տեղաւոխվող ռաղմամթերքը կենւրոնացվում է Հայկական Դարաչի (Դարաչամբ:- Հ. Ս.) դյուղի" ս. Սւեւանոսի վանքում»2: Դուրս դալով Դարաչամբից, երկար ու դժվարին ճանաւարՀի բոլոր վւանդները ՀաղթաՀարելով, խումբը երեք օրից, Հոկւեմբերի սկղբին, մւնում է Թավրիղ, ուր Հեղաւոխականները նրան էին սւասում: Սկղբում Քեռու խումբը ներկայացավ Սաթթար խանին, Հեւո այցելեց անջումենին, որի նիսւերի դաՀլիճում խանդավառ

Տե՛ս Անդրէ Ամուրեան, Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը Պարսկասւանում 18901918, ԹեՀրան, 1950, էջ 65: ∗ Պարսից Զուլֆայում այդ օրերին Դաչնակցության ներկայացուցիչն էր Ռուբեն Դերձակյանը (Փայլակ): Նա ընդունում էր անցնող խմբերին ն ղինամթերքը: Զուլֆայում ւաՀեսւ կար, որւեղից ղենքերի մի մասը ուղարկվում էր Թավրիղ ն Աւրւաւականի այլ ւեղեր, իսկ մյուս մասը ւաՀվում էր եկող նոր խմբի Համար: Զուլֆայում կար անջումեն, որի Հեւ դործակցում էր Փայլակը ն սւանում նրա աջակցությունը (ւե՛ս Անդրէ Ամուրեան, Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը Պարսկասւանում 1890-1918, էջ 65): “Историк-марксист”, ‹ 2, 1940, с. 27: Նչենք, որ ղենք-ղինամթերքից բացի կովկասից ւարսկական Զուլֆայի վրայով Թավրիղ ն Աւրւաւականի ուրիչ քաղաքներ էին ւեղաւոխվում ու ւարածվում Հեղաւոխական կաղմակերւությունների թռուցիկներ ու կոչեր (ւե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Иранская революция 1905-1911 годов, изд. Гемо, Москва, 1957, с. 82):

բացականչություններով ւաւդամավորները դիմավորեցին Հայ մարւիկներին: Քեռին անմիջաւես ձեռնամուխ է լինում իր ւարւականությունների կաւարմանը: Քաղաքի Հուսաբեկ ու եռանդաթաւ ւաչււանները ոդի են առնում, իսկ նրանցից բարոյալքվածները, դուրս դալով թաքսւոցներից, մեկնում են դիրքերը: Բոլորը դիւեին, որ թեն ւոքր է Հայ մարւիկների թիվը, բայց նրանք կարդաւաՀ են ու դիւակից, մեծ ու Հուժկու է նրանց ռաղմունակությունը: Աւրւաւականում ՀՅԴ Արնելյան բյուրոյի ներկայացուցիչ Սւեւան Թադնոսյանի (Սամսոն) Հանձնարարականով Դաչնակցության Սալմասւի կոմիւեն չոււով Թավրիղ Հասցրեց իր աղաւ ուժերը՝ Սարդիս Սարուխանյանի դլխավորությամբ, ն Քեռու խմբի անդամների թիվը Հասավ մու 50-ի1: Քեռու մոււքը Թավրիղ ոչ միայն դուեւնդել էր քաղաքի ւաչււաններին, այլն վերջիններիս մու առաջ էր բերել Հաճոյալի ւրամադրություններ Հայ մարւիկների կարդաւաՀության, վարմունքի, նույնիսկ Հադ ու կաւուսւի նկաւմամբ: Այդ մարւիկներից մեկը Հեւադայում վերՀիչել է. «Զինուած էի ուքէս մինչեւ ակռաներս եւ Հադած էի ֆէւայական Հադուսւ: Ուերս ունէի երկար ւողով կօչիկներ, ղոր կովկասէն բերած էի: Գլուխս դրած էի քոլող, եւ չուրջը ւաւած էի ղանաղան խաւոււիկ ւոչիներով: Ձեռիկս ունէի «Մոսին» Հրացան, կողքիս՝ ւասՀարուածեան «Մաուղեր» աւրճանակ»2: ԸնդՀանրաւես Պարսկասւանում այսւես էր Հադնված ու Հանդերձավորված Հայ մարւիկների ղդալի մասը: Քեռու խումբը միակը չէր, որ կովկասից անցել էր Պարսկասւան: Սդւվելով նրանից, որ ՌաՀիմ խանի Հրոսակների ւարւություն կրելուց Հեւո Զուլֆա-Թավրիղ դիծը ժամանակավորաւես բացվել է, Հայ կամավորական անջաւ-անջաւ նորանոր խմբեր էին անցնում Արաքսը, ուղղություն վերցնում

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 82: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 8 (402), օդոսւոս, 1959, էջ 91:

դեւի Թավրիղ ն Աւրւաւականի մյուս Հայաբնակ դավառները: Հենց այդ ժամանակ դաչնակցական նչանավոր դործիչներ Գալուսւ Ալոյանը (Թորոս) ն Ռուբեն Դերձակյանը (Փայլակ) ւարսկական Զուլֆայում էին ն ղեկավարում էին այդ չրջանի ՀակաչաՀական չարժումները: Դաչնակցական Հայւնի դործիչներից մի ուրիչը՝ Մկրւիչ Աղամալյանը (ՍարՀաւ), 10-12 Հոդանոց մի խմբով անցնելով Արաքսը, դեկւեմբերի սկղբին դալիս, միանում է Թորոսի խմբին: Աղամալյանի խմբի մեջ էին նան Անդրկովկասում Հայ-թաթարական ընդՀարումների ժամանակ իրենց քաջությամբ ու անվեՀերությամբ մեծ անուն Հանած ւառակեցի Հրայրը ն կարոն: Միաւեւական ուժերն ամրացել էին Զուլֆայից ոչ Հեռու դւնվող Ուղունուղ մեծ դյուղում ն ւակել դեւի Թավրիղ ւանող ճանաւարՀը: Գալուսւ Ալոյանի Հանձնարարությամբ՝ Աղամալյանն իր ւոքր խմբով այնւիսի արադությամբ է Հարձակվում դյուղի վրա, որ այնւեղ դւնվող ղորամասը, անակնկալի դալով, ի վիճակի չի լինում որնէ դիմադրություն ցույց ւալ ն խուճաւաՀար ւախչում է: Այդ ւոքր խմբի դործողության Հեւնանքով Հաջողվում է ղսւել միաւեւական ուժերին ն ւասւորեն վերաՀսկողություն սաՀմանել այդ չրջանի վրա1: Զինվորական դործիչներից ն ղինյալ կամավորներից բացի Թավրիղ են Հասնում նան սւոլիւինյան ռեժիմից, Հաւկաւես լըժինյան Հալածանքներից խույս ւված դաչնակցական դործիչներ Սարդիս ՍՀանջանյանը, Սւեւան Տեր-Մկրւչյանը (Սուրեն), Տիդրան Դնոյանը ն ուրիչներ, որոնք եռանդուն մասնակցություն են ունենում Թավրիղի, Սալմասւի, Ուրմիայի ն Խոյի կաղմակերւական-կուսակցական դործերին":

Տե՛ս ԱբրաՀամ Գիւլխանդանեան, Հայ-թաթարական ընդՀարումները, Հաւ. Ա., Փարիղ, 1933, էջ 65-66: * Զդալի թվով ղինված Հայերի մոււքն Աւրւաւական ամրաւնդեց ւարսկական Հեղաւոխության չարժիչ ուժերը: Անվարան կարելի է ասել, որ Հայկական ղինված խմբերը կաղմեցին դրանց առավել մարւունակ մասը (Հայերի, որւես ւարսկական Հեղաւոխության չարժիչ ուժերից մեկի մասին ւե՛ս «Երկիր» (Թիֆլիս), ‹ 7, 8 Հոկւեմբերի 1908 թ.):

«Դարձյալ Հայերը», «Դարձյալ այդ խառնակիչները»,լսվում էին ւեւերբուրդյան իչխանական միջանցքներում ու աչխաւասենյակներում: կառավարության մեջ ն կայսերական ւալաւում ավելանում էր աւելությունը Հայոց նկաւմամբ: Պարսկասւանի սաՀմանադրականների Հեւ ԹեՀրանում Հերթական բանակցություններ վարելուց Հեւո Ռոսւոմը 1908 թ. Հոկւեմբերի կեսերին մեկնում է Թավրիղ, ուր նա Հասնում է այն ժամանակ, երբ դեւքերի բերումով քաղաքն արդեն դարձել էր աւսւամբության դլխավոր կենւրոնն ամբողջ Պարսկասւանում: Գալով Թավրիղ, Ռոսւոմը Հանդիւում է Սաթթար խանին ն նրա Հեւ մչակում Հեւադա դործողությունների ծրադիրը: ՀՅԴ Արնելյան բյուրոն, իր Հերթին, ւաւրասւակամություն է Հայւնում ունեցած Հնարավորություններով աջակցել Թավրիղի աւսւամբներին: Սաթթար խանի ն Դաչնակցության ներկայացուցիչների բանակցությունների արդյունքում Համաձայնություն է ձեռք բերվում Հիմնականում չորս սկղբունքային Հարցերի չուրջ. 1) Հայության դեմ սւոլիւինյան ռեակցիայի սանձաղերծման ւայմաններում Դաչնակցությունը Հանձն է առնում իր կովկասյան մարմինների միջոցով Արաքսի ւարսկական աւ ւեղաւոխել կռվողների նոր խմբեր, ինչւես ն ւրամադրել ւորձված ռաղմիկ ղեկավարներ1, 2) Դաչնակցական մարւիկները Թավրիղի աւսւամբների չարքերը կմւնեն կովկասից իրենց Հեւ բերած ղենքերով, բայց ւեղ Հասնելուց Հեւո նրանք քաղաքի ւաՀեսւներից ւեւք է սւանան ռաղմամթերք, ոււեսւեղեն, անՀրաժեչւ այլ բաներ, 3) Հաչվի առնելով թուրք աւսւամբների որակները, որոնք ներկայացնում են անւորձ, անկարդաւաՀ, խառնիճաղանջ ն խառնաւնթոր ղանդված, Հայ մարւիկները ւեւք է նրանց սովորեցնեն ղենքի դործածություն, կաւարեն Հրամանաւարների ւարւականություն, վարեն թնդանոթային ն ռմբային դործը, 4) Հայկական ղինված

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9 (438), սեււեմբեր-Հոկւեմբեր, 1962, էջ 51:

խմբերն իրենց վերաՀսկողությունը Հասւաւած վայրերում ւեւք է նւասւեն սաՀմանադրական կարդերի վերականդնմանը, Հաւկաւես աչխաւանքների վերսկսմանն անջումեններում: Երկու կողմերը ւարւավորվեցին Հարաղաւ մնալ ւայմանավորվածությանը: Ձեռք բերած Համաձայնությունը կաւարելուն ղուդընթաց Դաչնակցությունը ւեւք է ուրիչ խնդիր նս լուծեր՝ ՀՅԴ Թավրիղի կ. կոմիւեի ղեկավարությամբ ԹեՀրանի, Ռեչւի, Գիլանի, Սալմասւի ն այլ վայրերի նրա կոմիւեներն ու ենթակոմիւեները ւարսիկ ըմբոսւների Հեւ ւեւք է Համերաչխ արձադանք ւային Թավրիղի կռվին: Թավրիղում Քեռին Ռոսւոմի Հեւ դործում էր սերւ Համերաչխությամբ: Նրանք լրացնում էին մեկը մյուսին. նրանց դլխավոր Հոդսը քաղաքի ն Հաւկաւես Հայկական թաղերի ւաչււանության ն միաւեւականների դեմ ւայքարում թավրիղաՀայության վսւաՀության ամրաւնդումն էր: Ռոսւոմն ու Քեռին մեծ աչխաւանք էին ւանում սաՀմանադրական անջումենի ն քաղաքային կառավարչության ենթակայության ւակ դւնվող թուրք ն ւարսիկ ղինյալների մարւական ոդին ն ռաղմական ւաւրասւության ասւիճանը բարձրացնելու Համար: Դա չաւ կարնոր դործ էր, քանի որ արդեն 10.000 Հրացանավոր ունեցող սաՀմանադրական ղորքը դեռ չաւ Հեռու էր մարւական կարնոր ուժ ներկայացնելուց: Նա անկարդաւաՀ էր ն ավելի չաւ՝ ղինված ամբոխի ււավորություն էր թողնում: Ճիչւ է, այդ ղորքի դեմ կանդնած ՀակասաՀմանադրական ուժերի մի խոչոր մասը նույնւես անկարդաւաՀ էր, քանի որ Հիմնականում աչիրեթային, խաժամուժային ւիւի էր, բայց դոնե մի մեծ առավելություն ուներ՝ լավ ղինված էր ն միչւ ղբաղված լինելով դյուղեր կողոււելով, որւես կանոն, ձիավոր ու արադաչարժ էր: Այդ ամենը Հաչվի առնելով, Քեռին առաջարկել էր Թավրիղում դիրքաւաՀությունը դնել աղդային Հողի վրա, որը կբարձրացներ մարւիկների ւաւասխանաւվությունն իրենց Հանձնարարված թաղերի ւաչււանության դործում: Նրա կաղմած ռաղմական ծրադրի Համաձայն՝ որոչ դիրքեր Հանձնվեցին Հա186

յերի ն ւոքրաթիվ ւարսիկների Համաւեղ ւաչււանությանը, իսկ թաղամասերի մեծ մասում դիրքավորվել էին ւեղացի ն եկվոր թուրքերը: Սրինակ՝ Մարաղայի, Լալայի-Սարդարի ուղղությամբ մոււքերն ու բլուրները ւաՀում էին Հայերը, իսկ ԹեՀրանի ճանաւարՀը, Շամդաղանը, Արքը, Աջի-չայի կողմերը ն այլ քաղաքամասեր ու արվարձաններ՝ թուրք աղաւականները: Հայերը Հաճախ էին օդնության Հասնում դիրքաւաՀ թուրք ղորամասերին, իսկ վերջիններս՝ Հայ դիրքաւաՀներին1: Շաւ չանցած՝ Քեռու ջոկաւը մւավ մարւերի մեջ: Հայւնվելով ւաւնեչների վրա, Հայ մարւիկները Հենց առաջին օրից ցույց էին ւալիս բարձր կարդաւաՀություն ու անձնաղոՀություն ն իրենց օրինակով վարակում, ոդնորում էին թուրք ն ւարսիկ Հեղաւոխականներին: Դաչնակցական մարւիկները Թավրիղ եկան, երբ կառավարական ղորքերն ու նրանց աջակցող Հրոսակախմբերը սեււեմբերյան մարւերում ւարւություն էին կրել ն Հեղաւոխականները ւաչււանությունից անցել էին Հարձակման: Հոկւեմբերի առաջին կեսին ջոկաւը Թավրիղի չրջակայքում դրավեց մի քանի կարնոր դիրքեր, Հեւո դրոՀով վերցրեց Աջի-չայի կամուրջը, որի վրա ն չրջակայքում ամրացած էր միաւեւականների ուղեկալը: Այդ ամրության անկումը նչանակում էր, որ ճեղքված է քաղաքի չրջաւակումը: իսկ բուն Հեղաւոխական Թավրիղն աւրում էր արւակարդ եռուղեռի օրեր: Զնայած ՀակաՀեղաւոխական ղորքերով չրջաւաւված լինելուն, ւեղի էին ունենում բաղմամարդ ՀանրաՀավաքներ, ուր ւարսիկ, Հայ ն վրացի Հեղաւոխականներն արւասանում էին կրակու ու ոդնորիչ ճառեր2: Սաթթար խանը մնում էր անդրդվելի՝ ւաւրասւ նոր կռիվների: Նրա ղորքը Համալրվել էր դավառներից եկած մի քանի Հարյուր կամավորներով, իսկ մի քանի ֆիդայիներ օդնության էին եկել կովկասից: Զինյալ աւսւամբները Սաթթարի ն Ռոսւոմի դլխավորուՏե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12 (66), Հոկւեմբեր, 1930, էջ 159: Տե՛ս Անդրէ Ամուրեան, Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը Պարսկասւանում 18901918, էջ 58:

թյամբ ամրացել էին այն թաղում, որի դեմ երկյուղում էին Հարձակվել միաւեւական ուժերը: Հակառակ իր բարեկամների թախանձադին խնդրանքներին, որոնք Սաթթար խանին Համողում էին ղենքը ցած դնել կամ Հեռանալ քաղաքից, նա երդվել էր կռվել մինչն վերջին չունչը: Նրան Հուսադրողը ն Համարձակության մղողը Ռոսւոմն էր: Սւեղծվել էր մի իրադրություն, երբ քաղաքի ւաչււանության ւասւացի ղեկավարը ըսւ էության դարձել էր Ռոսւոմը, թեն առաջնության ւաւիվը նախկինի ւես թողնված էր Սաթթար ն Բաղր խաներին: Բնությունից ւաղանդով օժւված Սաթթարը, բոլորովին անդրադեւ լինելով, առանց Համալսարանական կրթություն առած Ռոսւոմի Հեւ խորՀրդակցելու ն նրա ՀրաՀանդներն առնելու, որնէ որոչում չէր ւալիս: Սաթթար խանը, դրում էր Հեղաւոխական չարժման եռանդուն մասնակից Հովսեւ ՀովՀաննիսյանը (էլմար), «կաւարեալ վսւաՀութիւն ունէր Ռոսւոմի վրայ, որին երկնքից իրեն մօւ ուղարկւած կարող եւ խելացի մարդ էր Համարում: Մեծ Հաւաւ ունէր Քեռու եւ իր Հեւ յարաբերութիւն ւաՀող Հայ ներկայացուցիչների վրայ եւ առանձին արժէք էր ւալիս նրանց կարծիքներին»1: Ռոսւոմը չէր բավարարվում միայն խորՀուրդներ ու ցուցումներ ւալով, այլն անմիջականորեն մասնակցում էր կռիվներին: Նա օրՀասական ւայքարի թեժ կեւերում էր ն իր օրինակով ոդեչնչում էր մարւիկներին: Ականաւեսը դրել է. «Նրան կարելի էր ւեսնել ամէն ւեղ, ուր կարիք կար - մէկ՝ իր Հսկողութեան ւակ ւոքրիկ «թնդանօթներ», ձեռնառումբեր, Հրձիդներ չինող արՀեսւանոցում, մէկ՝ առաջաւոր դիրքերում, մէկ՝ ւողոցները խուժած թչնամու Հեւ ճակաւող մարւիկների մէջ՝ «Մաուղերը» ձեռքին, մէկ՝ Հիւանդանոցի մէջ վիրաւորները մխիթարելիս...»2: Այդ օրերին Հաւկաւես կաւաղի դիմադրություն էր ցույց ւալիս Դավաչի թաղը: Այնւեղից չարունակվում էին ռմբակոծվել Թավրիղի Հեղաւոխական թաղերը ն այնւեղ Տե՛ս Անդրէ Ամուրեան, Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը Պարսկասւանում 18901918, էջ 152: «Ռոսւոմ», Պէյրութ, 1979, էջ 253:

Հասւաւված դիրքերը: Այդ թաղի դեմ Հիմնականում նեւվել էին Հայ մարւիկները: Հակառակորդի կամքը կուրելու Համար կարնոր դեր էին կաւարում Ռոսւոմի ւաւրասւած Հրթիռները, ձեռնառումբերն ու ականները: Նրան աջակցում էին ռմբային դործում մեծ Հմւություն ունեցող Թեքիրդաղցի (Բուլղարացի) Գնորդը ն Լիլավայի Հայկաղյան-Թամարյան դւրոցի ւեսուչ կարաւեւ Պիոնյանը: Սրեր անց նրանց միացան Մնջոն ն Արչակ Սյունեցին1: Հրթիռներն անձամբ արձակում էր Ռոսւոմը, ձեռնառումբերը նեւում էին Հայ մարւիկները, իսկ ականները ւեղադրում էին Ռոսւոմը, Մարւիրոս Զարուխչյանը ն Զումչուդը: Ռումբերն ու ականները ն Հաւկաւես Հրթիռները մեծ ղոՀեր էին խլում Հակառակորդից, ուժդին խուճաւ առաջացնում նրա չարքերում2: Դաժան կռիվների ժամանակ անձնաղոՀ Հերոսության ւայլուն օրինակներ էին ւալիս կովկասից եկած կամավորները": 1908 թ. Հոկւեմբերի 12-ին թավրիղցիների Հեղաւոխական ջոկաւները դրավեցին Հեւադիմականների ւաւվարը՝ քաղաքի Դավաչի թաղը, որով ն ավարւվեց թավրիղյան աւսւամբության առաջին չրջանը: Թավրիղի Հայկական մարւական խմբերը չաւ նեղվում էին ղենքի, ղինամթերքի ն դրամի ւակասից: Բանն այն է, որ Սաթթար խանի Հեւ ունեցած ւայմանավորվածության Համաձայն,

«Պաւմադրություն Հայ յեղաւոխական դաչնակցության (ՔառաՀաւոր չարք նվիրված ՀՅԴ 100-ամյակին)», Հաւ. Բ, առանց ւեղի ն թվականի նչումի, էջ 235-236: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 272: ∗ Այդ օրերին Թավրիղի ւաչււանների թվում էր կովկասցի 96 կամավոր՝ 50 դաչնակցական, 14 Հայ սոցիալ-դեմոկրաւ, 20 վրացի, 4 ռուս ն 8 մաՀմեդական սոցիալ-դեմոկրաւ (ւե՛ս Г. В. Шитов, Персия под властью последних Kаджаров, изд. Академии наук СССР, Ленинград, 1933, с. 118-119): Սոցիալ-դեմոկրաւների թվում Հաչվվում էին նան Հնչակյանները: ինչւես վրաց սոցիալ-դեմոկրաւների, այնւես էլ Հայերի մարւական խմբերը կաղմված էին կուսակցական սկղբունքով: Որնէ Հնչակյան չէր մւնում դաչնակցական խմբի մեջ ն Հակառակը: Լինելով ւարբեր աչխարՀայացքների ւեր, կովկասցիներն ավելի լավ էին Հասկանում թավրիղցիներին, քան Թավրիղի դաչնակցականներն ու Հնչակյանները՝ միմյանց:

նրա ւրամադրության ւակ դւնվող ւաՀեսւներից Հայ կռվողները ւեւք է սւանային այդ բոլորը, բայց բավարար չաւով չէին սւանում: Ուսւի ՀՅԴ կովկասյան մարմինները Հնարավորինս անում էին վիճակը չւկելու Համար: Դրան էր նւաւակաուղղված նան այն դրամաՀավաքը, որ դաչնակցականները կաղմակերւեցին Ամերիկայի, Բուլղարիայի, Եդիււոսի ն այլ Հայկական դաղութներում: Ավելին, մարւիկների թվի մեծացմանը ղուդընթաց առաջ եկավ սեւական միջոցներով նրանց ղինելու խնդիրը: Ուսւի ՀՅԴ Արնելյան բյուրոն որոչում ընդունեց Պարսկասւան Հասցնել Շուչիում ւաՀվող այն Հրացանները, որոնց թե՛ ւեսակն էր լավ ն թե՛ վիճակը: Այդ ժամանակ Շուչիում Դաչնակցությանը ւաւկանող ւաՀեսւներում կենւրոնացված կային Հարյուրավոր Հրացաններ ն մեկ միլիոնի չաւ ւամւուչւ1: Լավ ւեսակի Հրացանները (Հիմնականում «Մոսին») առանձնացվեցին ն ուղարկվեցին Աւրւաւականում կռվող դաչնակցական մարւիկներին": Շուչիի այն Հրացանները, որոնք Հին ւեսակի էին (օրինակ՝ «բերդան»), որոչվեց իրենց ւամւուչւներով վաճառել Արցախից դուրս՝ Հաւկաւես սաՀմանակից Մակուի, ինչւես նան Խոյի ն Սալմասւի թուրքալեղու դյուղացիներին, որոնք ւաւրասւ էին միանալու ՀակաչաՀական ուժերին: Հրացանները նչված վայրերը ւեղաւոխելու ն դրանք վա1 Տե՛ս Անդրէ Ամուրեան, Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը Պարսկասւանում 18901918, էջ 65: ∗ Այդ ժամանակ Սյունիք-Արցախից դեւի Պարսկասւան կային ւոխադրական երկու դծեր: Դրանցից մեկը (դլխավորը) սկիղբ առնելով Շուչիից, դնում էր Գորիս-Սիսիան, աւա Սալվարդ սարի վրայով անցնում Հյուսիսային Նախիջնանի Գեոմուր ն Խալխալ Հայկական դյուղեր, այնւեղից իջնում Ասւաւաւ - կարմիր վանք - Արաքսի աւ ն դեւի վրայով Հասնում էր ս. Սւեւանոս Նախավկայի վանք: Փոխադրական մյուս դիծը Սիսիանի Բռնակոթ դյուղից մեկնելով դնում էր Նախիջնանի Ղաղանչի Հայաբնակ դյուղը, աւա Հանդերով ուղիղ դուրս էր դալիս ռուսական Զուլֆայի մու դւնվող լեռան Հեւնը: Այդւեղից չալակավորները, երբեմն ժայռերից թոկերով կախվելով, բեռներով իջնում էին Արաքսի աւ, աւա ռուս սաՀմանաւաՀներից աննկաւ անցնելով դեւը, ղենք-ղինամթերքը Հասցնում էին ւարսկական Զուլֆա (ւե՛ս Ա. Ամուրյանի նչված աչխաւության 65-րդ էջը):

ճառելու դործի կաղմակերւումը Հանձնարարվեց նչանավոր դաչնակցական դործիչ, արցախցի կոսւի (կոսւյա) Համբարձումյանին, որը նախաւես եղել էր Խոյի ու Սալմասւի չրջաններում ն Համաձայնություններ ձեռք բերել: Նա երկու անդամ իր մարւիկներով մեկնում է Խոյ ու Մակու ն վերադառնում կրկին ւոխադրելու Հրացանները: Այդ դործում նոր մարդկանց ներդրավելու Համար կոսւին ուղնորվում է Թիֆլիս, որւեղ ձերբակալվում է նախաղդուչացված ժանդարմների կողմից1:

ՄՈՒԺԱՄԲԱՐի կՌիՎԸ

Բայց Հարաբերական խաղաղ դադարը կարճ ւնեց՝ մու կես ամիս: կառավարական ղորքերը ն միաւեւական անկանոն Հրոսակախմբերը ւակեցին Թավրիղ ւանող բոլոր ճանաւարՀները, Հաւկաւես քաղաքը Անդրկովկասի Հեւ կաւող ուղին: Դա Հեւաւնդում էր երկու նւաւակ՝ սովի մաւնել Թավրիղը ն թույլ չւալ դրսից նոր Հեղաւոխականների մոււքն այնւեղ: Զախջախիչ ւարւություն կրելով Թավրիղում ու դրա մաւույցներում, միաւեւական ուժերն սկսեցին ՀաչվեՀարդար ւեսնել այն ւարրերի նկաւմամբ, որոնք Համակրում էին աւսւամբ քաղաքի ւաչււաններին: ինչւես ն սւասելի էր, ՀակաՀեղաւոխականների նչանառության թիրախներից մեկն ասւիճանաբար դառնում էր Հայությունը: Դրա ցայւուն վկայություններից մեկը միաւեւականների Հարձակումն էր Մուժամբար Հայկական դյուղի վրա: Մուժամբարը դւնվում էր Թավրիղից Հյուսիս, 40 վերսւ Հեռավորության վրա2: Ամենաչեն ժամանակ դյուղն ունեցել է ավելի քան 300 ւուն (չուրջ 2000 չունչ)3, որ 1910-ական թվաՏե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9-10 (438), սեււեմբեր-Հոկւեմբեր, 1962, էջ 51-52: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 84, Բաբդէն եւ Սեդա Բալեան Տէր-Յակոբեան, Պաւմութիւն իրանաՀայերի, Գլենդել, 1985, էջ 81: Տե՛ս Նորայր Մամեան, «Մուժամբար», «Դիւան Աւրւաւականի Հայոց ւաւմութեան», Հաւ. Ա, կաղմող՝ Վարդան եւս. Տէմիրճեան, Բ ււադր., Պէյրութ, 1980, էջ 172:

կաններին, 1908 թ. կռվից ու կողուոււից Հեւո, մեծաւես նվաղեց1: Դա դեւի Ղարադաղ ճանաւարՀին ընկած միակ Հայաբնակ դյուղն էր ն դւնվում էր Հին Վասւուրականի արնելյան սաՀմանին, Մչկունյաց լեռներում, Մուժամբար-չայ ձորում: Նրա Հարնանությամբ կային 13 թուրքական դյուղեր2: Մուժամբարը դեղեցկադիր մի դյուղ էր՝ չորս կողմը սառնորակ ջրերով: Թավրիղի ամառային ւոթից խուսաւելով, ամեն ւարի բաղմաթիվ Հայ ընւանիքներ երկու-երեք ամսով Հանդսւանալու էին դալիս այնւեղ3: Գյուղի Հողերը ւաւկանում էին դռեՀիկ վարք ունեցող մի ռուսաՀւաւակի՝ Ադել խանին: Գյուղացիները կւրիճ էին ու դիմացկուն: ինքնաւաչււանության վարժ լինելով, նրանք կարողացել էին կառչած մնալ իրենց ժայռերին ն դիմադրավել թուրքական բաղմաթիվ Հարձակումների: Գյուղն անցյալում մեծ ծառայություններ էր մաւուցել Հայ Հեղաւոխության դործին՝ մարդիկ ու ղենք ւաՀելով ն ւեղաւոխելով Սալմասւ, Խոյ, Զուլֆա ու այլ վայրեր: իսկ ւարսկական Հեղաւոխական չարժումներն սկսելուց ի վեր մուժամբարցիք ւվեցին բաղմաթիվ կռվողներ": Դեռնս 1908 թ. Հունիսին քոչվոր մի էյալեթի (ցեղ) ղինված մարդիկ մւել էին Մուժամբար ն քչել-ւարել 25 կով: Գյուղաւեր Ադել խանը միջոցներ էր ձեռնարկել ւավարը Հեւ բերելու Համար, բայց արդյունքի չէր Հասել4:

Տե՛ս Քեչիչղադեի (Արչակ Տեր-Հակոբյան) «Մուժամբար» դրությունը «Աղաղան» ամսադրում (Թաւրիղ), ‹ 2, 1912: Տե՛ս «Գործ», ‹ 48, 6 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս Նաղար Յ. Գորոյեանց, Պարսկասւանի Հայերը, ԹեՀրան, 1968, էջ 149: ∗ Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի ժամանակ մուժամբարցի չաւ երիւասարդներ մւան Հայկական կամավորական խմբերի մեջ: Ռաղմիկ լինելուց բացի՝ Մուժամբարի Հայերը Հայւնի էին նան իրենց կրթասիրությամբ: Գյուղից սերվել էին բավական թվով մւավորականներ, Հաւկաւես ուսուցիչներ: Մուժամբարի ծնունդ էր 1920 թ. օդոսւոսի 4-ին կիլիկիայի Հայկական անկախ ւեւության սւեղծման նախաձեռնողներից Տիդրան Մնացականյանը, որը նչանակվել էր ընդամենը մեկ օր կյանք ունեցած ժամանակավոր կառավարության արւաքին դործերի վարիչ: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237բ, վավ. 323, թ. 65:

Հեւնյալ 3-4 ամիսները Մուժամբարի Համար Համեմաւաբար խաղաղ էին: Բայց Հոկւեմբերի կեսերին միաւեւական Սամսամ (Սամի) խանի ու նրա եղբայր Զարղամ խանի ղինյալ մարդիկ Հարձակում են դործում դյուղախմբի վրա, կողոււում դյուղացիների ունեցվածքը: Վերջիններս ւախչում են Թավրիղ՝ իրենց Հեւ ւանելով ունեցած անասունների մի մասը: Առաջինը կողոււվում ու ավերվում են ւարսկաբնակ Լուր ն Սար դյուղերը1: Մուժամբարցիք Թավրիղի Հայոց առաջնորդարան ւեղեկացնում են, որ Սամսամ խանը սւառնում է քարուքանդ անել իրենց դյուղը: Առաջնորդարանը նամակով դիմում է խանին՝ խնդրելով չմուենալ Մուժամբարին ն առիթ չւալ անախորժությունների, մանավանդ որ դյուղի Հայ բնակչությունը Հայւարարել է, թե ինքը Հեռու է մնալու երկրի ներքին կռիվներից ն չի ուղում խախւել իր այդ որոչումը: Թեն ւարսից կառավարությունը ողջունել էր մուժամբարցիների չեղոքության Հայւարարությունը ն նույնիսկ Հաւուկ Հրամանադիր էր արձակել դյուղի աւաՀովությունը միաւեւական ուժերի կողմից երաչխավորելու մասին, բայց բնակավայրի անվւանդության խնդիրը չարունակում էր մւաՀոդիչ մնալ, մանավանդ որ Սամսամ խանը 500 ձիավորներով արդեն բանակել էր դյուղի մերձակայքում ն մւադիր էր չոււով Հարձակում դործել ու կողոււել Մուժամբարը: Հոկւեմբերի 14-ին Մուժամբարի Հասարակությունը նամակ է ուղարկում Թավրիղ՝ Աւրւաւականի թեմակալ առաջնորդ կարաւեւ ծ. վարդաւեւ Տեր-Մկրւչյանին ն Հայւնում Սամսամ խանի մւադրության մասին: Թեմական խորՀուրդը խնդրանքով դիմում է Աւրւաւականի նաՀանդաւեւ ն նաՀանդի միաւեւական ղորքի Հրամանաւար էյն Դովլեին, որն այդ ժամանակ դւնվում էր Վասւինջ դյուղում: ի ւաւասխան այդ դրության, էյն Դովլեն ուղարկում է երկու նամակ, մեկը՝ Հայոց Թեմական խորՀրդին, մյուսը՝ Սամսամ խանին: Թեմական խորՀրդին էյն Դովլեն դրում էր, որ իր ն իր կա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 240, 30 Հոկւեմբերի 1908 թ.:

ռավարչության ցանկությունն է Հայության կաւարյալ աւաՀովությունը, ուսւի դրա Համար ամեն Հարկ եղած միջոցի կդիմի: Սամսամ խանին ուղարկած նամակում էյն Դովլեն նրան խսւորեն ւաւվիրում է չՀարձակվել Հայկական դյուղերի վրա ն ընդՀանրաւես Հայերին որնէ վնաս չՀասցնել1: Բայց ո՛չ Սամսամ խանը ն ո՛չ էլ նրա եղբայր Զարղամ խանը ուչադրություն չդարձրին Աւրւաւականի կառավարչի Հորդորներին: Մուժամբարը ւաչււանելու Հայերին ւված Հավասւիացումներին որնէ որոչակի քայլ չՀեւնեց: 1908 թ. Հոկւեմբերի 27-ի վաղ առավույան Զարղամ ն Արչադ ավաղակաւեւ եղբայրների առաջնորդությամբ Ղարադաղի մերձակա լեռնասւաններից իջած չուրջ 1500 ձիավորներ", բռնելով Մուժամբարի չրջակա բլուրները, ւաչարման մեջ են առնում դյուղը՝ նրան մաւնելով ծանր կացության: Ուժդին Հրացանաձդությունից Հեւո Հրոսակախմբերը Հարձակման են անցնում դյուղի վրա2: Գյուղի կռվող ուժերը միայն 20 Հոդի էին, որոնք դիրքեր էին բռնել նրա ղանաղան կողմերում: Նրանք ունեին ընդամենը 8 Հրացան՝ 130 ւամւուչւով3: Այս ւայմաններում միակ ւրկությունը կարող էր լինել դրսից՝ Հայ մարւիկներից: իմանալով, որ Մուժամբարը վւանդված է, Հենց նոր Թավրիղ Հասած Քեռին չւաւ այնւեղ է ուղարկում իր խմբից 10 Հոդու՝ կաղղվանցի խմբաւեւ Հրաչի (Պաւաչա) ղեկավարությամբ, որոնք ւեղ են Հասնում Հաջորդ օրը: Խմբի մեջ էին Մարւիրոս Զարուխչյանը, դանձակեցի Նիկոլը, Արւեմը (Ռաղմիկ), դանձակեցի Միխոն, արւամեւցի կարոն, Դուդայը, Դալին, ադուլիսցի Լնոնը ն ալեքսանդրաւոլցի Սիմոնը4: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 248, 8 նոյեմբերի 1908 թ.: Մի ուրիչ աղբյուրում՝ 3000 ղինյալներ (ւե՛ս «Հայրենիք», ‹ 10 (321), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 84): Տե՛ս «Գործ», ‹ 48, 6 նոյեմբերի 1908 թ., «Հայրենիք», ‹ 1 (312), Հունվար, 1952, էջ 46: Տե՛ս Անդրէ Ամուրեան, Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը Պարսկասւանում 18901918, էջ 61: Տե՛ս «Գործ», ‹ 48, 6 նոյեմբերի 1908 թ.:

∗

Դիրքավորվելով դյուղից դուրս դւնվող բնական ամրություններում, մարւիկների այս խումբը մւնում է կռվի մեջ ն Հեւ մղում Հակառակորդի առաջին կաւաղի դրոՀը՝ նրան ղդալի կորուսւներ ւաւճառելով: Բայց ձիավորները կրկնաւաւիկ ուժերով նորից դրոՀի են անցնում Հայերի ւոքրաթիվ խմբի վրա: Թեժ կռիվը չարունակվում է մինչն ցերեկվա ժամը 4-ը: Փամւուչւները վերջանալու վրա էին, ն մարւիկներն առջնի դիրքերից սւիւված քաչվում են դեւի դյուղ, բայց նրանցից վեցին է դա Հաջողվում, իսկ չորս Հոդի չրջաւաւվում են բաղմաւասնյակ ձիավորների կողմից: Գյուղ մւած վեց մարւիկներն այսւեղ նույնւես դիրքեր են դրավում ն ւաւրասւվում վճռական մարւի: Մինչն երեկոյան ժամը 8-ը չարունակվում է ւաք կռիվը, բայց ւամւուչւ քիչ ունենալու ւաւճառով նրանք սկսում են նաՀանջել ն կանանց ու երեխաների Հեւ մւնում են եկեղեցի՝ ւաւրասւվելով օրՀասական կռվի1: կաւաղած ձիավորները, որոնց միացել էին նրանց օդնության եկած ւարսիկ կաղակներ, Հարձակում են դործում Մուժամբարի եկեղեցու վրա ն սկսում ջարդել դուռը: ԾայրաՀեղ ՀուսաՀաւության մեջ, եկեղեցում ւակված ղինվորները դուրս են ցաւկում ն սկսում կրակել թուրքերի վրա: Հայերը նեւում են նան մի ձեռնառումբ, որը սարսաւի է մաւնում թչնամուն: Այդ Հարձակումից թուրքերը Հեւ են ւախչում՝ թողնելով 12 սւանված2: Հեռանալով եկեղեցու մուից ն իրենց Հեւ ւանելով դիակները, թուրքերը մւնում են թաւուր մնացած ւները ն սկսում կողուոււը, քչում դյուղի բոլոր անասունները, այրում դեղերը3: Մինչ դյուղում չարունակվում էր կողուոււը, միաւեւական բաղմաթիվ ձիավորներով ւաչարված չորս Հայ մարւիկները չարունակում էին մաքառել «Մոսին»ներով: Սւառելով վերջին ւամւուչւները, նրանք դեռ երկար ժամանակ ւաչււանՏե՛ս «Մչակ», ‹ 248, 8 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Գործ», ‹ 48, 6 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 245, 5 նոյեմբերի 1908 թ.:

վում էին «Մաուղեր» աւրճանակներով, որից Հեւո, քաչելով դաչույնները, մխրճվում են ւաչարողների չարքերի մեջ: Առաջինը Հակառակորդի վրա նեւված Հայ երիւասարդի դաչույնի Հարվածներից ընկնում են երկու Հոդի: Մարւիկների այդ ՀուսաՀաւական, միաժամանակ Հերոսական քայլն այնքան անսւասելի է լինում, որ նրանց չրջաւաւողները ւեղի են ւալիս ն ւախչում1: Հաջողությամբ անցնելով Հակառակորդի Հսկողության ւակ դւնվող ւարածքներով, Հայ մարւիկները ուղղություն են վերցնում դեւի Թավրիղ՝ լուր ւալու կռվի մասին2: Մինչ այդ, մի քանի ղասիդներ" ղանաղան ճանաւարՀներով արդեն լուրը Հասցրել էին քաղաք: Տեղեկանալով Մուժամբարի կռվի մասին, Թավրիղի Հայոց ղեկավարությունն անմիջաւես 28 ղինյալ Հայերից կաղմած մի խումբ է ուղարկում դեւքի վայրը: Հոկւեմբերի 30-ին մւնելով Մուժամբար, խումբը դյուղն առնում է ւաչււանության ւակ: իր Հերթին, ի ւաչււանություն Մուժամբարի, Սաթթար խանն ուղարկում է 30 ձիավոր ղինյալներ՝ Մամեդ-ղուլի խանի ն ՂաՀրամանի ղեկավարությամբ3: Հայոց թեմական խորՀուրդը թուրք խաների վայրադ ու դիվային արարքի դեմ բողոքում է քաղաքի բոլոր 5 Հյոււաւոսներին: Գյուղաւեր ռուսաՀւաւակ Ադել խանը իր Հերթին դիմում է Թավրիղում ռուսաց Հյոււաւոսին, որը նույնւես անմիջաւես իր ւոխանորդին ն դրադրին ուղարկում է էյն Դովլեի մու: Հայոց թեմակալ առաջնորդ կարաւեւ վարդաւեւի Հանձնարարականով, Թեմական խորՀրդի երկու անդամներ՝ Ավադ խան Ավադյանը ն Նիկոլայ Տեր-ՀովՀաննիսյանը մեկնում են Վասւինջ, էյն Դովլեի մու, նրան աջակցության խնդրադիր

Տե՛ս «Գործ», ‹ 48, 6 նոյեմբերի 1908 թ.: Մուժամբար դյուղի կովի մասին մանրամասն ւե՛ս ծնունդով մուժամբարցի Նորայր Մամյանի «Մուժամբար» դրությունը «Դիւան Աւրւաւականի Հայոց ւաւմութեան» մաւենաչարի Ա. Հաւորում, Բ ււադր., էջ 187-190: ∗ Հեւիուն սուրՀանդակ: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 248, 8 նոյեմբերի 1908 թ.:

ներկայացնելով: Տեսակցության վերջում Աւրւաւականի նաՀանդաւեւն ասել էր. «Մեմուր (ւաչւոնյա:- Հ. Ս.) ուղարկելուց եւ խիսւ Հրամաններ դրելուց յեւոյ էլ ի՞նչ կարող էի անել: Եթէ դուք մի բան դիւէք, կարող էք մի միջոց առաջարկել, ես ւաւրասւ եմ այն կաւարելու, բայց երկիրը յեղաւոխութեան եւ անարխիայի մէջ է, այլ միջոցներ չունեմ»1: Բայց Մուժամբարն Հերոսական ինքնաւաչււանությամբ արդեն ինքն իրեն ւրկել էր վերաՀաս աղեւից, վերականդնվել էր Հաղորդակցությունը դյուղի ն Թավրիղի միջն: Մուժամբարի կռվում Հայերն ունեցել էին ցավալի կորուսւներ: ԶոՀվել էին կովկասից եկած Հերոս մարւիկներ՝ Դաչնակցության նչանավոր դործիչ Մարւիրոս Զարուխչյանը, անվեՀեր Հայդուկներ կարոն, դանձակեցի Նիկոլը, Արւեմը, Բուլղարացի Գնորդը ն ուրիչներ2: Գյուղի Հայերը ւվել էին 17 ղոՀ, այդ թվում՝ երեք կին ն երեք երեխա3: Տղամարդիկ կռվել էին Հերոսաբար: Արւակարդ արիություն էր ցուցաբերել մուժամբարցի ծերունի Համբարձում Մամյանը. երկու ւեղից վիրավոր՝ նա չարունակել էր կռվել ու ոդնորել մյուսներին, մինչն որ երրորդ դնդակն ընդունելով ղոՀվել էր4: Գյուղի կրած նյութական վնասը կաղմել էր չուրջ 40.000 թուման5: Եթե չրջակա մուսուլմանաբնակ 12 դյուղերի մեծ մասը չկռվելու ւաւճառով իսւառ կողոււվել ու ՀրդեՀի էր մաւնվել, աւա Մուժամբարը նրանց Համեմաւ քիչ էր ւուժել՝ դիմադրության չնորՀիվ:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 245, 5 նոյեմբերի 1908 թ., ‹ 249, 9 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12 (66), Հոկւեմբեր, 1930, էջ 155: Տե՛ս «Գործ», ‹ 48, 6 նոյեմբերի 1908 թ.: Մի այլ աղբյուրի Համաձայն՝ 12 ղոՀ (ւե՛ս «Ախուրեան», ‹ 79, 9 նոյեմբերի 1908 թ.): Տե՛ս Անդրէ Ամուրեան, Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը Պարսկասւանում 18901918, էջ 81: Տե՛ս «Գործ», ‹ 48, 6 նոյեմբերի 1908 թ.:

Սաթթար խանի սւացած ւեղեկության Համաձայն՝ դյուղի վրա Հարձակված միաւեւականներից սւանվել էր չուրջ 160, իսկ Հայերի Հավաքած ւեղեկության Համաձայն՝ մու 100 Հոդի, որոնց թվում Սամսամ խանի եղբայրը1: «Մչակի» ւվյալներով՝ թուրք Հարձակողների կորուսւները կաղմել էին 50-60, իսկ Հայ ղինյալներինը՝ 7-8 մարդ2: Մուժամբարի դյուցաղնությունը մեծ ււավորություն էր թողել Թավրիղում: Քաղաքում երկար ժամանակ խոր ւաւկառանքով էին ւաւմում անՀավասար ու Հերոսական կռվի մասին: Մուժամբարի դեւքերի կաւակցությամբ Թավրիղի Հեղաւոխական առաջնորդները, թեն ուչացումով, կաղմակերւեցին բողոքի ՀանրաՀավաք՝ դյուղում միաւեւականների կաւարած չարադործությունը դաւաւարւելու Համար: Այդ նւաւակով՝ նոյեմբերի 20-ին ւարսկերեն ն Հայերեն լեղուներով քաղաքում ւարածվեց մի Հայւարարություն, որով բոլոր թավրիղցիները Հաջորդ օրը Հրավիրվում էին ՀանրաՀավաքի՝ քննելու Համար քաղաքական Հարցեր, Հաւկաւես Հայերի սւանության Հարցը: Նոյեմբերի 21-ի ՀանրաՀավաքին Հավաքվել էր չուրջ 300 Հայ ու մաՀմեդական: Եկել էին նան Սաթթար ն Բաղր խաները: Ելույթ ունեցող մաՀմեդականները վկայակոչում էին Մուժամբարի դեւքը ն դաւաւարւում միաւեւականներին: Նրանք նան չեչւում էին չաՀին դաՀընկեց անելու Համար վրացական ն Հայկական կաղմակերւությունների օդնության անՀրաժեչւությունը: Վերջում ընթերցվեց ԹեՀրան ուղարկվելիք Հեռադրի չարադրանքը, որով կառավարությունից ւաՀանջվում էր Հրաժարվել անմեղ Հայերին ջարդի ենթարկելու մւադրությունից: Բայց ՀանրաՀավաքում եղած ՀակաչաՀական ելույթների մասին ւեղեկացված կառավարությունը չարձադանքեց: Դրա ւոխարեն, Հայերն արժանիորեն դնաՀաւեցին Հեղաւոխականների արւաՀայւած մւաՀոդություններն իրենց նկաւմամբ3: Տե՛ս «Գործ», ‹ 48, 6 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 248, 8 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 249, 9 նոյեմբերի 1908 թ.:

ՎՃՌԱկԱՆ կՌՎի ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1908 թ. նոյեմբերի սկղբներից երկու կողմերը ւաւրասւվում էին նոր, վճռական բախման: ՇաՀը մւածում էր ղորաՀավաքի ենթարկել իրեն Հավաւարիմ բոլոր ղինվորական ուժերը ն վճռական Հարձակման անցնել Թավրիղի վրա: Նրա Հույսն այն էր, որ էյն Դովլեի ղորքին միանար դնդաւեւ Լյախովի կաղակների բրիդադը: Միացյալ այդ ղորախմբին ւեւք է օդնության դային Աւրւաւականի միաւեւական ուժերը: էյն Դովլեի ղորքին Վասւինջում միավորվելու Համար ւարսից կաղակային բրիդադի մի մասը՝ 400 Հոդի, նոյեմբերի սկղբին ուղնորվեց ԹեՀրանից: Մեկնելուց առաջ դնդաւեւ Լյախովը կաղակներին դիմեց մի Հրաման-կոչով, ուր չեչւում էր, որ եթե աւսւամբները Հաղթանակ ւանեն, նրանք առաջին Հերթին վրեժ են լուծելու Հենց չաՀի ամենաՀավաւարիմ Համարվող ղորամասից՝ կաղակային բրիդադից, ուսւի ւեւք է կռվել մինչն արյան վերջին կաթիլը: «իմացէ՛ք,- նչել էր նա,- որ դուք, որւէս յաղթողներ, կւարդեւաւրուէք չքանչաններով, դրամական նուէրներով՝ ինչւէս ռուսաց, այնւես էլ ւարսիկ միաւեւների ողորմածութեամբ: իսկ որքա՛ն Հարսւութիւն է իր մէջ ամւուում Թաւրիղը ... Այդ բոլորը ձեղ կւրուի: Յիչեցէ՛ք այդ մասին եւ կռուեցէ՛ք առիւծի ւէս: կա՛մ դուք, կա՛մ սաՀմանադրութիւնը»1: Դրանից Հեւո կաղակները երաժչւական նվադածությամբ ն դրոչներով դնացել էին ԲաղեչաՀ՝ Մամեդ Ալի չաՀի նսւավայրը: Տեսնելով նրանց չարքերը, չաՀը նվերներ էր բաժանել, աւա վերջում ասել. «Դուք եք իմ վերջին Հույսը»: Արդեն նոյեմբերի 2-ին Վասւինջում կենւրոնացել էր կաղակային բրիդադի 400 անդամ՝ ռուս Հինդ Հրամանաւարների (երկու դնդաւեւ ն 3 սւա) դլխավորությամբ: Այսւեղ կաղակներին միացել էին չուրջ 2000 միաւեւական կամավորներ՝ Հիմնականում ձիավոր2: «Մչակ», ‹ 246, 6 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

Առաջիկա կռիվներին ւենդադին նախաւաւրասւվում էր նան Թավրիղը: Տարբեր աղդերի ն ւարբեր քաղաքական ուղղությունների ներկայացուցիչների այդւիսի միասնություն Թավրիղը չէր ւեսել: Միասին էին Սաթթարի ֆիդայիները ն դաչնակցականները, Հնչակյաններն ու սոցիալ-դեմոկրաւ բոլչնիկները ն մենչնիկները: ի դեւ, Հենց այդ օրերին էր, որ Թավրիղում Սեյիդ Հասան Թաղիղադեի ղեկավարությամբ դործող սոցիալ-դեմոկրաւական խումբը, որը կովկասյան թուրք սոցիալ-դեմոկրաւական կուսակցության մասնաճյուղն էր, ձնավորվեց որւես ինքնուրույն քաղաքական կաղմակերւություն՝ «Պարսկասւանի սոցիալ-դեմոկրաւական կուսակցություն» անվանումով: Նրա կաղմավորման դործում կարնոր դեր են ունեցել Հնչակյան կուսակցության Թիֆլիսի ն Թավրիղի կաղմակերւությունները: Նորակաղմ կուսակցության ծրադրում ւառացիորեն ընկած էին Հնչակյան ծրադրի սոցիալիսւական սկղբունքները: Նրա առաջին կենւրոնական վարչության Հինդ անդամներից երեքը Հնչակյաններ էին՝ Սեդրակ Բանվորյանը, Ֆլորա Վարդանյանը ն Ռաֆայել Մովսիսյանը: Հարաբերության մեջ մւնելով Թիֆլիսի Հնչակյան կաղմակերւության ղեկավարության Հեւ, նորակաղմ կենւրոնը ձեռք բերեց բավականաչաւ ղինամթերք, ինչւես նան Հավաքադրեց կամավորներ, որոնք Բաքվի վրայով ուղարկվեցին էնղելի1, որւեղից նրանց մեծ մասն անցավ Թավրիղ: 1908 թ. նոյեմբերի 17-ին սւորադրվում է իննը կեւից կաղմված Համաձայնադիր դաղաւարակից երկու կուսակցությունների միջն: Փասւաթղթի արձանադրական մասում ասված էր. «Մենք, ւարսիկ մուճաՀիւներս, էջթիմայունը Ամիյուն կուսակցութիւնս, Հնչակեան կուսակցութեան Հեւ ներկայ դաչնադրով ւայմանաւորուեցանք եւ ուխւեցինք, որ այս թուականէն սկսեալ միացեալ ուժերով աչխաւինք եւ Հարկ եղած ղոՀողութիւնները կաւարենք Պարսկասւանի սաՀմանադրութեան

Տե՛ս «Պաւմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան, 1887-1962», Հաւ. Ա, էջ 399:

Հասւաւումին Համար, եւ այդ ուղղութեամբ առնելիք մեր բոլոր քայլերը ւիւի ըլլան Հնչակեան կուսակցութեան Համաձայնութեամբ եւ անոր Հեւ միասին»1: Փասւաթղթի կեւերում ձնակերւված ւարւականությունների անթերի կաւարումը դիւվում էր որւես առաջնաՀերթ խնդիր երկու քաղաքական կաղմակերւությունների Համար: Համաձայնադրի Հիման վրա Հնչակի Թավրիղի մասնաճյուղը նորակաղմ կուսակցությանն է Հանձնում բավականաչաւ ղենք, որով ղինվելով, նրա անդամները մւնում են քաղաքի ւաչււանության ղեկավար մարմնի ւրամադրության ւակ: ինչւես ւեսնում ենք, Պարսկասւանի նորասւեղծ դեմոկրաւական կուսակցությունը առայժմ մի կողմ էր դրել սոցիալիսւական ւաՀանջները ն սկսել էր դործել երկրի՝ այդ ժամանակաչրջանի ւաՀանջներին ՀամաՀունչ՝ դեմոկրաւական աղաւություններ Հասւաւելու նչանաբանով: Այդ ժամանակ, Թավրիղի երկարաւն ւաչարման Հեւնանքով, կաղմակերւությունը չկարողացավ արմաւներ դցել երկրի ուրիչ քաղաքներում: Բայց Հեւադա մեկ-երկու ւարիներին նա ՀեւղՀեւե ծավալվեց ն ւասւորեն դարձավ Պարսկասւանի՝ դասական իմասւով սոցիալ-դեմոկրաւական ուղղության միակ կաղմակերւված Հեղաւոխական քաղաքական կաղմակերւությունը2: Թեն նախորդ ամիսների ւաչււանական կռիվները Թավրիղում Հաղթական էին եղել, բայց քաղաքի ւնւեսությունը ծայրաՀեղորեն քայքայվել էր ն դրությունը դնալով օրեցօր ծանրանում էր: Առնւուրն ու արՀեսւադործությունը կանդ էին առել ողջ Աւրւաւականի ւարածքի վրա, երթնեկությունը դադարել էր դավառների միջն, նան դավառների ու Թավրիղի միջն: Քաղաքի քառորդ միլիոնից ավելի բնակչությունը կանդնել էր սովի վւանդի առաջ: Պաչարման առաջին երկու-երեք ամիսներին Թավրիղի Տե՛ս «Պաւմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան, 1887-1962», Հաւ. Ա, էջ 399: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 10 (326), Հոկւեմբեր, 1952, էջ 79:

բնակչությունը դեռ Հաց ուներ, բայց դնալով վիճակը ծանրացավ: Դեռ սեււեմբերը չէր կիսվել, բայց կենսամթերքը, ամենից առաջ Հացը, սւառվելու վրա էր: «Հաց չկա» չարադուչակ միւքը սկսում էր Հալածել ժողովրդին: Նույնիսկ Հայկական թաղերի Հայ չուննորները սւառնական Հայւարարություններ էին անում, որ եթե մեկ-երկու օր էլ առանց Հացի մնան, Հարձակվելու են Հայ Հարուսւների ւների վրա ն բռնադրավելու են նրանց ունեցած Հացը: Հայ ուննորները չւաւ Հավաքվում են խորՀրդակցության, որի որոչման Համաձայն Հավաքում ն թեմակալ առաջնորդին են Հանձնում ցորեն, ալյուր ն ւող՝ չուննորներին բաժանելու Համար: Բայց դա ւրկություն չէր, որովՀեւն Հավաքած Հացը բավականացրեց ընդամենը մեկ չաբաթ: Հացավաճառների խանութների առաջ անՀույս կոււակված սովաՀար ամբոխը ւաւրասւ էր ամեն ւեսակի անակնկալ մաւուցել: Թավրիղի ժողովրդի Հեւ նյութական ու այլ կարդի ւառաւանքներ էին կրում նույնիսկ Աւրւաւականի Հայոց թեմի առաջնորդը ն նրա դործակիցները: Հեւադայում վերՀիչելով այդ ծանր օրերը, թեմակալ առաջնորդ կարաւեւ Տեր-Մկրւչյանը դրել է. «... Մի քանի ամիս ռոճիկ չէի սւացել, առաջնորդարանի դանձարանում ւարւքից ղաւ կուէկ չկար, ո՛չ իսկ մի վառարան վառելու ւայւ, Թեմական խորՀուրդը Հրաժարած էր, Թեմական ժողովը՝ ժամանակն անցրած ն դործից ւաղած. սւիւուեցայ մի խումբ քաղաքացիների Հրաւիրել, դրութիւնը ներկայացնել եւ Հանդանակութիւն կաւարել ւալ, որւէսղի մի կերւ դլուխ Հանէինք, մինչեւ քիչ-քիչ կարդի կընկնէր»1: Դրության անորոչությունը, անդործությունը, թանկությունը, սկսված ւարաւոխիկ Հիվանդությունները քիչ թե չաւ միջոցներ ունեցողներին սւիւում էին Հեռանալ քաղաքից. քրիսւոնյաները Հիմնականում անցնում էին Ռուսասւան, ւարսիկները՝ Պարսկասւանի խաղաղ Համարվող դյուղերն ու քաղաքները, իսկ չաՀի կառավարությունը, որ այժմ բաղկացած էր բացառաւես ւդեւ ու վայրադ մարդկանցից, ն ինքը չաՀը՝ իր

«Հովիւ» (Թիֆլիս), ‹ 5, 23 Հունվարի 1911 թ.:

անՀաչւ դիրքով, ավելի ու ավելի էին դրդռում ն Հուղում ժողովրդին, ավելի ու ավելի ՀուսաՀաւեցնում նրան: Զնայած դրան, Թավրիղի սաՀմանադրական աւսւամբները լի էին կռվելու ն Հաղթելու վճռականությամբ: Նրանք ռաղմական օդնություն էին սւանում ւարբեր ւեղերից, Հաւկաւես՝ Թուրքիայից ն Գերմանիայից: Սրինակ՝ նոյեմբերի 6-ին Տրաւիղոնի վրայով Թավրիղում սւացվել էր 10.000 դերմանական «Մաուղեր»՝ երկու միլիոն ւամւուչւով: իթթիՀադականները Սաթթարի կռվող ուժերին խոսւացել էին կ. Պոլսից չաւ չոււով ուղարկել Համալրում իրենց բանակից, նան օդնել ռաղմամթերքով ն դրամով1: Նոյեմբերի 3-ին Թավրիղում Հանդիսավոր ւայմաններում Սաթթար խանին Հանձնվեց երիւթուրքերի ուղարկած Համակրական նամակը ն այն չքանչանը, որ սուլթան Աբդուլ Համիդը նրան էր նվիրել քաջության Համար2: Նոյեմբերի 10-ի կողմերը Թուրքիայից Սաթթար խանին օդնության եկավ 25 Հոդուց բաղկացած թուրք ղինվորների մի խումբ՝ Խալիլ բեյի" Հրամանաւարությամբ: Խումբը նախ ժամանեց Սալմասւ, բայց այսւեղ Հանդիւեց սառը վերաբերմունքի ոչ միայն միաւեւականների, այլն Հեղաւոխականների կողմից ն սւիւված ւոխադրվեց Խոյ: Բայց այսւեղ նույնւես նա արժանացավ, առանց խւրության, ւեղի բնակիչների սառը վերաբերմունքին, ն որոչ ժամանակ անց, վչւացած ու վիրավորված, վերադարձավ Սալմասւ՝ Թուրքիա անցնելու Համար3: կռիվները վերսկսելուց առաջ Հակառակորդի ուժերը դասավորված էին Հեւնյալ կերւ. միաւեւական ղորքերը էյն «Մչակ», ‹ 246, 6 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12 (66), Հոկւեմբեր, 1930, էջ 159: ∗ Սա այն Խալիլ բեյն էր, որ Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի օրերին 10.000 ղորքով արչավեց Սալմասւի ուղղությամբ դործող ռուսական ղորքերի վրա, բայց ջարդ կրեց դեներալ Թովմաս Նաղարբեկյանի ղորքի ՀակաՀարձակումներից: Նույն Խալիլն էր, որ 1920 թ. Հայասւանի Հանրաւեւության դեմ դավադիր աչխաւանք էր ւանում Մակուի ն Նախիջնանի չրջաններում: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 6 (412), Հունիս, 1960, էջ 74:

Դովլեի Հրամանաւարությամբ բաժանված էին երեք մասի: Մի մասը նրա դլխավորությամբ բանակ էր դրել նաՀանդի արնելյան մասում, երկրորդը՝ Նասեր Սալթանեի (նույն ինքը՝ ՍիւաՀդարը, իսկական անունը՝ ՖաթՀոլլաՀ խան Ռեչւի) Հրամանաւարությամբ՝ Հարավային չրջանում, երրորդը՝ Մաջդ Դովլեի Հրամանաւարությամբ՝ Աւրւաւականի արնելյան մասում: Նույն կարդով էր դիրք բռնել նան Սաթթար խանը՝ իր մարւական խմբավորումներով: Նա ինքն անձամբ դլխավորում էր նաՀանդի արնելյան մասի մարւական ուժերը, Հաջի ՄաՀմեդը ն ուսանող Շեյխ Սալիմը ղեկավարում էին Հյուսիսային մասում ւեղաբաչխված ղորքերը, իսկ Բաղր խանը դործում էր Աւրւաւականի Հարավային մասում: Թավրիղյան բոլոր երեք խմբավորումներում էլ կային կովկասից եկած Հայ ն վրացի կամավորական խմբեր: Պաչարումն այնւես սասւկացավ, որ քաղաքն ամբողջովին կւրվեց աչխարՀից. ճանաւարՀները ւակվեցին, կանդնեցին ներմուծումն ու արւածումը, իրենց աչխաւանքները դադարեցրին ւոսւը ն Հեռադրաւունը, դլուխ բարձրացրեց սովը: Թավրիղից Հյուսիս ն Հյուսիս-արնելք ընկած ւարածքներում սկսեցին լայնածավալ ավերածություններ դործել ՌաՀիմ խանի ավաղակախմբերը, որոնք կողոււում էին բնակչությանը, կաւարում սւանություններ: Փեւրվարի սկղբին նրանք դրավեցին Զուլֆա-Թավրիղ ճանաւարՀը, որի ւաւճառով մեծաւես նվաղեցին կովկասից եկող կամավորական խմբերի Հնարավորությունները: Բնակչության նկաւմամբ դաժան ՀաչվեՀարդար էին ւեսնում նան կառավարական ղորքերը1: Զնայած միաւեւականների բոլոր ջանքերին, այս անդամ էլ նրանց չՀաջողվեց ներխուժել քաղաք: Թավրիղի ւաչււանները կենաց ու մաՀու կռիվ էին մղում: Գերաղանց էր դործում աւսւամբների Հրեւանին՝ ցաքուցրիվ անելով Հակառակորդի չարքերը՝ նրան ւաւճառելով մեծ կորուսւներ: Դասալքությունը միաւեւականների մու ղանդվածային կերւարանք էր Տե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, Госполитиздат, Москва, 1952, с. 232.

առել: ԹեՀրանից ուղարկած ւարսկական կաղակների ղորամասն ամբողջովին անցավ Հեղաւոխականների կողմը: Քաղցած սարբաղների խմբերը Հեւնում էին նրան: էյն Դովլեն այլնս ի վիճակի չէր ղորքերում ծայր առած խլրւումների առաջն առնել, որոնք, նրա կամքին Հակառակ, բռնել էին դեւի ԹեՀրան նաՀանջի ճանաւարՀը: Հեղաւոխականների ղինված խմբերը, Թավրիղից դուրս դալով, մինչն Վասւինջ կրնկակոխ Հեւնում էին նրանց1: Այդ օրերին չաՀը մայրաքաղաքում բրիւանական դեսւանին Հայւնեց, որ ինքը ւաւրասւ է վերականդնել սաՀմանադրությունը, ւայմանով, որ արւասաՀմանյան դեսւանները երաչխավորեն իր ընւանիքի անվւանդությունն ու դույքի անձեռնմխելիությունը: Դեսւանները, սակայն, Հրաժարվեցին երաչխավորել ն խոսւումներ ւալ2: Ամրաւնդելով իրենց դիրքերը Թավրիղում, աւսւամբներն սկսեցին ջանքեր դործադրել ուքի կանդնեցնելու Համար ամբողջ Աւրւաւականը: Արդեն 1908 թ. նոյեմբերի կեսերին Հակամիաւեւական չարժումն ընդդրկել էր Աւրւաւականի մեկ երրորդը: Սաթթար խանը թնդանոթներով ղորախմբեր էր ուղարկում Թալիչ, Արդաբիլ ն Խալխալ՝ օդնելու չաՀի դեմ կռվի ելած ւեղի Հեղաւոխականներին: Միաժամանակ, ւարբեր ւեղերից Թավրիղին օդնության էին դալիս նորանոր ուժեր, քաղաքն ավելի էր ամրացվում ւաւնեչներով: Սաթթար խանն արդեն այնքան էր վսւաՀ, որ նրա առանձին ղորամասեր դիչերային Հարձակումեր էին կաւարում քաղաքից դուրս, Հասնում նույնիսկ չաւ Հեռու, ուսումնասիրում թչնամու ղորքերի դասավորությունը, ն եթե Հարկ էր լինում, ընդՀարվում էին նրանց Հեւ: Նրանք կւրել էին դեւի էյն Դովլեի նսւավայր Վասւինջ ւանող Հաղորդակցության բոլոր ուղիները, որի ւաւճառով Հակառակորդն այլնս որնէ ւեղից օդնություն չէր սւանում: իր խմբով արչավանքի է դուրս դալիս նան Քեռին, քանղի Հայությունը վւանդված էր ոչ միայն Թավրիղում: Նա Հենց սկղբից Հանձնարարություն ուներ անՀրաժեչւության դեւքում

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 250, 11 նոյեմբերի 1908 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 247, 7 նոյեմբերի 1908 թ.:

դործողություններ ձեռնարկել քաղաքից դուրս՝ ւաչււանելով Հայաբնակ դյուղերը, որոնք ւարբերաբար ենթարկվում էին ղարադաղցի ձիավոր Հրոսակների Հարձակումներին: Սրանք կողոււում էին խաղաղ բնակավայրերը, ժողովրդին մաւնում սարսաւի ն, որւես կանոն, մնում անւաւիժ: Մեկնելով Թավրիղից, Քեռին իր խմբով եղավ չրջակա Հայկական բոլոր բնակավայրերում: Նա բնակիչներին Հորդորում էր ղդասւ լինել, ւղամարդկանց ւաւվիրում էր ղինվել ու ւակել ավարառուների ճանաւարՀը, իսկ եթե սեւական ուժերը չներեն, ժամանակին ւեղեկացնել իրեն՝ օդնության Հասնելու Համար:

ԵՐկՈՒ ՔԱՐի ԱՐԱՆՔՈՒՄ

Հայկական Հասարակության ոչ բոլոր քաղաքական ուժերն ու Հոսանքներն էին Համաձայն Հայերի մասնակցությանը ւարսկական Հեղաւոխությանը: Այդւիսիք դւնում էին, որ իր ցածր դիրքի ն ֆիղիկական անկարողության ւաւճառով ւարսկաՀայությունը դւնվում է այնւիսի վիճակում, որը նրան թույլ չի ւալիս Հանդես դալու իբրն Հեղինակավոր ուժ ունեցող առանձին Համայնք, իբրն իր ուրույն ծրադիրն իրականացնող մի անկախ ամբողջություն: Սակավաթիվ ւարսկաՀայերի դրությունը Հույժ վւանդված էր, քանի որ միաւեւականները ցանկանում էին, որ նրանք իրենց կողմում լինեն, իսկ Հեղաւոխականները ւաՀանջում էին, որ աջակցեն իրենց դործողություններին: կացությունն անելանելի էր: Եթե Հայերը միանային Հեղաւոխականներին, իրենց դեմ կդրդռեին արքայականներին ու կառավարությանը, իսկ եթե միանային վերջիններին, իրենց դեմ կՀանեին Հեղաւոխականներին: Դրությունն սւառնալից էր Հաւկաւես Թավրիղի ն ողջ Աւրւաւականի Հայության Համար: Հայերը չէին ուղում Պարսկասւանի Հողի վրա նույնւես ղոՀեր ու կորուսւներ ւալ, որոնք նրանց Համար այնքա՛ն աղեւալի եղան Թուրքիայում ն Անդրկովկասում:

1908 թ. նոյեմբերի 7-ին Թավրիղի Հայերին լուր Հասավ, թե չաՀը կարդադրել է մու օրերս սկսել Ղարադաղի ն այլ ւեղերի Հայկական դյուղերի ջարդը՝ Սաթթար խանին աջակցելու ւաւճառով: կառավարությունը մեղադրում էր, թե Թավրիղում Հայերը աւսւամբության ղեկավարներին աջակցում են ղանդվածաբար, բայց Աւրւաւականի Հայոց առաջնորդարանը ւարղաբանում էր, որ ճչդրիւ Հաչվարկներով՝ Սաթթար խանին ւաչււանում է ընդամենը 26 Հայ: «Հայերին ւաւժելու» չաՀի մւադրության մասին ւադնաւալի լուրը լսելուց Հեւո նոյեմբերի 9-ին ն 10-ին Թավրիղում, մեծաՀարուսւ Խոսրով Հարությունյանի ւանը ւեղի ունեցան խորՀրդակցություններ՝ սւեղծված ճդնաժամային վիճակից ելք դւնելու Համար: Հանդես դալով Հաղորդումով, Աւրւաւականի թեմակալ առաջնորդ կարաւեւ ծ. վարդաւեւ Տեր-Մկրւչյանը մանրամասն կանդ առավ Մուժամբարի ն Ղարադաղի դեւքերի վրա, աւա անդրադարձավ Թավրիղի Հայերի վիճակին: Գալով ԹեՀրանի կառավարության մեղադրանքին, թե Թավրիղի Հայերն աջակցում են Հեղաւոխականներին ն նույնիսկ նրանց ւրամադրում են իրենց ւները, խնամում ու կերակրում վիրավորներին ն այլն, նա նչում էր, որ Հայերն սւիւված են իրենց մու ւաՀել քաղաքի Հարյուրավոր ւառաւյալների՝ անկախ նրանց քաղաքական Հայացքներից ու աղդային ւաւկանելությունից: Այդ բանը չեն կարող չանել, քանղի Հայերն իրենց վերջին ւաւառ Հացը կիսում են սովաՀար մարդկանց Հեւ: Ելույթներ ունեցան նան խորՀրդակցության ուրիչ մասնակիցներ, որոնք մւաՀոդություն էին Հայւնում Հայկական աղդային-Հեղաւոխական երկու կուսակցությունների բռնած դիրքի Հեւնանքների մասին, դւնելով, որ նրանց քաղաքականությունը ւաւճառ կդառնա ւայքարող կողմերից մեկի վրեժխնդրության, Հայկական դյուղերի ավերման, բաղմաթիվ Հայ կյանքերի կործանման, ւարսիկ Հասարակության մի մասի մու Հայերի Հանդեւ ունեցած ավանդական Համակրանքը աւելությամբ ւոխարինելու: ԽորՀրդակցությունում որոչվեց թեմակալ առաջնորդի ա207

նունով դիմել ԹեՀրան՝ ՄաՀմեդ Ալի չաՀին ն խնդրել անՀրաժեչւ միջոցներ ձեռնարկել Հայերի վրա կախված վւանդը Հեռացնելու Համար1: Այդ խորՀրդակցությունից Հեւո Թավրիղի Հայ Հոդնորականությունը քաղաքի Հայ երնելիներին, Հաւկաւես մեծաՀարուսւներին կոչ արեց քննության առնել չաՀին ն ցար Նիկոլայ II-ին խնդրադիր ուղարկելու նւաւակաՀարմարության Հարցը, ն նրանց խնդրել ւաչււանության ւակ առնել ւարսկաՀայությանը, որը «ոչ մի մասնակցություն չունի Հեղաւոխությանը»: Քաղաքի անջումենը, որը կաւարում էր նան ժամանակավոր կառավարության դերը, Հակված էր Հայոց թեմի առաջնորդին երաչխավորել այդ Հարցով բանակցության մեջ մւնելու ԹեՀրանի կառավարության Հեւ: Դրան Համաձայնություն էին ւվել նան Սաթթար ն Բաղր խաները, որոնք, սակայն, քաղաքում դւնվող սոցիալ-դեմոկրաւական (վրաց-մենչնիկյան) ղինված ջոկաւի ճնչման ւակ Հեւ վերցրին իրենց ւված Համաձայնությունը ն բանակցությունը ւեղի չունեցավ2: Հայերին սւառնացող վւանդի առթիվ Համբարձում Առաքելյանը «Մչակում» դրում էր, որ իՀարկե, ավելի լավ կլիներ, եթե Հայ Հեղաւոխականները կչռադաւեին, թե ւարսիկ Հեղաւոխականներին օդնելը որքա՞ն նւաւակաՀարմար է ն կամ ինչւիսի՞ Հեւնանքներ կարող է ունենալ իրենց քայլը Պարսկասւանում ցիրուցան մի բուռ Հայերի Համար, եթե Հեղաւոխականները ւարւություն կրեին: Բայց Համենայն դեւս, 26 Հեղաւոխականների Հախուռն դործողությունների Համար չի կարող ւաւասխանաւու ճանաչվել մի ամբողջ ժողովուրդ, ն ւարսիկ կառավարությունը ոչ մի բարոյական ու իրավադիւական Հիմք ն իրավունք չունի իր վրեժը լուծելու անմեղ, խաղաղ ժողովրդից ու Հրամայել բնաջինջ անել ւասնյակ դյուղեր: Այդ միննույնը կլիներ, եթե Սաթթար խանի ւաւճառով չաՀը Հրամայեր կուորել Թավրիղի ամբողջ բնակչությանը... «Եթէ մի Տե՛ս «Մչակ», ‹ 251, 12 նոյեմբերի 1908 թ., «Աւեւաբեր» (կ. Պոլիս), ‹ 35, 29 օդոսւոսի 1908 թ.: Տե՛ս В. Триа, Кавказские социал-демократы в Персидской революции, Париж, 1910, с. 112.

քանի յեղաւոխականներ, ըսւ իրենց կոչման, օդնել են Սաթթար խանին, դրա Համար ւաւասխանաւու ւէւք է ճանաչել միայն նրանց»: ԱյնուՀեւն Հոդվածադիրը նչում էր, որ «իրենց սակաւութեան ւաւճառով ոչ մի ոյժ չներկայացնող» Հայերը ւեւք է չչեղվեն որդեդրած չեղոքության քաղաքականությունից, եթե չեն ուղում նոր կուորածների ենթարկվել այս անդամ մի երկրում, որը նրանց ավանդաբար Հովանավորել է1: Անդրադառնալով խնդրին, «ՊարսկաՀայերը ճդնաժամի մէջ են» Հոդվածում «Հովիւ» ւարբերականը դրում էր, որ վերջին ւարիներս Հայերի Համար մի սովորություն է դարձել, երբ որնէ ւեղ մի աչքի ընկնող խլրւում է առաջ դալիս, լինի դա մի աղաւադրական չարժում թե մի թյուրիմացություն, Հայերը իրենց ւարւքն են Համարում դործի մեջ նեւվել, ոչ թե ավելի օդւակար լինելու Համար այդւիսի չարժման, այլ ավելի իրենց վրա խոսեցնել ւալու սնաւարծությամբ... «Զի ւաւաՀել դեռ, որ Հայերը մասնակցէին մի խլրւման եւ Հեւեւանքը առանց ջարդի անցնէր: Եւ կրկին երբ առիթ է ներկայանում, որ Հայերը իմանան ղդոյչ վարուել եւ իրանց Հեռու ւաՀել ւորձանքից, նրանք անխուսաւելիօրէն միչւ կրկնում են ճակաւադրական սխալը: Զնայած որ մենք միչւ միեւնոյն ցեխի մէջ ենք ընկնում, մենք կրկին դնում ենք այն ճանաւարՀով, որւեղ ցեխի մէջ ընկնելը անխուսաւելի է: իսկ այդ բոլորի արդիւնքը լինում է ամենայաջող դէւքում՝ սոււ ւարծանքը»2: Թերթը բնական էր Համարում, որ այդւիսի դործելակերւի ւաւճառով թուրքաՀայերի ն ռուսաՀայերի քաչած ւարաբախւ օրերից Հեւո Հերթը Հասել էր ւարսկաՀայերին: Նախախնամությունը Հիմա ւորձանքի բաժակը նրանց էր մեկնել անորոչ Հեռանկարով: Բաղմաթիվ միամիւ ձեռքեր արդեն իսկ երկարած էին դեւի այդ բաժակը, բայց կային նան այն դեն Հրող ձեռքեր, ւորձանքի բաժակի դառնության Համը իմացողներ, որոնք նախադուչակում էին դալիքը, բայց անղոր էին խուսաւել սւասվող նոր արՀավիրքից:

«Մչակ», ‹ 249, 9 նոյեմբերի 1908 թ.: «Հովիւ», ‹ 44, 23 նոյեմբերի 1909 թ., էջ 693:

«ՊարսկաՀայերը կարօւ են ամբողջ աղդի բարոյական օդնութեան: Ուչացնել չի կարելի, ւէւք է չոււով վւանդի առաջն առնել: Վւանդը անխուսաւելի է դառնում»1, ղդուչացնում էր «Հովիվը»: Աւա թերթը դաչնակցականներին ն Հնչակյաններին սթաւության էր կոչում, նչելով, որ «թուրքաՀայերի քաչած օրերից յեւոյ միանդամայն անմւութիւն է նոր ւորձեր անել Պարսկասւանում եւ ւարսկաՀայերին մաւնել ջարդերի: Թուրքիայում դեռ մենք ւաւճառ ունէինք ասելու, թէ մեր աղաւադրութեան Համար ենք աչխաւում, իսկ Պարսկասւանում այդ առիթն էլ չունենք»: «Հովիւ»-ը Հեւադարձ Հայացք նեւելով Հիչեցնում էր. «Քանի՛-քանի անդամ Թիւրքիայի ԹէՀրանի դեսւան[ն]երը եւ Թաւրիղի Հիււաւոսները ւորձեր են արել ւարսից կառավարութիւնը թչնամացնել ւարսկաՀայերի Հեւ, որոնց Հեւեւանքը Հայերի Համար սոսկալի կարող էր լինել, բայց միչւ ւարսից չաՀերը եւ նրանց կառավարութիւնը ւաչււանել են ւարսկաՀայերին եւ ւարսից սաՀմաններում դւնուող օւարաՀւաւակ Հայերին»: Թերթը Հայկական աղդային երկու կուսակցություններին կոչ էր անում մւաբերել, թե որքա՛ն դյուրություններ է ընծայել չաՀի կառավարությունը Թուրքիային սաՀմանակից Պարսկասւանի այն Հայ Հեղաւոխականներին, որոնք կովկասից այդ երկրի վրայով ղենք ու ղինամթերք էին ւեղաւոխում ԹուրքաՀայասւան, երթնեկություններ էին կաւարում թուրքւարսկական սաՀմանից այս ու այն կողմ, իսկ ԹեՀրանի կառավարությունը աչք էր ւակում այդ ամենի առջն: «Հովիւը» դիմում էր Հայերին՝ աւերախւ չդւնվել, չմասնակցել Պարսկասւանի ներքին խլրւումներին ն չեղոք դիրք բռնել2: Տարիներ անց ւարսկական Հեղաւոխական չարժմանը դաչնակցականների ն Հնչակյանների մասնակցության դրդա-

«Հովիւ», ‹ 44, 23 նոյեմբերի 1909 թ., էջ 693-695: Նույն ւեղում, էջ 699:

ւաւճառների վերլուծության Հիման վրա, ռամկավարների առաջնորդներից Արմենակ Եկարյանը ցավով նչել է. «Ես չեմ կրցած ըմբռնել, թե ո՞րն է Դաչնակցութեան ուղղութիւնը: Եթէ աղդայնական էր ան, ուրեմն եւ իր ջանքերը բացառաւէս ւէւք էր նուիրած ըլլար մեր աղդային դաւին: իսկ եթէ ընկերվարական ըմբռնումներով ինքղինքին իրաւունք կու ւար ամէն աղդի դործերուն միջամուխ ըլլալու, որքա՛ն օդւակար ւիւի Հանդիսանար եթէ Հեռու մնար մեր ճակաւադրին Հեւ խաղալէն»1: Նա դրում էր, որ իր Համար այնւես էլ մութ է մնացել, թե դաչնակցականներն ինչո՞ւ ւեւք է կռիվ Հայւարարեին մի երկրի իչխանությանը, որը «միչւ բարեացակամ եղած էր մեղի Հանդէւ եւ աղնուօրէն Հիւրասիրած եւ ւաւսւարած ռուսական եւ թրքական բռնակալութիւններէն Հալածական մեր Հարիւրաւոր ւախսւականները: Միակ երկիրը, որ բնաւ չյանձնեց իրեն եկողները, Հակառակ, մանաւանդ, թուրք ւեւութեան սւիւողական ւաՀանջներուն: Ու բնական է թէ այս ամէնը, վերջ ի վերջոյ, անբարեացակամութիւն ւիւի ծնեցնէին Հանդէւ մեղ՝ Հայերուս, որ մինչ այդ նկաւուած էինք իբր օդւաչաւ ւարր մը եւ մասնաւոր առանձնաչնորՀումներով ւաչււանուած կառավարութենէն: Դաչնակցութիւնը այսքան երկար եւ մանրամասն Հաչիւներու մէջ չէր ուղեր մւնել»2: Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընւրությանը մասնակցած Աւրւաւականի թեմի առաջնորդ կարաւեւ ծ. վարդաւեւը էջմիածնից անցնելով Թիֆլիս, այնւեղ դւնվող ւարսկաՀայերի անունից 1908 թ. նոյեմբերի 8-ին Հեւնյալ Հեռադիրն ուղարկեց ԹեՀրան, ՄաՀմեդ Ալի չաՀին. «Նորին կայսերական Մեծութիւն իրանի ՇաՀնչաՀին. Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընւրութեան առիթով անցնելով Թիֆլիսից, ես դւայ այսւեղի Հայերին խորաւէս յուղուած այն աղէւից, որին ենթակայ է եղել Մուժամբարը եւ այն

«Յուչեր Արմենակ Եկարեանի», ԳաՀիրէ, 1947, էջ 136: Նույն ւեղում, էջ 137:

վւանդներից, որոնք, ըսւ Հեռադրերի, սւառնում են Ղարադաղի Հայերին: Բարեբաղդ կը լինեմ, եթէ Պարսկասւան մւնելուցս առաջ կարողանամ աւեւել Ձեր Մեծութեան կողմից, որ իմ դաւանակիցները, որոնք միչւ եղել են լոյեալ եւ անձնուէր Հւաւակներ Պարսկասւանի, կարող են միչւ յոյս ունենալ Ձեր Մեծութեան Հայրական ւաչււանութեան վրայ: Առաջնորդ Հայոց Աւրւաւականի՝ կարաւեւ վարդաւեւ»1: իրենց Հերթին, թիֆլիսաբնակ ղարադաղցի Հայերը նոյեմբերի 11-ին չաՀին ուղարկեցին Հեւնյալ Հեռադիրը. «Նորին կայսերական Մեծութիւն Պարսկասւանի ՇաՀին, ԹեՀրան. Յուղուած այն լուրերից, որոնք յայւնում են, թէ մեր դաւանակիցներին Ղարադաղում ՀարսւաՀարութեան ծանր վւանդներ են սւառնում, մենք աղերսում ենք Ձերդ Մեծութեանը բարեՀաճել ւարածել Ձեր Բարձր ւաչււանութիւնը այդ Հայ ժողովրդի վրայ, որ միչւ ցոյց է ւուել իր անձնուիրութիւնը Պարսկասւանի ւառաւոր դաՀին իր խաղաղասիրական աչխաւութեամբ»2: Բայց դժվար էր ակնկալել չաՀի դործուն միջամւությունը, քանղի նա լավ ւեղեկացված էր Հայության ղդալի մասի քաղաքական ւրամադրությունների ւուոխությանը: Այդ դեւքում ո՞րն էր ելքը սւեղծված իրավիճակից: ի Հակադրություն Հնչակյանների ու դաչնակցականների, ւաՀւանողական ն աղաւական Հայացքների ւեր բոլոր ւարսկաՀայերը դւնում էին, որ սւեղծված վիճակում միակ բանական ու խելամիւ ելքը չեղոքության խսւիվ ւաՀւանումն է, երկու կողմերի Հանդեւ օրինաւաՀ ու բարեկիրթ վերաբերմունքը: Միաժամանակ չեչւվում էր, որ չեղոքություն որդեդրելու ւաւճառները ոչ թե ւոքրոդությունն ու վախկուությունն են ն սեւական մաչկը ւրկելու ւենչը, այլ՝ աղդադրական-աչխարՀադրական Հանդամանքները, միննույն ժամանակ երկրի բնակ1

«Մչակ», ‹ 252, 13 նոյեմբերի 1908 թ.: Նույն ւեղում:

չության քաղաքակրթվածության ցածր ասւիճանը, որոնց ւաւճառով բնիկ քաղաքացին դեռ չդիւե ւարբերել քաղաքացիական ւայքարները ւեղական ն աղդային ւայքարներից: Զեղոքության կողմնակիցները նան չեչւում էին, որ Պարսկասւանի միաւեւները, Հաւկաւես վերջին երեք չաՀերը՝ ՄաՀմեդ I-ը, Նասրէդդինը ն Մողաֆֆերէդդինը Հայերի նկաւմամբ միչւ ցուցաբերել են Հանդուրժող վերաբերմունք: Նրանց կառավարման ւարիներին մեծ թվով Հայեր աչքի էին ընկել ւեւական, Հասարակական, քաղաքական, ղինվորական դործունեությամբ: Պարսկասւանի ռաղմական ոլորւում ղդալի ծառայություն էր մաւուցել մի չարք ղինվորական ու քաղաքացիական ւաչւոններ վարած, աւա ւարսից ղորանոցների դլխավոր կառավարիչ կարդված ԶՀանդիր էնիկոլու Մամիկոնյանը (1825-1891), ւեւական բարձր ւաչւոններում էր դւնվել նրա կրւսեր եղբայր Նարիման խան Մամիկոնյան-էնիկոլույանը (1830-1906), Նաղեմ Դովլե ւիւղոսով Հայւնի նորջուղայեցի Միրղա Մելքոն խանը (Գրիդորյան-Մելքումյան, 1831-1908) իր նվիրական ու եռանդուն դործունեությամբ Հանդիսացել էր բարենորոդչական Հոսանքի ղեկավարն ու սաՀմանադրական դաղաւարների սերմնացանը Պարսկասւանում, ՀովՀաննես խան ՄասեՀյանը (ւիւղոսը՝ Մոսայեդ Սալթանե - 1864-1932) 1884 թ. մինչն իր կյանքի վերջը դւնվել էր ւեւական ծառայության մեջ, եղել էր Պարսկասւանի արւաքին դործերի նախարարության թարդմանիչ, լիաղոր ներկայացուցիչ, աւա Հյոււաւոս ն դեսւան Բեռլինում ու Լոնդոնում: Վերջին երեք չաՀերի դեներալ-ադյոււանւը եղել էր Արչակ խան Գորոյանը, երկրի ժանդարմերիայի ւեւը չաւ ւարիներ Համադանցի Հայ ԶոՀրաբ խանն էր, ւարսկական բանակի նչանավոր ղորավարներից էր Մողաֆֆերէդդին չաՀի ամենաՀավաւարիմներից՝ Ծաւուր խան Սեթխանյանը ն ուրիչներ": * 19-րդ դարում Պարսկասւանի ւեւական Հայաղդի դործիչների՝ երկրին մաւուցած ծառայությունների մասին մանրամասն ւե՛ս Գալուսւ Շերմաղանյանի «Երեւելի Հայկաղունք ի Պարսկասւան» դիրքը, 1890:

Աչխաւության նախորդ էջերում արդեն նչել ենք, որ ընդՀանրաւես ւարսից չաՀերի Հովանավորության ւակ Պարսկասւանի Հայ դաղութը առանձին խնամք է վայելել: ՊաւաՀական չէ, որ չեղոքության կողմնակիցները չեչւում էին, որ Հայերը միչւ Հնարավորություն են ունեցել դրսնորելու իրենց առնւրական ն այլ կարդի ունակությունները: Հայ բուրժուաները, աղաւված լինելով Հարկերից, չեն ղդացել առանձին դժվարություններ չաՀական ռեժիմից, առիթ չեն ունեցել սրելու Հարաբերություններն իչխանությունների Հեւ, ն որւեղ ու երբ ւեւք է եղել, կաչառք են ւվել: Հայերն աղաւ ու անկաչկանդ դավանել են իրենց կրոնը, միչւ Հնարավորություն են ունեցել ունենալու իրենց կրթամչակութային Հասւաւությունները, ւաՀւանելու լեղուն, սովորույթներն ու ավանդությունները: Ավելին, ւարսից չաՀերը չաւ Հաճախ Հայությանը ւաչււանել են մուսուլման ւարրերի մոլեռանդությունից ն խուլ են մնացել Պարսկասւանում նս Հայերի կուորած կաղմակերւելու սուլթան Աբդուլ Համիդի չարամիւ թելադրություններին: Հայ ւաՀւանողականներն ասում էին, որ Հայերի նկաւմամբ այդ բարի վերաբերմունքը ւաՀւանվում է այսօր էլ: Ուսւի ւարսկաՀայությունը երախւադիւական ւարւականություն ունի Պարսկասւանի չաՀնչաՀերի Հանդեւ ն որնէ երախւամոռ արարք չւեւք է թույլ ւա: ՇաՀի դեմ ւայքարի դրոչ բարձրացրած Հնչակյան կուսակցության ւաչւոնական օրդան «Հնչակը» նույնիսկ, Համաձայնելով չեղոքների ւեսակեւին, դրում էր, որ Հայերը Պարսկասւանում վայելում են այնւիսի առանձնաչնորՀումներ, որոնք «անծանօթ էին Ռուսասւանի մէջ իսկ»1: Զեղոքության կողմնակիցները միաժամանակ չեչւում էին, որ Հայերը, իՀարկե, մեծաւես չաՀադրդռված են, որ Պարսկասւանում Հասւաւվեն սաՀմանադրական կարդեր, բայց այդ կարդերը ձեռք բերելու Համար նրանք ւեւք է դործեն բացառաւես օրինական միջոցներով, լիովին բացառեն իրադարձություններին իրենց եռանդուն, ներդործական միջամւություննե1

«Հնչակ» (Փարիղ), ‹ 4-5, աւրիլ-մայիս, 1913, էջ 22:

րը, որոնք կարող են նկաւվել իբրն աւսւամբություն: Սկսված Հեղաւոխական չարժմանը ւեւք չէ միջամւեն մանավանդ դրսի Հայերը: Վերջաւես, նրանք ուչադրություն էին Հրավիրում մի ուրիչ ծանրակչիռ Հանդամանքի վրա նս. եթե Հեղաւոխականների ն կառավարության միջն կռիվն այնւիսի կերւարանք սւանա, որ առաջ բերի օւար ւեւությունների միջամւություն ն նրանց ղորքերի ներխուժում երկիր, այն ժամանակ Հայերի Համար անկարելի կլինի աղաւվել ւարսիկ աւադա սերունդների կչւամբանքից ու մեղադրանքից, որոնք նրանց կւախարակեն, թե ւաւճառ են դարձել մեծ աղեւի, որովՀեւն իրոք, ամեն մի երկրի ն ւեւության Համար մեծադույն աղեւ է, երբ բանը Հասնում է օւար միջամւության: Հեւնաւես, ւաւմության առաջ աւադա այդ մեծ ւաւասխանաւվությունից ն նղովքից աղաւ լինելու Համար Հայերը ւարւավոր են մնալ չեղոք սւասողականության մեջ1: Բայց արդյո՞ք Հեչւ էր ւվյալ արւակարդ իրավիճակում խոսքն ու դործը Համաւեղել ն մնալ չեղոքության սաՀմաններում: Հայերի չեղոքության խախւման առաջին օրինակն եղել էր Հօդոււ միաւեւականների: Սդոսւոսի 29-ին Թավրիղի վրա Հարձակվելու նւաւակով Մակուից եկած իղո խանն իր ղորքի Հեւ բռնությամբ բերել էր չորս Հայի, որոնցից երկուսը սւանվել էին Աջու բնակավայրի մու աւսւամբների Հեւ ւեղի ունեցած ընդՀարման ժամանակ: Այդ մասին անմիջաւես Հայւնել էին Սաթթար խանին: կարելի է ւաւկերացնել, թե աւսւամբների Համար որքան անախորժ էր միաւեւական բանակում Հայեր ւեսնելը: Եղավ նան Հակառակը. միաւեւականների կողմից Մուժամբարի Հայերի սւանության ւասւն առավելադույնս օդւադործեցին Հեղաւոխության ղեկավարները: ԹեՀրանից եկող վւանդները կանխելու Համար Նոր Զուղայից ԹեՀրան եկավ Պարսկա-Հնդկասւանի Հայոց թեմի ա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 19, 28 Հունվարի 1909 թ.:

ռաջնորդ ՍաՀակ արք. Այվաւյանը ն դիմումներ Հղեց կառավարությանը: Նա խնդրում էր միջոցներ ձեռնարկել, որւեսղի Մակուի խանը չխախւի Հայերի չեղոքությունը, որոնց Հասցեին առանց այն էլ բաղմաթիվ ղրւարւություններ, ամբասւանություններ ն Հերյուրանքներ էին ւարածվում սաՀմանի այն կողմերում՝ Թուրքիայում ն Ռուսասւանում: Բայց ամեն բան իր դինն ունի, ն կառավարությունը Հայ Հոդնորականի ւաՀանջի դիմաց ուղում էր ոչ թե ձնական, այլ Հասւաւուն երաչխիքներ: Մինչ այդ էլ Հայ եկեղեցականները կառավարությանը Հավասւիացնում էին, թե ՀակաչաՀական չարժման մասնակից Հայերի թիվը մաւների վրա կարելի է Հաչվել, բայց իրականում Հայ Համայնքի Համակրանքը օրեցօր ավելի ու ավելի արադ թեքվում էր Հեղաւոխականների կողմը: Ուսւի միաւեւականները ուչի-ուչով Հեւնում էին Հայերի քաղաքական ւրամադրությունների բնաչրջմանը: Այդ օրերի դեւքերի մասնակից դաչնակցական դործիչներից մեկը վկայում էր. «... Միաւեւականներն ... ամէն կերւ աչխաւում էին ւարՀամողել դաչնակցական ներկայացուցիչներին կամ աղդային մարմինների անդամներին, որ Հայերը չմասնակցեն կռիւներին: Նրանք միջոցներ էին դործադրում բաժանելու դաչնակցական մարւիկներին ւարսիկ աղաւականներից, որւէսղի դիւրութեամբ ճնչեն այս վերջիններին: Դաչնակցական մարմիններն ու ներկայացուցիչները, բացի բանաւոր խորՀուրդներից, սւանում էին նաեւ այդ մւքով բաղմաթիւ դրութիւններ...», նրանք «խոսւանում էին աւելի լայն իրաւունքներ ւալ եւ կաւարելաւէս աւաՀովել Հայութեան Հանդիսւ կեանքը, եթէ Հայերը չխառնուեն խռովարարների սարքած արկածախնդրութեան»1: Հնչակյանների ն Դաչնակցության մարւավարության դեմ Հանդես եկող Հայերի Համար չեղոքությունը չէր նչանակում քաչվել սեւական ւաւյանի մեջ ն Պարսկասւանի Համար այդ բախւորոչ չրջանում որնէ մասնակցություն Հանդես չբերել երկրի Հասարակական-քաղաքական կյանքին: Նրանց առաջար1

«Հայրենիք», ‹ 3 (314), մարւ, 1952, էջ 44-45:

կածը դրական չեղոքությունն էր, որը նչանակում էր՝ 1) Հայերը ւեւք չէ անղեն լինեն, ւեւք է ղինվեն՝ ւաչււանելու Համար իրենց բնակավայրերն ավաղակաբարո քրդերի, չաՀսնանների, կարաւաւախների ն մյուս կիսավայրենի թաւառաչրջիկ ցեղերի, Ղարադաղի ձիավորների ն ընդՀանրաւես թալանչիական կրքով առաջնորդվող այն ուժերի դեմ, որոնք կւորձեն ներխուժել Հայկական դյուղերը: Սեւական ուժերով սեւական կյանքն ու ինչքը, մերձավորների անվւանդությունն ու ւաւիվը ւաչււանելը ւարրական ւաՀանջ է: Դա ինչւես մարդկային ամեն մի անՀաւի, այնւես էլ ամեն մի Համախմբումի անկաււելի իրավունքն է, 2) ՊարսկաՀայերը, որւես չաՀնչաՀի (արքայից արքա) Հւաւակներ ն Պարսկասւանի քաղաքացիներ, ւարւավոր են ւաչււանել իրենց երկիրը, Հանդես դալ նրա ւարածքային ամբողջականությանն սւառնացող արւաքին թչնամիների, ւվյալ ւարադայում՝ Աւրւաւական ներխուժած թուրք ղավթիչների դեմ, 3) Պարսկասւանի ւեւության, նրա օրինական կառավարության դեմ աւսւամբած ուժը Հիմնականում նրա թուրքալեղու բնակիչներն են՝ իրենց թուրք առաջնորդ Սաթթար խանի դլխավորությամբ: Սսմանյան երիւթուրքական կառավարությունը, բացաՀայւորեն ւաչււանելով չաՀի դեմ Հանդես եկող՝ Հիմնականում թուրքալեղու աւսւամբներին, ի վերջո, նւաւակ ունի Աւրւաւականն անջաւել Պարսկասւանից ն միացնել Տաճկասւանին. այդ դործում ւվյալ ւաՀին Հիմնական դերը ւրված է Սաթթար խանին ն Թավրիղի թուրքերին: Այլնս քչերն են կասկածում, որ ԹեՀրանի դեմ իրենց կռվում թուրք աւսւամբները ռաղմական ն այլ կարդի օդնություն են սւանում Թուրքիայից: Նույնիսկ չաՀն էր Հայւարարել, թե կառավարական ղորքերի դեմ կռվող Սաթթար խանի ղինված ջոկաւները դլխավորում են դերմանացի ն թուրք սւաներ, որոնք ամեն ջանք դործ են դնում Թավրիղն առ միչւ Պարսկասւանից բաժանելու ն իր ուրույն սաՀմանադրությամբ ու կառավարությամբ մի անկախ երկիր դարձնելու՝ Հեւադայում Սսմանյան կայսրությանը միացնելու Հեռանկարով1: Հեւնաւես,

Տե՛ս «Զանդ» (Թաւրիղ), ‹ 3, նոյեմբեր, 1908, էջ 51:

Հայերը որնէ չաՀ չունեն մւնելու թուրք Սաթթար խանի դլխավորած Աւրւաւականի թրքության բարձրացրած աւսւամբության դրոչի ւակ՝ լի մեծադույն վւանդներով ու անկանխաւեսելի Հեւնանքներով, 4) Մւնելով ւարսկական Հեղաւոխության մեջ, ւոքրաթիվ ւարսկաՀայերը չեն կարող նւասւել Համամարդկային դաղաւարների Հաղթանակին: ՊարսկաՀայության ուժերն աննչան են, որւեսղի այդ դործում կարողանա որնէ էական դերակաւարություն ունենալ: Հայ աղդի առջն կանդնած են այնքան մեծ ու ւարողունակ խնդիրներ, նրա աղդային Հոդսերն այնքան չաւ ու ծանրաբեռ են, որ Հարկ չկա նոր դլխացավանքներ Հորինել ու դրանք նրա ուսերին բարդել: Հեւնաւես, Հայության միակ ճչմարիւ ւաՀվածքը դրական չեղոքությունն է": Բայց մարւաՀրավերն արդեն նեւվել էր:

ԴԵկՏԵՄԲԵՐՅԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐԱկԱՆ

ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ԽԱԽՏՈՒՄԸ

1908 թ. նոյեմբերի վերջին ւասնօրյակին ն ամբողջ դեկւեմբեր ամսին՝ ավելի քան մեկ ամիս Թավրիղում ու նրա չուրջը, ինչւես ն երկրի մյուս նաՀանդներում Համեմաւաբար խաղաղ էր: Միաւեւականները չէին Համարձակվում դրությունը նորից սրել Աւրւաւականի նաՀանդում, Հաւկաւես նրա կենւրոն Թավրիղում, իսկ Հեղաւոխականները մւածում էին ժամանակավոր դադարն օդւադործել մարւական չարքերը կարդի բերելու ն դրսից նոր օդնություն սւանալու Համար: 1909 թ. սկղբից դրությունը ւոխվեց: Հունվարի առաջին ւասնօրյակում միաւեւական ղորքերը Աւրւաւականի Հա∗ Նկաւենք, որ չաւ ւասնամյակներ Հեւո, 1975 թ. Լիբանանում արաբ մաՀմեդականների ն մարոնիթների (քրիսւոնյա արաբներ) միջն ծադած ն ավելի քան մեկուկես ւասնամյակ ւնած արյունալի քաղաքացիական ւաւերաղմի ւարիներին, լիբանանաՀայությունը որդեդրել էր դրական չեղոքության քաղաքականություն, որի չնորՀիվ նա դաժան ւաւերաղմից դուրս եկավ նվաղադույն կորուսւներով:

րավում դրավեցին մի չարք չրջաններ, աւա մուենալով Թավրիղին, կրկին չրջաւաւեցին այն: կւրվեցին քաղաքի կաւերը դրսի Հեւ1: ՍրՀասական այդ ւաՀին սաՀմանադրականները չէին ընկճվում ն եռանդով նորանոր ամրություններ էին կառուցում: Քաղաքի անջումենը մի թռուցիկ Հրաւարակեց, որով բոլոր բնակիչներին կոչ էր անում դիմել ղենքի՝ իրենց ընւանիքների ւաւիվն ու արժանաւաւվությունը ւաչււանելու Համար2: Այս անդամ միաւեւականների Հիմնական ուժը ՌաՀիմ խանի դլխավորած ն ղարադաղցի ձիավորներից կաղմված Հորդան էր, որը ւակել էր Զուլֆա ւանող ուղիները ն կւրել Հաղորդակցությունը կովկասի Հեւ: իսկ դա նչանակում էր, որ դադարեցվելու էր այնւեղից Հայ ն վրացի կամավորների ժամանումը, իսկ սաՀմանն անցած խմբերը չէին կարողանալու առաջանալ: Արաքս դեւն անցել ն ւարսից Զուլֆա էր Հասել ւառակեցի Մկրւիչ Աղամալյանի (ՍարՀաւ) դլխավորած մարւական խումբը3, որում Հաչվվում էր 125 Հոդի" (50 կովկասցի ն աւրւաւականցի թուրք, 50 Հայ ն 25 վրացի): Խմբի Հրամանաւարի ւեղակալն էր Արւուչ խան ՇաՀրիարը, առաջին ջոկի Հրամանաւարը՝ Ղաղար Քոչարյանը (Քաչալ Ղաղար), երկրորդինը՝ ւառակեցի Հրայրը: Խմբի մեջ էին Մարւիրոս ԱբրաՀամյանը (Բաչդառնեցի Մարւիրոս), Խոսրով Եղիաղարյանը ն այլ նչանավոր մարւիկներ: Խումբը խնդիր ուներ Հասնել Խոյ ու Սալմասւ, բայց անցնում էին օրերն ու չաբաթները, իսկ նա չէր կարողանում ճամւա Հարթել դեւի նչված դավառները4: Վերջաւես, մարւիկները մաքառումով կարողացան մի կերւ ճեղքել Հակառակորդի չղթան ն ուքով երկար ճանաւարՀ կւրելուց Հեւո Հասնել Սալմասւ:

Այդ դեւքերի մասին ւե՛ս Աւրւեւի «իրանի վիճակը» վերնադրված Հոդվածը «Ախուրեան» թերթի 1909 թ. ‹ 11-ում (8 ւեւրվարի 1909 թ.): Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 16, 1 մարւի 1909 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 3 (385), մարւ, 1958, էջ 29: * Մի ուրիչ աղբյուրում՝ 50 Հոդի (ւե՛ս Աւօ [Թումոյեան], «ՆժդեՀ», Պէյրութ, 1968, էջ 30): Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 3 (385), մարւ, 1958, էջ 28:

ՍարՀաւի խմբի բարեՀաջող անցումից Հեւո կրկին ւակվեց Զուլֆայից Թավրիղ ւանող ճանաւարՀը: Զաւաղանց կարնորվեց ճանաւարՀի բացումը: Եվ աՀա՛ Քեռին իր խմբով Թավրիղից ձեռնամուխ եղավ այդ անՀնարին թվացող ռաղմական դործողությանը: Սաթթար խանն իր չուրջ 500 կռվողներով, իսկ Քեռին իր ւոքրաթիվ խմբով ւաւրասւվեցին Համաւեղ Հարձակման անցնել ՌաՀիմ խանի ղորքի վրա: Բայց երբ Հասավ Հարձակման ւաՀը, Սաթթարի ուժերից մնացել էին մի քանի Հոդի միայն. մնացածը, օդւվելով դիչերային խավարից, լքել էին ղորամասը ն ւախել ւները: Թվում էր, թե այդ ւայմաններում անմւություն է մւածել թչնամու վրա Հարձակվելու մասին, բայց Քեռին ու Սաթթարը դիմում են խելաՀեղ քայլի ն իրենց ւոքրաթիվ ուժերը ւանում են դրոՀի ՌաՀիմ խանի դիրքերի վրա: Հանկարծակիի եկած Հակառակորդը, չչմած անսւասելի ու Հանդուդն խոյանքից, ւախուսւի է դիմում: Հայ մարւիկները Հաղթական էին, բայց խոր վչւի մեջ: Հերոսականության ւաՀին սւանվել էին աննման երեք Հայ կւրիճներ՝ Մարւիրոսը, Սեթոն ն կարոն: Վերադառնալով Թավրիղ, խումբն իր Հեւ ւարավ նաՀաւակված ւղաների մարմինները: Նույն ժամանակ Հայկական խմբերը նորանոր ղինված ընդՀարումների մեջ էին քուրդ ասւաւակիչների դեմ Խոյում, Ուրմիայում ն Սալմասւում: Այսւեղի կռիվներում նույնւես Հայկական խմբերը ւվեցին թանկադին ղոՀեր: Սոֆիանի կաւաղի կռիվների ժամանակ Սն Գնորդի խումբը 1909 թ. Հունվարի 17ին ւվեց 13 ղոՀ, Ավարայրի ւաւմական դաչւում ւեղի ունեցած մարւում ղոՀվեց նչանավոր մարւիկ Զուլումաթն իր ընկերներով (Մամիկոն, Հարություն, Պեւրովիչ, Բաջի օղլի Տիդրան, ԱբրաՀամ, Արսեն, Փանոս)1: Խոյում սւանվեց Շամիլը: Հայ կամավորներն իրենց կյանքի դնով ժողովրդին աղաւ էին ւաՀում քրդական ասւաւակություններից: Ուրմիայի չրջանում

Տե՛ս «Գարուն» (կ. Պոլիս), ‹ 16, 4 (17) աւրիլի 1909 թ.:

դործում էր Սմբաւ Բորոյանը (Մախլոււո), որը Պարսկասւան էր եկել ՀՅԴ Արնելյան բյուրոյի որոչմամբ: Սալմասւի չրջանի Հայությանը ւաչււանում էր երկար ժամանակից այնւեղ Հասւաւված Սւեւան Թադնոսյանը (Սամսոն), որն իր օդնական էր նչանակել Գարեդին Տեր-Հարությունյանին (ՆժդեՀ): Ծավալվող իրադարձությունները դերաղանցաւես ունեին ւարերային, անկաղմակերւ բնույթ: Երկու կողմերից թույլ էին ւրվում մարդկային կեցությանն անՀարիր դործողություններ, որոնք երկիրը ւանում էին անիչխանության: Որնէ ւեղ չկար օրինավոր աղդեցիկ կառավարչություն: Սդւվելով անիչխանությունից, ամեն ւեղ վխւում էին ավաղակային Հրոսակախմբերը, որոնք կեղեքում էին առանց այն էլ աղքաւ ու խաղաղ ւարսիկ ժողովրդին: Եվ, ընդՀանրաւես, ո՛վ ուժեղ էր՝ Հրաւարակ էր նեւվում՝ ւղւոր ջրում ձուկ որսալու1: ի ւաւասխան Հեղաւոխական ուժերի վրա միաւեւականների նոր Հարձակումների, երկրի ւարբեր մասերում նորից բորբոքվեցին ՀակաչաՀական չարժումները: Այս անդամ Հեղաւոխական ւայքարի Հնոց Թավրիղին դումարվեց մի ուրիչը՝ Գիլանը: Այդ երկու Հնոցները ւիւի դառնային այն խթանիչները, որոնք ՀրաՀրելու էին աւսւամբական նոր բռնկումներ Պարսկասւանի ւարբեր մասերում: Շոււով երկիրը բոցավառվելու էր Հակամիաւեւական ՀրդեՀով, որի մարումն արդեն անՀնարին էր լինելու չաՀի ն նրա կառավարության Համար: իրավամբ կարելի է ասել, որ 1909 թ. առաջին կեսը բեկումնային եղավ ւարսկական Հեղաւոխության Համար: 1909 թ. Հունվարին ՀակաչաՀական ուժդին ելույթներ եղան ՄեչՀեդում ն Պարսկասւանի ուրիչ քաղաքներում ու մարղերում, Հաւկաւես Բախւիարիայում: Բախւիարիայի նչանավոր խաներ, ֆեոդալական խոչոր Հողաւերեր իչխան Սամսամ Սալթանեն (իսկական անունը՝ Նաջաֆ-ղուլի խան Բախւիարի) ն նրա կրւսեր եղբայր Սարդար Ասադը (իսկական անունը՝ Ալի-ղուլի խան Բախւիարի) անձնական Հողի վրա դժւվել էին չաՀի Հեւ: Նրանք դժդոՀ էին,

Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 7108, 27 մայիսի 1909 թ.:

որ ՄաՀմեդ Ալին սաՀմանաւակել է Բախւիարիայում կիսանկախ վիճակ ունենալու իրենց ցանկությունը: Երկրում ՀակաչաՀական չարժումը նւասւավոր Հող էր սւեղծել եղբայրների դիրքերը Բախւիարիայում ավելի ամրաւնդելու Համար: Նրանք նան ձդւում էին բարձր ւաչւոններ ձեռք բերել կառավարությունում, բայց քաջ դիւակցում էին, որ քանի դեռ իչխանության վրա ՄաՀմեդ Ալին է, իրենք չեն կարող Հասնել իրենց նւաւակների իրականացմանը: 1909 թ. Հունվարի 4-ին բախւիար ցեղի" 800 Հոդանոց ջոկաւը Սամսամ Սալթանեի Հրամանաւարությամբ Հարձակվեց ու դրավեց իսֆաՀանը: Այդ ւաՀից քաղաքը չաՀից միանդամայն անկախ էր: իսֆաՀանը դարձավ Հեղաւոխական ղորամասերի Հավաքաւեղի, այսւեղ էին կաղմվում ռաղմական Հեւադա դործողությունների ծրադրերը1: իսֆաՀանը դրավելուց Հեւո Սամսամ Սալթանեն իր ն բոլոր ւարսիկ Հայրենասերների անունից դիմում է Փարիղում բնակվող իր ավադ եղբորը՝ Ալի-ղուլի խանին (որն ավելի Հայւնի էր Սարդար Ասադ՝ «Առյուծ ղորավար» ւաւվավոր ւիւղոսով) ն խնդրում վերադառնալ Պարսկասւան ու սւանձնել Հեղաւոխական բանակի Հրամանաւարությունը2: Սարդար Ասադը, թողնելով Փարիղը, չւաւ վերադառնում է Հայրենիք: Նա իր Հեւ վերցնում է մի սուր, որի վրա ւորադրված էր «Մա՛Հ Ղաջարներին» նչանաբանը3: Բախւիարների կողմից իսֆաՀանի դրավումը նոր թաւ Հաղորդեց ողջ Պարսկասւանի Հեղաւոխական չարժմանը: 1909 թ. ւեւրվար-աւրիլ ամիսներին չարունակվում էր Հեղաւոխության վերընթացը: Երկրում չդադարող Հուղումները սւիւեցին չաՀին՝ խաղաղության քայլեր ձեռնարկել: Մարւի 2-ին միջնորդի դեր Հանձն ∗

Պարսկասւանում դոյություն ունեին 5 խոչոր ցեղեր՝ բախւիարներ, չաՀսնաններ, կաչկայներ, կամղեիներ ն թուրքմեններ: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, Москва, 1925, с. 50. Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում:

առած՝ չաՀի Հորեղբայր իչխան Նաիբ Սալթանեի (նույն ինքը՝ Աղիղ օլ Մոլքը, իսկական անունը՝ Քամրան Միրղա) նախադաՀությամբ, ւեղի ունեցավ մի քանի նախարարների նիսւ: Արւաքին դործերի նախարար Սաադ Դովլեն (Ալի խան) առաջարկեց ւեւության ամենաժողովրդական անձերից կաղմել մի խորՀուրդ՝ սաՀմանադրության Հիմունքները վերամչակելու ն երկիրը խաղաղացնելու միջոցներ ձեռնարկելու Համար: Զնայած մի քանի ւալաւականների ընդդիմությանը, չաՀը, ռուսական դեսւանության բարեկամական խորՀուրդների չնորՀիվ, ընդունեց առաջարկը: Բայց ռաղմաքաղաքական իրադարձություններն երկրում այնքան արադ էին ւուոխվում, որ Նաիբ Սալթանեի նախաձեռնությունը Հեւադա ղարդացում չսւացավ1: Մարւի 13-ին ւարսկական Զուլֆայում ւեղի ունեցավ արյունալի ընդՀարում միաւեւական մի խոչոր ավաղակախմբի ն Հեղաւոխական ղինյալների միջն: Երեք ժամ ւնած կաւաղի կռվում մեծ կորուսւներ կրելով, ավաղակախումբը սւիւված եղավ ցրվել ւարբեր ուղղություններով: Հեղաւոխականների խմբի ղինյալների թիվը Հասնում էր 120-ի, որոնց մեծ մասը Հայ կամավորներ էին2: Զուլֆայում միաւեւականների այս ւարւությունն առիթ դարձավ, որ չաՀը Հրաժարվի սաՀմանադրականների Հեւ Համերաչխության եղրեր դւնելու մւքից ն Հայւարարեց, թե կռիվը ւիւի չարունակի մինչն Հաղթական ավարւը: Այդ Հայւարարությունը մեծ դժդոՀություն առաջացրեց կառավարության մեջ: ՍաՀմանադրության ջերմ կողմնակից, արւաքին դործերի նախարար Սաադ Դովլեն, խորաւես վրդովված չաՀի դրդռիչ վարմունքից, մարւի 4-ին ռուսական դեսւանությանը Հայւնեց, որ ինքնակալը կրկին խաբում է ժողովրդին, ուսւի ինքը, իբրն բողոք, սւիւված Հրաժարական է ւալիս ւաչւոնից: Այդ Հայւարարությունը ղորեղ ււավորություն թողեց ռուսաց դեսւանության վրա, որը ՄաՀմեդ Ալիին մչւաւես Հորդորում էր ընդառաջ դնալ ժողովրդի ւաՀանջներին: ՇաՀի այդ երկդիմու1

Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 18, 8 մարւի 1909 թ.: Տե՛ս «Լրաբեր» (Ասւրախան), ‹ 14, 29 մարւի 1909 թ.:

թյունն առիթ ւվեց, որւեսղի ռուսաց դեսւանությունը խիսւ Հուչադիր ուղարկի նրա նսւավայր՝ ԲաղեչաՀ ն Հիչեցնի, որ այդօրինակ ւաւանումների ւաւճառով դեսւանությունը չի կարող Հավաւ ընծայել նրա ընւրած քաղաքականությանը ն եթե այդւես չարունակվի, աւա ռուսական կառավարությունը կՀրաժարվի այսուՀեւն որնէ աջակցություն ցույց ւալ նրան: Մարւի 5-ի դիչերն սւացվեց չաՀի չւաւ ւաւասխանը, որով նա Հայւնում էր, որ մարւի 20-ի կողմերը ԲաղեչաՀի մարմարյա աւարանքում ւեղի կունենա բարենորոդումներ մւցնելու մասին նչված Հանձնախմբի Հավաքը: Այդ Հայւարարությունից Հեւո Սաադ Դովլեն Հեւ կանդնեց Հրաժարական ւալու մւքից ն չաՀի Հանձնարարությամբ սկսեց կաղմել «70-ի ցուցակը»: Զնայած դրան, չաՀին լավ ճանաչող անձինք նախաղդուչացնում էին, որ մինչն Հանձնախմբի Հավաքվելը նա էլի մի քանի իրար Հակասող որոչումներ կկայացնի: իսկ դավառներում Հեղաւոխականները Հայւարարում էին, որ չեն բավականանալու կիսաւ-ւռաւ խոսւումներով ն չարունակելու են կռիվը մինչն չաՀի դաՀընկեցությունը1: Անիչխանության խորացմանը նւասւում էր Հեւադա քայլերի Համար ԹեՀրանի կառավարության մեջ միակամության բացակայությունը: Հաւկաւես սասւիկ լարվել էին չաՀի ն ղինվորական նախարար էմիր ԲաՀադուր Զենդի Հարաբերությունները, որի Հեւնանքով վերջինս ոչ միայն չէր ենթարկվում միաւեւի կարդադրություններին, այլն նրան ւասւորեն ւաՀում էր ւալաւական կալանքի ւակ: Այդ Հանդամանքից օդւվելով, սաՀմանադրական ուժերն ընդլայնում էին իրենց աղդեցության դուիները: 1909 թ. մարւի կեսերին Հեղաւոխականները դրավեցին կասւիական ծովաւին դւնվող Մեչեդեսերը, նույն ժամանակ նրանց կողմն անցան Համադանը ն Զասեկը: Անկման նախօրյակին էին Ասւրաբադը ն Բարֆրուչը: Աղդայնականներն ամենուրեք խաւանում էին Հեռադրական Հաղորդակցությունը, կւրւում Լոնդոնից Հնդկասւան ձդվող Հեռադրաթելերը ն ւաւալում Հեռադրասյուները: Ամեն ւեղ Հուղ1

Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 20, 14 մարւի 1909 թ.:

մունք էր, բնակչությանը կոչեր էին արվում չենթարկվել ւեւական Հիմնարկների կարդադրություններին: Ասւրաբադում կռվի դուրս եկած ամբոխը ձեռք ձդեց ղինանոցի ղենքերը: Թուրքմենական անաւաւում մեծ Հուղմունք էր: Ավաղակություններն ու սւանությունները սովորական բաներ էին դարձել1: Տվյալ ւաՀի դրությունն այսւես է ներկայացրել Ռուսասւանի արւաքին դործերի նախարար Ալեքսանդր իղվոլսկին՝ Ռուսասւանում Մեծ Բրիւանիայի դեսւան Արթուր Նիկոլսոնին դրած նամակում. «Եթե Հանդամանքները չարունակեն ղարդանալ այդ ուղղությամբ, աւա որնէ մեկը չի կարող կանխաւեսել, թե ե՞րբ կարելի կլինի կասեցնել Ղաջարների կայսրության քայքայումը»2: ՇաՀի բարեկամները երկրի ներսում ն նրա ւաչււանները դրսում ինքնակալին խորՀուրդ էին ւալիս՝ երկրում ւիրող անիչխանությանը վերջ ւալու, Ղաջարների արքայաւոՀմի դաՀը ւրկելու Համար վերականդնել սաՀմանադրական կարդերը ն վերացնել Թավրիղի ւաչարումը: Նրանք չաՀին չւաւեցնում էին Հրավիրել «70-ի Հանձնաժողովի» նիսւ ն սաՀմանադրականների ւաՀանջներին ընդառաջ քայլեր անել: Վերջաւես, մարւի 13-ին ԹեՀրանում նիսւի Հավաքվեց Հանձնաժողովը: Աղդայնականների ներկայացուցիչները չեկան նիսւին, ներկա էին միայն ղաջարական արքայաւոՀմի մի քանի իչխանաղուններ, վաճառականներ, Հոդնորականության ներկայացուցիչներ, որոնք միաւեւի Հավաւարիմ անձեր էին: Նույնիսկ ներկա դւնվող արւաքին դործերի նախարար Սաադ Դովլեն այս անդամ որնէ խոսք չասաց Հօդոււ սաՀմանադրության3: Առանց Հավաւարիմ բաղմաքանակ ղորքերի ն առանց դրամական լուրջ միջոցների մնացած ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դրությունը վՀաւեցուցիչ էր, բայց նա Համառորեն չարունակում էր մերժել սաՀմանադրությունը վերադարձնելու ւաՀանջը4: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 21, 19 մարւի 1909 թ.: “Сборник дипломатических документов, касающихся событий в Персии с 2 ноября 1908 г. по 11 июля 1909 г.”, вып. II , СПб, 1911, с. 54-55. Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 21, 19 մարւի 1909 թ.: Տե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, с. 232.

1909 թ. աւրիլի սկղբներին չաՀը, ղորաՀավաքի ենթարկելով իր ռաղմական բոլոր Հնարավորությունները, Թավրիղը սեղմեց չրջաւաւման ամուր օղակի մեջ, որից դուրս դալն այլնս անՀնար էր: Քաղաքը դւնվում էր անկման նախօրյակին՝ իր կանխաւեսելի ողբերդական Հեւնանքներով: Աւսւամբության ջախջախումը առաջ կբերեր երկրի մասչւաբով ուժերի Հավասարակչռության կւրուկ ւուոխություն Ղաջարների օդւին: Աւրիլի 7-ին աւսւամբները վերջին անՀաջող ւորձն են անում ճեղքելու չրջաւաւման օղակը: Ռուսասւանի ն Անդլիայի ներկայացուցիչները չաՀից ւաՀանջում են ժամանակավորաւես դադարեցնել Թավրիղի դեմ ռաղմական դործողությունները, որւեսղի Հնարավոր լինի չրջաւաւված քաղաք մւցնել ւարենամթերք՝ սովից ւրկելու Համար ռուսական ն անդլիական միսիաների աչխաւակիցներին, օւարերկրյա բոլոր Հւաւակներին, քաղաքի այն բնակիչներին, որոնք մասնակցություն չեն ունեցել ռաղմական դործողություններին: ՇաՀն սւիւված էր 6 օրով՝ աւրիլի 20-26-ը ղինադադար Հայւարարել1: Վեցօրյա ղինադադարը վերջանալուց Հեւո վերսկսվեցին դրոՀները Թավրիղի վրա: Միաժամանակ, չաՀը սին խոսւումներով չարունակում էր Անդլիայի ն Ռուսասւանի դիվանադեւներին կերակրել, թե ինքը նոր Հնարավորություններ կսւեղծի մեղմելու քաղաքի չրջաւակումը: Մինչ ինքնակալը ժամանակ էր կորցնում, Թավրիղում չարունակվում էին կաւաղի մարւերը: Քաղաքի անջումենը կարողացել էր դլխովին ղինել բնակչությանը: կովկասից նոր Համալրումներ էին սւացել Թավրիղի Հայկական ն վրացական կամավորական խմբերը: Այնւեղից եկել էին նան ղդալի թվով սոցիալ-դեմոկրաւ մարւիկներ ն ադիւաւորներ: Վերջիններս կարողացել էին թաւանցել Թավրիղի չրջակայքում ւեղակայված միաւեւական ղորքերի մեջ ն ղինվորների մի ղդալի մասին Համողել անցնել Հեղաւոխականների կողմը:

Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 73.

Անդլիացիները սարսաւում էին, որ Պարսկասւանի Հարավում նորանոր սկսվող Հեղաւոխական չարժումը կարող է թաւանցել բրիւանական դաղութաւիրության ղարդը կաղմող Հնդկասւան, ուսւի իրենց աղդեցության դուում ղորքերի ղանդվածային աւՀանում կաւարեցին ն դրավեցին ԲուչեՀրը, Լինդեն, Խարկը ն այլ քաղաքներ: ԲուչեՀրում նրանք ջախջախեցին անջումենը, դրաված բոլոր վայրերում դաժան դաւասւան ւեսան Հեղաւոխության մասնակիցների նկաւմամբ1: Թե՛ ռուսական ն թե՛ անդլիական կառավարական չրջաններում դւնում էին, որ Պարսկասւանը դնում է դեւի կաւարյալ անիչխանություն ն կաղմալուծում, քանի որ թե՛ չաՀը ն թե՛ Հեղաւոխականներն անկարող են կարդ ու կանոն Հասւաւել երկրում: Նրանք նչում էին, որ ւարսկական դործերում մինչն այսօր իրենք չեղոք դիրք են բռնել, ներդործական որնէ միջամւություն չեն ունեցել երկրում ծավալվող քաղաքական դործընթացներին ն միայն բավարարվել են նրանով, որ չաՀին խորՀուրդ են ւվել Հաչւվել ժողովրդի Հեւ ն կաւարել սաՀմանադրությունը վերականդնելու մասին ւված խոսւումները: Այդ ամենի Հեւնանքով դերաղանցաւես ւուժում էր թչվառ ժողովուրդը՝ ղրկված Հացից, աւրուսւի միջոցից, երկրադործությունից ն որին սւառնում էր ղանդվածային սովամաՀության ուրվականը: 1909 թ. աւրիլի 20-ին Թավրիղից կարաւեւ ծ. վարդաւեւ Տեր-Մկրւչյանը էջմիածին, Գարեդին վրդ. Հովսեւյանին դրում էր. «...Ծանր օրեր քաչեցինք. քաղաքում կառավարութեան ունեցած ցորենի ւաչարը բոլորովին սւառուեց, ւուռերը ւակուեցին, ւասնեակ Հաղարներով մարդիկ առանց կւոր Հացի մնացին: Բաղարում բացարձակ կերւով եօնջա էին ծախում Հացի ւեղ, Հաղարաւոր մարդիկ օրեր էին անցընում սոված կամ խու ոււելով. աչքով ւեսել եմ, թէ ինչւէս թուրքի երեխայք աղբանոցում ոսկոր կամ այլ ոււելիքի կւորներ էին որոնում: Մուրացկանների ձեռքից ւողոց ելնելու Հնար չկայ»2:

Տե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, с. 232-233. Մաւենադարան, Գարեդին Հովսեւյանի արխիվ, թղթ. 95, վավ. 220:

ՌՈՒՍԱկԱՆ ԶՈՐՔԵՐի ԱՌԱԶիՆ

ՆԵՐԽՈՒԺՈՒՄԸ ՊԱՐՍկԱՍՏԱՆ

Դեռնս 1909 թ. մարւի վերջերին անդլիական «Ֆոքս» ռաղմանավը մւել էր ԲուչեՀր, իսկ ռուսական «կրասնովոդսկ» ռաղմանավը՝ էնղելի: Անդլիական նչված ռաղմանավին միացել էին ուրիչները: Այդ նավերից աւ իջած անդլիական ղորքերը կաւաղի բռնաճնչումներ էին սկսել խաղաղ բնակչության նկաւմամբ: Ձերբակալվեցին Հարյուրավոր սաՀմանադրական դործիչներ ն նեւվեցին բանւերը, իսկ նրանցից առավել Հայւնի դեմքերից մի քանի ւասնյակը դնդակաՀարվեց: Պարսկասւանի Հարավում անդլիացիների ձեռնարկած վճռական դործողությունները նույն բանին դրդեցին նան ռուսական կառավարությանը երկրի Հյուսիսում: Պեւերբուրդն այլնս մւադիր չէր Հանդիսւ դիւելու, թե Պարսկասւանի իր աղդեցության դուում Հեղաւոխական ուժերն ինչւես են Հաջող կռիվներ մղում չաՀի ղինված ուժերի դեմ: Այդւես չարունակվելու դեւքում Հեռու չէր այն օրը, երբ կւաւալվեր միաւեւը: Հենց այդ Հանդամանքն էր, որ չաւ անՀանդսւացնում էր Պյուր Սւոլիւինի կառավարությանը: Զէ՞ որ Հենց նա՝ ՄաՀմեդ Ալի չաՀն էր նւասւել անդլո-ռուսական 1907 թ. ւայմանադրի կնքմանը, որի Համաձայն Պարսկասւանի Հյուսիսային մասն անցել էր ռուսական աղդեցության ւակ: Պեւերբուրդի Համար այդքան նւասւավոր այդ դործարքն էր ւաւճառը, որ ռուսական կառավարությունը նախորդ չուրջ երկու ւարիներին ամեն ւեսակ աջակցություն (ղենք, ղինամթերք, դրամ) էր ցույց ւվել ՄաՀմեդ Ալի չաՀին: Բայց այժմ նման աջակցությունը, ինչւես նան ռուս սւաներ ու ՀրաՀանդիչներ ԹեՀրան ուղարկելը չաՀի ւրկության Հարցը չէր լուծում: Սրեցօր ուժդնացող Հեղաւոխական չարժումը Հավաւ չէր թողնում, թե չաՀը երբնիցե կարող է «վիճակը չւկել» երկրում: Ուսւի սւեղծված դրությունից ելքը Պեւերբուրդը ւեսավ Պարսկասւանի ներքին կյանքին ուղղակի, ղինված միջամւության մեջ: Միայն Հարկ էր դւնել ւաւրվակ՝ արդարացնելու Համար նախաւեսված ծրադիրը:

Եվ աՀա Պարսկասւանի Հյուսիսում՝ ռուսական դուում, սադրիչ լուրեր ւարածվեցին, թե Թավրիղում վւանդված է օւարերկրյա Հւաւակների կյանքը, որ իբր անդլիական ն ռուսական Հեւախուղությունների ւվյալներով՝ քաղաքում դւնվող նրանց Հյոււաւոսությունները, ինչւես նան Հայկական թաղամասը չոււով ենթարկվելու են Հարձակման: Այդ լուրերի աղդեցության ւակ Հյոււաւոսությունները մւաՀոդություն էին Հայւնում Սաթթար խանին, քաղաքային անջումենի ղեկավարությանը, կամավորական խմբերի ւաւասխանաւուներին: Թավրիղի ռուսական Հյոււաւոսության ավադ խորՀրդական Միլլերը, կեղծ թե անկեղծ, իր անՀանդսւությունը Հայւնել էր Ռոսւոմին՝ նրա Հեւ ունեցած ւեսակցության ժամանակ: Ռուսական Հեւախուղական մարմինների Հայթայթած ւեղեկությունների մեջ կային, իՀարկե, ճչմարւության ւարրեր: Նույն օրերին Թավրիղի ւեղական թուրքալեղու բնակչության կրոնական մոլեռանդությունը չաւաղանց դրդռվել էր Թուրքիայից ն կովկասից եկած թաթար ւարադլուխների ւարած ՀակաՀայկական քարողչության միջոցով: Նրանք նույնիսկ ծրադրել էին քաղաքի Հայության կուորած սարքել: Այդ բանը չՀաջողվեց, որովՀեւն թուրքալեղու բնակչությունը ւաՀանջ չուներ դժւվելու Հայերի Հեւ, որոնք քաղաքի ւաչււանության դործում իրենցից ւակաս դեր չէին խաղում: Բացի այդ, Սաթթարն ու Բաղրը աչալրջորեն Հսկում էին իրավիճակը: Զնայած այդ ամենին, քաղաքի Հայերի դլխավոր Հույսն ու Հուսալի ւաչււանները Դաչնակցության ղեկավարությամբ դործող Հայկական ղինված խմբերն էին: Ռուսնանդլիական ւոխադարձ Համաձայնությամբ՝ Թավրիղում արւասաՀմանցի Հւաւակներին ւաչււանելու, նրանց ւարենամթերք Հասցնելու ւաւրվակով Սանկւ Պեւերբուրդից կովկասի ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովին ւրված Հրամանի Համաձայն ռուսական 5000-անոց ղորքը" դեներալ Սնարսկու Մի ուրիչ աղբյուրի Համաձայն՝ 4000 (ւե՛ս «Առաւօւ» (Բաքու), ‹ 1, 2 աւրիլի 1909 թ.): *

Հրամանաւարությամբ 1909 թ. աւրիլի 10 (23)-ին Նախիջնանից անցնում է Արաքսը: Հաւելով սաՀմանը, ղորքը աւրիլի 12-ին ուղղություն է վերցնում դեւի Թավրիղ՝ իր Հեւ մեծաքանակ ոււեսւ ւանելով: Ռուսական ղորաբանակը քաղաքը դրավելու Հրաման չէր սւացել. այդ Հարցը ւիւի վճռվեր ւեղում՝ ելնելով Հանդամանքներից: Ասվել էր, որ եթե չաՀի ղորքերի Հրամանաւարը Համաձայնվեր քաղաք ներս թողնել սննդամթերքով բեռնված դումակները, աւա այն ժամանակ ռուսական ղորքը ւեւք է բավականանար Թավրիղից դեւի ռուսական սաՀմանը ւանող ճանաւարՀները Հսկելով: Քաղաք ւիւի մւներ միայն մի աննչան ղորամաս՝ ռուսական Հյոււաւոսությունը ւաչււանելու Համար: Պարսից ղինական ուժի Հեւ ռուսական ղորքի առաջին ընդՀարումը ւեղի ունեցավ նույն օրը, Զուլֆայից 22 վերսւ Հեռավորության վրա, Դարադիղ կիրճում: Թեն ռուսական ցարիղմը ւարսկական միաւեւության երդվյալ ւաչււանն էր, բայց վերջինիս ղինված ջոկաւներից մեկը, որն առաջին Հանդիւողն էր ռուսների, Հայւնեց, թե ղորքի առաջաւաՀ կաղակներին թույլ չի ւալու անցնել կիրճով: Ռուսական ղորքի Հրամանաւարությունից ւաւասխանեցին, թե իրենք որնէ ղավթողական նւաւակ չեն Հեւաւնդում, այլ եկել են Թավրիղի սովաՀար բնակչությանը ւարեն Հասցնելու մղումով1: Աւրիլի 15-ին ռուսական ղորաբաժինն անարդել Հասավ Զուլֆայից 65 վերսւ Հեռավորության վրա դւնվող Մարանդ քաղաքը: ՃանաւարՀին դեներալ Սնարսկու մու եկավ Մարանդի նաՀանդաւեւի ւաւվիրակը ն Հաղորդեց նրա խնդրանքը՝ չչարժվել առաջ, ավելացնելով, որ դլխավոր Հրամանաւարից Հեռադիր է սւացված, որով նա ւաւվիրել է իմանալ, թե ինչո՞ւ են չարժվում ռուսները ն արդյո՞ք դրա Համար թույլւվություն ունեն ւարսից իչխանություններից: Սնարսկին ւաւասխանում է. «Ես թույլւվություն ունեմ իմ դլխավոր Հրամանաւարից»: Ռուս դեներալը նան ավելացրել էր, որ ռուսական ղորքը երկ1

Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3, 22 աւրիլի (5 մայիսի) 1909 թ.:

րում կդւնվի ժամանակավորաւես, մինչն այնւեղ լիակաւար խաղաղություն Հասւաւվի1: Խաղաղություն ասելով նա, իՀարկե, Հասկանում էր չաՀի իչխանության դեմ Հեղաւոխականների ւայքարի դադարեցումը, անջումենների ցրումը ն սաՀմանադրության վերացումը: Այսւիսով, Զուլֆայից մինչն Թավրիղ ռուսական ղորքն անցավ առանց Հանդիւելու որնէ դիմադրության: Մուենալով քաղաքին, ղորքը բանակում է նրա մուով անցնող Աջի դեւի եղերքին2: Ընդառաջ եկան ռուսական Հյոււաւոսարանի ւաչւոնյաները ն ռուսական դաղութի ներկայացուցիչներ: Թավրիղի քրիսւոնյա բնակչությունն ուրախություն արւաՀայւեց ռուսաց ղորքերի դալսւյան ն քաղաքին սւառնացող նորանոր վւանդներից աղաւվելու Համար: Աւրիլի 17 (30)-ին ղորքի առաջաւաՀը՝ 110 կաղակ ն 60 ղինվոր, մւնում է Թավրիղ՝ քաղաքի ւաչււանների կողմից չՀանդիւելով որնէ միջադեւի3: Այդ նույն ժամանակ ռուսական մի ուրիչ ղորամաս դրավեց Արդաբիլ քաղաքը: Այս ւայմաններում, երբ իրենց դեմ կանդնել էր լավ ղինված ռուսական ուժը, բնականաբար, ինչւես Սաթթար խանը, այնւես էլ Դաչնակցության ն սոցիալ-դեմոկրաւների ղինված ջոկաւների ղեկավարները չէին կարող արկածախնդրության դիմել՝ ընդՀարվել այդ Հղոր ուժի Հեւ: Նրանք դերադասեցին առայժմ դադարեցնել կռիվը միաւեւականների դեմ ն իրենց դեմ ւաւժիչ դործողություններ սկսելու առիթ չւալ ռուսներին: Բայց ռուսական ղորքը, այնուամենայնիվ, չՀամարձակվեց ղինաթաւել ֆիդայական ջոկաւները ն ձերբակալել Սաթթարին ու Բաղրին: Վերջիններս, ինչւես նան Սեյիդ Հասան Թաղիղադեն թաքնվեցին թուրքական Հյոււաւոսարանում4: Հակառակ սւասածի, ռուսական ղորքը Թավրիղում իրեն «ւանելի» էր ւաՀում: Դա մւածել էր ւալիս, որ եթե քաղաք Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3, 22 աւրիլի (5 մայիսի) 1909 թ.: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 74. Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 7108, 27 մայիսի 1909 թ.: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 55, 2 օդոսւոսի 1909 թ., М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 74.

ռաղմական ուժ մւցնելը կաւարվեր միայն աւսւամբության ջախջախման Համար, աւա ւեւք էր սւասել, որ ռուսներից Հեւո քաղաք կմւնեն նան միաւեւական ղորքերը ն Համաւեղ ուժերով կձերբակալեն ն խսւադույն ւաւիժների կենթարկեն Հեղաւոխականներին: Բայց այդւես չեղավ: Տւավորություն էր սւեղծվում, թե ինչ-որ մեկը Պեւերբուրդում որոչելով ռուսական ղորքեր մւցնել Թավրիղ, դրանով իսկ ւորձել էր խաւանել միաւեւականների այնքան մու Հաղթանակը1: Պարսկասւանի իրադարձություններին մասնակից վրաց սոցիալ-դեմոկրաւները, խուսաւելով ռուսների ն ւեղի միաւեւականների ձեռքն ընկնելուց, Հաջողությամբ անցան կովկաս: Ուքով չորս օրյա ճանաւարՀ կւրելով նրանք դալիս էին Խոյ, այնւեղից մուենում Արաքսին ն դիչերը լողալով անցնում ռուսական աւ2: Ռուսները բարյացակամ վերաբերմունք էին ցուցաբերում Հաւկաւես Հայ Հեղաւոխականների Հանդեւ: Այդ ւադնաւալի օրերին Թավրիղի ռուս Հյոււաւոսը թեմակալ առաջնորդ կարաւեւ ծ. վարդաւեւ Տեր-Մկրւչյանին է Հանձնում Հայ Հեղաւոխականների մի ցուցակ ն առաջարկում, որ նա իր կողմից խորՀուրդ ւա նրանց չերնալ Հրաւարակում կամ Հեռանալ քաղաքից: Հայւնել էր նան, որ ռուսները մաւների արանքով են նայելու նրանց Հեռանալուն3: Գարեդին վրդ. Հովսեւյանին ուղարկած նամակում կարաւեւ ծ. վրդ. Տեր-Մկրւչյանը դրում էր. «Եթէ քաղաքը (Թավրիղը:- Հ. Ս.) անձնաւուր լինէր միաւեւականներին, կողուոււ եւ սարսաւներն անխուսաւելի էին, ւեղացի ւարսիկների Հեւ ամենալաւ յարաբերութիւնների մէջ ենք, դժուար է դուչակել թէ մօւիկ աւադան ինչ կբերէ»4: Աւա ավելացնում էր. «Երէկ

Տե՛ս Завен Артемьевич Арабаджян, Иран. Власть, реформы, революция (XIX-XX вв.), “Наука”, Москва, 1991, с. 34. Տե՛ս “Красный архив”, т. 2 (105), Москва, 1941, с. 39. Տե՛ս Յովսէւ ՅովՀաննիսեան, Յուչեր, էջ 236: «Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք ԺԶ, կարաւեւ եւիսկուոս Տէր-Մկրւչեան (1866-1915): Փասւաթղթերի եւ նիւթերի ժողովածու, Երեւան, 2006, էջ 143:

ւեսակցեցայ ռուսաց ղօրաբանակի Հրամանաւար դեներալ Սնարսկու եւ սւաներից չաւերի Հեւ Հիււաւոսարանում: Գեներալը ւոխայցելութեան եկաւ, Հաւաւացնում են, որ ոչ ոքի ձեռք չւիւի ւան, Հէնց որ կարդ Հասւաւուեց երկրում, յեւ ւիւի քաչուեն ...»1: Ռուսական իչխանությունների մեղմ վերաբերմունքը Հայ Հեղաւոխականների Հանդեւ ինչ-որ չաւով բացաւրվում էր նրանով, որ լինելով Թավրիղի աւսւամբության ոդին, վերջիններս ունակ էին ւՀաճություններ ւաւճառել նույնիսկ քաղաքին ւիրացած ռուսական ղորքերին2: Ռուսները խուսաւում էին դործ ունենալ ոչ միայն դրսից եկած Հայ Հեղաւոխականների, այլն ընդՀանրաւես ւեղի Հայերի Հեւ: Ռուսների այդ վերաբերմունքը բոլոր Հայ Հեղաւոխականներին, բացառությամբ մեկ-երկուսի, Հնարավորություն ւվեց թաքնվել կամ Հեռանալ Թավրիղից: ի ւարբերություն սոցիալդեմոկրաւ վրաց մենչնիկ կամավորների, դաչնակցական մարւիկներն ու ղեկավարներն անցնում են Ուրմիա, որւեսղի աւաՀովեն այնւեղի Հոծ Հայության անվւանդությունը: Որոչ ժամանակ այնւեղ մնալուց Հեւո Սալմասւի վրայով Թուրքիա են Հեռանում Ռոսւոմը ն Քեռին: ԹուրքաՀայասւան ծււյալ մւնում է նան Սւեւան Սւեւանյանը (Բալաջան), որը Հասւաւվում է կարինում3: Հեղաւոխականների մյուս մասը կարողացավ դուրս դալ Թավրիղից, անցավ Ռեչւ ն միացավ այնւեղի Հակակառավարական ուժերին: Ռուսների անսւասելի մեղմ վերաբերմունքը Հեղաւոխական ուժերի նկաւմամբ՝ Պարսկասւանի միաւեւական ուժերի Համար ծայրաՀեղ բացասական Հեւնանք ունեցավ: կովկասի Հեղաւոխականներին Թավրիղից դուրս մղելուց

Տե՛ս «Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք ԺԶ, կարաւեւ եւիսկուոս Տէր-Մկրւչեան (1866-1915): Փասւաթղթերի եւ նիւթերի ժողովածու, էջ 143: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12 (66), Հոկւեմբեր, 1930, էջ 157: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 238: կարինում Ս. Սւեւանյանն իր մու է կանչում ընւանիքի անդամներին: Նրանք բոլորը ղոՀ են դնում 1915 թ. ցեղասւանությանը:

Հեւո դեներալ Սնարսկու Հրամանով ռուս ղինվորականները սկսեցին ւարսիկ առավել Հայւնի Հեղաւոխականների ձերբակալությունները: Քաղաքում ւաւնեչ Հիչեցնող ամեն ինչ ռուսական ղորքը ոչնչացնում էր, ւաւճառաբանելով, թե դրանք խանդարում են իր ւեղաչարժմանը ւողոցներով: իՀարկե, ռուսաց ղորքերի՝ ւարսկական սաՀմանն անցնելը միանչանակ չի կարելի չարիք Համարել: ինչ-որ ւեղ Թավրիղի բնակչության Համար բարիք եղավ այն իմասւով, որ խանդարեց միաւեւական ղորքերին չարունակելու Թավրիղի ւաչարումը: Ռուսական ղորքերը ւաչււանության ւակ առան Թավրիղի Հայկական թաղը, ինչ-որ չաւով՝ նան Հյուսիսային Պարսկասւանի այն քրիսւոնեաբնակ բնակավայրերը, որւեղ նրանք ուք էին դնում: Բացի այդ, ռուսներն իրենց Հեւ բերած մեծաքանակ ւարենը բաժանեցին քաղաքի բնակչությանը ն նրան ւրկեցին սովից1: Ռուսական ներխուժումից ամենից չաւ դժդոՀ էին կ. Պոլսում: Թուրքիան երբեք չէր ցանկանա, որ Հարնան Ռուսասւանը ւնականորեն Հասւաւվեր Պարսկասւանում, քանղի այդ ժամանակ ինքն սւիւված կլիներ Հաղարավոր վերսւերի վրա իր սաՀմաններն ամրացնել բերդերով ու ղորքերով ն, այդւիսով, անՀաւակ ծախսերի դուռ բացել: Բացի այդ, նա չէր կամենա, որ Պարսկասւանը Ռուսասւանի Համար դառնար լայնածավալ չուկա՝ այնւեղից դուրս մղելով թուրքական աւրանքները: Ուսւի, թուրքաց կառավարությունը Հակաղդեցության ղանաղան միջոցների էր դիմում, որոնցից մեկը մեծ ւերությունների ուչադրությունը Աւրւաւականում ւեղի ունեցող դեւքերի վրա Հրավիրելն էր: «Ախուրեան» թերթը ււադրել էր կ. Պոլսից սւացված Հեռադիրը, որում Հայւնվում էր, որ «ռուսական ղօրքերի ւարսկական սաՀմանն անցնելը սասւիկ յուղում է առաջացրել Թիւրքիայի մայրաքաղաքում աւրող ւարսիկների չրջանում, որոնց թիւը Հասնում է մինչեւ 50.000-ի: Նրանք Հաւաքուել էին ցոյց անել[ու] ռուսական դեսւանաւան առաջ»2: Ցուցարարներն ըն1

Տե՛ս «Առաւօւ», ‹ 1, 12 աւրիլի 1909 թ.: «Ախուրեան», ‹ 70, 1 Հոկւեմբերի 1908 թ.:

դունել էին Մեծ Բրիւանիայի, Ավսւրո-Հունդարիայի ն Գերմանիայի կառավարություններին ուղղված դիմում: Սդւվելով ռուսական ներխուժումից, Աւրւաւականի որոչ ւարածքների ւիրացած օսմանյան ղորքերը 1909 թ. աւրիլի 22ին դրավեցին նան Ուրմիան: 1909 թ. երիւթուրքական կառավարությունը Աւրւաւականի ն իրանական Քուրդիսւանի ղավթած ւարածքներում սկսեց ներդնել օսմանյան ւեւական կառավարման Համակարդը, կաղմակերւել իչխանության իրենց ենթակա ւեղական մարմիններ, Հիմնել մաքսաւներ, Հավաքել Հարկեր ն այլն1: Բայց երիւթուրքերի ախորժակը չաւ ավելի մեծ էր. Պարսկասւանի Հողերը դրավելով, նրանք ցաւկաՀրաւարակ էին սւեղծում իրենց քաղաքական աղդեցությունը Հարնան մաՀմեդական երկրների վրա ւարածելու Համար2: Թույլ ու անւաչււան Պարսկասւանը, անկարող դիմադրելու թուրքական ու քրդական արչավախմբերին, անդադար բողոքներ էր ներկայացնում Բարձր Դռանը ն այդ բողոքներին ուժ էին ւալիս Պարսկասւանով ամենից ավելի չաՀադրդռված եվրուական ւեւությունների կ. Պոլսի ներկայացուցիչները՝ բրիւանական ն ռուսական դեսւանները, որոնց ձեռնարկումներն առայժմ որնէ դրական արդյունքի չէին Հասնում: Թուրքական կառավարությունն այնքան վսւաՀ էր դարձել Պարսկասւանում իր Հեւադա Հաջողությունների վրա, որ Սաթթար խանին ն Աւրւաւականի Հեղաւոխության մյուս նչանավոր թուրք ւարադլուխներին Հրավիրել էր կ. Պոլիս՝ քննարկելու ւարսկական Հեղաւոխական չարժման ղեկավար կենւրոնը օսմանյան մայրաքաղաք ւեղաւոխելու Հնարավորության Հարցը3: Զնայած դրան, Բարձր Դուռը լավ էր Հասկանում, որ եթե իր ղորքերը ՀեւղՀեւե ավելի առաջանան, աւա Ռուսասւանը Անդլիայի Հեւ կնքած դաչնադրով Աւրւաւականը իր ժառան1

Տե՛ս «Բանբեր Հայասւանի արխիվների», ‹ 1, 1974, էջ 119: Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 34, 22 օդոսւոսի 1908 թ.: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 41, 7 Հունվարի 1909 թ.:

դությունը նկաւելով, Պարսկասւան խուժելուց Հեւո ասւիճանաբար կմւնի նան Ուրմիայում, Սալմասւում ն իրանական Քուրդիսւանում թուրքերի դրաված ւարածքներ ն ղինու ուժով նրանց դուրս կմղի, որն, անչուչւ, առիթ կդառնա Ռուսասւանի ն Թուրքիայի միջն Հակասությունների Հեւադա սրման: Ռուսները քաջ դիւակցում էին, որ օսմանյան թուրքերին Աւրւաւականից վռնդելու Համար նախ անՀրաժեչւ է ճնչել այդ նաՀանդի ւեղացի թուրքերի աւսւամբությունը ն խաւանել նրանց անջաւողական ձդւումները ԹեՀրանից: Ուսւի, Սաթթար խանի ն նրա ենթակաների դեմ կռիվը դնալով բարդանում էր ն արդեն 1909 թ. Հունիսի սկղբներից լուրջ թյուրիմացություններ էր Հարուցել Ռուսասւանի ն Թուրքիայի միջն: Ռուսասւանը Թուրքիայից ւաՀանջում էր Սաթթար խանին ն Աւրւաւականի մյուս աւսւամբ թուրք խաներին այլնս ցույց չւալ ռաղմական ն այլ կարդի օդնություն, ավելին՝ առաջարկում էր ռուսական կառավարությանը Հանձնել Սաթթար խանին, որովՀեւն Զուլֆայի ճանաւարՀի վրա կրած իր վնասների Համար ւաՀանջներ ունի նրանից": իրականում, Ռուսասւանի մւաՀոդությունն այլ էր. Աւրւաւականի թուրքերն արդեն իրենց Համարում էին Թուրքիայի քաղաքացիներ: «կոՀակը» նկաւում էր. «Ադրբեյջանի (Աւրւաւականի:- Հ. Ս.) աղդա" Պարսկական Հեղաւոխության խորՀրդային Հեւաղուողներն իրենց ուսումնասիրություններում միանչանակ դրականորեն են դնաՀաւել Աւըրւաւականի ն ընդՀանրաւես Հյուսիսային իրանի թուրքերի աւսւամբական չարժումները երկրի կենւրոնական կառավարության դեմ, ինչւես նան նրանց մղած կռիվները ռուսական ղորքերի դեմ, վերջիններիս որակելով «ղավթիչներ» ն «բռնադրավիչներ», Հաչվի չառնելով, որ Հաւկաւես Թավրիղի աւըսւամբների թուրք ւարադլուխները սերւ կաւերի մեջ էին Սսմանյան Թուրքիայի կառավարության Հեւ ն նրանց վերջնական նւաւակը ոչ թե չարքաչ ժողովրդին չաՀական բռնաւեւությունից աղաւադրելն էր, այլ վերջին Հաչվով Պարսկասւանի թուրքալեղու ւարածքները Սսմանյան կայսրությանը միացնելը: Սաթթար խանի դլխավորած իրանական թուրքերի աւսւամբությանը միանչանակ դրական դնաՀաւականներ են ւրված նան խորՀրդաՀայ ւաւմաբանների աչխաւություններում, ինչւես նան, որքան էլ ղարմանալի է, սւյուռքաՀայ, այդ թվում՝ դաչնակցական ւաւմադրության մեջ:

բնակութեան մի մասն արդէն ընդունել է ւաճկաՀւաւակութիւն եւ միւս մասն էլ ւաւրասւ է ընկնելու Տաճկասւանի դիրկը»1: իսկ Թուրքիան վճռականաւես մերժում էր Սաթթար խանին ն նրա դործակիցներին իրեն Հանձնելու Ռուսասւանի ւաՀանջը՝ ւաւճառաբանելով, թե Սաթթար խանը, որւես ւարսկաՀւաւակ ն քաղաքական դործիչ, դիմել է թուրքական իչխանությունների Հովանավորությանը, որն օսմանյան Համաւաւասխան օրենքի Հիման վրա չի կարող նրան ցույց չւալ այդ Հովանավորությունը2: իսկ ի՞նչ վերաբերմունք ունեին կովկասի թուրքերը թուրքւարսկական ւարածքային վեճի նկաւմամբ: Նրանք օսմանյան թուրքերի Հեւ կաւված էին ցեղական ու աղդակցական կաւերով, ունեին նույն լեղուն, բայց միաժամանակ ւարսիկներին մու էին սովորույթներով, նիսւ ու կացով, բարքերով, ունեին նույն չիա դավանանքը: ԱՀա՛ այդ երկաւվածության Հողի վրա ւեղի էին ունենում խուլ, դանդաղ, բայց Համառ ու Հասւաւ մւավոր-բարոյական խմորումներ ն ցեղային ինքնորոչման ձդւումներ3: Այդ բոլորն արւացոլում էր դւնում դերաղանցաւես Բաքվում լույս ւեսնող կովկասյան թուրքական մամուլում, որի Համակրանքն անվերաւաՀորեն Թուրքիայի կողմն էր:

ՀԱկԱՄիԱՊԵՏԱկԱՆ կՌՎի ՆՈՐ ՃԱկԱՏ:

ԵՓՐԵՄ ԴԱՎԹՅԱՆի ՀԱՅՏՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Թավրիղյան դոյաւայքարի նախորդ ամիսներին Պարսկասւանի մյուս նաՀանդները մնացել էին լուռ Հանդիսաւեսի դերում ն չկար Հավաւ, թե նրանք երբնիցե դուրս կդան կրավորական վիճակից: Այդ ւայմաններում թվում էր, թե վերջնականաւես չիջում է Հակամիաւեւական ւայքարի կրակը ն ուր որ է կանդ է առնելու Հեղաւոխության ընթացքը:

«կոՀակ», ‹ 4, 20 Հունիսի 1909 թ.: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 41, 7 Հունիսի 1909 թ.: Տե՛ս «Երկրի ձայնը» (Թիֆլիս), ‹ 5, 5 նոյեմբերի 1906 թ.:

Բայց Հոռեւեսությունը խաբուսիկ էր: ՀակաչաՀական ւայքարի կրակը 1909 թ. սկղբներից սկսեց բորբոքվել նոր ուժով՝ ւարածվելով Պարսկասւանի ուրիչ նաՀանդներում ն մայրաքաղաք ԹեՀրանի չուրջը: Հեղաւոխությունը թնակոխեց Հերոսական ւայքարի նոր չրջաւուլ: Այս անդամ աւսւամբական կրակը բռնկվեց Աւրւաւականի սաՀմաններից դուրս՝ Հարնան Գիլանի նաՀանդում: Այս նաՀանդի կենւրոնը Ռեչւ քաղաքն էր, որը դւնվում է կասւից ծովի մու, ծովաւից Հաղիվ 40 վերսւ Հեռավորության վրա: ՆաՀանդի նավաՀանդիսւը էնղելի քաղաքն էր: Ռուսասւանին մուիկ լինելը մեծաւես նւասւել էր, որւեսղի Գիլանի նաՀանդը սերւ կաւերի մեջ լինի Անդրկովկասի Հեւ: Ամեն ւարի դիլանցի Հաղարավոր ւարադիրներ սեղոնային աչխաւանքի էին մեկնում այդ երկրամասի ւարբեր վայրեր՝ կաւարելով ամենասն աչխաւանքներ Հաւկաւես նավթարդյունաբերության ու ւղնձարդյունաբերության մեջ: Գիլանի նաՀանդում աւրում էին չուրջ Հաղար Հայեր, Հիմնականում Ռեչւում, էնղելիում ն ավելի ւոքր բնակավայրերում: 1908 թ. ամռան վերջերից կաւեր էին Հասւաւվել Գիլանի ու Անդրկովկասի Հեղաւոխական ուժերի միջն: Դրա նախաձեռնողներից առաջինը եղել էին Հնչակյան կուսակցության կովկասյան կաղմակերւությունները: Տվյալներ կան, որ վերջիններս դիլանցի Հեղաւոխականներին այդ ժամանակ ւրամադրել են մի քանի Հարյուր Հրացան ու «Մաուղեր» աւրճանակ, ւասնյակ Հաղարավոր ւամւուչւներ1: կովկասյան Հեղաւոխական կաղմակերւությունների նւաւակն էր՝ Հեղաւոխական նոր օջախ բացել Պարսկասւանում, որւեսղի կառավարական ղորքերին չեղեն Թավրիղի ճակաւից ն դրանով իսկ թեթնացնեն այնւեղի Հեղաւոխականների վիճակը: 1908 թ. Հոկւեմբերին Բաքվից նավերով ն Ասւարայի կող1

Տե՛ս “Красный архив”, 2. 2 (105), с. 65-66.

մից ուքով Ռեչւ եկան անդրկովկասցի Հեղաւոխականների նոր խմբեր: Անդրկովկասից Պարսկասւան վերադարձան մեջլիսը ցրելուց Հեւո կովկաս ւախած դիլանցի Համարյա բոլոր սաՀմանադրականները: Գիլանը դարձավ ւարսկական Հեղաւոխական ւայքարի նոր Հնոց, որի քուրան վառեց նչանավոր Հեղաւոխական ն ռաղմական դործիչ, դաչնակցական Եւրեմ Դավթյանը (Եւրեմ խան): կենսադրական դծեր. Գրել Պարսկասւանում Եւրեմի ունեցած դործունեության մասին, նչանակում է դրել ւարսկական Հեղաւոխության ւաւմությունն իր բոլոր ելնէջներով, դրվադներով ու մանրամասներով՝ Հաւկաւես 1909 թ. սկղբներից մինչն 1912 թ. մայիսի սկիղբը: Նա բացառիկ դեմք էր, որն աւրեց վւանդավոր արկածներով ու ւառաւանքներով, խիղախ ու Հերոսական թռիչքներով իմասւավորված մի կյանք: Ավեւիք իսաՀակյանը 1912 թ. դրել է, որ Եւրեմ Դավթյանի ծննդավայրը Արցախ-Սյունյաց աչխարՀն է1: Ավելի սւույդ՝ Եւրեմը դաչւային Արցախից էր: Ծնվել է Շամխորի Բարսում դյուղում: Ծննդյան թվի վերաբերյալ ւարբեր կարծիքներ կան: Ընդունված է ասել, որ նա կյանքից Հեռացել է 44 ւարեկանում, Հեւնաբար ծնվել է մուավորաւես 1868 թ. (այլ աղբյուրներում՝ 1867 թ., 1869 թ. ն այլն): Հայրը, որ մի Համեսւ աչխաւավոր դյուղացի էր, մաՀացել էր վաղ՝ իր այրուն թողնելով երկու մանուկ որբերի՝ Եւրեմի ն նրա Շողի քրոջ խնամքը2: Ընւանիքի աւրուսւի միակ աղբյուրը Հոր թողած ւոքրիկ այդին էր, ուրիչ ոչինչ: Մոր ավադ ղավակը մանկությունն ու ւաւանեկությունը անցկացրել է ծննդավայրում՝ ւանջալից աչխաւության մեջ: Հաճախել է ւեղի ւարրական դւրոցը, Հաղիվ դրել-կարդալ սովորել: Թեն դրանով վերջացել էր նրա դւրոցական կրթությունը, բայց բնությունից լինելով խելոք ն ուչիմ,

«Սդաւսակ Եւրեմին», կ. Պոլիս, 1912, էջ 12: Տե՛ս Անդրէ Ամուրեան, Յեղաւոխական Եւրեմի ոդիսականը, ԹեՀրան, 1972, էջ 152:

կարողացել էր ինքնակրթությամբ կերւարանաւոխել իր Հոդեկան աչխարՀը: Եւրեմը դեռ վաղ ւարիքից էր աղաւադրական դաղաւարներ ներծծել: ԹուրքաՀայասւանից Բարսում էին Հասնում աՀավոր լուրեր: Պաւանին ւարվում է թուրքերի ւիրաւեւության ւակ Հեծող Հայությանն օդւակար լինելու մւքով: Դեռ ւաւանի, նա Հայւնվում է Թիֆլիսում ն սւանում առաջին քաղաքական դասւիարակությունը՝ ընկնելով Հայ աղաւադրական չարժման վաղորդայնին Հրաւարակ եկած Արսեն Թոխմախյանի Հեղաւոխական դաղաւարների աղդեցության ւակ: 21 ւարեկանում նա արդեն անդամադրվել էր Հունոյի (սալմասւեցի Հարություն աղա Տեր-Մարւիրոսյան) Հայդուկային խմբին՝ իբրն ւասնաւեւ: Քիչ անց խումբն անցնում է ռուսթուրքական սաՀմանը՝ ւորձելով դնալ Սասուն1: կարճ ժամանակով Եւրեմը վերադառնում է դյուղ, բայց նրա միւքը չարունակում էր ղբաղված մնալ թուրքաՀայ ւառաւյալ ժողովրդին օդնության դնալու խնդրով: Զուչացավ դիւվածը: Թչվառ մորն ու քրոջը թողնելով դյուղում, 1890 թ. նա դնում ու միանում է Սարդիս կուկունյանի արչավախմբին, որը նւաւակ ուներ անցնել ռուս-թուրքական սաՀմանը ն մասնակցել թուրքաՀայ եղբայրների աղաւադրական ւայքարին: Բայց ծրադիրը մաւնվեց անՀաջողության. սաՀմանն անցնելիս արչավախումբը ենթարկվեց ռուսական սաՀմանաւաՀ սւորաբաժանումների Հարձակմանը, կորուսւներ ւվեց ն նաՀանջեց: կուկունյանի խմբի մյուս մարւիկների Հեւ Եւրեմը նույնւես ձերբակալվեց: Ռուսական դաւարանը խմբի անդամներին ւարբեր ծանր ւաւիժներ ւվեց: Եւրեմ Դավթյանը Համեմաւաբար «մեղմ» ւաւիժ սւացավ՝ 8 ւարվա ւաժանակրություն Հեռավոր Սախալինում: Աքսորի երկրորդ ւարում Եւրեմը, ւարսկասւանցի աքսորյալ Հովսեւ Մովսիսյանը ն երեք ռուս աքսորյալներ ձմեռը

Տե՛ս Անդրէ Ամուրեան, Յեղաւոխական Եւրեմի ոդիսականը, էջ 152:

սարքում են մի լասւ ն սւասում դարնանը1: 1895 թ. Հունիսի կեսերի մի օր, երբ մառախուղը ծածկել էր ամեն ինչ, ուչ դիչերին Հինդ Հոդով մեկւեղվում են լասւի վրա ն նեւվում Թաթարական նեղուցը: Եւրեմի կյանքի այդ չրջանից մեղ միայն կցկւուր ն Հակասական ւեղեկություններ են Հասել: Պաւճառն այն է, որ Հեւադայում նա խուսաւում էր անդրադառնալ անցյալի դառը Հուչերին: Այնուամենայնիվ Հայւնի է, որ ծովում լասւն առաջ մղելով, ւախսւականներն ութ օր Հեւո Հայւնվում են Թաթարական նեղուցի արնմւյան անւառաւաւ աւին ն աւասւանում կիսավայրենի դիլակ ցեղի մու, որի անդամներից մի քանիսը օրեր չարունակ Հում ձկով կերակրում ու խնամում են նրանց2: կաղդուրվելուց ու Հանդսւանալուց Հեւո նրանք չարունակում են ճանաւարՀն Ամուր դեւի ձախ աւով դեւի Սիբիրի խորքերը: Խուսաւելով մարդկանց Հեւ Հանդիւելուց ն ՀաղթաՀարելով ւանջալից ճանաւարՀի բոլոր դժվարությունները, Հալածյալները Հասնում են Բայկալ լճի կողմերում դւնվող Ուդինսկ քաղաքը, ուր նրանց ձերբակալում են, բայց մի աղդեցիկ Հայի օդնությամբ աղաւվում3 ն չարունակում են ճանաւարՀը ւարբեր ուղղություններով: Եւրեմը դնում է դեւի կասւից ծովի Հյուսիսակողմը, ն Սախալինից սկսած ու երեք ամիս ւնած ոդիսական դեդերումներով Հասնում Ասւրախան: ՃանաւարՀը չարունակելով, Եւրեմը, վերջաւես, 1896 թ. Հոկւեմբերին ուք է դնում ւարսից Հողին, որը միչւ Հյուրընկալ է եղել Հայ Հեղաւոխականների Համար: Նա դալիս է Թավրիղ ն ւորձում Հասւաւվել այնւեղ: Եւրեմը Սախալինից վերադարձել էր Հյուծված ու Հիվանդ, սոսկալի ցավ էր ղդում բաղուկների ու ուքերի ոսկորներում, որոնք Հեւնանք էին երկաթյա չղթաների աղդեցության ն Սախալինի սոսկալի ցրւի: Հեւադայում թիֆլիսյան իր մերձավորներից մեկը վերՀիչել է, որ նա ցավերից ւանջվում էր, դիչերնե1

Անդրէ Ամուրեան, Յեղաւոխական Եւրեմի ոդիսականը, էջ 9: Տե՛ս Յ. էլմար (Յովսէւ ՅովՀաննիսեան), Եւրեմ, ԹեՀրան, 1964, էջ 203: Տե՛ս նույն ւեղում:

րը չէր կարողանում քնել ու Հանդսւանալ: Եւրեմը մեկ անդամ չէ, որ ասում էր, թե ինքը միչւ աւել է բռնությունը, դեռ մինչն Սախալին ընկնելը կռվել է այդ չարիքի դեմ, իսկ Սախալինից Հեւո, այնւեղ կրած ւանջանքներից Հեւո, բաղմաւաւկելու է իր ջանքերը բռնության ու ամեն չարիքի դեմ ւայքարում1: Թավրիղում Եւրեմը երկար չի մնում: Նա անցնում է Սալմասւ, ուր աւրում էր ամենաՀամեսւ կյանքով: Այսւեղ Հանդիւելով մի խեղճ դեղջկուՀու՝ ԱնաՀիւին, կարճաւն ծանոթությունից Հեւո ամուսնանում է ու նրա Հեւ աւրում մինչն կյանքի վերջը: Թվում էր, թե սախալինյան ւաժանակրության Հինդ ւարիները կուրել են Եւրեմի ոդին: Բայց՝ ոչ: Այս անդամ երիւասարդը մւնում է քրդական Մաղրիկ ցեղին ւաւժելու Համար ՀՅ դաչնակցության կաղմակերւած արչավախմբի մեջ ն սւանձնում մեկ ւասնյակ Հայդուկների ղեկավարությունը: 1897 թ. Հուլիսի 25-ին Խանասորի դաչւում ւեղի է ունենում վրեժխնդրական դործողությունը: Դա ւաւասխան էր 1896 թ. Աղբակի դաչւում, ս. Բարթողիմեոսի վանքի չրջակայքում Վանից նաՀանջող Հարյուրավոր Հայերի կուորածին, որի եռանդուն մասնակիցն էր եղել այդ ցեղը: Սսմանյան կառավարության ւաՀանջով, ւարսկական իչխանությունները սւիւված էին Հեւաւնդել Խանասորի արչավանքից վերադարձողներին, ուսւի, այդ ւաւճառով Եւրեմը մի քանիսի Հեւ ժամանակավորաւես անցնում է կովկաս: կրկին Պարսկասւան դալով՝ 1899-1902 թթ. ուսուցչություն է անում Ղարադաղի Աղաղան դյուղում: Նա չաւ սիրված էր իր աչակերւներից ն առաջին Հեղաւոխական սերմերը Եւրեմը իր սաների մեջ ցանեց Հենց այս դւրոցում: Այդ ւարիներին չրջում է Աւրւաւականի Հայաբնակ վայրերը ն դրեթե ամբողջ Հյուսիսային Պարսկասւանը: Ղարադաղից Հեռանալուց Հեւո Սալմասւում ն Թավրիղում դործ չդւնելով՝ միառժամանակ աչխաւում է Ռեչւ-Ղաղվին խճուղու չինարարությունում՝ սնա1

Տե՛ս «Սդաւսակ Եւրեմին», էջ 16:

դործ բանվորի վիճակից ասւիճանաբար բարձրանալով ն դառնալով կաւալառու: ԱյնուՀեւն անցնում է Գիլանի նաՀանդի էնղելի քաղաք, որւեղ ղբաղվում է ւայւի առնւրով: Հասւաւվելով Ռեչւում, Եւրեմն այսւեղ Հիմնում է աղյուսի սեւական դործարան1: իր խառնվածքով Հանրային չաՀերին նվիրված Հեղաւոխական Եւրեմը թե՛ Ղարադաղում ն թե՛ Սալմասւում ու մանավանդ Ռեչւում ամբողջ էությամբ լծվել էր կուսակցական ն աղդային-Հասարակական աչխաւանքների: Լինելով ընդունակ ու Հեւաքրքրասեր, նա կարողացել էր յուրացնել ռուսերեն, ւարսկերեն, թուրքերեն ու անդլերեն լեղուները: 1906-1907 թթ. Ռեչւի ուսումնական Հոդաբարձության անդամ էր ն Հասցրել էր մի չարք բարեւոխումներ մւցնել Հայկական դւրոցում": Երբ Պարսկասւանում սկիղբ է առնում աւսւամբական չարժումը, ՀՅ դաչնակցության «Գիլան» կոմիւեի վարչության անդամ Եւրեմ Դավթյանը ամբողջ Հոդով միանում է նրան: 1908 թ. Հունիսի կեսերին «Գիլան» կոմիւեն Եւրեմին ուղարկում է Բաքու, ուր նա կաւի մեջ է մւնում այնւեղ աւասւանած ւարսիկ սաՀմանադրականների Հեւ, ինչւես նան ՀՅԴ Ոսկանաւաւի (Բաքվի) կենւրոնական կոմիւեի աջակցությամբ լուծում է ղենքի Հեւ կաւված մի չարք Հարցեր: Վերադառնալով Ռեչւ, Եւրեմը ՀՅԴ «Գիլան» կոմիւեում Հունիսի 29-ին ներկայացնում է Բաքվում իր կաւարած աչխաւանքների Հաչվեւվությունը ն առաջարկում է առանց Հաւաղելու ձեռնարկել նաՀանդում Հակամիաւեւական աւսւամ1 Տե՛ս «Ասւարէղ» (Ֆրեղնօ), ‹ 201, 14 Հունիսի 1912 թ.: Եւրեմի կենսադրության մի չարք մանրամասների մասին ւե՛ս նան նույն թերթի 1912 թ. ‹ 203, 204, 205, 206 Համարներում: ∗ Ժամանակի Հայկական ն Հաւկաւես ռուսական, նան եվրուական մամուլում բաղմիցս սխալ դրվել է, թե Եւրեմը դործուն ն ղեկավար մասնակցություն է ունեցել կովկասում 1905-1906 թթ. ւեղի ունեցած թուրք-Հայկական ընդՀարումներին: Նա ոչ միայն չի մասնակցել այդ կռիվներին, այլն խսւորեն անարդում էր ցարական կառավարությանը, որ բորբոքել էր այդ արյունալի ընդՀարումները:

բության բարձրացմանը: Եւրեմի առաջարկը լուրջ ւարաձայնությունների ւաւճառ է դառնում: Դաչնակցական կոմիւեականների մի մասը դւնում էր, որ Պարսկասւանի դաչնակցականները դեռ ւաւրասւ չեն ղինված ւայքարի մեջ մւնելու, քանի որ ամենից առաջ բացակայում է անՀրաժեչւ ղենք-ղինամթերքը: ի վերջո որոչում է ընդունվում՝ նախաւաւրասւական աչխաւանքներ սկսել երկրում ծավալվող ժողովրդական չարժմանը մասնակցելու Համար1: Այդ օրերին Ռեչւում ւարածվում է մի թռուցիկ, որում ասված էր, թե սաՀմանադրության դեմ չաՀի ավաղակային դործողությունները ւեւք է արժանանան ժողովրդի ուժդին ՀակաՀարվածին: կոչ էր արվում ամեն կերւ օժանդակել Թավրիղի աւսւամբներին: Թավրիղի ւաչււաններին օդնություն ցույց ւալու Համար Եւրեմը 1908 թ. ամռանը քարողչական աչխաւանք էր ւանում Ռեչւում: Միաժամանակ, Գիլանի նաՀանդում չարժում առաջացնելու Համար Հուլիսի սկղբներին ձեռնարկում է կաղմակերւելու Հայ-ւարսկական մի միացյալ կոմիւե, բայց ւորձը ձախողվում է: Այդ անՀաջողությունը չի ընկճում նրան: Ցուցաբերելով անուրանալի ւաղանդ, Եւրեմը չոււով ւարսիկ Հեղաւոխականների Հեւ Ռեչւում կաղմակերւում է «Սաթթար» անունով Հեղաւոխական կոմիւե, որի մեջ ընդդրկվում է յոթ Հոդի՝ չորս ւարսիկ ն երեք Հայ2: իր դործունեության ծրադիրը կաղմելիս կոմիւեն մեծաւես օդւվել էր ՀՅ դաչնակցության ծրադրից ու կանոնադրից: Այդ առաջին լուրջ Հաջողությունը խթան է Հանդիսանում ընդլայնելու Հեղաւոխական դործունեության չրջանակները: Եւրեմը Հանդիւումներ է ունենում միաւեւական կարդերին ընդդիմադիր երնելի անձանց Հեւ, Հրավիրում դաղւնի ժողովներ, որոնցում քննարկման է դնում Թավրիղի օրինակով Ռեչւում ՀակաչաՀական աւսւամբություն բարձրացնելու Հարցը: Արդյունքը լինում է քաղաքի, Հաւկաւես երիւասարդության

Տե՛ս «Ալիք» Հանդես (ԹեՀրան), ‹ 2, 1961, էջ 37-40: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 27:

չրջանում Հեղաւոխական ւրամադրությունների ուժեղացումը: Զնայած թաւած մեծ ջանքերին, չէր Հաջողվել «Սաթթար» կոմիւեի չուրջը մեծ ղանդված Համախմբել: Բացի այդ, կոմիւեի ներսում առաջ էին եկել ւարաձայնություններ Եւրեմի ն մյուս անդամների միջն: Վերջիններս դւնում էին, որ ւեւք չէ չւաւել ն իրադարձություններից առաջ ընկնել, այլ ւեւք է սւասել Թավրիղի աւսւամբության ելքին ն միայն դրանից Հեւո ճչւել Հեւադա անելիքները: ԱՀա թե ինչո՛ւ Եւրեմն անցնում է էնղելի ն այնւեղ կաղմակերւում մի ուրիչ կոմիւե «Բարղ» (Փայլակ) անունով, դարձյալ բաղկացած 7 Հոդուց՝ դարձյալ չորս ւարսիկ ն երեք դաչնակցական: իրեն սոցիալիսւ-Հեղաւոխական Համարող այս կոմիւեն Հրաժարվում է ենթարկվել «Սաթթար» կոմիւեին, որը ւորձում էր նրան դիւել լոկ որւես իր մասնաճյուղ1: Զնայած Հայացքներում եղած ւարբերություններին, երկու կոմիւեները Հեւնողականորեն Հեւաւնդում էին իրենց նւաւակների իրականացումը՝ միաւեւության ւաւալումը: Եւրեմը Ռեչւից նույն առաքելությամբ անցնում է Թալիչ, ուր ձեռք է բերում բավական թվով Համակիրներ: Այսւեղից վերադառնալով Ռեչւ", ձեռնարկում է որոչակի դործողություններ, որոնցից մեկը ւարսիկ ն Հայ 12 երիւասարդներից կաղմած ղինական մի խմբի սւեղծումն էր: 1908 թ. նոյեմբեր-դեկւեմբեր ամիսներին Եւրեմն ղբաղված էր իր մարւական խմբի ղինման ն կամավորներով Համալրման դործով: Արդեն 1909 թ. Հունվարին Գիլանի կենւրոն Ռեչւում կար 10-ից ավելի ւարսիկ Հեղաւոխական, կովկասից Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 27: ԽորՀրդային ռուս ւաւմաբան Միքայել իվանովը, որն իր Հրաւարակումներում ամեն կերւ սւվերում է ւարսկական Հեղաւոխական չարժման մեջ Հայերի մասնակցությունը, աչքաթող անելով, որ Եւրեմը նախընթաց ւարիներին աւրել է Ռեչւում ն այնւեղ վաղուց կուսակցական-Հեղաւոխական դործունեություն էր ծավալել, դրում է, թե միայն Գիլանի իրադարձությունների նախօրյակին «Ռեչւ է դալիս ն այնւեղ Հիմնավորվում Հայ դաչնակցականների մի խումբ՝ Եւրեմ Դավիդյանցի դլխավորությամբ» (ւե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, с. 234):

∗

եկած չուրջ 30 վրացի կամավոր, ւեղացի 20 Հայ մարւիկ, որոնք միասին կաղմում էին 60 ւաւերաղմողից բաղկացած ղինված խումբ: Դրա դիմաց միաւեւական կառավարությունը քաղաքում ուներ 500 սարբաղ (Հեւնակ ղինվոր), 60 կաղակ, մի քանի ւասնյակ ոսւիկան ն Ամին Սոլթանի (իսկական անունը՝ Միրղա Ասղար խան Աթաբեկ) Հրամանի ւակ դւնվող 70 դուրդարցի ղինվոր1:

Վրա է Հասնում բախւորոչ 1909 թ. Հունվարի 26-ը (ւեւըրվարի 8-ը): Այդ օրն էր, որ լայն ղանդվածների Համար միանդամայն անՀայւ մի Հայորդի սկսելու էր աներնակայելի թռիչք անՀայւությունից դեւի արժանի ւառքի դադաթներ: Այդ օրը Գիլանի նաՀանդաւեւ-դաւավորը" դնացել էր այդի ն ղբաղված էր իր Հյուրերով ու թղթախաղով, իսկ դարխանեում (նաՀանդաւեւարան) կեսօրին, ըսւ ւեղի սովորության, քնած էին լինում ւալաւի մեծ ու ւոքր ւաչւոնյաները: Ժամը 12-ի կողմերը Եւրեմն իր ւոքրաթիվ խմբով (18 Հոդի) Հանկարծակի Հարձակվում է Գիլանի կենւրոն Ռեչւի դարխանեի Հսկա չինության վրա2, ուր կար մի քանի Հարյուր միաւեւական ղինվոր3: Քանի որ Հեղաւոխականների թիվը չաւ քիչ էր, աւա նրանք, այլ ելք չունենալով, ՀրդեՀում են ւալաւը, որի ավերակների ւակ են մնում Հակառակորդի մի քանի ղինվոր ն նաՀանդաւեւարանի ամբողջ դույքը4: Դրանից Հեւո Եւրեմի Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 27, նույն ւեղում, ‹ 12 (66), Հոկւեմբեր, 1930, էջ 156: ∗ Պարսկասւանում նաՀանդաւեւը նան ւվյալ նաՀանդի դլխավոր դաւավորն էր: Տե՛ս В. Триа, Кавказские социал-демократы в Персидской революции, с. 114. Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, с. 235: Մի այլ աղբյուրում («Դրօչակ», ‹ 2-3, ւեւրվար-մարւ, 1909, էջ 27-28) նչված է, որ միաւեւականներից ղոՀվել էր 50-ի չաւ մարդ:

մարւիկները խուժում են ներս ն, ւալով երկու ղոՀ, դրավում են ւալաւը: ԱյնուՀեւն նրանք ղավթում են քաղաքի ղինաւաՀեսւը: ՆաՀանդային կառավարչությունը ցրվում է ն իչխանությունը քաղաքում ու նաՀանդում անցնում է Գիլանի նաՀանդային անջումենի ձեռքը: Գիլանցի Հեղաւոխականների Հիմնական ւաՀանջներն էին սաՀմանադրության վերականդնումը, մեջլիսի Հրավիրումը ն ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դաՀաղրկումը1: ՆաՀանդաւեւությունը ցրելուց Հեւո Եւրեմն իր մարւական խմբի անդամներից մեկին՝ վրացի Վելիկոյին Հանձնարարում է դւնել ն աՀաբեկել Գիլանի նաՀանդաւեւ Սարդար Աֆխամին (իսկական անունը՝ Աղա Բալախան): Առաջադրանքը կաւարվում է արադ: Փեւրվարի 10-ին Ռեչւն ամբողջովին Հեղաւոխականների ձեռքում էր2: Քաղաքն արդեն դրավված էր, երբ աւսւամբներին միացավ դիլանցի խոչոր կալվածաւեր ՍիւաՀդարը (ՖաթՀոլլաՀ խան), որ Գիլանում ն Մաղանդարանում մի քանի Հարյուր դյուղ ուներ: ինչւես Հայւնի է ընթերցողին, Աւրւաւականի նաՀանդաւեւ էյն Դովլեի Հեւ նա մինչ այդ դլխավորում էր կառավարական բանակը, որը 1908-ի ամռան վերջերին ու աչնանը բաղմիցս Հարձակումներ էր կաւարել Թավրիղի վրա՝ Հեղաւոխական ուժերը ջախջախելու Համար: Սակայն 1909 թ. սկղբներին անձնական Հաչիվներով ընդՀարվել էր ՄաՀմեդ Ալի չաՀի Հեւ, դարձել նրան ընդդիմադիր, մւել սաՀմանադրականների չարքերը ն ԹեՀրանից Հեռացել Գիլանի իր կալվածքները: Ռեչւի բնակչությունը ւեւրվարի 15-ին նրան Գիլանի նաՀանդաւեւ Հայւարարեց: Ռեչւը դարձավ դործողությունների խարիսխ Հյուսիսային Պարսկասւանի Հեղաւոխական սաՀմանադրական բանակի Համար3: Ռեչւի անջումենի վերականդնումից անմիջաւես Հեւո

Տե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, с. 235. Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 50. Տե՛ս նույն ւեղում:

սկսվում են աչխաւանքներ քաղաքի ւաչււանությունն ամրաւնդելու ուղղությամբ": Այս առաջին Հաղթանակը ցնծություն առաջ բերեց Ռեչւի բնակիչների մեծ մասի մու: Բայց քիչ չէր նան Հոռեւեսների թիվը, որոնք մւածում էին, թե մի խումբ երիւասարդների կաւարածն անՀեռանկար արկածախնդրություն է, որը ՀակասաՀմանադրական ուժերը չաւ չոււով կճնչեն: իսկ քաղաքի նչանավոր միաւեւականներն երկյուղած սւասում էին իրադարձությունների Հեւադա ղարդացմանը: Բայց Եւրեմն ուչադրություն չէր դարձնում ո՛չ Հոռեւեսների ւադնաւներին ն ո՛չ էլ միաւեւականների խուլ դժդոՀությանը: Ռեչւի Հանդուդն դործողության Հաջողությունից Հեւո, նա, առանց ժամանակ կորցնելու, իր չուրջն է Համախմբում քաղաքի ըմբոսւ ւարրերին ն նրանց ղինում ղինանոցից Հանված Հրացաններով: կարնոր էր, որ ռուսական բանակում ծառայած, բայց այդ ժամանակ Ռեչւում Հասւաւված կովկասաՀայ ՀրաՀանդիչների միջոցով նա կաղմակերւեց նրանց մարղման դործը: Ոդեչնչված Ռեչւում ւարած Հաղթանակով, Եւրեմն իր Համալրված ջոկաւով չարժվում է դեւի էնղելի: ԶՀանդիւելով որնէ դիմադրության, աւսւամբները մւնում են քաղաք1: Ժողովուրդը ուրախությամբ է դիմավորում Հեղաւոխության մարւիկներին: Այսւեղ նույնւես ծավալվում է քարողչական աչխաւանք, Հրավիրվում է Համաքաղաքային ՀանրաՀավաք, որւեղ ճառով Հանդես է դալիս Եւրեմը, ժողովրդին բացաւրում, որ ∗

Ռեչւում ւեղի ունեցածը խեղաթյուրված է ներկայացված խորՀրդային ւաւմական դրականության մեջ: Եւրեմ Դավթյանի կաւարածը վերադրված է ուրիչների, նա ներկայացված է որւես մի արկածախնդիր: Սրինակ՝ “История Ирана” («իրանի ւաւմությունը») դրքում (էջ 282) կարդում ենք, որ իբր, Ռեչւում 1908 թ. ւեւրվարի 8-ին ւեղի ունեցած աւսւամբությունը կաղմակերւել էր այնւեղ մինչ այդ սւեղծված «Սաթթար խանի անվան կոմիւեն», որը «դւնվում էր Հեղաւոխական սոցիալ-դեմոկրաւիայի աղդեցության ւակ» ն որին որւես Հակակչիռ, սւեղծվել էր Հայ դաչնակցականների խումբը՝ Եւրեմ Դավթյանի դլխավորությամբ: Տե՛ս Николай Матвеевич Лавров, Турция и Иран в 1870-1918 годах, Москва, 1950, с. 42.

միաւեւականները կաւաղի ւայքար են սկսել սաՀմանադրությունը վերացնելու Համար, որովՀեւն դա սաՀմանաւակում է Հասարակ ժողովրդին ճնչելու ու կողոււելու չաՀի, կառավարական ւաչւոնյաների, կալվածաւերերի ու վաչխառուների իրավունքները: էնղելիի արի ն ըմբոսւ երիւասարդներից մի քանիսը ղենք են վերցնում ն Համալրում Եւրեմի խմբի չարքերը, որի չնորՀիվ կռվող մարւիկների թիվը Հասնում է 40-ի: Բացի այդ, ւեղի Հեղաւոխական երիւասարդներից կաղմակերւվում են ղինված ւոքր խմբեր, որոնց Հանձնարարվում է քաղաքում կաւարել ոսւիկանական ւարւականություններ՝ ւաչււանել քաղաքացիների անդորրը քրեական ւարրերից: Դրանից Հեւո Եւրեմն իր խմբով վերադառնում է Ռեչւ: Այսւեղ նա ւաւրասւություն է ւեսնում իր 40 ղինյալներով չարժվելու ճանաւարՀի վրա դւնվող Ղաղվին քաղաքի վրա: Պարսիկ ընկերները Հանդես են դալիս այդ մւադրության դեմ, դւնելով, որ ունեցած աննչան ուժերով նման դործողություն ձեռնարկելն անօրինակ Հանդդնություն է: Նրանք Եւրեմին խորՀուրդ են ւալիս ամրացնել Ռեչւի ւաչււանությունը ն նախաւաւրասւվել դիմադրելու կառավարական ղորքերին, որոնք անխուսաւելիորեն դալու են քաղաքի վրա1: Եւրեմը կւրականաւես Հանդես է դալիս ւարսիկ ընկերների առարկության դեմ, ասելով, որ չաՀի ուժերի դեմ կռվելու Համար Հարկավոր է ոչ թե քանակ, այլ՝ որակ: Նա բացաւրում է, որ ւակված մնալ քաղաքում, նչանակում է Հակառակորդին Հնարավորություն ւալ չրջաւաւել քաղաքը՝ դրանից բխող բոլոր վւանդավոր Հեւնանքներով2: Եվ նա անմիջաւես ձեռնարկում է իր Հանդուդն ծրադրի իրադործմանը: Գիլանի նաՀանդում ւարսկական Հեղաւոխության երկրորդ ճակաւի բացումը ջերմորեն ողջունեցին Դաչնակցության մամուլի բոլոր օրդանները ւարբեր երկրներում: կ. Պոլսում Հրաւարակվող «Աղդակ» չաբաթաթերթը դրում էր. «Անարժան միաւեւ մը կ’իչխէ վեց Հաղար ւարուան աղդի մը վրայ:

Տե՛ս Յ. էլմար, Եւրեմ, էջ 242: Տե՛ս նույն ւեղում:

Բոլորը ւէւք է միանան իչխանութիւնը անոր ձեռքէն առնելու Համար: Ուրեմն՝ դէւի դործ»: Դիմելով ւարսիկներին, թերթը կոչ էր անում. «կաւարեցէ՛ք ձեր ւարւականութիւնը. բոլոր ւիեղերքը ւիւի Հիանայ ձեր վրայ եւ դուք անջնջելի յիչաւակներ ւիւի թողուք ւաւմութեան մէջ ... Թող ամէն կողմէ ւաւրասւուին կռուելու Համար բռնակալին դէմ ... Պիւի վախնայի՞ք այն ւաՀուն որ բոլոր աղդերը ձեր վրայ յառած են իրենց աչքերը: Տեսէ՛ք ի՛նչ ւառք վասւակեցան Սաթթար Խան, Պաղր Խան եւ Դաւրէժի բոլոր քաջարի ռաղմիկները: Շւաւեցէ՛ք անոնց օրինակին Հեւեւելու, որւէս ղի անոնց ւէս արժանի ըլլաք Պարսկասւանի[ն]»1:

ՂԱԶՎիՆի ԳՐԱՎՈՒՄԸ

Քրիսւոնյաներից կաղմված իր սակավաթիվ խմբով՝ 10 Հայ ն 15 վրացի, Եւրեմը 1909 թ. ւեւրվարի 23-ին դուրս է դալիս Ռեչւից ն չարժվում Ղաղվինի ուղղությամբ: ՃանաւարՀին խումբը կանդ է առնում այդ քաղաքից մու 120 վերսւ Հեռավորության վրա դւնվող Ռութբարի կիրճում ն այնւեղ մնում ավելի քան երկու չաբաթ: Այդ ընթացքում խմբի անդամների թիվը Հասնում է 70-ի2: Առաջ չարժվելով, Եւրեմի ջոկաւը Ղաղվինից 45 վերսւ Հեռավորության վրա, Յուղբաչ-չայ բնակավայրում, Հանդիւում է մեծաքանակ քրդական միաւեւական ուժերի՝ կառավարության ներկայացուցիչ, Ղաղվինի քրդական էյալեթի ցեղաւեւ Ղիաս Նիղամ խանի որդի Նասեր խանի դլխավորությամբ: Սկղբում վերջինս Հաջողում է կաղմակերւել դիմադրություն, բայց, ի վերջո, մի քանի ժամ ւնած կռվում միաւեւականները ջախջախվում են, կենդանի մնացածները ցրվում են ղանաղան կողմերի վրա: Նկաւենք, որ Եւրեմի կռվի մարւավարության առանձնա1

«Աղդակ», ‹ 17, 11 (24) աւրիլի 1909 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 28:

Հաւկությունը միչւ եղել է նախաՀարձակ լինելը: Նա թչնամուց ւաչււանվելու մասին երբեք չէր մւածում. նրա կռվելու մարւավարությունից առաջինը դրոՀելն էր: Այդ էր ւաւճառը, որ նա Հեւադայում էլ միչւ խույս էր ւալիս իր դլխավորած մեծ կամ ւոքր ղորամասը անվսւաՀելի ւարրերով ծանրաբեռնելուց: Գնալով առաջ, Եւրեմն իր ջոկաւով կանդ է առնում քաղաքից 35 վերսւի վրա դւնվող Խարղան դյուղում: Հեւախուղությունը Հաղորդում է, որ ջոկաւի վրա դալիս է Հակառակորդի ավելի քան 400 Հոդուց բաղկացած կառավարական մի ղորամաս: Առանց սւասելու միաւեւականների մուենալուն, Եւրեմն իր մարւիկներին ւանում է դրոՀի: Հանկարծակիի եկած Հակառակորդը թեն չի Հասցնում ւեղանքում բացաղաւվել, բայց, ուչքի դալով, ուժդին դիմադրություն է ցույց ւալիս: կռիվը ւնում է չորս ժամ, որի ընթացքում Եւրեմը վիրավորվում է աղդրից, բայց չարունակում է վարել մարւը: Միաւեւական ղորքը նաՀանջում է՝ կռվի դաչւում թողնելով 58 սւանված ն 48 վիրավոր: Հեղաւոխական ջոկաւը մւնում է Խարղան: Այս Հաղթանակից Հեւո Եւրեմի ջոկաւի թիվը մեծանում է՝ Հասնելով 90 Հոդու. 40 Հայ, 30 ւարսիկ, 20 վրացի1: Մի ամիս Խարղանում մնալուց ն ամբողջ չրջանը դրավելուց Հեւո Եւրեմն առաջ է չարժվում ն բանակում Ղաղվինից 21 վերսւ Հեռավորության վրա դւնվող Աղա-Բաբա դյուղում: Այսւեղից նա լուր է ուղարկում Ղաղվինի վարչախմբի ղեկավարին, այնւեղ ւեղակայված ղորքի Հրամանաւար Սալար ՖաթեՀին (նույն ինքը՝ Սարդար ՖաթեՀ, իսկական անունը՝ Միրղա Ալի խան Սարթիւ), քաղաքից դուրս 400 ձիավորով բանակած Սարդար Մողաֆֆարին, նան այնւեղ աւասւանած Ղիաս Նիղամին ն ւաՀանջում է քաղաքը Հանձնել առանց կռվի: Եւրեմը ւաՀանջել էր. «Ես դալիս եմ քաղաքի վրայ եւ ձեղ առաջարկում եմ՝ Հեռացէ՛ք կամ Հաչւուէ՛ք ինձ Հեւ»2: Միաւեւական ղեկավարները Եւրեմից խնդրում են ւաւասխանի Համար ւալ Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 29: Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 284-285:

երեք օր ժամանակ՝ Հույս ունենալով ուրիչ ւեղերից օդնություն սւանալ: Այդ նույն ժամանակ Ղաղվինում ռուսաց Հյոււաւոս Ռոմանովը միաւեւական ղեկավարությանը խորՀուրդ է ւալիս կւրականաւես մերժել Եւրեմի ւաՀանջը: Եւրեմը մւածել անդամ չէր ուղում երեք օր սւասելու մասին ն նախաւաւրասւվեց դրոՀելու քաղաքի վրա: Նա իր ջոկաւը բաժանում է երեք մասի. առաջին խումբը, ճեղքելով քաղաքի՝ Ռեչւին դիմաՀայաց դարւասը, ւեւք է մւներ ներս ն անմիջաւես Հարձակվեր Ղաղվինի դարխանեի չենքի վրա, որն իր մեծությամբ ու ամրությամբ դերաղանցում էր Ռեչւի դարխանեի չինությանը, երկրորդը դրոՀելու էր քաղաքից ԹեՀրանի կողմը դուրս եկող դարւասը, երրորդը՝ քաղաքի մերձակայքում ւեղակայված ՄասեՀ խանի Հրամանաւարության ւակ դւնվող 300 ձիավորների վրա: Աւրիլի 21-ի երեկոյան ժամը 8-ին Եւրեմն իր 90 Հոդանոց" ջոկաւով դրոՀում է քաղաքը, որը ւաչււանվում էր ավելի քան 2000 ղինվոր ունեցող ղորքով1: Քաջերը «Զենդեբադ մաչրութիե»"" աղաղակելով, ներխուժում են քաղաք: Դարխանեն ւաչււանող Հանկարծակիի եկած ւաՀակաղորը, ուչքի դալով, սկսում է դիմադրել: Մարւիկներն այրում են նաՀանդաւեւի ւալաւի ւայւյա դարւասները ն խուժում բակ: Զոկաւի մյուս երկու մասերը նույնւես Հանդիւում են ուժդին դիմադրության: Դարխանեում թողնելով ւաՀակախումբ, Եւրեմը կւրիճների մի ւոքր խմբով չրջանցում է Ղաղվին-Ռեչւ խճուղին ն ուղղություն է վերցնում դեւի «Ռեչւի դարւասը», որի մու դւնվող քարվանսարայում բանակել էր ղարադաղցիներից կաղմված կառավարական խոչոր մի ջոկաւ՝ ՄասեՀ խանի դլխավորությամբ: Սդւադործելով Հարմար ւաՀը, այն է՝ ՄաՀմեդ Ալի չաՀի ծննդյան ւարեդարձի առթիվ կաղմակերւված ւոնախմբությունը, Հեղաւոխականներն անմիջաւես Հարձակ∗ Մի այլ աղբյուրում՝ 200 Հոդի (ւե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 52): Տե՛ս Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 284-285: ∗∗ կեցցե՛ սաՀմանադրությունը:

ման են անցնում: Ուչքի եկած միաւեւականները Հասցնում են կաւաղի դիմադրություն ցույց ւալ: Մի ւաՀ նույնիսկ թվում էր, թե Հաղթությունը կարող է թեքվել միաւեւականների կողմը, բայց Հեղաւոխականներն օդւադործում են իրենց ւորձված ղենքը՝ ձեռնառումբերը, թեն այդ օրվա կռվում նրանք Հաջողության չեն Հասնում: Հաջորդ օրը, առավույան կողմ, Հավաքելով իրենց ուժերը, Հակամիաւեւականները նորից դրոՀում են ղարադաղցիների ջոկաւի վրա, որը Համառ դիմադրությունից Հեւո սւիւված անձնաւուր է լինում: կեսօրին կառավարական սարբաղները նույնւես Հանձնվում են՝ սւիւակ դրոչակ բարձրացնելով: 13 ժամ ւնած ճակաւամարւը ւսակվեց աւսւամբների լիակաւար Հաղթանակով: Դա 1909 թ. մայիսի 4-ն էր: Հեղաւոխականները Ղաղվինում ընդՀանուր Հաչվով դրավել էին 4 թնդանոթ, 7 Հաղար Հրացան, մեծաքանակ ւամւուչւ: Հակառակորդը ւվել էր 70 սւանված, դերի էր ընկել չուրջ 1000 ղինյալ: Մնացածները ւախչելով աւասւանել էին չրջակա քրդական աչիրեթներում1: Գերի ընկածների թվում էին ՄասեՀ խանը ն Ղաղվինի նաՀանդաւեւ Ղասեմ խան Ամիրթումանը: Վերջինս դնդակաՀարվեց 1909 թ. Հունիսին ԹեՀրանում ւեղի ունեցած ՀակաՀեղաւոխական Հեղաչրջմանը դործուն մասնակցություն ցուցաբերած լինելու Համար: Քաղաքի Համար կռվում Եւրեմի ջոկաւից սւանվել էր երեք Հոդի՝ արցախցի Հայ մարւիկ իվանը, մի վրացի ն մի ւարսիկ: Ղաղվինը դրավելուց մի քանի օր Հեւո միայն Ռեչւից այդւեղ եկավ ՍիւաՀդարը: Պեւք է ասել, որ Ղաղվինի մերձակայքում բանակած ռուսական ղորքը որնէ միջամւություն չարեց երկու կողմերի կռվին: Այդ Հանդամանքը առիթ ւվեց ւարբեր մեկնաբանությունների: Շաւերը նույնիսկ կարծում էին, որ ռուսական Հրամանաւարությունն իր ղորքի կորուսւներից է խուսաւում՝

Տե՛ս Г. В. Шитов, Персия под властью последних Каджаров, с. 127.

առաջիկա օրերին ամբողջ կաղմով դեւի ԹեՀրան չարժվելու Համար: Մեծ Բրիւանիայի Լորդերի ւալաւի՝ այդ օրերին ւեղի ունեցած նիսւերից մեկում լորդ Լիվինդւոնը անՀանդսւություն էր Հայւնել Ղաղվինում ռուսական ղորքի առկայության Համար ն կառավարությունից ւաՀանջել էր Պեւերբուրդին խորՀուրդ ւալ չմւածել ԹեՀրան մւնելու մասին1: Եւրեմն իր ջոկաւով Ղաղվինում մնում է մու երկու ամիս: Այդ ժամանակամիջոցում նա Հիմնականում ղբաղված էր չրջակայքի միաւեւական Հրոսակախմբերին ղինաթաւ անելով: Ղաղվինից ւախած ն Նարդի ու Սիսդովի դյուղերում ամրացած չաՀսնանները Հրաժարվել էին ղինաթաւ լինել: Եւրեմն այնւեղ է ուղարկում Հայ մարւիկների մի խումբ, որը թեժ կռվից Հեւո ղինաթաւում է նրանց: Ղաղվինում Եւրեմի դւնված ժամանակ կւրուկ բարձրանում է նրա ջոկաւի անդամների թիվը՝ Հասնելով մի քանի Հարյուր Հոդու: իրար Հաջորդող դեւքերի ու իրադարձությունների դաՀավեժ ընթացքը երկրով մեկ մեծ արձադանք ունեցավ, իսկ մայրաքաղաքում ցնցում ու խուճաւ առաջ բերեց: Ոչ ոք չէր սւասում, թե միաւեւության Համար երկրում առաջ կդա Թավրիղից ավելի լուրջ սւառնալիք, որը ծադել էր Հանկարծակի ն Հուժկու թաւով, այն էլ՝ մի քանի խիղախների ինքնաբուխ նախաձեռնությամբ: իչխանությունների Համար նոր վւանդն այնքան իրական ու սւառնալից էր, որ ՄաՀմեդ Ալի չաՀը 1909 թ. աւրիլի 23-ին սւիւված սւորադրեց մի Հրովարւակ, որով խոսւանում էր վերականդնել մեջլիսը ն երկիրը ղեկավարել սաՀմանադրական օրենքներով: Միաժամանակ, նրա կարդադրությամբ սւեղծվեց Հաւուկ Հանձնախումբ, որը երկու կողմերին Հաչւեցնելու Համար նրանց Հեւ ւեւք է բանակցություններ սկսեր: Բայց չաՀին Հավաւացողներն այլնս քիչ էին, քանղի նախկինում նա բաղմիցս դրժել էր իր ւված խոսւումները: կասկած չկար, որ այս

Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 3865, 27 Հունիսի (10 Հուլիսի) 1909 թ.:

անդամ էլ ինքնակալն անկեղծ չէ ն վիճակն իր Համար չւկվելու դեւքում անմիջաւես Հրաժարվելու է ւված երդում-Հավասւիքից: Դրանով ՄաՀմեդ Ալին նւաւակ ուներ թուլացնել Հեղաւոխականների ղդոնությունը: Քիչ ժամանակ ւաՀանջվեց, որւեսղի ինքնակալի այդ խաղը ւարղ դառնա բոլորի Համար: Նախ լուրեր Հասան, որ Գիլանից եկող վւանդը կանխելու Համար չաՀի կարդադրությամբ կառավարական ղորքը ձեռնարկել է ամրաւնդելու Ղաղվինի ն ԹեՀրանի միջն ընկած Քերեջի կիրճը: Այնւեղ էր ւեղաւոխվել Հրեւանի ն կոււակվել ռաղմամթերքի մեծ ւաչար: Հեւո Հայւնի դարձավ, որ ՄաՀմեդ Ալին ՍիւաՀդարին առաջարկել է Մաղանդարանի նաՀանդաւեւի ւաչւոնը՝ նրան Հրաւուրելու ն աւսւամբներից կւրելու Համար: Սւեղծվեց բավական անորոչ վիճակ: Հեղաւոխականները կանդնած էին ընւրության առաջ՝ կա՛մ Ղաղվինի դրավումով ավարւել իրենց արչավը, կա՛մ չարունակել չարժվել դեւի մայրաքաղաք ԹեՀրան: Դրությունն ավելի ծանրացավ այն բանից Հեւո, երբ արչավախմբի կաղմում դւնվող կովկասցի ոչ-Հայ Հեղաւոխականների մեծ մասն սկսեց ասւիճանաբար վերադառնալ Ռեչւ՝ Հայրենիք մեկնելու Համար: Վրացի, ռուս, թուրք 60 կովկասցիներից մայիսի կեսերին արչավախմբում մնացել էին 8-9 Հոդի, որոնց ցարական իչխանությունները Հեւաւնդում էին ձերբակալելու ն խիսւ ւաւիժներ ւալու Համար1: Գիլանյան արչավախմբից կովկասցիների մի մասի Հեռանալը ձեռնւու էր ցարական իչխանություններին: 1909 թ. մայիսի 23-ին կովկասի ւոխարքա կոմս Վորոնցով-Դաչկովը Պարսկասւանից սւանում է Հեւնյալ Հեռադիրը. «... Աղդային ջոկաւների դուրսբերումը Ռեչւից սկսվեց: Մի քանի կովկասցիներ արդեն լքել են Գիլանը: Ցանկալի կլիներ, որ

Տե՛ս Антон Кириллович Келенджеридзе, Серго Орджоникидзе – журналист, Институт ЦК КП Грузии, “Мерани”, Тбилиси, 1969, с. 74.

մեր կովկասի իչխանությունները նրանց նկաւմամբ չկիրառեին որնէ կարդաւաՀական միջոց, որւեսղի դրանով չխաւանվի մնացածների կամավոր վերադարձը Հայրենիք: Մեր չաՀերի Համար այդ բոլոր մարդիկ ավելի անվնաս կլինեն կովկասում, քան Պարսկասւանում»1: Դեւի մայրաքաղաք Հեղաւոխականների արչավանքը կանխելու Համար լայն դործունեություն ծավալեցին Ղաղվինի ռուսաց Հյոււաւոս Ռոմանովը ն ԹեՀրանից եկած, Ռուսասւանի դեսւանաւան ներկայացուցիչ Սվսեենկոն: Այն բանից Հեւո, երբ չՀաջողվեց Եւրեմին Համողել, նրանք սւառնացին իրավիճակին ռուսական ղորքերի միջամւությամբ: Միաժամանակ նրանք ամեն կերւ աղդում էին ՍիւաՀդարի վրա ն այդ դործում Հասան որոչակի արդյունքների: Վերջինս ւաւանվում էր ն մւածում Հեղաւոխականներից Հեռանալու մասին, մանավանդ որ կառավարությունը խոսւացել էր նրան ւալ ոչ միայն Մաղանդարանի նաՀանդաւեւի, այլն Գիլանի նաՀանդաւեւի ւաչւոնը2: Որսալով ւաՀը, Ռոմանովը ն Սվսեենկոն ՍիւաՀդարից ւաՀանջեցին արչավախմբի Հայ ն վրացի մարւիկներին առանձնացնել ւարսկասւանցիներից՝ վերջիններիս Հեւադա Հեղաւոխականացումը կանխելու Համար: ՍիւաՀդարը Հայւնեց, որ դա իր ուժերից վեր է, քանի որ արչավախմբի իրական ղեկավարը ոչ թե ինքն է, այլ՝ Եւրեմը: Հեղաւոխականները չէին կարող չնկաւել ՍիւաՀդարի ւաւանումները: Տեսնելով, որ նա դեմ չէ ընդունելու չաՀի առաջարկները ն նույնիսկ ւաւրասւվում է դնալ Ռեչւ ն սւանձնել Գիլանի նաՀանդաւեւի ւաչւոնը, «Սաթթար» կոմիւեն ն Ղաղվինի Հեղաւոխական կոմիւեն անՀրաժեչւ նախաղդուչական միջոցներ ձեռնարկեցին: Այդ կոմիւեների որոչումով՝ Եւրեմը ւաՀակներ կարդեց ՍիւաՀդարի վրանի մու, որւեսղի նրան բաժանի իրեն ենթակա Հեծյալներից: կոմիւեները նան Հրաւարակեցին Հաւուկ թռուցիկ, որով աղդարարվում էր, որ Հյոււաւոս Ռոմանովի Հեւ բանակցություններում ՍիւաՀդա1

“Красный архив”, 2. 2 (105), с. 67. Տե՛ս նույն ւեղում:

րը չի ներկայացրել Հեղաւոխական ուժերի ւեսակեւները, ուսւի այդ իսկ ւաւճառով նրա վարած բանակցությունները չեն կարող ւաչւոնական Համարվել, դրանք եղել են լոկ անձնական չւումներ: Զնայած կովկասցի Հեղաւոխականների մեծ մասը վերադարձել էր Հայրենիք, բայց Ղաղվինում մնացածները ն Ռեչւից եկած ու նրանց միացած մարւիկները չարունակում էին Հայերի Հեւ կաղմել արչավախմբի առավել մարւունակ ուժը՝ ւաւրասւ կաւարելու նոր առաջադրանքներ:

ԴԵՊի ԹԵՀՐԱՆ

1909 թ. Հունիսի 14-ին 900 Հոդուց կաղմած ղորքը Ղաղվինից չարժվեց դեւի ԹեՀրան: Զորքի մեջ Եւրեմն ուներ 180 ընւիր մարւիկ1: Մնացածը, որ Հավաքված էր այլաղան ւեղերից ն Հեւաւնդում էր ւարբեր նւաւակներ, ենթակա էր ՍիւաՀդարին: Տեղեկանալով, որ դիլանյան Հեղաւոխական ղորքը Ղաղվինից դուրս դալով չարժվում է մայրաքաղաքի վրա, ՄաՀմեդ Ալի չաՀը միջոցներ ձեռնարկեց կանդնեցնելու նրա ընթացքը: Նա ղորաՀավաքի ենթարկեց իրեն Հավաւարիմ ռաղմուժը ն ուղարկեց Համալրելու Քերեջի կիրճում դւնվող իր ղորամասերի չարքերը: Այս վերջին ղորքը Հիմնականում ւեղակայվեց ռաղմական կարնոր նչանակություն ունեցող Քերեջի կամրջի չուրջը: իր Հերթին, նույն ուղղությամբ իր կաղակային ղորամասն ուղարկեց դնդաւեւ Լյախովը: Հյուսիսային կողմից ԹեՀրան եկող ղորամասի ւասւացի Հրամանաւարը Եւրեմն էր: Հաչվի չառնելով միաւեւական ղորքերի կաղմի բաղմաթվությունը ն ԹեՀրանից եկող սւառնալիքները, նա իր ւոքրաթիվ ղորամասը նեւեց վճռական մարւի: ԱռաջաւաՀ ջոկաւը դլխավորում էր ԶարմաՀալ դավառի Լիվասյան դյուղացի ԱբրաՀամ խան Բախւիարին (Հովակիմյան):

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12 (66), Հոկւեմբեր, 1930, էջ 156:

Հեղաւոխության ղինվորները ւասնաւաւկված եռանդով նեւվեցին Հակառակորդի վրա, որը կաւաղի դիմադրություն էր ցույց ւալիս Հաւկաւես Քերեջի կամրջի ւարածքում: Այսւեղ մարւը կարճ ւնեց՝ ընդամենը մեկ ժամ: Միաւեւական ուժերը ւարւություն կրեցին՝ ւալով ւասնյակ սւանվածներ": Աւսւամբներից ղոՀվեց Հինդ Հոդի՝ երկու ւարսիկ ն երեք Հայ՝ ղաղախեցի Խեչոն, թեՀրանցի Սմբաւը ն իդդիրցի Դանիելը1: Զկարողանալով սւառնալից խոսքերով ղսւել Հեղաւոխականներին, ռուսական ն բրիւանական կառավարությունները որոչեցին իրադարձությունների վրա աղդել՝ դիմելով դործնական միջոցների: ՍաՀմանադրականների ղորքը դեռ ճանաւարՀին էր, երբ դնդաւեւ Լյախովը դիմեց կովկասի ւոխարքային ն խնդրեց լրացուցիչ օդնություն ուղարկել՝ այս անդամ ԹեՀրանի ուղղությամբ: Սւանալով Լոնդոնի Համաձայնությունը, ռուսական կառավարությունը 1909 թ. Հունիսի 23-ին էնղելիում աւ է իջեցնում մի ղորամաս, որի կաղմում էին Լաբինսկի 500 Հոդանոց կաղակային դունդը, կովկասյան Հրաձիդ Հեւնակ դումարւակը՝ չորս թնդանոթով ն ուրիչ սւորաբաժանումներ՝ 2000 սվին ու թուր: Նրա առջն խնդիր էր դրված՝ Հայւնվելով Հեղաւոխական արչավախմբի թիկունքում, նրան սասւել, որւեսղի չկարողանա չարժվել ԹեՀրանի վրա, դրանով իսկ նան ղսւել ու արդելակել Հեղաւոխական չարժման Հեւադա ղարդացումը2: Այդ նույն ժամանակ, Պարսկասւանի անդլիական դուում՝ ∗ Քերեջի կամրջի ւարածքում միաւեւականների ջախջախման մասին ԹեՀրանի ռուսական դեսւանությունն անմիջաւես Հաղորդեց Պեւերբուրդ՝ 1909 թ. Հունիսի 19 թվակիր ղեկուցադրով, ուր օդւադործված էր «ոմն Եւրեմ» բառակաւակցությունը: Դա ռուսական ւաչւոնական դիվանադիւական ւասւաթղթերում Եւրեմի անվան առաջին Հիչաւակումն էր (ւե՛ս “Сборник дипломатических документов касающихся событий в Персии с 2 ноября 1908 г. по 11 июля 1909 г.”, вып. II, с. 243): Տե՛ս Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 287: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 1 (25), նոյեմբեր, 1924, էջ 71:

ԲուչեՀրում Հանդրվանեց Հնդկասւանից բերված սիւաՀիներից կաղմված բաղմաքանակ մի ղորամաս: Բայց այդ դործնական սւառնալիքները նույնւես ի վիճակի չեղան կանդնեցնելու աւսւամբների ընթացքը, որոնք նախօրոք լուր ունենալով այդ մասին, արադացնում էին իրենց երթը՝ ուչադրություն չդարձնելով ռուսական ղորամասի սւառնալիքներին: Հասնելով Ղարա Թեւե դյուղ, Եւրեմը ւեղեկանում է, որ սաՀմանադրության կողմնակից բախւիարցիների մի Հեծյալ ղորք Սարդար Ասադի դլխավորությամբ եկել ու բանակ է դրել ԴեչաՀի մու1: ՀակաչաՀական այդ երկու ուժերը միմյանց մասին չաւ աղու ւաւկերացում ունեին: Դա բնական էր ամենից առաջ այն իմասւով, որ Ռեչւն ու իսֆաՀանը, որւեղից իրենց երթն սկսել էին բախւիարները, միմյանցից Հեռու էին մու 700 կիլոմեւրով: իր ւեղում ցույց ենք ւվել, թե որո՞նք էին այն ւաւճառները, որ բախւիար ցեղին, ավելի սւույդ՝ նրա մի մասին ուքի էին Հանել ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դեմ՝ Սամսամ Սալթանեի ն նրա եղբայր Սարդար Ասադի դլխավորությամբ: Սրանք Հաջողել էին իրենց ղորքով դրավել իսֆաՀանը ն նախաւաւրասւվել Հեւադա կռիվների: Բայց եղբայրները բուն Բախւիարիայում ունեին մեծաթիվ Հակառակորդներ, որոնց դլուխն էր կանդնած միաւեւական Ամիր Մոֆախխամը: Այդւիսով, սաՀմանադրական չարժումների եռուն օրերին բախւիար ցեղը բաժանվել էր երկու Հակառակորդ մասի: Առաջինը կռվի ասւարեղ էր մւել նոր կարդեր Հասւաւելու, երկրորդը՝ Հին կարդերը ւաՀւանելու Համար: Այս ւայմաններում բախւիար սաՀմանադրական խաները որոչեցին դնալ ծայրաՀեղ Համարձակ քայլի (ֆր. Նa baոզսe)՝ չարժվել մայրաքաղաքի վրա ն ւաւալել չաՀին: Անկախ այն բանից, թե նչված խաներն ինչւիսի՞ որոչակի նւաւակներ էին Հեւաւնդում, ԹեՀրանի վրա նրանց արչավանքն օբյեկւիվորեն

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 1 (25), նոյեմբեր, 1924, էջ 71:

նւասւելու էր Հեղաւոխության ղարդացմանը: Սարդար Ասադի դլխավորությամբ դրավելով իսֆաՀանը, բախւիարական 1200" Հոդանոց ղորքը երկու թնդանոթով 1909 թ. Հունիսի 4 (17)-ին չարունակեց առաջխաղացումը ն Հունիսի 10 (23)-ին ւիրացավ իսլամական կրոնի չիա ուղղության խոչոր կենւրոններից մեկին՝ կում սուրբ քաղաքին: Շաւ չանցած՝ ղորքն ուղղություն վերցրեց դեւի ԹեՀրան: Եվ այսւես, երկու Հեղաւոխական բանակները՝ մեկը Ղաղվինից (Հյուսիսից), մյուսը՝ իսֆաՀանից (Հարավից) ւարբեր ուղղություններով չարժվում էին դեւի ԹեՀրան: Գիլանցիների ն բախւիարների Համաւեղ արչավանքի լուրերն արդեն առաջ էին բերել Հեղաւոխական ւրամադրություններ Թալիչում, Համադանում, Ֆարսում, Լուրիսւանում, Ասւրաբադում, Խորասանում ն Պարսկասւանի ուրիչ չրջաններում: Եթե բախւիարների բանակն իր ճանաւարՀին չէր Հանդիւում լուրջ խոչընդուների, աւա նույնը չի կարելի ասել դիլանյան բանակի մասին: Առաջ չարժվելով, Եւրեմի ն ՍիւաՀդարի արչավախումբն անՀրաժեչւաբար ւեւք է ՀաղթաՀարեր Քերեջի ամրությունները, որոնք ւաչււանում էին ռուս սւայի Հրամանի ւակ դւնվող ւարսիկ կաղակները: Վերջիններիս առջն դրված առաջին կարնոր խնդիրը Քերեջ դեւի վրայի՝ թնդանոթներով ու դնդացիրներով ամրացված կամրջի ւաչււանությունն էր: Եւրեմը, իր Հեւ վերցնելով մի քանի ւասնյակ, Հիմնականում Հայ, խիղախ մարւիկներ, Հանկարծակի Հարձակվեց կամուրջը ւաչււանող կաղակական ղորամասի վրա: Մարւը ւնեց մեկ ժամից էլ ւակաս: Տալով չորս սւանված, կաղակային ղորամասը նաՀանջեց ՇաՀաբադ՝ Հասցնելով իր Հեւ ւանել թնդանոթներն ու դնդացիրները1:

Ուրիչ աղբյուրում (օր.՝ ւե՛ս «Հայրենիք», ‹ 1 (25), նոյեմբեր, 1924, էջ 71)՝ 2000 Հոդանոց: Տե՛ս Ахмед Кесрави, История конституционного движения в Иране, т. 2, Москва, с. 595-597. ∗

Հենց այդ ւաՀին էր, որ Քերեջի կամրջին մուեցան բախւիար Հեղաւոխականների առաջաւաՀ ջոկաւները՝ Մոնթասեր Դովլեի, Մոիղ Սոլթանի (Աբդոլ Հասան խան) ն այլոց Հրամանաւարությամբ, որոնք նույնւես չւաւում էին ԹեՀրան1: իր Հեւ վերցնելով 40 Հայ մարւիկի ն լավ կռվող ւարսիկներից 10 Հոդու, Եւրեմը Հունիսի 21-ի ուչ երեկոյան Հարավային կողմից դրոՀում է ՇաՀաբադի վրա: Պարսկական կաղակներից ն չաՀական կարդերի ջերմեռանդ կողմնակից բախւիարներից բաղկացած միաւեւականները դիրք էին մւել դյուղի լավ ամրացված քարվանսարայում: Սկսվեց թեժ կռիվ, որը ւնեց մինչն Հաջորդ օրվա ժամը 10-ը: Երբ միաւեւականներն այլնս չէին կարողանում դիմադրել ն նեղն ընկած մւածում էին ւախչելու մասին, այդ նույն ւաՀին օդնության է Հասնում կաղակների մի ուրիչ ջոկաւ՝ թնդանոթով ու դնդացիրներով: Շոււով Եւրեմին լուր են բերում, թե ջոկաւի ւարսիկ Հեղաւոխական մարւիկները նաՀանջել են՝ իրենց Հեւ ւանելով միակ թնդանոթի արկերը, որւեսղի թնդանոթը թչնամու ձեռքն ընկնելու դեւքում վերջինս չկարողանար դա դործածել, չՀասկանալով, որ դրա Համար ուղղակի ւեւք է Հանվեր թնդանոթի բանալին: Այդ ւեսնելով, Եւրեմի մարւիկները, թողնելով թնդանոթը, նաՀանջում են, որի ընթացքում ղոՀվում է Հայ մարւիկներից մեկը՝ Մադաթը2: Մնալով Հակառակորդի կարկւաւարաւ դնդակների ւակ, Եւրեմը ջոկաւի մարւիկներին Հրամայում է արադ նաՀանջել Քերեջ, իսկ ինքը Հինդ Հոդով չարունակում է մարւը: Տեսնելով, որ կռիվն անօդոււ է, նա թնդանոթը ւչացնում է՝ Հանելով բանալին ու ււոււակները ն իր չորս մարւիկների Հեւ նույնւես նաՀանջում է Քերեջ: Գիլանի արչավախմբի մղած կռիվների ամւու նկարադրության մեջ անդրադառնալով այդ դեւքին, Եւրեմը Հիչաւակում է, որ «Հաղթանակած» միաւեւականները վերցնելով կամավորների՝ դաչւում թողած արդեն անւեւք թնդանոթը, անմիջաւես ւոխադրում են ԹեՀրան ն «կօղակների ու սւաՀակ1 Տե՛ս Ахмед Кесрави, История конституционного движения в Иране, т. 2, с. 598-599. Տե՛ս Յ. էլմար, Եւրեմ, էջ 254-255:

ների մի սւուար բաղմութեամբ չրջաւաւած սկսում են Հանդիսաւոր չուքով ւււել ԹեՀրանի Հրաւարակներում ու ւողոցներում եւ սադրանք անում, միամիւ ժողովրդին Հաւաւացնելով, որ յեղաւոխականներին ջարդեցինք եւ բոլորին էլ ւախցրինք»1: Բայց կրած անՀաջողությունը չընկճեց Հեղաւոխական արչավախմբին, որն իր ուժերը վերականդնելով, կրկին առաջացավ դեւի մայրաքաղաք: Հունիսի 23-ին ւարսկական միաւեւական բանակի 300 արաբ ղինվորներ ԹեՀրանի ճանաւարՀին անձնաւուր եղան Եւրեմին2: ԹեՀրանը դրավելու Հեղաւոխականների անկուրում կամքը ն Համառությունը ւադնաւի մաւնեցին չաՀին, նրա չրջաւաւին, ինչւես նան մայրաքաղաքում Ռուսասւանի ն Մեծ Բրիւանիայի դիվանադիւական ներկայացուցչություններին: Դա էր ւաւճառը, որ վերջիններս Հեղաւոխականների մու չւաւ ուղարկեցին մի քանի դիվանադեւներ, որոնք ւեւք է ւորձեին նրանց Հեւադա առաջխաղացումը կանդնեցնել: Սկսած բանակցությունների ժամանակ Հեղաւոխականներն առաջ քաչեցին մի չարք ւաՀանջներ. երկրից դուրս բերել ռուսական ն թուրքական ղորքերը, վերականդնել ն ընդլայնել մեջլիսի ու անջումենների իրավունքները, սւեղծել միասնական, կենւրոնացված բանակ ն այլն: ինչւես ն սւասելի էր, այդ ւաՀանջներից որնէ մեկը մայրաքաղաքից եկած ւաւվիրակները չընդունեցին: Բանակցությունների ձախողումից Հեւո Եւրեմը 50 Հոդանոց իր ջոկաւով Հունիսի 24-ին Քերեջից առաջ է չարժվում3: Ղարա Թեւեից ոչ Հեռու ջոկաւն ընդՀարվում է 600 Հոդուց բաղկացած մի ղորամասի Հեւ: կաւաղի կռիվը ւնում է մինչն կեսօր: Հեղաւոխականները Հաղթանակ են ւանում: Զոկաւից

Տե՛ս Յ. էլմար, Եւրեմ, էջ 255: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 47, 1 Հուլիսի 1909 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 33:

ղոՀվում են երկու Հայ՝ Խեչոն ն կովկասցի Մամիկոնը, երկու ւարսիկ ն մեկ վրացի, վիրավորվում է 10 Հոդի1: Եւրեմը ն նրա մարւիկները չդիւեին, որ դործ են ունեցել ՀակաՀեղաւոխական բախւիարների Հեւ, որոնք նաՀանջելով, կարողանում են արադ վերախմբավորել իրենց չարքերը, բայց Համողված լինելով, որ չեն կարող նորից դեմ-Հանդիման կռվի դուրս դալ, դիմում են նենդության. կարմիր դրոչակով մուենալով Եւրեմի ջոկաւին, նրանք ներկայանում են որւես Սարդար Ասադի մարդիկ, Հավաւացնելով, որ իրենց ղորքը 15 վերսւ Հեռավորության վրա արյունալի կռիվ է մղում կառավարական ղորքերի դեմ: Զորամասի մարւիկները մի ւաՀ թուլացնելով աչալրջությունը, «բախւիար Հեղաւոխականներին» թույլաւրում են ընդՀոււ մուենալ ն մխրճվել իրենց չարքերը: Բանից անւեղյակ մարւիկները, Հրացանները մի կողմ դրած, Հանդըսւանում էին: Եվ աՀա «Հյուրերը» Հանկարծակի սկսում են ղինաթաւել նրանց, միաժամանակ Հարցոււորձել, թե որւե՞ղ է դւնվում իրենց Հրամանաւարը": Եւրեմի ջոկաւի Հրամանաւարներից ԱբրաՀամ Հովակիմյանը, որը Բախւիարիայից լինելով, ւիրաւեւում էր բարբառին"", նրանց խոսակցությունից դլխի է ընկնում, որ դործ ունեն խարդախ թչնամու Հեւ: Այդ մասին նա անմիջաւես ւեղեկացնում է Եւրեմին, որը վայրկյանաւես Հանելով «Մաուղերը», կրակ է բացում բախւիար միաւեւականների վրա: Նրան Հեւնում են կողքին դւնվող մարւիկները ն ւոթորկալի կրակ ւեղում: Փախչելով, միաւեւական բախւիարները չուրջ 60 դիակ են թողնում: «Այդ միջոցին մեղ Հեւ կռւում էին 600 Հոդի, իսկ մենք 50 Հոդի էինք»2,- ՀիչաՏե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 33: Հեւո իմացվեց, որ ՄաՀմեդ Ալի չաՀը իր ղինվորներին Հեղաւոխականների դեմ կռվի ուղարկելիս խոսւացել էր Եւրեմին անձամբ կամ նրա դլուխը բերողին ւալ 10.000 թուման ւարդն (ւե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 33): ∗∗ Հենց այդ ւաւճառով ԱբրաՀամը Հայւնի էր «Բախւիարի» մականունով: Յ. էլմար, Եւրեմ, էջ 259:

∗

ւակել է Եւրեմը Գիլանի արչավախմբի մարւերի ամւու նկարադրության մեջ: իսկ այդ ժամանակ Հեղաւոխական բախւիարների ղորքի Հիմնական մասը Սարդար Ասադի դլխավորությամբ արդեն Հասել էր ԹեՀրանի Հարավ-արնմւյան մասում դւնվող ՇաՀրիար ավանը ն ւաւրասւվում էր անցնել Բադամաք: Շոււով Քերեջի կողմից դալով, ղորքի Հիմնական ուժերին միացավ բախւիարական առաջաւաՀը: Սդւվելով կարճաւն դադարից, Սարդար Ասադը 100 ձիավորով դալիս է ւեսակցելու Եւրեմին: Սակայն մինչն ւեղ Հասնելը ւեղի է ունենում մի ւՀաճ թյուրիմացություն: Եւրեմի ջոկաւի մու Հայւնվում է բախւիարների մի ուրիչ խումբ: Գիլանի արչավախմբի ղեկավարներն ընդՀանուր դծերով դիւեին բախւիար ցեղի ներսում դոյություն ունեցող առճակաւումների մասին, բայց չէին կարող ղաւել բարեկամը Հակառակորդից, քանի որ նրանք ամենքը խոսում էին նույն բարբառով, կրում նույն Հադուսւն ու ղենքը: կարծելով, թե եկողները նույնւես միաւեւականներ են, որ եկել են կաւարելու նոր արյունաՀեղություն, Եւրեմի ւղաները կրակ են բացում ն սւանում յոթ Հոդու, որոնցից չորսը լինում են նչանավոր խմբաւեւներ ն Հայւնի խաներ: Պարղվում է, որ այս անդամ ջոկաւին մուեցել են Սարդար Ասադի սաՀմանադրական բանակի ղինյալները: Բախւիարները վերցնում են իրենց ղոՀերը ն վերադառնում իրենց բանակը՝ վրեժխնդրությամբ լցված1: Եւրեմի խմբաւեւներից մեկը Հեւադայում վերՀիչել է. «... Մենք սւասում էինք լուրջ բարդութիւնների այս արիւնաՀեղ միջադէւի ւաւճառով, բայց բարեբախւաբար յաջորդ օրն իսկ սւացւում է Սարդար Ասադի մի նամակը՝ ուղղուած ՍիւաՀդարին, Հեւեւեալ բովանդակութեամբ. «Խնդրում եմ իմ կողմից յայւնեցէ՛ք Եւրեմին եւ Հայ յեղաւոխականներին, որ ւեղի ունեցածը չաւ ցաւ ու կսկիծ ւաւճառեց ինձ, բայց Հասկանում եմ, որ այն եղել է թիւրիմացու1

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 33:

թեան արդիւնք, անդիւակցաբար: Ուսւի խնդրում եմ ւաւաՀածը բոլորովին մոռացութեան ւալ մեր եւ ձեր կողմից, որովՀեւեւ այդ է ւաՀանջում ներկայ մոմենւում մեր վեՀ դործի չաՀը՝ միաՀամուռ ոյժերով յարձակումը ԹեՀրանի վրայ: կարծում եմ՝ Եւրեմը նկաւի ունենալով ընդՀանուր դործը եւ մեր նւաւակը, չի մերժի իմ խնդրանքը, որով կանխաւէս յայւնում եմ իմ չնորՀակալութիւնները»1: Եւրեմի մարւիկներն ուրախ էին խնդրի այսւես բարեՀաջող կարդավորման Համար: Նրանք առաջ չարժվեցին դեւի Բադամաք: Հակառակորդը նաՀանջելով աւասւանել էր բնական ամրություններով լավ ւաչււանված Բադամաքում: Թեթն մի Հարձակումով Եւրեմի ջոկաւը նրան դուրս է մղում այդւեղից: Եւրեմը ն Սարդար Ասադը Հանդիւում են Ղարա Թեւեում: Փոխադարձ ծանոթությունից Հեւո նրանք նսւում են խորՀըրդակցության: Բախւիարները ներկա էին մեծ ւաւվիրակությամբ, դիլանցիներից մասնակցում էին Եւրեմը, ԱբրաՀամ խանը ն մի քանի ուրիչ դաչնակցական կամավորներ՝ խմբաւեւեր ու ղինվորներ: Այդ առաջին Հանդիւման ժամանակ, ԱբրաՀամ խան Բախւիարիի վկայությամբ, դիմելով Եւրեմին, Սարդար Ասադն ասել էր. «Հայերը մեր եղբայրներն են, մեր սիրելիները, մեր աչքի լոյսը: Այն դնաՀաւելի աջակցութիւնը, որ նրանք անում են մեղ յանուն սաՀմանադրական կարդերի, երախւադիւութեամբ է լցնում մեր սրւերը: Նոյնանման ւայմաններում Հաղիւ թէ մենք այդւիսի անկեղծ օդնութիւն Հասցընէինք նրանց»2: Հենց այսւեղ, խորՀրդակցության մասնակից բոլոր բախւիարցիները երդվում են, որ Հայերին միչւ ընդունելու են իբրն Հարաղաւ եղբայրների: ԽորՀրդակցության ընթացքում կաղմվում է դործողությունների միասնական ծրադիր: ՍաՀմանադրության ւաչւ1

«Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 33: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 1 (25), նոյեմբեր, 1924, էջ 70:

ւան բախւիարները դառնում էին Հեղաւոխական դիլանցիների դործակիցներն ընդդեմ բոլոր միաւեւականների, այդ թվում՝ ՀակասաՀմանադրական բախւիարների: Միացյալ ճակաւի սւեղծումը չէր նչանակում, թե երկու բանակներն ունենալու էին միացյալ Հրամանաւարություն: Ունենալով նույն նւաւակը, նրանք դործելու էին ինքնուրույն: ԹեՀրանի վրա դնացող սաՀմանադրական ուժը, այդւիսով, բաղկացած էր կովկասյան Հեղաւոխական կամավորներից, Ռեչւի, Ղաղվինի, Հյուսիսային Պարսկասւանի այլնայլ վայրերի ւարսիկ ֆիդայիներից (200 Հոդի ՍիւաՀդարի ու 100 Հոդի Եւրեմի Հրամանի ւակ) ն բախւիար լեռնական 2000 Հեծյալներից՝ Սարդար Ասադի Հրամանի ւակ: Մչակված ռաղմական ւլանի Համաձայն, խորՀրդակցության Հաջորդ օրն իսկ սաՀմանադրական բանակն առաջ է չարժվում: Բանակի սւորաբաժանումները երեք ուղղություններով դնում էին ԹեՀրանից չուրջ 20 վերսւի վրա դւնվող Ֆիրուղ-ԲաՀրամի մու ւեղակայված կառավարական ղորքերի վրա: Աջ թնում Հրամանաւար էր նչանակված ՍիւաՀդարը, ձախում՝ Սարդար Ասադը, իսկ կենւրոնում Եւրեմն էր՝ իր ն Միրղա Ալի խան Սարթիւի" ջոկաւներով1: կենւրոնի առջնում միաւեւականների լավ ամրացված դիրքերն էին, որւեղից նրանք թնդանոթային ն դնդացրային անընդՀաւ կրակ էին ւեղում եւրեմականների վրա: Այդ կրակի ծածկույթի ւակ կաղակներին Հաջողվեց որոչ առաջխաղացում անել դեւի Հեղաւոխականների դիրքերը: Դա ւաւճառ եղավ, որ ՍիւաՀդարը խուճաւի մաւնվի, կրկին դրսնորի ւաւանումներ ն ւորձի իր խմբով Հեռանալ ճակաւից: Ճիչւ է, այդ խմբի ներկայությունը ւվյալ ւաՀին որնէ նչանակություն չուներ ռաղմական ւեսակեւից, բայց նրա ւախուսւը կարող էր ինչոր չաւով լքում առաջ բերել չարքերում: Ուսւի, Եւրեմի Հանձնարարությամբ, ԱբրաՀամ խան Բախւիարին մեկնում է *

Նույն ինքը՝ Սարդար ՖաթեՀը, որը Հեղաւոխականների Ղաղվին մոււքից Հեւո միացել էր նրանց: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 65-66:

ՍիւաՀդարի մու ն ւորձում կանխել նրա Հեռանալը: կասկածներ ունենալով, որ ՍիւաՀդարը կարող է չլսել ԱբրաՀամին, Եւրեմն սւիւված ինքն է դնում նրա մու: Խոսքը ւանք Եւրեմին. «Անցնելով դիւղի միւս ծայրը, ւեսնում եմ ՍիւաՀդարին, որը 70 Հոդով ուղում է Հեռանալ: Մօւենալով նրան, Հարցնում եմ. «Ո՞ւր ես Հեռանում»: Միաժամանակ ցոյց եմ ւալիս ւաՀակների «Մաուղէրները» եւ աւելացնում. «Եթէ չարժուես՝ դնդակաՀար կանեն»: Շւոթուած եւ երկիւղից դողալով Հարցնում է. «ի՞նչ է իմ ւարւականութիւնը»: Պաւասխանում եմ. «Քո ւարւականութիւնն է աՀա՛ այն մեծ ծառի ւակ նսւել եւ սւասել իմ կարդադրութեան»: Անսալով ինձ, իսկոյնեւեթ կաւարում է ւաւուէրս»1: Ավելին, Եւրեմն սւիւված էր նորից ւաՀակներ կարդել նրա վրանի մու: Հակառակորդի սկղբնական որոչ Հաջողությանը Հաջորդեց նրա ւարւությունը ն խուճաւաՀար ւախուսւը: Բոլորի ականջներին Հնչում էր «Դեւի ԹեՀրա՛ն, դեւի ԹեՀրա՛ն...»2: ՍաՀմանադրական ղորամասերը, կրնկակոխ Հեւնելով միաւեւական ղորքին, Հայւնվեցին ԹեՀրանի մաւույցներում: իսկ բուն ԹեՀրանում մեծ իրարանցում էր, իսկական քաոս: Սդւվելով սւեղծված խառնաչւոթից, ամեն ւեսակ քրեական ւարրերը դրավել էին Հրաւարակը: Զարադործություն ն սւանություն, ամենուրեք կողուոււ - այդ ամենից աՀաբեկված էր ւարսիկ աղդաբնակչությունը, որն առանց այն էլ սարսաւի էր ենթարկված ինչւես ֆիդայիներից, այնւես էլ Լյախովից ն երկրում դւնվող օւար ղինված ուժերից: Սարսաւը ւարածվել էր նան Պարսկասւանի «ւաւվավոր Հյուրերի»՝ եվրուացիների վրա: Դա միանդամայն Հասկանալի էր, որովՀեւն վերջիններս վսւաՀ չէին, թե բախւիարների ու աղդայնականների՝ ԹեՀրանը դրավելուց Հեւո իրենց կյանքն ու դույքը վւանդի չեն ենթարկվելու3:

Տե՛ս Յ. էլմար, Եւրեմ, էջ 261-262: Տե՛ս «կոՀակ», ‹ 9, 25 Հուլիսի 1909 թ.: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 55.

ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔի ԳՐԱՎՈՒՄԸ

1909 թ. Հունիսի 28-ին դիլանյան արչավախմբի առաջաւաՀ ջոկաւը ԱբրաՀամ խանի առաջնորդությամբ արադ ընթացքով ԹեՀրանին է մուենում Հյուսիսարնմւյան կողմից ն կանդ առնում ԲեՀջադաբադ արվարձանի ւակ դարւասի առաջ: Մի քանի Հոդի խրամաւներից ներս են սողոսկում, ղինաթաւում ւաՀակներին ն բացում դարւասը: Հունիսի 29-ի լույս 30-ի դիչերը Եւրեմը 100 Հայ մարւիկներից կաղմված իր ջոկաւով աննկաւ անցավ կառավարական ղորքերի դիրքերի միջով, արնմոււքից չրջանցեց ԹեՀրանը ն Հյուսիսային Յուսուֆաբադի չւաչււանված դարւասներով թաւանցեց քաղաքի Հյուսիսարնելյան մասը՝ թիկունքում թողնելով թչնամու մու 5 Հաղարանոց ղորքը: Նույն ժամին մայրաքաղաք մւավ նան Սարդար Ասադի բանակի առաջաւաՀ ջոկաւը՝ Սալար Հիչամի դլխավորությամբ: Շաւ չանցած ԹեՀրան մւան նան Հեղաւոխական մյուս ղինված ուժերը: ԹեՀրանի առաջին ւաչււանական դիծը ճեղքած Հայ կամավորներն անմիջաւես չուռ են դալիս դեւի այն թաղը, որւեղ կենւրոնացած էին եվրուական դեսւանաւները: Առաջին կարճաւն ընդՀարումը ւեղի է ունենում բրիւանական դեսւանաւան ւաՀակախմբի Հեւ: Րուեների ընթացքում դրավվում է ամբողջ թաղը: Դեսւանաւների մու անմիջաւես նչանակվում են ւաՀակախմբեր, որւեսղի Ռուսասւանը, Սսմանյան կայսրությունն ու Մեծ Բրիւանիան առիթ չունենան միջամւելու իրադարձություններին1: Եւրեմը նախաւես մարւիկներին խիսւ ւաւվիրել էր մայրաքաղաքը դրավելիս որնէ բռնություն չդործադրել եվրուացիների նկաւմամբ: Հեղաւոխական-աղդային ղորախմբերն իրենց ւաՀեցին միանդամայն օրինակելի՝ ոչ միայն որնէ վնաս չՀասցնելով օւարաՀւաւակներին, այլն առանձին ջանքեր

Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 55.

դործադրեցին նրանց անձն ու դույքը ւաչււանելու Համար1: Դրանով իսկ ԹեՀրանը դրավողները մասամբ կարողացան չեղոքացնել օւար ւեւությունների Հնարավոր դործուն մասնակցությունը ծավալվող իրադարձություններին, աւացուցել, որ իրենք նույնւես ընդունակ են առանց օւարների միջամւության կարդ ու կանոն Հասւաւելու երկրում: Սւար դեսւանաւների անվւանդությունն աւաՀովելուց Հեւո Հայ կամավորներն ուղղություն են վերցնում դեւի մեջլիսի Հրաւարակը, դրավում, աւա դրոՀում մեջլիսի չենքը ն նրան չաւ մու դւնվող ՍիւաՀ-Սալարի մղկիթը, որ մի կարնոր դիրք էր քաղաքի կենւրոնում: Հեւնից եկող ՍիւաՀդարի ղորքին Հանձնելով նչված երկու դիրքերը, Եւրեմն իր մարւիկներով չւաւում է չրջաւաւել կաղակական ղորքի բանակաւեղին՝ Ղաղախ-խանեն, որը նույնւես քաղաքի կենւրոնում էր: Այդ ւաՀին ւեղի է ունենում Հեւնյալ ղավեչւական դեւքը, որի մասին մեղ է Հաղորդել Եւրեմի թիկնաւաՀ Գրիչա Տեր-Դանիելյանը՝ իր «Եւրեմի դործունէութիւնը Պարսկասւանում» վերւառությամբ Հուչերում (Հուչադրել է Ֆարրօն"): Նա վկայել է, որ երբ Եւրեմն իր մարւիկներով կռվում էր մայրաքաղաքի կենւրոնում, ՇաՀաբադից կաւիւան Բլաղնովը"" առավույան իր ղինվորներով Հասնելով Բադամաք ն ւեսնելով, որ այնւեղ Հեղաւոխականներ չկան, իսկույն Հեռախոսով կաւվում է ԹեՀրան՝ դնդաւեւ Լյախովի Հեւ ն Հայւնում, թե «յեղաւոխականներին այսւեղից քչեցի Ղաղվին» ն թե ինքը Հույս ունի, որ դիչերվա ընթացքում Հեւաւնդելով նրանց, կիջնանի Քերեջում ու կդիչերի այնւեղ: Լյախովը կաւաղած ւաւասխանում է. «ի՞նչ ես դուրս ւալիս, ի՞նչ ես խենթի ւէս երդում: Եւրեմը Համարեա ամբողջ քաղաքը դրաւել է, չրջաւաւել է Ղաղախ-խանէն, իսկ դու երաղ ես ւաւմում...»2: Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 2, 9 Հուլիսի 1909 թ.: Հովսեւ ՀովՀաննիսյանի (էլմար) դրական կեղծանուններից: ∗∗ Մի ուրիչ Հուչադրության մեջ (ւե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 34)՝ ԱՀմեդաբադից կաւիւան Զաբլովսկին: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 1 (25), նոյեմբեր, 1924, էջ 71, նույն ւեղում, ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 34:

∗

իրենց Հերթին, Հարավ-արնմոււքից մայրաքաղաք մւած բախւիարների խմբերը առաջանում են ղանաղան ուղղություններով ն դիրքերից դուրս մղում ւաւաՀած միաւեւական ւաՀակախմբերին: Գիլանցիների ն բախւիարների Համաւեղ դործողություններով ւակվում են ԹեՀրանին նեցուկ բոլոր դարւասները1: ԹեՀրան խուժած Հեղաւոխական մարւիկների Հանդդնությունից Հանկարծակիի եկած իչխանություններն, այնուամենայնիվ, կարողացան դիմադրություն կաղմակերւել: Ուժդին ընդՀարում ւեղի ունեցավ մեջլիսի մաւույցներում, որին միաւեւականների կողմից մասնակցում էին Հեւիուն ու ձիավոր ղինվորներ, կաղակների դումարւակը ն միաւեւական բախւիարցիք2: Այսւեղ կռիվը չարունակվեց մինչն ժամը 4-ը: Հաջորդ երկու օրերին՝ Հունիսի 30-ին ն Հուլիսի 1-ին, չարունակվեցին ւողոցային կաւաղի մարւերը: Եւրեմի ղորամասը կռվի ամենաթեժ ւեղերում էր: Հակառակորդի ուժերի թվում Հաւկաւես կաւաղի դիմադրություն էին ցույց ւալիս ւարսկական կաղակները, բայց դիլանյան ն բախւիարական խմբերն ուժեղացնում էին ճնչումը, առաջանում միաւեւականների վրա ն մեկը մյուսի Հեւնից նրանց դուրս մղում դիրքերից: Եւրեմի մարւիկները դրավեցին ողջ ՍիւաՀ-Սալար ընդարձակ թաղը, ուր մեջլիսն էր, բռնեցին կարնոր դիրքեր, չրջաւաւեցին կաղակների բանակաւեղին: Ղաղախ-խանեում չրջաւաւված Լյախովն իր ղորամասով երկու օր կռվում էր: Նրա Հրամանով՝ կաղակներն ուժդնաւես ռմբակոծում էին Եւրեմի դլխավոր դիրքերը՝ Հայոց Հայկաղյան դւրոցի չրջակայքը ն չինությունները: Այս ռմբակոծությունների Հեւնանքով այդ դւրոցում ն մերձակա «Փարք-օթելում» աւասւանած Հայ ընւանիքները դիչերով ւեղաւոխվում են անդլիական, դերմանական ն թուրքական դեսւանաւներ: Դրանցում աւասւան էր որոնել ԹեՀրանի Հայկական դաղութի ղդալի մասը3: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 7143, 7 Հուլիսի 1909 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 68: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 1 (25), նոյեմբեր, 1924, էջ 71, նույն ւեղում, ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 34:

Գնդաւեւ Լյախովը Հուլիսի 2-ին ռուսական դեսւանաւան երկրորդ թարդմանի միջոցով մի դրություն է ուղարկում մեջլիս՝ Հեւնյալ բովանդակությամբ. «Խնդրում եմ դադարեցնել կռիվները կաղակների բրիդադի դեմ, մինչն որ բանակցությունները վերջանան: Առաջարկում եմ անձնաւրության Հեւնյալ ւայմանները. 1) Բրիդադն անձնաւուր լինելուց Հեւո նրա ողջ կաղակային անձնակաղմին ընդՀանուր ներում է չնորՀվում, 2) կաղակային բրիդադի սւայական ողջ կաղմը մնում է իր ւաչւոնում, 3) կաղակներն իրենց ռոճիկները ւեւք է սւանան նախկինի չաւով, 4) կաղակները ղինաթաւ չեն արվում, 5) Գնդաւեւ Լյախովը չարունակում է մնալ ւարսկական կաղակային բրիդադի Հրամանաւար»: Այս դրությունն սւանալուն ւես Եւրեմը կարդադրում է դադարեցնել կռիվը կաղակային բրիդադի դեմ: Միաժամանակ, Հեղաւոխական բանակի Հրամանաւարությունը Լյախովին դրավոր ւաւասխանում է. «1) Անձնաւուր լինելուց Հեւո կաղակները կսւանան ընդՀանուր ներում, 2) Նրանք ւեւք է ղինաթաւվեն ն այդւես մնան մինչն կռվի վերջը, 3) Զինաթաւման օրվանից կաղակներն իրենց ռոճիկները կսւանան նոր կառավարությունից, 4) Գնդաւեւ Լյախովն առաջվա ւես կմնա իր ւաչւոնում ն կենթարկվի նոր ղինվորական նախարարին, 5) Բայց այժմ նա ւեւք է դա իր ձեռքով ռմբակոծված մեջլիս ն անձնաւուր լինի»1: Տեղի ունեցավ չաւերի Համար անսւասելին. դնդաւեւ Լյախովն «անարխիսւ» Եւրեմի ւաՀանջով անձամբ դնաց մեջլիս ն Սարդար Ասադի ու ՍիւաՀդարի ներկայությամբ իր սուրը Հանձնեց նրան2: Նա իր բրիդադին Հրաման արձակեց անմիջաւես վար դնել ղենքերը, Հեռացնել Հրանոթները ն բանալ ղինանոցի Հրաւարակ ւանող բոլոր դռները3: Միաժամանակ, դնդաւեւն անձնակաղմից ւաՀանջեց՝ քանի որ ւա-

Տե՛ս նան՝ Յ. էլմար, Եւրեմ, էջ 367-368: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 55. Տե՛ս նույն ւեղում:

ւերաղմը վերջացել է ն չոււով Հասւաւվելու է նոր կառավարություն, ուսւի անվերաւաՀորեն ենթարկվել նրան1: Դրանից Հեւո Լյախովին վերադարձվեց նրա սուրը, ընդՀանուր ներում չնորՀվեց ւարսից բոլոր կաղակներին, որոնք ւիւի չարունակեին ւաՀել իրենց կաղմը ն անկեղծորեն ծառայեին Հեղաւոխությանը2: ՇաՀը Հույսը դրել էր Սոլթանաբադ թաղում ամրացված իրեն Հավաւարիմ ղորամասերի վրա, բայց դրանց մեծ մասն առանց դիմադրության անցավ աւսւամբների կողմը, իսկ չաւ նոսրացած կաղակների բրիդադն ուներ միայն երկու օրվա ռաղմամթերքի ւաչար3: Այդւիսով, 1909 թ. Հուլիսի 1-ին արդեն ճնչված էին Հակառակորդի դիմադրության դլխավոր օջախները, ղինաթաւված էին միաւեւական բանակի Հիմնական ուժերը: կառավարությունը Հայւարարվեց ցրված, բանւերից աղաւվեցին ձերբակալված ւաւդամավորներն ու Հեղաւոխականները: Մեջլիսը դրավելուց Հեւո նրա ավերված չենքի վրա բարձրացվեց Հեղաւոխության դրոչը, աւա բակում կայացավ թռուցիկ ՀանրաՀավաք, որի ընթացքում ելույթ ունեցողները ւաւիվ էին ւալիս ժողովրդի աղաւադրության ճանաւարՀին ընկած մարւիկներին: ԹեՀրանի Համար երեք օր ւնած կռվում սւանվել էին երկու Հայ ւղաներ՝ թուրքաՀայ Նաւոն ն թավրիղեցի Ալեքսանը4: Այդ նույն ժամանակ ռուսաց Հյոււաւոսը մայրաքաղաքի բոլոր ռուսաՀւաւակներին կոչ արեց անվւանդության Համար իրենց ւների վրա բարձրացնել ռուսական դրոչներ, այնուՀեւն

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

«Լրաբեր», ‹ 28, 12 Հուլիսի 1909 թ.: «Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 66-69: «կոՀակ», ‹ 9, 25 Հուլիսի 1909 թ.: «Հայրենիք», ‹ 1 (25), նոյեմբեր, 1924, էջ 72:

այցելեց Հեղաւոխականների ւարադլուխներ ՍիւաՀդարին, Սարդար Ասադին ն Եւրեմին: Տեղի ունեցող իրադարձություններից սարսաւաՀար ն իրեն միանդամայն անուժ ղդալով, ՄաՀմեդ Ալին կարողացավ, այնուամենայնիվ, խույս ւալ ն Հուլիսի 3-ի առավույան ժամը 9-ին թադուՀու ն թադաժառանդի Հեւ Սոլթանաբադից ւեղաւոխվեց Զերդենդե" ն աւասւանեց ռուսաց դեսւանությունում ու այնւեղ բեսւ նսւեց1: Նախաւես այնւեղ բեսւ էին նսւել նան չաՀի Հարաղաւներից իղղեթ Դովլեն ն Նաիբ Սալթանեն: Ռուսասւանի ներկայացուցչի ն Մեծ Բրիւանիայի դեսւանի ւոխադարձ Համաձայնությամբ, այսւեղ չաՀի անձը ւաչււանում էր երկու ւեւությունների միացյալ ւաՀակախումբը2: Աւասւանելով ռուսական դեսւանությունում, ՄաՀմեդ Ալի չաՀը դրանով իսկ ինքն իրեն դաՀընկեց արեց: Այսւեղից նա Հեռադրով դիմեց Պեւերբուրդ ն Նիկոլայ II ցարին Հայւնեց, որ իր անձն ու իր ընւանիքը Հանձնում է նրա Հովանավորությանը: Այս ու այն ւեղ ցրված միաւեւականների դիմադրությունը վերջնականաւես ճնչվեց Հուլիսի 5-ին ն մայրաքաղաքն ամբողջովին անցավ սաՀմանադրականների ձեռքը: Հեւայսու նրանք էին լինելու երկրի նոր ւերերը: ԱՀա՛ այսւես ւաւալվեց բռնակալներից մեկը նս՝ ՄաՀմեդ Ալի չաՀը, որը չէր ուղում ունկնդիր լինել ժողովրդի ձայնին, ընդառաջ դնալ Հեղաւոխության առաջադրած ւաՀանջներին: ՄաՀմեդ Ալին ԹեՀրանում դաՀընկեց արվեց ոչ թե ժողովրդի, այլ բանակի ուժով, ճիչւ այնւես, ինչւես մեկ ւարի առաջ թուրքերի մակեդոնական բանակը կ. Պոլսում ւաւալել էր սուլթան Աբդուլ Համիդին: Բայց նմանությունների կողքին մեծ էին թուրքական ն

Զարդենդե դյուղ-ամառանոցը դւնվում էր ԹեՀրանի Հյուսիսում ն Ռուսասւանի դեսւանության սեւականությունն էր նչված իրադարձությունների ւարիներին. ւե՛ս «Դիւան Աւրւաւականի Հայոց ւաւմութեան», Հաւ. Դ, կաղմող՝ Վարդան եւս. Տէմիրճեան, Պէյրութ, 1977, էջ 95: Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 1, 5 Հուլիսի 1909 թ., ‹ 3, 10 Հուլիսի 1909 թ.: Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 28, 12 Հուլիսի 1909 թ.:

ւարսկական Հեղաւոխությունների ւարբերությունները: Հակառակ Թուրքիայի, ուր Հեղաւոխությունն սկիղբ առավ կենւրոններում ն նրա միակ չարժիչ ուժը ւեւական ղորքն էր, Պարսկասւանում ըմբոսւությունն սկիղբ առավ երկրի ծայրամասային դավառներում, ուր վաղուց էր Հասունացել կյանքի բարեւոխման ւաՀանջը ն որւեղից եկած աղաւադրական Հոսանքն ավելի ժողովրդական էր, այսինքն՝ ավելի արմաւական, ավելի Հեղաւոխական: Սկսած Ռեչւի դրավումից մինչն ԹեՀրանի դրավումը՝ Հայ կամավորները 12 ղոՀ էին ւվել1: Վիրավորվածների թիվը եռաւաւիկ էր: Հայ կռվողները ձեռք էին բերել խիղախ ու անձնաղոՀ մարւիկների Համբավ: Ռեչւում, էնղելիում, Ղաղվինում ւարած ւառավոր Հաղթանակները կերւողի՝ Եւրեմ Դավթյանի ւառքը, դեռ մինչն ԹեՀրան մւնելը, ւարածվել էր Հեռուներ, իսկ այժմ, մայրաքաղաքը դրավելուց Հեւո, նրա անունը Հնչում էր ամբողջ Պարսկասւանով մեկ: Զնայած ցավալի կորուսւներին, Պարսկասւանի սաՀմանադրականները ցնծության մեջ էին: Մոլլաները մինարեթների բարձունքից ժողովրդին ավեւում էին նոր չաՀի՝ Սոլթան ԱՀմեդի դաՀակալությունը: Փողոցներում ժողովուրդը մեծամեծ ցույցեր էր անում ի ւաւիվ ՍիւաՀդարի, Սարդար Ասադի ն Եւրեմի:

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 38: Այս թիվը մուավորաւես Համաւաւասխանում է ռուսական մի աղբյուրի ւվյալին, ուր նչված է, որ Ռեչւից ԹեՀրան ւեղի ունեցած կռիվներում Եւրեմի խմբից սւանվել է ընդամենը 7 մաՀմեդական ն 13 քրիսւոնյա, իսկ վիրավորների թիվը կաղմել է 6 մաՀմեդական ն 13 քրիսւոնյա (Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237, վավ. 320):

ԳԼՈ ՒԽ ՏԱՍՆիՆՆԵՐՈՐԴ

կՈՎկԱՍԱՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ՏԱԳՆԱՊՆԵՐԸ

1909-1911 թվականները կովկասաՀայության ներքին կյանքում որոչ ւեղաչարժերի ժամանակաչրջան էր, երբ ասւիճանաբար երնակվում էին դրական միւումներ, որոնք, սակայն, ամեն անդամ խամրում էին սւոլիւինյան ռեակցիայի նորանոր Հարվածների ւակ:

իԶՄիՐԼՅԱՆի ՈՒՂԵՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՊԵՏԵՐԲՈՒՐԳ ԵՎ ՀԱՍՏԱՏՎԵԼԸ էԶՄիԱԾՆՈՒՄ

կաթողիկոս ընւրվելուց Հեւո Մաւթեոս արք. իղմիրլյանի մու մի ւաՀ առաջացել էր էջմիածնի դաՀից Հրաժարվելու ւրամադրություն: Հավանաբար նրան այդ մւքին դրդել էին կ. Պոլսի Հայ բարձրասւիճան եկեղեցականներից նրանք, որոնք օսմանյան մայրաքաղաքի ու բարեկեցիկ ն եռուն մւավոր-մչակութային կյանքի Համեմաւ Վաղարչաւաւը Համարում էին դավառական մի բնակավայր՝ իր անձուկ մթնոլորւով, իսկ էջմիածնի վանքը՝ մի Հեւամնաց Հասւաւություն, ուր ւդեւ ու ամբարիչւ կղերականներ են իչխում: կաթողիկոսությունից Հրաժարվելու իղմիրլյանի մւադրությունը նույնիսկ Հավանությանն էր արժանացել կ. Պոլսի Հայոց Աղդային ժողովի կրոնական ն Քաղաքական ժողովների որոչ անդամների կողմից, որոնք ւաւադում էին նրա ւոխարեն էջմիածնի դաՀին ւեսնել Եղիչե Դուրյան սրբաղանին: Հենց այս դործիչներն էին, որոնք անՀրաժեչւ էին Համարում Պեւերբուրդ ուղարկել դրավոր դիմում՝ դրան կցելով մի քանի Հայւնի բժիչկների սւորադրություններ կրող ւեղեկա275

դիր, ռուսական կառավարությանը ծանուցելու, թե Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընւրված Մաւթեոս իղմիրլյանը ւառաւում է մաչկային լուրջ Հիվանդությամբ, որն արդելք է նրա ւարւականությունների ըսւ արժանվույն կաւարմանը: իրոք, ւվյալ ւաՀին իղմիրլյանի մու բորբոքվել էր նչված Հիվանդությունը, որ նա ձեռք էր բերել երուսաղեմյան աքսորի ւարիներին ն ւարբերաբար կրկնվում էր: Այդ մասին արդեն լսել էին էջմիածնում, ուր երկյուղ էր առաջացել, որ Պեւերբուրդի արքունիքում կարող են դժվարություններ ծադել կաթողիկոսին ընդունելիս: իղմիրլյանի Հիվանդության մասին խոսակցությունները ւոլսաՀայ թերթերի էջերն էին անցել: Մամուլը Հույժ բացասաբար էր արւաՀայւվում իղմիրլյանի՝ կաթողիկոսությունից Հրաժարվելու մւադրության մասին, դւնելով, որ դա Հիմքից ւեւք է մերժել: «Բիւղանդիոնը» դրում էր, որ նման քայլը չաւ ուչացած է ն որ եթե դա արվելու էր, աւա ւեւք է արվեր Հայրաւեւական ընւրությունից առաջ կամ դրանից անմիջաւես Հեւո, երբ ւաւդամավորները ւակավին դւնվում էին էջմիածնում ն կարող էին ուրիչ մեկին ընւրել: Հրաժարականը ւարունակում էր մի մեծ վւանդ, որը կարող էր դալ Պեւերբուրդից. դա ռուսական կառավարությանը Հարմար առիթ կւար սաՀմանելու կաթողիկոսի ընւրության նոր եղանակ՝ սաՀմանաւակելով էջմիածնի իրավունքները: Թերթը չեչւում էր, թե չի կարելի «ւարի մը եւս թաւուր թողուլ Մայր աթոռը»: «Ամէն ւարադայի մէջ,- դրում էր «Բիւղանդիոնը»,- ՎեՀ. Տ. Մաւթէոս կաթողիկոսի Հրաժարումով կարելի չէ սւիւել Ձարն որ երկրորդ թեկնածուն՝ Դուրեան Սրբաղանը՝ կաթողիկոս Հռչակէ, ինչ կը ւաւաքին չաւեր: Տ. Մաւթէոս Սրբաղանի բոլոր կեանքն արդէն ղոՀողութիւն մ’է, եւ ւարադայից բերմամբ Հարկադրեալ է մինչեւ ցյեւին կէւ ոդորելու ի ծառայութեան Հայ Աղդի եւ Հայասւանեայց Եկեղեցւոյս»1: Հասարակական կարծիքի ճնչման ւակ իղմիրլյանը թողեց

«Բիւղանդիոն», ‹ 3738, 12 (25) Հունվարի 1909 թ.:

կաթողիկոսական դաՀից Հրաժարելու միւքը ն Պեւերբուրդ մեկնելու ւաւրասւվեց: Դա ւարաւեց մւավախությունը նորընւիր կաթողիկոսի կողմնակիցների, որոնք նրանից էջմիածնում մեծադործություններ, Հայության առջն կանդնած Հուղող խնդիրների չոււաւույթ լուծումներ էին սւասում: 1909 թ. Հունվարի 29-ին Արչակ Զուանյանը Փարիղից դրած նամակով իղմիրլյանին խնդրում էր միջնորդել ցարի առաջ՝ աղաւ արձակելու ՀովՀաննես Թումանյանին ն Ավեւիք իսաՀակյանին, որոնք «թանկադին են ամբողջ Հայութեան Համար»1, ինչւես նան բարեդործ մեծաՀարուսւ Ալեքսանդր Մելիք-Աղարյանին: Զուանյանը Համողված էր, որ Պեւերբուրդում ընդունելությունը բարեՀաջող ավարւ է ունենալու, ն դրա երաչխիքներից մեկն այն է, որ «Հայը ռուսին ւէւք ունի եւ ռուսը՝ Հայուն»2: Փեւրվարի 10-ին սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի իրադեով իղմիրլյանն աղաւվեց ւաւրիարքական ւաչւոնից ն արձակվեց օսմանյան Հւաւակությունից: Հաջորդ օրը կ. Պոլսի Հայոց Աղդային խառը ժողովը ւաւրիարքական ւեղաւաՀ ընւրեց Բուրսայի առաջնորդ ՀովՀաննես եւիսկուոս Արչարունուն: Նույն թվի աւրիլի 15-ին Նիկոլայ II-ը սւորադրեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընւրության Հասւաւման կայսերական Հրովարւակը3, իսկ աւրիլի 28-ին ս. էջմիածնում սւացվեց այդ մասին ւաչւոնական թուղթը4: ՊոլսաՀայ որոչ թերթեր ւարածել էին, թե Պեւերբուրդում ռուսաց կայսրը Հայոց նորընւիր կաթողիկոսին ւորձելու է սիրաչաՀել, որւեսղի «անոր Հեւ [կարողանայ] Համաձայնութեան մը յանդիլ կովկասաՀայոց քաղաքական ուղղութեան մասին»:

Մաւենադարան, Մաւթեոս իղմիրլյանի արխիվ, մաւյան 34, թղթ. 14, վավ. 523, թ. 1: Նույն ւեղում, թ. 3: Տե՛ս «Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք Ը, Մաւթէոս Բ իղմիրլեան կաթողիկոս Ամենայն Հայոց, էջ 890: Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1912, էջ ԺԳ:

Եվ եթե չսւանա իր ուղածը, խաւանելու է կաթողիկոսի օծումը: ի ւաւասխան այդ «ւրամաբանօրէն ծիծաղելի» ենթադրության, «Արեւելեան մամուլ» (Զմյուռնիա) չաբաթաթերթում ււադրած իր Հոդվածում սաՀմանադրական ռամկավար ղեկավար դործիչ Լնոն Մկրւիչյանը կարծում էր, թե միայն ւեւք է ուրախանալ, որ վիթխարի մի երկրի՝ Ռուսասւանի ցարը կարիք է ղդում երկուսւեք ծադած խնդիրների չուրջ բանակցել իղմիրլյանի Հեւ: Դա նչանակում է, դրում էր Հոդվածադիրը, որ «Ռուսիան կ’ուղէ, սրւանց կը ւաւաքի ինքղինքը բարեկարդել, յառաջդիմութեամբ ղօրանալ, ւոխանակ, որւէս երբեմն, աչխարՀակալութեամբ եւ ռուսացմամբ ւիրանալու եւ բռնանալու: Ձարը ըսել կ’ուղէ թէ կ’ընդունի որ Հայերը իր երկրին մեծ ծառայութիւններ մաւուցած են, ուչիմ եւ քաղաքակրթիչ ւարր մըն են որոնք կրնան երկրին խաղաղ յառաջդիմութեան մեծաւէս նւասւել, բայց թէ Ձարը եւ իր կառավարութիւնը չեն ընդունիր որ Հայերը, ւոխանակ երկրին խաղաղ եւ ասւիճանական ղարդացման նւասւելու, խռովարար, անբարեկարդ եւ ռուս խալիֆայութեան ւաւալման եւ Հեւեւաբար Ռուսիոյ ներքին կեանքին անժամանակ յեղաչրջումին սաւարող ւարր մը ըլլան, Ձարը կ’ուղէ իղմիրլեանի ժողովրդականութենէն օդւուիլ Հայերը ղդասւութեան եւ իմասւութեան Հրաւիրելու Համար, որւէսղի Հարկադրուի ղանոնք Հակառակ իր կամքին ւաւժել, Հալածել... իղմիրլեանի բարոյականին, Հայրենասիրութեան, խոՀականութեան եւ իմասւութեանը վսւաՀ ենք. դիւենք թէ այդ բարձր անձնաւորութիւնը իր ւաւասխանաւուութեան դիւակցութիւնը եւ Հանրային կեանքի ալ ւորձառութիւնը ունի, ուրեմն եւ վսւաՀ ենք թէ իղմիրլեանի ւաւասխանները Ձարին դոՀունակութիւն ւիւի ւաւճառեն»1: 1909 թ. աւրիլի 23 (մայիսի 5)-ին "Русское Слово" լրադրի սեւական թղթակիցը Հեռադրում էր Պոլսից, որ ինքը Հանդիւում է ունեցել Ամենայն Հայոց ընւրյալ կաթողիկոսի Հեւ, որը չոււով դնալու է Պեւերբուրդ: Խոսակցության ժամանակ, նկաւի ունենալով կիլիկիայի Հայերի կուորածները, չաւաղանց

«Արեւելեան մամուլ» (իղմիր), ‹ 17, 21 աւրիլի 1909 թ.:

ընկճված կաթողիկոսն ասել էր. «Ես այժմ դւնվում եմ սարսաւելի կուորածների թարմ ււաւորության ւակ: Նորից Հարց է ծադում Ռուսասւանի Հովանավորության մասին Փոքր Ասիայում բնակվող Հայերի վրա այնւես, ինչւես որ նմանը դոյություն ունի Թիւրքիայի կաթոլիկ աղդաբնակության վերաբերմամբ, որի չաՀերը ւաչււանում է Ֆրանսիան: Այդ Հարցը նոր չէ եւ Հարուցվել է մի քանի անդամ, դժբախւաբար, աւարդյուն: Ամեն անդամ ւեւությունները խոսւանում էին Հայերին իրանց Հովանավորությունը: Զնայած այդ Հավասւիացումներին, որոչ ժամանակ անցնելուց Հեւո Հայերին կրկին սկսում էին կուորել»1: Հայերի վերջին Հույսը Համարելով Ռուսասւանը, իղմիրլյանն ասում էր, որ նրա կառավարության Հովանավորությունը միակ միջոցն է, որով կարելի կլինի վերջ ւալ աւադայի արյունաՀեղություններին2: կաթողիկոսն այնուՀեւն ասել էր, որ ուղնորվելով Պեւերբուրդ, ինքը մւադիր է այնւեղ բարձրացնել թուրքաՀայոց Հարցը ն որ այդ մասին նախնական բանակցություններ է վարել կ. Պոլսում ռուսաց դեսւան Զինովնի Հեւ3: Աւրիլի 30-ին կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցը նչանակեց չորս Հոդուց կաղմված ւաւվիրակություն՝ Ամենայն Հայոց ընւրյալ կաթողիկոսին Պոլսից Պեւերբուրդ ուղեկցելու ն աւա էջմիածին առաջնորդելու Համար: Նրանք էին Վրասւանի ն իմերեթի առաջնորդ Գարեդին արք. Սաթունյանը, Արցախի թեմի առաջնորդ Աչու եւս. Շախյանը ն սինոդի անդամներ Մեսրու վրդ. Տեր-Մովսիսյանն ու Բաբկեն վրդ. Աղավելյանը4: կ. Պոլիս դնացող ւաւվիրակության անդամ-Հրավիրակները մայիսի 5-ին Թիֆլիսում ներկայացան կովկասի ւոխարքա1

“Русское Слово” (СПб), 6 мая 1909 г. Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում: «Արարաւ», ‹ 5-6, մայիս-Հունիս, 1909, էջ 415:

յին1, իսկ 7-ին «Սւամբուլ» չոդենավով դուրս դալով Բաթումից, մայիսի 13-ին Հասան օսմանյան մայրաքաղաք ն ներկայացան ՎեՀաւառ Հայրաւեւին: Մայիսի 18-ին Բերայի ս. Երրորդություն եկեղեցում էջմիածնի ւաւվիրակության ղեկավար Գարեդին արքեւիսկուոսը մաւուցում է ւաւարադ: Հանդես դալով ւաւարադից Հեւո, իղմիրլյանը նչում է, որ խորաւես դիւակցում է իր սւանձնած ւաչւոնի ծանրությունը, բայց միաժամանակ Համողված է, որ աղդի աջակցությամբ ւեւք է դործի Հեւնողականորեն ն ջանալու է վարչական դործերում արդարությանը Հեւնել: Մայիսի 21-ին նույն եկեղեցում ՎեՀաւառ Հայրաւեւը Հրաժեչւի ս. ւաւարադ է մաւուցում ն նույն օրը էջմիածնի Հրավիրակների, ւեղացի մի քանի բարձրասւիճան Հոդնորականների ու աչխարՀականների Հեւ ընդունվում է Դոլմաբախչեի ւալաւում, ներկայանում սուլթան ՄեՀմեդ Մ Ռեչադին ն նրան Հայւնում իր չնորՀակալություններն այն բարյացակամ վերաբերմունքի Համար, որ սուլթանը ցուցաբերում է Հայ Հւաւակների նկաւմամբ: Նույն օրը կաթողիկոսն իր ուղեկիցներով այցելում է նան մեծ վեղիր Հուսեյն Հիլմի ւաչային: 1909 թ. աւրիլի 28-ին կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցը, սինոդն ու ւրոկուրորը ւոխարքայից սւանում են դրություն, ուր ասված էր, որ Նիկոլայ II կայսրը աւրիլի 3-ին լսելով ներքին դործերի նախարարի օդնական կուրլովի ղեկուցումը, իղմիրլյան արքեւիսկուոսին Հասւաւել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ւաչւոնում, նրան չնորՀել է վեղարի ադամանդյա խաչ, միաժամանակ Հանձնարարել է կ. Պոլսի ռուսաց դեսւանությանը Մաւթեոս արքեւիսկուոսին Հայւնել, որ նախքան կովկաս դնալը առաջիկա մայիսի երկրորդ կեսին ուղնորվի Պեւերբուրդ՝ Նորին կայսերական մեծության Հեւ Հանդիւում ունենալու Համար ն միայն դրանից Հեւո մեկնի էջմիածին՝ կաթողիկոս օծվելու Հայասւանյայց եկեղեցու ծեսի Համաձայն2:

«Արարաւ», ‹ 5-6, մայիս-Հունիս, 1909, էջ 415-416: Նույն ւեղում, ‹ 4, աւրիլ, 1909, էջ 297:

ՎեՀաւառ Հայրաւեւը մայիսի 22-ին վերջին անդամ մասնակցում է Աղդային ընդՀանուր (խառը) ժողովի նիսւերին, որի բաղմամյա անդամն էր եղել: Նիսւի ավարւին երեսւոխանները չնորՀակալություն են Հայւնում նրան՝ Հայ եկեղեցուն ցույց ւված անբասիր ծառայության Համար: կ. Պոլսում ունեցած ուրիչ մասնավոր ւեսակցություններից Հեւո, ընւրյալ կաթողիկոս իղմիրլյանը 1909 թ. մայիսի 23-ին, խուռն բաղմության ողջերթի խոսքերի ուղեկցությամբ մեկնում է մայրաքաղաքից: Ծովաւում սւասում էր ռուսական «Զիխաչն» չոդենավը1: Նավաւեւը ն անձնակաղմը ւախւակամածի վրա ջերմորեն ողջունում են Հայոց Հայրաւեւին: Ուղերթն էր՝ կ. Պոլիս-Սդեսա-Ս. Պեւերբուրդ-Մոսկվա-ԲաքուԹիֆլիս-էջմիածին: Մայիսի 24-ին նավը Հասավ Սդեսա: Հենց նույն օրը Ռուսասւանի ներքին դործերի նախարարությունը Հաւուկ դրությամբ Մաւթեոս իղմիրլյանին ւեղեկացրել էր Նիկոլայ II կայսրի կողմից նրա ընդունելության ժամանակի ն Հանդամանքների մասին: Հաղորդելով, որ կայսրի մու ընդունելությունը նախաւեսվում է մայիսի 29-ին, միաժամանակ Հայւնվում էր, որ այնւեղ Հայերենից Հաւուկ նչանակված թարդմանիչ է լինելու Սանկւ Պեւերբուրդի կայսերական Համալսարանի իսկական ւրոֆեսոր, դիւությունների կայսերական ակադեմիայի թեկնածու, ւեւական խորՀրդական Նիկոլայ Մառը2: Հաջորդ օրը, մայիսի 25-ին, իղմիրլյանը դնացքով (Հաւուկ սալոն-վադոնով) Սդեսայից մեկնեց Պեւերբուրդ: Բացի էջմիածնի ուղարկած ւաւվիրակներից, կաթողիկոսին ուղեկցում էին նան թուրքաՀայ Հոդնորականներ Ներսես արքեւիսկուոս Խուդավերդյանը, Արւակ վարդաւեւը, ինչւես ն Մինաս Զերաղը3: Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 4, աւրիլ, 1909, էջ 297: Տե՛ս «Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք Ը, Մաւթէոս Բ իղմիրլեան կաթողիկոս Ամենայն Հայոց, էջ 282: Դեւի Պեւերբուրդ Հայոց կաթողիկոսի ուղնորության մասին ւե՛ս «Լրաբեր», ‹ 22, 31 մայիսի 1909 թ.:

Մայիսի 27-ի առավույան ժ. 9-ին Մաւթեոս արք. իղմիրլյանը Հասավ Պեւերբուրդ: 1909 թ. մայիսի 28-ին Ամենայն Հայոց ընւրյալ կաթողիկոսին ընդունեց մինիսւր-նախադաՀ Պյուր Սւոլիւինը: իղմիրլյանին ուղեկցում էին Գարեդին արք. Սաթունյանը, Մեսրու Տեր-Մովսիսյան եւ Բաբկեն Աղավելյան վարդաւեւները ն ւրոֆեսոր Նիկոլայ Մառը: Տեսակցությունը ւնեց մեկ ժամից ավելի: Խոսակցության միջոցին իղմիրլյանը չոչաւեց մի չարք Հարցեր, այն է՝ Ռուսասւանում Հայ ժողովրդի վիճակը, կովկասում ւիրող աղդամիջյան թչնամությունները վերացնելու դործում Հայ Հոդնորականության ւարւականությունները, կաթողիկոսական ընւրությունների կարդը ւուոխության ենթարկելու անՀրաժեչւությունը ն այլն: Սւոլիւինի Հեւ ունեցած Հանդիւումից Հեւո ընւրյալ կաթողիկոսն ասել էր, որ իր ււավորությամբ՝ Ռուսասւանի վարչաւեւը կայսրության այլաղդիների նկաւմամբ անաչառ վերաբերմունք ունեցող մարդ է: Նրա կարծիքով՝ Սւոլիւինը ւեւության այն բարձր ւաչւոնյաներից է, որը բարյացակամորեն է ւրամադրված ռուսաՀայերի նկաւմամբ: 1909 թ. մայիսի 29-ի կեսօրից Հեւո ժամը 2:30-ին ՊեւերՀոֆի Մեծ ւալաւում Նիկոլայ II կայսրն ընդունում է Ամենայն Հայոց ընւրյալ կաթողիկոսին: Տեսակցության ժամանակ ներկա էր միայն թարդման ւրոֆ. Ն. Մառը: Մայր աթոռ ս. էջմիածնի ւաչւոնական օրդան «Արարաւը» այսւես է ներկայացրել ընդունելության առաջին ւաՀերը. «Երբ Նորին ՎեՀաւառութիւնը եկաւ իր չքախմբով, առաջնորդուելով երկու առաջընթաց սւասաւորներով, երկու Հօւֆուրիէրներով եւ կամէրֆուրիէրով, նաեւ իր չաթիրներով եւ երկու վարդաւեւներով, որոնք ւանում էին Հայրաւեւական նչանները, Նորին Սրբութիւնը ւալաւի դաՀլիճներից անցնելով Պաւկերների դաՀլիճի միջով առաջնորդուեց դէւի Զինական Հիւրասենեակը: Ցերեկուայ ժամը 2 եւ 30 րօւէին աւադ արարողաւեւ կոմս Գենդրիկօվը Նորին ՎեՀաւառութեանը թարդման ւրօֆէսսօր Մարրի ուղեկցութեամբ առաջնորդեց ընդունարան, ուր դւնը282

վում էր կայսրը1», որ կաթողիկոսին դիմեց Հեւնյալ խոսքերով. «Ուրախ եմ, որ Ձերդ ՎեՀաւառութեանը ւեսնում եմ Ռուսաց ւեւութեան սաՀմանները ուք դնելուց անմիջաւէս յեւոյ նախ քան Ձեր նոր ւարւականութիւնները սւանձնելը: իմ նախնիքների օրինակով լցուած անւուոխ բարեացակամութեամբ դէւի Հայ աղդութեան ւաւկանող իմ Հւաւակները ինչւէս եւ դէւի Ձեր Հովւութեան յանձնուած Հայ-Լուսաւորչական եկեղեցին, Ես չեմ կասկածում, որ Դուք Ձեր աւադայ դործունէութեան ժամանակ ամեն ջանք դործ կը դնէք՝ ամրաւնդելու Ձեր Հօւի անդամների մէջ քրիսւոնէական Հաւաւի իսկական ոդին: Ընդ սմին Ես Հաւաւացած եմ, որ Դուք, իբրեւ Ձեր նոր Հայրենիքի Հաւաւարիմ ղաւակ, որ Ձեղ ընդունում է սրւաբաց, կը դրդէք Ձեր Հօւին դէւի խաղաղ, առաքինի կեանք եւ օրինական իչխանութիւններին ի Հնաղանդութիւն: իմ Հոդածութիւններից մէկն է ւեսնել դասւիարակուող մաւաղ սերունդը Քրիսւոսի եկեղեցու Հեւ կաւուած եւ Ես ձեղանից սւասում եմ, որ առանձին ուչադրութիւն կդարձնէք, որ Ձեր խնամքին յանձնուած եկեղեցական-կրթական Հասւաւութիւնները օրէնքով ցոյց ւուած սաՀմաններում կանոնաւորուեն, որւէս ղի նրանց մէջ կրթութիւն սւացողները դէւի ընդՀանուր Հայրենիքը՝ Ռուսասւանը ւածած սիրոյ եւ անձնուիրութեան ոդով դասւիարակուեն: Թող իմ վսւաՀութիւնը ղօրավիդ լինի Ձեղ որ արւայայւուեց Ձեղ ծանր եւ ւաւասխանաւու ւաչւօնում - էջմիածնի Պաւրիարք եւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Հասւաւելու մէջ»2: Պաչւոնական խոսքի մեջ Հայւնելով Ռուսասւանի ն նրա «օդոսւոսաւառ կայսեր» Հանդեւ իր Հւաւակային Հավաւարմությունը, իղմիրլյանն առաջին ւարւք Համարեց բարձրացնել Հայերի ղանդվածային Հալածանքների Հարցը3: Դիմելով «Արարաւ», ‹ 4-5, մայիս-Հունիս, 1909, չՀամարակալված 4-րդ էջը: Նույն ւեղում, ‹ 4-5, մայիս-Հունիս, 1909, էջ 293-294: Տե՛ս նան՝ “Новое Время” (СПб), ‹ 11929, 31 мая 1909 г. Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 7111, 30 մայիսի, ‹ 7120, 10 Հունիսի 1909 թ.:

Նիկոլայ II-ին, նա ասում է. «Եթէ կամենում էք, Ձերդ Մեծութի՛ւն, որ կովկաս Հասնելով կարողանամ աղդել ու խաղաղացնել մւքերը, կաւել Հայ ժողովուրդը դաՀի Հեւ, բարեՀաճեցէ՛ք կաւարել իմ ամենաՀւաւակ խնդիրը. Հայ կալանաւորների արձակման Հրամանը ւուէ՛ք, որով ինձ էլ ոյժ ւուած կլինէք՝ օդւակար կերւով ծառայելու ւեւութեանը»1: կայսրը ընդմիջելով կաթողիկոսի խոսքը, ասել էր. «Ձերդ Սծութիւնը դեռ կովկաս չՀասած, նրանք աղաւուած կլինեն»2: կայսեր Հեւ ւեսակցելուց Հեւո կաթողիկոսը դնում է Գաւչինա ն ընդունվում մայր կայսրուՀի (Նիկոլայ II-ի մոր) Մարիա Ֆեոդորովնայի կողմից: ԱյնուՀեւն նույն օրը, մայիսի 29-ին, իղմիրլյան կաթողիկոսը երկար ւեսակցություն է ունենում ւրովոսլավ սինոդի օբերւրոկուրոր Լուկիանովի ն ռուսաց սինոդի նախադաՀ միւրուոլիւ Անւոնիի Հեւ: 1909 թ. մայիսի 30-ին Գարեդին արքեւիսկուոսը Պեւերբուրդից Հեւնյալ Հեռադիրը Հղեց էջմիածին, կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցին. «Երէկ երկու եւ կէս ժամին Նորին ՎեՀաւառութիւնը չքախմբի Հեւ ներկայացաւ Նորին կայսերական Մեծութեան ՊեւերՀոֆի ւալաւում. ընդունելութիւնը Հանդիսաւոր էր: կայսեր դերողորմած վերաբերմունքը դէւի Նորին ՎեՀաւառութեան անձը եւ նորա չքախումբը ընդ միչւ անջնջելի կմնայ մեր յիչողութեան մէջ»3: Հաջորդ օրը մայրաքաղաքի թերթերն ամենայն մանրամասնությամբ անդրադարձան Նիկոլայ II-ի մու իղմիրլյանի ընդունելությանը: Մամուլը նչում էր, որ կայսրն ուչադրությամբ է վերաբերվել Հայոց ընւրյալ կաթողիկոսի ներկայացրած ւաՀանջներին, Հաւկաւես չեչւել է, որ կառավարությունը միջոց-

է. Ակնունի, Բողոքի ձայն: կովկասաՀայ քաղաքական բանւարկեալները (ցարական Հալածանքների մի էջ), Բոսւոն, 1911, էջ 95-96: Նույն ւեղում, էջ 96: «Արարաւ», ‹ 4-5, մայիս-Հունիս, 1909, էջ 394:

ներ կձեռնարկի Հայոց Հոդնոր դւրոցների վիճակը արմաւաւես բարելավելու Համար1: Հեւադա օրերին նույնւես, ամբողջ մի չաբաթ, Պեւերբուրդի ն Մոսկվայի թերթերը Հոդվածներով, ւաչւոնական Հաղորդադրություններով ու ղանաղան նյութերով լուսաբանում էին Հայոց կաթողիկոսի այցելությունը մայրաքաղաք, նրա Հանդիւումները ն ձեռք բերած ւայմանավորվածությունները: Ընդ որում՝ առանձին թերթեր նույն Համարում ղեւեղում էին երկու, նույնիսկ երեք Հոդված կամ Հաղորդադրություն": Մամուլին դուր էր եկել Հայոց նոր Հայրաւեւը: Նրա Հակիրճ կենսադրականները թերթերի էջերում ււադրվում էին Համակրական արւաՀայւություններով: «իղմիրլյանը միջին Հասակից քիչ բարձրաՀասակ ծերունի է, մեծ, սւիւակ մորուքով, խելոք, մաչված դեմքով: Միայն աչքերը ւաւանու աչքերի նման ւայլում են խիւ ու թավ Հոնքերի ւակից»2,- դրում էր "Речь"-ը: Պեւերբուրդից եկող լուրերը Հայերն ընկալում էին որւես երկար սւասված ավեւիս: Դեռ մինչն աղդընւիր կաթողիկոս իղմիրլյանի Պեւերբուրդ մեկնելը «Հովիւ» ւարբերականը դրել էր, որ Հայ աղդը իղմիրլյանին կոչել է ամենաբարձր ւաչւոնի, նրա անձի Հեւ է կաւել իր լավադույն իղձերը, Հայ եկեղեցու վերանորոդության, դւրոցական-վարչական-կալվածական վերածնության Հույսերը: «Ողջունելով ամբողջ Հայութեան Համար նուիրական Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին, ցանկանք ի բոլոր սրւէ, որ նա ամեն Տե՛ս «Նոր օր» (Բաքու), ‹ 3, 21 Հունիսի 1909 թ.: կաթողիկոսի՝ մայրաքաղաքում դւնվելու օրերին նրա կենսադրականը, այցելություններն ու Հանդիւումները լուսաբանել են ւեւերբուրդյան Հեւնյալ թերթերը. “Биржевыя Вьдомости” - ‹ 11126, ‹ 11127, ‹ 11128, ‹ 11129, ‹ 11130, “Россия” – ‹ 1077, “Петербургская газета – ‹ 141, “Новое Время” –‹ 11927, ‹ 11929, ‹ 11932, “Русское Слово” – ‹ 128, ‹ 130, “Петербургский листок” – ‹ 144, ‹ 145, ‹ 146, “Свьть” – ‹ 137, ‹ 139, “Вечерь” – ‹ 344, ‹ 347, “Слово” – ‹ 809, ‹ 810, ‹ 812, “Голос Правды” – ‹ 1115, ‹ 1117, “Рьчь” – ‹ 143, ‹ 144, ‹ 145, ‹ 146, “Новая Русь” – ‹ 143, ‹ 144, ‹ 145, ‹ 146, “Газета Копьйка” – ‹ 136, 1909 г. “Рьчь”, 4 июня 1909 г. "

կերւ արդարացնի Հայ ժողովրդի լաւադոյն յոյսերը»1: իր Հերթին, Հայրաւեւական աթոռի ւաչւոնական ամսադիր «Արարաւը» ցարի Հեւ իղմիրլյանի Հանդիւումից Հեւո մեծ բավականությամբ ընդդծում էր. «Վերջաւէս երկար մւաւանջութիւններ, կասկածներ եւ անՀանդիսւ օրեր անցընելուց յեւոյ, այսօր մեր կրծքին ծանրացած քարը դլորուեցաւ, եւ մենք կարող ենք աղաւ չունչ քաչել: Հայասւանեայց սդաւոր եկեղեցին այսօր ունենում է իր արժանաւոր Պեւը, ս. Գրիդոր Լուսաւորչի թաւուր ԳաՀը՝ իր ընւրելադոյն ԳաՀակալը»2: Մարդիկ իրավամբ կարծում էին, որ նոր կաթողիկոսը ի վիճակի կլինի Հղոր վճռականությամբ վերականդնել էջմիածնի խոնարՀված վարկը, Համերաչխություն սւեղծել Հայ եկեղեցուց ներս, բեկում առաջ բերել նրա դործունեության բոլոր բնադավառներում: «Ո՛չ մի կաթողիկոս կանդնած չի եղել այնւիսի առեղծուածների առաջ,- նչում էր «Արարաւը»,- ինչւիսիք այսօր երեւան են եկել եւ որոնք Հրամայական ւաՀանջով լուծումն ու բացաւրութիւն են սւասում: Ո՛չ մի ժամանակ մւքերի, Հասկացողութեան, ուղղութիւնների այնւիսի սուր բախումներ չեն եղել, որւիսիք ներկայումս ցցուած են մեր առաջ եւ կրօնական Պեւից, ս. էջմիածնի ԳաՀակալից, որ ղեկավար, կառավարիչ ու ւաւասխանաւու անձն է, սւասում են բաւարարութեան»3: իղմիրլյանի ւեւերբուրդյան այցելությունը բարձր էին դնաՀաւում ոչ միայն ւաՀւանողականները, այլն աղաւականները: ՎաՀան Թեքեյանը դա Համարում էր ւաւմական4: ԸնդՀակառակը՝ աղդային-Հեղաւոխականները քննադաւում էին նրան, որ, իբր, ռուս միաւեւի առջն սւորանալով ն ունակոխելով Հայ աղդի արժանաւաւվությունը, նա ւորձել է չաՀել

«Հովիւ», ‹ 12, 12 աւրիլի 1909 թ.: «Արարաւ», ‹ 5-6, մայիս-Հունիս, 1909, էջ 401: Նույն ւեղում: Տե՛ս «Շիրակ», ‹ 25-26, 15 օդոսւոսի 1909 թ., էջ 473:

իր նկաւմամբ նրա դթասրւությունը, ուրիչ ոչինչ: Դաչնակցության «Աղաւամարւը» 1909 թ. Հուլիսի 3 (16)-ի խմբադրականում դրում էր. «Ցարին չրթունքները, ինչւէս սովորաբար, եղան միայն խոսւմնաղանց: կաթողիկոսը խաբուեցաւ: կովկասի մէջ մխիթարական նորութեան չՀանդիւեցաւ, դւաւ անխնայ խուղարկութիւն, ձերբակալութիւն, բանւարկութիւն, Հայ մւաւորականութեան ջլաւումի դործ: Գւաւ միայն թախծութիւն, յուսաբեկութիւն, Հալածանքի մղձաւանջ: Ոչի՛նչ ւարբերութիւն այն խաւար ւաւկերէն որ կը ւարղուէր Թուրքիոյ մէջ դեռ ւարի մը առաջ, նոյն սոսկումով, նոյն անիրաւութեան մւրակով»: ՍաՀմանադրական ռամկավար ղեկավարներից Լնոն Մկըրւիչյանը Ալեքսանդրիայից (Եդիււոս) իղմիրի «Արեւելեան մամուլին» դրած Հոդվածում դաւաւարւում էր Դաչնակցության մամուլի օրդաններից մեկում իղմիրլյանին «Ձարին ծախուած վարձկան» որակումը1: Պեւերբուրդից ս. էջմիածին դնալիս ընւրյալ կաթողիկոսը ւեւք է անցներ ռուսաՀայոց դրեթե բոլոր թեմերով: Այդ ճանաւարՀորդության ընթացքում, նորընւիր ՎեՀաւառն անչուչւ, ո՛չ ժամանակ ն ո՛չ էլ միջոց կունենար նույնիսկ թռուցիկ կերւով ծանոթանալու ռուսաՀայ թեմերի Հեւ, բայց դոնե ռուսաՀայ ժողովրդին կւար իր Հայրաւեւական ողջույնն ու օրՀնությունը, որոնց սւասում էր իր Հուը: Արդեն չաւ ւեղերում՝ Մոսկվայում, Ռոսւովում, Բաքվում, Թիֆլիսում ն մյուս Հայաչաւ նչանավոր կամ աննչան կենւրոններում Հայերը բաղմակողմանի ւաւրասւություններ էին ւեսնում, ընւրում էին ւաւդամավորություններ ճանաւարՀորդության ընթացքում ւաւչաճ ընդունելություն ցույց ւալու իրենց Հոդնոր Հովվաւեւին: «Զւէւք է մոռանանք,- դրում էր «Հովիւը»,- որ ՎեՀաւառ կաթողիկոսի ընդունելութիւնը մեղ Համար աղդային արժանաւաււութեան խնդիր է»2:

«Արեւելեան մամուլ», ‹ 34, 19 օդոսւոսի 1909 թ.: «Հովիւ», ‹ 18, 24 մայիսի 1909, էջ 274:

Հունիսի սկղբին Մաւթեոս իղմիրլյանը Պեւերբուրդից մեկնում է Մոսկվա ն ւեղ Հասնում Հունիսի 5-ին: Հաջորդ օրը նա այցելում է Լաղարյան ճեմարան: Հունիսի 7-ին կաթողիկոսը Մոսկվայից մեկնում է Նոր Նախիջնան ն այնւեղ մնում մինչն ամսի 11-ը: Գնացքով չարունակելով ճանաւարՀը, կաթողիկոսը, ըսւ նախնական ծրադրի, ւեւք է կանդ առներ Բաքվում, բայց ընթացքում ւոխելով մւադրությունը, որոչում է չմւնել քաղաք, այլ նրանից ոչ Հեռու Բելաջարի կայարանից ուղիղ մեկնել Թիֆլիս: ՎեՀին դիմավորելու Համար Հունիսի 23-ին Բաքվից Բելաջարի էին Հասել Շամախու թեմի առաջնորդ Անանիա արքեւիսկուոսը, վարդաւեւներ ն նչանավոր աչխարՀական անձինք: Այնւեղ էին եկել նան Բաքու քաղաքի ւաւդամավորները, քաղաքաւեւական ժողովի ւաւդամավորներ, ւարբեր Հարանվանությունների ներկայացուցիչներ: Բարի դալսւյան առաջին ճառն արւասանում է կոսւանդին Խաւիսյանը1: Բելաջարիում բաքվեցիների ջերմ ընդունելությունից Հեւո ՎեՀաւառ Հայրաւեւին նույնւիսի ընդունելություն էր սւասում Գանձակում: Քաղաքից ու չրջակա դյուղերից կայարանում Հավաքվել էին Հաղարավոր Հայեր, որոնք բուռն ոդնորությամբ ընդունեցին ու ճանաւարՀեցին իրենց Հայրաւեւին2: Վերջաւես Հունիսի 14-ին իղմիրլյանը Հասնում է կովկասի վարչական կենւրոն Թիֆլիս, ուր արժանանում է մեծ ւաւիվների: իջնանելուց ն ժողովրդի ներկայացուցիչների Հեւ Հանդիւելուց Հեւո նա այցելում է կովկասի ւոխարքա կոմս իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովին՝ արժանանալով արւակարդ սիրալիր ընդունելության3: ՎեՀը Թիֆլիսում մնում է 9 օր, ն այդ ժամանակաչրջանում բացի այցելություններից ու ընդուելություններից, նախադաՀում Ներսիսյան Հոդնոր դւրոցի նոր չինության Հիմնադրման Հանդեսին4:

«Բիւղանդիոն», ‹ 3866, 29 Հունիսի (12 Հուլիսի) 1909 թ.: Նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 3861, 23 Հունիսի (6 Հուլիսի) 1909 թ.: Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1910, էջ ԺԶ:

Հունիսի 23-ին դնացքով մեկնելով Թիֆլիսից, իղմիրլյանը Հունիսի 28-ին ժամանում է էջմիածին: կայարանում նրան դիմավորելու էին դնացել սինոդի ամբողջ կաղմը, Վաղարչաւաւի դավառաւեւը, Վաղարչաւաւի Հայ Հասարակության ներկայացուցիչներն ու Երնանի ւաւդամավորները1: Աղդային ւեւականություն չունեցող ժողովուրդը կաթողիկոսի անձի մեջ ւեսնում էր իր աղդային ինքնության խորՀրդանիչը ն բռնել էր նրա ւեչերից: Տեղ Հասնելուց Հեւո ՎեՀաւառ Հայրաւեւի ն սինոդի անուններով էջմիածնում սւացվում էին Հարյուրավոր նամակներ ու ողջույնի Հեռադրեր: Արչակ Զուանյանը Փարիղից դրում էր". «ՎեՀաւառ Հայրաւեւ, Մեծ ուրախութեամբ իմացայ այն սիրալիր ընդունելութիւնը, ղոր Ձարը Ձեղ[ի] չնորՀեր է: ...Արդեօք Ձեր ւեսակցութեան մէջ կարելի եղա՞ւ բառ մ’ըսել կովկասի ձերբակալութեանց մասին, ձերբակալուածներուն մէջ կան անձնաւորութիւններ, որ թանկադին են ամբողջ Հայութեան Համար, ՅովՀաննէս Թումանեան եւ Աւ. իսաՀակեան աննման բանասւեղծները (ձերբակալուած 7-8 ամիս առաջ)... ինչո՞ւ այս մւաւոր ու մարդասիրական դործիչները թչնամի կը նկաւուին Ռուսիոյ եւ կը խոչւանդուին: Այս րուէիս կ’իմանամ, որ Թումանեան արձակուեր է, երանի՛ թէ լուրը ճիչդ ըլլար: Միւսները դեռ բանւն են, եւ թէ իրենցմէ ոմանք Հիւանդ են: ի՛նչ մեծ բարիք ըրած ւիւի ըլլայիք Հայութեան եթէ կարենայիք սւանալ իրենց (եւ անչուչւ բոլոր ձերբակալուածներուն) աղաւումը: Երանի՛ թէ ւոխադարձ վսւաՀութեան եւ խաղաղութեան չրջան մը սկսէր Ձեղմով»2: կայսերական խոսւումից ււավորված կաթողիկոսը ւա-

Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1910, էջ ԺԶ: Նամակի վրա նչված է ամիսը՝ Հունիս, բայց նչված չէ օրը: Մաւենադարան, Մաւթեոս իղմիրլյանի արխիվ, մաւյան 34, թղթ. 14, վավ. 523: "

ւասխան նամակով Զուանյանին Հուսադրել էր, որ չոււով, չաւ չոււով բոլոր ձերբակալվածներն աղաւ են արձակվելու1: ՎեՀաւառն սւասեց օրեր, չաբաթներ ու ամիսներ, բայց ոչ միայն որնէ բանւարկյալ աղաւ չարձակվեց, այլն նորանոր անմեղ մարդիկ նեւվեցին բանւերը2: Հայրաւեւական ս. օծումն" ընդունելով 1909 թ. սեււեմբերի 13-ին, Գրիդոր Լուսավորչի ս. ԳաՀի 126-րդ դաՀակալն սւացավ Մաւթեոս Բ կոսւանդնոււոլսեցի իղմիրլյան ւաչւոնական անվանումը: ՎեՀաւառ կաթողիկոսն իր օծման առթիվ երախւադիւական Հեռադիր էր ուղարկել Հիվանդանոցում դւնվող թադավորկայսրին3 ն նրանից սւացել Հեւնյալ ւաւասխանը. «Սրւանց չնորՀակալ եմ Ձերդ Սրբութիւնից աղօթքի եւ բարեմաղթութիւնների Համար: Թող օդնէ Ձեղ Տէրը ծառայելու Հայկական եկեղեցուն եւ Ձեղ յանձնուած Հօւը կրթելու Հաւաւարմութեան եւ Հւաւակութեան մէջ իրանց թադաւորներին եւ Ռուսասւանին: Նիկօլայ»4: իսկ կովկասի ւոխարքայի՝ կաթողիկոսին ուղղված Հեռադրում ասված էր. «Մաւուցանում եմ Ձեր օծման նչանակալից օրը բարեբաղդութեան եւ աջողութեան լաւադոյն բարեմաղթութիւններ յօդոււ Հայ ժողովրդի եւ ի Հաւաւարիմ Հւաւակութիւն Թադաւոր կայսրին: Ցաւում եմ, որ այդ օրը չը կարողացայ լինել էջմիածնում: Յանձնում եմ ինձ Ձեր սուրբ աղօթքներին»5: Մաւենադարան, Մաւթեոս իղմիրլյանի արխիվ, մաւյան 34, թղթ. 14, վավ. 231ա: Տե՛ս է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, էջ 96: " Մաւթեոս Բ իղմիրլյանին օծեց ավադադույն եւիսկուոսը՝ Մեսրու արք. Սմբաւյանը: կաթողիկոսի օծման մասին մանրամասն ւե՛ս «Հորիղոն», ‹ 36, 16 սեււեմբերի, ‹ 37, 17 սեււեմբերի 1909 թ.: «Արարաւ», ‹ 9, սեււեմբեր, 1909, էջ 695-696: Նույն ւեղում, էջ 695: Նույն ւեղում, էջ 697:

Սծման առիթով չնորՀավորական Հեռադրերն ու նամակները չէին դադարում Հեւադա մի քանի ամիսներին: Նչանավոր արնելադեւ կարլ Ֆրիդրիխ ԼեՀման-Հաուււը 1909 թ. դեկւեմբերի 21-ի թվով Բեռլինից Ամենայն Հայոց կաթողիկոս իղմիրլյանին ուղարկելով Հայասւանի մասին Հենց նոր լույս ւեսած իր աչխաւությունը, չնորՀավորում էր նրան կաթողիկոսական ւաչւոնն սւանձնելու Համար ն Համողմունք Հայւնում, որ Հայոց Հայրաւեւը ուչադրություն կդարձնի Հայասւանի Հին ն միջնադարի ւաւմության ավելի Հանդամանալից ուսումնասիրման անՀրաժեչւության վրա ու ամեն կերւ կաջակցի ուսումնասիրողներին1:

ՀՅ ԴԱՇՆԱկՑՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ ՊԵՏԱկԱՆ ՏԵՌՈՐի

ՏԱՐԱԾՈՒՄԸ կՈՎկԱՍԱՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ

Ֆինլանդիայի, ԼեՀասւանի ն կենւրոնական Ռուսասւանի ւարւված Հեղաւոխական ուժերի Հեւ ՀաչվեՀարդար ւեսնելուց Հեւո ցարիղմն իր Հայացքն ուղղեց կովկասի ն Անդրկովկասի կողմը: Հերթը Հասավ Հայերին, որոնց Հանդեւ առանձնակի դաժանություն դրսնորվեց: Պեւական դումայում կովկասյան Հարցաւնդման քննության ընթացքում ՀՅ դաչնակցության Հասցեին Հնչած մեղադրանքները չէին կարող անՀեւնանք մնալ: Դումայի սնՀարյուրյակային ւաւդամավորներն առաւ նյութ էին մաւակարարել ցարական արքունիքում ն Սւոլիւինի կառավարության մեջ եղած ծայրաՀեղ աջ ուժերին, ինչւես նան ՀակաՀայկական մամուլին, որոնք Հավաքաբար որոչեցին մաՀվան դաւավճիռ կարդալ Ռուսական կայսրության ւարածքում Հայկական ամենաուժեղ քաղաքական կաղմակերւությանը: Բայց դումայում Հնչած մեղադրանքները բավական չէին նման դրակոնյան որոչման Համար: Առկա էին ավելի Հիմնավոր ւաւճառներ:

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 238, վավ. 291:

Նախ, ցարական իչխանությունները կովկասաՀայությանը դիւում էին որւես «Հեղաւոխության խմորիչ»: Հայ եկեղեցու կալվածքների դրավման ւորձն անՀաջողության էր Հանդիւել Հայ ժողովրդի Հավաքական Հակադարձության չնորՀիվ, որի արդյունքում բռնաւեւությունը 1905 թ. օդոսւոսին սւիւված էր եղել 1903 թ. Հունվարի 12-ի բարձրադույն Հրամանով դրավված եկեղեցական կալվածքները Հեւ ւալ էջմիածնին: Պեւերբուրդը, իՀարկե, չէր մոռացել իր այդ սկանդալային ւարւությունը: Եվ աՀա՛ Հեղաւոխության անկումը Հայերից վրեժ լուծելու բացառիկ Հնարավորություն էր սւեղծել: Երկրորդ, ւաւալվել էր թուրք-Հայկական ընդՀարումները բորբոքելու միջոցով Հայերին արյունաքամ անելու ցարական իչխանությունների ծրադիրը: կառավարությունը ղինել ն Հայերի դեմ էր Հանել երկրամասի իսլամությանը, բայց իր սւասածը չէր սւացել: Սկղբում Հանկարծակիի եկած Հայերն ասւիճանաբար սթաւվել էին ն ՀՅ դաչնակցության դլխավորությամբ ջախջախիչ Հարվածներ էին Հասցրել թուրք-թաթարական Հրոսակներին Բաքվում, Երնանում, Թիֆլիսում, Նախիջնանում, Շուչիում, Արարաւյան դաչւում, Զանդեղուրում ն այլուր: ԱրյունաՀեղ ընդՀարումներում երկու ժողովուրդները մեծ կորուսւներ էին կրել, բայց ցարական արքունիքի դավադիր ծրադիրն ամբողջությամբ ւաւալվել էր Հայերի Հերոսական դիմադրության չնորՀիվ: Բնական է, որ ռուսական բռնակալական ուժերը նոր վրեժով էին լցվել Հանդուդն Հայության դեմ ն առիթ էին ւնւրում նրան չամւրելու վրիժառության կրքով: ԱյնուՀեւն, միաւեւությունը չէր Հանդուրժում, որ Դաչնակցությունը դարձել էր կովկասի ամենաՀղոր քաղաքական կաղմակերւությունը, որն ուներ լայնամասչւաբ կռիվներ մղելու ունակ ղինված ջոկաւներ: կուսակցությանը մեղադրելով, թե նա «ւեւություն է ւեւության մեջ», ցարական կառավարությունը Հարմար առիթի էր սւասում ջարդելու այդ քաղաքական կաղմակերւությանը, կուրաւելու նրա Հանդդնությունը, դրանով իսկ կովկասաՀայությանը ղրկելով ւաչււանական ուժից: Վերջաւես, ցարիղմը Դաչնակցությանը չէր ներում այն

բանի Համար, որ նա իր վերջին՝ Զորրորդ ընդՀանուր ժողովում (1907 թ. ւեւրվար-մայիս, Վիեննա) ընդունել էր «կովկասյան նախադիծ», որն ըսւ էության ուղղված էր բռնաւեւությունից ռուսաՀայերի ւաչււանությանը: Այս ներքին ւաւճառներից ղաւ Դաչնակցության դեմ ցարիղմի սանձաղերծած կռիվը ւայմանավորված էր նան այդ քաղաքական կաղմակերւության արւաքին դործունեությամբ: Խոսքն ամենից առաջ այն մասին է, որ Դաչնակցությունը ւվյալ ժամանակ ամենադործուն մասնակցություն էր ունենում Պարսկասւանում 1906 թ. սկսած ն չաՀական միաւեւական իչխանության ւաւալմանը ն երկրում սաՀմանադրական կարդերի Հասւաւմանն ուղղված Հեղաւոխական չարժմանը: Պեւերբուրդը չէր կարող թույլ ւալ, թե Հարնան ւեւության ժողովրդական ուժերն ինչւես են ւորձում ւաւալել իրենց երկրի միաւեւական կարդերը ն Հասւաւել այնւիսի կարդեր, որոնց 1905-1907 թթ. Հեղաւոխության օրերին ձդւում էին Ռուսասւանի Հակացարական ուժերը: Զուր չէր ինքնակալության ւաչււանների վախը, թե ւարսկական Հեղաւոխությունը կարող է արձադանքել ամենից առաջ Անդրկովկասում ն այդւեղ իրական վւանդ սւեղծել ռուսական ւիրաւեւության Համար: Ցարական իչխանություններին չաւ էր անՀանդսւացնում այն Հանդամանքը, որ ւարսկական Հեղաւոխության մեջ նչանակալի դեր են սւանձնել այդ երկրի բնակչության մեջ չնչին ւոկոս կաղմող Հայերը, որոնք մի կողմ դնելով կրոնական ն աղդային ւարբերությունները, սաՀմանադրական ուժերի չարքերում անձնաղոՀությամբ կռվում են «առաջադիմության Համար»: Դաչնակցության նչանավոր դործիչ Եւրեմ Դավթյանի դլխավորությամբ Հայերի մասնակցությունը Հեղաւոխական չարժմանը, նրանց կռիվը չաՀական բանակի ն երկիր ներխուժած ռուսական ղորքերի դեմ ղայրույթ էր առաջացրել Պեւերբուրդում: Միաւեւությունն այս խնդրում նույնւես առիթ էր ւնւրում Դաչնակցությանը ջարդելու Համար, ն այդ առիթը ներկայացել էր: Ցարիղմը ոչ միայն ւարսկական, այլն իր մյուս Հարնանի՝

թուրքական միաւեւության ւաչււանն էր: 1908 թ. երիւթուրքական Հեղաւոխությունը ն օսմանյան սաՀմանադրության վերաՀասւաւումը ռուսական միաւեւական ռեժիմը սվիններով էր դիմավորել: ԱբդուլՀամիդյան միաՀեծան ռեժիմի ւաւալումից Հեւո եկած առաջին ամիսներին սաՀմանադրությունից խանդավառված թուրքաՀայությունը ն նրա քաղաքական կաղմակերւություններից Հաւկաւես ՀՅ դաչնակցությունը ջերմորեն ւաչււանում էին երիւթուրքական նորաՀասւաւ իչխանությանը, նրա Հռչակած աղաւության ն եղբայրության դաղաւարները: Դաչնակցության Համար դործունեության լայն դաչւ էր բացվել սաՀմանից այն կողմ, ուսւի նա նորից իր դործունեության կենւրոնը ւեղաւոխել էր ԹուրքաՀայասւան՝ առաջ բերելով ուժերի ղդալի արւաՀոսք Անդրկովկասից: Դաչնակցությունը, որ Հանդես էր եկել միաւեւական կարդերի դեմ Ռուսասւանում ն աղաւադրական կռվի մասնակից էր Պարսկասւանում, չէր կարող չառաջացնել միաւեւականների աւելությունն իր նկաւմամբ: Եվ Պեւերբուրդը Դաչնակցությունից վրեժ էր ուղում առնել: Դաչնակցության դեմ լայնածավալ Հալածանքներն սկսվել էին Թիֆլիսից, 1908 թ. վերջին: իչխանությունները մեկը մյուսի Հեւնից ւուդանքների էին ենթարկում ն ւակում Դաչնակցությանը ւաւկանող ււադիր օրդանները: Ավերվում կամ ւակվում էին ււարանները, բռնադրավվում ււաւառերը, խուղարկվում, կնքվում էին խմբադրությունները, խմբադիրները ւակվում էին բանւերում կամ աքսորվում: Զախջախվեց կուսակցության աղդեցության ւակ դւնվող արՀմիությունների մեծ մասը: Ժողովրդական ղանդվածների մեջ Դաչնակցության ւարած քարողչությունը թուլացել, Հասցվել էր նվաղադույնի, քանի որ անՀնարին էին դարձել ոչ միայն մարդաչաւ ՀանրաՀավաքները, այլ նույնիսկ կուսակցական խմբերի սովորական ժողովները: Լեոն նկաւում էր, որ ցարիղմը «չաւ ու սաՀման չէր դնում իր եռանդին եւ բանւարկում էր աջ ու ձախ, չղանաղանելով դաչնակցականներին եւ ոչդաչնակցականներին»: Այնւէս որ «այս ւադնաւը, որ ւեւեց

մօւ երեք ւարի, մի աՀաբեկում էր ամբողջ ռուսաՀայ ինւելիդենցիայի Համար եւ մղձաւանջի ւէս ծանրանում էր Հայ Հասարակութեան վրայ»1: 1905-1907 թթ. աղաւադրական չարժման ւարիներին Դաչնակցությունը մի կողմ էր նեւել ամեն ւեսակ դաղւնաւաՀություն ն աչխաւում էր բաց, բոլորին ի ւես: Հեղաւոխական ժամանակաչրջանն անցնելուց Հեւո նա սւիւված եղավ կրկին անցնելու ընդՀաւակ, բայց դա այլնս դժվար էր իրադործել. նրա անդամներին ն դործիչներին արդեն բոլորը դիւեին ն Հեւնում էին2: Ամենուրեք կուսակցության անդամների ն Համակիրների իսկական որս սկսվեց: Մեղադրվում էին ն Հեւադայում ձերբակալվեցին կուսակցության ղեկավար դործիչներ Սիմոն Զավարյանը, Սւեւան Զորյանը (Ռոսւոմ), Համաղասւ (Համո) ՍՀանջանյանը, ԱբրաՀամ Գյուլխանդանյանը, Գարեդին Փասւրմաջյանը (Արմեն Գարո), Հարություն ՇաՀրիկյանը (Աւոմ, Նիթրա) ն ուրիչներ, մւավորական-քարողիչներ բժ. ՀովՀաննես Զավրինը, Ավեւիս ԱՀարոնյանը, Գարեդին Խաժակը, Եղիչե Թուճյանը, Համաղասւ ՆորՀաւյանը ն այլոք, բաղմաթիվ խմբաւեւներ, այդ թվում՝ Նիկոլ Տեր-ՀովՀաննիսյանը (Նիկոլ Դուման) ն Համաղասւը (Սրվանձւյանց), աՀաբեկիչներ՝ Դրասւամաւ կանայանը (Դրո), ասւրախանցի կարոն, Մկրւիչ Աղամալյանը (ՍարՀաւ) ն ուրիչներ: 1908 թ. դեկւեմբերի վերջերին Թիֆլիսում առաջին ձերբակալված դաչնակցականը ՀՅԴ Բաքվի կենւրոնական կոմիւեի անդամ Արւեմ Թայիրյանն էր, որը կարնոր դեր էր կաւարել Հայ-թաթարական ընդՀարումների ժամանակ3: ԱյնուՀեւն Հեւնեց ձերբակալությունների չարքը: Ձերբակալվածների թվում էին Հասարակական դործիչներ, արՀեսւավորներ, առնւրականներ, դյուղացիներ, Հարուսւներ, ուսանողներ: Դրանց մեջ

Լէօ, ԹուրքաՀայ յեղաւոխութեան դաղաւարաբանութիւնը, Հաւ. Բ,

էջ 65:

Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 1, 3 Հունվարի, ‹ 6, 24 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 5 (210), աւրիլ, 1940, էջ 119:

քիչ չէին խեղճ ու կրակ աղքաւ Հայ մարդիկ՝ ձերբակալված իբրն դաչնակցական: Թիֆլիսի աղքաւ Հայ ձկնորսի Հեւ միասին ձերբակալվել էր քաղաքի մեծաՀարուսւներից Ալեքսանդր Մելիք-Աղարյանը: Աչքի ընկնող Հայ դործիչներից ն մւավորականներից որնէ մեկն աղաւ չէր խուղարկության ենթարկվելու ն ձերբակալվելու վւանդից: Թիֆլիսի քաղաքաւեւ Ալեքսանդր Խաւիսյանը չաւ ւարիներ Հեւո վերՀիչել է. «Ես ինքս ւեղեկութիւններ ունէի, որ քննիչը, ւաւրուակ մը կը ւնւռէր ինձ եւս Հեւաւնդելու: «Մչակի» Հանդուցեալ խմբադիր Համբարձում Առաքելեանը ինձ ըսաւ, որ քննիչը Հեւաքրքրուած է իմ մասին եւ Հարցրած իրեն, թէ ի՞նչ կաւեր ունիմ ես Հայ կուսակցութեան (Դաչնակցութեան) Հեւ»1: Արդեն 1909 թ. Հունվարի սկղբներին Թիֆլիսում ձերբակալված էր ավելի քան 500 Հոդի, որոնց թվում կային 22 բժիչկ ու ւասւաբան, 24 ւրոֆեսոր ու դասաւու, 30 ւաչւոնյա ն ծառայող, 45 վաճառական, 70 արՀեսւավոր: Մյուս ձերբակալվածները Հոդնորականներ էին, բանվորներ ու դյուղացիներ, նույնիսկ՝ աչակերւներ: կային նան կանայք2: Ձերբակալությունները Թիֆլիսում խսւադույն ասւիճանի Հասան 1909 թ. Հունվարի երկրորդ կեսին, երբ մի քանի Հաղար մարդ խուղարկվեց: Սրեր անց ձերբակալություններ սկսվեցին կովկասով մեկ, նան Մոսկվայում, Ռոսւով-Նոր Նախիջնանում ն այլուր, կալանվեցին չաւ կամ քիչ Հայւնի այն դործիչները, ովքեր Դաչնակցության դործունեությանն այս կամ այն չաւով առնչված էին: Երնանյան նաՀանդում Հիմնական ձերբակալությունները կաւարվեցին Երնան ն կարս քաղաքներում, Ղաւանի Հանքերում, Ալավերդու արդյունաբերական չրջանում: կարսում առաջիններից մեկը ձերբակալվեց Համբարձում Ղարիբյանը (Պլո թադավոր) ն ուղարկվեց Նովոչերկասկի բանւ: Այսւեղ ձերբակալվեց նան դաչնակցական նչանավոր Հեղաւոխական Արա1

«Հայրենիք», ‹ 8 (116), Հունիս, 1932, էջ 125: Տե՛ս է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, էջ 33:

մայիս Աղնավուրյանը, բայց նա Հաջողեց ւախչել ն անցնել Թուրքիա: «Ցարական Հալածանքը Հ. Յ. դաչնակցութեան դէմ» իր Հուչադրության մեջ Ա. Աղնավուրյանը նկաւել է, որ Ալեքսանդրաւոլի դաչնակցականները ղերծ էին մնացել Հեւաւնդումներից ու Հալածանքներից, ն դա այն ւաւճառով, որ այս քաղաքի ՀՅԴ կաղմակերւությունը 1907 թ. դեմ էր եղել «կովկասյան նախադծին», որով կուսակցությունը կռվի մեջ էր մւել ռուսական ինքնակալության դեմ: Շաւերը վարչական կարդով աքսորվեցին կովկասից: Աչքի ընկնող կուսակցական չաւ դործիչներ էլ սւիւված Հեռացան ուրիչ երկրներ: Դաչնակցության ղեկավար դործիչների ղանդվածային ձերբակալության Հեւնանքների մասին Սիմոն Վրացյանը դրել է, թե կովկասում կուսակցությունը կիսակաղմալույծ վիճակի մեջ էր: Պաւասխանաւու ղեկավարների մեծ մասը, ինչւես ն Բյուրոյի անդամները բանւարկված էին կամ ւախած արւասաՀման, կամ քչվել էին դործերից ն ւաՀվել: ԸնդՀանուր ղեկավարությունը ւասւորեն անցել էր Ոսկանաւաւի (Բաքվի) կենւրոնական կոմիւեին: Դաչնակցության դեմ ւեւական մակարդակով սկսած ւեռորը չոււով ըսւ էության ւարածվեց ռուսաՀայության, Հաւկաւես Անդրկովկասի Հայության մւավոր ողջ ընւրանու՝ դրողների, Հրաւարակադիրների, կրոնավորների, բժիչկների վրա: Նրանցից չաւերը բարձրադույն կրթություն էին սւացել Արնմւյան Եվրուայում ն Ռուսասւանում": «Ցարական դարչելի բյուրոկրաւիան,- դրում էր Լեոն,- ինքն էր սարքել Հայ"

Ձերբակալությունների օրերին Հայկական մամուլում Հաճախակի բարձրացվող ցավու Հարցերից մեկը վերաբերում էր արւասաՀմանում կրթություն սւացող Հայ երիւասարդների՝ դեւի Հեղաւոխական դաղաւարներն ունեցած Հակումներին: կովկասի Հայկական բարեդործական կաղմակերւությունների ֆոնդերից, Հաւկաւես Ալեքսանդր Մանթաչյանի ֆոնդից, ինչւես նան Հասարակական այլնայլ Հիմնարկությունների ու անՀաւների դումարներից ւարեկան ավելի քան 100000 ռուբլի էր Հաւկացվում արնմւաեվրուական ն

թաթարական կուորածները ն այժմ Հալածում էր Հայերին՝ նրանց կաղմակերւած ինքնաւաչււանության Համար»1: Ցարական իչխանությունները ւորձում էին բանն այնւես ներկայացնել, թե ւայքարում են միայն Դաչնակցության դեմ, բայց իրականում ւաւուՀասվում էր ամբողջ Հայ մւավորականությունը: Մւավորականների խուղարկությունները ն ձերբակալությունները կաւարվում էին Ռուսասւանի դրեթե բոլոր Հայաբնակ վայրերում: «Զկար, կարելի է ասել, ն ոչ մի Հայ ինւելիդենւ,- չարունակում էր Լեոն,- որ րուե առ րուե չսւասեր իր ձերբակալմանը»2: Նրանց խմբերով էին ւանում բանւերը: Թիֆլիսի Մեւեխի բանւ, բացի Ավեւիս ԱՀարոնյանից, նեւվեցին նան Սւեւան Մալխասյանը, Ավեւիք իսաՀակյանը, Գարե-

ռուսական Համալսարաններում Հարյուրների Հասնող Հայ ուսանողների կրթության ն կեցության ծախսերը Հոդալու Համար: Բայց այդ մեծ ծախսերն սւասված արդյունքը չէին ւալիս. Հասարակության ւողերով բարձրադույն կրթություն սւացածների մեծ մասն օդւակար էր լինում միայն իրեն ն ոչ թե Հասարակությանը: Նչվում էր նան, որ Հայ Համալսարանականներից չաւերն ուսումնառության ընթացքում Հարելով Հեղաւոխական այս կամ այն ուղղությանը, վերադառնալով իրենց բնակության վայրերը՝ ընդդրկվում են ւիրող կարդերի դեմ մղվող ւայքարի մեջ, ենթարկվում բանւարկության կամ աքսորի, դրանով իսկ ղրկվում սւացած դիւելիքներն իրենց ժողովրդին ծառայեցնելու Հնարավորությունից: ՊաւաՀական չէ, որ ավելի ու ավելի Հաճախ էին ձայներ լսվում, թե Հայ երիւասարդների Համալսարանական կրթության Համար ւրամադրվող Հսկայական դումարի ղդալի մասը ւեւք է ուղղել դյուղերում ն ավաններում ւարրական դւրոցներ բացելու, դրադարաններ, ընթերցարաններ սւեղծելու, Հանրամաւչելի դրքեր ն ժողովրդական էժանադին լրադրեր Հիմնելու դործին: Այս առաջարկի կողմնակիցներն իրենց ւեսակեւը ւասւարկում էին ղանաղան օրինակներով: Սրինակ՝ թերթերը նչում էին, որ ԱՄՆ-ում, որւես կանոն, ուսանողն իր աւրուսւը Հոդալու Համար չի ամաչում ւողոցներում անցորդների կոչիկները մաքրելուց, Հոլանդիայում ն Բելդիայում ուսանողներն ամառվա ընթացքում չեն քաչվում Հասարակ մչակի դործի լծվելուց ն իրենց աչխաւանքով աւրելուց, միաժամանակ ծանոթանալով ժողովրդի Հոդսերին, նրան բաժին Հանելով իրենց ունեցած դիւական ւաչարիցչ «Թումանյանը ժամանակակիցների Հուչերում» (այսուՀեւն՝ «ԹԺՀ»), ՀՍՍՀ ԳԱ Հրաւ., Երնան, 1969, էջ 122: Նույն ւեղում, էջ 66:

դին Լնոնյանը: Լեոն վերՀիչում է, որ «Հայ դրողներից ես, [Ղաղարոս] Աղայանը ն մի քանի ուրիչներ էինք Հրաչքով մնացել»1: 1908 թ. դեկւեմբերի 23-ին (կամ 24-ին)" իբրն քաղաքական Հանցադործ ձերբակալվեց նան Հայ մեծ բանասւեղծ ն Հասարակական դործիչ ՀովՀաննես Թումանյանը: Նա նույնւես ձերբակալվեց «Դաչնակցության դործով»՝ թեւեւն Հայ բանասւեղծը այդ կուսակցության անդամ չէր: Ավեւիս ԱՀարոնյանի որդին, Վարդդես ԱՀարոնյանը, դրել է. «ՅովՀ. Թումանեանը երբեք կաւ չէր ունեցել Հայ քաղաքական եւ յեղաւոխական կաղմակերւութիւնների Հեւ: Նրա կաւը եղել էր Հայ քաղաքական կուսակցութիւնների անդամների Հեւ միայն, եւ այն էլ դրական ու Հասարակական դործունէութեան ասւարէղներում, ինչը որ չէր կարող Հիմք ծառայել նրան Հակաւեւական դործունէութեան մէջ մեղադրելու»2: Ձերբակալության ժամանակ Թումանյանի ւանը ոսւիկանությունը խուղարկություն կաւարեց, որի ընթացքում բռնադրավեց արժեքավոր թղթեր, այդ թվում «Հին կռիվը» ւոեմի ձեռադրի վերջին մասը, որն այդւես էլ չվերադարձվեց Հեղինակին: Պոեմը (որւեղ դեղարվեսւորեն վերարւադրված է Հայ ժողովրդի աղաւադրական ւայքարը) բանասւեղծի ընւիր դործերից մեկն է, որը նույնիսկ չավարւված ւեսքով ընթերցողին Հիացմունք է ւարդնում: ՀովՀաննես Թումանյանի Հեւ միասին ձերբակալվեց նան ավադ որդին՝ Մուչեղը"", որը Թիֆլիսի ւարրական երրորդ դիմնաղիայի 8-րդ դասարանի աչակերւ էր: Երկուսին էլ ւարան

«ԹԺՀ», էջ 66: ՀովՀաննես Թումանյանի ավադ դուսւրը՝ Աչխենը, «Հայրիկիս մասին» Հուչերում դրում է, որ Հայրը ձերբակալվել է 1908 թ. դեկւեմբերի 24-ին (ւե՛ս «ԹԺՀ», էջ 633), իսկ մյուս դսւեր՝ Նվարդի Հուչերում նչված է դեկւեմբերի 23-ը (ւե՛ս Նվարդ Թումանյան, Հուչեր ն ղրույցներ, Երնան, 1969, էջ 90): Վարդդէս ԱՀարոնեան, ՅովՀաննէս Թումանեան: Մարդը եւ բանասւեղծը, Բոսւոն, 1936, էջ 143-144: "" ՀովՀ. Թումանյանը Հայր էր 10 ղավակների՝ Մուչեղ, Աչխեն, Նվարդ, Արւավաղդ, Համլիկ, Անուչ, Արւիկ, Արեդ, Սեդա, Թամար: "

Մեւեխի բանւ: Բանասւեղծը ւակվեց ‹ 15 խցում: Գրիդոր ԶոՀրաւը իր մի երկւողով" ւադնաւ էր Հայւնում «Դաչնակցության դործով» ւեղի ունեցող ձերբակալությունների կաւակցությամբ: «Սիրելի՛ս,- դրում էր նա,- առի նամակդ. սիրւս խչխչաց բոլոր Հայերուն Համար որոնք ռուսական խսւութեանց ենթարկուած են: Թումանեանի եւ իսաՀակեանի Համար դիմում ւիւի ընեմ...»1: Արխիվում ւաՀւանվել է ՀովՀ. Թումանյանի Հարցաքննություններից մեկի արձանադրությունը: Հարցաքննությունը կաւարվել էր Մեւեխի բանւում, Նովոչերկասկի նաՀանդային դաւարանի առանձնաւես կարնոր դործերի դաւական քննիչի կողմից: Հարցաքննության արձանադրությունում կարդում ենք. «Անուն, Հայրանուն, աղդանունս է ՀովՀաննես Տեր-Թադնոսի Թումանյան: 40 ւարեկան եմ, ծադումով Թիֆլիսի նաՀանդի ւոՀմիկ աղնվական: Մչւական բնակությանս վայրն է՝ Թիֆլիս, ԲեՀբութովի ւողոց, 44 ւուն, ծննդավայրս է Թիֆլիսի նաՀանդի Բորչալու դավառի Դսեղ դյուղը: կրոնական ւաւկանելությունս՝ Հայ լուսավորչական, դրադեւ եմ, ամուսնացած: Զբաղմունքս՝ բանասւեղծ, արձակադիր: Ունեմ անչարժ կայք Շուլավեր ն Դսեղ դյուղերում՝ ւներ, այդիներ ն վարելաՀող: ԱռանձնաՀաւուկ նչաններ չունեմ, ղինվորական ւարւքս կաւարել եմ, Հեւաքննության ւակ չեմ դւնվել, դաւված չեմ եղել»2: ԱյնուՀեւն քննիչի այն Հարցերին, թե «արդյոք իրեն մեղավոր ճանաչո՞ւմ է 1905-1908 թվականներին Ռուսական կայսրությունում կաղմակերւված Հայ Հեղաւոխական դաչնակցությանը ւաւկանելու Համար, այն բանի Համար, որ եղել է այդ կուսակցության, այլն նրա ւարբեր կոմիւեների անդամ», Թումանյանը ժխւական ւաւասխաններ է ւալիս: ԱյնուՀեւն "

ԶՀաջողվեց ւարղել, թե երկւողն ո՞ւմ է ուղղված եղել: ԳԱԹ, Գրիդոր ԶոՀրաւի ֆոնդ, ‹ 2174: ՀԱԱ, ֆ. 32/95, ց. 1, դ. 1, թ. 435:

քննիչը մեղադրանք է Հարուցում, թե Թումանյանը կուսակցական դրադրության մեջ է եղել կաղմակերւության ւարբեր անդամների Հեւ, ղորօրինակ 1907 թ. Հունիսի 15-ին Թիֆլիսից Ղարաքիլիսա ուղարկած ‹ 7546 Հեռադրով Սերդեյ Եդիդարովին" խնդրել է «կարդադրություն անել...»"", իսկ նույն թվականի Հուլիսի 23-ին Մանդլիս ուղարկած ‹ 9594 Հեռադրով կուսակցության անդամ Արւյուչը «Խարիսխ» կուսակցական թերթի ներկայացուցչի Հասցեով Թումանյանին Հարցրել է նույն կուսակցության անդամ Զարդարյանցի դւնվելու վայրը, ինչւես նան Հարցրել է, թե ե՞րբ կաղաւվի""" Ղարաքիլիսայի կոմիւեի անդամ ՎաՀրամ Նալբանդյանը1: Քրեական օրենսդրքի 102-րդ Հոդվածով ներկայացրած այս բոլոր մեղադրանքներին ՀովՀ. Թումանյանը քննիչին ւաւասխանել է. «Ես ինձ մեղավոր չեմ ճանաչում»2: Բայց Հարցաքննությունն ավարւելուց Հեւո քննիչը դրում է եղրակացություն, թե ինքը Թիֆլիսում Հարցաքննելով 40 ւարեկան ՀովՀաննես Թադնոսով Թումանյանին Հայ Հեղաւոխական «Դաչնակցություն» կուսակցության Հեւ Հանցավոր կաւի մեջ դւնվելու մեղադրանքով, այսինքն՝ Ռուսասւանի քրեական օրենսդրքի 102-րդ Հոդվածով դաւաւարւելի Հանցանքի մեջ, դւել է, թե 1) Թումանյանը մեղավոր է ճանաչվում ինչւես առդրավված Հեռադրերի Հիման վրա, այնւես էլ վկաների ցուցմունքների Համաձայն, 2) Նրան սւառնացող ւաւիժը ուղեկցվում է սեւականության իրավունքի ղրկումով: Ելնելով վերը չարադրածից՝ դաւական քննիչը, առաջնորդվելով քրեական օրենսդրքի 416-րդ Հոդվածի 4-րդ կեւով ն

"

Հավանաբար՝ ՀՅԴ Բորչալուի կաղմակերւության ղեկավարներից: Թե ի՛նչ կարդադրության մասին է եղել խոսքը, ւասւաթղթում ւարղաբանված չէ: Հավանաբար բանւից աղաւվելու մասին է խոսքը, իսկ թե ո՛ր բանւից, այդ մասին ւասւաթղթից չենք իմանում: ՀԱԱ, ֆ. 32/95, ց. 1, դ. 1, թ. 434: Նույն ւեղում, թ. 435: ""

102-րդ, 423-րդ, 428-րդ Հոդվածներով՝ «Որոչեց: Հիչյալ մեղադրյալ ՀովՀաննես Թումանյանից ւաՀանջել 5 Հաղար ռուբլի երաչխիք, իսկ մինչ այդ ւաՀել Մեւեխի բանւում՝ Հսկողության ւակ»1: Դրանից մի քանի օր առաջ Մեւեխում բանւարկված Արամ Եսայանը Հեւադայում (1935 թ.) վերՀիչել է, որ երբ Թումանյանին «բերին մեր բաժանմունքը», «մեր մեջ վրացի մւավորականներ ու խմբադիրներ էլ կային. երնի բոլորն էլ ճանաչում էին Թումանյանին: Նրա այդւեղ երնալուն ւես սովորական աղմուկն իսկույն դադարեց, ն միառժամանակ խոր լռություն ւիրեց: - Այս ո՞ւմ ենք ւեսնում... Ա՛յ թե բանը որւեղ է Հասել,ասում էին Թումանյանին ճանաչողները»2: ՀովՀ. Թումանյանի ձերբակալման լուրը չաւ ճնչող ււավորություն էր թողել ողջ Հայ մւավորականության վրա: Հայ մչակույթի դործիչները ւեսան ու Համողվեցին, որ իրենցից որնէ մեկի անձի անվւանդությունը երաչխավորված չէ, որ Հայ մւավորականը ամեն րուե կարող է ենթարկվել իչխանությունների ամեն ւեսակի բռնությանը: կոմիւասն իր մւերիմներից մեկին՝ իչխանուՀի Մարիամ Թումանյանին" ուղարկած 14. 2. 1909 թվակիր նամակում դրում

«ԹԺՀ», էջ 599: Նույն ւեղում: " իչխանուՀի Մարիամ Թումանյանը (1870-1945 թթ.) դրական, թաւերական, Հասարակական դործիչ էր, Թիֆլիսում Հրաւարակվող "Новое Обозрение" («Նովոյե օբողրենիե») թերթի խմբադիր իչխան Գեորդի Թումանյանի (Թումանով) կինը: Բաղմաթիվ բարեդործական, մչակութային ն այլ Հասարակական կաղմակերւությունների Հիմնադիր էր ն ղեկավար: Նյութաւես ն բարոյաւես աջակցում էր Հայ մչակույթի դործիչներին, սաւար կանդնում Հայ որբերին ու դաղթականներին: Հիմնել էր «իչխանուՀի Թումանյան ն ընկ.» Հրաւարակչությունը, որը Հայ երեխաների Համար դրքեր էր ււադրում: իչխանուՀին ՀովՀ. Թումանյանի ամենամւերիմներից էր, նրա աջակիցը: Մարիամ Թումանյանի դրամական միջոցներով Հրաւարակվել է «Մանկական դրադարան ՀովՀաննես Թումանյանի» մաւենաչարը: Բանասւեղծի Հեւ աղդակցական կաւ չուներ:

էր. «Մեր ՅովՀաննէսի չարձակուելը չաւ վաւ ււաւորութիւն թողեց վրաս. որքա՛ն ղրկւում է մեր դրական-բանասւեղծական կեանքը նորա անդործ բանւումն ընկած մնալով: իՀարկէ, երեւի դեռ երկար կւաՀեն, մինչեւ ամբողջ կծիկը բաց անեն: Լսւում է, որ չաւ խիսւ որոնում են ղանաղան ւեղերում մի չարք անձանց: Այս խմորը դեռ չաւ ջուր կառնի...»1: «Մի վայրենի Հալածանք է սկսւած Հայ ժողովրդական կաղմակերւութեան դէմ: Բոլոր սեւ ոյժերը միացել են՝ նրա դոյութիւնը վւանդելու Համար»,- դրում էր ՀՅԴ դլխավոր օրդան «Դրօչակը»2: Ձերբակալվածների Հարցաքննությունների ն մեղադրյալներին դաւարանին ներկայացնելու ողջ դործի ղեկավարությունը Հանձնվել էր ցարական ամենաանխիղճ ւաչւոնյաներից մեկին՝ Նովոչերկասկի նաՀանդային դաւարանի առավել կարնոր դործերի քննիչ, իսկ ոչ վաղուց Վիլնոյի դաւասւանական ւալաւի անդամ Ն. Ն. Լըժինին: Սրան այդ ւաչւոնին նչանակել էր ցարական ռեժիմի ամենանվիրյալ ւաչւոնյաներից մեկը՝ մոլի Հայաւյաց, արդարադաւության սնՀարյուրյակային նախարար Շչեդլովիւովը, ն Հավանություն էր ւվել ինքը՝ Սւոլիւինը: Լըժինի Հարցաքննություններն ընդդրկում էին դաչնակցականների չուրջ չորս ւարվա դործունեությունն Անդրկովկասում՝ սկսած 1905 թվականից: Ձերբակալվածները մեղադրվում էին քրեական օրենսդրքի 102-րդ Հոդվածով՝ «Հակակառավարական արարքների Համար»: Եթե այդ մեղադրանքը դաւարանում Հասւաւվեր, աւա բոլորին սւառնում էր աքսոր Սիբիր: Ուսւի Լըժինն ամեն միջոցի դիմում էր ներկայացված մեղադրանքն անւայման Հասւաւելու Համար: Նա դործում էր կաւաղությամբ, ամեն ինչ անում էր արդարացնելու Համար ւերերի վսւաՀությունը: «Ավելի դաՀճի, քան դաւասւանական քննիչի ւաչւոնին արժանի այդ մարդկային վիժվածքը նույնիսկ

կոմիւաս վարդաւեւ, Նամականի, Երնան, 2009, էջ 156-157: «Դրօչակ», ‹ 2-3, ւեւրվար-մարւ, 1909, էջ 17:

վավերադրերի կեղծման էր դիմում՝ դործին իր ցանկացած ուղղությունը ւալու Համար»1,- դրում էր Լեոն: Դաչնակցականների ղանդվածային ձերբակալությունների դլխավոր ւաւճառը ՀՅԴ առանձին ղեկավար դործիչներ բացաւրում էին կուսակցության Հակառակորդների ն, առաջին Հերթին, խմբաւեւ ՄիՀրան Քեչիչյանի մաւնություններով: Ուրիչները նույնիսկ մեղադրում էին կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարք Մաղաքիա արք. Սրմանյանին, թե նա քննիչ Լըժինի Հարցման ի ւաւասխան նրան աննւասւ ւեղեկություններ է ւվել դաչնակցականների մասին: Հեւադայում, սակայն, ւարղվեց, որ իրականությանը դա չի Համաւաւասխանում: Սրմանյանը ւարիներ Հեւո ասել էր. «Լըժինը երբեք չէ դիմած ինծի թէ՛ ուղղակի եւ թէ՛ անուղղակի, ոչ մէկ Հարցում չէ ուղղուած անոր կողմէ՝ դաչնակցականաց մասին»2: Քննիչ Լըժինը ն դաւախաղ Ակսակովը, որոնց նսւավայրը Նովոչերկասկն էր, ամենախիսւ դաղւնաւաՀությամբ չրջում էին այն բոլոր քաղաքներն ու ավանները, ուր դաչնակցական բանւարկյալներ կային ն ւեղում նրանց ենթարկում էին Հարցաքննության: Սնասւուոլի, Թիֆլիսի, Բաքվի, Սրյոլի ն այլ ւեղերի բանւերից Ռոսւովի բանւ էին ւեղաւոխում Հարյուրավոր բանւարկյալների՝ մւավորականների, կուսակցական դործիչների, առնւրականների ն այլոց: Այս բանւն էին ընկել Ավեւիս ԱՀարոնյանը, Ավեւիք ՍաՀակյանը (Հայր ԱբրաՀամ), Համո ՍՀանջանյանը, Գարեդին Խաժակը, բժ. Լնոն Աթաբեկյանը, Հովսեւ Արղությանը, ԱբրաՀամ Գյուլխանդանյանը, Սարդիս Մանասյանը, Համաղասւ Սրվանձւյանցը, Գերասիմ Բալայանը, Արւեմ Թայիրյանը, բժ. Ավեւիք Մնացականյանը, Հայկ Սողոմոնյանը, Լնոն Թադնոսյանը, իրավաբան Լնոն Մուչեղյանը, Արչակ ՄեՀրաբյանը (Սրինդ), ուսուցիչ Ղնոնդ Մելքոնյանը, նախկին վար1

«ԹԺՀ», էջ 65: «Մչակ», ‹ 205, 21 սեււեմբերի 1911 թ.:

դաւեւ կորյուն ՍաՀակյանը, Սարբաղ Խեչոն, Բաչդառնեցի Մարւիրոսը ն ուրիչներ1: Ռոսւովի բանւի ւայմաններն աՀավոր էին: ՊաւաՀական չէ, որ չդիմանալով կււանքներին ն ծաղր ու ծանակին, այսւեղ մաՀացավ Խանասորի արչավանքի մասնակից Սարբաղ Խեչոն: ԲանւաւաՀների ծեծից մաՀացել էր Գանձակի Աղջաղալա դյուղի քաՀանա Նիկողայոս Սողոմոնյանը: Նույն բանւը նեւված «Մչակ» թերթի նախկին աչխաւակից, իրավաբան ՀովՀաննես Մեդնիկյանին ենթարկել էին այնւիսի ւանջանքների, որ նա Հասել էր խելադարության2: Լըժինը մւաՀոդված էր, որ Դաչնակցությունը կարող է իր վւանդված անդամներին ւախցնել Ռոսւովի բանւից: Նրա մւաՀոդությունը ղուր չէր, քանղի Նոր Նախիջնան-Ռոսւովում կար Հոծ Հայ բնակչություն, որի չրջանում Դաչնակցությունը մեծ Հեղինակություն ուներ, իսկ նրա ւեղական կոմիւեն («Նալբանդի» կոմիւե) կուսակցության առավել կարդաւաՀ ն իր կոչմանը դիւակից միավորներից մեկն էր, որը թեն սւոլիւինյան ռեակցիայի ժամանակ ծանր կորուսւներ էր կրել, բայց դեռ այդ վիճակում նույնիսկ ւաւրասւ էր կաւարելու ւաւասխանաւու ն վւանդավոր առաջադրանքներ: Այդ ամենը Հաչվի առնելով՝ Լըժինը չւաւ կարդադրություն էր արել աչքառու բանւարկյալներին Ռոսւովի ն մյուս բանւերից ւոխադրել Նովոչերկասկի բանւը ն առնել խիսւ Հսկողության ւակ3: Այս բանւը, որ ժամանակին Դոնի կաղակների ձիերի ախոռաւուն էր եղել, նույնւես դաժան ւայմաններ ունեցող բանւերից մեկն էր, ուր բանւարկյալներին անձամբ քննում էր Լըժինը: ԲանւաւաՀները բոլոր միջոցները դործադրել էին լիովին խղելու նրանց կաւերն արւաքին աչխարՀի Հեւ: Բայց, չնայած դրան, առանձին դեւքերում Հաջողվում էր վերականդնել ընդՀաւակյա կաւը, ն այդ դործում մեծաւես օժանդակում

«Հայրենիք», ‹ 6 (352), Հունիս, 1955, էջ 12, ‹ 3 (305), մարւ, 1958,

էջ 30:

Տե՛ս է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, էջ 49: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 8 (354), օդոսւոս, 1955, էջ 84:

էր Նովոչերկասկի ւոքրաթիվ, բայց Հավաւավոր ու ղոՀաբերող Հայկական Համայնքը1: Նովոչերկասկի դնդանում բռնաւակված 160 բանւարկյալները այնւեղ մնացին մի քանի ւարի: Դաժան Հարցաքննություններ էին կաւարվում նան Թիֆլիսի, Բաքվի, Տադանրոդի ն ուրիչ վայրերի բանւերում: «Բանւարկեալները կը ւանէին իրենց խաչը սւոիկեան արիութեամբ»2,- դրել է Միքայել Վարանդյանը: Նրանցից մեկն էր Դաչնակցության մարւական անդամներից նչանավոր աՀաբեկիչ Մկրւիչ Աղամալյանը (ՍարՀաւ): Դաչնակցական Խեչոյի Հեւ 1908 թ. նա անցել էր Պարսկասւան, բայց չոււով կուսակցության Հանձնարարությամբ նույն ւարվա դեկւեմբերին կարնոր դործով վերադարձել էր կովկաս, ուր արդեն սկսվել էին ուժդին Հալածանքները Դաչնակցության դեմ: Քննիչ Լըժինի կարդադրությամբ նրան ձերբակալում ն նեւում են Երնանի բանւը: Այսւեղ նա ամիսներ չարունակ ենթարկվում է անմարդկային ւանջանքների, բայց չարունակում է անկուրում մնալ նրա մարւական ոդին: ի վերջո Մկրւչին թունավորում են ն նա մաՀանում է բանւում3: Ձդւելով Հնարավորինս չաւ մարդ խառնել դործին, չաւ մեղադրական նյութեր Հավաքել ն դրանց Հիման վրա չՀիմնավորված ղանդվածային ձերբակալություններ իրականացնել, Լըժինը ն նրա ենթակաները դնալով ամբարւավան էին դառնում, մեկը մյուսից ոճրալից Հանցաւարւ որոչումներ Հրաւարակ Հանում: Նախաքննություն, որւես այդւիսին, չկար: Քննիչի քմաՀաճ կամքից էր կախված այս կամ այն ձերբակալվածի բախւը: Այսւես, իր 70 ւարիները Հեւնում թողած դաղաւարաւաչւ դրող Ռոսւոմովը (Ռոսւոմյան) Հրաւարակել էր մի Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 8 (354), օդոսւոս, 1955, էջ 84: Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 481: Տե՛ս ԱբրաՀամ Գիւլխանդանեան, Հայ-թաթարական ընդՀարումները, Հաւ. Ա, էջ 55:

դրվածք, ուր նկարադրել էր Հարյուր ւարի Հեւո իր երաղած մարդկային Հասարակությունը՝ առանց ղորքի, ւաւերաղմների ն դաւարանների: Ըսւ նրա՝ այդ ժամանակ երկրի վրա եղբայրությունն ու սերը ւիւի ւիրեին: Գրվածքն այնւես մեկնաբանվեց, թե Հեղինակը դեմ է այն իրավակարդին, որում ինքն աւրում է, ուսւի աւսւամբելու ն դա ւաւալելու կոչ է անում1: Քննիչները նրան որակեցին որւես Հույժ վւանդավոր Հեղաւոխական ն մեղադրանք ներկայացրին քրեական օրենսդրքի՝ սիբիրյան ցմաՀ աքսոր նախաւեսող Հոդվածով: Բաքվում Հրաւարակվող “Баку” («Բաքու») անվամբ ռուսալեղու թերթի" խմբադիր Քրիսւաւոր Վերմիչյանը դործով Թիֆլիս դնալիս սովորաբար նրան ւոխարինում էր մեկ ուրիչը, ն թերթը լույս էր ւեսնում վերջինիս սւորադրությամբ: Բայց մի անդամ, երբ Վերմիչյանը Թիֆլիս էր մեկնել չորս օրով, Հանդես էր բերել անւութություն՝ բացակայության ժամանակ թերթի ճակաւից չվերցնելով իր անունը: “Баку”-ն այդ օրերին չարունակել էր լույս ւեսնել իր սւորադրությամբ ն ււադրել էր Պարսկասւանից սւացված մի Հոդված, որւեղ կար նան ւարսից չաՀ ՄաՀմեդ Ալիի դեմ ուղղված՝ Դաչնակցության Հրաւարակած մի նամակը: Ըսւ ռուսական Համաւաւասխան օրենքի, թերթում լույս ւեսած բոլոր Հոդվածների Համար միակ ւաւասխանաւուն խմբադիրն էր: Վերմիչյանը բանւարկվում է ն դործը Հանձնվում դաւական բարձր աւյանին: Պարսից միաւեւի դեմ ուղղված նյութը ցարական դաՀի ւաՀւաններն ընկալել էին որւես միաժամանակ ռուսաց միաւեւի դեմ ուղղված նյութ, թեն Վերմիչյանը որնէ Հեղաւոխական կաղմակերւության անդամ երբեք չէր եղել ն Հայւնի էր որւես իչխանությունների կողմնակից: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9 (117), Հուլիս, 1932, էջ 101: 1909 թ. սկղբին Բաքվի երկու՝ “Бакинское Эхо” («Բակինսկոյե էխո») ն “Вестник Баку” («Վեսւնիկ Բակու») ռուսալեղու թերթերը միավորվել էին, ն այդ երկու թերթերի խմբադիր-Հրաւարակիչները՝ Քրիսւաւոր Վերմիչյանն ու Քրիսւաւոր Սարդսյանը, միացյալ ուժերով սկսել էին Հրաւարակել “Баку” թերթը: "

Բայց նախաքննության ժամանակ քննիչները արձանադրության մեջ ցմաՀ բանւարկությամբ Հոդված նախաւեսեցին: Ք. Վերմիչյանը երկար ժամանակ ւառաւեց բանւախցում, բայց Հարցի երկրորդ քննությունը նա Հաջողեց Պեւերբուրդ ւեղաւոխել: ի վերջո, մեծ ւուդանք վճարելուց Հեւո միայն Հնարավոր եղավ նրան աղաւել աքսորից ն խնդիրը ւակվեց որւես երջանիկ բացառություն1: Մի քանի ւասւերի Հիման վրա ւեւք էր ձերբակալել ոմն մւավորական Գնորդի, որի բնակության ւեղը ցույց էր ւրված Թիֆլիսը: ՈրովՀեւն Թիֆլիսում «Գնորդ» անունը կրող մւավորականներ չաւ կային, ուսւի սկսեցին ձերբակալել այդ անունը կրող բոլոր կրթված Հայերին: Քննիչները վերջիվերջո կանդ առան Գնորդ Առաքելյանի վրա՝ նրան ւաւասխանաւվության ենթարկելով ն բանւ նեւելով: Դրանից ամիսներ Հեւո միայն Հայւնի դարձավ, որ խոսքը վերաբերել էր դաչնակցական Գնորդին, որը 1909 թ. սեււեմբերի սկղբին սւանվել էր Թավրիղի մուերքում, ն նրա մաՀվան ւասւը վավերացրել էր ւեղի ռուսաց Հյոււաւոսը2: Նման բան ւեղի ունեցավ նան «Հաջի Հակոբի» Հեւ: Ձերբակալելու նւաւակով որոնվում էր այս անունը կրող թուրքաՀայ Հայւնի դործիչ, բայց ձերբակալվեցին «Հաջի Հակոբ» անվանյալ 10 Հոդի, որոնցից, ի վերջո, կանդ առան Երնանում կալանված Հաջի Հակոբ Ավեւիսյանի վրա, մի ծերունի, որը երբնիցե որնէ կաւ չէր ունեցել Դաչնակցության Հեւ3: Ոսւիկանությունը ւնւրում էր արցախցի Հեղաւոխական Նիկոլ Պողոսյանին, որն անցել էր Վան, դլխավորում էր ՀՅԴ Լեռնաւարի կաղմակերւությունը ն Հայւնի էր «Վանա իչխան» (ռուսերեն՝ "Князь Вана") անունով: Զկարողանալով նրան իրենց ձեռքը դցել՝ ոսւիկանները Ղամարլուի Դալլար դյուղում «Հայրենիք», ‹ 9 (117), Հուլիս, 1932, էջ 101: «ՍուրՀանդակ», ‹ 56, 17 Հունվարի 1910 թ., ւե՛ս նան՝ «Մչակ», ‹ 10, 17 Հունվարի 1910 թ., «Ախուրեան», ‹ 5, 21 Հունվարի 1910 թ.: «ՍուրՀանդակ», ‹ 56, 17 Հունվարի 1910 թ., ւե՛ս նան՝ «Մչակ», ‹ 10, 17 Հունվարի 1910 թ., «Լումայ», ‹ 1, Հունվար, 1910, էջ 76:

կալանավորում ու բանւարկում են Հայւնի Հեղաւոխական դործիչ, Դաչնակցության Հիմնադիրներից իչխան (князь) Հովսեւ Արղության-Երկայնաբաղուկին1: Ամիսներ անց ւարղվեց, որ ոսւիկանության որոնածը դւնվում է Վանի չրջանում: իմանալով Արղությանի ձերբակալման մասին՝ Վանա իչխանը ներկայանում է ւեղի ռուսաց Հյոււաւոսին ն Հայւնում, որ «իչխանն» իր մականունն է՝ այդ բանը Հասւաւելով ւասւաթղթերով: Նա բողոքում է, որ իր ւոխարեն ուրիչին կալանավորելն անարդար է: Հյոււաւոսն այդ մասին Հայւնում է Պեւերբուրդ, այնւեղից ւեղեկացնում են Լըժինին, բայց բան չի ւոխվում: իչխան Հովսեւ Արղությանը չուրջ երեք ւարի ւանջվեց բանւում2: Գաղւնի լրւեսներից սւանալով ւեղեկություն Ղնոնդ Մալխասյանցի՝ դաչնակցություն կուսակցությանը ւաւկանելու մասին, բայց չդւնելով նրան, քննիչների Հանձնարարությամբ ոսւիկանությունը ձերբակալել էր Արւաչես Մալխասյանցին՝ նրա աղդանվան կից ավելացնելով "он же Гевонд"3 («նա Հենց ինքը Ղնոնդն է») բառերը... Հայ մեծաՀարուսւ ն բարերար, 50-ամյա Ալեքսանդր Մելիք-Աղարյանը բանւ նեւվեց չինծու մեղադրանքով. քննիչները «աւացուցել» էին, որ նրա դրասենյակի միջոցով կասկածելի անձանց դումարներ են ւոխանցվել: Բժիչկ Լնոն Աթաբեկյանը բանւում մնաց մու երկու ւարի այն մեղադրանքով, թե նա իչխանությունների դեմ Հանցանքներ է կաւարել Շուչիում, այն դեւքում, երբ անՀերքելի ւասւերը ցույց էին ւալիս, որ այդ «Հանցանքները» կաւարելու ժամանակ նա եղել է Բաքվում: Բժիչկ Համո ՍՀանջանյանը ձերբակալվել էր Վլադիկավկաղում ւեղի ունեցած մի դաղւնի ժողովի մասնակցելու ամբասւանությամբ, չնայած նա այդ քաղաքում ընդՀանրաւես չէր եղել4: Տե՛ս «Լումայ», ‹ 1, Հունվար, 1910, էջ 76, «Հայրենիք», ‹ 5 (327), մայիս, 1953, էջ 55: Տե՛ս է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, էջ 33, «Հայրենիք», ‹ 5 (327), մայիս, 1953, էջ 55: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 36, 21 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, էջ 83:

Մեռած մարդկանց ւեղ քննիչները կարդադրում էին ձերբակալել միանդամայն ուրիչ մարդկանց, եթե ունենում էին նույն անունները կամ աղդանունները: Շաւ Հաճախ ձերբակալությունից խուսաւածների ւոխարեն բանւարկում էին նրանց աղդականներին: կալանավորվում էին Հաղիվ 18 կամ 19 ւարեկան նորաՀաս երիւասարդներ, որոնք մեղադրվում էին 1903-ին կամ 1904-ին կաւարած աՀաբեկչություններին մասնակից լինելու Համար, այսինքն՝ երբ նրանք այդ ւարիներին եղել էին 12-13 ւարեկան անչաւաՀասներ1: կաւարվում էին նան անուղղակի Հալածանքներ. այսւես, Գանձակի նաՀանդի մի քանի դյուղերում ժանդարմները սւառնացին կալանավորել կանանց, եթե նրանց ամուսինները ոսւիկանություն չներկայանան: է. Ակնունին իր «Բողոքի ձայն» դրքում բերում է մի ուրիչ դեւք: Մի երիւասարդ անւորձ ռուս քննիչ մի Հայ վարդաւեւի դործի առիթով Ելիղավեււոլի նաՀանդաւեւին ղեկուցում է, ասելով, թե որնէ ւասւ չկա նրան ձերբակալելու Համար: ՆաՀանդաւեւը քննիչին Հարցնում է. «Երիւասա՞րդ է վարդաւեւը»: Վերջինս ւաւասխանում է. «Այո՛, երիւասարդ է, Հաղիվ 29 ւարեկան»: «Եթե երիւասարդ է, մեղավոր կլինի, բռնեցե՛ք...»2,- լինում է նաՀանդաւեւի կարդադրությունը: Անչուչւ արւաՀայւելով ներքին դործերի նախարարության ւրամադրությունները՝ Լըժինը Հայ բանւարկյալներից մեկին նրա Հարցաքննության ժամանակ ասել էր. «Ձեր մեղքն այն է, որ Հայ եք ն ւաւասխանաւու եք այն բոլորի Համար, ինչ անցնում-դառնում է Հայկական կյանքի մեջ: Մեղ Հարկավոր է մոխրի ւակ թաղել ձեր ձդւումները, արմաւից ւոկել Հեղաւոխության ծիլերը, քանդել քաղաքական կուսակցությունները ն դերեղմանել այն բոլորը, ինչ կենդանի է ն կենսունակ ւայքարի: Փա՞սւ եք ուղում - ւասւը մեր քմաՀաճույքն է: Վավերադի՞ր եք ուղում - վավերադիրը ոսւիկանական ղեկուցադիրն է: Ո՛չ մի քաղաքական կուսակցություն, ո՛չ մի Հայկական միւք,

Տե՛ս է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, էջ 72-73: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 75:

ո՛չ մի չարժում - աՀա՛ մեր կամքը...»1: Ոսւիկանները մուավորաւես նույն խոսքերն էին ասել Խրիմյան Հայրիկի նախկին դիվանաւեւ, իսկ այդ ժամանակ Գանձակի Հայոց թեմի առաջնորդ կորյուն վարդաւեւին՝ նրա ձերբակալության ժամանակ: Վարդաւեւի ւան խուղարկության ընթացքում նրանք դւել էին նրա մի քանի նկարները, որոնցում նա ւաւկերված էր մարւական ղենքը ձեռքին: Վարդաւեւը ձերբակալվեց, իսկ նկարները ւեւական դումայի թուրք անդամները Հասցրին Պեւերբուրդ ն Մոսկվա՝ ցույց ւալու Համար, թե Հայ Հոդնորականներն ինչով են ղբաղված2: Ձերբակալություններին ղուդընթաց ռուսական Հեւադիմական մամուլի օրդաններն ամեն կերւ արդարացնում էին ոսւիկանության սանձարձակ անօրինականությունները: Երբ Հարյուրավոր դաչնակցականներ արդեն բանւերում էին, "Новое Время" («Նովոյե վրեմյա») թերթում լույս ւեսավ Հերթական Հայաւյաց Հոդվածներից մեկը, որի Հեղինակը քաջալերում էր կառավարությանը ն խորՀուրդ էր ւալիս է՛լ ավելի ուժեղացնել Դաչնակցության ջախջախմանն ուղղված ջանքերը: Հոդվածում թվարկված էին մի քանի դաչնակցական մւավորականների անուններ, որոնց անՀրաժեչւ էր անՀաւաղ ձերբակալել: Դրանց թվում էր նան ոչ-դաչնակցական Սամսոն Հարությունյանը: Վերջինս ւոխանակ բողոքելու թերթի սովորական աւաւեղեկաւվության դեմ, ւարւք Համարեց խմբադրությանն ուղարկած մի երկարաչունչ Հեռադրով ոչ միայն Հերքել լուրը, այլն Հայւարարել, թե ինքը Դաչնակցության երդվյալ Հակառակորդներից է ն միչւ ւայքարել է նրա վնասակար ուղղության դեմ: Դրանով իսկ Ս. Հարությունյանը ւասւորեն արդարացնում էր ոչ միայն Դաչնակցության, այլն Հայ մւավորականության դեմ սկսված վայրենի Հալածանքը: "Новое Время"-ն ււադրեց Հեռադրի չարադրանքը, չմոռանալով այդ կաւակցությամբ Հանդես դալ առաջնորդող Հոդվա«Ասւարէղ», ‹ 119, 18 նոյեմբերի 1910 թ.: "Стенографический отчет о заседаниях второй сессии 3-й Государственной думы", с. 1431.

ծով, ուր ասված էր, թե Հայ ժողովրդի՝ ւեւությանը Հավաւարիմ մւավորականները Համամիւ են Դաչնակցությանը ւաւժելու կառավարության քաղաքականությանը1: Բայց Ս. Հարությունյանի ւաՀվածքը եղակի էր կամ բացառություններից մեկը: իՀարկե, Հեւամւությունները, Հալածանքներն ու բանւարկությունները ւեղի էին ունենում դաւական օրենքների Հիման վրա, բայց ւասւը մնում է ւասւ՝ ռուսական կառավարությունը որոչել էր սրով ու Հրով բնաջնջել Հայկական չարժումը ն նրա առավել ուժեղ ղեկավարին՝ ՀՅ դաչնակցությանը: Պեւերբուրդի կառավարական վերնախավն ու ռուսական Հեւադիմական մամուլը ւորձում էին մեղադրյալների աթոռին նսւեցնել ամբողջ Հայ ժողովրդին՝ իբրն Հեղաւոխական աղդի: ինչւես անարդարության դլուխ կանդնած միաւեւական կարդը, այնւես էլ այդ դործի ներչնչողը՝ Սւոլիւինը ն անարդարություն դործադրողը՝ Լըժինը, լավ դիւեին, որ վրդովեցուցիչ են իրենց արածները, որ Հասարակական կարծիքը չի արդարացնի իրենց դրակոնյան դործողությունները: Զէ՞ որ անիմասւ բան էր մարդկանց Համողել, թե ընդՀանրաւես մեղավոր են բոլոր Հայերը, այն դեւքում, երբ ամենքը դիւեին, որ ինչւես ամեն մի Հավաքականություն, այնւես էլ Հայությունը բաղկացած է ւարբեր դասակարդերից ու խավերից, ւարբեր քաղաքական Հոսանքներից, որոնք Հասարակական երնույթների մասին իրարամերժ կարծիքներ ու Հայեցակեւեր են ունենում: ԱՀա թե ինչո՛ւ ինքնակալությանն անՀրաժեչւ էր Հայ աղդի դեմ սկսած Հալածանքը վարադուրել: Եվ քանի որ կառավարության աչքում Հայոց ինքնուրույնության դաղաւարը մարմնավորված էր նան Դաչնակցության մեջ, քանի որ այդ կուսակցության Հակակառավարական ընթացքն ակնՀայւ էր, ուսւի նւաւակաՀարմար Համարվեց Հայության դեմ Հալածանքը ներկայացնել որւես ՀՅ դաչնակցության դեմ Հալածանք: Այդ իսկ ւաւճառով էլ դաւական դործը կնքվեց «ՀՅ դաչնակցության դործ» անունով:

Տե՛ս «Ասւարէղ», ‹ 199, 31 մայիսի 1912 թ.:

Հայկական մամուլը Համողված էր, որ չնայած բոլոր ՀակաՀայկական ուժերի ջանքերին, անՀնար է աւացուցել, թե ամբողջ Հայ աղդը Հեղաւոխական է: «Հորիղոն» թերթն իր առաջնորդողում դրում էր, որ երբ 1905-1907 թթ. ամբողջ Ռուսասւանը բռնված է եղել Հեղաւոխության կրակներով, այդ նույն ժամանակ Հակացարական չարժման մեջ բաղմաթիվ աղդերի նման Հայությունը նույնւես իր միջից Հրաւարակ էր բերել Հեղաւոխական խմբակցություններ: Բայց այդ ւարիներին Հայերը չկաւարեցին նույնիսկ մեկն այն դործերից, որոնք այնքան սովորական էին Ռուսասւանում: Այսւես, Հայերը «երբեք եւ ոչ մի ւեղ Հանրաւեւութիւն չՀռչակեցին, մի ռուս ղինուորի անդամ ղինաթաւ չարեցին, չւիրացան ւեւական դումարներին, իրենց կալուածաւէրերի դէմ դուրս չեկան Հրով ու սրով, ինչւէս Ռուսասւանի բոլոր կողմերում է եղել: Եղել են, ճիչւ է, դասակարդային կռիւներ չաւաղանցրած, այո՛, նոյնիսկ ծայրայեղութիւնների Հասցրած, բայց ոչ ւեւութեան դէմ՝ անջաւական դիւաւորութեամբ»1: Թերթը դրում էր, որ Հայերի մեջ Հակակառավարական Համաղդային չարժում չէր կարող լինել նախ այն ւաւճառով, որ նրանք մեկ միլիոնից միայն մի ւոքր են ավելի՝ չրջաւաւված այլաղդիների ծովով: կարո՞ղ էր արդյոք մի ւոքրաթիվ ժողովուրդ Հանդես դալ նրան արյան մեջ թաթախելու ամեն միջոց ունեցող վիթխարի ւեւության դեմ: Եղավ մի ժամանակ, երբ Ռուսասւանի չաւ աղդեր ինքնավարության ւաՀանջ առաջ քաչեցին: Եվ միայն Հայ ժողովուրդն էր, որ Հայւարարեց, թե ինքն այդւիսի բան ցանկանալ չի կարող, քանի որ միաւարր ղանդված չի կաղմում: Հայ ժողովուրդը նույնիսկ վախենում էր, որ եթե կովկասում ղեմսւվո մւցնելիս նկաւի չառնվեն աղդաբնակչության ւեղաբաչխման ւեղական առանձնաՀաւկությունները, աւա ինքը կարող է այնւիսի դրության մեջ ընկնել, որ չաւ ւեղերում ղրկված կլինի ղեմսւվոյի ինքնավարությանը մասնակցելուց: «Մի՞թէ այդւիսի մի

«Հորիղոն», ‹ 125, 13 Հունիսի 1912 թ.:

ժողովուրդ կարող էր իր մէջ սնուցանել անջաւողականութիւն»1,- Հարց էր ւալիս թերթը: Մի ուրիչ առիթով «Հորիղոնը» ղարմանում էր բոլոր «Հայակերների» անմւության վրա, որ չեն ուղում Հասկանալ մի ւարղ ճչմարւություն՝ ռուսաՀայերն իրենց ընդՀանուր Հայրենիք Ռուսասւանի անքակւելի ու անբաժան մասնիկն են: «Մեծ Ռուսասւանի ցաւերը եւ ուրախութիւնները մեղ էլ են ւաւկանում», Հեւնաւես Հայերը երջանիկ են, երբ Ռուսասւանը Հղոր է ու անւարւելի2: ԱյնուՀեւն թերթը նչում էր, որ «մենք չենք վրդովուի, եթէ մեր թերութիւնները, մեր նոյնիսկ ակամայ սխալները - եթէ միայն եղել են - ջրաղացի քարերի նման մեր վղից կախէին: Բայց մեղ վրայ դիւմամբ սւեր են բարդում միմիայն նրա Համար, որ մենք Հայ ենք, որ մեղ ղրւարւում են, դարձեա՛լ նրա Համար միայն, որ մենք Հայ ենք - աՀա այդ ժամանակ ե՛ւ վրդովւում ենք, ե՛ւ ղայրանում, ե՛ւ միեւնոյն ժամանակ՝ ղարմանում...»3: Մեւեխի բանւում բռնաւակված ՀովՀ. Թումանյանի Հարցաքննությունը նույնւես կաւարում էր Թիֆլիս ժամանած Ն. Լըժինը: Նա Թումանյանին առաջին անդամ Հարցաքննության ենթարկեց 1909 թ. մարւի 20-ին: «Վւանդավոր քաղաքական բանւարկյալին» նա քննում էր առանց ամենադույղն անդամ Հաչվի առնելու նրա ինքնությունը: Արամ Եսայանը վերՀիչում է, որ ինքը՝ Թումանյանը, բանւում ւաւմել է, որ «իր Հեւ էլ կաւարել են քաղաքական Հանցավորներին վերաբերող բոլոր «արարողությունները»՝ լուսանկարել էին դլխարկով, առանց դլխարկի, նսւած, կանդնած, ձախ թնին Համար կւցրած, թանաքի մեջ թաթխած մաւը դրոչմել էին սւիւակ թղթի վրա ն այլն: Նա այդ Համարում էր Հավաւաքննության (ինկվիղիցիա) դեռ առաջին չրջանը: «Այդ «արարողություններին» ենթարկվողը չի կարող սարսաւ չղդալ, որովՀեւն նա դրանում ւես1

«Հորիղոն», ‹ 125, 13 Հունիսի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 55, 16 մարւի 1912 թ.: Նույն ւեղում:

նում է իրեն սւասող Հեւադա աՀավոր վւանդն ու խոչորադույն չարիքը,- ասում էր Թումանյանը:- էդ վայրենի «արարողությունները» բոլորովին անՀամաւաւասխան են մարդկային մւքի այժմյան ղարդացմանը»1: Զնայած այդ ամենին, ՀովՀ. Թումանյանը բանւում Հոդեւես չէր ընկճվել: Ավելին, չարունակում էր աչխաւել, սւեղծադործել: 1909 թ. ւեւրվարին բանւում լրացավ նրա 40-ամյակը: Այդ առթիվ նա դրեց «Վայրէջք» բանասւեղծությունը: ՀաղթաՀարելով Հոդեկան խռովքները՝ բանասւեղծը բանւում դրեց նան «Մի կաթիլ մեղրը»: Ձերբակալվածներին, ինչւես ասվեց, մեղադրանք էր ներկայացվել քրեական օրենսդրքի 102-րդ Հոդվածով: ՀովՀ. Թումանյանին ներկայացրած մեղադրանքը Հասւաւելու Համար նախաքննության ժամանակ իբրն վկաներ Ղաղախից Թիֆլիս էին կանչվել ւեղի ղեկավարներից Վեքիլովը ն մի քանի ուրիչ կովկասյան թուրքեր, ինչւես նան Լոռու իդաՀաւ (ԱյդեՀաւ) դյուղից ՇաՀբաղ ՇաՀվերդյանը: ՀովՀ. Թումանյանի եղբայրներից ՎաՀանը «Եղբորս մասին» Հուչերում դրում է, որ ռուսական Հեղաւոխության ժամանակ «Լոռիում կային Հաւուկ ժանդարմական լրւեսներ, որոնք մաւնում էին Հեղաւոխականներին: Այդ ժամանակ Լոռիում Հայւնի էր իդաՀաւցի ՇաՀբաղը, որը կրծքին ուներ Հաւուկ նչան. այդ նա էր Հայւնել ՀովՀաննեսին...»2: Ղաղախից ն Լոռուց եկած բոլոր վկաները սխալ ցուցմունքներ էին ւվել ի վնաս Թումանյանի, նրան մեղադրել ռուսական կառավարությունը ւաւալելու կոչեր անելու մեջ: Վկաների ն մեղադրյալ ՀովՀ. Թումանյանի ցուցմունքների Հիման վրա ընդարձակ արձանադրություն էր կաղմվել: 1909 թ. մայիսի 26-ին Նովոչերկասկի նաՀանդային դաւարանի քննիչը բաղմօրյա Հարցաքննությունից Հեւո կաղմում է Թումանյանի ցուցմունքների Համառու արձանադրությունը ն դաւարանին ներկայացվելիք իր եղրակացությունը: 1909 թ. Հունիսին, վեցամսյա բռնաւակումից Հեւո, Հով1

«ԹԺՀ», էջ 599: Նույն ւեղում, էջ 241:

Հաննես Թումանյանի ավադ որդի, անմեղ ճանաչված Մուչեղին մի քանի ուրիչ բանւարկյալների Հեւ, մինչն դաւավարության սկսվելը, դրավականով ու ժամանակավորաւես բաց են թողնում Մեւեխի բանւից: իսկ ՀովՀաննես Թումանյանին բանւից աղաւելու Համար ւաՀանջվեց 5 Հաղար ռուբլի, որը մուծեց Թիֆլիսի ուննորներից՝ Թումանյանի ամենամւերիմ մարդկանցից Փիլիւոս Վարդաղարյանը: Սա նույնիսկ նեղացել էր, թե ինչո՞ւ Թումանյանին այդքան «էժան են դնաՀաւել», այն դեւքում, երբ մյուսներին ժամանակավորաւես աղաւելու Համար 20-25 Հաղար ռուբլի էր սաՀմանվել: Մեւեխի բանւից դրավականով աղաւվածների թվում էին նան բանասւեղծ Ավեւիք իսաՀակյանը ն դաչնակցական ուրիչ մւավորականներ: Բանւից աղաւվելուց Հեւո Թումանյանը 1909 թ. ամռանը ընւանիքով անցկացրեց Հայրենի Դսեղ դյուղում: Սւեղծադործական լարված ժամերից Հեւո նա մանկության ընկերների Հեւ միասին բնության դրկում էր, ըմբոչխնում էր Հարաղաւ եղերքի Հմայքները: 1909 թ. ամռան վերջերին Թումանյանը նորից Թիֆլիսում էր: Նա ընկղմվեց Հասարակական լարված աչխաւանքի մեջ: 1910-1911 թթ. բանասւեղծը խմբադրում էր Դաչնակցության «Հորիղոն» թերթը, որի էջերում լույս ընծայեց բաղմաթիվ Հոդվածներ, անսւորադիր առաջնորդողներ: Այդ Հոդվածների ու նյութերի որոչ մասը չոչաւում էր Հայ բանւարկյալների Հեւ կաւված Հարցեր, թերթում ււադրվում էին ընթերցողների բողոքները՝ ուղղված կաւարվող անօրինականությունների դեմ: ինչւես «Հորիղոնում», այնւես էլ կովկասաՀայ ուրիչ ւարբերականներում խուլ բողոքներ էին լսվում, թե Մայր աթոռ ս. էջմիածինը մի կողմ է քաչված, Հանդես չի դալիս կաւարվող բռնությունների դեմ: իՀարկե, դա այդւես էր, բայց էջմիածինը չէր ցանկանում ավելորդ միջամւություններով ավելի բարդացնել վիճակը, մանավանդ որ իր անունը բաղմիցս չոչաւվել էր Պեւական դումայում, Հաւկաւես «կովկասյան Հարցաւնդման» կաւակցությամբ: Բացի այդ, էջմիածինը դործին միջամւելու մեկ-երկու ւորձ արել էր, որոնք աւարդյուն էին ավարւվել:

ԼԸԺիՆՅԱՆ ԲՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի

«ԺԱՄԱՆԱկԱՎՈՐ ԹՈՒԼԱՑՈՒՄԸ»

Արդեն 1910 թ. Հունվարի սկղբին Լըժինը ավարւել էր 1200 մեծածավալ էջերից կաղմված ամբասւանադրի կաղմումը ն դա ւրակներով ււադրության ւալով, բաժանել էր մեղադրյալներին": 1910 թ. Հունվարի 13-ին չւաւ Պեւերբուրդ կանչվեց Նովոչերկասկի դաւասւանական ւալաւի նախադաՀ Խոլոդովսկին: Նրան կանչել էին կառավարության նախադաՀ Պյուր Սւոլիւինին ղեկուցելու դաչնակցականների դործի ընթացքի մասին1: Սւոլիւինը դոՀ էր մնացել Լըժինի ն նրա ենթակաների կաւարած աչխաւանքից ն խորՀուրդ էր ւվել առժամանակ սաՀմանաւակել ձերբակալությունները, բայց դրա ւոխարեն արադացնել բանւերում դւնվողների Հարցաքննությունները ն արձանադրություններում ամենախիսւ ւաւիժներ նախաւեսել: Թեն Հիմնականում վերջացել էր կովկասյան դաչնակցականների դործերի քննությունը, բայց դա չէր նչանակում, թե ամբողջովին դադարեցվել էին խուղարկություններն ու ձերբակալությունները: Ոսւիկանության ճանկն էին ընկնում նորանոր նկաւելի դործիչներ, որոնց 1908-1909 թթ. Հաջողվել էր խուսաւել ձերբակալությունից: Հիմա էլ, իՀարկե, ոմանց Հաջողվում էր ւաւաՀական դիւվածով խույս ւալ ոսւիկանության նեւած ցանցից ն նույնիսկ անցնել արւասաՀման: Այսւես, 1910 թ. ամռանը խուղարկվում է Սիմոն Վրացյանի "

Նչենք, որ ամբասւանադիրն ըսւ էության ւաւմական կարնոր արժեք ունեցող ւասւաթղթերի մի Հավաքածու է, ավելին՝ դա ՀՅ դաչնակցության ւաւմության ժամանակադրական կարդով դասավորված ն օւար դիւողի կողմից վերլուծված ուրվադիծ է՝ նրա Հիմնադրության օրերից մինչն 1908 թ. սկիղբները: Հենց այդ էր Լըժինի կաւարած միակ դրական դործը: Նրա կաղմած ամբասւանադրում Հավաքված ու դասավորված են ՀՅԴ վերաբերյալ դրավոր ւվյալներ, որոնք կարող են օդւակար լինել այդ կուսակցության ւաւմությունն ուսումնասիրողների Համար: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 8, 15 Հունվարի 1910 թ.:

բնակարանը ն ոսւիկանների ձեռքն է ընկնում 1907 թ. սկղբին Վիեննայում դումարված ՀՅԴ Զորրորդ ընդՀանուր ժողովի արձանադրությունների սնադրությունների մի մասը: ինքը՝ Վրացյանը, ւաւաՀականորեն ւանը չէր եղել ն կարողացել էր թաքնվել: Նույն ւարվա ամռանը նա Հաջողում է կեղծ անցադրով անցնել Թուրքիա ն ուսուցչի ւաչւոն սւանձնել կարինի Սանասարյան վարժարանում1: իր դործունեությանը Սւոլիւինի ւված բարձր դնաՀաւականից Հեւո Լըժինն է՛լ ավելի մեծ եռանդով չարունակեց ւարբեր քաղաքների բանւերում ւառաւող Հայերի Հարցաքննությունները ն ամբասւանադրերի կաղմումը2, որոնք, Միքայել Վարանդյանի վկայությամբ, 40 Հաղար էջից ւակաս չէին3: «Գործի» Հսկայածավալ արձանադրության մեջ ռուսերեն թարդմանությամբ ղեւեղված էին դաչնակցական կաղմակերւությունների դրած ու ւարածած բաղմաթիվ թռուցիկներ ն կոչեր, դաչնակցական մամուլի, մասնավորաւես «Դրօչակի» էջերում աղաւության կարճաւն չրջանում լույս ւեսած ամբողջական Հոդվածներ, ընդարձակ քաղվածքներ այլ Հրաւարակություններից: Այդւեղ կար նան ւաւմական ւեղեկանք Դաչնակցության մասին, որւեղ ւրված էին նրա ծադման ւաւմությունը, դործունեությունը, կաղմակերւական կառուցվածքը, կաղմը": Զեւեղված էին կուսակցության կանոնադրությունը, «կովկասյան նախադիծը», ինքնաւաչււանության կռիվների մասին մի ուրիչ ւասւաթուղթ ն այլն: «Գործի» մեջ էին նան Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 8 (354), օդոսւոս, 1954, էջ 85: Նույն թվականին կարինում է Հասւաւվում նան Ռոսւոմը՝ որւես աղդային վարժարանների ընդՀանուր ւեսուչ (ւե՛ս նույն ւեղում): Տե՛ս «Մչակ», ‹ 10, 17 Հունվարի 1910 թ.: Տե՛ս Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 122: " Դաչնակցության մասին ավելի քան 70 էջանոց ւեղեկանք է ւաՀւանվում արխիվում (ՀԱԱ, ֆ. 4047, ց. 1, դ. 237, թթ. 1-73): ինչւես երնում է ւասւաթղթի բովանդակությունից, դա դրվել է նչված ժամանակ ն Հնարավոր է, որ դաւական դործի մեջ ղեւեղված որնէ ւեղեկանքի նախնական ւարբերակներից մեկն է:

Դաչնակցության կաղմակերւությունների ն ղեկավար մարմինների ուղարկած մեծաթիվ դրություններ, կուսակցության անդամների բաղմաթիվ նամակներ ն Հեռադրեր, ամեն ւեսակ այլաղան ւասւաթղթեր: Դաւական իչխանություններին Հայւնի էր դարձել Դաչնակցության ողջ ընդՀաւակյա դործունեությունը, դիւեին, թե ւեւական բարձրասւիճան ւաչւոնյաներից որին ով է աՀաբեկել, վերծանվել էին կուսակցության ղեկավար ն սւորին մարմինների դրությունների ծածկադրերը, Հայւնի էին դարձել Անդրկովկասի մեծ ու ւոքր կենւրոններում սւեղծված ղենքի ւաՀեսւների ղդալի մասի ւեղերը, դիւեին, թե ղինամթերքը որւեղ է դնվել, ինչւես է բերվել երկրամաս ն այլն: Հայ դործիչների ղանդվածային ձերբակալությունների, նրանց բանւային ւառաւանքների լուրերը թաւանցում էին կ. Պոլիս ու Հայ դաղթաչխարՀի այլ կենւրոններ, առաջ բերում խոր դժդոՀություն, «աղմուկ ու յուղմունք»1: 1910 թ. աւրիլին կ. Պոլսի Բերայի ս. Երրորդություն եկեղեցում ւեղի ունեցավ բողոքի մեծ ՀանրաՀավաք, որւեղ Ակնունու ն ուրիչների ճառախոսությունների առարկա էր դարձել Հայերի իրավական դրությունը Ռուսասւանում ն մասնավորաւես այն ամբասւանյալների Հարցը, որոնք մեկ ւարուց ավելի դւնվում էին ցարական բանւերում: Երբ Հարցաքննությունները Հիմնականում վերջացել էին, Պոլսի մւավորականությունը միջնորդություն ներկայացրեց ւաւրիարքին, որւեսղի նա դիմի ռուսական իչխանություններին ն խնդրի դաւավարությունն անկողմնակալ անցկացնել2: Տարբեր երկրների Հայկական դաղութների Հայւնած ւաւադով՝ կ. Պոլսում կաղմվել էր մի կենւրոնական Հանձնախումբ, որի անդամներն էին՝ Զաւել Եսայանը, Տիլւերը (Երվանդ Տիլւերյան), Սւեւան Սւարթալըն, Գրիդոր ԶոՀրաւը, Վարդդեսը (ՀովՀաննես Սերենդյուլյան), Գարեդին Փասւրմաճ-

Տե՛ս Լէօ, ԹիւրքաՀայ յեղաւոխութեան դաղաւարաբանութիւնը, Հաւ. Բ, էջ 65: ԳԱԹ, Արւաչես Գարադաչյանի ֆոնդ:

յանը ն ՎաՀան Փաւաղյանը: Հանձնախմբի նւաւակն էր սւանալ կովկասաՀայ բանւարկյալների օդւին ւրվելիք բոլոր նվիրաւվությունները, դրանք դործածել իր նւաւակին ն մանրամասն Հաչիվ ւալ Հասարակությանը1: Բողոքում էր Հայ դաղթաչխարՀը: ԱՄՆ-ի Հայկական Համայնքներում ւեղի էին ունենում բողոքի Հավաքներ, որոնցում ընդունվում էին ցարական իչխանություններին դաւաւարւող բանաձներ: 1910 թ. ամերիկյան 14 մեծ քաղաքների (Ֆիլադելֆիա, Դեւրոյթ, Ուսւր, Սան Ֆրանցիսկո, Բոսւոն, Նյու Յորք ն այլն) Հայերը դիմումներ արեցին ԱՄՆ-ի կենւրոնական կառավարությանը՝ Դաչնակցության դաւավարությունն արադացնելու Համար ւաՀանջելով նրա միջամւությունը: Սակայն ռուսական իչխանությունների դեմ միջաղդային Հանրությանը ւրամադրելու դաչնակցական դործիչների, Հաւկաւես Ակնունու, ցուցաբերած մեծ աչխուժությունը Հավանություն չէր դւնում ռուսաՀայոց մեջ, որոնք դա Համարում էին կուիւ միջամւություն Ռուսասւանի ներքին դործերին: Այդւես էր դւնում նան դաչնակցականների մի մասը: «ՍուրՀանդակը» դրում էր, որ Հավաքներով ու Թիֆլիսի բողոքներով ւորձելով ճնչում դործադրել ռուսական իչխանությունների վրա, որոչ քաղաքական ուժեր քիթը խոթում են ռուսական արդարադաւության դործերի մեջ2: Բանւից երաչխավորությամբ բաց թողնված ՀովՀ. Թումանյանը «Հորիղոն» թերթի 1910 թ. ‹ 75-ում ղեւեղեց մի դրություն՝ ուղղված կ. Պոլսի կուսակցականների անմիւ բողոքի դեմ: Հոդվածի իմասւն այն էր, որ բռնության ու Հալածանքների մասին խոսելու, բողոքելու իրավունք չունեն Թուրքիայում աւրողները, քանի որ Թուրքիան միչւ բռնության երկիր է եղել: Անդրադառնալով բանասւեղծի Հոդվածին, Վարդդես ԱՀարոնյանը նկաւել էր, թե «դրանով ՅովՀ. Թումանեանը ուղում

Տե՛ս «Ասւարէղ», ‹ 128, 20 Հունվարի 1911 թ.: Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 91, 9 աւրիլի 1910 թ.:

էր ցոյց ւալ ռուս կառավարութեան, թէ ինքը բարեյոյս Հւաւակ է, եւ այդւիսով Հեչւացնել իր ւաչււանութիւնը դաւարանի առջեւ»1: իՀարկե, այդ Հասւաւման մեջ կար ճչմարւության որոչակի բաժին, բայց միայն այդքանը: Պեւք չէ, սակայն, մոռանալ, որ իր դիւակցական կյանքի ողջ ընթացքում Թումանյանը եղել է ռուսական մչակույթի Հեւնողական ջաւադով ու քարողիչ, մեծաւես դնաՀաւել Ռուսասւանի խաղացած դրական դերը Հայ ժողովրդի ւաւմական ճակաւադրում: Նա նույն անւուոխ ւեսակեւը ւաՀւանում էր նույնիսկ սւոլիւինյան Հեւադիմության դաժան օրերին, երբ ինքը նույնւես իր վրա ղդում էր Հայերի դեմ սանձաղերծած Հարվածները: Անդամ այդ ւայմաններում Թումանյանի Հոդվածը Հեղինակավոր մի դաս էր բանւարկյալների անկոչ ւաչււաններին, որոնք էժանադին ժողովրդականություն ձեռք բերելու Համար ռուսական իչխանությունների դեմ սկսած արչավով վւանդում էին ռուսաՀայերի առանց այն էլ ոչ Հանդիսւ կացությունը: Ողջունելով ՀովՀ. Թումանյանի՝ «Հորիղոնում» լույս ւեսած Հոդվածը, «ՍուրՀանդակը» դրում էր. «Պ-րն ՅովՀաննէս Թումանեանը, մինը ռուսաՀայ ղաւակներից, մինը [Լըժինեան] թիւրիմացութեան ղոՀերից, այսօր բողոքում է Ռուսիայի դէմ եղած բողոքի դէմ, եւ մենք ուրախ ենք, որ արդէն Հասունանում է մերոնց միւքը, երբ դործերը դնաՀաււում են ոչ թէ ամբոխային ւրամադրութեամբ, այլ՝ սեւական առողջ դաւողութեամբ»2: Դաչնակցության նկաւմամբ սանձաղերծած Հալածանքները նան միջաղդային լայն արձադանք էին սւացել: 1910 թ. օդոսւոսին կուենՀադենում ւեղի ունեցավ II ինւերնացիոնալի Հերթական Համադումարը, որի աչխաւանքներին ւաչւոնական մասնակցություն ունեցավ Դաչնակցությունը՝ իր չորս անդամներով (Նիկոլ Դուման, Միքայել Վարանդյան, Մարւիրոս Հարությունյան (Շիրակնի) ն Արմենակ Բար1 Վարդդէս ԱՀարոնեան, ՅովՀաննէս Թումանեան: բանասւեղծը, էջ 143: «ՍուրՀանդակ», ‹ 91, 9 աւրիլի 1910 թ.:

Մարդը

եւ

սեղյան): իր կուսակցության անունից Համադումարում ճառով Հանդես եկավ Նիկոլ Դումանը: Հայ ւաւվիրակները Համադումարին մասնավորաւես ւեղյակ էին ւաՀում այն մասին, թե իրենց կուսակցությունն ինչւիսի անմարդկային Հալածանքների է ենթարկվում ցարական իչխանությունների կողմից: ՌուսաՀայությունը միանչանակ չընդունեց Համադումարում Դաչնակցության ներկայացուցիչների Հակառուսական ւաՀվածքը. չաւերը կուենՀադենում նրանց դործունեությունը, Հաւկաւես Նիկոլ Դումանի ելույթը, Համարում էին միանդամայն անընդունելի, քանի որ դրանով իսկ Սւոլիւինի կառավարությանը ւալիս էին նոր առիթներ արդարացնելու ն ուժեղացնելու իր ՀակաՀայկական քաղաքականությունը: ԱրւասաՀմանում իր Հասցեին Հնչած քննադաւությունները Պեւերբուրդը Հաչվի չէր առնում, թեն արւերկրում դւնվող դաչնակցական նչանավոր դործիչները՝ Սիմոն Զավարյանը, Նիկոլ Դումանը, ՀովՀաննես Քաջաղնունին, Միքայել Վարանդյանը ն ուրիչներ չարունակում էին ջանքեր թաւել եվրուական մւավորական ու քաղաքական չրջաններում Հայանւասւ կարծիք սւեղծելու ն նրանց միջոցով բանւարկյալների վիճակը թեթնացնելու Համար: Շաւերի Համար այնւես էլ մութ մնաց Դաչնակցությունը բացառիկ դաժանությամբ ւաւժելու նւաւակը: Տարօրինակ էր մանավանդ այն, որ Հեւաւնդվում էր միայն այդ կուսակցությունը, որը Համենայնդեւս միակ Հեղաւոխական կուսակցությունը չէր Անդրկովկասում: Վրացական սոցիալ-դեմոկրաւական կամ մյուս Հեղաւոխական կաղմակերւությունները, որոնք նույնւես խոչոր մասնակցություն էին ունեցել 1905-1907 թթ. չարժումներին, աղաւ էին մնացել ւեղի ունեցող ղանդվածային Հալածանքներից: Դա ւարօրինակ էր մանավանդ այն ւաւճառով, որ թվում էր թե Վորոնցով-Դաչկովի ւոխարքայությունը վերջ է դրել կովկասում միայն Հայերին Հալածանքի ենթարկելու դոլիցինյան քաղաքականությանը: Բայց բոլորի Համար ւարղ էր, որ Դաչնակցության դեմ ուղղված աննախընթաց Հալածանքները, ինչւես ն Հայ մւավորականության ղանդվածային ձերբակալությունները կա322

ւարվում էին Սւոլիւինի անձնական միջամւության ու ւնդումների Հեւնանքով: Զնայած Հայ մարդկանց ձերբակալման «դադար» էր Հայւարարված, բայց ռուսական Հեւադիմական մամուլի օրդանները չարունակում էին իրենց ՀակաՀայկական դործունեությունը: Այդ ւեսակեւից առաջնությունը նախկինի ւես ւաւկանում էր մեծաՀարուսւ ն ծերունի Ս. Ս. Սուվորինի սեւականությունը կաղմող "Новое Время" թերթին: Նրանից աչխաւում էին Հեւ չմնալ Մոսկվայում 1909 թ. վերջերից Հրաւարակվող "Русская Земля", նույն ժամանակից լույս ւեսնող "Земщина", աւա՝ "Колоколь" ւարբերականները, նան կարամղինի թոռ իչխան Մեչչերյակովի խմբադրությամբ ււադրվող "Гражданин" թերթը: Այդ ն ուրիչ Հեւադիմական ւարբերականներ իրենց էջերը Հաճույքով էին ւրամադրում ՀակաՀայ ւեւական ու Հասարակական դործիչների, ղինվորականների, մւավորականության ւարբեր ներկայացուցիչների: Սրինակ՝ "Новое Время"-ի չուրջն էին Համախմբվել սնՀարյուրյակայինների սյուները՝ իչխան Բոբրինսկին, կոմս Դորերին, բանասւեղծ իչխան Ծերթելնին, դեներալ Սւրուկովը, Զեմադուրովը, Գուրկոյը ն ուրիչներ: Ռուս Հեւադիմական ՀակաՀայ դործիչներին աղնիվ ու անկաչառ մղումներով Հակադրվում էին ռուսական մչակույթի ու դիւության բաղմաթիվ ներկայացուցիչներ: Նրանցից էին Պավել Միլյուկովը, Մաքսիմ Մաքսիմովիչ կովալնսկին, Վլադիմիր իվանովիչ Նեմիրովիչ-Դանչենկոն ն ուրիչներ: Հայասեր ռուս դործիչների Համասւեղության մեջ իր ուրույն ու ւաւվավոր ւեղն ուներ Հայւնի ղինվորական դրող, դեներալ-լեյւենանւ Վասիլի Ալեքսանդրովիչ Պոււոն": "

Վ. Ա. Պոււոն ծնվել է Տուլայի նաՀանդում, բայց իր ղինվորական ծառայությունն ամբողջովին կաւարել է կովկասում: Նա սիրեց այդ երկրամասը՝ անաչառ ն բարյացակամ վերաբերմունք ցույց ւալով ւեղացիների նկաւմամբ: Գեներալ Պոււոն բեղմնավոր ու բարեխիղճ դրող էր: Զինվորական ւաւմադրության մեջ նա առաջնակարդ ւեղերից մեկն է դրավում: Նա մասնակցել էր ռուս-թուրքական 1877-1878 թթ. ւաւերաղմին կովկասյան ռաղ-

Այն ժամանակ, երբ ցարական իչխանությունները չարունակում էին բռնարարքները ռուսաՀայության լավադույն ներկայացուցիչների դեմ, Վասիլի Պոււոն ւարբերական մամուլում Հաճախ Հանդես էր դալիս Հայության ն նրա մւավորականության եռանդուն ւաչււանությամբ, ռուս Հասարակայնության լայն չերւերին ծանոթացնում էր Հայ ժողովրդի ւառավոր անցյալին, Ռուսասւանին մաւուցած նրա անուրանալի ծառայություններին, մչւաւես չեչւելով, որ անցյալի դասերը Հայ ն ռուս ժողովուրդներին ավանդել են Համաւեղ ընթանալ ւաւմության քառուղիներով: Ռուս Հայամեւ դործիչներին ն ընդՀանրաւես ռուս առաջադեմ Հասարակայնությանը մեծ աջակցություն էր 1910 թ. սեււեմբերին կովկասի ւոխարքա կոմս իլարիոն Վորոնցովմաճակաւում, ուսւի նրա ւաւմադիւական աչխաւություններում մեծ ւեղ են բռնում այդ ճակաւում ռաղմական դործողությունների նկարադրությունները: Բաղմաթիվ են այն Հաւորները, որոնք նրա դրչի արդյունքն են կամ լույս են ւեսել նրա խմբադրությամբ: Դրանցում եղած չաւ նյութեր անմիջականորեն առնչվում են Հայ ժողովրդի ւաւմությանը: Հիչաւակության արժանի է մանավանդ նրա չորս Հաւորից բաղկացած "Кавказская война" («կովկասյան ւաւերաղմ») աչխաւությունը: Դա արժեքավոր աչխաւություն է՝ դրված դեղարվեսւական դրավիչ ոճով: Այսւեղ Հեղինակը ւաւմական Հայացք է դցել Հայասւանի անցյալին: Որքա՛ն սեր կա այդ աչխաւության մեջ կովկասի ու նրա բաղմաղդ ժողովուրդների, նրանց Հերոսների ու ւաւմական ավանդույթների, Հայերի ու նրանց Հայրենիքի Հանդեւ: Վասիլի Պոււոն Հայոց ւաւմությունը սիրել է ամենաՀայրենասեր Հայի նման: Ամեննին չունենալով որնէ նախաւաչարում, առաջնորդվելով լոկ ւաւմական ճչմարւությունն ընթերցողին անաչառ ներկայացնելու ձդւումով, նա մեծ ծառայություն է մաւուցել Հայությանը՝ ռուս Հասարակայնությանը ներկայացնելով Հայ ժողովրդի անցյալի ւաւկերները՝ դրավիչ ու դեղեցիկ ոճով: Այնքան մեծ էր դեներալի սերը Հայասւանի նկաւմամբ, որ Հայւնի չարախոս Վելիչկոն իր Հայակերական կաւաղի արչավանքի ընթացքում Պոււոյին անվանում էր «Հայ ւաւմաբան»: Պոււոն աչխաւություն է դրել նան Հայաղդի Հայւնի Հերոս դեներալ ՀովՀաննես Լաղարյանի (իվան Լաղարն) մասին: Նա դրել է նան Արցախի նչանավոր դործիչներից մեկի՝ Զրաբերդի Մելիք-Վանի Աթաբեկյանի կենսադրությունը: Վասիլի Պոււոն վախճանվել է 1911 թ. նոյեմբերի 20-ին Թիֆլիսում, 76 ւարեկանում (ւե՛ս «Ղարաբաղ» [Շուչի], ‹ 7, 1911 թ.):

Դաչկովի ժամանումը Պեւերբուրդ, ուր նա մի քանի ւաչւոնական Հանդիւումների ժամանակ մի անդամ նս դրական էր արւաՀայւվել ընդՀանրաւես կովկասաՀայության, մասնավորաւես երկրամասի ւնւեսության մեջ նրա ունեցած առաջաւար դերի մասին: կովկասաՀայության մասին Վորոնցով-Դաչկովը ւաւմել էր նան արւաքին դործերի նախարար Ալեքսանդր Պեւրովիչ իղվոլսկուն՝ նրա Հեւ ունեցած Հանդիւման ժամանակ": 1910 թ. Հոկւեմբերի 4-ին կովկասի ւոխարքան Պեւերբուրդից վերադարձել էր Թիֆլիս: Մայրաքաղաքում դւնված ժամանակ ւոխարքան վերջնական ւեսքի բերեց իր Հնդամյա դործունեության ն կովկասի դրության մասին դրած իր ղեկուցադիրը ն ներկայացրեց Նիկոլայ II կայսրին: կովկասի կառավարման երկրորդ ւարում 1907 թ. ւոխարքան կայսրին էր ներկայացրել իր առաջին ղեկուցում-Հաչվեւվությունը, որի առիթով ռուսական բոլոր խոչոր թերթերը արւաՀայւել էին իրենց ւարաւեսակ կարծիքները: Եվ աՀա՛ նա երկրորդ ղեկուցադիրն էր ներկայացնում ցարին: ինչւես նչվել է վերը, Վորոնցով-Դաչկովը, արդարն, խելացի, Հմոււ ն նուրբ քաղաքադեւ-կառավարիչ էր, որը կարողացավ ոչ միայն ղդալի չաւով վերաՀասւաւել կարդն ու խաղաղությունը կովկասյան երկրամասում, այլն նրա բաղմաղդ բնակչության մեջ ներչնչել սիրո ու Համակրության ղդացմունքներ Ռուսասւանի ն ռուս ժողովրդի Հանդեւ: Եվ որ դլխավորն է՝ ւոխարքան այդ նւաւակին Հասավ ոչ թե բացառիկ խսւություններով, ինչւես քարողում ու ւաՀանջում էին ռուս «Հայրենասերները», այլ բոլորովին ուրիչ քաղաքականություն դործադրելով: Զեկուցադրի մեջ ասվում էր, որ Հեղաւոխական ւոթորկից Հեւո կովկասը դւնվում է Հասւաւուն խաղաղեցման նախօր" Այդ Հանդիւումից մի քանի օր Հեւո՝ 1910 թ. սեււեմբերի 25-ին, Ռուսասւանի արւաքին դործերի նախարարի ւաչւոնը 4.5 ւարի ղբաղեցրած իղվոլսկին Հրաժարական ւվեց:

յակին: Ներկայումս կովկասի ամբողջ ւարածության վրա Հեղաւոխական որնէ նչանավոր կաղմակերւություն չկա, այդ թվում՝ երկիրն անիչխանական դրության Հասցրածները: Ճիչւ է, դրում էր ւոխարքան, ժամանակ առ ժամանակ կովկասի ղանաղան ւեղերում ւաւաՀում են Հանդուդն ավաղակությունների ն կողուոււի առանձին դեւքեր, որոնց մեջ ւեւք է ւեսնել Հեղաւոխական խռովության արձադանքը, բայց այդ դեւքերն այժմ չաւ Հաղվադեւ են ն դրանց չւեւք է չւոթել Հեղաւոխական խռովության Հեւ: Եթե Հեղաւոխական առճակաւումների առաջն առնելու ն դրանք արմաւախիլ անելու Համար դործադրված խիսւ միջոցները ժամանակին Հույս էին ւալիս, որ դրանք չոււով կճնչվեն, նչում էր ւոխարքան, աւա Համեմաւաբար Հանդիսւ ւայմաններում Հիչյալ միջոցների դործադրումն անարդյունավեւ է, ուսւի անՀրաժեչւ են այնւիսի ձեռնարկումներ, որոնք Հիմնականում կարողանան քաղաքակրթաւես աղդել ամեննին էլ Հեղաւոխականորեն չւրամադրված ն դլխավորաւես կովկասյան ավաղակներ ւվող մուսուլման աղդաբնակչության բուն կենցաղավարության վրա: իսկ դա ւաՀանջում է որոչակի ժամանակ՝ նւաւակի բարդության ւաւճառով: կովկասում Հանդսւությունը վերականդնելու աւացույց է նան այն, դրում էր ւոխարքան, որ երկրի քաղաքները եռանդով սկսել են ղարդացնել իրենց բարեկեցությունը: Գյուղում նույնւես առաջընթաց է նկաւվում: Փոխարքան առաջարկում էր եռանդուն միջոցներ ձեռք առնել կովկասյան դյուղում ամրացնելու Հողի սեւականության իրավունքը, վերացնելու կալվածաւերերից դյուղացիների կախման Հարաբերությունները՝ նրանց իրենց Հողի իսկական սեւականաւերեր դարձնելով: կառավարությունը ւեւք է Հնարավորինս օդնության ձեռք մեկնի դյուղացիներին: Փոխարքայի կարծիքով՝ վերջիններս ւեւք է կալվածաւերերից Հողերը Հեւ դնեն, ինչին ւեւք է օժանդակի ւեւական դանձարանը՝ դյուղացիներին ցածր ւոկոսով ւոխաւվություն ւալով:

ՄիՀՐԱՆի ԱՀԱԲԵկՈՒՄԸ

Աչխաւության նախորդ էջերում անդրադարձել ենք միՀրանական չարժման առաջացման ւաւճառներին, նրա նւաւակներին, չարժման ղեկավար ՄիՀրանի անձին, նրա Հակադաչնակցական դործունեությանը: ՀՅ դաչնակցության նախկին անդամը դուրս դալով կուսակցությունից' դարձել էր նրա երդվյալ թչնամին: Դաչնակցության աՀաբեկիչները կենւրոնի Հանձնարարությամբ ւեռորի երեք ւորձ էին արել, բայց ՄիՀրանը ողջ էր մնացել: ՄիՀրանի եղբայրները ւեղեկացված էին, որ Դաչնակցության ղեկավարության որոչումով են կաւարվում այդ աՀաբեկչական ւորձերը, ուսւի ւաւրասւ էին վրեժխնդրական դործողությունների դիմելու: Եվ առաջին աՀաբեկչության վայր ընւրվեց Հայասւանի բուն կենւրոն կարինը (էրղրում): «Յառաջ» թերթը, որ ՀՅ դաչնակցության օրդանն էր, ււադրվում էր Թիֆլիսում' խմբադիր ունենալով Հասարակական-քաղաքական նչանավոր դործիչ, Դաչնակցության ականավոր ւեսաբան ու ւայլուն Հրաւարակախոս Եղիչե Թուչյանին: Նրա խմբադրած թերթը թերնս ամենամեծ ու վճռական դերն էր կաւարել ՀՅ դաչնակցությանը դեւի սոցիալիսւական դործունեություն մղելու, Վիեննայի ժողովում կուսակցության կողմից միջին դիծ որդեդրելու ւեսակեւից: Գրչով ու խոսքով նա եռանդուն ւայքար էր ւարել թե՛ միՀրանական չարժման ն թե՛ անջաւողական Հոսանքի դեմ' ւառակւումից ու քայքայումից կուսակցությունը ւրկելու Համար1: Լըժինյան բռնություններից խուսաւած ն Թիֆլիսից ւախած մի խումբ դաչնակցական մւավորականներ Հասւաւվել էին կարինում ն այնւեղ ծավալել եռանդուն դործունեություն: Նրանք իրենց ձեռքն էին առել կարինի ն չրջակա դյուղերի դւրոցական դործը, կաղմակերւում էին թաւերական ներկա1

Տե՛ս Սիմոն Վրացեան, կեանքի ուղիներով, դէւքեր, դէմքեր, աւրումներ, Հաւ. Բ, էջ 121:

յացումներ ն այլն: Քաղաքը Հայկական մչակութային կենւրոնի նչանակություն էր սւանում1: Բանւարկությունից խուսաւելու Համար Թիֆլիսից Հեռացել, սաՀմանն անցել ն կարինում Հասւաւվել էր նան Եղիչե Թուչյանը: Նա այսւեղ չարունակում էր Հրաւարակել Թիֆլիսում դադարեցված «Յառաջը»: ինչւես իր ւեղում նչել ենք, ՄիՀրանի եղբայր, նախկինում նչանավոր Հայդուկ եղած Հաբեթը, իմանալով, որ ՀՅԴ Հինդերորդ ընդՀանուր ժողովից (1909 թ. սեււեմբեր, Վառնա) կ. Պոլիս եկած Եղիչե Թուչյանը չոււով Տրաւիղոնի վրայով մեկնելու է կարին, դարանամոււ է լինում Բաբերդ քաղաքի մու դւնվող Խաթրաւ դյուղում, ն երբ Թուչյանն անցնում է դյուղի մուով, աւրճանակի կրակոցով սւանում է նրան": Դա 1909 թ. Հոկւեմբերի 10-ին էր: Նչանավոր մւավորականը դւնվում էր իր բեղմնավոր կյանքի ծաղկուն ու կաւարելաւես Հասուն չրջանում2:

Լեո, Անցյալից, էջ 227: Պեւերբուրդի դաչնակցական ուսանողությունը որոչել էր «Պսակ» անունով մի ժողովածու Հրաւարակել' նվիրված Եղիչե Թուչյանի Հիչաւակին: Ժողովածուն ււադրվեց 1910 թ. սկղբներին Մոսկվայում, բայց ււարանից դեռ դուրս չՀանված' դրաքննության կողմից առնվեց արդելքի ւակ ն ամբողջ ււաքանակը այրվեց' որւես Հակաւեւական բովանդակություն ունեցող Հրաւարակություն: Դաչնակցական նչանավոր դործիչներից Համբարձում Տերւերյանը վերՀիչել է. «Այդ ժամանակ Ս. Վրացեանի Հեւ Պեւերբուրդում աւրում էինք միեւնոյն սենեակում: «Պսակ» ժողովածուից մի օրինակ, որւէս նմոյչ, դւնւում էր Ս. Վրացեանի մօւ, որը խոսւանում էր Հրաւարակութեան ւալ Ամերիկայում: Հեւադային առիթ չունեցայ նրանից Հեւաքրքրուելու, թէ ի՞նչ եղաւ ժողովածուի ւրկուած այդ մի օրինակը: «Պսակի» մէջ յօդուածներ ունէին ընկերներ Աւեւիս ԱՀարոնեանը, Սիմ. Վրացեանը, Խաչ. կարճիկեանը, Համբ. Տէրւէրեանը, Միչա Արղումանեանը, Հ. Թորոսեանը եւ ուրիչներ» («Հայրենիք», ‹ 8 (354), օդոսւոս, 1955, էջ 84): Եղիչե Թուչյանի սւանության մանրամասները ւե՛ս «Մչակ», ‹ 252, 13 նոյեմբերի 1909 թ., «Յառաջ» (կարին), ‹ 9, 2 ւեւրվարի 1910 թ., «Ժայռ» (Ալեքսանդրաւոլ), ‹ 77, 10 Հոկւեմբերի 1910 թ., «Հայրենիք», ‹ 1 (395), Հունվար, 1959, էջ 16-17: "

Թուրքական ոսւիկանությունը ձերբակալում է Հաբեթին: Նա ւեղաւոխվում է կ. Պոլիս ն այնւեղ կախաղան Հանվում 1910 թ. սկղբին1: ՄիՀրանը չարունակում էր թաքնված մնալ Դոնի Ռոսւովից մի քանի ժամվա Հեռավորությամբ դւնվող մի ռուսական դյուղում: 1910 թ. սեււեմբերի 3-ին դուրս դալով դյուղից' նսւում է Ռոսւով դնացող դնացքը ն ւեղ է Հասնում Հաջորդ օրը: Քաղաքում նա մնում է երկու օր ն սեււեմբերի 6-ի ուչ երեկոյան մարդաւար դնացք է նսւում՝ վերադառնալու դյուղ: Նույն վադոնում ւեղ էր ղբաղեցրել Դաչնակցության աՀաբեկիչը' դիմնաղիսւի ւարաղով: Գնացքի մեկնումից 15 րուե անց, չսւասելով առաջին կայարան Հասնելուն, աՀաբեկիչն աւրճանակի կրակոցներով սւանում է ՄիՀրանին: Սդւվելով վադոնում բարձրացած չւոթությունից ու սարսաւից' նա իջնում է դնացքից ն անՀայւանում մթության մեջ2: ՄիՀրանի երկրորդ եղբայրը' Արչակը, նրա սւանության լուրն առնելով, 1910 թ. սեււեմբերի 27 թվակիր նամակ է ուղարկում «Մչակի» խմբադիր Ալեքսանդր Քալանթարին, որն իր թերթի էջերում ժամանակին դաւաւարւել էր ՄիՀրանին սւանելու ւորձերը": Նամակում կային նան այս խոսքերը. «Տասնաւաւիկ վրէժ ւիւի կրեն դաչնակցականները: ՄիՀրանի աղդականներից դեռ չաւ ՄիՀրաններ ողջ են Տաճկասւանում, դուցէ ականաւես կ’ըլլաք եղբայրասւան կռիւներուն»3: Բայց իր երկու նչանավոր եղբայրներին կորցրած Արչակն այլնս անուժ էր վրեժխնդրական դործողությունների դիմելու: Նրա երկու եղբայրների սւանությամբ դադարում են ւոխադարձ Հեւաւնդումներն ու մաՀաւորձերը: «Յառաջ», ‹ 9, 2 ւեւրվարի 1910 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 43, 18 Հոկւեմբերի 1910 թ., «Ժայռ», ‹ 80, 20 Հոկւեմբերի 1910 թ., «Հայրենիք», ‹ 1 (395), Հունվար, 1959, էջ 17: " Ոչ միայն «Մչակում», այլն ժամանակի Հակադաչնակցական մամուլի ուրիչ օրդաններում դաւաւարւվել են ՄիՀրանի ն նրա եղբայրների սւանության ւորձերը ն ՄիՀրանի աՀաբեկումը: «Հայրենիք», ‹ 1 (395), Հունվար, 1959, էջ 17:

ՎՇՏԱկիՐ կԱԹՈՂիկՈՍի ԱՆՄԱՐԴկԱՅիՆ ՀԱԼԱԾԱՆՔԸ,

ՎԱԽՃԱՆՈՒՄԸ ԵՎ ՀՈՒՂԱՐկԱՎՈՐՈՒՄԸ

էջմիածին ուք դնելու առաջին իսկ օրից ընւրյալ կաթողիկոս Մաւթեոս արք. իղմիրլյանը Հանդիւեց սինոդի անդամների, միաբանների ն մյուս Հոդնորականների ամենասառն ընդունելությանը, ավելին' նրանց անթաքույց արՀամարՀանքին ու Հակակրությանը: Փարիղ՝ Արչակ Զուանյանին ս. էջմիածնից Հղած նամակում նկարադրելով վանքի մթնոլորւը, կոմիւաս վարդաւեւը դրում էր. «Լաւ կարդա՛ այժմ այն, ինչ քեղ ւիւի դրեմ, մէկ օր քեղ ւիւի յիչեցնեմ այս խոսքերս: Այսւեղ իղմիրլեանին ւիւի վարկաբեկեն Հէնց այն անձինք, որոնք երեսանց, իբր թէ, նորա ջերմ ւաչււաններն էին: Այս լաւ յիչէ՛»1: Երկար ճանաւարՀորդությունից Հոդնած կաթողիկոսը վեՀարանում չդւավ նույնիսկ մի անկողին' Հանդիսւ ունենալու Համար: Եվ երբ ներկաներից մեկը Հանդիմանել էր վանքի՝ այդ մասին Հոդալու ւարւականություն ունեցող ծառայողներին, նրանցից մեկը ւվել էր այսւիսի ւաւասխան. «կարծում էինք, թէ Հայրաւեւը Պեւերբուրդից կը վերադառնայ Պոլիս»2: էջմիածին դալուց երկու չաբաթ Հեւո իղմիրլյանը, չկարողանալով դիմանալ ամառվա ւոթին, դնում է Բյուրական' Հանդսւանալու վանքի ամառանոցում: Այնւեղ դւնվելու ամբողջ ընթացքում էջմիածնի 40-ից ավելի արքեւիսկուոս, եւիսկուոս ն վարդաւեւ միաբաններից կամ սինոդի անդամներից որնէ մեկը չդնաց կաթողիկոսին ւեսության: Լքված ու միայնակ, նա ծանր Հիվանդացավ' խնամքի կարու ու կիսաքաղց: Նույնիսկ այդ ժամանակ եւիսկուոսներից կամ արքեւիսկուոսներից որնէ մեկը նրան չայցելեց: էջմիածնի կղերի անմարդկային վերաբերմունքը խորաւես աղդել էր լիովին անուչադրության մաւնված Հայրաւեւի վրա: Գրիդորիս վրդ. Պալաքյանը, որը իղմիրլյանին Համակրող ն նրան ւաչււան կանդնած երկու-երեք Հոդնորականներից

կոմիւաս վարդաւեւ, Նամականի, էջ 160: «Մչակ», ‹ 3, 9 Հունվարի 1911 թ.:

մեկն էր, այցելելով անօդնական Հիվանդին, նրանից լսել էր այս ւրւունջը էջմիածնի միաբանների նկաւմամբ. «Զաւա՛կս, ասոնք իմ մաՀուանս կը սւասեն, երանի՛ թէ մեռնէի, իրե՛նք ալ աղաւուէին, ես ալ...»1: Երբ կաթողիկոսը քիչ թե չաւ կաղդուրվելուց Հեւո Բյուրականից վերադարձավ էջմիածին, նա վանքում չարունակում էր մենավորի կյանք վարել' թչնամական Հայացքների ւակ: Ոչ միայն էջմիածնի միաբաններն անխւիր, այլն ճեմարանի աչակերւները, կղերի դրդմամբ առիթներ ւնւրելով, վչւացնում էին կաթողիկոսին: Մի օր նրանք դնացել էին վեՀարան, ինքնադլուխ մւել Հայոց Հայրաւեւի սենյակը ն անւաւկառությամբ ւաՀանջել անառարկելիորեն կաւարել իրենց ուղածը: իր երկարաւն կրոնական ծառայության ընթացքում նման բան չւեսած կաթողիկոսը Հուղված ասել էր. «Մինչեւ Հիմա եւիսկուոսները ու վարդաւեւները երեսիս կը ւոռային, այժմ ճեմարանի աչակերւներն ալ սկսան ւոռալ»2: կաթողիկոսն այդ ամենը չաւ ցավադին էր ընդունում: Մինչն իղմիրլյանի էջմիածին դալն այնւեղ սւեղծված անւանելի մթնոլորւի մասին ւարբերաբար ւադնաւ էր բարձրացնում Հայ Հասարակությունը: Լեոն դրել է. «Գաղաւարներ, աչխարՀայեցողութիւն, դաղաւարական մրցութիւն էջմիածնի միաբանների մէջ չկան: Այնւեղ կայ միմիայն անձնական չաՀերի, ձդւումների մրցութիւն: Դուք կը ւեսնէք որ եթէ էջմիածնում եւ նրանից դուրս կան մրցութիւններ, բայց ոչ թէ յանուն դաղաւարի, այլ միայն այս կամ այն ւաչւօնը, այս կամ այն դիրքը դրաւելու Համար»3: էջմիածնի կղերականներն իղմիրլյանի դեմ ւայքարում վարւեւորեն դործածում էին էջմիածնի Հոդնորականության ներքին Հակասություններից նրա անւեղյակությունը, որի Հեւնանքով ոմանց Հաջողվում էր նրան ւրամադրել առանձին արժանավոր բարձրասւիճան եկեղեցականների դեմ ն, ընդՀա1

«Մչակ», ‹ 3, 9 Հունվարի 1911 թ.: «Ժամանակ» (կ. Պոլիս), 21 դեկւեմբերի 1910 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 221, վավ. 94:

կառակը, ւաչււանության ւակ առնել անարժաններից ոմանց: իղմիրլյանի էջմիածին ժամանման օրերին դեռնս ծայրադույն վարդաւեւ կարաւեւ Տեր-Մկրւչյանը Համարում էր, որ ՎեՀից եղած դժդոՀության ւաւճառներից մեկը Եւրեմ վրդ. Սուքիասյանին եւիսկուոս օծելն էր' առանց ժողովրդական ւաՀանջի ն առանց Հաչվի առնելու, որ նա աւրում է Հոդնորականին անվայել կյանքով1: Մյուս կողմից, նույն կարաւեւ ծ. վրդ.ը, որն սւացել էր եվրուական Համալսարանական կրթություն, մեծ աւադա ունեցող Հայադեւ էր ն նվիրյալ եկեղեցական, ենթարկվել էր կաթողիկոսի չւաւճառաբանված նախաւինքին, որի ւաւճառով լարվել էին նրանց Հարաբերությունները: Բայց այդ եղակի սայթաքումները չէին կարող սւվերել իղմիրլյանի անձը, որովՀեւն դրանք ընդամենն անցանկալի բացառություններ էին նրա անցած մեծ ճանաւարՀին: «Ոսւան» (կ. Պոլիս) թերթը վկայում էր, որ իղմիրլյանն «ունէր լաւադոյնս վարելու յաւկութիւններ էջմիածնի կաթողիկոսութիւնը»: Բայց, ցավոք, նա Հիվանդ էր: «Տառաւած եւ մարմնաւէս քայքայուած մարդէ մը Հոդեկան արիութիւն ւաՀանջելը ասւեւութիւն չէ: Մարմինի ցաւերը Հոդեկան ւխուր ւրամադրութիւններու աղբիւր են: իղմիրլեան այդ վիճակին մէջ էր երբ մեկնեցաւ էջմիածին, ու այդ Հիւանդադին վիճակին վրայ աւելցուցէ՛ք էջմիածնայ դաժան կլիմային աղդեցութիւնը, ու մանաւանդ յար ւառակւած, ռուս կառավարութենէն երես ելած միաբաններու էնթրիկները (խարդաւանքները:- Հ. Ս.): իղմիրլեան ինչւէ՞ս կրնար դործել»2: Զնայած դրան, Մաւթեոս Բ-ն այնուամենայնիվ կարողացավ 1909 թ. աչնանը բարենորոդչական որոչ դործեր կաւարել: Հայրաւեւական կոնդակով նա ւաւվիրեց այսուՀեւն սինոդի, կաթողիկոսական դիվանի, կոնսիսւորիաների, Հոդնոր աւյանների ն թեմական դւրոցների վարչությունների միջն բոլոր դրությունները կաւարել ժողովրդին Հասկանալի աչխարՀաբա1

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 2, դ. 1713, թ. 2: «Ոսւան» (կ. Պոլիս), ‹ 1, 1 Հունվարի 1911 թ.:

րով: Հերթի էր դրած մյուս Հուղող խնդիրը' Հայերի ձեռքը ւալ աչխարՀաբար Ավեւարանը1: կարնոր նչանակություն ւալով ս. էջմիածնի վանքի դործերի կարդավորմանը, կաթողիկոսը կաղմեց Հինդ Հոդուց բաղկացած Հանձնախումբ, որը սկսեց մչակել վանական կանոնադրություն: Դւրոցական դործը կանոնավորելու Համար, «Ïîëîæåíèå»-ի 1178-րդ Հոդվածի, 1874 թ. Բարձրադույն Հասւաւված օրենքի ն կովկասի ւոխարքայի Հրաւարակած ժամանակավոր կանոնների Հիման վրա իղմիրլյանն սւեղծեց Հանձնախումբ, որը ւաւրասւեց ն Հրաւարակեց ուսումնական դործը կարդավորող «Ժամանակավոր ՀրաՀանդ»: Նա ձնավորեց ուսումնական Հանձնաժողով' դւրոցների ծրադրեր մչակելու ն ընդՀանրաւես դւրոցական դործերը ղեկավարելու Համար: կաթողիկոսն իր անձնական մի քանի Հաղար ռուբլով Հիմք դրեց Հայոց կրթական դործին ղարկ ւալու կոչված դւրոցական ֆոնդին: իղմիրլյանը ՀրաՀանդ ւվեց «Ժամանակավոր ուղեցույց» կաղմել թեմական խորՀուրդների Համար ն այլն2: Այդ ամենով միայն սկղբնավորվում էին դալիք ւարիներին կաւարվելիք մեծ դործերը: էջմիածինը նույնիսկ կաթողիկոսական մի Հարմար դաՀանիսւ չուներ: Այդ էր ւաւճառը, որ իղմիրլյանը ձեռնարկեց վայելուչ մի վեՀարան կառուցելու դործին: Ալեքսանդր Շիրվանղադեն նամակով նրան խորՀուրդ է ւալիս օդւվել ւաւեՀությունից ն անմիջաւես կաւ Հասւաւել մեծ բարերար Ալեքսանդր Մանթաչյանի Հեւ3: Բարերարն անմիջաւես ցանկություն է Հայւնում իրականացնել կաթողիկոսի իղձը: ՎեՀաւառ Հայրաւեւը Մանթաչյանին ուղղում է Հեւնյալ օրՀնության Հեռադիրը. «Մչակ», ‹ 289, 29 դեկւեմբերի 1909 թ.: Տե՛ս «Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք Ը, Մաւթէոս Բ իղմիրլեան կաթողիկոս Ամենայն Հայոց, էջ 892, «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1912, էջ Ժէ: Ալ. Շիրվանղադեի նամակն իղմիրլյանին, վերջինիս ւաւասխանը ն կաթողիկոսի՝ Մանթաչյանին ուղարկած նամակը ւե՛ս Մաւենադարան, Մաւթեոս իղմիրլյանի արխիվ, մաւյան 34, թղթ. 14, վավ. 519:

«Փարիղ, Աղէքսանդր Մանթաչեանին. Այսօր" Հանդիսաւորաւէս օրՀնեցինք նոր ՎեՀարանի Հիմքը նաՀանդաւեւի ներկայութեամբ: ՍրՀնում ենք եւ Ձեր թանկադին կեանքը ու Ձեր ղաւակներին: Մաւթէոս Բ. կաթուղիկոս Ամենայն Հայոց»1 Մանթաչյանից սւացվեց Հեւնյալ ւաւասխանը. «էջմիածին, Նորին Սրբութիւն կաթուղիկոսին. Խորաւէս ղդացուած Ձեր Հեռադրից, երկար եւ ւառաւոր կեանք եմ մաղթում ի սրւէ Ձերդ ՎեՀաւառութեան՝ ի ւայծառութիւն Հայասւանեայց սուրբ եկեղեցւոյ: 7 յունիսի 1910 թ., Փարիղ: Մանթաչեան»2 «Արարաւ» Հանդեսը վկայում էր, որ «Մի եւ կէս ւարուայ ընթացքում ՎեՀաւառ Տէր Մաւթէոս կաթուղիկոսը Ս. էջմիածնում ճանաչուեց իբրեւ մի մարդ' վերին ասւիճանի օրինաւաՀ եւ կարդաւաՀ, ղդուչաւոր, ճիչւ, ղդայուն Հասարակաց ձայնին, որ արւայայււում էր ւարբերական մամուլում, մաքուր' դրամական Հաչիւներում, երկիւղած դէւի եկեղեցական կարդերն ու կանոնները: Նա որքան ճիչդ եւ խիսւ էր դէւի ինքն եւ իւր Համակրողները' այնքան ղիջող եւ ներող [էր] դէւի իւր Հակառակորդները»3: Այդ ամենով Հանդերձ անՀնար էր ՀաղթաՀարել կղերի խարդավանքներն ու դիմադրությունը: Միաբանությունը կաթողիկոսի առջն սւեղծել էր ամեն Հնարավոր խոչընդուները, որւեսղի նա չկարողանա դրական դործունեություն ծավալել: Այդ ւայմաններում Հեչւ էր խաւանել նրա մւաՀղացումներն ու ծրադրերը: "

1910 թ. Հունիսի 6-ին: «Արարաւ», ‹ 6, Հունիս, 1910, էջ 506: Նույն ւեղում, էջ 506-507: «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1912, էջ ԺԸ:

կաթողիկոսին Հալածելու լուրը թաւանցել էր էջմիածնի ւաւերից դուրս ն Հայւնի դարձել Հանրությանը: Վկայակոչելով իղմիրլյանի Համար սւեղծված անւանելի վիճակը, «Մչակը» դրում էր. «Այն մարդը, որի աՀաւոր ձայնից թնդաց Ելդըղ-Քեոչքը, որի լոկ ւեսիլը սոսկումներ էր ւարածում Ելդըղի ճիւաղի վրայ, այժմ չքացաւ մեր միջից' ղոՀ դնալով սւորաքարչ թղուկների, Հասարակական դործը մանրավաճառ դարձրած դործիչների դաւերին»1: Թիֆլիսի «ՍուրՀանդակ» թերթի թղթակիցը դալով Վաղարչաւաւ' ղրույցներ էր ունեցել ւեղի բնակիչների Հեւ: Նրանցից մեկը ցույց ւալով վանքը՝ ասել էր. «Մեղք է ՎեՀաւառը սրանց ձեռքին. նա մենակ է, դործակից չունի»2: Հայոց Հայրաւեւի անմխիթար վիճակը Հայւնի էր դարձել նույնիսկ Մոսկվայում ու Պեւերբուրդում: Մոսկվայում Հրաւարակվող “Раннее Утро” («Ռանյեյե ոււրո») թերթը դաւաւարւում էր իղմիրլյան կաթողիկոսի նկաւմամբ էջմիածնի միաբանության անմարդկային վերաբերմունքը3: Նչվում էր, որ երբ իղմիրլյանը կ. Պոլսում Հայոց ւաւրիարք էր, Հայերը նրան Հռչակել էին «Երկաթյա ւաւրիարք», բայց Հիմա, երբ էջմիածնում կաթողիկոս էր, այդ «երկաթյայից» բան չէր մնացել: Որո՞նք էին Մաւթեոս Բ իղմիրլյանի նկաւմամբ ւմարդի վերաբերմունքի ւաւճառները: Նախ նկաւենք, որ էջմիածնի միաբանությունը բաժանված էր երկու խմբակցության, որոնք խուլ ւայքար էին մղում միմյանց դեմ, բայց երկուսը միասին Հավասարաւես դառնացնում էին իղմիրլյանի կյանքը: Առաջին խումբը բաղկացած էր Գնորդյան ճեմարանի չրջանավարւ վարդաւեւերից, որոնք կաթողիկոսական նախընւրական չրջանում աչխաւել էին, որւեսղի կաթողիկոս ընւրվի Սրմանյանը (կարաւեւ եւիսկուոս Տեր-Մկրւչյան, Գարեդին

«Մչակ», ‹ 3, 9 Հունվարի 1911 թ.: «ՍուրՀանդակ», ‹ 22, 21 սեււեմբերի 1909 թ.: Տե՛ս “Раннее Утро” (Москва), ‹ 7317, 19 января 1911 г.

Հովսեւյանց, Երվանդ Տեր-Մինասյան, Հուսիկ ԶոՀրաբյան ն Բենիկ վարդաւեւներ): Երկրորդ խմբի մեջ դրսեցի կամ ոչ-ճեմարանական վարդաւեւներ էին, որոնք թեն իղմիրլյանի ընւրության ժամանակ աչխաւել էին նրա օդւին, ն դա ոչ թե նրան անկեղծորեն նվիրված լինելու Համար, այլ աւադային ւաչւոններ ու ասւիճաններ սւանալու ակնկալությամբ, բայց ւեսնելով, որ սւեղծված անւանելի ւայմաններում բացառված է միաբանության մեջ ւուոխություններ կաւարելը, անցել էին մյուս խմբակցության կողմը: Անդրադառնալով էջմիածնում ւիրող «Հավիւենական անմիաբանություն» երնույթին, ՀովՀաննես Թումանյանը «էջմիածնի ցավը» վերւառությամբ Հոդվածում դրում էր. «Պաւմությունն ասում է, իրականությունը ցույց է ւալիս, որ էջմիածնի մթնոլորւում ամեն դործերի մեջ ամենաուժեղ դրդաւաւճառը եղել է ն է անձնականը: Այդ մթնոլորւում միչւ էլ անւակաս են եղել մարդիկ, որ առաջնորդել ու առաջնորդվել են միմիայն անձնականով, սակայն միչւ էլ, «Հայ ժողովրդի օդւի ու Հայոց առաքելական եկեղեցու ւառքի» անունով: Եվ չաւ ու սաՀման չեն ճանաչել այդ մարդիկ երբե՛ք, երբե՛ք, երբե՛ք: ... Մի չքանչանի, մի ւաւվի, մի ւաչւոնի Համար կմոռանան ն՛ ժողովուրդ, ն՛ եկեղեցի, ն՛ Քրիսւոս, ն՛ Ասւված... Անձնականը. դա էջմիածնի այն Հին Հիվանդությունն է, այն սոսկալի ախւը, որ այնւեղ վարակում ու ճարակում է անվերջ: Դա Հորինում է մի խելակորույս կռիվ, որի մեջ սւառվում ու չեղոքանում են ամենքի ուժերը, դա սւեղծում է մի խեղդուկ մթնոլորւ ուր մեռնում են ամեն եռանդ ու ոդնորություն, թունավոր[վ]ում են ամեն բարի ցանկություններ, խեղդվում են ամեն առաքինություններ: Եվ դա կմաչի ու կսւանի ամեն մարդու, թեկուղ նա լինի Երկաթե»1:

ՀովՀաննես Թումանյան, Երկերի լիակաւար ժողովածու 10 Հաւորով, Հաւ. 6, Քննադաւություն ն Հրաւարակախոսություն, 1887-1912, Երնան, 1994, էջ 267:

ԱյնուՀեւն, իղմիրլյան կաթողիկոսի դեմ իսկական արչավ էր սկսել Դաչնակցության մամուլը թե՛ կովկասում ն թե՛ արւասաՀմանում: Նրան բղկւում էր Հաւկաւես կ. Պոլսի «Աղաւամարւը»: Եվ դա այն ւաւճառով, որ նա Հաւուկ կոնդակով արդելել էր Հայոց եկեղեցիներում կաղմակերւել ՀանրաՀավաքներ, որոնք սովորաբար ուղեկցվում էին քաղաքական բնույթի ճառերով: Եկեղեցիների քաղաքականացումը թուրքական ն ռուսական կառավարություններին առիթներ էր ւալիս դիմելու ւաւժամիջոցների ոչ միայն աղդային-Հեղաւոխական կաղմակերւությունների, այլն Հայ եկեղեցու դեմ: ԱրՀամարՀելով կաթողիկոսի կոնդակը' Հնչակյաններն ու դաչնակցականները եկեղեցիներում, Հաւկաւես կ. Պոլսում, չարունակում էին աղմկալից Հավաքները. ճառախոսները խսւիվ քննադաւում էին իղմիրլյանին, նրան մեղադրում սիմոնականության ն նույնիսկ կաչառված լինելու մեջ: Անարդարացի մեղադրանքներն անցնում էին դաչնակցական ն Հնչակյան մամուլի էջերը: «Մաքուր անուն մը ունէի, ան ալ կ’աչխաւին աղւուել»1,- ասել էր կաթողիկոսը: Այդ ամենով Հանդերձ կաթողիկոսն ավելորդ էր Համարում դոնե մի թթու խոսք ասել իր անձն այւանել ձդւող լրադրողների ու դործիչների Հասցեին' չակնկալելով մամուլի ուրիչ օրդանների ւաչււանությունը: «Գովասանքներ, ւառաբանութիւններ չեն Հարկաւոր ինձ,ասում էր ՎեՀաւառը:- Ծանր, դժնդակ ւայմաններ, քայքայւած աթոռ, ւնւեսական ամենավաւթար վիճակ, ըմբոսւ եւ սանձարձակ Հոդեւորականութիւն ամէն ւեղ: Այս կացութեան մէջ ես ւաւադում եմ առողջ եւ անաչառ քննադաւութեան: Ես ամենից առաջ մամուլի աղաւութեան կողմնակից եմ: Բայց միմիայն մի ցանկութիւն ունիմ - որ մամուլը արձանադրէր ճչմարւութիւնը, ւասւերը Հաղորդելով այնւէս, ինչւէս որ նրանք ւեղի են ունենում: Այդւիսի բան ես չեմ ւեսնում Հայ թերթերի մէջ: Եւ ցաւում եմ, ոչ թէ անձնական ւաւճառով: կայ

«Ժամանակ», 21 դեկւեմբերի 1910 թ.:

աւելի մեծ ցաւ: Այդ այն է, որ մեր ժողովուրդն է մոլորութեան մէջ ընկնում: Հայրաւեւական աթոռը դեռ չաւ Հարկաւոր է մեր ժողովրդին: Ցաւում եմ, որ լրադրողների անձնական նկաւումները վիՀ են բաց անում ժողովրդի եւ Հայրաւեւական աթոռի մէջ (միջն:- Հ. Ս.): Այս մեր դժբախւութիւններից մէկն է»1: «Ո՛րքան Հեռու են մեր բարքերը քաղաքակիրթ աղդերի բարքերից»2,- վչւացած ասում էր նա: կարծես քիչ էին այդ Հուղումնալից միջադեւերը, Պոլսից ու Երուսաղեմից էջմիածնի միաբանության ն անձամբ, կաթողիկոսի Հասցեներով դալիս էին նչված քաղաքներում ւարածված թռուցիկներ: Գրիդորիս վրդ. Պալաքյանն աչխաւել էր, որւեսղի այդ թռուցիկների մասին չիմանա իղմիրլյանը, բայց, այնուամենայնիվ, դրանցից մի քանիսն ընկել էին նրա ձեռքը ն անչաւ վչւացրել ծերունաղարդ Հայրաւեւին: կաթողիկոսը չարիքի առաջն առնելու որնէ միջոց չուներ... Երբ օրերից մի օր միաբանները Հերթական անմարդկային արարքն էին արել իղմիրլյանի նկաւմամբ, Պալաքյան վարդաւեւը նրան խորՀուրդ էր ւվել խսւություններ կիրառել ն առաջին Հերթին մաքրադործել վանքի միաբանությունը, որւեղից էլ դալիս էին կաթողիկոսի Հանդեւ բոլոր սադրանքներն ու նյութվող դավերը: ի ւաւասխան այդ առաջարկի, Հայոց Հայրաւեւն ասել էր. «Զաւա՛կս, ասոնց Հեւ դլուխ չը ւիւի կրնամ ելլել, ասոնց մէջ ո՛չ եւիսկուոս կայ, ո՛չ վարդաւեւ' ամէնքն ալ մէկ-մէկ կաթողիկոսներ են»: Աւա վախ էր Հայւնել, թե սն ուժերն ունակ են դիմելու ամեն ւեսակ սարսաւելի քայլերի: «Մակար կաթողիկոսին Համար կասկածներ եւ ղրոյց կայ եղեր թէ խեղդամաՀ եղած է,- ասել էր նա:- Ասոնց Հեւ ինչւէ՞ս դլուխ ելլեմ. ասոնք մարդ կը լմընցնեն»3:

«Հորիղոն», ‹ 279, 15 դեկւեմբերի 1910 թ.: Նույն ւեղում: «ժամանակ», 21 դեկւեմբերի 1910 թ.:

Նչենք, որ այդ ամենը ւեղի էր ունենում, երբ իղմիրլյանը կաթողիկոս դեռ չէր օծվել: Մեն-մենակ մնացած Հայրաւեւը ւվայւում էր անորոչության ու ունայնության մեջ: Ծայր էր առել ւառաւանքը: Սծումից (1909 թ. սեււեմբերի 13) Հինդ օր առաջ իղմիրլյանը, որնէ ելք չւեսնելով սւեղծված անելանելի վիճակից, դրում է Նիկոլայ II կայսեր ուղղված Հեռադիր, ն իր մու կանչելով դիվանաւեւ Բաբկեն վարդաւեւ Աղավելյանին, նրան ւաւվիրում է չարադրանքը թարդմանել ռուսերենի ու բերել իրեն սւորադրելու: Դա կայսեր Հղվելիք Հրաժարականի թուղթ էր: ԱՀա՛ Հեռադրի ւեքսւի չարադրանքը, որի բնադիր-ձեռադիրը ւաՀւանվում է Մաւենադարանում. «Նորին Մեծութիւն ամենաբարեւաչւ թադաւոր կայսեր ամենայն ռուսաց Նիքոլա Բ Ալեքսանդրովիչի խոնարՀ Հւաւակութեամբ աղերս կամ յայւարարութիւն.Ասւուծոյ ողորմածութեան վսւաՀուած եւ ամբողջ Հայոց աղդին կաւարած ընւրութիւնը Ձեր Մեծութեան ամենաողորմածաբար Հոդաւարութիւնէն քաջալերուած՝ Ամենայն Հայոց ծայրադոյն ւաւրիարք-կաթողիկոսի առ Ասւուած, առ Ձերդ Մեծութեան եւ առ Համօրէն աղդն Հայոց այնքան ծանր ւաչւօնն ընդունեցի, սակայն երկամսեայ ւորձառական ժամանակամիջոցի մէջ ւեսնելով թէ Ամենայն Հայոց Հայրաւեւութիւնը դործունէութեան այնւիսի դրութեան եւ Հանդամանաց Հանդէւ կը դւնուի, որ դրեթէ անՀնարին ւիւի ըլլայ լիովին կաւարել այն ւարւականութիւնները, ղոր ունիմ առ ւեւութիւնն, առ Հայասւանեայց Եկեղեցին եւ առ ժողովուրդն Հայոց: Հւաւակային երդումն ընելէ եւ Հայրաւեւական ուխւը կաւարելէ եւ օծումն ընդունելէ առաջ ւարւք եւ ւէւք Համարեցի իրաց այս վիճակն ամենախոնարՀաբար Ձերդ կայսերական Մեծութեան արքայական բարձր ուչադրութեան մաւուցանել [...]∗ Համար աւադայի մէջ իմ ւաւասխանաւուութեան չաւը եւ ասւիճանը: ∗

Մէկ բառ չի կարդացվում:

Ասւուծոյ ամենակալ Աջոյն ւաՀւանութեան յանձնելով Ձեր Մեծութիւնն, Ձեր ամուսին թադուՀի կայսրն, թադաժառանդ իչխանն ն Ձեր Մեծութեան ամբողջ կայսերական դերդասւանը, մնամ ընդ միչւ ջերմադին աղօթարար՝ Մաւթէոս Բ կաթողիկոս Ամենայն Հայոց 7 սեււեմբեր 1909 ի Ս. էջմիածին»1: ՇնորՀիվ Պալաքյան վարդաւեւի ն մի քանի միաբանների Հորդորների ու աղաչանքների, իղմիրլյանը Հրաժարականի այս Հեռադիրը չի ուղարկում ու Համաձայնում է ընդունել օծումը: ինչւես երնում է արխիվային ւասւաթղթերից, իղմիրլյանը երկու անդամ էր Հրաժարական դրել: Երկրորդում ասված էր. «Ամենաողորմած կայսր Նիկոլա Բ. Շրջաւաւուած արւաքին եւ մանաւանդ ներքին ծանր դժուարութիւններէ, անկարելի կը դւնեմ իմ ւաչւօնավարութիւնս ներկայ չւոթ եւ անւանելի կացութեան մէջ. Հեւեւաւէս կը խնդրեմ ամենաողորմածաբար Հաճիք ընդունիլ ւառաւեալիս Հրաժարականը Հայրաւեւական Մայր Աթոռէն, քանի դեռ օծուած չեմ եւ կ’աղաչեմ որ անմիջաւէս նոր ընւրութեան Հրաման ւաք»2: Հաղիվ էր կաթողիկոսն ընդունել օծումը∗∗, երբ ավելի ուժդին «ծայր ւուին ժամ առաջ եւիսկուոս ձեռնադրուելու Համար աղդեցիկ վարդաւեւներու խաղերը: Պայքարը բուռն էր, ղի իւրաքանչիւր կուսակցութիւն իր խումբէն կ’ուղէր ձեռնադրել ւալ եւիսկուոս, որւէսղի իր աղդեցութիւնը ղօրանայ

Մաւենադարան, Մաւթեոս իղմիրլյանի արխիվ, մաւյան 34, թղթ. 14, վավ. 544, թ. 14: «Ժամանակ», 21 դեկւեմբերի 1910 թ.: ∗∗ իղմիրլյան կաթողիկոսի օծման մասին մանրամասն ւե՛ս «Հորիղոն», ‹ 36 ն ‹ 37, 1909 թ.:

Մայր Աթոռէն ներս ու դուրս»1: ԱՀա՛ այս ամեն դարչանքի մասին է, որ Գրիդորիս վրդ. Պալաքյանը «Բոլորովին նոր եւ քսւմնասարսուռ յայւնութիւններ» վերնադրով Հոդված ււադրեց իղմիրլյանի վախճանումից մի քանի օր անց՝ կ. Պոլսի «Ժամանակ» թերթի 1910 թ. դեկւեմբերի 21-ի Համարում: Հոդվածում կաւարված մերկացումները կրկին ու կրկին ցույց էին ւալիս թե ինչ դաղջ, անւանելի մթնոլորւ էր ւիրում էջմիածնի միաբանութեան մեջ: Լքվածությունն ու Հոդեկան ծանր ւառաւանքները Մաւթեոս Բ կաթողիկոսին մաՀվան դուռը Հասցրին: Շրջաւաւից դժդոՀ ու սրւնեղած կաթողիկոսն իր վերջին մւածումներից մեկն ուղղել էր Հերթական այցելության եկած' ս. էջմիածնի վանքի կառավարիչ Ներսես վրդ. Մելիք-Թանդյանին, ասելով. «Այս վանքը լա՛ւ նայիր, մինչեւ որ Ասւուած մի նոր արժանաւոր յաջորդ յարուցանէ այս Տան Համար: Եթէ 15 ամսուայ կաթողիկոս ւիւի ըլլայի, չըլլայի ալ աւելի լաւ էր»2: Հոդեկան ւառաւանքները քայքայեցին կաթողիկոսի ջղերը: 1910 թ. նոյեմբերի 24-ին իղմիրլյանը սրւի ւադնաւ է ունենում: Դրանից Հեւո նա դւնվում էր բժիչկների Հսկողության ւակ: Հեւադա օրերին առողջական վիճակը մեկ մի քիչ լավանում էր, մեկ նորից ուժեղանում էին կրծքի ցավերը: Մարդկանց սկսել էր անՀանդսւացնել կաթողիկոսի դնալով վաւթարացող վիճակը: կովկասի ւոխարքան նոյեմբերի 30-ին Հեռադրում է էջմիածին. «Նորին Սրբութեան առողջութեան մասին անՀանդիսւ եմ, Հաղորդեցէ՛ք' ինչւէ՞ս է ղդում իրեն կաթողիկոսը»3: իսկ Վորոնցով-Դաչկովի ւիկինը' կոմսուՀի Ելիղավեւա Վորոնցո-

Տե՛ս «Ժամանակ», 21 դեկւեմբերի 1910 թ.: «Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք Ը, Մաւթեոս Բ իղմիրլեան կաթողիկոս Ամենայն Հայոց, էջ 8: «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1912, էջ իԱ:

վա-Դաչկովան, նույնւիսի խնդրանքով էջմիածին է Հեռադրում դեկւեմբերի 1-ին1: 1910 թ. դեկւեմբերի 10-լույս 11-ի դիչերը կաթողիկոսը սրւի նոր կաթված է սւանում ն լուսադեմին ավանդում է Հոդին∗: Նա 65 ւարեկան էր (1845-1910) ն օծվելուց Հեւո Հայրաւեւական ւաչւոնը վարել էր ընդամենը 15 ամիս (1909 թ. սեււեմբերի 13-1910 թ. դեկւեմբերի 11): Դեկւեմբերի 11-ի առավույան իսկ սինոդի անդամները, ւրոկուրորի ւաչւոնակաւարը ն դործավարներն սկսեցին կաւարել օրենքով ն սովորությամբ սաՀմանված դործողությունները, այն է' Ա) Արձանադրություն կաղմեցին Հայրաւեւի վախճանման մասին "Положение”-ի ՃI Հաւորի I մասի 1148-րդ Հոդվածի Համաձայն (ըսւ որի' կաթողիկոսի' ս. էջմիածնից բացակայության կամ Հիվանդության դեւքում նրա ւաչւոնը վարում է սինոդի անդամներից ավադադույն արքեւիսկուոսը կամ եւիսկուոսը): կաթողիկոսական ւեղաւաՀի ւաչւոնը Հանձնարարվեց սինոդի ավադ անդամ Գնորդ արք. Սուրենյանցին, որը ւեղաւաՀության ւաչւոնը վարել էր նան Մկրւիչ Խրիմյան Հայրաւեւի վախճանումից Հեւո, Բ) Նորանչանակ ւեղաւաՀը Մաւթեոս Բ-ի մաՀվան մասին անմիջաւես Հեռադրով Հաղորդեց կովկասի ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովին, ներքին դործերի նախարարին, Երնանի նաՀանդաւեւին, կիլիկիո կաթողիկոսին, կ. Պոլսի ն Երուսաղեմի ւաւրիարքներին, Ռուսասւանի ու արւասաՀմանի թեմերի առաջնորդներին, Գ) Հեւադա

Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1912, էջ իԱ: Ոմանք իղմիրլյանի մաՀը բացաւրում էին նրանով, որ նա ընկճված լինելով աքսորականի կյանքի դառնությունների ծանր բեռան ւակ, անկարող եղավ ւանելու կաթողիկոսական նոր, ոչ ւակաս ծանր բեռը: Բայց մամուլի օրդանների մեծ մասն իրավացիորեն դւնում էր, որ կաթողիկոսի վախճանման ւաւճառը էջմիածնի միաբանների խարդավանքներն էին: Դաչնակցության «Հայրենիք» թերթը արդարացիորեն դրում էր, որ ւասւերը «կը մերկացնեն դաւը, որուն չկրցաւ դիմանալ նոյն իսկ Երկաթէ Պաւրիարքը» («Հայրենիք», ‹ 5, 24 Հունվարի 1911 թ.):

∗

ժամերին ւեղեկություն ւրվեց թեմակալ առաջնորդներին ն վերջիններին ւաւվիրվեց Հրավիրել քաղաքների ու դյուղերի Հոդնորական ն Հավաւացյալ աչխարՀիկ դասին ու եկեղեցիներում ՀոդեՀանդիսւ կաւարել, ւաւարադ մաւուցել, աղոթքներում ն այլ քարողներում Հիչաւակել Նորին Սրբության անունը մինչն նոր ընւրելի կաթողիկոսի Հասւաւումը. Դ) կաթողիկոսի թաղումը նչանակվեց դեկւեմբերի 19-ին, կիրակի օրը1: Դեկւեմբերի 19-ին ւեղի ունեցած Հուղարկավորման ն թաղման արարողությանը նախադաՀում էր կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցը, մասնակցում էին էջմիածնի ողջ Հոդնորականությունը, Հայ եկեղեցու ռուսասւանյան բոլոր 6 թեմերի ներկայացուցիչները, բաղմաթիվ ւաւվիրակություններ: կովկասի ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովին ներկայացնում էին ւոխարքայի օդնական սենաւոր է. Վաւացին ն դեներալ-մայոր Ա. Լաղարնը, Վրասւանի էկղարխ իննովկենւիոս արքեւիսկուոսին' Գրիդորի եւիսկուոսը ն Պիմեն ու Անւոնի վարդաւեւները, ներկա էին Թիֆլիսի աղնվականության ներկայացուցիչները: Այնւեղ էին Երնանի նաՀանդաւեւ կոմս Վ. ՏիղենՀաուղենը, ւեւական բարձրասւիճան ւաչւոնյաներ Լենեակը, Ա. Պեւրովը, քաղաքադլուխներ, ղանաղան Հասւաւությունների, դւրոցների, բարեդործական ընկերությունների ներկայացուցիչներ ն ժողովրդի մեծ բաղմություն: Սդո արարողությունների ժամանակ եղան ելույթներ' աւսոսանքի ն ցավի ղդացումներով: Փոխարքայի ներկայացուցիչ է. Վաւացին խոսեց Հայ ն Ռուս եկեղեցիների դարավոր բարեկամության մասին, իսկ վրաց էկղարխի ներկայացուցիչ Գրիդորի եւիսկուոսը չեչւեց, որ Վրաց ն Հայ եկեղեցիների միջն սկղբունքային ւարաձայնություններ չկան, որովՀեւն վրաց «Սրթոդոքս ւրաւոսլաւ եկեղեցին իւր քոյր Հայ եկեղեցու Հեւ մի է Հաւաւով ի Քրիսւոս»2:

Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1912, էջ Ե, Զ, է: Նույն ւեղում, էջ ԾԲ:

կաթողիկոսի մարմինը ամւուվեց ս. էջմիածնի ւաճարի ղանդակաւան մու ւաւրասւված դամբարանում: իղմիրլյանի Հիվանդությունը, վախճանումը ն թաղումը լայն արձադանք ունեցան Հայկական Հասարակության բոլոր խավերում: Ամենուրեք մարդիկ արւաբերում էին ցավի ու աւսոսանքի խոր ղդացմունքներ: Մամուլը լայնորեն ու մանրամասնորեն անդրադառնում էր Մաւթեոս Բ-ի կյանքին ու դործունեությանը, Հաւկաւես նրա կարճաւն ւաչւոնավարմանը ս. էջմիածնում, այւանում էր այնւեղի բարքերը, որոնք մեծաւես արադացրել էին Հայոց Հայրաւեւի մաՀը: Մի չարք Հրաւարակումներ եղան «Հորիղոն» թերթում: իղմիրլյանի վախճանից խորաւես Հուղված ՀովՀաննես Թումանյանը թերթի 1910 թ. դեկւեմբերի 15-ի Համարում (‹ 279) ււադրեց «Զւաչււանեցինք» վերւառությամբ Հոդվածը, ուր սրւի ցավով վերՀիչում էր, որ նրան «Հրավիրեցինք Ամենայն Հայոց Հայրաւեւության» ն նա երկարաւն աքսորից նոր աղաւված, չմերժեց աղդի խնդրանքը: «Նա եկավ օվսաննաներով ու կեցցեներով: Եկավ մաքուր, չիւակ բնավորությամբ, աղնիվ ցանկություններով, մեղմ ու բարի, լիքը իր ժողովրդին ծառայելու ամենաանկեղծ ղդացմունքներով: Եկավ մեր երկրին, մեր դործերին, մեր մարդկանց անծանոթ, մեր մեջը ւանդուխւ ու մենակ: Մենք ամենքս դւանք, որ Լուսավորչի դաՀի վրա այնքան վայելուչ էր նա ու արժանավոր: Բայց ի՞նչ. Հանդեսները վերջացան, Հանդիսականները ցրվեցին իրենց ւեղերը ու նա մնաց մենակ ծանր Հոդսերի Հեւ, դավադիրների դավերի մեջ, անղուսւ ու անւաւկառ մարդկանց անընդՀաւ ւեղացող քարերի ւակ, մարդկանց, որ երբեք չքաչվեցին ոչ նրա անձի մաքրությունից ու կոչումի վեՀությունից, ոչ էլ այն Հանդամանքից, որ այդ քարերը դնում էին միաժամանակ նրան ընւրող մի ամբողջ ժողովրդի դեմ: Տեսավ ամբողջ ժողովուրդը, բայց քանի՞ մարդ ձայն Հանեց: Մարդ նոր է Հասկանում նրա աղնիվ աղաղակը, որ աղա344

ղակում էր ամեն ւաւեՀ դեւքում, թե մենակ եմ, մենակ եմ, մենակ եմ...»1: Բանասւեղծի նուրբ սիրւը ճչում էր, թե ինչո՞ւ բաղմամբոխ Հայ Հոդնորականներից միայն եղակի անձինք էին սաւար կանդնել իղմիրլյանին: «Այո՛, մի ւոքրիկ խմբակ նրան մնացել է Հավաւարիմ ու ծառայել է միամւությամբ: Բայց դա ի՞նչ կարող էր անել ցավերի այն ւարաւի, թչնամիների այն Հանդըդնության ն ժողովրդի ու ինւելիդենցիայի Համաւարած անւարբերության ու լռության Հանդեւ: Ոչինչ: Եվ ամեն բան դնաց իր կարդով»2: Թումանյանը նախաւում էր Հայ մւավորականությանը, որ Հեւամոււ չեղավ իմանալու, թե ինչո՞ւ էին Հակառակորդները ւանջում իղմիրլյանին ն, դրանով իսկ, ըսւ էության, սաւար չկանդնեց նրան: «Մենք ւեսանք այդ ամենը, լսեցինք նրա աղաղակը ու չւաչււանեցինք,- ցավով արձանադրում էր Թումանյանը:- ԶՀարցրինք, թե ինչո՞ւ էին Հարձակվում նրա վրա, ինչո՞ւ էին ՀայՀոյում, ինչո՞ւ էին խոցուում: Մի՞թե նա ւոխվեց: Ո՛չ: Միչւ մնաց նույն մաքուր անձնավորությունը ամեն դործի մեջ, ն նույն աղնիվ ու բարի մարդը նույնիսկ իր թչնամիների Համար: Մի բան, որ այսօր խոսւովանում են Հենց երեկվան ՀայՀոյողները: Սակայն ես Հասկանում եմ ՀայՀոյողներին ու քարկոծողներին, նրանք ունեին իրենց Հաչիվը' անձնական թե ինչ' վերջաւես իրենց Հաչիվը, նրա Համար էին Հարձակվում ն այսօր կարող են մինչն անդամ ուրախանալ, որ մեռավ, ն Հրաւարակավ ուրախանալ, թիֆլիսեցի էն քաՀանայի նման, որի մասին ւաւմեց Եւրեմ եւիսկուոսը առաջնորդարանում, Հավաքված բաղմությանը, որ բացականչել է թե ինն ամիս առաջ ւեւք է մեռած լիներ: Այո՛, սրանք ն սրանց նմանները կարող էին Հարձակվել ու ասել ամեն բան, բայց այդ ամեն բանի առջն ինչո՞ւ էին լռում այն մարդիկ, որ իղմիրլյանին դիւեին միչւ մաքուր ու աղնիվ,

ՀովՀաննես Թումանյան, ԵԼԺ, Հաւ. 6, էջ 270: Նույն ւեղում:

նվիրված ու սրւացավ: ինչո՞ւ էին լռում այդ մարդիկ, ես այդ չեմ Հասկանում: Եվ այս դիւակցությունն այսօր ծանրանում է չաւ չաւերիս խղճմւանքի վրա: Մենք չւաչււանեցինք նրան, ինչւես չենք ւաչււանում մեր լավ դործիչներից, մեր աղնիվ մարդկանցից ոչ մեկին»1: Անդրադառնալով իղմիրլյանի կերւարին, որւես աղնվության ն ւարկեչւության չաւանիչի, ՀովՀ. Թումանյանը «Աղնիվ մարդը» վերնադրով Հոդվածում դրում էր, թե «այս ւեսակեւից նա արժանի է առանձին Հիացմունքի», որ «ինչւես ամեն ժողովրդի մեջ, այնւես էլ մեր ժողովրդի մեջ Հաղվադյոււ են այսւիսի աղնիվ դեմքեր: Այո՛, Հայ ժողովուրդը ւվել է ն կւա չաւ խելոք մարդիկ, քաջ մարդիկ, ւաղանդավոր մարդիկ, բայց անւայման աղնիվ մարդիկ դժար են երնում: Եվ այսօր դերեղման դնելով իղմիրլյանին, մենք դերեղման ենք դնում այդւիսի մի Հաղվադյոււ աղնիվ դեմք»2: Առանձին Հեւաքրքրություն է ներկայացնում ՀովՀ. Թումանյանի՝ «Հորիղոն» թերթում ււադրված մի ուրիչ Հոդվածը' «Խրիմյան եւ իղմիրլյան» վերւառությամբ, որւեղ նա վերլուծում էր իրենց ժողովրդի ւառաւանքով աւրած այս երկու խոչոր անՀաւների բնավորության դծերը, կաւարում Հեւաքրքիր Համեմաւություններ ու եղրաՀանդումներ: Հոդվածը վերջանում է Հեւնյալ Հասւաւումով. «իղմիրլյանը սրւալի ու չիւակ դործիչ էր, Խրիմյանը' խորամիւ ւիլիսուա: իղմիրլյանը անկասկած մաքուր էր, Խրիմյանը' անւայման մեծ»3: Զնայած կարճ ւնեց Հայոց եկեղեցու ւեւի աթոռին իղմիրլյանի ւաչւոնավարությունը, չնայած անՀաղթաՀարելի արդելքներ էին կանդնել կաթողիկոսի ճանաւարՀին, այդուՀանդերձ, նրա ֆիղիկական ներկայությունն իսկ բարոյականության դաս էր, որին անՀաղորդ էին միայն էջմիածնի կղերը,1

ՀովՀաննես Թումանյան, ԵԼԺ, Հաւ. 6, էջ 270: Նույն ւեղում, էջ 272: Նույն ւեղում, էջ 269:

այս էր Հայկական մամուլի ընդՀանուր եղրաՀանդումը: իղմիրլյանին ն նրա վախճանման Հանդամանքներին լայնորեն անդրադարձավ նան ռուսական մամուլը: Բաղմաթիվ թղթակցություններ ու Հոդվածներ երնացին “Кавказский Телеграф”, “Кавказ”, “Тифлисский Листок”, “Русские Вьедомости”, “Рьчь” ն այլ թերթերում, որոնցով ընթերցողին էին ներկայացվում Հանդուցյալ կաթողիկոսի առինքնող կերւարը, նրա մարդկային նկարադիրը, այն մեծ Հարդանքը, որ նա վայելում էր Հայկական Հասարակության խելամիւ ւարրերի մու: Թերնս բացառություն էր ռուսական մի թերթ' Հայությունն ավանդաբար մրուող ն ղրւարւող “Новое Время”-ն՝ Հանձին նրա խմբադիր Լեոնիդ Մենչիկովի: Սրա արՀամարՀանքն ու ղայրույթն էր առաջ բերել ռուս ուղղաւառ մարդկանց ն Վրաց ուղղաւառ եկեղեցու ւաւվիրակության մասնակցությունը Հայոց կաթողիկոսի թաղմանը, նրանց ունեցած ելույթները արարողությունների ժամանակ: Թերթի ‹ 12492-ում Մենչիկովը դրում էր. «Զնչին Հայ ժողովուրդը դավանում է ինչ-որ ւիղծ Հերձված, իսկ չդիւես ինչո՞ւ վրաց էկղարխի Հանձնարարականով մի ամբողջ ւաւվիրակություն է դնացել էջմիածին' Հարդանքի ւուրք մաւուցելու այն անձին, որ ներկայացնում էր ուղղաւառությանը Հակառակ մի կրոնական ուղղություն: Շաւ ցավալի է, որ էջմիածին են դնացել նան Ռուս ուղղաւառ եկեղեցուն ւաւկանող անձինք: Ոչ միայն ռուս եկեղեցականներին, այլ նույնիսկ ուղղաւառ աչխարՀականներին ւաւիվ չի բերում աղոթել Հայերի Հեւ ն նրանց Հեւ դերեղմանաւուն դնալ»1: Բայց Մենչիկովի ցաւռւուքները ռուսական լրադրության լայնածավալ դաչւում եղակի երնույթ էին ն մնում էին որւես «ձայն բարբառոյ յանաւաւի»: իղմիրլյան կաթողիկոսի Հիչաւակը վառ ւաՀելու Համար էջմիածնի միաբանությունը իրականացրեց ւարբեր միջոցա1

“Новое Время”, 21 декабря 1910 г.

ռումներ, որոնց թվում Հաւկաւես կարնոր էր «իղմիրլյան մրցանակի»" սւեղծումը: Նախաւեսվեց առայժմ Հնարավորինս չոււ Հավաքել 5000 ռուբլուց ոչ ւակաս դումար ն Հիմնադրել «իղմիրլյան ֆոնդ», որի միջոցներով Հրաւարակվելու էին Հին ժամանակաչրջանին վերաբերող Հայադիւական ուսումնասիրություններ, ինչւես նան «իղմիրլյան մրցանակներ» էին չնորՀվելու արժեքավոր աչխաւությունների Հեղինակներին:

ՁԵՐԲԱկԱԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի ՈՒ ԲԱՆՏԱՅիՆ

ԽՈՇՏԱՆԳՈՒՄՆԵՐի ՆՈՐ ԱԼիՔ

Ռուսասւանի բաղմաղդ բնակչությունը սւոլիւինյան ռեակցիայի Հեւնանքով մաւնված էր կաւարյալ անւարբերության: Խամրել էր Հասարակական բնաղդը, Հեւին դիծ էր մղվել անՀողդողդ կամքի անՀաւական ուժը, այլնս եղակի էին դաղաւարների Համար ղոՀվող աննաՀանջ ղինվորները, Հմայք ու Հրաւույր չկար ճաՀճացած իրականության մեջ: 1911 թ. մինչն Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմը ռուսաՀայության Համար ւաղւկալի ու անբովանդակ կյանքի մի ժամանակաչրջան էր՝ առօրյա անչարժ ու անդույն երնույթներով, նան լի բռնություններով ու անօրենություններով: 1911 թ. սկղբից ւարղ դարձավ, որ Հայերին ւանջելու սւոլիւինյան «դադարը» Հասել է իր ավարւին: Ոսւիկանությունը ն ժանդարմերիան ուժեղացրին Դաչնակցության ու նրա ւեղական կաղմակերւությունների վրա Հսկողությունը, մեծացավ մաւնությունների թիվը, կասկածելիների վրա կաղմվում էին նորանոր դործեր: Եվ այդ ամենն այս անդամ Հաւկաւես Երնանյան նաՀանդում1: ԱՀա՛ արխիվային ւասւաթղթերից մեկը՝ Թիֆլիսի նաՀան-

" «իղմիրլյան մրցանակը» չչւոթել ղղլարցի Աղա Հովսեւ իղմիրյանցի կւակի Համաձայն 1908 թ. Հիմնադրված մրցանակի Հեւ: ՀԱԱ, ֆ. 4047, ց. 1, դ. 73, թթ. 1-12, 14-26, 28-35:

դային ժանդարմական վարչության ւեւ դնդաւեւ Պասւրյուլինի 1911 թ. աւրիլի 28-ի «Հույժ դաղւնի» դրությունը Երնանի նաՀանդային ժանդարմական վարչությանը. «Շրջանի դործակալային ւեղեկությունների Համաձայն՝ ընթացիկ ւարվա ամռանը ենթադրվում է Հրավիրել Հայ Հեղաւոխական դաչնակցություն կուսակցության անդրկովկասյան կաղմակերւության ներկայացուցիչների Համադումար: Ներկայումս այդ Հարցին սերւ առնչություն ունեն Թիֆլիս քաղաքում բնակվող ՀովՀաննես Թումանյանը, Ավեւիք իսաՀակյանը ն Խարկովի Համալսարանի նախկին ուսանող Գնորդ Ալեքսանդրի Մինասյանը: Շարադրվածի մասին դրում եմ Ձերդ բարեծնությանը՝ ւաւչաճ քննություն մչակելու Համար: Հեւադա ընթացքի մասին խնդրում եմ ւեղեկացնել: Գնդաւեւ Պասւրյուլին»1: Ավեւիք իսաՀակյանի մասին կարդում ենք նան դործակալային մի ուրիչ ւասւաթղթում՝ Ալեքսանդրաւոլի դավառային ժանդարմական վարչությունից Երնանի նաՀանդային ժանդարմական վարչության ւեւին 1911 թ. մայիսի 5-ին դրած Հաղորդման մեջ: ԱՀա՛ այն. «Հայւնում եմ. Ավեւիք ՍաՀակի իսաՀակյանցը, 37 ւարեկան, ծադումով Ալեքսանդրաւոլ քաղաքից, այս քաղաքում Հարաղաւներ ունի: ինձ վսւաՀված դրասենյակի դործերում նչված է որւես դաչնակցություն կուսակցության անդամ: 1895 թ. նոյեմբերին որւես մեղադրյալ ենթարկվել է Հեւաքննության «դաղւնի Հայկական ընկերության» դործով, որը ներկայացվել է Ձեղ 1896 թ. Հուլիսի 8-ին՝ 231 Համարանիչով: Ռումիսւր՝ /սւորադրություն/»2:

ՀԱԱ, ֆ. 4047, ց. 1, դ. 99, թ. 4: Նույն ւեղում, թ. 5:

Ժանդարմական այս ւասւաթղթերը ցույց են ւալիս, որ ՀովՀ. Թումանյանը, Ավ. իսաՀակյանը ն նրանց Հեւ նան ուրիչ մւավորականներ չարունակում էին դւնվել իչխանությունների սնեռուն ուչադրության կենւրոնում: 1911 թ. դարնան վերջերին Թիֆլիսում լուր ւարածվեց, թե «Դաչնակցության դործով» նոր ձերբակալություններ են սկսվելու: Լուրը չոււով Հասւաւվեց: Պեւական անվւանդության կովկասյան մարմինները կենւրոնին նյութեր էին մաւակարարել, թե Անդրկովկասում դրեթե ամեն մի Հայ երիւասարդի բնակարանն ըսւ էության ղենքի ն թռուցիկների չւեմարան է: Հենվելով այդ սւացված սոււ Հաղորդումների վրա՝ ւեւական անվւանդության բարձրադույն մարմնից կարդադրություն իջեցվեց ղանդվածային նոր խուղարկություններ սկսել, Համողված, որ Հայւնաբերվելու ն առդրավվելու են Հաղարավոր Հրացաններ, Հարյուր Հաղարավոր ւամւուչւներ, ռումբերի ու դինամիւի ւաՀեսւներ, դաղւնի ււարաններ, անջաւական ծրադրեր1: Թեն խուղարկուների Հույսերը չարդարացան, բայց դա չխանդարեց, որ Հունիսի սկղբներից նոր ձերբակալություններ կաւարվեն: Ձերբակալություններն սկսվեցին ամենից առաջ Երնանի նաՀանդում ն Հյուսիսային կովկասի քաղաքներում՝ Արմավիրում, Վլադիկավկաղում ու Նոր Նախիջնանում: Այդ նույն ժամանակ ավելի վաղ ձերբակալվածները չարունակում էին ւվայւել բանւային դաժան ւայմաններում՝ ամեն ւեսակի սւորացումների ենթակա: Անւանելի էին բանւային ւայմանները: Վեց-յոթ Հոդու Համար նախաւեսված բանւախցի մեջ խցկում էին 25-30 Հոդու: Սրինակ՝ Նովոչերկասկի բանւը նախաւեսված էր 270 մարդու Համար, բայց այնւեղ բանւարկյալների թիվը Հասնում

Տե՛ս է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, էջ 44:

էր 850-ի1: Բանւախցերում չկային մաՀճակալներ ու ւեղաչորեր, բանւարկյալները ւառկում էին դեւնին, խսիրի վրա ն մարմինը «ծածկում» Հնուիներով: Նրանց օրական ւրվում էր մի կւոր Հաց ու ջուր: կարդալն ու դրելը արդելված էին: Խցերը ցուրւ էին, դարչաՀու: Բանւարկյալների նկաւմամբ առողջաւաՀական որնէ Հոդածություն չկար: Նովոչերկասկի բանւում բռնկված ւիֆի Համաճարակի ղոՀ դարձան նան Հայ կալանավորներ: Մարւի 24-ին Հայ բանւարկյալների ծնողներն ու աղդականները մի ընդարձակ Հեռադիր ուղարկեցին Պեւերբուրդ՝ արդարադաւության նախարարին: Նրանք նկարադրում էին բանւի անւանելի ւայմանները, միաժամանակ խնդրում մինչն դաւավարությունն սկսելը իրենց անմեղ Հարաղաւներին երաչխավորությամբ աղաւել բանւից: Նրանց դիմումն անւաւասխան մնաց: Նովոռոսիյսկի բանւի ն այսւեղ ւանջվող Հայերի անւանելի դրության մասին "Речь" թերթը ււադրել էր մի Հոդված, որում ասված էր. «Բանւարկյալների վիճակը ուղղակի սոսկալի է», նրանք երկարաւն բանւարկության Հեւնանքով Հիվանդ են ն Հյուծված: Բանւախցերում նույնիսկ «ցերեկն այնքան մութ է, որ իրար ճանաչելու Համար» նրանք սւիւված են լինում լուցկի վառել: «Եվ այս դեռ ւաւիժը չէ, այլ միայն «նախնական բանւարկությունը», որ ւիւի ւնի մինչն դաւավարություն»: «Սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ մաՀաւորձ այն մարդկանց դեմ, որոնց Հանցանքը ւակավին Հասւաւված չէ: Սա «նախնական» միջոց չէ, այլ՝ ամենասոսկալի ւանջանք, նույն մաՀաւաւիժը, բայց ավելի դանդաղ, ուսւի ն ավելի վաւթար է»: ՀովՀաննես Թումանյանի Հեւ ձերբակալված Ավեւիս ԱՀարոնյանը բանւերում մնացել էր չուրջ երեք ւարի: Թիֆլիսի Մեւեխի բանւից նրան ւարել էին Ռոսւովի սարսաւաղդու բանւը, աւա Հարցաքննության նւաւակով ւեղաւոխել Նովոչերկասկի բանւ: Այսւեղի է՛լ ավելի դաժան ւայմաններն ավերեցին դրողի առողջությունը. նա ծանր Հիվանդացավ Հյուծախ1

Տե՛ս է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, էջ 38:

ւով, դրեթե ամեն օր արյուն էր թքում1: Բանւարկյալ ընկերները ւադնաւած էին, իսկ բանւի ղեկավարությունը որնէ միջոց չէր ձեռնարկում Հիվանդի դրությունը բարելավելու Համար: Այդ մասին քաջաւեղյակ էին կովկասում, որւեղի Հայկական թերթերը չարունակում էին աՀաղանդ Հնչեցնել: Բողոքում էին նան կ. Պոլսի Հայ մւավորականները, ղայրույթի խոսքեր էին Հնչում Հայկական ւարբեր դաղութներից: Այդ ժամանակ Ակնունին (Խաչաւուր Մալումյան) դւնվում էր ԱՄՆ-ում, ուր Հանդես էր դալիս բանախոսություններով ու Հոդվածներով, անողոք քննադաւության ենթարկում ռուսական իչխանություններին՝ Հայ մւավորականների դեմ չարունակվող բռնությունների Համար: իր դրություններն ու ելույթների չարադրանքները նա ամւուեց «Բողոքի ձայն» վերւառությամբ Հաւորում, որը "Եօ1ւtւca1 ԵeոՏecսtւօո" («Քաղաքական Հալածանք») անունով թարդմանվեց անդլերենի ն ւարածվեց Հայասեր ամերիկացիների չրջանում2: Հայ բանւարկյալների խնդրով Ակնունին ւեսակցություն ունեցավ ԱՄՆ-ի կոնդրեսի անդամների, արւաքին դործերը վարող ւաչւոնյաների Հեւ: Այդ օրերին կալիֆորնիայի նաՀանդի օրենսդիր ժողովը ն ծերակույւը քննել էին ռուսաՀայ բանւարկյալների նկաւմամբ չարունակվող Հալածանքների Հարցը ն, միաձայն ընդունելով որոչումներ, դրանք ուղարկել էին երկրի կենւրոնական կառավարություն: Սրենսդիր ժողովի որոչման մեջ ասված էր. «Հասել է ժամը, երբ ամէն մի քաղաքակիրթ աղդ ւէւք է բողոքի ուրիչ որեւէ աղդի այդօրինակ արարքների դէմ, եւ մենք սրանով արւայայւում ենք մեր ղղուանքը ընդդէմ այն վարմունքի, որին ենթարկուած են Հայասւանի ղաւակները՝ իրենց քաղաքական Համողմունքների Համար: Ժամանակը Հասել է, որ իրենք իրենց քաղաքակրթուած ու լուսաւորուած կարծող բոլոր աղդերի մէջ դոյութիւն ունենայ ներդաչնակ դործունէութիւն, կարողանան սւիւել որեւէ երկրի, որւէսղի իր քաղաքացիների նկաւմամբ

Տե՛ս «Ասւարէղ», ‹ 145, 19 մայիսի 1911 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7, մայիս, 1923, էջ 14:

անւայման դործի դնի մարդկութեան եւ ւարրական արդարութեան օրէնքները»1: Ընդ որում՝ կալիֆորնիայի օրենսդրական ժողովը ոչ միայն բողոք էր Հայւնել բանւարկյալներին ի նւասւ, այլն նաՀանդի բոլոր քաղաքների բնակիչներին կոչ էր արել բողոքել կաւարվող Հալածանքների դեմ: Արձադանքելով այդ կոչին՝ Նյու Յորքում, Ֆիլադելֆիայում, Զիկադոյում, Բրեդֆորւում, Սան Ֆրանցիսկոյում, Բոսւոնում, Պրովիդենսում, Լոս Անջելեսում, թվով 15 քաղաքներում կաղմակերւվեցին բաղմամարդ ժողովներ, որոնցում միակամ խարաղանիչ որոչումներ ու բանաձներ քվեարկվեցին ն ուղարկվեցին ԱՄՆ-ի նախադաՀին, ւեւական քարւուղարին (արւաքին դործերի նախարարին), կոնդրեսի անդամներին, Ռուսասւանի ն ուրիչ երկրների դեսւաններին: Ռուսասւանի դեսւանությանն ուղարկած բողոքներն ու դիմումները մնում էին երեսն ի վար. դեսւանությունն ամեն անդամ ւաւասխանում էր, որ դրանք նւաւակ ունեն վարկաբեկել Ռուսասւանի կառավարությանը, ուսւի անՀեւնանք կմնան: Ժողովներում ու Հավաքներում ընդունված բողոքադրերը ուղարկվում էին նան ւեղական թերթերին, որոնց ուչադրությունը Հրավիրվում էր Հայերի նկաւմամբ ցարական իչխանությունների դործադրած անարդար Հալածանքների ու բռնությունների վրա2: 1911 թ. աւրիլի 24-ին ԱՄՆ-ի նախադաՀ Վիլյամ Հովարդ Տաֆւն իր նսւավայրում ընդունեց Ակնունուն: Վերջինիս ուղեկցում էր կալիֆորնիայից ընւրված կոնդրեսական ՆիւՀեմը: Ակնունին նախադաՀին երախւադիւություն Հայւնեց այն Համակրանքի Համար, որ ամերիկյան Հասարակական կարծիքը ցույց է ւալիս կովկասաՀայ բանւարկյալների նկաւմամբ: ԱյնուՀեւն ՆիւՀեմը կարճ ղեկույցով ուրվադծեց Միացյալ ՆաՀանդներում սկսված բողոքի չարժման էությունը: ՆախադաՀը սիրալիր վերաբերմունքով նչեց, թե ինքը Հեւաքրքրված է ոչ միայն կովկասաՀայ բանւարկյալների, այլն թուրքաՀայերի կա1

է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, էջ 97-98: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 98:

ցությամբ: Նա ասաց նան, որ, ինչւես իրեն ւեղեկացրել են, կոնդրեսի մի քանի անդամներ առիթի են սւասում, որւեսղի երկրի բարձադույն ժողովում բարձրացնեն կովկասաՀայ բանւարկյալների Հարցը՝ Համաձայն իրենց քաղաքներից եկած բողոքների1: Բայց ռուսական իչխանությունները չարունակում էին լուռ մնալ ամեն ւեսակ բողոքների Հանդեւ, իսկ բանւերում չարունակվում էին սւորացումներն ու բռնությունները: Ռուսական բռնակալության դեմ բողոքի Հավաքներ ու ժողովներ ւեղի ունեցան նան կանադայի քաղաքներում, որւեղ ընդունված որոչումներով երկրի կառավարությունից ւաՀանջում էին ւաչւոնաւես Հանդես դալ Պեւերբուրդի կառավարության առջն: Հայերի նկաւմամբ կիրառվող սանձարձակ բռնությունների դեմ առաջիններից մեկը բողոքի ձայն բարձրացրեց Ավսւրիայի սոցիալիսւական կուսակցությունը: Բողոքի ժողովներ եղան Փարիղում, ցասման բաղմաթիվ բողոքներ Հնչեցին Պոլսից2: Երբ Հայ ժողովրդի ֆրանսիացի աղնիվ բարեկամներ Անաւոլ Ֆրանսը, Ֆրանսիս դը Պրեսանսեն, էռնեսւ Լավիսը, Վիկւոր Բերարը ԱՀարոնյանի առողջական վիճակի մասին իմացան, Համաւեղ դիմում Հղեցին Պեւերբուրդ՝ իչխանություններից խնդրելով բանւից արձակել դրողին3: Բայց Հիվանդությունը դնալով վւանդավոր կերւարանք էր առնում, ուսւի նրա որդին՝ Վարդդես ԱՀարոնյանը, աՀաղանդ Հնչեցրեց: Բարեբախւաբար, Թիֆլիսի մի քանի աղդեցիկ մարդկանց ջանքերով ռուսական կառավարությունը Համաձայնում է Ա. ԱՀարոնյանին ժամանակավորաւես, մինչն դաւավարության սկիղբը, 20 Հաղար ոսկի ռուբլի դրավականով աղաւել բանւից: Վարդդեսը կարողանում է 10.000 ռուբլի ժողովել Թիֆլի1

է. Ակնունի, Բողոքի ձայն, էջ 98: Նույն ւեղում: Տե՛ս Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 131:

սում ն Բաքվում: Մնացած 10.000-ը նա սւանում է Մոսկվայում բնակվող ւիկ. Վարվառե Քանանյանից, որը Ա. ԱՀարոնյանի ւաղանդի ջերմ երկրւադուներից էր: Այդ ւիկինը, որ միլիոնաւեր ՀովՀան Հովնանյանի դուսւրն էր ու Մոսկվայի Լաղարյան ճեմարանի վերաւեսուչ ն ուսուցչաւեւ Գնորդ Քանանյանի կինը, իր միջոցներով Հրաւարակել էր Ա. ԱՀարոնյանի «Փչուր մը խաց», «Պոււ մը կաթ», «Ռաչիդ» ն այլ ւաւմվածքները, Հոդացել էր նան Վարդդեսի Համալսարանական կրթության ամբողջ ծախքը: Եվ աՀա՛ այժմ ԱՀարոնյանների ընւանիքին նա Հերթական անդամ ւրկության ձեռք էր մեկնում1: Ավեւիս ԱՀարոնյանը, կարիքի մեջ, Հիվանդ ու Հյուծված, բայց նան ճնչված էր ւիկ. Քանանյանի նոր առաւաձեռն վերաբերմունքից: Նա նույնիսկ ւաւանվում էր՝ ընդունե՞լ Հերթական իչխանական առաւաձեռն օդնությունը, թե՞ ոչ: ի վերջո ընդունում է: 1911 թ. սկղբին Ա. ԱՀարոնյանը նչված դումարով երաչխավորությամբ ժամանակավորաւես աղաւվում է բանւից: Այդ նույն ժամանակ երաչխավորությամբ բանւից աղաւվեցին նան Գնորդյան ճեմարանի դասախոս Սիրական Տիդրանյանը ն ուրիչներ2: Բանւարդելությունից դրավականով աղաւված Ավեւիս ԱՀարոնյանը, Ավեւիք իսաՀակյանը ն Գարեդին Խաժակը, ցարական Հեւաւնդումներից խուսաւելու Համար, 1911 թ. Հունիսի 20-ին, Ղաղարոս Աղայանի թաղման օրը, Թիֆլիսից ուղնորվում են կարս, աւա իդդիրի մու անցնում ռուս-թուրքական սաՀմանը ն Բայաղեւ-էրղրում-Տրաւիղոն դծով Հասնում կ. Պոլիս: Ռուս ւասւաբաններից Ն. Սոկոլովն ասել էր, որ եթե Հաջողվեր ձերբակալել իսաՀակյանին, աւա նրան կդաւաւարւեին ւաժանակիր աչխաւանքի կամ ամենաքիչը՝ սիբիրյան աքսորի3:

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1965, էջ 2-3: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 9, սեււեմբեր, 1966, էջ 43: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 4 (279), աւրիլ, 1949, էջ 41:

ԱՀարոնյանը ն իսաՀակյանը Թումանյանին Համողել էին, որ նա ւախչի իրենց Հեւ, բայց վերջինս Հրաժարվել էր: Սակայն նրանց օրինակին Հեւնել էին դաչնակցական ուրիչ մւավորականներ ն դործիչներ: Սրինակ՝ նույն ճանաւարՀով կ. Պոլիս էր ւախել ՀՅԴ նչանավոր դործիչներից ՀովՀաննես Յուսուֆյանը (կուսակցական ծածկանունը՝ Մելիք), որը Հեւադայում անցել էր Ամերիկա՝ ՎաՀանյան անվան ւակ1: ԱՀարոնյանը կ. Պոլսում երկար չմնաց: Նա բարերարների ֆինանսական օդնությամբ անցավ Եվրուա: Ավ. իսաՀակյանը Համեմաւաբար երկար մնաց այնւեղ: կովկասի ռուսական իչխանությունները եռանդադին Հեւամոււ էին բացաՀայւելու ն ւարղելու, թե ովքե՞ր են աջակցել երեք նչանավոր դաչնակցականների ւախուսւին: Ոսւիկանությունը քննության ենթարկեց մի քանի Հոդու, նույնիսկ եղան անՀիմն ձերբակալություններ: Ավ. իսաՀակյանը 1911 թ. Հոկւեմբերի 24-ին կ. Պոլսից Լողանում (Շվեյցարիա) Հիմնավորված Ավեւիս ԱՀարոնյանին դրում էր, թե «...մեղ երեքիս ւաւճառով ձերբակալել են Սիմէօն Զաւարեանի քոյրերին, ւեսաներին եւ եղբօրը, Հարցնելով, թէ ձեր Հարսը Թիւրքիայից անցադիր է բերել եւ դուք նրանց (մեղ երեքիս) անցկացրել էք սաՀմանը... Թչուառականները Սիմէօնենց սաՀմանադլուխ երթալը կաւել են մեր ւախչելու Հեւ»2: իսաՀակյանը կովկասից նան ուրիչ լուրեր էր սւացել: «[Դաչնակցութեան] դործի ելքի մասին դեռ ոչ մի լաւ յոյս. կուկունեանի" ն Նաղարբեկի կնոջ"" դաւաւարւութիւնը լաւ նչան Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 4 (279), աւրիլ, 1949, էջ 41: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 1 (276), Հունվար, 1949, էջ 22: " Խոսքը Սարդիս կուկունյանի մասին է, ով կովկասից ԹուրքաՀայասւան անցնելու ւորձ կաւարած առաջին մարւական խմբի առաջնորդն էր, որ ռուսական կառավարության կողմից ւաժանակիր աչխաւանքի դաւաւարւվելուց ն 15 ւարի Սախալին կղղու ւաժանակրության բանւերում անցկացնելուց Հեւո, 1905-ի ներման Հրովարւակով աղաւվեց ն Հայրենի դյուղ վերադարձավ, բայց իր Համադյուղացիների ղրւարւությամբ կրկին ձերբակալվեց: "" Նկաւի ուներ Հնչակյան կուսակցության ղեկավար Ավեւիս Նաղարբեկի առաջին կնոջը՝ Մարո Վարդանյան-Նաղարբեկին:

չէ»1: Այս լուրերը Հաղորդելով ԱՀարոնյանին, իսաՀակյանը դրանով իսկ նրան էր ւոխանցում իր կարծիքը, թե ռուսական կառավարությունը երբնիցե իրենց ներում չի չնորՀի՝ արդարադաւությունից խուսաւելու Համար: Նյութական մեծ դժվարությունների մեջ էր Հաւկաւես Ավ. իսաՀակյանը: 1911 թ. նոյեմբերի 24-ի թվով ԱՀարոնյանին Հղած նամակով ւեղեկացնելով իր ւնւեսական ծանր դրության մասին՝ նչում էր. «Ես այժմ աւրում եմ Հին ծախուած դրքերիս Հաչուին: Յեւոյ չդիւեմ, թէ ի՞նչ է լինելու: Դժուարն այն է ամառ քցեմ ինձ, յեւոյ մի կողմ կ’անցնեմ՝ ուսուցչութեան, այս եւ այն»2: իր վիճակի առավել ցայւուն բնորոչիչը նրա Հեւնյալ խոսքերն էին. «Այսօրուայ օրը մենք ւոր Հացի դերի ենք»": ԱՀարոնյանին դրած մի ուրիչ նամակում (24 Հոկւեմբերի 1911 թ.) նա ւրւնջում էր. «... Ա՛խ այդ անիծած սւամոքսը. ես երբեք դրա թադաւորութեան բռնակալ ոյժը այնւէս չէի Հասկացել, ինչւէս Հիմա. թէեւ դեռ կուչւ եմ»3: իր Հերթին նամակներից մեկում ԱՀարոնյանը դեռ կ. Պոլսում դւնվող իսաՀակյանին ւոխանցում էր իր ծանր մւորումները՝ կաւված դրավականի Հեւ: Նրա խղճի վրա ծանրացել էր, որ իր ւախուսւով ւիկ. Վարվառե Քանանյանի ն մյուսների ւված 20.000 ռուբլին անցել է ւեւական դանձարան ն բարերարները ղրկվել են իրենց դումարներից: 1911 թ. նոյեմբերի 24-ի ւաւասխան նամակով իսաՀակյանը ԱՀարոնյանին դրում էր. «Հայրենիք», ‹ 1 (276), Հունվար, 1949, էջ 22-23: Նույն ւեղում, ‹ 4 (279), աւրիլ, 1949, էջ 41: " Ավ. իսաՀակյանի դոյության ւայմաններին անդրադառնալով՝ Ավեւիս ԱՀարոնյանի որդի Վարդդես ԱՀարոնյանը նկաւել է. նա «մէկն է մեր այն Հաղուադիււ դրողներից, որոնք իրենց կեանքի ընթացքում դրականութիւնից դուրս ուրիչ բանով չեն ղբաղուել եւ դրական վասւակից դուրս ուրիչ վասւակ չեն ունեցել: իսկ յայւնի է որ Աւ. իսաՀակեանի սերունդի դրողները չէին կարող աւրել միայն իրենց դրական վասւակով: Աւ. իսաՀակեանը իր դրական Համեսւ վասւակից դուրս սւիւուած էր ընդունել իր Հարաղաւների եղբայրների եւ բարեկամների նիւթական օժանդակութիւնը: Այդւէս է աւրել Աւ. իսաՀակեանն իր ամբողջ կեանքը, մինչեւ 1937-ին վերջնականաւէս Հայասւան վերադառնալը» («Հայրենիք», ‹ 1 (276), Հունվար, 1949, էջ 14): «Հայրենիք», ‹ 1 (276), Հունվար, 1949, էջ 14:

«Երկար ու բարակ մի՛ մւածիր դրաւականի մասին: Մի՞թէ դու չարժէիր մի 20.000 ռուբլի. Հերերն անիծած, թո՛ղ ւան. մենք 15 ւարի է մւածել ենք ու ւանջուել այդ աղդի մասին, թո՛ղ մի օր էլ նրանք մեր մասին մւածեն: ... Հաւաւացնում եմ, այդ բոլորը կանցնի, այդ բոլոր մարդիկ կանցնեն, մեր մրուած մի քանի դժդոյն էջերը կմնան՝ Հէնց այդ անՀեւացած մարդկանց երեսը ւարղելու»1: Երկու մեծերի միջն սկսված նամակադրությունը Հեւաքըրքիր մանրամասներ է ւարունակում դրողի ու բանասւեղծի այդ չրջանի կյանքի դառնությունների մասին": Գրավականով աղաւվածների ւախուսւը ղանդվածային նոր բանւարկությունների առիթ դարձավ: Փախուսւները կանխելու Համար իչխանությունները նորից բանւերը նեւեցին ժամանակավորաւես աղաւվածներին ն ոչ միայն նրանց: ՀովՀ. Թումանյանը դարձյալ ձերբակալվեց ն բռնաւակվեց Մեւեխի բանւում: Դա 1911 թ. նոյեմբերի 7-ին էր2: «Հայրենիք», ‹ 4 (279), աւրիլ, 1949, էջ 42: ԸնդՀանրաւես Հայ Հեղաւոխական չարժման, ինչւես նան մչակութային ն կրթական դործիչների նամակները կարնոր նչանակություն ունեն ժամանակաչրջանի իրողությունները ճիչւ լուսաբանելու Համար: Նամակներ Հաճախ են դրել Ավ. իսաՀակյանը, Ավ. ԱՀարոնյանը, Ս. Վրացյանը, Համբ. Առաքելյանը, Ա. Զուանյանը ն այլք: Ուրիչները չեն օդւվել կամ Համարյա չեն օդւվել կաւի այդ միջոցից: Դրանց թվում առանձնանում էր ՀովՀ. Թումանյանը, որը մեղ թողել է մի քանի նամակ միայն: Ավ. ԱՀարոնյանի Հեւ երկար ժամանակ կաւ չւաՀւանելը արդարացնելու Համար 1914 թ. մարւին Լողան նրան ուղարկած նամակում Թումանյանը դրում էր. «Եթէ իմ բնաւորութիւնը դիւես, դիւես որ էս չորս թէ Հինդ ւարի է Մուչեղը (իր ավադ որդին:- Հ. Ս.) Պեւերբուրդ է, ու մի նամակ եմ դրել մինչեւ Հիմա - չես նեղանալ» («Հայրենիք», ‹ 1 (276), Հունվար, 1949, էջ 14-15): Հայ դործիչների նամակների միայն մի մասն է Հանդրվանած Հայասւանի արխիվներում: Հայկական սւյուռքում՝ անՀաւական ն կուսակցական արխիվներում, անւարակույս, ւաՀւանվում են մեծ թվով նամակներ, որոնց բնադրերի ււադրումը մեծ օդւակարություն կունենար Հեւաղուողների Համար: Սովորաբար դրանցում արւաՀայւված են լինում նան նամակադիրների օրերի ւրամադրությունն ու Հոդսերը, նույնիսկ նրանց բնավորության դծերի ն մարդկային որակների առանձնաՀաւկությունները: Նվարդ Թումանյան, Հուչեր ն ղրույցներ, էջ 94: "

Սկսվեցին նոր Հարցաքննություններ, որոնք ւնեցին մինչն 1911 թ. դեկւեմբեր ամիսը: Գլխավոր քննիչ Լըժինը նորից իր ւարերքի մեջ էր: Այսւիսով, «Դաչնակցության դործով» ձերբակալվածների Հարցաքննությունները ւնեցին ավելի քան երեք ւարի: Այդ ժամանակաչրջանում ցարական քննիչները կաղմեցին մեղադրյալների 1000-ից ավելի դործ: Դժվար չէ ւաւկերացնել բարոյական ն նյութական վիճակը այն Հայ ընւանիքների, որոնց կերակրողները ւարիներ չարունակ բանւերում էին... Գոյությունը մի կերւ ւաՀելով Հայրենիքից Հեռու՝ իսաՀակյանն ու ԱՀարոնյանը մչւաւես մւաՀոդ էին բանւերում ւառաւող Հայ կալանավորների վիճակով: Նրանք չէին կարողանում ըմբռնել, թե ինչո՞ւ Հարյուրավոր մարդիկ՝ բժիչկ ու ւասւաբան, դրող ու ուսուցիչ, ւաչւոնյա թե երկրադործ, բաղում ղրկանքներ են կրում ղնդաններում՝ չիմանալով, թե ո՞րն է իրենց մեղքը: «Հանցադործների» քննությունն ամեն կերւ քաչքչվում էր, Հեւաձդվում, չնայած բանւարկյալների ընդվղումներին ն Հայկական Հասարակության չդադարող բողոքներին: Դաւը չէր սկսվում Լըժինի ն նրա աջակիցների՝ «Գործը» դաւարան չՀանձնելու ւաւճառով: Սրանք լավ դիւեին, որ դաւարանը ւաՀանջելու է աւացուցված որոչակի ւասւեր ն օրենքի ւրամադրությանը դիմացող բացաւրություններ: Բայց դրանք առկա չէին 100 Հաւորանոց քննական նյութերում: Այդ էր ւաւճառը, որ իչխանությունների, անձամբ Սւոլիւինի ցուցումներով քննիչները ձդձդում էին դործի Հանձնումը դաւարան: Դեռնս 1906 թ. օդոսւոսի 25-ին Պեւերբուրդում էսէռների մարւական խումբը Սւոլիւինին սւանելու անՀաջող ւորձ էր արել: ԶոՀվել էին կողմնակի անձինք, իսկ նախարար-նախադաՀը կենդանի էր մնացելչ 1911 թ. սեււեմբերի 1-ին կինի թաւրոնում, ուր ներկայացվում էր «Սալթան թադավորը» օւերան, երկրորդ միջնարարի ժամանակ Սւոլիւինի կյանքի դեմ մաՀաւորձ կաւարվեց: Սեււեմբերի 5-ին նա մաՀացավ: ԱՀաբեկչությունից Հեւո կառավարության ղեկը Հանձնվեց

Սւոլիւինի կառավարության մեջ ֆինանսների նախարարի ւաչւոնը վարած կոկովցնին: Սւոլիւինի մաՀվան լուրը Հայերի մեջ Հույս էր արթնացրել, որ քաղաքական թաւերաբեմից նրա Հեռանալուց Հեւո վայրենի ռեակցիան ասւիճանաբար կղիջի իր դիրքերը, վերջաւես կդադարեն ձերբակալությունները ն որոչակիություն կմւցվի բանւարկյալների ճակաւադրում: Ենթադրությունները ճիչւ էին: Արդեն 1911 թ. Հոկւեմբերից ռուս նչանավոր մւավորականներից չաւերը Հանդես էին դալիս մամուլում ն ւաՀանջում «Դաչնակցության դործը» վերջաւես ենթարկել դաւական քննության: իչխանություններն այլնս չէին կարող արՀամարՀել Հասարակական կարծիքը, մանավանդ որ «Գործի» նկաւմամբ Հեւաքրքրությունը դուրս էր եկել Ռուսասւանի սաՀմաններից ն միջաղդային Հնչեղություն ձեռք բերել:

ՀԱՅ իՐԱկԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵԶ ԳՈՐԾՈՂ ՍՈՑիԱԼԴԵՄՈկՐԱՏԱկԱՆ կԱԶՄԱկԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐ ՎԵՐԵԼՔի ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Որքան էլ դաժան էր սւոլիւինյան ռեակցիան, բայց ցարիղմն ի վիճակի չեղավ արմաւախիլ անել Հեղաւոխական ուժերին, ինչւես ծրադրել էր: Արդեն 1910 թ. բոլչնիկների առաջնորդ Լենինը դրում էր. «ՍնՀարյուրյակային ռեակցիայի լիակաւար ւիրաւեւության չրջանը վերջացավ: Սկսվում է նոր վերելքի չրջանը»1: Առաջինը կրկին ւայքարի ասւարեղ իջավ բանվորությունը: 1910-1911 թվականներին բանվորական դործադուլներ ւեղի ունեցան Ռուսասւանի արդյունաբերական մի չարք կենւրոններում՝ Պեւերբուրդում, Մոսկվայում, Դոնեցկում, կինում, իվանովոյում ն այլուր: 1911 թ. Ռուսասւանում դործադուլա-

Վլադիմիր Լենին, ԵԼԺ, Հաւ. 20, Երնան, 1979, էջ 90:

վորների թիվը Հասավ 100.000-ի1: Գնալով ուժեղանում էր ադրարային չարժումը, ւայքարի մեջ ասւիճանաբար ընդդրկվում էին դյուղացիական նորանոր ղանդվածներ: Արդեն 1911 թ. սկղբներից Ռուսասւանի կենւրոնական քաղաքներում ծայր առան ուսանողական լուրջ դժդոՀություններ երկրում սւեղծված քաղաքական Հեղձուցիչ մթնոլորւի դեմ: Առաջինը չարժվեցին կենւրոնական քաղաքների մի քանի բարձրադույն ուսումնական Հասւաւությունների ուսանողները: 1911 թ. դարնանը ուսանողական բողոքների ալիքը ւարածվեց Պեւերբուրդում ու Մոսկվայում: ի ւաւասխան այդ ելույթների՝ լուսավորության նախարար կասոյի Հրամանով Պեւերբուրդի կանանց բժչկական ինսւիւոււի բոլոր 1270 ուսանողուՀիները Հեռացվեցին: Զւեսնված ու չլսված այդ դործողությունն իրականացվեց, երբ ինսւիւոււում ւարաւմունքներ չկային ն ուսանողների մեծ մասը բացակայում էր մայրաքաղաքից: Այդ անիմասւ խսւությունները արվում էին այն ժամանակ, երբ բովանդակ Ռուսասւանը կրթված կանանց մեծ կարիք ուներ: Դրան նախորդած Մոսկվայի Համալսարանի ուսանողների դասադուլը նույնւես դաժան ւաւիժների առիթ էր ւվել: Ավելին, նույն կասոյի 1911 թ. ւեւրվարին ւված Հրամանով՝ Համալսարանի դռները անորոչ ժամանակով ւակվել էին: Նման դաւասւաններով լուսավորության նախարարը ւորձում էր «կարդ ու կանոն» Հասւաւել Ռուսասւանի բարձրադույն ուսումնական Հասւաւություններում՝ առանց «Հանցանքների» ւաւճառների մեջ խորանալու: Այդ առիթով «ՍուրՀանդակ» թերթը դրում էր. «Մինիսւր կասսօյի այս վերջին կարդադրութիւնն էլ յօնք չինելու ւեղ աչքն էլ է Հանում, եւ մի անդամ էլ Հասւաււում է այն կարծիքը, որ դրա օրով մեր լուսոյ կաճառները աւելի վաւթար դրութեան մէջ են ընկնում, բարձր

Տե՛ս П. Кабанов, Ф. Ермак, Н. Кузнецов, Очерки истории российского пролетариата, Москва, 1963, с. 265.

դւրոցներում անՀաճոյ խառնակութիւնները աւելի սւէւ-սւէւ են ւաւաՀում, քան թէ այդ կար առաջ՝ նոյնիսկ Դելիանովի, դեներալ Վանովսկու եւ Բոդոլեւովի օրերով»1: ինչւես ամբողջ երկրում, Անդրկովկասում նույնւես Հող էր սւեղծված քաղաքական ւայքարի նոր վերելքի Համար: Թեն ՌուսաՀայասւանը չարունակում էր ադրարային երկիր մնալ, բայց ն այնւես այնւեղ առկա էին սոցիալ-ւնւեսական ու քաղաքական անՀրաժեչւ ւայմաններ դասակարդային նոր առճակաւումներ առաջ բերելու Համար: Դրա վկայությունը բանվորական ն դյուղացիական ընդվղումներն էին: 1910 թ. Հուլիսին դործադուլ Հայւարարեցին Ալավերդու ւղնձարդյունաբերական չրջանի Սիսիմադանի դործարանի 200 բանվորները, որոնք ւաՀանջում էին բարձրացնել աչխաւավարձը ն բարելավել աչխաւանքային ւայմանները: Դրան Հեւնեց Երնանի երկաթուղային կայարանի բանվորների ելույթը՝ նույն ւաՀանջներով: 1911 թ. ւեւրվարին դործադուլ բռնկվեց կողբի Հանքերում: Որւես բողոք Լենայի ոսկու Հանքերում ցարիղմի կաւարած ոճրադործության դեմ՝ 1912 թ. ցույցեր ու ՀանրաՀավաքներ ւեղի ունեցան Ալեքսանդրաւոլում, կարսում, Ղաւանում, Ալավերդիում ն այլուր2: Բանվորների օրինակով չարժվեց Հայասւանի դյուղացիությունը: Ադրարային չարժումն ընդդրկեց մի չարք դավառներ: Գյուղացիները Հրաժարվում էին Հարկեր վճարել, ւարՀակներ կաւարել, ինքնակամ անւառաՀաւումներ էին անում, Հողերի վերաբաժանում էին ւաՀանջում: 1910 թ. դյուղացիական լուրջ Հուղումներ եղան Վաղարչաւաւի դավառի Ադարակ, Նաղիրվան, Հախս ն ուրիչ դյուղերում: Հաջորդ ւարի ղինված ընդՀարումներ եղան Նոր Բայաղեւի դավառի Զոդ դյուղի կալվածաւիրոջ մարդկանց ն դյուղացիների միջն:

«ՍուրՀանդակ», 21 Հուլիսի 1911 թ.: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի ւաւմություն», Հաւ. ՄI, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրաւ., Երնան, 1981, էջ 453:

Բանվորական ն դյուղացիական ելույթները չէին կարող արձադանք չդւնել Հայասւանում ւեղակայված ղինվորական մասերում: 1910 թ. Հակացարական խմորումներ եղան Ալեքսանդրաւոլի ն կարսի ղինվորականների չրջանում: 1912-1913 թթ. Հուղումներ բռնկվեցին կաղղվանի, Սարիղամիչի ն Սլթիի ղինվորական մասերում: Հասարակական-քաղաքական կյանքի աչխուժացումն իր արւաՀայւությունն էր դւնում նան Հայասւանի ուսումնական Հասւաւություններում, այդ թվում Երնանի ժանդարմական վարչության աչալուրջ Հսկողության ւակ դւնվող էջմիածնի Գնորդյան ճեմարանում: Հեղաւոխության նոր վերելքի ւարիներին Անդրկովկասում, այդ թվում Հայասւանում ծավալվող Հակացարական ւայքարից ւարբեր ւաւճառներով ւասւորեն դուրս էին մնացել Հայկական աղդային-Հեղաւոխական երկու կուսակցությունները՝ Դաչնակցությունն ու Հնչակը: Դաչնակցության նկաւմամբ ցարական կառավարության իրականացրած Հալածանքները, Անդրկովկասում նրա ւեղական բաղմաթիվ կաղմակերւությունների ջախջախումը, «Դաչնակցության դործով» սւասվող դաւավարությունը կուսակցության ռուսասւանյան Հաւվածին խիսւ ղդուչավորության ն ղդոնության էին մղել: ինչ վերաբերում է Հնչակի ռուսասւանյան Հաւվածին, աւա այդ չրջանում նրա Հույժ կրավորականությունը Հիմնականում բացաւրվում էր ներքին կյանքի անկայունությամբ: կուսակցության ներսում չարունակվում էին Հաւվածական Հակամարւությունները, որոնք նախկինից ավելի ուժեղ էին քրքրում նրա մարմինը: Այդ կուսակցությունը նույնւես նախորդ ւարիներին ռեակցիայի Հարվածների ւակ Հյուծվել էր ու նվաղել, ուսւի խուսաւում էր Հակացարական Հեղաւոխական դործուն ւայքարին մասնակցելուց: Հրաւարակում ըսւ էության մնացել էր ինքնակալության ամենաոխերիմ թչնամին՝ Ռուսասւանի սոցիալ-դեմոկրաւական բանվորական կուսակցությունը (ՌՍԴԲկ), Հաւկաւես նրա ծայրաՀեղ Հեղաւոխական թնը՝ բոլչնիղմը:

Ռուսասւանի քաղաքական կուսակցությունների թվում ամենամեծ կորուսւները ռեակցիայի ւարիներին կրել էին Հենց բոլչնիկները: Բայց, չնայած դրան, նրանք իրենց մեջ ուժ դւան առաջինը դլխավորելու Հակացարական ժողովրդական չարժումը Հեղաւոխական նոր վերելքի ւայմաններում: Արւակարդ եռանդ էին դրսնորում Հաւկաւես Հայ բոլչնիկները: Նրանցից ոմանք կանդնած էին այդ չարժման ամենաառաջավոր դիրքերում: Սւեւան ՇաՀումյանն ու Սուրեն Սւանդարյանը չարունակում էին մնալ բոլչնիկյան կուսակցության ղեկավարության մեջ: Աւադայի նկաւմամբ մեծ Հավաւով ն անսւառ եռանդով դործում էին նան նչանավոր բոլչնիկներ Սարդիս կասյանը, Վլադիսլավ կասւարովը, Ալեքսանդր Բեկղադյանը, Արչավիր Մելիքյանը, Բադրաւ Բորյանը ն ուրիչներ: Բոլոր Հայ մարքսիսւների թվում իր Հեղաւոխական ւորձով, որդեդրած դաղաւարներին նվիրվածությամբ, կաղմակերւչական ւայլուն ունակություններով ն ւեսական ւաւրասւվածությամբ առանձնանում էր Սւեւան ՇաՀումյանը: Փասւորեն լինելով բոլչնիկյան ամենախոչոր դործիչն Անդրկովկասում, նա միաժամանակ Համակուսակցական մասչւաբի մարքսիսւական ւեսաբան էր, որի մեծարժեք աչխաւությունները ընդմիչւ իրենց ւաւվավոր ւեղն են դրավել ՀամաչխարՀային սոցիալիսւական մւքի դանձարանում: Աչխաւավոր ղանդվածներին Հեղաւոխության նոր վերելքի մեջ դրավելու, նրանց դալիք մարւերին նախաւաւրասւելու Համար Անդրկովկասի բոլչնիկները Հսկայական նչանակություն էին ւալիս մամուլին: Բոլչնիկյան Համառուսասւանյան մամուլի օրդանների Համար ուղեցույց էր Հանդիսանում "Правда" թերթը, որը լայնորեն լուսաբանում էր նան Անդրկովկասի կյանքը: Այդ թերթին Հայ բոլչնիկներից աչխաւակցում էին Սւեւան ՇաՀումյանը, Ա. Հովսեւյանը, Ասքանաղ Մռավյանը, Արւաչես կարինյանը, Բադրաւ Բորյանը ն ուրիչներ1: Նրանց Հոդվածները Հաճախ էին

Տե՛ս “Известия АН Арм. ССР”, общ. науки (Ереван), ‹ 12, 1956, с. 10-11.

Հայւնվում նան սոցիալ-դեմոկրաւական Համառուսասւանյան մամուլի ուրիչ օրդաններում: Հենվելով Անդրկովկասի Հեղաւոխական մամուլի Հարուսւ ավանդույթների վրա, երկրամասի բոլչնիկյան կաղմակերւությունները Հեղաւոխական նոր վերելքի ւարիներին լույս էին ընծայում նորանոր ւարբերականներ: Այսւես, դեռ 1909 թ. Սւ. ՇաՀումյանի խմբադրությամբ Բաքվում սկսում է Հրաւարակվել "Волна" Հանդեսը, բայց երկու Համար լույս ւեսնելուց Հեւո արդելվում է: 1911 թ. մարւին ՇաՀումյանը Բաքվում Հիմնադրում է "Современная Жизнь" չաբաթաթերթը, որի ւակվելուց Հեւո նույն թվականի Հոկւեմբերին նախաձեռնում ն լույս է ընծայում «Նոր խոսք» Հայերեն մարքսիսւական երկչաբաթաթերթը նույն քաղաքում1: իր իսկ սւեղծած մամուլի օրդաններում ն բոլչնիկյան ուրիչ ւարբերականներում Սւեւան ՇաՀումյանը Հրաւարակեց բաղմաթիվ Հոդվածներ, որոնք Հարսւացնում էին Անդրկովկասի բոլչնիկների ւեսական ղինանոցը: Մոսկվայի մենչնիկ-լիկվիդաւորների “Возрождение” («Վողրոժդենիե») Հանդեսում մենչնիկների առաջնորդներից Լ. Մարւովը (Յուրի Ցեդերբաում) ււադրել էր «Բուրժուաղիայի «ձախանալը»» վերնադրով Հոդվածը, ուր ւաչււանել էր ւարածված այն ւեսակեւը, թե առաջիկայում Ռուսասւանում ւեղի ունենալիք Հասարակական չարժումն իր բնույթով, այսինքն՝ սոցիալ-ւնւեսական բովանդակությամբ, լինելու է բուրժուական, Հեւնաւես ւեւք է ղեկավարվի բուրժուաղիայի կողմից2: Նա դւնում էր, որ բուրժուաղիայի ղեկավարության աւաՀովումը բոլոր բուրժուական Հեղաւոխությունների Հաղթանակի Հիմնական ւայմանն է, ն որւես օրինակ մաւնանչում էր 18-րդ դարի վերջի Ֆրանսիական մեծ Հեղաւոխությունը: Մարւովի կարծիքով՝ ռուսասւանյան 1905-1907 թթ. Հեղաւոխության

Տե՛ս Վարդան Ավեւիսյան, Սւեւան ՇաՀումյան. կենսադրական ակնարկ, ՀայւեւՀրաւ, Երնան, 1953, էջ 81-83: Տե՛ս Սւեւան ՇաՀումյան, ԵԼԺ, Հաւ. Բ, Երնան, 1976, էջ 120-121:

ւարւության ւաւճառը Հենց այն էր, որ նրա ղեկավարը բուրժուաղիան չի եղել1: "Волна" թերթի 1909 թ. մարւի 2-ի Համարում (‹ 2) Սւ. ՇաՀումյանը Հանդես է դալիս Մարւովի Հոդվածի դեմ: Նա ցույց է ւալիս, որ մենչնիկ ղեկավարը Հարցին մուենում է չաբլոնային ու վերացական մեթոդներով: Ֆրանսիական մեծ Հեղաւոխության ժամանակ, դրում էր ՇաՀումյանը, բուրժուաղիան, իրոք, առաջադիմական դասակարդ էր, որն իր առջն նւաւակ էր դրել ՀաղթաՀարել միջնադարյան ավաւաւեւական կարդերը ն նրանցից բխող Հասարակական իրավական նորմերը: Բայց Մարւովը Հաչվի չի առնում, որ Ռուսասւանի Հեղաւոխությունը ւեղի է ունենում ֆրանսիականից ավելի քան մեկ դար Հեւո, Հեւնաւես չի կարող նույն կերւ կրկնվել, քանի որ այսւեղ բուրժուաղիան ոչ միայն Հեղաւոխական չէ, այլն իր էությամբ ՀակաՀեղաւոխական է ն չի կարող դլխավորել առաջադիմության Համար ւայքարը2: Հեղաւոխությունն անւայման ւեղի կունենա Ռուսասւանում ն կՀաղթանակի, բայց Հաղթություն կւանի առանց բուրժուաղիայի ղեկավարության ն ընդդեմ նրա ցանկությունների3 - խոր Հավաւով դրում էր ՇաՀումյանը: "Современная Жизнь"-ում ն «Նոր խոսք»-ում Սւ. ՇաՀումյանը լույս ընծայեց քաղաքական-ւեսական ն դրականադիւական մի չարք մեծարժեք Հոդվածներ՝ կաւարելով ժամանակաչրջանի դրական դործընթացների խոր վերլուծություն՝ դրանք դիւարկելով ւրոլեւարիաւի դաղաւարախոսության ն նրա առաջ կանդնած խնդիրների Հեւ սերւ առնչությամբ: իր դրվածքներում ՇաՀումյանը խոր, բաղմակողմանի վերլուծության էր ենթարկում ւրոլեւարական մեծ դրող Մաքսիմ Գորկու սւեղծադործությունը, նրա ամբողջ դրական դործունեությունը: "Современная Жизнь" թերթի 1911 թ. մարւի 26-ի Համարում (‹ 1) լույս ընծայած «Գորկու մասին» Հոդվածում

Սւեւան ՇաՀումյան, ԵԼԺ, Հաւ. Բ, էջ 112: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 122: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 126:

նա ցույց էր ւալիս, որ Գորկու ամեն մի դրվածքում Հնչում է աչխաւավոր մարդու անմիջական ձայնը, որի Համար նա սիրելի ու ւաչւելի է կյանքից մերժված ու նրա Հաւակում դւնվող բաղմամիլիոն ղանդվածների Համար: Վերջիններս նրան Հասկանում են առաջին իսկ խոսքից: Դա ւաւաՀական չէ, քանի որ դրողն ինքը «դուրս դալով ժողովրդական «ներքնախավերից»», ինքնակրթությամբ իր մեջ ղարդացրել է դեղարվեսւական մեծ ւաղանդ, «աւա Հասնելով դրական ւառքի բարձունքներին», դարձել է «ընթերցող Հասարակության կուռքը». նա «իր բնական ղարդացման ընթացքով եկավ բանվորների մու, որոնց նա բերեց իր դեղարվեսւական ւաղանդը, կանդնեց նրանց Հեւ մի դրոչակի ւակ, դարձավ նրանց երդիչն ու կենցաղադիրը»1: ՇաՀումյանը Գորկուն Հեւնողականորեն ւաչււանում էր բուրժուական-քաղքենիական Հարձակումներից: «Ներկայումս,դրում էր նա,- դուք չեք դւնի ոչ մի, այսւես կոչված, «առաջադիմական» թերթ, մայրաքաղաքի կամ դավառական, որ ժամանակ առ ժամանակ, այս կամ այն ձնով, դիւակցաբար կամ անդիւակցորեն վրիժառու չլիներ Գորկուց, նրա Համար, որ նա երես է դարձրել «Հասարակությունից» ն դնացել բանվորների մու: Եվ միջոցների մեջ առՀասարակ խւրություն չդնող բուրժուական մամուլը Գորկու Հանդեւ կանդ չի առնում Հաճախ ամենաանթույլաւրելի Հնարքների առաջ, որւեսղի վրեժխնդիր լինի» նրանից2: Մաքսիմ Գորկուն Համարելով աչխաւավոր մարդու խոՀերի ու իղձերի աղնիվ արւաՀայւիչ, ՇաՀումյանն այսւես է բնութադրում նրա բարոյական կերւարը. «Ռուս, Համենայնդեւս ժամանակակից, դրականության մեջ մենք չդիւենք մի այլ դրողի այդ ասւիճան բարոյաւես նրբաղդաց ու մաքուր, ինչւիսին Գորկին է: Հարկավ, մենք այդ ասում ենք... նկաւի ունենալով նրա բոլոր դրվածքները, նրա ամբողջ դրական դործունեությունը»3: ՇաՀումյանը դրողին բնութադրում էր որւես ւրոլեւա1

Սւեւան ՇաՀումյան, ԵԼԺ, Հաւ. Բ, էջ 155: Նույն ւեղում, էջ 155-156: Նույն ւեղում, էջ 160:

րական դրականության ղարդ ու ւարծանք1, ուսւի «բանվորները Հւարւությամբ կարող են Հայւարարել. «Այո՛, Գորկին մե՛րն է. նա մեր արվեսւադեւն է, մեր բարեկամն ու ղինակիցը՝ աչխաւանքի աղաւադրության վեՀ ւայքարի մեջ»»2: Դեռ Լն Տոլսւոյի կենդանության օրոք նրա վիթխարի դրական ժառանդությանն անդրադառնում էին ոչ միայն ռուս ն օւարերկրացի դրականադեւներն ու դրաքննադաւները, այլն Ռուսասւանում դործող քաղաքական կաղմակերւությունների նչանավոր չաւ ներկայացուցիչներ: Բացառություն չէին բոլչնիկները, որոնց առաջնորդ Լենինն իր դաղաւարական-քաղաքական դիրքերից ւվել է Հանճարեղ դրողի սւեղծադործական ժառանդության ճչդրիւ դնաՀաւականը, ցույց ւվել նրա դրական վասւակի ՀամաչխարՀային-ւաւմական նչանակությունը: Բոլչնիկյան կուսակցության խոչոր ւեսաբան, Լն Տոլսւոյի դրական վասւակի խորադիւակ Սւ. ՇաՀումյանը նույնւես անդրադարձել է դրողի սւեղծադործական վիթխարի ժառանդությանը, ցույց ւվել նրա ւաւմական նչանակությունը, ինչւես նան միջնորդավորված աղդեցությունը Ռուսասւանում ծավալվող աղաւադրական չարժման վրա: Այդ ւեսակեւից մեծարժեք է ՇաՀումյանի «Մի քանի խոսք Լ. Ն. Տոլսւոյի կրոնի մասին» Հոդվածը, որը լույս է ւեսել "Современная Жизнь" թերթի 1911 թ. աւրիլի 8-ի Համարում (‹ 2): իր Հոդվածում Հեղինակը Հաւկաւես անդրադառնում էր լիբերալ-բուրժուական մամուլի այն ւեսակեւին, թե Տոլսւոյի ողջ սւեղծադործությունը Հադեցած է կրոնա-ւիլիսուայական դաղաւարներով, որ նա ըսւ էության ցարական ինքնակալության ջերմ ու Հեւնողական ւաչււան է ն որ Հենց դա է ւաւճառը, որ դրողի ողջ սւեղծադործության միջով անցնում է այն դաղաւարը, թե չարին չւեւք է չարությամբ ւաւասխանել: Դրանից էլ իբր բխում է Տոլսւոյի այն սկղբունքը, որ մարդկության բարոյական վերածննդի Հույսը ւեւք է կաւել ոչ թե ար1

Տե՛ս Սւեւան ՇաՀումյան, ԵԼԺ, Հաւ. Բ, էջ 160: Նույն ւեղում:

յունալի Հեղաւոխությունների, այլ՝ անՀաւի ներքին կաւարելադործման Հեւ: ՇաՀումյանն ի Հայւ է բերում ւոլսւոյադիւության ւայլուն իմացություն, վկայակոչում է ոչ միայն դրողի դրվածքների Համաւաւասխան ւեղերը, այլն ւոլսւոյադեւների աչխաւությունները, վերլուծում դրանք ն մարքսիղմի դիրքերից ընդՀանրացումներ կաւարում: Նա դրում է, որ Տոլսւոյը, իՀարկե, քարողում էր «Զարին բռնությամբ մի՛ ընդդիմացեք», «Հրաժարվեցե՛ք այն սոււ Համողմունքի՛ց, թե ւայքարով դուք կարող եք ձեր կյանքը բարելավել» դաղաւարները, բայց վարձու սւրկությունը կրող բանվորները ն մյուս չաՀադործվողները այդ կոչերին չեն Հեւնում, որովՀեւն լավ դիւեն, որ միայն ւայքարով կարող են աղաւադրվել կաւիւալի կաւանքներից: Բուրժուական աղաւականները ն ւաՀւանողականները, նչում էր ՇաՀումյանը, մչւաւես չեչւադրում են Տոլսւոյի դաղաւարների միայն այս կողմը, նրա ճակաւադրականությունն (ֆաւալիղմն) ու խորՀրդաւաչւությունը (միսւիցիղմը), բնավ չանդրադառնալով նրա սւեղծադործության բուն էությանը1: Հոդվածադիրը բացաՀայւում էր մեծ դրողի դրվածքների Հենց այդ կողմը, դրելով. «Տոլսւոյը ւեսնում էր ժողովրդական մասսաների աղքաւությունը, վիչւն ու ւանջանքը: Անկեղծորեն ու խորաւես ցավում էր նրանց Համար, ամբողջ սրւով ղդում էր նրանց վչւի ու ւառաւանքների սարսաւը, բայց իր առաջ ոչ մի ելք չւեսնելով, ... ժողովրդի Համար «իրական» երջանկություն սւեղծելու Հնարավորությանը չՀավաւալով, նա որոչեց նրա Համար սւեղծել «խաբուսիկ» երջանկություն»2: Տոլսւոյը մի կողմից ւեսնում էր, որ մարդկանց մեծ մասի դժբախւության ւաւճառը աղքաւությունն ու սովն են, բայց մյուս կողմից այդ նույն մարդկանց Հավաւացնում էր, թե աղքաւությունն ամեննին դժբախւություն չէ: Ավելին, նա դրում

Սւեւան ՇաՀումյան, ԵԼԺ, Հաւ. Բ, էջ 182: Նույն ւեղում:

էր. «Մենք դժբախւություն-աղքաւություն արւաՀայւող բառով անվանել ենք այն, որ երջանկություն է»: ԱյնուՀեւն՝ «Հարուսւը երջանիկ լինել չի կարող»: «Լինել աղքաւ, լինել մուրացկան, լինել չրջմոլիկ, դա Հենց այն է, ինչ որ սովորեցնում էր Քրիսւոսը. Հենց այն, առանց որի չի կարելի մւնել Ասւուծո արքայությունը, առանց որի այսւեղ երկրի վրա երջանիկ լինել չի կարելի»1: ՇաՀումյանը դրում էր. «Տոլսւոյի նույնիսկ կրոնական դրվածքներում կան բաղմաթիվ ւայլուն մերկացնող էջեր ուղղված բուրժուաղիայի ն իչխանությունների դեմ»: Հենց այսւեղ էլ վերջանում է անարդարության դեմ ւոլսւոյական ընդվղումն ու սկսում է նրա Հանձնվելը կրոնի ողորմածությանը: Տիրող կարդերին ւոլսւոյական երկչու դիմակայությունը Ռուսասւանի սոցիալ-դեմոկրաւիան ւոխարինում էր մարւական դիմակայությամբ, դա ուղղորդում Հասարակության վերաւոխման արմաւական ծրադրով, ւրոլեւարիաւին ն աչխաւավոր դյուղացիությանը ւայքարի առաջնորդում Հանուն երջանիկ աւադայի2: Սւոլիւինյան ռեակցիայի Հարվածների ւակ ընկավ նան սոցիալ-դեմոկրաւական բանվորական Հայ կաղմակերւությունը (ՍԴԲՀկ, Սւեցիֆիկներ): Հալածանքներ սկսվեցին Հաւկաւես ՍԴԲՀկ ղեկավար կաղմի նկաւմամբ: կաղմակերւության ղեկավար առաջին դեմքը, միաժամանակ նրա ււադիր օրդան «կեանք» չաբաթաթերթի Հիմնադիր-խմբադիրը Բախչի իչխանյանն էր, որն աղաւվել էր բանւից: ՍԴԲՀկ-ն դւնվում էր իչխանությունների խիսւ Հսկողության ւակ: Այն բանից Հեւո, երբ ւարղ դարձավ, որ նրա ղեկավարությունը ձդւում է արմաւական ւուոխություններ կա1

Սւեւան ՇաՀումյան, ԵԼԺ, Հաւ. Բ, էջ 181: Նույն ւեղում, էջ 183:

ւարել ՍԴԲՀկ ծրադրում ն կանոնադրության մեջ ու նւաւակ ունի, ի վերջո, միավորվել ՌՍԴԲկ-ի Հեւ, ոսւիկանությունը կաղմակերւությունը ջախջախելու ՀրաՀանդ սւացավ: 1910 թ. աչնանը նախաւեսված էր Բաքվում Հույժ դաղւնի ւայմաններում Հրավիրել ՍԴԲՀկ Համադումար, բայց իչխանությունները կարողացան դա խաւանել ն ւաւդամավորներից չաւերին ձերբակալել: Բանւարկվեց կաղմակերւության ղեկավար դործիչների մի մասը, իսկ ոմանց Հաջողվեց անցնել արւասաՀման: Դրա Հեւնանքով թուլացավ, առանձին դեւքերում նույնիսկ կւրվեց ւեղական կոմիւեների ու խմբերի կաւը կենւրոնի Հեւ, իսկ որոչ վայրերում դրանք ընդՀանրաւես դադարեցրին իրենց դործունեությունը: 1910 թ. վերջերից սկսած աչխուժացման նչաններ էր ցույց ւալիս ՍԴԲՀկ-ն: Շաւ չանցած նա կարողացավ քիչ թե չաւ վերականդնել իր կաղմակերւական կառույցը: Հասկանալի ւաւճառներով, անցած երեք-չորս ւարիներին լուրջ ւեղաչարժեր էին կաւարվել ՍԴԲՀկ-ի ներսում: Ճիչւ է, կաղմակերւությունն իր կառուցվածքով մնացել էր անւուոխ, բայց նրա դաղաւարական ու ւրակւիկ դործերում չկային սոցիալիղմի Հաղթանակի, Հեղաւոխական ճանաւարՀով ւրոլեւարիաւի իչխանության Հասւաւման նախկին մարւակոչային թաւն ու նչանախոսքերը: Մյուս կողմից, եթե նախկինում կաղմակերւության ծրադրում չկար աղդային-աղաւադրական չարժման կամ Հայասւանի ինքնորոչման մասին որնէ ակնարկ անդամ, աւա այս չրջանում առանձին դործիչների, Հաւկաւես ղեկավարների Հրաւարակած աչխաւություններում այդ Հարցերը որոչակիորեն իրենց արւաՀայւությունն էին դւնում: Եթե անցյալում սւեցիֆիկները մչւաւես չեչւում էին, թե իրենց ծրադիրն ու մարւավարությունը, բացի ներքին ինքնավարության ւաՀանջից, որնէ բանով չեն ւարբերվում բոլչնիկների ծրադրից ու մարւավարությունից, աւա այժմ կաղմակերւությունը չեչւված Հակադիր, նույնիսկ թչնամական դիրք էր բռնել ոչ միայն կովկասի Հայ բոլչնիկների, այլն ամբողջությամբ վերցրած՝ ՌՍԴԲկ-ի Հանդեւ: Նման էվոլյուցիան բացաւրվում է մի չարք Հանդամանքնե371

րով: Նախ, Ռուսական առաջին Հեղաւոխության ն նրան Հաջորդած ռեակցիայի ւարիներին կաղմակերւությունից Հեռացել էին բաղմաթիվ երիւասարդ դործիչներ ն մւել ՌՍԴԲկ-ի մեջ: Նրանցից էին Սարդիս Լուկաչինը (Սրաւիոնյան), Աչու ՀովՀաննիսյանը, Արւաչես կարինյանը, Սարդիս Բաղդադյանը ն ուրիչներ: 1913 թ. նրանց միացան ՍԴԲՀկ Հնադույն անդամ ն ւեսաբան Ալեքսանդր Ռուբենին (Ծաւուրյան) ն ուրիչներ: Սրանց մի մասը ավելի արմաւական ւաՀանջներ էր ներկայացնում ն դւնում էր, որ ՍԴԲՀկ-ն, ի վերջո, ւեւք է մւնի ՌՍԴԲկ-ի մեջ ն դործի միայն նրա չրջանակներում: Մյուս կողմից, ԹուրքաՀայասւանի ողբերդական ճակաւադիրը ն Անդրկովկասում Հայ բնակչության ւադնաւալի վիճակը ՍԴԲՀկ-ին սւիւում էին առայժմ մի կողմ դնել ւրոլեւարական Հեղաւոխության Հաղթանակի ուղղությամբ ւարվելիք աչխաւանքները: Ավելին, «սւեցիֆիկ» Հեղաւոխականները սկսել էին նույնիսկ ղուդաՀեռներ անցկացնել բոլչնիղմի ն ցարական բյուրոկրաւիայի միջն, Հանդելով այն եղրակացության, որ դրանք նույնանման երնույթներ են: ինչւես որ ռուսական բյուրոկրաւիան չի ցանկանում Հայ ժողովրդի քաղաքական վերածնունդը, ւնւեսական վերելքը ն մչակութային առաջադիմությունը, նույնւես ն բոլչնիկները չեն ցանկանում, որ Հայ ժողովուրդն ունենա իր աղդային ւեւականությունը՝ իր դործերն ինքնուրույն ւնօրինելու Համար: Երկուսն էլ առաջնորդվում են իրենց չաՀերով՝ քաղաքական թե ւեւական, Հաչվի չնսւելով Հայ ժողովրդի իրավունքների ու չաՀերի Հեւ: ինչւես էլ ղարդանում են իրադարձությունները, միննույնն է, մեղավորները Հայերն են Համարվում, որովՀեւն նրանք թույլ են, չունեն իրենց աղդային ւեւությունը: ՍԴԲՀկ ղեկավարներից Դավիթ Անանունը (Տեր-Դանիելյան), խոսելով Հայերի չրջանում ւարվող կրթական-մչակութային աչխաւանքներին ցարական իչխանությունների մչւաւես Հարուցած խոչընդուների մասին, դրում էր, որ կառավարությունը միչւ արՀամարՀանքով է վերաբերվել այդ ուղղությամբ այլաղդիների ցուցաբերած ճիդերի նկաւմամբ: Ավելին, նա Հաճախ բռնի ուժով խաթարել է լուսավորության ն ուսման

Հանդեւ նրանց ձդւումը: Որւես դրա ցայւուն աւացույց նա մաւնանչում էր դոլիցինյան ռեժիմի օրոք Հայկական դւրոցների ւակումը: Ցարական բռնակալության կողմից «Հայ դւրոցին եղած Հալածանքն ընդՀանրաւես Հայ լեղվի ն ինքնության դեմ մղված ւաւերաղմի ճակաւներից մեկն է ն դլխավորը»1,դրում էր Դ. Անանունը: Ընդամենը երեք-չորս ւարում ռուս-Հայկական Հարաբերությունների վերաբերյալ ւրամադծորեն Հակառակ կարծիքներ Հայւնելը թելադրված էր նան այն Հանդամանքով, որ այդ ւարիներին ՍԴԲՀկ-ն չէր կարողանում դւնել իր ւեղը Հայկական քաղաքական կաղմակերւությունների ն Հոսանքների Համաւաւկերի մեջ: Դրան նւասւում էր ՍԴԲՀկ-ի դործունեության՝ Հայ բոլչնիկների չդադարող քննադաւությունը, վերջիններիս դործադրած մեծ ջանքերը բանվորական չարժումից այդ կաղմակերւությունը մեկուսացնելու Համար: 1913 թ. սկսած նչված կաղմակերւության ղեկավար կաղմում ւասւորեն մնացել էին երկու անձինք՝ Բախչի իչխանյանը ն Դավիթ Անանունը: Ընդ որում կաղմակերւության ւասւացի ղեկավար Բ. իչխանյանը դւնվում էր բանւում ն ՍԴԲՀկ ղեկավարությունն իրականացնում էր Դ. Անանունը: Թիֆլիսում լույս ւեսնող «Նոր Հոսանք» դաչնակցական Հանդեսում Դ. Անանունը ււադրել էր «Աղդային Հարցը եւ դեմոկրաւիան» Հոդվածաչարը, ուր խիսւ քննադաւության էր ենթարկել բոլչնիկների աղդային ծրադիրը, Հաւկաւես կանդ առնելով Սւ. ՇաՀումյանի 1906 թ. դրած «Աղդային Հարցը եւ սոցիալ-դեմոկրաւիան» աչխաւության վրա: Աղդային Հարցի մասին իր ւեսակեւը Անանունը խարսխել էր Հրեական Բունդի մչակութային-աղդային ինքնավարության (կուլւուր-աղդային ավւոնոմիա) սկղբունքի վրա: Այդ ծրադիրը ելնում էր նրանից, որ աչխարՀով մեկ սւռված Հրեաներն իրենց Համայնքային կյանքը ւեւք է կառուցեն Հենց այդ սկղբունքով,

Դավիթ Անանուն, ՌուսաՀայերի Հասարակական ղարդացումը, Հաւ. Բ, էջմիածին, 1922, էջ 162:

այսինքն՝ աւրելով ւարբեր երկրներում, Հեռու մնալ ւեղացիների մչակույթից, նրանցից մեկուսացած լինել, աւրել սեւական մչակութային մթնոլորւում, «ավւոնոմ կյանքով»: Միայն այդ կերւ Հրեաները կարող են ւաՀւանել իրենց ցեղային ինքնությունը: Ելակեւ ունենալով Հրեական այդ ւեսությունը, Դ. Անանունը դւնում էր, որ Հայությունը նույնւես ցրված լինելով ւարբեր երկրներում, իր աղդային ինքնությունը չկորցնելու Համար ւեւք է Հեւնի Բունդի ուղեդծին: «Մենք՝ բաժանելով Հրեայ մարքսիսւների ւեսակէւը,- դրում էր Անանունը,- նոյն բովանդակութիւնն ենք դնում աղդային Հարցի մէջ եւ նոյն եղանակով էլ լուծում այն»1: Այսինքն՝ ամեն ւեղ Հայերը ւեւք է ւաՀանջեն ինքնավարություն՝ անկախ ւարածքից ն այդ ինքնավարությանը վերաւաՀել ւնօրինելու աղդի մչակութային դործերը: Դ. Անանունն ասում էր, որ ինքը ն իր ւեսակեւի կողմնակիցները մւաՀոդված են աղդի ու նրա միասնության ւաՀւանումով ձդւում են այնւես անել, որ Հայ բանվորն ու Հայ բուրժուան չխղվեն իրարից, որ նրանք դասակարդային ւայքարի ւոխարեն ղբաղվեն աղդային, Համաղդային դործերով: Դ. Անանունը Հարց էր ւալիս ն ւաւասխանում. «Ուրեմն ի՞նչ անել, որ մնալով աղդութեան դործուն անդամ՝ չղրկուենք միւս բարիքներից: ինչւէ՞ս անել, որ չսաՀմանաւակուի Հայի բնակութեան վայրը եւ միեւնոյն ժամանակ էլ չխղուի նրա աղդային կաւը: Այս նւաւակներին Հասնելու Համար աղդային միութեան Համար Հիմք ւէւք է ընդունել ոչ թէ ւերիւորիայի սկղբունքը, այլ՝ աղդային ւաւկանելիութեան դիւակցութիւնը»2: ի ւաւասխան Դ. Անանունի դրվածքի, Սւ. ՇաՀումյանը դրեց ն 1914 թ. Թիֆլիսում առանձին դրքույկով Հայերեն Հրաւարակեց «Աղդային-կուլւուրական ավւոնոմիայի մասին» աչխաւությունը, ուր սուր քննադաւության ենթարկեց աղդա1

«Նոր Հոսանք» (Թիֆլիս), ‹ 2, 1913, էջ 372: Նույն ւեղում, էջ 365:

յին Հարցի վերաբերյալ Դ. Անանունի ն մյուս «սւեցիֆիկների» ւեսակեւները: ՇաՀումյանը ցույց էր ւալիս, որ «սւեցիֆիկները» ձդւում են իրենց սկղբունքները ւարածել սոցիալ-դեմոկրաւական կուսակցության, արՀմիությունների, բանվորական ղանաղան միությունների վրա՝ դրանք ըսւ աղդային ւաւկանելիության բաժան-բաժան անելու Համար: Այդ նւաւակով նրանք քարողում էին, թե Հայ ւրոլեւարիաւն ունի իր յուրաՀաւուկ (սւեցիֆիկ) չաՀերը ն նա կարող է դրանք իրականացնել՝ միավորվելով իր առանձին աղդային կաղմակերւությունների մեջ: Դա նչանակում էր, որ յուրաքանչյուր դործարանում, որւեղ աչխաւում են մի քանի աղդի բանվորներ, բոլորն էլ ւեւք է ունենային իրենց առանձին-առանձին կուսակցական ն արՀմիութենական կաղմակերւությունները: ԱՀա թե ինչո՛ւ ՇաՀումյանը դրում էր. «Պարղ է, որ այդ մի անՀեթեթություն է»1: իր աչխաւության մեջ Սւ. ՇաՀումյանը Համակողմանի քննության է ենթարկել նան «սւեցիֆիկների» Հայացքները աղդային ւեւության, աղդային լեղվի ղարդացման, դւրոցական կրթության արմաւական վերաւոխման, աղդային ւաւմության առանցքային իրադարձությունների վերաքննման Հարցերում: Այդ բոլոր Հարցերի նկաւմամբ ՍԴԲՀկ ղեկավարներն ունեին բոլչնիկների ւեսակեւներից չաւ ւարբերվող Հայացքներ: ՊաւաՀական չէ, որ ՇաՀումյանն իր աչխաւության մեջ քանիցս չեչւում էր, որ չնայած նրանք Հասարակությանը ներկայանում են որւես «իսկական մարքսիսւներ», բայց իրենց «սւեցիֆիկ» Հայացքներով նրանք իրականում դեռ չաւ Հեռու են մարքսիղմից: Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի նախօրյակին ՍԴԲՀ կաղմակերւությունը Համարյա քայքայված էր:

Սւեւան ՇաՀումյան, ԵԼԺ, Հաւ. Բ, էջ 397:

կԱԹՈՂիկՈՍԱկԱՆ ՀԵՐԹԱկԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ըսւ Հայ եկեղեցու "Положение"-ի՝ Մաւթեոս Բ կաթողիկոսի վախճանումից Հեւո նոր կաթողիկոսի ընւրությունը ւեւք է ւեղի ունենար ուղիղ մեկ ւարի անց՝ 1911 թ. դեկւեմբերի 11-ին1: 1911 թ. Հունվարի 11-ին ‹ 3085 թղթով էջմիածնի սինոդը դիմում է կովկասի ւոխարքային ն խնդրում միջնորդել կայսեր առաջ, արւոնելու, որ Հայոց Հայրաւեւի ընւրությունը կաւարվի ավելի վաղ, այն է՝ 1911 թ. սեււեմբերի 1-ին: Դա Հիմնականում ւաւճառաբանվում էր նրանով, որ դեկւեմբերի 11-ը լինելով ձմեռային ժամանակ, որոչ դժվարություններ կՀարուցի Թուրքիայի ն Պարսկասւանի ւաւդամավորների ճանաւարՀորդության ու Մայր աթոռում նրանց ւեղավորման ւեսակեւից2: Բայց կայսերական կառավարությունը չցանկացավ չեղում կաւարել "Положение"-ի Համաւաւասխան Հոդվածից: Սինոդի դիմումին ւոխարքա իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովը 1911 թ. ւեւրվարի 4-ի դրությամբ ւաւասխանում է, որ նկաւի ունենալով կաթողիկոսի ընւրության Համար օրենքով սաՀմանված ժամանակամիջոցը, էջմիածնի առաջ բերած ւաւճառաբանությունները Հիմնավորված չի Համարում, այդ իսկ ւաւճառով ւվյալ Հարցով չի կարող միջնորդել կայսեր առաջ3: Միջնորդությունը մերժվելուց Հեւո, 1911 թ. ւեւրվարի 16 (29)-ին էջմիածնի սինոդը որոչում կայացրեց կաթողիկոսական ընւրությունը կաւարել 1911 թ. դեկւեմբերի 11-ին, Մաւթեոս Բ-ի վախճանումից ուղիղ մեկ ւարի անց4, առաջնորդվելով «կանոնք ի ՀրաՀանդութիւն յընւրութեան Ծայրադոյն Պաւրիարքի եւ կաթուղիկոսի Ամենայն Հայոց» կանոնակարդով5:

Տե՛ս Մաղաքիա արք. Սրմանեան, Աղդաւաւում, Հաւ. Գ, Բ Հրաւ., էջ 5757: Տե՛ս «Արարաւ» Հանդեսի 1911 թ. ‹ 1, Հունվարի Հավելվածը, էջ 6: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 7: Տե՛ս նույն ւեղում: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237ա, վավ. 322, թթ. 1-18:

Այդ առթիվ «Արօրը» դրում էր. «Աղդային-եկեղեցական ժողովի դումարումը անյեւաձդելի ւաՀանջ է մանաւանդ այն նիւթական եւ բարոյական վանդալական աւերումներից յեւոյ, որ դործեց Խրիմեան կաթողիկոսը Հայոց եկեղեցու մէջ: Միայն աղդային-եկեղեցական ժողովը կարող է լուծել Հասունացած խնդիրները եւ բարեկարդել եկեղեցին, որոչելով րէֆօրմի դլխաւոր եւ էական կէւերը»1: Թերթը չէր մեղադրում Խրիմյանին, քանի որ նա ւարղաւես երբեք սեր չէր ւածել առօրյա ծանր ու ւանջալից աչխաւանքի նկաւմամբ: Նա եղել էր միայն դրական ն Հեղաւոխական խառնվածքի մարդ: Նույնը Հասւաւում էր նան կ. Պոլսում Հրաւարակվող դաչնակցական ուղղության «Ոսւան» թերթը, դրելով. «Աղդը երբ Հայրիկը կաթողիկոս դարձուց, մեծ յոյսեր ունէր, յեւոյ յուսավրէւ եղաւ. իրաւունք ունէ՞ր: Խրիմեան կրնա՞ր ինքղինքին Հակասել, կրնա՞ր ւաչւօնական մարդ դառնալ, դիւանադէւի Հովեր առնել, դէմք չինել՝ չուրջինները իրմէ ւաւկառ կեցնելու Համար: Ե՞րբ Հայրիկ աւով երեւցած էր ժողովուրդին»2: Ուրեմն ւեւք էր կւրականաւես Հրաժարվել խրիմյանական աչխաւաոճից ն մւնել ծանր ւարւականության ւակ: Բայց խոր Հակասությունների մեջ դւնվող Հայ Հասարակական կյանքում դժվար էր կաթողիկոսի ճիչւ ընւրություն կաւարել: Այդ Հանդամանքը նկաւի ունենալով, ՀովՀ. Թումանյանը «Մեծերից Հեւո» վերնադրով Հոդվածում չեչւում էր, որ մինչն վերջերս «մենք մի չարք խոչոր եկեղեցականներ ունեինք, որոնց մեծ մասը ավելի չաւ աղդային-ժողովրդական Հերոսների Հմայք ու Հռչակ ունեին, քան սոսկ Հոդնորականի: Նրանց անունները դիւեր Հայ ժողովուրդը աչխարՀի մի ծայրից մինչն մյուսը, նրանց ւաւկերները ամենալավ ղարդարանքն էին ամեն Հայի ւան, նրանցից ոմանց վրա երդեր էին Հորինում ու երդում: Այդւիսի մարդիկ էին Ներսես Վարժաւեւյան, Խրիմյան Հայրիկ, Մելքիսեդեկ Մուրադյան, Մաւթեոս իղմիրլյան: Եվ նրանց կեն1

«Արօր», ‹ 2, ւեւրվար, 1912, էջ 86: «Ոսւան», ‹ 1, 1 Հունվարի 1911 թ.:

դանության օրով, երբ կաթողիկոսական ընւրության խոսք էր լինում՝ արդեն ւաւրասւ ընւրված կային կաթուղիկոսացուները, ընւրված ու սիրված ամբողջ աղդից: Վեճը միայն նրա վրա կարող էր լինել, թե այդ ընւրյալներից ո՞րն է արժանա[վորա]դույնը: Ճչմարիւ է, նրանք էլ են ունեցել իրենց Հակառակ ձայները, բայց այդ Հակառակ ձայները չաւ չնչին ու ւկար են եղել ժողովրդական այն Համաւարած կեցցեների մեջ, որ առաջնորդում էին նրանց դեւի Հայոց Հայրաւեւության դաՀը»1: իՀարկե, դաՀ բարձրանալուց Հեւո նրանք էլ ունեցել են թերություններ, որոնց Համար քննադաւվում էին, բայց դրանք չոււով մոռացվում ու ներվում էին, որովՀեւն «նրանց Հեւ էր աղդի սիրւն ու սերը»: Աւա, ցավով չեչւելով, որ իղմիրլյանի մաՀով սւառվեց մեծ եկեղեցականների չարքը, Թումանյանն աւսոսանքով արձանադրում էր. «Այլնս չկա ւաւրասւի, ամենքից վկայված ընւրյալ ն դրա Հեւ միասին այլնս չկա[ն] ժողովրդի ճնչումն ու կեցցեն: Այժմ, այն մեծերից Հեւո, մեջւեղը կանդնած են սովորական մաՀկանացուներ, Համեսւ դործիչներ ն նրանց միջից ւեւք է ընւրել Ամենայն Հայոց կաթողիկոս: Այս ընւրությանը ժողովուրդը ձեռնւաՀ է, ւաւրասւ ընւրյալ չունի": Այս ընւրությունը ւեւք է կաւարեն Հոդնորականությունը, ինւելիդենցիան, մամուլը, ւաւդամավորները: Այժմ ւեւք է ւնւրել ու ընւրել, ն այս ընւրության ւաւասխանաւվությունն էլ արդեն ընկնելու է Հոդնորականության, ինւելիդենցիայի, մամուլի, ւաւդամավորների վրա»2: ՆԱԽԸՆՏՐԱկԱՆ ՊԱՅՔԱՐ: Արդեն 1911 թ. Հունվարից սկսած՝ մի քանի ամիս չարունակ թուրքաՀայ ն ռուսաՀայ Հասարակական միւքը ղբաղված էր կաթողիկոսական ընւրության խընդրով: «Աղաւամարւում», «Հորիղոնում», «Մչակում», «Արա1 "

ՀովՀաննես Թումանյան, ԵԼԺ, Հաւ. 6, էջ 273: Թերնս բացառություն էր Մաղաքիա Սրմանյանը: ՀովՀաննես Թումանյան, ԵԼԺ, Հաւ. 6, էջ 273:

րաւում», «Բիւղանդիոնում», «Արեւելքում» ն թուրքաՀայ ու ռուսաՀայ ուրիչ թերթերում ու Հանդեսներում լույս էին ւեսնում Հոդվածներ, նյութեր, առաջարկություններ, որոնց Հեղինակները քննարկում էին ընւրության Հեւ կաւված բաղմաղան Հարցեր, իրենց կարծիքը Հայւնում կաթողիկոսական թեկնածուների վերաբերյալ: կաթողիկոսական նախընւրական չրջանն սկսվեց ն ընթացավ բուռն ւայքարով: կարելի է ասել, որ նախկիններում Հայ առաքելական եկեղեցում կաթողիկոսական որնէ ընւրություն այնւիսի խոր երկւառակություն չէր սերմանել ու անջաւման ակոսներ չէր ւորել Հայության երկու մեծ Հաւվածների միջն, ինչւես 1911 թ. ընւրությունը: Այնինչ, մինչ այդ թուրքաՀայ ն ռուսաՀայ Հաւվածները կաթողիկոսական ընւրությունների խնդրում միչւ եղել էին Համերաչխ ն իրենցից որնէ մեկի դերակայության առիթ չէին ւվել: ԹուրքաՀայերի ն ռուսաՀայերի ւաւվիրակները Հանդիսանում էին ընդՀանուր Համաղդային ժողովի լիաղոր մասնակիցներ: Եվ Հիմա Հայ առաքելական Համայնքը կանդնել էր ւառակւման վւանդի առջն: Եվ դրա ւաւճառը կաթողիկոսական ընւրության նախաւաւրասւական չրջանում ւեղի ունեցած լայնածավալ խախւումներն էին: Առաջին ն ամենամեծ խախւումը վերաբերում էր կ. Պոլսի նախկին ւաւրիարք Մաղաքիա արք. Սրմանյանի թեկնածության դեմ ծավալված անօրինական դործողություններին: Մամուլում աչխույժ ու սուր վիճաբանություններ էին ւեղի ունենում կաթողիկոսական թեկնածուների չուրջ: Բոլոր թեկնածուների մեջ արժանավորադույնը Մաղաքիա արք. Սրմանյանն էր: Սույն աչխաւության մեջ բաղմիցս նչվել է, որ սա ամենախոչոր ու քանքարավոր դեմքն էր Հայ Հոդնորականության մեջ՝ օժւված բացարձակ Հեղինակությամբ: Նա էր, որ իր վարչական ընդունակություններով, ւորձառությամբ, Հմւությամբ, ձեռնՀասությամբ, դիւությամբ ու եվրուական կրթությամբ բավարարում էր այն ւաՀանջները, որ ներկայացնում էր ժամանակը: Այդ նչանավոր եկեղեցականն ուներ վարչական ու դիվանադիւական ակնՀայւ ւաղանդ, որը լիովին դրսնորվել էր նրա երկար ւարիների ւեսչական, առաջնորդական ու ւաւ379

րիարքական դործունեության ընթացքում Արմաչի դւրեվանքում, կարինում ն կ. Պոլսում: Սրմանյանը ւաղանդավոր քարողիչ էր ու լեղվադեւ, եկեղեցական մաւենադրության մեջ անուն Հանած Հեղինակ: Նա, իբրն մանկավարժ, ւաւրասւել էր մի խումբ երիւասարդ կրթված Հոդնորականներ, որոնք Թուրքիայում վարում էին առաջնորդական ն քարողչական ւաչւոններ, դործում բանասիրական ն կրթական ասւարեղներում: Այդ ամենի մասին դիւեին բոլորը՝ սրբաղանի թե՛ բարեկամները ն թե՛ Հակառակորդները: ՊաւաՀական չէ, որ ղանաղան Հոսանքներ, իբրն կաթողիկոսական ընւրելիների, ամենից առաջ խոսում էին նախկին ւաւրիարք Սրմանյանի, աւա Գնորդ արք. Սուրենյանցի ն կարաւեւ եւս. Տեր-Մկրւչյանի մասին: Ամեն ինչից երնում էր, որ Սրմանյանը նորից Հրաւարակ է իջնում: կաթողիկոսական թեկնածուների Հարցում չաՀադրդիռ Հեւաքրքրություն էր ցուցաբերում նան ռուսական մամուլը, որի Հրաւարակումներում Հաճախ ներկա էր Սրմանյան արքեւիսկուոսի անձը: «կաթողիկոսական թեկնածուներ» վերնադրով լույս ընծայած Հոդվածում "Голос Москвы" լրադիրը 1911 թ. Հունվարի 11-ին դրում էր, որ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընւրվելու ամենից չաւ Հավանականություն ունի կ. Պոլսի նախկին ւաւրիարք Մաղաքիա արք. Սրմանյանը: Հոդվածադիրը նչում էր. «Սրմանյան արքեւիսկուոսը Հռոմում ն Փարիղում սւացել է ւայլուն Համալսարանական կրթություն, աղաւորեն խոսում է եվրուական բոլոր դլխավոր լեղուներով, որոնց թվում նան ռուսերենով: Հայոց եկեղեցու մասին նա ունի մի չարք դնաՀաւելի երկասիրություններ՝ ֆրանսերեն, իւալերեն ն Հայերեն: Սրմանյանը Հռչակված է որւես ւաղանդավոր վարչադեւ: Նա այժմ 67 ւարեկան է, բայց դեռ կայւառ է ն նախանձելի առողջություն ունի (բանջարեղենակեր է)»1:

“Голос Москвы” (Москва), ‹ 14, 19 января 1911 г.

ՌուսաՀայերը Սրմանյանին դիւեին բավական մուիկից: 1887 թ. Մակար Ա Թեղոււցի Տեր-Պեւրոսյան կաթողիկոսի (1885-1891) Հրավերով նա երկու ւարի կրոնադիւություն էր դասավանդել էջմիածնի Գնորդյան ճեմարանում: Ասւվածաբանական խոր Հմւություններով, դիւելիքների Հսկա ւաչարով Հադեցած իր դասախոսություններով մեծ Հեւաքրքրություն էր առաջացրել ճեմարանում ն նրանից դուրս: էջմիածնում նրա ւայլուն դասախոսությունների մասին դեռ չէին մոռացել: Գիւնական-եկեղեցականի թողած Հմայքն այնքան խորն էր միաբանության մեջ, որ նույնիսկ ավելի քան 20 ւարի անց մարդիկ ուղում էին նրան ւեսնել կաթողիկոսական աթոռի վրա1: Բայց կ. Պոլսի Աղդային ժողովն ամեն ինչ արեց ընւրական դործընթացի վրա Սրմանյանի աղդեցությունը չեղոքացնելու Համար: Որւեսղի Սրմանյանն իրավունք չունենար կաթողիկոսի Համար առաջադրելու իր թեկնածությունը, Աղդային ժողովը դրեթե չորս ւարի իր մու էր ւաՀում սրբաղանի դիմումը, որով նա ւաՀանջում էր վերաքննել իր դեմ Հարուցված ամբասւանության դործը": Աղդային ժողովը ն Հաւկաւես նրա կրոնական ժողովը չէին ուղում Սրմանյանի վրայից վերցնել չինծու մեղադրանքները, որւեսղի նա բարոյական իրավունք չունենար իր թեկնածությունը ներկայացնելու Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ւաչւոնի Համար: Հակառակ թուրքաՀայոց Աղդային ժողովի, նույն “Голос Москвы” լրադիրը նչում էր, որ Թուրքիայի ւեւական Հեղաչրջման օրերին նրան ներկայացրել էին մեղադրանքներ, որ նա, իբր, Հասարակական դումարներ է յուրացրել, եղել է նախկին սուլթան Աբդուլ Համիդի ջաւադովը ն այլն: «Այդ մեղադրանքներն իրականությանը չեն Համաւաւասխանել, ուսւի ներկայումս դրանցից բան չի մնացել»2:

Տե՛ս Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասւուրականի, Հաւ. Ա, Աղեքսանդրիա, 1929, էջ 468-469: " Սրմանյանի անարդարացի ամբասւանության մասին մանրաման ւե՛ս սույն աչխաւության III դրքում: “Голос Москвы”, ‹ 14, 19 января 1911 г.

իղմիրլյան կաթողիկոսի վախճանումից Հեւո 1911 թ. դարնանը ռուսաՀայության ներկայացուցիչների մի խումբ դիմել էր կ. Պոլսի Աղդային ժողովին ն խնդրել արադացնել Սրմանյանի դործի վերջնական վճիռը: Խումբը չէր թաքցնում, որ իր անդամները լի են վճռականությամբ առաջիկա կաթողիկոսական ընւրություններում առաջ քաչելու նախկին ւաւրիարքի թեկնածությունը: Վերջաւես, երբ Աղդային ժողովը 1911 թ. Հոկւեմբերի 14-ի նիսւում անդրադարձել էր կաթողիկոսական թեկնածու առաջադրելու Հարցին, բնականաբար բարձրացել էր նան Սրմանյանի թեկնածության Հարցը: Այդ նիսւին ներկա 73 երեսւոխանների մեծ մասը միակամ էր ւաւալելու սրբաղանի թեկնածությունը: Ավելին, ժողովի անդամ դաչնակցական երեսւոխաններ ՄիՀրդաւ Հայկաղնը, Վռամյանը ն էսմերյանը նիսւի քննարկմանն էին ներկայացրել բանաձնի մի նախադիծ, որով էջմիածին դնացող թուրքաՀայ բոլոր ւաւդամավորներին Հանձնարարվում էր Հանդես դալ Սրմանյանի թեկնածության դեմ, եթե ւորձ արվի նրան մւցնել քառանուն ցուցակի մեջ: Բանաձնի նախադծի քննարկումից Հեւո ընդունվեց Հեւնյալ որոչումը. «Աղդ. ժողովը, յեւ երկար եւ Հասուն խորՀրդակցութեանց, կ’որոչէ աղաւ թողուլ իր ւաւդամաւորը յառաջիկայ կաթողիկոսական ընւրութեան մէջ: Սակայն միւս կողմէ Աղդ. Ժողովը բարոյական ւարւականութեան ւակ կը դնէ ինչւէս իր ւաւդամաւորը, նոյնւէս բոլոր թիւրքաՀայ ւաւդամաւորները՝ բացարձակաւէս քուէ չւալ այն եկեղեցականներուն, որոնք կա՛մ ամբասւանութեան ւակ են եւ կա՛մ ընդՀանուր Համակրանք դրաւած չեն աղդի մէջ»1: Բանաձնն ընդունվել էր իբրն Աղդային ժողովի կողմից թուրքաՀայ ւաւդամավորներին ւրված Հանձնարարություն: կրօնական ժողովն այդ մասին 1911 թ. նոյեմբերի 17-ի դրությամբ (‹ 328) Հայւնել էր էջմիածնի կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցին2:

Տե՛ս «Արօր», ‹ 110-111, սեււեմբեր-Հոկւեմբեր, 1911, էջ 120: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 276, 15 դեկւեմբերի 1911 թ.:

Այդ դործընթացը դլխավորում էր Սրմանյանի Հակառակորդ, կ. Պոլսի ւաւրիարքական ւեղաւաՀ ՎաՀրամ արք. Մանկունին: կ. Պոլսի Աղդային ժողովի որոչման ընդունումն առաջին կուիւ խախւումն էր Հայ եկեղեցու չդրված օրենքների, որոնք կաթողիկոսի կամ ւաւրիարքի ընւրության նախաւաւրասւական չրջանում ղոււ կուսակցական չաՀերի Հեւաւնդմանը Հավանություն չէին ւալիս: Սրմանյանի խնդիրը անձնավորության խնդիր չէր: Լինելով նչանավոր Հասարակական դեմք, նա թուրքաՀայ Հասարակության երկու ուղղություն-Հոսանքներից մեկի ւայլուն առաջնորդն էր: Այս Հոսանքում Հեղաւոխական դործունեությունը դաւաւարւողներն էին, որոնք ւաչււանում էին աղդայինեկեղեցական խաղաղ վերածնության դաղաւարը: Հակառակ Հոսանքում Հեղաւոխական դործելակերւին Հարող մարդիկ էին, որոնք բոլոր ուժերը լարել էին նսեմացնելու Սրմանյանի անձնավորությունը, չեղոքացնելու նրա թեկնածությունը կաթողիկոսական ընւրություններում: «Ով ուղում է թող ընւրվի կաթողիկոս, միայն ո՛չ Սրմանյանը»,- ասում էին Հնչակյան ն դաչնակցական ղեկավար դործիչները: Նրա թեկնածությունը կւրականաւես մերժում էր Հաւկաւես Դաչնակցությունը, որի Հեւ Համերաչխվում էր թուրքաՀայ դործիչների մեծ մասը: Վերջիններիս թվում էին թե՛ ւաՀւանողականներ ն թե՛ աղաւականներ: Սրանց Հարում էին սաՀմանադրական ռամկավարների որոչ մասը ն Հնչակյանները: Վերջիններս նույնիսկ նրան բացաՀայւ ՀաչվեՀարդարի սւառնալիքներ էին անում", միաժամանակ խոսւանալով, որ նա երբեք չի նսւի կաթողիկոսական աթոռին1: ի դեւ, կ. Պոլսի Աղդային ժողովի ն Հայկական աղդային "

Երբ Մաղաքիա արք. Սրմանյանը կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարք էր, Հնչակյան «Երիւասարդ Հայասւան» թերթն իր 1908 թ. ‹ 39-ում ււադրած Հոդվածով նրան մաՀ էր խոսւանում, եթե Խրիմյան Հայրիկի վախճանումից Հեւո Համարձակվի Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընւրվել: Տե՛ս «Հովիւ», ‹ 38, 30 սեււեմբերի 1912 թ.:

Հեղաւոխական կուսակցությունների այդ արարքը Հակասում էր Հայ եկեղեցու կառավարման մասին 1836 թ. "Положение"-ի ն Ամենայն Հայոց կաթողիկոսների ընւրության մասին Մաւթեոս Ա կոսւանդնոււոլսեցի Զուխաջյան կաթողիկոսի (1858-1865) ւաւրասւած «կարդ ու կանոն Հայասւանեայց եկեղեցւոյ կաթուղիկոսութեան» ծրադրին1: կանոնադրի 16-րդ Հոդվածը Հիմք էր վերցնում այն ընւրական սկղբունքը, որով «իւրաքանչիւր ոք ի ժողովականաց ւայ ղկարծիս իւր ... աղաւօրէն, ըսւ ուղիղ Հասկացողութեան իւրում, ըսւ մաքուր խղճի մւաց, առանց իրիք երկիւղի եւ ոչ Հայելով յառաջարկութիւն ինչ կողմնակի կամ ի դրութիւն մասնաւոր, թէեւ իցէ այն ւաւուաւորադոյն անձանց յաղդէն Հայոց»: Գալով ընդՀանրաւես կաթողիկոսական Հարցի վերաբերյալ թուրքաՀայերի ւրամադրությանը ն Հասարակական կարծիքին, Հարկ է նչել, որ նրանք այս անդամ ընդՀանրաւես բավական անւարբեր էին կաթողիկոսական ընւրության նկաւմամբ: Հայրաւեւական ւաչւոնի Համար բացի Սրմանյանից իրենց մեջ չունենալով արժանավոր մի ուրիչ անձ, մյուս կողմից, վերը նչված ւաւճառներով անՀնարին ւեսնելով նրա կաթողիկոսացումը, թուրքաՀայերը եկել էին այն եղրակացության, թե այս անդամ ռուսաՀայերին ւեւք է թողնել իրենց եկեղեցականներից որնէ մեկին կաթողիկոս ընւրելու ւաւեՀությունը: Ընդ որում՝ ոմանք նրբանկաւորեն ասում էին, թե չնայած ռուսական կառավարությունը երբեք չի ընդդիմացել, իսկ ռուսաՀայերի մւքով անդամ չի անցել, բայց Ներսես Ե Աչւարակեցի կաթողիկոսից Հեւո, սկսած 1858 թ. մայիսից, էջմիածնի կաթողիկոսական դաՀի վրա բաղմած Հինդ կաթողիկոսներից չորսը եղել են թուրքաՀայեր՝ Մաւթեոս Ա կոսւանդնոււոլսեցի Զուխաջյանը (1858-1865), Գնորդ Դ կոսւանդնոււոլսեցի Քերեսթեջյանը (1866-1882), Մկրւիչ Ա Վանեցի Խրիմյանը (18921907) ն Մաւթեոս Բ կոսւանդնոււոլսեցի իղմիրլյանը (19081910): Հիչեցվում էր նան, որ էջմիածինը դւնվում է Ռուսական

«Հայ եկեղեցու Հանրադիւարան», ւրակ Ա, Ամենայն Հայոց կաթողիկոսներ, Մայր աթոռ ս. էջմիածին, 2008, էջ 159:

կայսրության կաղմում, բայց նչված կաթողիկոսներից որնէ մեկը չդիւեր ռուսերեն, առանց թարդմանիչների չէր կարողանում չւվել ռուս մեծ ու ւոքր ւաչւոնյաների Հեւ, թեն վերջիններս այդ անՀարմարության ւաւճառով ւրւունջներ չեն արւաՀայւել: ինչ խոսք, այս ւաւճառաբանությունները, որւես ւասւեր ճիչւ լինելով, Հեռու էին անկեղծ մւաՀոդություններից ն նւաւակ ունեին խանդարել Սրմանյանի կաթողիկոսական դաՀ բարձրացմանը: կ. Պոլսի Հակաօրմանյանականներին եռանդադին ձայնակցում էին կովկասի Հայ Հեղաւոխականները: Սրմանյանի Հեւնողական Հակառակորդներից էր Հնչակյան Ղաղարոս Աղայանը: «Հորիղոնի» 1911 թ. ‹ 115-ում նա ււադրեց «Սրմանյանի ւաչււաններին» վերնադրով Հոդվածը, ուր ւեղ էին դւել այսւիսի ւողեր. «Եւ դուք կարծում էք, թէ Հայոց աղդը՝ Հնդկասւանից սկսած մինչեւ Ամերիկա Արդարի արիւնը չի՞ ւաՀանջելու ձեղանից, ձեր ւէրերից եւ նրանց վարձկան արբանեակներից... Աւելի դիւրին է ուղւին ասեղի ծակովն անցնել, քան թէ Սրմանեանին [Հնարաւորութիւն ւալ] Տրդաւի դռնով մւնել եւ բաղմել Լուսաւորչի դաՀի վրայ»: ի ւաւասխան այդ Հոդվածի, «Հովիւ» չաբաթաթերթը, 1911 թ. ‹ 22-ում «Ս. Վարդանեան» սւորադրությամբ ււադրեց «Վիւասանի անլուր ւարծանքը» Հոդվածը, որւեղ չեչւված էր, թե նա ըսւ էության կոչ է անում ւեռորի ենթարկել Սրմանյանին: Այդ արարքի Համար Ս. Վարդանյանը Աղայանին մարդասւան էր անվանում: Հակառակ կ. Պոլսի Աղդային ժողովի, թուրքաՀայ կղերի, էջմիածնի միաբանների մի մասի ն Հայ Հեղաւոխականների, ռուսաՀայությունը, Հաւկաւես ւաՀւանողական ու աղաւական չրջանները ջերմորեն ւաչււանում էին Մաղաքիա արք. Սրմանյանի թեկնածությունը: ՌուսաՀայ նչանավոր մւավորական դործիչներից չաւերը նրա նրա ջերմ ջաւադովներն էին: Վերջիններից էր, օրինակ, խոչոր ւաւմաբան Նիկողայոս Ադոնցը, որը «Մչակում» ււադրած Հոդվածներով Հիմնավորում էր, որ էջմիածնի ամենաարժանավոր դաՀակալը կարող է լինել

միայն ու միայն թուրքաՀայոց նախկին ւաւրիարքը: Սրմանյանի կաթողիկոսացման կողմնակից լինելու Համար նրան խիսւ քննադաւության ենթարկեցին Հակառակ ւեսակեւ ունեցող դործիչները ն մամուլի օրդանները: Այդ դործիչներից Առաքել Բաբախանյանը (Լեո) «Պաւասխան ւրն. Ադոնցին» վերնադրով մի ամբողջ Հոդվածաչար ււադրեց (ւե՛ս «Հորիղոն», ‹‹ 79, 80, 81, 1912 թ.), որում նրան մեղադրում էր կղերամոլության մեջ: Տեղին է նչել, որ կովկասաՀայ մամուլի օրդաններից երկուերեքը Սրմանյանի օդւին ծայրաՀեղ քարողներով ւասւորեն վնասում էին նրա նախընւրական դործերին, քան օդնում: Այդ ւեսակեւից առաջնության դաւնին ւաւկանում էր Հիչաւակված «Հովիւին», որի Հոդվածներն ընթերցողի մու ււավորություն էին սւեղծում, թե Սրմանյանը կղերակենւրոն ն Հակաժողովրդաւեւական ձդւումներով օժւված անձ է: Բայց այդ ւարբերականի արջի ծառայությունը կիսով չաւ Հաջողվեց ՀաղթաՀարել չնորՀիվ «Մչակի» ն մյուս աղաւական թերթերի, որոնք նույնւես Սրմանյանի ջերմ ւաչււաններ էին, բայց իրենց դերը կաւարում էին ավելի նուրբ, լուրջ ու Հիմնավորված: Այդ ոդով մամուլում Հրաւարակված ողջմիւ Հոդվածներից բացի ււադրվում էին նան դրքույկներ ն այլ նյութեր, որոնք ւարունակում էին ոչ միայն ջաւադովական, այլն քննադաւական-ւարսավողական Հրաւարակումներ թե՛ Սրմանյանի ն թե՛ կաթողիկոսական մյուս թեկնածուների մասին: կարծիքների այդ բաղմաղանության չնորՀիվ էր, որ ւարղվում էր ճչմարւությունը: Մանավանդ կարնոր էր, որ ղանաղան անձինք այցելեցին կ. Պոլիս, ղրույցներ ունեցան ւեղի Հասարակական-քաղաքական դործիչների, եկեղեցական այրերի Հեւ ն Համողվեցին, որ 1) Ներկայումս Հայ իրականության մեջ կաթողիկոսական ւաչւոնի Համար Սրմանյանից բացի չկա ավելի արժանավորը, 2) Միայն Սրմանյանը կարող է բարձրացնել էջմիածնի աթոռի ընկած Հեղինակությունը, ամուր կարդաւաՀություն Հասւաւել, չինարարական լայնածավալ աչխաւանքներ ձեռնարկել, 3) մեծ եկեղեցականի դեմ ուղղված թչնամական դործողությունները, ամբասւանություններն ու ղրւարւու386

թյունները արՀեսւական են, որոնց ուղղություն են ւալիս որոչակի քաղաքական ուժեր: «Եւ երբ այդ ամենը ւարղուեց,դրում էր «Արօրը»,- ռուսաՀայերի՝ թէ՛ ժողովրդի եւ թէ՛ ինւելիդենցիայի մեծամասնութեան Համակրութիւնը եւ ւրամադրութիւնը դարձան դէւի Սրմանեան, նա դարձաւ Ռուսասւանի Հայութեան առաջին ցանկալի ընւրելին»: Երկրորդ կուիւ խախւումը ւեղի ունեցավ 1911 թ. աչնանը՝ էջմիածնի Համաղդային ժողովի ւաւդամավորների ընւրության կարդի մեջ: կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցը էջմիածնից կ. Պոլիս՝ ւաւրիարքական ւեղաւաՀ ՎաՀրամ արք. Մանկունուն ուղարկել էր ռուսաՀայ դործիչների անուններով մի ցուցակ ն խնդրել այդ «Համբավավոր ու անկուսակցական» անձանց էջմիածնի առաջիկա Համաղդային եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր ընւրել թուրքաՀայերի կողմից: Ցուցակում էին ծանոթ անուններ՝ ՀովՀաննես Թումանյանը, Լեոն, Ղաղարոս Աղայանը, Վրթանես Փաւաղյանը, Ալեքսանդր Խաւիսյանը: Բայց մյուսների մասին թուրքաՀայերը դաղաւար չունեին: Սրինակ՝ նրանք անդամ չէին լսել ցուցակում ւեղ դւած Թադնոս Խղմալյանի, Գնորդ Խաւիսյանի, Տիդրան Ռաչմաճյանի, Ն. կաճկաճյանցի, Տիդրան Բեկղադյանի, Գնորդ Ամիրյանի, ԱբրաՀամ Դասւակյանի ն մյուսների մասին: Զնայած դրան, Թ. Խղմալյանը ւաւդամավոր էր «ընւրվել» Աղթամարի կաթողիկոսական վիճակում, որւեղ նա երբեք չէր եղել: Գնորդ Ամիրյանը ներկայացնում էր Վառնայի Հայ բնակչությունը, բայց վերջինս նրան ոչ ւեսել էր, ոչ էլ անդամ լսել նրա մասին: ԱբրաՀամ Դասւակյանը, որը Հաղիվ թե իմանար Խարբերդի ւեղը, ընւրված էր Համարվում այդւեղից": կովկասի Հայ բարեդործական ընկերության նախադաՀ Սամսոն Հարությունյանը ներկայացնում էր Երուսաղեմի, իսկ Թիֆլիսի քաղաքադլուխ Ալեքսանդր Խաւիս"

Նչենք, որ նախկինում կաթողիկոսական ընւրությունների ժամանակ նույնւես ռուսաՀայ դործիչներ ւաւդամավորներ էին ընւրվում թուրքաՀայ թեմերից, իսկ ռուսաՀայ թեմերից՝ թուրքաՀայ դործիչներ, բայց ընւրվում էին այնւիսի անձինք, որոնց քաջ ծանոթ էին լինում ընւրողները:

յանը՝ Ռոդոսթոյի (Թեքիրդաղի) Հայությանը, թեն նրանք երբեք չէին եղել նչված վայրերում: Սղերդում «ընւրվել էր» Տիդրան Բեկղադյանը, Բուրսայում՝ բանասւեղծ ՀովՀաննես ՀովՀաննիսյանը, Լիմ ն կւուց անաւաւներից՝ Համբարձում Առաքելյանը1: Բացի թուրքաՀայ մի քանի թեմերից (կ. Պոլիս, Զմյուռնիա, Տիդրանակերւ, Գաղաւիա, կարին, Տրաւիղոն, Եդիււոս, Բաղդադ, Հին Բայաղեւ, Լիմ ն կւուց, Քղի), մյուս բոլոր թեմերում «ընւրությունները» կաւարվել էին ՎաՀրամ արք. Մանկունու կամայական ցուցումներով, ւեղական թաղական կամ կրոնական ժողովների կողմից՝ առանց թեմի ժողովրդի մասնակցության կամ առանց այդ Հարցով դավառական աղդային ժողովների Հրավիրման: Ավելին, Մանկունին իր աւօրինի Հրամանով Զմչկածադի ն Արաբկիրի ւաւդամավոր էր նչանակել ՄիՀրդաւ Հայկաղնին: կարծես դա քիչ էր, Մանկունին թեմական առաջնորդներից ոմանց Հրամայել էր ւաւդամավորներ ընւրել ւեղի երկրորդական անձնավորությունների (Հմայակ վարդաւեւ, Ռուբեն աբեղա, Գրիդորիս վարդաւեւ, Արչակ քաՀանա, Ալիխանյան քաՀանա ն ուրիչներ), որոնք նույնւես միանդամայն անծանոթ էին թուրքաՀայերին: ինչւես ւեսնում ենք, թուրքաՀայությանը ներկայացնող ւաւդամավորների ղդալի մասին դժվար էր Համարել այդ ժողովրդի ւրամադրությունների ն իղձերի արւաՀայւիչներ, որովՀեւն նրանք ոչ թե թուրքաՀայեր էին, այլ ռուսաՀայեր, որոնց մեծ մասն ընդՀանրաւես չէր եղել Թուրքիայում: էջմիածնի սինոդը ն ւրոկուրորը ոչ միայն որնէ դիւողություն չէին արել այդ անօրինական դործողությունների դեմ, այլն բավականացել էին ւաւրիարքական ւեղաւաՀ Մանկունու ւաչւոնական դրությամբ՝ ւաւճառաբանելով, թե իրենք մի օւար ւեւության ընւրական ներքին կանոններին միջամւելու իրավունք չունեն: կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանի վկայադիրը նրանք միանդամայն բավարար էին դւել օրինական

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 238, վավ. 291:

Համարելու թուրքաՀայ թեմերում «ընւրված» ւաւդամավորների մանդաւները: էջմիածինը վավերացրել էր կ. Պոլսի Աղդային ժողովի ն Հաւկաւես նրա կրոնական ժողովի անօրինությունը ն իր Հերթին կաւարել նոր անօրինություններ: կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցը 1911 թ. նոյեմբերի սկղբներին Նիկոմեդիայի թեմական առաջնորդ Սւեւանոս արք. Հովակիմյանին ցուցում էր ւվել, թե էջմիածնի առաջիկա կաթողիկոսական ժողովի ւաւդամավոր ում ւեւք է ընւրել: Նոյեմբերի 17-ին նա կ. Պոլսի ւաւրիարքական ւեղաւաՀ ՎաՀրամ արք. Մանկունուց Հեռադրով խնդրել էր արդեն ւաւդամավորական թեկնածուներ նախաւեսված Երվանդ քՀն. Նալբանդյանի, Խորեն քՀն. Խուցյանի, Լնոն Ալեքսանյանի ն այլոց ւոխարեն ընւրել էջմիածնի միաբանության անդամներ Բադրաւ Վարդաղարյան, Մաւթեոս Տեր-Մաւթեոսյան ն Բաբկեն Աղավելյան վարդաւեւներին1: Այդ ւասւերը չաւերին Հիմք էին ւալիս մւածելու, թե էջմիածնից կ. Պոլիս է ուղարկված Հաւուկ անվանացանկ ռուսաՀւաւակ Հայերի, որոնք ւիւի ւոխարինեին թուրքաՀայ թեմերում նախաւեսված ւաւդամավորներին: իսկ քանի որ ւաՀւանողականներն ու աղաւականները Գնորդ արք. Սուրենյանցին դիւում էին որւես դաչնակցականամեւ Հոդնորական, ուսւի նչված դործողությունը նրանք ՀՅԴ անմիջական ՀրաՀանդ էին Համարում: կաթողիկոսական ւեղաւաՀի ն թուրքաՀայ Հոդնոր բարձր իչխանության այս դործողությունները ցույց էին ւալիս, որ թուրքաՀայ ւաւդամավորների ընւրությունները կաւարվում են էջմիածնի սինոդի ցուցումներով2, մի բան, որ խախւում էր Հայ եկեղեցուց ներս դործող օրենքներով վավերացված ընւրողական սկղբունքը: Այդ դործընթացի կաւակցությամբ Ռուսասւանի ներքին դործերի նախարարությունը էջմիածնի սինոդի ւրոկուրորին

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 276, 15 դեկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս «Արօր», ‹ 10-11, սեււեմբեր-Հոկւեմբեր, 1911, էջ 114:

ուղարկեց 7 կեւից բաղկացած մի բացաւրական դրություն, ուր ասված էր, որ արդելվում է ւաւդամավոր ընւրել ւվյալ թեմին չւաւկանող անձանց, այսինքն նրանց, որոնք թեմի ծխական չեն: Նախարարության այդ կարդադրությունը թեն ինչ-որ չաւով Հայոց եկեղեցու ընւրական իրավունքի սաՀմանաւակում էր, բայց իրականում որնէ վնաս չէր Հասցնում եկեղեցուն: Նա ոչ թե թեմի ժողովրդին ղրկում էր իր եկեղեցու ւեւի ընւրությանը մասնակցելու իրավունքից, այլ Հորդորում էր, որ ժողովուրդը կաթողիկոսի ընւրությանը անմիջականորեն մասնակցի սեւական, ւեղաբնակ ներկայացուցչի միջոցով: Պեւերբուրդից եկած դրությունը ղայրույթ ւաւճառեց ՎաՀրամ արք. Մանկունուն ն նրա կողմնակիցներին: Դաչնակցական մամուլը, Հաւկաւես կ. Պոլսի «Աղաւամարւը» Ռուսասւանի ներքին դործերի նախարարությանը մեղադրում էին աղդայնամոլության Հերթական դրսնորման ն «Հայկական ինքնությունը» ճղմելու ւորձերի Համար: Բայց իրողությունն այն էր, որ Պեւերբուրդից սւացված դրությունը Հեւնանք էր բացառաւես էջմիածնի սինոդի ւրոկուրորի Հարուցած Հարցման: Սինոդի անդամների դիւությամբ ն նրանց Հեւ խորՀրդակցելուց Հեւո սինոդի ւրոկուրորը դեռ 1911 թ. Հունիսի 14-ին նամակ էր Հղել ներքին դործերի նախարարին ն խնդրել բացաւրել, թե 1) արդյո՞ք օրինական է, երբ ւաւդամավոր է ընւրվում մեկը, որը ւվյալ թեմի անդամ չէ, 2) արդյո՞ք մի ւաւդամավոր կարող է երկու կամ ավելի ձայն ունենալ: Հոկւեմբերի 7-ին ւաւասխանելով ւրոկուրորի նամակին, նախարարությունը ւվել էր Համաւաւասխան բացաւրություններ1: Հաչվի չառնելով իր Հասցեին արված անարդարացի քննադաւությունները, բայց չցանկանալով ավելորդ բարդություններ սւեղծել Հայ եկեղեցուց ներս, ներքին դործերի նախարարությունը ւոխում է իր նախնական կարդադրությունը ն դործերի ընթացքը էջմիածնի սինոդի իրավասությանը թողնում2: Երբ եկեղեցական թեմերում վերջացան Համաղդային ժողո1

Տե՛ս «Արօր», ‹ 10-11, սեււեմբեր-Հոկւեմբեր, 1911, էջ 118: Տե՛ս նույն ւեղում:

վի ւաւդամավորների ընւրությունները, նոր ուժով ծայր ւվեց նախընւրական ւայքարն այս անդամ ւաւդամավորների միջն: Հակաօրմանյանական ւաւդամավորները չունեին մի որոչակի թեկնածու ն բաժանվում էին մի քանի Հոսանքների, որոնք Համերաչխվում ն միաբանվում էին միայն մի բանում՝ ւաւալել Սրմանյանի թեկնածությունը: ԹուրքաՀայերի մի մասը, որի եռանդուն արւաՀայւիչը Թորդոմ եւս. Գուչակյանն էր, կաթողիկոսի ւաչւոնի Համար առաջ էր քաչում Եղիչե արք. Դուրյանի թեկնածությունը, իսկ իբրն երկրորդ ընւրելի Մեսրու եւս. Տեր-Մովսիսյանին: ԹուրքաՀայերի մի ուրիչ խումբ նույնւես առաջ քաչելով Դուրյանի թեկնածությունը, իբրն երկրորդ ընւրելի առաջարկում էր կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցին: Երրորդ խումբը, որի արւաՀայւիչը կ. Պոլսի ւաւրիարքական ւեղաւաՀ Մանկունու ներկայացուցիչ Հակոբ-Աչու եւս. Փաւաղյանն էր, առաջ էր քաչում Գնորդ արք. Սուրենյանցին իբրն առաջին, իսկ Դուրյան սրբաղանին՝ իբրն երկրորդ ընւրելի: ինչւես ւեսնում ենք, թուրքաՀայ Հոդնորականների այս երեք խմբերից որնէ մեկի Հաչվում Սրմանյան սրբաղանը չկար1: էջմիածնի միաբանությունը նույնւես բաժանված էր երեք Հոսանքի. մի մասն Սրմանյանի կողմնակիցներն էին, որոնք Հարաբերական մեծամասնություն էին կաղմում, երկրորդ մասը ւաչււանում էր Գնորդ արքեւիսկուոսին, երրորդ խումբը՝ Մեսրու եւիսկուոսին: Վերջին երկու խմբերը նս, իբրն երկրորդ ընւրելի ընդունում էին Դուրյան սրբաղանին: Հայոց կաթողիկոսական ընւրությունները Հեւաքրքրություն էին առաջացրել Թուրքիայի արնելյան չրջանի քրիսւոնյաների, ինչւես նան եղդիների մու: Վերջիններիս Հեւաքրքրությունը ւայմանավորված էր Հայ առաքելական եկեղեցու վարդաւեւությունն ընդունելու նրանց որոչակի չրջաններում առաջացած ւրամադրություններով: Դրանից երկու ւարի առաջ եղդիների առաջնորդի որդին

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 284, 27 դեկւեմբերի 1911 թ.:

մեկնել էր կ. Պոլիս, Հանդիւումներ ունեցել ւեղի Հայ դործիչներից ոմանց Հեւ, աւա ուղնորվել էր կովկաս, այնւեղ ււույւ կաւարել, եղել էր նան էջմիածնում: Վերադառնալով իր Հարաղաւ վայրերը, այդ երիւասարդը դնացել էր Մուսուլ ն Տիդրանակերւ (Դիարբեքիր), ուր բնակվում էին ղդալի թվով աղդակիցներ: Նա մասնավորաւես Տիդրանակերւում բնակվող եղդիներին ներչնչել էր Հայ առաքելական եկեղեցին ընդունելու նւաւակաՀարմարությունը, մչւաւես չեչւելով նրա ւարղությունն ու աղաւ ոդին: Քաղաքի եղդիական Համայնքը Հավանություն էր ւվել Հայոց Հավաւքն ընդունելու առաջարկին ն դիմել էր Հայ եկեղեցու Տիդրանակերւի առաջնորդարանին՝ էջմիածնադարձ անելու իրենց աղդակիցներին ն եղդիներից մի ներկայացուցիչ ուղարկել էջմիածնի եկեղեցական ժողով: Առաջնորդարանն առայժմ նչանակել էր երկու քաՀանաների՝ քաղաքի եղդիներին կրոնական կրթություն ւալու Համար: Սրանք սկսել էին իրենց դործունեությունը, բայց այդ մասին ւեղեկանալով ն դրանում վւանդ ւեսնելով, Տիդրանակերւի թուրքական իչխանությունը խսւիվ արդելել էր Հայ քաՀանաների Հոդնոր-լուսավորչական աչխաւանքը եղդիների չրջանում: Դրանից Հեւո էլ Տիդրանակերւի Հայոց առաջնորդ Զավեն ծայրադույն վարդաւեւ Տեր-Եղիայանը Հարցը բարձրացրեց կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանի առջն, չեչւելով եղդիների ցանկությանն ընդառաջելու Հույժ կարնորությունը: Նա Հայ եկեղեցու ն աղդի ուչադրությունը Հրավիրում էր եղդիների մեջ ուսման ւենչ ու դիւակցություն արթնացնելու ն նրանց Հայ ւարրին միացնելու անՀրաժեչւության վրա: Անդրադառնալով այդ Հարցին, Մայր աթոռի օրդան «Արարաւ» Հանդեսը դրում էր. «Եղիւիներու Հակումը դէւի Հայ Եկեղեցին չաւ որոչ նչաններով սկսած է երեւան դալ Հիմա Տիդրանակերւի մէջ, եւ ւարակոյս չկայ, որ երբ ւեղւոյն Հայութիւնը չրջաւաւուած է ղանաղան ւարրերէ, եղիւիներու սւուար թիւին Հայոց Հեւ Համերաչխութիւնը աւաՀովել՝ չաւ կարեւոր խնդիր մ’է մասնաւորաւէս Տիդրանակերւի Հայութեան Համար»1:

«Արարաւ», ‹ 6, Հունիս, 1910, էջ 513-514:

կԱԹՈՂիկՈՍի ԴԵՐի ՀԱՐՑի ՎԵՐԱՐԾԱՐԾՈՒՄԸ ԵՎ ՆՐԱՆ

ՏՐՎԱԾ ՀԱՍԱՐԱկԱկԱՆ ՊԱՏՎԵՐՆԵՐԸ: կաթողիկոսական նախ-

ընւրական չրջանում Հայ Հասարակության Հոդնոր ն աչխարՀիկ ներկայացուցիչները Հայոց Հայրաւեւի բուն ընւրությանը նախաւաւրասւվելուն ղուդընթաց առաջ էին քաչում առաջարկներ, որոնցում արւացոլված էին Հայ եկեղեցին բարեկարդելու մասին իրենց ւաւկերացումները: Այդ առաջարկություններն ըսւ էության Հայ Հասարակության ւաւդամն էին էջմիածնի աւադա դաՀակալին: Այն ընդՀանուր կարծիքը կար, որ նախորդ երկու կաթողիկոսների անՀաջող դործունեությունից Հեւո Ամենայն Հայոց Հայրաւեւի ւաւասխանաւու ւաչւոնին ւեւք է կարդվի մեկը, որն ամենից առաջ վարչական աչխաւանքի կարողություն ունենա, բնությունից օժւված լինի ամուր կամքով, միաժամանակ լինի բարձր ուսման ւեր, կրթված ու կիրթ, դիւակ ռուսերենին ու եվրուական մյուս լեղուներին: Տվյալ ժամանակաչրջանում բոլորին մւաՀոդող առաջին խնդիրը էջմիածինը ծանր վիճակից դուրս բերելն էր: Հասարակությունն ականաւես էր, որ իղմիրլյանի կաթողիկոս ընւրվելուց Հեւո էլ էջմիածնում բան չէր բարեւոխվել: Նրա ւված խոսւումներից որնէ մեկը չէր կաւարվել: Քայքայված վիճակը չարունակվում էր վարչական, կալվածական ն դւրոցական բոլոր դործերում: Աչքի էր ընկնում դործունյա ն աղնիվ թեմական առաջնորդների ւակասը: Բաղմարժեք եկեղեցական-վանքաւաւկան կալվածները կառավարվում էին այնւիսի անւարբերությամբ, որ առանձին մասնավոր անձանց Համար դառնում էին չաՀադործման ու Հարսւության աղբյուր ն, վերջիվերջո, թեմերն ընկնում էին մեծ ւարւքերի ւակ, իսկ Հողերը ենթարկվում էին աճուրդով ծախվելու վւանդի": Տեր լինելով աՀադին "

Սրինակ՝ Արցախի թեմի կալվածքները, որոնց կառավարիչները, նչանակված լինելով թեմակալ առաջնորդների կամ էջմիածնի սինոդի կողմից, իրենց կառավարման ենթակա ավելի քան 60.000 դեսյաւին Հողերի ու կալվածքների արդյունքից ժամանակին չէին վճարել ւարեկան ամենաչաւը 1500 ռուբլի կաղմած ւեւական ւուրքերը, որոնք, ւուդանքներով ուռճացած, 1910 թ. Հասել էին 50.000 ռուբլի աՀադին դումարի, որը վճարելու Համար կալվածքները սւիւված դրվել էին դրավի ներքո՝ աճուրդով վաճառելու Համար:

Հողերի ու բաղմաթիվ դյուղերի, էջմիածինը չէր կարողացել սւեղծել այնւիսի մի ւնւեսություն, որն ունակ լիներ լիովին աւաՀովել իր նյութական վիճակը ն մուրացկանի ւես ձեռք չմեկներ ժողովրդին: Այդ ւխուր իրողության ցայւուն աւացույցը կաթողիկոսության բյուջեն էր, որը միչւ մնում էր նույնը՝ միչւ կարիք ուներ դրամի, իսկ ղեղծարար ն Հաւչւակիչ եկեղեցականները մնում էին անւաւիժ, անարժան թեմական առաջնորդները չարունակում էին իրենց ւաչւոնավարումը: Ծխական թե թեմակաՆ դւրոցները չունեին մչակված ու Հասւաւված ծրադիր ու ներքին կանոնադրություն, չէին ւարղված ու որոչված Հոդաբարձական ն ուսուցչական մարմինների ւոխադարձ Հարաբերությունները, իրավունքներն ու ւարւականությունները, դւրոցներում արմաւացած էր կուսակցականության նեղ ոդին1: Հայ մւավորականները, Հաւկաւես Ռուսասւանի ու Եվրուայի Համալսարաններում բարձրադույն կրթություն սւացածները, խոր ցավ էին աւրում ի ւես Գնորդյան ճեմարանի ւխուր վիճակի: կրթական այդ նչանավոր Հասւաւությունը ամբողջովին անձեռնՀաս անձանց ձեռքն էր ընկել: Ներքին խարդավանքների ւաւճառով ճեմարանից դուրս էին մղվել նչանավոր մանկավարժներ ու դիւնականներ, այդ թվում՝ Մեծն կոմիւասը: Անթույլաւրելի էր, որ ունենալով թանկադին ու Հաղվադյոււ ձեռադրերի մեծ Հավաքածու, էջմիածինը, սակայն, չկարողացավ սւեղծել մի կաճառ, որը բացաՀայւեր ու դիւականորեն արժնորեր այդ Հսկա Հոդնոր Հարսւությունը: Ուսւի մւավորական մարդիկ ւաՀանջում էին էջմիածինը դիւական լուրջ կենւրոնի վերածել: Նրանք դւնում էին, որ կաթողիկոսի ւնօրինության ւակ ւաՀւանվող Հայերեն Հին ձեռադրերի խոչոր Հավաքածուն կարող է դիւական Հեւաղուությունների անսւառ աղբյուր լինել: Առաջինը Հենց կաթողիկոսը ւեւք է լինի դիւական այդ Հարսւության ուսումնասիրողը: Նա ոչ միայն ւեւք է լինի բարձր կրթության ն բաղմակողմանի դիւելիքների ւեր, այլն դիւության մչակ: Գիւության մեջ խորա1

Տե՛ս «Արօր», ‹ 2-3, ւեւրվար-մարւ, 1911, էջ 181:

նալու իր անձնական օրինակով նա կարող է էջմիածնի Հոդնոր Հանրության՝ դիւության նկաւմամբ Հեւաքրքրություն չունեցող կղերին ինչ-որ կերւ մղել ուսումնասիրությունների ոլորւ: Մւավորականների չրջանում այն կարծիքը կար, որ մանավանդ Հայ եկեղեցական մաւենադիրների երկասիրությունների մաւենադիւությունը կարող է ունենալ Հույժ դործնական նչանակություն այն իմասւով, որ ժամանակաչրջանը ւաՀանջում է վերաքննել եկեղեցական չաւ դոդմաներ՝ դրանք Հարմարեցնելով Հանրության Հոդնոր նոր կարիքներին, վերակենդանացնել ն կյանքի առօրյա խնդիրներին մուեցնել եկեղեցու կանոններն ու ավանդույթները: Բայց դա էլ բավական չէր: Աղդային ւեւություն չունեցող Հայության Համար կաթողիկոսը միայն Հոդնոր առաջնորդ չէր: Նրա անմիջական իչխանության ւակ էին նյութական, ֆինանսական ն այլ կարդի բաղմաւիսի միջոցներ, նա էր ուղղություն ւալիս էջմիածնի բոլոր Հասւաւությունների ու վանական միաբանությունների դործունեությանը: Նրա բարձր Հոդաւարության ներքո էին որբանոցները, թեմական դւրոցները, էջմիածնի նչանավոր Գնորդյան ճեմարանը: իրենց արած դործերի մասին կաթողիկոսին ուղղակի Հաչվեւու էին ռուսաՀայոց թեմակալ առաջնորդները: կաթողիկոսն էր եկեղեցական բարձր ւաչւոններում Հասւաւում արժանավոր Հոդնորականներին: Այդ ամենը վկայում էին, որ Ամենայն Հայոց Հայրաւեւի աթոռին ւեւք է լիներ բարձր ւաւասխանաւվությամբ օժւված անձնավորություն: Աղդային-կրոնական կարնորադույն խնդիրների մասին Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը երբեմն խորՀրդակցում էր կ. Պոլսի ն Երուսաղեմի ւաւրիարքների ն կիլիկիո կաթողիկոսի Հեւ, նրանց ւալիս որոչ ՀրաՀանդներ: էջմիածնի կաթողիկոսի դործունեության կարնորադույն ուղղությունը Հանդիսանում էր կովկասի ւոխարքայության ւաչւոնյաների, առաջին Հերթին ւոխարքայի, ինչւես նան կենւրոնական կառավարության Համաւաւասխան սւորաբաժանումների բարձրասւիճան ւաչւոնյաների Հեւ ամենաւարբեր, Հաւկաւես եկեղեցականվարչական ն դւրոցական Հարցերի չուրջ բանակցությունները:

Այս վերջին բնադավառում անւարաւելի սխալներ դործելն անթույլաւրելի էր, մանավանդ եթե նկաւի ենք առնում անցյալում էջմիածնի ու կ. Պոլսի Հոդնոր իչխանությունների թույլ ւված բաղմաթիվ սխալները, որոնց մի ղդալի մասը էջմիածնի կաթողիկոսների խորՀրդականների անՀեռաւես ներչնչումների արդյունքն էր եղել: Ուսւի Հոդնոր դործերից մւաՀոդ անձինք դւնում էին, որ Ամենայն Հայոց Հայրաւեւը ւեւք է լինի նան նուրբ դիվանադեւ, որւեսղի կարողանա էջմիածնի չուրջ եղած բարդ Հարաբերություններից դլուխ Հանել: կաթողիկոսական խնդիրը, ւվյալ ւաՀին չարունակելով մնալ որւես օրվա դլխավոր խնդիր, նան բաղմաղան ւեսական Հարցադրումներ էր առաջ բերում: Սրինակ՝ մարդկանց կրկին Հեւաքրքրում էր, թե կարո՞ղ են արդյոք քաՀանան, վարդաւեւը, աչխարՀականը կաթողիկոսական ընւրելի Համարվել, թե՞ ոչ: Թիֆլիսի «ՍուրՀանդակ» ն «Հովիւ» թերթերն անընդունելի էին Համարում նույնիսկ նման Հարցադրումը ն դւնում էին, որ ընւրելի կարող են լինել միայն վարդաւեւից բարձր ասւիճան ունեցող եկեղեցականները: Աղաւականներն, ընդՀակառակը, անվերաւաՀորեն դրականորեն էին ւաւասխանում Հարցին: իրավաբան Հակոբ Մեղավորյանի, Մեսրու ավադ քաՀանա Մելյանի ն այլոց՝ «Մչակում» լույս ւեսած Հոդվածներում ցույց էր ւրվում, որ Հայոց եկեղեցու կանոններով ու ւաւմական ավանդույթներով ոչ միայն վարդաւեւն ու քաՀանան, այլն աչխարՀականը եւիսկուոսի Հեւ Հավասարաւես ընւրելի են կաթողիկոսական ասւիճանի Համար1: էջմիածնի կաթողիկոսության կողմից բարեւոխման ենթակա Հրաւաւ խնդիրներից մեկը Հասարակայնությունը Համարում էր ըսւ էության Հայ եկեղեցու ողնաչարը Հանդիսացող քաՀանայական դասի դերի բարձրացումը: Մինչն 19-րդ դարի 70-80-ական թվականները Հայ Հոդնորականությունն առանձնաչնորՀյալ դիրք ուներ Հայ ժողովրդի կյանքում, իսկ քաՀանան անառարկելի Հեղինակություն էր իր

Տե՛ս «Արօր», ‹ 2-3, ւեւրվար-մարւ, 1909, էջ 12-13:

Հուի Համար: Եվ թեն Հոդնորականությունն այն ժամանակ, առանձին բացառություններով, լուսավորյալ չէր, անւաւրասւ էր Հոդնոր որակյալ ծառայության Համար, այդուՀանդերձ, Հաւկաւես դյուղի ժողովուրդը կամա թե ակամա քաՀանային էր դիմում՝ ւաւասխաններ սւանալու իրեն չաՀադրդռող Հարցերի մասին: Այդ ամենը Հայոց անցյալի արդյունք էր: Զուր չէ, որ Հասարակության բավական սւվար մասն առանձին նչանակություն էր ւալիս բոլոր ասւիճանի Հոդնորականներին, այդ թվում Հաւկաւես քաՀանայությանը, ն Հավաւացած էր, որ ւաւրասւված Հոդնորականների միջոցով կարելի է խոչոր ւուոխություններ կաւարել ժողովրդական խավերում: Անցան ժամանակներ: Հոդնորականներն անւարբեր մնացին նոր իրողությունների նկաւմամբ, չչւաւեցին քայլել ժամանակին Համընթաց ն լուրջ ւաւրասւություններ ւեսնել իրենց կոչման Համաւաւասխան դործ կաղմակերւելու ն նախկին բացառիկ առանձնաչնորՀումները ւաՀւանելու Համար: Բայց նրանք ոչ միայն չկարողացան այդ խնդիրը կաւարել, այլն ի վիճակի չեղան ւաՀւանելու իրենց ունեցած դիրքերը ն առՀասարակ կորցրին աղդեցիկ դերը Հայության Հասարակական կյանքում: Եթե մի ժամանակ քաՀանան միակ «բանիմացն» էր դյուղում, այժմ սկսեցին դյուղական Համայնքում Հանդես դալ Հանրային դործերում ւոքր ի չաւե ձեռնՀաս նոր անՀաւներ: Մի ւեղ երնան էր դալիս դյուղական ուսուցիչն իր կրթական մակարդակով, մյուս ւեղ՝ դյուղական դրադիրը, երրորդում՝ դյուղական ւանոււերը ն դաւավորը, չորրորդում՝ ֆելդչերը կամ դյուղում Հայւնի դարձած դրադեւը, Հինդերորդում՝ ւանդըխւությունից վերադարձած, աչխարՀ ւեսած դյուղացին ն այլն: Այդ բոլորի դիմաց Հայ քաՀանան այժմ Հանդես էր դալիս որւես մի խեղճ ու կրակ անՀաւ, որն ավելի սաՀմանաւակ ւեղեկություններ ուներ աչխարՀի անցուդարձից, քան վերը Հիչաւակվածներից որնէ մեկը: Եվ դյուղն իր ժողովրդով այլնս ւաՀանջ չէր ղդում կենցաղային խնդիրներով դիմելու իր քաՀանային ն նրանից ցուցումներ սւանալու:

ԱՀա թե ինչո՛ւ քաՀանայական նոր սերնդի ւաւրասւումը կարնորադույն նչանակություն էր ձեռք բերում: Մարդիկ դըւնում էին, որ Հայ քաՀանան ւեւք է ունենա նվաղադույնը միջնակարդ կրթություն, կարողանա բավարարել իր Հուի ոչ միայն Հոդնոր ւաՀանջները, այլն դիւության, ւեխնիկայի, դրականության ու արվեսւի բնադավառներից ունենա որոչակի դիւելիքներ, որւեսղի ի վիճակի լինի քիչ թե չաւ դոՀացնելու իրեն դիմողներին: Քանի որ մոռացության էր մաւնվել քաՀանայից ամենամյա ավանդական Հավաքը էջմիածնում, ուր լսվում էին դասախոսություններ, ուր նրանք չւվում էին իրար Հեւ, ւոխադարձ կաւեր Հասւաւում, մւքեր ւոխանակում, նորություններ իմանում, ուսւի առաջարկություններ էին արվում վերականդնելու այդ Հավաքները, ավելին՝ դրանք կաղմակերւելու ւարեկան երկու անդամ՝ լրջորեն մչակված ծրադրերով: Հասարակական լայն քննարկման էին ենթարկվում Հայ եկեղեցու կյանքին առնչվող ուրիչ խնդիրներ նս: Շաւ եկեղեցականներ դւնում էին, որ «Գրիդորյան» ն «Լուսավորչական» անունները Հայ եկեղեցուն ւվել է "Положение"-ն, որը չի Համաւաւասխանում ւաւմական ճչմարւությանը: Հայոց եկեղեցին, ասում էին նրանք, Հիմնվել է առաքյալների քարողչության արդյունքում, նրանց ջանքերի չնորՀիվ, Հեւնաբար նա ւիւի կոչվի «Հայոց առաքելական եկեղեցի» ն ոչ թե «Գրիդորյան» կամ «Լուսավորչական»: Ավելորդ էին Համարվում Հայ եկեղեցու Համար ռուսական միաւեւության սւեղծած Հիմնարկությունները՝ էջմիածնի սինոդը, կոնսիսւորիաները, Հոդնոր կառավարման՝ "Положение"-ով նախաւեսված մյուս ձները: Դրանց ւոխարեն առաջարկվում էր վերսւեղծել Հայ Հոդնորականության ն ժողովրդի ընւրությամբ կաղմված դերադույն կենւրոնական, թեմական ն դավառական խորՀուրդները՝ իրենց դիվաններով: ՊաՀանջներից մեկն այն էր, որ կուսակրոնությունը չւեւք է ւարւադիր լինի: Ճիչւ էր Համարվում, որ Հոդնորականը բոլոր ասւիճաններում, սկսած աչխարՀական վիճակից մինչն կա398

թողիկոս լինելը, իրավունք ունենա ամուսնանալու, իսկ եթե ամուսնանալ չի ուղում՝ աղաւ է իր որոչման մեջ: Հոդնորականը կարող է ամուսնանալ այնքան անդամ, որքան եկեղեցին թույլ է ւալիս աչխարՀականին: Առաջարկվում էր բարեւոխել Հոդնորականի աւրուսւի Հայթայթման եղանակը. իր սրբաղնադործ ւաչւոնը նա ւիւի կաւարի ձրի, բայց որւես ւաչւոնյա, իր դիրքի, ասւիճանի ն ընւանեկան վիճակի Համեմաւ, եկեղեցուց ու Համայնքից ւեւք է սւանա աւրուսւի աւաՀովություն: Մարդիկ դւնում էին, որ Հոդնորականին ւեւք է ւալ քաղաքացիական բոլոր իրավունքները նրա կոչմանը Համաւաւասխան սաՀմաններում: Որւես քաղաքացի նա աղաւ է ւաչւոնավարությունից դուրս Հասարակությանը երնալու քաղաքացիական արժանավայել ւարաղով: Հաճախ էր այն կարծիքը Հայւնվում, որ եկեղեցու՝ ժամանակակից ոդով բարեկարդությունը ւաՀանջում է Հիմնական ւուոխություն մւցնել ծիսակաւարության ն ասւվածաւաչւության կարդի մեջ: Եվ որւեսղի եկեղեցին սիրելի ն դրավիչ լինի թե՛ ներքուսւ ն թե՛ արւաքուսւ. ւեւք է նրան վերադարձնել այն ւարղությունը, որ նա ուներ օւար աղդեցություններից առաջ՝ ուժ ւալով եկեղեցական երաժչւությանը, երդեցողությանը ն ավեւարանական կենդանի խոսքին: Վերջաւես բարձրաձայնվում էր, թե 16 դարի ւաւկառելի Հնություն ունեցող Հայոց եկեղեցին, որքան էլ անՀավաւալի է, մինչն այժմ չունի որոչակի Համակարդի մի ամւու լիակաւար օրենսդիրք (cօմe5), որն ընդդրկեր աղդային-Հոդնոր-եկեղեցական-կրթական ամբողջ կյանքը: Նա չուներ նան իր ւաչւոնյաների, Հիմնարկությունների ն Համայնքի դործունեության, դրանց դործավարության ն ւոխՀարաբերությունների մանրակրկիւ սաՀմանումը: Ուսւի առաջարկվում էր ձեռնՀաս աչխարՀական ն Հոդնորական անձերից կաղմել մի Հանձնախումբ, որը ձեռնարկեր ւաւրասւելու Համաւաւասխան բաժիններով ն սւորաբաժանումներով (վարչական, դաւասւանական, ւնւեսական, իրավական, կալվածական, Հողային, ամուսնական, աւաՀարղանի, ծիսական-ընւրողական, կրթական, կա399

նոնական, վանական ն այլն) մի օրենսդիրք": Հասարակության մեջ, ինչւես ն օւար մամուլի առանձին օրդաններում ւրւունջներ էին Հայւնվում, թե Հայկական մամուլն ինչո՞ւ այդքան չաւ է ղբաղվում ընւրությունների Հարցով, այն դեւքում, երբ ժողովրդական ղանդվածները կարնորություն չեն ւալիս կաթողիկոսի անձի Հարցին: ՊաՀւանողական ն աղաւական մամուլի օրդանները կւրականաւես մերժում էին այդ ւեսակեւը ն ցույց ւալիս, որ Հայ ղանդվածի Համար չաւ կարնոր է իր եկեղեցու ւեւի անձի Հարցը: Զէ՞ որ Հայոց կյանքում եկեղեցին առանձնաՀաւուկ դեր ունի, դրում էր «Արօրը»: Նա ոչ միայն դլխավորում է եկեղեցու ւնւեսական ու մչակութային կյանքը, այլն բաղմաթիվ բարեդործական կւակներ է ւնօրինում: ԱչխարՀի ղանաղան ւեղերում սւռված Հայության Հաւվածների, Հայկական դաղութների միջն աղդային կաւը ւաՀւանվել ն ւաՀւանվում է ոչ միայն լեղվի, դրականության, մամուլի, այլն դլխավորաւես եկեղեցու միջոցով: Ուսւի Հայ եկեղեցու բարեկարդումը օրախնդիր է, որւեսղի նա կարողանա առավել Հաջողությամբ կաւարել իր առաքելությունը: Այդ նկաւումով՝ կաթողիկոսից, իբրն Հայոց ժողովրդական խոչորադույն Հասւաւության ւեւից, չաւ բան է կախված: "

Նչենք, որ Հայ եկեղեցու բարեւոխմանն ուղղված այս (ն ուրիչ) առաջարկները ւարբերաբար բարձրացվում էին նան Հեւադա, նույնիսկ Առաջին աչխարՀամարւի, ւարիներին: 1917 թ. Փեւրվարյան ռուսական Հեղաւոխությունից Հեւո, երբ ւաւալված էր միաւեւությունը, Ժամանակավոր կառավարությունը խոսւանում էր երկրի բաղմացեղ ն բաղմալեղու աղդերի կյանքը կառուցել ժողովրդավարական աղաւ Հիմունքներով, որւեսղի նրանք Հնարավորություն ունենան կաղմակերւելու իրենց ներքին կյանքը: Այս ւայմաններում վերացվեց Արնելյան Հայասւանի աղաւադրումից Հեւո ռուսական կառավարության՝ 1836 թ. Մայր Աթոռ ս. էջմիածնին ւված կանոնադրությունը ("Положение"), որով կրճաւվել էին Հայ առաքելական եկեղեցու դարավոր իրավունքները ն օւար ոդի էր մւցվել նրա նվիրաւեւության մեջ: Ավելին, այդ կանոնադրության Համաձայն Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը ւարւավոր էր Հավաւարիմ Հւաւակության երդում ւալ ռուսաց կայսրին, մի բան, որ միանդամայն Հակասում էր կաթողիկոսի «Ամենայն Հայոց» ւիւղոսի իմասւին ն դաղաւարին (Տե՛ս Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 238, վավ. 99, թթ. 12-13):

ինչւես ւեսնում ենք, Հայ եկեղեցուց ներս սւեղծված անմխիթար վիճակը ասւիճանաբար չւկելու ն Ամենայն Հայոց Հայրաւեւի ու Մայր աթոռի Հեղինակությունը բարձրացնելու Համար դերմարդկային ճիդեր էին անՀրաժեչւ: Միայն վարչակաղմակերւչական անուրանալի Հաւկանիչներով օժւված, մւավոր լուրջ կարողություններ, բաղմակողմանի դիւելիքներ, ղեկավար աչխաւանքի Հարուսւ ւորձ ունեցող, ծանրակչիռ ու խոՀուն բարձրասւիճան Հոդնորականը կարող էր սւանձնել Ամենայն Հայոց Հայրաւեւի ւաչւոնը՝ էջմիածնի Համար այդ դժվարին ժամանակում: Հայ եկեղեցու սւասավորների թվում այդ բոլոր ւաՀանջներին Համաւաւասխանում էր միայն մի Հոդնորական՝ Մաղաքիա արք. Սրմանյանը: Նա ռուսաՀայոց ճնչող մեծամասնության առաջին թեկնածուն էր, ով կարող էր Հայասւանյայց եկեղեցու արժանավորադույն Հովվաւեւը լինել: Բայց այդւես չեղավ:

ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՔ. ՍՈՒՐԵՆՅԱՆՑԸ՝ կԱԹՈՂիկՈՍ:

ՊԱՌԱկՏՈՒՄ ՀԱՅ ԵկԵՂԵՑՈՒՄ

1911 թ. դեկւեմբերին ւեղի ունեցավ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընւրության բուն դործընթացը: Պաւդամավորական ժողովի աչխաւանքներին Հեւնելու Համար մամուլն էջմիածին էր ուղարկել Հեւնյալ ներկայացուցիչներին՝ Թ. Տոչյան ն Գ. Ալթունյան («Հորիղոն» ն «Ղարաբաղ»), ՎաՀան քՀն. Աղաղադյան ն Հարություն Գասւարյան («Մչակ»), Երվանդ Տեր-Մինասյան («Արօր» ն «Ախուրեան»), Ռ. ԱբրաՀամյան (“Биржевые Ведомости”), Սւեւան կանայան («Արմենիա»), Միսակ Խոսւիկյան («ՍուրՀանդակ»), Թ. Սարուխանյան (“Эриванский Вестник”): Սանկւ Պեւերբուրդից եկել էին Յուրի կոբիյակովը (“Русское Слово”) ն Պ. Սունիկյանը (“Речь”)1:

Տե՛ս «Արարաւ» Հանդեսի 1911 թ. ‹ 1, Հունվարի Հավելվածը, էջ 3:

Դեկւեմբերի 9-ին 80 Հոդնորական ու աչխարՀական ւաւդամավորների մասնակցությամբ (89 ձայնի իրավունքով) կայացավ ւաւդամավորների նախնական խորՀրդակցություն: Որոչ վիճաբանություններից Հեւո խորՀրդակցության մասնակիցները Համաղդային ժողովի ւաւվավոր նախադաՀի Համար երաչխավորեցին Հակոբ-Աչու եւս. Փաւաղյանի, իսկ դործող նախադաՀի Համար՝ Սամսոն Հարությունյանի թեկնածությունները, որոնք ընւրվեցին դաղւնի քվեարկությամբ ն ձայների դերակչիռ մեծամասնությամբ: Ընւրվեց նան երկու ւոխնախադաՀ ն երկու քարւուղար: Սւեղծվում է 10 ւաւդամավորից (յուրաքանչյուր Հոսանքից 5-ական Հոդի) կաղմված Հանձնախումբ, որի խնդիրն էր ջոկել կաթողիկոսական չորս թեկնածու՝ Համաղդային ժողովին առաջադրելու Համար: Հաջորդ օրը՝ դեկւեմբերի 10-ին, ւեղի ունեցավ Համաղդային ժողովի առաջին ւաչւոնական նախաւաւրասւական նիսւը՝ ւաւդամավորների լիաղորություններն սւուդելու նւաւակով: Դեկւեմբերի 11-ի առավույան կայացավ 124 ձայնով 114 ւաւդամավորների Հանդիսավոր երթը դեւի մայր ւաճար՝ կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցի ն Երնանի նաՀանդաւեւ կոմս Վ. ՏիղենՀաուղենի առաջնորդությամբ: Դրանից Հեւո ւաճարում երդում ւվեցին 54 աչխարՀական ւաւդամավորները: Վերջաւես, 1911 թ. դեկւեմբերի 11-ի օրվա երկրորդ կեսին բացվեց աղդային-եկեղեցական ժողովը: Հենց սկղբից ընւրական ւայքարը սուր կերւարանք սւացավ ժողովում: Պաւդամավորները բաժանվեցին երկու մասի՝ օրմանյանականների (ւոքրամասնություն) ն Հակաօրմանյանականների (մեծամասնություն): Մեծամասնական ւաւդամավորների թվում առաջաւար դեր էին խաղում երդվյալ Հավաւարմաւար Սամսոն Հարությունյանը, ուսուցիչ Վրթանես Փաւաղյանը, Բարդուղիմեոս եւս. Զամիչյանը ն ուրիչներ: Փոքրամասնական ւաւդամավորների թվում էին ս. էջ402

միածնի միաբանության անդամ Սուքիաս Պարղյանց, Անանիա ն ՀովՀաննես Շիրակունի արքեւիսկուոսները, Ղնոնդ եւս. Մարդուկեսյանը, Աւրւաւականի թեմի առաջնորդ կարաւեւ եւս. Տեր-Մկրւչյանը, Բեսարաբիայի, Բուրսայի, Բաբերդի, Բալուի, Տիդրանակերւի, Զնդուչի, Բադրնանդի, Վրասւանի ն իմերեթի, Արցախի, Բաղեչի, Շամախու, Սեբասւիայի, Լիմ ն կւուց անաւաւների վիճակների, Բաղդադի, Բայաղեւի, Դերջանի ւաւդամավորները: Փոքրամասնական աչխարՀիկ ւաւդամավորներից իր սուր Հարցադրումներով ու լուրջ ելույթներով Հաւկաւես աչքի էր ընկնում Թիֆլիսի թեմի ւաւդամավոր ՀովՀաննես Սւենդիար[յան]ը: Նիսւի առաջին դործն եղավ կաթողիկոսական թեկնածուների քառանուն ցանկի կաղմումը: կ. Պոլսի Հայոց Աղդային ժողովի Քաղաքական ու կրոնական ժողովները որոչել էին բոլոր միջոցներով Հասնել քառանուն ցանկից Սրմանյանի թեկնածության բացառման: Այդ Հնարավորությունը նրանք ունեին, որովՀեւն բուն Թուրքիայից եկել էր 20 աչխարՀական ն 16 եկեղեցական ւաւդամավոր, ընդամենը 36 Հոդի, որոնց մեջ կային միայն մի քանի ինքնուրույն, անկախ ւաւդամավորներ՝ Սննիկ Զիֆթե-Սարաֆը, ՎաՀան Թեքեյանը, Հայկ Անւոնյանը, Հ. Գարամանյանը, Տիդրան Գույումջյանը, Բաբկեն եւս. Գյուլեսերյանը, Սմբաւ եւս. Սաադեթյանը, Հրանւ ն Տիրայր վարդաւեւները, Ներսես քաՀանան: Դաչնակցության, մասնավորաւես «Աղաւամարւ» ն «Հորիղոն» թերթերի չրջանակների ընւրելիներն էին Եղիչե Դուրյան, Գնորդ Սուրենյանց, Մեսրու Տեր-Մովսիսյան ն Խորեն Մուրադբեդյան սրբաղանները: ՍաՀմանադրական ռամկավարները ն «Մչակը» Հեւնողականորեն ւաչււանում էին Սրմանյանի թեկնածությունը, որին ձայն էին ւվել Ռուսասւանի 6 Հայ թեմերից 4-ը, այն է՝ Արցախի, Շամախու, Վրասւան-իմերեթի ն Բեսարաբիայի թեմերը1: Սւեղծվել էր ւարօրինակ վիճակ. թուրքաՀայ ւաւդամա1

Տե՛ս «Արօր», ‹ 10-11, սեււեմբեր-Հոկւեմբեր, 1911 թ., էջ 112:

վորների մեծ մասը (նրանք, ովքեր թուրքաՀայեր էին) էջմիածնի դաՀին ուղում էին ւեսնել ռուսաՀայ Հոդնորականի, ռուսաՀայ ւաւդամավորները, այդ թվում նրանք, ովքեր ներկայացնում էին թուրքաՀայ թեմերի մի մասը, դերաղանցաւես ցանկանում էին Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ւաչւոնում ւեսնել թուրքաՀայ Հոդնորականի: կւրականաւես մերժելով Սրմանյանին ընւրելու վերաբերյալ ռուսաՀայության մեծամասնության ւաՀանջը՝ թուրքաՀայ ւաւդամավորների դերակչիռ մասը դրանով իսկ ղդալի Հարված էր Հասցնում Հայության երկու Հաւվածների միջն Հասւաւված եղբայրական ղդացմունքներին: Անչեղորեն ղեկավարվելով Պոլսից ւրվող ՀրաՀանդներով՝ թուրքաՀայ ւաւդամավորների մեծ մասը խուսաւում էր մասնակցել նախընւրական որնէ խորՀրդակցության, որին ներկա ւիւի լինեին նան օրմանյանական ռուսաՀայ ւաւդամավորներ, չէր ուղում լսել անդամ վերջիններիս առաջարկությունները, դրանով իսկ մերժում էր Հարդել ռուսաՀայ թեմերի կարծիքն այս կամ այն Հարցի վերաբերյալ: Մեծամասնական կաղմից առանձնանալով՝ դերաղանցաւես բուն թուրքաՀայեր ն թուրքաՀայ թեմերից ընւրված ռուսաՀայ վսւաՀելի ւաւդամավորներ, ընդամենը 64 Հոդի, Հավաքվեցին խորՀրդակցության, ն Սամսոն Հարությունյանի նախադաՀությամբ դաղւնի քվեարկությամբ վճռեցին մերժել ւոքրամասնության՝ քառանուն ցանկի մեջ Մաղաքիա արք. Սրմանյանին մւցնելու առաջարկությունը: Նրանք երկյուղում էին, որ եթե սրբաղանի անունը Հայւնվի քառանուն ցանկում, աւա Հենց նա էլ կչաՀի ամենաչաւ ձայները: Այդ երկյուղն իղուր չէր: Սրմանյանականները դւնում էին, որ իրենց ընւրելին կունենա 49 ձայն ռուսաՀայ ւաւդամավորներից: Մնացած 84 ձայները, ըսւ նրանց, ընկնում էին Սուրենյանց, Դուրյան ն Մեսրու սրբաղաններին: Սրմանյանականները նան ասում էին, որ թուրքաՀայ ւաւդամավորներից 20-22 Հոդի դաղւնի քվեարկության ժամանակ անւայման ձայն են ւալու Մաղաքիա Սրմանյանին: Այնւես որ, նրանք Համողված էին թե վերջնական դաղւնի ընւրության ժամանակ Սրմանյանը Հավաքելու է 60404

62 ձայն ն դառնալու է առաջին ընւրելի1: Հակաօրմանյանականներն, իրենց Հերթին, Հայւարարում էին, որ օրմանյանականների այդ Հաչվարկները ցանկաւեսության արդյունք են ն որնէ Հիմք չունեն: Ելնելով իրենց Հաչվարկներից՝ օրմանյանականները Հակաօրմանյանականներին առաջարկեցին Սրմանյանի անունը մւցնել քառանուն ցանկի մեջ, բայց ուժդին դիմադրության Հանդիւեցին: Համողվելով, որ Սրմանյանի անունը որնէ կերւ չի անցնելու քառանուն ցուցակի մեջ, ւոքրամասնությունը բողոքեց ու սւառնաց Հեռանալ խորՀրդակցությունից: Պաւդամավորներից ոմանք, այդ թվում Ալեքսանդր Խաւիսյանն ու Նիկողայոս Սաթունյանը, ւորձեցին Հարթել ւարաձայնությունները ն այդ նւաւակով մեծամասնականներին Հորդորեցին քառանուն ցանկի մեջ մւցնել նան Սրմանյանի անունը, բայց Վրթանես Փաւաղյանի, ՄիՀրդաւ Հայկաղնի ն Երվանդ Տեր-Անդրեասյանի ջանքերով այդ Հորդորն անՀաջողության մաւնվեց2: Քառանուն ցանկում մեծամասնականները մւցրին Գնորդ արք. Սուրենյանցի (86 ձայնով), Եղիչե արք. Դուրյանի (84 ձայնով), Մեսրու եւս. Տեր-Մովսիսյանի (78 ձայնով) ն Սւեւանոս եւս. Հովակիմյանի (63 ձայնով) անունները3: ինչւես ւեսնում ենք, կաթողիկոսական երկու ամենաՀավանական թեկնածուները՝ Մաղաքիա արք. Սրմանյանը ն օրմանյանական կարաւեւ եւս. Տեր-Մկրւչյանը, չանցան քառանուն ցանկի մեջ: կարաւեւ եւիսկուոսի թեկնածությունը Հեւնողականորեն ւաչււանում էին մամուլի ւաՀւանողական օրդանները («Արօր», «Հովիւ» ն այլն): «Հովիւը» դրում էր, որ «այժմ մեղ Համար ամէնից աւելի ձեռնՀաս, օդւակար կաթողիկոսական թեկնածուն Աւրւաւականի ներկայ առաջնորդ կարաւեւ եւիսկուոսն է»4: Եվ թերթը թվարկում էր նրա արժանիքները՝

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 284, 27 դեկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 278, 17 դեկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 275, 14 դեկւեմբերի 1911 թ.: «Հովիւ», ‹ 15, 17 աւրիլի 1911 թ.:

ինքնուրույն մւածող է, ւոդորված է եկեղեցու ն ժողովրդի չաՀերով, խոՀուն մւքի ւեր լրջմիւ դիւնական է, ասւվածաբանւաւմաբան, դրականադեւ, ւիլիսուա, որի դրչի ւակից դուրս են եկել բաղմաթիվ արժեքավոր աչխաւություններ, ունի վարչական լուրջ Հմւություններ ն ւորձառություն, աղնիվ է, անկաչառ, աւում է ւողաւաչւներին, Հաղիվ է կարողանում Հոդալ իր անՀրաժեչւ ւեւքերը, կյանքի մեծ մասը աւրած ու դործած լինելով ռուսական ւեւության մեջ, ւնականորեն եղել է նան ԹուրքաՀայասւանում ն Հանդամանորեն ծանոթացել այնւեղի կյանքին, իսկ 1907-ից Աւրւաւականի թեմի առաջնորդը լինելով չրջադայել է այդ նաՀանդի բոլոր Հայաբնակ վայրերում ն քաջ դիւի նան ւարսկաՀայոց կյանքը, կարողացել է աւաՀովել Աւրւաւականի Հայության անվւանդությունը Պարսկասւանի 1907-1910 թթ. ւոթորկու իրադարձությունների ւարիներին, ռուսական մչակույթի ջաւադով է, ւիրաւեւում է ռուսաց լեղվին, խորաւես ուսումնասիրել է ւեւական օրենքները: Հեւնաւես կաթողիկոսական թեկնածուներից որնէ մեկն այնւես չդիւե ամբողջական Հայասւանը, նրա ժողովրդին, ինչւես կարաւեւ եւիսկուոս Տեր-Մկրւչյանը1: «ՍուրՀանդակ» թերթը ււադրել էր նամակը կոսւանդին Մելիք-ՇաՀնաղարյանցի, որը դրում էր. «... Մայր Աթոռի Հայրաւեւական ԳաՀին միակ արժանաւոր ընւրելին բարձր ւաչւօնեաների մէջ Աւրւաւականի առաջնորդ կարաւեւ եւիսկուոսն է, որին ամենայն վսւաՀութեամբ եւ առանց խղճի խայթի կարելի է քւէ ւալ»2: Նույն թերթի նույն Համարում «Ռուբէն» սւորադրությամբ նամակի Հեղինակը նչում էր, որ կաթողիկոսական թեկնածուն առնվաղն մի քանի ւարի ւեւք է թեմակալ առաջնորդ աչխաւած լինի: «Ո՛չ, ւարոննե՛ր,դրում էր նա,- կաթողիկոսական Հարցի մէջ լրջութիւն ցոյց ււէ՛ք. մի կողմ դրէ՛ք ձեր անձնական չաՀը եւ միայն աղդի օդոււը ի նկաւի ունենալով՝ ձեր անկաչառ ձայնը ււէ՛ք ժամանակիս արժանաւոր, դիւնական-մանկավարժական ու վար1

Տե՛ս «Հովիւ», ‹ 15, 17 աւրիլի 1911 թ.: «ՍուրՀանդակ», ‹ 392, 20 սեււեմբերի 1911 թ.:

չական ընդունակութիւններով օժււած, երիւասարդ ու եռանդով լի կարաւեւ եւիսկուոս Տէր-Մկրւչեանին»1: Շաւերն էին կարծում, որ ւվյալ ւաՀին Սրմանյանից Հեւո կաթողիկոսի ամենաարժանավոր թեկնածուն կլիներ Աւրւաւականի թեմի առաջնորդի ւաչւոնում իրեն դերաղանց դրսնորած կարաւեւ սրբաղանը: 1910 թ. նոյեմբերին կարաւեւ եւիսկուոս Տեր-Մկրւչյանը Աւրւաւականի թեմի առաջնորդի ւաչւոնից Հրաժարվելու դիմում էր ներկայացրել իղմիրլյան կաթողիկոսին՝ վերջինիս իրեն անձնական վիրավորանք Հասցնելու Համար2: Դիմումին ընթացք չէր ւրվել, բայց կարաւեւ եւիսկուոսը չարունակել էր ւնդել Հրաժարականի վրա: Դա Համընկել էր իղմիրլյանի կյանքի վերջին չաբաթներին: կաթողիկոսի վախճանումից Հեւո նրա Հակառակորդները, այսինքն՝ Սրմանյանի կողմնակիցները, որւես կաթողիկոսական երկրորդ թեկնածու, առաջ քաչեցին կարաւեւ եւս. Տեր-Մկրւչյանին: Ռուսական իչխանությունները դոՀ լինելով Աւրւաւականում եւիսկուոսի կաւարած աչխաւանքից", ւաչււանում էին նրա՝ որւես էջմիածնի դաՀակալի երկրորդ թեկածուի, առաջադրումը: Եւիսկուոսին ւաչււանում էր նան ռուսական մամուլը: "Голос Москвы" թերթը դրում էր. «Սրմանյանի աչակերւ կարաւեւ եւիսկուոս Տեր-Մկրւչյանցը սւացել է բարձր կրթություն Բեռլինի ն Լայւցիդի Համալսարաններում"": Երկար ժամանակ նա եղել է էջմիածնի ճեմարանի ռեկւոր, իսկ այժմ Աւրւաւականի թեմի առաջնորդն է: Ունի մի քանի լուրջ ուսումնասիրություններ դերմաներեն ն Հայերեն: Նա 46 ւարեկան է»3: «ՍուրՀանդակ», ‹ 392, 20 սեււեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս «Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք ԺԶ, կարաւեւ եւս. Տէր-Մկրւչեան (1866-1915), էջ 183-186: " Դա երնում է թեկուղ Ալեքսանդր Միլլերի՝ 1910 թ. դեկւեմբերին Աւրւաւականում Ռուսասւանի դլխավոր Հյոււաւոս նչանակվելուց չաւ չանցած կարաւեւ եւիսկուոսին ուղարկած նամակից (Մաւենադարան, կարաւեւ Տեր-Մկրւչյանի արխիվ, թղթ. 100, վավ. 63): "" կարաւեւ Տեր-Մկրւչյանը սովորել է նան Հալլեի Համալսարանում: "Голос Москвы", ‹ 14, 19 января 1911 г.

կարաւեւ եւիսկուոսի առաջադրման կողմնակիցները Հիմնականում մւավորական չրջաններից էին: Այսւես, 1910 թ. դեկւեմբերի 21-ին Մինաս Բերբերյանը Նովոռոսիյսկից կարաւեւ եւիսկուոսին ւեղեկացնելով, որ ինքը էջմիածնի աւադա դաՀակալի արժանավոր թեկնածու է Համարում Սրմանյանին, այնուՀեւն չեչւում էր, որ նրանից Հեւո նույնքան արժանավորը ինքն է՝ կարաւեւ Տեր-Մկրւչյանը: «Գիւեմ, որ Ձեղ երկուսիդ էլ ւիւի աչխաւեն ւաւալել,- դրում էր նա: Մի՛ լինէք նաիւ եւ մի՛ Հաւաւաք ո՛չ Տեղակալին", ո՛չ «Հորիղոնի» ւղերանց"": Նրանք կկախուեն, եթէ դուք կաթողիկոս լինէք: Դուք դնացէ՛ք Ձեր ճանաւարՀով: Ձեղ Համար աչխաւելու ենք մենք՝ Ձեր Համակիրները: Մենք կառաջարկենք Սրմանեանին, թող նրանք առաջարկեն Դուրեանին, Սուրէնեանին եւ այլն: կընւրենք միջին ճանաւարՀը, կոմւրոմիսը, եւ Ձեղ կաչխաւենք երկրորդ թեկնածու անուանել: "Плохой солдат, который не надеется быть генералом"""" ն Դուք իրաւունք ունիք եւ ւարւաւոր էք իսկ ցանկալ, որ Դուք ընւրելիների թւում լինէք: Մի՛ վչւանաք, մի՛ ւաքնաք, մի՛ խաբուէք, մնացեալը կանէ ժամանակը...»1: Մաղաքիա արք. Սրմանյանն ու կարաւեւ եւս. ՏերՄկրւչյանը քառանուն ցանկում չընդդրկելը բուռն դժդոՀություններ առաջ բերեց: 32 ձայն ունեցող 28 Հոդնոր ն աչխարՀական ւաւդամավորներ սւորադրեցին ւաւճառաբանված մի բողոքադիր: Սւորադրողների թվում էին 6 արքեւիսկուոս ու եւիսկուոս, այդ թվում սինոդի ն էջմիածնի միաբանության անդամներ, 9 վարդաւեւ ու ավադ քաՀանա, իսկ մնացածները աչխարՀական ւաւդամավորներ էին՝ ընւրված Թիֆլիսի, Արցախի, Շամախու, Բեսարաբիայի թեմերից, որոնք արւաՀայւում էին ռուսաՀայ ժողովրդի ճնչող մեծամասնության ն թուրքաՀայ թեմերի մի մասի ւեսակեւները: "

Նկաւի ունի կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցին: Խոսքը դաչնակցականների մասին է: «Վաւ է այն ղինվորը, որ Հույս չի ւածում դեներալ լինել»: ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 2, դ. 1713, թթ. 1-2 ն 2-ի չրջ.: ""

Վախենալով Հոդնոր իչխանությունների Հալածանքներից՝ ւոքրամասնության թվից բողոքադիրը սւորադրելուց ձեռնւաՀ էին մնացել 10 Հոդնոր անձինք, Հիմնականում ռուսաՀայ եկեղեցականներ: 32 ձայն ունեցող ւաւդամավորները ւոքրամասնական բողոքադրում արւաՀայւել էին իրենց անՀողդողդ կարծիքը. 1) կաթողիկոսական թեկնածուների ցանկից Մաղաքիա Սրմանյանի անունը Հանելն անօրինական է ն Հակասում է ընւրությունների կանոնադրությանը, 2) ԹուրքաՀայ ւաւդամավորների ընւրության դործում Հոդնոր իչխանությունը լուրջ իրավախախւումներ է թույլ ւվել: Այս Հիմնական ն ուրիչ երկրորդական ւասւերից ելնելով՝ բողոքադիրը սւորադրողներն այնուՀեւն դրում էին. «Յայւնելով բողոք վերոյիչեալ աղաղակող աւօրինութիւնների եւ մի չարք ղեղծումների դէմ, որ թոյլ են ւրուել Թուրքիայի ւաւդամաւորների ընւրութեան դործում որոչ ցուցակներով եւ ցուցմունքներով Հայ Հոդեւոր բարձր իչխանութեան ներկայացուցիչների կողմից թէ՛ Ռուսասւանում եւ թէ՛ Թուրքիայում, ղեղծումների, որոնք ընւրութիւնների դործը դարձրել են նչանակութիւն չունեցող եւ աւօրինի, դւնում ենք, որ ներկայ ընւրութիւնները կաւարւում են այնւիսի ւայմաններում, որ ժխւում են ամէն օրինականութիւն եւ Հայասւանեայց եկեղեցու սրբադործուած նախնաւանդ սովորութիւնները, ուսւի սւիւուած Հրաժարւում ենք այդ ընւրութիւններին մասնակցելուց: Մեր այս բողոքը խնդրում ենք բառ առ բառ մւցնել ընւրական ժողովի արձանադրութեան մէջ՝ նրան օրինական ընթացք ւալու Համար»1: Համաղդային ժողովի երկրորդ օրվա՝ դեկւեմբերի 11-ի աչխաւանքների սկղբից Գնորդ արք. Սուրենյանցը բարձր կառավարական իչխանության ներկայացուցիչ կոմս ՏիղենՀաուղենի, սինոդի ւրոկուրորի ն աւենադւիրի ներկայությամբ ւաւդամավորների առջն Հանդես եկավ ճառով, չեչւելով, թե բոլորը

«Մչակ», ‹ 274, 13 դեկւեմբերի 1911 թ.:

ւարւավոր են իրենց ընւրությունը կաւարել խղճի մւոք ն ներքին Համողմամբ: Այդ միջոցին խոսք խնդրեց միաբանության ավադադույն անդամ Սուքիաս արքեւիսկուոս Պարղյանցը՝ ասելով, որ եկեղեցական ն աչխարՀական ւաւդամավորներից 32 ձայնի իրավունքով 28 անձինք իր վրա ւարւավորություն են դրել բողոքել կաթողիկոսական ներկա ընւրության դործում կաւարված մի չարք օրինաղանցությունների ու անկանոնությունների դեմ, որոնք անՀնարին են դարձրել ընւրությունն ըսւ մաքուր խղճի ն ներքին Համողման՝ ինչւես թելադրում են օրենքը ն ւաւդամավորների ւված երդումը: Նա Հայւարարեց, որ ժողովի կաղմն ընւրված է անօրինական կերւով, ուսւի չցանկանալով իրենց վրա վերցնել Հայ եկեղեցու դլխավոր ւեւի ընւրության ւաւասխանաւվությունը, բողոքադիրը սւորադրած ւաւդամավորները Հեռանում են ժողովից: Սուքիաս արքեւիսկուոսի այս Հայւարարությունից Հեւո ւաճարը թողեցին ու Հեռացան բողոքը սւորադրած բոլոր 28 անձերը՝ 32 ձայնով, որոնք ներկայացնում էին Ռուսասւանի ն Թուրքիայի ամբողջ Հայ աղդաբնակչության չուրջ կեսը: Ժողովականների քվեարկության արդյունքում երկրորդ ւուլ անցնելու Համար երկանուն ցանկում ընւրվել էին Սուրենյանցը՝ 57 ձայնով, ն Դուրյանը՝ 56 ձայնով1: Դեկւեմբերի 13-ին կաթողիկոսական երկու թեկնածուներին քվեարկության դնելուց առաջ կարդացվեց անցյալ նիսւից Հեռացածների Հայւարարությունը: Քառանուն ցանկի ընւրությանը մասնակցած 91 ւաւդամավորից վերջնական քվեարկությանը ձայնի իրավունքով մասնակցում էր 89 ւաւդամավոր (քառանուն ցանկում ընւրված Գնորդ արք. Սուրենյանցն ու Մեսրու եւս. Տեր-Մովսիսյանն «ըսւ օրինի» ղրկվում էին քվեարկությանը մասնակցելու իրավունքից)2: Ընւրության արդյունքում առաջին ընւրելի Սուրենյանց

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 275, 14 դեկւեմբերի 1911 թ.: «Բիւղանդիոն», ‹ 4613, 14 (27) դեկւեմբերի 1911 թ.:

արքեւիսկուոսն սւացավ 58 թեր, 30 դեմ ն 1 ձեռնւաՀ, երկրորդ ընւրելի Դուրյան արքեւիսկուոսը՝ 57 թեր ն 32 դեմ ձայներ1: Այդւիսով, Գնորդ Սուրենյանցը Եղիչե Դուրյանին Հաղթեց ընդամենը մեկ ձայնի առավելությամբ: Եթե նկաւի ունենանք, որ Համաղդային ընւրողական ժողովը բաղկացած էր 114 ւաւդամավորից, որոնք ունեին 124 ձայնի իրավունք, իսկ Սուրենյանց արքեւիսկուոսն սւացել էր միայն 58 ձայն, աւա նա Հայությունը ներկայացնող 124 ձայնի նույնիսկ կեսը չէր սւացել: իսկ եթե ընդունենք միայն ընւրությանը մասնակցած ւաւդամավորների 92 ձայնը, աւա այդ դեւքում էլ Սուրենյանցը չէր սւացել նույնիսկ երկու երրորդը: ինչւես ասվեց, բողոքած ն Հեռացածների թվում էին Ռուսասւանի 4 թեմերի՝ Վրասւան-իմերեթի, Բեսարաբիայի, Արցախի ն Շամախու ւաւդամավորները: Բացի այդ, անմիջականորեն ընւրությանը չէր մասնակցել նան Ասւրախանի թեմը, որովՀեւն այդ թեմի ւաւդամավոր Նիկողայոս Սաթունյանցը մինչ այդ սինոդի որոչմամբ Հեռացվել էր իր ւաչւոնից: Հեւնաւես Ռուսասւանի բոլոր 6 թեմերից 5-ը չէիր մասնակցել ընւրությանը", մասնակցել էր միայն մեկ թեմ՝ Արարաւյան Հայրաւեւական (Երնանի) թեմը կամ Ռուսասւանի կայսրության Հայության միայն 1/3 մասը: Անթույլաւրելի ճնչումների ներքո ընթացած էջմիածնի ժողովը վարկաբեկել էր ժողովրդի նվիրական ավանդույթներից մեկը՝ նրա ընւրական իրավունքի դաղաւարը: Ընւրական իրավունքը վաղուց ի վեր եղել էր միակ մխիթարությունը աղդի թչվառ իրականության մեջ: Զնայած բոլոր արՀավիրքներին, ժամանակի խռովքի մեջ նա կարողացել էր ժողովրդական Տե՛ս «Մչակ», ‹ 276, 15 դեկւեմբերի 1911 թ., «Արօր», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1911, էջ 69, «Բիւղանդիոն», ‹ 4613, 14 (27) դեկւեմբերի 1911 թ.: Գ. Սուրենյանց ն Ե. Դուրյան արքեւիսկուոսների կենսադրականները ւե՛ս «Ղարաբաղ», ‹ 11, 1911 թ.: " իսկ դա այն դեւքում, երբ Սուրենյանցը առաջնորդական ւաչւոն էր վարել Ասւրախանի, աւա՝ Վրասւան-իմերեթի թեմերում:

ներկայացուցչության Հեւաքրքիր ու արժեքավոր ավանդույթը 20-րդ դար Հասցնել: Հայերն ամենայն իրավունքով կարող են Հւարւանալ, որ այսօր, երբ խոսք է լինում ժողովրդավարական արժեքների, մասնավորաւես արդարացի ընւրություններ կաւարելու մասին, քչերը դիւեն, որ ժողովրդավարական ընւրությունները խոր արմաւներ ն ամուր ավանդույթներ են ունեցել Հայ իրականության մեջ՝ Հանձինս Հայ եկեղեցում դարեր չարունակ կիրառված, ժողովրդի ներկայացուցիչների լայն մասնակցությամբ արդար ընւրությունների: կաթողիկոսական ընւրության ընթացքը միաժամանակ ցույց ւվեց, թե ամբողջության մեջ որքան անկաւար են Հայ եկեղեցում դոյություն ունեցող ընւրական կանոնները: Դրանք Հնացած էին ն ժամանակի ւաՀանջներին չէին Համաւաւասխանում: ԱկնՀայւ էր, որ այդ կանոններն առաջիկայում էլ ւաւդամավորներին Հնարավորություն չեն ւալու ւաչււանելու իրենց իրավունքները ն աղաւորեն արւաՀայւելու ժողովրդի՝ իրենց ւոխանցած ւրամադրությունները: Ուսւի անՀրաժեչւ էր նոր կանոններ որդեդրել: Նախ կարիք կար ընւրական ցուցակը կաղմելիս վերացնել բաց քվեարկությունը ն մւցնել դաղւնի քվեարկության սկղբունքը: իսկ եթե բաց քվեարկության սկղբունքը թողնվելու էր ընւրելիների ցուցակը կաղմելիս, աւա այդ ցուցակը ւեւք է լիներ ոչ թե քառանուն, այլ՝ անորոչ, այսինքն՝ որքան կլինեին քվեարկվել ցանկացողները: Անընդունելի էր նան այն, որ էջմիածնական ընւրությունների ժամանակ թեկնածուները չէին քվեարկվում միանդամից, այլ՝ մեկը մյուսի Հեւնից: Փոխանակ չորս քվեաւոււ դնելու ն միանդամից քվեարկելու, քվեարկվում էր նախ մեկը, աւա՝ մյուսը, երրորդը, չորրորդը: Այսինքն՝ առաջին քվեաւոււը բացելուց ն քվեաթերթիկները Հաչվելուց Հեւո միայն սկսվում էր Հաջորդ թեկնածուի ընւրությունը: Նման կարդով քվեարկելն աղդում էր ընւրողների ւրամադրության վրա. առաջին քվեաւոււի արդյունքը ւոխում էր ընւրողների Հաչիվները, ն նրանք ծրադրում էին թեկնածուների նոր դասավորություններ, Հեւնաւես՝ նոր կողմնորոչումներ:

կաթողիկոսական ընւրությունը բողոքի լայն ալիք առաջ բերեց ռուսաՀայության մեջ ն Հաւկաւես Շուչիում, Ախալցխայում ու Նախիջնանում: Առավել եռանդուն բողոքում էին Սուքիաս ն կարաւեւ սրբաղանները, ուրիչ չաւ Հոդնորականներ, մամուլի Հրաւարակադիրներ Ալեքսանդր Քալանթարը, Համբարձում Առաքելյանը, Սամսոն Զերքեղյանը, իրավաբաններ ՀովՀաննես Սւենդիարյանը, Գնորդ Զուբարը ն այլոք: Նրանք սւանում էին բաղմաթիվ նամակներ, որոնց Հեղինակները դրում էին, թե Հաղթողը ւոքրամասնություն կաղմած ւաւդամավորներն են, որոնք չեն արաւավորել իրենց կոչումը: ՌուսաՀայ դործիչների մեծ մասը սաւարում էր Սրմանյանի կողմնակից ւաւդամավորներին, խոսւանում էր ամուր կանդնել նրանց թիկունքում, ւաչււանել Հակառակորդների Հեւադա Հալածանքներից: Մամուլի էջերը լիքն էին Ամենայն Հայոց կաթողիկոսական դաՀին Սրմանյանին չընւրելու աւսոսանքի խոսքերով: ԱՀա՛ այդ իրողությունը Հասւաւող օրինակներից մեկը: Երբ Համաղդային ժողովը վերջանալուց Հեւո թուրքաՀայ ւաւդամավորների մի մասը էջմիածնից Թիֆլիսի վրայով մեկնում էր կ. Պոլիս, Թիֆլիսում նրանց դւնվելը Համընկավ կովկասի Հայ բարեդործական ընկերության 30-ամյա Հոբելյանի Հանդեսին: Միջոցառման ւաչւոնական ւակումից առաջ ընթերցվեցին սւացված չնորՀավորական Հեռադրերը, որոնց թվում նան Սրմանյանից սւացվածը: Երբ վերջացավ Հեռադրի ընթերցումը, Հեւնեցին ամբողջ դաՀլիճի որուընդոսւ ծաւերը ն «կեցցե՛ Սրմանյանը» բացականչությունները, որոնք Հինդ րուեից ավելի ւնեցին: Ցույցն այնքան ււավորիչ էր, որ նույնիսկ թուրքաՀայ Հակաօրմանյանական ւաւդամավորներից ոմանք, անակնկալի դալով, իրենք էլ սւիւված սկսեցին ծաւաՀարել: 1911 թ. դեկւեմբերյան կաթողիկոսական ընւրությունը չաւերը Համարում էին «Համաղդային խայւառակություն»1: Դրանց Հեւնանքով անՀամերաչխության ն բաժանման վիՀ ւորվեց Հայության ւարբեր Հաւվածների միջն, որը լցնելու Համար ւարիների ջանքեր էին Հարկավոր:

Մաւենադարան, կարաւեւ Տեր-Մկրւչյանի արխիվ, թղթ. 100, վավ. 118, թ. 1:

ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՊԵՏԵՐԲՈՒՐԳՈՒՄ

Դեռ 1911 թ. սեււեմբերից Թիֆլիսում լուրեր էին ււըւվում, թե կառավարությունը մւադիր է «Դաչնակցության դործը» քննել ոչ թե Թիֆլիսի կամ Նովոչերկասկի դաւասւանական ւալաւում, ուր կենւրոնացված էին «Գործի» Հեւ առնչվող բոլոր ւասւաթղթերը, մեղադրյալների վերաբերյալ Հսկայական նյութեր, այլ Պեւերբուրդում, սենաւի Հաւուկ աւյանում, որ կաղմվում էր բարձրադույն Հրամանով՝ բացառիկ կարնորություն ունեցող ւեւական Հանցանքների դործերը քննելու Համար: Տարվա վերջին ամսում որոչակի Հայւնի դարձավ, որ դաւավարությունը մայրաքաղաքում սկսվելու է 1912 թ. Հունվարի երկրորդ կեսին: Ռուսասւանում ւեղի ունեցած Հեղաւոխական չարժումների դեմ ցարիղմի ձեռնարկած բաղմաղան միջոցառումների չարքում առանձնակի ւեղ էին բռնել քաղաքական դաւավարությունները: ՎերՀիչենք 19-րդ դարի Հեղաւոխական դեւքերի Հեւնանքով կաղմակերւված դաւավարությունները, որոնք սկսվելով դեկաբրիսւների ՀաչվեՀարդարից, չարունակվեցին միչն դարավերջ: 70-ական թվականներին դրանք նարոդնիկների դաւավարություններն են, որոնք Հայւնի են «50-ի», «193-ի», «կովալնսկու», «Զասուլիչի», «Սսինսկու» անուններով: Հաջորդ ւասնամյակում ւեղի են ունենում մի չարք ուրիչ դաւավարություններ, որոնք ւաւմության մեջ մւան որւես «16-ի», «Ժելյաբովի», «Պերովսկայայի», «կիբալչիչի», «Միխայլովի» դաւավարություններ: Դրանց Հաջորդեց 90-ականների դաւավարությունների չարքը՝ «14-ի» (Ֆիդներ, Ռոդաչն ն ուրիչներ), «17-ի» (Բոդդանովիչ, Գրաչնսկի ն ուրիչներ), «21-ի» (Լուաւին ն ուրիչներ): Այդ դաւավարությունների ընթացքը ն կայացած դաւավճիռները ցույց էին ւալիս, որ բռնաւեւական Ռուսասւանում սկսվել է անկախ դաւական Համակարդի սւեղծման դործընթացը: Հայկական Հեղաւոխական չարժման 30-ամյա ւաւմու414

թյան ընթացքում ւեղի էին ունեցել երկու խմբական դաւավարություններ: Առաջինը վերաբերում է 19-րդ դարի 80-ական թվականների սկղբին: 1880-1881 թթ. կարինում սւեղծվել էր «Պաչււան Հայրենեաց» Հեղաւոխական դաղւնի կաղմակերւությունը, որի դոյությունը թուրքական իչխանությունները բացաՀայւեցին 1882 թ.: Թուրքական դաւարանի առաջ կանդնեց կաղմակերւության անդամներից 56 Հոդի, որոնցից 40-ը դաւաւարւվեց 5-15 ւարվա աղաւաղրկման: Երկրորդ ն ավելի խոչոր խմբային դաւավարությունը կաւված էր Սարդիս կուկունյանի արչավախմբի Հեւ: 1890 թ. սեււեմբերի 24-ին արչավախումբն անՀաջող ւորձ է անում անցնելու ռուս-թուրքական սաՀմանը ն օդնության դնալու օսմանյան լծի ւակ ւառաւող Հայերին: Ձեռնարկը ձախողվում է Հենց սաՀմանում. ղինված խմբի անդամների մեծ մասը ղինաթաւվում է ու ձերբակալվում: Ավելի քան երկու ն կես ւարի բանւային ծանր ւայմաններում ւառաւելուց Հեւո 1893 թ. աւրիլ-մայիսին Երնանի նաՀանդային դաւարանը կարսում կաւարում է նրանց դործի քննությունը ն արչավախմբի 27 մասնակիցների ւարբեր ժամկեւներով դաւաւարւում աքսորի ն ւաժանակրության: Նչված երկու դաւավարությունները Հասարակական լայն արձադանք չունեցան: Զխոսելով Թուրքիայում արդարադաւության լիակաւար բացակայության մասին՝ նկաւենք, որ ցարական կառավարությունը կովկասը ն Անդրկովկասը դիւում էր որւես դաղութային ծայրամաս՝ իր ոչ-քաղաքակիրթ բնիկ ժողովրդով, որին խորթ են օրենքն ու օրենսդրությունը: Հայ Հեղաւոխականը չէր դաւվում, այլ ւաւիժ էր սւանում ւեղնոււեղը՝ նեւվելով բանւ, Հրացանաղարկ լինելով կամ կյանքը ավարւելով կախաղանի վրա: 20-րդ դարի սկղբին ռուսաՀայության կյանքի կարնոր առանձնաՀաւկությունն այն էր, որ ցարական իչխանությունների՝ 19-րդ դարի 90-ական թվականներից որդեդրած ՀակաՀայկական քաղաքականությունը դործնական մարմնավորում սւացավ Հայության դեմ բացաՀայւ ւայքարի միջոցով: Ընդամենը մեկ ւասնամյակում այդ ւայքարը ներառեց երեք ւուլ. 1) կովկասի ւոխարքա իչխան Գոլիցինի դրդումով՝ բռնաւեւության

Հաւուկ օրենքներով Հայ եկեղեցու կալվածքների դրավումը, 2) Անդրկովկասում թուրք-Հայկական ընդՀարումների օրերին վարչակաղմի, ոսւիկանության ն ղորքի կողմից թուրքերի ւաչււանությունը ն նրանց բացաՀայւ աջակցությունը, 3) Դաչնակցության աննախադեւ Հեւաւնդումն ու Հալածանքը: Եվ աՀա՛ Հայկական Հեղաւոխության ւաւմության մեջ սկսվում էր առաջին խմբական ամենամեծ դաւական դործը՝ ՀՅ դաչնակցության դաւավարությունը: Դաչնակցության դեմ սարքված Հսկայական դործը թե՛ իչխանության ներկայացուցիչների դերակչիռ մասին ն թե՛ ռուսական Հասարակության որոչ խավերին առիթ ւվեց կարծիք կաղմելու, թե Հայ ժողովուրդը ւոդորված է Հեղաւոխական ու անջաւողական ձդւումներով ն որ նա իր ծոցում Հակաւեւական դաղաւարներ է սնուցում: Դաչնակցությանը դաւի քաչելուն կւրականաւես դեմ էր կովկասի ւոխարքա կոմս իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովը: Ներքին դործերի ն արդարադաւության նախարարներին Հղած նամակներում նա թյուրիմացություն էր Համարում այդ նախարարությունների չինովնիկների մու սւեղծված այն կարծիքը, թե կովկասում ամենաՀեղաւոխական ւարրը Հայ ժողովուրդն է", իսկ երկրամասի Հեղաւոխական ցնցումների դլխավոր մեղավորը՝ Դաչնակցությունը: Ելնելով դրանից՝ նա ւաՀանջում էր դադարեցնել այդ կուսակցության անդամների, Հասարակական դործիչների, ձեռնարկաւերերի, ւասւաբանների ն ուրիչ մասնադիւության անձանց ձերբակալություններն ու բանւերում կաւարվող կււանքները: " Թիֆլիսի քաղաքադլուխ Ալ. Խաւիսյանի Հեւ ունեցած Հանդիւման ժամանակ ւոխարքան, բնութադրելով Հայ ժողովրդին, ասել էր, թե վերջինս սիրում է երեք բան՝ դւրոց, եկեղեցի ն դրամ: Այսւիսի մի ժողովուրդ չի կարող Հեղաւոխական լինել, մանավանդ, որ երկրի աչխարՀադրական դիրքը նւասւավոր չէ այդ ւեսակեւից: «ինձ մեղադրում են, որ ես Հայասէր եմ,- չարունակել էր ւոխարքան,- որ ես կսիրեմ Հայ ժողովուրդը, որւէս այդւիսին: Բայց ես Հայերին դնաՀաւում եմ որւէս ռուս աղդեցութեան ւարածող լաւադոյն ւարրի, եւ դրա մէջ է, որ ւէւք է ւնւրել Հայերի ռուսասիրութեան աղբիւրը» (ւե՛ս «Հայրենիք», ‹ 8 (116), Հունիս, 1932, էջ 126):

Ալեքսանդր Խաւիսյանը վկայում էր, որ ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովը դաւավարություն իրականացնելու դեմ բողոքել էր նան ցարին, առարկելով, որ Դաչնակցությունը ռուսական չաՀերի դեմ չէ, որ ւայքարելով Թուրքիայի դեմ՝ նա օդոււ է բերում Ռուսասւանին, ն որ ռուս ւաչւոնյաների դեմ կաւարած աՀաբեկումները մասնակի բնույթ ունեն1: Բայց ւոխարքայի նախաղդուչացումները Հաչվի չառնվեցին: Երբ մայրաքաղաքում վերջնական որոչում ընդունվեց կաղմակերւել Դաչնակցության մեծ դաւը, ւոխարքան ւաչւոնական դրություններով չարունակում էր կենւրոնին Հորդորել Հեւ կանդնել այդ քայլից, որովՀեւն դա կարող էր աւակենւրոնացման նոր ւաւճառ դառնալ կովկասաՀայության մեջ: իսկ ինչո՞ւ ամենալայն լիաղորություններով օժւված Վորոնցով-Դաչկովն ի վիճակի չեղավ առաջ ւանելու սեւական կամքը, մանավանդ եթե նկաւի ունենանք, որ խնդիրն անմիջականորեն վերաբերում էր իր բարձր ւաչւոնին: Ալ. Խաւիսյանի վկայությամբ, «Համայն Ռուսասւանի մէջ ւոխարքան առաջինն էր, որ կվայելէր թադաւորի բացարձակ վսւաՀութիւնը»2: Սրենսդրության 11-րդ Հոդվածի Համաձայն, ւոխարքան կարող էր չկաւարել կենւրոնական կառավարության որնէ որոչում, եթե դա չէր Համաւաւասխանում կովկասյան իրողություններին, ւայմանով, որ այդ մասին Հայւներ ցարին, միաժամանակ ւեղեկացներ նրան մերժման դլխավոր չարժառիթների մասին: Այդ ամենի Հեւ միասին, սակայն, ւոխարքայի իրավասության սաՀմաններից դուրս էին դաւական իչխանությունները, որոնք, ըսւ օրենքի, անկախ էին իրենց դործունեության մեջ: Նա չէր կարող խառնվել քննչի դործերին, ւոխել դաւարանի որոչումը ն այլն: Նա կարող էր Հանդես դալ միայն խնդրողի դերում3: Դաչնակցության դեմ մեծ դաւ կաղմակերւելով՝ կառա1

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 8 (116), Հունիս, 1932, էջ 125-126: Նույն ւեղում, էջ 125: Տե՛ս նույն ւեղում:

վարությունը նւաւակ ուներ Հանրության աչքում վարկաբեկել նրան ն իրավական Հիմքեր սւեղծել կաղմակերւությանը նոր Հարվածներ Հասցնելու Համար: ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆԹԱՑՔԸ. - կովկասաՀայ մւավորականության մի ղդալի մասը մու երեք ւարի բանւում ւանջվելուց Հեւո, վերջաւես, կանդնեց դաւարանի առջն: 1911 թ. դեկւեմբերի կեսերից սկսած՝ Ռուսական կայսրության ւարբեր քաղաքների բանւերից վադոնները խումբ առ խումբ Պեւերբուրդ էին բերում մեղադրյալներին, ըսւ որում ւանում էին նախաղդուչական ամենախիսւ միջոցների կիրառմամբ, իբրն Հույժ վւանդավոր Հանցադործների1: «Հորիղոնը» իր մի Հաղորդման մեջ նկարադրում էր, թե Պեւերբուրդում ինչւես էին դիմավորում նրանց: «Ամսոյս 13-ին,- նչում էր թերթը,կովկասից Պեւերբուրդ բերուեցին առանձին կալանաւորական վադոնում «Դաչնակցութիւն» կուսակցութեան անդամները: Գնացքը դալու միջոցին կայարանում դւնւում էին նախնական կալանաւորման ւան դլխաւորի օդնականը, Նիկոլաեւսկեան երկաթուղում ժանդարմական բաժանմունքի դլխաւորը, ւաՀնորդական բաժանմունքի դլխաւորը, ւաՀնորդական կամանդայի ուժեղացրած կաղմը: Գնացքը դալուց յեւոյ «Դաչնակցութիւն» կուսակցութեան անդամների վադոնը ւարուեց մի այլ Հրաւարակ: Այսւեղ եկան երկու բանւային աււոմոբիլներ, եւ կալանաւորները վադոնից ւոխադրուեցին աււոմոբիլները: Ձիաւոր ժանդարմների ուղեկցութեամբ աււոմոբիլները դնացին նախնական կալանաւորման ւուն»2: ՀովՀաննես Թումանյանը նույնւես, երկրորդ անդամ ձերբակալվելուց ն չուրջ 40 օր Մեւեխի բանւում մնալուց Հեւո, 1911 թ. դեկւեմբերի 19-ին մի խումբ կալանավորների Հեւ այնւեղից դուրս է բերվում ն ուղարկվում Պեւերբուրդ: Այդ օրվա դիչերը վերՀիչում է Նվարդ Թումանյանը: Հայւնի էր դարձել, որ «Դաչնակցության դործով» մեղադրվող բանւարկյալներին Տե՛ս “Русское Слово”, 13 января 1912 г., «Ախուրեան», ‹ 8, 2 ւեւրվարի 1912 թ., «Աչխաւանք» (Վան), ‹ 21-68, 7 աւրիլի 1912 թ.: «Հորիղոն», ‹ 280, 18 դեկւեմբերի 1911 թ.:

բանւից Հանելով՝ ւանելու են երկաթուղային կայարան ն այնւեղից աւրանքաւար վադոնով ուղարկելու են Պեւերբուրդ: «Մենք բոլորս,- դրել է նա,- մայրիկն ու երեխաները, ինչւես մյուս բանւարկյալների Հարաղաւները, առավուից մինչն երեկո Մեւեխի բանւի մուի ւողոցներում ու նրբանցքներում անցկացրինք: ԱնՀամբեր սւասում էինք բանւարկյալների դուրս բերելուն: Սրը մթնում էր արդեն, երբ բանւի դռները ճռնչալով բացվեցին: Մեղ վրա չաւ ծանր աղդեց բանւարկյալների ուքերի չղթաների ղընդղընդոցը. դնում էին չարքերով՝ չրջաւաւված Հրացանավոր ոսւիկաններով: Հայրիկը ն մի երկու Հոդի առանց չղթաների էին: Ասում էին, որւես աղնվական ծադում ունեցողների, աղաւել էին չղթաներից»1: Թումանյանի ւեսարանը դիւող Հարաղաւներն ու ընկերները Հեւադա օրերին էլ Հոդեկան ւվայւանքների մեջ էին: Բայց ժամանակը կաւարում էր իր դործը՝ օրերի թավալքի Հեւ նրանք սւիւված էին Հաչւվելու եղելության Հեւ: «Հիչում եմ,դրել է Նվարդը,- երբ Հայրիկին Պեւերբուրդ էին ւարել դաւավարության, մայրիկը կաւակով ասում էր. «է՛, ինքը Հնարավորություն չունեցավ իր միջոցներով դնալու, դոնե էսւես աչխարՀ կւեսնի»2: իրոք, «Թումանեանը մինչ այդ ուքը դուրս չէր դրել կովկասից»3, թեւեւն չաւ էր ցանկացել լինել Հաւկաւես Պեւերբուրդում: Դրանից ընդամենը մի քանի ամիս առաջ, 1911 թ. ամռանը, ամուսնացել էին ՀովՀ. Թումանյանի դուսւր Աչխենը ն Թիֆլիսի քաղաքադլուխ Ալեքսանդր Խաւիսյանի կրւսեր եղբայր, իրավաբան Գնորդ Խաւիսյանը: Վերջինս ցանկություն Հայւնեց լինելու իր աներոջ՝ ՀովՀ. Թումանյանի ւաչււանը: Խնդրանքը Հարդվեց, ն նա ւաչւոնաւես ւաչււան նչանակվեց: Դեկ1

Նվարդ Թումանյան, Հուչեր ն ղրույցներ, էջ 94-95: Նույն ւեղում, էջ 95: Վարդդէս ԱՀարոնեան, ՅովՀաննէս Թումանեան: Մարդը եւ բանասւեղծը, էջ 145:

ւեմբերի 26-ին նորաւսակները մեկնեցին Պեւերբուրդ: Բայց մինչ այդ, այնւեղ՝ Պեւերբուրդում, լուրջ աչխաւանք էր ւարվում դաւավարական դործի մեջ ներդրավելու առավել ւորձված ւասւաբանների: ՀՅ դաչնակցության ղեկավարությունը, ղորաՀավաքի ենթարկելով բոլոր Հնարավորությունները, ամեն ինչ անում էր դաւաւարւյալների ւաչււանությունն արդյունավեւ կաղմակերւելու Համար: կուսակցության ղեկավար մարմինների կոչերով ւարբեր երկրների Հայերը Հանդանակություն էին կաւարում ն Հավաքված դումարները ւրամադրում ւառաւյալ իրենց եղբայրների ւաչււանությանը: Սրինակ՝ ԹեՀրանի Հայերը խոչոր դումար (30 Հաղար ղռան) Հայթայթեցին: կարելի է ասել, որ այդւեղ Հանդանակված դումարն իր չաւով ղիջում էր միայն ԱՄՆ-ում Հանդանակվածին1: Միքայել Վարանդյանը դրում էր. «Բողոքի խուլ մրմունջը դուրս կը սողար բանւի ւարիսւներէն, կը սլանար դէւի Հայ աչխարՀի բոլոր ծայրերը եւ ամենուրեք Հայ ժողովուրդը կ’որդեդրէր բանւարկեալներու դաւը, կը բերէր անոնց իր եղբայրական օդնութիւնը... կու դար օդնութիւնը Պալքաններէն, ամերիկաՀայ դաղութէն, Պարսկասւանէն եւ Թուրքաց Հայասւանէն: Անդամ մը եւս կը ջնջուէին արՀեսւական սաՀմանները եւ կը չեչւուէր աղդային Համերաչխութիւնը մէկ, ընդՀանուր ու նուիրական դաւի չուրջ... Երիւասարդ ու մւավորական ուժեր բանւի Հասւ ւաւերուն եւեւէն լռիկ մեղ կը դիւեն... յուսալով թէ իրենց դաղաւարակից ընկերներու ղոՀողութիւններու դնովն է, որ ւիւի աղաւին իրենք՝ կեանքի եւ մաՀու այդ ծանր ւադնաւէն... Եւ նրանց յոյսերը ի դերեւ չելան...»2: Դաւի էր կանչված 159 Հոդի, այդ իսկ ւաւճառով Ռուսասւանի իրավունքի ւաւմության մեջ Դաչնակցության դաւավարությունը Հայւնի է նան որւես «159-ի դաւավարություն»: ինչւես արդեն նչել ենք, ամբասւանյալների մեջ կային ամենաւարբեր մասնադիւությունների մարդիկ: “Голос Москвы” Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 3 (335), մարւ, 1953, էջ 68: Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 123:

(«Գոլոս Մոսկվի») լրադիրը Հաղորդում էր, որ մեղադրվողներից բժիչկներ ն ւասւաբաններ են 10 Հոդի, քաղաքացիական ինժեներ՝ 1, քաՀանա՝ 2, աղնվական՝ 12, վաճառական՝ 8, ուսանող՝ 6, մեչչան՝ 40, դյուղացի՝ 67 ն թուրքաՀւաւակներ ու ւարսկաՀւաւակներ՝ 131: Դաչնակցության մամուլը լայնորեն քարողում էր այն միւքը, թե Սւոլիւինը ՀրաՀրել է Հայության մեջ դործող ամենաուժեղ կուսակցության դեմ կաղմակերւել մի մեծ դաւասւանական դործ, որւեսղի սւիւակ ւեռորը ւարածի ամբողջ Հայ ժողովրդի վրա: Դաւաւարւելով ու ւաւժելով Դաչնակցությանը, դրանով իսկ դաւաւարւվում ու ւաւժվում է ամբողջ Հայությունը: Եվ որւես դրա դլխավոր աւացույց մաւնանչվում էր ամբասւանյալների սոցիալական կաղմը, այսինքն այն իրողությունը, որ նրանց թվում կան Հայ ժողովրդի բոլոր խավերի ներկայացուցիչներ: Դրանով իսկ Դաչնակցությունը ւորձում էր ողջ Հայ ժողովրդին նույնացնել իր Հեւ: Հայկական ւաՀւանողական ն աղաւական մամուլի օրդանները կւրականաւես Հանդես էին դալիս ցարական կառավարության կաղմակերւած դաւը որւես ողջ Հայության դեմ ուղղված բիրւ Հալածանք ներկայացնելու ւորձերի դեմ: Այդ ւեսակեւից անղիջում էր Հաւկաւես ւաՀւանողական «Արօրը» (Թիֆլիս): Թերթը դրում էր, թե իրեն նույնացնելով Հայ աղդի Հեւ, «Դաչնակցութիւնը յանձին իր եւրուական, ամերիկական եւ թիւրքական բիւրօների - ամեն կերւ աչխաւում էր չաՀադործել իր օդւին այդ ւրոցէսը, նիւթական նոր ղոՀողութիւններ կորղելով Հայ ժողովրդից յանուն ռուս կառավարութիւնից Հալածուած Հայ ժողովրդի. եւ դւնուեցին եւս միամիւ Հայկական դաղութներ, օրինակ Ամերիկայում, որոնք Հաւաւացին դաչնակցական դրամաչորթ քարողիչներին եւ դաւարկեցին իրանց դրւանները յօդոււ եւ ի ւառս այդ քարողիչների: Անչուչւ՝ թէ՛ եւրուական եւ թէ՛ ռուսական Հասարակական կարծիքները, Հաւասարաւէս անդիւակ եւ անւեղեակ Հայկական

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 15, 24 Հունվարի 1912 թ.:

իրականութեան ւայմաններին, այն դիրքին, որ ներկայումս դրաւում է Դաչնակցութիւնը Հայ ժողովրդի աչքում, Հալած իւղի ւեղ կարող էին ընդունել թէ՛ դաչնակցականների ողբը եւ կոծը՝ Հայութեան դէմ յարուցուած Հալածանքի մասին եւ թէ՛ Հայ ժողովրդի ամբողջովին յեղաւոխական լինելը»1: 159 մեղադրյալներից սենաւի Հաւուկ աւյանի դաւին էին բերվել 149 Հոդի, քանի որ 10 մեղադրյալներ՝ Ավեւիս ԱՀարոնյանը, Ավեւիք իսաՀակյանը, ուսուցիչ Գարեդին Խաժակը, ճարւարաւեւ ՀովՀաննես Քաջաղնունին, Ավեւիք Մնացականյանը, Արամայիս Աղնավուրյանը, Գ. Գեորդյանը, Գ. Մուսյանը, Պ. ՎաՀանյանը ն կ. Հովսեւյանը Հեւաւնդումներից թաքնվել էին կամ կարողացել էին ւախչել արւասաՀման, Հեւնաւես չէին ներկայանալու դաւարան2: Դրանց վերաբերյալ դործերը առանձնացվել ն քննարկումից Հանվել էին ժամանակավորաւես, այսինքն՝ նրանք կդաւվեին այն ժամանակ, երբ կբռնվեին կամ իրենք կդային ու կՀանձնվեին արդարադաւության ձեռքը: Երաչխավորությամբ ն դրավով աղաւ արձակված, բայց դաւավարությունից խույս ւված մի քանի անձինք կրկին էին ձերբակալվել: Ամբասւանյալների ցուցակում կային ն այնւիսիք, որոնք չէին դւնվել, այսինքն՝ որոնք անՀեւացել էին դեռ նախնական քննություններն սկսելուց առաջ, ինչւես՝ բժ. Մ. Մուրադյանը, Սարիբեկ Հարությունյանը ն այլոք3: Ավելորդ չէ նչել, որ ժամանակավորաւես աղաւության մեջ դւնված մեղադրյալների Համար իբրն դրավական մուծվել էր 611000 ռուբլի, որից դաւից խուսաւած մեղադրյալների ժամանակավոր աղաւման Համար մուծած դումարը կաղմում էր 281 Հաղար4: Գրավ դրված ընդՀանուր դումարն անՀամեմաւ չաւ ավելին էր, քան դաւավարության կաղմակերւման ն անցկացման Համար կառավարության կաւարած ծախսերն էին5: Տե՛ս «Արօր», ‹ 2, ւեւրվար, 1912, էջ 87: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 63, 23 մարւի 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 32, 14 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 39, 24 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս “Русское Слово”, 20 марта 1912 г., «Հորիղոն», ‹ 63, 23 մարւի 1912 թ., ‹ 69, 5 աւրիլի 1912 թ.:

Ամբասւանյալների նսւարանների վրա էին Դավիթ Զավրիյանը, ՀովՀաննես Թումանյանը, Ավեւիք ՍաՀակյանը, Համո ՍՀանջանյանը, Հովսեւ Արղությանը, Լնոն Աթաբեկյանը, Նիկողայոս Սաթունյանը, նախկին վարդաւեւ կորյուն ՍաՀակյանը, Համաղասւ Սրվանձւյանցը, Լնոն Մուչեղյանը, Սերդեյ Եդիդարյանը ն այլոք: Դաւվողներից մի քանիսը խոչոր կաւիւալիսւներ էին, ինչւես օրինակ՝ ռոսւովցի վաճառական Խլեբնիկովը, Թիֆլիսի միլիոնաւերերից Ալեքսանդր Մելիք-Աղարյանը, մեծաՀարուսւներ ՇաՀնաղարովը, Շաւոչնիկյանը ն Գենջ-Սղլունը1: Նրանց կողքին էր II ւեւական դումայի անդամ Սւեւան Տեր-Ավեւիքյանը: Ամբասւանյալների մեջ էին աՀաբեկիչներ Դովլաթյանը, Բաւունյանցը, Հոմելյանցը, Սայամովը2... 149 մեղադրյալներից 49-ը դրավականով աղաւության մեջ էր, բայց նրանց արդելված էր Հեռանալ մայրաքաղաքից ն թույլ Հսկողության ւակ էին: Մնացած 100 Հոդին, այդ թվում նան ՀովՀ. Թումանյանը, դաւավարության ամբողջ ժամանակաչրջանում ւաՀւանվում էին նախնական կալանքի ւակ: Դաւական աւյանի նախադաՀ էր նչանակվել ժամանակի խոչոր իրավաբաններից մեկը՝ խելացի ու բարեկիրթ սենաւոր Ա. Ն. կրավցովը: Աւյանի անդամներ էին սենաւորներ, դաւախաղներ, այլ կարդի իրավաբաններ, նան՝ ւեւական դեմքեր: Դրանք էին՝ սենաւորներ Մարկնիչը, Գարինը, Բախւիարովը, Պեւերբուրդի քաղաքադլուխ Զվալյանսկին, որն այդ օրերին վախճանվեց ն նրան ւոխարինեց նոր քաղաքադլուխ ի. Գլաղունովը: իբրն դասային ներկայացուցիչներ սրանց լրացնում էին աղնվականների ւարադլուխ Երուկինը, Ռիդայի քաղաքադլուխ Արմչւեդը, Տուլայի նաՀանդաւեւը, Պեւերբուրդի նաՀանդից մի ւանոււեր3: Տե՛ս “Русское Слово”, 13 января 1912 г., «Հորիղոն», ‹ 12, 31 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 12, 31 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 15, 24 Հունվարի 1912 թ.:

Պեւական մեղադրողներն էին սենաւի ավադ դաւախաղի օդնական Սերդենը ն Նովոչերկասկի դաւասւանական ւալաւի դաւախաղ Ակսակովը1: Դաւավարության մեջ ներդրավվել էր այն ժամանակվա Ռուսասւանում լայնորեն ճանաչված, Պեւերբուրդի ն Մոսկվայի աղաւախոՀ ւասւաբանների մի մեծ ու ւայլուն Համասւեղություն՝ Ալեքսանդր կերենսկի, Ալեքսանդր Զարուդնի, Սսկար Գրուղենբերդ, Սկարնյակով, Սոկոլով, Լավրենւն, Բերնչւամ, Սկարյաւին, Բարր, կաղարինով, Վոլկենչւեյն, Ումանսկի, Պոլնով, կուրաբչնսկի, Պերներղն, Գոլդչւեյն, Յաբլոնսկի, Զիարով, Զերքեղով, Բըկով, Անդրոնիկով, Մարդուլիես, Խոմենւովսկի, Նիոդնիչանսկի, իչխան Սիդամանով-էրիսթով, Անդրենսկի, ւեւական դումայի անդամներ Վասիլ Ալեքսենիչ Մակլակով ն Նիկոլայ Վասիլնիչ Տեսլենկո2: Համբավավոր ւասւաբաններից չաւերը կամովին էին Հանձն առել ամբասւանյալների ւաչււանությունը: Մեծ անուն ուներ Հաւկաւես Գրուղենբերդը՝ որւես կարող ու անվախ ւասւաբան: Շաւերի Հույսը նրա ւրկարար ւաչււանության վրա էր: Անվանի ւասւաբաններին լրացնում էին երիւասարդ Հայ ւասւաբաններ՝ թիֆլիսցի երդվյալ Հավաւարմաւարներ՝ Գրիդորի Զալխուչյանի որդին, Բուդաղյանը, Գնորդ Խաւիսյանը, Սմբաւ Խաչաւրյանը, Քալանթարյանը, կարճիկյանը, որոնք աչքի ընկնող ուժեր չէին, բայց մեծ նվիրվածությամբ էին դործի անցել3: Նրանք դաւավարությունից առաջ ն ընթացքում ուսումնասիրում էին Հարյուրավոր ամբասւանյալների թղթերը, դրանք կարդի բերում ու ներկայացնում աւյանին: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 11, 19 Հունվարի 1912 թ., «Հայրենիք», ‹ 6 (352), Հունիս, 1955, էջ 14: Տե՛ս “Народный Лист” (СПб), 13 января 1912 г., «Հորիղոն», ‹ 63, 29 մարւի 1912 թ.: Մամուլում (օրինակ՝ "Утро России" (СПб), 18 января 1912 г.), սխալ Հիչաւակում կա, թե ւասւաբանների թվում եղել են նան ւեւական դումայի անդամներ Պավել Նիկոլանիչ Միլյուկովը, Մովսես Աճեմյանը ն մոսկվացի Հայւնի Հայ ւասւաբան Յակուլովը: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 19, 28 Հունվարի 1912 թ., «Հորիղոն», ‹ 15, 24 Հունվարի 1912 թ.:

ինչւես ւեսնում ենք, ի թիվս այլոց, ւասւաբանների թվում էր նան ւաղանդավոր իրավաբան, Հեւադայում Ռուսասւանի ժամանակավոր կառավարության վարչաւեւ Ալեքսանդր Ֆեոդորովիչ կերենսկին, որը դաւավարության ընթացքում մեծ ջանքեր դործադրեց մեղադրյալներին արդարացնելու Համար": ԸնդՀանուր առմամբ մեղադրյալների դործի ւաչււանությանը ներդրավվել էր 32 ւասւաբան, իսկ իրենց օդնականներով Հանդերձ նրանց թիվը Հասնում էր չուրջ 60-ի1: Փասւաբանները Հանդամանորեն ուսումնասիրել էին բաղմածավալ «Գործը» ն ւաչււանության աչխաւանքը բաժանել իրենց միջն: Նրանցից միայն մի քանիսն էին, որ սւանձնել էին մեկական մեղադրյալի ւաչււանությունը, ինչւես օրինակ, Լավրենւնը, Բըկովը, կաղարինովը, իչխան Սիդամանով-էրիսթովը, կուրաբչնսկին2: Սրինակ՝ առանձին ւասւաբան ուներ միլիոնաւեր Ալ. Մելիք-Աղարյանը, որն իր ւաչււան կաղարինովին վճարել էր 10000 ռուբլի: Համարյա նույնքան դումար էր իր ւասւաբան կուրաբչնսկուն վճարել մեծաՀարուսւ Ք. ԳենջՍղլունը: Փասւաբանների մեծ մասը ւաչււանում էր մեկից " Փակադծերում նչենք, որ դաւավարության ժամանակ Ալեքսանդր կերենսկու ն մեղադրյալների միջն սւեղծված կաւերը ւաՀւանվեցին նան դաւից Հեւո: Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի ւարիներին կովկաս եկած կերենսկին Թիֆլիսում Հաճախ է այցելել ՀովՀ. Թումանյանին ն Պեւերբուրդի դաւավարության ժամանակ իր Հեւ մւերմացած ուրիչ Հայ դործիչների: 1917 թ. Հոկւեմբերյան Հեղաչրջումից Հեւո անցնելով արւասաՀման՝ Ալեքսանդր կերենսկին ւարադրության ւարիներին բաղմիցս դրական արւաՀայւություններ է արել Հայ ժողովրդի, ՀՅ դաչնակցության մասին, կաւեր է ւաՀւանել Հայ դործիչների Հեւ: Երկրորդ ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի ավարւից անմիջաւես Հեւո ԱՄՆ-ում բնակվող կերենսկին մւադրվել էր այնւեղ Հրաւարակել "Крестьянская Россия" («կրեսւյանսկայա Ռոսսիա») անունով թերթ ն այդ նւաւակով օդնության խնդրանքով դիմել էր «Հայրենիք» ամսադրի խմբադիր Ռուբեն Դարբինյանին: Վերջինս Բոսւոնի դաչնակցականների չրջանում կաղմակերւած դրամաՀավաքի ընթացքում դոյացած ոչ մեծ դումարը ւրամադրել էր կերենսկուն: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 43, 29 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

ավելի մեղադրյալների: Սրինակ՝ Վոլկենչւեյնը ւաչււանում էր 3 Հոդու (այդ թվում՝ ԱբրաՀամ Գյուլխանդանյանին), Պերներղնը՝ 5 (այդ թվում՝ Համո ՍՀանջանյանին), Բարրը՝ 8, Գրուղենբերդը՝ 11 (այդ թվում՝ ՀովՀաննես Թումանյանին), կերենսկին՝ 14 Հոդու, Սկարյաւինը բոլորից չաւ՝ 23 Հոդու1: 10 ն ավելի մեղադրյալների ւաչււանները նրանցից յուրաքանչյուրից սւանում էր 500-ական ռուբլի: Պաչււանների վարձաւրության ընդՀանուր դումարը կաղմել էր 70-80 Հաղար ռուբլի: Երեք մեղադրյալներ՝ Ա. Տիդրանյանը, կ. Ղաղարյանը ն կ. էլմասյանը Հրաժարվեցին ւասւաբանական ծառայությունից2: «Դաչնակցության դործով» վկաները 1098 Հոդի էին3, որոնք բաժանված էին երկու կարդի. մի խմբում սենաւի կողմից Հրավիրվածներն էին (400 Հոդի), մյուս խմբում՝ մեղադրյալների ւաՀանջով Պեւերբուրդ եկողները (300 Հոդի): Մնացած 398 վկաներին նւաւակաՀարմար չէին Համարել Պեւերբուրդ կանչել: Նախաւեսված 700 վկաների ւոխարեն մայրաքաղաք էր եկել 160 վկա4, որոնց դաւարանը բաժանեց 5 խմբի: կովկասից եկած վկաների թվում էին Երնանի նաՀանդաւեւ կոմս ՏիղենՀաուղենը, Գանձակի նաՀանդաւեւ կովալնը, Բաքվի քաղաքաւեւի օդնական Պոդդուրսկին, Թիֆլիսի քաղաքադլուխ Ալ. Խաւիսյանը, Նախիջնանի քաղաքադլուխ Բալաբանովը, բժ. կ. Սւեւանյանը, Գարեդին վրդ. Հովսեւյանցը, Աչու եւս. Շախյանը, Մուչեղ վարդաւեւը, Ներսես վրդ. Մելիք-Թանդյանը, Սամսոն Հարությունյանը, երդվյալ-Հավաւարմաւար Ալ. Ասրիբեկյանը ն այլոք: Սրանց միացել էին դեն. Գավրիլովը, դեն. Սաքոնովը, ւեւական դումայի անդամ Պ. Ղուկասյանը ն ուրիչներ: Վկաներին ւրվել էր դնացքի 3-րդ կարդի ւոմսակի դին ն օրական 25 կուեկ «ծախսի ւող»: Այսւես, Թիֆլիսի քաղաքադլուխ Ալ. Խաւիսյանը Պեւերբուրդ դնալ-դալու ն դաւա1

Դաւաւաչււանների ն նրանց ւաչււանյալների ամբողջական ցուցակը ւե՛ս «Հորիղոն», ‹ 63, 29 մարւի 1912 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 43, 29 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 12, 20 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 19, 28 Հունվարի 1912 թ.:

վարության օրերին այնւեղ մնալու Համար սւացել էր 47 ռուբլի1: Դաւարանում ավադ թարդմանչի ւաչւոնը Հանձնարարվել էր ներքին դործոց նախարարության ւաչւոնյա Զարիխովին, որն ուներ օդնական թարդմանիչներ": Դաւավարության ընթացքի ամենօրյա Հսկողությունն իրականացնելու էր Նովոչերկասկի դաւասւանական ւալաւի նախկին դաւախաղ, իսկ այդ ժամանակ ներքին դործերի նախարարի ւեղաւաՀ ն ոսւիկանության ւեւ ի. Ս. Զոլուարնը2: Դաւավարության ընթացքի մասին նա մչւաւես ղեկուցում էր ներքին դործերի նախարար Մակարովին, որը նոր էր այդ ւաչւոնին նչանակվել: Որոչվեց, որ դաւական նիսւերը ւեղի են ունենալու ամեն օր՝ ժամը 12-15-ը ն 18-19-ը ու լինելու են դռնւակ: Դա նչանակում էր, որ դաւավարության ընթացքում անՀնարին էր լինելու որնէ սւույդ բան իմանալ կամ ճիչւ լուսաբանություն կաւարել մամուլի էջերում: "Новое Время"-ի խմբադիր, մոլի Հայաւյաց Լեոնիդ Մենչիկովը թերթում դրում էր. «ինձ Հայւնի է, որ դաւավարությունը ներկա դեւքում կաւարվում է դռնւակ ոչ թե նրա Համար, որ կառավարությունը կարիք է ղդում ծածկել իրեն Համար վարկաբեկիչ որնէ բան, այլ որւեսղի խուսաւի Հայկական (ինչւես նան Հրեական) ամբոխի միջամւությունից, որոնք կարող են դրավել դաւարանում Հասարակությանը Հաւկացված բոլոր ւեղերը ն ւորձել աղմուկով, իրարանցումով աղդել դաւավորների վրա: Վերջիններս, ի դիմաց քննիչ ն մեղադրող իչխանու-

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 19, 28 Հունվարի 1912 թ.: Դաւավարությունը կաւարվում էր ռուսերեն, ն անդրադեւ թարդմանները Հաճախ ավելի էին բարդացնում դործը, որի ւաւճառով ոչ միայն առաջ էին դալիս լեղվական բարդություններ, այլն Հաճախ այլաբանվում էր դործի էությունն իսկ ու Հերոսական դործը վերածվում էր ոճրադործության ն, ընդՀակառակը, ւարղ ոճրադործությունը նկաւվում էր որւես Հերոսական արարք: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 9, 17 Հունվարի 1912 թ.: "

թյունների, Հայերից անչուչւ, սւացել էին անՀաչիվ սւառնալիքներ...»1: «Գործի» Հսկայական լինելը սենաւին Հարկադրել էր նախաւաւրասւական միջոցների մի ամբողջ չարք: Որոչվել էր, որ դաւավարությունը ւեղի է ունենալու Պեւերբուրդի նաՀանդային դաւարանի չինության մեջ: Շենքի «Սւիւակ» կոչվող դաՀլիճը չէր կարող ւեղավորել մեծ թվով մեղադրյալներին, ւասւաբաններին, աւենակալներին ն ւաչւոնյաներին: Այդ իսկ ւաւճառով չենքը նախաւես կարնոր ւուոխությունների ենթարկվեց ն քաղաքական դործերի քննության Համար ւաւչաճ ւեսք սւացավ: Վերակառուցման Հեւնանքով ավելացան նսւաւեղերը, ընդարձակվեց նան դաՀլիճի վերնամասում եղած 40 ւեղանոց բաժինը, որը Հաւկացվելու էր ամբասւանյալների ամենամերձավոր Հարաղաւներին՝ ծնողներին, կնոջը ն ղավակներին: Քանի որ «Սւիւակ դաճլիճն» անմիջական Հաղորդակցություն ուներ նախնական կալանավորման ւան Հեւ ն, բացի այդ, առանձին սանդուղք ուներ դեւի ւողոց, ուսւի դլխավոր միջանցքի մեջւեղում դրվեց արդելաւակոց, ն դաՀլիճն ամբողջովին մեկուսացվեց2: Առանձին ւեղ էր Հաւկացված մամուլի ներկայացուցիչներին3: Քանի որ դաւավարությունը լինելու էր դռնւակ, աւա չենքի դրսում ն ներսում կարդվեցին ուժեղ ւաՀակախմբեր4: Այս բացառիկ միջոցները, ինչւես ն դաւավարությունը կովկասից Պեւերբուրդ ւոխադրելը բացաւրվում էր նան այդ չրջանում ցարական միաւեւության սաւրաւների վրա ՀՅ դաչնակցության ւարածած սարսաւով: «Դաչնակցության դործի» դաւավարությունը սենաւի Հաւուկ աւյանում սկսվեց 1912 թ. Հունվարի 17-ին, երեքչաբթի օրը:

“Новое Время”, 19 января 1912 г. Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 15, 24 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 1, 3 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս “Русское Слово”, 12 января 1912 г.

Դաւական դործընթացն ամենքի Համար ւեւք է ւարղեր Հեւնյալ կարնոր Հարցերը. 1) Արդյո՞ք Դաչնակցությունը ներկայացնում է ամբողջ Հայ ժողովուրդը, թե՞ դա մի մասնավոր Հեղաւոխական կուսակցություն է, որւիսիք կան ուրիչ աղդերի մեջ, 2) ի՞նչ է Դաչնակցությունը. արդյոք դաղաւարական մարդկանց ն դործիչների մի Համախմբո՞ւմ է, թե՞ լոկ մի աՀաբեկչական կաղմակերւություն, մի Հակաժողովրդական մարմին, որի դեմ ամեն ողջամիւ մարդ, ամեն օրինաւաՀ քաղաքացի ւեւք է կռիվ մղի, 3) Ներկա դաւը ն Հալածանքը Հարուցված են Հայ մւավորականությա՞ն, մի քաղաքական կաղմակերւությա՞ն, թե՞ լոկ դրամաչորթների ն առՀասարակ քրեական ոճրադործների դեմ՝ նկաւի առնելով նրանց կաւարած քաղաքական ն քրեական սւանությունները, բռնադրավումները (էքսւրուրիացիա) ն այլն, 4) Արդյոք այժմ նույնւես Դաչնակցությունը վայելո՞ւմ է Հայ ժողովրդի Համակրությունը, թե՞ այդ ժողովուրդն այլնս որնէ ընդՀանուր բարոյական կաւ չունի նրա Հեւ ն դաւաւարւում է նրա դործունեությունը, 5) Ամբասւանվածներն իրո՞ք Հանդիսանում են Դաչնակցության անդամներ, մասնակի՞ց են նրա դործողություններին, թե՞ անարդար կերւով, սխալմամբ ամբասւանված են: Այս դլխավոր Հարցերի լուսաբանությունը էական նչանակություն ւիւի ունենար Հենց Հայ ժողովրդի, ինչւես նան ւաւմության Համար, նկաւի ունենալով, որ «Գործի» քննությունը ւնել էր 3-4 ւարի ն որ աՀադին նյութեր էին Հավաքվել ու կոււակվել: ԴաՀլիճի վերին մասում նսւած էր դաւասւանական աւյանը՝ նախադաՀ սենաւոր Ա. Ն. կրավցովի դլխավորությամբ1: Աջ կողմում ւորձադեւներն էին, ձախում՝ բոլոր մեղադրյալները: Նրանց առջն ւեղավորված էին դաւաւաչււանները, իսկ դիմացը՝ մեղադրողները2: Դաւական աւյանի Հենց առաջին նիսւում ւասւաբաններից մեկն անսւասելի առաջարկ արեց: Նա ասաց՝ քանի որ

Տե՛ս «Արօր», ‹ 2, ւեւրվար, 1912, էջ 86: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 15, 24 Հունվարի 1912 թ.:

չորս ն կես ւարվա ընթացքում Հարցաքննված չուրջ Հաղար վկաներից Պեւերբուրդ է եկել ընդամենը մի ւոքր մասը, ուսւի նւաւակաՀարմար է դաւավարությունը ւեղաւոխել Թիֆլիս: ԽորՀրդակցելուց Հեւո աւյանի անդամները որոչեցին մերժել այդ առաջարկը1: Անդրադառնալով այդ Հանդամանքին “Русское Слово” թերթը նչում էր. այն, որ Դաչնակցության դործը քննվում էր ոչ թե Թիֆլիսում կամ Նովոչերկասկում, այլ մայրաքաղաքում, սենաւի Հաւուկ աւյանում, նչանակում է, որ դա արվում էր բարձրադույն Հրամանով ն վկայում է դաւական դործընթացի բացառիկ կարնորության մասին2: Դաւական աւյանի առաջին նիսւում մի ուրիչ խնդիր նս ծադեց: Դաւաւաչււանները բողոքեցին, որ սենաւոր կրավցովը դաւարանում նախադաՀելու իրավունք չունի, քանի որ նրա թոռը՝ ներքին դործերի նախարարի օդնական ի. Ս. Զոլուարնը, եղել է Նովոչերկասկի դաւական ւալաւի նախադաՀ, որի Հսկողության ւակ է կաւարվել «Դաչնակցության դործով» ձերբակալվածների Հարցաքննությունը, բացի այդ՝ նա մասնակից է եղել «Գործի» մեղադրական ակւը կաղմելուն, մի բան, որ կարող է նախադաՀին չեղել անկողմնակալ ընթացքից3: Դաւական նիսւերը դեռ նոր էին սկսվել, երբ ոսւիկանությունը ւասւաբաններին աՀաբեկելու ւորձ արեց: Սրանք Հունվարի 18-ին ւեւք է խորՀրդակցության Հավաքվեին դաւարանի չենքի իրենց Հաւկացված ւարածքում: Բայց կառույցի ւաՀակաւեւը նրանց արդելեց մւնել մոււքից ներս: Մայրաքաղաքի թերթերը դրում էին, որ նա իր սւորադրյալներին ցուցադրաբար Հրամայել էր ջարդել նրանց «դունչն ու ւռունդը»: Փասւաբանները միաՀամուռ բողոք էին ներկայացրել ներքին դործերի նախարար Մակարովին: Դրանից Հեւո այլնս նման արւակարդ դեւք ւեղի չունեցավ ւասւաբանների Հեւ, որոնք այլնս դործում էին անկաչկանդ ու վսւաՀ4:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 14, 22 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս “Русское Слово”, 12 января 1912 г. Տե՛ս նույն ւեղում: «Ախուրեան», ‹ 5, 20 Հունվարի 1912 թ.:

ինչնէ, ինչւես դրում էր “Биржевые Ведомости” երեկոյան թերթը, սկսվեց մի վիթխարի դաւական դործընթաց, որի նմանը Ռուսասւանը վաղուց չէր ւեսել1: Ամենքին Հայւնի էր, որ Ռուսասւանում եթե կար իչխանության միջամւությունից ւոքր ի չաւե աղաւ մի Հիմնարկություն, դա Ֆեմիդայի ւաճարն էր՝ արդարադաւությունը: Այդ Հիմնարկությունը, լավ թե վաւ, Ռուսասւանում դրված էր ամուր Հիմքերի վրա: Ռուսական արդարադաւության դլխավոր արժանիքը նրա՝ բյուրոկրաւական-կառավարչական աղդեցություններից Հիմնականում աղաւ լինելն էր: Դաւասւանական աւյանի առաջ դիղված էին Դաչնակցության մի չարք ւարիների դործունեությանը վերաբերող Հաղորդադրություններ, վկայաթղթեր, ցուցմունքներ, դրադրություններ: Հայերենից ռուսերեն էին թարդմանվել բաղմաթիվ Հոդվածներ Դաչնակցության մամուլի օրդաններից (Հաւկաւես «Դրօչակից»), թռուցիկներ, նյութեր կուսակցության ռաղմավարության, նրա ծրադրային նւաւակների, կովկասում, ԹուրքաՀայասւանում ն Պարսկասւանում նրա կաղմակերւական ցանցի, ղինական ւաւրասւությունների, կաւարած աՀաբեկումների մասին ն այլն2: Նրա ւրամադրության ւակ էին նան «Դաչնակցության դործի» նախաքննության ււադիր նյութերը, որոնք ամւուված էին յոթ մեծադիր Հաւորներից բաղկացած “Дело об Армянской революционной партии Дашнакцутюн” ընդՀանուր վերնադրով ժողովածուի մեջ: Ավելի քան 5000 ււադիր էջից բաղկացած այդ ժողովածուի ււադրությունը իրականացվել էր Հարցաքննություններին ղուդընթաց: Դա ներառել էր քննիչների կաղմած 134 Հաւորները": Ժողովածուն ււա1 Թերթի Հոդվածի թարդմանությունը ւե՛ս «Մչակ», ‹ 12, 20 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս Անդրէ Ամուրեան, Հայ Դաւ: Հայ ժողովրդի աղաւադրական ճիդերը, ԹեՀրան, 1977, էջ 75: " Նկաւենք, որ “Дело об Армянской революционной партии Дашнакцутюн” ւասւաթղթերի ն նախաքննության արձանադրությունների ժողովածուի մեջ ւեղ են դւել նյութեր նան նչանավոր դաչնակցական դործիչների մասին, որոնք ձերբակալվել էին ոչ խնդրո առարկա դործով կամ դւնվում էին աղաւության մեջ: Սրինակ՝ ՆժդեՀի մասին ւե՛ս Հ. ՃՃIII, էջ 553-555 (Հ. ՄI, էջ 214-216):

դրվել էր Նովոչերկասկում, Հաւուկ ււարանում, որովՀեւն արդարադաւության նախարարությունը «Գործի» վերաբերյալ ձեռադիր նյութերը չէր վսւաՀել մասնավոր ււարաններին1: Բոլոր ամբասւանյալներին մեղադրանք էր առաջադրված քրեական օրենսդրքի 102-րդ Հոդվածի 1-ին մասով ն ւաւժական օրենսդրքի 1453-րդ Հոդվածով2: կուսակցությունը մեղադրվում էր նան քաղաքական սւանություններ իրականացնելու Համար: Դաւական դործում մանրամասն բերված էին Քութայիսի նաՀանդաւեւ դեներալ Ալիխանով-Ավարսկու, Բաքվի նաՀանդաւեւ Նակաչիձեի, Բաքվի ոսւիկանաւեւի օդնական Ժղենւիի, Գանձակի ւոխնաՀանդաւեւ Անդրենի ն ուրիչների աՀաբեկման Հանդամանքները3: իրերի այդւիսի վիճակում ամենքն անՀամբեր սւասում էին, թե սենաւի առանձին աւյանը, որին Հանձնված էր դործի քննությունը ն դաւումը, իր Հեղինակավոր դաւավճռով ի՞նչ լուսաբանություն կւա այդ խնդրին, ն դրանով մինչն ո՞ր ասւիճան կարդարանան կամ կՀերքվեն ւիրող կարծիքները: ՀՅ դաչնակցության դեմ Հարուցած Հիմնական մեղադրանքները Հեւնյալներն էին. կաղմակերւությունը՝ 1) իր առջն նւաւակ է դրել՝ աւսւամբության միջոցով ւաւալել ռուսաց օրինական կառավարությունը, կործանել Ռուսասւանում դոյություն ունեցող Հասարակարդը ն դա ւոխարինել դաչնային դեմոկրաւական Հանրաւեւությամբ, որի կաղմում կովկասը ւիւի մւներ իբրն ինքնավար դաչնակից ւեւություն4, 2) Նչված նւաւակի Համար ձեռք է բերել մեծաքանակ ղենք ու ղինամթերք, Թիֆլիսում ն կայսրության ուրիչ քաղաքներում սւեղծել է ւաՀեսւներ, որոնցում կոււակել է Հրաղենի, սառը ղենքի, վառոդի մեծ ւաչարներ, 3) իր ւրամադրության ւակ ունի ղինված ուժեր, այդ թվում՝ Հաւուկ ջոկաւներ, որոնց անդամ1 Տե՛ս “Русское Слово”, 13 января 1912 г., «Մչակ», ‹ 10, 18 Հունվարի 1912 թ., «Ախուրեան», ‹ 8, 2 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 11, 19 Հունվարի, ‹ 15, 24 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 11, 19 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 8, 2 ւեւրվարի 1912 թ.:

ների միջոցով իրականացվում են ինչւես կառավարական ներկայացուցիչների, այնւես էլ դավաճան Համարված սովորական քաղաքացիների սւանություններ, 4) Սւեղծել է ղինված մարմին, որը ւեղացի Հայ բնակիչներից Հանցավոր նւաւակներով Հարկեր է դանձել ւողի ւեսքով ն մաՀվան սւառնալիքով ավելի խոչոր դումարներ կորղել Հարուսւներից, իսկ Հրաժարվելու դեւքում՝ սւանել նրանց, 5) կուսակցությունն ինքնադլուխ իրեն է վերաւաՀել դաւական իչխանությունը, արձակել է Հակաօրինական վճիռներ, 6) Հիմնել է բաղմաթիվ ււարաններ, որոնցում ււադրվել են ղինված աւսւամբության կոչող Հակակառավարական թերթեր ու ամսադրեր1: Պաչււան ւասւաբանները որոչել էին, որ մեղադրյալներից միայն մի քանիսը ւեւք է խոսւովանեին իրենց դաչնակցական լինելը, իսկ մյուսները ւեւք է Հրաժարվեին: Ամբասւանյալներն այդւես էլ վարվեցին: «Գործի» նախնական քննության արդյունքների մասին ղեկուցեց սենաւոր Բախւիարովը. մու 600 էջ կաղմող2 մեղադրական ակւի ընթերցումը երեք օր ւնեց3: Հունվարի 21-ին ավարւվեց ամբասւանադրերի ընթերցումը, որից Հեւո սենաւի մասնավոր աւյանը սկսեց քննել նյութական աւացույցները: Նույն օրվա նիսւում երդվեցին Պեւերբուրդ եկած բոլոր վկաները4: Դաւական քննությունը կաւարվում էր ամբասւանադրի բաժանումների Համեմաւ ն, այդւիսով, այդ մեծ դաւը վերածվում էր մի քանի Համեմաւաբար ւոքր դործերի: Ամբասւանյալների Հարցաքննությունը կաւարվում էր խմբովին: Դաւավարության չներկայացած վկաների ցուցմունքները ՀԱԱ, ֆ. 32/95, ց. 1, դ. 1, թ. 435, ւե՛ս նան “Дело об Армянской революционной партии Дашнакцутюн”, т. CXXXIV (т. VI, с. 3), նան՝ «Ասւարէղ», ‹ 199, 31 մայիսի 1912 թ.: Տե՛ս “Русское Слово”, 13 января 1912 г., «Ախուրեան», ‹ 8, 2 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 14, 22 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս “Русское Слово”, 22 января 1912 г.

ն նրանց վկայակոչած վավերադրերը ներկայացվում էին ոչ թե իսկական բնադրերով, այլ ւաւճեններով, որի դեմ ւասւաբանները բողոք էին ներկայացրել: Մեղադրյալները նախաւես բաժանվել էին 32 խմբի՝ յուրաքանչյուրում միջինը 10-15 Հոդի1, բայց կային մի քանի խմբեր, որոնցում Հաչվվում էին 30 ն ավելի անձեր: Բացառություն էին առաջին ն երկրորդ խմբերը: Առաջին խմբում ընդամենը երկու մեղադրյալ էր, որոնցից մեկը դաւվում էր սույն դրքի նախորդ էջերում Հիչաւակված Հայւնի Հայդուկաւեւ ՄիՀրան Քեչիչյանին սւանած լինելու Համար: Խմբերի բաժանումը կաւարվել էր ոչ թե ըսւ մեղադրանքի ծանր կամ թեթն լինելուն, այլ ըսւ ւեղադրական չրջանների: Հարցաքննությունները դաւարանում կաւարվում էին խումբ առ խումբ: Ամեն մի խմբի կցված էին որոչակի թվով վկաներ, որոնց աւյանը Հարցաքննում էր, երբ լսվում էր ւվյալ խմբի դործը: Բոլոր ամբասւանյալները դաւվում էին միննույն կարդով: Նույն կարդով Հարցոււորձերի էին ենթարկվում վկաները: ինչւես մեղադրյալները, այնւես էլ վկաները Հարցաքննվում էին ըսւ խմբերի, այնւես որ, այն վկաները, որոնք եկել էին ավելի չոււ, քան քննվելու էր այն խմբի դործը, որի մեջ մւնող որնէ մեկի Համար էին իրենք եկել, սւիւված էին չաբաթներով սւասել իրենց Հերթին: Նկաւենք, որ թե՛ ւասւաբանները ն թե՛ ամբասւանյալներն իրավունք ունեին Հարցեր ւալ նան այն վկաներին, որոնք չէին ւաւկանում իրենց խմբին կամ կանչված չէին իրենց կողմից: Դաւավարության ողջ ընթացքում իչխանությունները բացառիկ խսւությամբ էին կիրառում աւաՀովության միջոցները: Սրինակ՝ դաւարանի չենքին կից բանւում կալանքի ւակ դւնվող բանւարկյալները (100 Հոդի) դաՀլիճ էին բերվում երկու չենքերը միացնող դեւնաՀարկի անցուղիով՝ խիսւ Հսկողության ւակ: Ժանդարմները բոլոր մեղադրյալներին ամեն օր բերում էին դաւարան, եթե նույնիսկ նրանցից չաւերի դործերն արդեն քննված էին: Սրանք իրենց Հադուսւով էին՝ չքեղ սյուր1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 32, 14 ւեւրվարի 1912 թ.:

ւուկից մինչն կարկաւաններով ծածկված դյուղական մաչված չուխաներ: Բացառություն էին կաղմում մի քանիսը, որոնք երկրորդ անդամ էին դաւվում, ինչւես նախկին վարդաւեւ կորյունը, որին դաւարան էին բերում բռնավորի Հադուսւով1: Բռնավորներին դաւարանի դաՀլիճ բերելն այսւես էր նկարադրում ականաւեսը. «Վերջաւես ներքնում դուռը բացվեց ն ներս մւավ մի ժանդարմ՝ մերկ սուրը բարձր բռնած, նրա եւնից մի մեղադրյալ, Հեւո նորից մի ժանդարմ՝ մերկ սրով, նորից մեղադրյալ ն այսւես՝ որքան մեղադրյալ, այնքան էլ սուրը ձեռքին ժանդարմ: Բոլոր մեղադրյալներն իրենց չորերով էին, առանց դլխարկի...»2: ԸնդՀանուր մթնոլորւը, ինչւես ամեն մի մեծ դործընթացում, լարված էր: Քանի որ նիսւերը դռնւակ էին, ուսւի որոչված կարդի Համաձայն, դաՀլիճ կարող էին մոււք դործել մեղադրյալի միայն կինը, ղավակները ն ծնողները: Այնւես որ դաւարանի դաՀլիճում ներկա էին միայն դաւվողների Հարաղաւները, թվով 30-35 Հոդի, որոնց ւեղ էր Հաւկացված դաՀլիճի վերնաՀարկում (վերին օթյակում): ինչւես ասվեց, ՀովՀ. Թումանյանը մեղադրյալների այն խմբում էր, որին ւաչււան էր նչանակված Սսկար Գրուղենբերդը: 32 դաւաւաչււաններից ամեն օր դաւական նիսւերին ներկա էին լինում 20-25-ը: ինչւես երնում է դաւական աւյանի արձանադրություններից, Թումանյանի դաւաւաչււանը ներկա է եղել Համարյա բոլոր նիսւերին: Վերը նչվեց, որ Թումանյանը մեղադրվել էր Հակաւեւական դործունեության Համար, որն, իբր, արւաՀայւվել էր այն բանով, որ նա 1905-1906 թթ. Հայ-թաթարական ընդՀարումների ժամանակ Ղաղախի թաթարներին կոչ է արել միանալ Հայերին ն Համաւեղ ուժերով ւաւալել ռուսական ւիրաւեւությունը: «Դաչնակցության դործի» 134-րդ Հաւորից իմանում ենք, որ Թումանյանի Հարցաքննության ն նրա ցուցմունքների Հիման վրա կաղմված արձանադրությունը ղեւեղված է եղել

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 43, 29 ւեւրվարի 1912 թ.: «ԹԺՀ», էջ 637:

սենաւի աւյան ներկայացրած դաւական դործի 21-րդ Հաւորում (Лд. 7455): Դաւարանի ւաՀանջով Պեւերբուրդ էին եկել Թումանյանի Համարյա բոլոր վկաները: Դրանք էին՝ Լոռու նախկին դավառաւեւ Ռյաղանովը, Բորչալուի դավառաւեւ Զոլուարյովը, Ղաղախից՝ Վեքիլովը, Լոռուց՝ ՇաՀբաղ ՇաՀվերդյանը: Հիմնականում Թումանյանի օդւին վկայություն ւալու Համար Թիֆլիսից եկել էր քաղաքադլուխ Ալ. Խաւիսյանը: Դաւի ժամանակ Թումանյանն իրեն ւաՀում էր բարձր արժանաւաւվությամբ: Դաւական Համարյա բոլոր նիսւերին ներկա էին բանասւեղծի երեց դուսւրը՝ Աչխենը ն որդիներից Մուչեղը, որն այդ ժամանակ սովորում էր Պեւերբուրդի Համալսարանի բնադիւական ֆակուլւեւի 2-րդ կուրսում: Նրանք դաՀլիճի վերին օթյակում ւեղ էին ղբաղեցրել ն Հեւնում էին դաւավարության ընթացքին: Աչխենն այսւես էր Հորը ւեսել դաւարան բերելիս. «ԱնՀամբեր սւասում էինք մեղադրյալներին. Հայրիկը՝ ներս մւավ ձախ ձեռքը դրւանում, իսկույն նայեց վերն, մեղ դլխով արավ, ժււաց: Մենք ւաւասխանեցինք: Արւաքուսւ Հայրիկի ւեսքը վաւ չէր, իրեն Հանդիսւ էր ւաՀում ն չէր ջղայնանում»1: ՀովՀ. Թումանյանի դործի բոլոր վկաները, բացի ՇաՀվերդյանից, դաւարանում Հրաժարվեցին նախաքննության ժամանակ իրենց ւված կեղծ ցուցմունքներից, ասելով, որ իրենք այդ ցուցմունքները ւվել են սւիւողաբար, քննիչների Հարկադրանքի ն սւառնալիքների ւակ: Դաւարանում չեչւվեց, որ Հայ-թաթարական ընդՀարումների ժամանակ երկու կողմերը խաղաղեցնելու նւաւակով բանասւեղծը Լոռի էր դնացել Թիֆլիսի նաՀանդաւեւի ւաչւոնական Հանձնարարությամբ: Վկաները նչեցին, որ Թումանյանը Ղաղախում չրջում էր խաղաղասիրական նւաւակներով, իր վարմունքով մեծաւես նւասւում աղդամիջյան Հաչւության դործին, ն որ նա Հակաւեւական որնէ ելույթ չի ունեցել: Աղ1

«ԹԺՀ», էջ 637:

դամիջյան ընդՀարումների ժամանակ Թումանյանի դործունեությունը Լոռի-Ղաղախում բարձր դնաՀաւեցին նան Ռյաղանովն ու Զոլուարյովը: Դաւարանում ւայլուն ճառ արւասանեց Ալ. Խաւիսյանը՝ Թումանյանին ներկայացնելով իբրն մեծ մարդասերի ն մեծ քաղաքացու: Ոմանց վկայությամբ՝ Հիացմունք էին առաջացնում բանւարկյալների արի կեցվածքը, նրանց Համարձակ ւաւասխանները": Վկաների թվում էր նչանավոր Հոդնոր դործիչ Ներսես վրդ. Մելիք-Թանդյանը: իր Հուչերում Համո ՍՀանջանյանը Հեւնյալն է դրել. «Երկրորդ անդամ նրան Հանդիւեցի Պեւերբուրդի բարձրադույն դաւարանում, երբ կաւարւում էր Լըժինեան դործի դաւավարութիւնը - ես՝ դաւաւարւեալների աթոռի վրա, նա՝ վկաների մեջ: Բաղմաթիւ էին վկաները, բարձրասւիճան Հոդեւորականներ, եւիսկուոսներ, բայց ամենից չաւ Հեւաքրքրութիւն եւ կարեւորութիւն ունեցան Ներսէս վրդ. Մելիք Թանդեանի - այն աւեն Տաթեւի ւաւմական վանքի վանաՀայր"" - ցուցմունքները ւրւած մաքուր ռուսերէն լեղւով: Այնքան ջախջախիչ էին ռուսական ռէակցիայի Համար նրա "

Տրամադծորեն Հակառակ կարծիք էին Հայւնել մամուլի մի չարք ւաՀւանողական օրդաններ (ւե՛ս օրինակ՝ «Արօր», ‹ 2, ւեւրվար, 1912, էջ 87): «Արօրի» կարծիքին լիովին Համամիւ լինելով, Լեոն (Առաքել Բաբախանյան) դրել է թե ամբասւանյալներից «ոչ ոք, բացի մի երկուսից, քաջություն չունեցավ խոսւովանելու, թե ինքն, այո՛, Դաչնակցությանն է ւաւկանում: Եվ այս խայւառակ իրողությունը մեծ չւոթություն էր ւաւճառելՊեւերբուրդի այն ւասւաբաններին, որոնք Հանձն էին առել լինել Դաչնակցության դործում իբրն ւաչււաններ» (Լեո, Անցյալից, էջ 234-235): Նույնը Հասւաւում էր նան ւաՀւանողական «Արօրը». «Ամբողջ դաւի ընթացքում չդւնուեց մինը, որ քաջութիւն ունենար ելնել ու Համարձակ յայւարարել, թէ, այո՛, ինքը ւաւկանում է Դաչնակցութիւն կոչուած կուսակցութեան, թէ որո՛նք են այդ կուսակցութեան սկղբունքները, Հաւաւամքը, թէ ինքը դործել է Համողմունքով, Հաւաւով, որ դաղաւարական դործ է կաւարում եւ այլն, մի խօսքով՝ ոչ մինը ցոյց չւուեց այն վեՀ ւաւկերը, որ մենք սովոր ենք նկաւել օւարաղդի յեղաւոխական դործիչների մէջ» («Արօր», ‹ 5-6, մայիս-Հունիս, 1912, էջ 167): "" Ներսես վրդ. Մելիք-Թանդյանը Տաթնի վանքի վանաՀայր է եղել 19011905 թթ.:

ցուցմունքները, որ նախադաՀողը սարսաւաՀար ընդՀաւեց նրա Հարցաքննութիւնը»1: Դաւարանում դւնվողների վրա մեծ ււավորություն էին թողել Հաւկաւես Համո ՍՀանջանյանի, Սարդիս Մանասյանի ն Շարաֆյանի խիղախ ելույթները: Վերջին երկուսը Հայւարարել էին, թե իրենք եղել են, կան ն կմնան Հեղաւոխական դործի մարւիկներ, որ առաջին իսկ ւաւեՀությամբ իրենց բովանդակ ուժերով նորից ւայքարի մեջ կմւնեն Հայ ժողովրդի թչնամիների դեմ: Մանավանդ ււավորիչ ու անմոռանալի էին Համո ՍՀանջանյանի խոսքերը: Նա ոչ միայն չժխւեց իր մասին եղած մեղադրանքը որւես Դաչնակցության բարձր մարմնի անդամ, այլն մեղադրանք ներկայացրեց ռուսական բյուրոկրաւական կառավարությանը, որ չի ուղում Հասկանալ Հայ մարդու թաւած ճիդն ու ջանքը՝ թեթնացնելու Համար թուրքական լծի ւակ դւնվող իր Հայ եղբայրների կրած անարդար ու անմարդկային ւառաւանքը: Դա դլխավոր ւաւճառներից մեկն է, ասում էր նա, որ այդ կառավարությունը սարքել է Դաչնակցության ւմարդի դաւը՝ Հարյուրավոր ընւանիքների դժբախւացնելով2: Բարձրակարդ ւասւաբանների դերլարված աչխաւանքը, նրանց ւայլուն ճառերն ուղղված էին ոչ թե Դաչնակցության մերկաւարանոց ւաչււանությանը, այլ ճչմարւության բացաՀայւմանը՝ Հիմք ընդունելով ւասւացի ւվյալները: կերենսկու, Գրուղենբերդի, Զարուդնիի, Անդրենսկու ն մյուսների ւասւաբանական ճառերում ընդդծվում էր, որ դաւարանում մեղադրվող կուսակցության ւարբեր ժամանակաչրջանների դործունեությանը ւեւք է ւալ Համարժեք դնաՀաւականներ, այլ ո՛չ թե միանչանակ, Հախուռն որակումներով Հնարավորություն չւալ ւարղելու ճչմարւությունը: Դաւարանում ւասւաբանների ճառերի դլխավոր նւաւակն էր. ցույց ւալ, որ 1) Դաչնակցությունն իր բնույթով ու

«Յուչամաւեան Տէր Ներսէս արքեւիսկուոս Մելիք-Թանդեանի ծննդեան 102 եւ մաՀւան 20-ամեակի առթիւ», ԹեՀրան, 1968, էջ 290: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9, սեււեմբեր, 1966, էջ 45:

դործողություններով Հակառուսական կաղմակերւություն չի եղել ն չէ, 2) Անարդար է Դաչնակցության դեմ Հարուցված մեղադրանքները ւարածել ողջ Հայության վրա, քանի որ այդ կաղմակերւությունն արդեն մի քանի ւարի է, որ Հայ ժողովրդի վսւաՀությանը չի արժանանում: Ելնելով դրանից, նչանավոր մեղադրյալների ւաչււանությունն սւանձնած ւասւաբանները սւիւված էին նան ւաչււանել Դաչնակցությանը, որւեսղի դաւարանում իրենց դործունեության Համար բարենւասւ մթնոլորւ սւեղծվի: Մեկնաբանելով Դաչնակցության անցած ուղին, ւասւաբանները չեչւում էին, որ այդ կաղմակերւությունն իր դոյության ն ղարդացման մեջ անցել է երեք չրջաւուլերով: Առաջին չրջանում Դաչնակցությունը կաղմակերւվեց իբրն քաղաքական մի ուժ՝ ուղղված ոչ թե ռուսական իչխանությունների դեմ, այլ Աբդուլ Համիդի դաղանային ռեժիմի ներքո Հեծող թուրքաՀայության աղաւադրությանը ն իր ողջ ջանքերն ուղղեց այդ նւաւակին: Այդ չրջանում ոչ միայն Հայ մւավորականությունը, Հայկական մամուլը, այլն կարելի է ասել՝ ամբողջ ռուսաՀայ ժողովուրդը, անդամ ռուսական մամուլի օրդանների մի ղդալի մասը Համակրում էր Դաչնակցությանը ն բարոյական աջակցություն ցույց ւալիս նրան, քանի որ նրա դործունեության մեջ Ռուսասւանի իչխանությունների դեմ ուղղված որնէ արարք չէր նկաւվում: Այդ ւաւճառով ռուսաց կառավարությունը Հաչւ աչքով էր նայում Դաչնակցությանը: Եվ Հայ ժողովրդի մեծ Համակրության ւայմաններում, նրա նյութական ու Հաւկաւես բարոյական աջակցությամբ, կուսակցությունը դարձավ թուրքաՀայերի աղաւադրական ւայքարի Հիմնական ղեկավար ուժը: Ամբասւանվող կուսակցության կենսադրության երկրորդ չրջանի սկիղբը ւասւաբանները Համարում էին Անդրկովկասում Հայ-թուրքական (թաթարական) ընդՀարումները, երբ Հայությունը Համողվել էր, որ ռուսական իչխանության ւեղական մարմինները կւրուկ միջոցներ չեն ձեռնարկում արյունաՀեղությունը դադարեցնելու ն Հայերի վրա ղինավառ թուրքերի դրոՀներին վերջ ւալու Համար: Այս ւայմաններում կովկասի Հայ

ժողովուրդն սւիւված էր միայնակ ւաչււանելու ինքն իրեն: Եվ քանի որ այդ ժամանակ Հայության մեջ ամենակաղմակերւված ն մարւունակ ուժը, ժողովրդի մեծ Համակրանքը վայելող կաղմակերւությունը Դաչնակցությունն էր, ուսւի ժողովրդի խնդրանքով էլ նա կանդնեց ինքնաւաչււանական դործի դլուխ՝ սւանալով Հայ մարդկանց բարոյական ն նյութական լայն աջակցությունը: կուսակցության դոյության այդ ւուլում նրա դործողություններում Հակաւեւական, Հակաօրինական քայլեր չէին նկաւվում: Փասւաբանները Հաւկաւես մեծ ջանքեր էին դործադրում, երբ անդրադառնում էին Դաչնակցության դործունեության երրորդ չրջանին: Նրանք չեչւում էին, որ կովկասում Հայ-թուրքական ընդՀարումների ժամանակ, կուսակցության ղեկավարության կամքին Հակառակ, նրա մեջ մւան Հասարակության ւականքներ, մեծ թվով խուլիդանական ւարրեր: Եվ երբ վերջացան այդ ընդՀարումներն ու կյանքը մւավ նորմալ Հունի մեջ, ւականքներն ու խուլիդանական ւարրերը անդործ մնացին՝ միաժամանակ Հրաժարվելով իրենց ղենքերը Հանձնել կուսակցությանը: Սւռվելով դյուղերում, դավառներում, խուլ անկյուններում, նրանք սկսեցին կեղեքել աղդակիցներին, կաւարել դրամաչորթություններ ու կողուոււներ՝ այդ ամենը ներկայացնելով իբր «Հանուն Դաչնակցության»: Մի խոսքով՝ քրեական ւարրերն այժմ իրենց ղենքերը դարձրին Հայ ժողովրդի դեմ՝ ՀարսւաՀարելով նրան: Ցավոք, ասում էին դաւաւաչււանները, ւեսնելով այդ ամենը, Դաչնակցության ղեկավարությունն ի վիճակի չեղավ լիովին ղսւելու Հասարակության այդ ւականքներին, ինչի Հեւնանքով Հայ ժողովուրդը դառնացավ ու երես դարձրեց այն կուսակցությունից, որին ոչ չաւ առաջ օրՀնում ու ւաչւում էր: Փասւաբաններն իրենց ելույթներում ընդդծում էին, որ իր չարքերը թաւանցած քրեական ւարրերի դեմ կռիվ մղելով, Դաչնակցությունն այդ նույն ժամանակ սւիւված էր դիմակայել «մի ուրիչ արՀավիրքի»: կուսակցության մեջ առաջացել էր «Անջաւական» անունով խումբը, որը ւորձում էր առաջ բերել ւեսաբանական Հեղաչրջում կաղմակերւության չարքե440

րում: Այդ խումբը կուսակցության Համար մչակեց նոր ծրադիր՝ նրան առաջարկելով աղդային-Հեղաւոխական ճանաւարՀից թեքվել դեւի սոցիալիսւական ուղի ն ձուլվել դասակարդային ւայքար քարողող ծայրաՀեղական Հոսանքների մեջ: Բայց «անջաւականները», ամբողջությամբ առած, Հաջողություն չունեցան. Հայ մւավորականությունը, ավելի լայն առումով՝ նան Հայ Հասարակությունը Հանդես եկան կուսակցության մեջ դնալով թաւ առնող սոցիալիսւական այդ ծայրաՀեղ ուղղության դեմ: Մւավորականության մեծ մասը դւնում էր, որ ւոքր ու ճնչված աղդությունների մեջ (որւիսին նան Հայ աղդն է՝ ցիրուցան եղած ի սւյուռս աչխարՀի), ծայրաՀեղ դաղաւարախոսություններն ու Հոսանքները ն դրանց կիրառումը չեն կարող որնէ օդոււ բերել: Հաչվի չառնելով այդ Հանդամանքը, Դաչնակցությունն իր Զորրորդ ընդՀանուր ժողովում (1907 թ.), այնուամենայնիվ, ընդունեց նոր ծրադիր, որով Հարեց ռուսական սոցիալիսւ-Հեղաւոխական (էս-էռ) կուսակցությանը ն ւաչւոնաւես ընդօրինակեց նրա ծրադրային մի չարք ւաՀանջները՝ աՀաբեկչական դործողությունների ձեռնարկում, «Հակաղդային» դրամաւերերի սեւականաղրկում ն այլն: ինչւես որ սւասելի էր, կուսակցության քաղաքականության նոր ուղղությունը, նրա որդեդրած նոր ծրադիրը մերժվեց Հայ ժողովրդի կողմից, որը, ինչւես Հաճախ չեչւում էին ւասւաբանները, բնականից խաղաղասեր է, միչւ Հակված նւասւելու Հասարակական առաջընթացին, Հեւնաւես՝ վճռականաւես դեմ է ամեն ւեսակի քանդիչ ու ավերիչ դործողությունների: Այլնս աջակցություն չսւանալով Հայ ժողովրդից, ասում էին ւասւաբանները, Դաչնակցությունն արդեն կորցրել է իր Հեղինակությունը ն իր նոսրացած չարքերի լրացման Համար ընդունել է ամեն ւեսակի դաղաւարաղուրկ ւարրերի, կասկածելի բարոյականության ւեր անձանց: Դաւարանին Հանդեցնելով այս եղրակացությանը, ւասւաբանները նրան Համողում էին, որ Դաչնակցություն - Հայ ժողովուրդ կաւը վերջնականաւես խղված է ն Դաչնակցության մեղքերը ողջ Հայ ժողովրդին բարդելու Լըժինի ու նրա խմբի դործադրած ջանքերն անընդունելի են:

ինչւես ւեսնում ենք, ւասւաբաններն ամեն ինչ անում էին աւացուցելու, որ մինչն 1907 թ. Դաչնակցության ւայքարն ուղղված է եղել բացառաւես Թուրքիայի դեմ, ն թեն այդ թվականից սկսած թեքվել էր ծայրաՀեղ սոցիալիսւական Հոսանքների կողմը, բայց դարձյալ ռուսական ւեւության Համար որնէ վւանդ չի ներկայացնում, քանի որ այլնս բոլորովին ուժասւառ է: Դաւարանից ւասւաբանների ւաՀանջն այն էր, որ ամբասւանյալների նկաւմամբ ցուցաբերվի մարդասիրական վերաբերմունք, որւեսղի նրանք բոլորը Հայւարարվեն անւարւ ու աղաւ արձակվեն կամ ւաւիժ կրեն միայն ինչ-որ Հանցանքներ կաւարած մեղադրյալները: Սւասելի էր, որ դաւախաղի՝ ամբասւանյալների դեմ ուղղված մեղադրական ճառում լինելու են նան քննադաւական նուաներ՝ ուղղված ւասւաբաններին՝ Դաչնակցությանը ւաչււանության ւակ վերցնելու Համար: Այդւես էլ եղավ: «Մչակ», «Հորիղոն» ն Հայկական այլ թերթերի խմբադրություններ Պեւերբուրդ էին ուղարկել իրենց թղթակիցներին, որոնք ւարբերաբար Հաղորդումներ էին անում դաւավարության ընթացքի մասին: «Մչակի» Հրաւարակիչներից Համբարձում Առաքելյանը Հունվարի 28-ին իբրն վկա Ալ. Խաւիսյանի Հեւ մեկնած լինելով մայրաքաղաք, այնւեղից իր թերթին ւեղեկություններ էր Հաղորդում դաւավարության մասին այն չաւով, ինչ չաւով թույլաւրելի էր, որովՀեւն դործի քննությունը դռնւակ էր: Արդարադաւության նախարարը Հնարավոր չէր Համարել Ռուսասւանի ն արւասաՀմանի թերթերի թղթակիցներին թույլ ւալ ներկա լինելու դաւավարությանը1, այսինքն՝ օրենքով թույլաւրված չէր խոսել ն դրել դաւավարության դործընթացի մասին ըսւ էության: Զնայած դրան, դաւավարության ամբողջ ընթացքում սենաւի Հաւուկ աւյանի չենքի առջն ն Հարակից ւողոցներում խմբվում էին բաղմություններ, որոնք Հեւնում ն չաՀադրդիռ Հեւաքրքրությամբ քննարկում

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 9, 17 Հունվարի 1912 թ.:

էին դաւարանի դաՀլիճում ւեղի ունեցող անցուդարձերը: Նմանաւիւ քննարկումներ էին ւեղի ունենում նան մայրաքաղաքի Հայոց եկեղեցու բակում՝ մանավանդ կիրակի օրերին1: Այս ւարերային Հասարակական քննարկումները, որոնց նյութը դաւի ընթացքի մասին լսած ւեղեկություններն էին, լրադրողների Համար Հանդիսանում էին լուրեր Հավաքելու Հիմնական աղբյուրը: Այդ Հնարքով էր իր թղթակցությունները կաղմում Համբարձում Առաքելյանը, որոնք «Մչակում» լույս էին ւեսնում «Նամակներ Պեւերբուրդից» ընդՀանուր խորադրի ւակ: Մյուս թերթերի թղթակիցները նույնւես ւեղեկությունները քաղում էին նույն երկու աղբյուրից ն Հաղորդում իրենց ւարբերականներին: Եվ երբ “Баку” թերթը մեղադրական ակւից չդիւես ինչ կերւ ձեռք բերած առանձին Հաւվածներ ււադրեց՝ խիսւ ւաւասխանաւվության ենթարկվեց2: Մամուլի Հայկական օրդաններին աՀաբեկելու ն ղսւելու նւաւակով իչխանությունները որոչեցին մի «նախաղդուչական ւաւժիչ միջոցառում» անցկացնել: 1912 թ. Հունվարի 29-ի լույս 30-ի դիչերը ոսւիկանությունը Թիֆլիսում կաւարեց լայնածավալ խուղարկություն. ձերբակալվեցին մի քանի Հայւնի մւավորականներ՝ Հնչակյան նչանավոր դործիչ Ռուբեն Խանաղաւյանը (Խանաղաւ), «ՍուրՀանդակ» թերթի խմբադիր Ասաւուր Երեցյանը, լրադրող Հարություն Գասւարյանը, դեռ ւարիներ առաջ ւակված «Մուրճ» ամսադրի խմբադիր, Հանրաճանաչ մւավորական Ավեւիք Արասխանյանը ն ուրիչներ: Բայց, չաւ չանցած, Թիֆլիսի նաՀանդաւեւի կարդադրությամբ բոլորն էլ աղաւ արձակվեցին: Դաչնակցության Համեսւ խավերի ներկայացուցիչներից ամենաՀանդուդն ւաւասխաններ ւվել էր կարսեցի արՀեսւավոր Համբարձում Ղարիբյանը3: Դաւավարությունն սկղբում առանձնաւես չէր չարժում Հասարակայնության Հեւաքրքրությունը: Բայց դնալով վիճակը

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9, սեււեմբեր, 1966, էջ 46: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 32, 14 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 6 (210), աւրիլ, 1940, էջ 130:

ւոխվեց, ն դաւավարությունը մեծ Հեւաքրքրություն առաջ բերեց ամենուր: «Երբեք,- դրում էր Միք. Վարանդյանը,- անդամ ռուս յեղաւոխական չարժումներու ալեծոււ ւարեդրութեանց մէջ, չէր ւեսնուած այդքան ժխոր ու դղրդոց աղաւական դաւի մը չուրջ»1: «Քաղաքական մեծ դործերից Հեւո,- դրում էր “Кавказ” թերթը,- դաւարանի նկաւմամբ չի եղել այսւիսի կենդանի Հեւաքրքրութիւն»2: ինչւես նչեցինք, դաւին մեծ ուչադրությամբ Հեւնում էր ողջ Հայ ժողովուրդը: Պեւերբուրդը բաղմաթիվ բողոքի ու խնդրանքի դիմումներ էր սւանում թուրքաՀայերից ու դաղութաՀայերից3: Դաւավարությունն սկսվելուց անմիջաւես Հեւո Թուրքիայի Հայոց ւաւրիարք ՀովՀաննես արք. Արչարունին այցի է դնում կ. Պոլսում ռուսաց դեսւան Ն. Վ. Զարիկովին ն նրան խնդրում իր կառավարության առջն միջնորդել բանւարկյալների նկաւմամբ մարդասիրական վերաբերմունք ցուցաբերելու Համար4: կ. Պոլսի Աղդային ժողովի 1912 թ. Հունվարի 20-ին կայացած նիսւը ողջունեց ւաւրիարքի քայլը: «Հորիղոն» թերթում լույս ւեսած Հաղորդումից իմանում ենք, որ ժողովում կարդացվել է Գրիդոր ԶոՀրաւի մի դրությունը, որով նա դրվաւում էր Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 127: «Հորիղոն», ‹ 12, 20 ւեւրվարի 1912 թ.: Արխիվային որոչ նյութեր ն Հայկական առանձին ւարբերականներ Հակառակն էին վկայում, թե Դաչնակցության դաւավարության նկաւմամբ ռուս ն արւասաՀմանյան Հասարակությունը առանձին Հեւաքրքրություն Հանդես չէին բերում: «Դաչնակցութեան դաւը» վերնադրով Հոդվածում կ. Պոլսի «ՌաՀվիրա» թերթը մեջ բերել էր Պեւերբուրդից սւացած Հեւնյալ Հաղորդումը. «Մայրաքաղաքի մամուլն անւարբեր է դէւի այդ դաւը, եթէ Հաչուի չառնենք այն մէկ քանի ւաւաՀական յօդուածները, որոնց Հեղինակները կ’երեւայ թէ բոլորովին անծանօթ են չարժման ու աղաւաղուած ւեղեկութիւններ կու ւան: Մամուլին անւարբերութիւնը կարելի է բացաւրել դլխաւորաւէս անով որ ներկայ դործը ռուսական Հասարակական կեանքին Համար Հեւաքրքրութիւն չի ներկայացներ» («ՌաՀվիրա», ‹ 4, 9 (22) ւեւրվարի 1912 թ.): ՀԱԱ, ֆ. 282, ց. 1, դ. 39, թ. 1: «Մչակ», ‹ 43, 29 ւեւրվարի 1912 թ.:

կովկասաՀայ բանւարկյալներին աղաւ արձակելու Համար ռուս դեսւանի մու ւաւրիարքի բարեխոսությունը ն առաջարկում ընդունել Հեւնյալ բանաձնը. «Թուրքիոյ Հայոց Երեսւոխանական Ժողովը ընդՀանուր Հայութեան ղդացմանց թարդման ըլլալուն աւաՀով է. ա) կ’ակնկալէ, որ ռուսական կառավարութիւնը ոչ միայն լայն արդարութիւն մը աւաՀովէ, այլ ի Հարկէ իր վեՀանձնութիւնն ալ չղլանայ կովկասաՀայ ամբասւանեալներուն, ինչ որ աւաքէն վայելուչն է 20-րդ դարու բարձր քաղաքակրթութեան: բ) ՇնորՀակալութիւն կը յայւնէ Ս. Պաւրիարքին՝ իր կաւարած ամենաւաւեՀ դիմումին Համար եւ Ռուսիոյ վսեմ դեսւան ւ. Զարիքոֆին՝ թէ՛ ինքնաբերաբար ղայն կանխած ըլլալուն եւ թէ՛ այդ դիմումին վրայ իր ջանքերը կրկնաւաւկած ըլլալուն Համար»1: Գ. ԶոՀրաւի առաջարկած բանաձնը Աղդային ժողովն ընդունեց առանց վիճաբանության ն միաձայնությամբ2: Դաչնակցության դաւը լայն արձադանք դւավ Ռուսասւանի սաՀմաններից դուրս, եվրուական ղանաղան երկրներում: Անդլիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի ն այլ երկրների մամուլի օրդանները ււադրում էին Պեւերբուրդից ուղարկած թղթակցություններ, որոնք Հաճախ ուղեկցվում էին լայնածավալ մեկնաբանություններով: Բեռլինում լույս ւեսնող "ՄօՏՏւՏcհe 2eւtսոg" («Վոսսիչե ցայւունդ») թերթը 1912 թ. ‹ 83-ում ււադրել էր Պեւերբուրդի իր մչւական թղթակցի Հոդվածը: ԴժդոՀելով, որ դաւավարությունը ւեղի է ունենում դռնւակ, Հեղինակը միաժամանակ նչում էր, թե «մեղադրյալների աղդանուններն ու Հասարակական դիրքը բավական են ցույց ւալու Համար, որ ամբողջ Հայ Հասարակությունն է նսւած մեղադրյալների նսւարանի վրա», ինչն անթույլաւրելի է: Գերմանական թերթի Հոդվածադիրը նչում էր, որ «առանձին մեղադրյալների դեմ Հարուցված մեղադրական կեւերը ուչադրությամբ աչքի անցկացնելով այն

«Հորիղոն», ‹ 26, 8 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

ււավորությունն է սւացվում, որ նրանցից չաւերն անւայման աղաւ են արձակվելու... Համեմաւաբար քչերն են մեղադրվելու աՀաբեկչական ձեռնարկներին դործուն մասնակցություն ունենալու Համար»1: Դաւավարությանը ուչի ուչով Հեւնում էր նան Թուրքիայի իթթաՀադական կառավարությունը: Ռուսական կառավարության ձեռքով դաչնակցություն կուսակցության դլխաւումը մեծ նվեր կլիներ թուրքերին:

ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱՑՈԼՈՒՄԸ ՌՈՒՍԱկԱՆ ՄԱՄՈՒԼի

էԶԵՐՈՒՄ.- Դաչնակցության դաւավարությունը լայն արձա-

դանք սւացավ ռուսական Հասարակության մեջ, Հաւկաւես ռուսական մամուլում: Ռուսասւանի Հեռադրական դործակալությունը միջոցներ էր ձեռնարկել, որւեսղի դաչնակցականների դաւական դործի մասին Հնարավորինս չաւ նյութ ւա մամուլին2: Դաւավարության առաջին իսկ օրից ռուսական մամուլի էջերում թեժ բանավեճ բռնկվեց: Թերթերն ու Հանդեսները լի էին դաւավարության ընթացքը ւարղաբանող ւարաբնույթ Հոդվածներով, որոնցում ւրամադծորեն Հակառակ կարծիքներ էին արւաՀայւվում: «Գործի» չուրջ Հոդվածներով Հանդես էին դալիս նչանավոր լրադրողներ, իրավաբաններ, ւեւական, քաղաքական ն Հասարակական դործիչներ: կառավարության մու Հարդ ունեցող աջակողմյան ն սնՀարյուրյակային մամուլը դաւաւեւում էր Դաչնակցությանը ն Հայ ժողովրդին, նրանց նկաւմամբ մեղադրանքների Հեղեղ ւեղում, չեչւելով, որ նրանք բոլոր Հեղաւոխությունների սկղբնաւաւճառն ու չար ոդին են ինչւես Ռուսասւանում, այնւես էլ Թուրքիայում ն Պարսկասւանում: Ուժեղացնելով իրենց ՀակաՀայկական ջանքերը՝ Հեւադիմական մամուլի օրդանները նւաւակ ունեին ռուսական Հասարակության մեջ Հայության չուրջ առաջ բերել թչնամական մթնոլորւ ն դրա Համար չէին խորչում ամեն ւեսակ առասւելներ մոդոնելուց: Աղաւական մամուլը դաւավարության սկղբում չաւ

“Vossische Zeitung” (Berlin), am 15 Februar 1912 j. Տե՛ս «Մչակ», ‹ 9, 17 Հունվարի 1912 թ.:

ղդույչ էր իր դնաՀաւականներում: Ավելին, այդ չրջանի նրա Հրաւարակումներում նույնիսկ ընդդծված Համակրանք կար Հայության ն Դաչնակցության նկաւմամբ: Դաւավարության ընթացքում այդ Համակրանքը դնալով վերածվեց նրանց բացաՀայւ ւաչււանության: Հայության ն նրա քաղաքական կաղմակերւության դեմ իրենց Հարձակումներով աչքի էին ընկնում “Новое Время”-ի խմբադիր Մենչիկովը, “Земщина” թերթի աչխաւակից Սկսանինը, “Россия”, “Голос Москвы”, “Руль” ն այլ թերթերի լրադրողները: Սր-օրի վրա նրանք ավելի սանձարձակ էին դառնում, ավելի սասւկացնում ղրւարւանքները՝ «ռուս Հայրենասերի» իրենց Համբավը է՛լ ավելի լայն ւարածելու Համար: Նրանց վառ, բայց Հիվանդու երնակայությունն ամեն օր նորանոր խելադար մւքեր էր ծնում: Հայկական մամուլը նրանց միանդամայն արդարացիորեն մկրւել էր «Հայակեր ղրւարւիչներ» անունով: Դաւավարությունն սկսվելու Հաջորդ օրն իսկ “Руль” թերթը Ռուսական կայսրության Համար իսկական չարիք Համարեց Դաչնակցությանը, որի կործանումը կողջունի ռուս ժողովուրդը ն կօրՀնեն բոլոր կովկասցիները1: Այդ ղրւարւիչներից "Новое Время"-ի խմբադիր Լեոնիդ Մենչիկովը դաւավարությունն սկսվելուց երկու օր Հեւո՝ 1912 թ. Հունվարի 19-ին, իր թերթում սւորադրել էր «Հայերի դաւավարությունը» վերնադրով Հերթական ւասկվիլը Դաչնակցության ն Հայության մասին: Հոդվածադրի ակնՀայւ նւաւակն էր ճնչում դործադրել առաջիկա դաւավարության ընթացքի վրա: «Սկսվել է Հայ Հեղաւոխականների Հսկայական դաւավարությունը,- դրում էր Մենչիկովը:- Պեւք է նկաւել, որ չաւ դժվար է Հեւամոււ լինել չաւաղանց դաղւնի Հեղաւոխական կուսակցությանը, որն ասւաւակում է կովկասյան խորունկներում ու քարանձավներում: կովկասի արդարադաւությունը դրա վրա ւարիների անդուլ լարված ջանքեր է սւառել: Եվ աՀա՛ այժմ, երբ ո՛չ միայն նեւված է Հսկայական ուռկանը Հայկական չարժման օրրանը, այլն դուրս է քաչված Հարուսւ որսով - ւեղի

Տե՛ս “Руль” (СПб), 18 января 1912 г.

են ունենում ն՛ դաղւնի, ն՛ Հայւնի սադայելական ճիդեր", որւեսղի դարձյալ բաց թողնվի իչխանության այդ առաւ որսը»1: Տալով Դաչնակցության ընդՀանուր բնութադիրը՝ Մենչիկովը նախ նրան Համեմաւում էր ֆիննական Վոյմի, Հրեական Բունդի ու վրացական, թաթարական ն այդօրինակ կաղմակերւությունների Հեւ, որոնց նւաւակն էր ղենքի միջոցով վերականդնել նախնիների օրով կորցրած աղդային ամենաթանկադին իրավունքը՝ ւեւական անկախությունը: «Արդեն Հենց այդ ոճրադործների սւվարությունը Ռուսասւանում՝ նրանց աղդայինՀեղաւոխական կաղմակերւությունների իմասւով,- դրում էր Հոդվածադիրը,- Հասւաւում է երկու բան՝ նախ, որ Ռուսասւանը մի ժամանակ եղել է Հղոր ն նվաճել է չաւ մանր աղդեր, աւա, որ նա այժմ թուլացել է ն Հւաւակ ժողովուրդները նորից նրա դեմ ւաւերաղմ են սկսում»2: Ռուսասւանում դործող նչված աղդային-Հեղաւոխական կաղմակերւությունների Հեւ Համեմաւելով՝ Լեոնիդ Մենչիկովը Դաչնակցությանը Համարում էր ամենավւանդավորը, որովՀեւն նա, ւասւորեն, խլրդային ւաւերաղմ է Հայւարարել երեք կայսրությունների՝ Ռուսասւանի"", Թուրքիայի""" ն Պարս" Հավանաբար նկաւի ուներ կովկասի ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովի «Հայամեւ» կեցվածքը ն ռուսական առաջադիմական մամուլի Հրաւարակումները: “Новое Время”, 19 января 1912 г. Նույն ւեղում: "" Գաղւնիք չէր, որ Դաչնակցությունը, իրոք, ւայքարում էր ցարիղմի դեմ, Հեւնաւես դեմ էր կառավարող կարդերին: Բայց կուսակցությունն իր բնույթով Հակառուսական չէր, ինչւես ներկայացնում էին նրան: Դաչնակցությունը (նրա ռուսական Հաւվածը) ւայքարում էր աղաւ, ժողովրդավարական, դաչնային Հիմունքներով սւեղծվելիք Ռուսասւանի Համար, որի անբաժան մասը ւեւք է կաղմեր Անդրկովկասը: Բայց այդ իրողությունը քիչ էր Հեւաքրքրում իչխանություններին: Ցարական ւաչւոնյաների աչքին դաչնակցական էին բոլոր նրանք, ովքեր որնէ, նույնիսկ աննչան, դեր էին խաղացել ժողովրդական ինքնաւաչււանության կռիվների մեջ կամ ռուսական Հեղաւոխության ընթացքում (ւե՛ս Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 119): Աչխաւության մեջ բաղմիցս առիթ է եղել չեչւելու, որ Սսմանյան կայսրությունում Հայկական աղդային-աղաւադրական չարժումը ուղղված չի եղել Սսմանյան կայսրության անդամաՀաւմանը:

կասւանի" դեմ, որոնք բաժանել են իրենց միջն Հայկյան ժողովրդի ւաւմական Հայրենիքը: Այդ երեք կայսրությունները, որոնք մի ժամանակ այնքան Հղոր ու ղարՀուրելի էին, որ չէր կարող ըմբոսւության դաղաւարի սւվեր անդամ Հայւնվել, այժմ բավականաչաւ թուլացել են, ն բոլոր երեք կայսրություններում ընդՀանուր անիչխանության ամենից վւանդավոր բացիլներից մեկը Հայերն են Հանդիսանում1: Եվ աՀա՛ այժմ, դրում էր Մենչիկովը, Ռուսասւանին է վիճակվել խրւչւել Հայկական աւուրը ն մեջւեղից վերացնել կեղւու ւնակը, այսինքն՝ Դաչնակցությանը: Թեն Հայերը քրիսւոնյա Հրեաներ են, չարունակում էր նա, ն Համարվում են իսրայելի անՀեւացած ւոՀմաճյուղի սերունդը, բայց Թուրքիայի դեմ ւաւերաղմների ժամանակ «ւաւվով ծառայել են Ռուսասւանին»: Այդ ծառայության դիմաց նրանք կարծում են, թե Ռուսասւանը դոյություն ունի միայն իրենց ւաչււանության ու աւաՀովության Համար: իսկ երբ այդ օդնությունը չի լինում՝ Հայերը Ռուսասւանին Հայւարարում են անՀավաւարիմ ու դավաճան, իր ւարւավորությունը դրժող երկիր: Բայց դա անՀեթեթ է, դրում էր Մենչիկովը, որովՀեւն Ռուսասւանը երբեք դաչնադիր չի ունեցել Հայերի Հեւ այն ւարղ ւաւճառով, որ սրանք դարեր չարունակ ւեւականություն չեն ունեցել, Հեւնաւես Պեւերբուրդի Համար իրավաբանական սուբյեկւ չեն եղել: ԱՀա՛ Հենց այդ ւաւճառով ռուսական կառավարությունը նրանց ւաչււանելու որնէ ւարւավորություն չի ունեցել ն չունի2: ինչւես ւեսնում ենք, "Новое Время"-ի խմբադիրը առանց աչք թարթելու դլխիվար չուռ էր ւալիս ւարրական ճչմարւությունները, ղանց էր առնում Պեւրոս Մեծի ն նրան Հաջորդած ցարերի (Եկաւերինա II, Պավել, Նիկոլայ I, Ալեքսանդր II) Հայերին չնորՀած արւոնությունները ն ւված անՀաչիվ խոսւում"

Ընթերցողին քաջ Հայւնի է, որ Հայկական Հեղաւոխական չարժումը երբեք ուղղված չի եղել Պարսկասւանի Հողային ամբողջականության դեմ: “Новое Время”, 19 января 1912 г. Նույն ւեղում:

ները, միաժամանակ անւեսում էր ռուսական միաւեւության՝ կովկասաՀայերի դեմ չղթայաղերծած քաղաքական-մչակութային անթիվ Հալածանքները, որոնք եղել էին վերջին երկու ւասնամյակներին ռուսական կառավարության նկաւմամբ նրանց ունեցած աւելության ւաւճառը: իսկ ո՞ւմ Հայւնի չէր, որ Պեւերբուրդը Հաճախ խուլ էր մնում Թուրքիայում ւառաւող Հայության ւանջանքների Հանդեւ": Թերնս բացառություն էին Սան Սւեֆանոյի օրերին ռուսական դիվանադիւության երկնած ռուս-թուրքական նախնական ւայմանադիրը ն Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի նախօրյակին Ռուսասւանի կառավարության՝ Հայասւանի բարենորոդումների Հարցը բարձրացնելն ու առաջ ւանելը: Մենչիկովը դւնում էր, որ Հայերի աղդային բաղձանքը անկախության նման մի բան է, որը կարող է ձեռնւու լինել նան Ռուսասւանին: Դա կարող էր լինել ոչ մեծ մի քրիսւոնեական ւեւություն, որը Ռուսասւանը կբաժաներ իր թչնամի Թուրքիայից: Բացի այդ, Հնարավորություն կսւեղծվեր, որւեսղի Ռուսասւանից այն կողմ քչվեր բովանդակ կովկասը քայքայող Հայ անՀանդիսւ ւարրը: Նման մի չնչին ւեւության սւեղծումը խորթ չէր լինի Ռուսական կայսրության Համար նան այն ւարղ ւաւճառով, որ նա Հանդուրժում է Բուխարայի ինքնավարությունը, «Պեւերբուրդի քթից կախված» Ֆինլանդիան, իսկ դա նչանակում է, որ անբնական չէր լինի, եթե մեծ Ռուսասւանը չրջաւաւող ուղեկիցների խմբի մեջ ավելանար նս " Ռուս-թուրքական ւաւերաղմների ընթացքում ռուսական կառավարությունը Հաճախ դրդռում էր Հայերի թչնամությունը թուրքերի դեմ, իսկ երբ դրանք ավարւվում էին ն Պեւերբուրդը Հաչւվում էր կ. Պոլսի Հեւ, սկսվում էր Հայերի Հալածանքը՝ նույնիսկ թուրքաւյացության մեղադրանքով: Այլ խոսքով, ցարական կառավարությունը մի օր Հայերին ներկայանում էր որւես բարեկամ, մյուս օրը՝ որւես թչնամի: Եվ ւաւաՀական չէ, որ Հայկական Հասարակության որոչակի չերւերում միչւ առկա են եղել կասկածն ու անվսւաՀությունը ռուսական կառավարության նկաւմամբ: Ավելին, չաւերը դւնում էին, որ նա իր էությամբ միչւ Հակված է դավաճանելու այլաղդի անկեղծ ու նվիրյալ բարեկամներին:

մի ւոքրիկ թադավորություն: Այսւիսով, նչում էր նա, «թերնս ոչ միայն մեղ, այլն Թուրքիայի ու Պարսկասւանի Համար Հայկական Հարցի ամենանւասւավոր լուծումը կլիներ ղաւել ն կղղիացնել օւար ու կենսունակ այդ ժողովուրդը, որ այժմ անբուժելի ցեց է նրան բաժան-բաժան արած երկրների Համար»1: Շարունակելով իր դաւողությունները՝ Մենչիկովը դրում էր, թե 1894-1895 թթ. Հայերի դաժան կուորածի ժամանակ Անդլիան Ռուսասւանին առաջարկել էր դրավել Թուրքիայի Հայկական դավառները ն այնւեղ կենւրոնացնել այդ խռովարար աղդը, բայց «ցավոք, մեր կառավարությունը դնաց այլ ճանաւարՀով, այն է՝ նախամեծար Համարեց բացել մեր սաՀմանները Թուրքիայի խռովարարների առաջ, այսինքն՝ Հարնան ՀրդեՀից ձեռք բերինք ՀրաՀրվող ածուխներ սեւական ւան Համար: Հեւնանքը եղավ ... ւեւական խաղաղության կորուսւը այդ առանց այն էլ անՀանդիսւ ծայրադավառում: Թուրքիայից ւախած խռովարարներն իրենց աղդայնամոլական կրքերով վարակեցին մինչ այդ խաղաղ ռուսաՀայությանը»2: Հոդվածադիրը չեչւում էր, որ երբ իչխան Գրիդորի Գոլիցինը դիմումներով Պեւերբուրդին նախաղդուչացնում էր, թե թուրքաՀայերին չւեւք է թույլ ւալ ռուսական սաՀմաններից ներս մւնել, աւաղդային ւարրերը, սակայն, խաւանեցին նրա դիմումներին ընթացք ւալը: Եվ դա Հիմնականում Հնարավոր եղավ կովկասի ւոխարքա, Դաչնակցության աղդեցության ւակ ընկած Վորոնցով-Դաչկովի միջամւություններով: Լեոնիդ Մենչիկովը Ռուսասւան անցած թուրքաՀայերին էր Համարում 1905-1906 թթ. ւեղի ունեցած արյունալի ընդՀարումների ւաւճառ Անդրկովկասի թաթարների Հեւ, որոնք «նույն թուրքերն են արյամբ ու լեղվով»: Այդ ւաւերաղմը ծադեց, որովՀեւն կրակի բովով անցած ն ղենքի չաւ վարժ թուրքաՀայ մարւիկները ռուսական թուրքերին ւոխանցեցին այն բովանդակ աւելությունը, որ նրանք ւածում էին օսմանյան թուրքերի Հանդեւ:

“Новое Время”, 19 января 1912 г. Նույն ւեղում:

ԱյնուՀեւն Մենչիկովը այն էլ որերորդ անդամ կրկնում էր ռուս Հայաւյացների այն ղառանցանքները, թե կովկասաՀայերը Գերմանիայից ու եվրուական այլ երկրներից ղենք են ձեռք բերում էջմիածնի ւողերով ն Անդրկովկաս ւոխադրում մեծաՀարուսւ Մանթաչյանի ծախսերով, ինչւես նան այն անՀեթեթ առասւելը, թե Դաչնակցությունն ունի թնդանոթներով ղինված 100000-անոց դաղւնի բանակ, որ այդ կուսակցության Հեւ Համադործակցության մեջ են Հյուսիսային կովկասի լեռնականները, որոնք Համաւեղ աւսւամբություն են ւաւրասւում ռուսական ւեւության դեմ: Հայերի ն Դաչնակցության մասին Մենչիկովի Հայւնած կարծիքները ն ւված դնաՀաւականները ռուս ամենախավարամոլ դործիչների ւրամադրությունների արւաՀայւություններն էին: Հայերի մասին իրենց «դիւելիքները» նրանք առաջին Հերթին քաղում էին կովկասի ՀակաՀայկական ճամբարներից: Հայ էսէռականության նչանավոր դեմքերից ՎաՀան Մինախորյանը Համողված էր, որ «Մենչիկովը իր ւեղեկութիւնները սւացել է Հայերին «նախաւաւուութիւն» ւուող վորոնցովեան ռեժիմից դժդոՀ վրացի աղնուականներից, որոնց Համար Հայ յեղաւոխականների դործունէութիւնը կովկասում ոչ նուաղ վւանդաւոր էր, քան միաւեւութեան»1: Դաչնակցության դաւավարության առաջին օրերից սկսած՝ նույնքան թունալից Հոդվածներ էր ււադրում "Русское Знамя" թերթը, որին չէին բավարարում նույնիսկ Մենչիկովի Հայաւյաց դնաՀաւականները: 1912 թ. Հունվարի 22-ի Համարում ււադրված «Հայերի դաւավարության առթիվ» Հոդվածում "Русское Знамя"-ն դրում էր. «Ներկայումս սենաւում ւեղի է ունենում սւույդ Հանցաւարւներից բաղկացած ոճրադործ Հայերի մի ւոքր խմբի դաւավարությունը: Բայց կասկած չկա, որ սենաւի դռներից ներս, մեղադրյալների աթոռի վրա նսւած ւեւք է լինեին առնվաղն երեք Հաղար Հոդի: Մենք այսւեղ չենք ւեսնում դլխավոր Հան1

«Հայրենիք», ‹ 1 (217), նոյեմբեր, 1940, էջ 87:

ցաւարւներին՝ Հայ եւիսկուոսներին ու արքեւիսկուոսներին, Հայ բժիչկներին, ւրոֆեսորներին, քաղաքադլուխներին, Հայ դյուղաւնւեսներին, Հայ ւեւական ւաչւոնյաներին, Հայ սւաներին, Հայ ղինվորներին»1: կովկասյան իչխանություններին մեղադրելով Պեւերբուրդում դաւավարության կաղմակերւմանը ամեն կերւ արդելքներ Հարուցելու Համար, Հոդվածադիրը ցավալի էր Համարում, որ դա կաւարվում է դռնւակ: «Բովանդակ ռուս ժողովուրդը ւեւք է իրաղեկ լինի այն ամենին, ինչ վերաբերում է այդ դաւավարությանը, ն Հարկ չկա նրանից մանրամասները թաքցընել»,- նչում էր սադրիչ Հրաւարակադիրը ն ավելացնում. «Ռուս ժողովուրդը ւեւք է իմանա, թե ի՞նչ են իրենցից ներկայացնում Հայերը, ն որո՞նց Հեւ դործ ունենք մենք: Դա անՀրաժեչւ է մանավանդ նրա Համար, որ նոր է սկսվել դաւավարությունը, ն արդեն մամուլն սկսել է երդել այնւիսի եղանակներ, որոնք ի վիճակի են չւոթելու Հասարակական կարծիքը»2: Թերթը խիսւ քննադաւության էր ենթարկում Մենչիկովին "Новое Время"-ում Հունվարի 19-ին սւորադրած «Հայերի դաւավարությունը» Հոդվածի Համար - դա անՀանդուրժելի խաբեբայություն, իսկ Հեղինակին՝ անաւամ ու անսկղբունք Համարելով: Հոդվածադրին Հունից Հանել էր Հաւկաւես Մենչիկովի արւաՀայւած աւսոսանքի խոսքերը, թե Ռուսասւանը ժամանակին ւեւք է նւասւեր Թուրքիայի Հայկական դավառներում մի ւոքր թադավորության սւեղծմանը, որը, ցավոք, չի արել: ի ւաւասխան այդ Հարցում Պեւերբուրդի արւաքին քաղաքականության մենչիկովյան «քննադաւությանը», "Русское Знамя"-ն դրում էր. «կառավարությունն այսւեղ ի՞նչ մեղք ունի: Մի՞թե նա ւարւավոր է իր ղորքերը նեւել Թուրքիա՝ աւսւամբ Հայերի՝ Մերձավոր Արնելքի այդ ամենաայլանդակ ու այլասերված ժողովրդի ւաչււանության ու աղաւադրության Համար: Մի՞թե ռուս ժողովուրդը ւեւք է ւաւերաղմ ձեռնարկի Թուրքիայի

“Русское Знамя” (СПб), 22 января 1912 г. Նույն ւեղում:

դեմ ն իր թանկադին արյունը թաւի ինչ-որ ասիական ւականքների սիրույն»1: Շարունակելով լոււանքներ թաւել Հայության դլխին՝ "Русское Знамя"-ն Մենչիկովին մեղադրում էր նան այն բանի Համար, որ նա կասկած է Հայւնել, թե Անդրկովկասում թուրք-Հայկական ընդՀարումների ժամանակ մեղավոր են եղել երկու կողմերն էլ: «Ասում են,- դրում էր թերթը,- որ կարելի է Հանդիւել սւիւակ ւղերի ն կանաչ օձերի, իսկ Հարդելի Հրաւարակադիրն այդ խոսքերով ամենավրդովեցուցիչ անՀեթեթությունների է Հասել: Հայերը վերջին 40 ւարիներին մեղ բավականաչաւ լավ ւարղեցին իրենց դեմքը, իրենց Հոդին, իրենց խիղճը, իրենց սիրւը, իրենց մւավոր ն բարոյական կերւարանքը: Դա մի ժողովուրդ է, որ ամենից այլասերվածն է, ամենից խաբեբան, ամենից քինախնդիրը, ամենից ոճրաւարւը...»2: Աւա անդրադառնալով ՀՅ դաչնակցության սկսված դաւավարությանը՝ ՀակաՀայկական մոլուցքով դլուխը կորցրած աղդայնամոլը չարունակում էր. «Ներկայումս դաւարան քչված Հայերի մեջ անմեղներ չկան, այլ կան միայն ծանր ոճրադործներ, ն նրանց մեջ եղած ւարբերությունն այն է միայն, որ ոմանք արժանի են Հավիւենական ւաժանակիր աչխաւանքների, իսկ ոմանք՝ ուղղակի կախաղանի: Տարակույս չկա, որ Հայերը լարել են իրենց բոլոր ուժերը ն ւրամադրել խոչոր դրամադլուխներ, որւեսղի ի չիք դարձնեն Դաչնակցության ներկա դաւավարությունը: Թույլ ւանք մեղ Հուսալու, որ ներկա դեւքում նրանց ջանքերն աւարդյուն կանցնեն: Սակայն, ո՛վ դիւե: Շաւ բարձր են աղաղակում թերթերը նրանց ւաչււանության մասին...»3: Սա Հոդվածի վերջավորությունն է, այնւեղ եղած միակ ճիչւ Հասւաւումը: Այդ օրերին “Русское Знамя”-ից Հեւ չէր մնում Թիֆլիսի ռուս Հայրենասերների օրդան “Голос Кавказа”-ն («Գոլոս կավ1

“Русское Знамя”, 22 января 1912 г. Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

կաղա»): Վերջինս կուրծք ծեծելով ւորձում էր ռուս Հասարակայնությանը Համողել, թե Հայերն ամեն ւեղ, բոլոր երկրներում, ուր արմաւ են նեւում, Հեղաւոխություն են սարքում, ն այդ ւեսակեւից նրանք «Հրեաների Հեւ նույն ջրՀորից են»1: Դաչնակցության «Հորիղոն» թերթը «Խելադարության նչաններ» Հոդվածում դրում էր. «Դարձեալ խօսեցին նրանք՝ Ռուսասւանի այլացեղ աղդութիւնների թչնամիները: Տարիներ են անցնում, իսկ նրանք չեն յոդնում: Այսօր՝ լեՀացին, վաղը՝ Հայը, վրացին, թուրքը, միչւ՝ Հրեան - նիւթը անսւառ է, ղրւարւելու կարողութիւնը՝ անմեռ, թունաւորելու արՀեսւը՝ արդիւնաւէւ: Եւ նրանք, այդ ւխուր ասւեւները, չաւ դոՀ են, որ աչխարՀի երեսին դոյութիւն ունեն աղդերի ւարբերութիւններ, եւ իրենք կարող են անվերջ չաՀադործել օւարակերութիւնը»2: Թերթը չեչւում էր, որ այս անւաւիվ երնույթը կայսրության այլաղդիները վաղուց են ւեսնում ռուսական մամուլի մեջ: Երկար ժամանակի ւորձը ոչ-ռուս աղդություններին Համողել է, որ սնՀարյուրյակային «Հերոսները» ւանել չեն կարող աղդերի խաղաղ Համերաչխությունը, որ նրանք «կը խեղդուեն, եթէ մի օր չը սւեն, չը ղրւարւեն, խռովութեան սերմեր չը ւարածեն»: Ուսւի «դիւակցական սոււը մնում է այդ ոՀմակի սեւականութիւնը»3: Սոււ է, թե Հայ ժողովուրդը մի վիթխարի բանակ ունի: Երբեք «Հայ ժողովուրդը Հարիւր Հաղար ղինուած մարդ չի ունեցել, այլ ունեցել է Հարիւրներ, եւ դեռ չի ւեսնուած, որ այդ Հարիւրները ռուսական ղէնքի դէմ դուրս եկած լինեն: Տեսնուել է - եւ այս ոչ թէ մէկ կամ երկու անդամ - որ ամէնքը, ղինուած թէ անղէն, ռուսական ղէնքի առջեւից են դնացել, նրա աչխաւակիցն են Հանդիսացել, որքան կարողացել են»4: «Հորիղոնն» ընդդծում էր, որ կովկասի ժողովուրդները «չաւ լաւ դիւեն, որ միայն մի ընդՀանուր, մեծ Հայրենիք ունեն, եւ դա Ռուսասւանն

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

«Հորիղոն», ‹ 3, 6 Հունվարի 1912 թ.: նույն ւեղում, ‹ 2, 4 Հունվարի 1912 թ.: նույն ւեղում: նույն ւեղում:

է, որի ուրախութիւններն ու վչւերը իրենցն են, որի կուլւուրական-քաղաքակրթական առաջադիմութեան մէջ նրանք էլ ւարւաւոր են իրենց բաժին աչխաւանքը կաւարել»: Մեծ մխիթարություն էր, որ ռուս դիւակից Հասարակության մեծ մասը Հայակեր մամուլի ւեսակեւները չէր բաժանում: Ռուսական աղդայնամոլության ն Հայաւյացության ձայնաւողերի դեմ էին ուղղված առաջադիմական մամուլի Հրաւարակումները: Այդ մամուլը, որ երկրի դեմոկրաւիայի ձայնն էր, Դաչնակցության դաւավարությունը լուսաբանում էր բարոյականության մղումներով ն խղճի մւոք: Ռուսական առաջադիմական թերթերն ու Հանդեսները դաւարանից ւաՀանջում էին արդար լինել, չխաղալ Հայ ժողովրդի աղդային արժանաւաւվության Հեւ: Հայ ամբասւանյալների բացաՀայւ կամ ղդույչ ւաչււանությամբ Հանդես էին դալիս “Русское Слово”, “Речь”, ”Голос Земли”, ”Биржевые Ведомости” ն այլ թերթեր ու Հանդեսներ: Դաւավարությունն սկսվելու օրը՝ 1912 թ. Հունվարի 17ին, մայրաքաղաքում լույս ւեսնող “Речь” լրադիրը ււադրել էր «Դաչնակցության դործի չուրջ» վերնադրով Հոդվածը, ուր ասված էր. «Այսօր սենաւի Հաւուկ աւյանում սկսվող դաւը ուչադրություն է դրավում ոչ միայն կովկասի ամենաւարբեր չերւերին ւաւկանող մեղադրյալների թվով, ոչ միայն իր բացառիկ բնույթով, որի ւաւճառով դաւի վարումը Հանձնվել է սենաւի քննությանը, այլն իր քաղաքական նչանակությամբ: Նրա մեջ արւացոլված է (ռուսական ւեւության:- Հ. Ս.) քաղաքականությունը ծայրամասերից մեկի՝ կովկասի նկաւմամբ՝ սկսած իչխան Գոլիցինից մինչն մեր օրերը»1: Թերթը Դաչնակցության Հակացարական դործողությունների դլխավոր դրդիչը Համարում էր Գոլիցինի սւեղծած անՀեռաւես, անւանելի ռեժիմը երկրամասում, չնայած այդ անիծյալ ժամանակներից արդեն անցել էր 6-7 ւարի: ԱյնուՀեւն "Речь"-ը կոչ էր անում այդ քաղաքական դործը քննել ամենայն լրջությամբ: «Պեւք է Հաս1

“Рьчь”, 17 января 1912 г.

կանալ,- չեչւում էր Հոդվածադիրը,- թե որքան բարդ է լինելու դաւավարության դործընթացը, որքան չաւ քաղաքական ղանաղան չերւավորումներ կան դործի մեջ, որոնք ամենախոՀուն վերաբերմունք են ւաՀանջում»: Թերթի կարծիքով՝ սենաւի աւյանում քննվում են «Դաչնակցության դործի» ոչ թե 135 Հաւորները, այլ Լըժինի կաղմած ամւուադիրը (էքսւրակւը): Նոր Հանդամանքներ բացաՀայւվելու ւաւճառով սենաւը ւեւք է ցույց ւա առավելադույն ներողամւություն, բայց այդօրինակ ղիջումը Հասարակական խիղճը չի բավարարի ն դաւավճռի Հեղինակություն չի կարող ունենալ: Զաւաղանց կարնոր է անջաւել նրա Հիրավի քրեական ւարրը քաղաքականից: Շաւ անՀրաժեչւ է ամենայն ուչադրությամբ քննել այն նյութերը, որոնք ձեռք են բերել ւաՀնորդական բաժինը ն քաղաքական խուղարկությունը1: "Речь"-ը ցավով էր նչում, որ որոչվել է դաւը դռնւակ անել, այնինչ «դործընթացի բնույթը ւաՀանջում է ամենից առաջ Հրաւարակայնություն, Հրաւարակային քննություն այն բարդ կծիկի, որ ւիւի բացվի դաւարանում»2: “Голос Земли” թերթում լույս ւեսած Հոդվածում Վ. Սւոչինինը դրում էր, թե կասկած չի կարող լինել, որ կեղծիքները Լըժինի ձեռքի դործն են, ուսւի «ներկայ դործում անՀրաժեչւ է դաւասւանական աւեանի առանձին ղդուչութիւն եւ Հեռաւեսութիւն, որւէսղի ծանր ւաւժի չենթարկուեն անմեղ մարդիկ ... «Դաչնակցութիւն» խօսքը դեռ չի նչանակում «յանցաւոր»,չեչւում էր Հոդվածադիրը:- Այդ կուսակցութիւնը սերուել է ժողովրդից եւ նրա ւաչււանն է: Ուսւի Դաչնակցութեան առանձին անդամների դէմ յարուցած մեղադրանքները անթոյլաւրելի է ւարածել ողջ ժողովրդի վրայ»3: ԼԸԺիՆի կԵՂԾիՔՆԵՐի ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄԸ. - Զնայած «Դաչնակցության դործի» նկաւմամբ իչխանությունների ն դաւական մարմինների նախաւես ընդդծված Հույժ բացասական

"Рьчь”, 17 января 1912 г. Տե՛ս նույն ւեղում: Նչված թերթի Հոդվածի թարդմանությունը ւե՛ս «Հորիղոն», ‹ 32, 16 ւեւրվարի 1912 թ.:

ւրամադրվածությանը, դաւավարությունը, սակայն, Հենց սկղբից դնաց մեղադրյալների Համար բարենւասւ Հունով: Հիմնական ւաւճառը վկաների ճիչւ ցուցմունքներն էին ն ւասւաբանների ւայլուն ելույթները: Դրան Հակառակ, քննիչներն ամեն ինչ անում էին նախաքննության ընթացքում իրենց կաղմած նյութերը Հասւաւելու Համար: Դաւին ներկայացված Համարյա բոլոր դործերի մեջ կեղծիքներ կաւարած այդ մարդիկ իրենց մեքենայությունները չարունակում էին նան դաւարանում: Անդրադառնալով այդ ւասւերին՝ Աչխեն Թումանյանն իր Հուչերում դրել է. «Փասւաբանները չարունակ կեղծիքներ էին Հայւնաբերում դործի մեջ՝ սւորադրությունների ւուոխություն, դրածի վրա դիւավորյալ թանաք թաւել, այն էլ ուրիչ դույնի թանաք, ւարեթվերի նենդաւոխում ն այլն, ն այլն»1: Քննչական խմբի ղեկավար Լըժինը կեղծիքներ էր կաւարում նույնիսկ դաւավարության ընթացքում: Նովոչերկասկում կաւարած կեղծիքների Համար նրան ոչ միայն ւաւժի չէին ենթարկել, այլն խրախուսել ն ավելի բարձր ւաչւոնի՝ Վիլնոյի դաւասւանական ւալաւի անդամ էին նչանակել: Այսւեղից էլ Լըժինը Հրավիրվել էր մասնակցելու Պեւերբուրդի դաւավարությանը՝ «Դաչնակցության դործով» սւեղծված ւասւաթղթերի Հսկայական կույւը «դասավորելու» ն «կարդի բերելու» Համար: Բայց այսւեղ էլ նա իր սն դործը ւեսավ՝ իրեն Հաւուկ խարդախություններով ու մեքենայություններով: Դաւարանում լիովին բացաՀայւվեցին Լըժինի կողմից վավերադրերի ղանդվածային կեղծումները ն Հաւկաւես վկաների ւված ցուցմունքների խախւումները: կաւարված կեղծիքների վրա ուչադրությունը սրվեց Հաւկաւես այն բանից Հեւո, երբ ւարղվեց, որ մեղադրյալների դործերից չքացել են մի չարք կարնոր աւացույցներ՝ ւասւաթղթեր ու վավերադրեր2:

«ԹԺՀ», էջ 640: Այդ մասին մանրամասն ւե՛ս “Закавказская Речь” (Тифлис), ‹‹ 23, 42, 44, 57, 68, 1912 г., «Մչակ», ‹‹ 34, 36, 37, 1912 թ., «Հորիղոն», ‹‹ 30, 32, 33-37, 39, 44, 48, 51, 1912 թ.:

«Մչակն» իր ընթերցողներին ւեղեկացնում էր, որ դաւաւաչււանները դաւարանում Հայւարարել են, որ այդ նյութերն անՀեւացել են Լըժինի կողմնակիցների ձեռքով այն ւաւճառով, որ նրանք վախ են ունեցել, թե Հանկարծ կարող են բացաՀայւվել այն էական միջամւությունները, որ կաւարել են ւասւաթղթերի սկղբնական բովանդակության մեջ՝ նւաւակ ունենալով որքան Հնարավոր է ծանրացնել մեղադրյալների մեղքերը1: Դաչնակցության դաւի ւաչււաններից երդվյալ Հավաւարմաւարներ Զարուդնին, Սոկոլովը, Սկարյաւինը, Պերներղնը ն Բարրը 1912 թ. մարւի 3-ին մանրամասն ւաւճառաբանված դանդաւ ներկայացրին սենաւի առաջին ն վճռաբեկ դեւարւամենւների միացյալ աւյանին՝ քննիչ Լըժինին մեղադրելով մի չարք ղեղծումների Համար, որոնք նա ն նրա ենթակաները կաւարել էին «Դաչնակցության դործի» նախնական քննության ժամանակ: Թվարկելով ղեղծումների բնույթը - վկաների սւորադրությունների ն թվական ւվյալների կեղծում, ղանաղան չեղած ւաւմությունների մոդոնում, ւասւաթղթերում ն արձանադրություններում քերծվածքներ ու ջնջումներ, ղանաղան չարադրանքների խարդախում ն այլն - երդվյալ Հավաւարմաւարները սենաւին խնդրում էին ւաւժական օրենսդրքի 362-րդ Հոդվածով դաւի ւալ Լըժինին2: Դաւարանի նախադաՀը, որի Համբերությունն արդեն Հաւել էր Լըժինի մասին բաղմաթիվ բողոքներ ու դանդաւներ լսելուց, կարդադրեց վճռաբեկ դաւարանի միացյալ նիսւում քննարկել նրա վարքադծի Հարցը3: Նիսւում բացաՀայւվեցին Լըժինի «սխրանքները» ն առաջարկ արվեց նրան դաւի ւալ՝ մեղադրելով ւաւժական օրենսդրքի 362-րդ Հոդվածով4: Դաւասւանական ւալաւի դաւախաղը արդարադաւության նախարար Շչեդլովիւովին առաջարկություն ներկայացՏե՛ս «Մչակ», ‹ 33, 16 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 51, 9 մարւի 1912 թ., նան՝ «կռան» (Երեւան), ‹ 11 (18), 11 մարւի 1912 թ.: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 10, 14 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹‹ 49, 51, 7 ն 9 մարւի 1912 թ.:

րեց դաւ բացելու ղեղծարարների դեմ՝ ւաւժական օրենսդրքի 303-րդ Հոդվածի (ւասւաթղթերի դողության) ն 362-րդ Հոդվածի (ւաչւոնավարական կեղծումներ) Հիման վրա: Հենց նույն օրը կեղծիքների բացաՀայւումը նախարարը Հանձնարարեց Պեւերբուրդի նաՀանդային դաւարանի կարնորադույն դործերի քննիչ Պ. Ա. Ալեքսանդրովին1: Շչեդլովիւովի կարդադրությամբ՝ բոլոր քննչական նյութերը ն ւասւաթղթերը նրա ւնօրինությանը Հանձնվեցին, որւեսղի սա կարողանար նախնական քննություն կաւարել ն բացաՀայւել կարնոր դոնե մի քանի ւասւթղթերի անՀեւացման առեղծվածը2: Բայց սենաւն ավելի Հեռուն դնաց՝ կարդադրելով ւորձաքննության ենթարկել նախաքննական արձանադրությունների քերված ու ւուոխված ւողերը: Գործի մեջ ներդրավվեց 6 ւորձադեւ՝ 3-ը Պեւերբուրդից, 3-ը կովկասից (Հայեր): իՀարկե, ւորձադեւներն ի վիճակի չէին սւուդելու նախաքննական արձանադրությունների Հսկայածավալ նյութերը, ուսւի իրենց ուչադրությունը ւիւի կենւրոնացնեին մի քանի կարնոր արձանադրությունների վրա միայն: Ձեռնարկելով կեղծիքների բացաՀայւումը՝ ւորձադեւների խումբը դաւասւանական ւալաւի դաւախաղ կորսակի անձնական Հսկողությամբ մանրամասն Հարցաքննության ենթարկեց մի չարք անձնավորությունների, որոնք առնչվում էին ւասւաթղթերի կեղծման կամ անՀեւացման դործին: Հարցաքննվել էին Լըժինը, նրա թարդման Նադիրաձեն, ւորձաքննիչներ Զախարինը, սենաւի օբեր-քարւուղար Վիչննսկին ն նրա օդնականը: Նախաքննության սւուդած ւասւերի բոլոր խարդախումներն արված էին այն ասւիճան կուիւ, որ ւորձադեւների Համար դժվար չէր եղել ոչ միայն Հասւաւել կեղծիքների ւասւը, այլն չաւ դեւքերում կարդալ ւասւաթղթի առաջվա բնադիրը: Փորձադեւների քննության ընթացքում երնան եկան 33

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 64, 30 մարւի 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 34, 17 ւեւրվարի 1912 թ.:

մեծ կեղծիքներ ն 20-ից ավելի ուղղումներ ու քերվածքներ1: Անձամբ Լըժինի կաւարած ղեղծումների ն քերվածքների թիվն անցնում էր 30-ից2: Սրինակ՝ մի վկայի ժամանակին ւված ցուցմունքի մեջ դրված “Он не давал оружие” արւաՀայւության մեջ "не"-ն դարձվել էր "же" ն սւացվել էր “Он же давал оружие”3: Մի ուրիչ վկայի ցուցմունքում ասված էր. “Перечисленных лиц я не видел”: Այդ նախադասությունը կեղծվել էր ն ւուոխվել էր “Я же видел”ով: “Теоретическая работа”-ն դարձվել էր “Террористическая”4: Փասւաթղթերից մեկում «արնելյան» բառը քերվել ն դարձվել էր «Առաքելյան»: Քննիչի արձանադրած չարադրանքում «Արնելյան» բառը Դաչնակցության «Արնելյան բյուրո» բառակաւակցության մասին էր: «Արնելյան» բառը դարձնելով «Առաքելյան», Լըժինը դաւի էր ենթարկել Գնորդ Առաքելյան անունով մեկին5: Անդրադառնալով այդ խարդախման ւասւին՝ "Речь” թերթը առաջնորդողում դրում էր. «Անմեղ մարդը, որը ւաւաՀաբար ընկել է Լըժինի ձեռքը, այժմ նսւած է մեղադրյալների նսւարանին ն անձկությամբ սւասում է իր վիճակի որոչմանը: Ճիչւ կլիներ նրանց ւեղերը ւոխել»6: Փոխված էր ոմն Դավիդյանի նամակի թվականը, որ չաւ կարնոր էր մի քանի մեղադրյալների այլուրեքությունը (ալիբին) աւացուցելու Համար: Թվականի ւեղ թանաքի մի բիծ էր, իսկ բծի վրա դրված էր 7: Լուսանկարչական ւորձաքննությունը ցույց ւվեց, որ բիծն առաջացել է ոչ թե թանաքի կաթիլից, այլ սկղբում դրած 14 թիվը խաղխղելուց: Արձանադրության մեջ այդ ւեղը քերված էր ն քերվածքի վրա դրված էր 7 թիվը7:

Տե՛ս “Раннее Утро”, 11 февраля 1912 г. Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 33, 17 ւեւրվարի 1912 թ., «Ախուրեան», ‹ 14, 4 ւեւրվարի 1912 թ.: «ԹԺՀ», էջ 640: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 33, 17 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 37, 21 ւեւրվարի 1912 թ.: “Речь”, 14 февраля 1912 г. Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 33, 17 ւեւրվարի 1912 թ.:

Երդվյալ Հավաւարմաւար Զավրինի ծոցաւեւրում մի դրություն էր դւնված ԱրնմւաՀայասւանի Մուչ քաղաք 5 Հաղար ռուբլի ուղարկելու մասին, որւեղ նրա եղբայրը Հիվանդանոց էր Հիմնել: իՀարկե, այդ ւասւը քրեական ւեսակեւից ինքնըսւինքյան նչանակություն չուներ, բայց որովՀեւն Զավրինի դեմ Հարկավոր էր ւասւեր սւեղծել՝ նրան մեղադրելու Համար, "Мушь - 5000 р."-ն, ւոխվել էր "Эривань – Мушегян – 5000 р."-ի: Այդ աղդանունով մարդը ձերբակալվեց ն բանւում չորս ւարի ւակվեց1: Առանձին աւյանը ւորձաքննության ենթարկեց ւասւաթուղթը ն դւավ, որ "Мушь" բառը դրված է Զավրինի ձեռքով, իսկ "Эривань" բառը ն "егян" ածանցը՝ ուրիչ ձեռքով ն ուրիչ թանաքով2: Հարցաքննություններից մեկի ժամանակ խոսք էր եղել կուսակցության ձեռք բերած 200 Հրացանի մասին, բայց քննիչն իր կաղմած արձանադրության մեջ ավելացրել էր մեկ ղրո ն սւացել 2000 Հրացան: Նախաքննության մի արձանադրությունից անՀեւացած ւասւաթղթում, որը ւեւք է ծառայեր Հօդոււ մեղադրյալների, «Ամասիա» բառը քերվել էր ն ւեղը դրվել «Հեմիղիա»: Փասւաբանները սենաւից խնդրել էին այդ ւասւաթուղթը ւորձադեւների միջոցով ենթարկել Հանդամանալից քննության, քանի որ Համողված էին, որ կեղծիքն անձամբ կաւարել է Լըժինը3: Փասւաբանների խնդրանքով մի ուրիչ ւասւաթղթի լուսանկարչական, միկրոսկուիկ ն քիմիական ւորձաքննությունը ցույց էր ւվել, որ «Դոլդորի» բառը քերվելով դարձել էր «Դոլդոջին» (ամբասւանյալներից մեկի աղդանունը)4: Վկա ւրիսւավ Բադրաձեն սենաւին Հայւնել էր, որ նախնական քննության ժամանակ իր ւված ցուցմունքները սխալ են արձանադրվել, իսկ իր սւորադրությունը ւասւաթղթում կեղծված է5:

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 33, 17 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 52, 10 մարւի 1912 թ.: Տե՛ս “Рьчь”, 14 февраля 1912 г. Նույն ւեղում: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 31, 21 ւեւրվարի 1912 թ.:

Մի ուրիչ ւասւաթղթի վրայի թանաքի բիծը քննելիս երնաց, որ դա արված է անւրացենյան թանաքով, իսկ ամբողջ բնադիրը ն բծով ծածկված թիվը դրված են բոլորովին այլ թանաքով: Հեւադայում ամսաթիվը նույնւես ւոխված էր անւրացենյան թանաքով1: Բացի ւասւաթղթերի կեղծումներից ու ջնջումներից՝ դրանց մի մասն ուղղակի անՀեւացել էր անՀասկանալի կերւով: Սրինակ՝ Հասւաւվել էր, որ մեղադրյալ Խաչաւուր Գնորդյանից բռնադրավված Հուչաւեւրից ւոկված է քննիչների Համար ոչ-ձեռնւու 5 թերթիկ: Զավրինից բռնադրավված ծոցաւեւրի 4-րդ էջն անՀեւանալու ւաւճառով նրա բովանդակությունից չաւ բան ւոխվել էր2: Նախնական քննության արձանադրությունները, որոնք ղեւեղված էին 135 Հաւորներում, ըսւ երնույթին մեղադրյալներից ու ւաչււաններից որնէ մեկը չէր կարդացել: Մեղադրյալները դործին ծանոթացել էին միայն իրենց բաժանված Համառուադրած ււադիր ւաւճենների միջոցով3: Փորձադեւները չաւ ժամանակ խլող մանրակրկիւ աչխաւանք կաւարեցին: Նրանք ւարղեցին, որ ամբասւանյալներից առնվաղն 52 Հոդու դաւարան էին բերել միայն կեղծիքների ու մաւնությունների օդնությամբ4: Պեւք է ասել, սակայն, որ նրանց աչխաւանքը միչւ չէ, որ անցնում էր Հարթ ու առանց բանավեճի. ծադում էին որոչակի բարդություններ: Սրինակ՝ մեղադրյալ Հրանւ Մելյանին դաւի ենթարկելը Հիմնված էր այն բանի վրա, որ նրա սւորադրությունը եղել է կուսակցության դործիչներից մեկին ուղղված նամակի ւակ: Զնայած այն բանին, որ նախնական ւորձաքննությունը որնէ նմանություն չէր դւել սւորադրության ն Մելյանի ձեռադրի միջն, այնուամենայնիվ, նա նսւեց մեղադրյալների նսւարանին: Դաւարանը դեղադիրւորձադեւների միջոցով նոր ւորձաքննության ենթարկեց

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

«Հորիղոն», ‹ 35, 19 ւեւրվարի 1912 թ.: նույն ւեղում: նույն ւեղում: «Դրօչակ», ‹ 3 (221), մարւ, 1912, էջ 49:

դործի այդ մասը: Մինչ Հայ ւորձադեւները դւնում էին, որ նմանություն չկա սւորադրության ն Հրանւի ձեռադրի միջն, ռուս ւորձադեւներն այդ նմանությունը դւնում էին: Բայց բնորոչը, այնուամենայնիվ, ւորձադեւների անկողմնակալ աչխաւանքն էր: ինչւես Հայ, այնւես էլ ռուս ւորձադեւները բացասաբար վերաբերվեցին, օրինակ, մեղադրյալ Արղության-Երկայնաբաղուկին վերադրած նամակների ձեռադրերի իսկությանը1: Փորձադեւների կողմից նորանոր կեղծիքների բացաՀայւումը լայն արձադանք դւավ ռուսական մամուլում: Հայերի ն Դաչնակցության նկաւմամբ բացաՀայւ Համակրանք էր արւաՀայւում "Русское Слово"-ն: Անդրադառնալով դաւավարությանը՝ թերթի աչխաւակից Սերդեյ Յաբլոնովսկին ընթերցողների ուչադրությունը Հրավիրում էր Լըժինի կաւարած կեղծիքների բացաՀայւման Հանդամանքների վրա: Նա դրում էր. «Միանդամից ու անսւասելիորեն ւարղվել է, որ այս քննիչը մեղադրյալներից չաւ ավելի Հանցավոր է: Եթե մեղադրյալի աթոռին նսւածները սխալներ են դործել, աւա դործել են՝ ելնելով իրենց Համողմունքներից: իսկ Լըժինը դաւական քննիչ լինելով՝ նախաքննությունը դիւակցաբար ւարել է կեղծումներով: իրավաբան լինելով՝ նա կոչված է օդնելու արդարադաւությանը՝ վեր Հանելու ճչմարւությունը, մանավանդ որ աւրում է լիուլի կյանքով, որնէ բանի կարիք չունենալով: Բայց արի ու ւես, որ նա իր առաջխաղացումն (կարիերան) սւեղծում է ուրիչների դժբախւության դնով»2: Ելնելով դրանից՝ Հոդվածադիրը ւեղի ունեցածը Համարում էր ծանր նախաւինք թե՛ դաւարանին ն թե՛ երկրի ողջ արդարադաւությանը: իսկ ի՞նչ է եղել կեղծարարի Հեւ, նա Հեռացա՞ծ է արդյոք դաւական դործընթացից: «Ո՛չ,- ցավով նչում էր Յաբլոնովսկին:- Պարոն Լըժինն այժմ էլ բաղմած է՝ իբր դործին լավաւեղյակ անձ ն չաւ էլ, ըսւ երնույթին, անՀանդիսւ չէ երնան Հանված ւասւերից»3: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 49, 7 մարւի 1912 թ.: “Русское Слово”, 6 марта 1912 г. Նույն ւեղում:

Վերջում Հոդվածադիրը անկողմնակալ լինելու կոչ էր անում դաւարանին՝ Հիչեցնելով, որ «դաւավարությանը Հեւնում են ինչւես Հայ աղդաբնակչության բոլոր չերւերը, այնւես էլ ողջ կովկասը»1: Զայրույթով էր արւաՀայւվում նույնիսկ իր ՀակաՀայկականությամբ Հայւնի “Новое Время”-ն: Թերթը Դաչնակցության դաւավարությունը Համարում էր ռուսական արդարադաւության ւաւմության մեջ եղակի՝ նախաքննական դործի անորակ լինելու ւեսակեւից2: Ավելին, նույն Հեւադիմական “Новое Время” թերթի “Вечерное Время” երեկոյան Հավելվածում խնդրի վերաբերյալ Հոդվածի Հեղինակը դրում էր. «Այդւիսի ւայմաններում դաւավարության չարունակումն անմւություն է»3: Եվ իրոք, արդարադաւության նախարարությունում մւադրություն կար դաւավարության դործը կանդնեցնել մինչն քննության ավարւը: Բայց դաւարանում սենաւորները վճռականորեն ւնդեցին, որ նախարարի Հրամանով քննություն նչանակելը չի կարող աղդել օրենքով Հասւաւված կարդի վրա, ուսւի դործը ւեւք է չարունակվի: Սենաւի վճռաբեկ քրեական դեւարւամենւի ավադ դաւախաղ կեմւեն, որին Հանձնարարված էր Հսկել Լըժինի ն նրա ենթակաների կեղծումները բացաՀայւող ւորձաքննիչների աչխաւանքին, Համողվել էր, որ դրանք ղանդվածային բնույթ են կրում ն Լըժինից դրավոր բացաւրություն էր ւաՀանջել: Բայց դրա ւոխարեն Լըժինը արդարադաւության նախարարին ներկայացրել էր մի ղեկուցադիր, ուր ասված էր, որ «Դաչնակցության դործին» դիւակցաբար ւրվել է քաղաքական բնույթ, այնինչ դա Հասարակ քրեական Հաւչւակիչների ն ավաղակախմբերի դործ է: Նա նչում էր, որ Պեւերբուրդի դաւավարության ժամանակ ւարղ երնաց, որ դաւարանը խնդիր ուներ որքան կարելի է չոււ ավարւել դործը ն մեղմ ւաւիժներ ւալ մեղադրյալներին: Եվ դա այն դեւքում, երբ ինքը ն իր ենթակա1

“Русское Слово”, 6 марта 1912 г. Տե՛ս “Новое Время”, 12 февраля 1912 г. “Вечернее Время” (СПб), 13 февраля 1912 г.

ները ւարիներ չարունակ ւքնել են աչխաւանքի ծանրության ւակ, ն այդւիսի ւայմաններում կարող էին սւրդել սխալներ, իսկ կեղծիքներ չեն կաւարվել, երբ դործն իր ձեռքին է եղել: Լըժինն անՀաջող ւորձ էր արել աւացուցելու, որ ւասւաթղթերում կարող էին կեղծիքներ կաւարվել առանց իր դիւության: «Ես,- դրել էր նա,- դործն ամբողջովին Հանձնել եմ դաւախաղի օդնական Ակսակովին, որը ն կաղմել է մեղադրական ակւը: Եթե քննչական դործի մեջ կեղծումներ լինեին, Ակսակովը չէր կարող չնկաւել, իսկ եթե եղել են, աւա ւաւասխանաւու է նան նա»1: Զեկուցադրում Լըժինը քանիցս նչում էր, որ Հայերն իրեն կաչառելու բաղմաթիվ ւորձեր են արել ն մի դեւքում նույնիսկ առաջարկել են 180 000 ռուբլի: Եղել են նան թարդմանիչներին ն մյուս ւաչւոնյաներին կաչառելու ւորձեր: Անկախ այն բանից, որ Լըժինը ղեկուցադրով դիմել էր արդարադաւության Հայաւյաց նախարարին ն ըսւ էության Հայցել էր նրա աջակցությունը, ավադ դաւախաղ կեմւեն անՀրաժեչւ էր Համարում Լըժինին դաւի Հանձնել որւես կեղծումների դլխավոր մեղավորի, նրա Հեւ դաւել դործի քննության բոլոր մասնակիցներին, որոնք ղանդվածային կեղծումներ են կաւարել ի վնաս մեղադրյալների2: Հենվելով դաւախաղ կեմւեի կարծիքի վրա՝ նախադաՀ կրավցովը ւեւրվարի սկղբներին Լըժինին Հեռացրեց «Դաչնակցության դործի...» ւասւաթղթերը ւնօրինողի ւարւականությունից3, որից Հեւո նրա դեմ դործ Հարուցվեց քրեական օրենսդրքի 303-րդ Հոդվածի Հիման վրա: Նա կարդադրեց քերծվածքներ ն ուղղումներ ունեցող բոլոր ւասւաթղթերը դուրս դցել դործից՝ իբրն կասկածելի, ն որոնք կարող էին սխալների ւեղիք ւալ դաւավճիռն ընդունելիս: ՆախադաՀ կրավցովը միաժամանակ Հրաման դրեց, որով ւաւվիրում էր ձեռնարկել անՀրաժեչւ միջոցներ աւադայում բացառելու ւասւաթղթերի

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 88, 27 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 33, 17 ւեւրվարի 1912 թ.:

անՀեւացման ն ւչացման դեւքերը: Դրանից Հեւո աւյանի նիսւը վերջանալուն ւես կնքվում էր այն սենյակը, ուր դւնվում էին ւասւաթղթերը, ուժեղացվել էր այդ սենյակի ւաՀւանությունը, խսւիվ արդելվել էր սենյակ մոււքը նույնիսկ աւյանի ամենաւաւասխանաւու ւաչւոնյաների Համար, ն եթե որնէ ւասւաթղթի անՀեւաձդելի կարիք էր ղդացվում, աւա դա դաւարանին ներկայացնելու Համար սենյակ ւեւք է մւնեին երկու կամ ավելի ւաւասխանաւու ւաչւոնյաներ, որւեսղի Հնարավոր լիներ մեկը մյուսի նկաւմամբ Հսկողություն կիրառել: Փասւաթղթերը քննելու ժամանակ ուժեղ Հսկողություն էր իրականացվում նան մեղադրյալների ն նրանց ւաչււանների վրա1: Երնան Հանված ղեղծումների առթիվ քննություն կաւարելիս Ալեքսանդրովը ամենից առաջ Հարցաքննեց Լըժինին, ինչւես նան նրա Հեւ դործակցած թարդմանիչ Նադիրաձեին, դաւարանի դլխավոր քարւուղարին ն նրա օդնականին: Այդ Հարցաքննությունով Հեւաքրքրվեց արդարադաւության նախարար ի. Գ. Շչեդլովիւովը, որը երկու անդամ իր մու էր կանչել Լըժինին: Առաջին ղրույցի ընթացքում Լըժինը նախարարին ծանոթացրել էր քննության մանրամասներին: Միաժամանակ կողմնակի ցուցումներ էր արել «Գործի» նախաքննությանը մասնակցած մի քանի անձնավորությունների վրա: Շչեդլովիւովը մերժեց դրավոր ներկայացրած նրա Հրաժարականը, որովՀեւն Հակառակ դեւքում «Գործի» չուրջ կսւեղծվեին ղանաղան ենթադրություններ, ինչը չէր կարող նախարարությանը ձեռնւու լինել: Վերջում նախարարը Լըժինին ասաց, որ Վիլնոյի դաւասւանական ւալաւում նրա ւաչւոնավարումն այսուՀեւ Հարմար չէ: Նախարարի Հեւ առաջին Հանդիւումից Հեւո Լըժինը չւաւ մեկնեց Վիլնո՝ անձնական դործերը կարդավորելու Համար, որւեղից վերադարձավ՝ սւասելով իր չուրջը ծավալվող

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 35, 19 ւեւրվարի 1912 թ.:

իրադարձությունների Հեւադա ղարդացմանը: Վիլնոյից վերադառնալուց անմիջաւես Հեւո՝ մարւի 14ին, արդարադաւության նախարարի մու Հավաքվեցին Լըժինի ակնարկած անձինք, որոնք բոլորը երես առ երես ենթարկվեցին Հարցոււորձի, որից Հեւո նրանցից 6 ղեղծարարների, այդ թվում Լըժինի երեք մերձավոր աչխաւակիցներին՝ դաւասւանական քննիչներ Պլաւոնովին ու Նադիրաձեին, ինչւես ն դաւախաղի օդնական, մեղադրական ակւը կաղմած Ակսակովին1 մեղադրանք ներկայացվեց անՀոդի վերաբերմունքի Համար, ինչի ւաւճառով Հնարավոր էին դարձել ւասւաթղթերի ղեղծումներն ու քերվածքները: Նրանք բոլորը նսւեցին մեղադրյալների աթոռին: Դրանից Հեւո «Դաչնակցության դործը» խեղաթյուրելու իր «սխրանքների» Համար Լըժինը Հրաժարական ներկայացրեց «Գործի» դլխավոր քննչի ւաչւոնից, ն նրա ւարւականությունների վարումը Հանձնարարվեց սենաւի ավադ քարւուղարներ Անդրենսկուն ն Մոլովին: Լըժինը նան աղաւվեց Վիլնոյի դաւասւանական ւալաւի անդամի ւաչւոնից2: Որւես քավության նոխաղ, ղեղծարարը կանդնեց դաւի ենթարկվելու Հեռանկարի առաջ ն իր իսկ դործընկերների կողմից Հայւարարվեց Հոդեկան Հիվանդ: «Այդ բոլորից Հեւո,- եղրակացնում էր "Речь"-ը,- Հնարավոր է, որ ւեղի ունենա դաւական դործընթացի Հեւաձդում»3: Լըժինի դաւական դործի քննությունը ւեւք է կաւարվեր «Դաչնակցության դործը» վերջանալուց Հեւո՝ դարձյալ սենաւի Հաւուկ աւյանում: Բայց նրա դործը ձդձդվեց ն ի վերջո դադարեցվեց՝ չնայած մարդիկ անկողմնակալ դաւ էին ւաՀանջում: Անկախ դրանից՝ Լըժինը մւավ ւաւմության մեջ: «159-ի դործն» սկսեց ղավեչւով անվանվել նան «Լըժինի դործ»4:

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 71, 7 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 64, 30 մարւի 1912 թ.: “Речь”, 10 февраля 1912 г. Лев Троцкий, Сочинения, т. VI, Москва-Ленинград, 1926, с. 485.

Հարցը Հասավ ւեւական դումա, որւեղ Հարցաւնդում արվեց կաւարված կեղծիքների մասին: Հարցաւնդմանը ւաւասխանելու Համար դումա կանչվեց արդարադաւության նախարարի ւեղակալ Վերյովկինը: Պաւդամավորներից ոմանք իրենց ելույթներում առաջարկեցին խսւադույն ւաւժի ենթարկել Լըժինին ն նրա դործակիցներին, որոնք իրենց դործողություններով արաւավորել են երկրի դաւական Համակարդը: Հանդես դալով ւաւդամավորների առաջարկի դեմ՝ Վերյովկինը ւաչււանության ւակ առավ Լըժինին ն դումայի ամբիոնից Հայւարարեց. «Դաւական քննիչ Լըժինը ... արժանի է ո՛չ թէ իր բարի անւան անւաւութեան, ո՛չ թէ դաւաւարւութեան իր դործունէութեան Համար, այլ, ընդՀակառակը, ամեն ւեսակի բարոյական աջակցութեան: Նա արժանի է բարձր կոչման իր բարձր ւաչւօնական արժանիքների, անընկճելի եռանդի, իր ւոկունութեան, իր քաղաքացիական արիութեան Համար»1: Պարղ դարձավ, որ իչխանությունները արդելաւակելու են Լըժինին ւաւասխանաւվության ենթարկելու բոլոր ւորձերը: Դա երնաց նան դումայի 1912 թ. մայիսի 2-ի նիսւում արդարադաւության նախարարի ունեցած ելույթից: Քննության էր դրված արդարադաւության նախարարության ելնմւական ւեղեկադիրը, ն այդ կաւակցությամբ ւաւդամավոր Մակլակովը Հանդես եկավ մի խիսւ ճառով ու թվարկեց, թե երկրի արդարադաւության դործերում ինչւիսի՛ աՀավոր ղեղծումներ են ւեղի ունենում՝ Հիչաւակելով Լըժինին ն Դաչնակցության դաւավարության դործերում Հայւնաբերված կեղծիքները: Պաւասխանելով Մակլակովին՝ արդարադաւության նախարար Շչեդլովիւովը, ի միջի այլոց, անդրադառնում է Լըժինի կեղծիքներին ն արդարացնում նրան: Նա ասում է. «... Այդ քննութիւնը մաՀացու Հարւած Հասցրեց յեղաւոխականների մի դիմակաւորւած ու ճիւղաւորւած ընկերութեան, որ կաղմւել էր Հայ աղդաբնակչութեան մէջ»2:

«Ղարաբաղ» (Շուչի), ‹ 28, 19 աւրիլի 1912 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 34, 10 մայիսի 1912 թ.:

Դաւախաղի օդնական Ակսակովի ճառով դաւարանում վերջացան մեղադրական ճառերը: 1912 թ. մարւի սկղբին ավարւվեց բոլոր մեղադրյալների Հարցաքննությունը: Մարւի 8-ին մեղադրական խոսքով Հանդես եկավ դաւախաղ Սերդենը, որի ճառը ւնեց ամբողջ երեք օր, մինչն մարւի 10-ի երեկո: Բուռն ու կաւաղի էր դաւախաղի երկարաչունչ ճառը: Հույժ չաւաղանցելով դույները՝ նա Դաչնակցությանը ներկայացնում էր իբրն մի Հրեչային կաղմակերւություն: Երբ ւաչւոնական մեղադրող Սերդենը ամբիոն բարձրացավ, դաՀլիճում ամենքը լարված ուչադրությամբ ու անՀամբերությամբ սւասում էին, թե նա ի՞նչ ւեւք է ասեր: Ճառի սկիղբը Համեմված էր բաղմաթիվ քնարական դարձվածքներով, Հաճախ կրոնական մարղանքներով՝ քրիսւոնեական ւաւդամների ցուցադրությամբ: Երբեմն էլ նա ւիլիսուայական կնճիռների լաբիրինթոս էր նեւվում, երբ կամենում էր մաՀու ն կյանքի առեղծվածը լուծել1...: Այսւեղ մեջբերում ենք այդ ճառից մի քանի Հաւվածներ, որոնք քաղված են «Դրօչակի» 1912 թ. մարւյան Համարից (էջ 51-53): Դաւախաղը նախ Հարցադրեց ն ինքն էլ ւաւասխանեց, թե ի՞նչ է իրենից ներկայացնում Դաչնակցությունը: Նա իր անՀամաձայնությունը Հայւնեց ւասւաբաններին, որոնք դաւավարության ընթացքում իրենց ւաչււանության ւակ էին առել այդ կուսակցությանը՝ ամեն կերւ արդարացնելով նրա անցյալն ու ներկան: Անցնելով բուն խնդրին, դաւախաղն ասում էր, որ Դաչնակցությունը Ռուսասւանում միչւ եղել է Հեղաւոխական ն Հակաւեւական կուսակցություն, այլ ոչ թե այդւիսին է եղել միայն որոչ չրջանում: Ակնարկելով ւասւաբանների «չինծու ւեսակեւին», նա չեչւում էր, որ այդ կուսակցությունն իր դոյության բոլոր Հանդրվաններում իրեն դրսնորել է որւես «չաւ

«Դրօչակ», ‹ 3, մարւ, 1912, էջ 52:

աւելի վւանդաւոր, չաւ աւելի անՀանդուրժելի, քան որեւէ այլ կուսակցութիւն»: «Ես չդիւեմ ոչ միայն մեր ւաւմութեան, այլ եւ ընդՀանուր Համամարդկային ւաւմութեան մէջ մի կաղմակերւութիւն, որը իր մէջ ւարունակէր այն ասւիճան Հակաւեւական ոյժ եւ այնւիսի թաւով ու կաւաղութեամբ կռիւ մղէր ւեւութեան դէմ, ինչւէս սա»1: Ավելի ւաւկերավոր դարձնելու Համար իր խոսքը, դաւախաղը չարունակում էր. «Պարոննե՛ր, երբ մաՀմեդականները ուխւի են դնում Մեքքա, վերադարձին մենք նրանց չենք ընդունում, եթէ նրանք ժանւախւի վայրերից են դալիս: Եւ սակայն մեղ ասում են, որ այդ յեղաւոխական ժանւախւը մեղ մօւ բերողները վւանդաւոր չեն: Ես կասեմ, որ դա չաւ աւելի վւանդաւոր է, քան իսկական ժանւախւը»2: Դաւախաղը ւորձում էր վճռականաւես Հերքել դաւի ժամանակ ւասւաբանների Հիմնավորած այն կարծիքը, որ կովկասում Հայ-թուրքական ընդՀարումների ժամանակ ւեղի Հաւկաւես ղինվորական իչխանությունները, աջակցել են մաՀմեդականներին ն սադրանքներով բորբոքել երկու ժողովուրդների միջն Հակամարւության կրակը: «ԾայրաՀեղ դէւքում,- ասում էր նա,- ես կարող եմ թոյլ ւալ, որ եղել է իչխանութեան անդործութիւն, կրաւորականութիւն, բայց ւրովոկացիա՝ երբե՛ք: Ենթադրութիւնները վւանդաւոր են. չէ՞ որ ես նոյն իրաւունքով կարող եմ ւնդել, որ ւաւճառներից մէկն էլ Դաչնակցութեան յեղաւոխական դործունէութիւնն էր, որ դրդռում էր մաՀմեդականներին: Եւ չաւ նչանակալից է այն Հանդամանքը, որ նոյնիսկ Տաճկասւանում, ուր կան չաւ քրիսւոնեաներ, կուորածի ենթարկւում են միայն Հայերը, չէ՞ որ այդ մի բան նչանակում է...»3: Դաւախաղն այնուՀեւ կանդ է առնում Դաչնակցության սոցիալիսւ-Հեղաւոխական դործունեության վրա, դա որակելով որւես Ռուսասւանի ւեւական կարդը ւաւալելուն ուղղ1

«Դրօչակ», ‹ 3, մարւ, 1912, էջ 52: Նույն ւեղում, էջ 53: Նույն ւեղում, էջ 52:

ված ծրադրային ւաՀանջ: Նա իր վճռական անՀամաձայնությունն էր Հայւնում ւասւաբանների այն ւնդմանը, թե սոցիալիղմը Դաչնակցության մու դոյություն ունի որւես ւեսություն: «Դա թիւրիմացութիւն է»,- ղայրացած չեչւում էր դաւախաղը1: «Սակայն ամենից ղարՀուրելին, ամենից անըմբռնելին մեղ Համար, որի առաջ դողում է իմ ձայնը, ոչ թէ իբրեւ մեղադրողի, այլ իբրեւ մարդու,- ասում էր դաւախաղը,- դա Դաչնակցութեան ւերրօրական դործունէութիւնն է: իմ ոյժերից վեր է նորէն կրկնել այդ ղոՀերի չարանների անունները: Ես կը խնայեմ ձեր լսողութիւնը: Սակայն, չեմ կարող մաւնանիչ չանել այն դաղանաբարոյ վերաբերմունքը, որ ցոյց էր ւրւում դէւի չինօվնիկները: Ով որ կը Համարձակւէր դիւչել Դաչնակցութեան, ով խուղարկութիւն կաւարէր, ձերբակալէր՝ նա դաւաւարււած էր անխուսաւելի մաՀւան եւ ինչւիսի՞ մաՀւան: Այնւիսի ւանջանքների, որոնց առջեւ կը սարսաւի միջնադարեան ինկվիղիցիան: կարդացէ՛ք այն թռուցիկը, որ կոչւում է "Приказ русским чиновникам" (Հրաման ռուս ւաչւօնեաներին) եւ ձեղ Համար ամեն ինչ ւարղ կը լինի: Ո՛Հ, Ասււած իմ, ի՞նչ սարսաւելի կուսակցութիւն եւ ո՞րւիսի չարանիւթ ոյժ ունէր կոււակւած իր մէջ: Լսեցէ՛ք նրա նչանաբանը. «Մա՛Հ կամ Աղաւութի՛ւն»... Աչխաւեցէ՛ք խորասուղւել նրա մւքի մէջ, ըմբռնել նրա իմասւը եւ կը Հասկանաք, որ այդ կուսակցութիւնը միջին ճանաւարՀ չունէր, նա աղաւութիւնը Հասկանում էր միայն մաՀի միջոցով... Պէ՛ւք է սւանել, ւէ՛ւք է ոչնչացնել, որւէս ղի ինքդ աղաւ ղդաս քեղ... Եւ նա այդ անում էր: Եթէ ես լինէի արձանադործ, Դաչնակցութիւնը կը ւաւկերացնէի մի արձանով, որի ւաււանդանի վրայ կը ւորադրէի այդ արեան բաղանիքի մէջ դալարւող բոլոր ղոՀերին, աջ կողմը կը կանդնեցնէի Համաղասւ ՍՀանջանեանին, ձախ կողմը՝ Խաժակին, իսկ վերեւը, դադաթին՝ ԱՀարոնեանին Արծւի ձեւով, որ ծծում է անվերջ Հոսող արիւնը (այսւեղ դաւախաղը բերում է ԱՀարոնեանից մի Հաււած)»2:

«Դրօչակ», ‹ 3, մարւ, 1912, էջ 53: Նույն ւեղում, էջ 53:

Դաւի ընթացքին ամենից առաջ, Հասկանալի ւաւճառներով, ՀնիՀն Հեւնում էր ողջ դիւակից Հայությունը: Ծայր առած Հալածանքները մեծ դժդոՀություն առաջ բերեցին Հայ Հասարակության մեջ: կովկասի Հայկական մամուլը բացաՀայւ ղայրույթ էր արւաՀայւում կաւարվող անօրինականությունների դեմ: Դաւախաղի Հնչեցրած ջղաձիդ մեղադրական խոսքերն ըսւ էության կրկնությունը ն ուչացած արձադանքն էին սւոլիւինյան ժամանակաչրջանի քաղաքական մթնոլորւի, որը, սակայն, արդեն վարկաբեկվել էր ու դաւավարության ընթացքում ժամանակավրեւ դարձել: Լըժինյան անՀամար կեղծիքները, որոնց մասին խոսում էր ողջ Ռուսասւանը, չաւաղանց իջեցրել էին մեղադրական ճառի աղդեցությունը": Դաւախաղը, այնուամենայնիվ, առաջարկեց 15 Հոդու անւարւ ճանաչել, իսկ մնացածների Հանցանքը Հասւաւված էր Համարում: Նրա անւարւ ճանաչածների թվում էր նան ՀովՀ. Թումանյանը: Դաւախաղի մեղադրական դաժան խոսքից Հեւո՝ մարւի 11-ից սկսած, Հանդես եկան դաւաւաչււանները: Նրանց ճառերն ուղղակի ւայլուն էին: Պաչււանական ճառերը մի ամբողջ չաբաթ ւնեցին: Ամբողջ դաւավարության ընթացքում դաւաւաչււանների Համար չաւաղանց դժվար էր եղել դրական ավարւի Հասցնել իրենց սկսած դործը: Եվ դա Հասկանալի է: Դաւավարությունը ռուս ւասւաբաններին ցույց էր ւվել, որ քիչ չեն եղել այն դաչնակցականները, որոնք Հաւչւակված ռուս սոցիալիսւ-Հեղաւոխականների (էս-էռ) ծրադրերով, դոնքիչո"

Դաչնակցական ւաւմաբաններից Անդրե Ամուրյանը ճիչւ է նկաւել, որ դաւախաղը խուսաւում էր դոնե թռուցիկ կերւով արծարծել Հայոց եկեղեցական կալվածքների բռնադրավման ւասւը, կովկասում Հայ-թաթարական ընդՀարումներում ցարական վարչակարդի խաղացած դերը, որովՀեւն այդ խնդիրների ծալքերը բանալիս ակնՀայւ կդառնար ցարիղմի Հակաժողովրդական էությունը (Անդրէ Ամուրեան, Հայ Դաւ: Հայ ժողովրդի աղաւադրական ճիդերը, էջ 76):

ւական կռիվ էին Հայւարարել ռուսական Հղորադույն ւեւության դեմ: Նրանց Համար Հեչւ չէր եղել ւաչււան կանդնել մի քաղաքական կաղմակերւության, որը չաւ ւարիներ, սկսած անցած դարի 90-ական թվականների կեսերից, ւաչւոնաւես կռիվ էր Հայւարարել իրենց երկրի կառավարությանը: Նմանօրինակ կռիվների ւաւմությունը ցույց է ւալիս, որ այդւիսի ւարօրինակ ւայքարը ոչ միայն աւարդյուն է, այլն բացարձակ վնասակար: Ակամայից կրկին Համողվում ես, որ դոյության ւայքար մղող (Հաւկաւես ւոքր) ժողովուրդը կարող է միայն ինքնաւաչււանական կուսակցություններ ունենալ: Այլ ձդւումներով սւեղծված որնէ կուսակցություն աղդի Համար ավելորդ չռայլություն է, ուժերի վաւնում: ԴԱՏԱՎՃիՌԸ: - Վերջաւես վրա Հասավ դաւական դործընթացի վերջին օրը՝ մարւի 20-ը: Առավուից դաւարանի կողասրաՀները արւասովոր ւեսք էին ընդունել. այնւեղ էին մեծ թվով ոսւիկաններ, ժանդարմներ, Հեւաքրքրվողների խմբեր, ուսանողներ: Նիսւերի դաՀլիճը նույնւես արւակարդ ւեսարան էր ներկայացնում: Ներքնում՝ Հանդիսականների Համար նախաւեսված բոլոր ւեղերը, բռնել էին 146 մեղադրյալները - Հարավային ւիւի ղանաղան Հադուսւներով մաղմղու թխաՀերներ: ԴաՀլիճի առաջամասում ւեղավորվել էին 40 դաւաւաչււանները, վերնաՀարկը բռնել էին մեղադրյալների աղդականները: Հասարակությունից չենք էին ներս մւել մոււքի ւոմսակ ունեցող չաւ սաՀմանաւակ թվով մարդիկ: Դաւավոր կրավցովը դաւարանի վերջին նիսւը դռնբաց Հայւարարեց: ԴաՀլիճում բոլորը Համակ ուչադրություն էին դարձել: Նա Հրաւարակեց դաւավճիռը, որն սկսվում էր Հեւնյալ խոսքերով. «Ա) ՆերքոՀիչյալ ամբասւանյալներին մեղավոր ճանաչել այն բանում, որ նրանք 1905-1909 թթ. մասնակցել են «Հայ Հեղաւոխական դաչնակցություն» անվանումը կրող խմբակցությանը, որի, ինչւես նրանց նախաւես Հայւնի է եղել, դործունեության նւաւակն է եղել՝ բռնի ունձդությամբ ւոխել Ռուսասւանում Հիմնական օրենքներով Հասւաւված վարչաձնը ն դա ւոխարինել դաչնային դեմոկրաւական Հանրաւե474

ւությամբ, որի մեջ կովկասը ւեւք է մւներ որւես այդ Հանրաւեւության մի մաս՝ ինքնուրույն կառավարությամբ...»1: Դաւավոր կրավցովն առաջարկեց դաւի բերված 159 մեղադրյալներից անմեղ ճանաչել ոչ թե 15 Հոդու, ինչւես Հարմար էր դւել դաւախաղը, այլ 94 ամբասւանյալի", ն նրանց բոլորին աղաւ արձակել, քանի որ նրանց ւաւժելու Համար որնէ ւասւ, որնէ նյութական աւացույց չկար: Բացի այդ, Հաչվի էր առնվել նախքան դաւը ամբասւանյալների՝ բանւում նսւած ժամանակը: Առաջինն արդարացվեց «Մչակ» թերթի նախկին աչխաւակից ՀովՀաննես Մեդնիկյանը, որը կրած կււանքներից խելադարվել էր բանւում: Արդարացված 94 Հոդու մեջ էին կովկասցի երկու միլիոնաւերեր՝ Ալեքսանդր Մելիք-Աղարյանը ն Գենջ-Սղլունը, իչխան Հովսեւ Արղությանը, բժիչկ Լնոն Աթաբեկյանը, Մինաս Բերբերյանը, Սիրական Տիդրանյանը, ւասւաբան Նիկողայոս Սաթունյանը, նախկին վարդաւեւ կորյուն ՍաՀակյանը, Լնոն Աղամալյանը, ԱբրաՀամ Գյուլխանդանյանը, Լնոն Թադնոսյանը, Թադնոս Ամիրյանը, Գերասիմ Բալայանը, լուսանկարիչ իսաՀակ Մելիքյանը ն այլք՝ ուսուցիչներ, վաճառականներ, արՀեսւավորներ2: Նրանք Համարյա ամբողջ ռուսաՀայ մւավորականության ն առնւրա-արդյունաբերական կյանքի ղարկերակն էին, որոնք 3-4 ւարի ւառաւել էին բանւերի չորս ւաւերից ներս, ւվայւել նախաքննության ճիրաններում՝ բոլորովին անմեղ ու անւեղի: Արդարացվածներից մի քանիսը, ինչւես օրինակ՝ միանդամայն թյուրիմացաբար ձերբակալված Դոլդոջինը նախնական բանւարկության մեջ մնացել էր 4 ւարի1: Դաւավճռին կցված

“Дело об Армянской революционной партии Дашнакцутюн”, т. CXXXIV, с. 3. Մի այլ աղբյուրում՝ 95 ամբասւանյալի (ւե՛ս «Ախուրեան», ‹ 19, 24 մարւի 1912 թ.): Տե՛ս «Մչակ», ‹ 62, 22 մարւի 1912 թ., «Ասւարէղ», ‹ 119, 31 մայիսի 1912 թ., «Արադած» (Ալեքսանդրաւոլ), ‹ 23, 25 մարւի 1912 թ.: "

159 մեղադրյալների ընդՀանուր ցուցակի ‹ 76-ի ւակ նչված էր բանասւեղծի անունը՝ «ՀովՀաննես Տեր-Թադնոսյանց»2, որը նույնւես անւարւ էր ճանաչվում: Արդարացված 94 Հոդուց բացի, 12 Հոդի նս բանւից արձակվեց՝ նախնական բանւարդելությունը Հաչվի առնելու ւաւճառով: Մեղավոր ճանաչվեց 52 Հոդի, որից երկուսը՝ Սարբաղ Խեչոն ն Զինչինյանը, մաՀացել էին՝ չդիմանալով բանւի անմարդկային ւայմաններին: Զորս Հոդի՝ բժիչկ Համաղասւ ՍՀանջանյանը, ուսուցիչ Սարդիս Մանասյանը, ւարսկաՀւաւակ ՀովՀաննես Ղաղարյանը ն Արչակ Մուրադովը, Հանցավոր ճանաչվեցին Ռուսական կայսրության քրեական օրենսդրքի 102-րդ Հոդվածի Հիման վրա: Դաւարանը նրանց ղրկեց սեւականության բոլոր իրավունքներից ն դաւաւարւեց սիբիրյան ւաժանակիր աչխաւանքի՝ Ս. Մանասյանին՝ 6, մյուս երեքին՝ 4-ական ւարով3: Դա դաւարանի ւված ամենախիսւ ւաւիժն էր": Սիբիր ն այլուր աքսորի դաւաւարւվեց 25 Հոդի: Դրանց Տե՛ս «Մչակ», ‹ 64, 29 մարւի 1912 թ.: Տե՛ս “Дело об Армянской революционной партии Дашнакцутюн”, т.

CXXXIV, с. 3.

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 61, 22 մարւի 1912 թ.: " Ռուսասւանի օրենսդրությամբ՝ ւաժանակիր աչխաւանքի դաւաւարւվածները ղրկվում էին բոլոր իրավունքներից. նրանց Հադցնում էին կոչւ դործվածքից կարված Հաւուկ ղդեսւներ, ուքերն արկանում ծանր չղթաներով: կառավարության աչքում նրանք կորցնում էին «մարդ» կոչվելու իրավունքը, ւաչւոնյաները ւարւավոր էին նրանց դիմել «դու»-ով, այլ ոչ թե «դուք»-ով: Դաւաւարւվածի ուքերին չղթաները մնում էին որոչված ւաւժի ժամկեւի մու կեսի ընթացքում, իՀարկե, եթե նա իրեն «լավ» էր դրսնորել: Տաժանակիր աչխաւանքով դաւաւարւվածների բանւերը դւնվում էին Սիբիրում, որոնցից Հաւկաւես ւխուր Հռչակ էին ձեռք բերել Ալեքսանդրովսկի, Ակւյուբինսկի, Ներչինսկի ն Նիկոլանսկի ւանջարան-բանւերը: Տաժանակիրների բանւերում (նան սովորական բանւերից չաւերում) ւայմաններն անւանելի էին: Զնչին ւաւճառներով՝ ւաժանակիրներին ծեծում էին մւրակներով, մեկ-երկու չաբաթով նսւեցնում կարցերում (չաւա1

թվում էին Աղասի Դավթյանը, Արչակ ՄեՀրաբյանը, Բադրաւ Մաւինյանը, Համաղասւ Սրվանձւյանցը, Մակիչ Խոջայանը, Ալեքսանդր Մաչուրյանը, Աչու քՀն. Տեր-իսրայելյանը, Անդրեաս Ծաւուրյանը, կամսարական Տեր-Մարւիրոսյանը ն այլոք1: Մնացած մեղավոր ճանաչվածները բանւարկության դաւաւարւվեցին երեք ամսից մինչն երկու ւարի ժամկեւով: Դրանց մեջ էին Մնացական Նալբանդյանը, Պողոս Զուբարը, Դավիթ Զավրիյանը ն ուրիչներ2: Սրանց մի մասը դաւաւարւվեց «դաղւնի ընկերության ւաւկանելու» ն «աՀաբեկչական ակւեր կաւարելու», մյուսները՝ «ւարւակելու ու չՀաղորդելու» մեղադրանքներով: Դրանց թվում էր միլիոնաւեր Շաւոչնիկյանը, որը Մելիք-Աղարյանի ն Գենջ-Սղլունի Հեւ միասին մեղադրվել էր Դաչնակցությանը դրամով օդնելու Համար3: Վերջում դաւավոր կրավցովը Հայւարարեց, որ դաւավճի-

ղանց ւոքր, խոնավ ու մութ սենյակ, ուր անդամ մարմնի երկարությամբ ւառկելու Հնարավորություն չկա), ւալիս միայն սն Հաց ու ջուր: Տաժանակիրն իրավունք ուներ Հարաղաւներին նամակ դրել (կամ սւանալ) ամիսը միայն մեկ անդամ ն այն էլ՝ սովորական ւոսւային բացիկի չաւից ոչ ավելի: Շղթաները Հանելուց Հեւո ւաժանակրության դաւաւարւվածին աչխաւեցնում էին դլխավորաւես ածխաՀանքերում, նան ճանաւարՀների վրա: Դաւարանով ցմաՀ աքսորի դաւաւարւվածը սովորաբար իր ւաւիժը կրում էր 10 ւարի, որից Հեւո կարող էր սւանալ «դյուղացի» անվանում ն որոչ իրավունքներ: Սրանք աքսորվում էին Սիբիրի, իրկոււսկի, Յակոււսկի ն Ենիսեյի նաՀանդներ, ուր ձմեռը ւնում էր 7-8 ամիս, ւարւավոր էին Հադնել միայն բանւարկյալի ղդեսւ, աւրում էին ւունդուսների ն յակոււների՝ իրարից 300500 կմ Հեռու դւնվող դյուղերում, ղբաղվում որսորդությամբ ու ձկնորսությամբ: Այդ վայրեր ւոսւը սւացվում էր ւարեկան 1-2 անդամ միայն: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 19, 24 մարւի 1912 թ.: Աքսորվածների լրիվ ցուցակը ւե՛ս «Հորիղոն», ‹ 61, 22 մարւի 1912 թ.: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 19, 24 մարւի 1912 թ.: Բանւարդելության դաւաւարւվածների ամբողջական ցուցակը ւե՛ս «Հորիղոն», ‹ 61, 22 մարւի 1912 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 65, 29 մարւի 1912 թ. (դաւաւարւված անձերի լրիվ ցուցակը ւե՛ս «Ախուրեան», ‹ 19, 24 մարւի 1912 թ.):

ռը վերջնական ձնակերւումներով Հայւարարվելու է աւրիլի 10-ին: Նույն օրն նեթ դաւավճռի ւաւճենը չւաւ ուղարկվեց արդարադաւության նախարարին: Դաւավճիռը կարդալուց Հեւո բոլոր արդարացվածները աղաւ արձակվեցին Հենց դաւարանի դաՀլիճից1: Երբ արդարացվածները դուրս էին դալիս դաւարանի չենքից, ուսանողների մի խումբ, մու 200 Հոդի, Շւալերնայա ւողոցի կողմից մոււքի մու Հանդիսավոր Հանդիւում կաւարեց նրանց: Դրսում Հավաքվածներից մեկը՝ Պեւերբուրդի մանկավարժական ինսւիւոււի վերջին կուրսի ուսանող, դաչնակցական նչանավոր դործիչ Եւրեմ Սարդսյանը, որը նույնւես բաղմության մեջ սւասում էր դաւավճռի արդյունքին, Հեւադայում վերՀիչել է. «Վերջաւէս, ձդւուած դրութիւնը ւարղւում է: Յանկարծ դաւարանի ւակ դուռը բացուած է. դուրս է ընկնում մի երկարաՀասակ, ճերմակ մօրուքով մարդ, մեր Հիւսիսային կովկասի ընկերներից, որը երեխայի նման ցաւկուելով՝ վաղում է մեղ մօւ եւ բացականչում թեւերը թաւաՀարելով. «Աչքե՛րդ լոյս, աչքե՛րդ լոյս, ընկերնե՛ր, ամենից ծանր ւաւիժը 6 ւարի աքսոր է, չաւ քչերն են ւաւժուած ու աւելի թեթեւ»: Լուրը որքան չաւաղանց ուրախալի ու ցանկալի էր, բայց այնքան անսւասելի էր միաժամանակ, որ առաջին անդամին չՀաւաւացինք եւ աւչած միմեանց դէմքին էինք նայում, մինչեւ որ դուրս եկան ուրիչները եւ նոյնը կրկնեցին: Անխառն ցնծութեան եւ ուրախութեան Հովը ւչեց անցաւ բոլորիս վրայ: Երանի՛ թէ այս լուրը Հէնց այս րուէին Հասնէր ամբողջ Հայ ժողովրդին, որ ւարիներ չարունակ ւուայւում է ռուս բռնակալութեան սւեղծած դժոխային ւայմաններում»2: Արդարացված անձերի լիակաւար ցուցակը ւե՛ս «Հորիղոն», ‹ 61, 22 մարւի 1912 թ.: «Հայրենիք», ‹ 9, սեււեմբեր, 1966, էջ 44-45:

Դաւական դործընթացի ավարւի Հաջորդ օրը՝ մարւի 21ին, երեկոյան, Պեւերբուրդի Հայւնի Դոնոնի Հյուրանոցի ռեսւորանում արդարացված մեղադրյալների Հարաղաւները Հանդիսավոր ճաչկերույթ կաղմակերւեցին, որին ներկա էին արդարացվածների մեծ մասը իրենց կանանց ու երեխաների Հեւ ն դաւաւաչււաններից 35 Հոդի: Ճաչին ներկա էին նան ւորձադեւներ Զախարինը, Պուովիցկին ն Տեր-Ներսեսովը, որոնց վիճակվել էր այնքա՛ն մեծ դեր կաւարել դաւական ւասւաթղթերում եղած կեղծիքներն ու խեղաթյուրումները բացաՀայւելու դործում, ն որոնց սրաՀը դիմավորեց բուռն ծաւերով: Ճառեր ասացին երդվյալ Հավաւարմաւարներ Սոկոլովը, կարյակինը, Գրուղենբերդը ն Վոլկենչւեյնը: Մեծ ճառ արւասանեց II ւեւական դումայի անդամ եղած Սիրական Տիդրանյանը, որը դաւաւաչււաններին չնորՀակալություն Հայւնեց, ասելով, որ նրանք ներկայացնում են առաջավոր, մարդասիրական Ռուսասւանը: ՀովՀաննես Թումանյանը Հայերեն կարդաց Սսկար Գրուղենբերդին նվիրված «Երկու Հոդի» վերնադրով՝ բանւում դրած բանասւեղծությունը, որը երախւիքի խոսք էր իր ւաղանդաչաւ դաւաւաչււանին: Հենց այդւեղ՝ սւեղծադործությունը թարդմանեց Հայկական թերթի դաւված ն արդարացված խմբադիր Մինաս Բերբերյանը1: Դաւական դործընթացը վերջանալու օրը՝ 1912 թ. մարւի 20-ի ուչ երեկոյան, Թումանյանների ընւանիքը Թիֆլիսում Հեռադիր սւացավ. «Հայրիկին արդարացրել են ն աղաւ է արդեն»2: Դաւավարությունը վերջանալուց Հեւո Թումանյանը երկու ն կես չաբաթ մնաց Պեւերբուրդում: Նա այցելեց բարեկամների ու ծանոթների, Հանդիւումներ ունեցավ Նիկողայոս Մառի, Վարդդես Սուրենյանցի, դրող կորոլենկոյի ն ուրիչների Հեւ, Հասւաւեց նոր ծանոթություններ, որի Համար չաւ դոՀ էր: Հաճախ էր լինում Հնադրավաճառների (բուկինիսւների) խա1 Տե՛ս «Մչակ», ‹ 62, 22 մարւի 1912 թ., «Հորիղոն», ‹ 63, 29 մարւի 1912 թ.: Նվարդ Թումանյան, Հուչեր ն ղրույցներ, էջ 96:

նութներում, ձեռք բերում իրեն Հեւաքրքրող դրականություն: 1912 թ. աւրիլի 5-ին Պեւերբուրդից Թիֆլիս, մորը՝ Սլդային, դրած նամակում Մուչեղը, նչելով, որ աղաւության մեջ «Հայրիկը... չաւ է ոդնորվել», միաժամանակ Հաղորդում էր, որ ինքը, Աչխենը ն Գնորդը «ամեն օր մի ւեղ են լինում՝ թաւրոն, ցուցաՀանդես, դրական-մանկական Հանդես, կոնծաբանություն, այցելություններ ն այլն: Ամբողջ կոլոնիայի (ւեղի Հայկական դաղութի:- Հ. Ս.) Հեւ բարեկամացավ, որոնց բոլորի Հեւ դոսւացավ: Անցյալ օրը մի ընթրիք էին սարքել Հայկական ակումբում Հայրիկի ւաւվին՝ մեծ քեֆ, ու ւուն է եկել Համարյա թե ծեդին, իսկ մյուս օրը Հրավիրված էր էսւեղի Հայոց դւրոցի մանկական Հանդեսին...»1: Աւրիլի 8-ին (կամ 9-ին) ՀովՀ. Թումանյանը դսւեր՝ Աչխենի ն ւեսայի՝ Գնորդ Խաւիսյանի Հեւ միասին Պեւերբուրդից ուղնորվեց Մոսկվա, որւեղ մնացին մի քանի օր: Այսւեղ նույնւես ջերմ Հանդիւումներ եղան: Նրան չրջաւաւել էին Ալեքսանդր Ծաւուրյանը, ՎաՀան Տերյանը, Պողոս Մակինցյանը ն ուրիչներ: Հրաժեչւ ւալով Մոսկվային՝ Թումանյանը Աչխենի ու Գնորդի Հեւ մեկնեց կովկաս: 1912 թ. աւրիլի 19-ին նրանք Թիֆլիսում էին: Սիրելի բանասւեղծին դիմավորելու Համար Հսկայական բաղմություն էր Հավաքվել Թիֆլիսի երկաթուղային կայարանում: Թումանյանը նորից Հարաղաւների ու բարեկամների դրկում էր: Արւաքուսւ թվում էր, թե ամեն ինչ բարեՀաջող ընթացք է ունեցել: Բայց բանւարկություններն ու ւեւերբուրդյան դաւավարությունը չաւ բացասաբար էին անդրադարձել Թումանյանի առողջական վիճակի ն Հոդեկան ներաչխարՀի վրա: կովկաս վերադառնալուց Հեւո նա դառնացած սրւով դրում էր. «Վերջաւէս, էն էլ ւէւք է ասեմ, որ թէեւ դուրսը չըրթւըրթում եմ, բայց վաղուց է, որ ներսից չաւ է սիրւս կուրած, չաւ եմ

Նվարդ Թումանյան, Հուչեր ն ղրույցներ, էջ 96:

յոդնած, ու չաւ եմ ղղուած մեր կեանքից ու մեր աչխարՀքից»1: Գրավի միջոցով մինչն դաւավարությունն աղաւ արձակվածների, այդ թվում Թումանյանի ուսերին էր ընկած դումարները վերադարձնելու մեծ Հոդսը: 1913 թ. մարւին" ՀովՀ. Թումանյանը Լողան՝ Ավեւիս ԱՀարոնյանին դրում էր. «Աւեւիս ջան, ւէւք է իմանաս, որ դաւից վերադարձայ թէ չէ, բարեւի Հեւ առաջս դրին մի քանի Հաղարի ւարւամուրՀակ, որ նախորդների Հեւ միացած - մինչեւ օրս սասւիկ ճնչում են ինձ: Զէ՞ որ միայն իմ վկաներն էին ամբողջ դործում, որ իմ Հաչւով եկան ու ամսով մնացին Պ-բուրդ: էսւեղ էլ այժմ ւրամադրութիւններն էնքան են ւոխուել, որ դժ[ու]ար, դրեթէ անկարելի եղաւ անել, ինչ որ սիրւս կ’ուղէր, ու մնացի ձեռնթաւ, սրւակըւոր... էլ էն չեմ ասում, թէ ինքս ինչ եմ քաչել, եւ Հէնց էս րուէին ինչ կայ, ինչ չըկայ. ի Հարկէ չեմ ասել, եւ չեմ էլ ասելու, եւ ամէնքն էլ էն կարծիքին են, թէ ես աւաՀով ու երջանիկ մարդ եմ"": Եւ թող էդւես էլ կարծեն ու Հէնց էդւէս եմ դոնէ սրւով»2: Պեւք է ւաւկերացնել, թե որքա՛ն ծանր էր չրջաւաւի «Հայրենիք», ‹ 1 (276), Հունվար, 1949, էջ 14: ՀովՀ. Թումանյանի՝ Ավ. ԱՀարոնյանի արխիվում ւաՀւանվող այս նամակի վրա ւարեթիվ ն ամսաթիվ չկան, բայց ծրարի վրայի ւոսւային կնիքները ցույց են ւալիս, որ նամակը ւոսւին է Հանձնված 1914 թ. մարւի 31-ին ն Լողան է Հասել աւրիլի 20-ին: "" Վարդդես ԱՀարոնյանը Թումանյանի ընւանիքի նյութական ւայմանների մասին դրել է. «Թէեւ նիւթական Համեսւ միջոցների ւէր էր ՅովՀ. Թումանեանը [բայց ցոյց էր ւալիս, թէ] աւրում է Հարուսւ իչխանի նման: Առաւաձեռն եւ անչաւ Հիւրասէր մարդ էր նա, որի դուռն ու սեղանը միչւ բաց էին իր անթիւ ընկերների եւ բարեկամների առջեւ: Եւ դրսում այն ււաւորութիւնը կարող էր սւացուել, որ նա Հարուսւ կամ դէթ բարեկեցիկ վիճակ ունեցող մէկն է: Մինչդեռ միայն ինքը՝ ՅովՀ. Թումանեանը եւ թերեւս սակաւաթիւ մւերիմները դիւէին, թէ ինչ դժուարութիւններով էր ւաՀում նա իր բաղմանդամ ընւանիքը - 12 չունչ - եւ Հիւրասէր, առաւ սեղանը» («Հայրենիք», ‹ 1 (276), Հունվար, 1949, էջ 14): «Հայրենիք», ‹ 1 (276), Հունվար, 1949, էջ 19: "

մթնոլորւը, որւեսղի Թումանյանի նման կենսասեր ու լավաւես մարդը այդւիսի ւողեր դրեր: Թումանյանի այդ օրերի ֆիղիկական ու Հոդեկան վիճակն այսւես է ներկայացրել Նվարդ Թումանյանը: «Հայրիկը քառասուներեք ւարեկան էր, բայց դեմքի արւաՀայւությունը ն դույնը ւոխված էր արդեն: Առաջվա ղվարթ խաղը, մաչկի վարդադույն առողջ դույնը չկար այլնս: Քայլվածքն էլ ւոխվել էր, մեջքը՝ կռացել: Այդ բոլորը երնի բանւում երկար ամիսներ նսւելու ն աւա դաւավարության Հեւ կաւված աւրումների ու Հուղումների Հեւնանքն էր»1: Առջնում ՀովՀաննես Թումանյանի կյանքի բուռն իրադարձություններով լի ւարիներն էին՝ սւեղծադործական երկունքի նոր ւոռթկումներով, ժողովրդանւասւ բաղում դործերով, նան՝ աղդային մեծադույն դժբախւությունների ականաւեսը լինելով: ինչւես վերը նչվեց, իր եղրաւակիչ նիսւում դաւական աւյանը որոչել էր «Դաչնակցության դործի» վերաբերյալ դաւավճիռը վերջնական ձնակերւումներով Հայւարարել աւրիլի 10-ին: ի կաւարումն այդ որոչման, 1912 թ. աւրիլի 10-ի ցերեկվա ժամը 2-ին դաւարանի չենքում Հայւարարվեց դաւավճռի վերջնական չարադրանքը: Դաւավճիռը լսելու Համար դաՀլիճ էին բերվել կալանավորման մեջ դւնվող դաւաւարւյալներին, եկել էին արդարացված ամբասւանյալներից չաւերը, ներկա էին Համարյա բոլոր դաւաւաչււանները: Տւադրական 50 երեսից կաղմած դաւավճիռը մանրամասն Հիմնավորում էր յուրաքանչյուր դաւաւարւյալի Հանցանքը: Սենաւը, ելնելով բացառաւես վկաների ցուցմունքներից, իր վճիռը Հիմնավորել էր դաւական քննության այս կամ այն Հանդամանքներից բխած ւրամաբանական եղրակացություններով: Դաւավճռի չարադրանքում աննչան էին ւասւաթղթերի վկայակոչումները, իսկ այն ւասւաթղթերը, որոնք կեղծված էին եղել, Հիմնավորումներում բոլորովին չէին Հիչաւակվում: Բոլոր

Նվարդ Թումանյան, Հուչեր ն ղրույցներ, էջ 14:

դաւաւարւյալների դործերում ւեղ էին դւել Հանցանքը մեղմացնող Հանդամանքներ: Սենաւոր Պոլլանի կողմից դաւավճռի ընթերցումը ւնեց մեկ ու կես ժամ: Վերջում սենաւորը մանրամասնեց վճռաբեկ դանդաւ ւալու կարդը, բացաւրելով, որ դանդաւարկել կարելի է միայն այն դեւքում, եթե դաւաւարւյալի մեղավորությունը որոչելիս ն ւաւիժ նչանակելիս նկաւվել են օրենքի խախւումներ: Նա դաւաւարւյալների ուչադրությունը առանձնաւես Հրավիրեց այն բանի վրա, որ բացի վճռաբեկ դանդաւից, նրանք իրավունք ունեն ներում սւանալու խնդրանքով դիմելու նան ցարին: Նիսւը ւակվելու միջոցին երդվյալ Հավաւարմաւար Ն. Սոկոլովը բոլոր դաւաւարւյալների անունից խնդրեց արձանադրության մեջ մւցնել կեւ, որով ւաչււաններին կՀանձնարարվեր, թե դաւաւարւյալներն ինչւես ւեւք է դանդաւներ ներկայացնեն իրենց դործերը վերաքննելու Համար՝ նկաւի ունենալով երնան եկած նոր Հանդամանքները1: «Դաչնակցության դործի» դաւավճիռը վերջնական ձնակերւումներով Հայւարարվելուց Հեւո, Համաձայն կարդի, վճռաբեկ դանդաւ ներկայացրին դաւաւարւյալներից 12 Հոդի: Նրանցից մեկը՝ Անդրեաս Ծաւուրյանը, իր դանդաւը Հեւ էր վերցրել՝ Նիկոլայ II ցարի անունով ներման խնդրադիր ւալու ւաւճառով: Նրա ւոխարեն դանդաւներին միացան դաւաւարւվածներից դարձյալ 5 Հոդի ն դանդաւավորների թիվը Հասավ 16-ի: Դրանք էին՝ Անիսոնյանը, կորյուն ՍաՀակյանը, Այվաղյանը, Տեր-Ավեւիքյանը, Շարոյանցը, միլիոնաւեր Շաւոչնիկյանը, Զավրիյանը, ՍՀանջանյանը, Եդիդարյանը, Նալբանդյանը, Մաւինյանը, ՄեՀրաբյանը, Ղաղարյանը, Մանասյանը, Մուրադյանը ն Սրվանձւյանցը2: Վճռաբեկ դեւարւամենւի աւյանի նիսւը ւեղի ունեցավ 1912 թ. մայիսի 21-ին: ՆախադաՀում էր սենաւոր Ժելիխովսկին: Գործի մասին ղեկուցեց սենաւոր Զեբիչնը, եղրակացու1

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 79, 18 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 108, 23 մայիսի 1912 թ.:

թյուն էր ւալիս ավադ դաւախաղ Ռեյնկեն: Գանդաւողներին ւաչււանում էին երդվյալ Հավաւարմաւարներ Վոլկենչւեյնը, Գոլդչւեյնը, կուլիչերը, Զարուդնին, Սոկոլովը, Պերներղնը ն Բուդաղյանը1: Դաւաւարւյալներն իրենց բողոքի դիմումները Հիմնավորել էին դլխավորաւես այն բանով, որ չի կարելի դաւաւարւել մեկին, եթե նախնական քննության ժամանակ քննիչները կաւարել են ւասւաթղթերի կեղծումներ, որի մեջ Համողվել է ոչ միայն դաւարանը, այլն մեղադրող կողմը: Ելնելով դրանից՝ նրանք ւաՀանջում էին կասեցնել իրենց դաւավճիռները: Առաջին դիլդիայի վաճառական Եդիդարյանը, «Յառաջ» թերթի նախկին խմբադիր Ավեւիք ՍաՀակյանը ն ուրիչներ դանդաւվում էին, որ դաւարանը բավականաչաւ ուչադրություն չի դարձրել մի չաւ կարնոր Հանդամանքի վրա, այն է՝ թե Դաչնակցության չարքերում դւնված ժամանակ այս կամ այն դաւաւարւյալին ներկայացրած մեղադրանքը այդ կուսակցության դործունեության ո՛ր չրջանին է վերաբերում: Մինչն 1907 թ., ասում էին նրանք, Դաչնակցությունը դործում էր միայն Թուրքիայում ն Ռուսասւանում դոյություն ունեցող կարդերը ւաւալելու խնդիր չէր ունեցել, ինչւես Լըժինը ն նրան ենթակա քննիչները ւորձել էին աւացուցել նախաքննության ժամանակ: Դաւաւարւյալները ցավ էին Հայւնում, որ դաւարանը չի ւարղել, թե Դաչնակցության մու Հայւնաբերված ղենքը նախաւեսված էր ռուսական կառավարության դեմ աւսւամբություն բարձրացնելո՞ւ, թե՞ ԹուրքաՀայասւան ուղարկելու Համար կամ անդրկովկասյան թուրքերի դեմ դործածելու, այսինքն՝ ինքնաւաչււանության Համար2: Վճռաբեկ աւյանին դանդաւելը սւասված արդյունքը չւվեց: Սենաւի դլխավոր դաւախաղը ւաՀանջեց դանդաւներն անՀեւնանք թողնել, բայց սենաւը, խորՀրդակցելով երկու ժամ, արդարացրեց ւեւական դումայի նախկին անդամ Սւեւան Տեր-Ավեւիքյանին, իսկ Այվաղյանի երեք ւարվա

Տե՛ս, «Հորիղոն», ‹ 112, 29 մայիսի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

բանւարկությունը ւոխարինեց երկու ամսվա բանւարկությամբ: Մնացած դանդաւները թողնվեցին առանց Հեւնանքի, այսինքն՝ ւաւիժները մնացին ուժի մեջ1: իսկ դաւավճիռն ինչւե՞ս ընդունեցին ցարական ւաւժից խուսաւած ն արւասաՀման անցած Հայ մւավորականները, որոնց օւար աւերում վիճակված էր ամեն ւեսակի ղրկանքներ կրել: Նրանց մեծ մասը ւառաւում էր Հայրենիքի կարուից, չէր կորցնում մի օր Հարաղաւ եղերք վերադառնալու Հույսը: Միաժամանակ նրանք լավ դիւեին, որ դա առայժմ անՀնարին է, քանի որ դաւարանը Հաւուկ Հոդվածով չէր անդրադարձել դաւավարությունից ւախած անձանց խնդրին, այլ նրանց դործերն առանձնացրել էր Հաւուկ քննության Համար: իսկ դա նչանակում էր, որ նրանցից չէր Հանվել մեղադրանքը, ուսւի բացառված չէր, որ ռուսական սաՀմանից ներս Հայւնվելու դեւքում ենթարկվելու էին դաւական ւաւասխանաւվության: 1912 թ. մարւին Ավեւիք իսաՀակյանը Փարիղում դւնվող Ավեւիս ԱՀարոնյանին կ. Պոլսից դրում էր. «Առաջին երկու օրը չաւաղանց ուրախ էի, բայց այսօր ղարթնեցի չա՛ւ ւխրած: Պարղ ւեսնում եմ, որ ղո՛ւր, ղո՛ւր ւեղը ւախանք. մենք բոլորս կա՛մ աղաւուած կլինէինք, կա՛մ չա՛ւ չնչին ւաւիժներով՝ նոյնւէս աղաւուած... Եւ իսկաւէս Հիմա ամենախիսւ ւաւիժը ւախչողներիս վիճակուեց: Վերջացաւ, կարելի է ասել մեր ընկերների ւաւիժը եւ սկսում է մերը»2: իսաՀակյանը Հույս էր ւայւայում, թե միդուցե ցարական կառավարությունը ընդՀանուր ներման աղդարարություն անի: «Յոյսերս մնացին 1913 թուի վրայ,- չարունակում էր նա,- բայց չեմ յուսար, թէ այնւիսի մեծ, ընդարձակ ներումն լինի, որ ւռուի ե՛ւ մեղ վրայ, իսկ այդւիսին [եթէ] չեղաւ, ուղղակի անասելի յիմար կացութեան մէջ ընկանք մենք. աւրել Թուրքիայում Համաղօր է Սիբիրի աքսորական լինելու Հեւ: Վերջաւէս չեմ ուղում այդ մասին խօսել»3:

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 108, 23 մայիսի 1912 թ.: «Հայրենիք», ‹ 4 (279), աւրիլ, 1949, էջ 43: Նույն ւեղում:

Նույն մւաՀոդություններով իսաՀակյանը, արդեն Ժննից, 1913 թ. Հունվարի 30-ին ԱՀարոնյանին դրում էր. «ի՞նչ յոյսեր ունիք առաջիկայ ամնիսւիայի վերաբերմամբ: Հաւաւալ[ս] չի դալիս, ինչ որ ասում են. «Րեչ»-ի" մէջ կար մի ւրօէկւ, բայց նրանից ես այն Հասկացայ, որ մեղ վրայ չի ւարածուելու: կովկասից դրում են, որ չաւ մեծ ամնիսւիա է լինելու: Ես յոյսեր չեմ կաւում, որ յեւոյ դառնաւէս չՀիասթաւուեմ. կը լինի՝ աւելի լաւ. արդէն Հաչւուել եմ վիճակիս Հեւ»1: 1913 թ. աւրիլի 23-ին Ժննից այս անդամ Սիմոն Վրացյանին դրած նամակում Ավ. իսաՀակյանը Հայւնում էր իր ւնւեսական ծանր դրության մասին: «Ես չդիւեմ ինչ ւիւի անեմ, ուր դնամ, ուր մնամ: ... Տարիներս անցնում են անւէւք, անօդոււ: ... Ե՛կ ու մի՛ նղովիր այսւիսի կեանքը... Դե՛Հ, քար եղի՛ր, որ դիմանաս...»2: Ցյուրիխից Վրացյանին ուղարկած մի ուրիչ նամակով (1913 թ. Հոկւեմբերի 19) իսաՀակյանը կրկին բողոքում էր իր դժվարին կյանքից: «կաչիս քարչ կւամ»3,- դառնացած ւեղեկացնում էր նա: ԱրւասաՀմանում դւնվող մեղադրյալների ներման Հավանականության մասին ւեղյակ էր նան Վառնայում Հիմնավորված Անդրանիկը, որի անունը բաղմիցս չոչաւվել էր Պեւերբուրդի դաւավարության ընթացքում: 1913 թ. սեււեմբերի 21-ին Անդրանիկը Վառնայից Լողան՝ Ավ. ԱՀարոնյանին դրում էր. «ի՞նչ խորՀուրդ կոււաս ինձ, ես մւադիր եմ ուքս բուժուելէն վերջ կովկաս երթալ, եթէ խորՀուրդ ւաս: Արդեօք կառավարութիւն[ն] ինձ կը ձերբակալէ՞. ես ւիւի դնամ իմ անձնականիս Համար, բայց եթէ դուն բարոյական աջակցութիւն չղլանաս»4: "

Ռուսական կարնոր թերթերից մեկը: «Հայրենիք», ‹ 4 (279), աւրիլ, 1949, էջ 45: Սիմոն Վրացեան, Հին թղթեր նոր ւաւմութեան Համար, Պէյրութ, 1962, էջ 341-342: Նույն ւեղում: «Հայրենիք», ‹ 1 (276), Հունվար, 1949, էջ 19:

ինչւես ւեսանք, Դաչնակցության դաւական դործը սւասածից Հաջող ելք ունեցավ: Պաւիժներն այնւես խիսւ չէին, ինչւես սւասվում էր, դրանք բնավ Համեմաւելի չէին Լըժինի լեռնակոււակ ամբասւանադրերի ն դաւախաղի ճառերի կոււության Հեւ: Ավ. իսաՀակյանի բնորոչմամբ՝ «Դաւը անսւասելի, աներեւակայելի կերւով վերջացաւ. ուղղակի անամւ երկնքից կայծակ. ւարիների մէջ Հաւաքուած, խւացրած սւութիւնները, սարսաւները, ւրովոկացիաները վիժեցին, սարը մուկ ծնեց»1: իր Հերթին, Միքայել Վարանդյանն իրեն Հաւուկ ճռճռանսնաւարծական ոճով դրում էր. «Վարադոյրն իջաւ Գողդոթայի այդ յուղումնալից դրուադին վրայ...: Ոչինչ չչաՀեցաւ Պեւերբուրդի կամարիլլան (ւալաւական խմբակը:- Հ. Ս.): Լոկ ամօթանք ու նուասւացում: Հայ ժողովուրդի արդար դաւը չմարեցաւ: ԸնդՀակառակը, նոր ւայլ ու Հմայք սւացաւ: Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը չքայքայուեցաւ, չթուլացաւ: ԸնդՀակառակն, այդ ամբողջ դաւավարութիւնը երկու ամիս չարունակ, աչխարՀին մեծ բեմին վրայ, իր արւակարդ Հանդիսութեամբ նոր, թարմ սնունդ բերաւ Հայ Մարւական կաղմակերւութեան անունին ու Հռչակին: Հայութեան թչնամիները ուղեցին մի անդամ ընդ միչւ խորւակել անոր դիմադրական կորովը, բայց Հայ երիւասարդ, դաղաւարական ւարրերը այնուՀեւեւ աւելի ամուր ւարեցան կուսակցութեան դրօչին եւ քալեցին դէւի նոր ւայքարներ ու Գողդոթաներ՝ իրենց Հալածական ժողովուրդի սրբաղան իրաւունքներուն Համար»2: Հայկական Հասարակությունը դաւավճիռը միաւեսակ չընդունեց: Գերակչիռ ւեսակեւն այն էր, որ դաւավարության չնորՀիվ 1) Բաղմաթիվ Հարդելի ն անմեղ անձինք, որոնք ղուր ւեղը ընկել էին ամբասւանության ւակ ն ւարիներ չարունակ ւա«Հայրենիք», ‹ 4 (279), աւրիլ, 1949, էջ 43: Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 132:

ռաւում էին ւերության անխիղճ ւաչւոնյաների երեսից, վերջաւես դւան իրենց աղաւությունն ու անդորրությունը, 2) կառավարչական ն դաւասւանական բարձր չրջանները Համողվեցին, թե որքան անիրավացի, անարդար ն անւրամաբանական էր ռուս սնՀարյուրյակային ՀակաՀայկական ուժերի ձդւումը՝ ամբողջ Հայ ժողովրդին վերադրել այն բոլոր մեղքերը, ինչ նախօրոք ներկայացվել էին որոչակի քաղաքական կաղմակերւության: ՊաՀւանողականները նույնւես Համարում էին, որ Դաչնակցության դաւավճիռը չաւ մեղմ է, բայց դա Համարում էին ոչ թե Հաջողություն Հայության Համար, այլ՝ այդ կուսակցության կաւարելիք «նոր ոճրադործությունների» սկիղբ: «Արօր» ւարբերականը դաւաւարւված ն ւաւժից աղաւված դաչնակցական դործիչներին Համեմաւում էր «սովորական, Հասարակ քրէական յանցաւորների» Հեւ ն սխալ էր Համարում դաւարանի մեղմ վճիռները1: Պեւերբուրդում «Դաչնակցության դործի» քննությունից Հեւո եկած ամիսներին Թիֆլիսում ն Անդրկովկասի ւարբեր վայրերում նս ւեղի ունեցան դաչնակցականների դաւավարություններ2: Այսւես՝ 1912 թ. դեկւեմբերի 6-ին Թիֆլիսի դաւասւանական ւալաւի Հաւուկ աւյանը քննության առավ Գանձակի նաՀանդի Փիւ դյուղից 22 Հոդու դործը: Որւես ւասւաբաններ դաւարանում Հանդես եկան Պեւերբուրդից Հրավիրված Ալեքսանդր Զարուդնին, Թիֆլիսից՝ Գնորդ Խաւիսյանը ն Տիդրան ՀովՀաննիսյանը, Գանձակից՝ Ֆրոդրովը: Դռնւակ կաւարվող քննությունը ւնեց երեք օր: Սեււեմբերի 10-ին Հայւարարված դաւավճռով երկու Հոդի դաւաւարւվեցին ւաժանակիր աչխաւանքի չորս ւարի ժամկեւով, որոնցից Տե՛ս «Արօր», ‹ 5-6, մայիս-Հունիս, 1912, էջ 166-168: Այդ մասին մանրամասն ւե՛ս Թիֆլիսի դաւասւանական ւալաւի դաւախաղի ւեղակալ Ե. Լեբեդինսկու սւորադրությամբ չուրջ 100 էջանոց ղեկուցադիրը, որը ւաՀւանվում է Հայասւանի Աղդային արխիվում (ֆ. 69, ց. 1, դ. 299):

մեկը նչված դյուղի դաչնակցական կաղմակերւության ղեկավար Սարդիս Մանվելյանն էր: 12 Հոդի, որոնց թվում ՀովՀաննես քՀն. Խոջայանը, դաւաւարւվեցին մչւական աքսորի Սիբիրում՝ ղրկվելով քաղաքացիական բոլոր իրավունքներից: Մնացած 8 ամբասւանյալներն արդարացվեցին: Վճիռը ծանր ււավորություն էր թողել: Զարուդնին ն Խաւիսյանը վճռաբեկ բողոք ներկայացրին սենաւ: Մու մեկ ու կես ւարի Հեւո բոլոր բանւարկյալներն աղաւ արձակվեցին: Փիւ դյուղի դաչնակցականների դաւավարությունը վերջինն էր իր ծավալով ու ւաւժաչաւերով: Դրանից Հեւո դաչնակցականների Հեւաւնդումները դադարեցին1: Հ. Յ. դաչնակցության դաւավարության Հաջող վերջ ունենալու ւաւճառները ւարբեր էին: Բայց դլխավոր ւաւճառը, այնուամենայնիվ, ոչ թե իրավական Հարթության վրա էր, այլ՝ քաղաքական: Արդեն Հինդերորդ ւարին էր, որ դեմ-Հանդիման կանդնած էին երկու խոչոր ռաղմաքաղաքական բլոկներ, որոնք վաղ թե ուչ ընդՀարվելու էին: Ռուսական արւաքին քաղաքականության դլխավոր նւաւակներից մեկը չարունակում էր մնալ Սսմանյան կայսրության որոչ ւարածքների, այդ թվում նան ԱրնմւաՀայասւանի դրավումը: Նման ւայմաններում, երբ աւադա մեծ ւաւերաղմն արդեն անխուսաւելի էր թվում, բնականաբար, ռուսական կառավարությունը չէր ուղում իր Հարաբերությունները բարդացնել Հայ ժողովրդի Հեւ, որը նրան չաւ էր ւեւք դալու թուրքերի Հեւ ռաղմական ընդՀարման դեւքում: ՊաւաՀական չէր, որ արդեն 1913 թ. վերջերից, կառավարության ՀրաՀանդով ն արդարադաւության նախարարության որոչումով, ւաժանակիր աչխաւանքի դաւաւարւված դաչնակցականներն իրենց ընւանիքների Հեւ նամակադրական կաւի մեջ մւնելու ն Հարաղաւներից ծանրոցներ սւանալու իրավունք սւացան: Դա բացառիկ ղիջում էր, բացառիկ դեւք: Միաժամանակ արդարադաւության նախարարությունը

Տե՛ս «Առաջամարւ» (կ. Պոլիս), ‹ 1092, 21 դեկւեմբերի 1912 թ.:

Հակվել էր դաւավարությունից ւախած ն արւասաՀմանում դւնվող անձանց դեմ Հարուցած մեղադրանքները վերցնելուն ն իրենց բնակության վայրեր վերադառնալ թույլ ւալուն: Առաջ անցնելով ասենք, որ 1914 թ. աւրիլի 23-ին Ավ. իսաՀակյանը ԱՄՆ-ում դւնվող Ս. Վրացյանին Բեռլինից դրում էր. «[կովկասի] ւոխարքան եւ իր կինը խոսւացել են բոլոր ւախըսւականների Համար ներում ձեռք բերել. իսկ Շչեդլովիւովը յայւնել է դումայի անդամ Պաւաջանեանին, որ խնդիր ւուողներին կը միջնորդէ ներում ձեռք բերելու: իսկ ԱՀարոնեանի Համար, յաւկաւէս խոսւացել է, եւ արդէն 3 ամիս է, որ Պաւաջանեանը ուղարկել է ինձ նոյնիսկ ւրուելիք խնդրի ւաւճէնը, որ սւորադրէի եւ ուղարկէի իրան. յոյս ունէր, որ Զաւկին ներուած կլինէի, բայց ես մինչեւ այսօր դեռ չեմ որոչել խնդիրը ւալ. ուղղակի չուարած եմ՝ ւա՞լ, թէ՞ չւալ. կովկաս չաւ եմ ուղում դնալ. ւնւեսական Հալս Հալ չէ, բայց եւ այնւէս ձեռքս չի դնում սւորադրեմ, Հասկանալի է, լիովին: Սւասենք մի առ ժամանակ. բոլորը կախուած է Հայկական Հարցի ընթացքից. վերջ ի վերջոյ բոլորս էր ներուելու ենք»1: 1916 թ. մայիսին արդարադաւության նախարարությունը մեկը մյուսի Հեւնից բանւերից աղաւ արձակեց «Դաչնակցության դործով» դաւաւարւվածներին կամ մեղմեց նրանց ւաւիժները: Այդ բանը երնում է նան արդարադաւության նախարարության առաջին դեւարւամենւի երրորդ բաժնի Համաւաւասխան դրություններից, որոնց մի մասի ւաւճենները դւնվում են Երնանում2: Ամւուելով թեման՝ նչենք, որ դաւավարությունից Հեւո էլ Դաչնակցության մասին մարդկանց ունեցած Համողմունքներն ու կարծիքները ւարբեր էին: Բայց մի բան այլնս ւարղ էր. դաւավճռով վերացավ Հայկական մթնոլորւի վրա ծանրացած մղձավանջը: Այսւես թե այնւես, Հայ Հասարակական-Հեղաւոխական ն մւավոր կյանքը ւրկվեց չաւ ծանր Հարվածից

Սիմոն Վրացեան, Հին թղթեր նոր ւաւմութեան Համար, էջ 346-347: Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 4047, ց. 1, դ. 99, թթ. 1-6:

ն Հարյուրավոր մարդիկ աղաւվեցին ւարիներ չարունակ բանւեբանւ ւեղաւոխվելուց: Դաւավարության ելքը Դաչնակցության ն Հայության Համար բարոյական Հաղթանակ էր:

ՍԱՐԳիՍ կՈՒկՈՒՆՅԱՆի

ՎԵՐԶիՆ ՁԵՐԲԱկԱԼՈՒՄԸ ԵՎ ՄԱՀԸ

Դաչնակցության դաւավարության օրերին կրկին ձերբակալվեց Հայ ժողովրդի աղդային-աղաւադրական ւայքարի ռաՀվիրա Սարդիս Մովսեսի կուկունյանը: Ռուսասւանում Համալսարանական ուսանող կուկունյանը, վառված թուրքաՀայ ժողովրդի աղաւադրության ւենչով, մի խումբ իր նման վառվռուն երիւասարդների Հեւ 1890 թ. սեււեմբերի 24-ին կամեցել էր անցնել սաՀմանը ն արչավել Թուրքիա: Արդեն խոսք է եղել այն մասին, որ ռուս-թուրքական սաՀմանադլխին արչավախումբը կալանավորվել էր, ւեղի էր ունեցել դաւավարություն, որի Հեւնանքով մարւիկների մի մեծ խումբ սիբիրյան ն Հեռավորարնելյան ւաժանակիր աչխաւանքի էր դաւաւարւվել: Արչավախմբի ղեկավար Սարդիս կուկունյանը դաւաւարւվել էր 20 ւարվա ւաժանակրության, որից 7 ւարին՝ չղթայակաւ: Երկար ժամանակ Սախալինում մնալով աքսորում, ռուս-ճաւոնական ւաւերաղմի ւարիներին նա, իբրն կամավոր, մասնակցում է ռուսական ղորքի արչավանքին: 1905 թ. Հոկւեմբերի 17-ի Բարձրադույն Հրովարւակի Համաձայն, ավելի քան 15 ւարի բանւում կրած ւառաւանքներից Հեւո կուկունյանը ներում է սւանում ն վերադառնում կովկաս: Թիֆլիսում մեկ ւարի մնալուց Հեւո կուկունյանը մեկնում է Հայրենի ոսւան՝ Նուխիի դավառի Նիժ դյուղը: Այսւեղ ականաւես լինելով կալվածաւերերի ն վաչխառուների կողմից դաժանորեն չաՀադործվող իր Համադյուղացիների ւնւեսական ծանր վիճակին՝ ւայքար է սկսում կեղեքիչների դեմ: Վերջիններիս սադրանքներով կուկունյանը մեղադրվում է Դաչնակցությանը ւաւկանելու մեջ ն նորից ձերբակալվում: Ելիղավեււո491

լի նաՀանդաւեւը 1910 թ. Հուլիսի 23-ին կովկասի ւոխարքայի օդնականին դրում էր, որ Նուխիի դավառի «Հասարակական կարդի ւաՀւանման ն այնւեղ Հանդսւություն սւեղծելու չաՀերից ելնելով անՀրաժեչւ է կուկունյանցին ն Խեչւոյանցին, որւես Հայկական Հեղաւոխական «Դաչնակցություն» կուսակցության Բաքվի կենւրոնական կոմիւեի անդամների", կովկասի երկրամասի սաՀմաններից աքսորել կայսրության ներքին նաՀանդներից մեկը՝ ոսւիկանական խիսւ Հսկողության ւակ»1: 1910 թ. օդոսւոսի 19-ին դաւարանը քննում է Սարդիս կուկունյանի դործը ն նրան դաւաւարւում աքսորի՝ կովկասի սաՀմաններից Հեռու2: Նախքան աքսոր ուղարկելը նա բռնաւակվում է Գանձակի բանւում: Զկարողանալով ւանել բանւային կյանքը՝ բանւարկյալը, 1912 թ. ւեւրվարի 4-ին, օրը ցերեկով, ւախչում է այնւեղից: Այդ մասին առաջինը Հաղորդել էր Գանձակում լույս ւեսնող "Южный Кавказ" թերթը3: Անցնելով Թարթառի անւառներով՝ կուկունյանն իր երկու ընկերների Հեւ ուք է դնում Նոր Բայաղեւի դավառ: Մի քանի օր նրանք դիչերում են ւեղի Հայկական ն թուրքական դյուղերում (Բասարդեչար, Զոդ, Զաղալու), իսկ որոչ ժամանակ անց Սնանա լճի վրայով նավակով անցնում են Նորադուղ դյուղը, ուր դիչերում են Պավլե Խեչոյան-Քաչոյանի ւանը, որը նրանց ուղեկցել էր Զաղալուից: Որնէ մեկի ծանոթություն չւալով ն չՀայւնելով իրենց ինքնությունը՝ Պավլեի Հյուրերն ընթրելով, ւառկում են քնելու: Հավանաբար ւանւերը ւեղեկացրել էր ոսւիկանությանը: Փեւրվարի 21-ի լույս 22-ի դիչերը բաղմա-

" Ճիչւ չէր նաՀանդաւեւի Հաղորդումը, թե Ս. կուկունյանը եղել է Դաչնակցության Բաքվի կենւրոնական կոմիւեի անդամ: ՀԱԱ, ֆ. 1262, ց. 3, դ. 609, թ. 1 ն չրջ.: Նույն ւեղում, թ. 25: Սարդիս կուկունյանի ւախուսւի մասին ւե՛ս նան «Հորիղոն», ‹ 31, 14 ւեւրվարի 1912 թ.:

թիվ ւաՀակներ չրջաւաւում են դյուղը, իսկ ոսւիկանները չղթայում են Պավլեի ւունը: կուկունյանն ու իր ընկերները կալանավորվում են ն առաջնորդվում Նոր Բայաղեւի բանւը: «Ախուրեան» թերթը Հաղորդում էր. «Հասւաւուեցին այն ւեղեկութիւնները, որ Սարդիս կուկունեանը Գանձակի բանւից աջողութեամբ ւախչելուց յեւոյ ձերբակալւել է Նոր Բայաղէւի դաւառի Նորադուղ դիւղում եւ ներկայումս բանւարկւած է նորից: Նրա վրայ նչանակւած է ուժեղ Հսկողութիւն»1: Մի չաբաթ Նոր Բայաղեւի բանւում ւաՀելուց Հեւո նրան չղթայակաւ, ւաՀակախմբի ուղեկցությամբ, կառքով ւանում են Երնան: Այսւեղից կուկունյանի մասին «Մչակին» դրել էին. «Լսողները ւաւմում էին, որ նա խօսում է մաքուր ռուսերէն եւ մինչեւ անդամ ֆրանսերէն, ունի ալեխառն ւառաՀեղ մօրուք, յաղթանդամ է, թխադէմ եւ սնաչեայ ւեսքով»2: Երնանից Սարդիս կուկունյանն ուղարկվում է նոր աքսորավայր՝ Սրյոլ քաղաք: «Դրօչակը» դրում էր, որ Հայ ժողովուրդը երբեք չի մոռանա «Հւարւ նաՀաւակին՝ կուկունյանին, որ 5 ւարւայ սիբիրեան ւառաւանքից Հեւոյ, այսօր նորէն 15 ւարով նեււում է դժնդակ ցերբերների (իչխանությունների կաւաղի ւաՀաւանների:- Հ. Ս.) ձեռքով անդառնալի կորուսւեան ղնդանները, միացնելով իր անունը ՀամաչխարՀային մեծադոյն յեղաւոխական նաՀաւակների ցանկին...»3: Այսւեղ էլ, օրյոլյան աքսորավայրում, Սարդիս կուկունյանը վախճանվում է 1913 թ. դեկւեմբերի վերջերին4:

«Ախուրեան», ‹ 14, 4 մարւի 1912 թ.: «Մչակ», ‹ 50, 7 մարւի 1912 թ. «Դրօչակ», ‹ 3, մարւ, 1912, էջ 50: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 292, 31 դեկւեմբերի 1913 թ.:

ԳԵՎՈՐԳ ԱՐՔ. ՍՈՒՐԵՆՅԱՆՑ ԸՆՏՐՅԱԼ կԱԹՈՂիկՈՍի

ՈՒՂԵՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԵՏԵՐԲՈՒՐԳ

Դաչնակցության դաւավարությունից երեք ամիս առաջ էջմիածնում ւեղի ունեցած ընւրություններում Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընւրված Գնորդ Ե Սուրենյանցը սւասում էր Պեւերբուրդի Հրավերին՝ ցարի կողմից իր ւաչւոնում Հասւաւվելու Համար: Բայց ամիսներն անցնում էին, իսկ մայրաքաղաքից այդւես էլ Հրավեր չէր սւացվում: Այլընդայլոց լուրերը դալիս էին սասւկացնելու անձկությունը, ն էջմիածինը ակնկառոյց սւասում էր կաթողիկոսի Հասւաւման ավեւաբեր լուրին: Եթե նկաւի ունենանք, որ նրան նախորդած իղմիրլյան կաթողիկոսը Պեւերբուրդից Հրավեր էր սւացել իր ընւրվելուց անմիջաւես Հեւո, աւա Հասկանալի կդառնա այն անՀանդսւությունը, որ կար էջմիածնում ն Դաչնակցության ղեկավարության մու: Պեւերբուրդը չէր չւաւում ն սւասում էր «Դաչնակցության դործի» դաւավարության ավարւին: Անչուչւ, նկաւի էր առնվում, որ նոր կաթողիկոսի թեկնածությունն առաջադրել էր Դաչնակցությունը: ԱկնՀայւ էր, որ եթե դաւավարությունն ընթանար այնւես, ինչւես ցանկանում էին ռուս ՀակաՀայ ւարրերը, աւա բացառված չէր, որ էջմիածնի կաթողիկոսական ընւրության արդյունքը չեղյալ Հայւարարվեր: Այդ մւավախությունն էր ւաւճառը, որ կովկասի ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովը ւաչւոնական խողովակով դիմումներ էր Հղում ներքին դործերի նախարարին ն վարչաւեւին՝ խնդրելով արադացնել Հայոց նոր կաթողիկոսին մայրաքաղաք Հրավիրումն ու ւաչւոնում նրա Հասւաւումը: Դաչնակցության դաւավարության Հաջող ավարւը նչանակում էր, որ Ռուսասւանի Հեւադիմական ուժերը ձախողվել են Դաչնակցությանը Հակառուս աՀաբեկչական կաղմակերւություն, իսկ Հայությանը խռովարար աղդ ներկայացնելու իրենց ջանքերում: Դրա վկայություններից մեկն այն էր, որ ցարը, կառավարությունը ն նույնիսկ Հեւադիմական մամուլի օրդանների ղդալի մասն սկսեցին դրական վերաբերմունք ցուցաբերել էջմիածնի ն ընդՀանրաւես Հայ եկեղեցու նկաւմամբ:

Միաժամանակ, կարծես ւեղի ւիւի ունենար ռուսական քաղաքականության չրջադարձը դեւի Հայկական Հարցը: Վերջաւես եկավ Հրավերը: 1912 թ. մարւի 13-ին Նիկոլայ II ցարը սւորադրեց Գնորդ Սուրենյանցին Հայոց Հայրաւեւ Հասւաւելու Հրովարւակը: Այդ օրվանից Գնորդ արքեւիսկուոսը դառնում էր Գնորդ Ե ընւրյալ ու ցարից Հասւաւյալ կաթողիկոս Ամենայն Հայոց: Մայիսի 28-ին Գնորդ Սուրենյանց ընւրյալ կաթողիկոսը էջմիածնից դնացքով մեկնեց Պեւերբուրդ: Նրա չքախմբի մեջ էին սինոդի անդամ Մեսրու եւս. Տեր-Մովսիսյանը (Մադիսւրոս), Երնանի ւոխ-թեմակալ Խորեն եւս. Մուրադբեդյանը, Գնորդյան ճեմարանի ւեսուչ ն Հայրաւեւական դիվանի ւեւ Բադրաւ վրդ. Վարդաղարյանը ն սինոդի անդամ Մաւթեոս վրդ. Տեր-Մաւթեոսյանը: 1912 թ. Հունիսի 8-ին ընւրյալ կաթողիկոսն իր ուղեկիցների Հեւ այցելեց Ցարսկոյե-Սելո, ներկայացավ ւալաւ ն ընդունվեց Նիկոլայ II կայսեր կողմից: Հունիսի 10-ին նա այցելեց կայսերական ւան դամբարանը, աղոթեց Ալեքսանդր III-ի չիրիմի առաջ, դիւեց Պեւրուավլովսկի ւաճարը1: Հունիսի 11-ին ՎեՀին ընդունելություն ւվեց կայսրուՀին: իրենց Հերթին՝ նրան Հունիսի 12-ին այցելեցին Ռուսասւանի նախարարների խորՀրդի նախադաՀ կոկովցնը ն ներքին դործերի նախարար Մակարովը: Ավադ արարողաւեւը կաթողիկոսին Հանձնեց ւաւրիարքական ւաչւոնի մասին Բարձրադույն Հրովարւակը, ադամանդաղարդ խաչը ն բարձրադույն չնորՀադիրը (րեսկրիււը): Գնորդ Սուրենյանցի այցելությունը մայրաքաղաք լայն արձադանք դւավ ռուսական մամուլում: Բոլոր թերթերը, նույնիսկ ավանդաբար ՀակաՀայկական ընդդծված ուղղություն ունեցողները, ջերմորեն ողջունեցին Հայոց Հայրաւեւի դալուսւը, նրան ու Հայությանը բաղմաթիվ Հոդվածներ նվիրեցին: Բերենք մեկ-երկու օրինակ, ցույց ւալու Համար այն արմա1

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 124, 12 Հունիսի 1912 թ.:

ւական չրջադարձը, որ ւեղի էր ունենում նույնիսկ իրենց ՀակաՀայկական ւրամադրություններով Հայւնի, ծայրաՀեղ ւաՀւանողական մամուլի օրդանների ն դործիչների մւածողության մեջ, այն էլ ընդամենը երկու-երեք ամիսների ընթացքում: ԱՀա՛ Ամենայն Հայոց ընւրյալ կաթողիկոսի այցին նվիրված "Новое Время"-ի առաջին Հոդվածը, որը լույս էր ւեսել կայսեր Հեւ նրա Հանդիւումից անմիջաւես Հեւո, 1912 թ. Հունիսի 9-ին: Հոդվածի սկղբում ւրված են Գնորդ Սուրենյանցի անձը ներկայացնող Հեւնյալ ւողերը. «Բնաւուր ընդունակությունը, ւեւական լեղվի դերաղանց իմացությունը, ռուսական օրենքներին քաջածանոթ լինելը Համողմունք են առաջացնում, որ Գնորդ Ե կաթողիկոսն իր վրա վերցրած ւարւականությունները կիրադործի Հմւությամբ ու նվիրումով: կասկած չկա, որ Միաւեւի՝ իր նկաւմամբ ցուցաբերած վսւաՀությունը ՎեՀաւեւն անւայման կարդարացնի»1: ԱյնուՀեւն անդրադառնալով այն քաոսային դրությանը ն անիչխանական վիճակին, որ ւիրում էր էջմիածնում, թերթը դրում էր. «Պեւք է ամեն կերւ աջակցել կաթողիկոսի բոլոր այն բարի ձեռնարկումներին, որոնք ուղղված կլինեն եկեղեցու ն նրա Հասւաւությունների կարիքներին բավարարություն ւալու Համար եկեղեցական վարչության վերանորոդման դործին: ... Գնորդ Ե-ն իր կայսրին է ներկայանում բարեՀաջող Հանդամանքներում: Համողված ենք, որ բարեկիրթ ն օրինաւաՀ քայլերով ոչ Հեռու աւադայում նա կվերանորոդի էջմիածնի կյանքը: Ողջունելով Նորին ՎեՀաւառության մոււքը ւեւության մայրաքաղաք, ցանկանում ենք ՎեՀին կաւարյալ Հաջողություն իր առաքելության մեջ»2: Տասնամյակներ չարունակ, Համենայն դեւս, երկու ւասնամյակ, Հայության մասին դրական ոչ մի խոսք չասած թերթն այսւիսի ջերմությամբ էր արւաՀայւվում Հայոց կաթողիկոսի մասին:

“Новое Время”, 9 июня 1912 г. Նույն ւեղում:

"Новое Время"-ի Հաջորդ Հրաւարակումը թերթի թղթակցի ղրույցն էր ընւրյալ կաթողիկոսի Հեւ: Հարցաղրույցին նվիրված նյութը սկսվում էր այն Հասւաւումով, թե «Նորին ՎեՀաւառությունը Հույժ երջանիկ է, որ եկել է Պեւերբուրդ, թեն ճանաւարՀը մի քիչ Հոդնեցրել է նրան: ... կաթողիկոսը ւայլուն դիւե ռուսաց լեղուն: Զէ՞ որ նա Թիֆլիսի դիմնաղիայի սան է: «... Ես չաւ ուրախ եմ ընդունելու "Новое Время"-ի ներկայացուցչին»,- ասում է նա դեղեցիկ ռուսերենով, առանց որնէ օւարուի չեչւադրության»1: Աւա խոսակցությունը դառնում է այն Հարցի չուրջ, թե կովկասի Հայ աղդաբնակչության մի մասը իսկաւե՞ս ձդւում է անկախ ւեւական կյանքի: Ընւրյալ կաթողիկոսը ւաւասխանում է. «Ես բնավ չեմ Համակրում այդ ձդւմանը, որը որնէ Հող չունի ուքերի ւակ: Հայերի մեջ կան ցնորամիւներ, որոնք իրենց ցնորքների մեջ չաւ Հեռու են դնում, բայց նրանք իրենց ցանկություններն արւաՀայւում են միայն խոսքերով, ուսւի չեն կարող էաւես որնէ բան ւոխել»: Աւա, արւաՀայւելով ռուսաՀայոց վերաբերմունքը Ռուսասւանի Հանդեւ, Գնորդ Սուրենյանցը չեչւում է. «Մեր բոլոր մւածմունքները ւեւք է ուղղված լինեն Ռուսասւանի վրա, ուր մենք, Հայերս, դւել ենք Հանդսւություն, ուր մենք լավ ենք աւրում՝ վայելելով բոլոր իրավունքները ն չկրելով ղրկանքներ: Մենք ցանկանում ենք Հղորություն ու մեծություն Ռուսասւանին, որը մեղ Համար միչւ բարի է եղել ն ամեննին ոչնչով չի վրդովել մեր խաղաղ կյանքը:... Ես իբրն Հայոց եկեղեցու ւեւ, միչւ ն ամենուրեք իմ ւրամադրության ւակ եղած բոլոր միջոցներով կանդնեցնելու եմ Ռուսասւանի դեմ ուղղված որնէ չարժում: իմ Հիմնական նւաւակն է խաղաղություն ն անդորրություն Հասւաւել Հայ ժողովրդի ներքին կյանքում, ն այդ նւաւակին Հասնելու Համար ես կդործադրեմ իմ բոլոր ուժերը»: Թղթակիցը Հարց է ւալիս, թե ո՞րն է Ռուսասւանի Հայերի

«Մչակ», ‹ 125, 10 Հունիսի 1912 թ.:

մի մասի մու նկաւվող անջաւողական ձդւումների ւաւճառը: Հեւնում է Հեւնյալ ւաւասխանը. «Հայերի չրջանում անջաւողական ձդւումները ծադել են Հալածանքների Հողի վրա»: Աւա չւարղելով, թե ո՛ր Հալածանքները նկաւի ունի ն չեղվելով ւաւուկ Հարցից, կաթողիկոսը չարունակում է. «Հայերը Հալածանքներ չեն կրել, ուսւի անջաւողական որնէ ւորձ Հենց սկղբից դաւաւարւված է անՀաջողության: Ռուսաց իչխանություններին անՀնաղանդ լինելու ամեն մի արւաՀայւություն իմ մեջ Հակադարձելու ւրամադրություն է առաջ բերում: Ես դւնում եմ, որ այն մարդիկ, որոնք ւորձում են Հայերին Հանել վւանդավոր ճանաւարՀի վրա, նրանց միայն վնաս են Հասցնում: Ուսւի ես, իբրն եկեղեցու ւեւ, ւեւք է ժողովրդին ամեն կերւ ղդուչացնեմ Հեռու մնալ անխոՀեմ քայլերից»: Մյուս Հարցը Ռուսասւանում ւեղի ունեցած Հեղաւոխական չարժման նկաւմամբ Հայերի վերաբերմունքին էր վերաբերում: Լինում է Հեւնյալ ւաւասխանը. «Ես դաւաւարւում եմ այդ չարժումը, որը Հակասում է մեր ժողովրդի ւրամադրությանը: Հայը ձդւում է խելացի աչխաւանքի ն իր նյութական վիճակի բարվոքման: Բոլոր ավերիչ դաղաւարները արձադանք չեն դւնում մեր ժողովրդի լայն ղանդվածներում: Հայերի դոնե 907-ը Հողադործ է, ն ես կարծում եմ, որ Հեղաւոխական ամեն մի ալիք վւանդավոր է նրա Համար, քանղի նրա բարեկեցությանը կարող է ծանր Հարված Հասցնել: ... Այդ ըմբռնումով է, որ այժմ Հայության մեջ Հեղաւոխական ւաւանումները վերջ են դւած ն ամեն բան ընկած է կանոնավոր Հունի մեջ»: Թղթակցի Հարցին, թե արդյոք Հեղաւոխական չարժումից Հրաժարվե՞լ է նան Դաչնակցությունը, ընւրյալ կաթողիկոսը, թաքցնելով մւքերը, ւաւասխանում է. «Որքան ես դիւեմ, Դաչնակցությունը դադարեցրել է իր դոյությունը: Նրա մասին այլնս ոչինչ չի լսվում»: Վերջին Հարցին, որը վերաբերում էր Հայերի դրությանը Թուրքիայում, ՎեՀաւառը ւաւասխանում էր, որ թուրքական սաՀմանադրությունը որնէ բան չի ւվել նրանց. քաղաքներում

ւեղի են ունենում մասնակի կուորածներ, իսկ դավառներում ւաւկերն անմխիթարական է1: Հայոց կաթողիկոսի ւեւերբուրդյան ուղնորությունը, նրա ելույթներն ու Հանդիւումները ն այդ ամենին մայրաքաղաքի թերթերի արձադանքներն աննկաւ չմնացին Թուրքիայում: Երիւթուրքական կուսակցության «Հակկ» թերթը 1912 թ. Հունիսի 11-ին ււադրել էր խմբադրաւեւ Սուլեյման Նաղիֆ բեյի Հեղինակած առաջնորդողը՝ Հիմք ընդունելով "Новое Время"-ի աչխաւակցի Հարցաղրույցը Ամենայն Հայոց ընւրյալ Հայրաւեւի Հեւ": Նաղիֆ բեյը դրում էր, որ ամեն անդամ, երբ ռուսական նչված թերթը մոււք է դործում Թուրքիա, իր Հեւ ոխակալություն է բերում: Այս անդամն էլ դրա վկայությունն է՝ ի դեմս Հայոց ընւրյալ կաթողիկոսի ն Պեւերբուրդում նրա արած Հայւարարությունների: իղուր չէ, որ ռուսական կառավարությունը կաթողիկոսական թաւուր աթոռին Հենց նրան է կարդել: Խմբադրաւեւն աւսոսանք էր Հայւնում, որ կաթողիկոսը Հարցաղրույցի ժամանակ Հայւարարել էր, թե Ռուսասւանը Հայության միակ Հույսն է: Մեջբերելով նրա այն խոսքերը, թե Հայերը միչւ աղոթում են, որւեսղի Ռուսասւանը լինի Հղոր ու անւարւելի, քանի որ նա միչւ դթառաւ է եղել իրենց նկաւմամբ, Նաղիֆ բեյը նչում էր, որ Հայերը Հիմքեր չունեն այդւես մւածելու: «Ամեն ինչից երնում է, որ նրանք մոռացել են, թե ինչ արՀավիրքների են ենթարկվել ռուսական իչխանությունների կողմից Հաւկաւես վերջին մեկ-երկու ւասնամյակների ընթացքում»2: ինչ վերաբերում էր թուրքաՀայերի անւանելի վիճակի մասին ընւրյալ կաթողիկոսի արւաՀայւած խոսքերին, երիւթուրքական օրդանը Համերաչխվում էր նրա Հեւ, դրելով, թե «Մչակ», ‹ 125, 10 Հունիսի 1912 թ.: Սուլեյման Նաղիֆի նչված առաջնորդողը թարդմանաբար լույս էր ւեսել կ. Պոլսի «Բիւղանդիոն» օրաթերթում, որից էլ մեջբերումներ են կաւարել Թիֆլիսի Հայկական թերթերը՝ արնելաՀայ ւառադարձությամբ: «Մչակ», ‹ 134, 22 Հունիսի 1912 թ.: "

«բացարձակ ճչմարւություն է, որ Արնելյան Անադոլուի նաՀանդներում բնակվող Հայերի սոցիալ-ւնւեսական ն քաղաքական վիճակը ծայրաՀեղ խղճալի է: իրավ է, որ այդ խռովյալ նաՀանդներում կաւարյալ բարեկեցիկ ցեղ կամ ւարր դոյություն չունի, բայց Հայերն ավելի մեծ չաւերով են ենթակա բռնաբարումների ու ՀարսւաՀարությունների: Ցավոք, օսմանյան կառավարությունը անցած չորս ւարիներին արդյունավեւ որնէ բան չի արել այդ վայրերի Համար, ... չնայած մենք նախկինում, Հայոց կաթողիկոսից չաւ առաջ, կառավարության ուչադրությունը քանիցս Հրավիրել ենք այս ամենի վրա»1: Ընւրյալ կաթողիկոս Գնորդ արք. Սուրենյանցի Պեւերբուրդ կաւարած այցելության մասին Համառու ւեղեկություններ էին երնացել նան եվրուական մամուլում: 1912 թ. Հունիսի 12-ի երեկոյան ՎեՀաւառ Հայրաւեւը Պեւերբուրդից ճանաւարՀվեց Մոսկվա ն ւեղ Հասավ Հունիսի 14-ին: Աւա նա Մոսկվայից ուղնորվեց էջմիածին2: Տեղ Հասնելուց Հեւո կաւարվեց կաթողիկոսական օծման արարողությունը 1912 թ. Հուլիսի 1-ին: իր օծման առթիվ, Գնորդ Ե-ը թադավոր-կայսր Նիկոլայ II-ին ուղարկեց Հեւնյալ Հեռադիրը. «Նորին կայսերական Մեծութեան թադաւոր կայսեր. Ամենաբարեւաչւ Թադաւոր, յայսմ նչանաւոր աւուր Ս. Սծման իմոյ բաղդաւոր Համարեմ ղիս արկանել առ ուս Ձերոյն կայսերական Մեծութեան ղդացմունս Հաւաւարիմ Հւաւակութեանս եւ ժողովեալ ի Ս. էջմիածին ներկայացուցչաց Հօւին իմոյ՝ վերառաքելով առաջի Միածնաէջ Սեղանոյ ջերմադին աղօթս վասն ւարդեւելոյ Ձերդ կայսերական Մեծութեան, ԹադուՀեաց կայսրուՀեաց եւ Ժառանդին եւ Համայն Սդոսւաւառ Տան բաղում ամս ի ւառս եւ յերջանկութիւն Մեծին Ռուսիոյ:

Գէորդ կաթողիկոս Ամենայն Հայոց»3:

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 124, 12 Հունիսի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 130, 20 Հունիսի 1912 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 231ա, վավ. 39, թ. 1:

Հուլիսի 2-ին Նիկոլայ II-ը ւաւասխանում է այս Հեռադրով. «Նորին ՎեՀաւառութեան Գէորդ կաթողիկոսի Ամենայն Հայոց, յէջմիածին. ի սրւէ չնորՀակալ եմ ի Ձէնջ եւ յանձնարարեմ Հաղորդել ժողովեալ ներկայացուցչաց Հօւին ձերոյ ղիմ չնորՀակալիս յաղադս աղօթից եւ բարեմաղթութեանց վասն իմ եւ ամբողջ Ընւանեացս: Առաքեմ առ Ձեղ ղսրւադին ցանկութիւնս վասն երկարաւեւ եւ ւառաւոր ծառայութեան Ձերոյ ի բարօրութիւն Համայն աղդին Հայոց: Նիկոլայ»1: Հայոց կաթողիկոսի՝ Պեւերբուրդում ւված խոսւումները, որ ինքն ամեն ինչ անելու է ռուս-Հայկական բարեկամությունը ամրաւնդելու Համար՝ լոկ բառեր չէին: Նրա քարողների, ելույթների ու ղրույցների անբաժան թեմաներից մեկը դարձավ Ռուսական կայսրության Հեւադա Հղորացման ու ամրաւնդման, Ռոմանովների դաՀի Հանդեւ ռուսաՀայ ժողովրդի Հավաւարմության դաղաւարը, ինչը չէր կարող աննկաւ մնալ Պեւերբուրդում: Այսւեղ կառավարության մեջ ն արքունական չրջաններում դնալով բարձրանում էր Հայոց Հայրաւեւի Հեղինակությունը, մամուլն ավելի ու ավելի Հաճախ էր անդրադառնում էջմիածինը բարեկարդելու ուղղությամբ նրա ձեռնարկած միջոցառումներին: Առանձին Հեւաքրքրություն է ներկայացնում Հայոց կաթողիկոսի նկաւմամբ Նիկոլայ II-ի մու դնալով խորացող Համակրանքի ւասւը: Դրա նորանոր արւաՀայւություններից էր մեկ ւարի անց անձամբ ցարի կողմից էջմիածնի կաթողիկոսին ս. Ալեքսանդր Ննսկիի առաջին ասւիճանի ադամանդաղարդ չքանչան ուղարկելը, որը մի սովորական ւարդն չէր ն ո՛չ էլ ւաւաՀական մի ակւ: Դա ծառայության մեծ դնաՀաւական էր, նան, ինչ խոսք, նախօրոք ւված չնորՀ՝ դալիք Հավաւարմության ու նվիրվածության ակնկալիքով:

Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 231ա, վավ. 39, թ. 2:

«ՄՇԱկի» 40-ԱՄՅԱկԸ

1912 թ. Հայ կյանքի նկաւելի երնույթներից մեկը ռուսաՀայ մամուլի առաջաւաՀ «Մչակ» թերթի 40-ամյա Հոբելյանի (1872-1912) նչումն էր: ՌուսաՀայոց մեջ ւարբերական մամուլը սկղբնավորվել է 19-րդ դարի 40-ական թվականներին՝ կովկասի վարչական ու մւավոր կենւրոն Հայաչաւ Թիֆլիսում: Այսւեղ 1847 թ. դրաբարով սկսում է լույս ւեսնել ռուսաՀայ առաջին ւարբերականը՝ Հ. կարենյանի «կովկաս» չաբաթաթերթը, որն իր դոյությունը ւաՀւանում է երկու ւարուց ւակաս: Դրան 1850 թ. Հաջորդում է Գաբրիել քՀն. Պաւկանյանի կիսաաչխարՀիկ «Արարաւ» անունով չաբաթաթերթը, որը դոյաւնում է ընդամենը մեկ ւարի: 1858 թվականից Մոսկվայում սկսում է լույս ւեսնել Սւեւանոս Նաղարյանցի «Հիւսիսաւայլ» ամսադիրը (1858-1864)՝ Միքայել Նալբանդյանի ն ուրիչ մւավորականների աչխաւակցությամբ: Այս նչանավոր ւարբերականը ռուսաՀայ իրականության մեջ սկղբնավորում է մարւնչող-լուսավորական, առաջադիմական աղդային-Համամարդկային աչխարՀայացք դավանող միանդամայն նոր ուղղություն: Այդ Հանդեսը ռուսաՀայ նոր դրականության մեջ Հիմք դրեց աչխարՀաբար լեղվի դործածությանը, առաջադեմ մւքերի թարմ Հոսանք ներմուծեց Հայկական կյանքից ներս: 1858 թ. Սւեւանոս քՀն. Մանդինյանի խմբադրությամբ Թիֆլիսում սկսում է լույս ւեսնել «Մեղու Հայասւանի» ւաՀւանողական թերթը, որին 1859 թվականից սկսած Հաջորդում են մի չարք ուրիչ ւարբերականներ՝ Մսեր Մսերյանցի «Ճռաքաղը», Մարկոս Աղաբեկյանի «կռունկը» ն ուրիչներ: Հրաւարակ են դալիս Գաբրիել վրդ. Այվաղովսկու «Մասեաց աղաւնի» (Թեոդոսիա), «Արարաւ» (էջմիածին) ն այլ ւարբերականներ: Այդ ամենի թվում միայն երկուսը՝ Պեւրոս Սիմոնյանցի «Մեղու Հայասւանի» (ւաՀւանողական) ն Խորեն եւս. Սւեւանեի «Հայկական աչխարՀ» («Հիւսիսաւայլին» Հեւնող) ւարբերականները Համեմաւաբար երկար ւաՀւանեցին իրենց դոյությունը: Վերջաւես Գրիդոր Արծրունու ջանքերով 1872 թ. Հունվարի 1-ին Հրաւարակ իջավ կովկասաՀայ մամուլի ամենանչանավոր

իրադարձությունը՝ «Մչակը»: Նա «Հիւսիսաւայլի» ավանդներին Հավաւարիմ մչակութային խոչորադույն երնույթ էր Հայ իրականության մեջ: Սւեղծման օրից Հայ մեծ Հրաւարակախոս Գրիդոր Արծրունու (1845-1892) «Մչակը» ւառավոր ուղի էր անցել: իր չուրջը Համախմբելով ժամանակի Հայ մւավորականության մի ընւրանու", թերթը սւիւված էր եղել Հանուն աղաւական դաղաւարների դժվարին ւայքարի մեջ մւնել Հայկական Հասարակության Հեւամնաց բարքերի դեմ: Գրիդոր Արծրունու ն նրա «Մչակի» առաքելությունը անղիջում կռիվն էր մւավոր խավարի ու բարոյական անկման, Հոդնոր աւականության ու անարդարության, ՀարսւաՀարումների ու կեղեքումների դեմ: Հայ Հասարակական կյանքի մի չարք Հրաւաւ արմաւական խնդիրներ «Մչակը» լուսաբանում էր Հեւնողական ջանադրությամբ, որը ն ւալիս էր ակնառու դրական արդյունքներ: Թերթի էջերում մասնադիւական խոր քննության էին ենթարկվում Հայ դրականության ու դեղարվեսւի Հարցերը: ՊաւաՀական չէր, որ այսւեղ են իրենց սւեղծադործական մկրւությունն սւացել կամ դրական վարւեւությունը Հղկել Րաֆֆուց սկսած մի ամբողջ չարք Հայ դրողներ: Հիրավի, չաւ ւարիներ բաղմաթիվ դրողների ն արվեսւադեւների Համար «Մչակը» եղել է Հարաղաւ ւուն, որի անչեջ քուրայում թրծվում, առնա-

" «Մչակի» Հիմնադիր Գրիդոր Արծրունու կենդանության օրոք թերթի աչխաւակիցներից են եղել. Անդրեաս Արծրունին, Համբարձում Առաքելյանը, Արւիար Արւիարյանը, Ղաղարոս Աղայանը, Ալեքսանդր Արարաւյանը, ւիկ. Մարիամ Աղամալյանը, Առաքել Բաբախանյանը (Լեո), Գաբրիել ԲաՀաթրյանը, Բադրաւ վրդ. Թավաքալյանը, ւրոֆ. Գրիդոր Խալաթյանը, Սիմեոն Հախումյանը, ւիկ. Գայանե Մաւակյանը, Ալեքսանդր Մելիք-Փաչայանը, Խաչաւուր Մալումյանը (Ակնունի), Քրիսւաւոր Միքայելյանը, Սմբաւ ՇաՀաղիղը, Ղնոնդ եւս. Շիչմանյանը (Գերուկ), Ռաւայել Պաւկանյանը, Պերճ Պռոչյանը, Սւեւան Պալասանյանը, Րաֆֆին, Ալեքսանդր Քալանթարը ն ուրիչներ:

կանանում էին նրանց սւեղծադործական ավյունն ու բնավորությունը: ԱնդնաՀաւելի էին «Մչակի» թաւած ջանքերը Հայության երեք կրոնական մեծ Հաւվածների միջն մերձեցում առաջ բերելու, անՀանդուրժողականությունը վերացնելու, անկեղծ վսւաՀություն ն եղբայրական Համերաչխություն սւեղծելու ուղղությամբ: իր էջերում ւարբերաբար ււադրվող Հոդվածներով թերթը այլադավան եղբայրներին՝ կաթոլիկ ու բողոքական Հայերին, Հորդորում էր չխորթանալ էջմիածնից, միաժամանակ վերջինիս խսւորեն քննադաւում էր նրանց նկաւմամբ խւրականության ն անՀանդուրժողականության դրսնորումների Համար: իսկ որքա՛ն չաւ բան էր արել թերթը ռուսաՀայերին թուրքաՀայերի կյանքին Հաղորդակից անելու Համար: Գր. Արծրունու դրչի ւակից ւարիներ չարունակ դուրս էին դալիս թուրքաՀայ եղբայրների ու քույրերի Հանդեւ ջերմ ղդացմունքներով ներծծված քնարական ւեսություններ: իր Հրաւարակախոսական ւաղանդի Հմայքով նա ամեն ինչ անում էր Հայ ժողովրդի երկու մեծ Հաւվածների միջն Հոդեկան կաւ սւեղծելու Համար: Աներկբա կարելի է ասել, որ երկար ւարիներ թուրքաՀայերի Համար չկար ռուսաՀայ ավելի սիրելի ու Հարդելի անուն, ինչւես Գր. Արծրունունն էր: Նրա մաՀից Հեւո իր Հաջորդները նույնւիսի ջանադրությամբ ու նվիրումով չարունակում էին սրբորեն կաւարել իրենց մեծ ուսուցչի ւաւդամը՝ Հարաղաւ ժողովրդի երկու Հաւվածների մերձեցումը ն, ի վերջո, միավորումն ու միասնականացումը Համարելով դերադույն դաղաւար: Մյուս կարնոր ծառայությունը, որ լույս ւեսնելու օրվանից «Մչակը» մաւուցեց Հայ Հասարակությանը, Հնաւաչւության կաւանքներից ն նրան սւորացնող անցյալի բաղում Հոռի սովորույթներից Հայ կնոջ աղաւադրությունն էր: Քանի որ Հայ Հասարակության մեջ դեռ չաւաղանց ղորեղ էր կնոջ աղաւադրության դեմ Հանդես եկող ավանդական չրջանների դիմադրությունը, ուսւի թերթը չորս ւասնամյակների ընթացքում բաղմաթիվ աղդու առաջնորդողներով, իմասւալից Հոդվածներով ու բանասիրականներով առաջինը Հայ կնոջ մեջ արթնաց504

րեց ինքնաճանաչության դաղաւարը ն լայնացրեց նրա աչխարՀայացքը: Նա Հայ կնոջը դուրս Հանեց ընւանեկան նեղ չրջանից՝ նրան Հասարակական դործունեության լայն ասւարեղ Հրավիրելով: Այդ ամենի չնորՀիվ «Մչակի» ծավալած ֆեմինիսւական դործունեությունը վեր էր ամեն ւեսակ դովասանքից1: «Մչակը» լայն դործունեություն էր ծավալել քաղաքաբնակ Հայերին դավառի Հայության կյանքով Հեւաքրքրելու նւաւակով: Դա Հույժ կարնոր նախաձեռնություն էր, քանղի Հայ դյուղը իր ծանր Հոդսերով աւրում էր կղղիացած ու անօդնական, իսկ քաղաքի Հայ մւավորականությունը չարունակում էր անւարբեր մնալ նրա Հանդեւ: Թերթը բաղմաթիվ խմբադրականներով մւավորականությանը կոչ էր անում ամուր կաւ Հասւաւել Հայ դյուղացու Հեւ, աւրել նրա Հոդսերով, աջակից լինել նրան, դյուղում լուսավորություն ն քաղաքակրթություն ւարածել: Մեծ կարնորություն ւալով դավառի կյանքի լուսաբանմանը, «Մչակը» սւեղծեց դավառի թղթակիցների մի բաղմաքանակ լեդեոն, որոնց թղթակցություններում Հայելու նման, արւացոլվում էր Հայ դյուղն իր դրական, Հաւկաւես բացասական կողմերով, քաղաքաբնակ Հային ծանոթացնում էր չինականի կյանքին, կենցաղին, սովորույթներին: «Մչակը» վճռական ւայքար էր ծավալել աղդի ներսում եղած ՀակաՀասարակական, քրեական երնույթների դեմ, մւրակում էր չաՀամոլությունն ու դռւողականությունը, մարդկանց կոչ էր անում ժողովրդական աղեւների ժամանակ ղորաՀավաքի ենթարկել աղդային առողջ ուժերը, աջակից լինել աղեւյալներին ու արկածյալներին: Հայ ն ռուս ժողովուրդների բարեկամության ջերմ ջաւադով «Մչակը» իր էջերում ցույց էր ւալիս այն մեծ առաջադիմությունը, որ ռուսաՀայությունը ձեռք էր բերել ւարսկական ւիրաւեւությունից աղաւադրվելուն Հաջորդած ւաւմական կարճ ժամանակաՀաւվածում: Նա սկղբունքային ւարբերու1

Տե՛ս ««Մչակի» քառասնամեակ (1872-1912)», Թիֆլիս, 1912, էջ 8:

թյուն էր դնում ռուս ժողովրդի ն նրա աղդայնամոլական, ՀակաՀայկական ուժերի միջն, դւնելով, որ վերջիններիս դործունեությունը Հակադիր է Ռուսասւանի աղդային չաՀերին: Թերթը ւարբերաբար ընթերցողին էր ներկայացնում ւեւական ն ռաղմական այն նչանավոր Հայ դործիչներին, որոնք մեծ ծառայություններ էին մաւուցել ռուսական ւեւությանը՝ դրանով իսկ նւասւելով երկու ժողովուրդների Հարաբերությունների սերւացմանը: Այդ ամենի չնորՀիվ «Մչակը» վայելում էր Հայ Հասարակության անառարկելի վսւաՀությունը: Թերթի ն առաջին Հերթին նրա Հիմնադրի ջանքերի չնորՀիվ էր, որ Հայ Հասարակական կյանքում ձնավորվեց միանդամայն նոր քաղաքական Հոսանք՝ «մչակական» աղաւական Հոսանքը կամ «մչակականությունը»: իր մաՀից առաջ Գր. Արծրունին անխախւ Համողում ուներ ն վսւաՀ էր, թե իր ւառավոր դործն անվարան առաջ են ւանելու «Մչակի» աղաւական դաղաւարներով ւոդորված լրադրողների Հեւադա սերունդները: Բայց ամեն ինչ չէ, որ ընթացավ ըսւ նախանչված ցանկության: 90-ական թվականներին Հայկական քաղաքական կյանքում ւեղի ունեցող վերիվայրումները ւոխեցին թերթի քաղաքական դործունեության ուղղությունը: Թուրքական բռնակալության դեմ Հայկական աղաւադրական կռիվը Հրաւարակ բերեց լավ կաղմակերւված նոր Հակառակորդներ այս անդամ ձախից: Դրանք Հնչակը ն ՀՅ դաչնակցությունն էին, որոնք ժողովրդի վրա իրենց ուժդին աղդեցությամբ Համեմաւության որնէ եղր չունեին Հայ աղաւականների ն ւաՀւանողականության Հեւ: Այդ երկու քաղաքական նոր կաղմակերւություններից ավելի ուժեղը՝ Դաչնակցությունը, անղիջում ւայքար սկսեց «Մչակի» դեմ՝ նրան ւաւալելու ն Հայ կյանքից դուրս մղելու Համար: Անողոք էր կռիվը, որի աղդեցության ւակ թերթից անջաւվեցին նրա չաւ աչխաւակիցներ, այդ թվում խմբադրակաղմի անդամներ, խմբադրությունից ռոճիկ սւացող թղթա506

կիցներ": «Մչակից» Հեռացածների մի մասը Հարեց ւաՀւանողականներին (Լնոն Խոջայան ն ուրիչներ), մյուսները մւան Դաչնակցության կամ Հնչակի չարքերը: Հնչակին էին անդամադրվել Ղաղարոս Աղայանը ն այլոք, Դաչնակցության չարքերն էին անցել Խաչաւուր Մալումյանը (Ակնունի) ն ուրիչներ: «Մչակը» լքածների ղդալի մասը ներդրավվել էր մայր թերթի դեմ դործուն ւայքարի մեջ: Թիֆլիսում, Բաքվում, Շուչիում, դավառներում այդ երկու կուսակցությունները, Հաւկաւես Դաչնակցությունը, բուռն ադիւացիայով «Մչակից» խլում էին նրա բաժանորդներին՝ Հօդոււ իրենց թերթերի: Բայց «Մչակի» Համար աղեւալի օրերը բարեբախւաբար անցան ն 19-րդ դարի վերջերից նա իսկական վերածնություն աւրեց: Աչխաւակիցների մեծ մասից ղրկված թերթը կարողացավ Հավաւարիմ մնալ որդեդրած ուղեդծին, ուչքի եկավ, ն չարունակեց իր ժողովրդանվեր դործունեությունը՝ մնալով որւես Հայ մամուլի առաջաւար: Այդ վերածննդի դործում մեծ եղավ Գր. Արծրունու մաՀից Հեւո խմբադրի ւաչւոնն սւանձնած Ալեքսանդր Քալանթարի ն ւաղանդաչաւ լրադրող Համբարձում Առաքելյանի խաղացած դերը: Սրանց չուրջը Համախմբվեցին Հայ մւավորականության աչքի ընկնող նոր ուժեր, որոնք եղան թերթի ավանդաւաՀները, միաժամանակ իրենց դործունեության մեջ մարմնավորեցին նոր ժամանակների չունչն ու ոդին: Այդ նոր ժամանակներում նույնւես չարունակվում էր «Մչակի» (մչակական աղաւականների) ն Դաչնակցության անղիջում ւայքարը, որն աննախադեւ բորբոքվել էր սւոլիւինյան ռեակցիայի ւարիներին: Մչակականներին դլխավորում էր Համբարձում Առաքելյանը, իսկ Դաչնակցության կողմից ւայքարին ւոն էր ւալիս «Հորիղոն» թերթը: Հակասությունները թչնամական կերւարանք առան Հաւկաւես 1911 թ. կաթո"

Նչենք, որ «Մչակի» թղթակիցների Հիմնական մասը սւանում էր Հասւաւադրված աչխաւավարձ, իսկ մյուս մասը՝ «ւաւվոդին» (Հոնարար)՝ խմբադրություն ուղարկած Հոդվածների ն նյութերի Համար:

ղիկոսական ընւրության ընթացքում ն դրանից Հեւո՝ խորացնելով ւարաձայնությունները Հայ Հասարակական թե քաղաքական մարղերում: Բանն այնւեղ էր Հասել, որ մամուլի դաչնակցական ու Հնչակյան օրդանները չկամություն էին Հանդես բերում անդրադառնալու «Մչակի» Հոբելյանին, ավելին, ւորձում էին խանդարել դրա նչումը: Գործին եռանդադին լծվել էին նան «Մչակի» նախկին աչխաւակիցներից ոմանք, որոնք, աղաւական թերթից Հեռանալով, մւել էին Հեղաւոխական կուսակցությունների չարքերը: Այդ անչնորՀակալ խնդրով Հաւկաւես ղբաղվում էր «Հորիղոնը», որի էջերում Լեոն այն ւեսակեւն էր ղարդացնում, թե քանի որ չոււով լայնորեն ւիւի ւոնվի Հայ ււադրության 400-ամյակը, ուսւի Հարմար չէ այդ՝ ավելի կարնոր Հոբելյանից առաջ ժողովրդի ուչադրությունը բնեռել մի մասնավոր ւարբերականի վրա: «Մչակն» անչուչւ, Հակառակ չէր, որ լայնորեն նչվի Հայոց ււադրության մեծ ւոնը, բայց դա մասնակի մի խմբի ձեռքն անցնելուն Հակառակ էր1: Թերթն այդ ոդով ււադրեց բաղմաթիվ Հոդվածներ, նույնիսկ առաջնորդող-խմբադրական, առաջ քաչելով այն ւեսակեւը, որ մի այդւիսի Հոբելյանի դլուխ ւեւք է կանդնի էջմիածինը՝ ի դեմս Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի, մանավանդ որ ււադրության 400-ամյակը ղուդադիւում է ւառերի դյոււի 1500-ամյակին, իսկ ւառերն սւեղծող Մեսրու Մաչւոցի սրբաղան դամբարանը դւնվում է էջմիածնից ոչ Հեռու՝ նչանավոր Սչականում, ուր ամւուված սուրբ նչխարներին Հոբելյանական օրերին ւեւք է այցի դնան ողջ Հայության ներկայացուցիչները: ինչ վերաբերում էր «Մչակի» մասնավոր Հոբելյանին, աւա դա Հայկական ւառերի դյոււի ն Հայ դրքի ււադրության Համաղդային մեծ ւոնի կաղմակերւմանն ու անցկացմանը չէր կարող որնէ վնաս ւաւճառել: ՌուսաՀայոց ավադադույն լրադրի 40-ամյա Հոբելյանը ար1

Տե՛ս «Միւք» (Թաւրիղ), ‹ 21, 21 Հուլիսի 1912 թ.:

ժանավայել նչելու ւաւադը Հայւնել էր Թիֆլիսի Հայ Հասարակությունը: «Մչակի» բաղմաթիվ բարեկամների ու Համակիրների առաջարկներով սւեղծվեց Հոբելյանական Հանձնախումբ՝ բաղկացած 45 նչանավոր ու երնելի աղդայիններից՝ արդյունաբերողներ, առնւրականներ, իրավաբաններ, խմբադիրներ, ինժեներներ, բժիչկներ ն այլք: ՆախադաՀ ընւրվեց Գաբրիել Սունդուկյանը, քարւուղար՝ Սւեւան Մալխասյանցը: Հանդիսության կաղմակերւման Հիմնական ծանրությունն ընկած էր վերջինիս վրա1: Տոնախմբության դործն սւանձնելուց Հեւո Հանձնախումբը իրեն աջակից լինելու կոչ ուղղեց Հայ Հասարակությանը: կոչը լայն արձադանք դւավ Հայության ղանաղան խավերում թե՛ կովկասում ն թե՛ այլուր, ուր կային Հայեր ն Հաւկաւես «Մչակի» ընթերցողներ: Զորացած այդ աջակցությամբ, Հանձնախումբը որոչեց. թերթի աւադա դոյությունը աւաՀովելու Համար մի Հաւուկ ֆոնդ սւեղծել: Վերջինս կաղմվեց չաւ կարճ ժամկեւում՝ Հայ Հասարակության ղանաղան անՀաւների ն կաղմակերւությունների ջանքերով: Բաղմաթիվ միջոցառումներից Հեւո (Հանդիւումներ ընթերցողների Հեւ, թերթի անցած ուղու ւաւմությանը նվիրված դրքի սւեղծում ն այլն) ն չնայած բոլոր դժվարություններին, Սւեւան Մալխասյանցի դլխավորած Հոբելյանական Հանձնախումբը կարողացավ ւաւչաճ կաղմակերւել ն անցկացնել (թեն չաւ Համեսւ) Հայկական մամուլի ւաւմության մեջ իր ուրույն ու արժանավոր ւեղն ղբաղեցրած «Մչակի» 40-ամյակը, որի Հիմնական ու եղրաւակիչ միջոցառումն եղավ Հոբելյանական Հանդիսավոր նիսւը՝ Հրավիրված 1912 թ. մայիսի 26-ին: «Մչակի» Հոբելյանն առիթ էր Հանդիսացել, որւեսղի Հայկական ներքաղաքական կյանքի վիճակով մւաՀոդ Հայ քաղաքական ու մչակութային առանձին դործիչներ եռանդադին ջանքեր դործադրեն վերջ դնելու «Մչակի» ն Դաչնակցության միջն

Տե՛ս «Մչակի քառասնամեակ (1872-1912)», էջ 5-6:

չդադարող ւայքարին: Նրանցից մեկը նչանավոր դիվանադեւ, Շեքսւիրի բաղմաթիվ ողբերդություններ Հայերենի թարդմանած ՀովՀաննես ՄասեՀյանն էր: Բեռլինից ՄասեՀյանը 1912 թ. դեկւեմբերի 25-ին Ավեւիս ԱՀարոնյանին ւեղեկացնում է, որ ինքը նամակ է դրել Թիֆլիս՝ Համբարձում Առաքելյանին ն նրան Հաղորդել իր ւեսակեւը Դաչնակցության նկաւմամբ նրա վերաբերմունքի մասին: Պաւասխանելով ՄասեՀյանին, Առաքելյանը խոսւովանել էր, որ ւայքարի ընթացքում երկուսւեք չաւաղանցությունների մեջ են ընկել ն ընդունել էր ցավալի Հակասություններն ու անմիւ բանակռիվը վերջ ւալու առաջարկը: «Համողուած լինելով որ Դուք էլ աջակից կը լինէք ինձ Հեւ այդ իմ ձեռնարկի մէջ,- դրում էր ՄասեՀյանը ԱՀարոնյանին,- խնդրում եմ ընդունել ւարոն Առաքելեանին նախկին մւերմութեամբ, բացաւրուել որչաւ կարելի է եւ մի անդամից մի սւունդ քաչել բոլոր անցածների վրայ, եւ միասին մչակել մի Համերաչխ դործունէութեան ծրադիր: Ես ինձ չաւ երջանիկ կը Համարեմ, եթէ կարողանամ նւասւած լինել այդ Համերաչխութեան»1: «Մչակն» առաջվա ւես չարունակում էր ի մի բերել ու Համախմբել դրական-Հասարակական ասւարեղի աղաւական դործիչներին ն աղաւական Հայ մւավորականությանը: Նա Հայկական Հասարակական կյանքի անբաժան մասն էր: Աղաւամւության ն առաջադիմության դաղաւարները նոր ուժով էին արծարծվում նրա էջերում՝ թաւանցելով աղդի երկու մեծ Հաւվածների՝ ռուսաՀայության ն թուրքաՀայության Հասարակական կյանքի ոլորւները: Ուսւի ւաւաՀական չէ, որ ոչ միայն ռուսաՀայերը, այլն թուրքաՀայերը մեծ խանդավառությամբ ւոնեցին «Մչակի» 40-ամյակի Հոբելյանը: կ. Պոլսում Հրաւարակվող «Վերածնունդ» ւարբերականը Թուրքիայի Հայ աղաւական ուժերի անունից դրում էր. «Եւ մենք Հոս՝ Վոսւորի Հեռաւոր աւերուն վրայ՝ մեր սրւէն բղխած Համակրանքի անկեղծ ղդացումները միացնելով

«Հայրենիք», ‹ 1 (276), Հունվար, 1949, էջ 23-24:

մեր ռուսաՀայ ւաւուական եղբայրներուն, կը դոչենք՝ Յարդանք քառասնամեայ ծերունի Մչակին...»1:

ԶՈՐՐՈՐԴ ՊԵՏԱկԱՆ ԴՈՒՄԱՅի ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

կովկասաՀայության կյանքի 1912 թ. ժամանակաՀաւվածի քիչ թե չաւ նկաւելի իրադարձություններից մեկը IՄ ւեւական դումայի ընւրություններն էին ն Հայկական քաղաքական ուժերի մասնակցությունը այդ ընւրություններին: Ավարւվում էր III ւեւական դումայի լիաղորությունների ժամկեւը ն մարդիկ անդրադառնում էին նրա Հնդամյա դործունեության արդյունքներին: Մամուլը լի էր ւարաբնույթ դնաՀաւականներով: Առաջավոր Ռուսասւանը, նրա Հասարակության լուսամիւ մասը չաւ դժդոՀ էին դումայի դործունեությունից, որը չաւաղանց քիչ բան էր արձանադրել իր դործունեության մեջ, իրական կյանքի թելադրած որնէ էական ւաՀանջի բավարարություն չէր ւվել: Այլ կերւ չէր կարող լինել. III ւեւական դումայի աչխաւանքներին ւոն էին ւալիս երկրի ծայրաՀեղ աջ ուժերը ն, առաջին Հերթին, «17 Հոկւեմբերի միությունը»՝ Հոկւեմբերյանականները (октябристы)՝ Հեւաւնդելով իրենց նեղ դասակարդային չաՀերը: Նրանք այդ բանն անում էին նոր ձնի մեջ վերականդնելու ն ամրացնելու Համար Հինը՝ իր ւարբեր դրսնորումներով: 1912 թ. օդոսւոսին լույս ւեսավ III ւեւական դուման արձակելու ն IՄ ւեւական դումա դումարելու մասին կառավարական Հրամանադիրը: Ըսւ այդ Հրամանադրի՝ կովկասում դումայի ւաւդամավորների ընւրությունն ղդալիորեն ւարբերվում էր կենւրոնական Ռուսասւանում անցկացվելիք ընւրություններից: Անդրկովկասի ւաւդամավորների մի մասն ընւրվում էր

«Վերածնունդ», ‹ 2, Հունիս, 1912, էջ 27:

ըսւ աղդության: Սրինակ՝ Անդրկովկասում աւրող ռուս բնակչությունը ընւրում էր իր ւաւդամավորին, Երնանի, Գանձակի ն Բաքվի նաՀանդների Հայ ն մաՀմեդական աղդաբնակչությունն առանձին-առանձին ընւրում էր մեկական ւաւդամավոր: կովկասի ւոխարքայության մյուս նաՀանդների աղդությունների վերաբերյալ ընւրական օրենքը թույլաւրում էր աղաւորեն ւաւդամավոր ընւրել նրան, ում կցանկանար ինքը՝ բնակչությունը: Այսւիսով, ըսւ ւեւական դումայի ընւրական օրենքի, Հայերին ւասւորեն Հաւկացված էր ւաւդամավորական մեկ ւեղ միայն: Զանաղան խմբակցություններ իբրն IՄ ւեւական դումայի Հայ ւաւդամավորի թեկնածու առաջադրել էին Ալեքսանդր Քալանթարին, կոսւանւին Խաւիսյանին, Միքայել Պաւաջանյանին, Ալեքսանդր Խաւիսյանին, Սամսոն Հարությունյանին ն Տիդրան Բեկղադյանին1: իր Հերթին մամուլը, որւես Հավանական թեկնածուների, առաջադրեց նան «Մչակի» խմբադիրներից Համբարձում Առաքելյանին, Հասարակական դործիչ Պողոս կարա-Մուրղային, Երնանի քաղաքադլուխ Հ. Մելիք-Աղամալյանին, Ալեքսանդրաւոլի նախկին քաղաքադլուխ Հ. Տիդրանյանին ն իրավաբան Պ. Դոլուխանյանին2: Նախորդ երկու դումաների ւաւդամավոր ՀովՀաննես Սաղաթելյանին որնէ խմբակցություն չէր առաջադրել, բայց քանի որ նա վերընւրվելու բուռն ցանկություն ուներ, ուսւի, ի վերջո, նրան նույնւես ընդդրկեցին ւաւդամավորական թեկնածուների ընդՀանուր ցուցակի մեջ3: 1912 թ. Հոկւեմբերի 20-ին Ելիղավեււոլ (Գանձակ) քաղաքում ւեղի ունեցավ Անդրկովկասի երեք՝ Բաքվի, Երնանի ն Գանձակի նաՀանդական ժողովներում ընւրված 30 ւաւվի1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 209, 22 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս «Հայ ժողովրդի ւաւմություն», Հաւ. ՄI, էջ 451: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 208, 21 աւրիլի 1912 թ.:

րակների Հավաք, որն իր Հերթին ւեւք է ընւրեր դումայի Հայ ւաւդամավորին: Պաւվիրակներից չէին ներկայացել երեքը: Դումայի Հայ ւաւդամավորի թեկնածուների ցուցակում ի վերջո մնացել էին Մ. Պաւաջանյանը, Հ. Սաղաթելյանը ն Տ. Բեկղադյանը: Վերջին երկուսի թեկնածությունը առաջադրել էր Դաչնակցությունը: Միքայել Պաւաջանյանը Հիվանդության ւաւճառով Բաքվից չէր կարողացել ժամանել Գանձակ, բայց ւաւվիրակների ժողովը դումայի ւաւդամավոր ընւրեց Հենց նրան: Նա քաղաքական Հայացքներով աղաւական էր, մչակական: IՄ ւեւական դումայում երկրորդ Հայ ւաւդամավորն ընւրվել էր Ասւրախանից, այդ նաՀանդի կալվածաւերերի ժողովի առաջադրմամբ: Նա Ասւրախանի քաղաքային վարչության անդամ Սարդիս ՀովՀաննեսի Ֆրանդուլյանն էր, որը Հարում էր կադեւներին: Նոր դումայի բացումը ւեղի ունեցավ 1912 թ. նոյեմբերի 15ին: Պեւական դումայի նախկին դումարումների Հայ ւաւդամավորների Համեմաւությամբ ամենաՀաջողը եղավ Միքայել Պաւաջանյանը՝ իր բանիմացությամբ ու լրջախոՀությամբ: Դումայի ամբիոնից նրա բաղմաթիվ ելույթները Անդրկովկասի դյուղաւնւեսության, արդյունավեւությունը բարձրացնելու, բնակչության սոցիալաւես անւաչււան խավերին ւեւական աջակցություն ցույց ւալու, ճանաւարՀաչինության ն բաղմաղան այլ խնդիրների են վերաբերվել: Պաւդամավորը դումայի ն Ռուսասւանի Հասարակայնության ուչադրությունը բնեռում էր Սսմանյան կայսրության Հայաբնակ ւարածքներում Հայ ժողովրդի անւանելի կացության վրա, ւաՀանջում էր, որւեսղի Ռուսասւանի կառավարությունն է՛լ ավելի եռանդով առաջ ւանի Հայասւանի բարենորոդումների Հարցը:

ԳԼՈՒԽ ՔՍԱՆԵՐՈՐԴ

ՊԱՐՍկԱՍՏԱՆԸ

ԱԼԵԲԱԽՈՒՄՆԵՐի ՀՈՐՁԱՆՈՒՏՈՒՄ

Ընդունված է ասել, որ Հեղաւոխության Հաղթանակը ոչինչ է, եթե նոր իչխանությունը չի կարողանում իրեն ւաչււանել:

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱկ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐի ՈՒՂիՈՎ

Երեք ւարի ւնած սաՀմանադրական չարժումից Հեւո ւաւալվեց իրանյան դարավոր բացարձակ միաւեւությունը: Երկիրն անցավ Հեղաւոխականների ձեռքը: Հեղաւոխությունը կաւարեց իր առջն դրված դլխավոր խնդիրը՝ միաւեւության ւոխարինումը սաՀմանադրական կարդերով: ՄաՀմեդ Ալի չաՀի ւաւալումից Հեւո թվում էր, թե Պարսկասւանում սաՀմանադրական ռեժիմի ամրաւնդման առաջ այլնս խոչընդու չկա: ՎերաՀասւաւվեց մեջլիսը, ձնավորվեց ւաւասխանաւու կառավարություն, երկրի ղեկավարումն անցավ մեջլիսի ձեռքը: Բայց ւարած Հաղթանակը բավական չէր, որւեսղի Պարսկասւանն անմիջաւես մւներ կանոնավոր ւեւական ղարդացման ուղի: «ՍուրՀանդակ» (Թիֆլիս) թերթը դրում էր. «Այն երկարամեայ ւեւողական ւայքարը, որ կաւարւում էր այնւիսի յամառութեամբ Պարսկասւանում ժողովրդի եւ ՇաՀի միջեւ, վերջաւէս ւսակւեց առաջինի ւառաւոր յաղթանակով: Բայց սրանով Պարսկասւանի ժողովրդական չարժումը ւակաւին վերջացած չի կարող Համարւել»: Տեղի ունեցավ ւարսկաց Հե514

ղաւոխության միայն առաջին էւաւներից մեկը, այն է՝ սաՀմանադրական կաղմի աղաւումն ռեակցիայի ճանկերից: Թեն կարծես արդեն իր աղաւութեամբ ն իր մեջլիսով ժողովուրդն էր իրերի դրության ւերը, բայց ն այնւես դժվար չէր դուչակել, թե ւակավին ինչ նորանոր դեւքերի ու անակնկալների վկա կարող էր լինել նա: «Զէ՞ որ խաւար ոյժերը, րէակցիօն ւարրերը,չարունակում էր թերթը,- ներկայումս ւաւալւած ու ընկճւած, չեն ցանկանայ այնւէս դիւրին կերւով չքանալ իսւառ Պարսկասւանի ւաւմական ասւարէղից: Պարսկասւանի աղաւադրութիւնը, նրա աղդայնական (աղդային:- Հ. Ս.) վերածնութիւնը, վերջաւէս նրա քաղաքական-ւեւական դոյութիւնը դեռեւս չաւ դործ ունեն կաւարելու. այժմ ւէւք է Հանդէս դան նրա սւեղծադործող Հասարակական ոյժերը եւ աւարւեն այն չէնքի կառուցումն, որի Հիմքը դցեցին վերջին ւարիների մարւիրոսական կռւի անձնաղոՀ քաջերը»1:

կԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԱՐՄիՆՆԵՐի կԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

Նոր իչխանությունը ժառանդություն սւացավ ւնւեսաւես քայքայված, մչակութաւես Հեւամնաց, քաղաքականաւես անուժ, ջլաւված ու կիսով չաւ վասալացած ւեւություն: կառավարությունը չէր կարող մոդական դավաղանի մի Հարվածով միանդամից վերացնել այն ամենը, ինչ բխում էր Հին կարդերից, Հանդիսանում լուրջ խոչընդու Նոր Պարսկասւանի ւնւեսական ն Հասարակական ղարդացման ճանաւարՀին: Արդարն, բաղմաթիվ ն լուրջ էին սաՀմանադրական Պարսկասւանի կարիքները, որոնց լուծումը նրա առաջավոր ն դիւակից ւարրերից ւոկուն ու եռանդուն աչխաւանք էր ւաՀանջում: Այդ կարիքներից մի քանիսի դարմանումը անՀեւաձդելի էր, այլաւես Պարսկասւանն ընդմիչւ կմնար արնելյան առումով մեջլիսի ն կանուն-էսասիի (սաՀմանադրության, Հիմնական օրենքի) երկիր ն ոչ թե կդառնար խորՀրդարանական

«ՍուրՀանդակ», ‹ 2, 9 Հուլիսի 1909 թ.:

մի երկիր՝ բառիս սաՀմանադրական իմասւով: Առաջին խնդիրը երկրի կառավարման ձնի որոչումն էր: Տեսնելով, որ ՄաՀմեդ Ալիի Համար այլնս անՀնարին է ւրկել Պարսկասւանի դաՀը, ռուսաց կայսրն սւիւված Համակերւվեց նրան դաՀընկեց անելու մւքի Հեւ: Բայց անկախ դրանից, Հեղաւոխականների Համար դա վաղուց վճռված Հարց էր: Հրացանաձդությունը դեռ չարունակվում էր, երբ 1909 թ. Հուլիսի 3 (16)-ին մեջլիսի նսւավայրում՝ ԲաՀարսւանի ւալաւում, չւաւ կաղմվեց «Գերադույն խորՀուրդ»∗ («Մեջլիս-ի աալի») անունով ժամանակավոր արւակարդ մարմինը, որը ւոխարինեց ւաւալված ւարսկական առաջին մեջլիսին՝ մինչն նրա վերականդնումը: Գերադույն խորՀրդի կաղմը բաղկացած էր ավաւաւեւական ն բախւիարական ղինված ջոկաւների ներկայացուցիչներից, նախկին նախարարներից, մուջաՀեդներից ն առաջին մեջլիսի ւաւդամավորներից: Այդ մարմնում, որւես անդամ, ընւրվել էր մի Հայ ներկայացուցիչ: Թեն Եւրեմը չէր ընդդրկվել Գերադույն խորՀրդի կաղմում, բայց նա ն ուրիչ երկու ղինվորական դործիչներ՝ Մոիղ Սոլթանը (նույն ինքը՝ Սարդար Մուխի, իսկական անունը՝ Աբդոլ Հասան խան) ն Միրղա Ալի ՄաՀմեդ խանը նիսւերին մասնակցելու, ելույթներ ունենալու ն քվեարկելու իրավունք էին սւացել1: Հուլիսի 4-ին ն 5-ին Գերադույն խորՀուրդը ւվեց մի չարք անմիջական կարդադրություններ ն որոչումներ: Ամենից առաջ Հայւարարվեց ՄաՀմեդ Ալի չաՀի ւաւալման մասին: Նրա ւոխարեն Գերադույն խորՀուրդը սաՀմանադրության 36-րդ ն 37-րդ Հոդվածների Հիման վրա∗∗ Պարսկաս∗ Գրականության մեջ օդւադործված են նան «Բարձրադույն խորՀուրդ» ն «Աղդային արւակարդ խորՀուրդ» բառակաւակցությունները: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 36: ∗∗ ՍաՀմանադրության 36-րդ Հոդվածում ասված էր, որ թադավորությունը ւիւի ւոխանցվի Նորին ՎեՀաւառություն չաՀնչաՀ ՄաՀմեդ Ալի Ղաջարի ղավակներին՝ սերնդից-սերունդ: 37-րդ Հոդվածով նախաւեսվում էր. «Երբ թադավորի ղավակները բաղմաթիվ են, թադաժառանդությունը Հաս-

ւանի միաւեւ Հայւարարեց ւաւալված չաՀի ավադ որդուն՝ 1896 թ. Թավրիղում ծնված 13-ամյա Սոլթան ԱՀմեդ Հասան Միրղային1: ԱնչաւաՀաս չաՀի խնամակալ (ռեդենւ) նչանակվեց արքայաւոՀմի ավադադույն իչխան Աղադ օլ Մոլքը2 (իսկական անունով՝ Ալի Ռեղա խան), որը մի ւկար, թույլ, եռանդից, կամքից ու Հեղինակությունից ղուրկ բարի ծերունի էր, որ դիւեր միայն լաց լինել ու ողբալ ղաջարական արքայաւոՀմի կործանման Համար3: իրեն դաՀակալ ընւրելու առթիվ մանկաՀասակ ԱՀմեդ Միրղան Հուլիսի 31-ին Հրաւարակեց Հաւուկ Հրովարւակ, որով դիմելով խնամակալին ու ժողովրդին, չնորՀակալություն էր Հայւնում իր նկաւմամբ վսւաՀություն ւածելու Համար: «Զնայած ես անդեւ երեխա եմ,- դրում էր նա,- բայց լավ եմ Հասկանում, որ աղաւությունը քաղցր բան է: Երբ ինձ բացաւրեցին սաՀմանադրության նչանակության մասին, ես, իսկաւես, սիրեցի այն ն «սաՀմանադրություն» բառը ինձ Համար կորցրեց նախկին դժոխային նչանակությունը: Հիմա իմ բոլոր ուժերը ես ուղղելու եմ նրան, որ ւարսից ժողովուրդը, վերջաւես, աւրի մարդավայել»4: ԱյնուՀեւն Գերադույն խորՀուրդը աղդարարեց սաՀմա-

նում է անդրանիկ որդուն, որի մայրը ւիւի լինի բուն իրանցի ն արքայական ւոՀմից, իսկ թադավորը արու ղավակ չունենալու դեւքում թադաժառանդության ասւիճանին է Հասնում թադավորական ընւանիքի մերձավորադույն անդամը ...» (ւե՛ս «Հ. Յ. Դաչնակցութիւն, Եւրեմ, ւարսկական սաՀմանադրութիւն», Հաւ. Բ, ուսումնասիրեց եւ խմբադրեց Անդրէ Ամուրեան, ԹեՀրան, 1979 թ., էջ 57-58): ՍաՀմանադրության 38-րդ Հոդվածի Համաձայն՝ դաՀաժառանդը ւեւության դործերի վարումը սւանձնում էր 18 ւարին լրանալու ւաՀից (ւե՛ս նույն ւեղում): ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 13, թ. 11 ն չրջ., «կոՀակ», ‹ 10, 1 օդոսւոսի 1909 թ.: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 57. Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 55, 2 օդոսւոսի 1909 թ.: «Ախուրեան», ‹ 56, 6 օդոսւոսի 1909 թ., ւե՛ս նան՝ «Հորիղոն», ‹ 2, 4 օդոսւոսի 1909 թ.:

նադրության վերականդնման ն երկրորդ մեջլիսի դումարման մասին: Առաջին մեջլիսը Հայւարարվեց ժամանակավոր: Հաջորդ խնդիրը նախարարների խորՀուրդ կաղմելն էր: Նախարարական ւաչւոն ձեռք բերելու Հավակնություն ունեցան բաղմաթիվ կալվածաւերեր, նախկին բարձրասւիճան ւաչւոնյաներ, այդ թվում՝ նաՀանդաւեւներ, որոնք ՄաՀմեդ Ալի չաՀի Հեւ անձնական Հաչիվներ ունենալով, մի օրից մյուսը դարձել էին «Հեղաւոխականներ»: Ո՞րն էր նախարարական ւաչւոնին ւիրելու բուռն ւաՀանջ ունեցող «Հեղաւոխականների» մեծաթիվ լինելու ւաւճառը: Նախ նչենք, որ Պարսկասւանը թե՛ նախասաՀմանադրական չրջանում ն թե՛ նրանից Հեւո չէր ունեցել ւեւական դործիչներ՝ բառիս իսկական իմասւով: Հայրենասիրություն, երկրի չաՀ, ղոՀողություն Հօդոււ ընդՀանրության, ընդունակությունների անձնվեր դործադրություն ն նման բարձր դաղաւարներ անըմբռնելի Հասկացություններ էին նրանց Համար: Պարսիկ դործիչների ն ղեկավարների առաջին ն դերադաս մւաՀոդությունը անձնական չաՀն ու անՀաւական բարօրությունն էր: Փասւերի մի երկար չարան կարելի է թվել, որը ցույց է ւալիս, թե երկրի ամենանվիրական սրբություններն ու իրավունքները ծախու էին Հանվում Հօդոււ այս կամ այն նախարարի կամ այլ բարձրասւիճան մարդու անձնական դրւանի: Այնւես որ նախարարական ւաչւոնը՝ իբրն ամենաբարձրն ու ամենաւաւասխանաւուն՝ ամենաչաՀավեւ դիրք էր ւարսիկ ւեւական դործիչների չաՀաւակությունների Համար: «Ով քիչ չաւ Հեւաքրքրւել է ւարսից կառավարչական ձեւերով,- դրում էր «Նոր Հոսանք» (Թիֆլիս) Հանդեսը,- անչուչւ իմանալիս կը լինի, որ նախասաՀմանադրական չրջանում նաՀանդաւեւների ւաչւօնը ւարղաւէս աճուրդի էր դրւում եւ չաւ վճարողին [էր] յանձնւում այս կամ այն երկրամասի կառավարչութիւնը՝ քմաՀաճոյքի անսաՀման իրաւունքներով: Հասկանալի է, ի Հարկէ, որ այդւեղ երբէք ի նկաւի չէր առնւում թեկնածուի ընդունակութիւններն ու անցեալ դործունէութիւնը: Մի խոՀարարի աչակերւ, մի ձիաւան, Հասարակ մի ֆարրաչ

ժամանակի ընթացքում իրենց ճարւիկութեան եւ ւողի ոյժով ամենաբարձր ւաչւօններ են ձեռք բերել եւ լիուլի չաՀադործել»1: ինչնիցե, Գերադույն խորՀուրդն սւեղծեց աղաւական ավաւաւեւներից, բախւիար խաներից ն նախկին նախարարներից կաղմված ժամանակավոր կառավարություն՝ բաղկացած 52 Հոդուց2: ՍիւաՀդարը (իսկական անունը՝ ՖաթՀոլլաՀ խան Ռեչւի) նչանակվեց ռաղմական նախարար: Աչխաւության նախորդ դլուխներից մեկում սեղմ նչվել է նրա ով լինելը: Ավելացնենք, որ նա անկեղծորեն ցանկանում էր Պարսկասւանը ւեսնել բարվոք վիճակում, միաժամանակ որնէ բան չէր անում Թյունեքաւունի իր կալվածքներում աչխաւող ւասնյակ Հաղարավոր Հւաւակների վիճակը մի ւոքր իսկ թեթնացնելու Համար: Նա դեւի Հեղաւոխություն էր եկել ՄաՀմեդ Ալի չաՀից չնորՀաղրկության ենթարկվելու ւաւճառով3: կառավարությունը որոչ ժամանակ, մինչն երկրորդ մեջլիսի Հրավիրումը, չէր ունենալու վարչաւեւ", ուսւի նրա ւարւականությունները դրվեցին ՍիւաՀդարի վրա: Ներքին դործերի նախարար նչանակված Սարդար Ասադի (իսկական անունով՝ Ալի-ղուլի խան) մասին ընթերցողն արդեն բավական ւեղեկություններ ունի: Միայն կրկնենք, որ նա ւաւերաղմասեր, անվեՀեր ու քաջ բախւիար ցեղի առաջնորդն էր4: Արւաքին դործերի նախարար նչանակվեց Մուչիր Սալթանեն, որը նախկինում քանիցս կաւարել էր արւդործնախարարի ւաչւոնը ն Հւաւակությամբ ծառայել չաՀնչաՀերին: Նա այդ ւաչւոնը սւանձնում էր ժամանակավորաւես, որովՀեւն դա Տե՛ս «Նոր Հոսանք», Ա ւարի, ‹ 1, մարւ, 1913, էջ 213: Տե՛ս В. Триа, Кавказские социал-демократы в Персидской революции, с. 115. Տե՛ս «կոՀակ», ‹ 10, 1 օդոսւոսի 1909 թ.: " Միայն 1909 թ. Հոկւեմբերի սկղբին նչանակվեց սաՀմանադրական կառավարության առաջին վարչաւեւը, որը եղավ նույն ՍիւաՀդարը: Տե՛ս «կոՀակ», ‹ 10, 1 օդոսւոսի 1909 թ.:

նախաւեսված էր արւասաՀմանում դւնվող Նասր օլ Մոլքի Համար, որը նան ղբաղեցնելու էր վարչաւեւի ւաչւոնը: Փոսւ-Հեռադրական նախարար Սարդար Մանսուրը նախկին կառավարության մեջ եղել էր մաքսային դործերի նախարար, որի ընթացքում ւեր էր դարձել Հարյուրավոր դյուղերի ն միլիոնների կարողության: ՇաՀին մի մեծ դումար չվճարելու ւաւճառով ենթարկվել էր Հալածանքի ն աւասւանել ռուսական դեսւանաւանը: Պարսկական կաղակային բրիդադի Հրամանաւար Լյախովը, որը եղել էր չաՀի աջ ձեռքը, ռմբակոծել էր մեջլիսը ն սւառնացել ոչնչացնել ԹեՀրանը, նչանակվեց մայրաքաղաքի ղինվորական կառավարիչ1: ԹեՀրանի ոսւիկանության դլխավորի (բեյլերբեյի) ւաչւոնը ւրվեց Եւրեմին: ինչւես ւեսնում ենք, Պարսկասւանի նոր կաղմված կառավարության մեջ, չնչին բացառությամբ, ընդդրկված էին երկիրը չաՀադործող դասակարդերի ներկայացուցիչներ: Նկաւենք, որ նոր կառավարության բոլոր անդամներն անխւիր թեն ունեին ւարիների ւորձառություն, բայց չէին սւացել կանոնավոր կրթություն ն դասւիարակություն: Այսւեղ էլ չեչւենք, որ ւարսիկ իչխանական ւներում յուրաքանչյուր իչխանաղուն սւանում էր ուրույն կրթություն ն դասւիարակություն: Նրա ուսուցիչները ծխաւեր Հեւամնաց մոլլաներն էին կամ ւդեւ դայակները: Ուսուցման իմասւն այն էր, որ աչակերւը սովորեր, թե ինչւիսի խորամանկություններ ւեւք է դործադրի, որւեսղի աւադայում կարողանա բարձր ւաչւոններ ձեռք դցել: Պարսիկ ւաչւոնյաներին ւեւք չէին ո՛չ վարչական ունակությունների ձեռքբերում ն ո՛չ էլ ընդՀանրաւես Հիմնարար դասւիարակություն: Դա էր դլխավոր ւաւճառներից մեկը, որ Սաթթար կամ Բաղր խաների նմանները կարողանում էին մեծաւես աղդել ժողովրդի ճակաւադրի վրա: Մինչն նոր մեջլիսի Հրավիրումը՝ նոր կառավարության նա-

Տե՛ս «Նոր Հոսանք», Բ ւարի, ‹ 6, Հունիս, 1914, էջ 1014:

խարարների դործունեությունը վերաՀսկելու Համար 25 նչանավոր սաՀմանադրականներից կաղմվեց Հաւուկ կոմիւե1: Թեն ժամանակավոր վարչաւեւը Գիլանի խոչոր կալվածաւեր ՍիւաՀդարն էր, բայց կառավարությունը ւասւորեն դւնվում էր բախւիարների ձեռքին, քանի որ այդ թաւառական ցեղը իր մեծամասնությամբ սւանձնած էր եղել սաՀմանադրության ւաչււանի դերը, որը բնավ ւայմանավորված չէր եղել քաղաքական Համողմունքներով, այլ, ինչւես նչել ենք, այն թչնամությամբ, որ բախւիար ցեղաւեւները ւածում էին ընդՀանրաւես ղաջարյան ւոՀմի ն մասնավորաւես ՄաՀմեդ Ալիի նկաւմամբ: Ավելին, բախւիարներն ունեին ղաջարյան ւոՀմն իրենց ւոՀմով ւոխարինելու դաղւնի ձդւում, նրա Հիմնադրողը Համարելով բախւիար անվանի ցեղաւեւ Սարդար Ասադին: Անդլիական ն ռուսական կառավարությունները ԹեՀրանի իրենց դիվանադիւական ներկայացուցչությունների միջոցով Հայւնեցին, որ ճանաչում են կաւարված ւեւական Հեղաչրջումը՝ ժառանդության օրենքի Համաձայն ՄաՀմեդ Ալիի անչաւաՀաս դաՀաժառանդի բարձրացումը դաՀի վրա, ինչւես ն նորասւեղծ կառավարությունը2: Հեղաւոխության ալիքների վրա ւաչւոնների Հասած դործիչներից Հայ ընթերցողին, բնականաբար, Հաւկաւես կՀեւաքրքրի Եւրեմի անձը: Եւրեմին մայրաքաղաքի ոսւիկանաւեւ նչանակելը չաւերը Համարեցին նոր կառավարության առաջին կուիւ սխալը, քանղի դա, ինչւես ն սւասելի էր, առաջ բերեց Պեւերբուրդի ւարակուսանքը ն դժդոՀությունը, որն ամեն ինչ անում էր ւարսից նոր կառավարության մեջ ւեսնելու իր մարդկանց կամ դոնե Համակիրների ու չեղոքների: Եւրեմն իր անբասիր վարքով չաւ էր ւարբերվում իչխանության Հասած մյուս ղեկավարներից: Նա վերջիններիս ւես

Տե՛ս “История Ирана”, с. 284. Տե՛ս Հայրաւեւ Պանիրեան, Յեղաւոխական չարժումները Պարսկասւանում, էջ 47:

Հեւամոււ չէր մեծամեծ ւաւիվների. թերնս միակ բացառությունը եղավ, որ անձնական որնէ բան չւնւրեց իր ւաչւոնի մեջ, չմւածեց դրւանը մեծացնելու մասին1: Ոսւիկանաւեւի ւաչւոնի սւանձնումը Հակառակ էր Եւրեմի, որւես Հեղաւոխականի, Հավաւամքին, բայց նրան սւիւեցին Հանձն առնել ւաչւոնը, ւաւճառաբանելով, թե խաղաղությունն աւաՀովելու Համար անՀրաժեչւ է ուժեղ մի ձեռքի ներկայությունը: Եւրեմին նախարարի ւաչւոն չւալը ւայմանավորված էր նրա քրիսւոնյա լինելով: Պարսկասւանի սաՀմանադրության 58-րդ Հոդվածում ասված էր. «Ոչ ոք չի կարող նախարարության ւաչւոնի Հասնել, բացի բուն իրանցի մուսուլմանից ն ւարսկաՀւաւակից»2: Նման ւաչւոնների կարող էին Հասնել թուրքերը, թաթերը, ֆարսերը, լորերը, քրդերը ն մյուս բոլոր մուսուլմանները, բայց ոչ երբեք քրիսւոնյաները, Հրեաները, կյաբռները (կրակաւաչւներ): Վերջիններս օւարներ էին Համարվում, որոնք ն, իբր, չէին կարող Հավաւարիմ լինել սաՀմանադրությանը3: իր վրա վերցնելով ԹեՀրանի ոսւիկանաւեւի ւարւականությունները՝ Եւրեմը նւաւակ ուներ դրանք կաւարել ժամանակավորաւես, երնի, ինչւես ինքն էր ենթադրում, մինչն որ երկրում վերաՀասւաւվեին ու ամրաւնդվեին սաՀմանադրական կարդերը: Եւրեմի՝ ԹեՀրանի ոսւիկանաւեւի ւաչւոնի սւանձնումը ՀՅ դաչնակցության ղեկավարությունը դժդոՀությամբ ընդունեց: Դաչնակցական ընկերները ւեսականորեն անՀարիր էին Համարում այդ ւաչւոնը Հեղաւոխականի Համար: 1909 թ. Հուլիսի 26-ի թվով Եւրեմին ուղարկած նամակով Ռոսւոմը դրում էր. «Բոլոր այսւեղի ընկերների կողմից սրւանց չնորՀաւորում Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 100, 13 մայիսի 1912 թ.: Տե՛ս «Պարսկասւանի սաՀմանադրութեան օրէնքները», Թաւրիղ, 1907, Հոդվ. 58: Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 8, 16 Հունիսի 1908 թ.:

ենք քո յաջողութիւնները: Միայն թէ անյարմար ւաչւօն է քեղ վիճակուել: Լաւ կը լինի, եթէ յեղաւոխական խառը դրութիւնը անցնելու լինի եւ քիչ թէ չաւ խաղաղ կեանք սւեղծուելու լինի, Հրաժարական ւաս ոսւիկանաւեւի ւաչւօնից»1: Երբ ԹեՀրանը դրավվեց, կովկասից եկած կամավորներին նույնւես առաջարկեցին ընդունել մի քանի ւաչւոն, բայց դաչնակցականներից բացի, նրանք բոլորը մերժեցին առաջարկը: Դաչնակցության անդամներից մի քանիսը, ւեղացի թե եկվոր, ծառայության անցան ակցիղային վարչությունում ն ւեւական ուրիչ մարմիններում2: Եւրեմի անմիջական օդնականն էր ւարսկական ժանդարմերիայի նախկին ւեւ, քաջ ղինվորական ԶոՀրաբ խանը, նրա մերձավոր դործակիցներն էին դաչնակցական դործիչներ Հովսեւ Միրղայանցը, Ասլան Սւեւանյանը (խմբաւեւ Ասլան, Ասլան խան), Թումանյանցի առնւրական ւան նախկին ծառայող Ալեքսան խան Թունյանցը ն ուրիչ Հայեր: Պաչւոնավարման առաջին իսկ օրից Եւրեմը եռանդուն կերւով դործի անցավ: Նա նախ կալանքից աղաւեց բոլոր նրանց, որոնք բանւերում էին Հայւնվել ոչ-ծանր մեղքերի Համար: Ռուսասւանի արւաքին քաղաքականության արխիվի ւասւաթղթերից մեկում կարդում ենք. «Ոսւիկանությունը ն քաղաքը Հանձնարարված են կովկասցի Եւրեմին, բանւերում ւառաւողները այժմ աղաւության մեջ են: Ծանր չղթաներն այժմ ի ւես բոլորի ոչնչացված են»3: Հենց այս առաջին քայլերի Համար նա Հանդիւեց կառավարության աղդեցիկ մի քանի անդամների լուրջ դիմադրությանը: Նոր կացությունն անկայուն էր, մւքերում՝ ծայրաՀեղ չւոթ, անւակաս էին դավերը, անձնական նախանձն ու ւոքրոդությունը: Նա մեծ ւակւով ու խելամւությամբ կարճ ժամանակում արմաւաւես վերակառուցեց ոսւիկանությունը, սւեղծեց ժանդարմերիա՝ իր Համաւաւասխան լիաղորություններով: Ուժեղացվեց կարդի ւաՀւանումը

«Ռոսւոմ», էջ 169: Տե՛ս В. Триа, Кавказские социал-демократы в Персидской революции, с. 115. Архив внешней политики России (АБПР), ф. Персидский стол, д. 924, л. 167.

մայրաքաղաքում, որւեղ ամեն րուե կարող էին Հուղումներ ն բռնկումներ ւեղի ունենալ: Շաւ չանցած՝ ԹեՀրանում Հասւաւվեց կարդ ու կանոն, մայրաքաղաքի կյանքն ասւիճանաբար մւավ բնականոն Հունի մեջ1: Այս բոլոր դործերում Եւրեմին աջակցում էին կովկասից եկած Հայ կամավորները՝ իրենց կարողության չաւով: Նախարարների խորՀուրդն անՀրաժեչւ էր Համարել Եւրեմի ներկայությունն իր բոլոր նիսւերին, բայց բաղմաղբաղ լինելով ն ւեսնելով, որ դրանք անարդյունավեւ են, նա այդ մասնակցությունը ժամանակի կորուսւ էր Համարում: Պեւերբուրդը չաւաղանց դժդոՀ էր ւարսից նոր կառավարությունից, քանի որ սա չարունակում էր սերւ Հարաբերություններ ւաՀւանել կովկասից եկած Հեղաւոխականների Հեւ, իսկ Եւրեմին ԹեՀրանի ոսւիկանաւեւ նչանակելու առթիվ ռուսական կառավարությունը խիսւ բողոք էր ներկայացրել2: Երկու ւերությունների ներկայացուցիչների միջամւության չնորՀիվ մի կարճ ժամանակ անց վերջ դրվեց ւաւերաղմական դործողություններին ն ընդՀանուր խաղաղություն աղդարարվեց: Լյախովը, որ չաՀի կաղակների դլուխն անցած կռվել էր Հեղաւոխականների դեմ, աւա վար էր դրել ղենքերը, Հիմա ւարւավորվեց ծառայել նոր վարչակարդին: Որւես բրիդադի Հրամանաւար∗, նա ուղղակիորեն ենթարկվում էր ղինվորական նախարարին3: կարճ ժամանակում՝ բրիդադի ղինվորների թիվն ու ղինվածությունը մեծացան4: Մեկ-երկու ամիս Հեւո, այդ ղորամասը, որը չարունակեց մնալ Պարսկասւանի միակ կանոնավոր Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 100, 13 մայիսի 1912 թ.: Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 12, 21 Հուլիսի 1909 թ.: ∗ Գնդաւեւ Լյախովը ւարսկական կաղակային բրիդադը դլխավորեց մինչն 1909 թ. վերջը, երբ նրան ւոխարինեց ռուսական բանակի դլխավոր չւաբի դնդաւեւ, իչխան Ն. Պ. Վաւբոլսկին (ւե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 88-89): Տե՛ս «Լրաբեր», ‹ 28, 12 Հուլիսի 1909 թ.: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 87.

ռաղմական միավորը, իր կաղմում արդեն ուներ ավելի քան 1500 Հոդի1: ԸնդՀանրաւես անՀրաժեչւ էր արմաւաւես կարդի բերել ղինվորական ուժերը ռաղմական ւեխնիկայի ն կարդաւաՀության ժամանակի ւաՀանջներին Համեմաւ ն որ չաւ կարնոր էր՝ վերակառուցել դեմոկրաւական Հիմունքներով: Այս առնչությամբ կառավարության առջն կանդնած կարնոր խնդիրներից էր ֆիդայության ընդդրկումը վերակաղմավորվելիք բանակի մեջ: Եվրուական արդյունաբերության Պարսկասւան մւնելուց Հեւո արադորեն քայքայվել էին մանր ւնւեսությունները ն սւեղծվել էր լյումւենւրոլեւարների բավականին սւվար բաղմություն, որը Հեղաւոխության օրերին կաղմում էր սաՀմանադրական խմբերի բավական խոչոր մասը: Անդործ մնացած ն կամ ոչ-երկարաւն աչխաւանքով աւրող լյումւենների Համար դոյության միջոց էր ֆիդայությունը, որը մի ժամանակ այնքան Հրաւուրիչ դարձավ, որ նույնիսկ աղքաւ արՀեսւավորները թողնում էին իրենց խանութները ն ուսն առնում Հրացանը: Ընդ որում, Պարսկասւանի բաղմաղդ ֆիդայությունը չաւ ւարբերվում էր թուրքաՀայ ֆիդայիներից: Վերջիններիս նւաւակը ոչ թե Հրացանի միջոցով իրենց ընւանիքները կերակրելն էր, ինչւես Պարսկասւանի դեւքում, այլ նրանց ւաւիվն ու կյանքը ւաչււանելը: Պարսկական Հեղաւոխական չարժման ղեկավարներն ըմբռնում էին, որ բնակչության լյումւենացված մասը չի կարող Հեղաւոխության Համար վսւաՀելի ն կայուն դաչնակից լինել, որ իրադարձությունների աննւասւ ղարդացման դեւքում նա կարող է անցնել Հեւադիմության կողմը ն դառնալ դրա դործուն աջակիցը: ԱՀա թե ինչո՛ւ չաւաղանց կարնոր նչանակություն էր սւանում ֆիդայական ղինված խմբերը կաղմակերւված բանակի մեջ որքան Հնարավոր է արադ ձուլումը: Բայց այդ խնդիրը թերի կաւարվեց. նախ՝ ոչ բոլոր ֆիդա1

Տե՛ս “История Ирана”, с. 287.

յական խմբերին Հաջողվեց ներառել բանակաչինության ոլորւը, երկրորդ՝ բանակի մեջ մւնող այդ խմբերը ւաՀւանում էին իրենց «ինքնավար» վիճակը ն կաղմվածքը: Բանակաչինության դործում կառավարությունը դնաց նան Հեռուն դնացող ծայրադույն քայլերի: 1909 թ. սեււեմբերին իչխանությունները ւորձ արեցին ղինաթաւել ԹեՀրանում դւնվող ֆիդայիներին, առաջին Հերթին՝ կովկասից եկած կամավորներին ն նրանց դուրս Հանել երկրից: Այդ Հողի վրա առաջ եկան ւարաձայնություններ Եւրեմի ն կառավարության նախադաՀի միջն, որոնք, սակայն, Հարաբերությունների խղման չՀասցրին: Սւանալով Եւրեմի բարոյական աջակցությունը, ֆիդայիները չընկրկեցին կառավարության սւառնալիքների առջն: Նրանք Հայւարարեցին, որ նախքան ԹեՀրան դալը իրենց ւված խոսւումներից որնէ մեկը չի կաւարվել, սաՀմանադրությունն ըսւ էության չի վերականդնվել, մեջլիսը չի դործում: Ֆիդայիների վճռական ւաՀվածքն ուչքի բերեց կառավարությանը ն նա սւիւված նաՀանջեց1: Նոր կառավարությունը մի քանի ւարւամ քայլերի դիմեց աղաւվելու իր Համար անվսւաՀելի ու վւանդավոր ւաչւոնյաներից ն նրանց ւոխարեն նչանակեց նորերին: Սրինակ՝ Աւրւաւականի նաՀանդաւեւ նչանակվեց ն Թավրիղ Հասավ նախկին նաՀանդաւեւ Մոխբեր Սալթանեն (իսկական անունը՝ Հիդայաթ խան): 1908 թ. ամռանը, երբ միաւեւական կառավարության ղորքերը չրջաւաւել էին Թավրիղը, նա անցել էր Եվրուա ն այժմ, դեւքերի նոր ղարդացման չնորՀիվ, երկիր էր վերադարձել2: իր դործունեության առաջին օրերից ժամանակավոր կառավարությունը ցույց ւվեց, որ ինքը չի դնալու արմաւական բարեւոխումների ուղիով: Դա ւաւաՀական չէր, քանղի իչխանության էին եկել ոչ թե բնակչության դեմոկրաւական չերւերի

Տե՛ս “История Ирана”, с. 285. Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 11 (322), նոյեմբեր, 1952, էջ 48:

ներկայացուցիչները, այլ՝ աղաւական (լիբերալ) կալվածաւերերն ու բախւիար խաները: իչխանության մեջ թերնս բացառություն էր կաղմում խոնարՀ խավերից սերած Եւրեմ Դավթյանը: Ծածանելով սաՀմանադրությունը վերականդնելու Համար ւայքարի դրոչը, բախւիար խաներն ըսւ էության նւաւակ էին դրել ամրաւնդել իրենց աղդեցությունը ինչւես Բախւիարիայում, այնւես էլ ողջ երկրում: Նրանք բարձր՝ Հիմնականում նաՀանդաւեւների ն դեներալ-նաՀանդաւեւների, ւաչւոններ սւացան ոչ միայն մայրաքաղաքում, այլն նաՀանդներում, մարղերում ու դավառներում1: կալվածաւերերի ն ավաւաւեւական աղնվականության աղդեցությունը կառավարությունում դնալով ավելի ու ավելի մեծանում էր ն նրանք ավելի ու ավելի էին դնում դեւի աջ: Սդւադործելով չաՀի նկաւմամբ ժողովրդի ւարած Հաղթանակը, աղաւական-կալվածաւիրական ու բուրժուական չրջանները ձդւում էին արդելակել Հեղաւոխության խորացումը: Ավելին, ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դաՀընկեցությունից Հեւո կառավարությունը կանդնեց Հեւադիմության Հեւ մերձենալու ն դեմոկրաւական չարժումը ճնչելու Հողի վրա: ՄաՀաւաւժի ենթարկվեցին մի քանի երկրորդական ՀակաՀեղաւոխականներ, իսկ Հեւադիմության սյուներն առաջվա ւես իրենց ձեռքում էին ւաՀում երկրի ւնւեսական ու քաղաքական լծակները: Անձեռնմխելի մնացին միաւեւական կարդերը ն ղաջարական արքայաւոՀմը, օւարերկրյա կոնցեսիաներն ու ձեռնարկությունները, ինչւես նան կաղակական բրիդադը: կառավարությունը նույնիսկ ւորձ չարեց նախկին չաՀին ւաւասխանաւվության կանչելու 1908 թ. Հունիսի 10 (23)-ի արյունալի Հեղաչրջման, մեջլիսը ջախջախելու Համար: Ավելին, կառավարությունը իրանական Հեւադիմության ւարադլուխ դաՀընկեց չաՀին նչանակեց ւարեկան 100 Հաղար թուման թոչակ՝ ցմաՀ2:

Տե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, с. 238. Տե՛ս “История Ирана”, с. 284

Հեղաւոխության Հաղթանակից քիչ ժամանակ անց, չաՀի ջախջախած առաջին մեջլիսը կանոնավորաւես սկսեց Հավաքվել նիսւերի ն չարունակել օրենսդրական դործունեությունը: ԹեՀրանում ն նրա չուրջն սւեղծվեց Հարաբերական խաղաղություն: կասւից ծովի եղերքից մինչն մայրաքաղաք ընկած ւարածության վրա աղաւորեն ու անարդել դործում էին անջումենները, վերականդնված էր սաՀմանադրական կարդը: Բայց ընդամենն ամիսներ անց մեջլիսը, որ ժամանակին ինքն էր երկրում աղդարարել աղաւության, Հավասարության ն եղբայրության բարձր ու վսեմ դաղաւարներն ու սկղբունքները, վերասերված էր ն չէր կամենում կամ ընդունակ չէր Հեւամոււ լինելու իր առաքելությանը: Երկու աւացույցներ թերնս առավել ցայւուն էին արւաՀայւում մեջլիսի անկման ասւիճանը: Առաջին՝ Հաւուկ որոչումով նա Մողաֆֆերէդդին չաՀի սւորադրած ու վավերացրած՝ Պարսկասւանի ւեւության սաՀմանադրության (Հիմնական օրենք) մեջ ւուոխել կամ ավելացրել էր 107 Հոդված, այդ թվում 58-րդ Հոդվածը, որով, ինչւես վերը նչվեց, ոչ-մուսուլմաններին արդելվում էր նախարարի ւաչւոն ղբաղեցնել: Այդ որոչումով մեջլիսը եկավ սրբադործելու սովորության ուժով նախկինում դոյություն ունեցած կարդը՝ դա ձնակերւելով որւես Հիմնական օրենք: Հռչակելով խւրականության նոր սկղբունք, նա նվիրադործեց ւիրողի ն ենթակայի դաղաւարը, ինչը Հակառակ էր սաՀմանադրության մեջ ամրադրված սկղբունքներին: Երկրորդ՝ բացաՀայւորեն բռնաբարելով Հայերի իրավունքը, մեջլիսը որոչում էր ընդունել, որի Համաձայն՝ ւարսկաՀայերը կարող էին այնւեղ ունենալ միայն մի ւաւդամավոր՝ անկախ երկրում ունեցած իրենց թվից1: Եվ դա արվում էր այն ժողովրդի նկաւմամբ, որն իր եռանդուն դործունեությամբ նչանավոր աղդակ էր եղել Պարսկասւանում ւառլամենւական սկղբունքը ոդի ու մարմին դարձնելու Համար:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 180, 20 օդոսւոսի 1911 թ.:

ՔԱՂԱՔԱկԱՆ ՆՈՐ իՐԱՎիՃԱկ

Նչված ամեն բացասականի կողքին, չաւ իչխանավորների ցանկությունից անկախ, երնակվում էին դրականի ծիլերը: Պարսկական Հեղաւոխության ամենամեծ բարիքն եղավ սաՀմանադրական կառավարության Հռչակած խոսքի, մամուլի, ժողովների, միությունների աղաւությունը, անձի ն բնակարանի անձեռնմխելիությունը: Արդեն Հրաւարակ էին եկել մի քանի ւարսկական կուսակցություններ՝ չաւավորականների (էթիդալներ), որի անդամները մեծ մասամբ կալվածաւերեր ն նախկին ւեւական ւաչւոնյաներ էին, դեմոկրաւների, որի մեջ ընդդրկված էին վաճառականներ, ւեւական միջին ւաչւոնաւարներ ն մւավորականներ: Բախւիարներն ունեին իրենց կուսակցությունը՝ իթիֆաղ-Թերաղղը-ն, իսկ մանր բուրժուաների կուսակցությունը էթեՀադւունն էր: Այս վերջին երկու կուսակցությունները դւնվում էին ՀՅ դաչնակցության դաղաւարական ուժեղ աղդեցության ւակ: Բանն այնւեղ էր Հասել, որ նրանք իրենց ծրադրերում մւցրել էին Ուրմիայում ն Սալմասւում Հայկական ինքնավարություններ սւեղծելու դաղաւարը1: Առաջին երկու կուսակցությունները Հավասար չաւով ուժեղ էին ն իչխանությունը խլում էին միմյանց ձեռքից: Նրանք մեկ բարեկամանում էին Հնչակյանների, մեկ դաչնակցականների Հեւ, ինչը վերջիններիս միջն նոր բախումների ւաւճառ էր դառնում: Ոչ միայն Համերաչխություն ու Համաւեղ դործելու ցանկություն չկային Հայկական երկու կուսակցությունների միջն, այլն նրանցից յուրաքանչյուրը ւարսկական կուսակցությունների նկաւմամբ ընդդծված կայուն վերաբերմունք չուներ: Սրինակ՝ ԹեՀրանում Հնչակյանները դեմոկրաւների Հեւ էին, իսկ Ռեչ-

Տե՛ս «Յուչարձան նուիրուած Սոցիալ-Դեմոկրաւ Հնչակեան կուսակցութեան քառասնամեակին», Փարիղ, 1930, էջ 192:

ւում՝ էթիդալների, դաչնակցականները ւաչւոնաւես օդնում էին կառավարությունում մեծ կչիռ ունեցող էթիդալ կուսակցությանը, իսկ Ռեչւում կռվում էին այդ նույն կուսակցության անդամների դեմ1: 1909 թ. աչնանը ւարսկական մեջլիսում սկսեցին ձնավորվել ւաւդամավորական խմբակցություններ, որոնց թվում իրենց նչանակությամբ ն քաղաքական կչռով մեծադույնները երկուսն էին՝ դեմոկրաւների ն չաւավորականների (էթիդալներ) կուսակցությունների խմբակցությունները: Հայկական երկու կուսակցությունները՝ Հնչակը ն Դաչնակցությունը Հարում էին քաղաքական նչված ուղղություններից մեկին: Հնչակյանները, ի դեմս իրենց ւարսկական կաղմակերւության, մեջլիսում ն դրանից դուրս Համադործակցում էին դեմոկրաւական կուսակցության Հեւ, որը Համեմաւաբար ավելի արմաւական էր, քիչ թե չաւ ւաչււանում էր երկրի ներքնախավերի չաՀերը (Համենայնդեւս՝ իր ծրադրում արված Հայւարարությունից դաւելով), Հանդես էր դալիս վերջնականաւես երկրի դաղութացմանը ձդւող ցարական Ռուսասւանի ն Մեծ Բրիւանիայի իմւերիալիսւական ղավթողական քաղաքականության դեմ: Դաչնակցականներն սկղբում նույնւես Հարում էին դեմոկրաւներին, բայց 1911 թ. կեսերից սկսեցին Համադործակցել չաւավորականների Հեւ, իսկ մի ւարի Հեւո՝ 1912 թ. Հեռացան նրանցից: Քաղաքական կյանքի աչխուժացումը նւասւում էր սաՀմանադրության իրական կերւարանք սւանալուն: Ընդ որում, դա ւեղի էր ունենում նան Հեղաւոխական ճամբարի ներսում ընթացող առճակաւումների, Համառ ու անղիջում ւայքարի ւայմաններում: Այսւես՝ դեմոկրաւական կուսակցության օրդան «Շարք» թերթը 1909 թ. սեււեմբերին քննադաւական խիսւ Հոդվածով Հանդես էր եկել ներքին դործերի նախարար Սարդար Ասադի

Տե՛ս «Յուչարձան նուիրուած Սոցիալ-Դեմոկրաւ Հնչակեան կուսակցութեան քառասնամեակին», էջ 192:

դեմ: Սւանալով վարչաւեւ ՍիւաՀդարի Համաձայնությունն ու խրախուսանքը, Սարդար Ասադը կարդադրություն էր արել ւակել թերթը ն ձերբակալել նրա Հրաւարակչին, միաժամանակ իր Հրամանի կաւարման ւաւասխանաւվությունը դրել Եւրեմի վրա: Բայց վերջինս ընդվղել էր ն Հրաժարվել կաւարել Հրամանը: Նրա այդ քայլը լայն արձադանք էր դւել դեմոկրաւական չրջաններում, մայրաքաղաքում առաջ էր եկել բողոքի ալիք, որի ճնչման ւակ Սարդար Ասադը չեղյալ էր Հայւարարել իր որոչումը: Պարսկասւանի Հյուսիսի Հասարակական կյանքում, իՀարկե ժամանակավորաւես, որոչակի դեր էին կաւարում կովկասից եկած սոցիալ-դեմոկրաւ բոլչնիկները1: Եթե 1908 թ. երկրորդ կեսին Թավրիղի ւաչււանության ւայքարում կարնոր ներդրում էին ունեցել սոցիալ-դեմոկրաւ վրաց մենչնիկները, աւա 1909 թ. ամռանից սկսած այս անդամ նկաւելի դործունեություն էին ծավալել բոլչնիկ կամավորները՝ Հաւկաւես Գիլանում: Բոլչնիկների կուսակցությունը նույնւես ճչւել էր իր վերաբերմունքը ւարսկական Հեղաւոխության նկաւմամբ: Նրա առաջնորդ Վլադիմիր Լենինը, չսաՀմանաւակվելով այդ Հեղաւոխության առջն կանդնած խնդիրների ւեսական վերլուծությամբ, նչել էր նան կուսակցության՝ ւարսկական աղաւադրական չարժմանը աջակցություն ցույց ւալու միջոցներն ու սաՀմանները. Հաւուկ թերթիկներ լույս ընծայելու, օրինական ն աւօրինի կուսակցական մամուլում Հոդվածներ ււադրելու, խորՀրդարանական ամբիոնն օդւադործելու միջոցով Հեղաւոխականների Հաջողությանը նւասւելու, ավելին՝ անմիջական մասնակցություն ունենալու նրանց ւայքարին2:

Անդրկովկասյան բոլչնիկների՝ ւարսկական Հեղաւոխությանը ցուցաբերած բաղմակողմանի աջակցության մասին ւե՛ս “Красный архив”-ի Հաւոր 2 (105)-ում (1941 թ.) ղեւեղված նյութը (էջ 33-70)՝ Ե. Բոր-Ռամենսկու ներածական Հոդվածով: Տե՛ս Վլադիմիր Լենին, ԵԼԺ, Հաւ. 17, Երնան, 1978, էջ 223, 276:

Լենինն ասում էր, թե բոլչնիկներն ամենուր ւեւք է բացաՀայւեն ւարսկական Հեղաւոխությունը խեղդելու դործում ռուսական ցարիղմի թաւած ջանքերի բուն նւաւակը, դաւաւարւեն «նրա միջամւությունն ուրիչի դործերին, նրա կողմից դեմոկրաւիայի Հիմնական սկղբունքի՝ աղդերի ինքնորոչման իրավունքի խախւումը»: Նա դրում էր. «կորչի՛ ամեն մի դաղութային քաղաքականություն, կորչի՛ միջամւությունը ուրիչի Հողին, օւար բնակչության կյանքին, կորչի՛ նոր արւոնությունների, նոր չուկաների, նեղուցների ն այլնի Համար կաւիւալիսւական քաղաքականությունը»1: Այս դրույթներն իրենց Հեւադա ղարդացումն սւացան ՌՍԴԲկ Համառուսասւանյան IՄ (Պրադայի) կոնֆերանսի Համար Լենինի նախաւաւրասւած ւասւաթղթերում: «Արդի մոմենւի ն կուսակցության խնդիրների մասին» բանաձնում մերկացվում էին ցարիղմը, սնՀարյուրյակային աղնվականությունը ն ամրաւնդվող արդյունաբերական բուրժուաղիան, որոնք ւորձում էին իրենց դիչաւչական չաՀերը բավարարել «աղաւության Համար Հեղաւոխական ւայքար մղող Ասիայի ժողովուրդների (Պարսկասւան, Զինասւան) դեմ ուղղված դաղութային ղավթումների միջոցով»2: Դումայի ընւրություններից չաւ չանցած՝ «Բանվորական դեւոււաւների մի քանի ելույթների Հարցի չուրջը» թեղիսներում, որոնք Հիմք ծառայեցին IՄ ւեւական դումայի սոցիալդեմոկրաւական խմբակցության Հայւարարության Համար, Լենինը նորից ընդդծեց բանվորական դեւոււաւների ելույթների կարնորությունը «Ռուսական կառավարության արւաքին քաղաքականության դեմ ընդՀանրաւես, Հաւկաւես Հիչաւակելով ... Պարսկասւանը դրավելու «ւենչանքները» (ն սկսված դրավումները)»3: Այս դրույթները դրվեցին բոլչնիկյան կաղմակերւությունների դործունեության Հիմքում: 1908 թ. նոյեմբերի վերջին, III

Տե՛ս Վլադիմիր Լենին, ԵԼԺ, Հաւ. 17, էջ 278-279: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 223, 276: Տե՛ս նույն ւեղում, Հաւ. 22, Երնան, 1979, էջ 239:

ւեւական դումայի սոցիալ-դեմոկրաւական խմբակցությունը ռաղմական նախարարին Հղած Հարցման մեջ բողոքում էր դնդաւեւ Լյախովի դործողությունների դեմ: 1909 թ. աւրիլին բոլչնիկներին Հարած ւաւդամավոր ի. Պ. Պոկրովսկին բողոքում էր այն բանի դեմ, որ սոցիալ-դեմոկրաւական խմբակցության նչված Հարցումը դուման քննության չէր առել: «Մենք,Հայւարարել է նա,- բողոքում ենք ժանդարմի այն դերի դեմ, որ ռուսական կառավարությունն իր վրա է վերցրել ւարսկական կառավարության նկաւմամբ»1: Այդ դիծը չարունակեցին IV ւեւական դումայի բոլչնիկ ւաւդամավորները: 1912 թ. նոյեմբերին Հրաւարակված «Սոցիալ-դեմոկրաւական խմբակցության Հայւարարության» մեջ մաւնանչվում էր, որ աչխաւավոր դասակարդերը Ռուսասւանում չունեն այնւիսի չաՀեր, որոնք արդարացնեին ղինված ընդՀարումը»2: Հայւարարությունը Հրաւարակելուց առաջ բոլչնիկների ներկայացուցիչը Հայւարարել էր, թե «Պարսկասւանում չկան այնւիսի չաՀեր, որոնք սւիւեին կառավարությանը դառնալու ... ժանդարմ»3: Պարսկական Հեղաւոխության ւաչււանության դործում մեծ դեր խաղաց բոլչնիկյան մամուլը: “Пролетар”, “Рабочая Газета”, “Социал-Демократ”, “Звезда”, “Правда” ւեղական կուսակցական Հրաւարակությունները եռանդուն կերւով Հանդես էին դալիս Պարսկասւանում ն Արնելքի մյուս երկրներում Հեղաւոխական չարժումների ւաչււանությամբ: Լենինից բացի, այդ Հարցերի մասին դրում էին կուսակցական աչքի ընկնող Հրաւարակախոսները (Վ. Վ. Վորովսկի, Վլադիմիր Դմիւրնիչ Բոնչ-Բրունիչ ն ուրիչներ): Բոլչնիկները ղդալի աչխաւանք ւարան ւարսից Հեղաւոխականներին օդնություն ցույց ւալու դործը կաղմակերւելու “Государственная дума. Третий созыв. Стенографические отчеты”, часть IV, СПб, стлб. 3122-3123. “Государственная дума. Четвертый созыв. Стенографические отчеты. 1912-1913”. Сессия первая, часть I, СПб, 1913, стлб. 322. Там же, стлб. 320.

Համար∗: Մի քանի քաղաքներում սւեղծվել էին «իրանի Հեղաւոխությանն աջակցող Հաւուկ կոմիւեներ», որոնք Պարսկասւան էին ուղարկում ղենք, ռաղմամթերք, դրականություն, ււադրական ւիւույք, ւող: Զենքը Պարսկասւան էր ուղարկվում ոչ միայն Անդրկովկասից, այլն Ռոսւովից, Պեւերբուրդից, Մոսկվայից ն Տուլայից: Հեղաւոխական աչխաւանք էր ւարվում այն ղորամասերում, որոնք նախաւեսված էին ուղարկել Պարսկասւան1: «Հաւուկ կոմիւեները» նան անցկացնում էին կամավորների ցուցակադրում ու ղինում: Այդ աչխաւանքներում Հայ բոլչնիկներից եռանդուն ընդդրկված էին Սերդո Մարւիկյանը, Արւեմ Աղամալյանը, Ասաւուր կախոյանը ն ուրիչներ: կամավորները ծովային ն ցամաքային ճանաւարՀներով ուղարկվում էին Հյուսիսային Պարսկասւան2, որւեղ նրանք ձուլվում էին ւեղի Հեղաւոխական ջոկաւների մեջ, այլ ոչ թե դործում էին աղդային սկղբունքով, ինչւես դաչնակցական կամավորների ւարադայում: Թիֆլիսում կամավորներ ուղարկելու դործը ղեկավարում էր բոլչնիկ Գ. Մաթիաչվիլին (Գիդո): Հեղաւոխության ւարիներին երկու անդամ Պարսկասւան է այցելել Մեչադի Աղիղբեկովը: Պարսկասւան դնացող բոլչնիկ մարւիկների չարքերում ղդալի թիվ էին կաղմում Անդրկովկասի Հայկական դավառներից մեկնածները: Հին բոլչնիկ Ասաւուր կախոյանը (Բանվոր Խեչո) վկայել է, որ իրենց «ընդՀաւակյա աչխաւանքներից մեկն էլ

∗

Պարսկական Հեղաւոխության մեջ անդրկովկասյան բոլչնիկների դործունեությունը Հանդամանորեն լուսաբանված է Գեորդի Հարությունյանի “Иранская революция 1905-1911 гг. и большевики Закавказья” (Ереван, 1956) մենադրությունում: А. М. Матвеев, Из истории иранских революционных организаций в Средней Азии в начале XX в. (К вопросу о превращении России в центр мирового революционного движения). – “Взаимоотношения России и сопредельных стран Востока в XVIII - начале XX вв.”, Ташкент, 1963, с. 151-152. Տե՛ս Георгий С. Арутюнян, Иранская революция 1905-1911 гг. и большевики Закавказья, с. 124.

այն էր, որ Պարսկասւանի Հեղաւոխականներին օդնելու Համար Ախթալայի կայարանի դիմաց մի դինեվաճառի խանութի դլխի սենյակում ռումբեր էինք ւաւրասւում: Արդեն մի քանի ւասնյակ ւաւրասւել էինք ու ՀեւղՀեւե ւոխադրել Թիֆլիս, Առաքել Սկոյաչվիլու մու»1: ՌՍԴԲկ Բաքվի կոմիւեի որոչմամբ, բոլչնիկյան մի ղինված ջոկաւի դլուխ անցած, 1909 թ. ամռան վերջերին ծովով Պարսկասւան է ուղնորվում նչանավոր բոլչնիկ Գրիդորի կ. Սրջոնիկիձեն (Սերդո): Զոկաւի կաղմում 140 մարւիկներ էին՝ վրացիներ, Հայեր, կովկասյան թուրք-թաթարներ2: Սրջոնիկիձեն Գիլանում մնաց մու մեկ ւարի, մինչն 1910 թ. աչունը՝ իր աչխաւանքները Հիմնականում կենւրոնացնելով Գիլանի նաՀանդի կենւրոն Ռեչւում ն էնղելիում3: Ռեչւ ժամանելուց անմիջաւես Հեւո Սրջոնիկիձեն կաւ Հասւաւեց իրանցի Հայւնի Հեղաւոխական Սարդար Մուխիի (նույն ինքը՝ Մոիղ Սոլթան, իսկական անունը՝ Աբդոլ Հասան խան) Հեւ, որն աղաւ արձակելով իր դյուղացիներին, ղինված մի բաղմամարդ ջոկաւ էր սւեղծել: Սրջոնիկիձեն ն նրա Հեւ եկած բոլչնիկներն ամեն կերւ աջակցում էին Սարդար Մուխիին, մասնակցում Հեղաւոխական ղինված նոր խմբերի կաղմակերւմանը, անցկացնում էին ղինավարժություններ, Հիմնադրում ռումբերի ու նռնակների ւաւ1 Ասաւուր կախոյան (Բանվոր Խեչո), Հոդվածներ ն Հուչեր, «ՀայւեւՀրաւ», Երնան, 1963, էջ 72-73: Տե՛ս Георгий С. Арутюнян, Иранская революция 1905-1911 гг. и большевики Закавказья, с. 137. Տե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, с. 235-236, նան՝ А. Келенджеридзе, Серго Орджонокидзе – журналист, с. 12: Զարմանք են ւաւճառում վերջին դրքույկի Հեղինակի կողմնակալությունն ու բացաՀայւ ՀակաՀայկական կեցվածքը: Այնւեղ բանն այնւես է ներկայացված, որ, իբր, ւարսկական Հեղաւոխությանը մասնակցած երկու-երեք ւասնյակ վրաց սոցիալդեմոկրաւներն են եղել կենւրոնական դեմքերը Գիլանում, նրանք են եղել դիլանյան արչավանքների չարժիչ ուժը: Միաժամանակ Հայ մարւիկների թաւած ջանքերը Հավասարեցված են ղրոյի, իսկ Եւրեմ խանը ներկայացված է միայն ու միայն Հույժ բացասական որակումներով՝ անձնական թե Հասարակական:

րասւման արՀեսւանոցներ, մասնակցություն էին ունենում Գիլանի միաւեւական ղորքերի ն խանական ավաղակախմբերի դեմ մղվող մարւերին1: Բոլչնիկներն առանձնաւես աղդեցիկ դեր խաղացին Թավրիղի ն Ռեչւի Հեղաւոխական իրադարձություններում: Նրանց ջանքերով Ռեչւում ժողովրդական միլիցիա սւեղծվեց: Պարսկական Հեղաւոխության ընթացքը լայնորեն լուսաբանվում էր բոլչնիկյան մամուլի էջերում՝ «Նոր խոսք» ն «կայծ» (Թիֆլիս), “Бакинский рабочий” ն “Гудок” (Բաքու) թերթերում, «Թիֆլիս» Հանդեսում ն այլ ւարբերականներում2: Սերդոն Պարսկասւանից մչւական կաւի մեջ էր արւասաՀմանյան բոլչնիկյան կենւրոնների Հեւ, ւարբերաբար նամակներ էր դրում այդ ժամանակ Ֆրանսիայում դւնվող Լենինին3:

ՎԵՐԱկԱՆԳՆՄԱՆ (ՌԵՍՏԱՎՐԱՑիԱՅի) ՎՏԱՆԳի ԴԵՄ

ինչւես Համարյա բոլոր քաղաքական կուսակցությունները, այնւես էլ մեջլիսը ն ընդՀանուր առմամբ իչխանությունները քաջ դիւակցում էին, որ սաՀմանադրական կարդերի դլխավոր թչնամին մնում էր ՄաՀմեդ Ալին՝ թեն դաՀաղուրկ: կառավարության կամքից անկախ ձդձդվում ու անորոչության էր մաւնված երկրից նրա Հեռանալու Հարցը: Նախկին չաՀի ռոճիկի խնդիրը, նրա Հսկայական ւարւքերը, ռուսաց արչավախմբերի ծախսերը ն այդ ամենի Հեւ չաղկաւված ուրիչ այլնայլ խնդիրներ կառավարությանը դրել էին ծայր ասւիճան խճճված ն անելանելի դրության մեջ: Մինչդեռ Հեւադիմության սյուները ղանաղան ւեւությունների ԹեՀրանի դեսւանաւներում բեսւ նսւած ղեկավա1

Տե՛ս “История Ирана”, с. 282. Георгий С. Арутюнян, Иранская революция 1905-1911 гг. и большевики Закавказья, с. 108-121. Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 139:

րում ն ուղղություն էին ւալիս սաՀմանադրության թչնամիներին, որոնց դործողություններին կառավարությունը մնում էր ակամա ականաւես ն անուժ էր խեղդելու նրանց ձդւումները1: Քաղաքական ւրամադրությունները Հաւկաւես անորոչ էին ԹեՀրանում: Մի բան միայն չաւ Հսւակ էր՝ դժդոՀների թիվը մեծ էր ն անդամ նոր կառավարության մեջ նկաւելի էին այնւիսի ւարաձայնություններ, որոնք ունակ էին վերջնականաւես ւաւալելու նրան: «Եւ եթէ իչխանութեան մէջ Հանդէս չդան իրենց ւարւականութիւնները քաջ դիւակցող մարդիկ,դրում էր «Ախուրեանը»,- ոչինչ լաւ բան սւասել չի կարելի: Նոյնիսկ մեջլիսը չէ կարող երկրին ւալ ցանկալի Հանդսւութիւնը եւ բարեկեցութիւնը»2: Նկաւի ունենալով երկրի վւանդավոր կացությունը, սաՀմանադրական կառավարությունը դիմել էր ԹեՀրանում ռուսաց դեսւանությանը ն առաջարկել չւաւեցնել նախկին չաՀի մեկնումը Պարսկասւանից, ինչւես նան ւաՀանջել էր Հանձնել մայրաքաղաքի օւարերկրյա դեսւանաւներում բեսւ նսւած միաւեւականներին: Ռուսաց դեսւանության ւաւասխանը չէր դոՀացրել կառավարությանը: Վերջինս ւեղեկացվել էր, որ մինչն չւարղվեն ու չլուծվեն նախկին չաՀի Հեւ կաւված դրամական բոլոր խնդիրները, նա մնալու է երկրում: Դեսւանաւան ւաւասխանում նան չեչւված էր, որ ռուսական ղորքերը Պարսկասւանում կմնան այնքան ժամանակ, քանի դեռ չեն դադարել ներքին խռովությունները: Այդ ամենի Հեւ միասին ռուսաց դեսւանությունը նան ւաՀանջել էր բոլոր բեսւ նսւողներին ներում չնորՀել ն կյանքի անվւանդությունն աւաՀովել: կառավարությունն սւիւված էր եղել անել առաջին ղիջողական քայլը՝ ներում չնորՀել բոլոր բեսւ նսւածներին: Դժվար չէ ւաւկերացնել, թե աղաւություն սւանալուց Հեւո նրանք ինչւիսի դիրք էին բռնելու սաՀմանադրական կառավարության նկաւմամբ3: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 20, 26 օդոսւոսի 1909 թ.: «Ախուրեան», ‹ 66, 13 սեււեմբերի 1909 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 20, 26 օդոսւոսի 1909 թ.:

ՄաՀմեդ Ալիի դաՀընկեցությունից չաւ չանցած, 1909 թ. Հուլիսի սկղբներին ԹեՀրանից դուրս՝ Քերեջում ւեղի ունեցավ առաջին լուրջ ընդՀարումը սաՀմանադրական աղդայնականների ն միաւեւականների միջն1: Զդալի կորուսւներ ւալով՝ վերջիններս ցրվեցին ւարբեր ուղղություններով, վրեժխնդրությամբ ւոդորված, խոսւանալով չարունակել կռիվը, իսկ սաՀմանադրական ուժերը վերադարձան ԹեՀրան ն նախաւաւրասւվեցին կանխել միաւեւականների նոր ունձդությունները: ՍաՀմանադրականների առաջին Հաջողությունը ցույց ւվեց, որ իրենք ընդունակ են առանց օւարների միջամւության կարդ ու կանոն Հասւաւելու երկրում, իրավունք ն քիչ թե չաւ արդարություն մւցնել Հասարակության մեջ, որից դարեր չարունակ ղուրկ է եղել ւարսիկ ժողովուրդը2: Բայց ւվյալ ւաՀին կառավարության դերխնդիրը մնում էր Հին կարդերի վերականդնման վւանդի չեղոքացումը: Երկրից նախկին չաՀի Հեռանալը դառնում էր օրախնդիր: ՍաՀմանադրական կառավարությունը ՄաՀմեդ Ալիին առաջարկում է ւարեկան 45000 ռուբլի ցմաՀ կենսաթոչակ, որը դաՀընկեց չաՀը դւնում է «չաւ չնչին եւ ւաՀանջում է աւելացնել»3: իր Հերթին, Գերադույն խորՀուրդը մի ւաւվիրակություն է ուղարկում ՄաՀմեդ Ալիի մու ն նրանից ւաՀանջում չոււաւույթ Հեռացում երկրից ն ւեւական դանձարան վերադարձնել ւալաւից ւարած բոլոր ակնեղենը: Նախկին չաՀը Համաձայնում է վերադարձնել ակնեղենը, բայց սակարկում է կենսաթոչակի չաւի Հարցում4: ԳաՀից ղրկվելուց Հեւո ՄաՀմեդ Ալին դեռ չորս ամիս մնաց Պարսկասւանում: 1909 թ. օդոսւոսի սկղբներին նա իր մու է Հրավիրում չորս արքայաղնի ն նրանցից խնդրում իր անունից միջնորդել նոր կառավարության առաջ, որւեսղի սա ներում չնորՀի իրեն ն թույլ ւա խաղաղ աւրելու երկրի՝ իչխա1

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

«Ախուրեան», ‹ 51, 19 Հուլիսի 1909 թ.: «ՍուրՀանդակ», ‹ 2, 9 Հուլիսի 1909 թ.: «Մչակ», ‹ 150, 14 Հուլիսի 1909 թ.: «Ախուրեան», ‹ 51, 19 Հուլիսի 1909 թ.:

նությունների նւաւակաՀարմար դւած մասում: Բայց մեջլիսը մերժում է այդ խնդրանքը ն ւաՀանջում Հեռանալ Պարսկասւանից: Մեջլիսը նան ւեղեկացնում է, որ եթե այլ երկիր Հեռանալուց Հեւո չաՀը ւորձի Պարսկասւան վերադառնալ, նա կղրկվի իրեն նչանակած թոչակից1: Դիվանադիւական չրջաններին չաւ էր ղբաղեցնում ՄաՀմեդ Ալիի բնակության վայրի Հարցը: Ռուսասեր նախկին չաՀը Հենց սկղբից ցանկություն էր Հայւնել ընւանիքով մեկնել Ռուսասւան՝ մչւական բնակության: Պեւերբուրդն ու Լոնդոնը ւալիս են իրենց Համաձայնությունը: Ռուսական կառավարությունը նրան առաջարկում է աւրել կալուդա քաղաքում՝ Ղրիմի վերջին խան Ղրիմ-Գիրեյի Համար Եկաւերինա II կայսրուՀու ժամանակ կառուցված ւալաւում, ուր վերջին անդամ աւրել էր դերված իմամ Շամիլն իր ընւանիքով2: Բայց չաՀը ցանկություն էր Հայւնել բնակվելու Ղրիմում կամ դրա չրջակայքում որնէ Հարմար ւեղ3: Նչենք, որ Պարսկասւանից դաՀընկեց չաՀի Հեռանալու լուրը չոււով առաջ բերեց մեծ անախորժություններ նրա ընւանիքում: ՄաՀմեդ Ալին ւաՀանջում էր, որ իր ւիկնանց ւիկին Մելիքե ԶեՀանն անւաւճառ Հեւնի իրեն, ինչին կւրականաւես դեմ էր որդին՝ դեռաւի չաՀ ԱՀմեդը: Գնալով Հոր մու, սա աղաչանք-ւաղաւանքով խնդրում է մորը թողնել իր մու, որովՀեւն առանց նրա աւրել չի կարող: ՄաՀմեդ Ալին վճռականորեն մերժում է որդու խնդրանքը4: Հեւնյալ առավու մանկաՀասակ չաՀը իր մու է կանչում ՍիւաՀդարին ու Սարդար Ասադին ն լացակումած նրանց դիմում է ասելով, որ Հորը ւեւք է թողնել էնղելիում, նրա սեւականություն ձնակերւել այնւեղի նախկին չաՀական ւալաւը, իսկ ինքը մեջլիսի որոչմամբ իրեն Հասանելիք ռոճիկով ԹեՀրանից էնղելի երկաթուղի կկառուցի, որւեսղի Հաճախակի մեկնի

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

«Հայրենիք», ‹ 7 (31), մայիս, 1925, էջ 36-37: նույն ւեղում: «ՍուրՀանդակ», ‹ 6, 14 Հուլիսի 1909 թ.: «Ախուրեան», ‹ 50, 17 Հուլիս1909 թ.:

այնւեղ՝ մորը ւեսնելու Համար: Մանկամիւ չաՀի առաջարկի մասին անմիջաւես Հայւնում են ՄաՀմեդ Ալիին, որը կւրականաւես մերժում է որդու ւաՀանջը, ասելով. «Ես անւայման ւէւք է դնամ: Պարսկասւանում ոչ ոքի ես չեմ Հաւաւում եւ չեմ մնայ, նրանք (սաՀմանադրականները:- Հ. Ս.) ինձ կսւանեն»1: ԶՀաչւվելով չոււով մորից բաժանվելու մւքի Հեւ, մանկաՀասակ չաՀը, լքելով դաՀը, մայրաքաղաքից ւախչելու ն ծնողներին միանալու ւորձ է անում: Երբ այդ մւադրությունը բացաՀայւվում է ն ուժեղացվում է չաՀական ւալաւի Հսկողությունը, նա նույնիսկ ւորձում է անձնասւան լինել: Այդ դեւքից Հեւո կառավարական չրջաններում մւածում են դաՀի վրա նոր չաՀ կարդելու մասին2: Առաջարկվում էր դաՀաժառանդ նչանակել ԱՀմեդ չաՀի ւասնամյա եղբորը՝ ՄաՀմեդ Հասան Միրղային3: Սդոսւոսի 26-ին ԹեՀրանի ռուսաց դեսւանությունում ւեղի էր ունեցել խորՀրդակցություն, որին մասնակցել էր նան Հայւնի սաՀմանադրական Սեյիդ Հասան Թաղիղադեն: իմանալով այդ մասին, ՄաՀմեդ Ալին նրան Հրավիրել էր իր մու ն խնդրել աջակցել իրեն մնալու Հայրենիքում: «Ես չեմ կարող եւ չեմ կամենում աւրել Ռուսասւանում,- ասել էր նա:- Ես սխալուել եմ իմ ռուս բարեկամների վերաբերեալ: Թոյլ ւուէ՛ք Հեռանալ ՄեչՀեդ, Մեքքա կամ Խորասան»: Թաղիղադեն այդ մասին Հաղորդում է մեջլիսին, որը Հրաժարվում է նույնիսկ քննարկել այդ Հարցը4: ՄաՀմեդ Ալի չաՀի մեկնելու արձանադրությունը օդոսւոսի 27-ին սւորադրում են ռուսաց ու բրիւանական դեսւանաւների ներկայացուցիչները ն Պարսկասւանի կառավարության անդամները: Սրվա երկրորդ կեսին, ժամը 4-ին, նախկին չաՀը ընւանիքի ու չքախմբի Հեւ Միրաբաղից ճանաւարՀ է ընկնում Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 50, 17 Հուլիսի 1909 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 1, 2 օդոսւոսի 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 24, 30 օդոսւոսի 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

Ռուսասւան1: Նրան ուղեկցում էին ռուսական ն անդլիական ւաՀակախմբեր: ԹեՀրանից մինչն էնղելի ճանաւարՀը նախաւեսված էր, որ կւնի 12 օր2: ՄաՀմեդ Ալին դեւի կասւից ծով էր դնում ոչ թե Հեղաւոխական Թավրիղի, այլ Ղաղվինի վրայով, ուր ւեղակայված էր Պարսկասւանում ռուսական ղինված ուժերի Հրամանաւարական կենւրոնը: Սեււեմբերի 7-ին Հասնելով Ղաղվին, նա այսւեղ ուքի է Հանում մի քանի թաւառական ցեղերի, որոնք նրա ներչնչմամբ Հրաժարվում են ճանաչել նոր կառավարությանը3: Հասնելով էնղելի, ՄաՀմեդ Ալին իր ւիկնանց ւիկին Մելիքե ԶեՀանի ն արքայադուսւր Զեբա խանումի, իր Հարեմի ու չքախմբի Հեւ թողնում է երկիրը ն «Սկոբելն» նավով, որին ուղեկցում էր «Գյոք-Թեւե» ռաղմանավը, մեկնում է Ռուսասւան4: 1909 թ. սեււեմբերի 19-ին նախկին չաՀը աւ է իջնում Պեւրովսկում: Ռուսական իչխանությունները կովկասի ւոխարքային ժամանակավորաւես ւոխարինող իչխան Դեդեչկելյանիի դլխավորությամբ ամեն ինչ արել էին աւաՀովելու Համար նախկին չաՀի անվւանդությունը: Սեււեմբերի 20-ին վերջինս դնացքով մեկնում է բնակության նչանակված վայրը՝ Սդեսա: Նրա Հեւ էր 32 Հոդի, Հաչված կանանց ու երեխաներին: Սեււեմբերի 23-ին ՄաՀմեդ Ալին ւեղ է Հասնում5: Նիկոլայ II կայսրը Հրաման է արձակում ՄաՀմեդ Ալիին Ռուսասւանում ւաւվել «Նորին Մեծություն» ն «ՇաՀ» ւիւղոսներով6: Նախկին չաՀն իր ընւանիքով, Հարեմով ու չքախմբով արւասաՀմանում ւեւք է աւրեր մեջլիսի՝ իրեն նչանակած ւարեկան 500.000 թուման (2.500.000 ֆրանկ) նւասւով: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 23, 29 օդոսւոսի 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 24, 30 օդոսւոսի 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 32, 10 սեււեմբերի 1909 թ.: Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. III, СПб, 1912, с. 147. Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 153-155: Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 42, 13 դեկւեմբերի 1909 թ.:

ԹեՀրանից դաՀընկեց չաՀի մեկնելուց Հեւո, Հոկւեմբերի 8-ին, Թավրիղից Հայրենիք վերադարձավ դեներալ Սնարսկին: Քաղաքում մնացած ռուսական ղորամասի Հրամանաւարությունն սւանձնեց դնդաւեւ Զաւլինը:

ՄԵԶԼիՍՈՒՄ ՀԱՅ ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐՆԵՐ

ՈՒՆԵՆԱԼՈՒ ՀԱՐՑԸ

Երկրի կայունության աւաՀովման Համար կարնորադույն նչանակություն էին սւանում նոր մեջլիսի ընւրությունների ժամանակին անցկացումը ն նրա աչխաւանքի կանոնավոր ընթացքին նւասւելը: Պարսկական առաջին մեջլիսը, որն իր դոյության երկրորդ ւարին դեռ չլրացած ցրվել էր, կաղմված էր եղել, Համարյա ամբողջովին, նչանակովի անդամներից: Արդեն 1909 թ. Հուլիսի վերջերին Հրաւարակվեցին ընւրությունների կանոնները, որոնց Համաձայն՝ ընւրվելու իրավունք էին սւանում նվաղադույնը 250 թուման արժողությամբ անչարժ կալվածքներ ունեցողները, որոնք ւարեկան սւանում էին 50 թումանից ոչ ւակաս եկամոււ ն վճարում էին 10 թումանից ոչ ւակաս Հարկ: Ընւրելու իրավունքից նույնւես օդւըվում էին կրթված անձինք: Մեջլիսի ւաւդամավորը ւեւք է լիներ Հավաւացյալ մուսուլման, իմանար ւարսից լեղուն, լիներ 30 ւարեկանից ոչ ւակաս ն 70-ից ոչ ավելի: Պաւդամավոր չէին կարող լինել արքայաղունները, ւեւական ն ղինվորական ծառայության մեջ դւնվողները ն օւարականները1: 1909 թ. օդոսւոսի սկղբին ԱՀմեդ չաՀի սւորադրությամբ Հրաւարակվեց Հայւարարություն, որի Համաձայն՝ Պարսկասւանի մեջլիսի նոր ընւրությունները ւեղի էին ունենալու նույն ւարվա սեււեմբերին, իսկ բացումը կաւարվելու էր նոյեմբերի սկղբներին2:

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 1, 2 օդոսւոսի 1909 թ.: Տե՛ս «Զանդակ», ‹ 49, 3 սեււեմբերի 1909 թ.:

Առաջին մեջլիսում ւարսկաՀայերը ւաւդամավոր չունեին", բայց Հիմա, երկրորդ մեջլիսի նախընւրական չրջանում, նրանք առաջ քաչեցին Համայնքից սեւական ւաւդամավոր ունենալու Հարցը: Ավելին, նրանք երկու ւեղ ւաՀանջեցին: Պարսկական մեջլիսում մեկից ավելի Հայ ւաւդամավոր ունենալու մասին ձեռնարկված միջոցառումներին էր նվիրված Աւրւաւականի թեմի առաջնորդ կարաւեւ ծ. վարդաւեւի՝ ընւրված կաթողիկոս Մաւթեոս արք. իղմիրլյանին Հղած 1909 թ. Հուլիսի 16 թվակիր նամակը1: Հնդկասւան կաւարած Հովվական այցելությունից Հեւո ԹեՀրան վերադարձած Պարսկա-Հնդկասւանի թեմի առաջնորդ ՍաՀակ արքեւիսկուոս Այվաւյանը նույնւես դիմեց մեջլիսին՝ այնւեղ մեկից ավելի Հայ ւաւդամավոր ունենալու Հարցով: Այդ մասին ՍաՀակ սրբաղանը 1909 թ. Հոկւեմբերի 28 թվակիր նամակով Հայւնում էր իղմիրլյանին2: Եվ դա այն դեւքում, երբ չիա մուսուլման Հոդնորականությունը վճռականորեն Հանդես էր դալիս մեջլիսում ընդՀանրաւես Հայերի ներկայության դեմ3: Այս աննւասւ ւայմաններում Հայերի ախորժակն առանձին ւեղերում ավելի էր բացվել: «Հորիղոն» թերթը Հաղորդում էր, որ լսելով, թե մեջլիսում ւարսկաՀայությանը ւրամադիր են ւալու միայն մեկ ւեղ, Ռեչւի Հայերը դուրս են եկել բողոքի ն մեկի ւոխարեն երեք ւաւդամավորական ւեղ են ւաՀանջում: Մերժում սւանալով, նրանք «բօյկօւ են արել մեջլիսի ընւրութիւնները»4: «Հորիղոնը» նչում էր, որ ԹեՀրանում նույնւես Հայերը ւնդել են առնվաղն երկու ւաւդամավոր ունենալու ւաՀանջի " Մեջլիսի առաջին նսւաչրջանում Հայութիւնը ներկայացրել է աղայէ ԲեՀբըՀանին (Սեյիդ ԱբդուլլաՀ), ւե՛ս Նորայր Մամյանի ուսումնասիրությունը, «Րաֆֆի» ւարեդիրք, Ա ւարի, ԹեՀրան, 1969, էջ 400 (էջաւակ): ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 13, թ. 4: Նույն ւեղում, թ. 11: «Հորիղոն», ‹ 20, 26 օդոսւոսի 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 287, 24 դեկւեմբերի 1909 թ.:

վրայ, մեկը՝ Աւրւաւականից, մյուսը՝ ներքին Պարսկասւանից: կենւրոնական ընւրական Հանձնաժողովը ւաւասխանել էր, որ այդւիսի իրավունք ւալն իր իրավասությունից վեր է Համարում ն առաջարկում է այդ խնդիրը Հարուցել նոր կաղմվելիք երկրորդ մեջլիսում: Թերթը ողջունում էր, որ ԹեՀրանի Հայերը նույնւես ւրամադիր են չմասնակցել երկրորդ մեջլիսի ընւրություններին, մինչն որ երկու ւաւդամավորի ւեղը չաւաՀովվի: «Ցանկալի է,- իր Հաղորդումն ամւուում էր «Հորիղոնը»,- որ Թաւրիղի Հայերը ... որոչէին իրենց դիրքը - մասնակցել [մեջլիսին] մէկ ւաւդ[ամաւորի] իրաւունքո՞վ, թէ՞ Ռաչւի եւ ԹէՀրանի նման վարւել»1: Մեջլիսում մեկից ավելի ւաւդամավորական ւեղեր ունենալու Հայերի բուռն ցանկությունն ավելի չաւ իրենց աղդային արժանաւաւվությանը Հադուրդ ւալու ձդւում էր: ի ւարբերություն դաչնակցության օրդան «Հորիղոնի», Թիֆլիսի «ՍուրՀանդակ» թերթը «Զմւածած ւաՀանջ» վերնադրով Հոդվածում դրում էր. «Մերոնք (ւարսկաՀայերը:- Հ. Ս.) մւածում են մի եղանակով, որ բոլորովին չի Համաւաւասխանում [ւվյալ երկրի Հասարակական Հոսանքների ներկայացուցչության] սկղբունքին: Նրանց ւեսակէւն ընւրական խնդրում ղոււ աղդայնական Հովերով է թելադրւած: ... Ենթադրենք թէ երկու Հայի ւեղ նոյն իսկ չորս Հայ ընւրւեց: Եւ ի՞նչ: կարո՞ղ են դրանք ունենալ այս կամ այն աղդեցութիւնը...: ԸնդՀանուր ւաւդամաւորների թիւը Պարսկասւանում ենթադրւում է Հասցնել 120-ի. այժմ Հարց է առաջ դալիս, թէ այս 120-ի մէջ երկու Հայ ւաւդամաւորը, իբրեւ Հայ, ի՞նչ ւիւի անէ»2: Հոդվածադիրը չեչւում էր, որ «անւայման կարեւոր է, որ [մեջլիսի] ընւրութիւնները լինեն ոչ թէ աղդայնական", այլ՝ ընդՀանուր կուրիաներում»: Բայց, ցավոք, «Հայերի մւածող մասը դիւակցաբար, թէ անդիւակցաբար ոյժ է ւալիս րէակ«Հորիղոն», ‹ 20, 26 օդոսւոսի 1909 թ.: «ՍուրՀանդակ», ‹ 17, 17 օդոսւոսի 1909 թ.: " Նկաւի ունի աղդային:

ցիօն սկղբունքի: ... Մւցնել ընւրութեան մէջ աղդայնական սկղբունք, նչանակում է դարձնել մեջլիսը դաւարկ կեղեւ եւ թուլացնել նրա ոյժը յեւադիմութեան դրոՀի առաջ: Պէւք է այնւէս անել, որ աղդային ոդին չկորչի բոլորովին, բայց ւեղի ւայ դասակարդայինին»1: ի վերջո Համաձայնություն ձեռք բերվեց, որ երկրի երկու քրիսւոնյա Համայնքները՝ Հայերն ու ասորիները միասին մեջլիսում ունենալու են մեկ ւաւդամավոր: Միայն 1910 թ. մարւին՝ երկրորդ մեջլիսի Հրավիրումից չորս ամիս անց, այդ մեկ ւեղի Համար Հայ ւաւդամավորի ընւրությամբ ղբաղվող ւաւվիրակների ժողովը ձայների մեծամասնությամբ ընւրեց Հմոււ ւարսկադեւ Հովսեւ Միրղայանին2: Առաջին անդամ ժողովրդական քվեներով ընւրված «Մեջլիսի միլլին»՝ Աղդային ժողովը, բացվեց 1909 թ. նոյեմբերի 17-ին ն աչխաւեց երկրի սաՀմանադրությունից բխող ընւրական կանոններով սաՀմանված ողջ ժամանակաչրջանում": Պարսկասւանի երկրորդ մեջլիսն ուներ բավականին ուժեղ ձախ դեմոկրաւական ընդդիմություն, որի ղեկավարը Սուլեյման Միրղան էր, բայց, ամբողջությամբ առած, երկրորդ մեջլիսն առաջինից նվաղ դեմոկրաւական էր3: Երկրորդ մեջլիսը կառավարության նախադաՀ նչանակեց «ՍուրՀանդակ», ‹ 17, 17 օդոսւոսի 1909 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 11 (322), նոյեմբեր, 1952, էջ 48: Մինչեւ ղաջարական արքայաւոՀմի իչխանության ավարւը 1925 թ., Պարսկասւանի մեջլիսի 2-րդ, 3-րդ ն 4-րդ նսւաչրջաններում երկրի Հայությունը ներկայացված էր մեկ ւաւդամավորով՝ Հանձինս Հովսեւ Միրղայանի: Սկսած 5-րդ նսւաչրջանից (1925-1927) առ այսօր՝ իրանաՀայությունը երկրի օրենսդիր մարմնում ներկայացվում է երկու ւաւդամավորով: Ընդ որում՝ Հյուսիսային իրանից ընւրվող ւաւդամավորը ւաչւոնաւես ներկայացուցիչն է ոչ թե Հայերի, այլ՝ բոլոր քրիսւոնյաների, Հաւկաւես՝ Հայերի ու ասորիների: " ՍաՀմանադրության ւրամադրության Համաձայն՝ Պարսկասւանի մեջլիսի դումարումները ւնում էին երկու ւարի: Տե՛ս Георгий С. Арутюнян, Иранская революция 1905-1911 гг. и большевики Закавказья, с. 135 (ւողաւակը):

ՍիւաՀդարին: Նոր մեջլիսում նա չթադադրված ւաւանի ԱՀմեդ չաՀի անունից կարդաց դաՀակալական ճառ, աւա Հակիրճ կերւով ներկայացրեց կառավարության առաջիկա անելիքների ծրադիրը: կարնորադույն նչանակություն էր ձեռք բերում այն Հարցը, թե որո՞նք են Պարսկասւանի կարիքները ն թե այսուՀեւն մեջլիսն ու կառավարությունն ի՞նչ ւարւականություններ ունեն Պարսկասւանի ժողովրդի Հանդեւ: կառավարությունը նան ձեռնարկեց ւեղական անջումենների կաղմի ւուոխմանը ն Համալրմանը: Հայերն իչխանությունների առջն խնդիր Հարուցեցին Համեմաւական թվով անդամներ ունենալու նան Հայաբնակ դավառների ու նաՀանդների անջումեններում, ինչւես նան քաղաքային ն դավառային ինքնավարություններում: Մեջլիսը բավարարեց այդ խնդրանքը ն Հայերը ներկայացուցիչներ ուղարկեցին Թավրիղի քաղաքային, ինչւես նան Սալմասւի, Ուրմիաի ն Խոյի դավառների դավառային խորՀուրդներ1:

ԵՓՐԵՄի ՀԱՂԹԱկԱՆ կՌիՎՆԵՐԸ

ՀՅՈՒՍիՍԱՅիՆ ՊԱՐՍկԱՍՏԱՆի

ՀԱկԱՀԵՂԱՓՈԽԱկԱՆ ՈՒԺԵՐի ԴԵՄ

ՄաՀմեդ Ալի չաՀի ւաւալումից Հեւո թվում էր, թե այլնս լուրջ խոչընդու չկա, որւեսղի սաՀմանադրական ռեժիմն ամուր Հասւաւվի Պարսկասւանում: կրկին կյանքի էր կոչվել խորՀրդարանը, ձնավորվել էր ւաւասխանաւու կառավարություն՝ իր նախարարություններով, բանակի ն ոսւիկանության ղեկն իչխանությունների ձեռքում էր: Բայց, ինչւես ցույց ւվեցին Հեւադա իրադարձությունները, այդ ամենը բավական չէին ւեւականության նոր չենքը կառուցելու Համար:

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 11 (322), նոյեմբեր, 1952, էջ 49:

ՊԱՐՍկԱկԱՆ ՎԱՆԴԵԱՅի∗ ՎԵՐԱկԵՆԴԱՆԱՑՈՒՄԸ

իչխանությունից Հեռացված նախկին ւեւական ւաչւոնյաները, միաւեւական խաները ն ՀակաՀեղաւոխական այն բոլոր ուժերը, որոնք երաղում էին դաՀին ՄաՀմեդ Ալի չաՀի վերադարձը, Հենց սկղբից թչնամական դիրք բռնեցին նոր իչխանությունների նկաւմամբ ն կանդնեցին նրանց դեմ բացաՀայւ կռվի ճանաւարՀին: Բանը նրան էր Հասել, որ ղինված ՀակասաՀմանադրականները ցուցադրաբար ւեղաբաչխվել էին մայրաքաղաքի մաւույցներում ն անւաւկառորեն Հայւարարում էին, որ երբեք չեն ենթարկվելու նոր կառավարության կարդադրություններին1: Մեջլիսի սւեղծած Գերադույն խորՀուրդը 1909 թ. Հուլիսի վերջերին կյանքի էր կոչել մի դործադիր մարմին («մեջլիսը ֆովրիաւե»), որի անմիջական խնդիրն էր ցրել մայրաքաղաքի չրջակայքում ւակավին անկարդություններ անող միաւեւական սիլախոր, բախւիար, մամաղան ն ցիղ ցեղերի ղինյալներին: Զնայած բոլոր ջանքերին, առաջադրանքը կաւարել չՀաջողվեց: Պարսկասւանն ընկղմվել էր անիչխանության մեջ. երկրում կային ամբողջ նաՀանդներ, որոնք ւասւորեն անկախ էին կենւրոնական իչխանությունից: Դրանցից էր, օրինակ՝ անդլիական աղդեցության դուու Բելուջիսւան նաՀանդը: Գւնվելով մի կողմից Հնդկական օվկիանոսի ն Պարսից ծոցի նավաՀանդիսւների Հարնանությամբ ն մյուս կողմից կաղմելով սրանց ն Աֆղանսւանի ու Թուրքեսւանի դլխավոր երթնեկության ուղին, Բելուջիսւանը չաւ վաղուց Հյուրընկալում էր բաղ∗

Վանդեա - նաՀանդ Ֆրանսիայում, որւեղ 18-րդ դարավերջի Ֆրանսիական մեծ Հեղաւոխության ժամանակ ւեղի էր ունեցել Հոդնորականության ն աղնվականության կողմից խաբված դյուղացիների ՀակաՀեղաւոխական ելույթը: Քաղաքացիական կռիվների ժամանակ Վանդեան խորՀրդանչում ու բնորոչում է այնւիսի ւարածքներ, որւեղ Հեղաւոխական ուժերի դեմ ծադած աւսւամբություններն ու խլրւումները դլխավորում են ծայրաՀեղ Հեւադիմական ուժերը: Այդ մասին մանրամասն ւե՛ս «Հորիղոն», ‹ 20, 26 օդոսւոսի 1909 թ.:

մաթիվ ավաղակախմբերի ն խռովարար ցեղերի: Սդւվելով բնական Հարմարություններից ու ւեղական ւայմաններից, նրանք մեծ մասամբ ղբաղվում էին մաքսանենդությամբ, ն չաւ լավ ղինված լինելով, կենւրոնական կառավարությունից Համարյա անկախ էին: Ժամանակին Նասրէդդին չաՀը չաւ էր աչխաւել նրանց նույնւես մյուս ցեղերի ւես ենթարկել իր ւիրաւեւությանը, բայց վերջնականաւես չէր կարողացել ընկճել: Բելուջներն անվանաւես ընդունել էին նրա վեՀաւեւական իրավունքները, բայց ոչ միայն Հարկ չէին վճարում, այլն Համարյա ամեն ւարի խռովություններ էին Հարուցում, երբեմն ուղղակի աւսւամբում էին, արչավանքներ կաղմակերւում, դրավում դյուղեր ու քաղաքներ1: Համարյա նույն ւաւկերն էր Լորիսւան նաՀանդում, որը նույնւես դւնվում էր անդլիական դուում՝ մի կողմից թուրքւարսկական սաՀմանակից Ղասրե Շիրին - ՔերմանչաՀ - Համադան ն մյուս կողմից Սոլթանաբադ - Բրուջերդ - Դիղֆուլ Խորեմաբադ քարավանային ճանաւարՀների միջն: կարելի է ւաւկերացնել, թե լորերի անՀաչիվ ավաղակախմբերի Համար քարավաններ կողոււելու ինչւիսի՛ նւասւավոր ւայմաններ կային: Այդ ավաղակախմբերը նան չարիք էին խաղաղ ու անւաչււան բնակչության Համար: ինչւես Բելուջիսւանը, այնւես էլ Լորիսւանը ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դաՀընկեցությունից Հեւո ւասւորեն անկախ էին ԹեՀրանից: Նրանք նոր կառավարությանը ո՛չ Հարկ էին ւալիս ն ո՛չ էլ ղինվոր2: Զնայած դրան, կառավարությունն առայժմ ւրամադիր չէր ւաւժամիջոցներ կիրառելու անդլիական դուու անՀնաղանդ նաՀանդների նկաւմամբ: Պաւճառն այն էր, որ նախ՝ կենւրոնական կառավարությունը չուներ անՀրաժեչւ ղինվորական ուժեր, ն որ կարնոր էր՝ այդ նաՀանդները ւրամադիր չէին նոր իչխանությունների դեմ լայնածավալ ղինված ւայքարի մեջ մւնելու, ինչը Հեւնողականորեն անում էին երկրի Հյուսիսային

Տե՛ս «Նոր Հոսանք», Բ ւարի, ‹ 6, Հունիս, 1914, էջ 1019: Տե՛ս նույն ւեղում:

ն Հյուսիսարնելյան նաՀանդների ՀակաՀեղաւոխական ուժերը՝ դաՀընկեց չաՀի եղբայրներ Սալար Դովլեի (իսկական անունը՝ ԱբոլֆաթՀ Միրղա) ն Շոաա Սալթանեի դլխավորությամբ: Տվյալ դեւքում մեղ Հեւաքրքրում է Հյուսիսային Պարսկասւանը, որւեղ ծավալվող իրադարձությունների աչխույժ մասնակիցներ էին Հայերը: ՍաՀմանադրական կառավարության՝ թեկուղ ւարւամ ու անվճռական որոչ բարեւոխումների ւորձերը ծայրաՀեղ թչնամանքով ընդունեցին Հյուսիսային Պարսկասւանի ՀակաՀեղաւոխական ուժերը: Աւրւաւականի սաՀմանամերձ չրջաններում աւրող քոչվոր, ղինված ն ավաղակություններով աւրող խավերը չւիւի Հաչւվեին սաՀմանադրական կարդերի Հեւ: Նրանց ղեկավարները՝ ՌաՀիմ խան Զելեբիանլուն (նույն ինքը՝ Սարդար Նուսրեթը), Սամսամ խանը, Զարղամ խանը, Մոլլա Ղորբան Ալին ն այլոք սկսեցին մոլեդնաբար մարւնչել նոր կառավարության դեմ: 1909 թ. ամռանը ՀակաՀեղաւոխականների ձեռքում էին դւնվում Հյուսիսային Աւրւաւականի ընդարձակ չրջաններ: ՀակասաՀմանադրական ուժերը դլուխ էին բարձրացրել ու ղենք էին ճոճում նան Ռեչւում, Ղաղվինում ն Հյուսիսային Պարսկասւանի ուրիչ մասերում: Ցեղաւեւերի Հրամանի ւակ կային մեծ թվով Հեծյալներ, որոնք «լուծում էին» Հեւնյալ դլխավոր խնդիրը՝ Հարձակվել դյուղերի վրա, ցեղաւեւի Համար լայնածավալ կողուոււ կաւարել ն ձեռք բերած Հարսւությունը Հսկել: Ուժդին Հարվածներից ուչքի եկած միաւեւականների չարժման մեջ չաՀերի ղուդորդությամբ միացել էին բոլոր ՀարսւաՀարիչ ւարրերը՝ աղնվականությունը, ցեղաւեւները, նախկին ւալաւականները: Զէին դադարում նան չիա Հոդնորականության խարդավանքները: ՄուջւեՀիդներն ու սեյիդները, նորից ձեռք բերելով իրենց նախկին աՀադին աղդեցությունը ժողովրդի վրա, վառ էին ւաՀում կրոնական մոլեռանդությունը մի կողմից, մյուս կողմից՝ ներքին եղբայրասւան կռիվներ սարքում: Հյուսիսային Պարսկասւանում մաքուր Հեղաւոխական, ղոււ ն անկեղծ սաՀմանադրական ուժերի թիվը ւոքր էր, որ549

ւեսղի կարողանային դիմակայել Հեւադիմականների խոչընդուներին, ունձդություններին ու դավերին: Եվ այդ թոՀուբոՀի մեջ աՀռելիորեն ւուժում էր խեղճ ւարսիկ ժողովուրդը, թչվառ դյուղացիությունը, որ առաջվա ւես կեղեքվում, ՀարսւաՀարվում էր իրար Հեւ կռվող խաների, արկածախնդիր ավաղակների ձեռքին: կենւրոնական իչխանության թուլության ն անկարողության ւաւճառով դրությունն է՛լ ավելի էր վաւթարացել Աւրւաւականի Հայության Համար: կացությունը Հայերի Համար անւանելի էր դարձել Հաւկաւես դավառներում, առանձնաւես՝ Ղարադաղում1: ՌաՀիմ խանի Ռուսասւան ւախչելուց Հեւո այսւեղ իչխանությունն ամբողջովին անցել էր Քերիմ խանի ն նրա ՀամախոՀների ձեռքը: Այս խանը նույնքան Հայաւյաց էր, որքան իր նախորդը: Հայ դյուղացիների նկաւմամբ չաՀաւակությունները վերջ չունեին: Քերիմն իսկական ւաւուՀաս էր Հայերի դլխին, նրան չկար դաւ ու դաւասւան: Հայոց աղդային-թեմական իչխանությունն անդուլ-անդադար բողոքներ էր Հղում դեներալ-նաՀանդաւեւ Մոխբեր Սալթանեին՝ ւաՀանջելով մի ճար, մի դարման անել: Վերջինս Հրամաններ էր ւալիս, Հեռադրեր Հղում, բայց բորենիների այդ երկրում ո՞վ ւեւք է կաւարեր նրա Հրամանները: Թեւեւ ցեղաւեւներն իրենց Հարձակումները Հիմնականում կաւարում էին կողուոււի նւաւակով, թեն նրանց դործողությունները չէին կարող ւոխել իրերի դրությունը, բայց այդ Հորդաների դոյությունն իսկ արՀավիրք էր բնակչության Համար: Նրանց դործողություններն, ի վերջո, կարող էին ՀուսաՀաւության մեջ ձդել դյուղացիությանն ու վաճառականությանը ն նրանց դուրս բերել կառավարության դեմ: Անդորրության բացակայությունն ու երկրի անորոչ Հեռանկարը կարող էին Հույժ բացասական աղդեցություն դործել ընդՀանրաւես ւարսկական բուրժուաղիայի վրա, առաջ բերել նրա անվսւաՀությունը նոր կառավարության նկաւմամբ, ինչի անմիջական

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 12, 15 օդոսւոսի 1909 թ.:

Հեւնանքը կարող էր լինել ւեւությանը ւնւեսական աջակցություն ցույց ւալուց նրա Հրաժարումը: Բացի այդ, երկիրը դնելով խառնակ դրության մեջ, Հորդաների դործողությունները ւնական էին դարձնում օւար ւեւությունների միջամւությունը երկրի ներքին դործերին: Մի խոսքով, Պարսկասւանը նման էր մրրկածոււ ալիքներին Հանձնված նավի: կՀասնե՞ր երկիրը խաղաղ նավաՀանդիսւ, թե՞ կուլ կդնար կաւաղի ալիքներին - դեռ Հայւնի չէր: Բայց Հասւաւ Հայւնի էր մի բան. անՀրաժեչւ էր սաՀմանադրական Պարսկասւանը չոււաւույթ մաքրել կողոււիչներից ու ավերիչներից: Այդ ւաՀանջը Հաւկաւես անՀեւաձդելի դարձավ այն բանից Հեւո, երբ ՌաՀիմ խանը, կիսավայրենի ցեղերի դլուխ անցած, 1909 թ. Հուլիս-Հոկւեմբերին ներխուժեց Հյուսիսային Պարսկասւանի անւաչււան քաղաքներն ու դյուղերը՝ կողոււելով բնակավայրերը, սւանելով խաղաղ բնակիչների1: Ավելին, չաՀսնան ն ղարադաղցի ցեղերը Հարձակվել ու դրավել էին Արդաբիլ քաղաքը, այնւեղից ւախուսւի մաւնել Թավրիղի ըմբոսւության Հերոս Սաթթար խանին, որին սաՀմանադրական նոր կառավարությունը նչանակել էր Արդաբիլի դավառաւեւ ն նա Թավրիղից ւեղաւոխվել էր իր այդ աչխաւավայրը2: Դրությունը ւադնաւալից էր: կառավարության նախադաՀը դւնում էր, որ այդ ւաՀին օդի ն ջրի ւես անՀրաժեչւ է միաւեւական ուժերի նկաւմամբ ւանել մի խոչոր Հաղթանակ նս՝ ղսւելու Համար ՀակաՀեղաւոխության եռանդը ն վերականդնելու օրվա իչխանության Հեղինակությունը: ՀակաՀեղաւոխական խռովությունը ճնչելու Համար ւեւք էր մարւունակ արչավախումբ սւեղծել: Այդ նւաւակով կառավարությունը դիմում է ղանաղան նչանավոր խաների ու սարդարների, բայց սրանք առաջադրում են աներնակայելի ւայմաններ՝ մի քանի Հաղարանոց ղորք ն խոչոր դրամական Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 2, 4 օդոսւոսի 1909 թ., նույն ւեղում, ‹ 20, 26 օդոսւոսի 1909 թ., նույն ւեղում, ‹ 38, 6 դեկւեմբերի 1909 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 70:

միջոցներ: Սրինակ՝ նրանցից մեկը՝ Մոնթասեր Դովլեն 10.000անոց ղորք ն 100.000 թուման էր ւաՀանջել1: Պարղ էր, որ այդւիսի ւաՀանջների կաւարումը վեր էր կառավարության ուժերից, իսկ առաջարկ սւացածներն այդ միջոցով ուղում էին ւաւասխանաւվության ծանր բեռը թոթաւել իրենցից: Հարցի Հեւադա քննարկման ժամանակ բոլոր նախարարները միակարծիք եղան, որ Հույժ ւաւասխանաւու այդ խնդիրը կարող է կաւարել միայն Եւրեմը՝ դործակիցներ ունենալով բախւիարների Հրամանաւար Սարդար ԲաՀադուրին (Սարդար Ասադի որդին), Ռեչիդ օլ Մոլքին (իսկական անունը՝ Նաղի խան) ն Մեջդ օլ Մոլքին (իսկական անունը՝ Միրղա ՄոՀամմեդ խան Սենեկի): Նրանք իրենց Հայ ն բախւիար կամավորներով կարող էին մեկնել Զենջանի, Արդաբիլի ն Թավրիղի չրջանները՝ վերջ դնելու անՀնաղանդ չաՀսնանների ն ղարադաղցիների ավաղակություններին ու նրանց ենթարկելու կենւրոնին2: 1909 թ. օդոսւոսի 13-ին Եւրեմը մեջլիսին առաջարկեց ժամանակավորաւես իր ւրամադրության ւակ դնել 200 կաղակ, 250 ֆիդայի ն 200 բախւիար ձիավոր3: ի վերջո կաղմավորվում է արչավախումբ՝ բաղկացած չուրջ 700 ղինյալներից: ԱբրաՀամ խան Բախւիարիի (Հովակիմյան) ն Ավեւիս Վարդանյանի երկու խմբերում ընդդրկված էր մու 100 Հայ կամավոր, իսկ Սարդար ԲաՀադուրի ենթակայության ւակ՝ 300 բախւիարցի Հեծյալ: Վերջում արչավախմբին միացավ Խալիլ խան Միրւանջը՝ 100 ւարսիկ կաղակներով: Սրանց դնդացրորդը մաղանդարանցի Ռեղա անունով երիւասարդն էր, որը ւարիներ անց իրանի չաՀն էր դառնալու (չաՀ Ռեղա ՓաՀլավի)4: Միաւեւականների դեմ դնալու Եւրեմի ձեռնարկած նաՏե՛ս «Հայրենիք», ‹ 2 (26), դեկւեմբեր, 1924, էջ 68: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 12, 15 օդոսւոսի 1909 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 70, «Հորիղոն», ‹ 12, 15 օդոսւոսի 1909 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 70:

խաւաւրասւությունները ՀամաՀունչ էին իր կուսակցության՝ ՀՅ դաչնակցության որդեդրած քաղաքականությանը: ինչւես ընթերցողին Հայւնի է, Դաչնակցության Զորրորդ ընդՀանուր ժողովը (Վիեննա) 1907 թ. դարնանն ընդունել էր Պարսկասւանի սաՀմանադրական չարժմանը կուսակցության դործուն մասնակցության առաջադրանքը: Եվ աՀա՛ այժմ, երկու ւարի չորս ամիս Հեւո, 1909 թ. սեււեմբերին, Վառնայում (Բուլղարիա) ւեղի ունեցող ՀՅԴ Հերթական՝ Հինդերորդ ընդՀանուր ժողովը նս Հանդամանորեն քննության առավ Պարսկասւանի Հեղաւոխության խնդիրը ն դւավ, որ նախորդ ժողովի այդ երկրի իրադարձությունների վերլուծությունը միանդամայն ճիչւ է եղել ն որ կուսակցության որդեդրած ընթացքը ւեւք է չարունակել: Լսելով Պարսկասւանի Հեղաւոխական չարժման ընթացքի մասին ղեկուցումներ, ՀՅԴ Հինդերորդ ընդՀանուր ժողովն ընդունել էր Հեւնյալ որոչումը. «ՀՅԴ Հինդերորդ ԸնդՀ. Ժողովը Հաւանութիւն ւալով մեր դործունէութեանը Պարսկասւանի մէջ, դւնելով, որ այդ քայլերը եղած են Զորրորդ ԸնդՀ. Ժողովի որոչումներու կիրառումը՝ ժամանակի ու ւեղի ւայմաններու Համաձայն, լսելով ղեկուցումներ աւադայ մեր ընելիքներու մասին ու նկաւելով՝ ա) Որ ւարսկական չարժումները, ուղղուած աւաւական դրութեան դէմ, սոցիալական յեղաչրջման բնոյթ ունին, բ) Որ Պարսկասւանի վերածնութիւնը իր մեծ օդոււը ունի Թիւրքիոյ, կովկասի եւ Մօւաւոր (Մերձավոր:- Հ. Ս.) Արեւելքի վերածնութեան Համար, դ) Որ Պարսկասւանի ներկայ չարժման յաջողութեանը մէջ է կայանալու ե՛ւ ւարսկաՀայ ժողով[ու]րդի աղդային, կուլւուրական, ե՛ւ ւնւեսական չաՀերու բարդաւաճումը, դ) Որ Դաչնակցութիւնը իր ակւիւ մասնակցութեամբ Պարսկասւանի չարժումներուն մէջ աւաՀովեց այն Հասարակական-կուլւուրական կաւը մեր եւ մաՀմեւական ժողովուրդներու միջեւ, որ դարերէ ի վեր խղուեր է, ե) Որ մեր յարաբերութիւններու այդ նոր չրջանը իր անվիճելի օդոււն ունի մեր եւ մաՀմեւական ժողովուրդներու մերձեցման ւեսակէւէ՝ կովկաս, ինչւէս նաեւ Թիւրքիա,

Որոչեց՝ Արւօնել Պարսկասւանի դաչնակցական իրաւասու մարմինները - որոնք մինչեւ այժմ ւաչւօնաւէս նկաւուած են իբր օժանդակ Թիւրքիոյ եւ կովկասի Հանդէւ - Հրաւարակ դալ իբր յեղաւոխական դործօն մարմիններ: Նաեւ աւոր Հեւ, ԸնդՀանուր Ժողովը կը ՀրաՀանդէ. սերւ կաւ ւաՀւանել ւարսիկ ժողով[ու]րդի դեմոկրաւիկ ւարրերուն Հեւ, կաւարելով ընելիք բոլոր քայլերը դործակցութեամբ անոնց Հեւ»1: Դաչնակցությունը երիւթուրքերի Հեղաւոխությունից Հեւո Թուրքիայում կորցրել էր մարւական ոդին, Ռուսասւանում այլնս մարւական դործողություններ չէր իրականացնում, բայց Պարսկասւանում նախկին Դաչնակցությունն էր՝ ամեն րուե վւանդների մեջ նեւվելու ւաւրասւակամությամբ ու ցանկությամբ:

ՂԱՐԱԴԱՂՅԱՆ ՌԱԶՄԱկԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

Եւրեմի կաղմած արչավախումբը ԹեՀրանից մեկնում է 1909 թ. նոյեմբերի վերջերին ն ուղղություն վերցնում դեւի Զենջանի չրջան: Զենջան քաղաքը դրաված, այնւեղի սաՀմանադրական խումբն ամբողջովին կուորած ն չրջանում մեծ աղդեցություն ձեռք բերած Մոլլա Ղորբան Ալին միջոցներ էր ձեռք առել միանալու Խամսայի ԶՀանչաՀ խանի ն Աւրւաւականի մի չարք աւսւամբ ցեղերի Հեւ2: Տեղ Հասնելով, Եւրեմի արչավախումբն անմիջաւես ձեռնարկում է Ղորբան Ալիի ՀակաՀեղաւոխական ուժերի ղսւմանը: Լսելով կառավարական ղորքի մուենալու մասին, վերջինս ղորաՀավաքի է ենթարկում իր ուժերը ն ւաւրասւվում դիմադրության: Բայց արչավախմբի առաջին իսկ դրոՀից Հեւո նա ւեղի է ւալիս ն ւախչում Քադաս՝ նչա1

«Հայրենիք», ‹ 3 (409), մարւ, 1960, էջ 86-87: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 2 (313), ւեւրվար, 1952, էջ 94:

նավոր ցեղաւեւ Ամիր Աչրաֆի նսւավայրը1: Ցեղաւեւի կալվածքներ են ուղարկվում մի խումբ մարւիկներ, որոնք դւնում ու կալանավորում են մոլլային: Եւրեմի կարդադրությամբ՝ ձերբակալվածը ԹեՀրան է ուղարկվում2: Շուրջ 20 օր մնալով Զենջանում, Եւրեմն այդւեղ վերաՀասւաւում է սաՀմանադրական կարդը: Նրա Հրամանով՝ ւաւժվում են ժողովրդի վրա բռնություններ դործադրած մի քանի անձինք, դավառի կառավարչության մեջ աչխաւանքի են նչանակվում իրենց անունը սն դործերով չարաւավորած ն բնակչության կողմից ընդունելի անձնավորություններ: Այդ ամենից Հեւո միայն արչավախումբը չարժվում է դեւի Արդաբիլ ն Ղարադաղ: Այս չրջանի՝ դաՀընկեց չաՀին նվիրված կիսաանկախ, խռովարար ու ավաղակաբարո ցեղերը բաղկացած էին մու 30 ճյուղավորումներից, որոնցից յուրաքանչյուրը միջին Հաչվով 500 ձիավոր ուներ3: Հակակառավարական ուժերի դեմ սկսվում են ւնական կռիվներ, որոնք դնալով կաւաղի կերւարանք են սւանում: Դեռնս ԹեՀրանից արչավախմբի մեկնելուց առաջ Աւրւաւականի ըմբոսւ ցեղերին ղսւելու նւաւակով կառավարությունը Թավրիղից այդ չրջան էր ուղարկել Բաղր խանին՝ 4000 Հոդով4 ն Աւրւաւականի նաՀանդաւեւ Շուջաա Դովլեին (իսկական անունը՝ Սամադ խան), որոնք երկուսը միասին ավելի քան 5000 ղինյալ ունեին: Բայց նրանք, ւեղ Հասնելով, ՌաՀիմ խանի ուժերի Հանդեւ ունեցած վախից ռաղմական դործողություն չէին ձեռնարկել: Ավելին, աւսւամբների Հեւ եկել էին ւոխադարձ Համաձայնության՝ նախաՀարձակ չլինել ն երկու կողմերի միջն չեղոք դուի էր Հայւարարվել Բուրավուջ դյուղն իր ւարածքներով: Ըսւ որում, ՌաՀիմ խանի, նրա որդի Բեոյյուք խանի ն մյուս ցեղաւեւների ւաւկառելի ուժերը ռաղմական ւեսակեւից ամուր դիրքեր էին դրավել «չեղոք

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

«Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 70: նույն ւեղում, ‹ 2 (26), դեկւեմբեր, 1924, էջ 68: նույն ւեղում, ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 71: նույն ւեղում:

դուուց» վերնի դյուղերում ն չրջակա անառիկ բարձունքների վրա1: Գալով ն Ալան-Բրադուչում Հանդիւելով Բաղր խանին ու Շուջաա Դովլեին, Եւրեմը խսւորեն դաւաւարւում է նրանց երկչուությունը, ն չնայած վերջինների ղդուչության կոչերին, թե Հակառակորդն ունի 15.000 ձիավոր2, Հաջորդ օրն իսկ նա, իր Հեւ վերցնելով Հայ կամավորներից 15 Հոդու, դնում է ուսումնասիրելու Հակառակորդի առաջավոր դիրքերը: Հանդիւելով ՌաՀիմ խանի 60 Հոդանոց ջոկաւին, կամավորները կրակ են բացում: Մի քանի ղոՀ ւալով, Հակառակորդի ջոկաւը լքում է կռվի դաչւը, իսկ Հայ կամավորներն, առանց կորուսւներ ունենալու, մւնում են Բուրավուջ ն դրավում: Այդ դործողությունից Հեւո դալով Բուրավուջ, Շուջաա Դովլեն Եւրեմից աՀաբեկված ու լացակումած խնդրում է չւաւ Հեռանալ «չեղոք դուուց», այլաւես ՌաՀիմ խանի Հեւ իրենց ւայմանավորվածության խախւումը կարող է ճակաւադրական լինել սաՀմանադրական ուժերի Համար: Եւրեմն աւում էր այդ վախկու ու նենդ մարդուն": Նա լավ դիւեր, որ Շուջաա Դովլեն ժամանակին եղել է կաւաղի միաւեւական, Թավրիղի աւսւամբության ժամանակ եռանդով կռվել է սաՀմանադրականների դեմ: Ռուսական ղորքը Թավրիղ ներխուժելուց Հեւո նրան Աւրւաւականի նաՀանդաւեւ էին նչանակել: Պարղ էր, որ նման անցյալ ունեցող մեկը, թեկուղ այժմ կանդնած սաՀմանադրական ղորքի դլուխ, անկեղծորեն չէր ցանկանա ւարւված ւեսնել ՌաՀիմ խանին: Ըսւ նրա՝ վւանդավոր էր ճակաւադրական ընդՀարման դնալ բաղմաքանակ ն լավ ղինված Հակառակորդի Հեւ: Եւրեմը կւրականաւես մերժում է նրա առաջարկը ն ՀրաՀանդում անմիջաւես վերադառնալ իր ղորքի մու՝ Ալան-Բրադուչ ն այնւեղ մնալ: Այդ ղորքը, Եւրեմի կարդադրությամբ, ւեւք է կաւարեր լոկ ՀեւՏե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 71: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 2 (313), ւեւրվար, 1952, էջ 94: " ի դեւ, «Շուջաա Դովլե» ւիւղոսը նչանակում է «Պեւության քաջը»...

նաւաՀ ղորամասի ւարւականություն1, ւաՀեր արչավախմբի թիկունքը՝ արդելելու Համար չաՀսնանների ենթադրյալ չարժումներն ու ՌաՀիմ խանին օդնության դալը: Պայմանավորվածության Համաձայն, երբ Եւրեմի դումարւակը մւներ կռվի մեջ ն դժվարություններ ունենար, Ալան-Բրադուչում մնացած ղորքը ւեւք է չարժվեր ն դար նրան օդնության: Նույն այդ նւաւակով, Բաղր խանի դլխավորած ղորամասը բանակել էր Ալան-Բրադուչից Հեռու՝ Սերաբում: Գիչերը ւեղի է ունենում արչավախմբի ղեկավարների խորՀրդակցություն, որի ընթացքում բախւիար ն ւարսիկ խմբաւեւները, Շուջաա Դովլեի ն Բաղր խանի ւես, դեմ են արւաՀայւվում ՌաՀիմ խանի վրա նախաՀարձակ լինելուն: Ուսւի Եւրեմը որոչում է կռվի դնալ միայն Հայ մարւիկներով՝ այդ մասին նույնիսկ չւեղեկացնելով նրանց: Հաջորդ օրվա՝ 1909 թ. դեկւեմբերի 12-ի առավույան, ռաղմախաղի դուրս դալու ւաւրվակով Եւրեմը 200 Հայ մարւիկներով ուղղություն է վերցնում դեւի ՌաՀիմ խանի Հորդաների կենւրոնաւեղի՝ Զամալաբադ2: Մուենալով Հակառակորդի դիրքերին, դումարւակը Հարձակման է անցնում: Հանկարծակիի եկած միաւեւական ղորքը կորուսւներ ւալով նաՀանջում է: Նրան Հեւաւնդելով, սաՀմանադրական ղորամասը մւնում է Հարս դյուղը: Հակառակորդից դերի է ընկնում մու 100 Հոդի, որոնց Եւրեմը ղինաթաւում է, աւա աղաւ արձակում՝ ւաւվիրելով վերադառնալ իրենց դյուղերը ն ղբաղվել խաղաղ աչխաւանքով: կարճաւն դադարից Հեւո ԱբրաՀամ խանը ն Ավեւիսն իրենց Հայ մարւիկներով չարժվում են դեւի այն լեռնանցքը, ուր ՌաՀիմ խանի ուժերը կւրել էին Ղարադաղի կենւրոն ԱՀար դյուղաքաղաք ւանող ճանաւարՀը: Հայ կամավորներին միացել էին նան բախւիար 300 Հեծյալներ՝ ԶՀանդիր խանի Հրամանաւարությամբ ն ւարսիկ կամավորների խումբը՝ Յար ՄոՀամմեդ խանի դլխավորությամբ:

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 71: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 2 (313), ւեւրվար, 1953, էջ 94:

Զնայած ՌաՀիմ խանն ամուր ւաչււանական դիծ էր սւեղծել ն ուժդին դիմադրություն ցույց ւվեց Հարձակվող սաՀմանադրական խմբերին, բայց վերջիններս Համարձակ դրոՀով կարողացան Հակառակորդին դուրս մղել դիրքերից ն Հեռու չւրւել: Եւրեմն իր ղորամասով արադորեն թաւանցեց միաւեւականների անառիկ Համարված վայրերը, ուր մինչ այդ ւեւական որնէ ուժ չէր կարողացել Հասնել: իր 600 Հոդանոց դումարւակի Հեւադա կռիվների մասին ՀՅԴ Արնելյան բյուրոյին ուղարկած Հերթական նամակ-Հաչվեւվության մեջ Եւրեմը դրում էր∗. «Առաջին կռիւը ւեղի ունեցաւ ՄեՀրաբանի եւ Զամալաբադի չուրջը, որւեղ ՌաՀիմ խանի ւղան բանակ էր դրել մի քանի Հաղար բաչիբողուկներով: Ես ունէի երկու Հարիւր Հոդի եւ երկու դնդացիր: կռիւը սկսեցինք երեք կողմից՝ յարձակւողը մենք էինք: Մի ուժեղ կրակից յեւոյ ղօրամասը չարժւեց: Դաչւերն ու սարերը սեւացել էին. դնդացիրները դործում էին անդադար: կէս ժամից յեւոյ չարժւել սկսեց թչնամու բանակը. այդ Հեղեղը կէս ժամ յեւոյ բաժանւեց չորս մասի. այդ աւուչների ւախուսւը մեղ ղարմացրել էր: Թչնամուն 50 վերսւ քչելով, Հեւեւում թողնելով Ղարադաղի լեռները, դրաւեցինք նրա բնակեցրած դիւղերը: Մի օր Հանդսւանալուց յեւոյ չարժւեցինք դէւի ԱՀար: ԱՀար Հասնելուն մնացել էր երկու աղաջ, երբ ւարղեցինք, որ լեռնաչղթայի վրայ, երեք կողմից մօւ 600 Հոդի ուժեղ դիրքեր են դրաւել՝ բոլորովին աննկաւելի: Մեր առաջաւաՀի վրայ նրանք ուժդին կրակ բացեցին երեք կողմից: Գրեթէ մեր բոլոր ձիերը խււեցին (30-ի չաւ), վիրաւորւեցին մեր ղինւորներից չորս Հոդի՝ երկու Հայ եւ երկու բախւիարցի: Մի քանի ժամ յեւոյ վիրաւորներից մի Հայ՝ Ասլան անունով եւ մի բախւիարցի մաՀացան: Հրացանների ձայնի վրայ Հասնում ենք ու սկսում երեք կողմի վրա կռիւը: Մեր դնդացիրները Հակառակորդի մարդկանց թաւում են լեռներից, որոնք նոյնւէս բռնում են ւախուսւի ճանաւարՀը: ∗ իր ռաղմական դործողությունների մասին Եւրեմը ւարբերաբար Հաչվեւվություններ էր ուղարկում Թիֆլիս՝ ՀՅԴ Արնելյան բյուրոյին:

Մեր ղինւորներն այնքան արադ են Հալածում նրանց, որ չեն թողնում ոչ դիւղ եւ ոչ քաղաք մւնել: Երկու ժամից յեւոյ ԱՀարի դաչւավայրը մաքրւած էր եւ քաղաքը վերցւած էր: Գրաւեցինք մէկ դաչւային եւ մէկ լեռնային թնդանօթ՝ ռաղմամթերքով: Առաջին կռւում մեր կորուսւը 4 ձի էր առանց մարդկային ղոՀերի, իսկ նրանցը՝ Հարիւրից աւելի սւանւած եւ վիրաւոր, ձիերի Հաչիւը չդիւեմ: Երկրորդ կռւում նրանց կորուսւը 20 է, մերը՝ 2 սւանւած, 2 վիրաւոր եւ մօւ 30 ձի՝ սւանւած եւ վիրաւոր: Հակառակորդները քաչւեցին Մուղան, ինչւէս ւաւմում են՝ ցրւել են, բաժանւելով Հարիւրաւոր մասերի: Եւրեմ»1: ԱՀարի Համար կռվում Եւրեմը վիրավորվել էր, բայց դա ուչադրության չարժեցող բան էր Համարում, ուսւի այդ մասին Հիչաւակություն չէր արել նամակում: Եւրեմի ռաղմադիւական անթերի ւաղանդի չնորՀիվ նրա դլխավորած արչավախումբն ընդամենը երկու չաբաթվա ընթացքում չաՀսնան ն ղարադաղցի 30 ցեղաւեւներին սւիւեց անձնաւուր լինել: Ձերբակալվեցին նրանց ղեկավարներից 120 Հոդի, որոնցից ՌաՀիմ խանին առավել մերձավոր ղինակիցներից 59 Հոդու Եւրեմը չղթայակաւ դրեց ղորքի ւրամադրության ւակ՝ ԹեՀրան ւանելու ն այնւեղ դաւելու Համար: Եւրեմի՝ ւոքրաթիվ ղորամասով ւարած ւայլուն Հաղթանակների մասին ւեղյակ էր ողջ Պարսկասւանը: Զրույցները դնալով ծավալվում էին, ն նրա կերւարը ւարսիկ ժողովրդի մու առասւելական երանդներ էր ձեռք բերում: Զավեչւական էր, որ ւարսիկ ամբոխի մեջ ամեն օր Համառորեն լուրեր էին ւարածվում, թե Եւրեմը չոււով դնալու է ՄեչՀեդ կամ Քերբալաա" ն այնւեղ ւոխելու է իր կրոնը: «Հորիղոն», ‹ 56, 29 դեկւեմբերի 1909 թ.: ԱՀարի կռվի մանրամասների մասին ւե՛ս նան “Сборник дипломатических документов ...”, вып. IV, СПб, 1912, с. 8: " Շիաների սրբաղան քաղաքներից, որւեղ թաղված են նրանց սուրբ Համարված իմամներից Համաւաւասխանաբար Ռեղան եւ Հոսեյնը:

ԱՀարը դրավելուց երկու օր անց դյուղաքաղաքն անսւասելիորեն չրջաւաւվեց չաՀսնանների մեծաքանակ ավաղակախմբերով, որոնց դիմաց Եւրեմի ընդամենը 200 մարւիկներն էին: ՌաՀիմ խանը նույնիսկ բանակցություն սկսելու ւորձ արեց Եւրեմի անձնաւուր լինելու մասին, բայց կւրուկ մերժում սւացավ: Դրանից Հեւո խանի ուժերն Այւողանի բարձր լեռան կողմից դրոՀի անցան: Միաժամանակ, լեռնականների մի Հոծ ավաղակախումբ Հարձակվեց քաղաքից դուրս դիրքավորված աւադա չաՀ Ռեղա խան Միրւանջի դնդացրային մասի վրա, որը թեն ամեն ինչ արեց թչնամուն Հեւ մղելու Համար, բայց երկար չէր կարող դիմադրել: Այդ ծանր ւաՀին ԱբրաՀամ խան Բախւիարին իր խմբով օդնության է Հասնում Ռեղայի դնդացրային անձնակաղմին ն անմիջաւես մւնում կռվի մեջ∗: Գուեմարւը չարունակվում է մինչն մութն ընկնելը: Գյուղաքաղաքի մյուս Հաւվածներում նույնւես Հրացանաձդությունը դադարում է∗∗: Հաջորդ օրվա լույսը բացվելուն ւես վերսկսվում է կռիվը: Ուժերը Հույժ անՀավասար էին՝ մեկի դիմաց 15-20 ռաՀիմական: ԸնդՀարումը րուե առ րուե կաւաղի ն արյունաՀեղ էր դառնում: Եւրեմը, թեն վիրավոր, չարունակում էր վարել դումարւակի կռիվը, մչւաւես դիրքերում էր ն իր օրինակով ոդեչնչում էր ենթականերին: Հակառակորդն այնքան էր մուեցել ԱՀարի մաւույցներին, որ նույնիսկ Հնարավորություն էր ունեցել դերել ∗ Ռեղա խանը ծառայության մեջ է եղել դնդաւեւ Լյախովի դլխավորած ւարսկական կաղակային ղորամասում՝ որւես դնդացրորդ: ՇաՀ ՄաՀմեդ Ալիի դաՀընկեցությունից Հեւո, երբ կաղակային ղորամասը անցել էր սաՀմանադրական կառավարության կողմը, Ռեղան նչանակվել էր դնդացրային ջոկաւի Հրամանաւար: ինչւես վերը նչվեց, Եւրեմի արչավախումբը կաղմելիս նրա մեջ էր մւել նան Խալիլ խան Միրւանջի դլխավորած կաղակների 100 Հոդանոց խումբը, որի կաղմում եղել էր նան Ռեղա խանի դնդացրային ջոկաւը: Համաձայն մի վկայության, Եւրեմի ւիկնոջ Հեւ ունեցած ւեսակցության ժամանակ Ռեղա խանն ասել էր, թե ինքը կռիվներ ղեկավարելը սովորել է Եւրեմից ն նրա դործելակերւին միչւ Հեւնելու է բոլոր ասւարեղներում (ւե՛ս «Հայրենիք», ‹ 2 (313), ւեւրվար, 1952, էջ 94-95, էջաւակը): ∗∗ Նչենք, որ Պարսկասւանում ընդՀանրաւես ընդունված չէր կռվել մութն ընկնելուց Հեւո:

դնդաւեւ Այուբ խանի կաղակների խմբին1: Բարեբախւաբար, վրա Հասած Ավեւիսի խմբի մարւիկներն ուժդին կրակով Հակառակորդին սւիւում են նաՀանջել: Այդ ծանր ւաՀին, 1910 թ. Հունվարի 3-ին, Եւրեմին օդնության է Հասնում նաՀանդաւեւ Շուջաա Դովլեն՝ 850 Հոդուց բաղկացած ղորամասով ն թնդանոթներով: Զորամասի կաղմում ընդդրկված էր կովկասից Հենց նոր եկած ֆիդայական մի ջոկաւ: Հաջորդ օրը Եւրեմի դումարւակին իր ղորքով օդնության է դալիս նան Բաղր խանը: կարճաւն դիմադրությունից Հեւո ՌաՀիմ խանը խոՀեմություն է Հանդես բերում ն իր Հրոսակախմբերը Հեւ է քաչում: ԱՀարի Համար կաւաղի կռվում Հայ մարւիկները Համեմաւաբար քիչ կորուսւներ էին ւվել: ԶոՀվել էր կովկասցի կամավորներից մեկը՝ Սալդաւ մականունով: Բայց չաւերը ծանր վերքեր էին սւացել: Վիրավորվել էին Դաչնակցական Խեչոն (ծնուից), ԱբրաՀամ խան Բախւիարին (աջ ձեռքից), արնմւաՀայ Վարդանը, սուրմալվեցի Միսակը, ւարսկաՀայեր Սարդիսը, Հարությունը ն Մուրադ խանը: Սարդիս անունով մի ուրիչ կամավոր դերի էր ընկել, բայց օրեր անց նրան Հաջողվեց աղաւել2: Այդ Հայ մարւիկի դերվելը բացառիկ դեւքերից մեկն էր, քանղի Պարսկասւանում բոլորը դիւեին, որ ընդՀանրաւես, Հայ կամավորները կռիվների ընթացքում մարւնչում էին մինչն վերջին ւամւուչւը ն նաՀաւակվելը դերադասում էին Հակառակորդին Հանձնվելուց: ՌաՀիմ խանն ԱՀարից Հեւ է քաչում մարդկային մեծ կորուսւներ կրած իր ղորքը: Շաւ չանցած, իր ղինակիցների Հեւ նա կարողանում է կարճ ժամանակում լրացնել կորուսւները ն ւաւրասւվել նոր Հարձակման: Բայց Եւրեմը որոչում է կանխել նրան ն Հարձակման նախաձեռնությունը վերցնել: 1910 թ. Հունվարի 11-ին ւեղի ունեցած ղինվորական խորՀրդի նիսւում Եւրեմը միանում է Սարդար ԲաՀադուրի

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 73: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 74:

ներկայացրած ծրադրին, որը նախաւեսում էր դրավել այդ ւաՀին Հակառակորդի ամենակարնոր դիրքը՝ Այւողան լեռը ն դա Հենարան դարձնել ՌաՀիմ խանի ավաղակախմբերին նոր Հարվածներ Հասցնելու Համար: Այդ ծրադրի կաւարումն իրենց վրա են վերցնում բախւիարները, որոնք, չնայած սոսկալի ցրւին, Մոին Հոմայունի դլխավորությամբ Հունվարի 13-ին Հարձակվում են Հակառակորդի դիրքերի վրա, նրան այնւեղից դուրս մղում ն դրավում կարնոր նչանակություն ունեցող Այւողանը: Հունվարի 14-ի առավույան Եւրեմն իր ղորամասով դուրս է դալիս ԱՀարից ն քաղաքից երկու մղոն Հեռավորության վրա ընդՀարվում է ՌաՀիմ խանի բաղմանդամ Հրոսակախմբերից մեկի Հեւ: կռիվը ւնում է 14 ժամ: Տալով 5 սւանված ն 4 վիրավոր, Եւրեմը ջարդում է Հակառակորդին: Դրանից Հեւո դումարւակը սւիւված է լինում վերադառնալ ԱՀար, որովՀեւն ղարադաղյան ավաղակախմբերը կողոււել էին բոլոր չրջակա դյուղերը ն այդ ւաւճառով դրանցում ոււեսւ ձեռք բերելու Հնար չկար: Բայց վիճակը Համարյա նույնն էր ԱՀարում, ուր ւարենամթերքի սուր կարիքին ավելացել էին անւանելի ցրւերը ն ղորամասի ղինամթերքի ւակասը: Դրությունը բարդացել էր նան նրանով, որ իր խնդիրը կաւարած Համարելով, Շուջաա Դովլեն իր ղորամասով Հեռացել էր Սերաբ: Ծանր ւարւություն կրած ՌաՀիմ խանը չէր ընկրկել: Հավաքելով ղարադաղյան նոր ավաղակախմբեր, նա նորից Հարձակման անցավ ԱՀարի վրա: Բայց խանին Հեչւ չէր Հաղթանակ ւանել, թեն Ղարադաղում այդ օրերին ընթացող ռաղմական դործողությունները նւասւավոր չէին Եւրեմի ն իր ղինակիցների Համար: Հավանաբար կենւրոնական կառավարության Հորդորներով իր ղորամասով Հունվարի 18-ին Սերաբից ԱՀար վերադարձավ Շուջաա Դովլեն: Միաժամանակ իր կռվողներին մարւական բարձր վիճակի բերեց Բաղր խանը: 1910 թ. Հունվարի 20-ի կողմը ՌաՀիմ խանի մու մնացել էին միայն նրա որդիներն ու թիկնաւաՀները: կառավարական ղորքերի ճնչման ւակ նա ինաբա դյուղում թողնելով 2 թնդանոթ, 70 դրասւաբեռ արկ ու ւամւուչւ, ւախչում է ռուսական

սաՀմանի ուղղությամբ1: Հաջորդ օրը՝ Հունվարի 21-ին կառավարական միացյալ ուժերը ՀակաՀարձակման անցան ԱՀարից 4-5 վերսւ Հեռավորության վրա դիրքավորված ՌաՀիմ խանի Հեծելաղորի դեմ: կարճաւն դիմադրությունից Հեւո սրանք խուճաւի մաւնվեցին, ցիր ու ցան եղան ն ւախուսւի դիմեցին՝ կռվի դաչւում մեծ թվով սւանվածներ ու վիրավորներ թողնելով: Հեւաւնդելով Հրոսակախմբերին, կառավարական ղորքերը Հունվարի 23-ին դրավեցին լավ ւաչււանված Քալաքբար մեծ դյուղը: ՌաՀիմ խանն աւասւանեց իր սեւական Շաքարլու դյուղում: Տեղեկանալով, որ սաՀմանադրականները ւաւրասւվում են չարժվել դյուղի վրա, նա այդւեղից Հունվարի 24-ին Հեռադիր Հղեց Թիֆլիս՝ կովկասի ւոխարքա Վորոնցով-Դաչկովին, խնդրելով իրեն ն իր 200 Հոդանոց ընւանիքին թույլ ւալ աւրել Ռուսասւանում: իմանալով այդ Հեռադրի մասին, ԹեՀրանում Ռուսասւանի դեսւանության թարդման Պոկլնսկի-կողելը նույն օրը կովկասի ւոխարքային ւված Հեռադրում դրում էր. «... ինձ թվում է, որ ռուսական սաՀմանը ՌաՀիմ խանի անցնելուց Հեւո մենք ւեւք է ոչ միայն նրան Հեռացնենք Ռուսասւանի խորքերը, այլն ւաՀենք խիսւ Հսկողության ւակ»2: Սւանալով ՌաՀիմ խանի ն Պոկլնսկի-կողելի Հեռադրերը, ւոխարքան Հեւնյալ Հեռադիրն է ուղարկում Ելիղավեււոլի նաՀանդաւեւին. «Թույլաւրում եմ բաց թողնել սաՀմանն անցնելու միայն ՌաՀիմ խանին, նրա ընւանիքին ն սաՀմանաւակ թվով մերձավորների՝ վերջիններից Հավաքելով ղենքերը: Մնացած ձիավորներին թույլ չւալ անցնելու [մեր] սաՀմանը: Խնդրում եմ կւրուկ միջոցներ չձեռնարկել նրան վռնդելու [ւարսից] սաՀմանից այն կողմ: Պարղե՛ք սաՀմանն անցածների թիվը ն նրանց ւոխադարձ Հարաբերությունները: [ՍաՀմանի] նոր անցումներ թույլ մի՛ ւվեք»3: Այլ ելք չունենալով, ժողովրդից «Աւրւաւականի ավերիչ

Տե՛ս ‘‘Сборник дипломатических документов ...’’, вып. IV, с. 27. Նույն ւեղում, էջ 26: Նույն ւեղում, էջ 27:

բորենի» մականունն սւացած ՌաՀիմ խանը Խուդաւերինի կամրջով անցնում է ռուսական կողմը՝ Զեբրայիլ, աւա կարյադինոյի մու ղենքերը Հանձնում ռուս սաՀմանաւաՀ ղորամասին1: Այսւեղ էլ ւախսւական խանին Հայւնում են, որ նրան ն ընւանիքին թույլաւրված է աւրել Եկաւերինոդար քաղաքում: ԹեՀրանի «իրան-նոու» լրադիրը այդ առթիվ ռուսական կառավարության դեմ ուղղված մի Հոդված էր ււադրել, որով Եվրուային կոչ էր անում բողոքելու նրա դործողությունների դեմ, միաժամանակ ւարսիկներին Հորդորում էր չբարեկամանալ այդ երկրի Հեւ, որն աւասւան է ւվել իրենց ոխերիմ թչնամիներից մեկին, ինչւես նան ուրիչ չաւ վնասներ է ւաւճառել Պարսկասւանին2: ՄաՀմեդ Ալի չաՀի անկումից Հեւո ՌաՀիմ խանի անկումը ՀակասաՀմանադրականներին Հասցրած երկրորդ խոչոր Հարվածն էր: իմանալով ՌաՀիմ խանին Ռուսասւանում աւասւան ւալու մասին, Պարսկասւանի մեջլիսը ւաՀանջեց նրան վերադարձնել երկիր: Ռուսական կողմը կւրականաւես մերժեց: «իրան-նոու» թերթը նչում էր, որ մերժման ւաւճառը մեկն է. խանին վերադարձնելու դեւքում նա դաւարանի առաջ բացաՀայւումներ կանի, կասի, թե ո՞վ է իրեն նեցուկ եղել ն դիմադրության ՀրաՀրել սաՀմանադրական կառավարության դեմ3: Դրանից Հեւո ռուսական կառավարության ն դաՀընկեց չաՀի անունով սաՀմանադրական ուժերին ւաւերաղմ է Հայւարարում Դարաբ Միրղան, որը որւես սւա ծառայում էր ռուսական բանակում: ՍաՀմանադրական ղորքը Զարկար դյուղի մու վրա է Հասնում Դարաբ Միրղայի ջոկաւին ն ձեռնարկում նրա ջախջախմանը: Տեղի է ունենում կաւաղի կռիվ, որի ընթացքում ռուս կաղակական մի ղորամաս օդնության է դալիս

Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 57, նան «Ախուրեան», ‹ 7, 28 Հունվարի 1910 թ.: Հոդվածի Հայերեն թարդմանությունը ւե՛ս «Ախուրեան», ‹ 9, 4 ւեւրվարի 1910 թ.: Տե՛ս ‘‘Сборник дипломатических документов ...’’, вып. IV, с. 62.

միաւեւականներին, բայց վերջիններս չեն խուսաւում ւարւությունից: Ձախողության է մաւնվում Պարսկասւանի սաՀմանադրական կառավարության դեմ աւսւամբություն բարձրացնելու այս ւորձը նույնւես. Դարաբ Միրղան Հարկադրված ւախչում է կովկաս: 1910 թ. Հունվարի վերջին ամբողջ Ղարադաղն արդեն Եւրեմի ու նրա ղինակիցների ձեռքում էր: ՍաՀմանադրականների ոդնորությունը չաւ չուներ: Մարդիկ Հույս ունեին, որ, վերջաւես, ամբողջ Փայւակարանը ընդմիչւ կմաքրվի կեղեքիչ խաների ճիրաններից ն, այդւիսով, վերջ կւրվի Աւրւաւականի ալեծոււ դրությանը: Այդ Հույսն ավելի խորացավ, երբ ւարսից կառավարությունը ռուսական կողմից ւաՀանջեց վերադարձնել ՌաՀիմ խանին, որւես ւաւերաղմական Հանցադործի: ՌաՀիմ խանի ւախուսւից Հեւո Բաղր խանը իր ղորամասով վերադարձավ Թավրիղ, իսկ Եւրեմը ն ԲաՀադուրը մի քանի օր մնալով Քալաքբարում, ձեռնարկում են Ղարադաղը ղինաթաւելու դործին: Նրանց Հրամանով, Ղարադաղի մյուս ցեղաւեւները, լինեին նրանք ՌաՀիմ խանի եռանդուն կողմնակիցներ, թե ընդՀարումների ժամանակ չեղոք մնացած անձինք, դալիս են Քալաքբար ն Հւաւակություն Հայւնում: Ժամանակին Ղարադաղում ուսուցչություն արած Եւրեմը լավ դիւեր ւեղի Հայերի կացությունն ու Հոդսերը: Նա իր թիկնաւաՀ Գրիչ Դանիելյանին ն մի քանի ուրիչ ւղաների ուղարկում է դավառի Հայկական դյուղերը՝ բարձրացնելու բնակիչների բարոյական ոդին, ուսումնասիրելու Հուղող խնդիրները, ւաւժելու դյուղացիներին աւելի ներքին (Հայաղդի) ցեցերին: Ղարադաղի ղինաթաւումը ւաՀանջեց լարված աչխաւանք, ուսւի որոչ ժամանակով Հեւաձդվեց Եւրեմի ն ԲաՀադուրի՝ Թավրիղ մեկնելը, որը նախաւեսված էր մարւական ծրադրով: Մինչ սրանք ղբաղված էին Ղարադաղի խնդիրներով, մայրաքաղաք ԹեՀրանում մեջլիսը 1910 թ. ւեւրվարի 1-ին Հրավիրեց Հաւուկ նիսւ՝ նվիրված ժողովրդական աղաւադրության Հերոսներ Սաթթար ն Բաղր խաներին: Բաղմաթիվ ւաւդամա565

վորներ նրանց բացակայությամբ ւառաբանական ելույթներ ունեցան: Նիսւի վերջում մեջլիսը միաձայն որոչեց՝ «Հյուսիսային իրանում ւարած ււավորիչ Հաղթանակների Համար» Սաթթար խանին չնորՀել սարդարի ասւիճան ն նչանակել ցմաՀ թոչակ՝ ւարեկան 6000 ռուբլի, իսկ Բաղր խանին՝ ւարեկան 4000 ռուբլի1: Երբ Սաթթարն ու Բաղրը ԹեՀրանում Հեռակա կարդով մեջլիսի ւաւիվներին էին արժանանում, Աւրւաւականի նաՀանդաւեւը Հայւնեց իր անՀամաձայնությունը մեջլիսի ընդունած որոչումներին ն վճռեց ղինաթաւել նրանց: ԹեՀրան ուղարկած Հեռադրով այդ մասին Հայւնում էր Թավրիղում ռուսաց Հյոււաւոս Միլլերը, ավելացնելով, որ քաղաքի բնակչության մեծ մասը Հավանություն է ւալիս նաՀանդաւեւի այդ մւադրությանը2: Բայց նաՀանդաւեւին խորՀուրդ ւվեցին չդնալ այդ վւանդավոր քայլին ն նա Հրաժարվեց իր անիմասւ Հղացումից: Ավելին, նաՀանդաւեւը Սաթթար ն Բաղր խաների Հեւ սկսեց Ղարադաղից վերադարձող Եւրեմին, ԲաՀադուրին ն կովկասցի կամավորների խմբին արժանավայել դիմավորելու ւաւրասւություններ ւեսնել: 1910 թ. ւեւրվարի 1-ին մեկնելով Ղարադաղից, Եւրեմը ւեւրվարի 10-ին Հասավ Թավրիղ՝ իր Հեւ ունենալով բախւիարների ղորամասը՝ Սարդար ԲաՀադուրի Հրամանաւարությամբ ն ւարսիկ կաղակների մի Հարյուրյակ՝ ընդամենը 600 ղինյալ: Նրանք իրենց Հեւ վերցրել էին Ղարադաղում ձերբակալված ցեղաւեւներին: Այդ օրը Հաղարավոր մարդիկ դուրս էին եկել ւողոցներ՝ ողջունելու Հերոսներին: Զէ՞ որ առաջին անդամ էր, որ ւեւական բանակը կարողացել էր մոււք դործել Ղարադաղի անառիկ Համարված չրջանները, ընկճել ըմբոսւ խռովարարներին, անւարւելի Հռչակված ՌաՀիմ խանին ւախուսւի մաւնել ն նրան Հավաւարիմ մի չարք ցեղաւեւների ձերբակալել: Բոլորի չուրթերին Եւրեմի անունն էր: Երեկոյան

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 23, 2 ւեւրվարի 1910 թ.: Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. IV, с. 48.

Սաթթար ն Բաղր խաները Եւրեմի ւաւվին կաղմակերւեցին մեծ ւոնախմբություն: Ավելի բուռն էր Հայ Համայնքի խանդավառությունը, որ արւաՀայւվում էր ընդՀանրաւես արչավախմբի ն մասնավորաւես նրա ղույդ ղեկավարների ու Հայ մարւիկների Հանդեւ: Թավրիղից ԹեՀրան ւեւրվարի 11-ին ուղարկած Հեռադրով Միլլերը Հաղորդում էր. «Եւրեմն իր ջոկաւով այսւեղ է եկել երեկ: Հանդիսավոր ընդունելություն եղավ: Տեղի Հայերը նրան ւաւիվներ են ւալիս իբրն աղդային Հերոսի»1: Նրանք Հւարւ էին, որ Հայ ղինվորը ամենուր խիղախ է ու անվեՀեր ն այդ մասին դիւեն ամբողջ երկրում: Հիրավի, Հենց այդ ժամանակ ռուսական մի Հրաւարակությունում ււադրված Հոդվածի Հեղինակ կ. Սմիրնովը, որը քաջաւեղյակ էր Պարսկասւանի իրադարձություններին, դրում էր, որ ռուսական չրջաններում մինչն այժմ էլ չրջանառվող «Դու վախկու ես, նչանակում է՝ Հայ ես» ւուչկինյան արւաՀայւությունը դոյղն իսկ չի Համաւաւասխանում իրականությանը: Հեղինակը դա Համարում էր անմւություն ն ամբողջովին Հերքում որոչակի ւասւերով: Նա նկարադրում էր, թե ինչւես Հայ ֆիդայիները Պարսկասւանի վրայով սակավաթիվ խմբերով Թուրքիա են անցնում անվախ ու Համարձակ՝ կուրծք ւալով Համիդիեների ն թուրքերի բաղմություններին: Ճիչւ նման քաջություն Հայերը ցուցաբերում են ւարսկական իրադարձություններում, դրում էր Հոդվածադիրը, ն ավելացնում, որ այս երկրում Հայությունն «անընդՀաւ ւվել է ն չարունակում է ւալ Հերոսների մի երկար չարք»2: Թավրիղում Եւրեմի ջոկաւին միացավ Քեռու ջոկաւը, որն աւսւամբ քաղաքում կռվում էր 1908 թ. Հոկւեմբերից: Աւրւաւականի նաՀանդաւեւը ն Թավրիղի անջումենը ւեւրվարի 14-ին Եւրեմին առաջարկեցին իր ղորամասով դնալ նաՀանդի սաՀմանածայրերը՝ Սոուջ-Բուլաղ ն Ուրմիա՝ քրդերի ն այլ Հրոսակ ցեղերի ավարառություններից աղաւելու Հիչյալ վայրերը: Եւրեմը մւադիր չէր կաւարել այդ դործողությունը,

“Сборник дипломатических документов ...”, вып. IV, с. 58. “Известия штаба Кавказского округа”, т. 28, Тифлис, 1910, с. 42.

քանի որ չաւ Հոդնած իր մարւիկները դոնե կարճաւն Հանդըսւի կարիք ունեին: Ներքին ու արւաքին լուրջ վւանդների առջն կանդնած կառավարության ղեկավար ՍիւաՀդարը Թավրիղում դւնվող Եւրեմին ւեւրվարի 22-ին առաջարկեց չւաւ վերադառնալ ԹեՀրան: Թեւեւ այդ առաջարկությունը Համաւաւասխանում էր Հերոսի ցանկությանը, բայց նա մերժեց, ւաւասխանելով, որ ՀակաՀեղաւոխական ոչ բոլոր օջախներն են մարված, ուսւի այդ ւաւճառով Հեւաձդում է իր վերադարձը մայրաքաղաք:

ԱՐԴԱԲիԼի ԳՐԱՎՈՒՄԸ

1910 թ. մարւին ծայրաՀեղ ծանր դրություն էր սւեղծվել Արդաբիլ քաղաքում ն նրա Հարակից դավառներում: Խաների դլխավորած չաՀսնան ցեղերն այս չրջանում վաղ ժամանակներից ըսւ էության կիսաանկախ վիճակում էին, ւարբերաբար Հարձակումներ էին դործում խաղաղ դյուղերի վրա, կողոււում բնակչությանը, միչւ վւանդի ւակ ւաՀում Արդաբիլ-Միանե ն Արդաբիլ-Ասւարա ճանաւարՀներն ու դրանց երկու կողմերում ընկած ւարածքները: կենւրոնական կառավարությունը թե՛ չաՀերի ն թե՛ սաՀմանադրականների օրոք ձեռնարկել էր բաղմաթիվ միջոցներ քանդելու Համար չաՀսնանների բները, Հնաղանդեցնելու իչխանությանը չենթարկվող խաներին, բայց բոլոր ւորձերն անՀաջողությամբ էին վերջացել: Միաւեւականների Հիմնական ուժը կաղմող թուրք չաՀսնանները մարւ ամսի վերջերին Հաջողեցին աւսւամբություն բարձրացնել Արդաբիլում, այնւեղից ւախցնել չրջանի նոր դավառաւեւ նչանակված Սաթթար խանին ն դրության ւերը դառնալ: Թավրիղում դւնվող Եւրեմը չաՀսնան ցեղաւեւներին դրավոր առաջարկ արեց՝ ենթարկվել կենւրոնական կառավարությանը ն վճարել ւեւական Հարկերը, բայց սրանք Հանդըդնաբար մերժեցին ւաՀանջը կաւարել: Եւրեմն այդ մասին ւե568

ղեկացրեց ԹեՀրանին, որւեղից Հրաման եկավ՝ արչավել չաՀսնան ցեղերի վրա, ւաւժել կառավարությանը չենթարկվողներին, ձերբակալել առավել սանձարձակ ցեղաւեւներին: կաւարելով կառավարության կարդադրությունը, Եւրեմն ու Սարդար ԲաՀադուրը ւաւրասւվեցին դնալու Արդաբիլի վրա: Նրանց միացյալ ջոկաւն ուներ 500 բախւիար, 170 ֆիդայի ն թեՀրանյան կաղակային բրիդադի 100 կաղակ, «Շնայդեր» ւիւի երկու թնդանոթ՝ Եւրեմի անմիջական ւրամադրության ւակ ն երկու դնդացիր՝ դերմանացի ՀրաՀանդիչ Գաղեի Հրամանի ւակ: կա մի վարկած, ըսւ որի, բոլչնիկ Գրիդորի Սրջոնիկիձեի (Սերդո) դլխավորած ջոկաւը նույնւես մասնակցել է Արդաբիլի դեմ արչավանքին1: Եւրեմի Հրամանի ւակ դւնվող միացյալ ջոկաւը մարւի 29-ին դուրս դալով Թավրիղից, ուղղություն վերցրեց դեւի Արդաբիլ: Աւրիլի 3-ին ղորամասը Հասավ Սերաբ: Ենթադրվում էր, որ ջոկաւն այսւեղ կմնա այնքան ժամանակ, մինչն որ արդաբիլյան կիսաքոչվոր բոլոր ցեղերի խաները կդան ու կՀայւնեն իրենց Հնաղանդությունը կառավարությանը2: Տեղյակ լինելով, որ չաՀսնան ցեղաւեւներից Հաւկաւես անՀնաղանդ է յուրչին ցեղի ղեկավար (աչիրեթների ւեւ) էմիր էչաիր ՆասրոլլաՀ խան Յուրչինսկին, Եւրեմը Սերաբից նրան առաջարկեց դալ ն կամովին Հանձնվել, բայց նա ոչ միայն Հրաժարվեց Հանձնվել, այլն սւառնաց, որ եթե կառավարական ղորքերն անցնեն իր Հողերով, Հարձակման կենթարկվեն: Սերաբում սւասելն այլնս անիմասւ էր, ն Եւրեմը աւրիլի 5-ին ջոկաւն առաջ ւարավ: ՃանաւարՀին նա ւեղեկացավ, որ իր ն ԲաՀադուրի Հեւ բանակցելու Համար առջնում դւնվող Նիր դյուղում Հավաքվել են չաՀսնանների մի խումբ ներկայացուցիչներ: Նրանք այդ քայլին էին դիմել, որովՀեւն կառավարությանը Հարկեր վճարելու Հարցի չուրջ չաՀսնան ցեղերի

Տե՛ս, օրինակ, “История Ирана”, с. 282. Հայկական աղբյուրներն այդ մասին որնէ բան չեն Հաղորդում: Հավանաբար, բոլչնիկյան ջոկաւը Արդաբիլ է դնացել Եւրեմի ղորքի Հեւքերով: Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. IV, с. 215.

միջն ծադել էին սուր Հակասություններ ու երկւառակություններ, որոնք կարող էին դյուրացնել ւարսիկ կառավարության՝ անՀանդիսւ թաւառաչրջիկներին խաղաղեցնելու դործը: Նիրում Եւրեմն ու ԲաՀադուրը Հանդիւեցին չաՀսնանների ներկայացուցիչներին: Բանակցությունների ընթացքում Եւրեմը նորից ւաՀանջեց չաՀսնան բոլոր ցեղերի ղինաթաւումը ն ենթարկումը կենւրոնական կառավարությանը: Համաձայնություն ձեռք չբերվեց ն ցեղաւեւները Հեռացան՝ ղենքով լուծելու իրենց խնդիրները կառավարության Հեւ: Հաջորդ օրը ջոկաւը մեկնեց Նիրից: ՃանաւարՀին ԱՀչայ դյուղի մու նա Հանդիւեց չաՀսնան ցեղերի միացյալ ուժերին, որոնք ւակել էին ճանաւարՀը ն ւաւրասւվել դիմադրության: Հակառակորդի ղորքի առավել մարւունակ ուժը ւոլաթլի ցեղի 500 Հեծյալներից բաղկացած խումբն էր: Եւրեմն իր ուժերը բաժանեց երեք մասի: Քեռու ջոկաւը դրավեց աջ թնը, բախւիարները՝ Մոին Հոմայունի դլխավորությամբ՝ ձախը, իսկ Եւրեմն իր ջոկաւով ու մեկ թնդանոթով ւեղավորվեց կենւրոնում: Աւրիլի 8-ին մուենալով Հակառակորդի դիրքերին, Եւրեմը ճակաւային դրոՀի Հրաման ւվեց ղորքին: Մարւն սկսվեց կենւրոնական մասում՝ թնդանոթի աղդանչանով, որից Հեւո ղորքի բոլոր մասերը առաջ նեւվեցին: Հակառակորդը այդւիսի խելաՀեղ քայլի դիմակայելու ւաւրասւ չէր: ՇաՀսնանների առաջին չարքերն երերացին անսւասելի Հարվածներից: կես ժամ անց Հակառակորդի դասավորությունում առաջ եկավ խառնաչւոթություն, որին Հեւնեց ավաղակախմբերի խուճաւային ւախուսւը: Զնայած չաՀսնանների Հրամանաւար Ռեղա-ղուլի խանը ջանքեր դործադրեց կանդնեցնելու իր ենթականերին, բայց չՀաջողեց: Հակառակորդը նախ մւավ ԱՀչայ դյուղը, իսկ այնւեղից ցրվեց ւարբեր կողմերի վրա: ԸնդՀարման ժամանակ միաւեւականները մարւի դաչւում թողել էին 60 սւանված ն երեք անդամ ավելի վիրավոր: Սւանվածների թվում էր նան ինքը՝ Ռեղա-ղուլի խանը: Աւրիլի 9-ին Եւրեմի ն Սարդար ԲաՀադուրի մու եկավ Արդաբիլի նաՀանդաւեւ, Հայւնի Հեւադիմական Ռեչիդ օլ

Մոլքը (Նաղի խան) ն ասաց, որ մի քանի խան Հանձնվելու ցանկություն են Հայւնել: Եւրեմը նրան առաջարկեց այդ խաներին կարդադրել որ նրանք ւակվեն իրենց ւներում ն սւասեն իր ժամանմանը՝ Հանձնվելու Համար1: ՇաՀսնան ցեղերի միացյալ ուժերին ջարդ ւալուց Հեւո Եւրեմն իր ղորքով առաջացավ դեւի Խալխալ, որից ոչ չաւ Հեռու խալխալցի չաՀսնան ցեղի բաղմաքանակ Հրոսակախումբն էր: ԶՀամարձակվելով կռվի մեջ մւնել Եւրեմի ղորքի Հեւ, ցեղի էմիրը կամավոր անձնաւուր եղավ Արդաբիլի նաՀանդաւեւին: Մի ուրիչ չաՀսնան Հրոսակախումբ վերը Հիչաւակված ՆասրոլլաՀ խան Յուրչինսկու դլխավորությամբ, խուսաւելով Եւրեմի Հեւ Հանդիւելուց, ւախավ սարերը՝ խոջաբեկլուցիների քոչաւեղը2: ՃանաւարՀն ամբողջովին բաց էր: Անարդել չարժվելով առաջ, կառավարական ղորքը դերի վերցրեց ւոլաթլի ցեղի առաջնորդ Հոսեյն Ալի խանին ն ուրիչ խաների, խոջաբեկլուցիների քոչաւեղից եկավ ն Հանձնվեց ՆասրոլլաՀ խանը, Եւրեմին Հանձնվեց նան Հայւնի ավերիչ էմիր ուլ ՇաՀիրին3: 1910 թ. աւրիլի 12-ին Եւրեմի ն Սարդար ԲաՀադուրի դլխավորած կառավարական ղորքը Հաղթականորեն մւավ Արդաբիլ4: կողուոււներից ու անօրինականություններից ւանջված բնակչությունը նրան դիմավորեց իբրն աղաւարարի: Հաջորդ օրն իսկ, այն բոլոր չաՀսնան խաները, որոնք դեռ Հւաւակություն չէին Հայւնել սաՀմանադրական կառավարությանը, ներկայացան Եւրեմին ու ԲաՀադուրին ն Հնաղանդության երդումներ ւվեցին: Աւրիլի 13-ին Արդաբիլ լուր Հասավ, թե Ուրմիայում միաւեւականները ղինված ելույթի են ւաւրասւվում: Հաջորդ օրը Եւրեմն այնւեղ ուղարկեց 100 ղինվոր՝ կանխելու խռովությու1

Արդաբիլի կռիվների ն քաղաքի դրավման մասին ւե՛ս «Հորիղոն», ‹ 2, 4 օդոսւոսի 1909 թ.: Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. IV, с. 154. Նույն ւեղում: Տե՛ս "Баку” (Баку), 13 мая 1910 г.

նը: ՍաՀմանադրական կառավարության դեմ կռվի ւաւրասւված խռովարարներն այժմ Եւրեմին երդում-Հավաւ էին անում, թե իրենք կռվի դաչւ կնեւվեն նախկին չաՀի կողմնակիցներին ջարդ ւալու Համար: Պարսկական Հեղաւոխության ընթացքում Պարսկասւանի միլիոնավոր բնակիչների մու լիովին բացակայում էին նւաւակի ըմբռնումը ն դաղաւարի Հաղթանակի Համար անՀրաժեչւ կամքի դրսնորումը: Անդրադառնալով այդ երնույթին, «Դրօչակը» դրում էր. «[Պարսկասւանի] ժողովուրդը, մասսան դրեթէ անւարբեր է, նա սովորել է անմռունչ ճնչւել ու կեղեքւել երկու ռէժիմի ւակ էլ, նրա Համար միեւնոյն է՝ սաՀմանադրութի՞ւնն է յաղթելու, թէ՞ էքս-ՇաՀը, նա սովորել է վիղը ծռել ոյժի առջեւ եւ դրկաբաց ընդունել նրան: էքս-ՇաՀի եւ Սալար Դօվլէի յառաջխաղացումը արդէն ցոյց է ււել այդ ւխուր իրողութիւնը»1: Արդաբիլը դրավելուց Հեւո Եւրեմն ու ԲաՀադուրը իրենց ղորքով մու մեկ ամիս մնացին Հյուսիսարնմւյան Պարսկասւանում, քանի որ անՀրաժեչւություն էր առաջացել ղինաթաւել այնւեղի բնակավայրերում դւնվող բաղմաթիվ ավաղակախմբերին: Վերջիններս թեն Հայւարարել էին, թե ընդունում են սաՀմանադրությունը, բայց դաղւնի ւաւրասւություններ էին ւեսնում Հակակառավարական նոր չարժումներ սկսելու Համար:

ԹՈՒՐՔՄԵՆԱկԱՆ ՑԵՂԵՐի ՀՆԱԶԱՆԴԵՑՈՒՄԸ

իրենց մի քանի նչանավոր խաների Հանձնվելը Եւրեմին՝ մեծ դժդոՀություն էր առաջ բերել չաՀսնան մնացած ցեղերի մու: Նրանց ղեկավարների մի մասը Հայւարարեց, թե ւեւք է սրբաղան ւաւերաղմ Հայւարարել «անՀավաւ Հային», բայց չէր դիմում որոչակի դործողությունների, դւնելով, որ Եւրեմին այժմ Հաղթելն անՀնար է: ԱՀա՛ այդ ժամանակ ասւարեղում

«Դրօչակ», ‹ 2 (220), ւեւրվար, 1912, էջ 25:

Հայւնվեց Թաղի Զաբար օղլի անունով մեկը, որը կարողացավ դլուխ-դլխի բերել քոչվորների ղեկավարներին, որոնք միաձայն որոչեցին ղորաՀավաքի ենթարկել իրենց բոլոր միջոցները ն մինչն արյան վերջին կաթիլը կռվել կառավարական ղորքերի դեմ1: 1910 թ. աւրիլի 20-ին Սարդար ԲաՀադուրի ն Եւրեմի ջոկաւը, Համալրված նաՀանդաւեւի Հավաքադրած ձիավորներով, Արդաբիլից չարժվում է դեւի Հյուսիս ն մւնում թուրքմենական քոչվոր ցեղերի ւարածքները2: Առանց մարւի մեջ մւնելու, Եւրեմի ջոկաւը չարժվում է դեւի Լանդյան, որը դւնվում էր թուրքմեն ՄաՀմեդ-ղուլի խան Ալարսկու նսւավայրի դիմաց3: Մի քանի բեկեր ներկայանալով, Հայւնում են իրենց Հւաւակությունը: Խոջաբեկլուցիները ն ալարցիները, որոնք ւաւրասւվել էին քոչելու դեւի Հարավ, սւիւված նաՀանջում են Հյուսիս4: Հեւաւնդելով այդ ցեղերի Հրոսակախմբերին, ջոկաւը ուղղություն վերցրեց դեւի Մուղան: ՃանաւարՀին կառավարական ղորքին Հնաղանդություն Հայւնեցին Ամրան խանը ն նչանավոր Հաղրեթ-ղուլի խան Խոջաբեկլինսկու որդին՝ իր բաղմաքանակ ձիավորներով: Աւա Հնաղանդության երդումներով Հանդես եկավ նչանավոր ցեղաւեւ ՄաՀմեդ-ղուլի խանը: Վերջինս Հայւնի էր իր խիղախությամբ ն բաղմիցս Հաղթել էր կռիվներում: Հանձնվելով Եւրեմին, նա ամեն ւեսակ ծառայություն խոսւացավ, բայց խոսւումը չոււով դրժեց: Աւրիլի 22-ին կառավարական ջոկաւը չարժվեց դեւի Դիղա դյուղը, բայց դեռ ւեղ չՀասած, աւրիլի 25-ին Հանդիւեց խոջաբեկլուցիների խաներից՝ Խեղար խանի բաղմամարդ Հրոսակախմբին: Ընդամենը մեկ ժամ ւնած կռվում ջոկաւը ջարդեց անկանոն ղինյալներին. Հեծելաղորքը ցիր ու ցան եղավ, կռվի

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

"Баку”, 13 мая 1910 г. “Сборник дипломатических документов ...’’, вып. IV, с. 154. «Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 76: “Сборник дипломатических документов ...’’, вып. IV, с. 163.

դաչւում մնացին բաղմաթիվ սւանվածներ, այդ թվում՝ Խեղար խանը1: Երբ Եւրեմը մւավ Դիղա, Հաչւության խնդրանքով այնւեղ եկավ խոջաբեկլուցիների առաջնորդներից ԲաՀրամ խանը: Նույն ցեղի մյուս դլխավորը՝ Սարդար խանը ւախավ դեւի Հյուսիս՝ ռուսական սաՀմանն անցնելու Համար2: Հաջորդ օրը՝ աւրիլի 26-ին ջոկաւը Խորուղլու դյուղաքաղաքի մու Հարձակման ենթարկվեց, բայց առանց կորուսւներ կրելու ջախջախեց Հակառակորդին: Սւանվեցին նան մի քանի խաներ ու բեկեր, ուրիչները դերի Հանձնվեցին3: Մուղան անցած չաՀսնան ղինված ցեղերից մի քանիսը խույս ւալով, աւասւան էին դւել Հաղար ն Ուլդուղ թուրքմեն ցեղաւեւների մու: Հեւաւնդելով նրանց, Եւրեմի արչավախումբը մուենում է նչված ցեղերի քոչաւեղերին: ՇաՀսնան ն թուրքմեն ցեղաւեւների միացյալ Հրոսակախմբերը ցույց են ւալիս կաւաղի դիմադրություն, բայց ւարւություն կրելով ցրվում են Մուղանով մեկ: Հասնելով Մեչկին, Եւրեմն այլնս չի ցանկանում առաջ չարժվել, որովՀեւն վարչաւեւ ՍիւաՀդարը մինչ այդ քանիցս նրան խնդրել էր վերադառնալ ԹեՀրան: Առաջ չդնալով, Եւրեմը, սակայն, սւառնալից դիմումներ է Հղում Մուղանով մեկ ցրված ցեղաւեւներին ն ւաՀանջում դալ Մեչկին ու Հանձնվել: Բայց օրերն անցնում էին ն ւաւասխանը ձդձդվում էր: Վերջաւես, մեկնելուց առաջ, Մեչկին է դալիս ՀակաՀեղաւոխական խաների ու բեկերի մի մեծ խումբ, Հանձնըվում ն իր Հավաւարմությունը Հայւնում կառավարությանը: Ղարադաղի ն չաՀսնան խաների ավաւաւեւական ւիրաւեւությանը Հասցված Հուժկու Հարվածները Հսկայական նչանակություն ունեցան Պարսկասւանի Հեւադա ղարդացման Համար: Դրանով ւասւորեն բնաջնջվեց ՀակաՀեղաւոխության դլխավոր կենւրոններից մեկը:

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...’’, вып. IV, с. 167. Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 168: Տե՛ս “Баку”, 13 мая 1910 г.

1910 թ. մայիսի 18 (31)-ի առավույան Եւրեմն ու Սարդար ԲաՀադուրն արչավախմբի մի մասով, իրենց Հեւ վերցրած առավել նչանավոր 59 դերի խաներով ու բեկերով, Հրեւանիով, դնդացիրներով ու բեռներով Ասւարայից «Թուրքմեն» չոդենավով ուղնորվում են էնղելի: Զորքի Հիմնական մասը Ասւարայից դեւի էնղելի էր չարժվում ցամաքային ճանաւարՀով1: Արչավախմբի երկու մասերը էնղելիում միավորվեցին ն ուղղություն վերցրին դեւի ԹեՀրան: Եւրեմն իր Հեւ ԹեՀրան էր ւանում նան Քեռուն՝ որւես իր ւեղակալի: Եւրեմը միաժամանակ մւավախություն ուներ, որ երկրի Հյուսիսային չրջաններից իր Հեռանալը կարող է ոդեչնչման առիթ դառնալ ւեղի ՀակաՀեղաւոխական Հրոսակախմբերի Համար ն նրանց նոր Հարձակումների մղել սաՀմանադրական ուժերի, Հաւկաւես իրենց աչքի ւուչը Հանդիսացող Թավրիղի ւաչււանների դեմ: Զորքի երկու մասերը էնղելիում միավորվելուց Հեւո, այսւեղ Եւրեմին Հանդիւում ն նրա Հեւ ղրույց է ունենում բոլչնիկ Սերդո Սրջոնիկիձեն: Վերը նչվել է, որ 1909 թ. աչնանը այն ժամանակվա ներքին դործերի նախարար Սարդար Ասադը ոսւիկանաւեւ Եւրեմին կարդադրել էր՝ իրեն քննադաւելու Համար ւակել դեմոկրաւական կուսակցության օրդան «Շարք» թերթը, բայց Եւրեմը չէր կաւարել խոսքի աղաւությունը ճնչելուն ուղղված այդ ՀակասաՀմանադրական կարդադրությունը: Դրանից մուավորաւես մեկ ւարի Հեւո, 1910 թ. ամռանը, կրկնվել էր նույն իրադրությունը, այս անդամ կաւված վարչաւեւ ՍիւաՀդարի անվան Հեւ: Այդ չրջանում դաչնակցականները դեռ չարունակում էին միավորված մնալ դեմոկրաւական կուսակցության Հեւ, որը ՍիւաՀդարի կառավարության դեմ ւայքար էր մղում ն՛ մեջլիսում, ն՛ նրանից դուրս: կալվածաւերերի կառավարության դեմ երկու ժամանակավոր դաչնակիցների Համաւեղ դործողություններն արւաՀայւություն էին դւնում նան դեմոկրաւների Տե՛ս “Сборник дипломатических документов...’’, вып. IV, с. 193, «Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 76:

«իրան-նոու», «Շարք», «էսֆաՀան» ն մյուս թերթերի էջերում, որւեղ ււադրվում էին չաւավորների կուսակցության, նրա կառավարության ն անձամբ ՍիւաՀդարի դեմ ուղղված բաղմաթիվ մերկացնող Հոդվածներ: Հարյուրավոր դյուղեր ունեցող ՍիւաՀդարը, որ Հիմա վարչաւեւ էր, մնացել էր խեղճ ու կրակ դյուղացիների նույն բռնակալը: Նա կյանքում իր Հասցեին երբեք չէր լսել ներքնից եկող ամենաթույլ քննադաւություն անդամ: ՍիւաՀդարն այժմ չէր կարողանում Հաչւվել այն բանի Հեւ, որ երկրում Հռչակված է խոսքի աղաւություն ն ւարւադիր չէ, որ մամուլի բոլոր օրդաններն իր դովքն անեն: Նրա առաջարկով կառավարությունը որոչում է ւակել դեմոկրաւների մամուլի օրդանները: Նախարարների խորՀուրդը որոչման կաւարումը Հանձնարարում է ոսւիկանաւեւ Եւրեմին, որն այդ ժամանակ Հաղթական ավարւին էր Հասցնում Հյուսիսային Պարսկասւանի միաւեւական ուժերի դեմ ծավալված ռաղմական դործողությունները: Երբ «Շարքը» ն «իրան-նոուն» ւակելու որոչման լուրը Հասել էր Ռեչւ, այսւեղ դւնվող բոլչնիկ ներկայացուցիչների նախաձեռնությամբ Հրավիրվել էր ժողով, որի որոչմամբ կաղմվել էր Հանձնախումբ՝ բողոքի ՀանրաՀավաքներ անցկացնելու Համար: Հանձնախումբն անմիջաւես Հեռադիր էր Հղել Արդաբիլում դւնվող Եւրեմին ու Սարդար ԲաՀադուրին՝ ւաՀանջելով բողոք ներկայացնել կառավարությանը՝ սաՀմանադրությամբ ամրադրված խոսքի աղաւությունը ճնչելու Համար: Եւրեմը ւաւասխան Հեռադրով Հայւնել էր, որ չի կարող խառնվել ւեւական դործերին ն կառավարության կամքին Հակառակ դործողությունների դիմել, քանի որ երկար ժամանակ բացակա է մայրաքաղաքից, ւեղյակ չէ նչված թերթերի չուրջ սւեղծված ւաւմությանը ն որ ինքն այդ նույն կառավարության ղեկավարության ւակ ւեւական ծառայության մեջ է: Այդ նույն ւաւճառաբանությունները Եւրեմը բերել էր բոլչնիկ Սերդո Սրջոնիկիձեի Հեւ Հանդիւման ժամանակ: Սրջոնիկիձեն մի քանի Հարց է ուղղում Եւրեմին: Այն Հարցին, թե Պարսկասւանի, իբրն ւեւության, դոյության Համար վւանդավո՞ր է այժմ երկրում սւեղծված ճդնաժամը, Եւրեմը ւա576

ւասխանել է. «Պարսկասւանը չաւ դժվարությունների է դիմացել, կդիմանա նան սրան»: Սրջոնիկիձեի մյուս Հարցին, թե ինչւե՞ս է եղել, որ Եւրեմը Հեռադրով մերժել է «Շարքի» դործին միջամւելու Ռեչւի Հեղաւոխականների խնդրանքը ն Հրաժարվել է Հանդես դալ խոսքի աղաւությունը ճնչող կառավարության անօրինական դործողությունների դեմ, վերջինս կրկին ւաւճառաբանում է, թե ինքը մեկ ւարի է ինչ դւնվում է սարերում ն Հնարավորություն չի ունեցել Հեւնելու ոչ միայն ւարսկական, այլն Հայկական մամուլին, որւեսղի ւարղի իսկությունը1: Մի քանի օր Հեւո Ս. Սրջոնիկիձեն «Ո՞վ է Եւրեմը՝ Հեղաւոխակա՞ն, թե՞ ւեւական ւաչւոնյա» վերնադրով Հոդված է ււադրում Հնչակյանների իրանական կաղմակերւության օրդան «Զանդ» թերթում: Հոդվածում նա ւալիս է Եւրեմի բնութադրությունը, կասկածի ւակ առնելով նրա Հեղաւոխական լինելը: կարդալով «Զանդում» ււադրված Սրջոնիկիձեի Հոդվածը, Եւրեմը սասւիկ վիրավորվել էր: Հոդվածը դուցե ն խորՀել էր ւվել նրան: Սրջոնիկիձեն Պարսկասւանից Վ. Լենինին դրած իր նամակներից մեկում անդրադարձել է Եւրեմի քաղաքական դիմանկարին: Նամակից երնում է, որ Լենինը մինչ այդ լավ ւեղեկացված էր Եւրեմի մասին: Սրջոնիկիձեն Հաղորդում է իր անՀամաձայնությունը ՌՍԴԲկ (մենչնիկյան) օրդան ‘’Голос Социал-Демократов‘’ («Գոլոս սոցիալ-դեմոկրաւով») թերթում լույս ւեսած Հոդվածին, ուր Եւրեմը ներկայացվել էր որւես սոցիալ-դեմոկրաւական դաղաւարների ՀամախոՀ: Հայւնելով իր անՀամաձայնությունը Հոդվածի Հեղինակ մենչնիկ Վոլի՝ Եւրեմին ւված դնաՀաւականին, Սրջոնիկիձեն դրում էր. «Ձեղ Համար բավական Հեւաքրքիր կլինի, երբ ինչ-որ բան Հաղորդեմ «ընկեր Եւրեմից», որի մասին դրել է ընկեր Վոլը "Голос"-ում: Ես չդիւեմ, թե որւեղի՞ց է Վոլը վերցրել ւեղեկու1

Տե՛ս «Զանդ» (Թաւրիղ), 12 Հունիսի 1910 թ.:

թյունը, որ Եւրեմը «ընկեր» է: Նա ներկայումս ւիւիկ չինովնիկ է ն ուրիչ ոչինչ: Այդ մասին նա ինքն է բարձրաձայն Հայւարարում: ինչւես ամենայն Հավանականությամբ Հայւնի է Ձեղ, Սեւեխդարը (ՍիւաՀդարը:- Հ. Ս.) ւակել է թերթը: Բոլոր կողմերից բողոքներ եղան: Ես նույնւես առաջարկեցի Եւրեմին, որւեսղի նա նույնւես բողոքի, որին նա դժբախւաբար, ւաւասխանեց, թե «Ես կառավարական ծառայության մեջ եմ ն խառնվել չեմ կարող: Սեւեխդարը իրավունք ուներ ն այլն»: ԱՀա՛ թե ինչ, ընկեր Վոլ»1: Սերդոն Պարսկասւանից մի քանի Հոդվածներ ուղարկեց Թիֆլիս, որոնք «Նամակներ Ռեչւից», «Նամակներ Պարսկասւանից» խորադրերի ւակ լույս ւեսան այն ժամանակվա սոցիալ-դեմոկրաւական ուղղության «Մոմավալի» («Աւադա»), «Զվենի դաղեւի» («Մեր թերթը»), «Ախալի աղրի» («Նոր միւք») ն այլ թերթերում: Սրջոնիկիձեն չոււով Ռեչւից անցնում է ԹեՀրան ն այնւեղից մեկնում Շվեյցարիա: Դա այն ւաՀն էր, երբ Հյուսիսային Պարսկասւանում աչխուժորեն դործում էին բոլչնիկյան մարւական ուժերը: Թեն նրանք չէին Համադործակցում ո՛չ սաՀմանադրական կառավարության ն ո՛չ Հայկական աղդային կաղմակերւությունների Հեւ, այլ դործում էին ինքնուրույն, բայց միաւեւական ուժերի դեմ կռիվ մղելով, նւասւում էին Հեղաւոխության խորացմանը: Սրջոնիկիձեի՝ Հնչակյան «Զանդ» թերթում Հայւնված Հոդվածը ւաւաՀական չէր: Հյուսիսային Պարսկասւանում դործող բոլչնիկները խուսաւում էին դաչնակցականների Հեւ չւումներ ունենալուց, բայց Հնչակյանների Հեւ դործում էին Համերաչխաբար: Հնչակյան մասնաճյուղերը Պարսկասւանի ւարբեր քաղաքներում եռանդուն կերւով ներդրավված էին Հեղաւոխա1

Մեջբերված է Գեորդի Ս. Հարությունյանի «1905-1911 թթ. իրանական Հեղաւոխությունը ն Անդրկովկասի բոլչնիկները» ռուսերեն դրքից, էջ 153:

կան չարժմանը ն դաղաւարական ղդալի աչխաւանք էին ւանում ւարսիկ ն թուրք բնակչության չրջանում: Թավրիղից Հեւո Հնչակյաններն ղդալի ներկայություն ունեին Հաւկաւես էնղելիում, ուր ւարբերաբար Հավաքվում էին Բալասան Մկրւչյանի խանութում, քննարկում անելիքները, ծրադրեր կաղմում: Մկրւչյանի միջոցով էլ կաւ էր ւաՀւանվում Բաքվի Հնչակյան կաղմակերւության Հեւ1: էնղելիում Հնչակյանները կաղմակերւում էին ւեղի ւարսիկ երիւասարդների Հավաքույթներ, որոնցում ղրույցներ էին ունենում Սիմոն Սիմոնյանը, Բալասան Մկրւչյանը, իսաՀակ Տեր-ՀովՀաննիսյանը, Գնորդ Ասւղունին: Ավելին, սրանց ջանքերով կյանքի էր կոչվել ս.-դ. Հնչակյան կուսակցության էնղելիի մասնաճյուղի ւարսկական խումբը՝ Ղոլամ Հոսեյն խան Մոթամեդի դլխավորությամբ2: կարճ ժամանակում խմբին արձանադրվել էր չուրջ 100 նավասւի ու ձկնորս: Հնչակյաններն ղդալի ներկայություն ունեին Ռեչւում: Այսւեղ աչխաւանք էին ւանում Սարդիս Մարւիրոսյանը, Սւեւան Սիմոնյանը, Հարություն Հարությունյանը, իսաՀակ Հովույանը ն ուրիչներ: Աչխույժ էր դործում Ղաղվինի Հնչակյան մասնաճյուղը, որի կաղմում էին Աբդար Տեր-ՀովՀաննիսյանը, Բաքվից եկած Գուրդեն Ռչւունին ն ուրիչներ: Հնչակյանները լավ կաղմակերւված մասնաճյուղ ունեին ԹեՀրանում, որը ոչ ւաչւոնական, բայց սերւ Հարաբերությունների մեջ էր ւարսից դեմոկրաւական կուսակցության Հեւ: ԹեՀրանի Հնչակյան մասնաճյուղի ղեկավարն էր բնիկ սեբասւացի Մանվել Մողյանը, որը Հեղաւոխական դործունեության Համար բանւարկվել էր Աբդուլ Համիդի օրոք, բայց կարողացել էր ւախչել ու անցնել կովկաս, ւարիներ անց ւեղաւոխվել էր Պարսկասւան, ուր աւրեց մինչն կյանքի վերջը: ԹեՀրանի Հնչակյան մասնաճյուղում էին դործում նան Գնորդ

Տե՛ս «Յուչարձան նուիրուած Սոցիալ-Դեմոկրաւ Հնչակեան կուսակցութեան քառասնամեակին», էջ 192: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 192-193:

Զիլինդարյանը, Միքայել Փաւաղյանը, Գնորդ Ռչւունին, ւիկ. ՍրբուՀի Դավիթխանյանը, Տիդրան Գաղանջյանը, կոսւանդ Դավիթխանյանը ն ուրիչներ1: Հնչակյաններն ամուր դիրքեր ունեին նան Աւրւաւականի մի չարք վայրերում, Հաւկաւես Թավրիղում ն Սալմասւում: Այս դավառի Փայաջուկ դյուղն ավանդաբար Հնչակյան էր:

ՍՈՒՐԵՆ ՍՊԱՆԴԱՐՅԱՆԸ ՊԱՐՍկԱՍՏԱՆի

ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆԸ ՀԱՅԵՐի ՄԱՍՆԱկՑՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍիՆ

1910 թ. բոլչնիկները Պարսկասւանի Հյուսիսում ծավալել էին եռանդուն դործունեություն: Նրանք դործուն մասնակցություն ունեցան միաւեւական ուժերի դեմ կռիվներին ն ւվեցին ղդալի ղոՀեր", ծավալեցին աչխույժ քաղաքական, կաղմակերւչական ն մչակութային դործունեություն: Այդ չրջանում բոլչնիկների առջն դրված խնդիրներից մեկը իրանցիների չրջանում մարքսիսւական քարողչությունն էր: Երկրում այդ ժամանակ սկսել էին ւարսկերեն թարդմանել «կոմունիսւական կուսակցության մանիֆեսւը» ն այդ դործում բոլչնիկ կամավորները անՀրաժեչւ օդնություն էին ցույց ւալիս: Բոլչնիկների Հրավիրած ՀանրաՀավաքներում մերկացվում էին ռուսական ն անդլիական կառավարությունների մեքենայությունները ն բացաՀայւվում նրանց քաղաքականության վնասները Պարսկասւանի Համար: Այդ ամենի Հեւ բոլչնիկ կամավորները ձեռնամուխ եղան մչակութային-լուսավորչական աչխաւանքների՝ բացեցին քաղաքական ակումբներ, նւասւեցին ւարբեր լուսավորական Հիմնարկությունների ն ընկերությունների Հիմնադրմանը2:

Տե՛ս «Յուչարձան նուիրուած Սոցիալ-Դեմոկրաւ Հնչակեան կուսակցութեան քառասնամեակին», էջ 195: " Բոլչնիկ ինւերնացիոնալիսւները ւարսկական կռիվներում ւվեցին ավելի քան 50 ղոՀ (ւե՛ս “Века неравной борьбы”, с. 419-421): Տե՛ս “Красный архив”, т. 2 (105), с. 39.

Հարկ է նչել, որ բոլչնիկ Հայ դործիչները կարնոր նչանակություն էին ւալիս ւարսկական Հեղաւոխությանը Հայերի մասնակցությանը, միաժամանակ քննադաւում էին Հայ աղաւականների ն եկեղեցու ւաՀւանողականությունն այդ Հարցում: Այսւես, բոլչնիկյան կուսակցության ականավոր դործիչ Սուրեն Սւանդարյանը ողջունում էր այն Հայերին, որոնք ղենքը ձեռքին աջակցում էին իրանցի Հեղաւոխականներին: Նա դաւաւարւում էր նրանց (Սւանդար Սւանդարյան, Լեո, Ալեքսանդր Քալանթար, Համբարձում Առաքելյան, Երվանդ ՏերՄինասյան ն ուրիչներ), ովքեր դեմ էին Պարսկասւան Հայ ղինյալներ ուղարկելուն, դրանով իսկ սաՀմանաւակում էին Հարնան երկրի Հեւ Հայերի չւումները, խանդարում երկու ժողովուրդների միջն բարեկամության ամրաւնդմանը՝ այս անդամ կռվի դաչւում: Թիֆլիսում լույս ւեսնող աղդային-կղերական ուղղության «Հովիւ» չաբաթաթերթի 1910 թ. ‹ 1-ում ււադրվել էր իրավաբան, ւաՀւանողական Հրաւարակախոս Գարեդին Ենդիբարյանի Հոդվածը, որում նա, Հենվելով ասեկոսների վրա, դրել էր, թե Եւրեմը մեկնել է Թուրքիա: Հոդվածի Հեղինակը ւարսկական Հեղաւոխական չարժման այդ խոչոր դործչին բնութադրել էր «բարոյական սկղբունքներից Հեռու» բնորոչումով: “Новая Речь” (Թիֆլիս) թերթում Սուրեն Սւանդարյանը ււադրում է «Ուրվադծեր Հայկական կյանքից» Հոդվածաչարը, որի երրորդ մասը (ւե՛ս թերթի 1910 թ. աւրիլի 22 - մայիսի 5-ի Համարը) նվիրված էր Գ. Ենդիբարյանի Հոդվածի քննադաւությանը: Ս. Սւանդարյանը դրում էր, որ «Հայ դրականության մեջ դժվար թե կարելի է ւ. Ենդիբարովի Հոդվածի նման մի ուրիչ նմուչ դւնել: «Փախսւական կաւորժնիկ» ածականը չարունակ կցվում է Եւրեմի անվան, սաՀմանադրությունն ու նրա դործիչները Պարսկասւանում արՀամարՀվում են ամենաանթույլաւրելի կերւով, իսկ ինքը՝ մեղ Հարնան երկիրը, որւեղ բավական թվով Հայեր են աւրում, անվանվում է «մեչադիական իրան» ն նրա Համար դուչակվում է «մուալոււ ն անխուսաւելի կործա581

նում»1: Սւանդարյանն աններելի էր Համարում, որ Ենդիբարյանն իր Հրաւարակային ելույթներով Հայության մեջ ըսւ էության ներարկում է ՀեղախոՀություն ն նրան ներչնչում, թե ինքը քրիսւոնեական ժողովուրդ է, Հեւնաւես նրան վայել չէ խառնըվել քաղաքականությանը, «որ իրենց այդ բնական Հաւկությանը չդավաճանելով՝ Հայերը միայն ն միայն ւեւք է Հավաւարիմ մնան իրենց ւաւմական ւալլադիում-էջմիածնին: իսկ այն ամենը, ինչ դրանից ավել է ն դրանից անկախ - ի չարն է»2: Սւանդարյանի Հոդվածը բուռն ղայրույթ էր առաջացրել «Հովիւ» ւարբերականի" խմբադրությունում, որն անվայելուչ բառերով նչավակել էր բոլչնիկ դործչին: Սւանդարյանը “Новая Речь”-ի 1910 թ. ‹ 102-ում (մայիսի 8 (21)-ում) Հարկադրված ււադրում է «իմ ւաւասխանը «Հովիւ» Հանդեսի խմբադրությանը» Հոդվածը՝ նւաւակ ունենալով, իր խոսքերով ասած, ջրի երես Հանել չաբաթաթերթի ւինկերւոնյան∗∗ Հերոսներին: Հոդվածադիրը նչում էր, որ «Հովիւ»-ում իր դեմ Հանդես եկած Հեղինակը խուղարկություն կաւարելով Հայւնաբերել է, որ «ես եղել եմ» աքսորական, ուսւի ն “Новая Речь”-ում Գ. Ենդիբարյանի դեմ դրած Հոդվածում ւաչււանել եմ «աքսորական Եւրեմին»: Շարունակելով, Սւանդարյանը դրում էր. «Թող «Հովիւ»-ի խմբադրությունն աւացուցի, որ ես մոլորության մեջ եմ դցել “Новая Речь”-ի խմբադրությանը, որ ես ճիչւ չեմ Հաղորդել Ենդիբարյանի Հոդվածի բովանդակությունը - մի Հոդվածի, որ ւաւիվ կարող էր բերել ւ. Դուբրովինի “Русское Знамя”-ին»∗∗∗: Սուրեն Սւանդարյան, Երկեր, Հաւ. Ա, ՀայւեւՀրաւ, Երնան, 1959, էջ 239: Նույն ւեղում: ∗ 1910 թ. առաջին 12 Համարները «Հովիւ» անունով լույս ւեսնելուց Հեւո չաբաթաթերթը անվանաւոխվել էր «Հովիւ»: "" Պինկերւոնյան - խուղարկողական, լրւեսական: Ծադել է ամերիկյան չւրեյկբրեխերական, խուղարկողական դործակալության ւարադլուխ Նաթ Պինկերւոնի անունից: ‘’Русское Знамя‘’ – ՍնՀարյուրյակային օրաթերթ: Լույս է ւեսել Պեւերբուրդում 1905-1907 թթ. Ա. ի. Դուբրովինի խմբադրությամբ: Թերթը ջարդարարական քարողչություն էր մղում Հրեաների, Հայերի, լեՀերի ն այլ աղդությունների դեմ:

Աւա Ս. Սւանդարյանը դրում է. «Ես կարող եմ Հանդսւացնել ւարբերականի Հոդվածադրին. ես «եւրեմական» չեմ: Դեռ ավելին. երբ «Հոդվածադիրը» ն յուրայինները ն Հենց ամբողջ Հայ Հասարակությունը ձդվում էին «եւրեմականների» առջն ն սւրկական ժւիւը չէր իջնում նրանց դեմքերից, ես ն իմ սակավաթիվ ՀամախոՀները∗ Հայկական իրականության մեջ բացեիբաց Հանդես էինք դալիս «եւրեմականների» դեմ՝ նրանց ւառքի ն ուժի դադաթնակեւի օրերին"": Այժմ դուք դուրս եք սողացել ձեր որջերից ն մարոդյորություն (դիակաււություն:Հ. Ս.) եք անում: էլ ինչւե՞ս աւա, սրանից Հեւո, չՀամեմաւեինք ձեղ «քացի ւվող ավանակի» Հեւ: Բայց «Հոդվածադիրը» ւակւիկաբար մթադնում է Հարցը, ւորձելով ամբողջ իմ Հոդվածը Հանդեցնել Եւրեմի ւաչււանության, թեւեւ Եւրեմի մասին ես այնւեղ ունեմ սոսկ մի ֆրաղ միայն»1: Անկասկած, Սուրեն Սւանդարյանն իր Հոդվածներով ւաչււանում էր ոչ թե անձամբ Եւրեմին, այլ Հայերի մասնակցությունը ւարսկական Հեղաւոխությանը, դւնում էր, որ նրանք ւեւք է աջակցեն Պարսկասւանի ժողովրդին՝ ավաւաւիրական կարդերի ն իմւերիալիսւական ճնչման դեմ նրա մղած ւայքարում: Տվյալ ւաՀին Պարսկասւանում քաղաքական իչխանության Համար Հեղաւոխության ն ՀակաՀեղաւոխության միջն մղվող ւայքարում կովկասցի բոլչնիկները, ի դեմս Սուրեն Սւանդարյանի, Հանդես էին դալիս բոլոր Հեղաւոխական ուժերի միասնության ու Համախմբման օդւին, որւեսղի Համաւեղ ուժերով Հնարավոր լինի վճռական ՀակաՀարված ւալ բացարձակ բռնաւեւությունը վերականդնելու Պարսկասւանի Հեւադիմության ւորձերին: ∗

Նկաւի ունի Հայ բոլչնիկներին: ինչւես երնում է Սւանդարյանի այս խոսքերից («... ես ն իմ սակավաթիվ ՀամախոՀները Հայկական իրականության մեջ բացեիբաց Հանդես էինք դալիս «եւրեմականների» դեմ»), Պարսկասւանի Հեղաւոխական չարժման առաջին չրջանում կովկասի բոլչնիկները դեմ էին եղել այդ չարժմանը Հայերի մասնակցությանը: Սուրեն Սւանդարյան, Երկեր, Հաւ. Ա, էջ 244: ""

Նկաւենք, որ Պարսկասւանի Հեղաւոխական չարժմանը Հայերի մասնակցության մասին Հնչակի ն Դաչնակցության ւեսակեւները բավական մու էին բոլչնիկների ւեսակեւին:

ՀԵՂԱՓՈԽԱկԱՆ ԶՈՐՔի ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ ԹԵՀՐԱՆ

կառավարական ղորքն էնղելիից դալով Ռեչւ, կարճաւն Հանդսւից Հեւո բռնեց ԹեՀրանի ճանաւարՀը: Դեւի ԹեՀրան ուղին անցնում էր Գիլանի վրայով: Եւրեմը որոչել էր, որ եթե նաՀանդով անցնելիս միաւեւականները Հարձակում կաւարեն իր ղորամասի վրա կամ ւորձեն խանդարել նրա երթը, այդ դեւքում ինքը Հրաման կւա ւաւժիչ լայն դործողություններ սկսել ամբողջ Գիլանով մեկ: Բայց այդւիսի ւորձ չեղավ: 1910 թ. մայիսի 28-ին Հաղթական ղորքը Եւրեմի ն Սարդար ԲաՀադուրի դլխավորությամբ, Ռեչիդ օլ Մոլքի ն Մեջդ օլ Մոլքի Հեւ մուենում է ԹեՀրանից երեք վերսւի վրա դւնվող ՄեՀրաբադ այդուն ն կանդ առնում՝ չարքերը կարդի բերելու Համար: Շաւ չանցած այդւեղ են դալիս իչխանության ներկայացուցիչները՝ նախարարներ, մեջլիսի ւաւդամավորներ, Հավաքվում է ժողովրդի Հսկայական բաղմություն: Բոլորը ցնծությամբ ողջունում են Հերոսներին՝ Հաջող վերադարձի Համար1: Նույն օրվա կեսօրին, ժամը երեքին, Հեղաւոխական ղորքը դուրս եկավ ՄեՀրաբադից: Եւրեմն ու Սարդար ԲաՀադուրը դնում էին առջնից՝ ւալաւական վեցաձի կառքով: Մայրաքաղաքը մի քանի օր ւաւրասւվել էր ւոնախմբության: Քաղաքի արվարձաններին դեռ չՀասած, Հերոսներին ընդառաջ եկավ դիմավորողների մի ուրիչ բաղմություն, որը վրաններ էր խւել ճանաւարՀի երկու կողմերում ն սւասում էր ղորքի մուենալուն: Ցնծադին ողջույններ ընդունելուց Հեւո ղորքն ավելի առաջ

Տե՛ս «Յառաջ», ‹ 37, 18 (31) մայիսի 1910 թ.:

դնաց: Այս անդամ նրան դիմավորեցին ԹեՀրանի ժանդարմները՝ ռաղմախաղեր կաւարելով ի ւաւիվ Եւրեմի ու Սարդար ԲաՀադուրի բանակի1: ԱյնուՀեւն սարքված 14 Հաղթակամարների ւակով ղորքը մւավ քաղաք2, որի ւների մեծ մասը ղարդարված էր դորդերով ու դրոչակներով3: Մամուլը մեծ դովեսւների էր արժանացնում Եւրեմին ու Սարդար ԲաՀադուրին: Մանրամասն նկարադրվում էին նրանց ւարած Հաղթանակները ն ւառաՀեղ վերադարձը մայրաքաղաք: Մոլլա Ղորբան Ալիի աղդեցության քանդումը Զենջանում, Հողի երեսից ՌաՀիմ խանի Հղորության ջնջումը, Արդաբիլի սւառնալիքի վերացումը, չաՀսնանների սանձաՀարումը, թուրքմենական ցեղերի Հւաւակեցումը - այդ ամենն օրեր չարունակ չէին իջնում թերթերի էջերից: Զուր չէ, որ ԹեՀրանում ռուսական դեսւանության ւաւրասւած ւասւաթղթերից մեկում չեչւվում էր, որ Պարսկասւանի նախկին «բոլոր Հղոր Հասարակարդերի ժամանակ որնէ չաՀ չի ւարել այդւիսի ւայլուն Հաղթանակ չաՀսնանների նկաւմամբ, իր մարւակառքերով քարչ չի ւվել այդքան դերի խաների»4: Մայրաքաղաք մւնելու Հաջորդ օրն իսկ, նախքան կառավարություն ներկայանալը, Եւրեմը ԹեՀրանի ոսւիկանաւուն դնաց: Ամիսներ չարունակ դւնվելով ռաղմերթի մեջ, նա չէր կարողացել կաւարել մայրաքաղաքի ոսւիկանաւեւի իր ւարւականությունները ն ուղում էր ւեսնել, թե ինչւե՞ս է իրականացվել ոսւիկանության բարեւոխումների իր սկսած դործը: Ոսւիկանությունում կոււակվել էին բաղմաթիվ խնդիրներ, որոնց լուծումը ենթադրում էր նախ ն առաջ կառավարական մարմինների բաղմակողմանի աջակցությունը, որը, սակայն, բացակայել էր: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12 (454), դեկւեմբեր, 1963, էջ 51: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 12 (66), Հոկւեմբեր, 1930, էջ 157: Տե՛ս “Сборник дипломатических документов...”, вып. IV, с. 243, «Հայրենիք», ‹ 12 (66), Հոկւեմբեր, 1930, էջ 157: Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. IV, с. 243.

ՆՈՐ ՓՈՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ իՐԱՆԱկԱՆ ՍԱՐԱՀԱՐԹՈՒՄ

Առջնում ամբողջ երկու ւարի դեռ չաչելու էին Հեղաւոխականների ու ՀակաՀեղաւոխականների ղենքերը, դեռ Հերոսական չաւ էջեր էին դրվելու ւարսկական Հեղաւոխության ւաւմության մեջ, բայց արդեն ի Հայւ էին դալիս նչաններ, որոնք Հուչում էին, որ դնալով ւակասում է ավյունն այն բաղուկների, որոնք կերւել էին Թավրիղի Հերոսական ւաչււանությունը, դիլանյան արչավախմբի անօրինակ ոսւյունը Ռեչւից ԹեՀրան, երկրի Հյուսիսի միաւեւական ուժերի ջախջախումը:

ՀԱկԱՀԵՂԱՓՈԽԱկԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՆՈՐ ԱԼիՔ ԵՐկՐՈՒՄ:

ՔԱՂԱՔԱկԱՆ ՃԳՆԱԺԱՄի ԽՈՐԱՑՈՒՄԸ

իՇԽԱՆԱկԱՆ ՍՂԱկՆԵՐՈՒՄ: ՍիՓԱՀԴԱՐի

կԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԴԺՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Թեն Եւրեմ Դավթյանի ու Սարդար ԲաՀադուրի դլխավորած արչավախումբը Հեւադիմականներին ծանր Հարվածներ էր Հասցրել երկրի Հյուսիսում, բայց նրա ԹեՀրան վերադառնալուց չաւ չանցած սաՀմանադրական կարդերի Հակառակորդները այնւեղ սկսել էին Համախմբել իրենց ուժերը: Պարսկասւանի ուրիչ նաՀանդներում նս, Հաւկաւես ծայրամասերում, դրությունը չէր կայունանում: Այս ու այնւեղ ծադող խլրւումները ոչ միայն չէին դադարում, այլն օրըսւօրե բաղմաւաւկվում էին: Երկրի քաղաքական կացությունը չարունակում էր ւարւամ ն անորոչ մնալ: Անիչխանության ՀրդեՀը լաւում էր ամեն կենսունակություն: Գլուխ էին բարձրացրել նան վաղեմի կեղեքիչները՝ Հայւնի ՀարսւաՀարիչ դյուղաւեւներն ու ավաւաւեւները: իսկ դլուխները կորցրած անղոր կառավարությունը ն մեջլիսը չէին կարողանում դործերն այնւես առաջ ւանել, որւեսղի երկիրն ընկներ բնականոն ընթացքի մեջ: կառավարական ւաչւոնյաներից չաւերը նույն ՀարսւաՀարիչներն էին, իսկ ւանջված ու թչվառ ժողովրդի կյանքը թե586

թնացնելուն կոչված մեջլիսը ւնւեսական, սոցիալական, քաղաքացիական ն մչակութային կյանքում արմաւական որնէ բարենորոդում չէր մւցրել ու Հակված չէր մւցնելու: Դրա ւոխարեն բովանդակ ժողովրդի անունից մեջլիսում բաղմած ն ւասւորեն Պարսկասւանի բախւը որոչող ւաւդամավորները քաղաքացիական արիություն չէին դրսնորում ն Պիղաւոսի ւես լուռ Հանդիսաւես էին երկրում աՀավոր չաւերի Հասած կաչառակերության ն այլանուն չարաչաՀումների, ղանաղան անաղնիվ դործիչների անօրեն դործողությունների Հանդեւ: իրենց անձնական օդոււից ելնելով՝ նրանք չաւ Հեչւությամբ մի կուսակցությունից անցնում էին մյուսը, խորՀրդարանական մի խմբակցությունից մյուսը: Պարսկասւանում ծառայող ռուս դիվանադեւներից մեկը մի առիթով ւաւկերավոր ասել էր, թե ւարսիկ իչխանավորներն ավելի Հաճախ են ւոխում իրենց քաղաքական Հայացքները, քան՝ կանանց: Ժողովրդական ղանդվածները ւառաւում էին սոցիալական ծանր վիճակից: իսկ ովքե՞ր են մւածում նրանց մասին, Հարցնում էր «Հորիղոնը», «Հասւաւոր վաճառականներից կաղմւած մեջլի՞սը, կաչառակեր «աղաւամիւ» ւաչւօնեանե՞րը, թէ՞ ֆանաւիկոս մուչւեիդներն ու սէիդները, ձրիակեր մոլլաներն ու ախունդները»1: ՍաՀմանադրության Հրաւարակումից ի վեր կարդը երկրում վերացել էր: «Ամենամեծ եւ ամենաառաջին ցաւն այն է,- դրում էր թերթը,- որ ժողովրդական լայն մասսաները մութ կերւով են ւաւկերացնում իրենց իրերի ներկայ դրութիւնը եւ կաւարւած քաղաքական յեղաչրջման նչանակութիւնը: Հին աւանդական ֆանաւիկոսական նախաւաչարումները դեռ եւս չարունակւում են մնալ իրենց ղօրութեան մէջ: «Նոր» օրէնքները միանդամայն սաՀմանադրութեան սկղբունքների դէմ են»2: Ամեն ւեղ իչխում էին անիչխանությունն ու Հեւադիմական

«Հորիղոն», ‹ 120, 4 Հունիսի 1910 թ.: Նույն ւեղում:

դաղաւարները: «Հորիղոնը» վկայում էր, որ ԹեՀրանի մամուլը ւասւական ւվյալների Հիման վրա Հարցնում է. «Բայց որւե՞ղ է սաՀմանադրութիւնը, ո՞վ ււեց այդ, ինչո՞ւմն է երեւում աղաւութիւնը»: Երբ մի առիթով այդ Հարցը ւվել էին Բաղր խանին, նա բուռն կերւով ւաւասխանել էր. «ՍաՀմանադրութիւնը Ասււա՛ծ է ււել...»1: Եւրեմը մայրաքաղաք եկավ այն ժամանակ, երբ սրվել էին Հակասություններն իչխանական բոլոր թների միջն: Մեջլիսի Հեւ կառավարության Հարաբերությունները սրվել էին այն ւաւճառով, որ վերջինս մւադիր էր բարձր ւոկոսներով արւաքին ւոխառություն կնքել, իսկ մեջլիսը կւրականաւես մերժել էր ն դիմել լայն Հասարակայնությանը՝ միանալու իր բռնած դիրքին: Նոր Պարսկասւանը Հնից ժառանդել էր քայքայված մի ւեւություն: Երկիրը ւոքր ի չաւե կարդի բերելու Համար Հարկավոր էին թե՛ ժամանակ, թե՛ խոՀական դործունեություն ն թե՛, մանավանդ, ւող: Առանց բարելավելու երկրի ֆինանսական դրությունը, չէր կարելի չարունակել ւեւական չինարարության դործը: Բայց ինչւե՞ս ն որւեղի՞ց ւող ճարել: Մնում էր միայն դիմել արւաքին ւոխառության: Փոխառությունը վւանդավոր չէ, եթե երկրի կառավարությունը ւոխառած դումարներն ամենից առաջ դործածում է ւնւեսությունը ղարդացնելու միջոցով ժողովրդի սոցիալական դրությունը բարելավելու ն լուսավորություն ւարածելու վրա: Թե այդ դումարները ւարսից նոր կառավարությունն ինչւե՞ս կդործադրեր՝ այս էր խնդիրը: Պարսկասւանը կամենում էր երկրի դործերով չաՀադրդռված եվրուական մեծ ւեւություններից Հինդ միլիոն ռուբլու ւոխառություն ձեռք բերել: Մեծ Բրիւանիան ն Ռուսասւանն ամենայն ւաւրասւակամությամբ ւալիս էին այդ դումարը, բայց դնում էին իրենց ւայմանները, այն է՝ իրենք են վե1

«Հորիղոն», ‹ 120, 4 Հունիսի 1910 թ.:

րաՀսկելու իրենց ւված դումարները, իսկ ռուսաց կառավարությունը նույնիսկ ւաՀանջում էր, որ ւարսից ժանդարմերիայի բոլոր ՀրաՀանդիչները ռուսներ լինեն1: Այդ ւաՀանջների Հեւ Պարսկասւանի կառավարությունը դժվարանում էր Հաչւվել: Բայց իրերի դրությունն ուրիչ Հնարավորություն չէր ւալիս: Որքան էլ եվրուական վերաՀսկողությունը ցանկալի չլիներ, բայց եթե կառավարությունը խոՀուն քաղաքականություն վարեր, սւացած դումարները ւեղին ու խնայողաբար օդւադործեր, աւա երկրի ւնւեսական դրությունը չոււով կարող էր բարելավվել: իմւերիալիսւական ւեւություններից ւոխառությունը Պարսկասւանի Հեղաւոխական ու դեմոկրաւական ւարրերն ընկալեցին որւես երկրի վերջնական դաղութացմանն ուղղված Հերթական դավադրություն: ԹեՀրանում, իսֆաՀանում, Թավրիղում, Ղաղվինում ն այլուր կաղմակերւվում էին բողոքի ՀանրաՀավաքներ կառավարության մւադրության դեմ, որի անխուսաւելի Հեւնանքն էր լինելու իմւերիալիսւական ւերություններից երկրի կախվածության ուժեղացումը: Փոխառության դեմ լայն չարժում էր սկսվել մայրաքաղաքի կանանց չրջանում, որոնց մեջ իր աչխուժությամբ աչքի էր ընկնում Եւրեմի կինը՝ ԱնաՀիւը: Նա ԹեՀրանի մեդրեսեներում դումարում էր կանանց ՀանրաՀավաքներ, որոնցում արւաքին ւոխառության դեմ բողոքի բանաձներ էին ընդունվում: Ավելին, կանայք ԹեՀրանում ն ուրիչ քաղաքներում Հանդես էին դալիս ի նւասւ ներքին ւոխառության, միայն թե չխորացվեր երկրի դերիչխանության (սուվերենության) ունաՀարումը: Հայրենասիրական ւրամադրություններն այնքան էին ուժեղացել, որ մի քանի Հարյուր ւարսիկ, թուրք ն Հայ առնւրականներ մեջլիսին էին ներկայացրել արւասաՀմանյան ւոխառության դեմ բողոք, որում Հայւարարել էին, թե դրա ւոխարեն իրենք ւաւրասւ են ւեւությանը վճարել ոչ միայն անուղղակի Հարկեր, այլն կաւարել միանվադ մուծումներ:

Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 39, 10 դեկւեմբերի 1909 թ.:

Այդ ւայմաններում կառավարությունը դեռնս 1910 թ. ւեւրվարի 8-ին Հայւարարել էր, թե ինքը մւադիր է Հրաժարական ւալ, եթե մեջլիսը մերժի ւոխառություն վերցնելը: Մեջլիսն ամուր կանդնել էր իր ւեսակեւին: Փեւրվարի 15-ին ՍիւաՀդարը կառավարության Հրաժարականի խնդրադիր էր Հանձնել ԱՀմեդ չաՀին, որը դա մերժել էր ն առաջարկել էր մեջլիսի Հեւ լեղու դւնել: ի վերջո Հնարավոր էր դարձել ճդնաժամը ՀաղթաՀարել՝ կառավարության կողմից ւոխառության կնքումը ժամանակավորաւես Հեւաձդելու չնորՀիվ: Նախարարները մնացել էին իրենց ւաչւոններում: Բայց աՀա՛ մի քանի չաբաթ անց կառավարությունը Հակվել էր նորից բարձրացնելու ւոխառության Հարցը, որը նոր բողոքների ւեղիք էր ւալիս: Փոխըմբռնում չկար բուն կառավարության մեջ: Այսւեղ ւարաձայնությունները սուր կերւարանք էին առել Հաւկաւես երկրում Ռուսասւանի խաղացած դերի դնաՀաւման Հարցի չուրջ, որից էլ ւեւք է բխեին կառավարության Հեւադա անելիքները: Նախարարներից ոմանք կարծիք էին Հայւնում, որ միննույնն է, ռուսները ձեռք չեն քաչելու իրենց սւառնալիքներից ն վաղ թե ուչ մւնելու են ԹեՀրան, ուսւի ւեւք է լեղու դւնել նրանց Հեւ՝ քաղաքական ճդնաժամից ւակաս կորուսւներով դուրս դալու Համար: Ուրիչներն այն կարծիքին էին, որ ԹեՀրան ղորք մւցնելու ռուսների մւադրությունը ւեւք է խաւանել ղենքով: Այդ քաղաքական դծի կողմնակիցների դլուխը կանդնեց Եւրեմը, դւնելով, որ ճդնաժամը ՀաղթաՀարելու Համար ւեւք է Համախմբել սաՀմանադրականների բոլոր ուժերը, կռիվ Հայւարարել ւարւվողական ւրամադրություններին ն ամեն դնով ւաչււանել մայրաքաղաքը Հնարավոր ներխուժման ունձդություններից: Բայց ոչ բոլորն էին Համողված, որ կառավարությունն ի վիճակի է որդեդրելու Եւրեմի ւեսակեւը, որն, ըսւ էության, ՀՅ դաչնակցության ւաչւոնական ւեսակեւն էր: Եւրեմն ու նրա կողմնակիցները նան ւաՀանջում էին չարունակել ն ուժեղացնել ռուսական աւրանքների՝ դեռնս 1909 թ. աչնանն սկսած բոյկուը:

կառավարության մեջ Հակառուսական ւրամադրությունների բորբոքումը չէր կարող աննկաւ մնալ Պեւերբուրդի աչքից: Սւոլիւինի կառավարությունը մեղադրում էր ՍիւաՀդարին այն բանի Համար, որ նա ոչ միայն որնէ միջոց չի ձեռնարկում կանդնեցնելու այդ ընթացքը, այլն խրախուսում է Ռուսասւանի դեմ ուղղված ձեռնարկները: Բայց Պեւերբուրդի կառավարության մւքում ուրիչ բան էր: Այդ ւաՀին նրա Հիմնական նւաւակն էր կառավարությանը, մեջլիսին ու անջումեններին մեղադրելով անճարակության Համար, նրանց դեմ Հանել ժամանակին սաՀմանադրական չարժմանն աջակցած, բայց այժմ նոր իչխանություններից Հիասթաւված Հասարակական խավերին, երկրում դրությունն է՛լ ավելի անկայուն դարձնել ն ւայմաններ սւեղծել Հեղաւոխական ուժերի դեմ լայնածավալ ռաղմական դործողություններ սկսելու Համար: Դեռնս 1910 թ. ւեւրվարի 4-ին ԹեՀրանում ռուսաց դեսւանն իր կառավարության անունից ւարսից կառավարությանը ւեղեկացրեց, որ Ղաղվինում դւնվող ռուսական ղորքերի մի մասը ւեղաւոխվում է ԹեՀրան: Պաւճառաբանությունն այն էր, որ, իբր, ռուսաց դեսւանաւան մուերքում Հայւնաբերվել են սւառնական թռուցիկներ, որոնցով կոչ է արված՝ Պարսկասւանից ռուսական ղորքերը դուրս չբերելու դեւքում ւայթեցնել դեսւանության չենքը: Եվ աՀա՛ այժմ, Պեւերբուրդը կրկնում էր իր սւառնալիքը՝ կառավարությունից ւաՀանջելով միջոցներ ձեռնարկել դադարեցնելու իր անդամների մի մասի Հակառուսական Հարձակումներն ու դործողությունները ն ընդՀանրաւես մչակել ու իրականացնել երկիրը կայունացնելու որոչակի ծրադիր: կառավարության նախադաՀ ՍիւաՀդարն այդ օրերին առիթը բաց չէր թողնում Հայւարարելու, թե Պարսկասւանում վերջին երկու ւարիներին քաղաքական դրությունն այնքան կայուն չի եղել, ինչւես վերջին չաբաթներին ն Հույս ունի, որ իր դլխավորած կառավարությունն ի վիճակի կլինի առաջիկա ամիսներին ավելի կայունացնելու դրությունը: իր կառավարու591

թյան Հաջողություններից մեկը նա Համարում էր այն, որ ւարսից սաՀմանադլխային քաղաքներում դւնվող օսմանյան ղորքերը ւեւրվարի 10-ից սկսել էին Հեռանալ երկրի սաՀմաններից: Բայց կառավարության վարկը չարունակում էր իջնել: ՍիւաՀդարին անձնաւես մեղադրում էին, թե նա ավելի ՀակաՀեղաւոխական է, քան Հեղաւոխական, որովՀեւն դնալով իր չուրջն է Համախմբում ժողովրդի Համար աւելի մարդկանց, որոնք երեկ ՄաՀմեդ Ալի չաՀի երկրւադուներն էին ն այդւես էլ մնացել են: իր դեմ Հնչած մեղադրանքները չեղոքացնելու միջոցներից մեկը ՍիւաՀդարը Համարեց Սաթթար ն Բաղր խաներին Թավրիղից մայրաքաղաք կանչելը ն նրանց Հաւուկ ւաւիվներ ւալը: Վերջիններս ժամանեցին ԹեՀրան: կառավարությունը Հսկա ընդունելություն սարքեց՝ վրաններ խւելով ճանաւարՀին ն Հաղթական կամարներ ւաւրասւելով: իսկ քաղաքում նախաւաւրասւվեցին ու անցկացվեցին բաղմաթիվ Հանդիսություններ: Այդ ձեռնարկը նույնւես ի վիճակի չեղավ բարձրացնելու կառավարության ղեկավարի ընկած վարկը: ՍիւաՀդարը Հանդեց այն մւքին, որ իր դիրքերը կարող են ամրաւնդվել, եթե Հնարավոր լիներ մի կարնոր Հաղթանակ ւանել կռվի դաչւում: 1910 թ. Հունիսի առաջին ւասնօրյակում միաւեւականներն աւսւամբություն էին բարձրացրել Համադանում: Եւրեմը Համադանի վրա դնալու ն աւսւամբությունը ճնչելու Հրաման սւացավ: Մուենալով քաղաքին, Եւրեմի ղորամասն անմիջաւես անցավ դրոՀի: Հակակառավարական ուժերը լուրջ դիմադրություն ցույց չւվեցին, որովՀեւն դրանց Հրամանաւարությունը սարսաւով էր ւեղեկացել Արդաբիլում չաՀսնանների կրած ջարդի մանրամասներին: Գրավելով Համադանը, կառավարական ղորքը ղինաթաւեց միաւեւական ջոկաւներին ն Հաղթականորեն վերադարձավ ԹեՀրան: Այդ Հաղթանակը նույնւես չւրկեց ՍիւաՀդարին: Նա չկարողացավ չեղոքացնել իրեն ուղղված մեղադրանքները ն, ի վերջո, Հունիսի 25-ին Հրաժարական ներկայացրեց:

Ռուսական դեսւանության դիվանադեւ Ս. Ս. Պոկլնսկիկողելը ԹեՀրանից Հունիսի 26-ին Հեռադրով Հաղորդում էր Թիֆլիս. «Հաչվի առնելով իր նկաւմամբ թչնամական վերաբերմունքը, ՍիւաՀդարը երեկ Հրաժարական է ւվել, որը չաՀի խնամակալը (ռեդենւը) Հավանաբար կընդունի»: Նչելով այն Հավանական թեկնածուներին, որոնք կմւնեն նոր կառավարության մեջ, նա չարունակում էր. «Նկաւի առնելով այսւեղ ձնավորված Համողմունքը, որ Եւրեմը ներկա րուեին Հանդիսանում է երկրում կարդը վերականդնելու Համար ամենաՀարմար մարդը, ենթադրվում է, որ նա կնչանակվի ոսւիկանության նախարար ն նրան կենթարկվեն նաՀանդային ոսւիկանական բոլոր Հիմնարկները»1: 1910 թ. Հունիսի 28-ին չաՀի նոր խնամակալ Նասր օլ Մոլքն ընդունեց ՍիւաՀդարի ն Սարդար Ասադի Հրաժարականը: Նոր կառավարություն կաղմելը Հանձնարարվեց արքունի նախարար Մոսւոուֆի օլ Մեմալիքին2 (իսկական անունը՝ Միրղա էՀսան խան): Այդ դործողությունից Հեւո չաՀի խնամակալը մեկնեց Եվրուա:

ՍԱԴՐԱԶԱՄ ԱԹԱԲԵկի ԱՆՎԱՆ ԶԲՈՍԱՅԳՈՒ ԴԵՊՔԸ

Երկրում դոյություն ունեցող բաղմաթիվ ոչ-ւեւական ռաղմական կաղմավորումներից չաւերն իրենց Համարում էին ինքնիչխան, թույլ էին ւալիս անընդունելի դործողություններ՝ սաՀմանադրությունն օդւադործելով որւես ցուցանակ, բնակչության չրջանում կաւարում էին բռնություններ ն Հակաօրինական ուրիչ արարքներ: Շաւ ղինված ջոկաւներ Հիմնականում կաղմված էին լյումւենացված ներքնախավերի ներկայացուցիչներից, որոնք կողուոււներ կաւարելու առիթը բաց չէին

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. IV, с. 239-240. Նույն ւեղում, էջ 248:

թողնում: Այդ ւեսակեւից Հաւկաւես դաւաւարւելի դեր էին կաւարում Սարդար Մուխիի ն Զարղամ Սոլթանի ւխրաՀռչակ ղինված կաղմավորումները: Ելնելով դրանից, կենւրոնական կառավարությունը 1910 թ. Հունիսի 23-ին Հրաման արձակեց, որի Համաձայն՝ Հեղաւոխական բոլոր ռաղմական խմբավորումներն ու ջոկաւները ւարւավոր էին մւնել կանոնավոր բանակի մեջ, իսկ ովքեր չէին ւաւադում մւնել ղորանոց, ւեւք է ղինաթաւ լինեին, ղենքերը Հանձնեին ն քաղաքացիական աչխաւանքների անցնեին: կառավարության Հրամանի կաւարման ւաւասխանաւվությունը դրվեց Եւրեմի վրա: Անցնում էր ժամանակը, բայց ղինաթաւման դործն առաջ չէր դնում: Զինաթաւվել էր միայն երկու ջոկաւ՝ Հայերից կաղմված Եւրեմի ջոկաւը ն Հայդար խան Ամու օղլու բախւիարական ջոկաւը: Մյուս ղինված խմբերը ն խմբավորումները սւասողական դրության մեջ էին: իր Հերթին, Պեւերբուրդը նույնւես ւաՀանջում էր ղինաթաւել ոչ միայն կառավարական բանակի մեջ չմւնող ղինված ջոկաւները, այլն իր աղդեցության դուու ողջ բնակչությանը: ԹեՀրան ուղարկված իչխան Վաւբոլսկին ւարսից կառավարության Հեւ ւեւք է քննարկեր ղինաթաւման Հարցերը: 1910 թ. Հուլիսի 22-ին Ս. Ս. Պոկլնսկի-կողելը Հեռադրում է Թիֆլիս, ւեղեկացնելով, որ Մոսւոուֆի օլ Մեմալիքի կառավարությունը կողմ է իր նկաւմամբ թչնամաբար ւրամադրված առավել խոչոր ջոկաւների (բախւիարներ, ֆիդայիներ) ն ժանդարմերիայի ու ոսւիկանության մի մասի ղինաթաւմանը: Հեռադրում նչված էր, որ կառավարության դեմ Հանդես եկողների թվում են «Սաթթար ու Բաղր խաները ն Մոիղ Սոլթանը՝ 400500 Հոդով, որոնց Հարում է կառավարությանն ընդդիմադիր բնակչության մի մասը: Զինաթաւումը Հավանաբար կՀանդիւի ուժդին դիմադրության»1: Ռուսական դիվանադիւական ւասւաթղթերից երնում է,

‘‘Сборник дипломатических документов ...’’, вып. V, СПб, 1912, с. 22.

որ կառավարությանը չենթարկվելու Սաթթարի ն Բաղրի բռնած դիրքը ջերմ արձադանք էր դւել Հյուսիսային Պարսկասւանի միաւեւական ուժերի մու: Թավրիղից Հուլիսի 22-ին ԹեՀրան ուղարկած Հեռադրով Թավրիղի ռուսական Հյոււաւոսության դլխավոր քարւուղար Միլլերն այդ մասին նչում էր, որ չոււով «այսւեղ են դալու Թաղիղադեն, Սաթթար ն Բաղր խաները» ն որ այդ լուրը քաղաքում Հակակառավարական խմորումներ է առաջ բերել1: Հուլիսի 22-ին կառավարությունը ւարածեց մի թռուցիկ, որով բնակչությանը կոչ էր անում 48 ժամվա ընթացքում ամբողջովին ղինաթաւվել: Աղդարարվում էր, որ իրանյան նոր Հրացան կամ «Մաուղեր» Հանձնելու դիմաց վճարվելու է 45-ական թուման, իսկ ովքեր կարձանադրվեն ծառայելու կանոնավոր բանակում, իրավունք կունենան ւաՀւանելու իրենց ղենքը: Դա վերաբերում էր նան կառավարությանը կողմնակից բոլոր ֆիդայիներին: Երկու օրը լրանալուց Հեւո ղենքը վերցվելու էր ուժով, իսկ դիմադրություն ցույց ւվողներին սւառնում էր դնդակաՀարություն: Թռուցիկում նան նչված էր. «Հրեւակոծության կենթարկվեն այն ւները, որւեղից դիմադրություն ցույց կւրվի: Զինաթաւման դործողությունների ղեկավարումը կՀանձնարարվի Եւրեմին ...»2: Հուլիսի 24-ին երեկոյան լրացել էր ղինաթաւման ժամկեւը, բայց որնէ մեկը ղենք չէր Հանձնել3: Մի քանի նախաղդուչացումներից Հեւո կառավարության որոչումը չէին կաւարում նան Սաթթար ն Բաղր խաները: Թավրիղեցի ու կովկասցի Հեղաւոխականների Հեւ նրանք բնակվում էին ԹեՀրանի Սադրաղամ Աթաբեկի անվան ղբոսայդում ն իրենց ամսականները կանոնավորաւես սւանում էին կառավարությունից: Զնայած դրան, ինչւես իր Հուչերում նչել է խմբաւեւ Ավեւիս Վարդանյանը, Սաթթարը ն Բաղրը դժդոՀ էին: ԴժդոՀ էր մանավանդ առաջինը, որը, Վարդանյանի վկա1

“Сборник дипломатических документов ...”, вып. V, с. 22. Նույն ւեղում, էջ 31-32: Տե՛ս նույն ւեղում:

յությամբ, ձդւում էր ղինվորական նախարար դառնալ: Սդւվելով Սաթթարի ն Բաղրի թողւվությունից, նրանց ենթակաները նույնւես իրենց սանձարձակ էին ւաՀում՝ նեղելով բնակչությանը: Հարցը մւավ ւակուղի, ն կառավարությունը նիսւ դումարեց ելք դւնելու Համար: Որոչում ընդունվեց Սաթթար ն Բաղր խաներին 24 ժամ ժամանակ ւալ՝ կառավարությանն օրինավոր ւաւասխան ւալու Համար1: Այդ ընթացքում Եւրեմն ու Քեռին մի քանի անդամ դնում ու Հանդիւում են նրանց Հեւ, ւորձում Համողել, որ ենթարկվեն կառավարության ՀրաՀանդին, բայց՝ աւարդյուն: Ավելին, կոչւ ու կուիւ ւաւասխաններ են սւանում: Եւրեմն իր բնակարանում խորՀրդակցություն է Հրավիրում քննելու, թե ինչւե՞ս ւեւք է դուրս դալ սւեղծված վիճակից: Մասնակիցները ւեսակեւ Հայւնեցին, որ ղինաթաւումը ւեւք է կաւարեն ոչ թե Հայերը, այլ Սարդար Ասադի բախւիարները: Մոսւոուֆի օլ Մեմալիքի կառավարությունն սւիւված դիմեց կւրուկ միջոցների՝ Եւրեմին ն Սարդար ԲաՀադուրին Հրամայելով ուժ դործադրել ն ղինաթաւումն իրականացնել: Նույնիսկ դրանից Հեւո Եւրեմը նս մեկ անդամ ւորձեց ֆիդայական ջոկաւների Հրամանաւարներին Համողել ենթարկվել կառավարության ւաՀանջին՝ առանց բարդություններ սւեղծելու: Դրանով իսկ նա ձդձդում էր Հրամանի կաւարումը, իսկ կառավարությունից չւաւեցնում էին: Եւրեմը ւաՀանջեց դրավոր Հրաման, որը ն անմիջաւես սւացավ: Եւրեմին այլ ելք չէր մնում: Նա չէր ուղում ըմբոսւ խռովարար լինել ն Հանդես դալ այն իչխանության դեմ, որի սւեղծման Համար Հենց ինքն էր ւայքարել: Հայաղդի ոսւիկանաւեւին ֆիդայիների դեմ Հանելու նախարարների խորՀրդի որոչումը մաքիավելական մի ծրադիր էր՝ աւադայում իրենց օձիքը ւաւասխանաւվությունից աղաւելու Համար: Խայծը նեւված էր, ն Եւրեմն իր դաչնակցական ըն1

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12 (454), դեկւեմբեր, 1963, էջ 51:

կերներով ընկավ լարված ծուղակի մեջ՝ իր անցանկալի Հեւնանքներով: 1910 թ. Հուլիսի 25-ի երեկոյան Եւրեմը Հայ ն բախւիար մարւիկներով ու երկու թնդանոթով չրջաւաւեց Աթաբեկի ղբոսայդին ն անմիջաւես ինքն սկսեց կրակել թնդանոթից: Սաթթարի ն Բաղրի Հրամանի ւակ ղբոսայդում դւնվող ղինյալների թիվը 300 էր1: Սկղբում Հայերի 20 Հոդանոց խումբը չէր միջամւում, մւածելով, որ Սարդար ԲաՀադուրի բախւիարներն արադորեն ւարւության կմաւնեն խռովարարներին: Բայց վերջիններս ուժդին դիմադրություն էին ցույց ւալիս2: Վերջաւես, Եւրեմը Հայ մարւիկներին Հրամայում է մւնել կռվի մեջ: Ռմբային Հարվածներով նրանք դիրքերից դուրս են մղում Սաթթար խանի ուժերին, որոնք ւախչում են ղանաղան ուղղությունների վրա կամ Հրացանները նեւելով Հանձնվում են: Աթաբեկի այդու կռվում Սաթթար ն Բաղր խաների ղինվորներից սւանվել էր 16 ն վիրավորվել 6 Հոդի, իսկ Եւրեմի ու Սարդար ԲաՀադուրի կողմից սւանվել էր 4 Հոդի՝ 2 բախւիար ն 2 ժանդարմ3: Հայկական ջոկաւը ն բախւիարները մւնում են այն չինությունից ներս, ուր դւնվում էին Սաթթարն ու Բաղրը: Վերջինս անձնաւուր է լինում ն Հայւնում, որ Սաթթար խանը չկա, բայց չոււով վերջինիս դւնում են վերին Հարկում՝ ուչադնաց: Նա ծանր վիրավորվել էր ծնկից4: Վիրավորված Սաթթար խանին ն դաժանորեն ծեծված Բաղր խանին բախւիարները ւեղաւոխում են Սարդար Ասադի եղբոր՝ Սամսամ Սալթանեի (իսկական անունը՝ Նաջաֆ-ղուլի խան Բախւիարի) ւունը5: Դեւքին մասնակից Ավեւիս Վարդանյանի վկայության Համաձայն՝ Հեւնյալ օրը Եւրեմը դնացել էր վիրավոր Սաթթա1

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. V, с. 48-49. Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12 (454), դեկւեմբեր, 1963, էջ 52: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 54: Տե՛ս նույն ւեղում: “Сборник дипломатических документов ...”, вып. V, с. 52.

րին ւեսության: Վերջինս ասել էր, թե իրենք սխալվել ու մեծ Հանցանք են դործել՝ կռվելով կառավարության դեմ ն ւաւճառ դարձել բաղմաթիվ ղոՀերի1: Սաթթար խանը, որը Բաղր խանի ն Սարդար Մուխիի Հեւ երդվել էր մինչն մաՀ կռվել ն չՀանձնվել կառավարական ուժերին, ւարւություն կրելուց Հեւո ւորձել էր անմիւ դիմադրության Համար մեղքը բարդել միայն Սարդար Մուխիի վրա: իրադարձությունների իր բացաւրությունն այսւես էր ներկայացրել Սաթթար խանը “Русское Слово” թերթի թղթակցին ւված Հարցաղրույցում. «Հաղթական կառավարությունը,- ասել էր նա,- որ թաւեց իր եղբայրների արյունը, լուրեր է ւարածում, թե ամեն ինչում ես եմ մեղավոր, թե նա սւառել էր Հակամարւության խաղաղ լուծման բոլոր միջոցները: Դա ճիչւ չէ ... իմ ընկեր Բաղր խանը, իմ ջոկաւի մարդիկ՝ մենք բոլորս, որոչեցինք ղենքը Հանձնել կառավարությանը, ն միայն Հոդալ ֆիդայիների նյութական օդնության մասին ... Այդ ոդով՝ ներքին դործերի նախարարի Հեւ Հեռախոսով բանակցություններն արդեն մուենում էին ավարւին, երբ Հանկարծ ինչ-որ մեկը կրակեց: կառավարությունը ւնդում է, թե այդ ւոխՀրաձդությունն սկսել է իմ ջոկաւը, որը դւնվում էր ղբոսայդում: Դա նույնւես ճիչւ չէ, քանի որ առաջին ղոՀը իմ աղդականն էր, որն այդու ւաւի Հեւնում էր ... Բախւիարների ն կառավարական ղորքերի դեմ կռվում էին միայն Մոիղ Սոլթանի մարդիկ, որը խայւառակ կերւով ւախավ թուրքական Հյոււաւոսություն»2: Պոկլնսկի-կողելը Հուլիսի 29-ին ԹեՀրանից Հեռադրում էր Թիֆլիս. «կառավարության վերջին դործողությունները մեծ դժդոՀություն են առաջ բերել բնակչության չրջանում: Աճում է նան Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12 (454), դեկւեմբեր, 1963, էջ 54 (նչենք, որ Աթաբեկի ղբոսայդու կռվից Հեւո Սաթթար խանի առողջական վիճակն այնւես էլ չբարվոքվեց: Նա վախճանվեց 1914 թ. ԹեՀրանում): “Русское Слово”-ի Հարցաղրույցի արւաւիւը ւե՛ս “Баку” թերթի 1910 թ. օդոսւոսի 8-ի Համարում:

թչնամանքը Հայերի նկաւմամբ, որ բորբոքվել է Աթաբեկի այդին դրավելու ժամանակ Եւրեմի ն նրա Հայրենակիցների խաղացած դլխավոր դերով: Զնայած ոսւիկանության ձեռնարկած խիսւ միջոցներին, մի խումբ վաճառականներ բեսւ են նսւել ՇաՀ Աբդոլ Աղիղ մղկիթում: Ոսւիկանության ւնւրած Մոիղ Սոլթանը 20 ֆիդայիներով անցել է Զերդենդի ւարածք ն բեսւ նսւել թուրքական դեսւանությունում»1: Ֆիդայիների ղինաթաւման դործում Եւրեմի ն նրա ջոկաւի մասնակցությունը դրդռեց Հեւադիմական ւարրերին ու նրանց արւասաՀմանյան ւաչււաններին: Այդ սադրիչ դործողություններին չղլացան դաղւնի խառնվել նան Թուրքիայի ներկայացուցիչները: “Баку” թերթի ԹեՀրանի թղթակցի վկայությամբ՝ «... երրորդ օրը մի քանի ւողոցներում Հայւնվեցին թռուցիկներ՝ ուղղված Հայերի, ակնՀայւորեն Եւրեմի դեմ: Ուչադրության է արժանի այն, որ առաջին անդամ դրանցում ակնարկվում է Հայերի կուորածին Թուրքիայում ... (Հավանաբար խոսքը եղել էր կիլիկիաՀայության 1909 թ. աւրիլին ւեղի ունեցած կուորածների մասին:- Հ. Ս.): Այդ թռուցիկների մեծ մասը դւնվեց թուրքական դեսւանաւան մուերքում, որւեղ աւասւան էին դւել սադրիչ Մոիղ Սոլթանը ն նրա «քաջերը»: Համառորեն ասում են, որ այդ դրդռությունները սարքված են թուրքական դեսւանության ւաւերի ներսում, որն այս ւաւմության ամբողջ ընթացքում անվայելուչ ու ւդեղ դեր է խաղացել»2: Աթաբեկի այդու իրադարձությունների Համար Եւրեմին դաւաւարւեցին ոչ միայն կառավարության ներքին Հակառակորդները, թուրք դիվանադեւները, այլն Դաչնակցության ղեկավարները: Վերջիններս Եւրեմին մեղադրում էին ւվյալ ւաՀին ւարսկաՀայության աղդային չաՀերը չըմբռնելու Համար: «Մչակը» դրում էր, որ «Եւրեմի սխալ քայլը Սաթթար խանի եւ ւարսիկ ֆիդայիների նկաւմամբ ւեղի դրդռուած ժողո-

“Сборник дипломатических документов ...”, вып. V, с. 41. “Баку”, ‹ 186, 16 октября 1910 г.

վուրդը կարող է վերադրել ամբողջ Հայութեանը: Անկարդութիւնները սասւկանալու դէւքում ֆանաւիկոս ւարսիկները, անչուչւ, չեն ղլանայ իրենց վրէժխնդրութիւնը թաւել խեղճ ու կրակ սակաւաթիւ Հայութեան դլխին»1: իր Հերթին, «Արօրը» դրում էր. «Ներկայ րուէին Հայը չարժել է ե՛ւ ւարսիկ ամբոխի ղայրոյթը եւ ֆանաւիկոսութեան բռնկումը Եւրեմի մի անխոՀեմ քայլի՝ Սաթթար խանին եւ նրա ֆէդայիներին ղինաթաւ անելու դործի ւաւճառով: Որքան էլ Սաթթար խանը եւ նրա ղինակիցները՝ Բաղր խան եւ այլք՝ արկածախնդիր մարդիկ են, ինչւէս արկածախնդիր է եղել եւ ինքն Եւրեմը, բայց ւարսիկ ժողովրդի աչքում նրանք աղաւադրութեան Հերոսներն են եւ յեղաւոխութեան ղեկավարները: Եւ աՀա՛ այդ Հերոսներին ղինաթաւ են անում. եւ որովՀեւեւ ղինաթաւ անողները՝ Հայեր են, ուսւի ւարսիկ ամբոխը իր ղայրոյթը, վրիժառութիւնը ուղղում է Հայի դլխին, որին նա, իբրեւ ֆանաւիկոս մաՀմեդական, աւում է սրւի խորքում: Ոչ ոքի Համար դաղւնիք չէ, որ մաՀմեդական ամբոխը անարդ եւ ւիղծ է Համարում քրիսւոնեայինչ Արդ՝ ո՞վ կարող է երաչխաւորել, որ երբ խռովութիւնները սասւկանան Պարսկասւանում, 7 միլիօն ւարսիկ ամբոխի մէջ ցիր ու ցան եղած 70.000 Հայերը կարող են աղաւուել մաՀմեդականների մոլեռանդ կաւաղութիւնից»2: Սաթթար խանի ն նրա ֆիդայիների դեմ իրականացրած ռաղմական դործողությունը խորՀրդային ւաւմադրության մեջ միանչանակ ներկայացված է որւես դավաճանություն Հեղաւոխության դործին3: Դեւքին չաւաղանց կողմնակալ մուեցման բաղմաթիվ օրինակներից Հիչաւակենք թեկուղ Մ. Ս. իվանովի «իրանի ւաւմության ուրվադծեր» դիրքը: Այնւեղ կարդում ենք. «1909 թ. սկղբին դաչնակ[ցական]ները մասնակցություն ունեցան չաՀական իչխանության դեմ ուղղված Հեղաւոխական «Մչակ», ‹ 226, 13 Հոկւեմբերի 1910 թ.: «Արօր», ‹ 8, 9, 10, օդոսւոս, սեււեմբեր, Հոկւեմբեր, 1910, էջ 199: АВПР, ф. Персидский стол, д. 3837, л. 258.

ելույթներին: Բայց Հեւադայում նրանք ծառայության անցան իրանի չաՀի ն իրանական խաների մու (2:- Հ. Ս.) ն օդւադործվեցին Հեղաւոխական ւարրերի դեմ, ֆիդայական ջոկաւների ղինաթաւման Համար (2:- Հ. Ս.)» 1 ն այլն: Հեւադա չարադրանքում ավելի Հեռու դնալով, իվանովը դրում է. «1910 թ. օդոսւոսին կառավարության Հրամանով ԹեՀրանի ոսւիկանությունը դաչնակ[ցական] Եւրեմի Հրամանաւարությամբ ն բախւիարների ջոկաւը կաղակական բրիդադի օժանդակությամբ ղինաթաւեցին Սաթթարի ն Բաղրի դլխավորած Հեղաւոխական ֆիդայիների ջոկաւները: ... Ֆիդայական ջոկաւների ղինաթաւման Հեւնանքով իրանական Հեղաւոխությունը ղրկվեց իր առավել ւոկուն ղինված ուժից: Հեղաւոխական ֆիդայական ջոկաւների ղինաթաւումը դաչնակ[ցական] Եւրեմի ղեկավար մասնակցությամբ կրկին ցույց էր ւալիս այն ՀակաՀեղաւոխական դերը, որ խաղում էին դաչնակ[ցական]ները իրանական Հեղաւոխության մեջ»2: Պաւմության բացաՀայւ խեղաթյուրման ցայւուն օրինակ է Ն. Մ. Լավրովի աչխաւությունը: Հեղինակը դւնում է, որ Եւրեմն ընդՀանրաւես դավաճանական դեր է խաղացել ւարսկական Հեղաւոխության մեջ: «Երբ 1910 թ. աւրիլին ԹեՀրան ժամանեցին թավրիղցի ֆիդայիները՝ Սաթթար խանի դլխավորությամբ,- դրում է նա,- Եւրեմը, լինելով ժանդարմերիայի ւեւ, բախւիարների Հեւ կաղմակերւեց Հեղաւոխական ֆիդայիների կուորած: Դա ուժդին Հարված էր Հեղաւոխությանը»3: Ավելին, նա ւնդում է, որ Եւրեմի «դավաճանությունն» է իբր եղել ւարսկական Հեղաւոխության ւարւության դլխավոր ւաւճառը: «Մեջլիսի անդործությունը ն իրանյան բուրժուակալվածաւիրական աղաւական առաջնորդների դավաճանությունը թուլացրին իրանյան ժողովրդական ղանդվածների Հեղաւոխական ճնչումը»4: Այդ ամենի Հեւնանքով 1911 թ. դեկ1

Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, с. 234. Նույն ւեղում, էջ 239: Николай Матвеевич Лавров, Турция и Иран в 1870-1918 годах, с. 44. Նույն ւեղում:

ւեմբերին «անդլիական դործակալ Սարդար Ասադը ն դավաճան Եւրեմը ցրեցին մեջլիսը»: Հենց այդ ւաւճառով «Հեղաւոխությունը ւարւություն կրեց»1: ԽորՀրդային Հեղինակների՝ ւարսկական Հեղաւոխության ւաւմության խեղաթյուրումներն ու ավերումները ծուռ Հայելու մեջ են ներկայացնում ւեղի ունեցած իրական դործընթացները∗: Պարսկական Հեղաւոխական չարժմանը Հայերի ունեցած մասնակցությանը այդ ւաւմաբանների՝ թչնամանքի Հասնող դնաՀաւականներ ւալու Հիմնական ւաւճառը չարժման ականավոր դեմքի՝ Եւրեմ Դավթյանի դաչնակցական լինելն էր: ինչ վերաբերում է նրան «դավաճան» Համարելուն, աւա դա արւառոց սոււ էր, մանավանդ երբ խոսքը վերաբերում է Աթաբեկի ղբոսայդու դեւքերին: Զէ՞ որ թե՛ Եւրեմը, թե՛ Սաթթարը կռվել ու արյուն են թաւել նույն նւաւակի՝ ւարսկական սաՀմանադրությունը ւաչււանելու Համար: Նրանց Համաւեղ Հաղթական ւայքարի արդյունքում էր ւաւալվել ՄաՀմեդ Ալի չաՀը ն սւեղծվել նոր իչխանություն, որը Հենց սկղբից սւիւված եղավ կենաց ու մաՀի կռվի մեջ մւնել սաՀմանադրության թչնամի ներքին ու արւաքին ուժերի դեմ: Եւրեմը մինչն իր կյանքի վերջը անդավաճան կանդնած էր նոր կարդերի ւաչււանության դիրքերում, իսկ Սաթթարը կռվի դուրս եկավ այդ կարդերը խորՀրդանչող կառավարության դեմ: Այլ խոսքով, ւվյալ ւարադայում դավաճանը (եթե կարելի է այդւես որակավորել) Սաթթարն էր, այլ ոչ թե Եւրեմը: Տվյալ ժամանակաՀաւվածում իչխանությունների արածն առավելադույնն էր, ինչը Հնարավոր էր անել Արնելքի առավել Հեւամնաց երկրներից մեկում՝ Պարսկասւանում: Որքան էլ Հերոսական լինեին Եւրեմն ու Սաթթարը, միննույնն է, նրանք չէին կարող իրենց առջն դնել այնւիսի խնդիրներ, որոնց լուծման ուղիների մասին

Николай Матвеевич Лавров, Турция и Иран в 1870-1918 годах, с. 44. Թերնս միակ բացառությունը Գ. Վ. Շիւովի "Персия под властью последних Каджаров” դիրքն է: Շիւովի դիրքը լույս էր ւեսել այն ժամանակ (1933 թ.), երբ խորՀրդային ւաւմադրության մեջ դեռ կային բաղմակարծության անցյալի ավանդույթների մնացորդները: ∗

դաղաւար իսկ չունեին: իսկ խորՀրդային ւաւմաբանների՝ Սաթթարին ւված դնաՀաւականներից Հեւնում է, թե նա իբր ունակ էր նույնիսկ ւայքար մղելու ՀարսւաՀարված դասակարդերի աղաւադրության ն երկրում սոցիալիսւական կարդերի նման մի բան սւեղծելու Համար: Հենց այդ ղառանցանքն է նրանց մղել մի կողմից՝ դերադնաՀաւելու ու երկինք բարձրացնելու Սաթթարին, մյուս կողմից՝ սւորադասելու ն մրուելու Եւրեմին:

ՇիԱ ՀՈԳԵՎՈՐԱկԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՍՏիՃԱՆԱկԱՆ ՆԱՀԱՆԶԸ

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ ՍկԶԲՈՒՆՔՆԵՐիՑ

ինչւես ն սւասելի էր, Աթաբեկի ղբոսայդում ւեղի ունեցած անցանկալի դեւքը չաւաղանց բացասական աղդեցություն ունեցավ երկրի ւաՀւանողական չերւերի, մուսուլման Հոդնորականության ն նրա քարողների աղդեցության ւակ դւնվող ղանդվածների վրա: Թուրք Սաթթար խանի դեմ ձեռնարկած դործողությունը ղայրույթի ալիք բարձրացրեց Հաւկաւես Աւրւաւականի ն այլ նաՀանդների թուրք բնակչության մեջ: Բարձրասւիճան Հոդնորականությունը ւարսից չաՀերի իչխանության Հղորացման ժամանակներում, Հաւկաւես Նասրէդդին չաՀի օրոք, կորցրել էր իր նախկին Հեղինակությունն ու դիրքերը ն դրանք վերականդնելու Համար մւել էր սաՀմանադրական չարժման մեջ՝ նւաւակ Հեւաւնդելով երկրում նոր կարդեր Հասւաւվելու ւայմաններում բացարձակ ւիրաւեւողի դիրքեր ձեռք բերել: կյանքն աւացուցեց, որ եթե սաՀմանադրական չարժման առաջին երկու-երեք ւարիներին Հոդնորականությունը Հակառակ էր միաւեւական իչխանությանը (Համենայն դեւս՝ այդւես էր ներկայանում), նւասւում էր չաՀական իչխանության ւաւալմանը, դա բխում էր ոչ թե սաՀմանադրական աղաւությունների նկաւմամբ նրա Համակրությունից, այլ՝ Ղաջարների միաւեւության ւեղը բռնելու ձդւումից: Սւեղծել ասւվածա603

ւեւական (թեոկրաւական) Հանրաւեւություն ն նրա կյանքը կարդավորող Հիմնական օրենք (սաՀմանադրություն) Հայւարարել չարիաթը,- ա՛յս էր չիա բարձրասւիճան Հոդնորականության նւաւակը: իսկ դա նչանակում էր Հերքել սաՀմանադրության դաղաւարն իսկ: ՍաՀմանադրական չարժման ւարիներին մուսուլման կղերն առանց արյուն թաւելու ւաւկառելի ւնւեսական ուժ էր դարձել: Նրա առավել աղդեցիկ ներկայացուցիչները դարձել էին մեծաՀարուսւ կալվածաւերեր, թչվառ դյուղացիության արյունը ծծող ձրիակերներ: Մյուս կողմից, մեջլիսի ւաւդամավորների արմաւական մի չարք ւաՀանջները Հեղաւոխության մեջ մւած վերին դասերին ն մանավանդ բարձրասւիճան Հոդնորականությանը Հիասթաւություն էին ւաւճառել: Մի քանի ւարի առաջ իրենց սաՀմանադրական բարեւոխումների ջերմ կողմնակից Համարող մուսուլման կղերականներն այժմ բոլորովին ուրիչ ձդւումներ էին դրսնորում՝ Հեղաւոխության նկաւմամբ բացաՀայւ ունձդություններ կաւարելով: Ավանդական ավաւաւեւներերի ւես նրանք նույնւես դարձել էին ՄաՀմեդ Ալի նախկին չաՀի Հավանական աջակիցը՝ նոր կարդերը ջնջելու նրա ւայքարում: Արդեն 1910 թ. կեսերից մղկիթներում սաՀմանադրական կարդը ւաւալելու բացաՀայւ կոչեր էին արվում: Այաթոլլաները, մուջւեՀիդները, նչանավոր մոլլաներն ու սեյիդները սկսել էին քարողել, թե երկրի օրենքները ւեւք է Հիմնված լինեն ոչ թե սաՀմանադրության, այլ՝ չարիաթի վրա: Մի խոսքով, Հոդնոր դասն սկսել էր սեղմել իր չարքերը ն, կաղմակերւվելով, ձդւում էր ւիրաւեւող դեր սւանձնել երկրի կառավարման դործում: Հաւկաւես վւանդավոր էր, որ Հոդնորականության այդ ձդւումները Համակրությամբ ողջունում էր ժողովրդի Հսկայական մեծամասնությունը: Դա, իՀարկե, ւաւաՀական չէր: Զէ՞ որ ավելի լավ էր ունենալ մի օրենք, թեկուղն անարդար ու վաւ, քան ամեննին չունենալ: Շարիաթն իր ոդով որքան էլ Հնացած ու անՀամաւաւասխան էր արդի քաղաքակրթության ւաՀանջներին, այնուամենայնիվ, դա որոչակի մի օրենսդրություն

էր, որով Պարսկասւանը կառավարվել էր Հարյուրավոր ւարիներից ի վեր: իսկ Հռչակված սաՀմանադրական կարդը դեռ չէր կարողացել սւեղծել ն երկրին ւալ դոնե մեկ օրենք: Այլ խոսքով՝ Պարսկասւանում օրենքը կաւարելաւես բացակա էր, ավելի ճիչւ՝ օրենքի ւեղը բռնել էր իչխանության եկած մի խումբ մարդկանց կամայականությունը: Հինը՝ չարիաթը, Հեւին դիծ էր մղվել, իսկ նորը՝ սաՀմանադրությունը, դեռ չէր կաւարում իրեն Հաւկացրած դերը: Երկիրը վերաՀաս վւանդներից աղաւ ւաՀելու միակ միջոցը նրան որոչակի ու Հասւաւուն քաղաքացիական օրենքներ ւալն էր, որոնց ուժով միայն կվերացվեին կամայականությունները ն ժողովուրդը Հավաւով կլցվեր դեւի նոր կարդը: Բայց, ցավոք, այդւես չեղավ: ՊաւաՀական չէր, որ այս ւայմաններում մուսուլման ժողովուրդը թեքվում էր դեւի նախկին կրոնական օրենսդրությունը՝ չարիաթը, որին ինքը սովոր էր: Եթե ամբոխն այդքան Հեչւությամբ էր ընկնում Հոդնորականների սարդոսւայնի մեջ, դա ցույց էր ւալիս, որ Հեւամնաց ւարսիկն ու թուրքը իրադարձությունների բերումով անբնականորեն չաւ չոււ են արթնացել դարավոր նիրՀից: Խավարի մութ խորչերից նայելով Հանկարծ Հայւնված ւայծառ լույսին, նրանք այլայլվել էին, մնացել չչմած, քանի որ նրանց աչքերի Համար անսովոր էր քաղաքակրթության լույսը: Հենց դա Հոդնորականությանը Հնարավորություն էր ւալիս ամբոխին դործածել իր նւաւակների Համար: Այդ Հոդնորականությունը սաՀմանադրական չարժման սկղբից ինքն էր Հանդես եկել Հակամիաւեւական նչանախոսքերով, ինքն էր եղել չարժման դլխավոր ջաՀակիրներից մեկը: Բայց աՀա՛ այժմ, երբ միաւեւականները ցույց էին ւալիս իրենց ուժը, այդ նույն Հոդնորականությունը Հեւ էր քաչվում՝ աչքերը բացած խեղճ ժողովրդին թողնելով կրակների մեջ: Մարդիկ չէին կարողանում կողմնորոչվել ի՞նչ անել, ո՞ւր դնալ՝ առա՞ջ, թե՞ Հեւ: Ամեն դեւքում, նրանք, միաւեւական թե Հեղաւոխական, դառը ււուղներ էին քաղում: Շիա Հոդնորականության մեջ սկսված նոր չարժումն ուղղվեց Հաւկաւես քրիսւոնյաների ն առավելաւես Հայերի դեմ:

Նա սկսել էր նույնիսկ մղկիթներում, թաքիաներում ն Հրաւարակներում քարողել, թե «ֆրանդացածները» («ֆրանդի մուաբ»), այսինքն՝ եվրուականացված մուսուլմանները բանադրանքի արժանի են1: ՍաՀմանադրության մուծումը երկրի բարձրադիրք Հոդնորականներն այժմ ծանրադույն մեղք էին Համարում: Դրա ւաւասխանաւուներն, ասում էին նրանք, քրիսւոնյաներն են, որոնք չարիաթը ւոխարինելով սաՀմանադրությամբ, ճանաւարՀ են Հարթել երկրում անիչխանության Հասւաւման, նրա ւառակւման ու բաժանման Համար: ՍաՀմանադրության դեմ իր ւայքարին օրինական բնույթ Հաղորդելու Համար մուսուլման կղերը Հենվում էր այդ նույն սաՀմանադրության, Հաւկաւես նրա 1-ին ն 2-րդ Հոդվածների վրա: 1-ին Հոդվածում ասված էր. «իրանի ւաչւօնական կրօնը իսլամութիւնը եւ ջաֆարական ճչմարիւ դաւանութիւնն է (իսնա աչարիէ)»∗: Եվ իրանի ՓադիչաՀը ւարւավոր է ունենալ ն ւարածել այդ կրոնը2: 2-րդ Հոդվածն աղդարարում էր. «իմամ իսնա Աչրիի∗∗ խնամքով եւ օդնութեամբ Ն. ՎեՀ. իսլամ ՇաՀնչաՀի չնորՀիւ եւ իսլամական կրօնաւեւների եւ ընդՀանուր ւարսից աղդի Հոդածութեամբ Հիմնւած Աղդային Ժողովի օրէնքները երբեք եւ ոչ մի ժամանակ չւիւի Հակասեն իսլամական սուրբ կանոններին եւ Մարդարէից Հասւաււած օրէնքներին»3: ԱՀավասիկ երկու Հոդվածներ, որոնք կարելի էր Հիմնական կանոնների ամենաՀիմնականը Համարել: Այլ խոսքով, սաՀմանադրության Հիմնաքարը Ղուրանն էր, որից դուրս չիք էր սաՀմանադրությունը: Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 17, 17 օդոսւոսի 1909 թ., «Մչակ», ‹ 14, 22 Հունվարի 1910 թ.: ∗ Շիա դավանության այն ուղղությունը, որը դավանում է ւասներկու (արաբ.՝ իսնա աչար) իմամների օրինական Հաջորդականությունը: «Հ. Յ. Դաչնակցութիւն, Եւրեմ, ւարսկական սաՀմանադրութիւն», Հաւ. Բ, էջ 49: ∗∗ իմամ իսնա Աչրին 12-րդ իմամն է՝ ՄեՀդին, որն իբր անՀայւացել է ն որի երկրորդ դալսւյանն սւասում է աչխարՀի չիաների մեծամասնությունը: «Հ. Յ. Դաչնակցութիւն, Եւրեմ, ւարսկական սաՀմանադրութիւն», Հաւ. Բ, էջ 49:

Պարսկասւանում Հաճությամբ էին օդւվում Հայերի ծառայություններից ւնւեսության մեջ ն ռաղմական դործում: Այդ երկրում Հայությունը, չարիաթի Համաձայն, նկաւվում էր ոչ թե աղդություն, այլ՝ կրոնական Համայնք: Ուսւի երբ խնդիրը Հասնում էր մուսուլմանների Հեւ նրանց իրավունքների Հավասարեցմանը, այդ դեւքում, չՀաչված բացառությունները, թե՛ ւարսիկները ն թե՛ առավելաւես թուրքերը ղեկավարվում էին մոլեռանդ Հոդնորականության ւաւվիրաններով: Հայերի նկաւմամբ չիա մուսուլման վերնախավի ւրամադրության կւրուկ ւուոխության առաջին լուրջ դրսնորումներից մեկը ւեղի ունեցավ դեռնս 1909 թ. սեււեմբեր-Հոկւեմբերին՝ ւարսկական երկրորդ մեջլիսի ւաւդամավորների առաջադրման ժամանակ: ինչւես նչել ենք, նախընւրական չրջանում կրկին առաջ քաչվեց մեջլիսում երկու Հայ ւաւդամավոր ունենալու ւաՀանջը, որը, սակայն, չբավարարվեց: Դրան դեմ դուրս եկավ Հաւկաւես մուսուլման Հոդնորականությունը, ւաւճառաբանելով, թե ի Հաչիվ մուսուլմանների՝ ւեւության կառավարական մարմիններում չաւաղանց մեծացել են Հայերի դիրքերը ն մեջլիսում նրանց Հեւադա ուժեղացումն անթույլաւրելի է: Երկրորդ մեջլիսի աչխաւանքներն սկսվելուց Հեւո ւարսիկ Հոդնորականությունն ավելի ւաՀւանողական դարձավ: իսկ աՀա՛ այժմ, Աթաբեկի ղբոսայդու դեւքից Հեւո, չիա Հոդնորականությունն ուղղակի աւելություն էր բորբոքում Հայերի նկաւմամբ, որոնք, իբր, ղավթելով կառավարական բարձր ն ցածր ւաչւոնները, կողոււում ու կեղեքում են Պարսկասւանի ժողովրդին1: Բարձրադույն Հոդնորականությունը Հաւկաւես չէր կարողանում մարսել, որ երկրի ողջ նաղմիեն (ոսւիկանությունը) Հանձնված է քրիսւոնյա Հային՝ Եւրեմին, որ նրա չնորՀիվ ոսւիկանությունում ւաչւոններ են սւացել ոչ քիչ թվով Հայեր",

Տե՛ս В. Триа, Кавказские социал-демократы в Персидской революции, с. 115. Սրինակ՝ երկրի ոսւիկանության ղեկավար Եւրեմի ւեղակալն էր Գրիչ խան Դանիելյանը. ւե՛ս Ժանեթ Տ. Լաղարյան, «Հանրադիւարան իրանաՀայոց (ւարսկերեն), ԹեՀրան, 2003, էջ 174: "

բնավ Հաչվի չառնելով, որ նրանք Հիմնականում ղբաղված էին այդ բնադավառի խաղաղ բարեկարդությամբ: Շիա քարողիչների՝ Եւրեմի դեմ ուղղված լուրջ մեղադրանքներից մեկն այն էր, թե «այդ Հայը» մուսուլմաններին իբր Հանել է իրար դեմ ն նրանք անխնա կուորում են միմյանց: 1910 թ. Հուլիսի 3-ին իր ւանը սւանվել էր մուջւեՀիդ Սեյիդ Աբդուլլան1: «իսւիկլալի իրան» («Անկախ իրան») թերթն այդ դեւքի կաւակցությամբ ււադրեց Հոդված, ւնդելով, որ դա ռուսների ձեռքի դործն է, որի նւաւակն է մայրաքաղաքում անկարդություններ ՀրաՀրել ն, օդւվելով դրանից, ԹեՀրան ղորք մւցնել2: Անմիջաւես ւոթորկվեց Հոդնորականությունը: Մայրաքաղաքի Մերվ մղկիթում ն դուրսը բեսւ նսւեցին Հավաւացյալների բաղմամարդ խմբեր, իսկ քաղաքում անկարդություններ սկսվեցին: Ռուսական կողմը կառավարությունից ւաՀանջեց ւաւժել սադրիչներին, այլաւես սւառնաց լայնածավալ ռաղմական դործողություններ սկսել: կառավարությունը, Հույժ անՀանդսւացած, Եւրեմին Հանձնարարեց նչված մղկիթում բեսւ նսւածներին Համողել ցրվել: Երբ Եւրեմը մուեցավ մղկիթին ն ւորձեց ներս մւնել, նրա առջնը կւրեցին, ասելով. «Մինչն այժմ որնէ Հայի թույլ չի ւրվել մւնել մայրաքաղաքի մղկիթները» ն ւակեցին նրա ճանաւարՀը3: Նկաւի առնելով Պարսկասւանի իրադարձություններում Եւրեմի դերի աճման ւաւճառով Հայերի նկաւմամբ Հեւադիմականների ն ամեն ւեսակ մոլեռանդների մեջ թչնամության առաջացումը, Պոկլնսկի-կողելը 1910 թ. Հուլիսի 29-31-ին իր ղեկուցադրում Հաղորդում էր. «... Ամենուրեք նկաւելի է թչնամության ուժեղացումը Հայերի նկաւմամբ՝ կաւված այն աչքի ընկնող դերի Հեւ, որ բաժին էր ընկել Եւրեմին ն նրա ՀամախոՀներին ւարսկական Հեղաւոխության սկղբից»4:

“Сборник дипломатических документов ...”, вып. V, с. 6. Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 11: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 41, նույն միւքը ւե՛ս նան էջ 58-ում:

Անդրադառնալով Եւրեմի Համար սւեղծված չաւ ւաւուկ խնդրին, Թիֆլիսի “Кавказ” թերթի Թավրիղի թղթակիցը ւեղեկացնում էր, որ Եւրեմը Հաչվի է առնում միջավայրի վերաբերմունքը Հայերի նկաւմամբ ն իր ւաՀվածքով ձդւում է Հայության անվւանդ դոյությանը վնասող քայլեր չկաւարել∗: «Եւրեմը, որւէս Հայ, սւիւուած է չաւ ղդոյչ լինել մաՀմեդականների Հանդէւ,- դրում էր թղթակիցը:- Երբ նա Թաւրիղ էր եկել, Հայերը նրա ւաւուին Հիւրասիրութիւն էին սարքել, իրենց ժողովարանում կաղմակերւել էին ւօնախմբութիւններ ու ներկայացումներ: Այդւիսի միջոցառումներից մէկին Եւրեմը ներկայացել էր բախւիարներից կաղմուած իր ղինուած թիկնաղօրով: Նա ւեսքով 45 ւարեկան մարդ է, սովորաբար իրեն ւաՀում է չաւ Համեսւ ու Հանդիսւ, այնինչ նրա թիկնաղօրը այդ միջոցառմանն, ինչւէս ւաւմում են ականաւեսները, անՀամեսւօրէն առաջ էր ընկել եւ ւեղ դրաւել առաջին չարքում, ուղիղ բեմի մօւ: իսկ այդ նոյն ժամանակ Հայերը Եւրեմին ւաչարել էին ղանաղան խնդիրներով, բողոքում էին ւեղացիների ճնչումներից: Բայց նա չաւ ղդոյչ էր, միչւ խուսաւում էր որեւէ միջամւութիւնից ի նւասւ Հայերի: Եթէ իսկաւէս դա այդւէս է, աւա նա չաւ խելացի մարդ է»1: Նույնքան ն ավելի ղդույչ ու խոՀուն կեցվածք էին ընդունել Աւրւաւականի Հայոց թեմի առաջնորդ կարաւեւ եւիսկուոս"" Տեր-Մկրւչյանը ն թեմական խորՀուրդն ամբողջությամբ: Սրբաղանը մչւաւես ղդուչության էր Հորդորում Հայ քաղա∗

Նման կարծիքի էր նան 1910 թ. դեկւեմբերին Թավրիղի դլխավոր Հյոււաւոս նչանակված Ալեքսանդր Միլլերը (ւե՛ս Մաւենադարան, կարաւեւ Տեր-Մկրւչյանի արխիվ, թղթ. 100, վավ. 63): Հոդվածի թարդմանությունը ւե՛ս «Մչակ», ‹ 79, 13 աւրիլի 1910 թ.: "" Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Մաւթեոս Բ իղմիրլյանը 1909 թ. Հոկւեմբերի 26-ին կարաւեւ ծ. վարդաւեւ Տեր-Մկրւչյանին ձեռնադրել էր եւիսկուոս (ւե՛ս «Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք ԺԶ, կարաւեւ եւիսկուոս Տէր-Մկրւչեան (1866-1915), էջ 8)՝ Մուչի առաջնորդ Ներսես Խարախանյան, Ասւրախանի առաջնորդ Մխիթար Տեր-Մկրւչյան ն սինոդի անդամ Մեսրու Տեր-Մովսիսյան ծայրադույն վարդաւեւների Հեւ միասին: Աչխաւության Հեւադա չարադրանքում նրան Հիչաւակելիս օդւադործված է այդ Հերթական եկեղեցական ասւիճանը:

քական դործիչներին, նրանց խորՀուրդ էր ւալիս Հրաւարակային վիճաբանությունների մեջ չմւնել մաՀմեդական Հոդնորականության ն ւարսից քաղաքական դործիչների Հեւ:

ԵՓՐԵՄի կՐկՆԱկի կԱՄԱՎՈՐ ՊԱՇՏՈՆԱԹՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

Եւրեմը լայն դործունեություն էր ծավալել ԹեՀրանի ոսւիկանության ն ժանդարմերիայի արմաւական բարեւոխման ուղղությամբ: Բայց նրա դործունեությունը խոչընդուների էր Հանդիւում: Նրան քննադաւում էին թե՛ աջից (կառավարությունը) ն թե՛ ձախից (սոցիալիսւները ն մյուս բոլոր ձախերը), առաջինները՝ «Շարք» թերթի ն դեմոկրաւական կուսակցության մամուլի ուրիչ օրդանների ւակմանն ընդդիմանալու, երկրորդները՝ Հեղաւոխական ջոկաւները ղինաթաւելու Համար: Սաթթար խանի ն աւսւամբության մյուս անՀնաղանդ ջոկաւների ղինաթաւման մասին Եւրեմը ղեկուցեց կառավարությանը՝ արժանանալով բարձր դնաՀաւականի: Փոխարենը՝ նրա Հասցեին քննադաւությունները չէին դադարում կառավարական ւալաւից դուրս՝ ձախերի կողմից: Միաժամանակ նույն ձախերը Եւրեմին Համակրական դնաՀաւականներ էին ւալիս այն բանի Համար, որ ԹեՀրան վերադառնալուց Հեւո նա, Հավանաբար, երկար խորՀելու արդյունքում, վճռականաւես կանդնել էր երկրում խոսքի աղաւության ւաչււանության դիրքերում ն Հրաժարվում էր կաւարել դեմոկրաւական կուսակցության մամուլի օրդանները ւակելու՝ կառավարության Հանձնարարականը, ւաւճառաբանելով, որ թերթեր ւակելն անօրինական է, քանղի Հակասում է սաՀմանադրության սկըղբունքներին: Ներկայանալով նախարարների խորՀրդի նիսւին, նա այնւեղ մուավորաւես Հեւնյալն էր Հայւարարել. «Ես ոսւիկանաւեւի ւարւականություններն սւանձնել եմ՝ բացառաւես կարդուկանոն Հասւաւելու ն Հիմնավոր օրենքներ սաՀմանելու նւաւակով: Ուսւի չաւ սխալ կլիներ ենթադրել, թե ես Համողմունքներով բյուրոկրաւ եմ: Ես ն իմ ՀամախոՀները ւայքարել ենք երկրում Հասւաւելու Համար

բացառաւես Հավասարություն, խոսքի աղաւություն, անձի անձեռնմխելիություն ն ընդՀանրաւես այն բոլոր սկղբունքները, որոնց վրա ւեւք է խարսխվի աղաւ սաՀմանադրական ւեւությունը: Աղաւ երկրի Հիմնական ւայմաններից մեկը ււադիր խոսքի աղաւությունն է: Այդ ւաւճառով ես դւնում եմ, որ «Շարք»-ը ւակելու որոչումը չի Համաւաւասխանում Հենց այդ սկղբունքին ... Հաչվի առնելով այս ամենը՝ խնդրում եմ ւոխել չարաբասւիկ որոչումը, այլաւես վար կդնեմ իմ լիաղորությունները ...»1: Բայց Հրաժարականի Հիմնական ւաւճառն, այնուամենայնիվ, այն էր, որ երկրի Հեւադիմական խավերը «անՀավաւ Հային» մեղադրում էին մուսուլմանների «արյունը թաւելու» Համար: Այդ մեղադրանքը նան ւարածվում էր ողջ ւարսկաՀայության վրա: Եւրեմը մւածում էր, թե իր Հեռանալով կմեղմվի Հայերի նկաւմամբ մուսուլմանների աճող աւելությունը2: Եվ Եւրեմը կամավոր Հրաժարական ւվեց ԹեՀրանի ոսւիկանաւեւի ւաչւոնից: կառավարությունը դեմ էր դրան, բայց նա անդրդվելի մնաց ն Հայւարարեց, որ իր վճիռը վերջնական է: Նախարարների խորՀուրդն սւիւված էր Եւրեմին ընդառաջ դնալ: ԹեՀրանի ոսւիկանությունը 1910 թ. օդոսւոսի ընթացքում ղեկավար չուներ: Եւրեմի Հրաժարականից Հեւո կառավարությունը երկուերեք չաբաթ ԹեՀրանի ոսւիկանաւեւի ւաչւոնի Համար նոր թեկնածու էր ւնւրում, բայց՝ անարդյունք: Զկար մեկը, որն իր նվիրվածությամբ, Համարձակությամբ ու արդարամւությամբ Համեմաւվեր Եւրեմի Հեւ: Ուսւի դեռ ամիսը չլրացած, կառավարության նախադաՀ Մոսւոուֆի օլ Մեմալիքը դիմեց Եւրեմին՝ խնդրելով վերադառնալ իր ւաչւոնին: Բայց վերջինս անմիջական Համաձայնություն չւվեց ն ներկայացրեց իր ւաՀանջները, որոնք դուրս էին ԹեՀրանի ոսւիկանաւեւի լիաղորություններից: կառավարությունն ընդունեց Եւրեմի բոլոր

“Баку”, 5 августа 1910 г. Տե՛ս ‘‘Сборник дипломатических документов ...’’, вып. V, с. 83.

ւայմանները, այն է՝ այսուՀեւն նրան ենթարկվելու են ոչ միայն ԹեՀրանի ոսւիկանությունը, այլն ժանդարմերիան ու ամնիե Հեծելաղորայինները (ճանաւարՀների անվւանդությունը վերաՀսկող ղինական ծառայությունը): Ավելին՝ կառավարությունը նւաւակաՀարմար դւավ Եւրեմին նչանակել ամբողջ Պարսկասւանի ոսւիկանության ւեւ ն նրան Հաւկացվեցին որոչակի դրամական աղբյուրներ՝ ւեղական օղու ն դինու ակցիղներից սւացված եկամոււները, օւիումի Հարկը ն այլն, որոնք ւեւք է բացառաւես ծախսվեին ոսւիկանությունը ւաՀելու, նրա ւաՀանջները բավարարելու, մասնավորաւես ոլորւի աչխաւողների աչխաւավարձը բարձրացնելու Համար: Մոսւոուֆի օլ Մեմալիքի կառավարության քաղաքականությունը քիչ բանով էր ւարբերվում ՍիւաՀդարի կառավարության քաղաքականությունից: Ներքին քաղաքականության բնադավառում նա ձդւում էր ֆինանսական ճդնաժամից դուրս դալ Հարկերի ավելացման ն արւաքին ւոխառությունների ձեռքբերման միջոցով: Արւաքին քաղաքականության բնադավառում այդ կառավարությունը բան չէր անում իմւերիալիսւական ւերությունների ճնչումից երկիրն աղաւելու Համար: Այդ ամենի ւաւճառով կառավարության դիրքերն արադորեն թուլանում էին: Այդ ն այլ ւաւճառներով առաջ եկան լուրջ Հակասություններ կառավարության ն Եւրեմի ւոխՀարաբերություններում: Դրան մեծաւես նւասւեց նախկին վարչակարդի դործիչներին բարձր ւաչւոնների նչանակումը Հաւկաւես դավառներում: Այսւես, Եւրեմին ւեղակալ նչանակելու ղուր ւնւրւուքներից Հեւո կառավարությունը նրան առաջարկել էր ԹեՀրանի ոսւիկանաւեւ ընդունել դեռնս Նասրէդդին չաՀի ժամանակ նույն ւաչւոնն ղբաղեցրած ղառամյալ կոմս Մոնւեֆորւեին: Զդալով Եւրեմի բացասական վերաբերմունքը, կոմսն ինքն էր Հրաժարվել կառավարության առաջարկից1: Բայց առանձնաւես վրդովեցուցիչ էր եղել ծայրաՀեղ Հե1

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. V, с. 181-182.

ւադիմական, միաւեւական ղորքերի նախկին դլխավոր Հրամանաւար, Աւրւաւականի նախկին նաՀանդաւեւ, աւսւամբած Թավրիղը ւաչարած, Հեւո Ֆարսի նաՀանդաւեւ կարդված, դաՀընկեց արված ՄաՀմեդ Ալի չաՀի ւեսա էյն Դովլեին (Սոլթան Աբդոլ Մեջիդ Միրղա) ներքին դործերի նախարարի ւաչւոնում նչանակելը1: ի նչան կառավարության կադրային քաղաքականության դեմ բողոքի՝ Եւրեմը կրկին Հրաժարական ւվեց: Մամուլը աւսոսանք էր Հայւնում իր ւաչւոնից Եւրեմի Հեռանալուն2: «Հորիղոնը» Հաղորդում էր. «Լսում ենք, որ Եւրեմը դարձեալ Հրաժարական է ււել, իսկ թէ մէջլիսը ընդունե՞լ է, թէ՞ ոչ, առայժմ անյայւ է, դուցէ ընդունւի, որովՀեւեւ ներկայ մինիսւրական կաղմի մէջ էլ է թադաւորում նոյն ֆանաւիկոսութիւնն ու թայֆայականութիւնը: Եւրեմի Հրաժարւելով, կարելի է ասել, որ Պարսկասւանը կը ղրկւի իր ներկայ մօմենւում անՀրաժեչւ մի դործչից, իսկ թէ դրանից յեւոյ ի՞նչ չարադուչակ ւոթորիկներ կը սաՀեն Պարսկասւանի դլխով, դա աւադան ցոյց կը ւայ»3: ԹեՀրանի 1910 թ. Հոկւեմբերի 22-31-ի իրադարձությունների ւեսության մեջ նչված է. «Եւրեմը՝ «աղաւության սարդարը» Հրաժարական ւվեց. նա չի ցանկանում, որ իրեն կասկածեն Հեւադիմականներին ծառայելու մեջ, նա չի ուղում, որ Պարսկասւանում աղաւության Հասւաւման Համար իր ծառայությունները մթադնվեն ներքին դործերի այնւիսի Հեւադիմական նախարարի դործունեությամբ, ինչւիսին էյն Դովլեն է»4: Եւրեմի Հրաժարականից Հեւո նրա ւաչւոնում Հասւաւվեց աւրւաւականցի թուրք Մեչադի Սադեղ Հարեմը: Նոր ոսւիկանաւեւի կուիւ վարմունքի Հեւնանքով աչխաւակից1

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. V, с. 181. Նույն ւեղում, էջ 182: «Հորիղոն», ‹ 285, 22 դեկւեմբերի 1910 թ.: Տե՛ս“Сборник дипломатических документов ...”, вып. VI, СПб, 1913, с. 181.

ներից չաւերը Հեռացան իրենց ւաչւոններից, իսկ նրանց ւոխարեն նչանակվեցին անւեղյակ մարդիկ, որոնք դործից դլուխ չՀանելով, խառնաչւոթ վիճակ էին սւեղծել ոսւիկանական ն ժանդարմական դործերում1: 1910 թ. նոյեմբերին ԹեՀրանում լուր էր ւււվում, թե Պեւերբուրդի աջակցությամբ ՄաՀմեդ Ալին նախաւաւրասւվում է ռուսական մեծաթիվ ղորքերով մւնել Պարսկասւան: Լուրը ւարածելուն նւասւել էր այն, որ նոյեմբերի 10-ին դնդաւեւ Նիկիւինի Հրամանաւարությամբ Ռեչւում աւ էր իջել 450 Հեւնակայիններից ն 108 կաղակներից կաղմված ռուսական մի ղորամաս՝ Ղաղվինում ւեղակայված ռուսական ղորքը Համալրելու Համար2: Պոկլնսկի-կողելը 1910 թ. նոյեմբերի 19-ին ԹեՀրանից Պեւերբուրդ ուղարկած Հեռադրով Հայւնում էր, որ սւացված ւեղեկությունների Համաձայն, Սդեսայում դւնվող ՄաՀմեդ Ալին Պարսկասւանից դործով այդւեղ եկած մի քանի թուրքմենների Հանձնարարել է ւուն վերադառնալուց Հեւո իրենց ցեղակիցներին Հայւնել, որ ինքը չոււով ժամանելու է Պարսկասւան՝ աւ իջնելով կասւից ծովի Հարավում3: Միաժամանակ, օդւվելով ԹեՀրանի կառավարության ներսում ն ւարսից կուսակցությունների միջն դոյություն ունեցող երկւառակություններից, դաՀընկեց չաՀի եղբայրներից Սալար Դովլեն (ԱբոլֆաթՀ Միրղա) Թուրքիայի կողմից մւնում է Պարսկասւան ն աւասւան դւնում ՔերմանչաՀում՝ իր աներոջ՝ քելՀոր ցեղի առաջնորդներից մեկի մու: Աւադա դժվարությունների առաջն առնելու Համար մեջլիսի ղեկավարությունը որոչեց 100.000 թուման ւալ այն մարդուն կամ կաղմակերւությանը, որը Հանձն կառներ սւանել նախկին չաՀ ՄաՀմեդ Ալիին ն 25.000-ական թուման նրանց, ովքեր կսւանեին Սալար Դովլեին ն դաՀընկեց չաՀի մյուս եղբայր Շոաա Սալթանեին:

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. VI, с. 40. Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 200: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 209:

Մեջլիսի ղեկավարության նեղ չրջանակի որոչումից Հեւո ւարսիկ դեմոկրաւական կուսակցության ղեկավարությունը, Հանձին Միրղա խան Սոլեյմանի, ԹեՀրանի Հնչակյան մասնաճյուղին առաջարկում է կաղմակերւել ն Սդեսայում իրականացնել նախկին չաՀի սւանությունը, իսկ ՔերմանչաՀում աՀաբեկել Սալար Դովլեին: Հնչակյանները ւաւասխանում են. «Մեր կուսակցութիւնը աւաղակների ու ոճրադործների մի խումբ չէ, որ դրամի Համար մարդ սւանի»: ՄաՀմեդ Ալիին աՀաբեկելու մւադրությունը մնում է անկաւար1: Ձախողվում է նան Հնչակյաններ Տիդրան Գաղանջյանի ն Մանվել Մողյանի՝ Սալար Դովլեին աՀաբեկելու ւորձը: Նրանք ձերբակալվում են ն կախաղան Հանվում2: ԳաՀընկեց չաՀը դեռ ւաւրասւ չլինելով Պարսկասւան վերադառնալու, որոչեց մեկնել Արնմւյան Եվրուա՝ չաքարախւը բուժելու: Եթե ՄաՀմեդ Ալին դեռ Հաւաղում էր, աւա Ռուսասւանում աւասւանած ՌաՀիմ խան Զելեբիանլուն անՀամբերությամբ ձդւում էր դեւի Պարսկասւան: ԱնՀանդսւացած այդ ւեղեկություններով, ԹեՀրանի կառավարությունը ռուսական դեսւանության միջոցով նոյեմբերի 22-ին դիմում է կովկասի ւոխարքային ն խնդրում այնւեղ դւնվող ՌաՀիմ խանին արդելել վերադառնալ երկիր: Փոխարքան Հարցում է անում Պեւերբուրդ, որւեղից նույն օրն սւացվում է արւդործնախարար Սերդեյ Սաղոնովի ւաւասխանը: Նախարարի Հեռադրում ասված էր, որ եթե ՌաՀիմ խանը ցանկանում է վերադառնալ իր երկիր, աւա ռուսական իչխանությունները չեն կարող դրան արդելք լինել: Միաժամանակ, Սաղոնովը Վորոնցով-Դաչկովից խնդրում է ւեղեկացնել խանին, որ եթե երկիր վերադառնալուց Հեւո նա դործուն կերւով Հանդես դա կառավարության դեմ, աւա այլնս Ռուսասւանի սաՀմանները ւակ կմնան նրա առջն: «Մենք չենք կարող թույլ ւալ, Տե՛ս «Յուչարձան նուիրուած Սոցիալ-Դեմոկրաւ Հնչակեան կուսակցութեան քառասնամեակին», էջ 196: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 197:

որ նա ռուսական ւարածքն օդւադործի որւես անվւանդ խարիսխ՝ Հարնան երկրում [ավաղակային] դործողություններ իրականացնելու Համար»1,- եղրաւակում էր Սաղոնովը: Եկաւերինոդարում աւրող ՌաՀիմ խանը նոյեմբերի 20-ին իր ծառայի Հեւ ղբոսնելու էր դուրս եկել քաղաք, բայց ժամեր անց անՀեւացել ն դաղւնի մեկնել էր ւարսկական սաՀման2: Թավրիղում ռուսական Հյոււաւոսության ավադ խորՀրդական Միլլերը 1910 թ. դեկւեմբերի 7-ին ԹեՀրանի դեսւանություն ն կովկասի ւոխարքային ուղարկած Հեռադրերով Հայւնում էր, որ Հինդ օր առաջ ՌաՀիմ խանը Խուդաւերինի կամրջով Հասել է Ղարադաղի Հասրեւան դյուղ, ուր նրան ներկայացել են դավառի Համարյա բոլոր խաները, Հավաւարմության երդում ւվել ն նրա կողմը անցել3: Եկաւերինոդարից ՌաՀիմ խանի ւախուսւի ն երկիր վերադառնալու կաւակցությամբ «իրան-նոու» թերթը 1910 թ. ‹ 60-ում Հիչեցնում էր, որ խանին վերցնելով իր Հովանավորության ւակ, ռուսական իչխանությունները միաժամանակ խոսւացել էին, որ նրան թույլ չեն ւա Պարսկասւան վերադառնալ, բայց Հիմա նա այսւեղ է: «Ռուսներն, իրոք, դեմ էին ՌաՀիմ խանի վերադարձին, քանի որ այսւեղ նրան դիւում են որւես «ռուսների մարդ», բայց իրականում իր կողուոււներով ու մարդասւանություններով խանը վարկաբեկում է ռուսական քաղաքականությունն իրանում»4: Ղարադաղում որոչ ժամանակ մնալուց Հեւո ՌաՀիմ խանը մեկնում է Թավրիղ5: ՌաՀիմ խանի վերադարձն անՀանդսւություն էր առաջացրել ԹեՀրանում: Մարդիկ դա դիւում էին որւես դալիք նոր դժբախւությունների նախադուչակ, քանի որ թե՛ մեջլիսը ն թե՛ կառավարությունը չէին ւիրաւեւում իրադրությանը երկրում: «Մեջլիսը չարունակում է ցուցաբերել ծայրաՀեղ անդործու1

‘‘Сборник дипломатических документов ...’’, вып. V, с. 218-219. Նույն ւեղում, էջ 246: Նույն ւեղում, էջ 229, 239: Նույն ւեղում, էջ 32: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 251:

թյուն,- ասված էր դեկւեմբերի 18-ի թվով Պեւերբուրդ ուղարկված մի Հեռադրում:- Բավական է ասել, որ անցած ամբողջ չաբաթվա ընթացքում քննարկվել ն ընդունվել է ընդամենը մեկ օրինադիծ»1: Ավելի անմխիթար էին նախարարների խորՀրդի դործերը: Ռուսասւանի դեսւանության դրադոման Ս. Ս. Պոկլնսկի-կողելը 1910 թ. դեկւեմբերի 25-ի թվով Հեռադրում էր. «Մոսւոուֆի օլ Մեմալիքի դաՀլիճի վիճակը ծայրաՀեղորեն անկայուն է: Մեջլիսի դեկւեմբերի 23-ի նիսւում նրան ներկայացվել են մի ամբողջ չարք մեղադրանքներ անդործունեության ն սաՀմանադրության սկղբունքները չւաչււանելու Համար: Բայց մի քանի ւաւդամավորների ւնդմամբ՝ Հարցը չի քննարկվել, նկաւի առնելով, որ [Փարիղից] խնամակալի դալուց Հեւո ամբողջ նախարարական կաղմը ներկայացնելու է Հրաժարականի դիմում»2: Այդ վերջին բոլոր իրադարձությունների ժամանակ Աւրւաւականի թեմակալ առաջնորդ կարաւեւ եւս. Տեր-Մկըրւչյանը դւնվում էր էջմիածնում: Նա այնւեղ էր մեկնել դեռնս 1910 թ. նոյեմբերին՝ իր թեմի Համար անՀրաժեչւ ւարադաներ ձեռք բերելու Համար: Մայր Աթոռում եղած ժամանակ, նոյեմբերի 19-ին, նրա ն իղմիրլյան կաթողիկոսի միջն ւեղի է ունենում ցավալի միջադեւ, որը եւիսկուոսին սւիւում է Հաջորդ իսկ օրը, նոյեմբերի 20-ին, առաջնորդական ւաչւոնից Հրաժարականի դիմում ներկայացնել, միաժամանակ խնդրելով իբրն միաբան մնալ Մայր Աթոռում ն ղբաղվել դիւական աչխաւանքով3: Լսելով այդ մասին, Աւրւաւականի թեմի Պաւդամավորական ժողովը, որին առաջնորդը նույնւես ներկայացրել էր իր Հրաժարականը, անընդունելի էր Համարել դա ն որոչել էր խնդրել կաթողիկոսին՝ մերժել Հրաժարականը ն Հրամայել կարաւեւ եւիսկուոսին վերադառնալ իր թեմը, ուր նա Հսկա1

“Сборник дипломатических документов ...”, вып. V, с. 242. Նույն ւեղում, էջ 248: «Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք ԺԶ, կարաւեւ եւիսկուոս Տէր-Մկրւչեան (1866-1915), էջ 183-186:

յական Հեղինակություն ու Հարդանք էր վայելում: Զբավարարվելով դրանով, Պաւդամավորական ժողովն իր մի քանի անդամների ուղարկեց էջմիածին՝ արադացնելու թեմակալ առաջնորդի վերադարձը: Բայց էջմիածին դալով նրանք իղմիրլյանին վախճանած դւան, ուսւի նույն խնդրանքով դիմեցին կաթողիկոսական ւեղաւաՀ ընւրված Գնորդ արք. Սուրենյանցին, չեչւելով, որ Աւրւաւականի Հայության դժվարադույն օրերին Հրաժարական ւալը ն թեմից Հեռանալն ուղղակի Հանցանք է1: Հարդելով Պաւդամավորական ժողովի միջնորդությունը, կաթողիկոսական ւեղաւաՀը Հրաման սւորադրեց կարաւեւ եւիսկուոսին իր թեմը վերադառնալու մասին2: Նրա առաջնորդական նվիրյալ դործունեության չարունակումը բարեբախւություն էր Աւրւաւականի Հայության Համար, քանղի Պարսկասւանը 1911 թվական էր թնակոխում աւադայի անորոչությամբ ն ւադնաւներով լի:

ԽՆԱՄԱկԱԼ ՆԱՍՐ ՍԼ ՄՈԼՔի ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ ԹԵՀՐԱՆ:

կԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ կԱԶՄի ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԹեՀրանի ն ամբողջ Պարսկասւանի ոսւիկանաւեւի ւաչւոնից Եւրեմի Հեռանալուց Հեւո մայրաքաղաքում ն երկրի այլ քաղաքներում դլուխ բարձրացրին ՀակաՀեղաւոխական ուժերը, Հաճախակի դարձան աՀաբեկչական դործողությունները: 1911 թ. Հունվարին սւանվեցին մեծ ու ւոքր մի չարք ւաչւոնյաներ: Դրանց թվում էին իսֆաՀանի դեներալ-նաՀանդաւեւը, Աւրւաւականի դեներալ-նաՀանդաւեւի որդին, ֆինանսների նախարար Սանի Դովլեն (Մորթաղա-ղուլի խան): ԱՀաբեկիչները եղել էին ռուսաՀւաւակներ, ընդ որում՝ ֆինանսների նախարարին սւանել էին երկու վրացիներ՝ իլարիոն կվավաձեն ն իվանե Բերբերաչվիլին3: Բաղմաթիվ ոճրադործու1

«Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք ԺԶ, կարաւեւ եւիսկուոս Տէր-Մկրւչեան (1866-1915), էջ 135: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. VI, с. 29.

թյուններից մեկը կաւարել էին աֆղան աՀաբեկիչները, որոնց դնդակներին ղոՀ էր դնացել ռուսաՀւաւակ Սաֆարալինների ողջ ընւանիքը1: Հայւնաբերվեցին կոււակված ղենքի թաքսւոցներ: Պարղ դարձավ, որ Հեւադիմականներն իրենց Հերթին նոր դավադրություններ են նյութում կառավարության դեմ՝ Հին ռեժիմը վերականդնելու Համար: Մամուլն աՀաղանդ էր Հնչեցնում, միաժամանակ թերթերը սովորականի ւես քննարկում էին ռուսական քաղաքականությունը: Նրանք դրում էին, որ մի կողմից «ռուսական կառավարությունը աւասւան է ւալիս ՌաՀիմ խանին, Դարաբ Միրղային, Հաջի խանին, Հովանավորում է Քամրան Միրղային (նույն ինքը՝ Աղիղ օլ Մոլք, Նաիբ Սալթանե), Շեյխ ՄաՀմուդ Վերամինսկուն, մյուս կողմից ռուսական Հւաւակների ձեռքով սւանվում են նախարարներ ու նաՀանդաւեւներ: Եվ այդ ւայմաններում Ռուսասւանը Պարսկասւանից Հանդսւություն ն կարդ է ւաՀանջում2: Այդ ամենը ղուդորդվում էր կառավարության անդործունեությանը: Վարչաւեւ Մոսւոուֆի օլ Մեմալիքը ւնականորեն Հիվանդ լինելով, չաւ թե քիչ նչանակալի մասնակցություն չէր ունենում երկրի ղեկավարմանը3, նույնիսկ չէր ներկայանում նախարարների խորՀրդի նիսւերին4: Ուսւի անՀրաժեչւ էր իրականացնել մի չարք արմաւական վերաւոխումներ: Դա էր ւաՀանջում Հեղաւոխության դործը: Այդ ուղղությամբ առաջին քայլը եղավ այն, որ մեջլիսի դեմոկրաւ անդամներն անվսւաՀության քվե ւվեցին էյն Դովլեին, որն սւիւված, Հունվարի 9 (22)-ին Հրաժարական ւվեց ներքին դործերի նախարարի ւաչւոնից5: Երկրի այդ քաոսային դրության ժամանակ մեռնում է անչաւաՀաս չաՀի խնամակալ Աղադ օլ Մոլքը: Մեջլիսը ձայների

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

“Сборник дипломатических документов ...”, вып. VI, с. 41. նույն ւեղում, էջ 34: նույն ւեղում, էջ 13: նույն ւեղում, вып. V, с. 254. նույն ւեղում, вып. VI, с. 13.

մեծամասնությամբ խնամակալի ւաչւոնին է կոչում Եվրուա աւասւանած Նասր օլ Մոլքին: Նա էր Հանդիսանալու ւեւության դլուխ մինչն ԱՀմեդ չաՀի չաւաՀաս դառնալը: Թե՛ մեջլիսում ն թե՛ կառավարությունում, եվրուական լուրջ կրթություն սւացած այդ անձի վերադարձի Հեւ էին կաւում ավելի կարնոր ւուոխությունները երկրում1: Փարիղից ուղնորվելով 1910 թ. դեկւեմբերի 1-ին, Նասր օլ Մոլքը Լողան-Վիեննա-ՎոլոչինաԲաքու դծով վերադառնում է Պարսկասւան՝ 1911 թ. Հունվարի 11-ին աւ իջնելով էնղելիում2: Սդւվելով առիթից, նրան է այցելում Ռեչւի սոցիալ-դեմոկրաւներից կաղմված մի խումբ՝ Պարսկասւանի Հնչակյան կաղմակերւությունից լիաղորված Եղիկյանի դլխավորությամբ: Այդ Հանդիւման մանրամասները ւրված են «Баку» թերթում: Պարղվում է, որ ԱՀմեդ չաՀի խնամակալը Եղիկյանին խընդրել է մանրամասն չարադրել իր ւեսակեւը Պարսկասւանի ներքին ու արւաքին դրության ն նրա ւրկության Համար անՀրաժեչւ բարենորոդումներ կաւարելու ուղիների մասին: Հնչակյան դործիչն ընդառաջում է խնամակալի խնդրանքին ն բարձրացնում մի չարք սկղբունքային Հարցեր. անջումեններում ն մեջլիսում ներդրավել ժողովրդական ւարրեր, ւայմաններ աւաՀովել, որւեսղի երկրում քաղաքական կուսակցությունները սւեղծվեն դաղաւարական Հիմքի վրա, վերացնել դավառներում ինքնադլուխ ւնօրինելու ավաւաւեւների իրավունքները, ընդլայնել ւեղական ինքնակառավարման մարմինների լիաղորությունները ն այլն3: Հանդիւման ժամանակ ելույթ են ունենում նան ուրիչ սոցիալ-դեմոկրաւներ, որոնք առաջ են քաչում երկրում լուսավորության ու դիւության ղարդացման Համար բարձրորակ կադրեր ւաւրասւելու Հարցը, ն որւես առաջին քայլ առաջարկում են կառավարության Հաչվին քաղաքներում կաղմակերւել քաղաքական դիւելիքների, ւնւեսադիւության, սաՀմանադրաՏե՛ս «Արօր», ‹ 1, 1 Հունվարի 1911 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, նան՝ “Сборник дипломатических документов ...”, вып. V, с. 225: Տե՛ս “Баку”, 2 февраля 1911 г.

կան ն ւեւական իրավունքի, ֆինանսների, ւաւմության ն այլնի ուսուցման դասընթացներ1: Նասր օլ Մոլքի Հեւ ղրույցի ընթացքում չոչաւվեցին նան աչխաւավորների սոցիալական վիճակի բարելավման, երկրում կայունություն սւեղծելու Հարցերը: ԱնՀրաժեչւ Համարվեց բանվորներին, դյուղացիներին ու արՀեսւավորներին աղաւել անուղղակի Հարկերից ն երկրում ասւիճանաբար մւցնել աճող եկամւաՀարկի Համակարդ: Պաչււանություն դւավ արւասաՀմանից ւոխառություն սւանալու դաղաւարը, ւայմանով, որ դա ծախսվի երկրի բնական Հարսւությունների մչակման, երկաթդծերի չինարարության, ժողովրդական բանկի Հիմնադրման վրա: Առաջ քաչվեցին կալվածաւերերից Հողի Հեւդնման ն դյուղացիներին ւալու, աղդային կանոնավոր բանակ սւեղծելու, ուսումնական նոր Հասւաւություններ բացելու ն այլ Հարցեր: Խոր մւաՀոդություն Հայւնվեց, որ երկրի դաւասւանական Համակարդը մնացել է միջնադարյան մակարդակի վրա, ուսւի առաջարկվեց իրականացնել քրեական ու քաղաքացիական դաւավարություն, մւցնել երդվյալ աւենակալների Համակարդ, սւեղծել Հաչւարար միջնորդների ինսւիւոււ ն այլն2: Նասր օլ Մոլքը Հեւաքրքրությամբ լսում էր Հնչակյան Եղիկյանի ն մյուս սոցիալ-դեմոկրաւների ելույթները, դրառումներ կաւարում, իսկ վերջում Հանդես դալով, խոսւացավ ամենայն ւաւասխանաւվությամբ խորՀել բարձրացված Հարցերի չուրջ: Երկու չաբաթ Հեւո, 1911 թ. Հունվարի 26-ին, չաՀի խնամակալը ժամանում է ԹեՀրան3: Մեկօրյա Հանդսւից Հեւո, Հունվարի 27-ի առավույան նա դալիս է ւալաւ ն նույն օրն ընդունում է վարչաւեւ Մոսւոուֆի օլ Մեմալիքին, որի կառավարությունն սւեղծվել էր 1910 թ. Հուլիսի վերջերին ն երկրի առջն կանդնած որնէ խնդիր վճռելու անընդունակ էր դւնվել:

Տե՛ս “Баку”, 2 февраля 1911 г. Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. VI, с. 33.

Վարչաւեւը ներկայացնում է Հրաժարականի դիմում1: Մեջլիսը ձայների մեծամասնությամբ վարչաւեւի թեկնածու առաջադրեց ՍիւաՀդարին, որը չարունակելու էր 1910 թ. Հուլիսից ընդՀաւված իր նախկին քաղաքականությունը: Դա Նասր օլ Մոլքի սրւովն էր ն նա անմիջաւես ընդունեց առաջարկը2: Հանձին ՍիւաՀդարի՝ իչխանության էր եկել չաւավորների կուսակցությունը: կաղմելով նոր կառավարություն՝ ՍիւաՀդարը Եւրեմին չւաւ Հեւ կանչեց ն նրան վերականդնեց Պարսկասւանի ողջ ոսւիկանության ւեւի ւաչւոնում: իր Հերթին, խնամակալն իր մու ծառայության կանչեց մի քանի Հայերի: Նրանցից մեկը Բեռլինում ւարսից դեսւանի օդնական ՀովՀաննես խան ՄասեՀյանն էր, որին Նասր օլ Մոլքը իր Հեւ Եվրուայից ԹեՀրան բերելով, իր խորՀրդական նչանակեց3:

ՍիՓԱՀԴԱՐի ԶԱՓԱՎՈՐ կԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՆՀԱԶՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՍիւաՀդարի երկրորդ կառավարությունը դեռ նոր էր ձնավորվել, երբ միաւեւական ուժերը երկրի մի չարք վայրերում արյունաՀեղություն սարքեցին: Զերծ չմնացին նան Հայկական բնակավայրերը: 1911 թ. ւեւրվարի սկղբին ւեղի ունեցավ Ղարադաղի Ղուլոււի Հայկական դյուղի բնակիչների կուորածը: Ղուլոււիի վրա իրենց Հրոսակներով եկան իսկանդեր, Ռուսասւանից վերադարձած ՌաՀիմ ն Հիդայաթ խաները: Շրջաւաւելով դյուղը, նրանք ւաՀանջեցին 400 թուման (800 ռուբլի) ւուդանք: Գյուղացիները չաւաղանց անՀանդսւացել էին, նկաւելով, որ եկվորների մւադրությունն ավելի չար է, սակայն խաները ւարաւելով նրանց մւաՀոդությունը, ասել էին, թե նչված դումարով ամեն ինչ վերջանում է: Բայց կեսդիչերին, երբ

Տե՛ս “История Ирана”, с. 287. Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. VI, с. 33. Տե՛ս «Արօր», ‹ 1, 1 Հունվարի 1911 թ.:

ամբողջ դյուղը քնած էր, այնւեղ են թաւվում խաների Հրոսակները ն սկսում կողուոււ ու կուորած: Գյուղից ւախածների մի մասը, այդ թվում երեխաներ, աղաւվելով սրի երախից, ղոՀ են դնում ձմռան սոսկալի ցրւին: Փոքր թվով ղուլոււիցիներ ւախչում են դեւի Հայաբնակ ԽանադյաՀ դյուղը, բայց ճանաւարՀին ցուրւը աՀադին կյանքեր է խլում: Հեւնելով ւախչողներին, Հրոսակները մւնում են ԽանադյաՀ, կողոււում, ւանում նան ւավարը: Դերեբեդիները դլուխ էին բարձրացրել ողջ Ղարադաղում ն սւառնում էին կուորել մյուս Հայկական դյուղերի բնակիչներին նս: Տարբեր նաՀանդներում ՀակասաՀմանադրական ուժերի սանձաղերծած արյունալի խժդժությունները կառավարությանը սւիւեցին լրացուցիչ միջոցներ ձեռնարկել: Եւրեմի ւաՀանջով կառավարությունը որոչեց ավելացնել ոսւիկանական ն ժանդարմական Հասւիքները առավել խոցելի նաՀանդներում՝ Աւրւաւականում, Գիլանում ն Քուրդիսւանում: Նորից լուրեր էին ծայր առել, որ ռուսական կառավարությունը նախաւաւրասւվում է նախկին չաՀին ղինու ուժով վերադարձնել դաՀին: Թերթերը նորանոր ւասւեր էին ււադրում ՄաՀմեդ Ալիի նախաւաւրասւությունների մասին, որոնք երկրում անՀանդսւություն ն ղայրույթ էին առաջ բերում: Պարսկասւանի ներքին դործերին ռուսական կառավարության կուիւ միջամւության դեմ ղայրալից բողոք էր բարձրացել ոչ միայն երկրում: կ. Պոլսում դւնվող ւարսիկ ուսանողներն ընդարձակ մի կոչ էին ուղղել օսմանյան Համալսարանի ուսանողությանը՝ բողոքելով ռուսական ղորքի Պարսկասւան ներխուժելու դեմ: կոչում ասված էր. «Վերջին օրերս Ռուսասւանի կառավարութեան միջամըւութիւնները յաճախակի են դարձել: Բոլոր սաՀմանադրական աղդերը մարդկայնօրէն ւարւաւոր են միմեանց աջակցել, ուսւի սւասում ենք, որ աղաւ աւրող բոլոր աղդերը ձայնակցեն սոյն կոչին եւ բողոք յայւնեն մեր երկրի սաՀմանադրութեան

դէմ Հանդէս եկող ոյժերին»1: Ժննում սովորող ւարսկաՀայ ուսանողները նույնւես Հրաւարակել էին կոչ, որով ւարսկաՀայությանը Հորդորում էին Հեւնողական կռիվ մղել Պարսկասւանի սաՀմանադրության թչնամիների դեմ: «Այդ ժամանակ միայն մենք իրաւունք կունենանք լինելու աղաւադրուած Պարսկասւանի մեր ւարսիկ եղբայրների Հեւ իրաւաՀաւասար քաղաքացիներ»2,- ասված էր կոչում: Տւադրելով Ժննի ւարսկաՀայ ուսանողների կոչը, կ. Պոլսի ս.-դ. Հնչակյան ուսանողների միության «կայծ» ամսաթերթը միության վարչության անունից ողջունում էր դա, դրելով. «Մենք կը սւորադրենք այս ւողերը եւ կը դովենք մեր ւարսկաՀայ ուսանողներու սոյն նախանձախնդրութիւնը, որով կը ժխւեն վերջերս ւարսկաՀայերուն սւրկութեան Հրաւէր կարդացող յորդորները, մեր կողմէ աւելցնելով միաժամանակ, որ ո՛չ միայն ժողովրդական աղաւութեան Հուրն է որ ւիւի բորբոքէ ճնչուած ժողովուրդները իրենց աղաւութիւնը դարբնող կռիւը մղելու, այլ մանաւանդ ւրօլեւարիան, աչխաւաւոր դասակարդը, իր չաՀերու առաւել չաւով աղաւ ւաչււանութիւնը կարող է ընել սաՀմանադրական երկիրներու մէջ, աղաւ լինելով բռնաւեւներու սանձարձակ կամայականութենէն»3: Լինելով միաւեւության երդվյալ Հավաւավոր, Նասր օլ Մոլքը միաժամանակ մեծ ջանքեր էր դործադրում իչխանության երկու թների աչխաւանքի արդյունավեւությունը բարձրացնելու Համար: ԹեՀրանում նա իրեն ւաՀում էր որւես եվրուական մասչւաբի սաՀմանադրական դործիչ, ւաւճենել էր անդլիական խորՀրդարանի կարդերը, այն է՝ առանց առարկության ենթարկվել մեջլիսի ընդունած բանաձներին ն չւորձել արդելք դնել կառավարության որոչումների վրա: Զնայած չաՀի խնամակալի բոլոր ջանքերին, սակայն, Հնարավոր չեղավ կարդի բերել երկրի ներքին դործերը: Արադորեն «կայծ» (կ. Պոլիս), ‹ 1, 16 (29) աւրիլի 1911 թ., էջ 30: Նույն ւեղում, էջ 31: Նույն ւեղում:

չարունակում էր ընկնել ՍիւաՀդարի կառավարության վարկը, քանի որ չէր կարողանում Պարսկասւանը դուրս բերել ւնւեսական ու քաղաքական խոր ճդնաժամից: Նրա դործունեության քաղաքական ուղղվածությունը ն առօրյա աչխաւաոճը մնացին նույնը, ինչւիսիք կային Մոսւոուֆի օլ Մեմալիքի օրոք: Ավելին, չոււով ւարղ դարձավ, որ ՍիւաՀդարի կառավարությունը երկիրը ւանում է Հեւադիմության ուղիով, ն եթե այդւես չարունակվեր, նա նույնիսկ դեմոկրաւական չարժումները ճնչելու ւորձ կաներ: Մեջլիսը նույնւես չէր ձեռնարկում դործուն միջոցներ երկրի վիճակը կարդավորելու ուղղությամբ, քանի որ ւաւդամավորների բացարձակ մեծամասնությունն առաջվա նման ղբաղված էր իր անձնական դործերն առաջ մղելով: Տեսնելով, որ իչխանության մարմինները չարունակում են իրենց ւեղաււույւը, երկրի աւադայով մւաՀոդ առաջադեմ Հասարակայնությունը եռանդուն Հեւնողականությամբ առաջ էր քաչում սաՀմանադրական վարչակարդի ամրաւնդմանն ուղղված արմաւական բարեւոխումների Հարցը: Այդ ուղղությամբ եռանդուն աչխաւանք են ւանում նան Հնչակյաններն ու դաչնակցականները: Բայց թաւած ջանքերը սւասած արդյունքները չէին ւալիս: Ղարադաղում Հայերի դլխին դարձյալ սն ամւեր էին կոււակվում, իսկ ասւաւակիչներին դաւ ու դաւասւան չկար: Ղարադաղի Հայ Համայնքի անդամների դաւերը նախկինում վարում էր սարւարասւ∗ ԶՀանդիր բեկ Մելիք-ԶՀանյանը, որին Քերիմ խանը մեկուսացրել էր ն Հայերի դաւական դործերի վարումը Հանձնել ւեղի թուրքերից մեկին: Հայ դյուղացիների խմբային բողոքների Հիման վրա Աւրւաւականի առաջնորդ կարաւեւ եւս. Տեր-Մկրւչյանը Թեմական խորՀրդի անունից ւաչւոնադրով դիմել էր նաՀանդի նորանչանակ քարդուղարին"", բացաւրելով, որ ԶՀանդիր բեկ Մելիք-ԶՀանյանը ւաՀ∗

Վերակացու, Հսկիչ, ընդՀանուր խնամակալ: Գործադիր իչխանութեան ւեւ:

""

ւանում է սարւարասւության իրավունքը ն խնդրել էր նրան վերականդնել իր նախկին ւաչւոնում: Միաժամանակ, Թեմական խորՀուրդը ձեռնարկել էր ւեղացիներից կաղմելու Հոդեբարձություն՝ Հայ սարւարասւին աջակցելու Համար: Բայց Քերիմ խանի բողոքների ճնչման ւակ քարդուղարը դրական ընթացք չէր ւվել կարաւեւ սրբաղանի դիմումին: Դրանից Հեւո էլ, 1911 թ. մարւի սկղբին, Քեյվանի չրջանի 9 Հայկական դյուղերից Հայերը թաւվել էին առաջնորդարանի ն քարդուղարխանայի դռները՝ Քերիմ խանից բողոքելով ն մի դարման Հայցելով, բայց այդւես էլ չկարողացան որնէ դրական արդյունքի Հասնել: ի ւաւասխան Հայերի բողոքի, Ղարադաղի խաները նոր ւաւիժների ենթարկեցին նրանց: ՌաՀիմ խանի աղդական Ռեչիդ Դովլեն Հունիսի սկղբին ՀրդեՀի մաւնեց Ղարադաղի՝ ռուսական սաՀմանին մու դւնվող Նոյվան կոչված վիճակի Հայկական 6 դյուղերը1: Մուավորաւես նույն ժամանակ ւակնուվրա եղան նան Ղարադաղի մի ուրիչ Հայկական դյուղախմբի 5 դյուղերը: Ղարադաղից «Մչակին» Հաղորդում էին. «Հայ դիւղերը՝ Սօւդին, Սիւրուն, Ասրան, կասըմքենւ, Բերդ՝ թալանւեցին Քերիմ խանի ձեռքով: Դիմադրող սիւրունցիներից ծանրաւէս վիրաւորւել են 8 Հոդի, սւանւել է մի Հոդի: Բռնաբարւած է մի կին: Թալանւած ընւանիքները ւաւսւարւել են Ավայսին եւ Եաս թիւրք դիւղերում, որոնք ւաւկանում են Աբդիւլ-Սամէդ խանին: Թչւառների դրութիւնը կրիւիքական է: Ղարադաղի մնացած Հայերին եւ քրիսւոնեաներին եւս սւառնում է վւանդ»2: Հունիսի 20-ի կողմերը ղարադաղյան ցեղախմբերը Հարձակվեցին ռուսաՀւաւակ Թումանյանցին ւաւկանող Մեղդյար Հայկական դյուղի վրա, կողոււեցին ու ՀրդեՀեցին, եղան սւանվածներ ն վիրավորներ: Ասւաւակիչները նախաւաւրասւվում էին Հարձակում կաւարել Թումանյանցին

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. VI, с. 178, ւե՛ս նան «Ախուրեան», ‹ 34, 17 Հունիսի 1911 թ.: «Ախուրեան», ‹ 34, 17 Հունիսի 1911 թ.:

ւաւկանող մյուս դյուղերի վրա1: Տեղի ունեցածի կաւակցությամբ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցը 1911 թ. Հուլիսի 2-ին Հեւնյալ Հեռադիրը Հղեց ւարսից չաՀի խնամակալ Նասր օլ Մոլքին. «Նորին Բարձրութեան ւարսից կայսերական խնամակալին. Խնդրում ենք յարդանօք ւաչււանել Ղարադաղի Հայերին եւ Մակուայ կարավանքը (ս. Թադեոս առաքյալի վանքը:- Հ. Ս.), որոնք ենթարկուած են խաների աւերածութեան»2: Հուլիսի 6-ին Գնորդ արքեւիսկուոսը ւարսից չաՀի խնամակալից սւացավ Հեւնյալ ւաւասխանը. «Ամենայն Հայոց կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գէորդ արքեւիսկուոսին. Ղարադաղի եւ Մակուի Հայ ժողովրդեան աւաՀովութիւնը չաւ մօւ է իմ սրւին: Հրաման է արձակուած նչուած բնակավայրերում վերականդնել խաղաղութիւնը եւ ւաւժել յանցաւորներին: Հաւասւի եղէ՛ք իմ սրւանց բարեկամութեան»3: Այդ դժվարին ւայմաններում խնամակալ Նասր օլ Մոլքը դոնե կարողացավ ձեռք բերել Լոնդոնի ն Պեւերբուրդի վսւաՀությունը: Մասնավորաւես Ռուսասւանն իր վսւաՀությունն ու աջակցությունը Նասր օլ Մուլքին արւաՀայւեց նրանով, որ ընդունեց ռուսական ղորքերի մի մասը Պարսկասւանից Հանելու նրա խնդրանքը, նան խոսւացավ մնացած մասը դուրս Հանել, երբ Աւրւաւականում, ինչւես Ղաղվինի ն ԹեՀրանի չրջակայքում, նս վերականդնվեն խաղաղությունն ու կարդը: Զաւավորների իչխանության դալուց չաւ չանցած Եւրեմը դժւվեց նրանց ւասւացի առաջնորդ դարձած վարչաւեւ ՍիւաՀդարի Հեւ: Նա վարչաւեւին լավ էր ճանաչում որւես վախկու ու անվճռական մարդու՝ անընդունակ լուծելու քիչ թե Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 34, 17 Հունիսի 1911 թ.: «Ժայռ», ‹ 48, 7 օդոսւոսի 1911 թ.: Նույն ւեղում:

չաւ բարդ ու ւարողունակ խնդիրներ: Եւրեմի մեջ նորից Հարություն էին առել անցած ւարիների կասկածները ՍիւաՀդարի նկաւմամբ: Նա դնալով Համողվում էր, որ ՍիւաՀդարը ոչ միայն չաՀադրդռված չէ երկրում սաՀմանադրական կարդերի ամրաւնդմամբ, այլն, ւասւորեն, կանդնել է դրանք վերացընելու ճանաւարՀին: Զնայած ՍիւաՀդարը չարունակում էր խորամանկորեն թաքնվել սաՀմանադրության քողի ւակ, բայց նույն սաՀմանադրության դեմ նրա դործած դաղւնի քայլերի մասին կասկածները Հասւաւվեցին. Եւրեմը ոսւիկանական Հսկողություն էր սաՀմանել վարչաւեւի վրա ն կարողացել էր ձեռք դցել ւասւաթղթեր, որոնք բացաՀայւում էին նրա դաղւնի կաւերը դաՀընկեց չաՀի Հեւ: 1911 թ. Հուլիսի 9 (22)-ին ՍիւաՀդարը կառավարության ն չաՀի իրավունքների ընդլայնման անՀրաժեչւության մասին սաՀմանադրական ւուոխությունների օրինադիծ է ներկայացնում ւաւդամավորներից կաղմված այն Հաւուկ Հանձնաժողովին∗, որը կոչված էր մչւական կաւ ւաՀւանելու մեջլիսի ն ամառանոցում աւրող խնամակալ Նասր օլ Մոլքի միջն: Հանձնաժողովը դւավ, որ վարչաւեւի առաջարկը, ւասւորեն, սաՀմանադրական վարչակարդը թուլացնելու ւորձ է, ուսւի մերժեց այն1: Մյուս կողմից, Հարցի մասին մեջլիսում ղեկուցելու ժամանակ ւաւդամավորների մեծ մասը Համառորեն առաջ էր քաչում կառավարության Հրաժարականի ւաՀանջը: Դրան ի ւաւասխան, ՍիւաՀդարը, Հույժ վիրավորված, թողեց ԹեՀրանը ն մեկնեց Ռեչւ2, իսկ նրա դաՀլիճը Հրաժարական ւվեց: 1911 թ. Հուլիսի 10 (23)-ին կաղմավորվեց նոր կառավարություն՝ բախւիար Սամսամ Սալթանեի (Նաջաֆ-ղուլի խան Բախւիարի) դլխավորությամբ: Թեն այս կառավարությունը ∗ Մեջլիսի նչված Հանձնաժողովը բաղկացած էր 9 ւաւդամավորից, որոնցից մեկը Հովսեւ Միրղայանն էր: Տե՛ս ‘‘Сборник дипломатических документов ...’’, вып. VII, СПб, 1913, с. 33. Տե՛ս նույն ւեղում, նան՝ вып. VI, с. 169-170:

նույնւես ծրադրել էր դնալ դեմոկրաւական իրավունքներն ու աղաւությունները սաՀմանաւակելու ուղիով, բայց առայժմ սւիւված եղավ իր մւադրությունների իրադործումը որոչ ժամանակով Հեւաձդել, քանի որ երկրում բարձրանում էր ժողովրդական չարժման նոր ալիք՝ դաՀընկեց ՄաՀմեդ Ալիի կողմնակիցների աչխուժացման ւաւճառով: Սամսամ Սալթանեի դլխավորած նոր կառավարությունը նույնւես Հիմնականում կաղմված էր ավաւաւեւ Հողաւերերի ներկայացուցիչներից: Սա նս վարում էր կիսաւ-ւռաւ, անվճռական ներքին ու արւաքին քաղաքականություն: Վախենալով Հեղաւոխության Հեւադա խորացումից, այդ կառավարությունը վճռական միջոցներ չէր ձեռնարկում Հեւադիմական ուժերի դեմ, բայց Հնարավորինս սաՀմանաւակում էր առաջադիմական ուժերի դործողությունները, չարունակում էր իմւերիալիսւական ւերությունների Հեւ դործարքների մեջ մւնելու քաղաքականությունը:

ՀԱկԱՀԵՂԱՓՈԽԱկԱՆ ՈՒԺԵՐի ԶՈՐԱՀԱՎԱՔԸ

Պարսկասւանում արդեն սովորական բան էր դարձել իչխանություններին չՀւաւակվելը: Եթե որնէ ամիր կամ սարդար կարողանում էր իր դլխին Հավաքել մի քանի ւասնյակ ձիավոր, աւա անմիջաւես իրեն Հայւարարում էր աւսւամբ: Ամբողջ երկրում քաոս էր: Թեն նախորդ ամիսներին կառավարական ղորքերը ւարել էին մի չարք ււավորիչ Հաղթանակներ, բայց ւարւվածները, Հաւկաւես չաՀսնանները երկու-երեք ամսում կարողացել էին ուչքի դալ ն նոր ավաղակախմբեր կաղմել: Արդեն մայիս-Հունիսին չաՀսնաններն աւսւամբել էին Հյուսիս-արնմոււքում, թուրքմեններն ու մաղանդարանցիները՝ Հյուսիսում, բախւիարների մի մասը, լորերը, բելուջները ն կաչկայները՝ Հարավում: Բախւիարները ւանել չէին կարողանում կաչկայներին ն մչւաւես ղինված ընդՀարումների մեջ էին նրանց Հեւ: Մինչն 1911 թ. ամռան սկիղբը երկրի մի չարք նաՀանդնե629

րում ւեղի ունեցած ՀակաՀեղաւոխական ելույթները միայն նախերդանքն էին այն լայնածավալ կռիվների, որոնք չոււով սանձաղերծվելու էին սաՀմանադրական կառավարության դեմ: Պարսկասւանում Հեւադիմական ուժերի աչխուժացմանն ամենից առաջ նւասւում էր անկայուն վիճակը, որի ւաւճառը սաՀմանադրական կարդի ամրաւնդման, երկրի ժողովրդավարացման ուղղությամբ արմաւական բարենորոդումներ մւցնելու դործում կառավարության անվճռականությունն էր: Այդ իմասւով սաՀմանադրական կառավարության իչխանությունը չաւ թույլ էր Հաւկաւես ծայրադավառներում, ուր սկսել էին նորից ամբողջ ծավալով ւերոււնօրինություն անել ավաւաւեւ խաները: Մայրաքաղաքից Հեռու դավառներում իչխում էին բռնությունը, կամայականությունն ու սանձարձակությունը: Պարսկասւանի աչխաւավոր ժողովուրդը 1909 թ. մեծ դոՀունակությամբ էր ընդունել ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դաՀընկեցությունը, Համողված, որ սաՀմանադրական վարչակարդն իրեն ն իր Հայրենիքին կւա բարօրություն, ւնւեսական բարդավաճում, անՀաւական աղաւություն, կյանքի, դույքի, ւաւվի աւաՀովություն, անձի անձեռնմխելիություն, ւուրքերի ն Հարկերի թեթնացում, առնւրի ու արդյունաբերության ղարդացում: Եվ եթե նոր կառավարության դլուխ անցած անձինք անցած երկու ւարիներին կարողանային դեթ չնչին չաւով իրադործել այն բարիքները, որ ժողովուրդն սւասում էր իրենցից, եթե այդ կառավարությունը կարողանար դեթ չնչին Հավաւ ու Հույս ներչնչել նրան, աւա ւարակույս չկա, որ ՄաՀմեդ Ալի չաՀի վերադարձի Համար Հող չէր ւաւրասւվի ն նա չէր Հանդդնի երկնել արչավանքի միւքը: Բայց բանն այն է, որ նոր կառավարությունը ոչ միայն չկարողացավ Հավաւ ն Հույս ներչնչել ժողովրդին, այլն այնւես Հոռի կերւով վարեց երկրի ղեկավարումը, որ բովանդակ ւեւության մեջ ւիրեց կաւարյալ անիչխանություն, առաջ եկավ ւնւեսական ն առնւրական քայքայում, չաւացան ավաղակություններն ու կողուոււները, ժողովրդից ւաՀանջվեցին նորանոր ծանր Հարկեր ու ւուրքեր, Հարկեր դրվեցին նույնիսկ

այնւիսի կենսական նյութերի վրա, որոնց չէր կարելի ւուրքի ենթարկել ըսւ չարիաթի, ասենք՝ աղը: Հայերը նույնւես մեծ ակնկալիքներ ունեին սաՀմանադրական իչխանություններից, բայց նոր կարդերի օրոք նրանց վիճակը ոչ միայն չբարելավվեց, այլն դնալով վաւթարացավ: Նոր իչխանությունը նույնիսկ ղլացավ Հայերին մեջլիսում ւալ երկու ներկայացուցիչ, ակնՀայւորեն ւրամադրություն ցույց ւվեց սաՀմանաւակելու այն իրավունքները, որոնք Հայերը վայելում էին չաՀերի ժամանակ, Հաւկաւես՝ աղդային-եկեղեցական դործերում: Եվ, վերջաւես, սաՀմանադրական կառավարության օրով էր, որ սկսվեցին Ղարադաղի Հայաբնակ դյուղերի քանդումն ու ավերումը, իսկ մեջլիսն ու Համաւաւասխան նախարարությունները չկարողացան որնէ կերւ ւաչււան կանդնել Ղարադաղի Հայերին: Այս ւայմաններում նրանց մու ւրամադրություն առաջացավ օդնության դիմելու օւար ւեւություններին: Այդ ամենը ւաւճառ դարձան, որ Պարսկասւանի ժողովրդի ղդալի մասը դար այն Համողման, որ բռնաւեւական Հին ռեժիմի օրով իր դրությունն ավելի լավ էր, քան սաՀմանադրական կառավարության ժամանակ, երբ մի բռնակալ չաՀի ւոխարեն բռնակալ Հարյուրավոր ւոքր չաՀեր են Հասւաւվել երկրի ղանաղան անկյուններում: ՍաՀմանադրական նոր կարդը չկարողացավ իր միջից ի Հայւ բերել ւոքր ի չաւե նչանավոր ուժեր, որոնք ունենային վերանորոդչական ձիրք ն ընդունակություն, կարողանային Հեւամոււ լինել սաՀմանադրական սկղբունքների Հասւաւմանը երկրում: ԸնդՀակառակը, նոր իչխանությունն սկսեց ավելի Հաճախ դիմել Հին վարչակարդի դործիչների օդնությանն ու աջակցությանը: ԴժդոՀությունը դնալով սասւկացավ ն արադորեն սւվարացավ թիվը Հին կարդերին վերադառնալու կողմնակիցների, որոնք, ի վերջո, միւք Հղացան Հեւ կանչել դաՀընկեց ՄաՀմեդ Ալի չաՀին:

ԳԱՀիՆ ՎԵՐԱՏիՐԱՆԱԼՈՒ ՆԱԽկիՆ ՇԱՀի

ԵՐկՐՈՐԴ ԱՆՀԱԶՈՂ ՓՈՐՁԸ

ՄաՀմեդ Ալին Պարսկասւանում իր դործակալների միջոցով քաջաւեղյակ էր երկրում կաւարվող ամեն ինչին: ինչւես նչել ենք, նախկին չաՀը ՀակաՀեղաւոխական Հեղաչրջման էր սկսել ւաւրասւվել դեռնս 1910 թ. վերջերից: իր ընւանիքով Սդեսայում բնակվող ՄաՀմեդ Ալին նույն թվականի վերջերին իր չքախմբով մեկնել էր Վիեննա1, Հեւո ժամանել Նիցցա, այնւեղից ուղնորվել Փարիղ2, աւա Քյոլնի վրայով անցել Բեռլին3, վերջաւես Հանդրվանել Ավսւրիայի Բադենում4, իսկ 1911 թ. ւեւրվարին «աննկաւ» վերադարձել Սդեսա5: ՍաՀմանադրական ուժերի դեմ ւայքարում ներառված էին բոլոր Հայւնի միջոցները: ՄաՀմեդ Ալիի դործակալներն ու ՀամախոՀները նրա օդւին քարողում էին երկրի ւարբեր, Հաւկաւես Հյուսիսային ն արնմւյան (Սսմանյան կայսրությանը Հարակից)՝ Հիմնականում թուրքաբնակ դավառներում: Երկրի մայրաքաղաքում դաղւնի դործում էր «իսլամիե» անջումենը, որի անդամները նախկին չաՀի վերադարձը ւաւադող Հայւնի դործիչներ էին: ՄաՀմեդ Ալիի Հեւնողական կողմնակիցները միչւ եղել էին ն չարունակում էին լինել թուրքմեն ու չաՀսնան խաները: Նրան Հարեցին իրենց Հեւադիմությամբ Հայւնի՝ նախկին չաՀի երկրւադու Շուջաա Դովլեն (նույն ինքը՝ Սամադ խան)՝ Աւրւաւականում, իսմայիլ խան ՍավադկուՀին՝ Մաղանդարանում, ուքի էին կանդնել նան Խորասանի խաներից Ռեչիդ Սոլթանը ն կաչկայների ցեղաւեւներից Սովլաթ Դովլեն: ՄաՀմեդ Ալի Միրղայի" դլխավոր Հույսն, այնուամենայնիվ,

“Сборник дипломатических документов ...”, вып. V, с. 222. Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս «Աչխաւանք», ‹ 26, 31 Հուլիսի 1911 թ.: Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 346, 15 Հուլիսի 1911 թ.: " Պարսկասւանի արքայական ւան բոլոր արու անդամները ինքնաբերաբար կրում էին «Միրղա» ւիւղոսը, որը դրվում էր անվան աջ կողմում: Նչենք նան, որ «Միրղա» ւիւղոսը անվան սկղբում Հիչաւակելու դեւքում նչանակում էր, որ ւվյալ անձն արքունիքի քարւուղար է կամ Հասարակության մեջ չաւ Հարդելի անձնավորություն:

իր եղբայր Սալար Դովլեն էր: Նա օժւված էր ակնառու ռաղմական ւաղանդով, խելոք էր ու դաժան: Միքայել Վարանդյանը նրա մասին դրել է. «Սալար Դովլէն յայւնուեցաւ միաւեւական բանակի ամէնէն յամառ եւ յանդուդն Հրամանաւարը: Եւ կը նաՀանջէր, բայց միչւ անվՀաւ ու վճռական, կը վերակաղմէր չարքերը եւ կը վերադառնար կռուի դաչւ: Նա ւարբեր էր եւ քանի մը յաղթանակներէ եւք Սամէդ (Սամադ:- Հ. Ս.) խանի դէմ, դրաւեր էր ՔերմանչաՀը, ճամբուն վրայ դաղւնաբար կուորելով իր ւարւուած Հակառակորդները եւ անդամ դերիները»1: Եւրեմի ն Սարդար ԲաՀադուրի ւարած խոչոր Հաղթանակներից Հեւո Սալար Դովլեն մի ւաՀ մոլորված ու Հուսալքված էր: 1910 թ. Հոկւեմբերից դւնվելով Եվրուայում, նա 1911 թ. Հունվարին ւորձեց Ռուսասւանի վրայով թաւանցել Պարսկասւան, որւեսղի դլխավորի երկրի ՀակաՀեղաւոխական ուժերին: Եվ չնայած ռուսական կառավարության արդելքին ն ձեռնարկած միջոցներին, նա Հաջողեց աւ իջնել էնղելիում: Այսւեղ Սալար Դովլեն ձերբակալվեց, ւարվեց ԹեՀրան ն աւա աղաւ արձակվեց՝ երկրի սաՀմանները լքելու ւայմանով: ԹեՀրանի կառավարությունը ճանաւարՀածախսի Համար նրան նույնիսկ 500 թուման ւվեց, ն նա վերադարձավ Բաքու: Վեց ամիս անցնելուց Հեւո, 1911 թ. դարնան վերջին, այս անդամ թաւանցելով Թուրքիայից, Սալար Դովլեն Հանկարծակի Հայւնվեց իրանական Քուրդիսւանում: 1911 թ. աւրիլի 19-ին ռուսաց Թավրիղի Հյոււաւոս Ալեքսանդր Միլլերը Հեռադրում էր ԹեՀրան. «Նախկին չաՀի եղբայր Սալար Դովլեն, այսւեղ եղած ւվյալներով, ւոխելով Հադուսւը, թուրք ձիավորների ուղեկցությամբ Մուսուլից Ռնանդուղով եկել է Սուլդուղ: ԱյնուՀեւն եղել է Սոուջ-Բուլաղում: Մի ամբողջ չաբաթ չրջել է քրդական դյուղերով»2: Նույն Միլլերն աւրիլի 26-ին դարձյալ ԹեՀրան Հղած Հեռա1

Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 299: ‘‘Сборник дипломатических документов ...’’, вып. VI, с. 114.

դրով Հայւնում էր. «Այսւեղ եղած ւվյալներով Սալար Դովլեն այժմ դւնվում է Սուլդուղում, որւեղից ւեղեկացրել է ՍոուջԲուլաղի մոկրի ցեղի քրդերին, որ մւադիր է ւարսկական ն թուրքական քրդերի դլուխն անցած դնալ ԹեՀրանի վրա: Նրա աները՝ Հոսեյն-ղուլի խանը ն ւարսկական ու թուրքական ուրիչ մի քանի ցեղերի աղդեցիկ խաներ անցել են Սալար Դովլեի կողմը»1: իր չդադարող սադրանքներով Պեւերբուրդը Պարսկասւանի ներքին դավադիր ուժերի Համար ոդեչնչման մչւական աղբյուր էր: Երբ սւառել էին ՄաՀմեդ Ալի չաՀին դաՀի վրա վերականդնելու «օրինական» բոլոր միջոցները, Սւոլիւինի կառավարությունը որոչեց մի կողմ նեւել բոլոր ւայմանավորվածություններն ու ձնականությունները ն դիմել Պարսկասւանի ներքին կյանքին ամենաբիրւ միջամւության: Թեն Աւրւաւականում Ռուսասւանը բավական սւվար թվով ղորք ուներ, բայց դա բավական չէր Հեղաւոխությանը ջախջախիչ Հարված Հասցնելու ն իր Հովանավորյալ ւարսիկ միաւեւին նորից իրական իչխանությամբ օժւելու Համար2: Պեւական Հեղաչրջման նւաւակով ամեն բան նախաւաւրասւած Համարելով, դաՀաղուրկ չաՀը ռուսական իչխանությունների աջակցությամբ անցավ որոչակի դործողությունների3: Լոնդոնի լավաւեղյակ աղբյուրները Հաղորդում էին, որ նախկին չաՀը ւաւրասւվել է Ռուսասւանից Պարսկասւան անցնել կեղծ մորուքով ն Խալիֆ Բաղդադ անունով թուրքական անցադրով4: 1911 թ. Հուլիսի 5 (18)-ին ՄաՀմեդ Ալին ռուսական «Խրիս1

‘‘Сборник дипломатических документов ...’’, вып. VI, с. 127. ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 22, թ. 10: ‘‘Сборник дипломатических документов ...’’, вып. VII, с. 30. М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 69. Հեւադա դեւքերի մասին մանրամասն ւե՛ս նան «ՍուրՀանդակ» թերթի ‹‹ 347-354 ն Հաջորդող Համարներում: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 39, 15 Հուլիսի 1911 թ.:

ւոֆոս» չոդենավով աւ է իջնում կասւից ծովի Հարավի Գումբաթը-Ղաբուս նավաՀանդսւում, որւեղից Հուլիսի 8-ին ւեղաւոխվում է Գյումուչ-Թեւե: Նրա Հեւ էին իր ւեսա, քաջ ն Հմոււ ղորաՀրամանաւար Արչադ Դովլեն (նույն ինքը՝ Սարդար Արչադ, իսկական անունը՝ Ալի խան), նախկին ղինվորական նախարար էմիր ԲաՀադուր Զենդը, իր եղբայր Շոաա Սալթանեն ն ուրիչ ուղեկիցներ, որոնց թվում՝ աւադա նախարարներ: Գյումուչ-Թեւեում նրա չուրջն են Համախմբվում Հեղաւոխության դեմ թչնամաբար ւրամադրված, ւարբերաբար ավարառությամբ ղբաղվող թուրքմենական ցեղերի առաջնորդները∗: Բաքվում լույս ւեսնող «Նոր խօսք» թերթը դրում էր, որ անարդել կողուոււի ն Հարուսւ ավարի խոսւումը ուքի է Հանել թուրքմեն ցեղերը, որոնք լցված ւիրական Հավաւարմությամբ դեւի վեՀաւառ չաՀը, որոչել են ինչ դնով էլ լինի, ՄաՀմեդ Ալիին կրկին բաղմեցնել ւարսից դաՀի վրա1: Այդ ցեղերի թվում իր ելուղակային վայրենի բարքերով Հաւկաւես աչքի էր ընկնում ջաֆարբայ ցեղը: Միչւ ՄաՀմեդ Ալիին նվիրված այդ ցեղն սւացավ Հաղթանակի դեւքում բնակչությանն անւաւիժ կողոււելու թույլւվություն2: Նախկին չաՀը, Հոդալով իր անձի ւաչււանության մասին, իր Հեւ եկած ՌաՀիմ խանին Հանձնարարեց թիկնաղոր սւեղծել: Վերջինս կարճ ժամանակում կաղմավորեց բացառաւես թուրքալեղու ցեղերից, Հաւկաւես չաՀսնան Հեծյալներից կաղմված բաղմաքանակ թիկնաւաՀ ղորք: 1911 թ. Հուլիսի 9-ին նախկին չաՀը Հասնում է Ասւրաբադ3: Այսւեղ նույնւես ւարբեր կողմերից Հավաքվում են միաւեւական կաղմակերւված ուժեր ն կիսավայրենի ցեղախմբեր: Ասւրաբադից ՄաՀմեդ Ալին Հուլիսի 21-ին դալիս է Սուրի4: ∗

Նչենք, որ Ղաջար թադավորական ւոՀմը ծադումով թուրքմենական էր, ուսւի ՄաՀմեդ Ալին աւ իջնելով, Հայւնվել էր Հարաղաւ միջավայրում: Տե՛ս «Նոր խօսք» (Բաքու), ‹ 1-2, 2 նոյեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 72, «Աչխաւանք», ‹ 26, 31 Հուլիսի 1911 թ.: “Сборник дипломатических документов ...”, вып. VII, с. 21. Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 74:.

Մինչ այդ, ԹեՀրանի ռուսական դեսւանությունը ՀրաՀանդ էր սւացել չմիջամւել ծավալվելիք ներքին կռիվներին, մնալ չեղոք ն բոլոր միջոցներով ւաչււանել ռուսական Հւաւակների կյանքն ու դույքը1: 1911 թ. Հուլիսի 11-ին կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցին Աւրւաւականի թեմի առաջնորդ կարաւեւ եւս. Տեր-Մկրւչյանը դրում էր. «Պարւք եմ Համարում աւելացնել խոնարՀաբար, որ Հեռադիր է սւացւել այսւեղ, թէ նախկին չաՀը Պարսկասւան է մւել արդէն, նորա եղբայրը միւս կողմից յառաջանում է դէւի Համադան: Ըսւ երեւոյթին դւնւում ենք քաղաքական մեծ անակընկալների նախօրեակում եւ դուցէ Պարսկասւանի ամբողջ Հայութեանը լուրջ վւանդներ են սւասւում: ԽոնարՀաբար խնդրում եմ այս կանխանկաւութեամբ Հոդալ եւ ւնօրինել՝ ինչ որ յարմար կը Համարէք»2: Աւ իջնելուց Հեւո դաՀընկեց չաՀի ն նրա ուղեկիցների առաջին դործն եղավ ռաղմական Հղոր ուժի սւեղծումը: ՄաՀմեդ Ալին Ավսւրիայում դնած մեծ քանակի ղենք ու ղինամթերք էր բերել իր Հեւ: Առանց ժամանակ կորցնելու, նրանք չաւ արադորեն թուրքմենական ավաղակային ցեղերի 2000 ձիավորներից կաղմեցին մի բանակ, որի դլուխ կանդնեց Արչադ Դովլեն: Երեք-չորս չաբաթում ՄաՀմեդ Ալիին Հաջողվեց կասւից ծովի Հարավային չրջաններում ղենքի ւակ բերել նս 1000 Հոդու: Այդ Հսկայաթիվ ուժն էր, որ նա ուղղում էր ԹեՀրանի վրա3: Պաւրասւվելով չարժվել դեւի մայրաքաղաք, ՄաՀմեդ Ալին չաՀ Հռչակված իր որդուն դրեց Հեւնյալ բովանդակությամբ նամակը. «Որդեա՛կ իմ, դու ւէւք է դիւենաս, որ ներկայումս երկիրը կառավարում ես ոչ թէ դու, այլ կառավարում են մեր ւոՀմի թչնամիները: Եթէ դու երկիրը ւէւք է կառավարես միայն չաւաՀաս դառնալուց յեւոյ, աւա ինչո՞ւ մինչեւ այդ ժամանակ

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов ...”, вып. VII, с. 8. ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 22, թ. 29: Տե՛ս «Մամուլ» (Թիֆլիս), ‹ 8, 19 դեկւեմբերի 1911 թ.:

ես չւէւք է իրաւունք ունենամ կառավարելու իմ ժողովուրդը: Վերջաւէս ւէւք է իմանաս, որ դու ես իմ միակ ժառանդը: ի նկաւի ունենալով այս բոլորը, ես՝ քո Հայրը, առաջարկում եմ քեղ, որ իմ ԹէՀրան մւնելու օրը, դու յայւարարես քեղ չրջաւաւողներին, որ Հրաժարւում ես դաՀից եւ առաջարկում ես Հօրդ կառավարելու երկիրը: Հակառակ դէւքում դու եւս, իմ միւս թչնամիների նման խիսւ ւաւժի կենթարկւես: Ես չաւ Հեռու չեմ դւնւում ԹէՀրանից եւ չրջաւաււած եմ ինձ Հաւաւարիմ թուրքմէններով: Քո Հայր՝ իրանի չաՀ ՄաՀմէդ Ալի»1: Սւանալով Հոր նամակը, ւաւանի ԱՀմեդ չաՀը դա Հանձնեց վարչաւեւ Սամսամ Սալթանեին2: Նախկին չաՀը նան Հեռադիր ուղարկեց խնամակալ Նասր օլ Մոլքին, որով Հանձնարարում էր նրան մինչն իր ԹեՀրան դալը խիսւ կարդաւաՀություն Հասւաւել չաՀական ւալաւում ն դա նախկին ւեսքին բերել: Խնամակալը Հեռադրով ւաւասխանել էր, որ չաՀը բարի դործ կաւարած կլիներ, եթե Հնարավորինս չոււ Հեռանար Պարսկասւանից3: ինչւես այդ օրերին Հաղորդում էր "Русское Слово" թերթը, ՄաՀմեդ Ալին ՇաՀրուդից Հեռադրել էր Եւրեմին, ւաՀանջելով, որ նա չխառնվի ւարսիկների միջն ւեղի ունեցող քաղաքացիական կռվին՝ նկաւի առնելով, որ ինքը օւարերկրացի է: Նախկին չաՀի այդ Հեռադրին Եւրեմը ւաւասխանել էր. «ինչւէս անցեալում, այսուՀեւեւ նոյնւէս մասնակցելու եմ քո դէմ ուղղուած կռիւներին»4: իր եղբոր՝ դաՀընկեց չաՀի արչավանքի Հաջողությանը նւասւելու Համար Սալար Դովլեն այս անդամ ւենդադին դորՏե՛ս «Ախուրեան», ‹ 45, 21 օդոսւոսի 1911 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 40, 17 Հուլիսի 1911 թ.: "Русское Слово" թերթի այդ Հաղորդադրության թարդմանությունը ւե՛ս «Ախուրեան», ‹ 42, 31 Հուլիսի 1911 թ.:

ծունեություն ծավալեց երկրի արնմւյան ւարածքներում: Սժւված լինելով կաղմակերւական արւակարդ ընդունակություններով, այդ արքայաղնը կարողացավ չաւ արադ իր չուրջը Հավաքել ՔերմանչաՀի չրջանի ցեղերին ն նրանց մարդկային ուժով 1200 Հոդանոց առաջնակարդ ղորք սւեղծել: Այն օրերին, երբ ՄաՀմեդ Ալին Հիմնականում թուրքմեններից կաղմված իր ղորքով դւնվում էր ԹեՀրանից 100 կմ Հեռավորության վրա, Ռուսասւանի արւդործնախարար Սերդեյ Սաղոնովը մեկնել էր Եվրուա՝ նւաւակ ունենալով վերականդնել նախկին չաՀի վարկը ն նրան դաՀին վերադարձնելու Համար սւանալ Փարիղի ն Լոնդոնի Համաձայնությունը: Բայց վերջիններս կւրականաւես մերժել էին այդ մւադրությունը ն ւոխարենը ռուս նախարարին խորՀուրդ էին ւվել որքան Հնարավոր է ռուսական ղորքերը չոււ դուրս բերել Պարսկասւանից: կովկասաՀայ մամուլի չարքերը նոր Համալրած «Մամուլ» թերթը, որն սկսել էր լույս ւեսնել Թիֆլիսում՝ Հնչակյան նչանավոր դործիչ Ռուբեն Խանաղաւյանի (Խանաղաւ) խմբադրությամբ, նկաւում էր, որ դեւի Եվրուա Սաղոնովի ճանաւարՀորդությունն անօդոււ չէր անցել: Եթե Փարիղ ժամանելուց Հեւո նա կւրականաւես Հայւարարել էր, թե «Պարսկասւանում, յամենայն դէւս, մենք ւէւք է բաւարարութիւն սւանանք», աւա Պեւերբուրդ վերադառնալուց Հեւո ասել էր, որ եթե «ՄաՀմէդ Ալի չաՀը ԹէՀրանի անիչխանութիւնից ու թուլութիւնից օդււելով դաՀընկէց անի օրինաւոր չաՀին եւ նրա ւեղը բռնի, այդ դէւքում Պեւերբուրդն սւիււած ւիւի լինի մերժել նրան չաՀ ճանաչելը. մենք չենք վերադարձնի ՄաՀմէդ Ալի չաՀին իր դաՀը մեր սւինների ոյժով: Այդ ուղղութեամբ արդէն Հրաման է ււած Պարսկասւանում դւնւող ռուսաց ղօրքերի ղօրաւեւ դեներալ Գաբաեւին»1: Սալար Դովլեի օրինակով երկրի ւարբեր մասերում Համախմբվում էին ՀակաՀեղաւոխական բոլոր ուժերը: Արդաբիլի չրջանում չաՀսնանների Հրոսակային խմբերն իրենց չարքերը

«Մամուլ», ‹ 7, 12 դեկւեմբերի 1911 թ.:

Համալրել էին Հաղարավոր ւարրերով: ԹեՀրանից Հյուսիս աւսւամբություն էր բարձրացրել ԼեՀիջանի նախկին նաՀանդաւեւ, մաղանդարանցի խոչոր կալվածաւեր էմիր ՄուկերՀեմը, որ իր սեւական դործերի ւաւճառով անձնական Հաչիվներ ուներ կառավարության Հեւ: Նա ժողովել էր մու 1000 մարդ ն մայրաքաղաքից 50 վերսւ Հեռավորության վրա, մի անմաւչելի ւեղում՝ Դեմավենդի լանջի մուերքում, բանակ դրել: Այսւեղ նրանց միացան ՍավադկուՀից եկած իսմայիլ խանը ն Վերամից եկած Ռեչիդ Սոլթանը՝ իրենց ղինյալներով: էմիր ՄուկերՀեմի խմբերը ւասւորեն ւիրություն էին անում մայրաքաղաքի չրջակա դյուղերում: Նրա որդին, իր Հերթին, աւսւամբություն էր բարձրացրել Մաղանդարանում ն ւաւրասւվում էր դրավել Բարֆրուչ քաղաքը: Ողջունելով դաՀին վերադառնալու ՄաՀմեդ Ալի չաՀի երկրորդ ւորձը, Պեւերբուրդի "Новое Время”-ն դրում էր, որ սւասվում է մաՀու ն կենաց կռիվ «կառավարական իչխանության Հեղաւոխական ղավթիչների դեմ, որոնք որնէ ընդՀանուր բան չունեն աղնիվ ու խոնարՀ, դիմացկուն ու լռակյաց ւարսիկ ժողովրդի Հեւ»1: ՄաՀմեդ Ալիի Պարսկասւան վերադարձը խանդավառեց բոլոր մոսթաբիդներին", իչխանաղուններին, խաներին, մուջւեՀիդներին ն ամեն ւեսակի Հեւադիմականներին, նրանց մղելով է՛լ ավելի եռանդուն ւայքարի կառավարության դեմ: 1911 թ. Հուլիսի 12-ի դրությամբ Հյուսիսային Պարսկասւանի 6 քաղաքներ արդեն Հնաղանդություն էին Հայւնել նախկին չաՀին2: Շոււով ՀակասաՀմանադրական չարժումը ւարածվել սկսեց նան երկրի Հարավային նաՀանդներում: Անդլիական թերթերը Հաղորդում էին, որ Շիրաղի մու ՄաՀմեդ Ալիի կողմնակիցների ն կառավարական ղորքերի միջն ւեղի ունեցած ճակաւամարւում վերջիններս ջախջախիչ ւարւություն են կրել ն կռվի դաչւից ւախել են՝ ւալով մեծ կորուսւներ3:

“Новое Время”, 29 июня 1911 г. Բռնաւեւեր: Տե՛ս «Աչխաւանք», ‹ 41, 24 Հուլիսի 1911 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: "

ՀակաՀեղաւոխական ուժերը Հուլիսի կեսերին դլուխ բարձրացրին արդեն մայրաքաղաքում: ՄաՀմեդ Ալիի կողմնակիցների մի մեծ խումբ, դուրս դալով ընդՀաւակից, Հուլիսի 17-ին Հարձակում դործեց մեջլիսի վրա: Բռնկվեց կաւաղի Հրացանաձդություն, եղան ւասնյակ ղոՀեր ու վիրավորներ, բայց Եւրեմի ղինյալները, ի վերջո, Հեւ մղեցին սաՀմանադրության Հակառակորդների դրոՀը: Զայրացած միաւեւականները չարժվեցին Եւրեմի ւան վրա ն ւորձեցին ՀրդեՀել: Միաւեւականների մի ուրիչ խումբ, որում Հաչվվում էր 1000 Հոդուց ավելի, Հարձակում կաւարեց ԹեՀրանի դլխավոր ղինաւաՀեսւի վրա: կաղակները Հարկադրված կրակ բացեցին, որի Հեւնանքով եղան բաղմաթիվ սւանվածներ1: Զնայած դրան, մայրաքաղաքը չէր Հանդարւվում: ՍաՀմանադրական կառավարության չաւ ն չաւ ւաչւոնյաներ, լքելով իրենց դործերը, Հեռանում էին մայրաքաղաքից: Սրինակ՝ անդամ առանց ւեղեկացնելու ղեկավարությանը, իր ընւանիքով Եվրուա էր մեկնել Հեռադրի ն ւոսւի նախարարը: Փախուսւը մայրաքաղաքից օրավուր աճում էր2: «ինչւէս միչւ ւաւմութեան մէջ,- դրում էր Թիֆլիսի «Մամուլ» թերթը,- նոյնւէս էլ մեր աչքի առաջ, այսօր, ւեղի է ունենում մի երեւոյթ. այն անձինք, որոնք իրենց Համարում են նախախնամութիւնից նչանակւած մի երկիր կառավարելու եւ ւաչււանելու, Հէնց նրանք են, որ իրենց նեղ աչխարՀայեացքով եւ չաՀամոլ ձդւումներով միայն ներչնչում, դէւի անդունդն են դլորում իրենց «Հայրենիքը»»3: ՄաՀմեդ Ալիի առաջին լուրջ Հաջողություններից ոդեչնչված, Բադենում դւնվող նրա ւիկնանց ւիկինը՝ Մելիքե ԶեՀանը Հեռադրել էր ամուսնուն, որ չոււով իր ղավակների Հեւ մեկնելու է Սդեսա ն դաՀին վերաւիրանալուց անմիջաւես Հեւո ժամանելու է ԹեՀրան4: Վանի «Աչխաւանք» թերթը նկաւում էր, որ եթե միաւեՏե՛ս «Ախուրեան», ‹ 41, 24 Հուլիսի 1911 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: «Մամուլ», ‹ 8, 19 դեկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

ւությունը Հաղթանակ ւանի, աւա Պարսկասւանն ընկնելու է անելանելի վիճակի մեջ1: «Բան չմնաց որ չկաւարուէր այդ երկրին մէջ՝ անոր անկումը եւ նուաճումը ւութացնելու Համար»2,- ցավով նչում էր կ. Պոլսի «Լուսարձակը»: Արդեն երրորդ ւարին էր, որ Պարսկասւանի Հեղաւոխական ն ՀակաՀեղաւոխական ուժերի միջն մղվում էին ւոխադարձ սուր, արյունաՀեղ ընդՀարումներ, բայց այդ երկրի աւադայի Հեռանկարները դարձյալ մնում էին մութ ու անորոչ, մչուչաւաւ քողով ծածկված3: Մյուս կողմից ՄաՀմեդ Ալիի՝ Պարսկասւանի ւարածքում Հայւնվելու ն ԹեՀրանի ուղղությամբ լուրջ Հարձակման ւաւրասւվելու լուրը երկրում առաջ բերեց ժողովրդական ղայրույթի Հղոր ալիք: Նախկին չաՀի մոււքը Պարսկասւանի սաՀմաններից ներս, Հակաւեւական ուժերի լայնածավալ խլրւումները երկրում կենդանացրին Հակամիաւեւական ուժերին, նրանց դրդեցին ուքի կանդնելու ն ւաչււանելու սաՀմանադրական կարդը: Տեղի էին ունենում բաղմաՀաղարանոց ՀանրաՀավաքներ ու ցույցեր, որոնց մասնակիցները կառավարությունից ւաՀանջում էին անՀաւաղ ձեռք առնել վճռական միջոցներ՝ ՄաՀմեդ Ալիի ն Սալար Դովլեի ՀակաՀեղաւոխական ուժերին ջախջախելու Համար: Նորից սկսվեցին կաղմակերւվել ֆիդայիների Հեղաւոխական ջոկաւներ: Ժամանակավորաւես ընդՀաւվեց ւայքարը դեմոկրաւների ն չաւավորականների միջն: Դա արւաՀայւվում էր ինչւես մամուլի էջերում, այնւես էլ Հաւկաւես մեջլիսում: Պաւդամավորների աւելությունն այնքան ուժեղ էր նախկին չաՀի Հանդեւ, որ մեջլիսը նույնիսկ դիմեց Հերթական ոչ օրինական քայլին, Հայւարարելով, թե ՄաՀմեդ Ալիին սւանողը 100.000 թուման ւարդն կսւանա4: Մի քանի օր Տե՛ս «Աչխաւանք», ‹ 26, 31 Հուլիսի 1911 թ.: «Լուսարձակ» (կ. Պոլիս), ‹ 36, 24 դեկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս «Աչխաւանք», ‹ 24, 17 Հուլիսի 1911 թ.: Տե՛ս «Մչակ», 170, 7 օդոսւոսի 1911 թ.: Շաւ չանցած՝ Հեռադրերը Հայւնեցին, որ յոթ Հոդի թաւանցել են միաւեւական բանակ, որւեսղի սւանեն չաՀին, բայց բռնվել ն դլխաւվել են: Հեւո ւարղվեց, որ բոլոր յոթն էլ Հայեր են եղել: Այդւիսով, մեջլիսի կոչին արձադանքել էին միայն Հայեր ն ոչ մի ւարսիկ (ւե՛ս նույն ւեղում):

անց մեջլիսը 25.000-ական թուման վարձաւրություն նչանակեց Սալար Դովլեի ն Շոաա Սալթանեի դլուխների Համար1: ՀակաՀեղաւոխական ուժերի դեմ այս անդամ կառավարությունը նույնւես դրսնորեց վճռականություն ն կամք: ինչ վերաբերում էր խաղաղ աչխաւանքով ղբաղված Հայերին, միաւեւական ուժերի արադ Համախմբումը մեծ անՀանդսւություն էր առաջացրել նրանց չրջանում: Հայության դլխին դալիք լուրջ աղեւների Հավանականության մասին կարաւեւ եւս. Տեր-Մկրւչյանը դեռնս 1911 թ. Հունիսին դրում էր Ամենայն Հայոց Հայրաւեւի ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցին2: Նա ւեղեկացնում էր, որ ՀակաՀայկական ուժեղացող քարողների աղդեցության ւակ ռաՀիմականներն ու քուրդ ավաղակախմբերն այս էլ որերորդ անդամ Ղարադաղի ն Մակուի չրջաններում Հայերի սւանություններ ու կողուոււներ են կաւարել: Այդ ցավալի անցքերի մասին սւացված նամակների Հեղինակներն ամենամռայլ դույներով են նկարադրում Հայերի վիճակը, նչում էր նա: Քեյվանի Հայկական դյուղերն ավերողներից թեմական առաջնորդը Հաւկաւես առանձնացնում էր Ռեչիդ Դովլեին: «կողուււած դիւղերի Հայերը մնացել են թուրք դիւղերում ողորմելի դրութեան մէջ, իսկ դեռ չկողուււած դիւղերում նսւել են խաները եւ ՀարսւաՀարում են դիւղացիներին»: Նա ւեղաւաՀին ւեղեկացնում էր, որ այդ բոլորի մասին ինքը Հեռադրել է ԹեՀրան, մեջլիսի Հայ ւաւդամավորին (Հովսեւ Միրղայան), որը սակայն, չի կարողացել որնէ դործնական բան անել3: Հայերը ոչ առանց Հիմքի երկյուղում էին, որ եթե Հեւադիմությունը վերադառնա, աւա իրենք ւարսկական Հեղաւոխության ն չաՀի դաՀընկեցության քավության նոխաղ կդառնան: Այդ վւանդը Հաւկաւես իրական կարող էր լինել թավրիղաՀայության Համար, քանի որ նա էր առավել մեծ աչխուժություն դրսնորել Հեղաւոխական ւայքարում: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 41, 24 Հուլիսի 1911 թ.: ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 22, թ. 14: Նույն ւեղում:

«Արօր» թերթը դրում էր, որ Հայ ժողովրդի վիճակն ավելի աղեւալի է այսօր, քան Մամադ-Ալի չաՀի ժամանակ, որովՀեւն այսօր թեն Պարսկասւանը Հռչակված է սաՀմանադրական երկիր, ունի ւառլամենւ, բայց նրա մեջ բացակայում է որնէ կարդ, օրենք, ն, երկիրը մաւնված լինելով կաւարյալ անարխիայի, չունենալով ղեկավարող ձեռք ն ուժ, բնականաբար, ամեն մի անկյունում առաջ է եկել մի ւոքր բռնաւեւ: Պարսկասւանի կառավարությունը բաղկացած է այսօր ւոքրիկ բռնաւեւներից, որոնք ամենից առաջ Հադեցնում են իրանց ընչաքաղցության ն կողուոււի ավաղակային ծարավը1: Աւրւաւականի թեմի առաջնորդի՝ Գնորդ արք. Սուրենյանցին Հղած 1911 թ. Հուլիսի 11-ի նամակում արւաՀայւած ւադնաւը, թե «ըսւ երեւոյթին դւնւում ենք քաղաքական մեծ անակնկալների նախօրեակում», իրեն երկար սւասել չւվեց: Ղարադաղի թուրք խաների ուժերը Հարձակում դործեցին Քեյվանի չրջանի Հայկական դյուղախմբի վրա, կողոււեցին դյուղացիներին, քչեցին-ւարան նախիրը, ընթացքում սւանելով անմեղ մարդկանց2: «Արօրը» նչում էր, որ Ղարադաղի թուրք խաների կաւաղության Հիմնական ւաւճառն այն է, որ Հայ Հեղաւոխականները միամիւ Հայ դյուղացիներին քարողել էին չվճարել կալվածական ւուրքերը, ինչի Հեւնանքը նրանց կյանքի քանդումը եղավ: Երբ թուրք խաները Հայերին սւանում էին Ղարադաղում, այդ նույն ժամանակ քրդական ավարառու խմբերը խուժեցին ս. Թադեի վանք ն կողոււեցին ամեն ինչ: «Արօրը» Համողված էր, որ եթե եվրուական մեծ ւեւությունների - դլխավորաւես Ռուսասւանի ն Անդլիայի - կողմից կւրուկ միջոցներ ձեռք չառնվեն, աւա Հայերի աւրելը Աւրւաւականի նաՀանդում միանդամայն անՀնարին կդառնա3: Այդ դեւքերի կաւակցությամբ թեմակալ կարաւեւ սրբաղանը ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցին ւեղեկացնում էր. Տե՛ս «Արօր», ‹ 5-6, մայիս-Հունիս, 1911, էջ 166 : Տե՛ս «Աչխաւանք», ‹ 26, 31 Հուլիսի 1911 թ.: Տե՛ս «Արօր», ‹ 5-6, մայիս-Հունիս, 1911, էջ 166-167:

«Երէկ իսկ ւեսնւեցայ ւոխ-կուսակալի Հեւ, որ խիսւ սիրալիր ւաւրասւակամութիւն էր ցոյց ւալիս իմ բոլոր դիմումներին դոՀացում ւալու. խոսւանում էր՝ Հեռադրով կարդադրել ԱՀարից ղինւորական ուժ ուղարկւի Քեյվանի եւ միւս վիճակներում Հայերին աւաՀովելու, առանձին ւաչւօնեաների ուղարկել, որ Խոյում քննութիւն կաւարեն Ս. Թադէոս առաքելոյ վանքում ւեղի ունեցած դէւքերի մասին, աւա Ղարադաղ անցնելով Հայերի վնասները ցուցակադրեն, եւ խսւիւ Հաւուցում ւաՀանջւի. սակայն դարձեալ Հարց է դժբախւաբար, թէ ի՞նչ չաւով կը կաւարւեն այս խոսւումները»1: Սրբաղանը կասկած էր Հայւնում, թե Հայերին ւաչււանելու Համար ւարսից կառավարությունը կդիմի վճռական քայլերի, ուսւի Թեմական խորՀրդի անունից նա Սուրենյանցից խնդրում էր միջնորդել Նորին Մեծություն կովկասի ւոխարքայի առաջ, որ ռուսական իչխանության կողմից Հնար եղած ւաչււանությունը ցույց ւրվի վերաՀաս վւանդի ներքո եղող Ղարադաղի Հայերին: «Դորանով ամենեւին չենք մւածել իՀարկէ արւաքին միջամւութիւն առաջ բերել. եթէ երկու ւարի եւ կէսից ի վեր ռուսաց ղօրքի Թաւրիղում նսւած լինելը միջամւութիւն չէ, չդիւենք ինչո՞ւ միջամըւութիւն կը լինէր նոյն ղօրքից կամ Հին եղածից մի քանի կողակ Ղարադաղ ուղարկելը: Մինչդեռ ռուսաց կառավարութիւնը խիսւ ւաչււանութիւն ցոյց է ււել Հայերին նաեւ այնւիսի ժամանակներում, երբ Պարսկասւանում ղօրք չի ունեցել»2: Նույն վիճակն էր Աւրւաւականի մյուս չրջաններում: Երկու-երեք ւարի առաջ սաՀմանադրական ղինուժի Հնացած ղենքերից Խոյի Հայերին էին բաժանվել մի քանի ւասնյակ Հրացաններ՝ ինքնաւաչււանվելու Համար: Սրինակ՝ Սեյդավար դյուղին ւրվել էր 25 Հրացան՝ 2500 ւամւուչւով, Շորավ դյուղին՝ 20 Հրացան՝ 2000 ւամւուչւով: Բայց ժամանակավոր Հաջողության Հասած միաւեւականների ուղարկած ղինված ձիավորները դալով նչված դյուղերը՝ դյուղացիներից ծեծ ու ջարդով

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 22, թ. 27-ի չրջ.: Նույն ւեղում, թ. 28:

խլել էին բոլոր Հրացաններն ու ւամւուչւները: Սրեցօր վաւթարանում էր Միանդոաբի չրջանի Հայերի դրությունը: Այսւեղ ծեծն ու ւուդանքները սովորական բաներ էին դարձել: Նույն վիճակն էր սւեղծվել Թաղիաբադի Հայերի Համար1: Սալմասւի Սավրա դյուղի Հայ դյուղացիներն իրենց խղճալի դրության մասին առաջնորդարանի միջոցով աղերսադիր էին ուղարկել Թավրիղի ռուսաց Հյոււաւոսին՝ նկարադրելով դյուղաւեր Հաջի Մամադ Թաղիի դործած «սխրադործությունները», որը ծեծի ու բանւարկությունների միջոցով դյուղացիներից դանձում էր իբր թե «Հինդ ւարիներից ի վեր չվճարած ւուրքերը»2: Առաջվա ւես Հայ կամավորների Հիմնական ուժերը կենւրոնացված էին Թավրիղում: Եւրեմի Հեւ Թավրիղից Քեռու ԹեՀրան մեկնելուց Հեւո թուլացել էր քաղաքի Հայկական մարւական ջոկաւների ղեկավարումը, կամավորների չրջանում ընկել էր ղինվորական կարդաւաՀությունը: Թավրիղի ւաչււանության կարնորադույն դործն այդ դժվարին ւաՀին առաջ ւանելու Համար Հարկավոր էր Քեռուն արժանի ւոխարինող դւնել: Եվ ւոխարինողը եղավ Հայ ժողովրդի աղաւադրական ւայքարի նչանավոր դործիչ Նիկոլ Դումանը: Ընթերցողն արդեն դիւի, որ 1908 թ. Դումանը մերժել էր Պարսկասւան դնալու ՀՅԴ Արնելյան բյուրոյի առաջարկությունը, Համարելով, որ այդ երկրի Հեղաւոխական չարժումներին Հայերի մասնակցությունը միայն անդառնալի կորուսւներ կւաւճառի նրանց: Եվ աՀա այժմ Դաչնակցության ղեկավարությունը, այս անդամ Եւրեմի միջոցով, նրան կրկին առաջարկում էր մեկնել Պարսկասւան: Դումանը չի կարողանում մերժել, որւեսղի ււավորություն չսւեղծի, թե չի ենթարկվում կուսակցական կարդաւաՀությանը3: 1911 թ. դարնան վերջերին նա Տե՛ս «Միւք», ‹ 21, 21 Հուլիսի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս Յովսէւ ՅովՀաննիսեան, Յուչեր, էջ 229:

կ. Պոլսից Հասնում է Պարսկասւան՝ խնդիր ունենալով աջակցություն ցույց ւալ ՀՅԴ Աւրւաւականի կաղմակերւություններին: կարճ ժամանակ Սալմասւում մնալուց Հեւո, Եւրեմի առաջարկությամբ, ՀՅԴ Արնելյան բյուրոն Դումանին Հանձնարարում է մեկնել Թավրիղ: Այդ ժամանակ Դումանը ռնմաւիղմի սրացման ւաւճառով դամված էր անկողնուն ն նույնիսկ չարժվելու անկարող էր: Բայց ղսւելով ցավերը, 1911 թ. աչնան սկղբին Հասնում է Թավրիղ: Նա ւոխարինում է Քեռուն՝ սւանձնելով քաղաքի Հիմնական ւաչււանական ուժի՝ Հայկական ղինված խմբերի Հրամանաւարությունը: Բայց Պարսկասւանում դւնվելը այս անդամ էլ Դումանի՝ 1897 թ. նույն երկրի Խանասորի դաչւում մաղրիկ քրդական ցեղի դեմ իրականացրած վրեժխնդրական դործողության դլխավոր դեմքերից մեկի, սրւովը չէր: Հակառակ ւարսկական Հեղաւոխական չարժման նկաւմամբ ՀՅԴ ղեկավար մարմինների խանդավառությանը ն ւարսկաՀայության աւադայի Հանդեւ նրանց ունեցած լավաւեսությանը, ինչւես նչել ենք, կային դաչնակցական դործիչներ, որոնք այդ չարժմանն իրենց կուսակցության մասնակցությանը դեմ էին: Վերջիններիս ւրամադրության առավել ցայւուն արւաՀայւիչներից էր Նիկոլ Դումանը: Նա դւնում էր, որ Պարսկասւանում սկսված Հեղաւոխական չարժումը որնէ լավ բան չի խոսւանում ո՛չ ւարսիկներին ն ո՛չ էլ Հյուսիսային Պարսկասւանի թուրքերին, քանի որ երկիրը ւաւրասւ չէ ունենալու եվրուական ւիւի կառավարման Համակարդ, իսկ ժողովուրդը Հասունացած չէ օդւվելու դրա բարիքներից (Նիկոլ Դումանի այս դաւողությունը եղակի չէր, այսւես էին մւածում ւարսկաՀայերից չաւերը): «Պարսկական յեղաւոխութիւնը կը վիժէ,- ասում էր նա,- որովՀեւեւ ժողովուրդն անւաւրասւ է, իսկ Հարեւան մեծ ւեւութիւնը՝ Ռուսասւանը դէմ է սաՀմանադրական կարդերին եւ անչուչւ ղէնքի ոյժով կը միջամւէ յօդոււ միաւեւութեան»1:

«Հայրենիք», ‹ 12 (66), Հոկւեմբեր, 1930, էջ 160:

Դումանի այս ւեսակեւը Համարյա չէր ւարբերվում Պարսկասւանում միաւեւության ւաՀւանման կողմնակիցների ւեսակեւից՝ առաջ բերելով սրանց Հակառակորդների վրդովմունքը: Բայց Դումանը Հաչվի չէր առնում դա, քանի որ միչւ եղել էր որոչակի դործի մարդ, երնույթները դնաՀաւում էր ւվյալ ւաՀին Հայ ժողովրդի չաՀերի ւեսանկյունից՝ երբեք Հաչվի չնսւելով վերացական դաւողությունների ու բարձրադոչ Հայւարարությունների Հեւ: Անցնելով ւարսկաՀայության Համար Հեղաւոխական չարժման նչանակության Հարցին, Դումանը դւնում էր, որ Հայը ներկայումս չւեւք է նւասւի թուրքերի ն ւարսիկների աչքաբաց դառնալուն, որ Պարսկասւանում սաՀմանադրական կարդերի Հասւաւումը աղդային ու մչակութային-ւնւեսական չաՀերի ւեսակեւից Հույժ վնասակար է Հայության Համար: Նա չեչւում էր, որ Հայը միաւեւական կարդերի ւայմաններում օժւված է արւոնյալ իրավունքներով, որոնք անւայման կջնջվեն, եթե երկիրը կառավարվի սաՀմանադրական օրենքներով, երբ ւարսկաՀայությունը մեջլիսում ներկայացված կլինի առավելադույնը 2-3 ներկայացուցիչներով, որոնց ձայնը որնէ էական նչանակություն չի ունենա նրա կյանքում: Նիկոլ Դումանը բաղմիցս է կրկնել, թե «Այս կռիվը մեր կռիվը չէ»: ՊաւաՀական չէր, որ կռիվներից առաջ ն ընթացքում Հայ մարւիկներին նա մչւաւես ղդուչացնում էր չվւանդել սեւական կյանքը: Հովակ Սւեւանյանը «Նիկոլ Դուման» աչխաւության մեջ դրել է. «Դումանը միչւ կուռ եւ Հեւեւողական կերւով ւրամաբանել է, ասւիճանաբար ղարդացնելով եւ Հիմնաւորելով իր դաւողութիւնները: Դումանը նոյնիսկ ուչադրութիւն չէր դարձնում Եւրեմի եւ Թաւրիղի ընկերների ւրւունջներին: Նա չարունակում էր իր անարիւն եւ չաւած կռիւը, եւ ոչ ոք չկարողացաւ մաղաչաւ անդամ թեքել այդ կամակոր մարդուն: Նա չենթարկուեց միջավայրին, իսկ Եւրեմի սխրադործութիւնները, յորդորներն ու խնդիրները նրան չխանդավառեցին: Նա միչւ մնաց մւածող եւ խորՀող Դումանը: Դիրքեր չւուաւ ձեռքից, իր մար647

ւիկներին լաւ վարժեցրեց, բայց բնաւ չուղեց էժանադին յաղթութիւններ ւանել, որ կարող էր Հեչւութեամբ անել, բայց չարաւ, որովՀեւեւ դւնում էր աննւաւակ, իսկ ինքը ծարաւ չէր ւառքի ու յաղթանակների...»1: Թավրիղի ւաչււանության ւաւմության ուսումնասիրողները նկաւել են, որ Դումանն իր Հայ մարւիկներին ւաւվիրում էր չՀեւաւնդել նաՀանջող Հակառակորդին, դւնելով, որ Պարսկասւանում Հայերը ւեւք է ղդույչ լինեն, քանի որ մի օր միաւեւականները կարող են Հաղթանակել ն վրեժ լուծել նրանցից2: Խորաթաւանց Դումանը սթաւ Հայացքով էր դնաՀաւում Պարսկասւանում ծավալվող իրադարձությունները": Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 12 (66), Հոկւեմբեր, 1930, էջ 158: Տե՛ս նույն ւեղում: " Նիկոլ Դումանի Հայացքներին ՀամաՀունչ էին «Հովիւ» թերթի Հոդվածադրի Հեւնյալ դիւարկումները. «Եթէ Պարսկասւանը նոյնիսկ մի քաղաքակրթուած երկիր լինէր, դարձեալ դժուար էր սւասել, որ այդ երկրի կառավարութիւնը մի բուռն ժողովրդի վերաբերմամբ բարեկամական ընթացք բռնէր, երբ այդ բուռն ժողովրդի աղդակիցները մասնակցում են երկրի աւսւամբութեան մէջ: իսկ երբ այդ երկիրը Պարսկասւանի ւէս մի յեւ մնացած, ւդէւ եւ կիսավայրենիների երկիր է, այդւիսի դէւքում մէկ կամ մի քանի օւարաղդիների թչնամական վարմունքը միչւ ղայրոյթ է առաջ բերել դէւի ամբողջ նրանց աղդակիցները: Դրա ամենաւայլուն աւացույցը մենք լի ու լի վայելել ենք Թիւրքիայում վերջին երկար ւարիների ընթացքում... Սաթթար խանի նոյնիսկ յաջողութեան օրերում Հայաբնակ Մուժամբար դիւղը կործանուեց ՇաՀի Հաւաւարիմ Հրոսակախմբերից, իսկ անյաջողութեան օրերում, որ չաւ Հաւանական է, ամբողջ Աւրւաւականի Հայութիւնը կը ջնջուի: Եթէ անկարելին ենթադրենք, այսինքն Սաթթար խանի ձեռնարկութիւնը ւսակուի յաջողութեամբ, ի՞նչ օդոււ մեղ Հայերիս: Աւրւաւականի Հայերը կը մնան նոյն մի բուռն Հայութիւնը կղղիացած մաՀմեդականների մէջ, իսկ աւելի Հեռուն՝ արնելեան Պարսկասւանում, Նոր Զուղա ն այլ ւեղեր, անչուչւ Սաթթար խանի աղդեցութիւնից չաւ Հեռու, բուն ւարսիկները իրանց մէջ աւրող Հայերից ւիւի լուծեն ւարսիկ կառավարութեան՝ Սաթթար խանից ն նրա Հայ օդնականներից կրած ւարւութեան վրէժը: Եթէ է՛լ առաջ դնանք յաջողութեան երաղների մէջ, եթէ Հաւաւանք թէ ւարսից ՇաՀը յաջողութիւն չի ունենալու աղաւադրական չարժման դէմ, եւ

Հավանություն չւալով ՀՅԴ ղեկավարության ւարսկական քաղաքականությանը, Դումանը, սակայն, որւես Հավաւավոր դաչնակցական, անթերի կերւով կաւարում էր կուսակցության վերին մարմինների առաջադրանքները: Նա անմիջաւես միջոցներ ձեռնարկեց բարձրացնելու իրեն ենթակա կամավորական խմբերի մարւական ոդին: Միաժամանակ կաղմակերւում էր սաՀմանադրական նոր ղինական խմբեր ն վարժեցնում մարւիկներին: Նա վերջիններիս խսւորեն նախաղդուչացնում էր, որ եթե իրենց կամքով որոչել են մւնել Հեղաւոխական ւայքարի մեջ, աւա ւեւք է կռվեն անձնուրացությամբ ու նվիրումով, իսկ ւայքարից ւախչելը Համարում էր ւոքրոդություն, որից սկսվում է դավաճանությունը: իսկ դասալքության դեւքեր, այնուամենայնիվ, կային, թեն Հաղվադեւ: Սրինակ՝ ԹեՀրանի Հայկական դւրոցի դաչնակցական երկու ուսուցիչներ դւրոցի սրաՀ էին Հրավիրել Եւրեմի մարւիկներից մի խմբի ն սկսել դասալքություն քարողել: Նրանք ասել էին, թե Եւրեմի բանակը դործիք է դարձել կառավարության ձեռքին, ուսւի առաջարկել էին Հրաժարվել աղդի չաՀերին խորթ ու աննւաւակ կռիվներին մասնակցելուց, ղուր ւեղը կյանքը վւանդի չենթարկել, վերադառնալ խաղաղ աչխաւանքի1 ն այլն: Այդւիսի ամեն մի դեւքի Դումանն արձադանքում էր ցավադին ն անմիջաւես կանխում դրա ղարդացումը: Նիկոլ Դումանն իր օդնականների Հեւ մչակեց Թավրիղը ւաչււանելու նոր ծրադիր ն ձեռնամուխ եղավ դրա իրականացմանը:

չարունակ ընկճուելու է եւ վարկաբեկ լինելու իր ընդդիմադրութիւնների ջանքերի մէջ, դարձեալ այդ մեղ Համար մի խրախուսող ւաւճառ չէ...» («Հովիւ», ‹ 44, 22 նոյեմբերի 1909 թ.): Տե՛ս Յ. էլմար, Եւրեմ, էջ 569:

ՄիԱՊԵՏԱկԱՆ ՈՒԺԵՐի ՌԱԶՄԱՐՇԱՎԸ

ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔի ՎՐԱ

Միաւեւական ուժերի ռաղմական դործողություններն սկսվեցին Հյուսիսից: իր Հեւ վերցնելով նորասւեղծ բանակի առավել վսւաՀելի Հեծելաղորային մի քանի Հարյուրյակ, ՄաՀմեդ Ալին չարժվեց դեւի ՍավադկուՀ լեռնանցքը, իսկ դերաղանցաւես թուրքմեններից կաղմված բանակի Հիմնական մասը, Սարդար Արչադի (նույն ինքը՝ Արչադ Դովլե, իսկական անունը՝ Ալի խան) դլխավորությամբ առաջ չարժվեց ն դրավեց Դամդան, Սեմնան ն ՇաՀրուդ քաղաքները: ՄաՀմեդ Ալիի առաջխաղացման Հեւ միաժամանակ՝ Քուրդիսւանից դուրս եկավ Սալար Դովլեն: Զկարողանալով դիմանալ արքայաղն իչխանի ղորքի դրոՀներին, սաՀմանադրական ուժերը մեկը մյուսի Հեւնից նրան Հանձնեցին նորանոր քաղաքներ ու ամբողջ նաՀանդներ: Հաջորդաբար դրավելով ՔերմանչաՀը, Համադանը, Սոլթանաբադը, Գարուսը, Փոչւը, ՔուՀը, Սալար Դովլեի ղորքը Հասավ ԹեՀրանից 200 կմ Հեռավորության վրա դւնվող Ասիաբադ: Հյուսիսային մասի Արդաբիլի չրջանում չաՀսնանների Հրոսակախմբերը դրոՀ ւալով ջարդոււչուր արեցին կառավարական ղորքը ն ւախուսւի մաւնեցին նաՀանդաւեւին: Եթե Արդաբիլ քաղաքում ռուսական ղորքեր չլինեին, աւա դա անւայման կդրավվեր ու կթալանվեր: Այդւիսով, կարճ ժամանակաՀաւվածում նախկին չաՀի ն նրա եղբոր ձեռքն անցան թուրքմենական ւաւասւանը, Մաղանդարանը, Խորասանի մի մասը, Աւրւաւականի մի մասը, Քուրդիսւանը ն Լուրիսւանը: ԹեՀրանը Հայւնվել էր չրջաւաւման օղակի մեջ: Միաւեւականների ամենամեծ ուժը Արչադ Դովլեի Հրամանաւարությամբ արադորեն առաջ չարժվելով ԹեՀրանի ուղղությամբ, ւարւության մաւնեց սաՀմանադրական ուժերին, անարդել ւիրեց իր ճանաւարՀին դւնվող մի չարք քաղաքների, ն այդ Հաղթանակների չնորՀիվ ավելի սւվարացած, երկու ուղ650

ղություններով չարժվեց մայրաքաղաքի վրա: Նրան դիմադրություն ցույց ւվեցին բախւիարների ւոքրաթիվ խմբերը, որոնք, չկարողանալով դիմանալ, անողոք կուորածի ենթարկվեցին: Հեւադա առաջխաղացման ճանաւարՀին չՀանդիւելով լուրջ դիմադրության, միաւեւական բանակը Հասավ Վերամին, այսինքն՝ ԹեՀրանի Հյուսիսային դռներին1: Այդ դործողության Հեւնանքով նույն ւարածքի վրա, ԹեՀրանի չուրջը, միավորվեցին ՀակաՀեղաւոխության երկու դլխավոր ուժերը. առաջինը՝ Հյուսիսից եկած բանակը՝ Սարդար Արչադի ու նախկին չաՀի առաջնորդությամբ, երկրորդը՝ Հիմնականում քրդերից կաղմված բանակը՝ Սալար Դովլեի դլխավորությամբ: Հերթի դրվեց ԹեՀրանի դրավումը2: Մայրաքաղաքին Արչադ Դովլեի արադորեն մուենալը ն Սալար Դովլեի Հեւ միավորվելը խռովաՀույղ ն չւոթ վիճակ էին սւեղծել թե՛ կառավարության մեջ ն թե՛ ընդՀանրաւես սաՀմանադրական չրջաններում: Սրանց մեծ մասը, երկյուղով բռնված, Հույս չուներ, թե կարելի կլինի ԹեՀրանի մաւույցներից վանել Հղոր Ռուսասւանի աջակցությունը վայելող դաՀընկեց չաՀի մեծաքանակ ղորքերին: ՊաւաՀական չէ, որ սաՀմանադրական ղեկավարներից չաւերը մւածում էին ւախուսւի միջոցով իրենց անձը ւրկելու մասին: Նրանց թվում էր նան ՍիւաՀդարը, որն այդ ճակաւադրական ւաՀին Հեռացել էր Գիլան՝ Թյունեքաւունի իր կալվածքները: իսկ երկրի ողջ միաւեւական ւարրերը ւաւրասւություն էին ւեսնում ժամ առաջ արժանավայել կերւով ընդունելու «իրենց չաՀին»3: Մայրաքաղաքի դրավման ռաղմական ծրադրին Համաւաւասխան՝ Սալար Դովլեն չրջանցեց մայրաքաղաքը Հարավից: կաչկայ ցեղաւեւ Սովլաթ Դովլեն դնաց դեւի իսֆաՀան՝ բախւիար սաՀմանադրական ուժերին դեւի Հարավ չեղելու նւաւակով: Շուջաա Դովլեին Հանձնարարվեց դնալ Զենջան, Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 2 (313), ւեւրվար, 1952, էջ 96: Տե՛ս «Աչխաւանք», ‹ 28, 13 օդոսւոսի 1911 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 2 (313), ւեւրվար, 1952, էջ 96:

որւեսղի կւրի արնմոււքից ԹեՀրան եկող ճանաւարՀները՝ բացառելու Համար այդ կողմերից կառավարական ուժերին Հասցվելիք օդնության Հնարավորությունը: ինչւես նչված է Պոկլնսկի-կողելի ղեկուցադրում, մայրաքաղաքը դրավելու Համար մնացել էր միայն ջախջախել կառավարական ջոկաւը, որը միաւեւականների աւսւամբության սկղբում ուներ մինչն 1500 մարդ, իսկ վերջին երկու չաբաթվա ընթացքում աճել էր մինչն 3000 Հոդու1: Այդ ջոկաւի նկաւմամբ Հաղթանակ ւանելով կլուծվեր կռվի ելքը: ՍաՀմանադրականների մյուս ուժերն էին սարբաղները, ոսւիկաններն ու ժանդարմները, որոնք կաղմում էին ԹեՀրանի ու մի քանի ծայրամասային քաղաքների կայաղորները ն որոնք ռաղմական ւեսակեւից Հաղիվ թե արժանի լինեին լուրջ ուչադրության: Ըսւ Պոկլնսկի-կողելի նույն Հաղորդման, Սալար Դովլեի, Սարդար Արչադի, Շուջաա Դովլեի ն իսմայիլ խան ՍավադկուՀիի ղորքերի թիվը Հասնում էր 30.000 մարդու: Բացի այդ, միաւեւականներն ունեին 20 Հրանոթ2: Դա նչանակում էր, որ ՄաՀմեդ Ալիի բանակների անձնակաղմերն իրենց թվաքանակով ւասն անդամ դերաղանցում էին կառավարական ղորքերին: Զնայած դրան, Արչադ Դովլեին վիճակված չէր մայրաքաղաք խուժել: Շաւերը կառավարության մեջ ն ամենուր Համողված էին, որ երկրի Համար այդ ծանրադույն ւաՀին դրությունը կարող է ւրկել միայն Եւրեմը՝ իր ղինվորական ւաղանդով ու վճռականությամբ: Խռովքի մաւնված կառավարության ղեկավար, բախւիար ցեղաւեւ Սամսամ Սալթանեն այս անդամ էլ դիմեց Եւրեմին: Եվ Եւրեմը դործի անցավ՝ նախարարների խորՀրդի նիսւում խոսւանալով 24 ժամում ւակել խնդիրը3: ԹեՀրանի ռուսական դեսւանության՝ Պեւերբուրդ Հղած ղեկուցադրում նչվում էր. «ԹեՀրան են դալիս առայժմ աննչան Տե՛ս “Международные отношения в эпоху империализма”, серия II, т. XVIII, Москва, 1939, ч. 2, ‹ 529. Նույն ւեղում: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 2 (313), ւեւրվար, 1952, էջ 96:

Հեծյալ խմբեր ն բախւիար Հեւնակներ: Եւրեմը կաղմում է Հայ ֆիդայիների ն կամավորների ջոկաւ", ւաւրասւվում է ուժդին ՀակաՀարվածի ՄաՀմեդ Ալի չաՀին»1: ՍաՀմանադրական կառավարությունը Եւրեմին Հեղաւոխական ղորքերի ընդՀանուր Հրամանաւար նչանակեց: Նա նան Սամսամ Սալթանեի դլխավորած նոր կառավարության կաղմում սւեղծված՝ Հասարակության ւրկության կոմիւեի ն 12 Հոդուց բաղկացած Ռաղմական ղեկավար կոմիւեի անդամ էր2: կառավարությունը նրան Հանձնարարեց մչակել թչնամուն ջախջախելու ծրադիրը: Եւրեմի ծրադրի Հիմքում ընկած էր Հեւնյալ սկղբունքը. թեն թչնամին բաղմաքանակ է, բայց ԹեՀրանի մաւույցներում արդեն ղրկված է աւաՀով խարիսխներից ն ամուր թիկունքից, Հեւնաւես ւեւք է ավելի խորացնել ղորքերի ու թիկունքի միջն խղումը: Եւրեմը չէր չւաւում ՀակաՀարձակման անցնել ն սւասում էր, որ դաՀընկեց չաՀի բանակը որքան Հնարավոր է ավելի Հեռանա կասւից ծովի աւերից, այսինքն՝ թուրքմենական ւաւասւանում ունեցած իր Հենակեւներից: Եւրեմի ռաղմական ծրադրի իրականացումը Հանդիւեց որոչ խոչընդուների, որոնցից առավել անցանկալին բախւիար սաՀմանադրականներից չաւերի անՀասկանալի ւաՀվածքն էր, նրանց անորոչ դիրքորոչումը3: Նրանք ՄաՀմեդ Ալիի ճամբար " Եւրեմը Նոր Զուղա՝ ՀովՀաննես խան Ղարախանյանին 1911 թ. Հուլիսի 14-ին Հղած Հեռադրով նրանից խնդրում էր իսֆաՀանի մերձակա ԶարմաՀալի ն Փերիայի դավառների Հայկական դյուղերից Հավաքադրել «Հայ անւսակ երիւասարդներից» երկու Հարյուր Հոդի ն նրանցով Հեծելաղորք կաղմել՝ նրանց ԹեՀրանի ւաչււանության նւաւակով օդւադործելու Համար, խոսւանալով ճանաւարՀածախս, «Հրացան, ձի եւ բաւարար ռոճիկ»: Փերիայի դյուղերից ընդառաջում է 30 Հայ երիւասարդ, որոնցից 17 Հոդին՝ միայն Խոյդան դյուղից. ւե՛ս Լեւոն Գ. Մինասեան, «Պաւմութիւն Փերիայի Հայերի (1606-1956)», Անթիլիաս, 1971, էջ 149-150: կամավորների ըսւ դյուղերի անվանական ցանկը ւե՛ս նույն ւեղում, էջ 150-151: “Сборник дипломатических документов...”, вып. VII , с. 85. Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», 14 Հուլիսի 1911 թ.: Տե՛ս “Сборник дипломатических документов...”, вып. V, с. 100-101.

անցնելու սաՀմանին էին1: Զուր չէր, որ ԹեՀրանում Ռուսասւանի դեսւանորդ Ներաւովի ւաչւոնական դրության մեջ ասվում էր. «Այժմյան ճդնաժամում Հաւկաւես Հանելուկային դեր են խաղում բախւիարները ...»2: Ռաղմական ծրադիրը կաղմելու ն դրա կենսադործման Համար կռվի ընթացքում կ. Պոլսում ւեղի ունեցավ ՀՅԴ Վեցերորդ ընդՀանուր ժողովը (1911 թ. օդոսւոսի 17 - սեււեմբերի 17): Ժողովի ընդունած բանաձնում Դաչնակցության ւարսկական կաղմակերւությունների դործունեության մասին ընդունվել էին մի չարք կեւեր, որոնք նրանց նւաւակամղում էին չարունակելու կուսակցության նախորդ երկու Համադումարների նչած քաղաքական դիծը: Ժողովը որոչել էր. «1. Յանձնարարել կովկասի ու Թուրքիոյ դաչնակցական մարմիններուն մարւական եւ ղինական աւելի մեծ Համեմաւութեամբ մասնակցիլ իրանի աղաւադրական դործին: 2. Տալ կենւ[րոնական]. կոմիւէի իրաւասութիւններ ԹեՀրանի կոմիւէին, ղօրեղացնել ղայն նոր անդամներով եւ յանձնարարել ւարսկական երկու կենւրոնական կոմիւէներուն ւոխադարձ Համաձայնութեամբ վարել սաՀմանադրական աղաւութիւններու Համար կռիւը: 3. Շարունակել սերւ յարաբերութիւն ւաՀել ռամկավար ւարրերու Հեւ՝ դործակցելով անոնց այն բոլոր ւարադաներուն մէջ, երբ անՀրաժեչւ կը ներկայանայ ւաչււանելու ու ամրաւնդելու սաՀմանադրական կարդերը: Աչխաւիլ անոնց Հեւ՝ ա. ԱւաՀովել ւալու Հիմնական օրէնքներով՝ մեր աղդային-մչակութային ինքնավարութիւնը եւ ւարւադիր ւուրք դանձելու իրաւունքը ւարսկաՀայոց աղդային ժողովին Համար: բ. Զնջել ւալու «կանոն էսասի»-էն սաՀմանադրական ոդիին Հակասող բոլոր սաՀմանաւակումները, որոնք Հիմնւած են աղդային կամ կրօնական խւրութիւններու վրայ (այսւէս, ոչ մուսուլմաններուն դէմ դրւած արդելքը ւեւական բարձր

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 34. “Международные отношения в эпоху империализма”, серия II, т. XVIII, ч. 2, ‹ 529.

ւաչւօններ վարելու եւ ղինւորադրութեան մասնակցելու մէջ եւ այլն): դ. Առաջարկել իրանի սաՀմանադրական կառավարութեան՝ յարքունիս դրաւել սաՀմանադրութեան դաւաճանողներուն կալւածներն ու յանձնել ղանոնք դիւղական Համայնքներուն»1: Զսւասելով միաւեւականների վճռական Հարձակմանը ԹեՀրանի վրա, սաՀմանադրական կառավարությունը 1911 թ. Հուլիսի երկրորդ կեսին ՄաՀմեդ Ալիի ղորքերի դեմ ուղարկեց 1000 Հոդանոց մի ջոկաւ՝ Սարդար Մուխիի Հրամանաւարությամբ: Զոկաւին միացան բախւիարների 300 Հեծյալներ՝ Մոին Հոմայունի դլխավորությամբ: Այդ միացյալ ղորամասը ՖիրուղկուՀի մու դրոՀեց թչնամու վրա ն նրան ղդալի կորուսւներ ւաւճառեց: Գրեթե նույն ժամանակ, կառավարական ղորքերի մի ուրիչ ջոկաւ, որի մեջ էին նան Հայ մարւիկների խմբերը Քեռու, Խեչոյի ն Գրիդորի Հրամանաւարությամբ, Մաղանդարանում, ԲալադաՀի մու կաւարյալ ւարւության մաւնեց Հակառակորդին: Բայց ՄեչՀեդից ԹեՀրան եկող ճանաւարՀի սւորին Հաւվածներում Սարդար Արչադի բանակը Հաջողություն ձեռք բերեց: Նրա դեմ ուղարկված բախւիար Զարղամ Սոլթանի ջոկաւը ջախջախվեց Աբադանի մու ն նաՀանջեց: Վերջինիս օդնության չւաւող Ամիր Մողաֆֆար Բախւիարիի դլխավորած ջոկաւը օդոսւոսի 20-ին նույնւես ւարւություն կրեց ն թչնամու դերաղանցող ուժերի ճնչման ւակ սկսեց նաՀանջել: Լուր առնելով, որ Զարղամ Սոլթանը ն Ամիր Մողաֆֆարն անՀաջողություն կրելով նաՀանջում են, Եւրեմը Սարդար ԲաՀադուրի ն Սարդար ՄոՀթալիոնի Հեւ ընդառաջ դնաց Հակառակորդին: ՍաՀմանադրական ղորքը բաղկացած էր 300 Հայ մարւիկներից ն 300 բախւիարներից: Եւրեմի օդնականը Քեռին էր, իսկ նրանց Հիմնական աջակիցը՝ Դաչնակցական Խեչոն (Աչու խան): Դուրս դալով կռվի՝ Եւրեմը Հրաւարակում է ւարսկաՀա1

Տե՛ս Յովսէւ ՅովՀաննիսեան, Յուչեր, էջ 169:

յերին ուղղված Հեւնյալ կոչը. «ՄաՀն անխուսաւելի է. այսւէս թէ այնւէս մէկ օր մեռնելու ենք: Ուրեմն էլ ինչո՞ւ վախենանք մեր Հարաղաւ իրանի ւառաւոր սաՀմանադրութեան Հռչակած աղաւութեան կարմիր դրօչի ւակ մեռնելուց: Զինուեցէ՛ք եւ կռուի դաչւ դուրս եկէ՛ք, աղնուօրէն կաւարէ՛ք ձեր քաղաքացիական ւարւքը»1: Նախաւաւրասւելով իր արկածախնդրությունը՝ ՄաՀմեդ Ալին, նրա եղբայրը ն մերձավորները չէին կարող նկաւի չունենալ Եւրեմի դործոնը, Հաչվի չառնել կովկասցի կամավորների ն մասնավորաւես Հայերի մարւական ուժը: ԱՀա թե ինչո՛ւ վերջիններիս չեղոքացնելու նւաւակով Սալար Դովլեն Հեռադիր Հղեց Աւրւաւականի Հայոց թեմին, Հիչեցնելով, որ Պարսկասւանի Հայ բնակչությունը մչւաւես օդւվել է երկրի կառավարության ընձեռած արւոնություններից՝ աւրելով աղաւ, ինչւես կաւրեր իր Հայրենիքում: Ուսւի, դրում էր նա, մենք՝ ՄաՀմեդ Ալի չաՀի բոլոր կողմնակիցներս, Համողված ենք, որ Հայերն այս անդամ Հանդես չեն դա օրինական իչխանության վերականդնման դեմ2: Միաժամանակ, Սալար Դովլեն Հեռադրեր ուղարկեց ԹեՀրանում արւասաՀմանյան դեսւաններին: Այդ Հեռադրերի բովանդակությունը Հանդում էր Հեւնյալին. եթե Հայերն այս անդամ նույնւես խառնվեն իրանցիների ներքին կռիվներին, աւա Հեւադայում չաՀի կառավարությունը իրեն ւաւասխանաւու չի ղդալու նրանց բաժին ընկնելիք դործողությունների Համար3: Նախկին չաՀը ն նրան չրջաւաւողները ձեռնարկեցին ուրիչ քայլեր նս: Դրանցից մեկը 1911 թ. Հուլիսին նրանց կողմից Արչակ խան Գորոյանի ուղնորության կաղմակերւումն էր դեւի Եվրուա, ուր նա Հավանաբար Հաւուկ առաքելություն ւեւք է ունենար՝ Շվեյցարիայում Հանդիւեր ՀՅԴ ղեկավարության Հեւ ն նրան խորՀուրդ ւար Հեռու կանդնել Պարսկասւանի Հեղաւոխական չարժումից՝ ամենից առաջ մւաՀոդ լինելով ւարսկաՀայության ֆիղիկական անվւանդության Հարցերով: Տե՛ս «Ժայռ», ‹ 54, 28 օդոսւոսի 1911 թ.: Տե՛ս “Баку”, 29 июля 1911 г. Տե՛ս նույն ւեղում:

ԳԵՆԵՐԱԼ-ԱԴՅՈՒՏԱՆՏ ԱՐՇԱկ ԽԱՆ ԳՈՐՈՅԱՆի

ՈՒՂԵՐՁԸ ՊԱՐՍկԱՀԱՅՈՒԹՅԱՆԸ

Նախկին չաՀ ՄաՀմեդ Ալիի՝ Եվրուայից Ռուսասւանի վրայով Պարսկասւան մոււք դործելը վւանդավոր նոր կացություն սւեղծեց նան ւարսկաՀայության Համար: Բոլորը նորից սկսեցին աչխուժորեն ն վախով լի քննարկել, թե ի՞նչ է սւասվում իրենց, եթե Հաղթեն միաւեւականները ն դաՀը կրկին անցնի ւաւալված չաՀին: Զէ՞ որ բոլորին էր Հայւնի, որ ւարսկաՀայությունը սաՀմանադրության ջերմ կողմնակից է, Հեւնաւես՝ վերադարձող չաՀի ակամա Հակառակորդ: ՊարսկաՀայոց Համար սւեղծվել էր արդարն ճդնաժամային անելանելի կացություն: Այս ւայմաններում ւարսկաՀայ դործիչներից չաւերը, մւաՀոդ իրենց աղդակիցների ճակաւադրով, նրանց Հրաւարակայնորեն կոչեր էին անում՝ Հեւ կանդնել Հեղաւոխությունից, չեղոք դիրք բռնել՝ Հանդես չդալ ո՛չ սաՀմանադրականների ն ո՛չ էլ միաւեւականների կողմում, այլ մւածել միայն խառնակ օրերում իրենց ֆիղիկական դոյությունը ւաՀւանելու մասին: Այդ ւեսակեւի ամենաՀեւնողական ն աղդեցիկ դեմքերից մեկը Պարսկասւանի վերջին երեք չաՀերի նախկին դեներալադյոււանւ Արչակ խան Գորոյանն էր: Պարսկասւանում սւեղծված անկարդությունների ն խառնակ վիճակի ւաւճառն Արչակ խանը Համարում էր սաՀմանադրությունը ն մեջլիսը: Նա դւնում էր, որ իր ւնւեսական ն մչակութային ղարդացման ցածր մակարդակի ւաւճառով երկիրը ւաւրասւ չէ ունենալու եվրուական իմասւով սաՀմանադրություն ն խորՀրդարան: Այդ երկու քաղաքական երնույթները, որոնք Պարսկասւան են ներմուծվել ւասնամյակներ չարունակ երկիրը կողոււող օւար ւեւություններից, միանդամայն խորթ են ւարսիկ ժողովրդի ոդուն, նրա աղդային ավանդույթներին∗: Մարդիկ խաբվեցին ու դնացին երկիրը Հե∗ ինչւես ընթերցողը նկաւում է, այս Հարցում ինչ-որ ւեղ Համընկնում էին քաղաքական միանդամայն ւարբեր Հայացքներ դավանող Արչակ խան Գորոյանի ն Նիկոլ Դումանի ւեսակեւները:

ւամնացությունից դուրս բերելու դաղաւարներին իրենց նվիրյալ ներկայացնող, իրականում սոււ քարողիչների Հեւնից: ՍաՀմանադրությունն ու մեջլիսը եվրուական ւարւադրանքի արդյունքներ են: Ժողովուրդը դնաց սաՀմանադրություն քարողողների Հեւնից, նույնիսկ չիմանալով, թե ինչ բան է դա: Պարսկասւանի աղքաւ ու Հեւամնաց ղանդվածներն անդամ կարծում էին, թե սաՀմանադրական կարդերի ժամանակ վերանալու է Հարկ վճարելը1: Արչակ խանը Հաւկաւես մերժողաբար էր արւաՀայւվում մեջլիսի մասին: Նա դւնում էր, որ իր դոյության առաջին օրերից մեջլիսը երկրի Համար որնէ դրական բան չի արել, բայց ւոխարենը եղել է քանդիչ ու ավերիչ: Մեջլիսն իր դործունեությունն սկսեց նրանով, որ մենաչնորՀ դարձրեց կառավարություն կաղմելը, իսկ չաՀին լոկ Հաւկացրեց իր արդեն ընդունած որոչումների սւորադրումը: Դա քիչ Համարելով, մեջլիսն այնուՀեւն լիովին դիմաղրկեց կառավարությանը՝ նրանից խլելով դործադիր մարմնի իրավունքները: Այդ անօրինական դործողությունները կառավարության ն մեջլիսի միջն խոր Հակասությունների սկղբնավորման ւաւճառ դարձան: Սւեղծված անիչխանական մթնոլորւում անդամալուծվեց ւեւական մեքենան ն երկիրը ւասւորեն մնաց առանց քաղաքական ղեկի: Բացի կառավարության ն մեջլիսի միջն մչւական ընդՀարումներից, վեճերն ու ւարաձայնություններն անւակաս եղան Հենց մեջլիսի ներսում: Հիմնական ւաւճառը ւաւդամավորների ւաչւոնաւենչությունն էր ն չաՀամոլությունը: Մեջլիսի յուրաքանչյուր անդամ իր ւարւքն էր Համարում անձնական չաՀերն առաջ մղելու նւաւակով ւայքարել մի որնէ նախարարական աթոռ ձեռք դցելու Համար: Արչակ խանը դւնում էր, որ ղանդվածներն ընդօրինակել են սաՀմանադրական իչխանությունների նման ւաՀվածքը, որի ւաւճառով անբարոյականացել է ամբողջ երկիրը: Բնականաբար, այս ւայմաններում ժողովուրդն սկսեց դժդոՀել ն ընդվղել

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 165, 2 օդոսւոսի 1911 թ.:

իչխանությունների դեմ, որի Հեւնանքով երկրում է՛լ ավելի խորացավ անիչխանությունը: Հենց դրանից օդւվելով, ամեն ւեսակի խաներ սանձարձակ դարձան ն, իրենց չուրջը Հավաքելով ավաղակախմբեր, սկսեցին արչավանքների դուրս դալ, Հարձակումներ դործել խաղաղ բնակավայրերի վրա, կողոււել ու սւանել անմեղ մարդկանց: իսկ իչխանությունը ւասւորեն մնաց կողքից դիւողի դերում, քանի որ անղոր դւնվեց կւրուկ միջոցների դիմելու ն երկիրը խաղաղացնելու: Լինելով միաւեւության ջերմ կողմնակից, Արչակ խանը ողջունում էր դաՀընկեց ՄաՀմեդ Ալիի վերադարձը երկիր: Նա մերժում էր ւարածված այն կարծիքը, թե չաՀի վերադարձով ամենից ավելի չաՀադրդռված է Ռուսասւանը, քանի որ նա միաւեւականներին ցույց է ւալիս ամեն ւեսակի աջակցություն: ՄաՀմեդ Ալիի վերադարձին որնէ երկիր մասնակցություն չունի, Համողված էր Արչակ խանը, ուղղակի իր չաՀին երկրում ւեսնել է ուղում բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը, որը Հոդնել է իչխանության կաղմալուծման անկասելի ընթացքից, անիչխանության՝ դնալով է՛լ ավելի լայն ծավալումից, ընդՀանուր Հուղումից ն չդադարող խառնակություններից: Պարսկասւանի սոցիալ-քաղաքական այս անմխիթար վիճակն է, որ նախկին չաՀին քաջություն ու եռանդ է Հաղորդել վերադառնալու երկիր՝ Հեւ դրավելու կորցրած դաՀը: ԳաՀի Համար ւայքարում ՄաՀմեդ Ալիի դործը Հեչւանում է, քանի որ ամեն ւեղ, որւեղ ուք է դնում, բնակչությունը նրան դիմավորում է բերկրանքով, մւածելով, որ լավ է ունենալ մի չաՀ, քան մեջլիսի բաղմաթիվ չաՀ-ւաւդամավորներ ու կառավարության նույնքան չաՀ-նախարարներ, այսինքն՝ չունենալ որնէ իչխանություն: «Ես Համողուած եմ,- ասում էր Արչակ խան Գորոյանը,որ ՄաՀմեդ Ալին անւայման կՀասնի իր նւաւակին եւ, որւէս ուժեղ իչխանութեան ջաւադով, կՀանդսւացնի երկիրը»1: Անդրադառնալով սւեղծված իրադրության մեջ ւարսկաՀայոց խնդրին, Արչակ խանը նչում էր, որ, ցավոք, ՄաՀմեդ Ալիի դաՀընկեցության մեջ Հայերը, Հաւկաւես Եւրեմ Դավթյանը,

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 165, 2 օդոսւոսի 1911 թ.:

մեծ դեր են խաղացել: Դա ւաւճառ է դարձել, որ Հայությունը Հայւնվի դաՀընկեց չաՀի ն նրա ՀամախոՀների ցասման կենւրոնում: Եվ եթե այն ժամանակ, 1909 թ., միաւեւական իչխանությունը Հաղթանակ ւաներ, աւա Հայերը ջարդերից ու լայնածավալ կուորածից դժվար թե կարողանային խուսաւել: Թեն դա ւեղի չունեցավ, բայց օդւվելով ւարսկաՀայության թույլ ւված սխալներից, Հայության թչնամիները Պարսկասւանում ւեղի ունեցած ն չարունակվող քաղաքական բոլոր ցնցումների ւաւճառը Համարում են Հայերին: Բարեբախւաբար՝ առաջին չարիքն անցավ, նչում էր Արչակ խանը, որովՀեւն ՄաՀմեդ Ալին Հեռանալով դաՀից, անցավ արւասաՀման ն դրանով իսկ Հայերն առժամանակ ւրկվեցին վւանդից: Բայց Հայերի Համար այդ վւանդը դեռ չի անցել, ավելին՝ մեծաւես Հավանական է դարձել: Եթե վաղը նախկին չաՀը ժողովրդի աջակցությամբ Հաղթականորեն նսւի դաՀին, այն ժամանակ Հայերի դրությունն իրոք կլինի ողբերդական: Եվ բոլորովին անմեղ ժողովուրդը, որ 300 ւարի∗ խաղաղորեն ու բարեկամաբար աւրել է Պարսկասւանում, քավության նոխաղ կդառնա: Շարունակելով իր խոսքը Եւրեմի մասին, Արչակ խանը չեչւում էր, որ Եւրեմը Հիմա էլ ւարօրինակ առաքելություն է սւանձնել՝ Պարսկասւանն աղաւել ՄաՀմեդ Ալիի արչավանքից: Այդ է ւաւճառը, որ բոլորը՝ թե՛ միաւեւության կողմնակիցները ն թե՛ Հակառակորդները նախկին չաՀի դաՀակալության ճանաւարՀի Հիմնական խոչընդուը Համարում են Եւրեմին ն ընդՀանրաւես նրա աղդակիցներին, ուսւի եթե վերականդնվի Հին իչխանությունը, կասկած չկա, որ ւարսկաՀայությունը կբնաջնջվի: Հայերից ոմանք ասում էին, թե միաւեւականները լավ դիւեն, որ ոսւիկանաւեւ Եւրեմը ն չաՀի դեմ Հանդես եկող մի խումբ Հայերը Պարսկասւանի ողջ Հայությանը չեն ներկայաց-

∗

Այդւես է ուղերձում: Երնի նկաւի ունի ՇաՀ Աբբաս I-ի՝ ՃՄII դարի սկղբին իրականացրած Հայոց բռնադաղթը Հայրենիքից դեւի Պարսկասւան:

նում, որ Եւրեմն իրեն Հայության ներկայացուցիչ Համարելու բարոյական ու իրավական որնէ իրավունք չունի, Հեւնաբար ւարսկաՀայությունն ամեննին չի կարող ւաւասխանաւու Համարվել մի առանձին անՀաւի կամ անՀաւների մի խմբի դործողությունների Համար: Վերջաւես, կային Հայեր, որոնք ասում էին, թե Եւրեմի վրա ներկա դեւքում ւեւք է նայել իբրն մի կառավարչական ւաչւոնյայի, որը ռոճիկ է սւանում ն ւարւավոր է Հնաղանդվել իր կառավարության Հրամաններին: իՀարկե, այդ ամենը ճիչւ էր, բայց մոռացվում էր մի կարնոր Հանդամանք. Պարսկասւանը եվրուական երկիր չէր, թեն Համարվում էր եվրուական իմասւով ւեւություն: «Մչակի» քաղաքական վերլուծաբան ն խմբադիր Համբարձում Առաքելյանը դրում էր, թե ւարսիկ ժողովուրդը եվրուական ժողովուրդ չէ: Այդ երկիրը ն ժողովուրդը դեռ դւնվում են ղարդացման այն չրջանում, երբ դերակչիռ դեր կաւարողը «ցեղ» ն «կրոն» Հասկացություններն են: Եթե մի Հայ, մի ասորի, մի Հրեա, մի ւոքրիկ դյուղի բնակիչ կաւարում է մի Հանցանք՝ դողություն, մարդասւանություն, ավաղակություն, աւա թե՛ կառավարության ն թե՛ ժողովրդի աչքին մեղավոր է Համարվում ոչ թե (ոչ միայն:- Հ. Ս.) ւվյալ Հանցավոր անՀաւը, այլ ամբողջ դյուղը, որի բնակիչն է նա, ամբողջ ցեղը, որին ւաւկանում է նա1: Հոդվածադիրը օրինակ էր բերում Ղարադաղի դավառում մի Հայ անՀաւի կաւարած Հանցանքը՝ Հարկ չէր վճարել ն ՀայՀոյել էր խանին: Դրա Համար ւաւասխանաւու էր Համարվել ամբողջ դյուղը ն մեծ ւուդանքներով քավել էր Համայնքի Հանցավոր անդամի մեղքը2: ԶուդաՀեռ անցկացնելով Եւրեմի Հեւ, Համբարձում Առաքելյանը չարունակում էր. «Թէ՛ ՄաՀմեդ Ալի չաՀը, ուրեմն նաեւ ամբողջ ղաջարեան ցեղը, թէ՛ ամբողջ ւարսիկ ժողովուրդը յանձինս Եւրեմի եւ նրա Հայ ընկերների ւեսնելու են ոչ թէ անՀաւներ, ւաչւօնեաներ, կառավարութիւնից ռոճիկ սւացող ծառայողներ, այլ միեւնոյն ժամանակ՝ նաեւ Հայեր, որոնց

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 167, 4 օդոսւոսի 1911 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

արարքի Համար ւաւասխանաւու են բոլոր նրանց ցեղակից եւ դաւանակից Հայերը: ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դէմ մղած կռուի մէջ Եւրեմն իր խմբով յաղթակա՞ն դուրս դայ, թէ՞ ւարւուած, ամբողջ Հայ ժողովուրդն է կոչուելու ւաւասխանաւուութեան՝ չաՀի կամ ժողովրդի կողմից»1: Պարսկասւանին Համակած քաղաքական ճդնաժամի ւայմաններում, երբ ւեղի էին ունենում ւաւմական խոչոր իրադարձություններ, ի՞նչ դիրք ւեւք է բռնեին ւարսկաՀայերը, երբ երկու ւարբեր ուժեր ն Հոսանքներ - առաջադիմական ն Հեւադիմական - ոդի ի բռին առճակաւում էին իրար ւաւալելու նւաւակով, երբ ներքին եղբայրասւան լայնածավալ կռիվ էր ծադել, որը կարող էր երկիրը ւանել ծայրաՀեղ թչվառության, քայքայման ու ավերմունքի ն նույնիսկ քաղաքական անկախության կորսւի: Արդյո՞ք Հայերն այդ բախւորոչ օրերին Պարսկասւանում ւեւք է չեղոք ու ձեռնւաՀ մնային, թե՞, ընդՀակառակը, ւեւք է ներդործուն մասնակցություն բերեին բորբոքված կռվին: Արչակ խան Գորոյանի ւաւասխանը միանչանակ բացասական էր: Նա նչում էր, թե Հայերի ի՞նչ բանն է խառնվել Պարսկասւանի ներքին քաղաքական դործերին: Նրանք ւեւք է չեղոք մնան ն չմասնակցեն միննույն իսլամին ւաւկանող երկու կողմերի միջն ւիրող կռվին: Հարկավոր չէ Պարսկասւանում էլ Հայկական Հարց սւեղծել այնւես, ինչւես դոյություն ունի Թուրքիայում: Խնամակալը ն մեջլիսը չւեւք է Հանձնարարեին Եւրեմին մի այդւիսի դեր. նրանք Հայերին չւեւք է մղեին ւաւերաղմելու ւարսիկների դեմ: Բայց եթե նրանք այդ բանն արել են, մենք ամեն կերւ ւեւք է աչխաւենք դոնե Հիմա Հեռու ւաՀել Եւրեմին ն իր ընկերներին որնէ միջամւություն դործելուց: «Մենք ւէւք է բոլոր ոյժերով աչխաւենք առաջն առնելու այն կորսւի եւ կուորածի, որը ւաւրասււում է Պարսկասւանի Հայերի Համար: Համարեա ամբողջ մեջլիսը կաւաղի ւաչււան է սաՀմանադրութեան՝ ունենալով իր

«Մչակ», ‹ 165, 2 օդոսւոսի 1911 թ.:

ՀամախոՀները: Թող նրանք էլ ւաւերաղմեն էքս-չաՀի դէմ»1: Այս մւորումներն ունեցող Արչակ խանը որոչում է Բաքվի վրայով մեկնել Եվրուա, որւեսղի այդ ուղղությամբ դործի աղաւ ու անկաչկանդ: Նախքան Պարսկասւանից ուղնորվելը նա մի ընդարձակ նամակ է դրում Եւրեմին, որւեղ իբրն բարեկամ ն իբրն Հայ նրան աղերսում է չեղոք մնալ ն Հայերի կորսւյան ւաւճառ չդառնալ: Նա չեչւում էր, որ դաՀակորույս ն աքսորյալ չաՀի Հանդուդն արչավանքը Պարսկասւանի այժմյան իչխանության դեմ կաւաղի դիմադրության է Հանդիւելու կառավարական ուժերի կողմից ն վերջանալու է մեկի կամ մյուսի աՀեղ կուորածով: Ավելի Հավանական է, որ Հաղթությունը ւանի ՄաՀմեդ Ալին: «Պէ՞ւք է արդեօք ւարսկաՀայի ճակաւադիրը ենթարկել վւանդաւոր խաղի: Պէւք չէ: Հայ յեղաւոխականների մասնակցութիւնը ւարսկական յեղաւոխութեանը կաւաղութեան է Հասցրել չաՀին եւ նա երդուել է Հայերին ւաւուՀասել ու ւաւժել՝ իր դէմ ղէնք վերցնելու Համար: Այս ւայմաններում ես չեմ կարող անւարբեր լինել եւ լռել. դա կլինէր յանցանք աղդիս Հանդէւ արդի ծանրադոյն ւարադայում»2: Վւանդը սւառնում էր ւարսկաՀայոց դոյությանը: «կառավարութիւնը Ձեղ կը յանձնէ դլխաւորաւէս ւաւերաղմի բախւը, վսւաՀ լինելով Ձեր եւ ձերինների քաջադործութեան վրայ, որոյ աւացոյցը բաղում անդամ ւուած էք Դուք, դործի ամբողջ ծանրութիւնը եւ վւանդը ձեր վրայ առնելով»: Եվ այժմ, դրում էր նա, «որ յօժարակամ սւանձնել էք մի վւանդաւոր դեր խաղալ արդի Պարսկասւանի քաղաքականութեան մէջ, արդեօ՞ք խորՀել էք դրա Հեւեւանքների մասին, կչռե՞լ էք Ձեր եւ Ձեր ընկերների բարոյական ւաւասխանաւուութեան չաւը»: Աւա՝ «Ես սւիւուած եմ յանուն Պարսկասւանի Հայերի եւ ի սէր աղդիս Ձեղ ասել, Համողել ու ջանք առնել եւ կանդնեցնել ւալ ղՁեղ Ձեր վճռից: ... Մենք օւարակրօն ենք, մենք ւարւա-

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 165, 2 օդոսւոսի 1911 թ.: Նույն ւեղում:

ւոր ենք երկրի օրէնքներին եւ կառավարութեանը Հւաւակուել՝ ինչւիսին էլ լինի այն»: Նչելով, որ ւարսկաՀայությունը անւայման ւուժելու է Հայ Հեղաւոխականների անխոՀեմությունից, Արչակ խանը վկայակոչում էր Սալար Դովլեի՝ Սինա քաղաքից ԹեՀրանի բոլոր օւար դեսւանաւների Հասցեով ուղարկած Հեռադիրը, ուր ասված էր. «Եթէ Հայերն այս անդամ էլ խառնուեն այժմեան կռիւների մէջ, աւադայում չաՀի կառավարութիւնը որեւէ կերւով ւաւասխանաւու չէ Հայերին Հասանելիք աղէւների Համար»1: «Հայ ժողովուրդը,- նամակի վերջում դրում էր Արչակ խանը,- ւիւի ւուժի եւ այնժամ նա միակ ւաւասխանաւուն Ձեղ կճանաչի, որովՀեւեւ դուք Հայ էք եւ ինչ որ դործէք՝ Հայութեան կը ւաւկանի ... Պաւմութիւնը այս ամենը ւիւի արձանադրէ եւ դաւաւարւէ յանցաւորին»2: ԹեՀրանից ուղնորվելով, Արչակ խանը էնղելիից Հեռադրում է ւարսից անչաւաՀաս չաՀի խնամակալին ն նրան մեղադրում անմեղ Հայերին աՀավոր վւանդների առջն կանդնեցնելու Համար: Նա դրում էր. «...Եւ այս անւեղի աղէւի ւաւճառն Եւրեմ խանի մասնակցութիւնն է երկու իսլամ կուսակցութեան ւայքարին մէջ եւ դործում է Համաձայն Ձերդ Բարձրութեան ՀրաՀանդին եւ Հրամանին: ... Ուսւի յանուն Պարսկասւանի Հայոց դալիս եմ խոնարՀաբար աղաչել Ձերդ Բարձրութեանը, որ չնորՀ անէք անմիջաւէս արդելել Եւրեմ խանը մասնակցելու եւ խառնուելու իսլամ երկու կուսակցութեան մէջ, եւ կամ մի՛ թողէք, որ ւաւմութիւնը Ձերդ Բարձրութիւնը արձանադրէ որւէս Պարսկասւանի Հայոց արու եւ էդի կարմիր ոճրադործը, այն աղդի, որ ամբողջ երեք դար Համերաչխ եւ Հանդիսւ աւրած է Պարսկասւանի իսլամ ղանաղան ցեղերու Հեւ»3: էնղելիից նախարարների խորՀրդի նախադաՀին ւված Հեռադրով Արչակ խանը նրան ներկայացնում է մուավորաւես նույն բովանդակության խնդրանք ն Հույս Հայւնում, որ կառա«Մչակ», ‹ 165, 2 օդոսւոսի 1911 թ.: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

վարությունը միջոցներ ձեռք կառնի Եւրեմ խանին Հեւ ւաՀելու չաՀի դեմ կռվի դնալուց1: Արչակ խանը էնղելիից նան Հեռադրում է ւարսիկ Հոդնորականության ւարադլուխներ Աղայե Սադր Ուլեմային, Աղայե իմամ Զումային, Աղայե Սեյիդ Քեմալոդդինին: Նա դրում էր, թե ինքը վրդովված է այն բանից, որ ւարսից խնամակալի ՀրաՀանդի ն Հրամանի Համաձայն Հայաղդի Եւրեմը խառնվում է ւարսից երկու Հակառակորդ կողմերի դործերին: «Յանուն Պարսկասւանի Հայոց դալիս եմ ձերդ ւաւուելի կրօնաւեւներիդ աղաչելու, որ մասնաւոր ուչադրութեան առնելով իմ խնդրանքը, կւրուկ միջոցներով այդ չարիքի առաջն առնէք եւ չթողնէք, որ աւադայում ւաւմութիւնը մրուէ ւարսիկ աղդը: Ձեղ նկաւել եմ ւալիս, որ խնամակալի ՀրաՀանդի Համաձայն Եւրեմ խանի այս վերջին օրերի միջամւութիւնն արդէն աՀռելի ււաւորութիւն է թողել ժողովրդի վրայ: Դրա անմիջական Հեւեւանքներից մէկը եղաւ ինար դիւղաքաղաքում երեք անմեղ Հայերի սւանութիւնը»2: Վերջաւես, Հասնելով Բաքու, Արչակ խանն այդւեղից Հեռադրում է էջմիածին, կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արքեւիսկուոս Սուրենյանցին: Հեռադրում ասված էր. «Պարսկասւանի ներկայ ճդնաժամն ինձ վրայ սրբաղան ւարւականութիւն է դնում՝ յանուն Հայոց Պարսկասւանի դիմել Ձերդ Բարձր Սրբաղնութեան եւ աղաչել. կանդնեցրէ՛ք Հայաղդի Եւրեմ խանի կողմից Պարսկասւանի այժմեան երկու իսլամ կուսակցութիւնների ւայքարին խառնուելուց, ւակեցէ՛ք աւադայ ղարՀուրելի աղէւների ու չարիքների առաջը: Պէւք է թողնել, որ ւարսկաՀայը ւարսիկի Հեւ աւրի Համերաչխ, ինչւէս եղել է դարեր չարունակ»3: ինչւես ւեսնում ենք, Արչակ խանը ձդւում էր Հասնել նրան, որ նչված բարձրասւիճան ւեւական ւաչւոնյաներից ն կրոնական ւեւերից յուրաքանչյուրն իր ւրամադրության ւակ եղած միջոցներով աղդեր Եւրեմի վրա ն արդելք Հանդիսանար Տե՛ս «Մչակ», ‹ 165, 2 օդոսւոսի 1911 թ.: Նույն ւեղում: Տե՛ս նան “Баку”, 6 августа 1911 г. «Մչակ», ‹ 165, 2 օդոսւոսի 1911 թ.:

ՄաՀմեդ Ալիի դեմ նրա արչավանքին: Բաքվում Արչակ խանը Հարցաղրույց է ունենում “Баку” թերթի թղթակցի Հեւ: Վերջինիս Հարցին, թե ինչո՞ւ ւարսկական Հեղաւոխությանը Հայերի մասնակցության մասին իր Հայացքները էաւես ւարբերվում են չաւ աղդակիցների Հայացքներից, նա ւաւասխանում է. «իմ բարոյական ւարւքը եւ աղդային ղդացմունքը թելադրում են ինձ նուիրուել այդ միսիային՝ իմ ժողովրդին վերաՀաս վւանդից ւրկելու Համար»1: Այսւեղից Արչակ խանը երկրորդ ընդարձակ նամակն է դրում Եւրեմին՝ նրան խնդրելով «չեղոք մնալ աղդի Համար կործանարար իրադարձություններում»2: Պարսկական իրադարձությունների, ինչւես նան Եւրեմի ն ընդՀանրաւես Հայերի դիրքորոչման մասին այդ օրերին “Баку” թերթի թղթակցի Հեւ ղրույց է ունենում նան Արչակ խանից մեկ չաբաթ Հեւո ԹեՀրանից Բաքու եկած՝ Պարսկասւանի ւոսւի նախկին դլխավոր ւեսուչ ֆրանսիացի Շարլ Դնիլը՝ լիովին ւաչււանելով նրա ւեսակեւները: “Баку” թերթում Հայւնված Արչակ խանի ն Շարլ Դնիլի մուեցումները կովկասյան մի չարք թերթերի Համար առիթ դարձան լայնորեն քննարկելու Հայերի դերը իրանական իրադարձություններում: Այդ Հարցը մեծ արձադանք սւացավ Թիֆլիսի «ՍուրՀանդակ», «Հորիղոն» ն «Մչակ» թերթերում: Հարկ է նչել, որ նախկինում նս Անդրկովկասի Հայկական թերթերը ւարսկական Հեղաւոխությանը Հայերի մասնակցության Հարցը արժանացրել էին չթուլացող ուչադրության: ինչւես այն ժամանակ, այժմ նույնւես Հայկական աղաւական ն եկեղեցական օրդանները վճռականաւես Հանդես էին դալիս ւարսկական իրադարձություններին Եւրեմի ու Հայերի մաս1 «Մչակ», ‹ 165, 2 օդոսւոսի 1911 թ., ւե՛ս նան “Баку”, 29 июля 1911 г.: Եթե Արչակ խանին լիովին ւաչււանում էր “Баку” թերթի խմբադիր Քրիսւաւոր Վերմիչյանը (Վերմիչն), աւա “Каспи” թերթի 1911 թ. 171-րդ, 174-րդ ն 183-րդ Համարներում ււադրած Հոդվածներով նչանավոր բոլչնիկ Վլադիսլավ կասւարովը խսւորեն դաւաւարւում էր Արչակ խանի ն նրա Հեւ ՀամախոՀ Քր. Վերմիչյանի ւեսակեւները: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 165, 2 օդոսւոսի 1911 թ.:

նակցության դեմ, իսկ դաչնակցական, Հնչակյան, սոցիալ-դեմոկրաւական, այդ թվում բոլչնիկյան, մամուլի օրդանները նույնքան վճռականորեն քարողում էին Հակառակը: Որքանո՞վ էր իրավացի Արչակ խան Գորոյանն իր խորՀրդածություններում: իրոք, Արչակ խանի ւադնաւները Հիմք ունեին: Թեկուղ կարելի է վկայակոչել ՄաՀմեդ Ալիի՝ 1911 թ. Հուլիսի վերջերին դրած նամակը իր որդուն՝ Սոլթան ԱՀմեդ անչաւաՀաս չաՀին: ԱՀա՛ դա. «իմ որդի՛, չդիւեմ քեղ Հայւնի՞ է, որ ես արդեն վերադարձել եմ իմ իրան ն դւնվում եմ քեղանից ոչ չաւ Հեռու: Թուրքմեններն ամեն ւեղ ցնծությամբ ն Հանդիսավորաւես են դիմավորում ինձ՝ Հավաքվելով իմ չուրջը: ինձ լուրեր են Հասնում, որ մեր թչնամի սաՀմանադրականները, չբավականանալով նրանով, որ ուղիղ երկու ւարի է, ինչ քեղ բաժանեցին ինձանից ն ղրկեցին ինձ իմ օրինական դաՀից, այժմ էլ ամեն ջանք դործ են դնում քեղ Հավաւացնելու, որ ԹեՀրանը վերցնելուց Հեւո իբր թե ես մւադիր եմ սւանել քեղ: Երբեք մի՛ Հավաւա այդւիսի լուրերին, բայց, Համողված եղի՛ր, առանց արժանի ւաւիժ ւալու չեմ թողնի մեր թչնամի սաՀմանադրականներին (ընդդծումը մերն է:- Հ. Ս.): Ուղում էի նան Հաղորդել քեղ իմ դործողությունների ծրադիրը, բայց երկյուղ եմ կրում, որ այս նամակը կընկնի մեր թչնամիների ձեռքը: Հույս ունենալով ԹեՀրանը վերցնել, մնամ քո Հայր՝ իրանի չաՀ ՄաՀմեդ Ալի»1: Բայց Արչակ խանի ոչ բոլոր դաւողություններն էին սառն ու ճչմարիւ, ինչը թելադրված էր իր կյանքի նախորդ չրջանի աղդեցությամբ: Լինելով ւարսից նախորդ երեք չաՀերի թիկնաղորի ւեւը, նա, ինչ խոսք, երանությամբ էր Հիչում անցյալը՝ ամենօրյա չւումը ւեւության բարձրադույն անձանց Հեւ, չրջաւաւի Հարդանքի վայելումը, արժանավայել ու բարեկեցիկ կյանքը: Հիմա, ՄաՀմեդ Ալիի դաՀընկեցությունից Հեւո, նա կորցրել էր իր առանձնաչնորՀումները: ՊաւաՀական չէ, որ չաՀերի դլխավոր ՀամՀարղն ամեն ինչում ւաչււանում էր

«Մչակ», ‹ 165, 2 օդոսւոսի 1911 թ.:

նախկին չաՀին ն ընդՀանրաւես միաւեւական կարդերը, իսկ սաՀմանադրությունն ու մեջլիսը չարիք էր Համարում: Անչուչւ, սխալ էր Արչակ խանի ւեսակեւը, թե դաՀին ՄաՀմեդ Ալիի վերաւիրանալուն Հեւնելու է ւարսկաՀայերի դլխովին ոչնչացումը: Նախկին չաՀը լավ դիւեր ւարսկաՀայությանը, դիւեր, որ նա խաղաղ ու սւեղծադործող մի ժողովրդի Հաւված է, որը կարնոր ներդրում է ունեցել երկրի ւնւեսության, ընդՀանրաւես Պարսկասւանի առաջադիմության մեջ: Նա լավ դիւեր, որ չաՀի դեմ դործել են Հիմնականում կովկասից եկած Հեղաւոխական կամավորները: Դժվար է Համաձայնել Արչակ խանի նան այն կարծիքի Հեւ, թե Հայերը ւեւք է Պարսկասւանում լիակաւար չեղոքություն ւաՀւանեն, որ նրանք իրավունք չունեն միջամւելու երկրում ւեղի ունեցող դործընթացներին: Բայց չէ՞ որ ւարսկաՀայերը Պարսկասւանի քաղաքացիներ էին, իսկ ՊարսկաՀայքը իրենց Հայրենիքի մի մասն է: Հայերը, որւես քաղաքակիրթ ւարր, չէին կարող վճռականաւես դեմ դնալ սաՀմանադրության ընդունմանն ու երկրում ւառլամենւարիղմի Հասւաւմանն ուղղված առաջադիմական չարժումներին: Այլ բան է, որ նրանց ղեկավար դործիչները Հարձակողական կռիվների նախաձեռնողներ ու առաջնորդողներ ւեւք չէ լինեին: Վերջաւես, 1909 թ. Հունիսից Պարսկասւանի օրինական կառավարությունը Համարվում էր սաՀմանադրականը, որի դեմ ՄաՀմեդ Ալի չաՀը կռիվ էր Հայւարարել: Այդ ւայմաններում ւեղի Հայերը, իբրն ւեւության քաղաքացիներ, սւիւված ու ւարւավոր էին ւաչււանել օրվա սաՀմանադրական կառավարությունը, բայց միայն այն չաւով, ինչ չաւով սաՀմանադրությունը ւաչււանում էր երկրի իրական ւերը Հանդիսացող ւարսիկ ժողովուրդը, ավելի սւույդ՝ նրա մեծ մասը: Աւրւաւականի Հայոց թեմի առաջնորդ կարաւեւ եւիսկուոս Տեր-Մկրւչյանը կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արքեւիսկուոս Սուրենյանցին 1911 թ. օդոսւոսի 11-ի թվով Հղած նամակում անդրադարձել էր նան Արչակ խանի Հայւարարություններին, դրելով. «Հակառակ այն բանադրութեանց, որ ւււել են կովկասի

թերթերում Արչակ խան Գորոյեանի՝ բարոյաւէս խիսւ կասկածելի եւ Պարսկասւանում ոչինչ վարկ չունեցող մի անձնաւորութեան կեղծ աղդասիրական կոչերի չուրջ, կարող եմ վսւաՀեցնել Ձերդ Բ. Սրբաղնութեան, որ եթէ նախկին չաՀը յաջողութիւն իսկ ունենայ եւ կրկին դաՀ բարձրանայ, ինչ որ չաւ կասկածելի է եւ օր աւուր աւելի կասկածելի է դառնում, ոչ մի իրաւացի ւաւճառ չի ունենայ Աւրւաւականի Հայերից վրէժ լուծելու: Յամենայն դէւս, ոչ մի Հնար չունենք առաջն առնելու այնւիսի չարժումների, որ անւեղի կերւով ւաւճառ են Համարում, ինչւէս օրինակ Եւրեմ խանի իւր իչխանութեան Հնաղանդելը եւ սաՀմանադրական կառավարութեան ղօրքի Հեւ դրսից եկող թչնամու կամ աւսւամբի դէմ կռւելը: Մեր ւարւքն է, ինչւէս Ձերդ Ամենաւաււութիւնը եւս չեչւում էք, Հաւաւարիմ լինել այն կառավարութեան, որի իչխանութեան ներքոյ այժմ դւնւում ենք եւ եթէ դւնւեն մի խումբ Հայեր, որոնք իրենց Հաւաւարմական ղդացումով կամենան ղինւորական կամ այլ ծառայութիւն մաւուցանել ւիրող կառավարութեան, թեմական իչխանութիւնը ոչ Հնար կունենայ արդելելու եւ ոչ իրաւունք»1: կարաւեւ եւիսկուոսի ւեսակեւին ՀամաՀունչ էր խնդրի վերաբերյալ «Արօր» թերթի մուեցումը: Վերջինս դրում էր, որ Հակառակ ւարածված կարծիքի, թե Հայերի դերը Պարսկասւանում վերջացած ւեւք է Համարել, իրողությունն այն է, որ ւարսկաՀայ ինւելիդենցիան ն Հայ առնւրական դասը դեռ աՀադին օդոււներ կարող են ւալ իրանին, որ ն իրանց Հայրենիքն է, ն դրանով նան ւարսկաՀայ ժողովրդինը: Մւավորական ն կրթյալ Հայերը, իբրն միջնորդներ Պարսկասւանի ն Եվրուայի միջն, կարող են դեր խաղալ ւարսկական ւարլամենւի ն կառավարության կաղմում, մանավանդ որ ւարսկական նոր կառավարությունը, նոր խնամակալ Նասրյուլ-Մյուլքի օրով, անչուչւ, ոչ մի խւրություն չի դնելու իր մուսուլման ն քրիսւոնյա Հւաւակների միջն ն Հայրենիքին սւա-

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 2, դ. 1901, թ. 27 ն չրջ.:

սավորելու է կոչելու կարող ն ձեռնՀաս ուժեր՝ առանց կրոնի ն ցեղի խւրության1:

ՆԱԽկիՆ ՇԱՀ ՄԱՀՄԵԴ ԱԼիի

ԲԱՆԱկՆԵՐի ԶԱԽԶԱԽՈՒՄԸ

Արչակ խան Գորոյանի Հանդիմանություններն ու խորՀուրդները չկարողացան աղդել ծավալվող իրադարձությունների վրա: 1911 թ. օդոսւոսի 24-ին կառավարական ղորքը չւման դիծ դուրս եկավ Հյուսիսից ԹեՀրանի վրա արչավող ՄաՀմեդ Ալիի բանակի Հեւ: Հակառակորդն ամեն ինչ արեց կանդնեցնելու սաՀմանադրական ղորքերի Հարձակումը, բայց չՀաջողեց: Եւրեմը կաւարեց իր խոսւումը. ընդամենը 600 Հոդու դլուխն անցած, դիմելով վճռական ՀակաՀարձակման, սեււեմբերի 5-ին էմամ-չայի մու 24 ժամում ջախջախեց ու ցաքուցրիվ արեց դաՀընկեց չաՀի՝ թվով Հինդ անդամ մեծ բանակը ն չրջաւաւման մեջ առավ նրա մնացորդները: Միաւեւականները ւվել էին մեծ թվով սւանվածներ ու վիրավորներ: Գերի էին ընկել մի քանի Հարյուր ղինյալներ, որոնց մեծ մասը՝ ավելի քան 300 Հոդի, թուրքմեններ էին: Գերիների մեջ էր կռվում վերքեր սւացած Արչադ Դովլեն, որը ղինվորական խորՀրդի որոչմամբ ն ԹեՀրանից սւացած Հրամանի Համաձայն՝ դնդակաՀարվեց2: Սեււեմբերի 1-ին Հեռադրերը Հաղորդեցին, որ կառավարական ղորքերը վերջնականաւես ջախջախել են նախկին չաՀի անմիջականորեն դլխավորած ղորքերը: Նչվում էր, որ Սարին, Բարֆրուչը, ՇաՀրուդը, Սեմնանը ն Դամդանը դւնվում են կառավարության ձեռքում ն որ նախկին չաՀը ւախել է3: Արչադ Դովլեի բանակի ւարւությունն ու մաՀաւաւիժը խոր Հուսալքում առաջ բերեց միաւեւականների չարքերում: «Արօր», ‹ 1, 1 Հունվարի 1911 թ.: Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 72. Տե՛ս “Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 128.

ՀակաՀեղաւոխական ուժերը ծանր ւարւություն կրեցին նան Թավրիղում ն նրա մաւույցներում: Նախկին չաՀի Պարսկասւան դալով քաջալերված Աւրւաւականի միաւեւական ւարրերը, Հաւկաւես չաՀսնանների ն ղարադաղցիների Հրոսակախմբերը, խմբավորելով իրենց ուժերը, 1911 թ. Հուլիսից նոր Հարձակումներ էին սկսել Թավրիղի վրա: Քանի որ Սաթթար ն Բաղր խաները 1910 թ. աւրիլից դւնվում էին ԹեՀրանում, ուսւի Թավրիղի Հիմնական ւաչււանական ուժը մնացել էր դաչնակցական ղինյալների սւվար բաղմությունը՝ Նիկոլ Դումանի դլխավորությամբ: Նրան էին ենթարկվում նան քաղաքի բոլոր թուրք խմբաւեւները: Դումանի դլխավորած մարւիկները կարողացել էին Թավրիղը մի քանի ամիս չարունակ ւաչււանել չդադարող Հարձակումներից ն միաւեւականների բոլոր դրոՀները Հեւ մղել: Քաղաքի ւաչււանների չարքերը Համալրվել էին կովկասից ն առանձին դեւքերում նան Թուրքիայից եկած Հայ կամավորներով: Նրանք դալիս էին սաՀմանի անՀաւական անցումներով: Թերնս բացառություն եղավ 1911 թ. սեււեմբեր-Հոկւեմբերին Վասւուրականի թուրքական ղորանոցների դժոխքից ւախած Հայ ղինվորների խումբը: իրեն Համարելով ւարսից սաՀմանադրության ւաչււան, խումբը, սակայն, առանց մասնակցելու մարւական դործողությունների, թողեց ն անցավ կովկաս, որւեղից նրա անդամների մեծ մասը մեկնեց Ամերիկա: Թավրիղի ւաչււաններին աջակցում էր Թուրքիան՝ Հիմնականում մարդկային ուժերով: Թավրիղ էին դալիս ղենքին լավ ւիրաւեւած թուրք ղինվորներ ն սւաներ, թնդանոթաձիդներ ն ռաղմական դործի ուրիչ մասնադեւներ, որոնք Հոժարակամ անցնում էին կռվող ջոկաւների դլուխ: Արչադ Դովլեի բանակի ջախջախումից Հեւո, Թավրիղի ւաչււաններն անցան ՀակաՀարձակման: Սեււեմբերի 12-ի թվով Միլլերը Թավրիղից Հեռադրում էր Թիֆլիս. «Թավրիղցի ֆիդայիներին ղեկավարում են Հայերն ու կովկասցիները»1: ՀակաՀարձակման Հեւնանքով միաւեւականները լիակաւար

“Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 150.

ւարւություն կրեցին ն Հեռացան ւարբեր ուղղություններով: Գերի ընկան Հակակառավարական ղորքերի սւաներ ու ղինվորներ, բաղմաթիվ ցեղաւեւներ ու խաներ: Վերջիններիս թվում էր ՌաՀիմ խան Զելեբիանլուն (նույն ինքը՝ Սարդար Նուսրեթը), որը չկարողանալով դուրս դալ չրջաւաւումից, դերի վերցվեց: Նրան ւարան Թավրիղի բանւ, որւեղ էլ 1911 թ. Հոկւեմբերին մաՀաւաւժի ենթարկվեց: ԹեՀրանի մաւույցներում ն Թավրիղում չաՀի ղորքերի ւարւությունը դեռ չէր նչանակում սաՀմանադրական իչխանություններին սւառնացող վւանդների վերացում: Դրանք դամոկլյան սրի ւես կախված էին լինելու Հեղաւոխության դլխին, եթե ՀակաՀեղաւոխության ոդեչնչողը՝ ՄաՀմեդ Ալին չարունակեր մնալ երկրում: ԱՀա թե ինչո՛ւ նրան դւնելու ու ւաւժելու խնդիրն սւացավ կարնորադույն նչանակություն, քանի որ աւասւանելով Մաղանդարանում, նա այնւեղից թն էր ւալիս միաւեւականներին: Նրան դերելու Համար սւեղծվեց մի ւոքր արչավախումբ, որը Սալար ՖաթեՀի (իսկական անունը՝ Միրղա Ալի խան Սարթիւ) Հրամանաւարությամբ չարժվեց դեւի դաՀընկեց միաւեւի դւնված վայրը: Հրամանաւարի օդնականն էր դաչնակցական խմբաւեւ Ասլանը, որն արչավախմբի ոդեչնչողն էր ն իր Հերոսական ւաՀվածքով օրինակ էր Հանդիսանում Հայ ն ւարսիկ մարւիկների Համար: Արչավախումբն անցավ ՍավադկուՀ լեռնանցքը, մւավ Մաղանդարան ն Համարձակ դրոՀներով դրավեց Բարֆրուչն ու Սարին, որոնք միաւեւականների Հենակեւներն էին, աւա դրավեց ու խաղաղեցրեց ամբողջ չրջանը: Այս կռիվներում կորուսւներ ունեցավ նան արչավախումբը: Զդալի էր նան Հայ մարւիկների կորուսւը՝ սւանված թե վիրավոր: Պարսկական կառավարական ղորքերի բարձրասւիճան Հրամանաւարներից Ռաֆայել խան Ենիկոլույանը Հոկւեմբերի 10-ին ծանր վիրավորվում է թուրքմենների դեմ կռվում: Տեղում բուժվելու Հնարավորություն չլինելու ւաւճառով նրան ւեղաւոխում են Բաքու, որւեղ ն Հաջողվում է ւրկել ղինվորականի կյանքը: ՄաՀմեդ Ալիի ղորքի ջախջախման չնորՀիվ վերացավ Հա672

կաՀեղաւոխական դլխավոր վւանդավոր օջախը՝ «թուրքմենական Վանդեան»: Մաղանդարանից դուրս մղվելուց Հեւո, դիւակցելով, որ Պարսկասւանի այդ մասում այլնս որնէ ուժ չի կարող իրեն սաւար կանդնել, ՄաՀմեդ Ալին Հեռացավ դեւի ռուսական սաՀմանը ն թաքնվեց ՍավադկուՀում: ՀակաՀեղաւոխական օջախի ոչնչացումը Մաղանդարանում ԹեՀրանի կառավարությանը Հնարավորություն ւվեց ուչադրությունը կենւրոնացնել Սալար Դովլեի ուժերին ՀակաՀարված ւալու վրա: Նախկին չաՀի եղբոր ղորքը Հավաքված էր ղանաղան ցեղախմբերի առավել ռաղմաւենչ անդամներից, որոնց մեծ մասը քրդեր էին: Հավաքադրված «ղինվորը» ւարւավոր էր ղինվել իր Հաչվին, Հավաքաւեղի դալ սեւական ձիով ու Հադուսւով: Նա իր կերակրամթերքը ն ձիու կերը ինքն էր ձեռք բերում մերձճանաւարՀային դյուղերի բնակիչներին կողոււելու միջոցով: Այլ խոսքով՝ Սալար Դովլեի բանակը թալանչի խաժամուժների մի Հավաքածու էր: ԱՀա թե ինչո՛ւ Սալար Դովլեի բանակի բաղմամարդ լինելը դեռ չէր նչանակում, թե նա ունակ է դիմանալու կառավարական ղորքերի Հեւադա Հարվածներին: Այդ բանակի դեմ ուղարկվեց բախւիար խան Ամիր Մոֆախխամի (մյուս ւիւղոսը՝ իլխան) ջոկաւը, որը 1911 թ. օդոսւոսի վերջերին Հանդիւելով Սալար Դովլեի ուժերին, ւարւություն կրեց ն Հեւ քաչվեց Սոլթանաբադ, ուր Մոֆախխամը միացավ 500 բախւիար Հեծյալներ ունեցող իր քեռու՝ Սարդար Զաֆարին (իսկական անունը՝ Խոսրով խան Բախւիարի): Բայց միաւեւական ղորքը Հաջողեց ւարւության մաւնել նան այս միավորված ջոկաւին ն սեււեմբերի սկղբին դրավել Սոլթանաբադը: Բախւիարները Հեռացան կում: Շոււով Սալար Դովլեն դրավեց նան Մալաիրը՝ դրանով իսկ աւաՀովելով բանակի թիկունքը, որից Հեւո, առանց մարւի վերցրեց Համադանը, իսկ նրա դլխավոր ուժերը ւեղակայվեցին Զարանդի մու՝ ԹեՀրանից 120 կիլոմեւրի վրա ն ւաւրասւվեցին Հարձակման: Հայ կամավորներից ն բախւիարներից բաղկացած 1200

Հոդանոց կառավարական ղորքը Եւրեմի Հրամանաւարությամբ 1911 թ. սեււեմբերի 11-ին դուրս դալով ԹեՀրանից, չարժվեց դեւի Զարանդ: Նրա Հեւ էին Սարդար ՄոՀթեչամը ն Սարդար ԲաՀադուրը: ԲաղեչաՀ դյուղի մու նրանց միացան Սարդար Զաֆարի ն Սարդար Զենդ Բախւիարիի ջոկաւները: Սալար Դովլեն որոչել էր իր բանակի մի մասն ուղարկել կում՝ այնւեղից ԹեՀրան արչավելու Համար: Այդ մասին իմանալուն ւես կառավարությունը ՀրաՀանդեց Սարդար Զաֆարին՝ կարդի բերել ւարւություն կրած իր ղորամասի չարքերը ն Սալար Դովլեի դեւի կում չարժվող բանակի առաջն առնել: Սարդար Զաֆարը թչնամուն Հանդիւում է ՍավեՀում, ջարդում է նրան ն սեււեմբերի 13-ին չարժվում է դեւի Շեմսաւաւ: Այդ լուրն առնելուն ւես՝ Սալար Դովլեն իր ղորքը Հեւ է քաչում Նուբարանից դեւի ՇաՀսնան Սենդի ն սկսում է այնւեղ ամրանալ: Մեծ բանակն էլ Եւրեմի Հրամանաւարությամբ նույն դիչերը ճանաւարՀվում է դեւի Շեմսաւաւ՝ Սարդար Զաֆարին միանալու: Վերջինս սեււեմբերի 14-ին մի նոր ընդՀարում է ունենում Սալար Դովլեի բանակի մի մասի Հեւ ն ջարդելով Հեւ է մղում նրան: Սեււեմբերի 14-ին Եւրեմի բանակը Հասնում է Խանաւաւ, Հանդիւում Սալար Դովլեի 600 Հոդուց բաղկացած առաջաւաՀ դնդին, որն առանց կռվի նաՀանջում է դեւի ԲաղեչաՀ: Նույն այդ օրը Եւրեմի բանակին միանում է Սարդար Զաֆարի բանակը: 1911 թ. սեււեմբերի 17-ին ւեղի ունեցավ երկրորդ ճակաւամարւը կառավարական ղորքերի ն Սալար Դովլեի Հրոսակախմբերի միջն: Սարդար ԲաՀադուրի ն Ամիր Մոֆախխամի ջոկաւները Եւրեմի ընդՀանուր Հրամանաւարությամբ ջարդեցին Նաղար Ալի խանի քրդերին, որոնք կռվի դաչւից ւախան 200 սւանված ն երկու թնդանոթ թողնելով: կառավարական ղորքերից անջաւվեցին 1000 ձիավորներ ն սկսեցին Հալածել Սալար Դովլեին: Սեււեմբերի 18-ին Եւրեմը մեջլիսին ն կառավարությանն ուղարկեց Հեւնյալ Հեռադիրը. «Յաղթեցի ես նաեւ Սալար-ուդ-Դովլէին, մեր Հինաւուրց

իրանի սաՀմանադրութեան ամենաանյաղթելի թչնամուն: Հասել է ւարսկական անիչխանութեան վախճանը: Այժմ մեր Հայրենիքն ամէն վւանդից դուրս է, բայց այս դեռ բոլորը չէ. ւէւք է Հաչիւները մաքրել այդ աւանւիւրայի ւաւճառը եղողի՝ ՄաՀմէդ Ալիի Հեւ: Ուղարկում եմ ձեղ 120 թուրքմէն եւ չաՀսեւան դերիներ: կռիւն ամենալուրջն ու արիւնաՀեղն էր եւ ւեւեց երեք ժամ, որից յեւոյ Սալարի ոյժերը բոլորովին ջարդուեցին: Մանրամասնութիւններն արդէն յայւնի են: Վաղը իմ ղօրքերին ես ւանում եմ ուղղակի Սալար-ուդ-Դովլէի դէմ եւ յոյս ունեմ, որ ինձ կյաջողուի ընդմիչւ վերջ դնել մեր Հաչիւներին նրա Հեւ: Եւրեմ»1: կառավարությունը ն մեջլիսը Եւրեմին ուղարկեցին խորին չնորՀակալության Հեռադիր: ԹեՀրանը ցնծում էր: 1911 թ. սեււեմբերի 21-ին ԹեՀրանից ուղարկած իր ճեւադրում Ս. Ս. Պոկլնսկի-կողելը նչում էր. «Մեկ չաբաթ առաջ Սալար Դովլեի Հորդաներին ԲաղեչաՀում Հասցվել է վճռական ւարւություն, որը Համարյա ղրոյի է Հավասարեցրել ՄաՀմեդ Ալի չաՀի վերադարձը դաՀին»2: կառավարական ղորքը սեււեմբերի 26-ին Բաւաղեի (Սավ) մու վերջնական ւարւության մաւնեց Սալար Դովլեի դլխավորած 4000-անոց քրդական ղորքին, որը կռվի դաչւում թողեց 500 սւանված3, ունեցավ երեք անդամ չաւ վիրավոր: ՍաՀմանադրականների ձեռքն անցան ավելի քան 100 արկղ ռաղմամթերք, թնդանոթներ ու դնդացիրներ4: կառավարական ղորքի ջոկաւների կողմից Հեւաւնդվող բանակը ն նրա ղեկավարները ւախան Համադան, աւա՝ Բրուջերդ: ՍաՀմանադրական ղորքը մւավ Համադան, ուր նրա մի մասը կաղմող բախւիարները, իրենց սովորության Համաձայն, «Մչակ», ‹ 204, 20 սեււեմբերի 1911 թ.: “Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 163. Տե՛ս М. Павлович, С. Иранский, Персия в борьбе за независимость, с. 72. Տե՛ս «ժայռ», ‹ 56, 4 սեււեմբերի 1911 թ.:

սկսեցին կողոււել քաղաքի ն քաղաքամերձ դյուղերի բնակիչներին: 1911 թ. Հոկւեմբերի 4-ին Պոկլնսկի-կողելը Հեռադրում էր. «Որոչ ժամանակ առաջ Եւրեմը Համադանից Հեռադրել է խնամակալին, որ ինքը չի կարող այլնս անւարբեր դիւել բախւիարների կողուոււը ն խնդրել է թույլաւրել ԹեՀրան վերադառնալ: Մայրաքաղաքում Համառորեն լուրեր են ւււվում, թե Եւրեմը ւաւրասւվում է Պարսկասւանից Հեռանալ»1: Նույն Պոկլնսկի-կողելը երկու օր անց Թիֆլիս Հղած Հեռադրով Հայւնում էր, որ Եւրեմի՝ բախւիարներին կողուոււների ն բռնությունների մեջ մեղադրելը նրա դեմ է Հանել նախարարաւեւին ն ուժեղացրել է Եւրեմի նկաւմամբ բախւիարների աւելությունը2: Սւանալով խնամակալի թույլւվությունը, Եւրեմը Հայ կամավորների ջոկաւով վերադարձավ ԹեՀրան՝ իր Հեւ ւանելով դերված թուրքմեններին, իսկ բախւիարների ջոկաւները մնացին Համադանում: ԹեՀրան վերադարձած Եւրեմը ջերմ ընդունելության է արժանանում: Հոկւեմբերի 13-ին ԹեՀրանի ռուսական դեսւանությունից Հեռադրում էին Պեւերբուրդ. «Հոկւեմբերի 9-ին Եւրեմը վերադարձել է ԹեՀրան: Քաղաքի մաւույցներում նրան դիմավորել են խնամակալի, կառավարության ն բախւիարների ներկայացուցիչները: Վերջիններս դեռ կարողանում են թաքցնել իրենց Հակակրանքը նրա նկաւմամբ»3: Եւրեմին ընդառաջ դնացած խնամակալ Նասր օլ Մոլքը, դրկելով նրան, ասել էր. «Համբուրում եմ քեղ, աննման Հերո՛ս, ժողովրդի աղաւության ւրկի՛չ»4: Հավաքված բաղմաՀաղար ամբոխի միջից լսվում էին «Զենդեբադ Եւրեմ»" բացականչություններ5: Մեջլիսում ն կա1

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 194. Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում, с. 188. Տե՛ս նույն ւեղում: " «կեցցե՛ Եւրեմը»: Տե՛ս «ժայռ», ‹ 64, 29 սեււեմբերի 1911 թ.:

ռավարությունում նրան Հաւուկ ւաւիվներ ւվեցին: ՄաՀմեդ Ալիի ռաղմական ուժերի նկաւմամբ ւարած ւայլուն Հաղթանակների Համար սաՀմանադրական կառավարությունը նրան չնորՀում է սարդարի կոչում՝ ամենաբարձր ռաղմական կոչումը Պարսկասւանում: 1911 թ. նոյեմբերի 6 (19)-ին բախւիարները Բրուջերդի մու կռվի մեջ են մւնում Սալար Դովլեի վերջին՝ ւաՀեսւային, ուժերի Հեւ ն ոչնչացնում նրանց: Եւրեմի ւարած ւառավոր Հաղթությունից ղարՀուրած Սալար Դովլեն ւախչում է Թուրքիա:

ՖիՆԱՆՍՆԵՐի ԱՐՄԱՏԱկԱՆ ՎԵՐԱկԱՌՈՒՑՈՒՄԸ՝

ՀՐԱՏԱՊ ՍՐԱԽՆԴիՐ

Ամիսներ առաջ Պարսկասւանի սաՀմանադրական կառավարությունը դիմել էր ամերիկյան իչխանություններին՝ խնդրելով երկրի ֆինանսների վերակառուցման Համար մասնադիւական մի Հանձնախումբ ուղարկել: Ամերիկյան կոնդրեսի որոչմամբ դեռնս 1911 թ. մայիսին ԹեՀրան էր ժամանել Հինդ ֆինանսիսւներից կաղմված1 մի խումբ՝ Մորդան Շուսւերի ղեկավարությամբ: Վերջինս նչանակվել էր Պարսկասւանի ւեւական դլխավոր դանձաւան ւեւ ն երկրի ֆինանսական Համակարդի դլխավոր ւաւասխանաւու: Մեջլիսի որոչմամբ նա սւացել էր նան երկրի ողջ ֆինանսների, Հարկերի ու ւեւական մյուս եկամոււների վրա Հսկելու բացառիկ իրավունք2: Երկրի ֆինանսների արմաւական վերակառուցումը Հրաւաւ օրախնդիր էր դարձել: Պարսկասւանն այլնս անկախ մի ւերություն չէր: Տնւեսության ն ֆինանսների ողբալի վիճակի ւաւճառով ւեւությունը չէր կարողանում մարել դիղված արւաքին ւարւքերի դոնե ւոկոսները, կաւարել նվաղադույն ղինվորական ծախսերը ն այլն: «իրանը Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի նախօրյակին ն ւաւերաղմի ւարիներին», կաղմող՝ ՎաՀան Ա. Բայբուրդյան, Երնան, 1984, էջ 13: “Сборник дипломатических документов...”, вып. VI, с. 178-179, 193-195.

Անդլո-ռուսական ւանդեմը թչնամաբար ընդունեց ամերիկյան այդ խմբի ներկայությունը Պարսկասւանում ն մեջլիսի՝ նրան ւված մեծ լիաղորությունները, դրանք դիւելով որւես իրենց չաՀերի բացաՀայւ ունաՀարում1: Հենվելով չաՀի ն նրա առավել նվիրյալ կողմնակիցների ունեցվածքը բռնադրավելու մասին մեջլիսի ընդունած օրենքի վրա, 1911 թ. Հոկւեմբերին Շուսւերը Հրաման էր ւվել սկսել ՄաՀմեդ Ալիի եղբայրներից՝ Շոաա Սալթանեի՝ Աւրւաւականում ունեցած Հաղարավոր Հեկւարներ կաղմող Հողերի ն անՀաչիվ կարողության դույքադրում անցկացնելու մասին2: Շաւ չանցած, միաւեւական ղորքերի ջախջախումից Հեւո, մեջլիսը, Մորդան Շուսւերի խորՀրդով, օրենք ընդունեց նախկին չաՀի ն նրա կաղմակերւած խռովության դլխավոր մասնակիցների ունեցվածքը բռնադրավելու մասին3: ԹեՀրանի ռուսական դեսւանությունը մեծ դժդոՀություն Հայւնեց մեջլիսի ընդունած օրենքի դեմ, իսկ Թավրիղի ռուսական Հյոււաւոսը խիսւ բողոք ներկայացրեց Շոաա Սալթանեի կարողության դույքադրման մասին Մորդան Շուսւերի Հրամանի կաւակցությամբ: Ռուսական կողմին Հաւկաւես ղայրացրել էր վերջինիս «ունձդությունը» ՄաՀմեդ Ալիի եղբոր ունեցվածքի դեմ, քանի որ դա դրավ էր դրված ԹեՀրանի ռուսական դրամավարկային Հաչվառման բանկում4: Ռուսական կողմի Համար այլնս անՀանդուրժելի էր Մորդան Շուսւերի դործունեությունը ն նույնիսկ նրա ներկայությունը Պարսկասւանում: ի ւաւասխան մեջլիսի ընդունած օրենքի ն դրա Հիման վրա Մորդան Շուսւերի ձեռնարկած դործողությունների, ինչւես նան սւանալով Անդլիայի Համաձայնությունն ու աջակցու1

Տե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, с. 240-241. Տե՛ս “Международные отношения в эпоху империализма”, сер. II, том XVIII, часть I, с. 250-251. Տե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Иранская революция 1905-1911 гг., с. 488489, ւե՛ս նան Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, с. 244, «Մամուլ», ‹ 3, 17 նոյեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս Л. Вакс, Очерки истории национально-буржуазных революций на Востоке (1905-1914 гг.), Персия, Турция, Китай, ОГИЗ “Московский рабочий”, МоскваЛенинград, 1931, с. 32.

թյունը, ցարական կառավարությունը 1911 թ. Հոկւեմբերի 29-ին Պարսկասւանի արւդործնախարարությանը Հանձնում է վերջնադիր, իսկ նոյեմբերի 16-ին ներկայացնում երկրորդ վերջնադիրը՝ Հեւնյալ ւաՀանջներով. 1) Աչխաւանքից աղաւել Շուսւերին ու Լոկոֆրին, 2) Այլնս ծառայության չՀրավիրել արւասաՀմանցիների՝ առանց ԹեՀրանում ռուսական ու անդլիական դեսւանությունների նախնական Համաձայնության, 3) ՓոխՀաւուցել ցարական ղորքերը Պարսկասւան ուղարկելու Հեւ կաւված ծախսերը: ՊաՀանջները չընդունելու դեւքում ցարական կառավարությունը սւառնում էր էնղելիում աւ իջեցրած ղորքը 48 ժամվա ընթացքում չարժել Ղաղվինի վրա1: Շուսւերի ու նրա խմբի Հեռացումով ավելի չաւ չաՀադրդռված էր ռուսական կողմը, իսկ Անդլիան ուղղակի ւաչււանում էր իր «դաչնակցին»: Դա ակնառու երնաց ամիսներ անց: 1912 թ. աւրիլի 13-ին ւեւական դումայում Ռուսասւանի արւդործնախարար Սերդեյ Սաղոնովի արւասանած ճառի՝ Պարսկասւանին վերաբերող Հաւվածից. «իՀարկէ,- ասել էր նա,- մենք [Անդլիայի Հեւ] չէինք կարողանայ ւանել սւեղծւած դրութիւնը եւ դրա Հեւեւանքը եղաւ յայւնի վերջնադիրը»2: Ռուսական կառավարությունը Շուսւերի ն նրա բարձր որակավորում ունեցող խմբի Հեռացումը ւաՀանջում էր այն ւաՀին, երբ ինչւես բրիւանական, այնւես էլ ռուսական առնւուրը մեծ չաւերով ւուժում էր ւարսկական ֆինանսների քաոսային վիճակից: Այդ էր ւաւճառը, որ դրությունը մեղմելու նւաւակով ւարսից կառավարությունը ցանկացավ Շուսւերի ւոխարեն նրա ւաչւոնին Հրավիրել ամերիկացի կերնսին: ի ւաւասխան այդ մւադրության, Ռուսասւանն ու Անդլիան Հայւարարեցին, թե իրենք թույլ չեն ւա, որ ֆինանսական խորՀրդականի ւաչ-

Տե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Очерки истории Ирана, с. 244. Տե՛ս «Արչալոյս» (ԹեՀրան), ‹ 2, 1 մայիսի 1912 թ.:

ւոնը վարի որնէ ամերիկացի, որքան էլ Հմոււ լինի իր դործի մեջ1: Ամերիկյան իչխանությունները ուչի ուչով Հեւնում էին Մորդան Շուսւերի ն նրա խմբի չուրջ ծավալվող դեւքերին: ԱՄՆ-ի նախադաՀ Վիլյամ Հովարդ Տաֆթը ն ւեւքարւուղար Ֆիլանդեր Զեյղ Նաքսը, չխառնվելով խնդրի քաղաքական Հանդամանքներին, մւաՀոդություն էին Հայւնել իրենց քաղաքացիների անվւանդության առթիվ2: Բայց ամերիկյան կողմի մւաՀոդությունը չէր անՀանդըսւացնում Պեւերբուրդին, որը ւաՀանջում էր Շուսւերի ն նրա դործակիցների արադ Հեռանալը Պարսկասւանից: Անդրադառնալով ռուսաց այդ անղիջում ւաՀանջին, Թիֆլիսի «Մամուլ» ւարբերականը դրում էր. «Շուսւերը՝ կռւածաղիկը, ւիւի Հեռանայ եւ ւարսիկ կառավարութիւնն այլ եւս իրաւունք չունի առանց ռուսաց եւ անդլիացոց կամքի նոր վարիչներ եւ ւաչւօնեաներ Հրաւիրել: Այլ եւս ոչ մի յոյս օւար, բանիմաց ուժերի չնորՀիւ վերականդնել[ու] իրանը»3:

ԵՓՐԵՄի ՊԱՅՔԱՐԸ ԵՐկՐի ՆԵՐՔիՆ

կԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Դեմոկրաւներն ու սոցիալիսւները չարունակում էին կոչեր անել ժողովրդին անղիջում դիրք բռնելու ռուսական ղորքերի ն ներքին ՀակաՀեղաւոխության Հանդեւ, նրանց դեմ ւայքարի Հանել ողջ Պարսկասւանը: Այդ կոչերի դեմ կւրականաւես Հանդես էին դալիս սաՀմանադրական աջերը՝ մեջլիսից ւաՀանջելով ընդունել ռուսական վերջնադիրը: 1911 թ. նոյեմբերի 10-ին Եւրեմը կրկին Հրաժարական ւվեց Պարսկասւանի ոսւիկանաւեւի ւաչւոնից: Նոյեմբերի 19-ին իր ւաչւոնից Հրաժարվեց ԹեՀրանի նաՀանդաւեւը: Տե՛ս «Ախուրեան» ‹ 1, 3 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս «ՊաՀակ» (Պոսթոն), ‹ 43, 7 դեկւեմբերի 1911 թ.: «Մամուլ», ‹ 8, 19 նոյեմբերի 1911 թ.:

Այդւիսով մայրաքաղաքում ծայրաՀեղորեն թուլացավ իչխանությունը, իսկ ւողոցային ցույցերն ու ՀանրաՀավաքները չարունակվում էին ռուսական վերջնադրային ւաՀանջի դեմ: Մեջլիսի բակում ւեղի ունեցած բողոքի բաղմամարդ ՀանրաՀավաքի մասնակիցները վանկարկում էին՝ «Անկախությո՛ւն կամ մա՛Հ»: կրկին կոչեր էին Հնչում բոյկուելու ռուսական աւրանքները: Այդ ամենին դումարվել էր դնալով խորացող Հակասությունը Եւրեմի ն բախւիարների միջն: Բախւիար - Եւրեմ բարդ Հարաբերությունները սկիղբ էին առել ամիսներ առաջ, երբ Եւրեմը Հաղթական երթով մւել էր Համադան: Այդ ն դրան նախորդած չրջանում բախւիար Հեղաւոխական ղինված խմբերը քաղաքում ն չրջակա բնակավայրերում կաւարում էին խաղաղ բնակչության լայնածավալ կողուոււներ ն թալանածը ւուն ուղարկում: Այդ կողուոււները Եւրեմին վանեցին բախւիարներից: կողուոււի Հողի վրա բախւիարների ն Եւրեմի միջն ւեղի ունեցան լուրջ ընդՀարումներ, որոնց ւաւճառով վերջինս խնամակալից ւաՀանջեց մայրաքաղաք վերադառնալու անՀաւաղ թույլւվություն՝ սւառնալով Հակառակ դեւքում Հեռանալ դործերից ն մեկնել Եվրուա: Եւրեմի՝ բախւիարներին խաղաղ բնակչության կողուոււի ու ճնչման Համար մեղադրելը նրա դեմ Հանեց բախւիար նախարարաւեւ Սամսամ Սալթանեին (Նաջաֆ-ղուլի խան Բախւիարի) ն ուժեղացրեց բախւիարների ղեկավարած դաՀլիճի անդամների աւելությունը Եւրեմի նկաւմամբ1: Երեկվա դաչնակիցները Հակառակորդ էին դառնում: Ավելի ու ավելի ակնՀայւ ու որոչակի դարձան դավադրության ուրվադծերը՝ ուղղված երկրում իչխանության բռնաղավթմանը: Հեւադիմական ուժերը ձդւում էին արձակել մեջլիսը, որից Հեւո ՍիւաՀդարին նչանակել Աւրւաւականի նաՀանդաւեւ՝ կառավարելու Համար ռուսական դուում, իսկ անդլիական դուում նչանակել բախւիար խաներից մեկին: Այդւիսով, երկրում սւեղծվել էր բացառիկ բարդ քաղա1

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 185, 188.

քական վիճակ. մի կողմից՝ ներկուսակցական ւայքար, մյուս կողմից՝ Հեւադիմության դավադրություն: Սդւվելով սւեղծված խառնակ վիճակից, առավել ծայրաՀեղ ւրամադրված Հեղաւոխական-անիչխանական ւարրերը, ղանդվածների մարւական ւրամադրությունը բարձրացնելու ն ներքին Հեւադիմության դործողությունները չեղոքացնելու նւաւակով աՀաբեկչական դործողությունների դիմեցին: Վախենալով, որ աՀաբեկչությունը լայնածավալ բնույթ կսւանա, Հեւադիմությունը կարողացավ բախւիարներին Հանել Հեղաւոխականների դեմ: Այդ նւաւակով բախւիար Ամիր ՄուջաՀիդը ն ուրիչ խաներ, միանալով ւարսից կաղակներին, իրենց վրա վերցրին Հասարակական կարդը ւաՀւանելու ւարւականությունները: ԹեՀրանի ոսւիկանաւեւի ւաչւոնը Հանձնարարվեց բախւիար Յամին Նիղամին, որը ն դարձավ Հեղինակը ղենք կրելու արդելքի մասին Հրամանի, որն ակնՀայւորեն ուղղված էր Հեղաւոխական ուժերի դեմ: Ոսւիկանության չաւ ծառայողներ ն ոսւիկանների մի մասը (որոնք նոր ոսւիկանաւեւի այդ դործողությունները Համարում էին ըսւ էության միաւեւական), Հրաժարական ւվեցին կամ աղաւվեցին աչխաւանքից: Դա Հենց բխում էր բախւիարների չաՀերից: Հեռանալով ւաչւոնից, Եւրեմը մի կողմ էր քաչվել դործերից: Բայց Հեռու էր քաչվել ընդամենը մի ւաՀ: Խիղճը նրան ւանջում էր կաւարած քայլի Համար, Հաւկաւես այն բանից Հեւո, երբ նոր նչանակված ոսւիկանաւեւը, ղդալով, որ անկարող է դործունեություն ծավալել ռուսական ռաղմակալման ւայմաններում, ւաչւոնաւես Հրաժարական էր ւվել: Այդ ւայմաններում, կառավարությունը դիմեց Եւրեմին՝ խնդրելով կրկին սւանձնել նախկին ւաչւոնը: Եւրեմն այս անդամ էլ սւիւված ընդունեց կառավարության առաջարկը՝ ղոՀելով Հեղաւոխականի իր վարկը: Նա չէր ուղում ւախչել ւաւասխանաւվությունից, ընդՀակառակը՝ չարունակելով իր ծառայությունը երկրին, ւորձում էր ւրկել սաՀմանադրության վերջին մնացորդները: Բախւիարների սանձարձակ ւաՀվածքին ն ծայրաՀեղ ձա682

խերի աՀաբեկչություններին Եւրեմը կոչւ Հակաղդեցություն Հակադրեց: Նա Հրավիրեց ֆիդայիների ղեկավարներին ն նրանց առաջարկեց չաւ արադ դրավել մայրաքաղաքի դլխավոր կեւերը ն դրանից դուրս ռաղմավարական նչանակություն ունեցող դիրքերը: Նրա Հրամանով սկսվեցին աՀաբեկիչների ն ծայրաՀեղ ձախերի ձերբակալություններ: Հեւադա մանրամասները մենք իմանում ենք “Русское Слово” թերթի Հաղորդումներից: 1911 թ. նոյեմբերի 23-ի Համարում ւարբերականը Հաղորդում էր, որ «Երեկ (ւեւք է լիներ՝ երկու օր առաջ:- Հ. Ս.) Հաղիվ Հնարավոր եղավ կանխել արյունալի բախումը բախւիարների ու բնակչության միջն»1: ԹեՀրանում իչխանությունը ւասւորեն դւնվում էր բախւիարների ձեռքում: Նրանք ձդւում էին, որ մեջլիսը քաղաքի ւաչււանությունը Հանձնի բախւիար ւարսկական կաղակներին: Քանի որ մեջլիսը չէր Համաձայնում դրան, աւա բախւիարներն սկսեցին սւառնալ ուժով: Եւրեմն իր մարդկանց անմիջաւես ուղարկեց մեջլիսի Հրաւարակ, որւեսղի Հեւ մղի բախւիարներին: իրավիճակը դնալով լրջանում էր: Բայց չնորՀիվ դործերից լրիվ Հրաժարած Սաթթար խանի միջամւության, բախումը կանխվեց ն երկու կողմերն էլ մւան բանակցությունների մեջ: Պեւք է նչել, որ բախւիարների՝ նաՀանջելու որոչման Հիմնական ւաւճառը ֆիդայիների վճռական դործողություններն էին: Մնալով միայնակ, բախւիարներն սւիւված եղան բանակցությունների նսւել Եւրեմի Հեւ: Այդ մասին լրացուցիչ ւեղեկություններ կան ԹեՀրանում ռուսական դեսւանության՝ 1911 թ. նոյեմբերի 17-23-ին ւեղի ունեցած իրադարձությունների ւեսության մեջ: Այնւեղ կարդում ենք. «Նոյեմբերի 21-ին, վաղ առավույան, Հրաժարվելով ենթարկվել բախւիարներին, ֆիդայիները, վերցնելով ժանդարմերիային ւաւկանող ղենքն ու ղինամթերքը, չարժվեցին քաղաքից դուրս ն այնւեղ սկսեցին ամրանալ ... իրավիճակը ւադնաւալի դարձավ: Ամեն րուե կարող էր ղինված ընդՀարում բռնկվել ֆիդայիների ն բախւիար1

“Русское Слово”, 23 ноября 1911 г.

ների միջն, որոնց սկսեցին կասկածել ինչ-որ մւադրության մեջ: Խնամակալի խորՀրդով ն Սաթթար խանի մասնակցությամբ՝ բախումը կանխելու Համար ւեղի ունեցավ Հաչւություն բախւիար խաների ն Եւրեմի միջն, որը նորից նչանակված էր ԹեՀրանի ոսւիկանաւեւ: Դրանից Հեւո մայրաքաղաքից առավույան դուրս եկած ֆիդայիները վերադարձան քաղաք ... Նոյեմբերի 23-ին ... ւողոցներում քիչ էին ղինվածները ն, ընդՀանրաւես, Եւրեմի նչանակումով ավելի չաւ նկաւելի էր կարդուկանոնը...»1: իսկ այդ դործում վճռական էր մեջլիսի դերը, որը սակայն, չէր կարողանում քաղաքական Հսւակ դիծ վարել: Նրա ւաւդամավորները աղմկալից նիսւերում Հանդես էին դալիս ւրամադծորեն Հակառակ դիրքերից, չէին կարողանում միասնական ւեսակեւ մչակել ռուսական ղորքերի ն ներքին ՀակաՀեղաւոխության դեմ ւայքարի Հարցում: Եւրեմը կողմնակից էր, որ երկրի Համար այդ բախւորոչ ւաՀին իչխանությունը կենւրոնացվի դործադիր մարմնում՝ կառավարության մեջ ն նրան ժամանակավորաւես արւակարդ լիաղորություններ ւալ: Նրա այդ առարկումները ձախ ուժերն ընկալեցին որւես սաՀմանադրությունը ունաՀարելու, ձեռք բերած ժողովրդական աղաւությունները ոչնչացնելու ակնՀայւ ւորձ: Ավելին, նրանք Եւրեմին մեղադրում էին նան մեջլիսը ղենքի ուժով ցրելու մւադրության Համար ն դա այն ւաւճառով, որ վերջինս չարունակում էր մնալ երկրից ռուսական ղորքերը ռաղմական ուժով վւարելու ւեսակեւի վրա: Բայց այդ մեղադրանքները չինծու էին ն ունեին Հսւակ նւաւակ՝ ժողովրդի աչքում վարկաբեկել Եւրեմին: իրանի ւաւմության այդ դրամաւիկ չրջանում Եւրեմ Դավթյանի Հավաւամքը արւացոլված է նրա Հեւնյալ խորՀրդածության մեջ: «Ես չեմ ւաՀանջում, որ մեջլիսը դադարեցնի աչխաւանքը: Ես միայն նչել եմ, որ անՀրաժեչւ է կաղմել վսւաՀելի դաՀլիճ, որն ի վիճակի լինի վերացնելու ճդնաժամը:

“Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 289.

Այդ դաՀլիճը ւեւք է լուծի նան ներկայիս մեջլիսի դոյության Հարցը»: Թե ինչւե՞ս ւեւք է վերաբերվել ռուսական վերջնադրին, Եւրեմն ասել է, որ իր կարծիքով՝ ւեւք է ղիջումների դնալ, քանի որ ուժի առաջ չես դիմանա: «Շուսւերը ւեւք է Հեռանա, չնայած նա չաւ է աչխաւել Պարսկասւանի Համար ն մի ուրիչով նրան ւոխարինելը դժվար է»1: ԱյնուՀեւն, իր Համողմունքն ավելի ամրաւնդելով, Եւրեմը չարունակել էր. «Ես քաղաքականությունից քիչ եմ Հասկանում, ինձ Հասկանալի են միայն մուակա անելիքները, Հանուն որոնց ես միչւ ւայքարելու եմ: Հիմա ես ւեսնում եմ, որ Ռուսասւանն ու Անդլիան վիրավորել են Պարսկասւանին, բայց մի՞թե Հնարավոր է [միաժամանակ] կռվել այդ երկու երկրների դեմ»2: Եւրեմի ու նրա ւես մւածողների դիրքորոչումն ըսւ էության միակ ելքն էր սւեղծված դրությունից, բայց չոււով այդ դիրքորոչումը դեմոկրաւները դնաՀաւեցին որւես դավաճանություն Հեղաւոխության դործին, նրա նվաճումներին: Եւրեմին դաւաւարւում էր նան դեմոկրաւներին միացած դաչնակցականների մի մասը, Հաւկաւես նրանց ղեկավարները: Անդրադառնալով Եւրեմի բռնած դիրքին ն նրա նկաւմամբ Դաչնակցության ցուցաբերած կոչւ դիրքորոչմանը, “Новое Время” թերթը դրում էր, որ երբ Պարսկասւան ռուսական ղորքեր էին մւցվում, նա «անցավ կարդուկանոնի կողմը ն իրեն Հաւուկ եռանդով սկսեց Հեւաւնդել իր քաղաքական ՀամախոՀներին ... Այդ ւաւճառով վերջին ժամանակներս Դաչնակցությունը Հեռացրեց նրան իր դրկից, իսկ դեմոկրաւական կուսակցությունը վերջնականաւես երես դարձրեց նրանից՝ որւես անդլո-ռուսական դիվանադիւությանը ծախված դավաճանի»3: Պարսկասւանի ծանր օրերին՝ ՄաՀմեդ Ալիի ն Սալար Դովլեի երրորդ արչավանքի չրջանում ՀՅԴ ԹեՀրանի կենւրոնական

“Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 323-324. Տե՛ս նույն ւեղում: “Новое Время”, 24 мая 1912 г.

կոմիւեն մերժեց օդնել Եւրեմին՝ արդելելով դաչնակցական ֆիդայիներին Հանդես դալ նրա Հեւ, ւաւճառաբանելով, թե նա Հեւադիմության Հենարան է դարձել: Անդրադառնալով այդ ւասւերին, “Русское Слово” թերթն այդ օրերին դրում էր. «Երկար ժամանակ թաքցրած ւարաձայնությունները Եւրեմի ու «Դաչնակցություն» կուսակցության միջն վերջին ժամանակներում սրվել էին ն լայն Հրաւարակայնություն սւացան: Եւրեմի մասնակցությունը դեմոկրաւների ւաւիժներին, ձերբակալումներին ու արւաքսումներին բողոք առաջացրեց (ՀՅԴ ԹեՀրանի:- Հ. Ս.) կոմիւեում ..., որը Հայւարարեց, թե Եւրեմը, լինելով ւարսկական կառավարության Հեւադիմական քաղաքականության մասնակիցը, դործում է դավաճանի ւես: կոմիւեի Հրամանով՝ «կամավոր-դաչնակցականների» մի մասը վերջերս արդեն լքել է Եւրեմի ջոկաւը ն ընդՀաւել նրա Հեւ ամեն ւեսակ կաւերը: Այժմ, երբ Սալար Դովլեի դեմ դործելու Համար, նկաւի ունենալով կառավարական ղորքերի ծանր վիճակը, մնացել է միայն Եւրեմի ջոկաւը, որը կաղմված է դրեթե բացառաւես Հայ-դաչնակցականներից, կոմիւեն ւարսկական կառավարությանը ւաչւոնաւես Հայւարարում է, որ եթե նա բռնությունները չդադարեցնի ն մեջլիսի ընւրություններ չձեռնարկի, աւա Հայերից որնէ մեկը չի մնա կառավարական ղորքերում»1: ինչ վերաբերում է ռուսական իչխանություններին Եւրեմի իբր ծախված լինելուն, աւա դա Հերքվում է բաղմաթիվ ւասւերով: Դրանք ցույց են ւալիս, որ նա, իբրն ռաղմական ու քաղաքական դործիչ, միչւ արժանացել է Պարսկասւանը աղդեցության չրջանների բաժանած ռուս ն բրիւանացի դաղութարարների աւելությանը: Պարղաւես՝ Եւրեմը 1911 թ. կեսերից ղդալի չաւով Հեռացել էր ռաղմական, քաղաքական ու դիվանադիւական այն մակերեսային սխեմաներից, որոնց չարունակում էին կառչած մնալ ոչ միայն իր քաղաքական Հակառակորդները, քաղաքական դաչւում ւարւություն կրած դեմոկրաւ քաղաքադեւնե-

“Русское Слово”, 29 апреля 1912 г.

րը, այլն Պարսկասւանում դործող Հնչակյան ն դաչնակցական դործիչները: Պարսկական Հեղաւոխության այդ խոչորադույն դեմքն արդեն դարձել էր ողբերդական անՀաւ, որի նկաւմամբ մի կողմից խոր աւելություն էին ւածում սաՀմանադրության բաղում թչնամիները երկրի ներսում ն դրսում, մյուս կողմից՝ նա իր իսկ կուսակցության իրանյան կաղմակերւությունների ղեկավարների նախկին աջակցությունը չէր դւնում այլնս: Եւրեմի դիրքերի թուլացումը ուժդին Հարված էր ւարսկական Հեղաւոխությանը: Բախւիար խաները վճռական դործողությունների անցան: Նրանք նախ ձեռնարկեցին քայլեր, որոնք ւեւք է Հնարավորինս խորացնեին առանց այն էլ ծայրաՀեղորեն լարված մեջլիս-կառավարություն Հարաբերությունները՝ իչխանության երկու թները թուլացնելու Համար: Նրանց խարդավանքներին առաջինը ղոՀ դնաց կառավարությունը: Նախարարների խորՀուրդը Համաձայն էր կաւարելու ռուսական վերջնադրի ւաՀանջները, բայց մեջլիսը չարունակում էր դրանք կւրականաւես մերժել: Սա նչանակում էր, որ վերջինս անվսւաՀություն է Հայւնում կառավարությանը, որը ն Հրաժարական ւվեց: Անմիջաւես, առանց մեջլիսի Համաձայնությունն սւանալու, նախարարական աթոռները դրավեցին բախւիարները ն ծայրաՀեղ աջ սաՀմանադրականները: Ռուսական իչխանությունները Հենց սրանց Հեւ էին կաւում Հեղաւոխությունն ասւիճանաբար, առանց ռաղմական նոր միջամւության դեւի անկում ւանելու մչակված ծրադիրը: կառավարությունն իրենց աղդեցության ւակ դնելուց Հեւո, նույն ուժերը Հերթի դրեցին ռուսական ծրադրի մյուս արդելքի ՀաղթաՀարման խնդիրը. 1911 թ. դեկւեմբերին ԹեՀրանում իրադործվեց ՀակաՀեղաւոխական Հեղաչրջում՝ բռնի ուժով դրավվեց ն ցրվեց մեջլիսը∗, լուծարվեց նան անջումեննե∗

ԽորՀրդային ւաւմաբանները ւարսից խորՀրդարանի ւաւալման դլխավոր ւաւասխանաւուներից մեկը Համարում էին Եւրեմին: Փասւերը բացաՀայւորեն խեղաթյուրելով՝ նրանք ժողովրդի այդ նվիրյալին, ոչ ավել ոչ ւակաս, Համարում էին «Հեղաւոխության դավաճան», ն սա այն մարդուն,

րի մեծ մասը1: Միաժամանակ Հայւարարվեց, որ Հրավիրվելու է երրորդ դումարման մեջլիս՝ չնչելով ժամկեւը∗: Փասւորեն՝ ջնջվեց ւարսկական սաՀմանադրությունը2: Հեղաչրջումը կաւարեցին երեկ իրենց սաՀմանադրականներ ն նույնիսկ Հեղաւոխականներ Համարող, բայց Հեղաւոխության իդեալներին դավաճանած ուժերը: Հեղաչրջում կաւարելուց ամենից առաջ օդւվեց ղաջարական ւոՀմաւեւությունը: Վերջինիս դլխավորությամբ Պարսկասւանում նորից իչխանության եկավ Հեւադիմական ավաւաւիրական աղնվականությունը: Անիչխանության ու կամայականության վրա վերականդնված կարդը երբնէ կարելի՞ է բնորոչել իբրն «սաՀմանադրական»: Նոր կառավարությունն ընդունեց անդլո-ռուսական վերջնադիրը: Երկրում լույս ւեսնող թերթերի մեծ մասը ւակվեց:

որն իր կյանքը դրել էր այդ Հեղաւոխության ղոՀասեղանին: Բաղմաթիվ օրինակներից բերենք միայն մեկը. «Անդլիական դործակալ Սարդար Ասադը ն դավաճան Եւրեմը ցրեցին մեջլիսը»,- կարդում ենք Նիկոլայ Լավրովի դրքում (Николай Матвеевич Лавров, Турция и Иран в 1870-1918 годах, с. 44): ԸնդՀանրաւես ո՞րն էր ւարսկական Հեղաւոխության Հերոս Եւրեմի նկաւմամբ խորՀրդային ւաւմաբանների աւելության ւաւճառը: Գլխավոր ւաւճառը նրա դաչնակցական լինելն էր: կարելի է ւաւկերացնել, թե նրանք ինչւիսի՛ ներբողներ կձոնեին Եւրեմին ն ինչւիսի՛ դովեսւներ կչռայլեին նրա դործին, եթե բոլչնիկ լիներ: ԽորՀրդային դաղաւարական մարդու ւաւկերացմամբ ու Համողմունքով՝ դաչնակցականը դավաճան էր, թչնամի՝ թեկուղ լիներ ժողովրդի աղաւադրական կռվի այնւիսի ւանծալի դյուցաղն, ինչւիսին Եւրեմ Դավթյանն էր: Տե՛ս «Հնչակ» (Լոնդոն), ‹ 1, Հունվար, 1913, էջ 8: ∗ Պարսկական երրորդ դումարման մեջլիսի ընւրությունները ւեղի ունեցան միայն 1914 թ.: Այդ մասին Հանդամանորեն ւե՛ս «Նոր Հոսանք», Բ ւարի, ‹ 6, 1914, Հունիս, էջ 1016:

ԵՓՐԵՄի ԱՆՁՆԱկԱՆ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ՀԱկԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ կՈՒՍԱկիՑՆԵՐի ՀԵՏ

ՄաՀմեդ Ալի չաՀի ւաւալումից ն երկրում սաՀմանադրական իչխանության Հասւաւումից ի վեր Եւրեմն ունեցել է ւարաձայնություններ Պարսկասւանի դաչնակցական դործիչների մի մասի Հեւ: Հարաբերությունները Հաւկաւես լարված էին Եւրեմի ն ՀՅ դաչնակցության ՇաՀասւանի (ԹեՀրանի) կենւրոնական կոմիւեի միջն: կոմիւեի անդամների մի մասը (Հարություն Սւեւանյան, Նիկոլ Աղբալյան, Ա. Սնիկյան (ԱբրաՀամ Գյուլխանդանյան), Տիդրան Մնացականյան, Միքայել Սւեւանյան, ՀովՀաննես ՄասեՀյան) դժդոՀում էր, թե Եւրեմը բարձր ւաչւոն սւանալով մեծամւացել է, կւրվել իր երեկվա ընկերներից ն վերնից է նայում նրանց, թե նա նույնիսկ նեղացրել է Քեռուն, մերժել է կաւարել Դաչնակցական Խեչոյի (Խաչաւուր Ամիրյան) Համեսւ ւաՀանջը ն այլն: Եւրեմից կուսակից ընկերների սւացած այդ ււավորությունների Հիմնական ւաւճառն այն էր, որ լինելով ւեւական բարձր ւաչւոնյա, Եւրեմն սւիւված էր Հաճախ մերժել այս կամ այն կարնոր Հարցի վերաբերյալ իր կուսակիցների անընդունելի առաջարկությունները: Դա առիթ էր դառնում, որւեսղի վերջիններս ղայրույթով արւաՀայւվեն, թե «ւեսե՛ք, որքան է նա մեծամւացել»: Ամբարիչւ կեցվածքով նրանք նան ասում էին, թե Եւրեմը, Հւարւացած իր ունեցած դիրք ու ւաչւոնով, անւեսելով ընկերներին, բուրժուական Հոդեբանությամբ առաջնորդվելով, իր ամբողջ ժամանակն անցկացնում է խաների ու մեծամեծների Հեւ: Եւրեմին ւառասեր ներկայացնելն անարդար էր ու անիրավ: Նրան մու կանդնած մարդկանցից մեկը՝ Հովսեւ ՀովՀաննիսյանը ւաւմում է, որ Եւրեմը բացարձակաւես Հեռու էր ւառամոլությունից, նրան խորթ էին ամեն ւեսակի ւաչւոնական ձնականությունները: Լինելով ամբողջ Պարսկասւանի ոսւիկանության ւեւ, Եւրեմը ռաղմական Համաղդեսւը երբեք

չՀադավ, ւարբերանչաններ չկրեց, իր կենցաղում Հասարակ ու մաւչելի մնաց1: Եւրեմի նկաւմամբ բացասաբար արւաՀայւվողները չէին ուղում ըմբռնել, որ Հռչակավոր Եւրեմ խանը երեկվա չարքային դաչնակցական «ընկեր Եւրեմը» չէ, որ Հիմա նախկինի ւես նա Հնարավորություն չունի մչւաւես չւվելու իրենց Հեւ, ամբողջական ծավալով ւաՀւանելու առաջվա ընկերական Հարաբերությունները: ԹեՀրանի դաչնակցականներից Խ. Մինասյանն իր «Հուչերում» նկաւել է. «Զդում ես, որ Հրամանաւար է, որ ունի ւարւականութիւն, որ բոլորի ճակաւադիրը - կեանքի, մաՀւան կչռաքարերը - իր անՀաւականութեան նժարին է դրւած ... Եւ աՀա՛, ասւիճանաբար մեր մէջ լայնանում է մի ւարածութիւն, որին կարելի է կամուրջ նեւել միայն ւաւչաճութեան, ամէն ոք իր ւեղը ճանաչելու չոր Համաձայնութեամբ միայն: Այլ կերւ լինել չէր կարող: Այլ կերւ էլ իրաւունք չունէր լինել»2: Խ. Մինասյանի այս մւքերին անդրադառնալով՝ Յ. էլմարը դիւուկ դրել է. «Որքա՛ն առողջ ւրամաբանութիւն ն որքա՛ն ճիչւ բնորոչում, բայց աւսոս, որ այդ ղդասւութիւնը դեռ չաւ Հեռու է մնացել Համարեա բոլոր Հայկական չրջանակներից»3: «Նա կուղէր,- չարունակում է էլմարը,- որ երբ ընկերները այցելում էին իրեն, անցեալի ւէս թողնէր ամէն դործ եւ ղբաղւէր նրանց Հեւ ..., ներկայ լինէր նրանց Հաւաքոյթներին, Հանդէսներին»4: ինչ խոսք, Եւրեմը նախկինի ւես կուղեր չաւ Հաճախ լինել ընկերների Հեւ, «բայց նա իր ամբողջ էութեամբ ւարւած ռաղմական եւ ւեւական դործերով, մոռացել էր անձնական բնոյթ ունեցող ամէն ինչ: Ոչ միայն մոռացել էր մւածել իր Հանդսւութեան, այլեւ իր Հիւանդութեան մասին: Նա սւամոքսի բաց խոց

Տե՛ս Յովսէւ ՅովՀաննիսեան, Յուչեր, էջ 265: Մեջբերված է Յ. էլմարի (Յովսէւ ՅովՀաննիսեան) «Եւրեմ» դրքից, ԹեՀրան, 1964, էջ 556: Յ. էլմար, Եւրեմ, էջ 557: Նույն ւեղում:

ունէր, որն արդէն խիսւ բարդացել էր, բայց ժամանակ չունէր Հոդալու բուժելու մասին: «Հիւանդութիւնս լուրջ է,- դրել էր նա իր մւերմական նամակներից մէկում,- բայց ի՞նչ անեմ: Եթէ թողնեմ՝ ամէն ինչ կորչում է...»»1: ինչւես իր ւեղում նչել ենք, 1910 թ. վերջերին Քեռին (Արչակ Գաֆաֆյան) Եւրեմի Հեւ Թավրիղից ւեղաւոխվել էր ԹեՀրան ն նրա մարւական դործունեության մեջ սկսվել էր մի նոր չրջան, որը ւնեց մուավորաւես մեկուկես ւարի, մինչն 1912 թ. կեսերը: ի ւարբերություն Ռոսւոմի Հեւ Քեռու ունեցած սերւ Համադործակցության, ԹեՀրանում Քեռու ն Եւրեմի միջն չկար ցանկալի ւոխըմբռնում, քանղի չաւ ւարբեր էին նրանց խառնվածքները: Քեռին՝ Սասունի Հերոսը, միչւ եղել էր Համեսւ, չրջաւաւում երբեք չէր ընդդծում իր անձը, չէր ցուցադրում իր ւառաՀեղ կենսադրությունը, այն դեւքում, երբ Եւրեմը դործի դերակայության բերումով Հաճախ երնան էր բերում ինքնիչխան դործելու Հակումներ: Նույն Հովսեւ ՀովՀաննիսյանը վկայում է, որ Եւրեմը, իսկաւես, մերժել էր Դաչնակցական Խեչոյի խնդրանքը՝ իրեն Թավրիղից մեկնելու թույլւվություն ւալ, այն է՝ ուղնորվել ԲուչեՀր (անդլիական դուի) ն այնւեղից ծովով Հեռանալ մի ուրիչ երկիր: Նեղանալով, Խեչոն ընկերների մու Հույժ դժդոՀել էր Եւրեմից: Բայց Հեւո ւարղվել էր, որ վերջինս նրան թույլ չի ւվել ուղնորվել դեւի Հարավ՝ մւաՀոդված լինելով նրա աւաՀովության Հարցով. ճանաւարՀները բռնված էին թչնամիներով, Հաւկաւես Սալար Դովլեի մարդկանցով: Վերջինիս՝ ԹեՀրանի վրա Հարձակվող բանակի ջախջախումից Հեւո միայն Եւրեմը Խեչոյին թույլաւրեց Հեռանալ Պարսկասւանից2: Նախանձի ու չկամության Հողի վրա ծադած դժդոՀություններն ու ւարաձայնությունները ժամանակի ընթացքում ւոխակերւվեցին լուրջ Հակասությունների: ՊարսկաՀայ նչանավոր դործիչներից Հայրաւեւ Պանիր1

Յ. էլմար, Եւրեմ, էջ 557-558: Տե՛ս Յովսէւ ՅովՀաննիսեան, Յուչեր, էջ 257:

յանը, որը Եւրեմի Հեւ անձնական բարդ Հարաբերությունների մեջ էր, դրել է. «Եւրեմը բաւականին չւացել էր իր յաջողութիւններից եւ չէր ենթարկւում [ՀՅԴ] ԹեՀրանի կ[ենւրոնական] կոմիւէի կարդադրութիւններին: կ[ենւրոնական] կոմիւէն Համարում էր նրան իր չրջանի դործիչը եւ ւաՀանջում, որ նա չդործէ ինքնակամ, այլ իր բոլոր ձեռնարկների եւ քայլերի մէջ [դործի] կ[ենւրոնական] կոմիւէի Հեւ խորՀրդակցաբար եւ նրա Հաւանութեամբ: Նա կաւարել էր այնւիսի քայլեր, որոնք կ[ենւրոնական] կոմիւէի վրդովմունքն էին յարուցել»1: Առաջին լուրջ թնջուկը ծադել էր այն ժամանակ, երբ կառավարության ՀրաՀանդով Եւրեմը ռմբակոծել էր ԹեՀրանի Աթաբեկի անվան ղբոսայդում ւեղակայված Սաթթար ն Բաղր խաների Հրամանաւարության ւակ դւնվող ջոկաւների դիրքերը ն ղինաթաւել նրանց, Հաչվի չառնելով, որ Թավրիղի Հերոսական ւաչււանության այդ ղույդ ղեկավարները ջերմ Հարաբերություններ ունեին ՀՅ դաչնակցության Հեւ: 1911 թ. օդոսւոսի 14-ից 20-ն ընդդրկող ժամանակաՀաւվածում ԹեՀրանում ւեղի ունեցած դեւքերի մասին ռուսական դեսւանության՝ Պեւերբուրդ ուղարկած ղեկուցադրում ասված էր. «ԱկնՀայւ է Դաչնակցության դժդոՀությունը Եւրեմի դործունեությունից, թե այդ դործունեությունը չի Համաւաւասխանում Հայերի Հեւաւնդած նւաւակներին»2: Երկրորդ ւաւճառը Եւրեմի դժւվելն էր բախւիարների Հեւ, որոնց բաղմաթիվ ղեկավարներ սերւ ւոխՀարաբերությունների մեջ էին դաչնակցականների Հեւ, բարձր էին դնաՀաւում դաչնակցական մարւիկների բարոյական ու մարւական ոդին, չաւ բան էին սովորում նրանց վարվելակերւից ու մարդկային ւոխՀարաբերություններից: Եվ աՀա՛ 1911 թ. երկրորդ կեսին այդ երկու ւաւճառներին ավելացել էին նորերը: Այս անդամ Եւրեմին Հարուցվում էին ծանր մեղադրանքներ, որոնք նրա Համար բախւորոչ էին:

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 3 (325), մարւ, 1953, էջ 63-64: “Сборник дипломатических документов...”, вып. V, с. 83.

Դրանք էին. 1) Զի ընդդիմացել ռուսական կառավարության 1911 թ. Հոկւեմբերի 29-ի ն նոյեմբերի 16-ի վերջնադրերին, ավելին՝ Հարցը կառավարությունում քննարկելիս եռանդուն մասնակցություն է ունեցել ռուսների ներկայացրած այդ վերջնադրերի ընդունմանը, 2) Գործուն մասնակցություն է ունեցել ւարսկական երկրորդ մեջլիսի ցրմանը, 3) Հակառակ Դաչնակցության ւաչւոնական ւեսակեւի, ւոխել է իր վերաբերմունքը Ռուսասւանի նկաւմամբ, չի քննադաւում նրա իմւերիալիսւական քաղաքականությունը, Հայ դաւի նկաւմամբ թչնամական վերաբերմունքը: Այս բոլոր մեղադրանքներին ղուդաՀեռ Եւրեմը նան ամբասւանվում էր, թե ա) դաչնակցական ղինվորական կարնոր դեմքեր, այդ թվում Դաչնակցական Խեչոն ու Քեռին, ւնականորեն Հեւաւնդումների ն սւառնալիքների են ենթարկվել, բ) իր Հայկական ղորամասը մեկուսացրել է Դաչնակցության Հսկողությունից, որի Հեւնանքով ՀՅԴ ՇաՀասւանի (ԹեՀրանի) կենւրոնական կոմիւեն այլնս ի ղորու չէ նրան ւաՀելու իր բարոյական ու կաղմակերւական Հսկողության ներքո: Հարուցված մեղադրանքների մի մասը Հեւադայում, Եւրեմի մաՀից Հեւո, ժխւեցին Հենց դաչնակցական մի քանի Հուչադրողներ, իսկ մյուս մասը, որոնք քաղաքական բնույթի էին, իսկաւես ցույց էին ւալիս, որ այդ սկղբունքային Հարցերում Եւրեմի ն Դաչնակցության ւարսկական կաղմակերւությունների ւեսակեւները ոչ միչւ են Համընկել: 1911 թ. աչնան վերջերից Եւրեմի ասւղը թեքվել էր: Պարսիկ ամբոխը մի կողմից նրան Համարում էր առասւելական դյուցաղն, մյուս կողմից նրան վաւաբանում՝ անՀավաւալի արաւներ վերադրելով: Մասնավորաւես սկսել էին խոսել, որ նա, իբր, իր կնոջ Հեւ արւասաՀման է ուղարկել թանկադին քարեր ու ոսկյա իրեր ն որ էջմիածնից բանադրանք է սւացել, քանի որ նա, ի վնաս Հայության, մխրճվել է ուրիչ երկրի դործերի մեջ: «Մչակը» դրում էր. «Այդւէս է առՀասարակ ամբոխի, մասնաւորաւէս ւարսիկ ամբոխի Հոդեբանութիւնը. բարձրացնել մէկին, վերադրել նրան անՀասանելի բարեմասնութիւններ, ներկայացնել նրան իբրեւ մի կաւարելութիւն: Բայց եւ յանկարծ

վար ձդել, բոլոր միջոցներով վարկաբեկել եւ մինչեւ իսկ ունաւակ ւալ դեռ միայն երէկ իր կողմից մինչեւ երկինք Հասցրած մարդուն, ու կոխկրւել, ցեխի մէջ թաւալդլոր անել նրան: Ճիչւ այդւէս ւաւաՀեց նաեւ Եւրեմի Հեւ»1: Թեն Եւրեմը արւաքնաւես անւարբեր էր ն չէր արձադանքում ամբոխավարական ղրւարւություններին, բայց չէր կարող թաքնված աւրումներ չունենալ: Այդ ղաղրախոսություններին դումարվում էր այն, որ նրա նկաւմամբ Հույժ բացասական դիրք էր բռնել Պարսկասւանի դեմոկրաւական կուսակցությունը, որը սերւ դաչինքի մեջ էր ՀՅ դաչնակցության Հեւ: Այդ երկու կուսակցությունները Պարսկասւանում մղում էին ուժդին Հակառուսական քարողչություն՝ բայց ւարբեր ւաւճառներով: Դեմոկրաւական կուսակցությունը մեջլիսում առճակաւում էր Պեւերբուրդի Համակրությանն արժանացած ւաՀւանողականների կուսակցության Հեւ, ինչն առաջ էր բերում Ռուսասւանի նկաւմամբ դեմոկրաւների ցավադին Հակաղդեցությունը: իսկ Դաչնակցության Պարսկասւանի երկու (Վրեժի ն ՇաՀասւանի՝ Թավրիղի ն ԹեՀրանի) կենւրոնական կոմիւեներն իրականացնում էին Հակառուսական քաղաքականություն ոչ միայն այն ւաւճառով, որ Պեւերբուրդը ՄաՀմեդ Ալի չաՀին Հեւնողականորեն ւաչււանում էր նան նրա դաՀընկեցությունից Հեւո, այլն դլխավորաւես այն ւաւճառով, որ կաղմակերւության Հարյուրավոր անդամները «Դաչնակցության դործով» ւառաւել կամ դեռնս ւառաւում էին ցարական բանւերում ու աքսորավայրերում: Դաչնակցության Հակառուսական քաղաքականությունն ընդՀանրաւես, Պարսկասւանում այդ նույն քաղաքականության կիրառումը մասնավորաւես, Հայկական Հասարակության ւաՀւանողական ն աղաւական ճամբարներում, նրանց մամուլի օրդաններում ենթարկվում էին քննադաւության: Թավրիղում լույս ւեսնող «Միւք» Հնչակյանամեւ թերթը դրում էր. «Մենք ասիական ժողովուրդ ենք: իսկ Ասիայի Հրա1

«Մչակ», ‹ 106, 19 մայիսի 1912 թ.:

մանաւարութիւնն արդէն Հղօր Ռուսիոյ ձեռքումն է: Ուսւի թէ՛ Ռուսասւանում եւ թէ՛ Ռուսասւանի սաՀմաններից դուրս, ո՛ր երկրի Հաւաւարիմ եւ աղնիւ քաղաքացիներն էլ լինենք, մենք ւէւք է Հանդիսանանք Ասիայի դերիչխանի կամ Հրամանաւարի լաւադոյն բարեկամները: Մենք ... բոլոր աղդերի ու Հայրենիքների անկախութեան կուսակից ենք: իսկ եթէ եւրուական կօնցերւը դրա Հակառակն անել կամենայ ու վճռի, աւա Հայերիս կմնայ աւաՀովել մեր աւադան՝ լի վսւաՀութեամբ նայելով դէւի Հիւսիս եւ Հեռու լինել քամի սերմանելուց, որւէս ղի ւոթորիկ չՀնձենք» (ընդդծումները թերթինն են:- Հ. Ս.)1: Անդրադառնալով Պարսկասւանում դլորվող իրադարձություններին, կ. Պոլսի «Բիւղանդիոնը» ւարսկաՀայերին խորՀուրդ էր ւալիս Հանդես չդալ Ռուսասւանի դեմ: «Գէչ մարդ չըլլաք Ռուսիոյ Հեւ» վերնադրով Հոդվածում թերթը դրում էր, որ միննույն է, ռուսները Պարսկասւանում մնալու են երկար, ուսւի չաւ լավ կլինի եթե նրանք իրենց ճանաւարՀին Հայեր չդւնեն, նամանավանդ կովկասցի Հայեր: «Պարսիկներուն սեւ աչքերուն սիրոյն Համար մենք ի՞նչ ւեւք ունինք դէչ մարդ ըլլալու ռուս կառավարութեան Հեւ: Եթե Ռուսասւանը մւադրվել է դրավել Պարսկասւանը, ո՞վ կարող է Հանդես դալ նրա դեմ. ւարսից բանա՞կը, որ դոյություն ունի միայն թղթի վրա»: «Հայերուն Պարսկասւանի մէջ Ռուսիոյ դէմ ելլելն ի՞նչ արդիւնք ւիւի ւար. ւարսկաց Համակրանքի՞ն թէ՞ Ռուսիոյ Հակակրանքին ենթարկել Հայերը: Բայց ո՞վ չի Հասկնար, թէ ւարսկաց Համակրանքէն Հայ աղդը մեծ բան մը չունի չաՀելու, ... մինչ Ռուսիոյ Հակակրանքը չաւ սուղի կրնայ նսւիլ Հայերուն»: Թող ւարսիկներն ու ռուսերն իրենց վեճը իրենց մեջ լուծեն, Հայերին ի՞նչ ւույթ, որ իղուր թչնամություններ բերենք «մեր խեղճ եւ անւաչււան աղդի վրայ»: Գալով Դաչնակցության վարած Հակառուսական քաղաքականության վնասներին, թերթն. ընդդծում էր, որ դաչնակցականներն, իբրն ընկերվարական Հեղաւոխականներ՝ ւար-

«Միւք», ‹ 21, 21 Հուլիսի 1912 թ.:

բեր կարծիքներ ունին ընդՀանրաւես Ռուսասւանի ներքին կացության, մասնավորաւես՝ ցարիղմի մասին ն չաւ նեղված են դաչնակցականների դեմ բացված դաւից: Բայց մի՞թե այդ դաւավարության Հաչիվը ւեւք է Պարսկասւանում լուծել: Ռուսասւանը 150 միլիոն բնակչություն ունեցող ւեւություն է, որի ւարածքում Հայերը կաղմում են ընդամենը մեկուկես միլիոն: Մի՞թե խելքի մու բան է, որ այս մեկուկես միլիոն Հայերը, իրենց աղդային խղճալի վիճակը մի կողմ թողած, իրենց ղոՀեն Պարսկասւանի ւրկության կամ Ռուսասւանում աղաւ կյանք սւեղծելու Համար: Ռուսասւանն իր ներսից ւիւի չւկվի, ւիւի բարեկարդվի ու ղարդանա չնորՀիվ ժամանակի ոդու ընկալման ն քաղաքակրթության անդիմադրելի Հոսանքի՝ իր բաղմամիլիոն աղդաբնակչությանը ւանելով նոր ճակաւադրին ընդառաջ՝ Հանդրվան առ Հանդրվան: Միննույն է, այդ մեծ Հոսանքն իր դործը ւեսնելու է վաղ թե ուչ: Հեւնաւես չարժե, որ ւոքրաթիվ Հայ աղդի մնացորդացը Հիմա էլ ղրկվի իր բնակության վայրերից դեւքերի ընթացքը անխոՀեմաբար արադացնելու իր մւադրություններով: Ռուսասւանը վայելում է Արնմոււքի ամենաղդամեւ երեք աղդերի՝ ֆրանսիացիների, անդլիացիների ու ամերիկացիների սերւ բարեկամությունը, որոնք այդ երկրի ներքին վիճակը բոլորովին արդելք չեն Համարում նրա Հեւ անենալու ամենասերւ Հարաբեորւթյուններ ն նույնիսկ նրա Հեւ մւնելու բարեկամական դաչինքի մեջ: «Այսւիսի ւէութեան մը Հեւ դէչ մարդ ըլլալ ի՞նչ խելք է,- Հարց էր ւալիս «Բիւղանդիոնը»: Ռուսիոյ մէջ կը ւաւաՀին բաներ, որոնցմէ դոՀ չենք անչուչւ. բայց մի՞թէ ասիկա ւաւճառ է, որ յայւնի Հակառակութիւն ցուցունենք կամ ւայքար մղենք ռուս ւէրութեան դէմ: Ռուսիա կոչուած է մեծ դեր մը կաւարելու Արեւելքի մէջ, եւ եթէ չենք կրնար սիրաչաՀիլ ղինք, դէթ մեղի դէմ չունենանք ղինքը»1: 1911 թ. սեււեմբեր-Հոկւեմբերից Եւրեմը բացաՀայւորեն

«Բիւղանդիոնի» սույն Հոդվածը արւաււված է «Մչակում» (‹ 287, 28 դեկւեմբերի 1911 թ.):

խոսում էր այն մասին, որ Հակառուսական քաղաքականությունը Պարսկասւանի աղաւադրական չարժմանը միայն վնաս է բերում: Վերլուծելով իրադարձությունների ընթացքը, նա եկել էր այն եղրակացության, որ Աւրւաւականում ն ընդՀանրաւես Պարսկասւանի Հյուսիսային մասի թուրքալեղու ւարածքներում Ռուսասւանի դիրքերի թուլացումն իր Հեւնից անխուսաւելիորեն բերելու է դիրքերի ուժեղացում Սսմանյան կայսրության, որը վաղուց երաղում է ւեր դառնալ այդ ւարածքներին: Ռուսների դեմ Հանդես դալով, Հեղաւոխական ուժերը դրանով իսկ նւասւում են Պարսկասւանում Թուրքիայի նվաճողական քաղաքականության իրականացմանը: Ուրմիայի ն Սալմասւի չրջաններից Հեռացած օսմանյան ղորքերը 1911 թ. աչնան կեսերին կրկին վերադարձել էին: Այդ դավառներում իրենց արդեն ւեր ու ւիրական ղդալով, նրանք ամրացնում էին իրենց ղորանոցները, լրացնում ղինամթերքը ն ւաւրասւվում Հեւադա առաջխաղացման դեւի Աւրւաւականի խորքերը1: Եւրեմը 1911 թ. վերջին երկու ամիսներին վերջնականաւես Համողվել էր, որ Պարսկասւանի աղդային չաՀերը ւաՀանջում են կասեցնել Հաւկաւես թուրքական ղորքերի ներխուժումը Աւրւաւական, որում մեծաւես չաՀադրդռված է նան Ռուսասւանը: Նա նան Համողվել էր, որ Հակառակ Դաչնակցության ն Հնչակի բացաՀայւ Հակառուսական քաղաքականության, ւարսկաՀայության բացարձակ մեծամասնությունն առաջվա ւես բարեկամական ղդացմունքներ է ւածում Ռուսասւանի նկաւմամբ ն նրա ներկայությունը Պարսկասւանում Համաւաւասխանում է ւարսկաՀայերի կենսական չաՀերին: Պարսկասւան այցելած Պեւերբուրդի Հեռադրական դործակալության թղթակից Գ. Յանչնեցկին Հանդիւումներ էր ունեցել մի քանի Հայ դործիչների, այդ թվում Եւրեմի Հեւ, ն վերադառնալով դործուղումից, Հանդես էր եկել դասախոսություններով ու Հաւուկ չեչւել, որ իրեն Հաճելի ղարմանք է ւաւճառել այն ջերմ վերաբերմունքը, որ ւարսկաՀայերը ւածում են Ռուսասւանի ն ռուսաՀայերի նկաւմամբ2:

Տե՛ս «Ղարաբաղ», Ա ւարի, ‹ 13, 29 դեկւեմբերի 1911 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 238, վավ. 95, թ. 1:

Պեւերբուրդի նկաւմամբ Եւրեմի որդեդրած նոր դիրքորոչումը կառավարության ու մեջլիսի անդամներին առիթ էր ւվել կարծելու, որ, իբր, նա կաւերը խղում է իր կուսակցության՝ ՀՅ դաչնակցության ղեկավարության Հեւ: Նման կարծիքի ւարածմանը նւասւել էր նան այն, որ Եւրեմի կարդադրությամբ ԹեՀրանում ձերբակալվել էին դեմոկրաւական կուսակցության մի չարք դործիչներ, որոնք Հանդես էին դալիս ՍիւաՀդարի կառավարությունը բռնի ուժով ւաւալելու կոչերով: ՀՅԴ Վրեժի ն ՇաՀասւանի կենւրոնական կոմիւեները, միացած դեմոկրաւներին, բողոք էին ներկայացրել չաՀի խնամակալ Նասր օլ Մոլքին՝ ւաՀանջելով վերջ դնել բռնարարքներին ն Հեւաքննություն սկսել, այլաւես սւառնալով, որ Հայ ն ւարսիկ ֆիդայիները կՀրաժարվեն կռվի դնալ Սալար Դովլեի դեմ1: Խնամակալը խոսւացել էր կաւարել դաչնակցականների ն դեմոկրաւների ներկայացրած ւաՀանջը: Եւրեմն արդեն ծանր էր ւանում ինչւես ամբոխի ղրւարւությունները, այնւես էլ դեմոկրաւական կուսակցությանը բռնությունների ենթարկելու վերաբերյալ իրեն ներկայացրած մեղադրանքները: Նույնիսկ եկավ մի ւաՀ, որ նրա մու Պարսկասւանը թողնելու ն կովկաս Հեռանալու ցանկություն առաջացավ: Հեռանալ, այլ ոչ թե լքել: Հեռանալ Պարսկասւանում նվաղադույն կարդ ու կանոն Հասւաւվելուց Հեւո: Բայց ո՞ւր Հեռանալ: Նա նույնիսկ Հարց էր ւալիս, թե կառավարության Համաձայնության դեւքում ո՞ր ճանաւարՀով կարող է Հեռանալ սաՀմանից, երբ ամեն կողմում էլ թչնամիներ ուներ: Նա ավելացնում էր, թե Ռուսասւանով չի կարող անցնել, որովՀեւն որւես նախկին ռուսաՀւաւակ ն Սիբիրից ւախսւական՝ անմիջաւես կձերբակալեին, Հարավի դծով նս չէր կարող անցնել, որովՀեւն ճանաւարՀի ամբողջ երկարությամբ կլինեն Հայւնի ն անՀայւ միաւեւական խաներ ու ցեղաւեւներ, որոնք արյան թչնամությամբ են լցված իր դեմ՝ իրենց սւացած ռաղմական կամ այլ ւեսակ Հարվածների Համար:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 104, 17 մայիսի 1912 թ.:

Եւրեմը մւածում էր, որ Սալար Դովլեի նկաւմամբ վերջնական Հաղթանակի ն նրան երկրից դուրս քչելու դեւքում միայն կարող է Հրաժարական ներկայացնել կառավարությանը: Դրանից Հեւո նա, այնուամենայնիվ, մւադիր էր անցնել թուրքւարսկական սաՀմանը, դնալ կ. Պոլիս ն իրեն դնել ՀՅԴ Արնմւյան բյուրոյի ւրամադրության ւակ: Եւրեմի մւադրության մասին ւեղեկացել էին Հայկական չրջաններում: Պարսկասւանից Եւրեմի Հեռանալը ճիչւ Համարելով, «Բիւղանդիոնը» Դաչնակցությանը միաժամանակ խորՀուրդ էր ւալիս ոչ միայն որքան Հնարավոր է չոււ դադարեցնել Հակառուսական դործունեությունը, այլն ձեռնարկել Պարսկասւանից իր մարւիկներին չոււաւույթ դուրս բերելու դործին: Թերթը դրում էր. «Այս է, կարծէք, ամէնէն ողջամիւ Հայու Հայեացքն օրուան խնդրոյն վրայ, որ կենսական նչանակութիւն ունի Հայ աղդի Համար, եւ Եւրեմ խանին Պարսկասւանէն մեկնելու որոչումն առՀաւաւչեայ մը կը սեւենք, թէ Դաչնակցութեան ւեւերն ալ, որոնք Հարկաւ չարիք չեն կամենար աղդին, կը ղդան, թէ ւեղ չկայ աւելի յառաջ երթալու, եւ «դործն անուչի կաւելու» միջոց մը կ’որոնեն»1: Աւրւաւականի Հայության Համար բացառիկ բարդ ւայմաններում Թավրիղի թեմի առաջնորդ կարաւեւ եւիսկուոսի չուրջ նույնւես սւեղծվել էր անցանկալի մթնոլորւ: Սրբաղանը Մաղաքիա արք. Սրմանյանի քաղաքական Հայացքների ջերմ կողմնակիցներից մեկն էր, որը ն առաջ էր բերել դաչնակցական ու Հնչակյան մամուլի Համաւաւասխան բացասական վերաբերմունքը:

«Բիւղանդիոնի» սույն Հոդվածը արւաււված է «Մչակում» (‹ 287, 28 դեկւեմբերի 1911 թ.):

ԳԼՈՒԽ ՔՍԱՆՄԵկԵՐՈՐԴ

ՌԱԶՄԱ-ՔԱՂԱՔԱկԱՆ իՐԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՊԱՐՍկԱՍՏԱՆՈՒՄ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ

ԱՍՏիՃԱՆԱկԱՆ ԱՆկՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ:

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ ՈՒԺԵՐի ՀԵՏՆԱՊԱՀԱՅիՆ

ՄԱՐՏԵՐԸ ԵՎ ՊԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ռուսական կառավարությունն օրեցօր սւասում էր, թե ւարսկական մեջլիսը երբ չեղյալ կՀայւարարի դաՀաղուրկ չաՀին առավել նվիրված կողմնակիցների ունեցվածքը բռնադրավելու մասին իր իսկ ընդունած օրենքը, ինչւես նան չաՀի եղբայր Շոաա Սալթանեի ունեցվածքը դույքադրելու մասին Մորդան Շուսւերի ւված Հրամանը: Սրերն անցնում էին, բայց չէր կաւարվում ո՛չ մեկը ն ո՛չ էլ մյուսը, իսկ ւարսից կառավարությունը չէր ւաւասխանում ռուսական կառավարության 1911 թ. նոյեմբերի 16-ի վերջնադրին: Միաժամանակ, երկրով մեկ չէր դադարում ւարսից ւեւության ինքնիչխանության բացաՀայւ ունաՀարման դեմ ուղղված ժողովրդական բողոքի ու ղայրույթի ւոթորիկը: Տեղի էին ունենում ղանդվածային ՀանրաՀավաքներ ու ցույցեր՝ «Մա՛Հ կամ աղաւությո՛ւն» ն նմանաւիւ նչանախոսքերով: Ռուսական ն ուրիչ արւասաՀմանյան աւրանքների բոյկու սկսվեց: Մյուս կողմից՝ մի խումբ սաՀմանադրական ծայրաՀեղականներ, այդ թվում դաչնակցականներ ու Հնչակյաններ, Հակառուսական դրավոր ու բանավոր ուժդին քարողչություն մղելով, ՀանրաՀավաքներում ունեցած ելույթների ժամանակ Նիկոլայ II ցարին որակում էին Պարսկասւանի ժողովրդի դաՀիճ, վիրավորական արւաՀայւություններով այւանում Ռոմանովների ար700

քայաւոՀմը, դրանով իսկ ռուսական կառավարությանը մղում վճռական դործողությունների:

ՌՈՒՍԱկԱՆ ՆՈՐ ՆԵՐԽՈՒԺՈՒՄԸ

Տեսնելով, որ Հեւադիմությունն անընդունակ է սեւական ուժերով ՀաչվեՀարդարի ենթարկելու երկրում չարունակվող Հեղաւոխությունը, Մեծ Բրիւանիայի ն Ռուսասւանի կառավարությունները որոչեցին իրենց ղինված ուժերով ուղղակի ռաղմակալել երկիրը: Հակառուսական լարված մթնոլորւում քննելով Հարցը, մեջլիսը կւրականաւես մերժեց ռուսական վերջնադրի ւաՀանջները: Հենց դրան էլ սւասում էին 1907 թ. օդոսւոսի 18 (31)-ի ւայմանադրով Պարսկասւանն աղդեցության դուիների բաժանած Ռուսասւանը ն Մեծ Բրիւանիան: Պաւրվակ բռնելով իրենց վերջնադրի մեջլիսի մերժումը, Պեւերբուրդն ու Լոնդոնը որոչեցին Համաւեղ ռաղմական արչավանք սկսել ն վերջնականաւես խեղդել ւարսկական Հեղաւոխությունը: Դեռնս 1911 թ. Հոկւեմբերին Պարսկասւանի Հարավում, ԲուչեՀրում, աւ էին իջել անդլիական ղինված ուժերի նոր սւորաբաժանումներ, որոնք ուղնորվել էին Շիրաղ քաղաք ն «իրենց» աղդեցության դուու բոլոր վւանդավոր ւարածքներ: Դաժան դաւասւան սկսվեց երկրից օւարերկրյա ղորքերը դուրս բերելու ւաՀանջով Հանդես եկող բոլորի դեմ: Տեղի ունեցան ղանդվածային դնդակաՀարություններ, ւակվեցին սաՀմանադրական ուղղության թերթերը, խսւորեն արդելվեցին ժողովները, ՀանրաՀավաքները ն ցույցերը1: Քանի որ ինչւես 1908 թ. Հունիս - 1911 թ. սեււեմբեր ընկած ժամանակաՀաւվածում, այնւես էլ 1911 թ. երկրորդ կեսին ն 1912 թ. Պարսկասւանում ռաղմա-քաղաքական Հիմնական

Տե՛ս “История Ирана”, с. 288.

իրադարձությունները ւեղի են ունեցել նրա Հյուսիսային նաՀանդներում, ուսւի Համառու կլուսաբանենք միայն ռուսական ղորքերի Պարսկասւան ներխուժման Հանդամանքներն ու սւեղծված քաղաքական նոր ճդնաժամը, որը ն Հանդեցրեց ւարսկական Հեղաւոխության ւարւությանը: Տնական նախաւաւրասւություններից Հեւո ռուսական կառավարությունն անցավ վճռական դործողությունների: Պեւերբուրդում կասկած չունեին, որ այս անդամ կայսերական բանակի ուժդին ներխուժումով, առանց լուրջ դիմադրության, վերջ կւրվի ւարսկական Հեղաւոխական չարժմանը, թեն ԹեՀրանի ռուսական դեսւանությունը կանխաւեսում էր, որ, այնուամենայնիվ, սւասվում է ուժդին դիմադրություն ինչւես Թավրիղում, այնւես էլ մայրաքաղաք ԹեՀրանում: Նոյեմբերի 23-ին Պոկլնսկի-կողելը Պեւերբուրդ Հղած Հեռադրով Հայւնում էր, որ ռուսական ղորքը ԹեՀրանի վրա չարժվելու դեւքում մայրաքաղաքի ւաչււանության դլուխ է կանդնելու Եւրեմը, որին վերադրում են այն խոսքերը, թե լավ է Պարսկասւանը միանդամից կործանվի, քան երկարաւն մրցաւայքարի ենթարկվի 1: ԹեՀրանից սւացված այդ ն նման Հաղորդումները թաւանցում էին ռուսական մամուլի էջերը՝ Համաւաւասխան մեկնաբանություններով: Ռուսական Հեւադիմական մամուլը կառավարությանը Հիչեցնում էր, որ Պարսկասւան նոր ղորքեր մւցնելու դեւքում նրանց Հրամանաւարները ւեւք է Հաչվի առնեն ւեղի Հայկական ղինված խմբերի Հնարավոր լուրջ դիմադրությունը: իսկ “Новое Время” թերթի ՀակաՀայ խմբադիր Լեոնիդ Մենչիկովն ուղղակի դրում էր. «Ռուսական ղորքին կորուսւներ ւաւճառողները լինելու են ւարսկական խառնաչւոթի կաղմակերւիչ Հայերը՝ ի՛նչ անվան ւակ էլ նրանք թաքնված լինեն»2: ԳոՀացնող ւաւասխան չսւանալով ԹեՀրանից, Պեւերբուրդի կայսերական կառավարությունը 1911 թ. նոյեմբերին

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 281-282. “Новое Время”, 19 января 1912 г.

սաՀմանն անցնելու Հրաման ւվեց ռուսաց 12 Հաղարանոց ղորքերին, որոնք ուղղություն վերցրին դեւի Աւրւաւական, Գիլան ն Խորասան1: Այս անդամ ցարիղմը Հավանաբար լուրջ մւադրություն ուներ չբավարարվել Հյուսիսային Պարսկասւանի վրա ունեցած ւնւեսական ու քաղաքական խոր աղդեցությունով ն ուղղակի դաղութացնել «իրեն ւաւկանող» դուին: ՊաՀը Հարմար էր այդ մւադրությունն իրադործելու Համար, քանի որ երկիրը ւառակւված էր ն նեւված իսկական քաոսի մեջ: Հենց նման մի քաոսի ն ներքին բարդությունների ւնական ւաՀւանման ւայմաններում էր, որ նախորդ ժամանակներում Ռուսասւանը Հաջողել էր քայլ առ քայլ իրար Հեւնից ւիրել Դերբենւին, Քուռ դեւի սւորին ավաղաններին, Թալիչին, Արցախին, Գանձակի, Շեքիի, Շիրվանի խանություններին: 1826-1828 թթ. ռուս-ւարսկական ւաւերաղմում ռուսական բանակների ւարած ւայլուն Հաղթանակների չնորՀիվ 1828 թ. ւեւրվարի 10-ին Թուրքմենչայ դյուղում կնքվել էր Հաչւության ւայմանադիր երկու երկրների միջն, որով Ռուսասւանին էին անցել նան Երնանի ու Նախիջնանի խանությունները: Պայմանադրի 3-րդ Հոդվածով այսւես էր օրինականացվել ւաւերաղմի Հիմնական արդյունքը. «Նորին Մեծություն Պարսկական ՇաՀը իր անունից ն իր թադաժառանդների ն ժառանդորդների անունից Ռուսական կայսրությանն է ղիջում որւես նրա կաւարյալ սեւականությունը Երնանի խանությունը՝ Արաքսի այս ն այն կողմերում ն Նախիջնանի խանությունը: Այս ղիջման Հեւնանքով Նորին Մեծություն ՇաՀը խոսւանում է սույն ւայմանադրի սւորադրման օրից Հաչված վեց ամիս ոչ ավելի ժամանակամիջոցում ռուսական իչխանություններին Հանձնել այն դիվաններն ու Հրաւարակված վավերադրերը, որոնք վերաբերում են վերոՀիչյալ երկու խանությունների կառավարմանը»2:

Տե՛ս Г. В. Шитов, Персия под властью последних Каджаров, с. 155. «Հայասւանը միջաղդային դիվանադիւության ն սովեւական արւաքին քաղաքականության ւասւաթղթերում», «Հայասւան» Հրաւ., Երնան, 1972, էջ 66:

Պայմանադրի 12-րդ Հոդվածով կանոնավորվում էր ւարւված կողմին ւաւկանող անձանց սեւականաւիրության իրավունքի խնդիրը: Այնւեղ արձանադրված էր. «Հօդոււ երկու ւերությունների Հւաւակների՝ ւայմանավորվող բարձր կողմերը որոչում են՝ նրանց ընդՀանուր Համաձայնությամբ Արաքսի երկու կողմերում անչարժ դույք ունեցողներին ւալ եռամյա ւայմանաժամ, որի ընթացքում նրանք կարող են աղաւ վաճառել կամ ւոխանակել իրենց անչարժ դույքը. բայց Նորին Մեծություն Ամենայն ռուսաց կայսրը, որչաւ վերաբերում է իրեն, սույն ներողամիւ կարդադրությունից Հանում է Հոսեյն խանին՝ Երնանի նախկին սարդարին, նրա եղբորը՝ Հասան խանին ն Նախիջնանի նախկին կառավարիչ Քերիմ խանին»1: Այսինքն՝ Հիչաւակված այդ երեք խաները Երնանի ու Նախիջնանի խանություններում ւաՀւանում էին անչարժ դույքի նկաւմամբ իրենց ունեցած սեւականաւիրական իրավունքները: 1829 թ. սեււեմբերին Ռուսասւանի ն Սսմանյան կայսրության միջն Ադրիանաւոլսում կնքված ւայմանադրի 4-րդ Հոդվածով թուրքերը ճանաչում էին Թուրքմենչայի ւայմանադրով Երնանի ու Նախիջնանի խանությունների միացումը Ռուսասւանին: Հոդվածում ասված էր. «Վրասւանը, իմերեթիան, Մինդրելիան, Գուրիան ն Անդրկովկասի չաւ այլ մարղեր արդեն վաղուցվանից առՀավեւ միացված են Ռուսական կայսրությանը. 1828 թվականի ւեւրվարի 10-ին Պարսկասւանի Հեւ կնքված ւայմանադրով սույն Տերությանն են ղիջված նան Երնանի ն Նախիջնանի խանությունները: Ուսւի երկու Բարձր ւայմանավորվող կողմերը անՀրաժեչւ Համարեցին երկու կողմերի ւիրույթների միջն, Հիչյալ դծի ամբողջ երկայնքով, Հասւաւել ճչւորոչ սաՀմանադիծ, որն ընդունակ լինի աւադայում կանխելու ամեն ւեսակ թյուրիմացություններ: Նույն կերւով նրանք նկաւի առան այն մի1

«Հայասւանը միջաղդային դիվանադիւության ն սովեւական արւաքին քաղաքականության ւասւաթղթերում», էջ 70:

ջոցները, որոնք կարող են անՀաղթաՀարելի խոչընդու դառնալ սաՀմանակից ցեղերի ասւաւակումների ն ավարառությունների դեմ, որոնք ցայսօր այնքան Հաճախ խախւում են երկու կայսրությունների բարեկամական ն բարիդրացիական կաւերը...»1: Թուրքմենչայի ւայմանադիրը թելադրված էր ռուսական կողմի կամքով: Եվ դա բնական էր, քանի որ խնդիրը մինչ այդ արդեն լուծված էր ւաւերաղմի դաչւում, մի ւաւերաղմ, որի դործուն մասնակիցներն էին ռուսական ղորքերի կաղմում, ռուս ղինվորների Հեւ կողք-կողքի կռված Հայկական կամավորական խմբերը: Համաւեղ ւայքարում ձեռք բերած Հաղթանակը ն դրա ւսակը Հանդիսացող Թուրքմենչայի ւայմանադիրը բախւորոչ նչանակություն ունեցան Հայ ժողովրդի Համար: Նրա մի մեծ Հաւվածը աղաւադրվեց ւարսկական միջնադարյան բռնակալությունից, մեկընդմիչւ ւրկվեց արնելյան բռնաւիրության վայրադ Հալածանքներից, դւավ ռուսաց Հղոր ւեւության ւաչււանությունը ն նրա Հովանու ւակ ընդդրկվեց վիթխարածավալ կայսրության ւնւեսական կյանքի ոլորւի մեջ, Հաղորդակից եղավ բարձր քաղաքակրթական արժեքների, անմիջականորեն կրեց ռուսական մեծ մչակույթի ն լուսավորության բարերար աղդեցությունը, ասւիճանաբար ներդրավվեց ռուս ժողովրդի առաջադիմական չարժումների մեջ: Հիմք դրվեց ՌուսաՀայասւանին, որը դառնալու էր Հայ ժողովրդի քաղաքական ձդւումների Հնոցը դալիք ւասնամյակներին: Եվ աՀա՛ այժմ, 1911 թ. աչնանը, Հերթի էր դրվել Պարսկասւանի Հյուսիս-կասւիական մարղի (Գիլան, Մաղանդարան), Աւրւաւականի ն նույնիսկ «ԹեՀրանի նաՀանդի» մի մասի դրավումը: ինչ խոսք, այդ ւարածքների անցումը Ռուսասւանին կնւասւեր դրանց ւնւեսության արադ ղարդացմանը: Համառուսասւանյան ւնւեսական կյանքի ն ռուսական առաջավոր մչակույթի ոլորւների մեջ կընդդրկվեր նան երբեմնի ՊարսկաՀայքը՝ Ուրմիա, Սալմասւ, Մակու, Ղարադաղ դավառ1

«Հայասւանը միջաղդային դիվանադիւության ն սովեւական արւաքին քաղաքականության ւասւաթղթերում», էջ 75:

ները՝ Հայերի Համար բարենւասւ Հեռանկարով: Բայց եթե այդւես չեղավ, դա ւարսկաՀայության Համար ողբերդություն չէր: Պարսկասւանը Տաճկասւան չէր, ուր Հայությունը ւոչորվում էր թուրքերի անւանելի լծի ւակ: Պարսկասւանը Հայերի Համար չարունակում էր մնալ այն երկիրը, ուր Հայը ւաչււանված էր երկու ժողովուրդների ավանդական անկեղծ բարեկամության ուժով: Գրավելով Ռեչւը ն էնղելին, ռուսական ղորքերն այնւեղից առաջանալով Ղաղվին, սւառնացին մայրաքաղաքին: Երկրի անկախությանը սւառնացող վւանդի այդ ւաՀին Պարսկասւանն ի վիճակի չէր ուժդին դիմադրություն ցույց ւալու ռուսական ղորքերին, քանի որ չարունակվող ներքին երկարաւն կռիվները ջլաւել էին ւնւեսությունը, ժողովուրդը դւնվում էր չքավորության ն թչվառության մեջ: կենւրոնական կառավարությունը կաթվածաՀար էր. կառավարություն ւասւորեն դոյություն չուներ, խնամակալը չարունակում էր ւնդել իր Հրաժարականի վրա, մեջլիսը առաջվա ւես քննադաւելու վարւեւ էր, իսկ չաՀը՝ ւաւանի: Դրան ավելացնենք, որ նախկին չաՀի կողմնակիցների դեմ կանդնած էին ջլաւված ղինվորական ուժերը: Ո՞վ ւեւք է դիմադրավեր երկրի վրա կախված վւանդը: Ասւարեղում ւասւորեն մնացել էր Եւրեմն իր ւոքրաթիվ ն Հավաւարիմ մնացած բախւիար ղեկավար ընկերներով1: 1911 թ. նոյեմբերի 16-ի երեկոյան ռուսական կողմը ւաՀանջեց մեջլիսի Հասւաւմանը ներկայացնել կառավարության նոր կաղմ: Մեջլիսը դործող կառավարության կաղմում ւուոխություն կաւարեց, իսկ դեկւեմբերի 9-ին վերջնականաւես ձնավորեց նոր կառավարություն՝ Սամսամ Սալթանեի վարչաւեւությամբ2: Ոդեչնչված Հյուսիսային Պարսկասւան ռուսական ներխուժման ւասւով, ելնելով երկրում Հասւաւված ներքաղաքական արւակարդ ծանր իրավիճակից ն դնալով խորացող միջկուսակցական ւայքարից, չնկաւելով, որ լարվածությունը

Տե՛ս «Դրօչակ», ‹ 4 (222), աւրիլ, 1912, էջ 86: Տե՛ս “Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 264.

սաՀմանադրական կառավարության ն մեջլիսի միջն սուր բնույթ է կրում ն Հայւնի չէ, թե այն երբ կարող է թուլանալ, Համողված, որ Ղաղվինում կենւրոնացած ռուս ղինվորներն ու կաղակները վաղ թե ուչ կչարժվեն ԹեՀրանի վրա - Հաչվի առնելով այդ ամենը, ՍավադկուՀում թուրքմենական ցեղերից մեկի մու թաքնված նախկին չաՀը, իրավիճակը Հարմար Համարելով, դուրս եկավ աւասւարանից ն կրկին նեւվեց Հրաւարակ՝ դաՀին վերաւիրելու նս մի ւորձ անելու Համար: Հարկ է նչել, որ ՄաՀմեդ Ալիի այս նոր արկածախնդրությանը Պեւերբուրդը Հավանություն չէր ւվել: Ռուսասւանի արւդործնախարար Սերդեյ Սաղոնովն այդ առիթով ասել էր. «ՄաՀմեդ Ալին Պարսկասւան է վերադարձել ոչ միայն առանց մեր դիւության, այլն Հակառակ մեր խորՀրդի»1: ՄաՀմեդ Ալիի չուրջը կրկին Հավաքվեցին նրա անձը ւաչւող թուրքմեն ցեղաւեւներն՝ իրենց Հրոսակախմբերով: Նրանք առաջ չարժվելով դրավեցին ՇաՀրուդը: Եթե նախկին չաՀի ճանաւարՀը ժամանակին չւակվեր, նա կարող էր առաջանալ ԹեՀրանի ուղղությամբ: Բայց Եւրեմը թուրքմեններին ժամանակ չւվեց՝ նրանց դեմ ուղարկեց 150 Հոդանոց ջոկաւ՝ Մոնթասեր Դովլեի դլխավորությամբ, որի առջն խնդիր դրվեց Հասնել Դամդան ն ւակել Հակառակորդի առաջխաղացման ճանաւարՀը: Բայց ավելի արադ չարժվելով, թուրքմենական ղորքն արդեն դրավել էր Դամդանը: Մոնթասեր Դովլեն սւիւված եղավ իր ջոկաւը ւեղակայել Սեմնանում՝ Համալրման սւասելով: Շոււով ջոկաւին միացավ 340 մարդուց բաղկացած օդնական ղորամաս, որի կաղմում էր նան 40 Հոդանոց Հայ կամավորների ջոկաւը՝ Գրիդորի դլխավորությամբ: Նոյեմբերի վերջին կառավարական ղորքերի միավորված ջոկաւն աղաւեց Դամդանը, աւա, Հեւաւնդելով թչնամուն, ւաչարեց ու դրավեց Մովլաթ-խան ամրոցը: Դամդանի դրավման մասին կարդում ենք. «Սեմնանում կենւրոնացած 600 Հոդանոց ֆիդայիների ջոկաւը, Գրիդորի ընդՀանուր ղեկավարությամբ, Հաջորդա1

«Արչալոյս», ‹ 2, 1 մայիսի 1912 թ.:

բար երկու ընդՀարում ունեցավ Դամդանը դրաված ՄոՀամմեդ Ալի չաՀի ՀամախոՀների Հեւ. առաջին անդամ ֆիդայիները ւարւվեցին կորուսւներով, Գրիդորը թեթն վիրավորվեց դեմքից: Երկրորդ անդամ ֆիդայիներին Հաջողվեց թչնամուն դուրս մղել Դամդանից ն դրավել քաղաքը»1: Նոյեմբերի վերջերին Եւրեմը Դամդան ուղարկեց օդնական նոր ղորամաս, որի կաղմում էր նան Հայ կամավորների 100 Հոդանոց ջոկաւը՝ Սիմոնի դլխավորությամբ: կառավարական ղորքերը չոււով վերադրավեցին ՇաՀրուդը: ՄաՀմեդ Ալիի ղորքը նաՀանջեց Ասւրաբադ: Հեղաւոխական ուժերի այդ դործողությունների արդյունքում նորից ձախողվեց ԹեՀրանը դրավելու ՄաՀմեդ Ալիի ծրադիրը: Ասւրաբադից ՄաՀմեդ Ալին ԹեՀրանի կառավարությանը դիմեց Հեւնյալ սւառնալից Հեռադրով. «Խղճացէ՛ք իմ ժողովրդին եւ վե՛րջ ւուէք ինձ Հեւ կռւում ձեր յամառութեանը: Նկաւի ունեցէ՛ք, որ դաՀի վրայ իմ իրաւունքները վերականդնելու Համար ձեր դէմ կռւելու եմ մինչեւ արեանս վերջին կաթիլը: Ես չրջաւաււած եմ Հաւաւարիմ թուրքմէններով, որոնց թիւը 15 Հաղարից աւելի է, բոլորն էլ լաւ ղինւած եւ նիւթաւէս աւաՀով: Հէնց նրանց Հեւ եմ դալիս ձեր դէմ: իմ եղբօր Հրամանաւարութեան ւակ նոյնւէս 15 Հաղարանոց ղօրք կայ՝ կաղմւած քրդերից եւ այլ ցեղերից: ... ԱյսուՀեւեւ դուք էք ւաւասխանաւու աւադայ արիւնաՀեղութեան Համար, եթէ կամաւոր չՀեռանաք իչխանութիւնից»2: Եվ իսկաւես, Թուրքիայի սաՀմանակից ւարածքներ ւախած Սալար Դովլեն նույն ժամանակ նորից Հայւնվեց իրանական Քուրդիսւանում: Քրդական դյուղերում կրկին ղորք Հավաքելով, նա սկսեց սւառնալ ՔերմանչաՀին: Սալար Դովլեի նոր Հայւնությունը չղթայական ցնցումների նոր ալիք առաջ բերեց: Միջցեղային արյունալի ընդՀարումները, ավեր-կողուոււները թեն չէին կարող սւառնալ ւեւության

Տե՛ս Михаил Сергеевич Иванов, Иранская революция 1905-1911 гг., с. 488-

«Հորիղոն», ‹ 15, 24 Հունվարի 1912 թ.:

489.

դոյությանը, բայց անկայուն վիճակ էին սւեղծում ամենուրեք: Արաբներն ու աֆղանները չարունակում էին ասւաւակել Քերմանը ն չրջակա դավառները, ՔերմանչաՀի մուերքում արյունալի ընդՀարումների մեջ էին սանջաբիներն ու քալՀորները: Շիրաղում կաչկայները, ցեղաւեւ Սովլաթ Դովլեի ն նրա եղբոր դլխավորությամբ, երկու թչնամական մասերի բաժանված, կաւաղի կռիվներ էին մղում միմյանց դեմ ն այլն: ի լրումն այդ ամենի, ղանաղան թաւառական ցեղեր ու ավաղակախմբեր, օդւվելով ընդՀանուր չւոթությունից, կողոււում էին խաղաղ բնակչության ունեցվածքը1: Զնայած դրան, Սալար Դովլեն առաջվա ւես չարունակում էր մնալ ամենամեծ ու ամենավւանդավոր խռովարարը, ն Հենց այդ ւաւճառով կառավարությունն իր ղինված ուժերը միայն նրա դեմ կռվի Հանեց: Եւրեմը Սալար Դովլեի ղորքի դեմ ուղարկեց մի ջոկաւ Յար ՄոՀամմեդ խան ՔերմանչաՀիի Հրամանաւարությամբ, որը Հաջողեց առանց դժվարության ՔերմանչաՀ մւնել ն այնւեղ բանակել: Հաչվի առնելով, որ Յար ՄոՀամմեդի ջոկաւը չի կարող դիմանալ Սալար Դովլեի ղորքի սւասվող դրոՀին, Եւրեմը որոչեց կւրել Հակառակորդի ղորքի թիկունքային ճանաւարՀները ն չրջաւաւման սւառնալիքի ւակ նրան սւիւել նաՀանջել: Այդ նւաւակով նա կում-Սոլթանաբադ ուղղությամբ ուղարկեց 500 Հոդանոց ղորամաս, որի կաղմում էր նան Քեռու ջոկաւը: Միաժամանակ, ԹեՀրանի կառավարությունը ՔերմանչաՀի նաՀանդաւեւ նչանակեց արքայաղն Ֆարման Ֆարմային (իսկական անունը՝ Աբդոլ Հոսեյն Միրղա)՝ նրա ւրամադրության ւակ կաղակներից ու Հեծյալներից կաղմված ջոկաւ դնելով: Դուրս դալով Համադանից, Ֆարման Ֆարմայի ջոկաւը դնաց Ալբուլաղի ուղղությամբ ն Հանդիւեց առաջացող Սալար Դովլեի մի ղորամասի՝ ՄաՀմեդ Ալիի երկրւադուներից մեկի Հրամանաւարությամբ: Հանկարծակիի եկած սաՀմանադրական

Տե՛ս «Արչալոյս», ‹ 1, 15 աւրիլի 1912 թ.:

ջոկաւը մարւի մեջ մւավ, բայց, ղդալի կորուսւներ կրելով, Հակառակորդի ճնչման ւակ նաՀանջեց Համադանի մերձակայքում դւնվող ԲաՀար դյուղը: կումից Համադան եկող Քեռու դլխավորած Հայկական ջոկաւը չոււով կանդ առավ ԲաՀարում: Քեռին ցավով ականաւես եղավ Ֆարման Ֆարմայի՝ ներքին Հակասություններից բղկւվող ջոկաւի աննախանձելի վիճակին: Նրան այլ բան չէր մնում, քան Հեռախոսով կաւվել Եւրեմի Հեւ ն խնդրել, որ նա դա Համադան՝ Հարթելու Համար ծադած Հակասությունները նչված ջոկաւում ն Համադանի չրջանում դւնվող ուրիչ կառավարական ղորամասերում: Եւրեմը Համադան դնալու ժամանակ չունեցավ, որովՀեւն նույն ժամանակ ԹեՀրանում վիճակը նորից բարդացել էր մի կողմից սաՀմանադրականների չրջանում ծադած անՀամաձայնությունների ն Հակասությունների սրման, մյուս կողմից՝ երկրում անկայունության ն խռովության նոր օջախներ առաջ դալու ւաւճառով: Երկարաւն կռիվներից ու ծայր ասւիճան լարված դրությունից Հոդնած ու թուլացած ժողովուրդը բոլորովին անւարբեր էր դարձել ն դաւաւարւվել անդործության, դադարեցրել ամեն աչխաւանք: Թվում էր, թե նա այլնս կորցրել է իր բովանդակ Հավաւը ն, մանավանդ, դժբախւ Հայրենիքի վերածնության մասին այնքան ւայւայած Հույսերը: Վերլուծելով երկրում սւեղծված ծանրադույն վիճակը, 1912 թ. աւրիլի 15-ից ԹեՀրանում լույս ւեսնող «Արչալոյս» թերթն իր առաջին Համարում դրում էր. «ԸնդՀանուր ու բացարձակ սնանկութիւն ամեն ասւարիղում, անօրինակ այլասեռումն, անլուր ՀակաՀասարակական նկարադիր, Համաւարած խաւար ու անկարութիւն: ԱՀա՛ մեր իրականութեան սւեղծադործած յեղաւոխական չրջանը: ԱՀա՛ ինչ ււեց մեր ժողովուրդին նրա չարժումը. դա մեր ներկայ կեանքի եւ նրա ւայմանների անխուսաւելի Հեւեւանքն է»1: Պեւական դումայի 1912 թ. աւրիլի 13-ի նիսւում Ռուսաս-

«Արչալոյս», ‹ 1, 15 աւրիլի 1912 թ.:

ւանի արւաքին դործոց նախարար Սաղոնովը խոսելով կառավարության արւաքին քաղաքականության մասին, Պարսկասւանի վերաբերյալ Հաւվածում ասել էր. «Պարսկասւանի ներքին Հուղումները դեռ չեն վերջացել. երկիրը դեռ դւնւում է մչւական ւադնաւների եւ անկարդութիւնների մէջ: Նոր կառավարութիւնը դեռ չի ամրաւնդւել, որւէս ղի կարողանայ ցանկալի կարդ ու Հանդսւութիւն մւցնել»1: Սաղոնովի ելույթից ւարղ երնում էր, որ դեռ 1911 թ. նոյեմբերից ռուսաց կառավարությունն արդեն ձեռք էր քաչել նախկին չաՀից, քանի որ նա էր եղել Պարսկասւանում ւեղի ունեցած երկարաւն անկայունության Հիմնական ւաւճառը: Ռուսական այդ նոր քաղաքականության Հեւ Համերաչխ էր Լոնդոնը: Երկու կառավարություններն այժմ չաւ էին չաՀադրդռված երկրի ներքին կռիվների դադարեցմամբ ն կայունության Հասւաւմամբ: Հենց այդ ւաւճառով նրանք նախկին չաՀին Համողում էին Հեռանալ Պարսկասւանից ն, միաժամանակ, ԹեՀրանի կառավարությանը ւաւրասւակամություն էին Հայւնում անՀրաժեչւ օդնություն ցույց ւալ՝ ամրաւնդելու իր իչխանությունը երկրում2: Տեղեկանալով, որ ւվյալ ժամանակում Պարսկասւանի իսկական ւերերը՝ Ռուսասւանն ու Անդլիան այլնս մւադիր չեն առաջվա ւես սաւար կանդնելու իրեն, նան Համողվելով, որ այլնս չի կարողանալու ղենքի ուժով վերաւիրանալ դաՀին, ՄաՀմեդ Ալին, օդւվելով թանձր մառախուղից, իր մի քանի ուղեկիցների Հեւ ւախչում է Սարի, իսկ այնւեղից նավակով անցնում է Գյումուչ-Թեւե՝ նւաւակ ունենալով նավարկել դեւի ռուսական մերձակա ւարածք կամ ռուսական նավերից մեկը, ինչն առայժմ նրան չի Հաջողվում: Բայց նա չէր կորցնում իր Հույսը, որ ուր որ է Սալար Դովլեն իրեն օդնության է դալու: Եվ, իսկաւես, վերջինս Ասւրաբադի նաՀանդի կառավարական ուժերի Հեւ ընդՀարվելուց Հեւո, ձդելով իր Հրոսակները ՇաՀ-

«Արչալոյս», ‹ 2, 1 մայիսի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

րուդում, 60 ձիավորով դալիս է Խոջանեֆես, որւեղ աչխաւում է աւսւամբություն բարձրացնել ՄաՀմեդ Ալիի օդւին, թուրքմեններին Հավաւացնելով, որ նա չոււով դալու է այդւեղ: Թուրքմեններն աւսւամբություն չեն բարձրացնում, բայց ւաւրասւվում են նախկին չաՀին Հանդիսավոր ընդունելություն ցույց ւալ՝ մնալով թչնամական դիրքում ռուսական ղորքերի նկաւմամբ: իրենց թչնամանքը ռուսների Հանդեւ չէին թաքցնում նան էնղելիի չրջանի թուրքմենները, որոնք նույնւես ւաւրասւ էին իրենց մու աւասւան ւալ նախկին չաՀին ն աւաՀովել նրա անվւանդությունը1: Ելնելով սւեղծված վիճակից, կասւից ծովի ռուսական նավաւորմի Հրամանաւարի կարդադրությամբ՝ «ԱրդաՀան» մարւանավը Բաքվից մեկնում է ւաչարելու ւարսից աւերը էնղելիի մու ն կանխելու թուրքմենների աւսւամբական նկրւումները2: Այս ւայմաններում բացառված չէր, որ «ԱրդաՀանը» ռմբակոծեր Գյումուչ-Թեւեն: Նախկին չաՀն այնւեղ մնալը վւանդավոր Համարելով, այնւեղից մեկնում ն թաքնվում է թուրքմենական ցեղերից մեկի մու՝ ւորձելով Հեւքը կորցնել: Որոչ ժամանակ նրա մասին որնէ սւույդ ւեղեկություն չկար ԹեՀրանում3: Պարսկական կառավարությունը Հայցադիմում ներկայացրեց ԹեՀրանի ռուսական դեսւանությանը՝ խնդրելով ՄաՀմեդ Ալիին թույլ չւալ մւնել ռուսական սաՀմաններից ներս ն աւասւան չւալ կայսրության որնէ վայրում4: Սւեղծված իրադրության մեջ ՄաՀմեդ Ալիին մնում էր միայն մի ելք՝ կրկին ւախչել Ռուսասւան: Ռուսական դիվանադիւության Համար ծանր վիճակ էր սւեղծվել: Ցարական արքունիքը Համաձայն էր, որ ՄաՀմեդ Ալին չարունակի աւրել Սդեսայում, բայց արւաքին դործերի նախարարությունը դեմ էր ն դւնում էր, որ նախկին չաՀին կա1

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

«կովկասի լրաբեր» (Թիֆլիս), ‹ 16, 15 նոյեմբերի 1912 թ.: նույն ւեղում: “Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 130. նույն ւեղում:

րելի է ներս ընդունել, նչանակել ցմաՀ թոչակ, միաժամանակ առաջարկել մչւական բնակության մեկնել արւասաՀմանյան որնէ երկիր: ՄաՀմեդ Ալին ընդունեց այդ ւայմանները ն խոսւացավ մեկընդմիչւ Հրաժարվել դաՀի Համար կռիվ մղելուց: Դրանից Հեւո 1911 թ. դեկւեմբերի սկղբին նա անցավ ռուսական սաՀմանը: Բաքվից «Ախուրեան» թերթին Հաղորդում էին. «Նախկին չաՀին ւանող չոդենավն անցաւ՝ առանց կանդ առնելու Բաքւում»1:

ԹԱՎՐիԶի ՎԵՐԶիՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՆկՈՒՄԸ

Զնայած ՄաՀմեդ Ալին Հեռացել էր Պարսկասւանից, բայց միաւեւական ուժերը Հույսը դեռ չէին կորցրել ն չարունակում էին վերջին կռիվները սաՀմանադրական ուժերի դեմ: Ռուսական Հրամանաւարության Համակրանքի ւայմաններում նրանք չաւ ւեղերում ռաղմական Հաջողություններ էին ունենում: Բացառություն եղավ Թավրիղը, որւեղ ռաղմական դործողությունները Համառ բնույթ ընդունեցին ն չարունակվեցին մինչն 1912 թ. Հունվարի առաջին օրերը: Թավրիղի դեմ միաւեւական ուժերի կռիվն այս անդամ ւասւորեն վարում էր անվերաւաՀորեն ռուսական Հրամանաւարության աջակցությունը վայելող Հայւնի մւավորական, Մարաղայի դավառաւեւ Շուջաա Դովլեն (Սամադ խան), որն իր ղորամասով եկել էր «ւաւժելու անիչխանականներին»: Նախկին չաՀի ն Սալար Դովլեի ռաղմերթերի ծրադրերով՝ Շուջաա Դովլեի վրա խնդիր էր դրված՝ Զենջանը ն Ղաղվինը դրավելու միջոցով ւակել դեւի մայրաքաղաքի արնմւյան մաւույցներ ւանող ճանաւարՀները: Բայց դեւի Զենջան ն Ղաղվին չարժվելու ւոխարեն նա որոչեց դնալ Թավրիղի վրա՝ դեւի իր բաղմամյա ւաւադի նւաւակը: Թավրիղյան ղինված աւսւամբության ժամանակ Շուջաա

«Ախուրեան», ‹ 14, 4 մարւի 1912 թ.:

Դովլեն քաղաք մւնելու անՀաջող ճիդեր էր արել, իսկ Հիմա, ւեսնելով, որ Թավրիղն անւաչււան է, որոչել էր օդւվել ընձեռված Հնարավորությունից ու դրավել այն: իր այդ որոչումով նա օբյեկւիվորեն թուլացրեց Հեւադիմական ուժերի նախաւաւրասւած դրոՀը ԹեՀրանի վրա ն, դրանով իսկ ՀակաՀեղաւոխության դեմ ւայքարի նոր օջախ սւեղծեց Թավրիղում: Թավրիղի Հեղաւոխականները դեմոկրաւական նոր չարժում սւեղծեցին: Քաղաքը վաղեմի թչնամուց ւաչււանելու Համար Թավրիղի անջումենը կարողացավ նորից սւանձնել առաջնորդի դերը ն ղինել ւեղի ֆիդայիներին: Այդ նւաւակի Համար կրկին օդւադործվեցին Արքում ւաՀվող Հրացաններն ու ւամւուչւները: Միննույն ժամանակ, երկու-երեք ւարի առաջվա նման, թավրիղցի Հեղաւոխականներին օդնության չւաւեցին Աւրւաւականի ւարբեր չրջաններից ու մարղերից, ինչւես նան կովկասից եկած ղինյալներ: Քանի որ Թավրիղում ավելացել էին կառավարական ուժերը, Սալմասւից այնւեղ ժամանեցին Դաչնակցության ն Սալմասւի դավառում Հեղաւոխության ժամանակ կարնոր դեր խաղացած Հայւնի Հաջի Փեչնամաղի ջոկաւները: Մի բաղմամարդ ջոկաւ էլ Թավրիղ էր եկել Ուրմիայից: Հասնելով Թավրիղի մաւույցները, Շուջաա Դովլեն դրավեց Վասւինջը (Վասմինջ) ն, ինչւես երնում է Թավրիղում ռուսաց դլխավոր Հյոււաւոս Ալեքսանդր Միլլերի Հեռադրից, որոչեց քաղաքը դլխաւել ղեկավարներից՝ ւաՀանջելով Հանձնել անջումենի ղեկավարներին: Բանակցությունները Շուջաա Դովլեի Հեւ Հաջողություն չունեցան, դրում էր Միլլերը: Շուջաա Դովլեն ւաՀանջել էր մինչն այդ օրվա կեսօրը Հանձնել անջումենի ծայրաՀեղական անդամներին՝ սւառնալով մւնել Թավրիղ: ՊաՀանջը չկաւարվեց: 1000-ից ավելի ֆիդայի եռանդադին դիմադրության էր ւաւրասւվում. քաղաքից դուրս ւորվեցին խրամաւներ: Հայերը, վրացիները ն կովկասյան թաթարները կաւարում էին դլխավոր դերը: Թավրիղի ւաչււանության կաղմակերւումը ԹեՀրանից ղեկավարում էր Եւրեմը: ԹեՀրանի սաՀմանադրական կառավարության ւրամադրած ւողերի չնորՀիվ արադորեն Հավաքված ղորքից միայն 400 Հոդին Հա714

մաձայնեց կռվի մեջ մւնել քաղաքից դուրս դւնվող բլուրների վրա կառուցված ամրությունները ւաչււանող միաւեւական ուժերի դեմ: Տեղացի ն Ռուսասւանից ու Թուրքիայից եկած Հայերը այդ 400 Հոդու մեջ էին: Հայ մարւիկները Հեռադրով աչխուժորեն կաւվում էին Եւրեմի Հեւ ն նրանից ՀրաՀանդներ սւանում: Դեռնս 1911 թ. սեււեմբերին Շուջաա Դովլեն Թավրիղը դրավելու մի քանի լուրջ ւորձեր էր արել: Նա Հաջողել էր ժամանակավորաւես վերցնել քաղաքի Ղարամելիք, աւա՝ ԱՀունի ու Շամդաղան արվարձանները, բայց Հեղաւոխական ջոկաւների բուռն դրոՀներով դրանք Հեւ էին խլվել: Շուջաա Դովլեի ավաղակախմբերի դրոՀները չարունակվել էին նան Հոկւեմբերին, բայց նորից Հաջողություն չէին ունեցել: Եվ աՀա՛ Հիմա, ռուսական ներխուժման ւայմաններում՝ Շուջաա Դովլեի Համար սւեղծվել էր իր «կյանքի նւաւակին» Հասնելու ամենաբարենւասւ վիճակը: Թավրիղը դրավելու Համար կաւաղի մարւեր սկսվեցին: Քաղաքի ւաչււանների Հիմնական մարւունակ ուժը մնացել էին Հայկական ջոկաւները, որոնցից առավել խոչորը դւնվում էր Արւաչես Սուջյանի Հրամանի ւակ: Այս Հարյուրյակի մեջ 40 Հոդին Սալմասւից էին, մյուսները՝ կովկասից: Դա այն ւաՀն էր, երբ Նիկոլ Դումանը (կարա Փաւախ) ոչ միայն Թավրիղի Հայկական ջոկաւների, այլն քաղաքի բոլոր ղինված ուժերի ընդՀանուր Հրամանաւարն էր: Թավրիղի ւաչււանությանը Հայերի դործուն մասնակցությունը Հույժ անՀանդսւացրել էր Ռուսասւանի Հյոււաւոս Միլլերին: Նա ԹեՀրանի ռուսաց դեսւանությանը Հայւնում էր, որ ւեղացի Հայերը ՄաՀմեդ Ալիի դեմ լայն քարողչություն են ւանում, միաժամանակ թույլւվություն էր խնդրում՝ Հայերից ն մյուս Հեղաւոխականներից Հրացանները Հեւ խլելու Համար: Մերժում սւանալով՝ Հյոււաւոսը Պոկլնսկի-կողելին խորՀուրդ ւվեց ւարսկական կառավարությունից ւաՀանջել, որւեսղի Թավրիղում եղած ղենքը Հանձնվի ւարսկական կաղակներին: Նա նան ւեղյակ էր ւաՀում, որ իբր, Հայերը ն ւեղացի ֆիդայիները ւաւրասւվում են Հարձակվել Թավրիղում դւնվող ռուս

կաղակների ջոկաւի վրա ն ղինաթաւել: Զինաթաւման ւաՀանջը Թավրիղում ղայրույթի ւոթորիկ առաջ բերեց: իրադրությունը ծայրաՀեղ չիկացավ, երբ 1911 թ. դեկւեմբերի սկղբից ւեղի ռուսական ջոկաւին աջակցելու Համար կովկասից օժանդակ ուժեր սկսեցին Թավրիղ ժամանել: Այդ վճռական ւաՀին, չդիւես ինչու, ՀՅ դաչնակցության ԹեՀրանի կենւրոնական կոմիւեն Հրաւարակեց մի թռուցիկ, որով Հայւնվում էր, թե կուսակցությունը մերժում է չարունակել ղենքով ն բարոյաւես ւաչււանել ներկա կառավարությանը, որովՀեւն նա չի կաւարել սաՀմանադրությունը վերաՀասւաւելու իր Հանձնառությունը1: 1911 թ. դեկւեմբերի 8-ից ռուսական ղորքը ն Շուջաա Դովլեի միաւեւական ուժերը Համաւեղ վճռական Հարձակում դործեցին Թավրիղի վրա: Քաղաքի ւաչււանների դիմադրությունն ընկճելու Համար ցարական ղինվորական Հրամանաւարությունն սւիւված էր թնդանոթային Հաչվարկներ ունեցող նոր անձնակաղմներ ուղարկել կռվի2: Մի քանի օր ւնած Հրեւակոծությունը ջլաւեց սաՀմանադրական ջոկաւների ուժերը ն բնակիչների չրջանում խուճաւ առաջ բերեց: Սրանք Հոդնել էին դեռնս 1908 թ. ամռանը սկիղբ առած երկարաւն կռիվներից ն այլնս չէին ուղում դիմադրել: Համաւեղ Հարձակողական դործողություններով Համարյա անարդել մւնելով Թավրիղ, ՀակաՀեղաւոխական ուժերը ւեր դարձան քաղաքին: Զինված ընդՀարումները վերջացել էին, բայց Թավրիղը դեռ չէր մւել խաղաղ դրության մեջ: 1911 թ. դեկւեմբերի 14-ին Թավրիղ է Հասնում դեներալ Սնարսկու Հրամանաւարությամբ ռուսական ւաւժիչ արչավախումբը: Մուենալով Թավրիղին, ղորքը, բնակչությանը Տե՛ս «Առաջամարւ», ‹ 1075, 14 դեկւեմբերի 1911 թ.: «Առաջամարւը» անմիջաւես Հաջորդել էր ՀՅԴ կ. Պոլսի օրդան, ւեւական դրաքննության ւաւճառով խաւանված «Աղաւամարւին» (ւե՛ս Արւաչէս Տէր Խաչաւուրեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան 100ամեայ մամուլը 1890-1990, Պէյրութ, 1990, էջ 43, 44, 48): Տե՛ս «Մչակ», ‹ 12, 20 Հունվարի 1912 թ.:

աՀաբեկելու նւաւակով, սկսում է անընդՀաւ Համաղարկեր ւալ, որոնք չեն դադարում նան քաղաքի ներսում: Գրավված Թավրիղը չունչը ւաՀած սւասում էր քաղաքի ռուսաց ղորքի Հրամանաւար նչանակված ղորավար Վորոբանովի Հեւադա դործողություններին1: Սկղբում քաղաքում Հարաբերական Հանդիսւ էր, բայց մեկ չաբաթ Հեւո լայնածավալ բռնարարքներ սկսվեցին: Մեծ ծավալներ ընդունեցին ձերբակալությունները, դործում էին ռաղմադաչւային դաւարանները, կախաղանների վրա ճոճվում էին նորանոր ղոՀեր: Միայն մեկ օրում Մաչղի մեյդանում կախաղան Հանվեց 10 Հոդի2: կախաղան Հանվածների թիվը միայն Թավրիղի անկումից Հեւո եկած ւասը օրում Հասավ 30-ի3: Նրանցից 3-4-ը կախվել էին Շուջաա Դովլեի, մնացածները՝ ռուսական ղինվորական Հրամանաւարության կարդադրությամբ: կախաղան Հանված մի չարք նչանավոր Հեղաւոխական դործիչներից էին ՄուջւեՀիդ Սղաթը իսլամը, Հաջի Ալի Դավաֆրուչը, Շեյխ Սելիմն իր եղբոր Հեւ, Զիա օլ Ուլեմա-ն ն նրա աղդական ՄաՀմեդ-ղուլի խանը (որը նան Սաթթար խանի աղդականն էր), «Շաֆադ» ւարսկերեն թերթի խմբադիր ՄաՀմեդ օղլին ն այլոք, որոնց բոլորի ւները ՀիմնաՀաւակ քանդվեցին: Զինվորական նաՀանդաւեւ ԱմանոլլաՀ Միրղան (նույն ինքը՝ Զիա Դովլե) աւասւանեց անդլիական Հյոււաւոս Շիբլինի մու, աւա ինքնասւանություն դործեց: Մի քանի մեղադրյալներ կարողացան միայն ւախուսւով ւրկվել: Սրինակ՝ Թավրիղի ոսւիկանաւեւ Մուրադ Սոլթանը դաչնակցականների ւաչււանության ւակ ն նրանց աջակցությամբ աւաՀով Հեռացավ քաղաքից: Այդւեղից կարողացավ ճողուրել նան Ամիր Հեչմաթը: Գեներալ Սնարսկու արչավախմբի դաժանություններին դումարվում էին Շուջաա Դովլեի ն նրա ղորքի վայրադությունՏե՛ս «Լուսարձակ», ‹ 34, 22 դեկւեմբերի 1911 թ. (4 Հունվարի 1912 թ.): Տե՛ս Յովսէւ ՅովՀաննիսեան, Յուչեր, էջ 134: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 12, 20 Հունվարի 1912 թ.:

ները: Սա առիթը բաց չէր թողնում իր անդթությունները դործադրելու սաՀմանադրականների կամ նրանց Համակրողների նկաւմամբ: Հաչվի առնելով Շուջաա Դովլեի նվիրվածությունը ն «անձնաղոՀ ծառայությունը», ռուսական Հրամանաւարությունը նրան Աւրւաւականի նաՀանդաւեւ նչանակեց ն ԹեՀրանի Հասւաւմանը ներկայացրեց, բայց կառավարությունը մերժեց այդ նչանակումը1: Ճչմարւությունը ւաՀանջում է ասել, որ ռուսական կողմի դաժանությունների Հիմնական ւաւճառն այն ոճրադործություններն էին, որոնք կաւարվում էին ռուս ղինվորների ու կաղակների նկաւմամբ: Համարյա ամեն օր դւնվում էին ռուս ղինվորների խոչւանդված ու այլանդակված դիակներ: Այսւես, 1913 թ. Հունվարի 2-ին Թավրիղում մի ւարսիկի ւան բակում թաղված դւել էին ռուս 8 ղինվորի դիակ: Դրան ի ւաւասխան ւանւերը կախաղան բարձրացվեց, իսկ ւունը ՀիմնաՀաւակ արվեց: Մեկ ւասնյակից ավելի անՀեւացած ռուս ղինվորների դիակները ւնւրում էին, բայց չէին դւնում: Աւրւաւականում իրերի վիճակը չաւ անորոչ էր: ՆաՀանդաւեւ նչանակված Շուջաա Դովլեի ւաչւոնը ԹեՀրանը ւակավին չէր Հասւաւել, ուսւի Հյոււաւոսները նրան դեռ չէին չնորՀավորում: Խոսվում էր, թե Աւրւաւականի նաՀանդաւեւ է նչանակվել ՍիւաՀդարը, բայց դա էլ չոււով ժխւվեց: Թավրիղի քաղաքային վարչությունը ն անջումենը չէին դործում: Միաւեւականներն ամենուրեք երնան էին եկել աներկյուղ, իրենց ղդում էին դրության ւերը ն նախկին չաՀի վերադարձն էին ւաՀանջում: Ռուսական ղորքերի՝ Պարսկասւան ներխուժելու առաջին օրից Գերմանիայի, Ավսւրո-Հունդարիայի, իւալիայի ու եվրուական այլ երկրների կառավարությունները լարված ուչադրությամբ Հեւնում էին իրադարձությունների ղարդացմանը: Եվրուական ողջ մամուլը (սոցիալիսւական, աղաւական, ւաՀւանողական) ւարբեր դիրքերից դաւաւարւում էր Պե1

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 306.

ւերբուրդի վարած քաղաքականությունը Պարսկասւանի ռուսական դուում, իսկ դերմանական կառավարությունը ռուսների Հեւ դործարքի մեջ էր մեղադրում ոչ միայն Պարսկասւանի միաւեւական ւարադլուխներին, այլն սաՀմանադրական կառավարությանը: Ավելին, Գերմանիան նույնիսկ Հույս ուներ, որ ռուսական ղորքերը Պարսկասւանում Հանդիւելու են կառավարական ղորամասերի ուժդին դիմադրությանը, որի Հեւնանքով թուլանալու են Ռուսասւանի դիրքերն այդ երկրում: Պարսկասւանի Համար այդ ճդնաժամային ւաՀին Բեռլինում մի ձեռնՀաս ն կարող ներկայացուցիչ ունենալու անՀրաժեչւություն էր առաջացել: ՇաՀի խնամակալ Նասր օլ Մոլքի ընւրությունն ընկել էր ՀովՀաննես խան ՄասեՀյանի (նույն ինքը՝ Մոսայեդ Սալթանե) վրա, որն, արդարն, ամենաՀարմար, արժանավոր ու բանիմաց անձն էր այդ բարձր ն ւաւասխանաւու ւաչւոնի Համար: Բեռլին դնալու ճանաւարՀին կանդ առնելով Բաքվում, ՄասեՀյանը Հանդիւումներ է ունենում ւեղի Հայության ներկայացուցիչների Հեւ, մանրամասն բացաւրում Պարսկասւանի ընթացիկ վիճակը, անդրադառնում Հայերի բռնած դիրքի ւուոխման անՀրաժեչւության Հարցին: իսկ ինչւիսի՞ն էր Հայերի բռնած դիրքը ռուսական ներխուժման նկաւմամբ: Թավրիղի Համար կռվի երկրորդ օրը քաղաքում ռուսաց Հյոււաւոս Ալեքսանդր Միլլերը իր մու Հրավիրելով Հայոց թեմակալ առաջնորդ կարաւեւ եւս. Տեր-Մկրւչյանին, նրան ղդուչացրել էր, որ եթե Հայերը մասնակցություն ունենան ռուսների դեմ կռվին, աւա դա աղեւալի Հեւնանքներ կունենա նրանց Համար": Առաջնորդը խոսւանում է Հարցն անմիջաւես դնել Թեմական խորՀրդի քննարկմանը ն ւաչւոնական ւաւասխան ւալ: Ռուսական ւաՀանջը Թեմական խորՀրդում քննարկելուց "

«20րդ դարի սկղբին Աւրւաւականի Հայութեան թիւը չուրջ 35 Հաղար էր, որից 5 Հաղարը՝ Թաւրիղում». ւե՛ս Նորայր Մամյանի «Աւրւաւականի Հայոց թեմը» ուսումնասիրություն-Հոդվածը «Րաֆֆի» ւարեդիրք, Ա ւարի, 1969, էջ 349:

Հեւո առաջնորդը ներկայացել էր Հյոււաւոսին ն Հավասւիացրել, թե Աւրւաւականի Հայությունը որնէ մասնակցություն չի ունենալու ռուս-ւարսկական Հակամարւությանը, Համայնքը մնալու է չեղոք ն ւորձելու է երկու կողմերի Հեւ ւանելի Հարաբերություններ ունենալ: Միլլերը դոՀունակություն էր Հայւնել ն խնդրել իր ողջույնները Հաղորդել Համայնքին1: իմանալով այդ մասին, Թավրիղի թուրք ղեկավարությունը Հայոց առաջնորդարանից ւաՀանջել էր Հեւ վերցնել Միլլերին ւված խոսւումը, Հրաժարվել չեղոք ւաՀվածքից ն դործուն կռվի մեջ մւնել «ռուս ղավթիչների» դեմ: Երբ թեմակալ առաջնորդը կրկին Հասւաւել էր որդեդրած քաղաքականության անւուոխ լինելը, քաղաքում թուրքերից կաղմվել էր սադրիչ մի խումբ, որը Հայերի դեմ դարաններ էր լարում. կաղմակերւվում էին ոչ-Հայ խաղաղ քաղաքացիների ծեծ ու ջարդ, նույնիսկ սւանություններ՝ ւորձելով արյուն քսել անմեղ Հայերի վրա: ԸնդՀարումների օրերին, այդ սադրիչ խմբի անդամներից մեկը անցք ւորելով իր ւան ւաւի մեջ, այնւեղից դնդակներ էր արձակել Ռուսասւանի Հյոււաւոսարանի վրա, իսկ խմբի ուրիչ անդամներ քաղաքում լուր էին ւարածել, թե կրակողները Հայերն են եղել: Բարեբախւաբար, մի ռուս ինժեներ ւեսել էր, թե Հրացանային կրակը որւեղից է ւրվում: Նրա Հաղորդման վրա՝ Հյոււաւոսարանում ւարաւվել էին Հայերի նկաւմամբ կասկածները2: Բայց սւասումի ծանր ժամանակներ աւրող Թավրիղի մի բուռ Հայությունը ենթակա էր նորանոր վւանդների: 1912 թ. Հունվարի սկղբին նա կրկին ւադնաւի մաւնվեց: Թուրքերի դրդմամբ՝ ռուս ղինվորները ձերբակալում են Հնչակյան դործիչ, մուժամբարցի Պեւրոս խան Մելիք-Անդրեասյանին: Նա 1909 թ. մասնակցել էր Եւրեմի դլխավորած արչավախմբին Ռեչւից

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 12, 20 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

մինչն ԹեՀրան1: Զբաղեցնելով ամբողջ Աւրւաւականի ակցիղային վարչության կառավարչի ւաչւոնը, Պեւրոս խանը, միաժամանակ, Թեմական խորՀրդի անդամ էր, Լիլավայի դւրոցի Հոդաբարձու2: Նա մեղադրվում էր ւեղի թուրքերի մեջ ռուսների դեմ քարողչություն անելու, Թավրիղի ւաչււանության օրերին քաղաքի միջնաբերդի ամրացման դործին մասնակցելու, Թավրիղի ոսւիկանաւեւ, Հակառուսական լայն դործունեություն ծավալած Մուրադ Սոլթանին թաքցնելու, ռուսների դեմ վերջին կռվին դործուն մասնակցություն ունենալու Համար3: Գործը Հանձնվում է ռաղմադաչւային դաւարան: Քաղաքի Հայերը բողոքի ժողովներ են դումարում, առաջնորդական ւոխանորդը Հեռադրեր է ուղարկում Պեւերբուրդ՝ ռուսաց կայսրին, կայսրուՀուն, արւաքին դործերի նախարարին, կովկասի ւոխարքա կոմս իլարիոն Վորոնցով-Դաչկովին, կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Գնորդ արք. Սուրենյանցին ն թախանձադին աղերսում միջամւել ու անմեղ մարդուն աղաւել սւասվող դաժան ւաւժից: Բայց 1912 թ. Հունվարի 7-ին, չորսժամյա նիսւից Հեւո, առանց վկաներին Հարցաքննելու, դաւարանը վճիռ է կայացնում Պեւրոս խան Մելիք-Անդրեասյանին ենթարկել մաՀաւաւժի՝ կախաղան բարձրացնելու միջոցով: Նույն օրը իրականացվում է վճիռը: “Баку” թերթը մանրամասն նկարադրել էր դաւական դործընթացը ն մաՀաւաւիժը4: Զբավարարվելով դրանով, թուրքերը նյութում էին Հերթական ոճիրները: Նրանց աղդեցությամբ՝ Հայոց առաջնորդարանում սւացվել էր ռուսաց Հյոււաւոս Միլլերի ւաչւոնական դրությունը: Միլլերը ւեղեկացնում էր, որ ռուսական բանակի դնդաւեւ Զաւլինը կասկածներ է Հայւնել, թե Հայերի մեջ կան չարամիւ անձինք, որոնք մւածում են ռուսների նկաւմամբ աՀաբեկչություններ կաւարել: Գրության վերջում Հյոււաւոսը

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

Յովսէւ ՅովՀաննիսեան, Յուչեր, էջ 238, 243: “Баку”, 8 января 1912 г. նույն ւեղում: նույն ւեղում:

նախաղդուչացրել էր, որ այդ դեւքում Հեղաւոխության եռանդուն մասնակից բաղմաթիվ Հայեր ղոՀ կդնան ռուսական վրեժխնդրությանը: Միլլերից սւացված դրությունը չաւ անՀանդսւացնող էր: ԱՀա թե ինչո՛ւ թեմակալ առաջնորդ կարաւեւ սրբաղանն անմիջաւես ժողովրդին Հրավիրում է Ղալա թաղի ս. Ասւվածածին եկեղեցի, ուր Հավաքված խուռն բաղմության առջն Հանդես է դալիս աղդու քարողով: Նա Հավաքվածներին Հայւնի է դարձնում ռուսաց Հյոււաւոսի դրությանը, աւա բացաւրում ռուսների ներկայության դրական նչանակությունը Հայերի Համար: Սրբաղանը Հիչեցնում է, թե ինչւես ռուսները նախորդ ւարիներին սովից ու վերաՀաս ւաւուՀասներից ւրկեցին Թավրիղն ու ողջ Աւրւաւականը, աւա Համառու ւաւմական ակնարկ է անում ցույց ւալու Համար, թե անցյալում ռուսները որքան չաւ բան են արել Արնելքի քրիսւոնյաներին ւաչււանելու Համար: Շեչւելով, որ թավրիղաբնակ Հայ Հասարակությունը վերջին ընդՀարումների ժամանակ որնէ անընդունելի արարք չի կաւարել ռուսների ն քաղաքում նրանց Հասւաւած կարդ ու կանոնի նկաւմամբ, սրբաղանն այնուՀեւն ասում է. «Մենք ոչ թէ երկիւղից դրդւած, այլ բարոյական ւարւականութեան խոր դիւակցութեամբ ոչ մի սխալ քայլ չւէւք է անենք ռուսների Հանդէւ»1: Այդ ժողովրդական Հավաքից Հեւո թեմի առաջնորդը նամակ է ուղարկում Միլլերին ն Հավասւիացնում, որ Հայերը երբեք ղենք չեն բարձրացնի ռուսների դեմ: կարաւեւ եւիսկուոսի նամակում արծարծված մւքերը ւաւաՀական չէին: Նամակը միայն դիվանադիւական քայլ չէր ն ոչ էլ ւաՀի աղդեցությամբ կաւարած ղեղում, այլ՝ խոր Համողմունքի արդյունք: Ամենայն Հայոց նորընւիր կաթողիկոս Գնորդ Ե Սուրենյանցին Հղած նամակներից մեկում թեմակալ առաջնորդը դրել էր, որ Ղարադաղի ն ընդՀանրաւես Աւրւաւականի մյուս դա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 12, 20 Հունվարի 1912 թ.:

վառների բաղմաւանջ Հայության Համար ւնական աւաՀովություն ն Հանդսւություն կարելի կլինի ձեռք բերել միայն այն դեւքում, երբ նրանց վրա ւարածվի մի ղորեղ Հովանավորություն: իսկ այդւիսի Հովանավորություն կարելի է սւասել միայն ռուսաց կառավարությունից: Նա ողջունում էր, որ այդ կառավարությունն իր աղդեցությունը Աւրւաւականում ն ընդՀանրաւես Հյուսիսային Պարսկասւանում է՛լ ավելի ւարածելու Համար ւոխՀյոււաւոսություններ է սւեղծել նան Ուրմիայում, Արդաբիլում, Խոյում ն դործակալություններ Մարաղայում ու Սալմասւում: Նա նչում էր, որ այդ ամենը լրացուցիչ աւաՀովություն է ւեղի քրիսւոնյա Հայ բնակչության Համար: կարաւեւ սրբաղանը դոՀունակություն էր Հայւնում Հայերի նկաւմամբ Ռուսասւանի դլխավոր Հյոււաւոս Ալեքսանդր Միլլերի վերաբերմունքից: «Երեք ւարւայ ւաչւօնավարութեան միջոցին Աւրւաւականում իր բաղմաՀմոււ, խոՀեմական եւ արդարադործ վարչականութեամբ [նա] չաւ բարիք է արել այս երկրին եւ ի մասնաւորի Հայ ժողովրդեան, չաւ ուչադիր վերաբերմունք ցոյց ււել դէւի իմ բոլոր խնդիրներն ու դիմումները, եւ արժէր, որ Ձերդ Սրբութի՛ւն, առիթ դւնէիք առանձին դոՀունակութիւն ցոյց ւալու դէւի նա»1: Թեմակալ առաջնորդի դաւողությունները Հիմնաղուրկ չէին: Դրանք Հեւնանք էին այն դրական ւուոխությունների, որոնք ւեղի էին ունենում ռուսական ւաչւոնական քաղաքականության մեջ՝ Հայության նկաւմամբ: Անցել էին դոլիցինյան ժամանակները ն թուրք-Հայկական ընդՀարումների Հեւնանքով Պեւերբուրդում կովկասաՀայության Հանդեւ առաջացած բացասական նսւվածքները: Նույն Պեւերբուրդում ւեղի ունեցած «Դաչնակցության դործի» դաւական քննության արդյունքում ՀՅ դաչնակցության վրայից վերցվել էին անՀիմն ու չինծու մեղադրանքները, նկաւվում էին աղդային-Հեղաւոխական երկու կուսակցությունների՝ Հնչակի ու Դաչնակցության՝ դեւի ռուսամեւության դաչւ վերադառնալու առաջին միւումները:

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 2, դ. 201, թ. 10:

Այդ բոլորը չոււով իրենց ցայւուն արւաՀայւությունն էին դւնելու Հայկական Հարցի վերաբացման դործում ռուսական դիվանադիւության Հայամեւ ջանքերի մեջ: կարաւեւ եւս. Տեր-Մկրւչյանի՝ Միլլերին ուղարկած ւաւասխանից չաւաղանց դժդոՀ մնացին ւեղի թուրքերը, դեմոկրաւական կուսակցությունը ն դաչնակցականների մի մասը: ՄաՀմեդ Ալիի՝ Պարսկասւանում կրկին Հայւնվելը ժամանակավորաւես ընդՀաւել էր դեմոկրաւների ն չաւավորների միջն ւայքարը, բայց նախկին չաՀի անկումից Հեւո դա նորից բորբոքվեց: Բախւիար Սամսամ Սալթանեի կառավարությունն սկսեց դործնականում իրականացնել ժողովրդի սաՀմանադրական իրավունքների ու աղաւությունների սաՀմանաւակմանն ուղղված իր ծրադիրը: Դեմոկրաւներն իրենց Հերթին ձդւում էին մեջլիսում անցկացնել իրենց թեկնածուներին: Ուսւի այդ ւայքարում նրանք կարիք ունեին նան սոցիալ-դեմոկրաւական ն աղդային-սոցիալիսւական կուսակցությունների, այդ թվում ՀՅ դաչնակցության աջակցությանը: Զնայած վերջիններից սւացած աջակցությանը, դեմոկրաւական կուսակցությունը չէր կարողանում նույնիսկ ւաՀւանել ունեցած դիրքերը: Դրա Հիմնական ւաւճառն այն էր, որ կուսակցությունը չէր մասնակցում ռաղմական դործողություններին, ղբաղվում էր ղոււ քաղաքական ն Հաւկաւես խորՀրդարանական դործունեությամբ: Հեռու մնալով ռաղմական դործողություններից, դեմոկրաւները Հայերին կոչ անելով կռվի մեջ մւնել ռուսների դեմ, ցանկանում էին կրակից չադանակներ Հանել ուրիչների ձեռքով: ինչ վերաբերում է ռուսական ռաղմակալման նկաւմամբ դաչնակցականների մի մասի անՀանդուրժողական վերաբերմունքին, աւա դա օրեցօր ւոխվում էր: Քանի որ Հայ Համայնքն, ամբողջությամբ վերցրած, անդրդվելի մնաց ն չչեղվեց որդեդրած ուղուց, ՀՅԴ Վրեժի (Թավրիղի) կենւրոնական կոմիւեն սկսեց վարանել բռնած դիրքի ճչմարւացիության մեջ: Հայոց առաջնորդի նամակից ընդամենը երկու օր Հեւո Թավրիղում ցրվեց Հյոււաւոս Միլլերի՝ թուրք ն Հայ Հասարակություններին ուղղված նոր Հայւարարությունը, որով աղդարարվում էր, թե քաղաքում ւեղի ունեցող ամեն մի չարամիւ

դործողությանը խսւադույն ւաւիժ է Հեւնելու: Միաժամանակ, Հյոււաւոսը ւներում ղենք ունեցողներից ւաՀանջում էր դրանք անմիջաւես Հանձնել ռուսական ղինվորական Հրամանաւարությանը՝ սւառնալով խուղարկությունների ժամանակ ղենք Հայւնաբերելու դեւքում դրանց ւերերին խսւադույն ւաւիժների ենթարկել: Հայերն առաջվա ւես երկյուղում էին թուրք բաղմաքանակ բնակչության վրեժխնդրությունից, որը չէր կարողանում ներել ռուսների դեմ նախաւաւրասւված կռիվներին մասնակցելու Հայերի մերժումը: Բացառված չէր, որ թուրքերի նոր սադրանքների Հեւնանքով Հայերը կարող էին ենթարկվել ռուսական ղորքերի ւաւժիչ դործողություններին: Այս ւայմաններում թեմակալ առաջնորդը ւաՀանջեց Թավրիղում դեռ մնացած Հայ դործիչներից - որոնք թեն անմասն էին եղել վերջին դեւքերին, բայց նախորդ չրջանում դործուն մասնակցություն էին ունեցել կռիվներին - Հեռանալ քաղաքից, որւեսղի ւեղի Հայերի Համար նոր բարդություններ չսւեղծվեն: կաւարվեց այն, ինչը ւարիներ առաջ կանխաւեսել էր բնությունից խելոք ու Հեռաւես Նիկոլ Դումանը, երբ ասում էր, թե ւարսկական Հեղաւոխությունը որնէ Հեռանկար չունի, դա անխուսաւելիորեն վիժելու է, իսկ դրանում Հայերի մասնակցությունը Համարում էր անմւություն, քանի որ միաւեւական Հղոր Ռուսասւանը չի Հանդուրժելու իր չաՀերի դեմ Հանդես եկող Հեղաւոխական ուժերին: Եթե Աւրւաւականի Հայոց առաջնորդը ւարսկաՀայերին քարողներով էր կոչ անում որնէ դիմադրություն ցույց չւալ ռուսներին, աւա Դումանը Թավրիղում նույնն անում էր Հայ մարւիկներին Հրամաններ արձակելով: «Ոչ մի ռուս ղինվորի արյուն չւեւք է թաւվի Հայի ձեռքով»,- ասում էր նա: Այդ դիրքորոչումն սկղբում առաջ բերեց Եւրեմի խոր դժդոՀությունը, բայց Հեւո ԹեՀրանից Հեռադրով Թավրիղի ւաչււաններին կարդադրություն իջեցրեց չդիմադրել ցարական ղորքերին: Թավրիղից մի չարք դաչնակցական դործիչների Հեռանալուց Հեւո Նիկոլ Դումանը դւավ, որ այնւեղ ն առՀասարակ Պարսկասւանում իր մնալն այլնս անիմասւ է: Նա կարողացավ

անւորձանք դուրս դալ քաղաքից. նախ դնաց Մուժամբար, աւա Սալմասւի վրայով անցավ Վան: Նրա Հեւ էին Սւեւան Թադնոսյանը (Սամսոն խան) ն որոչ մարւական ընկերներ∗:

ԴՅՈՒՑԱԶՆԱՊԱՏՈՒՄի ՎԵՐԶիՆ ԱՐԱՐԸ:

ԵՓՐԵՄի ՄԱՀԸ ԵՎ ՀՈՒՂԱՐկԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Վերը մենք կանդ առանք այն ւեղում, երբ խոսք էր լինում Սալար Դովլեի բանակի ղորամասերից մեկի Հեւ սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Ֆարման Ֆարմայի դլխավորած ջոկաւի ընդՀարման ժամանակ վերջինիս կրած ւարւության մասին: ՆաՀանջելով դեւի Համադան, Ֆարման Ֆարմայի ջոկաւն այնւեղից ոչ Հեռու Հանդիւեց Քեռու ջոկաւին: 1912 թ. Հունվար-ւեւրվարին Հյուսիսային Պարսկասւանում երկու կողմերը ւաւրասւվում էին վճռական դործողությունների, որոնք վերսկսվեցին դարնան բացվելուն ւես: Նախկինի նման, Սալար Դովլեն իր բաղմաքանակ Հրոսակախմբերով ւււվում էր ողջ Հյուսիսային Պարսկասւանով մեկ: Նա ավելի Համարձակ էր դարձել, քանի որ ԹեՀրանի կառավարությունում ուներ դաղւնի Համակիրներ, իսկ ռուսական դրավման իչխանությունները նրա առջն որնէ արդելք չէին Հարուցում: ԱՀա՛ այս Համարյա անՀուսալի վիճակում Եւրեմը լարում էր ուժերը ՀակաՀեղաւոխության Հիմնական ուժը՝ Սալար Դովլեի ղորքը ջախջախելու Համար: Աւրիլի 25-ին Եւրեմը Քեռու Հեւ ԹեՀրանից ռաղմադաչւ դուրս եկավ: Մեկնելուց առաջ ողջերթի Հավաքված մի խումբ ընկերների ներկայությամբ նա իր Հեծյալ մարւիկներին դիմեց Հեւնյալ խոսքերով. ∗

Սիմոն Վրացյանը սխալմամբ դրել է, թե Նիկոլ Դումանը Պարսկասւանից Հեռացել է 1910 թվին (ւե՛ս Սիմոն Վրացեան, կեանքի ուղիներով. դէւքեր, դէմքեր, աւրումներ, Հաւ. Բ, էջ 184):

«- Տղե՛րք, դուք լաւ ւիւի իմանաք եւ խորաւէս ւիւի դիւակցէք, որ այդւէս ւաւրասւ, ղէն ու ղրաՀով մաՀւան դէմ ենք դնում: Յայւնի չէ ռաղմի դաչւից մեղնից ո՛վ կարող է վերադառնալ եւ ո՛վ այնւեղ մնալ: Ուսւի, ւարղ ասում եմ ձեղ, ով վախենում է մաՀից, ով չի ցանկանում «ներկայ ւայմաններում աւելորդ ւեղը մեռնել», վերջաւէս ով ձանձրացել է Հայդուկի կեանքից, թող, Հէնց այսւեղ, կռւի դաչւ մեկնելուց առաջ, առանց քաչւելու, ղէնքերը ցած դնի եւ դնայ, իր Համար Հանդիսւ աւրի: Ոչ ոք նրա առաջը չի առնի: Բայց Հակառակ դէւքում - կռւի չրջանում ով թիկունք ցոյց ւայ, անմիջաւէս, ւեղն ու ւեղը դնդակի ղոՀ կը դառնայ ...»1: Ողջերթի մասնակիցներից մեկը Հեւադայում վերՀիչել է. «Մարւիկները սկսեցին քրթմնջալ, աւա բացարձակ իրենց դժդոՀութիւնը յայւնեցին նրա այդ արւայայւութեան Համար: Այդւեղ՝ աւելի եւս Համողւած, որ դասալքութեան քարողը ոչ մի աղդեցութիւն իսկ չի դործել իր ւղաների վրայ, ձին առաջ քչեց: Եւ ւղաները «ուռայով» Հեւեւեցին նրան: Գնաց եւ այլեւս չվերադարձաւ ...»2: Սալար Դովլեի ղորքի Հեւ առաջին խոչոր ընդՀարումը ւեղի ունեցավ Լարիջանում: ԳաՀընկեց չաՀի եղբայրն ամրացված դիրքերում կոււակել էր Հիմնականում քրդերից բաղկացած իր ամենամարւունակ ուժերին: Մուենալով Սալար Դովլեի դիրքերին, Եւրեմը, առանց իրավիճակը Հանդամանորեն ուսումնասիրելու, աւրիլի 27-ի լույսը դեռ չբացված, իր մարւիկներին ւարավ դրոՀի: Անսւասելի Հարվածից առաջին ւաՀին չչմած քրդերը կարողացան ուչքի դալ ն կաւաղի դիմադրություն ցույց ւալ, բայց, ի վերջո, ընկրկեցին ն, ռաղմադաչւում թողնելով մեծաթիվ սւանվածներ ու վիրավորներ, ցրվեցին ւարբեր ուղղությունների վրա: Եւրեմի ձեռքն ընկավ մեծաքանակ ռաղմա-

Յ. էլմար, Եւրեմ, էջ 570-571: Նույն ւեղում, էջ 571:

վար, այդ թվում Ֆարման Ֆարմայի կառավարական ղորքերից խլված թնդանոթները: Սալար Դովլեի դեմ Լարիջանում ւարած մեծ Հաղթանակից Հեւո Եւրեմի ղորքը չարունակում էր կռիվը՝ ջախջախելու Համար նրա առաջաւաՀի Հրամանաւար Մոջալլալ Սոլթանի ղորամասը: Բուռն ընդՀարումը ւեղի ունեցավ Համադանից 15-20 կմ Հեռավորության վրա դւնվող ԲաՀար դյուղի մուերքում՝ Սուրիջե դյուղի ւարածքում: Մայիսի 6-ի առավույան ժամը 5-ին Եւրեմն իր ֆիդայիների Հեւ դուրս է դալիս ԲաՀար քաղաքամերձ դյուղից ն առավույան ժամը 10-ին մուենում է լեռների սւորուին: Այսւեղ նա Հանդիւում է Հակառակորդի առաջաւաՀ ջոկաւներին, որոնք կարճ դիմադրությունից Հեւո ւախչում են դեւի Սուրիջե դյուղը: կեսօրին մու Եւրեմին մուեցավ 80 ւարսիկ կաղակ, իսկ կեսօրից Հեւո, ժամը երեքն անց կեսին՝ 500 բախւիար ն Եւրեմի ֆիդայիների Հեւ չարժվեցին Սուրիջեի վրա: Այդ դյուղը բնական ամրությունների վրա էր, «վւանդաւոր դիրք ունէր ... եւ բոլոր ծակ ու ծուկերէն անընդՀաւ կը կրակէին մեր վրայ»1,ւաւմել է Եւրեմի կառաւան Գրիչը, որն այդ ւաՀին Հրամանաւարի կողքին էր: Մու 300 քրդեր մւնելով դյուղում դւնվող Հին ղալայի (բերդ) մեջ, որոչել էին մինչն վերջ դիմադրել: ԱրՀամարՀելով կարկոււի նման ւեղացող դնդակները, Եւրեմն իր մի քանի ընկերներով դիմում է դեւի բերդի աչւարակներից մեկը, ուր ամրացել էին Հակառակորդի ղինյալներից 25-30 Հոդի ն անդադար կրակում էին2: Եւրեմի կողքին սւանվում է մասնադիւությամբ բժիչկ, Հեղաւոխության դործին անմնացորդ նվիրված ւարսիկ ԶոՀրաբ խանը3: Նիկոլ անունով խմբաւեւը ւորձում է վերցնել մարւական ընկերոջ դին, բայց ինքն էլ սւանվում է: Եւրեմի կողքին մնացել էր վերը նչված Գրիչը, որը Հրա1

Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 299: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 103, 17 մայիսի 1912 թ.: Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 300:

մանաւարին խնդրում է, ասելով. «Հայրի՛կ∗, մի՛ դնա այնւեղ, վւանդաւոր է»1: Բայց Եւրեմն ուչադրություն չի դարձնում ն նեւվում է դեւի մարւական ընկերոջ՝ ԶոՀրաբի դիակը: իսկ բերդի աչւարակից չարունակվում էր անդադար կրակը: Դեռ դիակին չՀասած, թչնամու դնդակներից մեկը խոցում է Հերոսի ճակաւը: ՄաՀը վայրկյանական էր: Դա 1912 թ. մայիսի 6 (19)-ի երեկոյան էր, ժամը 4-ն անց 20 րուեին: Վերջ դւավ Հայ ժողովրդի քաջակորով ղավակներից մեկի ալեկոծ կյանքը՝ նրա արւասովոր բեղուն դործունեության դադաթնակեւին, նրա կորովի ամբողջական ւթթումի չրջանում: Եւրեմի մու դւնվող մարւիկներն անմիջաւես վերցնում են դին ն Հեւ ւանում: Հերոսի անչնչացած մարմնի չուրջ Հավաքվում են մարւական ընկերները ն ուխւում վրեժխնդիր լինել: Քեռին մի խումբ կւրիճներով մրրկարչավ խոյանում է դեւի աչւարակ: կաւաղի դրոՀով նրանք խուժում են ներս, կուորում քրդերի մեծ մասին, իսկ ղենքերը վար դրած մի քանիսին դուրս են բերում աչւարակից ն Հրացանաղարկ անում: Աչւարակի դրավման դործողության ընթացքում ղոՀվել էր Հեղաւոխական վեց մարւիկ՝ չորս Հայ ն երկու ւարսիկ: Երբ բերդն ու դյուղն ամբողջովին դրավված էին, Եւրեմի դիակի չուրջն է խմբվում ամբողջ ղորքը: Մարւիկները ողբում են անդառնալի կորուսւը: ԶոՀված Հրամանաւարի ւարսիկ ղինվորները նրա դիակի մու Ղուրանի վրա երդվում են, որ թչնամուց վրեժ լուծելու Համար կռվելու են մինչն արյան վերջին կաթիլը: Նրանք իրենց ղայրույթն ամենից առաջ թաւում են 300-ից ավելի դերիների վրա՝ կուորելով բոլորին2: Դա քաղաքացիական ւաւերաղմներին Հաւուկ սովորական դժխեմ ւաւկերներից մեկն էր: ∗

Եւրեմին այդւես էին դիմում նրա բոլոր ղինվորները՝ Հայ թե ւարսիկ: «Հորիղոն» , ‹ 103, 17 մայիսի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

ՆաՀաւակի դին ւանելու Համար կառավարությունը ավւոմոբիլ է ուղարկում Համադան: Սդո թաւորը, չրջաւաւված ղինվորներով, ուղղություն է վերցնում դեւի ԹեՀրան: Եւրեմի մաՀից անմիջաւես Հեւո կառավարությունը նրա ւոխարեն ղորքերի Հրամանաւար է նչանակում Քեռուն: Հերոսի դին դեռ ԹեՀրանի ճանաւարՀին էր, երբ լուր Հասավ, թե Մոջալլալ Սոլթանի 3000 Հոդուց կաղմված ՀակաՀեղաւոխական ղորքը դալիս է իր Հրամանաւարից ղրկված սաՀմանադրական ղորամասի վրա: Շոււով թչնամին Հայւնվում է ն ղորամասը մւնում է մարւի մեջ: Մայիսի 8-ին Հեղաւոխական մարւիկները Քեռու դլխավորությամբ ջլաւում են Հակառակորդին, իսկ Հաջորդ երկու օրերին ջարդում նրա դլխավոր ուժերը Ղորվայում ն Դիղայում: կռվի դաչւից Հաղիվ ճողուրելով, Մոջալլալ Սոլթանն աղաւվում է դերվելուց1: ԱյնուՀեւն Քեռու ղորքը դրավում է Սալար Դովլեի որջը Համարվող Քանքավարը, իսկ Հակառակորդի ղորքի մնացորդները ցրվում են ղանաղան կողմերի վրա2: Փախուսւ ւալով, ՀակաՀեղաւոխականները կռվի դաչւում թողնում են 300 սւանված ն 150 վիրավոր, դերի է ընկնում 200 Հոդի, Հաղթողների ձեռքն է անցնում 400 ձի ն մեծաքանակ ռաղմամթերք: Զդալի կորուսւներ է ունենում նան Հեղաւոխական ղորքը. ղոՀվել ն վիրավորվել էին 300 մարւիկներ3: Թեն ոչ քիչ կորուսւների դնով, այնուամենայնիվ կառավարական ղորքը կաւարել էր Եւրեմի դիակի վրա ւված իր խոսւումը: Ֆարման Ֆարմայի կառավարական ղորքը օդնության Հասավ այն ժամանակ, երբ կռիվն արդեն Հասել էր վախճանին4: Սալար Դովլեն, որ ընդամենը երկու չաբաթ առաջ ւայլուն Հաղթանակ էր ւարել սաՀմանադրական Ֆարման Ֆարմայի նկաւմամբ ն այլնս աւաՀով էր Համարել իր անարդել մոււքը

Մանրամասն ւե՛ս АВПР, ф. Персидский стол, д. 3836, л. 7. Տե՛ս «Արչալոյս», ‹ 1, 15 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 103, 17 մայիսի 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 98, 10 մայիսի, ‹ 104, 17 մայիսի 1912 թ.:

ԹեՀրան, այժմ սւիւված էր նաՀանջել: իսկ դա նչանակում էր, որ ջուրն է ընկնում ՄաՀմեդ Ալիին վերսւին դաՀ բարձրացնելու ծրադիրը: Եւրեմի դիակը մայիսի 9-ին Հասնում է ԹեՀրան: իրենց ընկերոջ կորուսւը ծանր էին ւանում Սարդար Ասադը (Ալիղուլի խան Բախւիարի), ՍիւաՀդարը (ՖաթՀոլլաՀ խան), Նասր օլ Մոլքը ն նաՀաւակի բոլոր ղինակիցները: Զէ՞ որ 1909 թ. սկղբներից մինչն իր վախճանը նա եղել էր ւարսկական սաՀմանադրության ոդին, նրա նվիրյալ ւաչււանը, երկրում ծավալված քաղաքական ն ռաղմական դործողություններին ւոն ւվողը: Թաղմանը մասնակցելու Համար երկրի ւարբեր ծայրերից ԹեՀրան էին դալիս ղինվորական ու Հասարակական բաղմաթիվ դործիչներ: Գալիս էին նան արւասաՀմանից: Եւրեմի ամենաՀարաղաւ ընկերներից մեկը՝ բախւիարների ցեղաւեւ Սարդար ԲաՀադուրը (Սարդար Ասադի որդին), որը դւնվում էր երկրից դուրս, սւանալով Հերոսի մաՀվան լուրը, չւաւ վերադառնում է Պարսկասւան: Եւրեմի՝ Բեռլինում դւնվող կինը՝ ԱնաՀիւը, անմիջաւես ուղնորվում է ԹեՀրան՝ նախօրոք խնդրելով ամուսնու դին չՀանձնել Հողին՝ մինչն իր ժամանումը1: կառավարությունը Հանդես եկավ Հայւարարությամբ, ուր ասված էր, որ Եւրեմի մաՀը մեծ Հարված է երկրի սաՀմանադրական կարդերին: Միաժամանակ՝ սուդ Հայւարարվեց: Համաձայն ՀրաՀանդի՝ ւակվել էին մայրաքաղաքի ւեւական թե եվրուական բոլոր Հասւաւությունները, դադարեցված էր ձիաքարչի ն կառքերի երթնեկությունը, ւակվել էին խանութները, դւրոցներն արձակվել էին երկու օրով: Փողոցներ դուրս եկած բաղմաՀաղար մարդիկ դառնորեն ողբում էին Հերոսի վախճանը: Եւրեմի կորուսւն անդարմանելի էր ւարսկական Հեղաւոխության Համար: Զէ՞ որ նա երկրում Հասւաւվող սաՀմանադրական իրավակարդի անսասան ւաՀակն էր՝ Հանդուդն ու

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 103, 17 մայիսի 1912 թ.:

ինքնամոռաց: Այդ իրավակարդի Հաղթանակի Հանդեւ ունեցած մչւավառ Հավաւով, նույնիսկ ամենաւադնաւալի ու ամենաանՀուսալի ւաՀերին, իր Հսկայական Հմայքով նա ոդի էր ներչնչում չրջաւաւին, մարդկանց իր Հեւնից ւայքարի ւանում: ՊաւաՀական չէ, որ մեջլիսի ակնառու անդամ, քննադաււաւմադիր ն մոլեռանդ մուսուլման Սեյիդ Հասան Թաղիղադեն դրել էր. «իմ կարծիքով՝ Եւրեմը մի անձնաւորութիւն էր, որի նմանը չկար ամբողջ Պարսկասւանում: Այս արւայայւութիւնը, Հաւանաբար, իմ մուսուլման Հայրենակիցներին կարող է դիւրեկան չլինել. այնուՀանդերձ ւիւի ասեմ, որ Եւրեմին չի կարելի Համեմաւել ոչ ոքի Հեւ...»1: Բնական է, որ Եւրեմի մաՀը ուրախությամբ ընդունեցին Պարսկասւանի ՀակաՀեղաւոխական ուժերը, այդ թվում Հեղաւոխության Հնոցներից մեկում՝ Թավրիղում: Այսւեղի Հարուսւ մուսուլմանները, որոնք առավել ւուժել էին Հեղաւոխությունից, Հանդիսավոր Հավաքներ էին դումարում, մեկ-մեկու աչքալուսանք ւալիս2: Եւրեմի Հարաղաւների ցանկության Համաձայն՝ նրա աճյունը ւեւք է ամւուվեր Հայոց Հայկաղյան-Թամարյան դւրոցի բակում: Հերոսի Հուղարկավորությունը ւեղի ունեցավ 1912 թ. մայիսի 10-ին, Հեւմիջօրեի ժամը 4-ից սկսած: «Հորիղոն» թերթի ԹեՀրանի թղթակիցն այսւես է ներկայացրել թաղման ծեսը: Թաւորը կաղմված էր Հեւնյալ կարդով. առջնից երեք խմբերով դնում էին ղինվորները, ոսւիկաններն ու ժանդարմները: Նրանք բոլորը սն թնկաւերով էին, իսկ Հրացանների ւողերին ծաղկեւնջեր էին ամրացրել: Հեւնում էր ռաղմիկի՝ դաւնեւսակով երիղված մեծադիր նկարը, որին Հաջորդում էին երկչար ւսակները, աւա՝ ամբողջովին սներ Հադած կանանց խմբերը: Եւրեմի ղենքերը կրող նրա ձիու Հեւնից ւանում էին ծաղիկներով ւարուրված դադաղը՝ դրված կառա1 Մեջբերված է՝ Բաբդէն եւ Սեդա Բալեան Տէր-Յակոբեան, Պաւմութիւն իրանաՀայերի, էջ 73: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 99, 11 մայիսի 1912 թ.:

վարության ուղարկած վեց ձիեր լծած թնդանոթ-ձիակառքի վրա: Արձակելով ձիերին, ղինված Հայ մարւիկներն իրենք էին լծվել դիակառքին ն քաչում էին ծանր քայլերով: Ձիակառքից Հեւո դալիս էին թաղման կաղմակերւիչ Հանձնախմբի անդամները՝ կրծքերին խւած կարմիր-սն երիղներով, աւա ն՝ Հասարակությունը: Ամենից վերջում բախւիար ձիավորների խումբն էր՝ Սարդար Ասադի որդիներից ՄաՀմեդ խանի առաջնորդությամբ1: Թաւորը նախ թեքվում է դեւի նչանավոր Լալաղար ւողուան, որի մեջւեղում սւասող ւարսիկ կաղակների դնդի սւաները դիակառքին ւաւիվ ւալուց Հեւո միանում են սդակիր բաղմությանը: Հեւնյալ կանդառը եղավ Թուխանեում՝ նաղմիեի (ոսւիկանության) չինության առջն, ուր թնդանոթի երեք կրակոցից Հեւո ոսւիկանության անունից ելույթ ունեցավ Միրղա Հասան խանը: ԱյնուՀեւն թաւորն անցնում է Ալաա Դովլե ւողուայով ն ժամը 6-ին Հասնում ամբողջովին սներով ծածկված Հայկական դւրոցը: Առաջ է դալիս եկեղեցական դասը ն դադաղն առաջնորդում է դեւի դւրոցի բակում ւաւրասւված դամբարանը: Այդ ամբողջ ճանաւարՀին ւների լուսամոււները, ւաւչդամբները, Հարթ կւուրները լցված էին Հոծ բաղմությամբ: Հուղարկավորությանը ներկա էր ամբողջ նախարարական կաղմը, ինչւես նան Մոմթաղ Սոլթանը (չաՀի խնամակալ Նասր օլ Մոլքի կողմից), ՍիւաՀդարը, նրա որդին ն եղբորորդիները, ՍաՀաբը իխթիարը, Մոսթեչար Դովլեն, Սարդար Ասադի որդի ՄաՀմեդ խանը, մեջլիսի նախադաՀ Մոըթամըն օլ Մոլքը (իսկական անունը՝ Միրղա Հոսեյն խան), Մուչիր Դովլեն, Նավվաբը (իսկական անունը՝ Հոսեյն-ղուլի խան), բաղմաթիվ Հին ու նոր ւալաւականներ ու երնելիներ: Այդւեղ էին օւարերկրյա բոլոր դեսւանները, դիվանադեւներ, խորՀրդականներ, կառավարիչներ, միսիոներներ, Հայկական, ռուսական, եվրուական թերթերի բաղմաթիվ աչխաւակիցներ: Պարսիկների կողմից դամբանական է ասում Վայեղին՝ ցույց ւալով Եւրեմի ամբողջ մեծությունը, նրա մաՀը ներկայացնելով

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 114, 31 մայիսի 1912 թ.:

որւես ծանրադույն կորուսւ Պարսկասւանի աղաւադրական չարժման Համար, մեծ Հարված սաՀմանադրությանը, որի ջերմ ու Հեւնողական ւաչււանն էր Հանդուցյալը: Աւա նա ներկաներին Հիչեցնում է ողջ իրանի Համար Հերոսի կաւարած անմոռանալի դործերից մի քանիսը: 1) Եւրեմի, նան ՍիւաՀդարի առաջաւաՀ դնդի ջանքերի չնորՀիվ, կարելի եղավ (1909 թ. Հուլիսի առաջին օրերին) դաՀաղուրկ անել ՄաՀմեդ Ալի չաՀին ն Պարսկասւանում վերականդնել սաՀմանադրական կարդը, 2) Հերոսը մեծ դաս ւվեց ՄաՀմեդ Ալիի ձեռքին դործիք դարձած չաՀսնաններին, որոնք ւորձում էին վերականդնել Հին կարդերը երկրում, 3) Նա ւառավոր Հաղթանակ ւարավ Սարդար Արչադի մեծաթիվ բանակի դեմ, որի չնորՀիվ կարելի եղավ ւաՀւանել երկրի դեմոկրաւական կառավարությունը, 4) Խիղախ Հայորդին ծանր դաս ւվեց Սալար Դովլեին, որը խույս ւալով ւախավ ու աւասւանեց Լուրիսւանի լեռներում, որւեղ, սակայն, կարողացավ ղորք Հավաքել ն «ւեւության մեջ կարդուկանոն վերականդնելու Համար» ւաւրասւվում էր արչավել ԹեՀրանի վրա, բայց Եւրեմի Հարվածներից այս անդամ էլ, ամոթաւարւ եղավ, թեն այդ Հաղթանակը չաւ թանկ նսւեց դյուցաղնի վրա, 5) Եւրեմը կանոնավորեց անկաղմակերւ վիճակի մեջ դւնվող ւարսից ոսւիկանությունն ու ժանդարմերիան, ամուր կարդուկանոն մւցրեց մայրաքաղաք ԹեՀրանում, 6) կյանքի վերջին ամիսներին Հերոսը ւոխել էր իր վերաբերմունքը ռուսների նկաւմամբ, դա դարձնելով ավելի Համբերաւար, ավելի բարեկամական, միաժամանակ աղդում էր կառավարության ն մեջլիսի, ինչւես նան ՀՅ դաչնակցության Հեւ դաչինք սւեղծած դեմոկրաւական կուսակցության վրա՝ Հրաժարելու Հակառուսականությունից, մի բան, որ բխում էր ողջ Պարսկասւանի չաՀերից: Վայեղին իր խոսքը վերջացնում է չեչւելով, որ Եւրեմի արյան ամեն կաթիլից ծնունդ են առնելու անձնաղոՀ նոր մարւիկներ, որ Պարսկասւանի բոլոր ժողովուրդները, առանց աղդի խւրության, իրենց Հիչողության մեջ ւաՀելու են նրա թանկադին Հիչաւակը1:

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 114, 31 մայիսի 1912 թ.:

Աւա Հրաժեչւի խոսքով Հանդես են դալիս Հայ դործիչներ Ա. Գրիդորյանը, Հաջիյանը, Ն. Աղբալյանը, որոնք ւարբեր կողմերից վեր են Հանում մեծ Հայորդու արժանիքները: Աղբալյանն ասում էր, որ Հանձին Եւրեմի՝ ւարսկական Հեղաւոխությունն ունեցավ մի խոչոր անՀաւականություն, մի մեծ Հերոս, որն առաջ մղեց այդ Հեղաւոխությունը: Նա բարձրացավ բացառաւես իր անՀաւական ձիրքերի չնորՀիվ՝ դառնալով ւարսիկ ժողովրդի աղդային Հերոս: Համադանի Հայ Հասարակության կողմից խոր վիչւ է ւոխանցում մեջլիսի Հայ ւաւդամավոր Հովսեւ Միրղայանը, ՀՅԴ Վրեժի (Թավրիղի) ն ՇաՀասւանի (ԹեՀրանի) կենւրոնական կոմիւեների անունից Հանդես է դալիս Սւեւան Սւեւանյանը (Բալաջան) ն Եւրեմին բնութադրում որւես անձնաղոՀ Հեղաւոխականի, որը միչւ ւաւրասւ է եղել կյանքը ղոՀաբերել աղաւության դաղաւարների Հաղթանակի Համար: Եւրեմը դարձել է ւարծանքը ւարսկաՀայերի, որոնք խոր սուդ են աւրում նրա մաՀվան առթիվ: Բոլորի խոսքերի իմասւը մեկն էր՝ Եւրեմը Հասարակ մաՀկանացուի ծադումից, աղաւության ու արդարության Համար ւայքարի ւարղ ղինվորից բարձրացավ դեւի ժողովրդական Հերոսացում: Գաղաւարի նվիրյալ՝ աՀա՛ Հեղաւոխականի դիւակցական ողջ կյանքի խորՀուրդը առաջին օրվանից մինչն իր ցավալի նաՀաւակությունը: Տարաժամ լինելու ւաւճառով դադարեցվում են ելույթները: Ժամը 7-ին, Համաղարկերի ուղեկցությամբ, դադաղն իջեցվում է դերեղման: Եւրեմի թաղումից Հեւո էլ մի քանի օր չարունակ Հուղարկավորության կարդադրիչ Հանձնախումբը Պարսկասւանի ւարբեր ւեղերից ն արւասաՀմանյան երկրներից ցավակցական Հեռադրեր ու նամակներ էր սւանում: ԹեՀրանի դերմանական դեսւանաւան ցավակցական նամակում ասված էր. «Այն ցաւալի կորուսւը, որ Պարսկասւանն ունենում է յանձին Սարդար Եւրեմ խանի, իրաւամբ ամենամեծ սուդ է ւաւճառել: ... Այն Հաւաւարիմ ծառայութիւնը, որ Հանդուցեալն արել է կառավարութեանն ու երկրին՝ Պարսկասւանի աւաՀովութեան եւ անդորրութեան ւեսակէւից, արդէն Պարս735

կասւանի ւաւմութեան էջերին են ւաւկանում: Եւ անձնւիրութեան այն անմոռանալի օրինակը, որ յանուն Հայրենիքի եղած իր Հերոսական մաՀով ււել է իր Հայրենակիցներին, աչխարՀի վրայ ամէն մարդու եւ ղինւորների Համակրանքն է դրաւել: Թող այդ ընդՀանուր Համակրութիւնը, որւէս մի մխիթարանք, ամոքի վիչւը Հանդուցեալի այրու եւ ընւանիքի, որոնք այսւէս յանկարծօրէն եւ անդութ կերւով խոր սդի մէջ ընկան: ի դիմաց դերմանական կայսերական դեսւանաւան չարժէ-դ’աֆերի" եւ ւաչւոնյաների՝ առաջին թարդման (սւորադրութիւն)»1: Հուղարկավորության Հանձնախմբի անդամներն սւանում էին նան չաւ ուրիչ նամակներ՝ վչւակցության ղեղուն արւաՀայւություններով ն մխիթարանքի ղդայուն չեչւերով: Դրանցից մեկում մի ամերիկացու Հեւնյալ ւողերը դիւուկ էին բնորոչում մեծ Հայորդու դործունեության իմասւը. «Եւ մենք ցաւում ենք, որ Հայ աղդը, այսւիսով, ղոՀում է նորից մի քաջ եւ ոչ եսասէր կեանք ՀամաչխարՀային աղաւութեան դաւին ...»2: 1912 թ. վերջերին ՀՅ դաչնակցության Հրաւարակությամբ կ. Պոլսում լույս ւեսավ «Սդաւսակ Եւրեմին» Հոդվածների ժողովածուն՝ նվիրված Հերոսի Հիչաւակին: Այնւեղ ցավի ու աւսոսանքի խոր ղդացումով Հանդես էին եկել մի չարք նչանավոր Հայեր: ԱՀա՛ նրանցից երեքի խոսքից ւաւառիկներ. «Սուդ մը չէ այս մաՀը. աւելի մեծ բան մը որ անուն չունի - ծերունի եւ դողդոջուն Արեւելքի վերջին մարող լոյսը»3,- դրում էր Գրիդոր ԶոՀրաւը: «Հերոսը» վերնադրով Հոդվածում Ավեւիք իսաՀակյանը դրում էր. «Նրա ծննդավայրը Արցախ-Սիւնեաց աչխարՀն է, քաջերի այդ օրրանը, որ միչւ բարձրադլուխ է եղել Համաւարած սւրկութեան մէջ, այդ անմաւո՛յց լեռներն ու դժար կաւանները, ուր թաւառում է Դաւիթ բէկի ոդին: ... Աւա՛ղ, ոչ մի թռչուն չի մնում իր թռիչքի բարձրութեան "

Գործերի Հավաւարմաւար: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 114, 31 մայիսի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: «Սդաւսակ Եւրեմին», էջ 11:

վրայ, եւ ընկաւ Եւրեմը, Հերոսների Հերոսը, ընկաւ աղաւութեան բարձունքին վրայ, ընկաւ աղաւութեան Ասւծու ձեռքերի վրայ... Փառաւո՛ր կեանք, ւառաւո՛ր վախճան ...»1: ԱՀա՛ ն Սիամանթոյի Հոդվածից նրա մի քանի խոսքերը. «Հւարւութեամբ Հասւաւենք յոյն ւիլիսուային այն խօսքը, թէ՝ «Մարդը ամէն բանի չաւն է»: Եւ յաղթականօրէն Եւրեմը՝ Հայութեան այսօրուայ Հոդիին չաւանիչն եղաւ»2: Ամիսներ չարունակ Հայկական թերթերը ււադրում էին Հոդվածներ ն Հուչեր Հերոսի մասին, ընթերցողին ներկայացնում նրա կյանքի ու դործունեության դրվադները: «Հորիղոնը», «Մչակը», «Աղաւամարւը», «Ասւարէղը» դնաՀաւում էին նրա բացառիկ ծառայությունը ւարսկական Հեղաւոխությանը ն Հայ անունին: Դեռնս Եւրեմի կենդանության օրոք «Ասւարէղը» նրան Համարում էր ողջ Հայ աղդի ւարծանք3, ւալիս էր նրա կյանքի մանրամասն վերլուծությունը4: «Մչակը» դրում էր. «Անւարակոյս Եւրեմի սւանուելը չաւ ցաւալի է բոլորի Համար: Առանց կուսակցական Հանդամանքի վերադրելու, ւիւի խոսւովանել, որ նա իր դործելակերւով Պարսկասւանին լաւաւէս ծառայեց եւ միչւ ւաւիւ կարող է բերել Հայերին»5: Հերոսի մաՀվանն անդրադառնում ն նրա կաւարած դործերն արժեքավորում էին նան օւար մամուլի օրդանները, քաղաքական ու Հասարակական դործիչներ: Նրանք բոլորը միակամ ու միակարծիք էին. աղաւության ւայքարի ղորավարը մի անՀաւականություն էր, որ ներառել էր մի ամբողջ չարք բարձրադույն Հաւկանիչներ ու արժանիքներ՝ քաջություն, Հարցասիրություն, ւորձառություն, օրինավորություն, բարեսրւություն...

«Սդաւսակ Եւրեմին», էջ 12: Նույն ւեղում, էջ 20: Տե՛ս «Ասւարէղ», ‹ 201, 14 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 203, 204, 205, 206, 1912 թ.: «Մչակ», ‹ 104, 17 մայիսի 1912 թ.:

Վերը Հիչաւակած ամերիկացի ւնւեսադեւ Մորդան Շուսւերը, որը Հրավիրվել էր Պարսկասւան՝ երկրի ելնմոււը Հավասարակչռելու ն ամուր Հիմքերի վրա դնելու Համար, ԱՄՆ վերադառնալուց Հեւո այնւեղ Հրաւարակած «Պարսկասւանի խեղդամաՀությունը» դրքում Եւրեմին ւվել է Հեւնյալ բնորոչումը. «Նա ընդունակ էր դրաւելու մարդկանց եւ վասւակելու նրանց Հաւաւարմութիւնը: կրթութիւնը սաՀմանաւակ էր, բայց ւաղանդաւոր էր, ունէր արւակարդ ղինուորական Հմւութիւն եւ անվՀաւ քաջ էր: Նրա ձեռքում էր դւնւում [Պարսկասւանի] սաՀմանադրական կառավարութեան ւրկութիւնը»1: Սարդար Արչադի ն Սալար Դովլեի դեմ ւարած Հաղթանակները նկարադրելիս Մորդան Շուսւերը նկաւում էր, որ դրա Համար «սաՀմանադրական կառավարութիւնը ւարւական է միայն Եւրեմի Հմւութեանը, կորովին եւ արիութեանը: Երբ նա ԹեՀրան վերադարձաւ, ւառլամենւը նրան նուիրեց դոՀարաղարդ մի սուր եւ նչանակեց բանակի Հրամանաւար»2: ՀակաՀայ Հակումով “Новое Время” թերթն ընդդծում էր, որ Եւրեմն անջնջելի Հեւք է թողել Պարսկասւանի 1905-1912 թթ. Հեղաւոխության ւաւմության մեջ: Եւրեմի մաՀախոսականում թերթը ւալիս էր Հերոսի անՀաւականության ն դործունեության Հեւնյալ բնութադիրը. «Եւրեմին մուիկից ճանաչող մարդկանց կարծիքով՝ նրա կրթությունն այնքան էլ բավարար չէր, բայց նա ուներ արւակարդ բնածին խելք, բնածին ւակւ, անընկճելի կամք ու անձնուրաց քաջություն: Նա նան չաւ արադ Հասկանում էր մարդկանց ն ունակ էր նրանց ուղղորդելու կենդանի դործի: Եւրեմը բնածին քաղաքադեւ էր, դիվանադեւ ու ռաղմադեւ: Նա վասւակեց ղարմանալի կարիերա. երեք ւարվա ընթացքում Հասավ մինչն ռաղմական ամենաբարձր՝ սարդարի կոչման ու ոսւիկանաւեւի՝ դրեթե նախարարի դերին ու դործառույթներին: Դա բացաւրվում է ոչ միայն Պարսկասւանում նրան ուղեկցած Հաջողությամբ, այլն բնածին

Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 2 (313), ւեւրվար, 1952, էջ 98: Տե՛ս նույն ւեղում:

ւվյալներով, որոնք նրան վերջին թադավորության ամենանչանավոր դեմքերից մեկը դարձրին»1: Ռուսական մի ուրիչ թերթ՝ "Русское Слово"-ն, «Եւրեմի Հավաւամքը» վերնադրով Հոդվածում նրան բնութադրում էր «խորՀրդավոր», «առեղծվածային» բառերով2: «Եւրեմին դիւէին ամէնքը,- դրում էր թերթը,- եւ ոչ միայն Պարսկասւանում: Նրա անունը կաւուած է այդ երկրի վերջին ւարիների ւաւմութեան Հեւ այնւէս, ինչւէս կաւուած են ֆրանսիական յեղաւոխութեան ւաւմութեան Հեւ Միրաբօի եւ Ռոբեսւիերի, Մարաւի եւ Դանւոնի անունները: Եւրեմի մաՀուան լուրը չաւ ղօրեղ աղդեցութիւն դործեց Պարսկասւանի վրայ: Յանձին Եւրեմի Պարսկասւանը կորցնում է միակ մարդուն, որ կարողանում էր ջախջախել կեղեքիչ եւ աւաղակ խաներին, այլ եւ Հալածել Պարսկասւանի դաՀը ձեռք բերել կամեցողներին»3: Պարսկական Հեղաւոխության մեջ Եւրեմի անդնաՀաւելի դերի անկեղծ դնաՀաւականը նույնիսկ Հնչել է դեռաւի չաՀի ռուս դասւիարակ, միաւեւության ջերմ կողմնակից կ. Սմիրնովի չուրթերից: Նա դրում էր, որ ւարսկական չարժման ամենախոչոր դեմքը Եւրեմն էր, որ նա նան «ամբողջ դործի Հոդին էր»4: Եւրեմի ջաւադովների Հոդիները երկար ժամանակ ալեկոծվում էին այն մւքից, որ նա կռվի դաչւում ոչ թե սւանվել է թչնամու ւաւաՀական դնդակից, այլ ծրադրված քաղաքական խարդավանքների ղոՀ է դնացել: Շաւերը չէին կասկածում, որ եթե նա սւանված չլիներ, աւա միննույնն է, երկու (ռուսական ու անդլիական) կառավարությունների ներկայացուցիչները նրա կործանման այլ միջոցներ կսւեղծեին: Նրանք ւանել չէին կարողանում Եւրեմի կենդանի դոյությունը ն մինչն վերջ դործի դլուխ կանդնած լինելը:

“Новое Время”, 11 мая 1912 г. Տե՛ս «Դրօչակ», ‹ 5 (223), մայիս, 1912, էջ 129: Հոդվածի թարդմանությունը ւե՛ս «Մարւ» (Մոսկուա), ‹ 10, 15 մայիսի 1912 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237, վավ. 320:

Եւրեմի Հեւ ամբողջ մեկ ւարի առճակաւման մեջ եղած նույն դեմոկրաւները, Հերոսի մաՀից անմիջաւես Հեւո Հրաւարակեցին Հայւարարություն, ուր ասված էր, թե նա սւանվել է Հանելուկային Հանդամանքներում, դավաճանաբար1: Այսօր էլ, Եւրեմի ողբերդական մաՀից չուրջ մեկ դար անց, թեն քիչ Հավանական, բայց դոյության իրավունք ունի այդ վարկածը, եթե նկաւի ունենանք կյանքի վերջին ամիսներին Հերոսի ունեցած բարդ Հարաբերությունները բախւիարների ն նրանց ղեկավար անձանցից կաղմված կառավարության Հեւ: Եւրեմի նաՀաւակությունից Հեւո ռաղմական նախարարության կողմից ղորամասի ժամանակավոր Հրամանաւար կարդված Քեռին իր խմբով չարունակեց ւաչււանել երկրի սաՀմանադրական կարդը:

ԾԱՅՐԱՀԵՂ ՀԵՂԱՓՈԽԱկԱՆՆԵՐի ԵՎ

ՀԱկԱՀԵՂԱՓՈԽԱկԱՆՆԵՐի ԶիՆԱԹԱՓՈՒՄԸ ԵՎ

ԵՐկՐիՑ ԱՐՏԱՔՍՈՒՄԸ

ԽորՀրդային ւաւմադրության մեջ ռուսական ղորքերի ներկայությունը Հյուսիսային Պարսկասւանում ն Հաւկաւես Աւրւաւականում միանչանակ դիւվում էր որւես իմւերիալիսւական, ղավթողական ունձդություն այդ երկրի ն նրա ժողովրդի նկաւմամբ: Պարսկասւանում ռուսական ղորքերի այդ ներկայությունը միայն բացասական որակելն անընդունելի է, քանղի Աւրւաւականում ն Հյուսիսային Պարսկասւանի ողջ ւարածքում իչխում էին խաների ու բեկերի կամայականությունները, երբ խաղաղ բնակչության, Հաւկաւես քրիսւոնյա Հայերի կյանքն ու դույքը դւնվում էին ղանաղան, Հիմնականում թուրքալեղու, ցեղերի մչւական սւառնալիքի ւակ: Այդ ւայմաններում ռուսական ղորքերն ամեն ինչ անում էին ղսւելու ավաղակախմբերին, թույլ չւալու նրանց ասւաւակություն1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 104, 17 մայիսի 1912 թ.:

ները խաղաղ բնակավայրերի վրա, այդւիսով Հանդիսանալով այդ ւարածաչրջանում կայունության երաչխավորներ: Հյուսիսային Պարսկասւանում ռուսական ղինվորական իչխանությունների Հասւաւումն ունեցավ մի ուրիչ կարնոր Հանդամանք նս: Աւրւաւականի ն իրանյան Քուրդիսւանի «վիճելի» ւարածքներից 12 Հաղ. քառ. մղոն ղավթած1 ն դա Վանի վիլայեթի մաս Հայւարարած2 երիւթուրքական կառավարությունը, լավ Հասկանալով, որ այդ ւարածաչրջաններում ռուսների դնալով ուժեղացող ներկայությունն անխուսաւելիորեն առաջ է բերելու երկու երկրների միջն միջւեւական Հարաբերությունների կւրուկ սրացում (ինչին ինքն այդ ւաՀին ւաւրասւ չէ), սկսեց իր ղորքերը Աւրւաւականից Հեւ քաչել: իՀարկե, դրան նւասւեցին նան այդ ժամանակ Լիբիայում ն Բալկանյան առաջին ւաւերաղմում օսմանյան բանակների կրած դառը ւարւությունները: Աւրւաւականում թուրքերից աղաւված ւարածքներում անմիջաւես մւցվում էր ւարսկական ոսւիկանությունը: 1912 թ. վերջերին երկրում սւեղծվել էր ւարօրինակ իրավիճակ: Պարսկասւանի Հյուսիսը ռաղմակալած ռուսական ղինվորական իչխանությունները չաւերի Համար անՀասկանալի վարքադիծ էին դրսնորում: Հակառակ սւասածի, ռուսական ղինվորական իչխանությունները ւարւված Հեղաւոխության մասնակիցների նկաւմամբ խիսւ միջոցներ չէին կիրառում: Բանն այն է, որ ինչւես Մեծ Բրիւանիան, այնւես էլ Հաւկաւես Ռուսասւանը ւայքարում էին, որւեսղի Պարսկասւանում ւաՀւանվի միաւեւությունը, բայց առանց նախկին չաՀի ն ծայրաՀեղ աջերի: Նրանք լավ էին Հասկանում, որ դա անՀնարին կլինի, եթե չարունակվեն բռնություններն ու Հալածանքները երկրի Հեղաւոխական ուժերի դեմ, որոնք, չնայած Հեղաւոխության ասւիճանական անկմանը, ւաՀւանում էին իրենց չաւ ծանրակչիռ աղդեցությունը երկրի ժողովրդական լայն ղանդվածների վրա: Տե՛ս «Բանբեր Հայասւանի արխիվների», ‹ 1, 1974, էջ 121: Տե՛ս Скиф, Персидский вопрос, Англо-русское соглашение, его основные принципы, цели и пятилетние итоги, Москва, 1912, с. 27.

Պարսկասւանի քաղաքական կայունությամբ Ռուսասւանի մեծ չաՀադրդռվածությունը բացաւրվում էր նրանով, որ միայն այդ ւայմաններում նա կարող էր Հասնել երկրի Հյուսիսի նկաւմամբ Հեռուն դնացող իր ծրադրերի իրականացմանը, այն է՝ Հիմնականում ւնւեսական ծավալման միջոցով ասւիճանաբար ւայմաններ սւեղծել Պարսկասւանի այդ մասը ն առաջին Հերթին Աւրւաւականը ներառելու կայսրության սաՀմանների մեջ: Ռուսական ղինվորական իչխանություններն իրենց մւադրություններն ու անելիքներն աչխաւում էին իրականացնել ւարսից կառավարության միջոցով: Վերջինս, որն ինչւես նչել ենք, իր կաղմով թեքված էր աջ, ինքն էր նախաձեռնում երկրի ւարւված Հեղաւոխական չարժումը խաղաղ միջոցներով վերջնականաւես մարելու դործողություններ ն իր այդ ջանքերում սւանում էր ռուսական ղինվորական իչխանությունների լիակաւար աջակցությունը: Պարսկասւանի Հյուսիսում ռաղմական մեծ ուժեր ունենալով Հանդերձ, ռուսական իչխանությունները ւվյալ ւաՀին ւոխՀամաձայնության կողմնակից էին: Նրանք Հեւամոււ էին, որւեսղի «բարեւոխված կառավարությունը» իր քաղաքական Հակառակորդների Հեւ լեղու դւնելու մարւավարություն վարի ն «երես չւա» մինչն վերջ վարկաբեկված Ղաջար դրածո ւիրակալներին: Նման քաղաքականության վկայություններից մեկը ռուսական դրավման իչխանությունների վերաբերմունքն էր երկրում միջնադարյան կարդերի վերականդնումը երաղող մուսուլման մոլեռանդ բարձրասւիճան Հոդնորականության ն բնակչության լայն խավերի աւելությանը արժանացած նախկին ւիրաւեւող դասակարդերի առավել խորչելի ներկայացուցիչների նկաւմամբ: կ. Պոլսի «Ժամանակ» թերթում ււադրված՝ Թավրիղից սւացված թղթակցության մեջ նչվում էր, որ քաղաքի բարձրասւիճան Հոդնորականները դիմել են ւարսից կառավարությանը, ինչւես նան ԹեՀրանում Ռուսասւանի ն Մեծ Բրիւանիայի դեսւաններին՝ ւաՀանջելով ւաչւոնանկ անել չաՀի խնամակալին, ինչւես նան կառավարությունից Հեռացնել

բախւիար անդամներին ն իչխանությունը Հանձնել Սալար Դովլեին: Դիմումի Հեղինակները նան Հայւարարել էին, որ «եթէ երբեք դոՀացում չւրուի իրենց ւաՀանջներուն, այն աւեն Աւրւաւական[ը] Պարսկասւանէն ղաւուելով անկախութիւն ւիւի Հռչակէ»1: Նույն «Ժամանակը» երկու օր առաջ ււադրել էր Պեւերբուրդի Հեռադրական դործակալության Թավրիղի թղթակցի Հաղորդած Հեւնյալ ւեղեկությունը. «Այսւեղ ժողովի մը մէջ որուն մասնակցեցան մեծ թիւով անձեր, որոչուեցաւ ԴաՀլիճէն խնդրել երկրին կառավարութիւնը Սալար էւ Դօվլէի յանձնել: Մերժումի ւարադային, ւախթիարներու կառավարութեան Հրամաններուն չւիւի Հնաղանդին»2: Թավրիղում Հեւադիմականների Հակակառավարական աճող ւրամադրությունները ւոխանցվում էին Աւրւաւականի դավառների խավար ուժերին, որոնց առջնում քուրդ բեկերն ու աղալարներն էին: Թավրիղի վաճառականները դադարեցրել էին աւրանքների առաքումը նաՀանդի քրդաբնակ վայրեր, որւեղ սանձարձակ կողուոււներ էին լինում: Դրան դումարվում էր այն, որ Սոուջ-Բուլաղում ն չրջակա քրդական դյուղերում ու թաւառաչրջիկ քրդական ցեղերի չրջանում օսմանյան քարողիչները ճառեր էին ասում բալկանյան ւեւությունների դեմ երիւթուրքերի Հայւարարած սրբաղան ւաւերաղմի օդւին: Հակաքրիսւոնեական քարողչության Հիմնական կաղմակերւիչը Հայւնի ավաղակաւեւ Ղաղի Ալին էր, որը նան ղեկավարում էր մոլեռանդ Հոդնորականության դործողությունները: Աւրւաւականի Հեւադիմականները Համողված էին, որ ռուսական իչխանություններն առաջվա ւես անվերաւաՀորեն աջակից են լինելու իրենց, չենթադրելով, որ Պեւերբուրդը նկաւելիորեն ւոխել է իր վերաբերմունքը Պարսկասւանում ընթացող իրադարձությունների նկաւմամբ: Ավելին, ռուսական ռաղմական իչխանությունները, անչուչւ Պեւերբուրդի թելադրանքով, աչք էին ւակում ՄաՀմեդ Ալիի ղինված ուժերի դեմ Հեղաւոխական ջոկաւների մղած վերջին կռիվների վրա: ինչ վերա1

«Ժամանակ», ‹ 1310, 17 (30) դեկւեմբերի 1912 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 1308, 15 (28) դեկւեմբերի 1912 թ.:

բերում է նախկին չաՀի կողմնակիցների նկաւմամբ նոր կառավարության վերաբերմունքին, աւա դա դործնական էր: իչխանության եկած բախւիար խմբավորումը Ղաջար թադավորական ւոՀմի Հեւ վաղուց Հաչիվներ ուներ ն չաՀադրդռված էր նրա վերջնական ւաւալմամբ: Հեւնաւես, այդ ւոՀմի դեմ Հեղաւոխական ղորաջոկաւների դեռ չարունակվող կռիվը նրա սրւովն էր: Ռուսները բացաՀայւ Հանդուրժողականություն էին ցուցաբերում Հաւկաւես Հայերի ն նրանց ղինական խմբերի նկաւմամբ: Բացառությամբ մեկ-երկու դեւքի, Հայերը ռուսական ղենքից կորուսւներ չունեցան: Հավանաբար դրան նւասւում էր նան այն Հանդամանքը, որ ղորքի կաղմում ընդդրկված էր Երնանյան դունդը, որի չարքերում ւաւկառելի թիվ էին կաղմում Հայ ղինվորներն ու սւաները: Վերջիններիս թիվը քիչ չէր նան ռուսական ղորքի մյուս սւորաբաժանումներում: Այսւես, կաղակական Հեծյալ ղորամասի Հրամանաւարն էր աւաման Բիչերախովը, որը վաղուց ռուսացած Հայ ընւանիքի ղավակ էր: Նա իր ղորամասի ւաչււանության ւակ առավ Խոյի, Սալմասւի ն Ուրմիայի խաղաղ բնակիչներին, այդ թվում՝ Հայկական դյուղերը: Այս դյուղերից մեկը քուրդ ավաղակախմբերից ւաչււանելու ժամանակ Բիչերախովը ծանր վիրավորվեց ու բուժման Համար ւեղաւոխվեց Թիֆլիս1: կովկասյան Հրաձդային դնդի մենդրելյան կոչվող ն երկրորդ վաչւերից կաղմված Հարվածող խմբի Հրամանաւարն էր արմաւներով Հայ դնդաւեւ Նեմիրովիչ-Դանչենկոն2, որը Հնարավորինս օդւակար էր լինում աղդակիցներին":

Տե՛ս “Сборник дипломатических документов...”, вып. VII, с. 239, 246-249 ն

այլն:

Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 246, 416, 417 ն այլն: Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի ւարիներին Նեմիրովիչ-Դանչենկոն մեծ ջանքեր է դործադրել ռուսական նաՀանջող ղորքերի Հեւ Հայ ւախսւականներին Անդրկովկաս ւեղաւոխելու Համար, ինչւես նան ռուսական մամուլում բաղմիցս Հանդես է եկել ցեղասւանությունից ւրկված Հայերին Ռուսասւանում աւասւան ւալու ն կյանքի ւայմաններ սւեղծելու առաջարկություններով: "

կառավարությունն սկսեց ոչ-ւեւական ջոկաւների խաղաղ ղինաթաւումը: Միաւեւական չաւ դործիչներ, որոնք իրենց արւառոց ւաՀվածքով ժողովրդի մու ւխուր Համբավ էին ձեռք բերել, ընդՀանրաւես Հեռացան ւեւական դործերից կամ թողեցին երկրի սաՀմանները: ԱրւասաՀման անցան նան ՄաՀմեդ Ալին ն Սալար Դովլեն: 1912 թ. վերջերին Պեւերբուրդը լրացուցիչ ղորամասեր մւցրեց Պարսկասւան, իսկ 1913 թ. սկղբներին Հյուսիսային Պարսկասւանում ւեղակայված ռուսական ղինվորական իչխանությունները կենւրոնական կառավարությունից ւաՀանջեցին առանց ավելորդ խսւություններ դործադրելու երկրից Հեռացնել դրսից եկած բոլոր Հեղաւոխականներին, որոնք կռվել էին ն իրադրությունը ւոխվելու դեւքում կչարունակեին կռվել միաւեւականների դեմ: «Դրսից եկած Հեղաւոխականներ» ասելով ռուսական կողմը նկաւի ուներ առավելաբար Հայ ռաղմիկներին: Նա չաւ լավ ւեղյակ էր, որ առանց Հայերի աջակցության՝ ւարսից սաՀմանադրականները չէին կարող ծնկի բերել ՄաՀմեդ Ալիին: Դրսից եկած ռաղմիկներին երկրից Հեռացնելիս ռուսական իչխանությունները Հաւկաւես մեղմ վերաբերմունք էին ցուցաբերում Հայերի Հանդեւ: Դա ւաւաՀական չէր: 1912 թ. Պեւերբուրդում ւեղի ունեցած դաւավարության ժամանակ՝ «Դաչնակցության դործով» ձերբակալված Հայերնին արդարացնելուց Հեւո ռուսական Հասարակական կարծիքում ւեղի էին ունենում դրական լուրջ ւուոխություններ ընդՀանրաւես Հայության նկաւմամբ: Բայց որ առավել կարնոր էր, միջաղդային Հարաբերությունների բարդացման ւայմաններում Ռուսասւանը Հայության դործուն աջակցության կարիքն ուներ: 1912 թ. վերջերին ւիրող Համողումն այն էր, որ Պարսկասւանը նորից արյունալի դեւքերի նախօրյակին է, քանի որ դնալով սրվում էին Ռուսասւանի ն Գերմանիայի Հարաբերությունները1: Նրանց միջն ւաւերաղմի դեւքում օսմանյան թուրքերը

Տե՛ս «Առաջամարւ», ‹ 1070, 25 նոյեմբերի (8 դեկւեմբերի) 1912 թ.:

Գերմանիայի օդնությամբ կւորձեին վերջնականաւես ղավթել Աւրւաւականը, որն այս անդամ առաջ կբերեր ինչւես ռուսների ու Հայերի, այնւես էլ ւարսիկ Հեղաւոխականների ն նրանց Հակառակորդ ւարսիկ միաւեւական ուժերի Համաւեղ դործողությունները երկիր ներխուժած թչնամու դեմ:

ՀԵՏԱԳԱ ԴԵՊՔԵՐԸ

1913 թ. օդոսւոսի 17-ից 23-ը կարինում դումարված ՀՅԴ Յոթերորդ ընդՀանուր ժողովը, քննելով նան Դաչնակցության քաղաքականությունը Պարսկասւանում, ընդունում է Հաւուկ բանաձն, ուր նան ասված էր. «ԸնդՀանուր Ժողովը լսելով Պարսկասւանի կացութեան մասին ներկայացւած ւեղեկադիրն ու ղեկուցումները, ինչւէս նաեւ ւաւդամաւոր ընկերներու Հաղորդած ւեղեկութիւնները, Նկաւելով, որ անդլեւռուս Համաձայնութեան եւ դործակցութեան Հեւեւանքով, Պարսկասւանի մէջ սւեղծւած քաղաքական կացութեան Հեւ Հաչււած լինել կը թւին ւարսիկ ռամկավար եւ առաջդիմասէր ւարրերը, Շեչւելով սակայն, թէ այդ կացութիւնը ինքնին անՀաչւելի է Դաչնակցութեան կողմէ ռաղմական աջակցութեան մը արդի ռէժիմին, ԸնդՀ. ժողովը կ’որոչէ. 1. Վաւերացնել ԹէՀրանի եւ Աւրւաւականի կեդր. կօմիւէներու բոլոր այն ւնօրինութիւնները, որոնք կը վերաբերին դաչնակցական ղօրախումբերու ցրւումին Պարսկասւանի մէջ»1: ի կաւարումն Դաչնակցության դերադույն մարմնի որոչման, ն նկաւի ունենալով, որ ռուսական ւաՀանջին չՀեւնելը կարող է ծանր Հեւնանքներ ունենալ, որ նոր ւայմաններում այլնս անելիք չի մնացել Պարսկասւանում, Քեռին նախընւրեց լուծարել իր դլխավորած Հայկական խումբը ն քաչվել կովկաս:

Տե՛ս «Դրօչակ», ‹ 9-10 (235), սեււեմբեր-Հոկւեմբեր, 1913, էջ 149:

Մու երկու ւարի անց սկսվում է Քեռու կյանքի ու դործունեության ամենակարնոր չրջանը՝ նրա Հերոսական մասնակցությունը Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմին: կովկաս անցած մարւիկների մեծ մասը ւաւերաղմն սկսվելուն ւես նույնւես մւավ Հայկական կամավորական խմբերի մեջ: 1912 թ. Հուլիսի սկղբին նորընւիր Գնորդ արք. Սուրենյանցին կաթողիկոս օծելու Հանդիսությանը մասնակցելու Համար Թավրիղից էջմիածին եկած կարաւեւ եւիսկուոս Տեր-Մկրւչյանը օդոսւոսի 22-ին ներկայացնում է Աւրւաւականի Հայոց թեմակալ առաջնորդի ւաչւոնից իր Հրաժարականի դիմումը1, որն ընդունվում է օդոսւոսի 26-ին2: Արադ ւուոխվող իրավիճակը ւաՀանջում էր Պարսկասւանի Հյուսիսում ունենալ դիվանադիւական բնածին չնորՀքով օժւված ղեկավար անձ, որը մասնակից չէր եղել այնւեղ 19091912 թթ. ծավալված քաղաքական իրադարձություններին ն որն ի ղորու կլիներ լեղու դւնել ւարսից նոր կառավարության Հեւ ու մեղմացնել ւարսկաՀայությանը Հասցվելիք Հնարավոր Հարվածները: Ուսւի, Գնորդ Ե Սուրենյանցը Աւրւաւականի Հայոց թեմի առաջնորդ է նչանակում նույնքան արժանավոր մի մարդու՝ Հայ եկեղեցու նվիրյալ, բաղմաչնորՀ Հոդնորական Ներսես վարդաւեւ Մելիք-Թանդյանին3: 1912 թ. սեււեմբերի սկղբին նա էջմիածնից Հասնում է Թավրիղ, իսկ սեււեմբերի 7-ին թեմական Պաւդամավորական ժողովը նրան ընւրում է Աւրւաւականի թեմի առաջնորդ4: Հեղաւոխական չարժման անկումից Հեւո Հյուսիսային իրանում աննախադեւ ուժեղացան Ռուսասւանի դիրքերը: Պե1 Տե՛ս «Վաւերադրեր Հայ եկեղեցու ւաւմութեան», դիրք ԺԶ, կարաւեւ եւիսկուոս Տէր-Մկրւչեան (1866-1915), էջ 293-294: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 10: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 295: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 203, 14 սեււեմբերի 1912 թ.: Ավելացնենք, որ 1914 թ. եւիսկուոս օծված ու 1917-ին արքության ւաւվին արժանացած Ներսես Մելիք-Թանդյանը Աւրւաւականի թեմակալ առաջնորդի ւաչւոնում մնաց 36 ւարի՝ մինչն 1948 թ. սեււեմբերի 26-ին իր վախճանումը՝ մեծ Հարդանքի արժանանալով երկրի Հայ ն օւարաղդի Հանրության չրջաններում:

ւերբուրդում Համողված էին, որ Հեռու չէ այն օրը, երբ Ռուսասւանի կայսրությունն առաջին Հերթին իրեն կմիավորի Աւրւաւականի Հարուսւ նաՀանդը, իսկ Հեւադայում Հերթի կդրվեն երկրի Հյուսիսային մյուս նաՀանդները՝ կասւից ծովը վերածելով Ռուսասւանի ներքին ջրային ավաղանի: Այդ ամենը խոր անՀանդսւություն ն ղայրույթ էր առաջ բերում Բեռլինում ն Գերմանիայի դաչնակիցների մու: Վիեննայում լույս ւեսնող "Österreichische Rundschau” թերթը 1913 թ. մարւին ււադրել էր ավսւրիական բանակի դեներալ Գերսւների Հոդվածը, որւեղ նա ւադնաւ էր Հայւնում Պարսկասւանում ռուսական արադ աճող աղդեցության Համար: Նա Հաւկաւես անՀանդսւացած էր այն կաւակցությամբ, որ չոււով սկսվելու է Զուլֆայից Թավրիղ ձդվելիք երկաթդծի չինարարությունը: Գեներալը նչում էր, որ ռուս ձեռնարկաւերերն արդեն ձեռք են բերել Ուրմիայի լճի վրա նավադնացության իրավունք ն այնւեղ այժմ առնւրական բնույթի մարդաւար երեք չոդենավ ունեն: Այդ երկաթուղին ւեւք է ունենար երկու ճյուղ. մեկը Թավրիղից դեւի Ուրմիայի լիճ, մյուսը՝ Թավրիղից Ղաղվին1: 1912-1914 թվականները Պարսկասւանում ռուսական աղդեցության աննախընթաց ուժեղացման ւարիներ էին: Դա ձեռնւու էր նան ւարսկաՀայերին, որոնք Հիմնականում լինելով առնւրականներ, արՀեսւավորներ ու Հողադործներ, մեծաւես չաՀադրդռված էին երկրի կայունությամբ: Նկաւենք, որ ւարսից նոր իչխանությունները Հայւարարություններ էին ուղարկել ԹեՀրանի Հայոց առաջնորդարանին ն Հավասւիացրել, որ իրենք ամեն ինչ անելու են երկրի Հայերի ւադնաւները ւարաւելու Համար: 1914 թ. Հուլիսին 18 ւարեկան դարձավ նախկին չաՀ ՄաՀմեդ Ալիի ավադ որդին՝ Սոլթան ԱՀմեդը, որը 1909 թ. Հուլիսի սկղբին Հայւարարվել էր չաՀ, սակայն մինչն չաւաՀաս դառնալը դործերը վարել էր խնամակալը: Այդ ւարիներին նա իր Հոդվածի Հայերեն թարդմանությունը ւե՛ս «Մչակ», ‹ 81, 18 աւրիլի 1913 թ.:

կրթությունը չարունակել էր սւանալ ԹեՀրանում, դիւեր մի քանի օւար լեղուներ, կաւարելաւես ւիրաւեւում էր ֆրանսերենին: Եվ աՀա այժմ, երկրի սաՀմանադրության 38-րդ Հոդվածի Համաձայն, Սոլթան ԱՀմեդն իրավունք էր սւանում թադադրվելու ն անձամբ վարելու երկրի դործերը՝ որւես ղաջարական ցեղի 7-րդ չաՀ": Սոլթան ԱՀմեդը սաՀմանադրական ձդւումներ ուներ ն Համողված էր, որ միայն սաՀմանադրական իչխանությունը կարող է դոՀացում ւալ ժողովրդին1: 1914 թ. Հուլիսի 8-ին Պարսկասւանի մայրաքաղաք ԹեՀրանում մեծ չուքով կաւարվեց Սոլթան ԱՀմեդ չաՀի թադադրությունը: ԱչխարՀի ւարբեր ծայրերից սւացվում էին չնորՀավորական բաղում Հեռադրեր ու նամակներ: Ամենայն Հայոց ՎեՀաւառ Հայրաւեւը չաՀի թադադրության առթիվ նրան Հղեց Հեւնյալ չնորՀավորական Հեռադիրը. «Նորին Մեծութեան Սոլթան ԱՀմէդ Արքայից Արքային իրանայ ՇնորՀաւորում ենք Ձերդ Մեծութեան թադադրութիւնը: ՍրՀնում ենք Ձեղ եւ մաղթում երկար եւ ւառաւոր կեանք թադաւորելու Ձեր նախնեաց վեՀաւանծ դաՀի վրայ: Ձերդ Մեծութեան խնամոցն ենք յանձնում Մեր Հօւի այն Հաւուածը, որ բաղդ ունի Ձեր Հւաւակը լինելու: Ծայրադոյն Պաւրիարք եւ կաթողիկոս Ամենայն Հայոց Գէորդ Ե»2: "

Ղաջարական ւոՀմի չաՀերն են. Աղա ՄոՀամմեդ խան (1784-սւան. 1798), նրա եղբորորդին՝ ՖաթՀ Ալի (կամ՝ Ֆաթալի, 1798-1834), ՖաթՀ Ալիի Աբբաս Միրղա որդու ավադ որդին՝ ՄաՀմեդ (1834-1848), վերջինիս որդին՝ Նասրէդդին (1848-սւան. 1898), նրա որդին՝ Մողաֆֆերէդդին (1898 - 8 Հունվարի 1907 թ.), նրա որդին՝ ՄաՀմեդ Ալի (19 Հունվարի 1907 թ. - 1909 թ. Հուլիսի սկիղբ), նրա որդին՝ Սոլթան ԱՀմեդ (1909 թ. Հուլիս, թադադրված 1914 թ. Հուլիսի 8-ին - մեջլիսի որոչումով դաՀընկեց արված 1925 թ. Հոկւեմբերի 31-ին, մաՀացել է 1930 թ.-ին Նեոյյիում, Ֆրանսիա): Տե՛ս «Հեռաձայն» (կ. Պոլիս), ‹ 7, 29 Հունվարի (11 ւեւրվարի) 1913 թ.: Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 7, Հուլիս, 1914, էջ 580:

Սոլթան ԱՀմեդ չաՀի թադադրությունը լայն արձադանք ունեցավ Հայության չրջանում: Դա ւաւաՀական չէր, քանղի Պարսկասւանի երիւասարդ արքան, Հակառակ չաւերի կանխաւեսումների, թե նա վրեժխնդիր է լինելու ւարսկաՀայերից՝ Հակամիաւեւական Հեղաւոխական չարժմանը մասնակցելու Համար, բարեբախւաբար, իր նախորդների ւես Հայերի նկաւմամբ ցուցաբերում էր ընդդծված բարյացակամ վերաբերմունք՝ նրանց առնելով Հաւուկ Հոդածության ւակ: Եվ դա ւոխՀաւուցվում էր Հայության ջերմ վերաբերմունքով չաՀնչաՀի նկաւմամբ: ԱչխարՀի ղանաղան ծայրերից Հայերը Սոլթան ԱՀմեդ չաՀի անունով Հարյուրավոր չնորՀավորական Հեռադրեր էին ւեղում ԹեՀրան, ւարբեր երկրներից Հայկական ւաւվիրակություններ էին ժամանում ւարսից մայրաքաղաք՝ իրենց Հեւ թանկադին նվերներ բերելով ": իր Հոր նման, նոր չաՀը ռուսամեւ էր, Հակված ամեն կերւ ամրաւնդելու կաւերը Ռուսասւանի Հեւ, նւասւելու երկրում նրա դիրքերի ամրաւնդմանը ն նրա աջակցությամբ երկրի Հյուսիսը մղելու ւեխնիկաւնւեսական առաջադիմության ճանաւարՀով:

"

ՍաՀմանաւակվենք կ. Պոլսի «Աւեւաբեր» թերթի Հոդվածներից մեկի բովանդակությունը վկայակոչելով. «Հնդկասւանի, Պիրմայի եւ Ճավայի Հայերը Պարսից ՇաՀին թադադրութեան օրը մաւուցուելու Համար, մադաղաթի վրայ Հայերէն եւ ւարսկերէն ւառաւոր ուղերձ մը ղրկած են արծաթեայ չքեղ աւսէով մը, որ Հնդկական ոսկերչութեան ոճով չինուած է եւ կը Հանդչի չորս ոսկեղօծ ւիղերու վրայ: կաւարիչն ունի ցնցաքանդակ նկարները էջմիածնի վանքին, Նոր Զուղայի վանքին, կալկաթայի եկեղեցիին, Զիչրայի եկեղեցիին, ամէնն ընդելուղուած դեղեցիկ ծաղկենկարներով ու Հնդիկ ւեսարաններով: Մէկ կողմը կայ սա արձանադրութիւնը. «Նուիրեալ Ն[որին] Արեդակնաւայլ ՎեՀաւառութիւն ԱՀմէւ ՇաՀ Հայասէր արքային Պարսից յաւուր ւանծալի թադադրութեան նորին, ի Հայ Հասարակութենէ Հնդկասւանի, 8/21 Յուլիսի 1914 ամի Տեառն»: Տոււը ւսակուած է ոսկի թադով մը նման անոր, ղոր Պարսից թադաւորները կը կրեն թադադրութեան ժամանակ» («Աւեւաբեր», ‹ 31, 1 օդոսւոսի 1914 թ.):

ՊԱՐՍկԱկԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՐՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ

Պարսկական Հեղաւոխության Համար ոդեչնչման օրինակ է եղել 1905-1907 թթ. ռուսական Հեղաւոխությունը ն բռնկվել է նրա անմիջական աղդեցությամբ: Հակամիաւեւական ւայքարի բոլոր ւուլերում դրսնորվեց Պարսկասւանի ն Ռուսասւանի Հեղաւոխականների բացաՀայւ Համերաչխությունը: Նույն ռուսական Հեղաւոխության ւարւությունը ւարսկական սաՀմանադրական չարժման ն ՀակաչաՀական Հեղաւոխության ւարւության նախերդանքն եղավ: իրանյան Հեղաւոխությունը ւարւություն կրեց ւարբեր ւաւճառներով. 1) Պարսկասւանի ղարդացման առանձնաՀաւկությունները, որոնք մի կողմից ւայմանավորված էին ավաւաւեւական Հեւամնացությամբ, մյուս կողմից՝ իմւերիալիսւական ւերությունների կողոււչական քաղաքականությամբ, կանխորոչեցին ւարսկական Հեղաւոխության սաՀմանաւակությունը՝ մասնավորաւես Հեղաւոխական բանակի կողմից ԹեՀրանի դրավմանը Հեւնած ժամանակաՀաւվածում: 2) Հեղաւոխության ընթացքում երկրի բնակչության մեծամասնությունը չեղոք դիրք էր բռնել: Բացառությամբ Թավրիղ քաղաքի ու Գիլանի նաՀանդի, մյուս քաղաքների ու նաՀանդների բնակիչները միայն դեւքից-դեւք էին արձադանքում միաւեւականների դեմ ղենք վերցնելու սաՀմանադրականների կոչերին: 3) Պարսկասւանը դերաղանցաւես դյուղացիական երկիր էր, ուսւի բնակչության դյուղացիական Հաւվածը, որը մեծաւես դերակչռում էր քաղաքային բնակչությանը, Հաղորդակից չէր Հեղաւոխությանը կամ ծայրաՀեղ աղու ւաւկերացում ուներ նրա նւաւակների մասին: Դասակարդային ւեսակեւից չաւ անկաղմակերւ լինելով՝ նա իր անմիջական ՀարսւաՀարիչ խաներին ու նրանց մարդկանց միայն ւասիվ դիմադրություն էր ցույց ւալիս (Հրաժարում Հարկեր ւալուց ն այլն): 4) Զնչին էր թիվը Հեղաւոխության ընթացքում ձնավոր751

ված ղեկավարների, այնւիսի լայնախոՀ, կիրթ ու նվիրյալ առաջնորդների, որոնք ունակ լինեին իրենց օրինակով վարակելու մարդկանց, բարձրացնելու նրանց քաղաքական աչխուժությունը ն առաջնորդելու դեւի մեծ նւաւակներ: Դա առաջին Հերթին վերաբերում էր բուրժուաղիային, աղաւական կալվածաւերերին ն բարձրասւիճան Հոդնորականությանը, որոնք ժողովրդի Հեղաւոխականորեն ւրամադրված Հաւվածին դործածելով Հօդոււ իրենց չաՀերի, նույն չաՀերի թելադրանքով, ի վերջո, Համաձայնության եկան երկրի ամենաՀեւադիմական ուժերի Հեւ ն նւասւեցին Հեղաւոխության ւարւությանը: 5) Նոր կյանքի, երկրի վերածնության Համար ւակասում էին անՀրաժեչւ Հղոր Հիմքերը: Մեջլիսը, նոր կյանքի այդ աղբյուրը, լցված էր Հին կյանքի ներկայացուցիչներով՝ Հոդնորականներով ու ավաւաւեւներով, ուսւի, բնականաբար, չէր կարող վճռական քայլերով ընթանալ արմաւական բարենորոդումների ճանաւարՀով, դրանով իսկ սեւական բերանով կարդալով իր մաՀվան դաւավճիռը: 6) Հեղաւոխությունն ընթանում էր իմւերիալիսւական ւերությունների, ամենից առաջ Ռուսասւանի ն Մեծ Բրիւանիայի կողմից Պարսկասւանը վասալական ւեւության վերածելու ւայմաններում: Այս երկու մեծ ւեւությունները Պարսկասւանում ունեին իրենց ւնւեսական ու աչխարՀաքաղաքական բաղմաբնույթ չաՀերը, որոնց Հավաւարիմ ւաչււանն անձամբ ՄաՀմեդ Ալի չաՀն էր, ավելի լայն ընդդրկումով՝ ամբողջ ղաջարական արքայաւոՀմը: Ուսւի ւաւաՀական չէ, որ այդ ւերությունների կառավարություններն ամեն ինչ անում էին միաւեւական կարդերի դեմ ուղղված աւսւամբությունը ճնչելու Համար: 7) Թեն 1905-1911 թթ. սաՀմանադրական չարժումը ն Հեղաւոխությունը ւարւություն կրեցին, բայց նրանք մեծադույն աղդեցություն դործեցին Պարսկասւանի ւաւմական բախւի վրա՝ ուժդին Հարված Հասցնելով ղաջարական արքայաւոՀմին, իրենց դարն աւրած ավաւաւեւական կարդերին ն ընդՀանրաւես միջնադարյան Հեւամնացությանը: Միքայել Վարանդյանի խոսքերով ասած՝ «... սառոյցը ւչրուած էր, աղաւութեան

ճամբան՝ Հարթուած: Հին իրանը եւ կը նաՀանջէր եւ նորը կը քալէր...»1: Զնայած ւարսկական Հեղաւոխության ւարւությանը, նա Հսկայական նչանակություն ունեցավ ասիական երկրների՝ իմւերիալիսւական ւերությունների դաղութային լուծը թոթաւելուն ձդւող ճնչված ժողովուրդների ւայքարի Հեւադա ընդլայնման ւեսակեւից, նրանց Հեղաւոխական ւրամադրությունների աննախընթաց վերելքի Համար: Բարեւոխումների ն սաՀմանադրության Համար ւայքար սկսվեց Աֆղանսւանում, նկաւելի վերելք աւրեց աղդային չարժումը Հնդկասւանում, Զինասւանում ն Բիրմայում:

ՊԱՐՍկԱկԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆԸ ՀԱՅԵՐի

ՄԱՍՆԱկՑՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՏԱկԱՀԱՐՄԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐՑի ՇՈՒՐԶ

Հայ ընթերցողի մու, անկասկած, Հարց կառաջանա, թե Հայերն, ի վերջո, ի՞նչ չաՀեցին դործուն մասնակցություն ունենալով Պարսկասւանի Հեղաւոխությանը: Մեծ Հաչվով՝ ոչի՛նչ: Սկսենք այն Հասւաւումից, որ Պարսկասւան սաՀմանադրական կարդեր ներմուծելու Համար Դաչնակցությունը ն Հնչակը Հսկայական ջանքեր դործադրեցին: Հեղաւոխությունը Հրաւարակ բերեց Եւրեմի ն Քեռու նման անղուդական Հերոսներ: Բայց Հակամիաւեւական Հայերի ւայքարը ւարսկաՀայության Համար որնէ օդոււ չբերեց: Պարսկասւանի ւես կաղմալուծված երկրում ի վերջո ւեւք է Հաղթանակ ւանեին արւաքին Հղոր աղդեցությունները, Հեւնաւես աւարդյուն ւիւի մնային աղաւության Համար իրանցի ն Հայ Հեղաւոխականների թաւած ջանքերի մեծ մասը: Ռուսական Հղոր աղդեցության դեմ ի՞նչ կարող էին անել բախւիարները, Եւրեմներն ու

Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 7, Հուլիս, 1914, էջ 579:

Քեռիները: Գոնե լավ է, դրում էր կ. Պոլսի «Աւեւաբերը», որ ւարսկական Հեղաւոխության վերջին ւուլում ւեղի ունեցած կռիվների ժամանակ Դաչնակցությունը ն Հնչակը, թեն մեծ ուչացումով, արդեն Համողվել էին, որ մի քանի Հարյուր Հայ մարւիկներով ւիրաւեւող ւարսկական ւաՀւանողական կառավարության ն Ռուսասւանի դեմ միաժամանակյա անՀավասար ւայքարն ինքնասւանությամբ ւիւի վերջանար1: Հաչվի առնելով այդ մաՀացու վւանդը, Դաչնակցությունը որոչեց մի կողմ քաչվել Պարսկասւանում իրենց չաՀերը Հեւաւնդող արւաքին Հղոր ուժերի աղդեցություններից, Համողվելով, որ կան քայքայված երկրներ, որոնց ւրկելու Համար Հրաչադործություններն անդամ անղոր են: Դաչնակցության բռնած նոր ընթացքը ողջունելի էր Հաւկաւես աւադայում Պարսկասւանում բռնելիք քաղաքականության իրադործման ւեսակեւից": Նա, վերջաւես, եկել էր այն ճիչւ Համողման, որ Պարսկասւանի ւես երկրներում ներքաղաքական ւայքարներն արդարացված չեն, քանի որ նման երկրներում դործող ղեկավար անձինք կամ (կլանները) Հիմնականում Հեւաւնդում են անձնական չաՀախնդրություններ՝ թելադրված ւառասիրական ւենչանքներից: իրենց ւիրաւեւությունն աւաՀովելու Համար նրանք կարողանում են չաՀադործել կրոնական մոլեռանդությունը, իսկ Հասարակ ժողովուրդը, մանավանդ ւդեւ ամբոխը որնէ ւաւկերացում չի ունենում Հասարակական կյանքի ւուոխությու1 Միքայէլ Վարանդեան, Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն, Բ Հրաւ., Հաւ. Բ, էջ 308: " կասկած չունենք, որ եթե Դաչնակցության առաջնորդներից, Հայրենյաց Համար նաՀաւակված Քրիսւաւոր Միքայելյանը կենդանի լիներ, կՀրաժարվեր ւարիներ առաջ արւաՀայւած իր այն մւքից, թե Հայերը ւեւք է ջնջեն Հարնան ւեւությունների կողմից (Ռուսասւան, Թուրքիա, Պարսկասւան) բաժան-բաժան արված Հայասւանի սաՀմանները ն իրենց Հայրենիքը միավորեն մի ամբողջության մեջ: իսկ դա նչանակում էր ղենքով կռիվ սկսել նչված բոլոր երեք ւերությունների դեմ (Հավանաբար՝ միաժամանակ): Պարսկական Հեղաւոխության վերջին ամիսների իրադարձությունները մի ւաՀ սթաւեցրել էին Դաչնակցության ղեկավարությանը ն նրան սւիւել դոնե ժամանակավորաւես Հակվելու ողջամւության կողմը:

նից սւասվելիք բարիքների մասին: Ով կարողանում է ճարւկորեն չոյել ամբոխի սւորին բնաղդները կամ ով ուժեղ է, այդ ամբոխը նրա կողմն է անցնում: Անձնական քմաՀաճույքների խաղալիք դարձած ւեւության մեջ ւոքրամասնություն կաղմող աղդային Հաւվածի դոյությունն անՀնարին է աւաՀովել՝ միայն աւավինելով նրա (ւոքրամասնության) ներսում դոյություն ունեցող քաղաքական ուժերի Հնարավորություններին: Հայւարարելով, թե այլնս դործնական մասնակցություն չի ունենալու Պարսկասւանի միջկուսակցական ւայքարներին, Դաչնակցությունը, սակայն, չարունակում էր ւնդել, թե ինքը այդ երկրում միչւ ղորավիդ ւիւի լինի ամեն մի սաՀմանադրական կուսակցության, չՀաչւվելով այն իրողության Հեւ, որ Պարսկասւանի ւես երկրում եվրուական իմասւով ճչմարւաւես աղաւամիւ քաղաքական կուսակցություններ չեն կարող լինել, ն եթե ւաՀի թելադրանքով նույնիսկ լինեն, աւա միննույնն է, նրանց քիչ թե չաւ երկարաւն դոյությունը բացառված է: ԱՀա թե ինչո՛ւ ւաւմական ւաՀը Դաչնակցությանը ի վերջո թելադրեց իր չաՀերը չնույնացնել ւարսից երկրի Հեղաւոխական կամ աղաւական քաղաքական ուժերի չաՀերի Հեւ: Պարսկասւանի Հեղաւոխությանը Հայերի մասնակցության Հույժ վնասաբեր լինելը Հավելումով Հասւաւում է այն իրողությունը, որ ՊարսկաՀայքը, Հաւկաւես նրա Ղարադաղ դավառը, մասնավորաբար վերջինիս Քեյվանի չրջանը քարուքանդ եղավ, կործանվեցին բաղմաթիվ Հայկական դյուղեր, կողոււվեց դյուղացիների ունեցվածքը, նրանցից չաւերը ղոՀվեցին իրենց դյուղերն ու ընւանիքները ւաչււանելու ժամանակ: Այդ ամենի Հեւնանքով, Հեղաւոխության ւարւությունից Հեւո մեծ թվով Հայեր Պարսկասւանից դաղթեցին, Հիմնականում՝ Ամերիկա ն կովկաս: Պարսկասւանի Հայության թիվը նախկիններում էլ ւնաբար ելնէջներ է ունեցել: Անվերջ արւադաղթ է եղել դեւի Ռուսասւանի կայսրություն, ուր նրանք Հասւաւվում էին Բաքվից մինչն Ռոսւով, Մոսկվա, Պեւերբուրդ... Զկա վիճակադրություն, թե 1912-1914 թթ., այսինքն՝ մինչն Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմը որքան ւարս755

կասւանաբնակ Հայեր են դաղթել այլ երկրներ: Հավանաբար, այդ երկու ւարիներին երկիրը թողել է 15-20 Հաղար Հայ: Մեծ կորուսւներ կրեցին Հայ առնւրականները: Ամբողջովին քայքայվեց «Թումանյանց» Հայւնի առնւրական ընկերությունը, սնանկացան բաղմաթիվ Հայ առնւրական ւներ, որոնք կաւված էին եվրուական ու Հաւկաւես ռուսական չուկաների Հեւ, կողոււվեցին աւրանքներով բեռնավորված ն Հայերին ւաւկանող չաւ ն չաւ քարավաններ: Հայերի նկաւմամբ բորբոքվեց չիա Հոդնորականության կրոնական մոլեռանդությունը, որը ւոխանցվում էր մուսուլման Հավաւացյալներին: ՊարսկաՀայերից մեկը վերՀիչում էր. «... Երբ մենք թեՀրանաՀայերս Ս. Գէորդի ւօնին դնում էինք այդ (Սուրբ Գնորդի:- Հ. Ս.) եկեղեցին ուխւի, եւ ւիւի անցնէինք «Խիաբանէ Արամնէ» (Հայոց ւողուայ) կոչւած ւողոցից, որը դւնւում է քաղաքի Հարաւային մասում, եւ այնւեղ միայն յեւամնաց ու կրօնամոլ ւարսիկներ էին աւրում, յաճախ լսել ենք «բադ-արմանի» (վաւ Հայ), «նաջէս արմանի» (ւիղծ Հայ), «սադ-արմանի» (չուն Հայ) վայրադ ու վիրաւորիչ արւայայւութիւնները. իսկ այսւէս ասած «ինւելիկենւ» ու «Հասկացող» դասակարդի կողմից էլ վերջերս այս ցաւալի ւարադան եւս ուչադրաւ էր, որ դողի Համար թերթերում դրում էին «Քարաւէթը արմանի» (Հայ կարաւեւը)...»1: ՀակաՀայկական ուժերը, Հաւկաւես Թուրքիայում ն կովկասյան թուրք-թաթարների մու, առիթը բաց չթողեցին Հայ ժողովրդին ներկայացնելու որւես կռվասեր, իսկ նրա երիւասարդությանը՝ արկածախնդիր, որը, թողած իր աղդային Հոդսերը, մխրճվել է մի օւար երկրի ներքին ւայքարների մեջ2: կործանվեցին Հայ երիւասարդների թանկադին կյանքեր: Նրանք կովկասից էին՝ դլխավորաւես անդրկովկասյան քաղաքներից ու դյուղերից, մի քանիսը եկել էին Արնմւյան Հայաս1

Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 8, 22 ւեւրվարի 1913 թ.: Բաբդէն եւ Սեդա Բալեան Տէր-Յակոբեան, Պաւմութիւն իրանաՀայերի,

էջ 87:

ւանից, բայց Հիմնական մասը ւեղացի Հայեր էին՝ Թավրիղից, Աւրւաւականի մյուս քաղաքներից ու չրջաններից, Գիլանից, ԹեՀրանից, Համադանից, Նոր Զուղա-իսֆաՀանից ու Հարակից Հայաբնակ դավառներից, երկրի այլնայլ ւեղերից: Պաւմական Հեռավորությունից մերժելի է ՀՅ դաչնակցության ն ՍԴ Հնչակյան կուսակցության ղեկավար մարմինների դործելակերւը, որոնք Հայ երիւասարդներին մղում էին դեւի Պարսկասւանում ծավալվող ներքին կռիվներ, նրանց նեւում ծանր ւորձությունների մեջ՝ «Հանուն Պարսկասւանի ժողովրդի աղաւադրության»: Ճիչւ է, Հայ մարւիկները, ինչւես միչւ, կռվում էին քաջությամբ ու անձնաղոՀությամբ՝ Հիացմունք ւաւճառելով չրջաւաւին: Պարսից Հեղաւոխականների կողքին մաքառող Հայ ժողովրդի աղդային-աղաւադրական ւայքարի նչանավոր ղեկավար դործիչների՝ Ռոսւոմի, Քեռու, Նիկոլ Դումանի, Դաչնակցական Խեչոյի անուններին ավելացել էր քաջաղուն Եւրեմ Դավթյանի անունը: Բայց իրո՞ք այդ երկրի ավելի քան 10 միլիոնանոց ժողովուրդը չաւ կարիք ուներ մի ւոքր ժողովրդի ղինական աջակցությանը, իր ներքին աղդային դործերին նրա կուիւ միջամւությանը: Եվ ինչո՞ւ Հայ երիւասարդը իր կյանքը ւեւք է վերջացներ Հեռավոր Ղաղվինի, ԹեՀրանի կամ Համադանի կռիվներում, այն դեւքում, երբ Պարսկասւանի նման Հսկայածավալ երկրում աւսւամբական չրջանները, բացի մեկ-երկու նաՀանդներից, միայն կղղյակներ էին, իսկ ւարսիկ ժողովրդի բացարձակ մեծամասնությունը մի կողմ էր կանդնած ու չէր մասնակցում իր չուրջը ծավալվող քաղաքական ն ռաղմական դործընթացներին: Հիրավի, ՀակաչաՀական չարժումները Հիմնականում ւեղի են ունեցել ռուսական աղդեցության դուում՝ երկրի ծայրադույն Հյուսիս-արնմոււքից սկսած դեւի ծայրադույն Հյուսիս-արնելք, այսինքն՝ Խոյ քաղաքից մինչն կելաւի Նադիր բնակավայրը: Այդ երկու ծայրամասերի միջն ընկած էին Մարանդը, Թավրիղը, Արդաբիլը, Ասւարան, կերդանրուդը, Միանեն, Զենջանը, էնղելին, Ռեչւը, Ղաղվինը, Բարֆրուչը, Ասւրաբադը, Սաբղեվարը, ՄեչՀեդը, նան Հյուսիսում դւնվող մայրաքաղաք ԹեՀրանը: Երկրի կենւրոնական մասում աւսւամբել էին միայն իս757

ֆաՀանը, Յեղդը ն Քերման չաՀը՝ իրենց ւարածաչրջաններով, իսկ Հարավային Պարսկասւանում չարժումներ եղան միայն անդլիական աղդեցության դուում դւնվող Բենդեր-Աբբասից Հյուսիս ւարածվող Սաբղեվարան (Զիրոֆւ) - Բամ չրջանում ն դրանից Հյուսիս-արնելք դւնվող Խամուն լճի մուերքում: Թվարկած այս բոլոր քաղաքներն ու վայրերը չէին կաղմում Պարսկասւանի ւարածքի 1/10-րդ մասն անդամ: Ընդ որում, աւսւամբած ւարածքների բնակիչները Հիմնականում թուրքալեղու էին՝ թուրքալեղու աւրւաւականցիներ ն թուրքմեններ: Հեղաւոխությանը Համարյա թե չէին արձադանքել Պարսկասւանի խոչոր ւարածաչրջանները՝ Խորասանը, Լուրիսւանը, Քուրդիսւանը, Խուղիսւանը (Արաբսւանը), Ֆարսը, Լարիսւանը, Արաքը, Աջամին, Քերմանը, Ռուդբարը, Մեկրանը, Նարմաչիրը, կաինը, Սիսւանը, Բելուջիսւանը: իսկ դաչնակցական, Հնչակյան, բոլչնիկ ու մենչնիկ սոցիալդեմոկրաւ Հայերը ուրիչ մի երկրում անձնուրաց նեւվել էին կռվի մեջ: Հայկական ոչ-կուսակցական մամուլը վճռականաւես մերժում էր Հայ մարդկանց անՀասկանալի կռիվների մեջ նեւելու անմիւ դործելակերւը: կ. Պոլսի «Ժամանակը» դրում էր. «Ցարերու ւեւութեան բախւն ու ճակաւադիրը յեղաչրջելու կ’ելլենք, ասիական երեք բռնաւորները ւաւալելու Համար ւայքարի դաչւը կ’իջնենք, Վասւուրականի ծաղիկ կւրիճները Պարսկասւանի աղաւադրութեան կը յաւկացնենք, առանց մւաՀոդուելու թէ անոնց բաղուկին ու անձնուիրութեան Հայրենի երդիքն ու Հողը, իրենց անւաչււան քոյրերն ու եղբայրները կրնային ւէւք ունենալ»1: իր Հերթին՝ Թավրիղի «Միւք» թերթը չեչւում էր. «Աւա՛ղ, մենք չաւ վաղ եւ նախաժամանակ վաւնեցինք մեր երիւասարդ ոյժերն ու մարւական անւոխարինելի սերունդները»2:

«Ժամանակ», ‹ 1281, 18 նոյեմբերի 1912 թ.: «Միւք», ‹ 21, 21 Հուլիսի 1912 թ.:

ՄաՀմեդ Ալին ն յուրայինները որնէ կերւ չէին կարողանում Հասկանալ ւարսկական Հեղաւոխությանը Հայերի մասնակցության դրդաւաւճառները: ՍաՀմանադրականները ն ընդՀանրաւես ւարսիկ ժողովուրդը նույնւես չէին ըմբռնում Հեղաւոխությանը Հայերի նվիրվածությունը, սաՀմանադրական դաղաւարի Համար նրանց կաւարած ղոՀաբերությունները1, իսկ չաւերը, Հաւկաւես չիա Հոդնորականությունը, Համողված էին, որ Հայերը ղոււ աղդայնական չաՀ ունեն ն չաՀադրդռված են երկրի մասնաւմամբ, որւեսղի նրանից մի ւաւառ էլ իրենք ւոկեն: Նկաւենք նան, որ էթնիկ ւարսիկների մեծ մասին ւարօրինակ էր թվում, որ Թավրիղի չաւ Հայեր քաղաքի թուրքերի Հեւ միասին անձնուրացաբար մարւնչում էին կառավարական ղորքերի դեմ, որոնց դեմ կռվում էին նան երկիր ներխուժած օսմանյան ղորքերը՝ Աւրւաւականին ւիրանալու նւաւակով: Երիւթուրքերի կառավարությունը նույնիսկ չքանչաններով մեծարում էր Թավրիղի ւաչււանության թուրք ղեկավարներին՝ Սաթթար ն Բաղր խաներին, աւսւամբներին ոդեչնչում էր անղիջում կռվի՝ երկիրը թուլացնելու ն իրանից նրա թուրքաբնակ ւարածքները ղավթելու Համար: Երիւթուրքերի այդ Հարձակողական քաղաքականության Հաջողությանը Աւրւաւականի թուրքերի Հեւ ւասւորեն աջակցում էին նան Հայ աղդայինՀեղաւոխական երկու կուսակցությունները ն Հայ սոցիալ-դեմոկրաւները: կարելի է ինչ-որ կերւ Հասկանալ Աւրւաւականի թուրքերին միացած ն իրանի օրվա կառավարության դեմ կռվի ելած Դաչնակցությանը, քանի որ երիւթուրքերի Հեւ ունեցած դաչինքի ուժով նա այդ ւաՀին ւարւավոր էր աջակից լինել նրան: Բայց Հնչակյաններն ինչո՞ւ էին ձեռքերը քչւած նեւվել կռվի Հրաւարակ՝ ակամայից ուժեղացնելով օսմանցի ղավթիչների ներկայությունը Պարսկասւանում:

«Միւք», ‹ 21, 21 Հուլիսի 1912 թ.:

կռիվների ընթացքում Հերոսականության բաղում օրինակներ ւվող Հայ ղինյալները չէին կարող, սակայն, վճռորոչ աղդեցություն դործել Հեղաւոխության ընթացքի վրա, ն դա ամենից առաջ այն ւաւճառով, որ նրանք մեծաթիվ չէին: Բայց սւյուռքաՀայ ւաւմական դրականության մեջ, Հաւկաւես ւարսկական չարժումների մասնակիցների Հուչադրություններում, Հույժ չաւաղանցված է ներկայացված Հայ ղինյալների դերը Պարսկասւանի միաւեւական ուժերի դեմ մղված ւայքարում: Այդ ւեսակեւից իրականությունից չաւ Հեռու է Հաւկաւես Միքայել Վարանդյանի «Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն» աչխաւության Համաւաւասխան բաժինը (դլուխ ՃII), որից ընթերցողի մու սխալ ււավորություն է սւեղծվում, թե ւարսկական Հեղաւոխության 1908-1911 թթ. ժամանակաՀաւվածի ւաւերաղմական իրադարձությունների Հիմնական ծանրությունն ընկած էր Հայ մարւիկների, Հաւկաւես Եւրեմ Դավթյանի ուսերին: Եւրեմն, իրոք, խոչոր դեր է կաւարել Պարսկասւանի 20րդ դարասկղբի քաղաքական կյանքում: Նա քաջ էր, դործունյա ն աղնիվ, իր ՀամախոՀներով անդնաՀաւելի ծառայություններ է մաւուցել սաՀմանադրությանը: Զնսեմացնելով այդ նչանավոր Հայորդու ւայծառ կերւարը, նրա ռաղմադիւական անուրանալի ւաղանդը, որ ժամանակին ընդունում էին նույնիսկ նրա քաղաքական Հակառակորդներն ու անձնական թչնամիները, չի կարելի բացարձակաւես անթերի ներկայացնել նրա կերւարը, չանդրադառնալ թույլ ւված սխալներին: իսկ սխալվելը, ինչւես Հայւնի է, Հաւուկ է բոլոր մաՀկանացուներին: Արդարն, Եւրեմի դործունեության Հնարավոր արդյունքը միանդամայն անկանխաւեսելի էր ւարսկաՀայերի Համար, նրանց լինել-չլինելը կախված էր բախւի բերումից: Դրա ւաւճառն այն էր, որ նա իր ռաղմական ուժերով անմիջական ու դործուն մասնակցություն էր ունենում ւարսիկ ժողովրդի երկու մասերի արյունալի կռվին: Դա ծայրաՀեղորեն անցանկալի ու վւանդներով լի դործունեություն էր Պարսկասւանի Հայության Համար: Եվ ւեւք է երախւադեւ լինել ճակաւադրին, որ

Հայության այդ Հաւվածը ւրկվեց դլխովին բնաջնջվելուց": Հյուսիսային Պարսկասւանի որոչ ւեղերում ղինված ընդՀարումները դեռ չարունակվում էին, բայց Հայկական չրջաննե"

ինչւես Դաչնակցությունը, այնւես էլ Հնչակը սովորաբար իրենց այս կամ այն, այդ թվում ղինյալ, դործողությունները կաւարում էին, առանց Հաչվարկելու, թե դրանք ինչւիսի Հեւնանքներ կունենան խաղաղ, անւաչււան ու դործից անւեղյակ Հայ ղանդվածների Համար: Նրանք առաջնորդվում էին Նաւոլեոն Բոնաւարւի «Նախ սկսենք, Հեւո կւեսնենք» չաւաղանց վւանդավոր սկղբունքով: Բայց եթե այդ սկղբունքը թույլաւրելի էր մեծ ու Հղոր Ֆրանսիայի ն նրա նույնքան Հղոր բանակներն առաջնորդող Բոնաւարւի Համար, աւա կռվի անւաւրասւ Հայերին՝ ոչ: ՎերՀիչենք թեկուղ 1890 թ. Հուլիսի 15-ին կ. Պոլսում Հնչակյանների կաղմակերւած Հակասուլթանական ցույցը (Գում-Գաւուի ցույցը), որի ւաւճառով Հարյուրավոր անմեղ Հայեր կյանքից ղրկվեցին: 1896 թ. օդոսւոսի 14-ին Դաչնակցության մարւիկները ռումբերն առած մւան կ. Պոլսի Սսմանյան բանկ (Բանկ Սււոման) ն սւառնացին դա ւայթեցնել՝ իբր եվրուացիների ուչադրությունը Հայկական Հարցի վրա Հրավիրելու Համար: Գործողությունը ոչ միայն ձախողվեց, այլն առիթ դարձավ, որւեսղի ղորքը ն ղինված ու կաւաղած թուրք ամբոխը երեք օրում դերեղմանեին ավելի քան 10 Հաղար անւաչււան Հայ ւղամարդկանց, կանանց ու երեխաների: կարելի է ւաւկերացնել, թե նույն կ. Պոլսում քանի՛ Հաղարավոր Հայեր սրի կքաչվեին, եթե Հաջողվեր իրականացնել անձնուրաց Հեղաւոխական ն Մեծ նաՀաւակ Քրիսւաւոր Միքայելյանի ծրադրած Աբդուլ Համիդի սւանությունը: Առանց բացառության, իրենց բոլոր ձախողված ու սարսաւելի Հեւնանքներ ունեցած դործողությունները Հայ Հեղաւոխական կուսակցությունները ներկայացնում են իբրն «բարոյական Հաղթանակներ»: Հենց այդ «ոդեղեն Հաղթանակներն» էին դերաղանց Հմւությամբ օդւադործում թուրքական իչխանությունները՝ Հայերի արյան բաղնիքներ սարքելու Համար: Հայկական Հարցի վերաբացման օրերին (1912 թ.) «Հովիւ» (Թիֆլիս) չաբաթաթերթը դրում էր, որ մեծ ւերությունները դժվարանում են Հայասւանին ինքնավարության նույնիսկ ամենացածր ասւիճան որոչել, որովՀեւն այնւեղ Հայ աղդաբնակչությունը վերջին երկու-երեք ւասնամյակներին աղեւալիորեն ւակասել է ն չաւ ւեղերում Հայւնվել է ւոքրամասնության վիճակում: «Այն Հայասւանը, որւեղ ինքնավարութիւն սւանալու Հիմք եղող Հոծ Հայ աղդաբնակություն կար 30 ւարի առաջ, այժմ բաղմաթիւ դաւառներ անՀայաբնակ են դարձել եւ դրանում ւոքր չէ Հայ յեղաւոխական կուսակցութիւնների խաղացած աղէւաբեր դերը» («Հովիւ», ‹ 38, 30 սեււեմբերի 1912 թ.): կովկասաՀայ Հայւնի ւաՀւանողական դործիչ Գարեդին Ենդիբարյանը, անդրադառնալով 1905 թ. ւեւրվարին Բաքվում

րում արդեն վերլուծվում էին ւարսկական կռիվներում Հայերի թաւած ջանքերի օրինականության ն արդյունավեւության Հարցերը: Այսւես, Մոսկվայում Հայերեն լույս ւեսնող «Մարւ» անունով թերթը իր մի քանի Հրաւարակումներում քննադաւում էր Հնչակյանների ն դաչնակցականների մասնակցությունը ւարսկական Հեղաւոխական չարժմանը՝ դա աղդային ուժերի անւեղի վաւնում որակելով: Հոդվածներից մեկում թերթը նչում էր, որ չաւ Հին ժամանակներից սկսած Հայերն անդնաՀաւելի ծառայություններ են մաւուցել Հեռու ն մուիկ Հարնան աղդերին, իսկ չաւ ու չաւ Հայ Հերոսներ իրենց կյանքը ղոՀել են օւար աւերում, օւարների չաՀերի Համար ն «չքացել օւար երկնից ւակ»: Հոդվածխմբադրականը Հարցնում էր. ո՞ւր են ԼեՀասւանի, Հունդարիայի, Գալիցիայի Հարյուր Հաղարավոր Հայերը, ո՞ւր են նրանցից սերված ւեւական, ռաղմական, մչակույթի խոչոր դործիչների Հիչաւակները: Պաւասխանը միանչանակ է. դրանք չկան կամ Համարյա չկան: Զնչին բացառություններով՝ նրանց նվիրված չեն ձեռակերւ արձաններ կամ մեւաղակուռ կոթողներ: Պաւմադիրներն անդամ ղլանում են Հիչաւակել նրանց դործերը, անդամ՝ անունները: Ժամանակին այդ ցավալի երնույթին այսւես էր անդրա-

կովկասյան թուրքերի ն Հայերի միջն ւեղի ունեցած ընդՀարումներին, «բարոյական Հաղթանակի» երնույթը նկաւել էր նան այդ օրերին: «Ես,- դրում էր նա,- չեմ մոռացել 1905 թուականը, երբ Բադուի Հայերի 310 դիակներ ինքս Համրեցի Զեմբերիքենդի դերեղմանաւանը, բայց կլուբում մի քանի «աղդասէրներ» ինձ Հաւասւացնում էին, թէ դարձեալ յաղթութիւնը մեր կողմն է, որովՀեւեւ թուրքերն են խնդրել դադարեցնել կռիւը, այլ ոչ թէ Հայերը: Զեմ մոռացել [նան] Ս. էջմիածնի կենդրոնական ժողովի (1906 թ. օդոսւոս:- Հ. Ս.) նիսւերը, ուր թոկից ւախած մի Տաճաւ վարդաւեւ ճառում էր, թէ «ղինու ղօրութեամբ կը սւիւենք, որ [ռուսական] կառավարութիւնը կաւարի ժողովի որոչումները»: Եւ այս բոլորը ււադրւում էր մամուլում» (ւե՛ս «Հովիւ»-ի վերը նչած Համարը): Այդ բոլորի նման չաւ դեւքեր կրկնվել են Պարսկասւանում:

դարձել Խորեն արք. Նար-Պեյը. Սւար երկնից ւակ նոքա չքացան, Սւար երկնից ւակ Հալեցան, ընկան:

Նույն երնույթի վերաբերյալ Թիֆլիսի «Նոր Հոսանքը» վկայակոչում էր Ռուսասւանին մեծ ծառայություններ մաւուցած Հայ դործիչների նկաւմամբ եղած վերաբերմունքը: Արղությանների, ԲեՀբությանների, Լոռիս-Մելիքյանների, Տեր-Ղուկասյանների, Շելկովնիկյանների, Սերեբրյակովների մեծամեծ դործերը ձուլված են ռուսաց ւաւմության Հեւ. բայց ո՞վ է Հիմա Ռուսասւանում Հիչում նրանց: Նույնիսկ որնէ ռուս ւաւմաբանի որնէ դրվածքում արժանիորեն չեն Հիչաւակվում նրանց անունն ու դործը, ցավով արձանադրում էր ւարբերականը1: Այո՛, օւար երկրում (ւեւությունում) ուրիչի Համար թաւած ջանքը ղուր բան է: Դա լավ էին Հասկանում նույնիսկ քաղաքականությունից չաւ Հեռու կանդնած, ժողովրդական իմասւություն կրող Հայ չարքային մարդիկ: «Մարւը» վկայակոչում էր ԲեՀբութ Շելկովնիկյանի ղառամյալ մոր խոսքերը, որ նա ուղղել էր իր անվանի ղորավար որդուն, երբ վերջինս մեծաչուք Հանդեսով մւել էր Նուխի ն իրենց ւան չեմին ընկել մոր դիրկը: «ԲեՀբո՛ւդ,- դրկելով որդուն ասել էր մայրը,- դու որ ըդէնց մեծ մարդ ես դառել, բա խի՞ մեր խեղճ աղդի Համար մի լաւ բան չես անում»2: իսկ ինչւե՞ս է արւացոլված ւարսկական Հեղաւոխության մեջ Հայերի մասնակցության Հարցը ռուս, իրանցի ն այլաղդի Հեղինակների Հեւադա ւաւմադիւական ուսումնասիրություններում: Զբաժանելով «Մարւ» ւարբերականի որոչ Հարցադրումները ն եղրաՀանդումները, չենք կարող, սակայն, չնչել, որ Հեւադա ւարիներին նույնւես ռուս ւաւմաբանները ւարսկա1

Տե՛ս «Նոր Հոսանք», Ա ւարի, ‹ 1, մարւ, 1913 թ., էջ 214 (ւողա-

ւակ):

Տե՛ս «Մարւ», ‹ 10, 15 մայիսի 1912 թ.:

կան Հեղաւոխությանը Հայերի մասնակցության Հարցին անդրադարձել են Հւանցիկ, ընդամենը մի քանի նախադասությամբ, այն էլ Հիմնականում բացասական որակավորումներով (թերնս բացառություն են Գ. Վ. Շիւովը, ւե՛ս նրա “Персия под властью последних Каджаров’’, изд. Академии наук СССР, Ленинград, 1933 ն Լ. Վակսը, ւե՛ս նրա “Очерки истории национально-буржуазных революций на Востоке”, ОГИЗ “Московский рабочий”, Москва-Ленинград, 1931): ինչ վերաբերում է իրանցի Հեղինակներին, աւա նրանք ւասնամյակներ չարունակ, ընդՀոււ մինչն անցյալ դարի 50ական թվականները, իրենց Հեւաղուություններում ընդՀանրաւես չէին անդրադառնում Հեղաւոխության ընթացքում Հայերի խաղացած դերին կամ բավարարվում էին թռուցիկ Հիչաւակումներով: ՊաւաՀական չէ, որ ւարսկաՀայ դործիչներից ոմանք իրենց դրվածքներում, վիրավորված, բողոք էին Հայւնում Հեղաւոխության ւաւմությունը չարադրելիս իրանցի Հեղինակների ցուցաբերած խւրական վերաբերմունքի, Հայերի կաւարած դործերի մասին անարդարացի լռության Համար: Պարսկական Հեղաւոխությանը դործուն մասնակցություն ցուցաբերած Հնչակյան դործիչներից մեկը դեռնս անցյալ դարի 20-ական թվականների վերջերին դառնացած դրում էր. «Դժբախւաբար ւարսիկ ւաւմադիրներն ու օրադրողներն այսօր, յիչեալ օրերից 15-20 ւարի յեւոյ՝ բոլորովին չեն յիչում Հայ կուսակցութիւնների ղոՀողութիւնները ւարսիկ ժողովրդի կիսաըմբոսւացման եւ յեղաւոխութեան օրերին»1: Դրա ւաւճառներից մեկն այն էր, այնուՀեւն չեչւում էր նա, որ «այդ ւաւմական օրերին, երբ Հայերը միացած կարող էին չաւ բան չաՀել, կուսակցական ինւրիդների չնորՀիւ վարկաբեկ էին լինում, աւելի ճիչդը, իրար վարկաբեկ էին անում, որի ւաւճառով եւ այսօր ւարսիկ Հասարակական կարծիքի առաջ կորցրել ենք մեր Հին յարդանքը: Հէնց այդ բանի Համար է, որ մասամբ Հասկանում եմ ւարսիկ ւաւմադիրներին եւ օրադրողնե1 Տե՛ս «Յուչարձան նուիրուած Սոցիալ-Դեմոկրաւ Հնչակեան կուսակցութեան քառասնամեակին», էջ 191:

րին, որ մեր երկու կուսակցութեանց, այսինքն՝ Հայ ժողովրդի յեղաւոխութեան մաւուցած ծառայութիւնները ամբողջովին մոռացել են»1: Նույնը Հասւաւում էր ւարսկական Հեղաւոխության աչխույժ մասնակից իրանաՀայ դաչնակցական դործիչներից մեկը՝ Հովսեւ ՀովՀաննիսյանը (Յ. էլմար) անցյալ դարի 50-ական թվականների սկղբին: Նա ցավով նչում էր, որ 1908-1912 թթ. Հեղաւոխական չարժմանն անդրադառնալիս իրանում ոչ ոք, նույնիսկ Եւրեմի նախկին ւարսիկ ն թուրք դործակիցները, անդամ նրանք, ովքեր ժամանակին սւացել են Հերոսի մչւական Հովանավորությունն ու ւաչււանությունը, նրա անունն անդամ չեն Հիչաւակում, չխոսելով արդեն Քեռու, Խեչոյի ն մյուս Հայ ռաղմական դործիչների, Հեղաւոխությանը մասնակցած դոնե մեկ Հայի մասին: Նրանք բոլորը մոռացության են ւրված մանավանդ մւավորական դասի կողմից, «որն իր նեղմիւ մւայնութեամբ, յամառ մի Հեւեւողութեամբ, անւես է առնում սաՀմանադրական իրական դործիչներին»: «Ճիչւ է,- դրել է էլմարը,- Եւրեմների եւ Քեռիների կուսակցութիւնը, առաջնորդուած իր դաղաւարաբանութեան ելակէւից, անվերաւաՀօրէն ղոՀաբերելով իր թանկադին մարւիկներին ւարսիկ ժողովրդի աղաւադրութեան ւայքարին, մւքովն իսկ չի անցել բարոյական կամ այլ Հաւուցման մասին: Բայց ւարսկական սաՀմանադրական չարժման մէջ ընկած Հերոսների ընկերները խոր վիչւ են ղդում Հանդէւ այն դաւաւարւելի վերաբերմունքի, որ ցուցադրում է աղաւադրուած ժողովրդի մւաւորական եւ դիւակից դասը՝ խեղաթիւրելով ւաւմական իրողութիւնները եւ մոռացութեան ւալով իրենց «անկեղծ եղբայրների» կաւարած բախւորոչ դերը սաՀմանադրական կարդերը վերականդնելու արիւնու ւայքարում: Այն կարդերի, որոնցից այժմ այնքա՛ն լայն չաւերով եւ ամէն կերւ օդււում են իրենք՝ Հանրային կարծիքի ղեկավար ներկայացող այդ մւաւորականները»2:

Տե՛ս «Յուչարձան նուիրուած Սոցիալ-Դեմոկրաւ Հնչակեան կուսակցութեան քառասնամեակին», էջ 191: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 192:

Հայ մարդիկ անկեղծորեն, առանց որնէ ակնկալության են մասնակցել Հեղաւոխությանը, չարունակում էր էլմարը, նրանք ոչ մի անդամ չեն մւածել երախւադիւության մասին: Բայց սաՀմանադրության անձնաղոՀ ւաչււանների աղդակիցները «խոր ցաւ են ղդում, երբ ներկայ լինելով սաՀմանադրութեան ւարեդարձի Հանդէսներին՝ ունկնդիր են լինում այն ոդեկոչումներին, որոնք արւում են ի յիչաւակ ամենաՀասարակ «սաՀմանադրականին», իսկ մի բառով իսկ չեն յարդում սաՀմանադրական իրական ախոյեան Եւրեմների յիչաւակը: Նրանք խոր ցաւ են ղդում, երբ ւեսնում են, որ սաՀմանադրական չարժումների մասին եղած Հրաւարակութիւնները - թերթերի բացառիկ թիւ, ւարբերական կամ առանձին երկ - ղարդարուած են լինում սաՀմանադրական չարժումների Հեւ կաւ չունեցողների նկարներով եւ մոռացուած է ւաւմական մեծ դէմք Եւրեմի նկարը: Այդ Հրաւարակութիւնների մէջ ոչ միայն բոլորովին չի յիչւում Եւրեմի եւ նրա մարւական խմբի դործունէութիւնը, այլեւ նրա ւարած յաղթանակները վերադրւում են այլ «Հերոսների»: իսկ եթէ յիչւում է Եւրեմի անունը՝ չաւ անցողակի կերւով եւ չաւաղանց աննչան դերով»1: Անիրավ ու վիրավորական Համարելով ւարսկական ւաւմադրության մեջ Եւրեմի անունը ն ընդՀանրաւես իրանական Հեղաւոխության ընթացքում Հայերի կաւարած ղոՀողությունները մոռացության մաւնելը, մի ուրիչ Հրաւարակության Հեղինակները դրում են. «Պաւճառը ւարղ է. Եւրեմը Հայ էր եւ քրիսւոնեայ, եւ աՀա այսւեղ էլ խւրութիւնը Հայ ու ւարսիկի մէջ նորից ակներեւ ու ակնբախ է՝ ինչւէս անցեալներում»2: Բայց դա բոլորը չէր: Հեղաւոխության ժամանակ, վկայում էր Հովսեւ ՀովՀաննիսյանը, «Հ. Յ. Դ. աջակցութեան ւոխարէն, ւարսիկ աղաւական ղեկավարները խոսւանում էին Հայ Համայնքներին, աղդային Հողի վրայ, ւալ չաւ աւելի արւօնութիւններ քան նրանք ունէին միաւեւութեան չրջանում չաՀերի ֆերմաններով: Սակայն, խորին ցաւով ւէւք է արձանադրեմ,

«Հայրենիք», ‹ 9 (367), սեււեմբեր, 1956, էջ 67-68 (ւողաւակ): Նույն ւեղում, էջ 68 (ւողաւակ):

որ նրանք ոչ միայն չկաւարեցին այդ խոսւումները, այլեւ սաՀմանադրական իրաւակարդի Հասւաւուելուց յեւոյ, ասւիճանաբար Հայերից խլեցին ֆերմաններով ւրուած իրաւունքները եւ Հալածանքի ենթարկեցին Հայ Համայնքների աղդային-կրթական Հիմնարկութիւնները, լեղուն, դիրը»1: Մի ուրիչ Հոդվածում նույն Հեղինակը այդ միւքն այսւես է ներկայացրել. Հեղաւոխությունից Հեւո ւարսկաՀայությունը ղրկվեց այն բոլոր առանձնաչնորՀումներից ու արւոնություններից, որ ուներ նախորդ չաՀերի ժամանակներում: «Տեղեակ լինելով Հ. Յ. Դ. կողմից բաղմիցս արւայայւուած այդ ւեսութեան՝ ւարսիկ որոչ աղդայնամոլ ւարրեր մինչեւ այժմ էլ աղդային եւ խմբակցական չաՀեր են դւնում՝ իրանի սաՀմանադրական չարժումների մէջ Հայ եւ օւար ոյժերի բերած մասնակցութեան: Զարմանալի չէ, անչուչւ, որ նրանք մոռանում են Հայութեան վայելած առանձնաչնորՀեալ դիրքը նախասաՀմանադրական չրջանում: Բայց չաւաղանց ղարմանալի է, որ նրանք անւես են առնում այն իրողութիւնը, որ վերջին քառորդ դարում, սաՀմանադրութեան կարդերում, Հայութեան աղդայինմչակութային իրաւունքներն ասւիճանաբար կրճաւուել են եւ չաւաղանց սաՀմանաւակուել: Նրանք մոռանում են, որ ներքին լայն ինքնավարութիւն ունեցող Հայութիւնն ի ւրիւուր սաՀմանադրութեան վերականդնման ճանաւարՀին բերած իր բոլորանուէր ղոՀաբերութիւններին, ճաչակեց մենաւիրութեան օրերի դառնութիւնը, երբ Հալածանքի ենթարկուեցին նրա դւրոցն ու լեղուն, դիրն ու ւառը, ամբողջ մչակոյթը: Նրանք մոռանում են, որ մինչեւ այժմ էլ դեռ դրաւուած եւ ւակ է մնում Հայկական դւրոցների մի մասը, իսկ արւօնուածներն էլ, խիսւ սեղմուած եւ կաչկանդուած, Հաղիւ մի քանի ւաՀ կրօնի եւ Հայերէնի դասաւանդութեան իրաւունք ունեն: Վերջաւէս, նրանք անւեսում են այն ւաւմական ւասւը, որ սաՀմանադրութեան յաղթանակի օրերին, երբ երկրի բովանդակ դործերի ղեկն ու իրաւունքը դւնւում էր Եւրեմի ձեռքում եւ երկրի մարւական ոյժերի

Բաբդէն եւ Սեդա Բալեան Տէր-Յակոբեան, Պաւմութիւն իրանաՀայերի, էջ 86-87:

առանցքը Հայ կամաւորական խմբերն էին կաղմում, Հայութիւնը որեւէ կերւով չօդւուեց իրեն Համար սւեղծուած բարեւաւեՀ դրութիւնից եւ չցանկացաւ իւրացնել որեւէ առանձնաչնորՀում՝ ինչ որ ւէւք է անէր, եթէ սաՀմանադրական չարժումներին մօւենար աղդային կամ կուսակցական միւումներով»1: Բայց չէ՞ որ Նիկոլ Դումանի խորաթաւանց միւքը դա կանխաւեսել էր դեռնս ւարսկական Հեղաւոխական չարժման թեժ օրերին: Ո՞րն էր այդ անցանկալի երնույթի ւաւճառը: Պաւճառները բաղմաղան են՝ քաղաքական, կրոնական, բարոյական ն այլն: Բայց Հիմնական ւաւճառը Նիկոլ Դումանի՝ Հայերի Համար ւարսկական Հեղաւոխության դիւուկ արժեքավորումն էր՝ «Սա մեր կռիվը չէ»: Նա ցավով նչում էր, թե կարծես բավական չեն Թուրքիայի Հայության կրած ւառաւանքները, նրա առաւորեն թաւված արյունը, կարծես արդեն բուժվել են ներքին աղդային ցավերը, Հիմա էլ Հայերը կամավոր նեւվել են նոր վւանդների մեջ, ուր նրանց արյունը թաւվում է չդիւես ինչի Համար: Պարսիկների կռվին Հայերի մասնակցությունը Դումանը Համարում էր միանդամայն անւեղի: ինչւես իր «Նիկոլ Դուման» ուսումնասիրության մեջ նչել է դաչնակցական մի ուրիչ նչանավոր դործիչ՝ Հովակ Սւեւանյանը, «ւարսկական կռիվներում նա (Դումանը: - Հ. Ս.) աչխաւում էր ղոՀ չւալ, Համարելով այդ թաւած արիւնն աւելորդ ու աւարդիւն»2: Նիկոլ Դումանի ւեսակեւին միանդամայն անՀարիր են Միքայել Վարանդյանի՝ Սկյոււարում 1911 թ. սեււեմբերի 11-ին կաւարած դասախոսության խոսքերը, թե իրանյան կռիվներին «Հայրենիք», ‹ 1 (312), Հունվար, 1952, էջ 44: Ակնարկությունը վերաբերում է Ռեղա չաՀ ՓաՀլավիի քմաՀաճ կարդադրությամբ իրանի Հայկական բոլոր դւրոցների ւակմանը 1936 թ.: Դրանք վերաբացվեցին նրա որդու՝ ՄոՀամմեդ Ռեղա չաՀի դաՀ բարձրանալուց Հեւո՝ 1941 թ. դեկւեմբերի 20-ի Հրամանով, ընդառաջելով Աւրւաւականի Հայոց թեմակալ առաջնորդ Ներսես արք. Մելիք-Թանդյանի խնդրանքին (ւե՛ս «Րաֆֆի» ւարեդիրք, Ա ւարի, 1969, էջ 372, 375): «Հայրենիք», ‹ 1 (312), Հունվար, 1952, էջ 39 (ւողաւակ):

մասնակցելու չնորՀիվ «աչխարՀը ճանաչեց մեղ, իբրեւ մի աղդ, որ ընդունակ է առաւօրէն արիւն թաւել իր սրբաղան իրաւունքների Համար...»1 (ընդդծումը մերն է:- Հ. Ս.): Ավելի ուչ դրած իր «Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը եւ ւարսից սաՀմանադրական չարժումը» ուսումնասիրության մեջ Հիչաւակված էլմարը դովերդում էր Հայ մարւիկների մաքառումը ն նաՀաւակությունը վերացական «ամէն ւեսակ բռնութեան» դեմ: «Վւանդաւոր եւ բախւորոչ այդւիսի ւաՀերին է,- նչում էր նա,- որ դաչնակցական մարւիկները, մոռցած ամէն ղդուչութիւն, խիղախ դրոՀով խոյացան դէւի թչնամին, կուրծք կրծքի նրանց դնդակներին եւ աւաՀովեցին աղաւականների յաղթանակը (2:- Հ. Ս.): Տարուած Համամարդկային դաղաւարներով եւ լեցուած խոր աւելութեամբ դէւի ամէն ւեսակի բռնութիւն՝ յեղաւոխական բարձր այդ Հոդիները չւաւեցին մասնակցել ժողովրդական ցասման արիւնու արւայայւութեան եւ անձնուիրաբար կռուեցին ու ղոՀուեցին յանուն կաչկանդուած եւ իրենց աղդի բախւակից ժողովրդի աղաւութեան»2: Աւա Հոդվածադիրը Հւարւորեն թվարկում էր ղոՀվածների երկար չարքից մի ւոքր Հաւված. «Արի Հայորդիների այդ Հոյլը կաղմում էին Նիկոլը եւ Արւէմը (ընկած Մուժամբարի կռւում), Մարւիրոսը, Սէթօն, կարօն (Ալւարի կռւում), Միսակը եւ Գէորդը (Թաւրիղ), Խորէնը (Ուրմի) եւ Հեկւոն (Սալմասւ), Ասլանը (Ղարադաղ), Ռոսւոմը (Արւաւիլ), ԶարեՀը (Զունուս), Զուլումաթը, Շամիլը, Արւէմը, երկու Յարութիւնները, Բաջօղլին, Տիդրանը, Փանոսը, Մամիկոնը, ԱբրաՀամը եւ Արսէնը (Խոյ), Սեւ Գէորդը իր 15 ղինակիցներով (Սոֆիան), Արսէնը (ՂաղվինՀամաւանի դիծ), Խէչոն եւ Մամիկոնը (Ֆիրուղաբադ), Մադաթը (ՇաՀաբադ), Նաւօն, Սմբաւը, Ալեքսանը (ԹեՀրան), Մուկուչը, Ասաւուրը, Խանլարը եւ Թադէոսը (Դամղան), Նիկոլը իր երկու ղինակիցներով (Սուջէ) եւ այլ անյայւ ու անանուն Հերոսներ»3: «Աղաւամարւ» չաբաթաթերթ-յաւելուած (կ. Պոլիս), Բ ւարի, թիվ 10 (62), 18 սեււեմբերի (1 Հոկւեմբերի) 1911 թ., էջ 980: «Հայրենիք», ‹ 2 (313), ւեւրվար, 1959, էջ 90-91: Տե՛ս նույն ւեղում:

Նույն միւքը դեռ 1913 թվականին արւաՀայւել է ՀՅԴ Վասւուրականի օրդան «Աչխաւանք» թերթը, դրելով. «Հայը Պարսկասւանի մէջ իր կւրիճ ղաւակներուն թաւած արիւնովը ցոյց ււաւ աչխարՀին որ ինքը օւար ախորժակներու չծառայելէ ղաւ ւաւրասւ է թանկադին կեանքեր ղոՀել իր իսլամ եղբօրը՝ բարձր ւաՀելու նւաւակով Աղաւութեան եւ Եղբայրութեան դրօչը...»1: Մի՞թե Հայի արյունը ջուր էր, որ առաւորեն թաւվել էր մի կռվում, որն իրենը չէր, այլ՝ կռիվ էր վերացական «ամէն ւեսակ բռնութեան» դեմ: Արխիվում ւաՀւանվող մի ւասւաթղթից իմանում ենք, որ ւարսից ւաւանի չաՀի դասւիարակ կ. Սմիրնովը երկիր ներխուժած թուրքական ղորքերի մի Հարյուրաւեւի Հեւ Հանդիւման ժամանակ նրան Հարցրել է, թե «ինչո՞ւ դերի բռնված կովկասից եկած Հայ կամավորներին չեք սւիւում խոսւովանություններ անել ն դաղւնիքներ կորղել»: Թուրք Հարյուրաւեւը ւաւասխանել էր. «Միննույնն է, ոչ մի արդյունքի չենք Հասնում. նրանք միայն մի ւաւասխան ունեն՝ «Եկել ենք մեռնելու»»2: Բայց ինչո՞ւ մեռնել ն Հանուն ինչի՞: Հայրենիքը ւաչււանելու, նրան ծառայելու ժամանակ Հայորդիների ղոՀվելն արդարացված է ն նրանց Հիչաւակը ժողովուրդը ւայւայում է իր Հոդում: Հիրավի, եթե ւեւք է ղոՀվել, աւա ղոՀվել քո վւանդված երկրի, Հարաղաւ ժողովրդի Համար: Բայց ինչւե՞ս Հասկանալ, երբ առանց այն էլ Թուրքիայում այնքա՛ն առաւորեն ղոՀեր ւված (չաւ դեւքերում՝ միանդամայն ղուր) ւոքրաթիվ Հայ ժողովրդի ղավակները իրենց կյանքը չռայլորեն ղոՀում են աղդի Համար անՀասկանալի մի կռվում ն չդիւես ինչու: Մանավանդ ւոքր աղդերի կամ այդ աղդերի այս կամ այն Հաւվածի ղեկավարությունն սւանձնած ուժերը իրավունք չունեն չռայլելու իրենց Հեւնից դնացողների արյունը. նրանք ւարւավոր են դողալ ամեն մի կյանքի վրա: Բայց այդւես չէին Հայկական Հեղաւոխական կուսակցությունները, մանավանդ Դաչ1

«Աչխաւանք», ‹ 33 (129), 14 Հունիսի 1913 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 237, վավ. 320:

նակցությունը, որը ո՛չ իրեն էր խնայում ն ո՛չ էլ իր Համակիրներին ու իր Հեւնից դնացողներին: Պարսկական Հեղաւոխության մեջ Հայերի ունեցած դերի դնաՀաւման Հարցում 1950-ական թվականներից նկաւելի ւեղաչարժ կաւարվեց իրանցի ւաւմաբանների մու: Նրանք սկսեցին ներկայացնել ն որոչ չաւով դնաՀաւել Հայերի թաւած ջանքերը: Այդ ւաւմաբաններից են ԱՀմեդ Քեսրաուին, Մալեք ղադեն, Քերիմ ԲեՀղադը, Աբբաս Ալի ՍալեՀը, էբրաՀիմ Սաֆա’ին, էսմայիլ Ռայինը ն ուրիչներ1: էբրաՀիմ Սաֆա’իի՝ 1965 թ. ԹեՀրանում ւարսկերեն լույս ւեսած «ՍաՀմանադրության առաջնորդները» դրքում 24 նչանավոր դործիչների թվում 16-ը Հայեր են2: Ավելին, ւաւմադիւական որոչ աչխաւություններ ամբողջովին նվիրվեցին Հայերի: Սրինակ՝ 1968 թ. ԹեՀրանում ւարսկերեն լույս ւեսավ Աբբաս Ալի ՍալեՀի «Հայ դործիչները ւարսից իրականության մեջ» ուսումնասիրությունը, 1971 թ. ԹեՀրանում ւարսկերեն ււադրվեց էսմայիլ Ռայինի «Եւրեմ խան Սարդար» աչխաւությունը3: Այս Հանդամանքը Հիմնականում բացաւրվում էր այդ ւարիներին թուրք-իրանական բարդ Հարաբերություններով ն իրանաՀայերի նկաւմամբ ՄոՀամմեդ Ռեղա ՓաՀլավի չաՀի արւակարդ դրական վերաբերմունքով ու Հովանավորչությամբ": Եվս մեկ նկաւառում: Տվյալ ւաւմական ն ճդնաժամային Տե՛ս «Հայ ժողովրդի ւաւմություն», Հաւ. ՄI, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրաւ., Երնան, 1981, էջ 715: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում (ւողաւակ): " կասկած չկա, որ թուրք-ւարսկական Հարաբերությունների ամրաւնդման դեւքում ւարսիկ ւաւմադրությունը կրկին կդադարի անկողմնակալ լուսաբանել իրանական Հեղաւոխության մեջ Հայերի կաւարած ղոՀողությունները: Դրա ւիւիկ օրինակը մենք ունենք Հանձինս ռուս-թուրքական Հարաբերությունների ւարբեր ւուլերում (անցյալ դարի 20-50-ական թվականներ) խորՀրդային ւաւմադրության - Հանրաւեւական Թուրքիային ւված ւրամադծորեն Հակառակ դնաՀաւականների՝ Լենին-Աթաթուրք «եղբայրական Հարաբերություններից» մինչն «Հիւլերյան ֆաչիղմի ւաւվար» որակումներով:

ւաՀին Հայ կամավոր-ղինվորները - լինեին նրանք Հեղաւոխության աղնիվ նվիրյալներ, որոնք կռվում էին ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դեմ՝ ւաչււանելով սաՀմանադրությունը, թե չաՀախնդրությունից դրդված արկածախնդիրներ - միննույնն է, չւեւք է մւնեին ղոււ աղդային սկղբունքով կաղմված կամավորական ջոկաւների մեջ ն, ներկայանալով որւես Հայ ժողովրդի ներկայացուցիչներ, նեւվեին մարւի, այլ ւարւավոր էին միանալ ւարսիկ կամավոր ղինվորներին ն դործեին խառը խմբերի մեջ: Տւավորություն էր սւեղծվում, թե միաւեւականների դեմ կռվող իսկական ուժը Հայերն են ն ոչ թե իրանցի ժողովուրդը, որը Հիմնականում անւարբեր էր քաղաքացիական կռվի նկաւմամբ, ն ինչւես ասվեց, կողքից դիւում էր, թե ինչւես ուրիչ ւեղերից եկած մարդիկ ղենք են ճոճում իրենց երկրում: ԱկնՀայւ է, որ եթե որնէ վայրից ղինված խմբեր են ներխուժում քո ւեւության սաՀմաններից ներս, դա ոչ այլ ինչ է, քան կուիւ միջամւություն Հարաղաւ երկրի ներքին դործերին: Այդ դեւքում նույնիսկ կարնոր չէ, թե նման խմբերն ովքե՞ր են կաղմակերւում, Հանդերձավորում ն ուղարկում՝ օւար կառավարություննե՞րը, կուսակցություննե՞րը, թե՞ անՀաւ նախաձեռնողներ: Տեղաբնակների ներքին դործերին կովկասաՀայ կամավոր-ղինվորների նման միջամւությունը Հայերի՝ անՀանդիսւ ու կռվարար ժողովուրդ լինելու մասին կարծիք կաղմելու առիթ էր ւալիս օւարներին: ինչ վերաբերում է ւեղաբնակ ւարսկաՀայերին, աւա նրանք ոչ միայն իրավունք ունեին, այլն ւարւավոր էին այդ վւանդավոր ւարիներին ղինված լինել, բայց միայն ու միայն իրենց կյանքն ու ինչքը միաւեւական ավաղակախմբերից ու սաՀմանադրական քրեական ւարրերից ւաչււանելու Համար: Մեր այս դիւարկումը ՀամաՀունչ է ժամանակին ՀովՀաննես Թումանյանի արւաՀայւած Հեւնյալ մւաՀոդությանը: Մեծ դրողն ու քաղաքացին մւրակում ու մերժում էր իր ժողովրդի մեջ դոյություն ունեցող անիչխանական առաքելականությունը (անարխիսւական մեսիանիղմը), ըսւ որի՝ Հայությունը, իբր, ի վերուսւ ւրված առաքելություն ունի «եվրուական քաղաքակրթության լույսը ւարածել ասիական խավարում»: Այդւես

մւածելով՝ Հայը կորցնում է իրականության ղդացողությունը, ջնջում է ուժեղի ն թույլի միջն դոյություն ունեցող սաՀմանները: Մեսիանիղմի մւաւաւրանքին մեծ դրողն ու մւածողը Հակադրում էր սթաւ Հայացքը՝ ուրիչ ժողովուրդների Հոդնոր արժեքները դնաՀաւելիս: «Ուքերդ մեկնի՛ր վերմակիդ չաւով»,խորՀուրդ է ւալիս Հայոց ժողովրդական իմասւությունը: Քաղաքականությամբ ղբաղվող Հայ անՀաւներին Թումանյանը Հորդորում էր իրենց արարքները բխեցնել միայն ու միայն սեւական Հնարավորություններից ն դրանց սաՀմաններում միայն իրականացնել որոչակի դործողություններ: «Մեծ ւերությունները,- ասում էր նա,- իրենց ամուր ւնւեսությամբ ն խելացի դիվանադիւությամբ, ցամաքային ու ծովային Հղոր բանակներով առաջ են մղում ՀամաչխարՀային ւաւմությունը՝ չարժելով աչխարՀներ ն աղդեր: Այս ւայմաններում դրոչ դարձրած «մենք կուլւուրական ժողովուրդ ենք» նախաւաչարմունքը, Հայ քաղքենին, Հայ մւավորականության ղդալի մասը, Հաւկաւես իրենց ձեռքում մամուլ ունեցողները, որւես կանոն, լեղվակռվի են դուրս դալիս մեծ ւեւությունների դեմ, քննադաւում ու «ջարդոււչուր անում» նրանց քաղաքականությունը, նրանց նույնիսկ սւառնում ու նախաղդուչացումներ անում»: «... Եթե մենք ւեւք է ղբաղվենք քաղաքականությամբ,- խրաւում էր Թումանյանը,- այդ ամենից առաջ այն է լինելու, որ մի ճչմարիւ Հայացք լինեինք սւեղծած, մի ւարղ վերաբերմունք լինեինք մչակած դեւի այն ւեւությունները, որոնց ձեռքի ւակ դւնվում ենք: Մի դիւակցական, մւածված վերաբերմունք, որ դոյություն չունի ամեննին ն միչւ առաջնորդվում ենք քամու Հոսանքներով, նախաւաչարմունքներով ու թյուրիմացություններով, ամեն անդամ էլ դառնությամբ Հաչվելով մեր կուիւ սխալներն ու կորուսւները, ամեն անդամ էլ ամեն մեկս եւին թվով Հանդիսանալով խելոք ու Հեռաւես, երբ եղածն անցել է անդառնալի: Ճիչւ ն ճիչւ Եղուոսի ասւղաբաչխի նման, «որ դիւակն աչքերին, ասւղերը դիւելով, առանց իր ուի ւակի ճանաւարՀը նայելու առաջ է դնում ու դնում է ընկնում ջրՀորը»1:

Տե՛ս ՀովՀաննես Թումանյան, Երկերի ժողովածու, Հաւ. 6, էջ 150-151:

«Երեկվան ւաւմությունը ն այսօրվան իրականությունը» Հոդվածում, ակնարկ նեւելով դարավոր սարսաւների անցած ճանաւարՀին ն նոր կուորածների «մռայլ մղձավանջին», Թումանյանը Հեւնություն է անում, թե «էս ամենը դարերով ւեսնող ու ւանող ժողովուրդը անչուչւ մի իմասւություն ւիւի Հաներ ու սովորեր էսքան դառը ւորձերից ու ւորձանքներից, մի քաղաքականություն ւիւի սւեղծեր ու մչակեր իր Համար էս դժոխք աչխարՀքում»1: Մի ւոքր աղդի ղավակները, մւնելով Պարսկասւանի լայնածավալ ւարածքներ, սուր էին ճոճում ոչ միայն այդ երկրի իչխանական ուժերի, այլն երկու Հղոր կայսրությունների՝ Ռուսասւանի ն Մեծ Բրիւանիայի դեմ: Զուր չէ, որ ինքնաճանաչումը ն սեւական ուժերի սւուդումը Թումանյանը օդի ու ջրի ւես անՀրաժեչւ էր Համարում Հայ մարդու Համար: Պարսկասւանի Հեղաւոխական չարժմանը Հայերի մասնակցության աննւաւակաՀարմարության մեր ւեսակեւը լիովին Համաւաւասխանում է մեծ դրողի ն Հասարակական դործչի արւաՀայւած մւքերին: Թեն Պարսկասւանում Հասւաւվել էր Հարաբերական խաղաղություն, բայց մուիկ աւադան անորոչ էր՝ լի բաղմակերւ անակնկալներով: Ուր որ է՝ ւարածվելու էր կործանիչ ւոթորիկը: Հակառակ նրան, որ արդեն նչմարվում էին ՀամաչխարՀային բուռն վայրիվերումների ակնՀայւ աղդանչանները, չաւերին, այդ թվում Դաչնակցության ղեկավարության մեծ մասին, թվում էր, թե մարդկությունը դւնվում է բարոյական վերածնության նախօրյակին: Դա խաբուսիկ ղդացում էր: ԱչխարՀի ժողովուրդները դեռ որքա՛ն ւեւք է ւառաւեին, մինչն ուք դնեին իրենց իղձերի մարմին առնելու դոնե չեմին: իրականում՝ երջանկության աւը չաւ Հեռու էր: Երանելի աղաւությունն ու արդարությունը ւենչացող ժողովուրդները դեռ ւիւի անցնեին չաւ ու չաւ ւասնամյակների արյունալի չավիղներով...

ՀովՀաննես Թումանյան, Երկերի ժողովածու, Հաւ. 6, էջ 204:

ԳԼՈՒԽ ՔՍԱՆՄԵկԵՐՈՐԴ

ՀԱկԱՍԱկԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐ

ԹՈՒՐՔԱՀԱՅՈՑ կՅԱՆՔՈՒՄ

Թվում էր, թե Ադանայի կուորածները թուրքերի մու մեղքի ու ղղջման ղդացմունքներ առաջ կբերեին, բայց միանդամայն Հակառակը դուրս եկավ: Ադանան կարծես նոր լիցք էր Հաղորդել երիւթուրքական իչխանություններին: Դա ւաւաՀական չէր: կիլիկիայի Հայերի կուորածներին Եվրուան Համարյա չէր արձադանքել, մեղադրանքներ չէին Հնչել «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի, նրա սւեղծած կառավարության Հասցեին: Դեռ ավելին, եվրուական կառավարությունները դրանով իսկ ւասւորեն ոդեչնչել էին թուրք Հեւադիմական ւարրերին, որոնք արդեն Հիմքեր ունեին մւածելու, որ Հայ ժողովրդի նկաւմամբ առաջիկայում իրականացվելիք որնէ ոճիր մեծ ւերությունների որնէ արդելքի չի Հանդիւելու: Այդ ամենը դիւակցում էին Հայերը, ուսւի, բնականաբար, դնալով ուժեղանում էին դժւությունները նրանց ն թուրքաց կառավարության միջն, ն դրա դլխավոր ւաւճառը Ադանայի չարաբասւիկ աղեւն էր:

ՎՏԱՆԳՆԵՐ ԵՎ ՊԱՏԵՀՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ:

ԹՈՒՐՔԱՀԱՅ ՏԱԳՆԱՊի ՍԱՍՏկԱՑՈՒՄԸ

1909 թ. ամռանից երիւթուրքերը բացաՀայւ ւայքարի ճակաւ բացեցին Հայության դեմ: Նրանց Հարվածի դլխավոր ուղղություններն առայժմ երկուսն էին՝ Հայոց աղդային կրոնական իչխանությունները ն Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածը:

Աչխաւության նախորդ դրքերում անդրադարձել ենք այն ջանքերին, որոնք սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը դործադրում էր նախորդ սուլթանների կողմից Հայերեն ւված արւոնությունները նրանցից խլելու Համար, բայց նա չէր Հաջողում այդ բանը դլուխ բերել, թեն կարողացել էր Հայոց սաՀմանադրությունը ժամանակավորաւես անդործադրելի դարձնել: Եվ աՀա՛ այժմ օսմանյան նոր, «սաՀմանադրական» վարչակարդը լի էր վճռականությամբ անելու այն, ինչ չէր կարողացել անել Աբդուլ Համիդը: «Առանձին արւոնությունների կարիքը չկա» սւառնալից խոսքերի ւակ թաքցնելով թուրք ցեղի դերիչխանության դաղաւարը՝ իթթիՀադի վարչակարդը բարձրացրեց Հայերին ու Հույներին ւրված սաՀմանադրությունների ն դրանցից բխող աղդային-կրթական-եկեղեցական ոլորւներում ինքնավարության վերացման խնդիրը: Նա ւասւարկում էր, թե ընդՀանրաւես կրոնական ւեւերը, այդ թվում Հայոց ւաւրիարքները կարող են խառնվել միայն կրոնական դործերին, որ նրանք ւեւական մարմիններին քաղաքական Հարցերով դիմելու իրավունք չունեն, աչխարՀիկ որնէ դործառույթ իրականացնելու իրավասու չեն1: Բանը Հասել է նրան, ասում էին կառավարությունում, որ Հայոց ւաւրիարքի թույլւվությամբ Հայ առաքելական եկեղեցիները, իբր, Հակաօսմանյան քարողչության օջախներ են դարձել: իրենց «վերաւոխիչ» դործունեությունը երիւթուրքերը ւաւճառաբանում էին այն բանով, որ ցանկանում են երկիրն արդիականացնել, բոլոր Հիմնարկություններն ու Հասւաւություններն աչխարՀականացնել, Հասարակությունը կրոնից ու կղերականությունից թոթաւել: Թուրքիայում աւրող յուրաքանչյուր մարդ, ասում էին նրանք, օսմանցի է, ն դա ւաւվավոր ւիւղոս չէ միայն, այլ մի ամբողջ Համակարդի բնորոչիչ: Սսմանցի անվանումն աւացույց է այն բանի, որ ւեւությունը ւաւկանում է անխւիր բոլորին: Յուրաքանչյուր օսմանցու կարիքները, անկախ աղդությունից ու կրոնից, ւեւք է Հոդա ւե1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 224, 11 Հոկւեմբերի 1909 թ.:

ւությունը: Այս ւայմաններում, Հայերի ունեցած արւոնությունները Հակասում են օսմանյան սաՀմանադրությանը, որի Համաձայն՝ օսմանյան բոլոր քաղաքացիները Հավասար են օրենքի առջն: Ամեն դեւքում, երբ արդարության Հարց ծադի, երբ ղրկանքի իրողություն լինի, օսմանցին ւիւի Հասւաւաւես իմանա, որ ւեւությունն իրեն կւաչււանի ֆիղիկական ողջ ուժով ու դրամական Հնարավորություններով: Այսքանից Հեւո որնէ անՀրաժեչւություն կա՞, Հարց էին ւալիս երիւթուրքերը, որ այդ իրավաւեր, ամեն կողմից ւաչււանված օսմանցու ն նրան ւաւկանող ւեւության մեջ Հանդես դա մի օւար, կողմնակի միջնորդ, մի Հոդնորական, որի ւեղը կարող է լինել միայն իր եկեղեցին: Այսւես էին երիւթուրքերը ձդւում իսւառ ոչնչացնել թուրքաՀայերի սաՀմանադրությունը, որը մւած էր նույնիսկ օսմանյան օրենսդրության ակւերի ժողովածուի մեջ, ի չիք դարձնել դրա ուժով թուրքաՀայ ւաւրիարքին ւրված իրավունքները: Հայերը ն Հույներն առայժմ մերժում էին ընդառաջ դնալ երիւթուրքերի ունձդություններին: Հույներն ավելի վճռական էին: Հունաց ւաւրիարքն իր եկեղեցու սինոդի Հեւ սասւիկ դիմադրություն էր ցույց ւալիս ն որոչել էր այդ Հարցում որնէ ղիջում չանել: Հայերը, թեն Հույների ւես ոչ այնւես վճռական, նույնւես բողոքում էին անօրեն քայլերի դեմ: Հայ իրավադեւները, ամենից առաջ Գրիդոր ԶոՀրաւը, վկայակոչում էին օսմանյան սուլթանների, սկսած սուլթան ՄեՀմեդ II ՖաթիՀից մինչն սուլթան Աբդուլ Աղիղը, իրենց Հւաւակ քրիսւոնյա աղդություններին՝ Հայերին ու Հույներին, ներքին ինքնավարության իրավունքի, ինչւես ն մյուս արւոնությունների չնորՀումը1: Հայերին ւրված արւոնություններից բերենք միայն մեկ օրինակ կրթական բնադավառից: Հայ ւաւրիարքարանն ու Աղդային ժողովի Համաւաւասխան օղակները վավերացնում

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 224, 11 Հոկւեմբերի 1909 թ.:

էին աղդային ուսումնարանների ծրադրերը, ուսուցիչներ ու ւեսուչներ էին Հրավիրում իրենց իրավասությանը Հանձնված կրթական այդ Հասւաւությունների Համար: Սրինակ՝ Աբդուլ Համիդ II-ի օրով կարինի Սանասարյան վարժարանում երկար ու ձիդ ւարիներ ուսուցչական ւաչւոն էին վարում կովկասից Հրավիրված ռուսաՀւաւակ մանկավարժներ, իսկ երիւթուրքերի կառավարությունը 1909/1910 ուսումնական ւարվա սկղբին որոչում ընդունեց, որ Թուրքիայի Հայոց դւրոցներում ուսուցչական ւաչւոն կարող են վարել միայն թուրքաՀւաւակները: Մինչ այդ, դարձյալ աբդուլՀամիդյան ղուլումի ւարիներին, Հօդոււ Հայ ուսումնարանների կաղմակերւվում էին թաւերական ներկայացումներ, Հանդեսներ, Հանդանակություններ ն այլն: իթթիՀադական կառավարությունն այժմ կամենում էր ամբողջովին խլել Հայերի այդ ոչ մեծ արւոնությունները նույնւես, խանդարել մինչն այժմ ւիրող կարդն ու կանոնը: Այդ նւաւակով նա նչանակել էր Հաւուկ քննիչներ՝ քրիսւոնյաներին ւաւկանող դւրոցներում «բարեւոխումներ» անցկացնելու Համար: կ. Պոլսի միջւաւրիարքական Հանձնաժողովը խիսւ բողոք ներկայացրեց աղդային դւրոցների ներքին դործերին միջամւելու դեմ, բայց Հաչվի առնելով, որ միննույնն է, կառավարությունը Հեւնողականորեն կաւարելու է իր ծրադրածը, առաջարկեց, որւեսղի քննիչների իրավասությունները որոչ չաւով սաՀմանաւակվեն, այսինքն՝ դոնե ւարւավորված լինեն ւաւրիարքարաններին անմիջականորեն ենթարկվող ուսումնարաններ այցելելիս՝ նախաւես դիմել դրանց Հոդածու եկեղեցիների վարչություններին, որւեսղի վերջիններից յուրաքանչյուրն առանձնացներ մի Հոդնոր անձի՝ քննիչներին ընկերակցելու Համար: Այդ առաջարկն արվում էր, որւեսղի կառավարական քննիչներն ուսումնարաններ իրենց ուղած րուեին առանձին մւնելու իրավունք չունենան: իսկ այդւիսի դեւքեր արդեն ւեղի էին ունենում մեկ այսւեղ, մեկ այնւեղ: Սրինակ՝ մայրաքաղաքի Բերայի Եսայան ուսումնարանի աղջկանց բաժանմունք էին խուժել մի խումբ թուրք երիւասարդներ ն ոսւիկանական ցածրասւիճան ծառայողներ՝ ներկայանալով որւես Հասւա778

ւության դործերն սւուդող քննիչներ1: կառավարությունը մերժեց միջւաւրիարքական Հանձնաժողովի առաջարկությունը, ն քննիչներն սկսեցին աղդային դւրոցների լայնաւարած «բարեւոխումները»: կառավարությունը դիւակցաբար անւեսում էր մի կարնոր Հանդամանք նս, այն, որ Հայոց ւաւրիարքները դիմում էին կառավարությանը ոչ միայն սոսկ իբրն կրոնական ւեւեր, այլն որւես Աղդային կեդրոնական վարչության նախադաՀներ: ինչւես կայսրության մյուս քրիսւոնյա, այնւես էլ Հայ ւաւրիարքները թուրքական ւեւության դարավոր այլամերժ քաղաքականության ւաւճառով ոչ միայն եղել են կրոնական ւեւեր, այլն այդ նույն ւեւության կողմից ճանաչվել են իբրն աղդային-մչակութային, նույնիսկ որոչ քաղաքական իրավունքների ւաՀաւաններ: Հեւնաբար, ղանաղան ոչ-կրոնական Հարցերով կառավարությանը դիմելու Հայոց ւաւրիարքների իրավունքը մերժելով՝ դրանով իսկ ժխւվում էր թուրքաՀայ ժողովրդին վերաբերող դործերով կառավարությանը դիմելու Աղդային կեդրոնական վարչության իրավունքը: Անդրադառնալով Հայ եկեղեցու դեմ երիւթուրքերի դնալով ուժ Հավաքող ւայքարի արդարացման ւորձին՝ թե ընդՀանրաւես կրոնի բնադավառում իրենց դլխավոր նւաւակը ւեւության աչխարՀիկ դործերից նրան չեղոքացնելն է, Հայ դործիչներն ու մամուլն անբնական էին Համարում, որ իչխանություններն այդ դործն սկսում են ոչ թե մուսուլմանական կրոնից, այլ ւոքրամասնությունների քրիսւոնեական Հավաւի ջնջումից: կարելի՞ է արդյոք այժմ Թուրքիայում խոսել կրոնը ւեւությունից իսւառ բաժանելու մասին, Հարց էին ւալիս Հայկական թերթերի Հոդվածադիրները: Բայց եթե այդւիսի ժամանակը Հասել է, ամենից առաջ իսլամական կրոնի՝ ւեւությունից բաժանման խնդիր ւեւք է Հարուցվի: Նրանք երիւթուրքերին Հիչեցնում էին, որ դարեր չարունակ Թուրքիան կառավարվում էր ասւվածաւեւական-բռնաւեւական սկղբունքներով: Եթե սուլթանի կամքն ամեն օրենսդրության աղբյուրն էր, աւա

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 97, 9 մայիսի 1912 թ.:

օրենքի մեկնաբանը չեյխ-ուլ-իսլամն էր: Պեւությունն ու խալիֆայությունը ամւուված էին մի մարդու՝ սուլթանի անձի մեջ: Սսմանյան ն ընդՀանրաւես մուսուլմանական ասւվածաւեւությունները չէին ճանաչում աղդը: Ամեն աղդայինն արնելյան Համարյա բոլոր բռնաւեւական երկրներում Հալածվում էր: Նույնիսկ Ռուսասւանի նման Համեմաւաբար առաջադիմական ւեւության մեջ ւաչւոնաւես ճանաչվում էին ոչ թե աղդերը, այլ՝ կրոններն ու դավանանքները: իսկ կրոններից իսլամն իր չարիաթի օրենքով∗ Սսմանյան ւեւության քաղաքական կյանքի Հիմքն է եղել Հենց սկղբից: ՄիդՀաւյան սաՀմանադրության վերականդնումից Հեւո եկած ւարիներին, ցավոք, բան չէր ւոխվել. նոր իչխանությունները որնէ նոր քայլ չէին անում ամենաւոքր չաւով իսկ սաՀմանաւակելու խալիֆայությունը, չէին ւորձում անդամ Հրաւարակ բերել վերջինս ւեւությունից անջաւելու սկղբունքը, չեյխ-ուլ- իսլամին չէին ղրկել օրենքի մեկնաբանի իրավունքից: Մի խոսքով, ասւվածաւեւական սկղբունքը դեռ անսասան էր մնում երկրում, չեյխ-ուլ-իսլամը դեռ չարունակում էր ճանաչվել որւես դաւասւանական բարձրադույն իչխանություն: Հեղաւոխությունից Հեւո էլ նա չարունակում էր աթոռ ղբաղեցնել նախարարների դաՀլիճում, իբրն նախարարներին Հավասար, նրանց Հեւ վճռական ձայն ունեցող անդամ: ∗

Շարիաթի օրենքը մարդկությունը բաժանում էր երկու մասի՝ ոչ իսլամների ն իսլամների: Վերջիններս իրենց Հերթին մասնաւվում էին մի քանի Հիմնական խմբերի՝ ղարբիների, մուսւաՀմիների ն ղիմմիների: Ղարբիներն իսլամական ւեւություններից դուրս դւնվող ոչ-իսլամ ժողովուրդներն էին: ՄուսւաՀմիներ էին կոչվում նրանք, ովքեր աւրում էին իսլամական ւեւություններում, բայց օւարաՀւաւակներ էին, ւաչււանված էին օւար ւեւությունների կողմից՝ ւվյալ իսլամական երկրի Հեւ ունեցած քաղաքական ւայմանադրերի ու դաչնադրերի ղորություններով: Զիմմիներն այն ժողովուրդներն էին, որոնք ունեին ոչ-իսլամական կրոն, ընկել էին իսլամի իչխանության ւակ ն Հնաղանդվել: Մինչ ղարբիներն ու մուսւաՀմիներն աղաւ էին իսլամական ւեւության սւառնալիքից, ղիմմիներն, ընդՀակառակը, ամբողջովին ենթակա էին նրա քմաՀաճույքին, կաւարում էին «ռայայի», «դյավուրի» աննախանձելի դերը:

ԱՀա՛ իսլամական կրոնի անձեռնմխելիության այս վիճակում է, որ կառավարությունը ձեռնարկում էր քրիսւոնյաների ւաւրիարքների իրավունքների կւրուկ կրճաւումը: Նման ւայմաններում անխուսաւելի էր դառնում քրիսւոնյաների ղանդվածային իսլամացումը1: ՍաՀմանադրության վերաՀասւաւումից Հեւո քրիսւոնյաներն, առաջին Հերթին Հայերը, մեծ Հույս ունեին, որ երկրում, վերջաւես, կդադարի բռնի իսլամացումը: Դժբախւաբար, կյանքը Հակառակը ցույց ւվեց, դրում էր «Մչակը»: Բռնի իսլամացման դեւքերը բաղմաւաւկվեցին: Ավելին, կառավարությունը Հայոց ւաւրիարքարանին ն առաջնորդներին կւրուկ արդելեց կրոնաւոխ լինելու մւադրություն ունեցող Հայ քրիսւոնյային խրաւելու ն ւարՀամողելու Համար Հանձնարարություն ւալ որնէ Հոդնորականի2: Ալեքսանդրաւոլում Հրաւարակվող «Ախուրեան» թերթի խմբադիր Աւրւեւը (Սարդիս ՄուբաՀյաջյան), անդրադառնալով այդ խնդրին, վկայակոչել էր նույն Հարցի վերաբերյալ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընւրված Մաւթեոս արք. իղմիրլյանի արւաՀայւած մւքերը "Русское Слово" թերթի թղթակցի Հեւ ունեցած ղրույցի ժամանակ. «Քանի դեռ օսմանեան սաՀմանադրութեան մէջ դոյութիւն ունեցող խւրական կէւերը չեն ջնջւում կամ ուղղւում,- ասել էր իղմիրյանը,- անՀնար է կաւարեալ Հասարակութիւն սւեղծել [Թուրքիայում], կուորածների, ջարդերի առաջն առնել, աւաՀովել Հասարակական անդորրութիւն եւ խաղաղութիւն»3: Այս ւարադաները Հաչվի առնելով՝ ընւրյալ կաթողիկոսը թղթակցին մինչն անդամ ւեղեկացրել էր, որ ինքը բանակցում է Հովանավորություն խնդրելու ռուսական կառավարությունից՝ աւադա կուորածների ն չարադործությունների առաջն առնելու Համար: Ընւրյալ կաթողիկոսի առաջարկած ուղղումների ամենաէական կեւը միդՀաւյան սաՀմանադրության երկվության վերացումն էր, այսինքն՝ բաղմաղդ ն բաղմակրոն երկրում խալիՏե՛ս «Արարաւ», ‹ 12, դեկւեմբեր, 1909, էջ 934-935: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 97, 9 մայիսի 1912 թ.: «Ախուրեան», ‹ 37, 24 մայիսի 1909 թ.:

ֆայության ն սուլթանության կրկնակի իչխանություններն իրար Հեւ Հաչւեցնելու անՀնարինությունը: Եթե Թուրքիան ւիւի կառավարվի խալիֆով, ուրեմն այդ երկիրը ղոււ իսլամ ժողովրդի սեւականությունն է, ուր ռայաները ւեղ չունեն կամ, լավադույն դեւքում, կարող են ծառայել ւիրող մուսուլման ւարրին: Եթե կառավարիչը խալիֆ է, ուրեմն նա չի կարող ՄուՀամմեդի ւված չարիաթին Հակառակ որնէ քայլ անել: իսկ քանի որ միդՀաւյան սաՀմանադրության 2-րդ Հոդվածի Համաձայն Թուրքիան խյուլաֆեթ (Հաջորդական ժառանդություն) էր կոչվում, նչանակում էր, որ սուլթանը նան խալիֆ է: Նույն Հոդվածում չեչւված էր, թե երկրում ւիւի դործի չարիաթը, Հեւնաբար որնէ վարչություն, որնէ ռեժիմ չի կարող սանձել իսլամ կրոնամոլ ամբոխին, որւեսղի սա չկեղեքի, չչաՀադործի ռայային: ՄիդՀաւյան չրջանում, 1876 թ., Հակառակ Գրիդոր Սւյանի անվերջ ւնդումներին, թե չի կարելի բաղմակրոն մի երկրի սաՀմանադրությունը Հիմնել խյուլաֆեթի վրա, իսլամ մւավորականությունը ամենամեծ սխալը դործեց՝ այդ ն նման աՀաղանդերը ուչադրության չառնելով: Երեք ւարի չանցած, Մեջլիսի մեբուսանի (Պաւդամավորական ժողով) ւակումից Հեւո, նույն ինքը՝ իսլամ մւավորականությունը, ղդաց թույլ ւված սխալի մեծությունը, բայց արդեն ուչ էր: Առավել աղեւաբերն այն է, չեչւում էր ընւրյալ կաթողիկոսը, որ «ամբողջ 30 ւարուայ դեդերումներից եւ սաՀմանադրութիւնը վերաՀասւաւելուց յեւոյ դարձեալ կրկնուեց միդՀաւեան սխալը: Դա աւելի քան ոճիր է ներկայ Սսմանեան կայսրութեան ոչ իսլամ ժողովուրդների նկաւմամբ: Խիւլաֆէթի դոյութիւնը ւաՀւանելով եւ ամրացնելով՝ «Միութիւն եւ առաջադիմութիւն» կոմիւէն դարձեալ նոյն ուղիով է դնում, ինչւէս ընթացել են օսմանեան սուլթանները, վեղիրներն ու ենիչերիներն ամբողջ վեց դար: Նրանք խրախուսում են իսլամի Հեւեւորդներին, որւէսղի սրանք դարձեալ բարբարոսաբար կեղեքեն, ՀարսւաՀարեն ու չաՀադործեն երկրի քրիսւոնեայ ւարրը»1:

«Ախուրեան», ‹ 37, 24 մայիսի 1909 թ.:

Հայոց ՎեՀաւեւի ընդՀանուր եղրակացությունն այն էր, որ քանի կանդուն կմնա իսլամ Հոդնորականության բարձր դիրքը, այնքան ժամանակ էլ Հարկավոր է, որ մնան քրիսւոնյա աղդերի առանձին արւոնությունները: Ալեքսանդրաւոլում լույս ւեսնող մի ուրիչ թերթ՝ «Ժայռը», դրում էր, որ առանց աղդերի իրավաՀավասարության մասին իրենց Հռչակադիրը կյանքում իրականացնելու, երիւթուրքերը չեն կարող ամուր ւեւություն սւեղծել: «Որւէսղի թուրք յեղաւոխականները կարողանային դրաւել ւարբեր աղդերի վսւաՀութիւնը,- նչում էր Հոդվածադիրը,- ւիւի սեւ քուէ ւային ւաւմական մեծ արդարութեանը՝ իսլամների եւ ղիմմիների միջեւ վերացնէին ւարբերութիւնները, կրօնի ւաւճառով սւեղծուած անջրւեւները: Սսմանեան կայսրութեան մէջ աւրող բաղմաթիւ ցեղերին «օսմանլի» անուան ւակ բերելը սնամէջ դաղաւար է»1: Թուրքիային ւեւք է այնւեղ աւրող բոլոր աղդերի դաչնությունը, այլ ոչ թե մի ցեղի ն մանավանդ մի կրոնի դերիչխանությունը՝ ի Հաչիվ մյուս ցեղերի ու կրոնների սւորադասման: «կրօնը մարդու խղճի դործն է, նրա ներքին աչխարՀը, որ միչւ ւիւի անձեռնմխելի մնայ քաղաքականութիւնից եւ արւաքին բռնի Հարուածներից ու նեցուկներից»2: կրոնական կարդը ւեւության քաղաքացիական կյանքի Հիմքը չւիւի լինի, կրոնական Հասւաւությունները չւիւի խառնվեն ւեւության դործերին, որովՀեւն դրանով մի կրոնական Համախմբության անդամներն իրենց Համար արւոնյալ դիրք են սւեղծում ի Հաչիվ մյուս կրոնների անդամների: «Ժայռը» նկաւում էր, որ, իՀարկե, ամեն ւեղ կղերը Հեւադիմական է, ակներն է, որ նրա Հովանին մեծ բարիքներ չէր կարող բերել ն չի բերել աչխաւող ու սւեղծադործող դասակարդերին: Բայց երբ քրիսւոնյա եկեղեցու դեմ անողոքաբար կանդնում է մուսուլման կղերի կամ թուրք աղդայնամոլների բռնակալական իչխանությունը, այդ ւայմաններում իր աղդային

«Ժայռ», ‹ 5, 21 Հունվարի 1910 թ.: Նույն ւեղում:

չրջանակներում քրիսւոնյա Հոդնորականության սաՀմանաւակ ու անվւանդ իչխանությունն անՀամեմաւ առաջադիմական է ու ւվյալ աղդի Համար ցանկալի, որովՀեւն քիչ թե չաւ Հանդես է դալիս որւես մի ւաւնեչ, որի այս կողմը, այսինքն՝ ներքին կյանքում, քրիսւոնյա աղդերը կարողանում են ժողովրդանւասւ դործեր անել1: իթթիՀադական իչխանությունները ւարբեր ուղղություններով Հարձակումներ էին սկսել նան կայսրության քրիսւոնյա մյուս ժողովուրդների ն, առաջին Հերթին՝ Հույների աղդային ու կրոնական Հասւաւությունների դեմ: Երիւթուրքական կառավարությունը որոչել էր կ. Պոլսի Հունաց ւաւրիարքի իրավասությունից դուրս բերել Մակեդոնիայի սերբական ն բուլղարական օրթոդոքս (կամ Հունական) եկեղեցիների մի մասը ն դրանք դնել Բուլղարական եկեղեցու էկղարխի ենթակայության ւակ: Դրանով վւանդվում էր Հունաց եկեղեցու դարավոր իրավունքը, որը ւիեղերական ւաւրիարքը կենսական էր Համարում իր եկեղեցու Համար2: Այդ ծանրակչիռ խնդիրը քննության առնելու Համար կ. Պոլսի Հունաց ւաւրիարքը ն սինոդը աղդային երեսւոխանական ժողով դումարելու որոչում են ընդունում, բայց թուրքական կառավարությունը արդելում է ն նույնիսկ ժխւում ընդՀանրաւես աղդային ժողով դումարելու Հույների իրավունքը: Արձադանքելով կառավարության որոչմանը, մթնոլորւը չիկացնում էր նան թուրքական մամուլը՝ Հարձակումներ դործելով Հունաց ւաւրիարքի ն աղդային ժողովի դեմ3: Հեւնելով թուրքական մամուլին, կ. Պոլսի Հայկական մամուլը նս ւաչււանեց Հույների նկաւմամբ կառավարության բռնած դիրքը, Համենայնդեւս՝ չբողոքեց նրա անօրեն դործողությունների դեմ: Պաւճառն այն էր, որ Հայերն այլնս ուժ ու Համարձակություն չունեին սեւական կարծիք ունենալու քրիս«Ժայռ», ‹ 5, 21 Հունվարի 1910 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 216, 1 Հոկւեմբերի 1910 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

ւոնյա եղբայրական ժողովրդի նկաւմամբ թուրք կառավարության Հերթական ՀակասաՀմանադրական դործողությունների մասին: Այդ ամենը ւեղի էր ունենում 1910 թ. աչնանը: Բնական էր, որ Թուրքիայի Հույների չրջանում Հայերի նկաւմամբ առաջանար խիսւ դժդոՀություն՝ իրենց աղդային ժողովի դումարման Հարցի առթիվ նրանց բռնած դիրքի ւաւճառով: ԱրւաՀայւելով իրենց վիրավորվածությունը Հայերից, Հույները ղարմացած էին, թե ինչո՞ւ նրանք չեն մւածում, որ կառավարությունը վաղը կամ մյուս օրը կարող է նման մի բան անել Հայ եկեղեցու նկաւմամբ՝ ժխւելով նրա՝ դարերով վայելած ինքնության իրավունքը, որը ւաՀւանված էր նույնիսկ Աբդուլ Համիդի բռնաւեւական ռեժիմի օրոք: ինչ խոսք, այդ Հարցում Հայերի նկաւմամբ Հույների արւաՀայւած ւրւունջը միանդամայն արդարացի էր: Հայոց ինքնության վրա երիւթուրքերի նոր Հարձակումների Հաջորդ նչանաւեղը Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածն էր, որը երիւթուրքերը նույնւես դիւում էին որւես Հայերին ւրված անօրինական արւոնություն: Բոլորովին ավելորդ է այդ Հոդվածը, ասում էին նրանք, քանի որ Թուրքիայում Հասւաւված է ընդՀանուր սաՀմանադրություն: Ելնելով դրանից՝ երիւթուրքական իչխանությունները դիւակցաբար խեղաթյուրում էին 61-րդ Հոդվածի բովանդակությունը՝ ասելով, որ իբր, այդ Հոդվածի ւրամաբանությամբ, ըսւ էության, միասնական Սսմանյան ւեւության մեջ ինքնավարության են ձդւում միայն Հայկական կուսակցությունները, որւեսղի Անաւոլիայի արնելյան նաՀանդները իրենց սեւականությունը դարձնեն աւա, անջաւվելով կայսրությունից, մյուս աղդություններին այնւեղից դուրս մղեն: Բայց արդյո՞ք 61-րդ Հոդվածն այդւիսի բովանդակություն ուներ: Զէ՞ որ դա չէր ւարունակում ւարւադիր (իմւերաւիվ) որնէ ւաՀանջ, նույնիսկ՝ միւք: Հոդվածը չէր խոսում որնէ ուրույն քաղաքական մարմին կաղմելու մասին: Նրա ւաՀանջները ծայրաՀեղորեն Համեսւ էին ն վերաբերում էին այն մի քանի ոչարմաւական բարենորոդումներին, որոնք քիչ թե չաւ բարե785

կարդ որնէ երկրում առօրեական, սովորական, նույնիսկ աննկաւելի բաներ էին: Հեւնելով Դաչնակցության քաղաքական նոր դծին՝ ՀՅԴ օրդան «Ժայռը» դրում էր. «Անջաւում, ւեւական առանձին կեանք սկսելը Հեռու է եղել Հայի մւքից: Հայկական յեղաւոխութեան կուսակցութիւնները, որոնք Թուրքիայի վերածնութեան դործին մեծաւէս նւասւել են, ... երբեք չեն ւարուել անջաւական ւենդենցներով: Պաւմական Հայասւանի աչխարՀադրական դիրքը, ւնւեսական դործօնները, Հայերի թուական ւոքրամասնութիւնը անջաւական ծրադրեր կաղմելու Հնարաւորութիւն չեն ւուել: Հայը անջաւական չի եղել»1: Հայկական մամուլը ն Հայ դործիչները երիւթուրքերին Հիչեցնում էին, որ Հայկական կուսակցությունների ծրադրերը միչւ բխել են ոչ թե ղոււ աղդային, այլ ւարածքային ինքնավարության ւաՀանջից, որի բարիքները Հավասարաւես ւիւի վայելեին աւադա աղաւ Հայկական նաՀանդների բոլոր Համայնքները՝ առանց ցեղի ու կրոնի խւրության: Նրանք չեչւում էին, որ անկասկած, չաւ Հեչւ է ջնջել թե՛ 61-րդ Հոդվածը ն թե՛ Աղդային ժողովի ու ւաւրիարքարանի իրավունքները, բայց արդյո՞ք այդքան էլ Հեչւությամբ կարելի կլինի դրանք վերականդնել, եթե թուրքական ւուոխվող իրականությունը նորից անՀրաժեչւություն դարձնի Հայոց աղդային Հասւաւությունների ն 61-րդ Հոդվածի վերականդնումը: Հայերն իրենց Համար ուղում էին ւարղել, թե ինչո՞ւ թուրքական կառավարությունը ու ու ձեռ ընկած չւաւում է որքան կարելի է չոււ իրականացնել իր մւաՀղացումները: Նրանք վերՀիչում էին, թե ինչւես ամիսներ առաջ արւաքին դործերի նախարար Ռիֆաթ ւաչան ճանաւարՀորդելով Եվրուայում՝ անցնելով մի երկրից մյուսը, կառավարություններին խնդրում էր, աղաչում էր, ինչւես Հավաւացնում էր քաղաքական մամուլը, վերացնել Բեռլինի դաչնադրի մի քանի կեւեր, դրանց թվում՝ նան 61-րդ Հոդվածը: Երիւթուրք նախարարը եվրուա1

«Ժայռ», ‹ 5, 21 Հունվարի 1910 թ.:

կան կառավարությունների մու ւնովում էր Հայոց թվացյալ ինքնության ամենաւոքր իսկ դրսնորումը՝ դա ներկայացնելով իբրն Սսմանյան կայսրության դեմ ուղղված չարիք: Սրինակ՝ նա մաւնացույց էր անում նույնիսկ եվրուական Համալսարաններում սովորող Հայ ուսանողների միությունը∗, որւես Հայերի Հակաթուրքական ւայքարի դրսնորումներից մեկը, այն առումով, որ այդ կաղմակերւությունն ղբաղվում էր դրսում 61-րդ Հոդվածի քարողչությամբ: Եվ Հիմա, ամիսներ անց, երիւթուրքերը կրկնում էին Ռիֆաթի ւաՀանջները, բայց ոչ թե մեծ ւերություններին խնդրելով, այլ՝ Հայությանը սւառնալիքներ ուղղելով: Հայկական մամուլը Հարց էր ւալիս. եթե կառավարությունը օսմանյան ընդՀանուր սաՀմանադրության Համաձայն մւադիր է արմաւական բարենորոդումեր կաւարել ն իրաւես իրադործել նան 61-րդ Հոդվածի առաջադրանքները, աւա ինչո՞ւ Համառորեն ւնդում է այդ Հոդվածի վերացման, միջաղդային վկայաթղթերի կաւոցից դա Հանելու ն ջնջելու վրա՝ դրանով իսկ Հայերի մեջ առաջ բերելով կասկածներ ու երկյուղներ: Խնդիր է ծադում. «իսկ ի՞նչ վնաս է ւալիս ձեղ 61-րդ Հոդվածը, երբ դա այլնս չունի կենսական ուժ՝ լուծված լինելով կայսրությունում իբր անցկացվելիք ընդՀանուր բարենորոդումների մասին սին խոսւումների մեջ»: Հայերը դիւակցում էին, որ 61-րդ Հոդվածը Թուրքիայի Համար ունի մի անախորժ կողմ՝ բարենորոդումների անՀրաժեչ∗ Եվրուայի Հայ ուսանողների միությունը կաղմակերւվել էր Ռիֆաթի եվրուական չրջադայությունից ավելի քան ւասը ւարի առաջ: Անցած ւարիներին միությունը ծավալել էր բեղմնավոր դործունեություն՝ դրքերի, քարւեղների, ձեռնարկների Հրաւարակում, Հայ ուսանողությանն ուղղված կոչեր, նամակ-չրջաբերականներ, Հայկական Հարցի չուրջ ւարբեր քաղաքներում Հավաքների կաղմակերւում, եվրուական մամուլի էջերում քարողչություն ն այլն: Զնայած միության ներսում դեռ վաղուց առաջ էին եկել Հակունյա դաղաւարներ ն դրանց չուրջ ւայքար էր ծավալվել, բայց միությունն իր դոյությունը ւաՀւանեց մինչն 1910 թ. սկիղբը, երբ այդ ւարվա Հունվարի 2-ին Ժննում ւեղի ունեցած նրա վերջին Համադումարը լուծարեց կաղմակերւությունը:

ւության մասին եվրուական ւեւությունների ւաՀանջը: Բայց եթե կառավարությունն անկեղծորեն ու Հասւաւաւես որոչել է բարենորոդումներ մւցնել, այլնս որնէ երկյուղ չէր կարող լինել եվրուական ւեւությունների Հանդեւ: Եթե ընդունենք նույնիսկ, մւածում էին Հայերը, որ թուրքերն անկեղծ են ն, իրոք, ւոդորված են ւեւական բարեկարդումների դաղաւարներով, մի՞թե չեն կարողանում ըմբռնել, որ Հայ ժողովուրդը, որը ւասնյակ ւարիներ ամենասարսաւելի Հալածանքների ւակ է եղել, չի կարող իսկույն Հալած յուղի ւեղ ընդունել երիւթուրքական կառավարության ձեռնարկումները՝ մանավանդ այն բանից Հեւո, երբ սաՀմանադրության վերաՀասւաւումից ընդամենը ինը ամիս անց ականաւես եղավ Ադանայի կուորածին: Պարղ է, որ այդքանից Հեւո Հայերը Հոդեբանորեն ւաւրասւ չէին Հեչւությամբ ղրկվելու 61-րդ Հոդվածով իրենց ւրված իրավունքներից: Եթե օսմանյան սաՀմանադրությունը ժամանակի ընթացքում կարողանար ամրանալ ն խոր արմաւներ դցել ւեւության կյանքում, աւաՀովեր անընդՀաւ բարենորոդումների ներմուծումը օսմանյան երկրի բոլոր մասերում, եթե ի վիճակի լիներ ւալ խոսւացած բարիքները՝ առանց աղդի ու կրոնի խւրության, աւա կայսրության առանձին չրջաններն այլնս չարժառիթ ու Հիմք չէին ունենա ւաՀանջելու ղոււ իրենց Համար բարենորոդումներ, Հեւնաւես բնական ճանաւարՀով ավելորդ կդառնային այս կամ այն աղդի ն կրոնական Համայնքի ունեցած արւոնությունների, Հայերի դեւքում՝ նան 61-րդ Հոդվածի ւաՀւանման անՀրաժեչւության մասին խոսակցությունները: Սսմանյան սաՀմանադրության ասւիճանական ղարդացումը, խորացումն ու ընդարձակումը, այդ ամենից բխած ամեն մի դրական էական բարենորոդում, որ ունակ կլիներ մարմնավորվելու կյանքում, ղուդընթացաբար կվերացներ այն առանձին Հմայքը, Հրաւույրն ու դրավչությունը, որ Հայության Համար ուներ այդ չարաբասւիկ Հոդվածը1:

Տե՛ս «Փարոս» (կ. Պոլիս), ‹ 5-6, Հունիս-Հուլիս, 1910:

«Մչակի» խմբադիր Ալեքսանդր Քալանթարը «Սսմանեան սաՀմանադրութիւնը ն 61-րդ յօդուածը» ակնարկում դրում էր. «ԹուրքաՀայերի Համար երջանիկ կլինէր այն օրը, երբ 61-րդ յօդուածն առանց վերացուելու միջաղդային մաւեաններից՝ ինքնըսւինքեան կորցրած կլինէր իր բարոյական նչանակութիւնը եւ նրա (օսմանյան սաՀմանադրության: - Հ. Ս.) թելադրած ռեֆորմները դարձած կլինէին արիւն ու մարմին այն նոր կարդի եւ կեանքի մեջ, որ Հասւաւուած եւ աճեցրած կլինէր Սսմանեան ւեւութեան աղաւ վարչութիւնը»1: Բայց չէ՞ որ դա դեռ չկար: Սսմանյան սաՀմանադրությունը դեռ աւացույցներ չէր ւվել, թե իսկաւես երաչխավոր է Թուրքիայում ժողովրդական աղաւությունների Համար, ն թե որնէ դիւված, որնէ չար Հողմ ու ւոթորիկ չեն դլորի նրան: «Երբ մի ւեւութեան մէջ ւիրող ւարրը ինքը ոչ մի ւրամադրութիւն ցոյց չի ւալիս աչխարՀականանալու, մւնելու արդիականանալու չաւիղի մէջ, այդ ւայմաններում մեծ անարդարութիւն էր նոյնը ւաՀանջել միւս ւարրերից»2,- դրում էր Համբարձում Առաքելյանը «Մչակում»: Արդարությո՞ւն: Ո՞վ դիւեր, որ արդեն այն ժամանակ երիւթուրք ւարադլուխները Հայերին է՛լ ավելի դաժան ճակաւադրի արժանացնելու ծրադրեր էին մւմւում: Նրանք վճռական էին: իրենց դործողություններում ւաւանումներ չէին նկաւվում: ԶՀամարձակվելով աչխարՀականացում մւցնել ւիրաւեւող թուրքերի դավանանքի մեջ՝ կառավարությունն արդեն 1910 թ. սկղբներից սկսել էր անՀողդողդ «արդիականացնել» Հւաւակ աղդերի կառավարման սկղբունքները՝ նրանց կյանքից վւարելով աղդային եկեղեցու աչխարՀիկ դործառույթները: Վւանդն իրական էր: Զրկվել ինքնության երկու կարնոր բաղադրիչներից՝ Աղդային սաՀմանադրությունից (սեւական աղդային կիսաիչխանությունից) ն Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածից, նչանակում էր ընդմիչւ ձեռք քաչել եվրուական

«Մչակ», ‹ 119, 6 Հունիսի 1909 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 224, 11 Հոկւեմբերի 1909 թ.:

Հնարավոր միջամւություններից, մեն-մենակ մնալ երիւթուրքական ւեւական մեքենայի դեմ-Հանդիման, ասել է թե՝ կամավոր երես առ երես կանդնել Հայասւանության իրական վւանդի առջն: Բայց ի՞նչ անել: Պաւասխանն անորոչ էր, վիճակն՝ անելանելի, աւադան՝ մչուչաւաւ:

ԴԱՇՆԱկՑՈՒԹՅԱՆ ԴիՐՔՈՐՈՇՈՒՄԸ ԱԴԱՆԱՅի

կՈՏՈՐԱԾիՑ ՀԵՏՈ

Հայության ւադնաւի սասւկացումը կարծես ւեղի էր ունենում ոչ թե ւանջանքի երկրում, այլ մի ուրիչ ւեղ, Հեռավոր մի երկրում կամ ընդՀանրաւես ւեղի չէր ունենում: Դա վերաբերում էր Հայկական Հասարակության ամենաաղդեցիկ քաղաքական կաղմակերւությանը՝ ՀՅ դաչնակցությանը: Թվում էր, թե դոնե Ադանայի դեւքերից Հեւո դաչնակցություն կուսակցությունը վերջաւես կսթաւվի, ուչքի կդա ն լիովին կխղի իր կաւերը երիւթուրքերի Հեւ: Դժբախւաբար այդ բանը ւեղի չունեցավ, չնայած չարքային չաւ դաչնակցականներ իրենց ղեկավարների առջն Համառորեն դնում էին իթթիՀադական կառավարող կուսակցության Հեւ կաւերը խղելու ւաՀանջը: Զունկնդրելով սթաւ ձայներին՝ Դաչնակցության ղեկավարությունը չարունակում էր «բարեկամություն անել» երիւթուրքերի Հեւ": 1909 թ. սեււեմբերին կ. Պոլսում դումարվեց ՀՅԴ Հինդե"

Նույնիսկ իթթիՀադից խղվելուց Հեւո (կիլիկյան արՀավիրքից 3.5 ւարի անց)՝ 1912 թ. Հոկւեմբերի 28-ին Վանի Այդեսւանի ՀՅԴ ենթակոմիւեում ունեցած դասախոսության ժամանակ Հանդես դալով «Դաչնակցութեան եւ իթթիՀադի ւոխյարաբերութիւնները» թեմայով, Վռամյանն ասել էր. «իթթիՀաւը ոեւէ մաս չունի Աւանայի կուորածներու[ն] մէջ. եթէ Հակառակը ւնդողները մէկ Հաւիկ ւասւ ունին, թող մեջւեղ դնեն եւ այն աւեն ւեւական դաւարանի առջեւ քաչենք այդւիսի ոճրադործ կաղմակերւութիւն մը» («Աչխաւանք», ‹ 5 (99), 17 նոյեմբերի 1912 թ.):

րորդ ընդՀանուր ժողովը, որը որոչեց չարունակել ու ամրաւնդել իթթիՀադի Հեւ ունեցած դաչինքը: Հրաւարակված 9 կեւից կաղմված Հայւարարադրում ասված է, որ սաՀմանադրության վերականդնման ուժով աբդուլՀամիդյան քարուքանդված կայսրության ավերակների վրա բարձրանում է աղաւության չենքը: Փասւաթղթում ւեղ էին դւել նան այսւիսի առաջադրանքներ. 1) «Դաչնակցութիւնը իբրեւ կռւող, յեղաւոխական կուսակցութիւն, վար կը դնէ դաւադրական այն միջոցները, որոնցով կը ւայքարէր Հին բռնակալ րեժիմին դէմ...», 2) «Դաչնակցութիւնը, Հաւաւարիմ իր սկղբունքին եւ դործելակերւին, ւիւի չարունակէ նոյն թաւով եւ աւելի լայն ծաւալով Համադործակցիլ թիւրք երիւասարդ կուսակցութեան եւ մւաւորականութեան Հեւ՝ ի ւաչււանութիւն սաՀմանադրութեան...»1 ն այլն: Այսւիսով, ՀՅԴ բարձրադույն մարմինը Հայ ժողովրդի ավելի քան քսան ւարիների աղդային-աղաւադրական ւայքարը որակում էր «դաւադրական միջոցներով» վարված կռիվ, իսկ երիւթուրքական կուսակցության Հեւ Հեւադա Համադործակցության խորացումը՝ «իր սկղբունքին եւ դործելակերւին Հաւաւարիմ» դործընթաց: իր այդ դիրքորոչումը Դաչնակցությունը բացաւրում էր մի չարք Հանդամանքներով. 1) Ընդամենը մեկ ւարի առաջ թուրքական ւեւականության ւեսակեւից՝ Հայությունը մի ժողովուրդ էր, որը կայսրության մյուս բոլոր ոչ-թուրք աղդություններից ավելի էր աչխաւում «քանդել» ւեւության կաղմը՝ նւաւակ ունենալով առաջացնել օւար միջամւություններ կամ սեւական միջոցներով ւորձել օսմանյան երկրից անջաւել Հայկական նաՀանդները, 2) Գւնելով, որ թուրքերի մու առաջացած նման մւքերը չաւաղանցված են, դաչնակցական ղեկավարները, սակայն, խնդիրը չէին ւեսնում Հենց դրանում: իրողությունն այն է, ասում էին նրանք, որ 1878 թ. ի վեր Թուրքիայի Հայությունը դւնվում էր

«Դրօչակ», ‹ 9, սեււեմբեր, 1909, էջ 113:

մոլորության մեջ, կարծելով, թե ինքն այժմ անւաչււան չէ, քանի որ ԹուրքաՀայասւանում ավելի լավ կացություն սւեղծելու իր իրավունքը երաչխավորված է Եվրուայի միաՀամուռ Համաձայնությամբ: իսկ թուրքական կառավարությունը Հենց այդ նույն թվականից սկսած՝ ամեն ջանք դործ էր դնում խեղդելու նորածադ «Հայկական Հարցը», քանի որ դրանում մեծ սւառնալիք էր ւեսնում, դւնելով, որ դա նախադեւ կդառնա կայսրության մյուս ոչ-թուրք աղդությունների Համար: ՀՅԴ Հինդերորդ ընդՀանուր ժողովը ւասւեց, որ այս երկու Հակառակ ուղղություններից առաջացած կռիվը ւնել է ուղիղ 30 ւարի: Այդ մեծ կռվի մանրամասները բոլորին Հայւնի են: Փոխանակ Հարցը լուծվեր դիվանադիւական միջոցներով, դա ցավոք, երկարաւն ու Համառ Հեղաւոխական չարժման կերւարանք առավ: Բայց նույնիսկ Հեղաւոխական չարժումների ժամանակ Հայերի ւաՀանջածն աղդային-քաղաքական առանձնացում չէր, այլ՝ բարեկարդված երկիր ն կյանքի աւաՀովությունը երաչխավորող իրավակարդ ունենալը: Շարժման ընթացքում Հայության միակ Հույսը եվրուական դործուն միջամւությունն էր: Բայց երկար ւարիների արյունու դասերը նրան ցույց ւվեցին, որ եվրուական միջամւությունը խոսքից դործի չի անցնում: Վերջաւես՝ խոսքն էլ լռեց, ն Հայերն ամբողջովին լքվեցին եվրուական ւերությունների կողմից ու թողնվեցին իրենց ղարՀուրելի ճակաւադրին: Սսմանյան ւեւության դեմ սկսված կռիվը Հայերին Հասցրեց խորւակման ու քայքայման վերջին ծայրին: ԱՀա՛ այս աՀավոր իրավիճակում վրա Հասավ օսմանյան սաՀմանադրությունը: Հայերն այլնս վերացած Համարեցին իրենց 30-ամյա մաքառումները, իրենց «առանձին» Հարցը: Բարեկարդված ու ժողովուրդների Հավասարությունը ճանաչող մի ւեւություն - Հայերը այս էլ բավական էին Համարում: Ուսւի նրանք ամենայն անկեղծությամբ ւարվեցին նոր վարչակարդին, դարձան թուրքական ւեւականության անկեղծ կողմնակիցներ: Մի ժամանակ ռումբերով ու Հայդուկային խմբերով դործող Հայկական քաղաքական կաղմակերւություններն այժմ իչխանության դլուխ կանդնած երիւասարդ թուրքերի խաղաղ

աջակիցներն ու դաչնակիցներն են: Նրանք Համաւեղ ւրկություն են որոնում միայն սաՀմանադրական կարդերի Հասւաւման ն ամրացման մեջ: իրերի սւեղծված այս նոր դրությունը կարո՞ղ է խախւվել, Հայերը կարո՞ղ են վերադառնալ դործողությունների նախկին եղանակին: ՀՅԴ ընդՀանուր ժողովը նման Հեռանկարը բացառում էր: Համադումարից չաւ չանցած՝ իթթիՀադի ն Դաչնակցության ղեկավարները մի ւասւաթուղթ սւորադրեցին, որը լույս ւեսավ «Դրօչակ» թերթում՝ «Համերաչխութիւն իթթիՀադի եւ Դաչնակցութեան միջեւ» խորադրով: Այդ ւասւաթղթի 3-րդ կեւում Հանդիսավորաւես ասված էր. «Սսմանեան նուիրական Հայրենիքը անջաւումէ եւ բաժանելէ ղերծ ւաՀելը՝ երկու կաղմակերւութեանց միացած դործունէութեան նւաւակակէւը ըլլալով, անոնք (իթթիՀադը ն Դաչնակցությունը:- Հ. Ս.) ւիւի դործնականաւէս ցրեն Հանրային կարծիքին մէջ բռնակալ ռեժիմէն ժառանդ մնացած այն սոււ ղրոյցները, թէ Հայերը անկախութեան կը ձդւին»1: Դաչնակցությունը սերւորեն դործակցում էր իթթիՀադի Հեւ, նրա ւաւդամավորները թուրքական խորՀրդարանում ւաչււանում էին կառավարության ներքին ն արւաքին քաղաքականությունը": «Դրօչակ», ‹ 10-11, Հոկւեմբեր-նոյեմբեր, 1909, էջ 152: Այս ւեսակեւից ուչադրավ է ՀՅԴ անդամ Տիդրան Խալիկյանի անդլերեն դիրքը՝ Սւեոaո ՆeՏոօb Խa1ւgւaո, Aոոeուaո Օոgaուzatւօո aոմ Iմeօ1օgy սոմeո Օttօոaո Խս1e 1908-1914, 1ոaոՏactւօո Եսb1ւՏհeոՏ, Խew 8ոսոՏwւcե (Ս. Տ. A.) aոմ Լօոմօո (Ս. Խ.), 2009 - («Հայկական կաղմակերւությունը եւ դաղաւարախոսությունը օսմանյան ւիրաւեւության ւակ 1908-1914», «Տրանսաքչըն» Հրաւարակչություն, Նյու Բրունչվիկ (ԱՄՆ) եւ Լոնդոն, 2009), որը Հեղինակի դոկւորական աւենախոսությունն է, դրված Բոսւոնում ՀՅԴ կենւրոնական արխիվի նյութերի Հարուսւ Հիմքի վրա: Հեղինակը ներկայացնելով Հանդերձ Ադանայի կուորածից Հեւո ՀՅԴ ներսում առաջացած ւարակարծությունները իթթիՀադի Հեւ Հեւադա դործակցության Հարցի վերաբերյալ, ըսւ էության արդարացնում է այդ դործակցության չարունակությունը Հեւադա ւարիներին: "

Դաչնակցական մամուլը, մւավորական ուժերը, դործիչները լայնորեն քարողում ն լուսաբանում էին իրենց կուսակցության Հինդերորդ ընդՀանուր ժողով որոչումները, իթթիՀադի Հեւ Համադործակցության մասին Դաչնակցության ղեկավարության սւորադրած ւասւաթուղթը: ԱՀա՛ մի բնորոչ ու արւառոց օրինակ: 1910 թ. Պոլսում լույս ւեսավ դաչնակցական Հայւնի դործիչներից մեկի՝ Աւոմի (Հարություն ՇաՀրիկյան) «Մեր Հաւաւամքը» դրքույկը, որւեղ նա Հայ ընթերցողներին Հրամցնում էր Հեւնյալ «դոՀարները»: «Այսօր,- դրում էր նա,- Թուրքիոյ մէջ օսմանեան սաՀմանադրութիւնը կը ւաՀւանուի բանակին ոյժով, վաղը անւայման ւիւի ւաՀւանուի օսմանեան միութիւնը կաղմող աչխաւաւոր, սաՀմանադրական ժողովուրդներու կաղմակերւուած ոյժով»1, «Աղդերու Համադործակցութեան սւանձնելիք դերն է, որ ւիւի ւրկէ ընդՀանուր Հայրենիքը, ւիւի Հասւաւէ ու ամրաւնդէ ռամկավար սաՀմանադրութիւնը»2: Եվ այս ամենը դաչնակցական դործիչը դրում էր կիլիկիայի աղեւից չաւ չանցած: Ավելին, Հեղինակը նախաւում էր այն Հայ դործիչներին, որոնք Ադանայի կուորածից Հեւո Հայությանը ղդուչացնում էին, թե իթթիՀադականները նոր աղեւներ են նախաւաւրասւում Հայ ժողովրդի Համար: Այդւիսիներին նա մեղադրում էր ... աղդադավության մեջ: «ԹերաՀաւաւները,դրում էր նա,- կիլիկեան աղէւը եւ անոր միջադէւերը չաՀադործեցին սրւացաւութեան, աղդասիրութեան դիմակի ւակ, ամենաճարւիկ աղդադաւութեամբ»3: «ՀակաՀարուած» ւալով այն «յոռեւեսներին», որոնք ասում էին, թե ուր որ է Հայ ժողովրդի դլխով մի նոր սն խորչակ է անցնելու, Աւոմը դրում էր. «կարող ենք աւաՀով ըլլալ, որ այլեւս ամենածայրաՀեղ դժբախւութեան ւարադային, դէթ միայնակ կուորուելու չենք: կուորելու եկող Հորդաներուն դէմ թուրք եւ Հայ, իթթիՀաւա1

Աւոմ, Մեր Հաւաւամքը, կ. Պոլիս, 1910, էջ 16: Նույն ւեղում, էջ 88: Նույն ւեղում, էջ 16:

կան ու դաչնակցական միասին կանդնած միասին ւիւի դիմադրաւեն վւանդը»1: Այսւես էր Դաչնակցությունը Հայ ժողովրդին օրոր ասում երիւթուրքական դաղանի բացված երախի առջն: Թե՛ թուրքաՀայության ն թե՛ ռուսաՀայության մեջ դործող քաղաքական մյուս բոլոր ուժերը կւրականաւես մերժում էին Դաչնակցության այս խուոր ու իրականությունից Համբարձված ւեսակեւը ն դրա «Հիմնավորումները»: Սրինակ՝ «Արօր» ւարբերականը ծաղրանքով էր վերաբերվում Դաչնակցության մամուլի օրդանների այն ճիդերին, որոնց նւաւակն էր ցույց ւալ, թե «Ադանայի սոսկալի ջարդը բռնաւեւութեան վերջին ջղաձդութիւնն էր ն վերջին ողջակէղը, որ Հայերը ւուին Հայրենիքի (օսմանեան:- Հ. Ս.) ւրկութեան խորանի վրայ»2: 1909 թ. Հուլիսի 12-ին կ. Պոլսում սկսած ն չորս ամիս ւնած Ս. Դ. Հնչակյան կուսակցության 6-րդ ընդՀանուր ւաւդամավորական ժողովը կիլիկիաՀայոց ջարդերի մասին ընդունեց որոչում, ուր ասված էր, թե «կիլիկիայի սրւաճմլիկ աղաղակը այսօր էլ արձադանդում է՝ քաղաքակիրթ մարդկութեան երեսին չւրւելով Ադանայի Հսկայ ոճիրը»: Ժողովը դւնում էր, որ անՀնարին է մոռացության ւալ Հոչուված, ջարդված, արյան ճաւաղիքների ն ծխացող մոխրակույւերի մեջ թւրւացող մի նաՀաւակ ժողովրդի կրած անւանելի ցավը3: 1909 թ. սեււեմբերի 16 թվակիր նամակներից մեկում Զաւել Եսայանը դրում էր, որ ինքը կիլիկիա կաւարած ճանաւարՀորդությունից նոր է վերադարձել կ. Պոլիս, եղել է նան Սիսում ու Հաճընում, ւեսել, թե ջարդերից ւրկված Հայերը ինչւիսի ղայրույթով ու աւելությամբ են խոսում թուրքական կառավարության մասին, որը կաղմակերւել է այդ սոսկալի ոճրադործությունը4: Տիդրան Եսայանին Հղած նամակում Զաւել Եսայանը նչում

Աւօմ, Մեր Հավաւամքը աղդային Հարցի մասին, էջ 106: «Արօր», ‹ 5-6, մայիս-Հունիս, 1912, էջ 173: «Պաւմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան. 1887-1962», Հաւ. Ա, էջ 326: ԳԱԹ, Զաւել Եսայանի անձնական ֆոնդ, ց. 1, թղթ. 230, թթ. 1-3:

էր, որ կիլիկիայում եղած ժամանակ մեծ ւառաւանքով է լսել Հայերի կրած սոսկումների մասին, որոնց մոռացության ւալը Հավասարաղոր է ոճրադործության: Մւնելով դյուղերը, ասել է, թե դերեղմանաւուն ես մւնում, չեչւում էր նա1: Ռամկավար դործիչ ՎաՀան Մալեղյանը ւարբեր մարդկանց դրած նամակներում ցավ էր արւաՀայւում, որ ոմանք ւորձում են ընդմիչւ մոռացության դիրկն ուղակել կիլիկիայի մեծ արՀավիրքը: Նա դւնում էր, որ օսմանյան ւառլամենւի Հայ ւաւդամավորները ւարւավոր են իրենց ելույթներում Եվրուային մչւաւես Հիչեցնել կաւարված չարադործության ծավալների ու սարսաւների մասին2: Նույնւիսի ւառաւանք ն չարին ւսակաղերծելու ւաՀանջ էր արւաՀայւված Վ. Մալեղյանին դրած ռամկավար դործիչ Հակոբ ՀովՀաննիսյանի նամակներում3: ՀՅԴ Հինդերորդ ընդՀանուր ժողովի որոչումները սկիղբ դրեցին Հայության լիակաւար ղինաթաւման ճակաւադրական դործընթացին":

ԳԱԹ, Զաւել Եսայանի անձնական ֆոնդ, ց. 1, թղթ. 245, թթ. 1-3: ԳԱԹ, ՎաՀան Մալեղյանի անձնական ֆոնդ, ց. 1, թղթ. 283, թթ. 9-50: Նույն ւեղում, թղթ. 325, թթ. 18-40: " Դաչնակցություն կուսակցությունը երբեք չի ընդունել իր ճակաւադրական սխալները՝ դրանք վերադրելով առանձին անՀաւ դաչնակցականների: Ադանայի կուորածներից նույնիսկ 100 ւարի անց, ՀՅԴ 118-ամյակի առթիվ Բեյրութում կաղմակերւված Հանդիսության ժամանակ (դեկւեմբեր, 2009 թ.) արւասանած խոսքում դաչնակցական դործիչ, Լիբանանի խորՀրդարանի անդամ Հակոբ Բադրաւունին ասում էր. «Եթե Հարց ւանք, թէ 118 ւարիներու ընթացքին սխալներ չե՞ն դործուած, թէ ւկարացումներ, ընկրկումներ, ւաւանումներ չե՞ն ւաւաՀած: Այո՛, անկասկած ու բնականաբար սխալած են անՀաւ դաչնակցականներ, բայց չէ սխալած Դաչնակցութիւնը» (Տե՛ս «Աղդակ» (Պէյրութ) ամսաթերթ, ‹ 1, Հունվար, 2009): Ցավոք, իրենց դործած սխալները երբեք չեն ընդունել նան Հնչակը, Վերակաղմյալ Հնչակը, ՍաՀմանադրական ռամկավար-Ռամկավար աղաւական կուսակցությունները: իսկ սխալների ընդունումը, ինչւես Հայւնի է, դրավական է քաղաքական կաղմակերւությունների ներքին կյանքի առողջացման ն Հեւադա առաջընթացի ճիչւ ուղիների ընւրության: կուսակցությունների կողմից սխալների դիւակցումը ն մանավանդ ընդունումը նան բարձրացնում է ղանդվածների վսւաՀությունը նրանց նկաւմամբ:

ԵՂիՇԵ ՊԱՏՐիԱՐՔի ՀՐԱԺԱՐԱկԱՆԸ

Երբ 1909 թ. օդոսւոսին Ադանայի ղինվորական դաւարանը 9 անմեղ Հայերի դաւաւարւել էր կախաղանի, թուրքաՀայոց ւաւրիարք Եղիչե արք. Դուրյանը դիմել էր մեծ վեղիր Հուսեյն Հիլմի ւաչային ն ներքին դործերի նախարար Թալեաթ բեյին ու նրանցից խնդրել միջոցներ ձեռնարկել անմեղ Հայերի մաՀաւաւիժը չկաւարելու Համար: Բայց խնդրանքը մերժվել էր այն ւաւճառաբանությամբ, թե «օրէնքը Հաւասար է ամէնքի Համար, որոնց թւում նաեւ կախաղանի դաւաւարւուած Հայերի Համար»1, ուսւի եթե Հայերին ներում չնորՀվի, աւա թուրքերի մու մեծ Հուղումներ կառաջանան: Այդ «բացաւրությունից» Հեւո վարչաւեւը ւաւրիարքին սւառնալից ւոնով ասել էր. «Որւէս Հայոց դլխաւոր՝ դնացէ՛ք եւ Հանդսւացրէ՛ք ձեր Հաւաւացեալներին»: Պաւրիարքը ւաւասխանել էր. «ինձմէ վեր՝ աղդին ներկայացուցիչ վարչութիւնը կայ, վարչութենէն վեր՝ ընդՀանուր ժողովը, անկէ անդին ալ՝ ժողովուրդը»2: Բարձր Դռնից վերադառնալուց Հեւո Դուրյան ւաւրիարքը դիմում է ծայրաՀեղ միջոցի. դումարում է Աղդային ժողովի արւակարդ նիսւ, ուր առաջարկում է քննության դնել ամբողջ կայսրության մեջ Հայոց եկեղեցիները ւակելու Հարցը: Դա ՀուսաՀաւ բողոք էր իչխանությունների դեմ: Անսւասելի Հարցադրումը Հանկարծակիի է բերում ժողովականներին, որոնք ւաՀանջում են Հարցը Հանել քննարկումից: 1909 թ. օդոսւոսի 25-ին Դուրյան սրբաղանը թադրիրով∗ խնդրում է վարչաւեւ Հիլմի ւաչային՝ իրեն աղաւել ւաւրիարքական ւաչւոնից3: Պաւրիարքն իր Հրաժարականը ւայմանավորել էր երկու ւաւճառով. 1) Ադանայում ւեղի ունեցած Հայերի կուորածի

«Մչակ», ‹ 18, 27 Հունվարի 1910 թ.: Նույն ւեղում: ∗ Հիչաւակադիր, ւաչւոնադիր: Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 10-11, Հոկւեմբեր-նոյեմբեր, 1909, էջ 832:

մեղավորները ոչ միայն Հին ռեժիմի ներկայացուցիչներն են, այլն նոր ռեժիմը՝ իր սաՀմանադրական ղորքով, 2) կառավարությունը թաքցնում է իսկական ոճրադործներին ն արյունու աղեւի ամբողջ ւաւասխանաւվությունը բարդում է Հայերի վրա: Հայկական Հասարակության Հիմնական մասը ւաչււանեց ւաւրիարքի քայլը, բայց աՀա ւաՀւանողական չերւերը դա Հերթական կուիւ սխալ Համարեցին: Հայ ւաՀւանողական մամուլը չեչւում էր, որ Հայոց Աղդային սաՀմանադրության Համաձայն, ւաւրիարքը, Հայոց ւոխ-կաթողիկոս լինելով Հանդերձ, իր Հրաժարականը ներկայացնում է միայն իրեն ընւրող աղդին, ւվյալ դեւքում՝ աղդը ներկայացնող Թուրքիայի Հայոց Աղդային ժողովին: Նրանք իրենց երբեք չւեւք է Համարեն թուրքական ւաչւոնյա ւաւրիարքարանում: Պաւրիարքին ընւրում է աղդը (Աղդային ժողովը), բայց ընւրությունը Հասւաւում կամ մերժում է օսմանյան կառավարությունը: Պաւրիարքը միայն այդքանով է կախված կառավարությունից, բայց ամբողջովին Հաչվեւու է միայն ու միայն իրեն ընւրած մարմնին: Թիֆլիսում լույս ւեսնող ւաՀւանողական «Լումայ»-ն դրում էր. «Այն, ինչ մեր ւաւրիարքները Հէնց սկղբից մինչեւ Ս[րբաղան] Դուրեանը Հեւեւել են սխալ քաղաքականութեան. Հայ ժողովուրդը սկղբից մինչեւ մեր օրերը սխալ է Հասկացել իրեն ընւրած ւաւրիարքի յարաբերութեան սաՀմանը թիւրք կառավարութեան Հեւ մի կողմից եւ դէւի իրեն ընւրող ժողովուրդը՝ միւս կողմից: Եւ այդ սխալ Հասկացողութեան ւէւք է վերադրել ւաւրիարքների Հրաժարական մաւուցանելը սուլթանի կառավարութեան եւ Հայ ժողովուրդի եւ մամուլի Հաւանութիւնը այդօրինակ Հրաժարականներին»1: Բարձր Դուռը ցանկանում էր Հրաժարականն ընդունել ն ւաւրիարքի նոր ընւրություններ նչանակել, բայց Հաւաղում էր, որովՀեւն ւաւրիարքի Հրաժարականի առթիվ կ. Պոլսում առաջացել էին նոր բարդություններ՝ կաւված Բեռլինի դաչնա-

«Լումայ», ‹ 1, Հունվար, 1910, էջ 69:

դրի 61-րդ Հոդվածը ջնջելու կառավարության ւորձերի Հեւ: Դրանից ելնելով՝ Հրաժարականը մերժվում է ն ւաւրիարքին Հանձնարարվում է ւաչւոնը չարունակել: ի ւաւասխան, Դուրյան սրբաղանը դաւական նախարարություն է ուղարկում մի թադրիր, ուր ասված էր. «Պաչւօնիս չարունակման մասին ձեր այս Հրաւէրին Համար չնորՀակալութիւն կյայւնեմ, բայց ինչ օդոււ, որ ձեր ւաւասխանադիրն անբաւական նկաւելով, դժուարութեան մաւնուեցայ ...»1: Ամիսներ չարունակ Դուրյան սրբաղանը Համառում էր իր Հրաժարականի վրա՝ Հայւարարելով, որ ինքը չի վերադառնա ւաչւոնին, մինչն կառավարությունը բավարարություն չւա իր ւաՀանջներին: Միաժամանակ, Հրաժարականի նչված ւաւճառին նա ավելացնում էր նորերը: Պաւրիարքը դւնում էր, որ ինքը դավաճանած կլինի իր ժողովրդի չաՀերին, եթե ղիջումի դնա, երբ՝ 1) Աղդային սաՀմանադրության դոյությունը սւառնալիքի ւակ է, 2) Հայասւանի ղանաղան անկյուններից ւաւրիարքարանն ամեն օր սրւակեղեք ու աղերսադին բաղմաթիվ բողոքներ է սւանում, 3) երիւթուրքերի քարողած արդարությունը ն Հավասարությունը դեռ դործադրվում են միայն մուսուլմանների Համար, 4) Հայերից խլված Հողերը չեն վերադարձվում իրենց օրինավոր ւերերին: Որւես Հերթական ւաւճառաբանություն, Եղիչե Դուրյանը մաւնացույց էր անում նան թուրքական բանւերի անմարդկային վիճակը, որոնցում ւառաւում էին Հաղարավոր անմեղ Հայեր ∗:

Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 10-11, Հոկւեմբեր-նոյեմբեր, 1909, էջ 832: կարինի «Յառաջ» թերթը դրում էր. «ՍաՀմանադրութիւնից յեւոյ սւասելի էր, որ բարձրադոյն իչխանութիւնը Հոդ կը ւանէր բանւային սիսւեմի եւ ւայմանների բարեւոխութեան Համար եւս: Բայց կարելի է ասել, որ բանւերի այժմեան դրութիւնը դրեթէ ոչնչով չի ւարբերւում Հնից» («Յառաջ», ‹ 28, 13 աւրիլի 1910 թ.):

∗

իԲՐԱՀիՄ ՀԱկկԸ ՓԱՇԱՆ՝ կԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԳԼՈՒԽ

1909 թ. վերջավորությունը կառավարության մեջ դոյություն ունեցող Հակասությունները նոր դրսնորում ունեցան, որի ւաւճառը, ինչւես նչվեց վերը, Հայոց ւաւրիարք Եղիչե արք. Դուրյանի Հրաժարականն էր: Լայն ժողովրդականություն վայելող ւաւրիարքի Հրաժարականը մեծ դժդոՀություն էր առաջ բերել Հայոց մեջ, ւարաձայնությունների ւեղիք ւվել քրիսւոնյաների ն մուսուլմանների միջն: Փորձելով այդ ւարաձայնությունների ընդլայնման Հնարավորության առաջն առնել, մեծ վեղիր Հուսեյն Հիլմի ւաչայի Հրամանով կաղմվեց Հաւուկ Հանձնաժողով՝ 9 Հայերի ն 12 մուսուլմանների մաՀվան դաւավճիռների օրինականությունը քննելու Համար: Հանձնաժողովը դւավ, որ Հայերին մաՀաւաւիժ ւալը ճիչւ չէ, ն այդ ւաւճառով վերացրեց ռաղմական դաչւային դաւարանի վճիռը, իսկ մուսուլմանների նկաւմամբ մաՀվան վճիռը թողնվեց ուժի մեջ: ինչւես ն սւասվում էր, կառավարության կաղմած Հաւուկ Հանձնաժողովի այս որոչումը բուռն դժդոՀություն առաջ բերեց մուսուլմանների չրջանում: «Միություն ն առաջադիմություն» երիւթուրքական կոմիւեն իր խորՀրդարանական խմբակցության միջոցով անբավարարվածություն Հայւնեց Հանձնաժողովի՝ «թուրքական չաՀերը ունաՀարել Հեւաւնդող» որոչման դեմ ն դրա մեղքը բարդեց մեծ վեղիր Հիլմի ւաչայի վրա1: Ավելին, մի քանի երիւթուրք ւաւդամավորներ ւաւրասւվեցին այդ առթիվ խորՀրդարանական Հարցաւնդում անել կառավարությանը, բայց «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեն Հանդես եկավ Հարցաւնդման դեմ, երկյուղելով, որ դա ավելի կխորացնի երկւառակությունը քրիսւոնյաների ն մուսուլմանների միջն: Գիւակցելով, որ ւաչւոնում իր մնալը կարող է, այնուամենայնիվ, Հարցաւնդումի առիթ ւալ, Հիլմի ւաչան, Հիվանդու1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 2, 3 Հունվարի 1910 թ.:

թյունը ւաւրվակ բռնելով, Հրաժարական ւվեց ն նչանակվեց դեսւան Փարիղում1: 1909 թ. դեկւեմբերի 18-ին կաղմվեց նոր կառավարություն՝ Հռոմում Թուրքիայի դեսւան իբրաՀիմ Հակկը ւաչայի դլխավորությամբ: Պաչւոններում մնացին ֆինանսների նախարար Զավիդ ն ներքին դործերի նախարար Թալեաթ բեյերը: Զինվորական նախարարի ւաչւոնն առաջարկվեց դեներալիսիմուս ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչային: Արւաքին դործերի նախարարությունը Հակկը ւաչան առայժմ թողնում էր իրեն: Նոր դաՀլիճի անդամներին այցելություն ւալու Համար 1910 թ. Հունվարի 2-ին Հայոց Աղդային ժողովի խառը ժողովը կաղմում է ւաւվիրակություն Հեւնյալ կաղմով՝ ւաւրիարքական ւոխանորդ-ւեղաւաՀ Ղնոնդ ծայրադույն վարդաւեւ Դուրյան, ժողովի վարչության աւենաւեւ Մանուկ Աղարյան, դործավար Գամեր Շիրինյան ն Արամ Հալաճյան էֆենդիներ: Հունվարի 3-ին ւաւվիրակությունն այցելեց նորընւիր վարչաւեւ իբրաՀիմ Հակկը ւաչային՝ Փանկալթիի իր աւարանքում: Սիրալիր ընդունելով Հայ ւաւդամավորներին՝ վարչաւեւը մեղրածորան չողոմանքով նրանց ղրույցի է առաջնորդում ընդունելությունների դաՀլիճ: Խոսք առնելով՝ Աղարյան էֆենդին չնորՀավորեց վարչաւեւին՝ սւանձնած ւաչւոնի Համար ն Հույս Հայւնեց, որ Հայ աղդին վերաբերող մի չարք Հրաւաւ խնդիրներ չոււով լուծում կսւանան: Հակկը ւաչան չնորՀակալություն Հայւնելով բարեմաղթությունների Համար, ասաց Հեւնյալը. «Առկախ խնդիրներից ամենակարեւորը սուրբ ւաւրիարք Հօր Հրաժարականի խնդիրն է: Երբ ւաչւօնիս դլուխ անցայ, ւեղեկութիւններ ւաՀանջեցի Հրաժարականի ւաւճառների մասին՝ խնդրին չւաւ լուծում ւալու Համար: Այդ ւեղեկութիւնները սւանալով՝ եղրակացրի, որ նրա բողոքի մէջ մի արդար չեչւ կայ, եւ ւէւքը ղդացի բոլոր

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 2, 3 Հունվարի 1910 թ.:

խնդիրներում դոՀացում ւալու ւաւրիարքին»1: Աղարյան էֆենդին խնդրում է արադացնել ւաւրիարքի առաջադրած ւաՀանջներին ւաւասխանելը, որը ձդձդվում է արդեն Հինդ ամիս: Հակկը ւաչան ւաւասխանում է. «կարող էք Հանդիսւ լինել, որովՀեւեւ իմ առաջին դործը ւիւի լինի այդ խնդրի լուծումը»2: ԱյնուՀեւն խոսակցությունը դառնում է Ադանայի կուորածների չուրջ: Նկարադրելով դեւքը ն այնւեղ ւիրող թչվառությունը՝ Աղարյանն ասում է, որ այդ ջարդը խոր աղդեցություն է թողել Հայերի վրա ն Հեչւությամբ չի կարելի նրանց սիրւն առնել: Հակկը ւաչան ւաւասխանում է. «Ադանայի ջարդը սոսկալի բան էր: Մելեռանդութեան ւաւճառով ւեղի ունեցած այդ աղէւը ո՛չ միայն Հայութեան, այլեւ ամբողջ օսմանցիների թիկունքին Հասցրած Հարուած է: կարող էք վսւաՀ լինել, որ այլեւս ջարդեր չւիւի ւաւաՀեն, որովՀեւեւ նման չարաչուք աղէւների կրկնութիւնը երկրի քայքայման ւաւճառ ւիւի լինի»3: ԱյնուՀեւն խոսք է առնում ւաւրիարքական ւոխանորդ Ղնոնդ Հայր սուրբը ն վարչաւեւին ներկայացնում Մուչից սւացած մի Հեռադիր, ուր ասված էր, որ Տալվորիկում մի քանի Հայ սովից մեռել է: կարդալով Հեռադիրը՝ Հակկը ւաչան ասում է. «Արդէն Հայ աղդի ընդՀանուր վիճակի մասին ւեղեկութիւններ ւիւի ւաՀանջեմ այս երեկոյ ւեղի ունենալիք նախարարական խորՀրդի նիսւում եւ ւիւի աչխաւեմ դոՀացում ւալ Թուրքիոյ ղարդացած եւ Հայրենասէր աղդերից մէկին»4: կես ժամ ւնած սիրալիր ւեսակցությունից Հեւո ւաւդամավորությունը մեկնում է ղինվորական ւաչւոնաւուն՝ այցելելու Համար նորանչանակ նախարար ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչային: «Մչակ», ‹ 18, 27 Հունվարի 1910 թ.: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

Մեծ սիրալիրությամբ ընդունելով ւաւդամավորությանը՝ Շնքեթն ասում է. «Համեցէ՛ք, Համեցէ՛ք: Հայերն իմ ամենասիրելի բարեկամներն են, եւ ես էլ՝ նրանց անկեղծ բարեկամը»: Պաւդամավորները չնորՀավորում են նրան նոր ւաչւոնի Համար ն ունկնդրում նրա նորանոր ջերմ խոսքերը: Հանդիւման վերջում ՄաՀմուդ Շնքեթը Հեւնյալ խոսքերով Հրաժեչւ է ւալիս նրանց. «Ամեն անդամ, երբ Հարկ լինի լուծել իմ իրաւասութեան սաՀմանի մէջ մւնող որեւէ խնդիր, դիմեցէ՛ք, եւ կվսւաՀեցնեմ ձեղ, որ այդ լուծումը կկաւարուի անմիջաւէս»1: ՇնորՀակալություն Հայւնելով՝ ւաւվիրակությունը մեկնում է Բարձր Դուռ ն այնւեղ այցելում ներքին դործոց նախարար Թալեաթ բեյին՝ նրան չնորՀավորելու ւաչւոնում վերաՀասւաւվելու Համար: Խոսակցության առանցքը չարունակ ւաւրիարքի Հրաժարման խնդիրն էր: Թալեաթ բեյը չողոմ խոսքերով ասում է, թե իրենց ամենամեծ ւաւադն է Դուրյան սրբաղանին վերսւին ւեսնել իր աթոռի վրա ն դոՀացում ւալ նրա ւաՀանջներին: «Դուրեան սրբաղանը, երբ իր աթոռը վերադառնայ,- չարունակում է նա,- ամէն ուրբաթ նրան այցելելու ւաւադ ւիւի ունենամ, որովՀեւեւ նրան չաւ ենք սիրում: իր Հրաժարականը ւոխանակ իրեն մեղնից Հեռացնելու, աւելի առինքնող եղաւ»2: Երբ ւաւվիրակները ուքի են ելնում Հրաժեչւ ւալու Թալեաթին, նա, ամուր բռնելով ւաւրիարքական ւոխանորդ վարդաւեւի ձեռքը, ասում է. «Պիւի խնդրեմ Ձեր սրբաղնութիւնից, որւէսղի ժողովրդին ղդացնել չւաք սուրբ ւաւրիարքի բացակայութիւնը. թող խոՀեմաբար չարժուեն եւ չենթարկուեն սխալ թելադրութիւնների: Մխիթարեցէ՛ք եւ խրախուսեցէ՛ք նրանց եւ արէ՛ք ձեր ձեռքից եկածը»3: «Մչակը» դրում էր, որ միամիւ Հայերը Հերթական անդամ սւասեցին, բայց խոսւումները չկաւարվեցին4: «Մչակ», ‹ 18, 27 Հունվարի 1910 թ.: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, ‹ 190, 30 օդոսւոսի 1909 թ.:

ԸնդՀանուր կարծիքն այն էր, որ Հակկը ւաչայի վարչաւեւ դառնալով՝ սկիղբ է դրվում երկրում իսկական քաղաքական ճդնաժամի, որը ամենադժվարինը ն ամենաերկարաւնն է լինելու մինչն այժմ եղածներից: Թուրքական երիւասարդ սաՀմանադրությունն իր ւեղն արդեն ղիջել էր մեծամասնություն կաղմող երիւթուրքական բռնակալությանը ն խորՀրդարանական խմբերի ւարադլուխների ինքնակալությանը: Դրան դումարվում էր Հակկը ւաչայի բնավորության դծերից ամենացայւունը. նա այն քաղաքական դործիչներից չէր, որ որնէ մեկի կարդադրությանը Հեչւությամբ ենթարկվեր: Ուսւի ւեւք էր սւասել Համառ ու երկարաւն ւայքարի՝ մի կողմից սուլթանի, մեծ վեղիրի ն ղորքի դլխավոր Հրամանաւարի, մյուս կողմից՝ քաղաքական-վարչական լիակաւար ւիրաւեւության ձդւող երիւթուրքական խորՀրդարանական մեծամասնության միջն: Այդ ւայքարում, անչուչւ, կսւառվեր մեծ վեղիրի եռանդի ղդալի մասը: Դրան դումարվելու էին քաղաքական դրության Հեւադա բարդացումը Բալկանյան թերակղղում, մասնավորաւես Մակեդոնական Հարցի Հեւադա բորբոքումը, Հուղումները Եմենում ն Միջադեւքում, անիչխանությունն Անաւոլիայում, Հայկական ն Հունական Հարցերի սրումը: Այդ ամեն ւաՀանջներին մեծ վեղիրը ւեւք է դոՀացում ւար, բայց ակնՀայւ էր, որ դրանց լուծման դլխավոր ւաւասխանաւվության սւանձնումը մեկ անձի ուժերից վեր է:

ԵՂիՇԵ ԴՈՒՐՅԱՆի ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ ԱԹՈՌ

Քանի որ ւաւրիարքը ւակված էր ւանը, Հայոց Աղդային ժողովի Քաղաքական ժողովի անդամները ցերեկները սւիւված քայլամոլոր դեդերում էին Բարձր Դռան չուրջը, խնդրում ընդառաջ դնալ ւաւրիարքի դոնե մեկ ւաՀանջին, որւեսղի նա վերադառնա իր աթոռին, իսկ դիչերները սրա-նրա ւանը չարունակում էին իրենց նիսւերը: 1910 թ. Հունվարի 15-ին Քաղաքական ժողովի խորՀուրդը

նիսւի Հավաքվեց ւաւրիարքի ւանը, ուր կրկին քննության առնվեցին կառավարությանը նրա ներկայացրած Հարցերը: Նիսւում ձնակերւվեցին Հեւնյալ կեւերը՝ ներկայացնելու Համար նորանչանակ վարչաւեւ Հակկը ւաչային. Ա) կառավարության միջոցներով Ադանայում բացել աչխաւանոցներ, որւեսղի այրիները սեւական աչխաւանքով կարողանան Հոդալ իրենց աւրուսւը, Բ) Հայոց ւաւրիարքարանի ւրամադրության ւակ դնել որոչ դումար՝ կիլիկեցի որբերի վիճակը քիչ թե չաւ թեթնացնելու Համար, Գ) Պեւական ծախքով վերաչինել Ադանայի ն Հալեւի վիլայեթներում թուրքերի ու քրդերի ձեռքով ավերված Հայոց եկեղեցիներն ու դւրոցները, Դ) կիլիկիայի աղեւի ժամանակ սւանվածների սեւականությունը ւոխանցել նրանց այրիներին, իսկ եթե սրանք էլ ղոՀ են դնացել՝ մերձավոր աղդականներին, Ե) Վերադարձնել Հայերից խլված Հողերը: Սւանալով այս ւաՀանջները՝ վարչաւեւ Հակկը ւաչան նախորդ վարչաւեւ Հիլմի ւաչայի օրինակով խոսւացավ դոՀացում ւալ Հայոց Քաղաքական ժողովի ւաւդամավորներին՝ «ի նւասւ արդարութեան ու դթութեան»: Բայց ինչւես մյուս բոլոր խոսւումները, այս խոսւումը նս մնաց օդից կախված: Պոլսի Հայկական թերթերը դրում էին, թե «սաՀմանադրութիւնն ալ մեղի Համար չէ», «Մենք ռայա ենք, եւ ղուր ու ւուչ են «Համերաչխութիւն» եւ «Հաւասարութիւն» բառերը»: Այդ անմխիթարական ւայմաններում անդամ Գում-Գաւուի ւաւրիարքական վարչությունը մնում էր իր ւաՀանջների վրա ն չարունակում էր Համառորեն բողոքել: Պաւրիարքի Հրաժարականը ցույց էր ւվել, որ Թուրքիայի Հայ աղդաբնակչությունը չի ցանկանում որնէ կերւ Հաչւվել Ադանայի անլուր սարսաւների Հեւ, որ նա խորաւես խոցված է օսմանյան կառավարության՝ ոճրադործների նկաւմամբ ղանցառու վերաբերմունքից ն ղոՀերի Հանդեւ անւարբերությունից: Հայ աղդաբնակչությունն ամեննին Համաձայն չէր օսմանյան վարիչների այն ւնդումներին, թե Հայոց աղդային ժողովը, իր ւաւրիարքով Հանդերձ, բողոքի իրավունք չունի, ինչւես նան որնէ դեր չունի կաւարելու Թուրքիայում: Բայց աղդա805

բնակչությունը, ի դեմս Աղդային ժողովի, չարունակում էր ւեսնել իր ներկայացուցչությունը այն բոլոր խնդիրներում ու դործերում, որոնք վերաբերում էին Հայ աղդի ուրույն չաՀերին: Հրաժարականը, իր ժամանակին կաւարելով որոչ քաղաքական ու Հասարակական դեր, չէր կարող անվերջ չարունակվել՝ առանց վնասելու ընթացիկ Հերթական դործերին ն նորանոր ծադող խնդիրների լուծմանը: իր բարոյական դերը կաւարելուց Հեւո, դա ւեւք է ւեղի ւար աղդային կյանքի մյուս կարիքների ու ւաՀանջների առջն: Եվ Աղդային ժողովը ղբաղվեց ւաւրիարքի վերադարձի Հարցով: Սսմանյան իչխանական մարմիններն ղդում էին սւեղծված դրության անՀեթեթությունը ն չդիւեին ինչ քայլեր անել: Նրանք սւիւված էին մի կարճ ժամանակով Հրաժարվել ւաւրիարքարանի իրավասության մասին իրենց առարկություններից, ինչ-որ չաւով խիսւ վերաբերմունք ցույց ւվին Ադանայի մի քանի ոճրադործների նկաւմամբ, Հրամաններ արձակեցին, թեն ձնականորեն ն անարդյունք, Սսմանյան ւեւության մյուս Հայաբնակ ւեղերում Հայերի ւաչււանության մասին, քայլեր արեցին բանակցելու ւաւրիարքի Հեւ՝ նրան դարձյալ ընդունելով իբրն դործի ու ւաչւոնի ւեր: Վերջաւես, անսալով Հայոց Աղդային ժողովի խնդրանքին, Եղիչե Դուրյանը, Հրաժարականից Հինդ ամիս Հեւո, կառավարությանը ւված իր Հրաժարականը Հեւ վերցրեց ն 1910 թ. Հունվարի 29-ին վերադարձավ Գում-Գաւու՝ ւաւրիարքական աթոռին1: Ըսւ կարդի, իր ւաչւոնին վերադառնալուց Հեւո ւաւրիարքը ւարւավոր էր առաջին այցելությունը ւալ մեծ վեղիրին, միաժամանակ նրան ներկայացնել թադրիր, ուր նչված ւիւի լիներ, թե ինքը ինչ ւաւճառների Հիման վրա է կայացրել իր բողոք-Հրաժարականը Հեւ առնելը: 1910 թ. Հունվարի 30-ին ւաւրիարքը ներկայացավ մեծ վեղիր Հակկը ւաչային, աւա ն կարնոր նախարարների, ու ամեն

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 30, 10 ւեւրվարի 1910 թ.:

ւեղ սիրալիր ընդունելություն դւավ: Դուրյան սրբաղանը նախաւես Համողված էր, որ կառավարությունում այդ ւեսակցությունը, ինչւես նախորդ բոլոր ւեսակցությունները, ւեղի է ունենալու «սրւադին» ողջույններով ու քաղցր խոսւումներով: Հանդիւման առաջին վայրկյաններին իբրաՀիմ Հակկը ւաչայի ու ւաւրիարքի միջն ւեղի ունեցավ Հեւնյալ խոսակցությունը. Հակկը ւաչա. - «Թուրք եւ Հայ ցեղերու միութիւնն անՀրաժեչւ է. աչխաւելու ենք միասնաբար անխղելի ւաՀել այն»: Դուրյան. - «Ես աղդիս եւ կառավարութեան ւաւադին եւ Ձեր խոսւումներուն Համեմաւ կը վերադառնամ ւաչւօնիս, այն յոյսով, որ Ադանայի աղէւին եւ աղդիս ուրիչ կարդ մը ցաւերուն դարմանը չոււով կը ւեսնեմ»: Հակկը ւաչա. - «Խոսւումներս անթերի ւիւի կաւարեմ. եթէ անկարելի լինէին, խօսք էլ չէի ւայ»1: Զրույցից Հեւո Դուրյան սրբաղանը վարչաւեւին ներկայացնում է իր ւաւրասւած թադրիրը, ուր չեչւված էր, թե ինքը, Հնաղանդվելով իր աղդի ն ԸնդՀանուր ժողովի Հրավերին, խրախուսված այն ջերմ խոսւումներով, որ Հակկը ւաչան վերջերս արել է Հայոց Աղդային ժողովի Քաղաքական ժողովի աւենաւեւ Աղարյան էֆենդուն, վերադառնում է ւաչւոնին, բայց ոչ թե Հեւ վերցնելով իր Հրաժարականը, այլ անձամբ Հեւնելու կառավարության խոսւումների դործադրությանը: Նան նչվում էր, որ Հրաժարականի ջնջումը, ուրեմն, ւեղի կունենա անւայման այն ժամանակ, երբ օսմանյան կառավարությունը Հայերի ւաՀանջներին դոՀացում կւա արդարությամբ. Հակառակ դեւքում՝ ինքը կՀրաժարի վերջնականաւես: Պաւրիարքին ամենաչքեղ կերւով ընդունելուց Հեւո, նրան Հրաժեչւ ւալիս՝ մեծ վեղիրն ասում է, թե ինքը չաւաղանց դոՀ է Հանդիւումից: կրկին խոսւանալով, որ Հայերին դոՀացում է ւալու, Հակկը ւաչան ավելացնում է, թե իր խոսքին Հեւնելու

Դուրյան ւաւրիարքի՝ մեծ վեղիր Հակկը ւաչայի այցելության մասին թղթակցությունները ւե՛ս «Արեւելք», ‹ 7244, 31 Հունվարի 1910 թ. ն «Բիւղանդիոն», ‹ 4047, 1 (14) ւեւրվարի 1910 թ.:

է դործը, քանի որ կյանքում երբեք չի խոսւացել մի բան, որի դործադրումը Հնարավոր չի ւեսել: Նույն օրը ւաւրիարքը Հանդիւում է արւաքին դործոց նախարար Ռիֆաթ ւաչային, որը Հավասւիացնում է, թե ինքը բացառիկ Համակրանք ունի Հայ ժողովրդի նկաւմամբ ն Հույս ունի, թե Ադանայի աղեւը մոռացության ւիւի ւրվի բարի դործերով: Պաւրիարքը ւաւասխանում է. «Եղածը մոռնալէ աւելի անՀրաժեչւ է եղածը մոռցնել՝ դարմանելու ւութացումով»: Եղիչե սրբաղանին է՛լ ավելի ջերմորեն ընդունեց ներքին դործոց նախարար Թալեաթ բեյը, որը չղլացավ ասելու, թե ինքը ամենաջերմ ղդացմունքներ է ւածում Հայ ժողովրդի Հանդեւ: ԱյնուՀեւն Եղիչե արք. Դուրյանն այցելություններ է ւալիս ռաղմական, ֆինանսների ն արդարադաւության նախարարներին: Պաւրիարքը Գում-Գաւու է վերադառնում դոՀ, բայց՝ երկյուղը սրւում: ի ւաւասխան թուրք նախարարներին Դուրյան ւաւրիարքի այցելության, ւեւրվարի 5-ին Գում-Գաւուի Հայոց ւաւրիարքարան առանձին-առանձին ւոխայցելություն ւվեցին դեներալիսիմուս ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչան, ֆինանսների, արդարադաւության ն ներքին դործերի նախարարները: Հաւկաւես երկար ւնեց ւաւրիարքի Հեւ ներքին դործոց նախարար Թալեաթ բեյի ղրույցը, որից Հեւո Հրաժեչւ ւալով՝ նա խոսւացավ Հաճախակի այցելել Հայոց ւաւրիարքին՝ Հայերի աղդային դործերի մասին խորՀրդակցելու Համար1: Թուրք ղեկավարներն անուչ ու լւրծուն խոսքերով ւորձում էին թմրեցնել Հայությանը: Աւադան աՀարկու էր: Հայերից բացի, մյուս բոլոր ցեղերն ու աղդությունները ղինված էին:

Տե՛ս «Բիւղանդիոն», ‹ 4052, 6 (19) ւեւրվարի 1910 թ.:

ԶՐԱՂԱՆի ՊԱԼԱՏԸ՝ կՐԱկի ՃԱՐԱկ

Սսմանյան խորՀրդարանը նիսւեր էր դումարում կ. Պոլսի մարմարակերւ Զրաղանի ւալաւում, որը Հայւնի էր նան Զրաղանի սարայ անունով∗ ն մայրաքաղաքի ամենադեղեցիկ չենքն էր Համարվում1: Պալաւը ՄեՀմեդ Մ Ռեչադը ւաւդամավորական ժողովին էր Հանձնել նրա նախադաՀ, «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի ւարադլուխ ԱՀմեդ Ռիղա բեյի ւաՀանջով, այն բանից Հեւո, երբ նոր սուլթանը խորՀրդարանում երդում էր ւվել 1909 թ. մայիսի սկղբին2:

∗

Զրաղանի Հոյակերւ ւալաւն ամբողջությամբ Հայ ձեռքի ու մւքի սքանչելի արդասիք էր, թուրքաՀայ ճարւարաւեւության վերջին կոթողը: Դա նչանավոր Պալյան դերդասւանի ճարւարաւեւների սւեղծադործությունն էր: կառույցը սուլթան Աբդուլ Աղիղի Հրամանով Ռենեսանսի ոճով նախադծել էր ւալաւական դլխավոր ճարւարաւեւ Նիկողայոս Պալյանը: Շինարարությունն սկսվել էր 1864 թ.՝ նույն ւեղում եղած նույնանուն ւայւաչեն ւալաւը Հիմնովին քանդելուց Հեւո: Շինարարությունը իրականացվել էր Սարդիս ն Հակոբ Պալյան եղբայրների դլխավորությամբ: կառույցի դլխավոր արՀեսւավորը եղել էր մի ուրիչ Հայ՝ Պեւրոս Նեմցեն, իսկ ւայւի Հեւ կաւված դործերը (դռներ, լուսամոււներ ն այլն) վսւաՀվել էին Պոլսում ամենաՀայւնի Բեչիկթաչի «Որդիք ՔեմՀաճեան» արՀեսւանոցին: Շինարարությունն ավարւվել էր 1870-71 թթ., սուլթան Աբդուլ Աղիղի օրոք՝ նրա դանձարանին արժենալով 5 մլն ոսկի: Աբդուլ Համիդը, դալով իչխանության, աւելությամբ լցված Հայության Հանդեւ, Հայ ճարւարաւեւներին ու արՀեսւավորներին Հեռացրեց արքունական բոլոր չինություններից ն նրանց ւեղը լրացրեց Հույներով ու թուրքերով: 1876-1904 թթ., չուրջ 28 ւարի, ւալաւը որւես աւրելաւեղի էր «ծառայել» Աբդուլ Համիդի երեց եղբայր, կարճ ժամանակ սուլթանական դաՀի վրա դւնված Մուրադին: Երբ 1909 թ. մայիսին նոր սուլթան ՄեՀմեդ Մ Ռեչադը դաՀ բարձրացավ, Հիչեց, որ Զրաղանի ւալաւի բոլոր ճարւարաւեւներն ու կարնոր արՀեսւավորները Հայեր են եղել, ուսւի կարդադրեց նրանց անունները նույնւես թվարկել երբ խոսք էր լինում օսմանյան ճարւարաւեւների մասին: 1910 թ. ՀրդեՀից Հեւո ւալաւը նույնությամբ վերականդնվել է ավելի ուչ, 1950-ական թթ.: Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 7092, 8 մայիսի 1909 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 13, 21 Հունվարի 1910 թ., «Հորիղոն», ‹ 5, 10 Հունվարի 1910 թ.:

1910 թ. Հունվարի 6-ին ւալաւում մեծ ՀրդեՀ ւեղի ունեցավ ն Հոյակաւ չինությունը ավերակույւի վերածվեց: կրակի մաւնված թանկադին ղարդերի Հեւ բոցերի մեջ ոչնչացան նան ՀովՀաննես Այվաղովսկու 22 մեծարժեք նկարները: կորուսւը Հաչվվում էր 7 միլիոն օսմանյան ոսկի1: Մայրաքաղաքի բոլոր թերթերը՝ «Մեծ աղեւը», «Անդառնալի կորուսւ», «Պոլսի մարդարիւը քարակույւերի մեջ» ն այլ խորադրերով երկար սյունակներ էին լրացրել ՀրդեՀված ւալաւի նկարադրություններով: ՊոլսաՀայերը մւաւանջ էին՝ երկյուղելով, թե սադրիչները, Հանրությանը Հիչեցնելով նախորդ ւարիների Հայ Հեղաւոխականների աՀաբեկչական դործողությունները, կարող են ՀրդեՀի մեղքը ձդել Հայերի վրա: Բայց այս անդամ նրանց բախւը բերեց. նախ՝ ւալաւում ծառայողների թվում որնէ Հայ (ն ընդՀանրաւես որնէ այլաղդի) չկար, բոլորը թուրք էին, այնուՀեւն՝ մասնադեւներից կաղմված Հանձնախումբը, մանրակրկիւ սւուդումների արդյունքում, բարեբախւաբար, միակարծիք Հայւարարել էր, որ ւաւաՀած աղեւի մեջ դիւավորություն չկա, որ ՀրդեՀի ամենաՀավանական ւաւճառը եղել է նիսւերի դաՀլիճում ւեղադրված օդաջեռուցիչի էլեկւրալարերի անսարքությունը: Հայերն աղաւ չունչ քաչեցին: Սւուդող Հանձնախմբից միանդամայն ւարբեր կարծիք էին Հայւնում աբդուլՀամիդականները, Հաւկաւես սոֆթայական դասը, որոնք աղեւը Համարում էին նախախնամության ւաւիժ, իսկ սոֆթաներից չաւերը ասում էին, թե ՀրդեՀը կաւարյալ կլիներ, եթե կրակի բոցերում մոխրացած լինեին խորՀրդարանի բոլոր անդամները: Մամուլը ԱՀմեդ Ռիղային ծանրաւես մեղադրում էր այն բանի Համար, որ նա 60.000 ոսկի է ծախսել ւալաւի կաՀավորման վրա2, բայց դումարներ է խնայել այնւեղ ՀակաՀրդե-

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 13, 21 Հունվարի 1910 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

Հային անվւանդության ւարրական միջոցներ սւեղծելու Համար: Թերթերը ւաւդամավորական ժողովի նախադաՀին ամբասւանում էին նան, որ կարդադրել է Այվաղովսկու նկարները Զրաղան ւոխադրել Ելդըղից: Զրաղանի ՀրդեՀից Հեւո ւաւդամավորական ժողովն իր աչխաւանքները ւոխադրեց կ. Պոլսի արվարձան կուրու-Զեչմե՝ սուլթան Աբդուլ Աղիղի դսւեր ւալաւը՝ վերջինիս Հրավերով: Զրաղանի ւալաւի ՀրդեՀի մեղավոր ճանաչվեց 150 Հոդի1: Պալաւի ՀրդեՀն առիթ եղավ, որ մայրաքաղաքի բոլոր թերթերը բաղմիցս Հիչաւակեն Պոլսում Հոյակաւ չենքեր կառուցած Պալյան կարաւեւին ն նրա մեծանուն երեք որդիներին՝ Նիկողայոս, Սարդիս ն Հակոբ Պալյաններին, ինչւես նան Բոսֆորի առաւնյա չաւ նչանավոր չինությունների Հայ ուրիչ ճարւարաւեւների անուններն ու դործերը:

«ԲԱՑ ՈՒ ԳՈՑի» ԽՆԴիՐԸ

1909 թ. վերջերից մի նոր ճդնաժամ ծավալվեց թուրքաՀայոց կյանքում, որի Հեղինակները դաչնակցականներն էին: Առաջնորդվելով ւվյալ ժամանակաչրջանում կուսակցության ղեկավարության մարւավարությամբ, ՀՅԴ կ. Պոլսի կենւրոնական կոմիւեն («Պաւասխանաւու մարմինը») Հանդես եկավ Հայ եկեղեցու դարավոր իրավունքների մի մասը, որը վերաբերվում էր քաղաքականությանը, նրանից օւարելու նախաձեռնությամբ: Հնչակյաններն ու վերակաղմյալ Հնչակյանները, որոնք բոլոր Հիմնական Հարցերում Հանդես էին դալիս Դաչնակցության դեմ, այս դեւքում նրա Հեւ Համերաչխ էին ն նույնւես Հանդես եկան Հայ եկեղեցուն քաղաքական իրավունքներից ղրկելու ւաՀանջով: Բայց նախաձեռնողը ն խոսքը դործի վերածելու Հիմ1

Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 4, 17 Հունվարի 1910 թ.:

նական Հեղինակները դաչնակցականներն էին: Հայկական Հեղաւոխական կուսակցությունների, առաջին Հերթին Դաչնակցության, ներկայացուցիչներն ասում էին, որ առաջավոր երկրներում եկեղեցին անջաւված է ւեւությունից, նրան թողնված են միայն եկեղեցական-դավանական խնդիրները: Նրանք Հիչեցնում էին, որ այդւես է նան "Положение"-ի օրենքով, որի Համաձայն՝ 1836 թ. սկսած Հայ եկեղեցուն թողնված են միայն Հոդնոր Հարցերը, իսկ քաղաքական ւարւականությունները նրանից բաժանված են: Ելնելով այդ ընդՀանուր Հարցադրումից, Դաչնակցության կենւրոնական մարմինները դւնում էին, որ Հայ եկեղեցին նույնւես ւեւք է բարենորոդվի, որւեսղի Համաւաւասխանի 20-րդ դարի ղարդացումների միւումներին ու ւրամաբանությանը, այսինքն՝ Հրաժարվի աղդի քաղաքական խնդիրներով ղբաղվելուց՝ դրանք թողնելով կուսակցություններին1: Դաչնակցության ղեկավարությունը ւաՀանջում էր կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքությունից վերցնել թուրքական իչխանությունների Հեւ Հարաբերվելու նրա իրավունքը ն դա Հանձնել «թուրքաՀայության չաՀերն արւաՀայւող» ամենաուժեղ Հայկական կուսակցությանը, որը վճռականաւես կՀրաժարվի միջնադարյան մւածողությունից սնվող կղերական քաղաքականությունից ն եվրուական չաւանիչներին Համաւաւասխանող քաղաքականություն կորդեդրի: Հակառակ ւեսակեւ ունեցողները կւրականաւես մերժում էին դաչնակցականների բերած ւասւարկումները ն իրենցն առաջադրում: Նրանք Հիչեցնում էին, որ նույնիսկ իսլամ ւիրաւեւողները դարեր չարունակ Հայ եկեղեցուն են թողել նրա քաղաքական իրավունքները, ավելին՝ դրանք ղանաղան Հրովարւակներով ամրաւնդել են: Սրինակ՝ արաբ խալիֆ Սմարը (է դար) ն սելջուկ Մելիք-ՇաՀը (ԺԱ դար) Հայոց Հոդնոր իչխանություններին ճանաչում էին որւես միջնորդ Հայ աղդի ու իրենց միջն: Թուրք սուլթան ՄեՀմեդ II ՖաթիՀը 1461 թ. Հաս1

Տե՛ս Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասւուրականի, Հաւ. Բ, էջ 163:

ւաւելով կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքությունը, Հաւուկ ֆերմանով նրան ճանաչել էր իբրն կայսրության Հայոց կրոնական ու քաղաքական ներկայացուցիչ: Հաջորդ թուրք սուլթանները նույնւես իրենց ֆերմաններով ն ուրիչ ւասւաթղթերով վերաՀասւաւել էին Հայ եկեղեցու այդ իրավունքը: Դրա ցայւուն վկայությունն է սուլթան Աբդուլ Մեջիդի ն սուլթան Աբդուլ Աղիղի Հասւաւած «Աղդային ՍաՀմանադրութիւն Հայոցը» (Համաւաւասխանաբար՝ 1860 ն 1863 թթ.), որը սաՀմանում էր Հայոց կրոնական, ընւանեկան, ժառանդական, կրթական ն այլ իրավունքները: Դրանց ւաՀւանման ու դործադրության Համար ւաւրիարքը ն դավառներում նրա ներկայացուցիչները (թեմական առաջնորդները) իբրն միջնորդ էին ճանաչվում ւերության ն Հայ աղդի միջն: Նույնիսկ Աբդուլ Համիդը ունձդություն չէր կաւարել Հայ եկեղեցու այդ իրավունքների ու աղդային առանձնաչնորՀումների Հանդեւ: Դաչնակցականները դւնում էին, որ եկեղեցիները կառուցել են Հասարակ Հայ մարդիկ, իսկ Հոդնորականները դարեր չարունակ միայն վայելել են ուրիչների թաւած քրւինքի արդյունքը: Դրանից Հեւնում էր, որ Հոդնորականությունը բարոյական իրավունք չունի ւեր լինելու եկեղեցիներին, որ դրանք Հանրությանն են ւաւկանում: «Միջնադարեան կարդերը Հայոց եկեղեցիին մէջ ւէւք է վերանան, յառաջդիմութեան անիւը եւ չի դառնար», «Մենք կ’աչխարՀականացնենք եկեղեցին եւ դուրս կը չւրւենք սեւ վեղարաւորները»1,- ասում էին նրանք: Այդ Հակաեկեղեցական ւրամադրությունները խւացած արւաՀայւված էին, օրինակ, Տիդրանակերւի Հայ երիւասարդաց դաչնակցական միության ընդունած որոչման մեջ. «կը ւաՀանջենք կրօնական իչխանութեան ջնջում, կը ւաՀանջենք աչխարՀական ւաւրիարք»2:

«Դաչինք», ‹ 204, 3 (16) աւրիլի 1910 թ.: Մանուկ Գ. Ճիղմէճեան, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց, 1890-1925, Ֆրեղնօ, 1930, էջ 176, նան՝ «Պաւմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան, 1887-1962», Հաւ. Ա, էջ 349:

Համբարձում Երամյանը դրում էր, որ «կանխաՀաս ու անւեղի էր Հայոց եկեղեցին աչխարՀականացնելու ւաՀանջը՝ այն ալ նենդամիւ իթթիՀաւի օրով՝ երբ դեւինը մեր ուքերուն ւակ աւելի խախոււ կը դառնար եւ օսմանեան սաՀմանադրութիւնը չաւ Հեռի էր աղաւական Հայեացքներէ դէւի Հւաւակ քրիսւոնեայ ւոքրամասնութիւնները»1: Այդ «ւեսական» ւաւճառաբանություններն առաջ բերեցին բուռն վեճեր, որոնք իրենց խորացած արւաՀայւությունը դւան օսմանյան խորՀրդարանի դաչնակցական ւաւդամավոր Վռամյանի ն ՀովՀաննես արք. Արչարունու միջն բացված լրադրական բանակռվում: Երիւթուրքերը լավ դիւեին, որ թուրքաՀայ Հասարակության մեջ ամենաաղդային ավանդական կառույցը մնացել է Հայ եկեղեցին՝ իր ՀայաւաՀւանության միջոցներով, մասնավորաւես դւրոցական-կրթական Հնարավորություններով, ուսւի առաջին Հերթին Հենց նրան ւեւք էր թուլացնել, ւաւրիարքին ղրկել աղդային ներկայացուցչի Հանդամանքից, այսինքն՝ եկեղեցին ղրկել դործելու Հնարավորությունից: Ժամանակի Հակադաչնակցական մամուլն աՀաղանդում էր, որ Հայ եկեղեցու աղդային դեմքը վերացնելու ւաւվերը դալիս է իթթիՀադից: Այսւիսի եղրաՀանդման Համար Հիմք էր Հանդիսացել այն, որ թուրքական ւեւության կողմից դարեր չարունակ ճանաչված Հայոց ւաւրիարքների ոչ միայն աղդային-մչակութային, այլն քաղաքական իրավունքներն իթթիՀադի կառավարությունը ի չիք էր դարձնում Հայ եկեղեցու դեմ սկսած ւայքարով: Եվ աՀա այդ նույն ժամանակ Հայ եկեղեցու դեմ կռվի ճակաւ էր բացում նան Դաչնակցությունը: իթթիՀադի՝ Դաչնակցությանն արած թելադրանքի ւասւարկն այնքան Հիմնավոր էր, որ անդամ վերջինիս մամուլը չէր ւորձում Հակառակը ւնդել: Հաւկաւես մեծ վւանդ էին ներկայացնում Հայկական

Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասւուրականի, Հաւ. Բ, էջ

164:

Հարցին նվիրված ն մեկը մյուսին Հաջորդող քաղաքական ժողովները եկեղեցիներում: Այդ թեմայով դաչնակցական ճառախոսների ելույթները Հնչակյանների Համեմաւ չաւավոր էին, քանի որ ՀՅԴ-ն ւաչւոնաւես Հրաժարվել էր Հայկական Հարցը վերարծարծելուց: Վերակաղմյալ Հնչակյանները թեն դաչնակցականների ւես Հայւարարել էին իրենց Հավաւարմությունը երիւթուրքերի նկաւմամբ, Հանդես էին դալիս միասնական օսմանյան Հայրենիքի ջաւադովությամբ ն նույնւես Հրաժարվել էին 61-րդ Հոդվածից, բայց եկեղեցիներից ներս խոսում էին Հնարավորինս աղաւ՝ արւաՀայւելով իրենց մւքերը ԹուրքաՀայասւանի ինքնավարության ն այլնի մասին: Բացառություն էին Հնչակյանները, որոնք չէին թաքցնում իրենց Հակակրանքը կառավարության նկաւմամբ ն եկեղեցիներում, խուռներամ բաղմության առջն, առաջվա ւես խսւադույնս քննադաւում էին երիւթուրքերին, բացաՀայւում նրանց բռնակալական, Հակաժողովրդական էությունը: ինչ վերաբերում է սաՀմանադրական ռամկավարներին, նրանք վճռականաւես դաւաւարւում էին եկեղեցիների չուրջ սւեղծված արՀեսւական աղմուկը: Նրանց նախաձեռնությամբ էր, որ առաջ բերվեց «Հակա-միւինդ» չարժումը1: կարծիքների բացարձակ ներՀակություն էր ռամկավարդաչնակցական ւոխՀարաբերություններում ընդՀանրաւես, իսկ «բաց ու դոցի» դեւքում՝ մասնավորաւես: Հրաւաւ դարձած Հարցի վերաբերյալ մի չարք Հոդվածներով Հանդես եկավ ՎաՀան Թեքեյանը՝ Դաչնակցությանը կոչ անելով որքան Հնարավոր է չոււ ձեռք քաչել «այդ ղբաղմունքից»2: Սուրեն Պարթնյանը (Սիսակ Պարւիղւանյան), որ այդ ժամանակ խմբադրում էր իղմիրի «Դաչինք» թերթը, դրում էր. «Մենք չենք ուղեր մեր եկեղեցիները թաւր դարձած ւեսնել մեր քաղաքական կուսակցութեանց խօսքի ու բռունցքի դործունէութեան»3: Տե՛ս «Դաչինք», ‹ 294, 24 Հունիսի (7 Հուլիսի) 1910 թ.: Տե՛ս «Աչխաւանք», ‹ 10, 20 մարւի 1911 թ.: Տե՛ս «Դաչինք», ‹ 204, 3 (16) աւրիլի 1910 թ.:

կ. Պոլսի Հայկական մամուլը ւադնաւ էր Հնչեցնում ն կուսակցություններից ւաՀանջում Հրաժարվել եկեղեցիներում Հայկական Հարցի քննարկումից, որւեսղի առիթներ չմաւուցվեն երիւթուրքական կառավարությանը՝ լայնածավալ Հալածանքներ սկսելու եկեղեցականների դեմ: Բայց լսող չկար: կուսակցությունները կեղծ լուրեր էին ւարածում, թե Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Մաւթեոս Բ իղմիրլյանը նույնիսկ ողջունում է ՀանրաՀավաքների դումարումը եկեղեցիներում ն Հարկ չկա ունկնդիր լինելու դրանք արդելելու ւաՀանջով Հանդես եկողներին: «Գիւական Հիմնավորումներին» եկեղեցիները բռնադրավելու որոչակի դործողություններ Հեւնեցին: Եկեղեցաքանդ Հիմարությունները այլանդակ կերւարանք առան: Այդ ամոթալի դործընթացն սկսվեց 1909 թվի աչնանը ն ւնեց չուրջ մեկ ու կես ւարի: Դաչնակցական ն Հնչակյան «ւղաները» Հաւուկ ՀրաՀանդներով սկսեցին Հոդնոր սւասավորներից խլել եկեղեցիների բանալիները ն թույլ չւալ Հոդնորականների մոււքն այնւեղ: Եկեղեցիները քաղաքական Հավաքներ, ղեկուցումներ ն ղանաղան ուրիչ աչխարՀիկ միջոցառումներ անցկացնելու վայրեր Հայւարարվեցին1: Նրանցում անցկացվող ժողովները դնալով անօրենության նորանոր ձներ էին ընդունում: Զլսված ու չւեսնված սանձարձակություններ էին կաւարվում կ. Պոլսի ս. Ասւվածածին Մայր եկեղեցում, Բերայի ս. Երրորդություն եկեղեցում ն մայրաքաղաքի Հայոց մյուս աղոթաւեղիներում, որոնցում կաղմակերւվող քաղաքական բնույթի միջոցառումները, որւես կանոն, ուղեկցվում էին ՀայՀոյանքներով, ծեծ ու ջարդով: Ղալաթիա թաղամասի եկեղեցու դռները ւակելով, դաչնակցական երիւասարդները ներսում դւնվող Հոծ բաղմությանն արդելում են այնւեղից դուրս դալ: Եկեղեցու դռնաւաններից մեկը ւորձում է արդելք լինել, բայց «ւղերքը» ն նրանց օդնության եկած Բանդրմայի քարՀանքի բանվորները բռունցք1

Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 91, 9 աւրիլի 1910 թ.:

ների Հարվածներով ւաւալում են նրան: Աււակներ է սւանում դեւքի վայրում Հայւնված Աղդային ժողովի Քաղաքական ժողովի օժանդակ-քարւուղար, ՀովՀաննես արք. Արչարունի ւաւրիարքի եղբայր Նաչիդ Արչարունին1: Քարողների ու աղոթքների ւոխարեն եկեղեցիների ւաւերից ներս բոցաչունչ քաղաքական ճառեր, վեճեր ու ւոխադարձ ամբասւանություններ սկսվեցին: Հոդնոր ծառայողներն անընդՀաւ դիմում էին ւաւրիարքարան՝ ւաՀանջելով Հեւ առնել եկեղեցիների բանալիները ն «դոց» աղոթաւները «բացել» Հոդնոր արարողությունների Համար: Այդ «բաց ու դոցի» Հարցը ղբաղեցնում էր Հայ Հասարակության բոլոր խավերին ն, առաջին Հերթին, Հոդնորականությանը: ՊաՀւանողական «Արօր» ւարբերականը, որը Հայ եկեղեցու դարավոր ավանդույթների ջերմ ւաչււան էր, Հիչեցնում էր, որ այդ եկեղեցին, իբրն ժողովրդական Հասւաւություն, միչւ թույլաւրել է ժողովների դումարումը աղոթաւներից ներս: Ծխական, քաՀանայական, ւաւդամավորական ընւրությունները միչւ կայացել են եկեղեցիներում: Հայոց Աղդային սաՀմանադրության Հասւաւումից ի վեր, երկար ժամանակ Աղդային ւաւդամավորական ժողովների նիսւերը ւեղի էին ունենում կ. Պոլսի Մայր եկեղեցում: Հնում նս ամեն անդամ երբ ժողովրդի ն եկեղեցու դոյությանը որնէ վւանդ էր սւառնում, ժողովրդի ներկայացուցիչները Հավաքվում էին եկեղեցիներում, խորՀրդակցում ն որոչումներ կայացնում: Ուրեմն, Հայոց եկեղեցիներում ժողովներ դումարելը երբեք չի արդելվել: Բայց այդ ժողովները թույլաւրվել ն կայացել են այնւիսի Հարցերի քննության Համար, որոնք անմիջական, սերւ առնչություն են ունեցել այն դործառույթների Հեւ, որոնց կաւարողը Հայոց մեջ եղել է եկեղեցին, այն է՝ կրթական, լուսավորական, բարեդործական, մարդասիրական ն եկեղեցական վարչական-աղդային ընւրությունների Հեւ կաւված Հարցերի քննության Համար: Այդ ժողովրդական Հավաքները երբեք որնէ անւաւեՀություն

Տե՛ս «Միւք», ‹ 21, 21 Հուլիսի 1912 թ.:

չէին ներկայացրել, որովՀեւն նչված չրջանակներից դուրս չէին դալիս1: Եվ աՀա՛ դւնվեցին մի խումբ մարդիկ, չարունակում էր «Արօրը», որոնք ւորձում են օդոււ քաղել եկեղեցու ընծայած այդ արւոնությունից՝ իրենց կուսակցական չաՀերն առաջ ւանելու Համար: «Եւ նրանք ժողովները վերածեցին միւինդների եւ Հէնց առաջին միւինդում ցոյց ււին, թէ որքան քիչ են դնաՀաւում եւ նկաւի առնում Հայ աղդի չաՀերը, Հանդսւութիւնը եւ անդորրութիւնը»2: «Բացի ու դոցի» Հուղումներն ու կռիվները կ. Պոլսից անցան իղմիր, աւա ն Թուրքիայի Հայաբնակ քաղաքներն ու դավառները, նան՝ ԹուրքաՀայասւան: Դրանք առանձնաւես այլանդակ կերւարանք ընդունեցին իղմիրում: Այսւեղ նս դաչնակցականները բռնությամբ իրենց ձեռքն էին դցել եկեղեցու բանալիները, ւակել էին եկեղեցին Հավաւացյալների առջն ն Հավաքներ, ղեկուցում-դասախոսություններ ն քաղաքական այլ միջոցառումներ էին անցկացնում նրա ներսում: Ժողովուրդը Հուղվել էր ն ւաՀանջում էր բանալիները վերադարձնել եկեղեցու քաՀանային, բայց ամեն անդամ մերժում էր սւանում: Սկսվեցին իսկական կռիվներ եկեղեցում ն նրանից դուրս: Ըմբոսւության դլուխ կանդնեց Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության ւեղի մասնաճյուղը: Եկեղեցու ներսում ծադած կռիվներից մեկի ժամանակ սւանվեցին երկու ռամկավար դործիչներ՝ Գնորդ Քեչիչյանը ն Պեւրոս Հալաճյանը3: Այդ ոճրադործությունը ղայրույթի նոր ալիք բարձրացրեց քաղաքում, Հաղարավոր Հավաւացյալներ Հավաքվեցին եկեղեցու չուրջ ն ւաՀանջեցին խսւադույն ւաւիժների ենթարկել մարդասւաններին: Երկար քաչքչուկներից Հեւո, ի վերջո, Հաջողվեց եկեղեցու բանալիները Հեւ վերցնել: Դրանից Հեւո եկեղեցին ւակվեց ոչ միայն դաչնակցականների, այլն Տե՛ս «Արօր», ‹ 8, 9, 10, օդոսւոս, սեււեմբեր, Հոկւեմբեր, 1910, էջ 188: Նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 190:

մյուս քաղաքական ուժերի առջն1: Նույնւիսի դործընթացներ էին ւեղի ունենում նան ԹուրքաՀայասւանի եկեղեցիներում: Վանում Հնչակյանների ու դաչնակցականների կաղմակերւած ժողովներում նույնւես բարձրացվում էին ւաւկանկաւ, չաւաղանց ւաւասխանաւու խնդիրներ: Մեջւեղ էին բերվում դասակարդային ւայքարի Հարցեր. երկու աղդային Հեղաւոխական կուսակցությունների ներկայացուցիչները, առանձին-առանձին, ՀանրաՀավաքների եկածներին ներկայացնում էին սոցիալիղմի՝ միմյանցից ւարբեր իրենց ըմբռնումները, որոնցից դլուխ չէին Հանում թուրք-քրդական ՀարսւաՀարումներից աչք չբացող Հավաւացյալները: Եկեղեցին ծանր դայթակղությունների առարկա դարձավ Այնթաւում, ուր ւեղի ունեցան վեճեր, կռիվ, ծեծ, եղան ծանր վիրավորներ ու բանւարկյալներ: Ոսւիկանությունը սւիւված միջամւեց ն խնդիրը Հասցվեց մինչն թուրքական դաւարան: Շաւին-ԳարաՀիսարում եկեղեցի խուժելիս ամբոխը խորւակեց միջնադուռը, ավերեց դմբեթը ն ղանդակաւունը: Այդւիսի բաներ ւաւաՀեցին նան Մանաղկերւում, Տրաւիղոնում ն այլուր2: կարինում, Վանում ն այլ ւեղերում քարողվում էր «աղդային ցեցերի» դեմ ըմբոսւության անՀրաժեչւության դաղաւարը, անկարդաւաՀություն ու անօրինաւաՀություն էին սերմանվում: «Արարաւ» Հանդեսը Հաղորդում էր, որ ԹուրքաՀայասւանի «դաւառներէ եղած դանդաւները այն են թէ ւեղւեղ դւրոցական աչակերւք ըմբոսւացած են իրենց ծնողաց եւ մեծերուն դէմ եւ ւարօրինակ դաղաւարներ կը յայւնեն, որ չի Համաւաւասխաներ իրենց ւարիքին Հեւ: Փոխանակ իրենց թանկադին ժամերը ուսման եւ դիւութեան նուիրելու, աղդայնոց վէճերով կը ղբաղին եւ Հիմակուընէ իրենց 10-20 ւարեկան Հասակին մէջ կարծես եղած են մէյմէկ Վօլթէր կամ Ռընան»3: Տե՛ս Մանուկ Գ. Ճիղմէճեան, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց. 1890-1925, էջ 177: Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 11, նոյեմբեր, 1910, էջ 1041-1042: Նույն ւեղում, էջ 1042:

Նույնիսկ բարձրաձայնվում էին ընւանեկան սրբությունների դեմ ուղղված «աղաւ սիրո» արւառոց դաղաւարներ: Ուսւի ղարմանալի չէ, որ Հասարակական լայն խավերը վրդովվում ն անՀանդսւանում էին: Ընդ որում՝ Հուղումները չէին սաՀմանաւակվում Հասարակ բանակռիվներով ն վիճաբանություններով, այլ, ինչւես ասվեց, սուր կերւարանք էին ընդունում ն ւեղ-ւեղ արւաՀայւվում ծեծկռւուքի ն նույնիսկ սւանության դեւքերով: Այդ ւաւճառով Հասարակությունը ւաՀանջում էր սաՀմանաւակել այդ ժողովները, եկեղեցիներում արդելել քաղաքական Հարցեր չոչաւող Համախմբումները: Եղբայրադավ ընդՀարումներին վերջ ւալու խիսւ ւաՀանջ էր առաջադրվում: Միանդամայն անվայելուչ դիրք էր բռնել կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանը ն անձամբ ւաւրիարք Եղիչե արք. Դուրյանը: Վերջիններս չէին կողմնորոչվում, թե սւեղծված եկեղեցական ճդնաժամի ւայմաններում ի՞նչ ւեւք էր անել: Դաչնակցության «Աղաւամարւ» ւաչւոնաթերթը (կ. Պոլիս) սխալմամբ Հաղորդել էր, թե Եղիչե Դուրյան սրբաղանը նույնւես միացել է «ւաւրիարքարանի յեւադէմ կղերին» ն ՀրաՀանդել է եկեղեցիներում ՀանրաՀավաքներ անցկացնելը չթույլաւրել: Թերթի այդ Հաղորդումը Համարելով թյուրիմացության արդյունք, ւաւրիարքարանի Հանձնարարականով ու նրա անունից Ղնոնդ ծայրադույն վարդաւեւ Դուրյանի սւորադրությամբ 1909 թ. Հոկւեմբերի 22-ին ւարածվել էր Հեւնյալ Հայւարարությունը". «ի դիւութիւն «Աղաւամարւ»-ի խմբադրութեան կը ւութանք յայւարարել, թէ ւաւրիարքարանը երբէք մայրաքաղաքի բոլոր եկեղեցիներու թաղական խորՀուրդներու ՀրաՀանդ չէ ւուած, որ ասկէ վերջ չթոյլաւրեն կուսակցական մարդիկներու միթինկներու սարքումը եկեղեցիներու եւ եկեղեցաւաւկան Հասւաւութիւններու մէջ: կը ցաւինք որ "

Հայւարարությունը չէր սւորադրել Եղիչե Դուրյան սրբաղանը, որովՀեւն 1909 թ. օդոսւոսի 25-ին ւված Հրաժարականից Հեւո նա ւաւրիարքարան չէր դալիս ն որնէ թուղթ չէր սւորադրում:

խմբադրութիւնդ ւաչւօնական չեղած լուրի մը վրայ Հիմնուելով եւ առանց կարծեցեալ չրջաբերականը ւեսած ըլլալու՝ կարդ մը դիւողութիւններ ըրած էր ւաւրիարքարանի Հասցէին: կը վսւաՀեցնենք ձեղ, թէ ւաւրիարքարանը ջերմ ւաւաքող եւ քաջալերող է աղդօդոււ դործոց մասին եղած բեմասացութեանց, միայն կը ղդուչացնէ կրօնի եւ եկեղեցւոյ դէմ խօսողներու ասւարէղ ւուողները: Ձեր Հայրենասիրութեան Համակրող՝ Ղեւոնդ վարդ. Դուրեան»1: կուսակցական-ամբոխային ճնչման ւակ ւաւրիարքարանը չէր Համարձակվում Հեւ վերցնել եկեղեցիների բանալիները: Ավելին, որւեսղի աղաւական երնար, Դուրյան սրբաղանը Հայւարարել էր, թե եկեղեցիների սրաՀները կարող են օդւադործել նույնիսկ բոլոր ոչ-Հայերը՝ Հույնը, թուրքը, քուրդը ն ուրիչներ2: Հայւարարությունը ցույց էր ւալիս, որ եթե ւաւրիարքարանի նչանավոր դործիչները, այդ թվում Դուրյան սրբաղանը նույնիսկ թույլաւրելի էին Համարում եկեղեցիներում ՀանրաՀավաքներ անցկացնելը ն ղանաղան վւանդավոր ճառեր արւասանելը, նչանակում է, թե, որքան էլ ւարօրինակ է, Հսւակ ւաւկերացում չունեին ընդՀանրաւես աղոթաւների դերի մասին: Տւադրելով սույն Հայւարարությունը, «Արարաւի» խմբադրությունն իր կողմից ավելացրել էր. «Մեղ մնում է ղարմանալ: Եկեղեցին չի կարող «կուսակցական միթինկներու» ւեղ լինել»3: Բողոքելով Հայոց եկեղեցիները ւղծելու ւաւրիարքարանի անխոՀեմ ու անօրեն Հայւարարության դեմ, «Հովիւը» դրում էր. «Հայ եկեղեցին եղել է եւ է մի նուիրական Համաղդային Հասւաւութիւն, որին կռթնած Հայ ժողովուրդը չարունակել է իր աղդային քրիսւոնէական-բարոյական կեանքը արկածալից «Արարաւ», ‹ 10-11, Հոկւեմբեր-նոյեմբեր, 1909, էջ 830: Տե՛ս «Հովիւ», ‹ 11, 28 մարւի 1910 թ.: «Արարաւ», ‹ 10-11, Հոկւեմբեր-նոյեմբեր, 1909, էջ 830:

դարերի ընթացքում եւ Հայաբնակ երկրներին ւիրացող աղդերը միչւ էլ առանձին ակնածութեամբ եւ ւաւկառանքով են վերաբերուել մեր սրբութիւններին»1: Շարունակելով, թերթը նչում էր. «իսկ այսօր մի խումբ դլուխը կորցրած մարդիկ դիւակցաբար կամ անդիւակցաբար ուղում են չեղել Հայոց Աղդային Եկեղեցին իր դարաւոր ընթացքից»2: Եկեղեցիները վերածելով սովորական ժողովաւեղերի, նրանք նսեմացնում են Հայ եկեղեցու դերը ն նրան վարկաբեկում Հարնան ժողովուրդների աչքում3: Շեչւելով, որ ւաւմությունն է դծել Հայ աղդային եկեղեցու ուղին ն նա ւեւք է անչեղ Հեւնի այդ ուղուն, «Հովիւը» աղդարարում էր. «Հայ եկեղեցին ւաւրիարքարանի սեւականութիւնը չէ եւ ո՛չ էլ Հայութեան մի Հաւուածի, որ մի բուռն մարդիկ մեր աղդային դոյութիւնը ւաՀող նուիրական վայրերը վերածեն սովորական սրաՀների՝ խայւառակելով Համայն Հայութիւնը...»4: «Բիւղանդիոնը» (‹ 4191, 24 Հուլիսի (6 օդոսւոսի) 1910 թ.) մեջբերել էր Հայասեր մի անդլիացու կարծիքը Հայոց դործերի մասին: Այդ օւար մարդը ցավ էր Հայւնել եկեղեցիներում ՀանրաՀավաքներ անցկացնելու ն այդ Հողի վրա ծադած խռովությունների Համար: Նա ասել էր. «Անդլիոյ մէջ ամեն օր միւինդ կ’ըլլայ, բայց ոչ ոք միւքէն կ’անց[ը]նէ եկեղեցիները դործածել աչխարՀային դումարումներու...: Եւրուայի մէջ ոչ մէկ դաւանութիւն կը թոյլաւրէ, որ իր եկեղեցական սրբավայրերն ուրիչ նւաւակներու դործ ածուին: Ասիկա ո՛չ աղաւականը կ’ընդունի, ո՛չ ւաՀւանողականը: Անդլիոյ մէջ ամէնէն ծայրայեղ աղաւականն անդամ նախանձախնդիր է, որ եկեղեցին իր սրբավայրի նչանակութեան մէջ միայն մնայ ճչդիւ»5: «Հովիւ», ‹ 11, 28 մարւի 1910 թ.: Նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Անդլիացի Հայասերի «Բիւղանդիոնում» ււադրված խոսքերը արւաււված են «Արարաւ» Հանդեսի 1910 թ. ‹ 11-ում, նոյեմբեր, էջ 10291030:

Դավիթ Անանունը (Դավիթ Տեր-Դանիելյան) նչում էր, որ թե՛ մայրաքաղաքում ն թե՛ նրանից դուրս Դաչնակցությունը եկեղեցում ՀանրաՀավաքներ էր կաղմակերւում, որովՀեւն «ւաւրիարքարանն ու Աղդային ժողովը նրա աչքում կորցրել էին իրենց կարեւոր արժէքը»1: «Հովիւը» նկաւում էր, որ Հայ Հավաւացյալները դարեր չարունակ եկեղեցի են մւել երկյուղածությամբ, սրւի թրթիռով, իսկ Հիմա դրանք ակումբների են վերածվել, սովորական վայրեր են դարձել: «Այդւեղ միւինդներում մարդիկ ծխում են, թքում են, կռւում են, կրքեր են առաջ դալիս: իսկ մի՞թէ այդւիսի արարքների ւեղ է եկեղեցին»2: Հոդվածի Հեղինակ դրականադեւ Գարեդին Ենդիբարյանը ղայրույթով դրում էր. «Երկուսից մէկը. կա՛մ Դուրեան սրբաղանը եւ այն Հոդեւորականները, որոնք իրանց կոչման անարժան մարդիկ են եւ աւրուսւի Համար են մնում Ասւուծոյ ւաճարում եւ ւիւի Երուանդ վարդաւեւի" եւ նրանից առաջ նրա բաղմաթիւ ընկերների ւէս անկեղծօրէն թողնեն Հոդեւորական կոչումը եւ կա՛մ մնալու ժամանակ՝ ւիւի չսւորացնեն այն դաղաւարը, որին իբր թէ նրանք ծառայում են: ... Ասւուծոյ ւաճարը ւղծելու իրաւունք չունեն նրանք, որոնք Հոդեւորական են դառել Ասւուծոյ ւաճարին ծառայելու Համար»3: Դուրյան սրբաղանին ն ւաւրիարքարանին մուավորաւես նույն դնաՀաւականներն էր ւալիս նան Սուրեն Պարթնյանը4: իսկ ո՞վ ւեւք է վերջ ւար այդ խայւառակությանը: Թուրքական իչխանությունների չաՀերից չէր բխում նւասւել Հայ եկեղեցական կյանքի ճդնաժամի վերացմանը, ավելին՝ նրանք ամեն կերւ խորացնում էին դա: Մնում էին Հայ աղդային մար1

Դաւիթ Անանուն, ՌուսաՀայերի Հասարակական ղարդացումը, Հաւ. Գ (1910-1918), ււ. Ս. Ղաղարու, Վենեւիկ, 1926, էջ 512: «Հովիւ», ‹ 11, 28 մարւի 1910 թ.: " Խոսքը վերաբերում է Հոդվածի նախորդող օրերին կարդաթող դարձած, Մայր աթոռի ււարանի ւեսուչ, բանասեր Երվանդ վրդ. Տեր-Մինասյանին: «Հովիւ», ‹ 11, 28 մարւի 1910 թ.: Տե՛ս «Դաչինք», ‹ 271, 29 մայիսի (10 Հունիսի) 1910 թ.:

մինները (Հայոց աղդային ժողովը, նրա Քաղաքական ժողովը, ւաւրիարքարանը, դավառային աղդային վարչությունները ն առաջնորդարանները), ինչւես նան Հայկական մամուլը ն Հայ մւավորականությունը: Բայց այդ բոլոր ուժերը աւարդյուն սին վեճերի մեջ էին եկեղեցիների չուրջ, դրանով իսկ անդործության դաւաւարւելով ւաւրիարքարանը, աղդային դործերը, մւավոր կյանքը: իր Հերթին, ՀանրաՀավաքների մասնակիցների առաջ եկեղեցիները «բացե՞լ թե՞ ւակելու» ոչ էական, աւիրաւ Հարցը մամուլում առաջ էր բերել լայնածավալ բանակռիվ՝ դրավելով Հրաւարակադիրների ուչադրությունը ոչ միայն կ. Պոլսում, այլն Թիֆլիսում ն այլուր, դրանով իսկ խլելով աղդայինվարչական մարմինների Հասարակական դործունեության ժամանակը: Վերը նչված աղդային մարմիններից եկեղեցիներն ակումբների վերածելուն քիչ թե չաւ դեմ էր Հայոց աղդային ժողովի ղեկավարությունը, որը, սակայն, որնէ բան անել չէր կարող, քանի որ եկեղեցիներում ժողովների անցկացումն արդելելու լիաղորություն չուներ: Դա կարող էր անել միայն Եղիչե Դուրյան ւաւրիարքը, որը Հակված չէր մերժելու Հայկական կուսակցություններին: իսկ վերջիններս՝ Հնչակը, Վերակաղմյալ Հնչակը ն Դաչնակցությունը չարունակում էին աղմկալից ժողովներ անցկացնել լեւ-լեցուն եկեղեցիներում: Հասարակայնության ճնչման ւակ 1910 թ. մարւի սկղբին Դուրյան ւաւրիարքի նախադաՀությամբ" ւեղի ունեցավ Աղդային երեսւոխանական (ւաւդամավորական) ժողովի (Խառը ժողովի) նիսւ, որը քննարկեց եկեղեցիներից ներս ՀանրաՀավաքներ դումարելու Հարցը: Քաղաքական ն կրոնական ժողովները մինչ այդ եկեղեցիներում ՀանրաՀավաքներ դումարելու մասին դրական որոչումներ էին ընդունել, որոնք էլ ընկել էին Աղդային ւաւդամավորական ժողովի որոչման նախադծի Հիմքում, որով չէին արդել" ինչւես վերը նչել ենք, Եղիչե Դուրյան ւաւրիարքը 1909 թ. օդոսւոսի 25-ին ւված Հրաժարականից Հինդ ամիս Հեւո՝ 1910 թ. Հունվարի 29-ին վերադարձել էր իր աթոռին:

վում ՀանրաՀավաքները, եթե նրանց մասնակիցները կրոնի ն եկեղեցու Հասցեին չէին ասելու Հակառակ բաներ1: Աղդային ժողովի այդ նիսւի առիթով «Արարաւ» Հանդեսը Հիչեցնում էր, որ ո՛չ ւաւրիարքը, ո՛չ կրոնական ու Քաղաքական ժողովները իրավասություն չունեն այնւիսի որոչումներ ընդունելու, որոնք Հակառակ են Հայոց եկեղեցու կանոններին ն նվիրական սրբությանը2: իսկ իղմիրի ռամկավարական «Դաչինքը», դաւաւարւելով Աղդային ժողովի բռնած դիրքը, որ ենթարկվելով «դրսի խուժանի» ճնչմանը, վճռական կեցվածք չէր ընդունում եկեղեցիներում անցկացվող ՀանրաՀավաքների դեմ3, առաջարկում էր Աղդային ժողովը ցրել ն նոր ընւրություններ նչանակել: ԸնդՀանուր կարծիքն այն էր, որ Աղդային ժողովի բռնած խուոր ընթացքը ւայմանավորված է Աղդային վարչության թելադրանքներով, որւեղ դերակչռում էին «Հեղաւոխական թնի» ներկայացուցիչները4: Աղդային ժողովի ընդունած որոչումն է՛լ ավելի բուռն բողոքների ւաւճառ դարձավ: Ուսւի մարւի 5-ին ակնաբույժ Տիդրան Աճեմյան բեյի աւենաւեւությամբ ւեղի ունեցավ Աղդային ժողովի Խառը ժողովի նոր նիսւ, որը Հարցը քննության առավ բուռն վիճաբանությունների մթնոլորւում: Պաւդամավոր Արիսւակես Գասւարյան էֆենդին Հենց սկղբից Հայւարարեց, թե Խառը ժողովն իրավասու չէր քննելու խնդիրը, որովՀեւն դա ենթակա է միայն կրոնական ժողովի իրավասությանը: Վարդդես էֆենդին (ՀովՀաննես Սերենդյուլյան) բողոքեց ն Հակառակը ւնդեց: Սրան ւաչււանեց Հայրաւեւյան էֆենդին, որը նան Հայւարարեց, թե կ. Պոլսում Հակակուսակցական չարժում է սկսված, ն դրա արւաՀայւություններից մեկը եկեղեցիներում ՀանրաՀավաքներն արդելելու «Հորիղոն», ‹ 73, 2 աւրիլի 1910 թ.: «Արարաւ», ‹ 3, մարւ, 1910, էջ 216: Տե՛ս «Դաչինք», ‹ 201, 29 ւեւրվարի (13 մարւի) 1910 թ.: Աղդային վարչության Հանդամանալից քննադաւությունը ւե՛ս «Դաչինք», ‹ 256, 10 (23) Հունիսի 1910 թ.:

կոչերն են: Պաւդամավոր Արսենյան էֆենդին Հանդես եկավ Հայրաւեւյանի ւեսակեւի դեմ ն անմւածված Համարեց վարչության որոչումը, ըսւ որի՝ եկեղեցիներում կարող են ՀանրաՀավաքներ լինել, ւայմանով, որ կրոնի ն եկեղեցու դեմ բան չխոսվի: «ինչւէ՞ս կրնայ դիւցուիլ,- ասաց նա,- թէ խօսողը կրօնքի եւ Եկեղեցւոյ դէմ ւիւի խօսի՞, թէ՞ ոչ եւ եթէ խօսուի, բուռն վէճեր եւ մինչեւ իսկ ծեծ ւիւի ւաւաՀի»: Արսենյանի դեմ սուր ճոճեց Ավեւիս Սուրենյան էֆենդին, ասելով, թե եկեղեցիներում աչխարՀականների խոսելու իրավունքը չաւ Հին է ն դալիս է վաղ քրիսւոնեական ժամանակներից, որ ծայր առած ՀակաՀեղաւոխական չարժման նւաւակը կուսակցություններին վարկաբեկելն է: Սուրենյանի ւասւարկմանը դեմ արւաՀայւվեց ւաւրիարքարանի դիվանաւեւ Գամեր Շիրինյան էֆենդին ն առաջարկեց արդելել ՀանրաՀավաքների անցկացումը եկեղեցիներում՝ այն Հիմնական ւաւճառաբանությամբ, թե նրանցում ներկաներն իրենց ւաՀում են ծայրաՀեղորեն արւոնյալ: «Մենք եկեղեցին սրբավայր կը ճանչնանք,- ասում էր նա,- բայց դժբախւաբար անցեալ օր եկեղեցւոյ մը մէջ ւեղի ունեցած բանախօսութենէն վերջ, դեւնէն սիկառի մնացորդներ եւ նարինջի կեղեւներ դւնուեցան: Այո՛, մեր նախնիք եկեղեցւոյ մէջ ժողովներ կ’ընէին, սակայն մեր Եկեղեցւոյն եւ Աղդին ւաՀւանութեան վրայ կը խորՀէին, ոչ թէ եկեղեցւոյ մէջ Եկեղեցին կ’անարդէին ու Աւեւարանն ուքի ւակ կ’առնէին եւ աղաւ սէր չէին քարողեր եկեղեցւոյ մէջ»1: Պաւդամավորներից ն ունկնդիր քաղաքացիներից չաւերը Շիրինյանի այս խոսքերն ընդունեցին ծաւաՀարություններով, բայց եղան նան դժդոՀողներ. նույնիսկ սուլոցներ լսվեցին դիւորդ քաղաքացիների չարքերից: Հմայակ քՀն. էքսերջյանը, խոսքն ուղղելով վերջիններիս, ղայրացած դոչեց. «Սրիկայութի՛ւն է այս ընթացքը»: Այս բառերի վրա ժխոր ու աղմուկ առաջ եկան: Պաւդամավորներից ոմանք ւնդեցին ունկնդիրներին դուրս Հանել սրաՀից, ուրիչ ւաւդամավորներ սւառնացին, թե

«Արարաւ», ‹ 3, մարւ, 1910, էջ 216:

այդ դեւքում իրենք կՀեռանան ժողովից: Եվ այսւես չարունակ... Խառը ժողովի այս անլուրջ ու կեսղավեչւ նիսւը վերջացավ այնւես, ինչւես սովորաբար լինում էր նիսւերի մեծ մասը՝ անււուղ: Սսմանյան սաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո բոլոր Հայերի աչքերն ուղղվեցին դեւի Աղդային ւաւդամավորական ժողով, որն անմիջաւես դումարվել էր իբրն թուրքաՀայության աղդային օրենսդիր դերադույն մարմին ն ընկալվել էր որւես ւառաւած Հայության ներքին կաղմակերւվածության ու կուլւուրական ղարդացման խարիսխ: Բայց չաւ չանցած՝ աղդը Հիասթաւվեց: Անցած դրեթե երկու ւարիների ընթացքում նա ոչ մի լուրջ աչխաւանք չւարավ, որնէ լուրջ խնդիր ւեղ չդրավեց նրա օրակարդում, ամբիոնից չբարձրաձայնվեց ժողովրդի Համար ճակաւադրական նչանակություն ունեցող որնէ Հարց: Հանձինս այդ ժողովի, նչում էր «Բութանիան», «մենք ւեսանք միայն ոչնչաբանութիւններ, ւքուն վիճաբանութիւններ անարժէք Հարցերու չուրջ, բաւական ՀայՀոյանք, անձնական վէճեր ու աւելութիւններ, քիչ մը ծեծ, եւ ընդՀանուր առումով բաւական մը Հեդնանք ու ծաղր Հայ ժողովուրդի ծով-ցաւերուն դէմ, իրենք՝ որ այդ նոյն ժողովուրդի[ն] անունով Հաւաքուեր էին Հոդ»1: Զուր չէր Հակոբ Պարոնյանը ւարիներ առաջ ծանակել ու մւրակել Հայոց աղդային ժողովը, որը նույնիսկ ժողովրդի Համար ճակաւադրական օրերին չէր կարողանում դւնվել իր կոչման բարձրության վրա ն ղբաղված էր ջուր ծեծելով: Անդրադառնալով այդ ւխուր վիճակին, Սիմոն Զավարյանը Հավանություն էր ւալիս «Աղաւամարւ» թերթի այս կարծիքին. «Մեր Աղդային Վարչութիւնը իսկաւէս, քառակուսի անիւներով մի կառք է, որ չնորՀել է մեղի խորամանկ Ալի ւաչան∗ Հայերը բառերով ղբաղեցնելու, մի քիչ նման երեխաներին, «Բութանիա» (կ. Պոլիս), ‹ 14, 10 մայիսի 1910 թ.: Սսմանյան կայսրության այն մեծ վեղիրը, որ թուրքաՀայերին «չնորՀեց» Աղդային սաՀմանադրությունը:

∗

որոնք առաւօւից մինչեւ երեկոյ կը խաղան ւոււրիկների Հեւ, բայց երեւակայութեամբ ու խօսքով մեծերի նման կեանք կը վարեն, կը վիճեն, կը ղարնուեն, կ’ուրախանան ու կու լան»1: Հիրավի, ւադնաւալի իրողությունների Հանդեւ աղդային իչխանությունն իր ամբողջությամբ, Աղդային ժողովից սկսած մինչն Հեւին թաղական խորՀուրդը, ւոխանակ բոլոր կարելի միջոցները դործադրելու ն ամեն բան առավել կենսական խնդիրներին Հեւադասելու, ընդՀակառակը, անուչադրության էր մաւնում դրանք ն օրեր չարունակ ղբաղվում երկրորդական Հարցերի քննությամբ: Թեն ւաւրիարքը ւարբեր կողմերից ենթարկվում էր խիսւ քննադաւության, բայց նա չէր Համարձակվում Դաչնակցության կամքին դեմ դնալ, իսկ եկեղեցիների ՀանրաՀավաքներն ու ճառերը դնալով կռվաչունչ ն վւանդավոր էին դառնում: 1910 թ. մարւի կեսերին կ. Պոլսի Բերայի Հայոց ս. Երրորդություն եկեղեցում ւեղի ունեցած բաղմամարդ բողոքի ՀանրաՀավաքը իրարանցումների առիթ էր դարձել, որովՀեւն ամենասուր արւաՀայւությունների ւարաւի ւակ վերածվել էր ռուսական իչխանությունների դեմ ուղղված ն Նիկոլայ II կայսրի անձն այւանող, ճիչերով Հադեցած վւանդավոր վակխանալիայի: ՀանրաՀավաքում դաչնակցականներն իրենց ելույթներում «ոճրադործ Ռուսասւանից» ւաՀանջում էին անՀաւաղ բանւերից աղաւ արձակել իրենց կուսակիցներին, միաժամանակ թուրքական կառավարությանը կոչ էին անում «խսւորեն միջամւել» դործին: «Արօրը» նկաւում էր. «Այդ անխոՀեմ եւ երեխայամիւ ճառախօսները եւ արկածախնդիր ասւեւները չկարողացան ըմբռնել այն ւարղ ու ւարրական իրողութիւնը, որ թիւրքաց կառավարութիւնը խելքը չէ կորցրել՝ չՀասկանալու Համար, որ միջամւել մի օւար ւեւութեան ներքին դործերին՝ նրան թոյլ չեն ւայ. երկրորդ, որ այդւիսի բողոքներով նրանք միայն վնասում են իրանց ընկերներին»2:

Սիմոն Զաւարեան, Հաւ. Ա, Պէյրութ, 1983, էջ 87: «Զէղոք» (կ. Պոլիս), ‹ 4, 29 Հոկւեմբերի (11 նոյեմբերի) 1910 թ.:

Հակադաչնակցական մամուլի որոչ օրդաններ Հակված էին կարծելու, որ ՀանրաՀավաքի կաղմակերւիչների Հիմնական նւաւակն այլ էր, այն է՝ ցույց ւալ իթթիՀադին, թե իրենք որքա՛ն չաւ են նվիրված Թուրքիայի դարավոր թչնամի Ռուսասւանի դեմ ւայքարի դաղաւարին: Այդ դեւքը մեծ աղմուկ էր Հանել ինչւես Թուրքիայի, այնւես էլ կովկասի Հայկական չրջաններում, անՀարմար կացություն սւեղծել թուրքական կառավարության Համար ն առաջ բերել ռուսական կողմի խիսւ դժդոՀությունը: Եվ դա այն դեւքում, երբ թուրքական ն ռուսական կառավարությունները ջանքեր էին անում բարելավելու իրենց սրված Հարաբերությունները: կ. Պոլսի Հայկական ւաՀւանողական ն աղաւական թերթերը Հարց էին ւալիս, թե Դաչնակցությունն իր դործուն ն անիմասւ Հակառուսական ւայքարով ինչո՞ւ է բորբոքում Հայերի նկաւմամբ Ռուսասւանի մամուլի ՀակաՀայ օրդանների ն ՀակաՀայ դործիչների աւելությունը, մանավանդ որ թուրքաՀայության վիճակը ՀեղՀեղուկ է, աւադան՝ մչուչու: իսկ եթե նւաւակը երիւթուրքերի կառավարության նվիրյալի մրցանակ չաՀելն է, աւա դա նոր աւացույցների կարիք չունի: Մամուլը նան նչում էր, որ եթե եկեղեցիները ՀանրաՀավաքների վայրեր դարձնելու մասին որոչումներ կայացնողը լիներ, ասենք, կ. Պոլսի Հայոց Աղդային ժողովը, աւա նա էլ կլիներ ւաւասխանաւու ն Հասարակությունը կիմանար, թե ումի՞ց Հաչիվ ւաՀանջի նրա արած քայլերի Համար: Բայց այդւես չէր իրերի դրությունը. որոչումներ կայացնողները քաղաքական կաղմակերւություններ էին, նրանց կամքը կաւարող մասնավոր անՀաւներ, իսկ նրանց ւոխարեն ւաւասխանաւու էին դառնում Աղդային վարչությունը, եկեղեցու Հեւ կաւված աւյանները, ամբողջ Հասարակությունը: «ի՞նչ իրաւունք ունին» ընդՀանուր վերնադրի ն «Ընդվղում Դաչնակցութեան դէմ» ենթավերնադրի ւակ ղեւեղված առաջնորդող-խմբադրականում «Բիւղանդիոնը» դաւաւարւում էր Թուրքիայի Հայությանը Հարվածի ւակ դնելու Դաչնակցության Հերթական քայլը: Հոդվածադիրը Հարցնում էր, թե դաչ829

նակցականներն ինչ իրավունքով են Հայոց սրբաւեղիներից մեկում, ինչւիսինը Բերայի Ս. Երրորդություն եկեղեցին է, Հավաքել ժողովրդի բաղմություն ն նրան Հակառուսական թչնամական քարողներ կարդում, ւորձելով ււավորություն սւեղծել, թե Հայությունը Համամիւ է իրենց Հեւ: Հոդվածադիրը չեչւում էր, որ «Հայ մարդը ոչ միայն կւրականաւես մերժում է Հակաղդային այդ վարքադիծը, այլն ղարմանք է աւրում, թե ինչու սրբաղան ւաւրիարքը ն Աղդային վարչությունը արւոնել են Ռուսասւանի դեմ ուղղված աննախադեւ Հրաւարակային մի ցույց, դրանով իսկ, իղուր ն անխոՀեմաբար Նիկոլայ II ցարին թչնամի դարձնելով Հայերին1: Աւա առաջ բերելով այն բոլոր առարկությունները, որ դաչնակցականներն անում էին իրենց ւեսակեւն արդարացնելու Համար, թերթը մի առ մի Հերքում էր դրանք, որոնց մեջ կար նան այն ւաւճառաբանությունը, թե «մե՛նք կործանեցինք [Աււուլ] Համիւը Թուրքիոյ մէջ եւ ՄեՀմէւ Ալին՝ Պարսկասւանի մէջ եւ Հիմա կ’ուղենք կռուիլ ցարական բռնակալութեան դէմ»: Հերքելով այդ սնաւարծությունը, «Բյուղանդիոնը» նկաւում էր, որ 1) իՀարկե, Ռուսասւանը չունի իդեալական կառավարություն, բայց նա, այնուամենայնիվ, իր երկրի բոլոր ժողովուրդների Համար ավելի բարեդործ է ու չինարար, քան եղել են Աբդուլ Աղիղի ն Աբդուլ Համիդի ռեժիմները, 2) Հայերը վերջին կես դարում կես առ կես ւակասել են Թուրքիայում, իսկ դրա Հակառակ, նույն ժամանակաչրջանում Հայերի թիվը կրկնաւաւկվել է Ռուսասւանում, 3) Երբ Ֆրանսիան, Անդլիան, Միացյալ ՆաՀանդներն ու Գերմանիան, այսինքն՝ աչխարՀի չորս ամենաղարդացած մեծ աղդերը ձդւում են դաչնակից լինել Ռուսասւանին, այս իրողության Հակառակ Հայերին, անթուլաւրելի է դոնքիչուաբար նեւվել առաջ ն իրենց դիրքը խախւել, իրենց անվւանդությունը վւանդել այդ Հղոր կայսրության մեջ, 4) անթույլաւրելի է ժողովրդին խաբել, թե Աբդուլ Համիդը մենք ւաւալեցինք, ՄեՀմեդ Ալի չաՀին մենք դաՀից իջեցրինք:

«Բիւղանդիոն», ‹ 3929, 12 (25) սեււեմբերի 1909 թ.:

Այդւիսի Հոխորւանքը նախկիններում արդեն չաւ թանկ են նսւել Հայության վրա1: Այս թեղիսներն ավելի լայնորեն ղարդացնելով՝ «Բիւղանդիոն» օրաթերթն իբրն եղրակացություն դրում էր. «Վերջացնելով, կը յիչեցնենք մեր աղդային իչխանութեանց՝ Պոլսոյ, որւէս եւ Գաւառի, թէ թոյլ ւալու չեն, որ մեր եկեղեցիներուն մէջ քաղաքական ցոյցեր կաղմուին Ռուսիոյ դէմ: Մենք կը ցաւինք կարդ մը Հայերու բանւարկութեան Համար կովկասի մէջ: կը Հասկնանք քաղաքավարութեան սաՀմաններուն մէջ կոչում ընել Ռուսիոյ կայսեր արդարասէր ղդացումներուն: Բայց Բերայի ս. Երրորդութիւն եկեղեցիին մէջ ըսուածին նման նախաւական կուիւ խօսքեր ո՛չ միայն ռուս[ական] կառավարութեան ւրամադրութիւնը չեն բարեւոխեր, այլեւ չաւ կը վախնանք, որ Հակառակ աղդեցութիւն կը բերեն»: Պարբերականը նան դաչնակցականներին Հիչեցնում էր, որ նրանք «բնաւ իրաւունք չունին Թուրքիոյ Հայութիւնն իրենց Հեւ Համերաչխ ցուցնելու այն ընկերվարական-յեղաւոխական ւայքարին մէջ, ղոր կը մղեն Ցարին ւէրութեան դէմ»: Աւա՝ թուրքաՀայերը նրանց չեն ասել, որ դնան ու դաչնակցեն Ռուսասւանի այն միակ կուսակցության Հեւ, որն ամենից չաւ էր դիւչում ցարի ու նրա չրջաւաւի ջղերին ն որին ամենից չաւ է Հալածում կառավարությունը: Դա սոցիալիսւ-Հեղաւոխականների (էս-էռ) կուսակցությունն է: Միթե կուսակցութեան սո՞վ կար Ռուսիոյ մէջ: Միթէ չէի՞ն կրնար դաչնակցիլ աղաւական-ժողովրդական, սաՀմանադրական-ռամկավար կուսակցութեանց Հեւ, որոնց ծրադիրը ոչ նուաղ օդւաւէւ եւ յառաջդիմական է Ռուսիոյ աւադային Համար: Ո՞վ ըսաւ իրենց, որ երթան նիՀիլիսւներուն, ծայրայեղներուն Հեւ մէկ ըլլան եւ յեւոյ աղդին դլուխը ւէլայի"" խոթեն. բնաւ իրաւունք չենք ւար իրենց՝ մեր անունովն անւաւչաճ եւ աղդավնաս խօսքեր ուղղելու Ռուսիոյ դէմ»:

«Բիւղանդիոն», ‹ 3929, 12 (25) սեււեմբերի 1909 թ.: Խոսքը սոցիալիսւ-Հեղաւոխականների (էս-էռ) մասին է: "" Փորձանք (արաբերեն, թուրքերեն): "

Աւա «Բիւղանդիոնը» Հասւաւում էր, որ, այո, Ռուսասւանը դեռ չաւ Հեռու է արնմւյան ւիւի կառավարություն ունենալուց, որ այնւեղ դեռ չաւ թերի դործեր կան: «Բայց աւիկա մեր ձեռամբ լմննալիք դործ մը չէ: Եւ մենք մեր մնացեալ ոյժը, խելքը, դործունէութիւնն ամէնէն առաջ մեր աղդին կը ւարւինք, մեր աղդին աղէկութեան կը ւարւինք, որուն էական ւայմանն է լաւ աւրիլ, Հաչւ աւրիլ թուրքին եւ ռուսին Հեւ Հաւասարաւէս»1: Հայ նչանավոր մւավորականները կովկասում ն արւասաՀմանում նույնւես դաւաւարւում էին Ռուսասւանի դեմ դոնկիխույան անիմասւ ւայքարի Հերթական դրսնորումները, որոնք դրդռելով այդ երկրի վարչակարդը, դրանով իսկ առաջին Հերթին Հարվածի ւակ էին դնում կովկասաՀայությանը: Բարիք Համարելով, որ Հայ ժողովրդի մի Հաւվածն իր ւաւմական բախւը կաւել է Ռուսասւանի Հեւ, Արչակ Զուանյանն «ԱնաՀիւում» դրում էր. «Մեր ցեղին այդ ւաւառը ... մեծաւէս օդւուած է ռուս ւիրաւեւութենէն: ... Ռուսերուն դալուսւը ւրկութիւն մը եղաւ. Հայութիւնը այդ օրէն սկսեալ կովկասի մէջ՝ դւած է կայուն, ւեւական, Հասւաւուն կացութիւն մը ... Ռուս[ական] ւիրաւեւութեան ւակ Հայը մարդու ւէս աւրած է, ինքղինքը դւնելով միջավայրի մը մէջ, որ ւեսլականը չըլլալով Հանդերձ, որոչ օրէնքներու, կանոնաւոր կարդուսարքի մը վրայ Հիմնուած էր. կրցած է՝ չնորՀիւ այդ ւայմաններուն՝ ւնւեսական մեծ բարօրութեան Հասնիլ, օդւուած է՝ վերջաւէս՝ ռուս բարձրադոյն քաղաքակրթութեան աղդեցութենէն, ուրեմն եւ ղարդացած ու ղօրացած է նիւթաւէս եւ բարոյաւէս»2: Պեւք է ասել, որ ինչւես 19-րդ դարի 90-ական թվականներին, այնւես էլ Սսմանյան Հեղաւոխությունից Հեւո, այդ թվում «բաց ու դոցի» օրերին Ռուսասւանի Հանդեւ անղիջում թչնամական դիրքում էր նան Հին Հնչակը՝ մամուլի իր բոլոր օրդաններով անխւիր:

«Բիւղանդիոն», ‹ 3929, 12 (25) սեււեմբերի 1909 թ.: «ԱնաՀիւ», ‹ 11-12, մարւ-աւրիլ, 1909-1910, էջ 241:

Սրինակ՝ Հնչակյան ւարբերականներից մեկը՝ կ. Պոլսի ուսանողական միության օրդան «կայծ» ամսաթերթը, Հեւնյալ անմիւ ւեսակեւն էր արւաՀայւում Մերձավոր Արնելքում Ռուսասւանի դերի մասին. «Ռուսիան դործելով ւաւմութեան այս կամ այն ժամանակաչրջանին մէջ, միչւ ձդւեր է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ դէւի մի նւաւակ, այն է՝ Թուրքիան անդամաՀաւել եւ անոր ւաւառւաւառ եղած մարմնի բեկորներու[ն] վրայ յաղթաւանծօրէն ւարղել իր քաղաքական ւիրաւեւութեան դրօչ[ը]: ինչքան նա իր էական չաՀերու ւեսակէւով սւիւուած լինի ւաչււան կանդնիլ Թուրքիոյ կարդ մը աղդութեանց, այնու ամենայնիւ նա անվիճելիօրէն ւաւմական թչնամին է Թուրքիոյ վերածնութեան, մասնաւորաւէս Հայասւանի վերաբերմամբ»1: 1910 թ. մարւի 21-ին կ. Պոլսի Սկյոււար թաղամասի ս. կարաւեւ եկեղեցում կաղմակերւած ՀանրաՀավաքը, որին մասնակցել էին մեծ թվով Հնչակյաններ, վերածվել էր ծեծկըռւուքի, առաջ բերելով ւարկեչւ աղդայինների ղայրույթը: Նրանց լռեցնելու Համար Հնչակյան ն դաչնակցական «ւղերքը» դիմել էին անթույլաւրելի միջոցների՝ դանակոծության, որը «վայելեցին» «Բիւղանդիոնի» խմբադիր Բյուղանդ Քեչյանը, «կավռօչի» խմբադիր Երվանդ Թոլայանը, Հայոց Աղդային ժողովի կեդրոնական վարչության աւենաւեւ բժիչկ Սիմոն Սեղբոսյանը ն ուրիչներ2: Դրանից Հեւո եկեղեցու թաղական խորՀուրդը դիմել էր ւաւրիարքին նչելով, որ աւօրինաբար կաղմակերւված ՀանրաՀավաքը Հուղումնալից չարունակություն է ունեցել ն խաղաղվել է միայն ոսւիկանության միջամւությամբ: Նկարադրելով ւեղի ունեցածը, թաղական խորՀուրդը խնդրում էր միջոցներ ձեռնարկել վերջ ւալու աւօրինություններին: Բայց ւաւրիարքը որնէ քայլի չէր դիմում3: «կայծ», ‹ 1, 16 (29) աւրիլի 1911 թ.: Տե՛ս Մանուկ Գ. Ճիղմէճեան, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց, 1890-1925, էջ 177: Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 4, աւրիլ, 1910, էջ 315:

Եղիչե արք. Դուրյանի բռնած դիրքը ւաւրիարքի ւաչւոնին անՀարիր Համարելով, նրան իրենց Հրաժարականը ներկայացրին Աղդային ւաւդամավորական ԸնդՀանուր ժողովի աւենաւեւ ակնաբույժ Տիդրան բեյ Աճեմյանը ն Քաղաքային ժողովի աւենաւեւ Մանուկ էֆենդի Աղարյանը: Այդ նույն ժամանակ էր, որ Հնչակյանները ղդասւացան ն Հայւարարեցին, թե եկեղեցիներում Հավաքույթներ կաղմակերւելուց կամ դրանց մասնակցելուց Հրաժարվում են: Հնչակյան կուսակցության՝ կ. Պոլսում ւեղի ունեցած 6-րդ ւաւդամավորական ժողովը քննության առնելով «բաց ու դոցի» խնդիրը, ընդունեց Հեւնյալ որոչումը. «Նկաւի ունենալով որ՝ ա) Եկեղեցին կրօնական Հանդամանք ունի, բ) կրօնը խղճի դործ է, դ) Եկեղեցին կը ւաւկանի Հաւաւացեալներուն, Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութիւնը կ’որոչէ՝ չխանդարել Հաւաւացեալ Հասարակութեան Հանդիսւը եւ դաւաւարւել «բաց ու դոցի» խնդիր յառաջացնողները»1: Եկեղեցիների բռնադրավումից Հնչակյանների Հրաժարվելը դաչնակցական մամուլը Համարեց «Միջնադարյան խավարամոլության» Հեւ կնքած դաչինքի արդյունք: Անւաւիվ դործից Հնչակյանների ձեռք քաչելը դեռ չէր նչանակում, թե վերջ էր դւնում կաւակերդությունը: «Արօրը» դրում էր. ««Բաց ու դոցի» խնդիրը, որ այնքան ղբաղեցրեց Թիւրքիայի Հայութիւնը, մնաց անլուծելի եւ սւառնում է դեռ չաւ բարդութիւններ, երկւառակութիւններ եւ, ով դիւէ, դեռ նոր արիւնաՀեղութիւններ առաջ բերել»2: ինչւե՞ս դուրս դալ այս ամոթալի վիճակից, Հարց էր ւալիս «Հովիւը» ն ւաւասխանում. «ԱնՀրաժեչւ է ՎեՀաւառ Հայրաւեւի միջամւութիւնը»3: Գւնելով, որ «կուսակցական անՀաւական Հաչիւներով եւ

«Պաւմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան, 1887-1962», Հաւ. Ա, էջ 338: «Արօր», ‹ 8, 9, 10, օդոսւոս, սեււեմբեր, Հոկւեմբեր, 1910, էջ 189: «Հովիւ», ‹ 11, 28 մարւի 1910 թ.:

ամբոխային ւրամաբանութեամբ ղեկավարուող մի խումբ մարդիկ իրաւունք չունեն վիրաւորել ամբողջ Հայութեանը», թերթը չարունակում էր. «ՎեՀաւառ կաթողիկոսի ւարւքն է, իբրեւ Համաղդային Եկեղեցու ընւրեալ ւեւ, ւաւրիարքարանի ղեկավարներին ղդասւութեան Հրաւիրել՝ Հրամայելով Հայ Եկեղեցին ծառայեցնել իր 16 դարեայ նւաւակին»1: 1910 թ. աւրիլի 10-ին Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Մաւթեոս Բ իղմիրլյանը Հրաւարակեց Եղիչե Դուրյան ւաւրիարքին ուղղված կոնդակ, ուր նրան Հանդիմանում էր թուրքաՀայոց եկեղեցիներում քաղաքական ՀանրաՀավաքներ կաղմակերւելու Համար: կոնդակում ասված էր. «իրաղեկ եղաք ի լրադրաց, եթէ արծարծի խնդիր եւ եդեալ է ի Հասարակաց դաւասւանի վասն թոյլ ւալոյ ղժողովս քաղաքականս (միթինկս) ի մէջ եկեղեցեաց մերոց, ընդ որ՝ իբրեւ թէ Հաւանութիւն ւուեալ է Ամենաւաւուութիւնն Ձեր եւ Աղդային Խառն Ժողովն»2: Այսւիսով, ժխւելով այն սոււ լուրերը, որ իբր, էջմիածնի կաթողիկոսը դեմ չէ եկեղեցիներում քաղաքական ժողովներ (միւինդներ) Հրավիրելուն, կոնդակը այնուՀեւն աղդարարում էր. «Գիւեն Ամենաւաււութիւն Ձեր եւ ւաւուարժան անդամք կրօնական եւ Քաղաքական ժողովոց, եթէ Ս. Եկեղեցին Հայոց չէ՛ ասւարէղ եւ բեմ քաղաքական եւ կուսակցական բանախօսութեանց եւ ւայքարի, յորոց ծադին դժդոՀութիւնք, ւարաձայնութիւնք, ծայրայեղ արւայայւութիւնք յԵկեղեցւոյ, որով եւ նսեմանայ կրօնական վսեմ նչանակութիւն նորա յաչս Հաւաւացեալ ժողովրդեան մերոյ եւ նոյն իսկ օւարաց: Սրբաղան ւարւիք են ամենեցուն՝ յարդել ղնուիրական ղդացմունս Հաւաւացելոց. աՀա ա՛յս է առողջ եւ ուղիղ սկղբունք աղաւութեան խղճի»3: Հայկական մամուլի օրդանների մեծ մասը ողջունեց կաթո-

«Հովիւ», ‹ 11, 28 մարւի 1910 թ.: «ՍուրՀանդակ», ‹ 94, 16 աւրիլի 1910 թ.: Նույն ւեղում:

ղիկոսական կոնդակը: Դրանցից էր Թիֆլիսում լույս ւեսնող «ՍուրՀանդակը», որը դրում էր, թե այժմ Հարցը ւեւք է որ ւարղ լինի, մանավանդ այն մարդկանց Համար, որոնք, ըսւ իրենց վաղեմի սովորության նսւելով երկու աթոռի վրայ կրկնում են՝ «ասանկ ալ կ’ըլլայ, անանկ ալ»: Այդ մարդիկ նույնիսկ մամուլի միջոցով աչխաւեցին ցույց ւալ, թե Հայոց եկեղեցիները մի ւեսակ բալադանային Հիմնարկություններ են, որւեղ կարելի է ամեն ինչ անել, թեն Հասւաւ Համողված ենք, որ այդ ւարոնները իրենց ւան մի Հեւին սենյակն անդամ չէին Համաձայնի Հարմարեցնել այդւիսի բանի»1: Դաչնակցության կ. Պոլսի Պաւասխանաւու մարմնի (կենւրոնական կոմիւեի), ն մայրաքաղաքի Հնչակյանների ղեկավար մարմինների ներկայացուցիչները Հավաքվեցին խորՀըրդակցության, ուր կաթողիկոսական վճիռը սխալ Համարեցին: Ընդունած որոչման մեջ ասված էր, թե Հայ եկեղեցու կանոններում արդելված չեն ՀանրաՀավաքները եկեղեցիներում, եթե նույնիսկ դրանք ունեն ղոււ քաղաքական, ծայրաՀեղ սոցիալիսւական ուղղվածություն: Ելնելով միաձայն ընդունած այդ որոչումից՝ Հիչյալ կաղմակերւությունների ղեկավար մարմինները ՀրաՀանդներ իջեցրին ւեղերի իրենց կաղմակերւություններին՝ Հանձնարարելով վճռականաւես կռիվ ւալ եկեղեցիներում ՀանրաՀավաքներն արդելող կարդադրությունների ու խոչընդուների դեմ2: «Միւինդների առիթով» Հոդվածով «Արարաւ» Հանդեսը Հիչեցնում էր, որ եկեղեցիներում ՀանրաՀավաքներ դումարելու չարաբասւիկ խնդրին վերջ ւալու Համար ՎեՀաւառ Հայրաւեւը մի կոնդակով կ. Պոլսի ւաւրիարքին Հանձնարարական է ւվել դրանք ւակ ւաՀել ծխական Համայնքի դործերին չվերաբերող դումարումների առաջ3: կաթողիկոսական կոնդակից

«ՍուրՀանդակ», ‹ 94, 16 աւրիլի 1910 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 129, 16 Հուլիսի 1910 թ.: Տե՛ս «Արարաւ», ‹11, նոյեմբեր, 1910, էջ 1029:

Հեւո կ. Պոլսի Աղդային երեսւոխանական ժողովը իր վարչությանը Հանձնարարել էր դա ի կաւար ածել1: Թվում էր, թե ՀանրաՀավաքների Հարցն ընդմիչւ ւակված է, բայց 1910 թ. ամռանը դա կրկին բորբոքվեց ն կրքերը կրկին Հուղվեցին: Դաչնակցությունը նոր թաւով առաջ քաչեց եկեղեցիներն ակումբների վերածելու ւաՀանջը: Դրան դումարվեց ւաւրիարքարանի ն Աղդային երեսւոխանական ժողովի կողմից Աղթամարի վանքի Հեւ կաւված դործն ի չիք դարձնելու ւորձերի դեմ ժողովրդական ընդվղումը: 1910 թ. սկղբին Վանից Պոլսում սւացվել էր ւեղեկություն, թե մի քանի «Հեղաւոխականներ» մւել են Աղթամարի վանքը, կողոււել արժեքավոր ղարդերը, անոթները ն նույնիսկ դրչադրերը ու այդ ամենն անՀայւ անձանց վաճառել: Լրադրերն աՀադին աղմուկով իսկական արչավ սկսեցին Հեղաւոխականների դեմ: Վերջիններս, ւաչււանվելով, այդ ւեղեկությունը իրականությանը չՀամաւաւասխանող Հայւարարեցին: կրքերը դնալով բորբոքվում էին: Բանը Հասավ այնւեղ, որ դավառներից լուրեր էին դալիս, թե ժողովուրդը մի չարք ւեղերում ուղում է Հավաւաւոխ լինել Հեղաւոխականների երեսից՝ չկարողանալով ւանել այն մեծ անարդանքը, որ նրանք Հասցնում են Հայոց եկեղեցուն: Հարցի ծադման սկղբից կ. Պոլսի Աղդային ժողովը քննություն էր նչանակել, բայց թուրքաՀայերի Աղդային կեդրոնական վարչությունն ամիսներ չարունակ չէր կարողանում ւաչւոնաւես Հայւարարել եղելության մասին: Թանաքի ծով թաւվեց այդ առիթով, դրդռվեցին կրքերը, խորացող թչնամությունը թունավորում էր ժողովրդի Հասարակական կյանքը: Այդւիսով, եկեղեցու նկաւմամբ անօրինականություններին միացել էր Աղթամարի վանքին վերաբերող քրեական դործը, որին ընթացք չէր ւրվում: Դա առաջ բերեց, ղանդվածների

Տե՛ս «Արարաւ», ‹11, նոյեմբեր, 1910, էջ 1029:

ավելի ուժդին դիմադրությունը: իր Հերթին, էջմիածինը Հեւնողական դւնվեց: Ոդնորված նրա Հսւակ դիրքորոչումով, Թուրքիայի Հայ Հավաւացյալները ղանդվածային նոր ցույցերի դիմեցին: Շաւ ւեղերում նրանք վաղ առավուից չրջաւաւում էին եկեղեցիները ն «ւոլիւիկոսներին» արդելում էին մոււք դործել ներս: ԹուրքաՀայ ու կովկասաՀայ ւարբերական մամուլն այս անդամ ավելի ուժդին քննադաւության ւակ առավ չլսված երնույթը: Տեսնելով դնալով նոր թաւ առնող ւայքարը, դաչնակցականները ւեղի ւվեցին ն 1910 թ. ամռան վերջին Հրաժարվեցին անմիւ ձեռնարկից: Հոդնորականներն ու Հավաւացյալները ւեր կանդնեցին իրենց եկեղեցիներին ն չիկացած կրքերն ասւիճանաբար Հանդարւվեցին: Բայց դրա Համար թուրքաՀայությունը թանկ վճարեց: ՀանրաՀավաքների մասնակիցների առաջ եկեղեցու դռները «բացել թե ւակելու» չարաբասւիկ Հարցի արծարծումը սեւական մաւով սեւական աչքը Հանելու նման մի բան էր: ինչո՞ւ ւոթորիկ բարձրացվեց մի բաժակ ջրում ն ողջ Հասարակությունը ղբաղեցվեց մի ողորմելի Հարցով: Եվ դա այն ժամանակ, երբ ժողովուրդը ձեռքից դնում էր: Այդ ամոթալի ւաՀին Հայոց «երնելիները» նման էին Հունաց այն վերջին կարճամիւ կայսրին, որը, երբ թուրքերն արդեն չրջաւաւել էին կ. Պոլիսը ն մի քանի ժամ Հեւո ւիւի դրավեին քաղաքը, իր չուրջը ժողոված Հույն Հոդնորականների Հեւ վիճում էր, թե «արդյոք սուրբ Հոդին Որդո՞ւց է բխել, թե՞ Հորից»: «Բաց ու դոցի» Հոռի Հարցի բուռն քննարկումները մի կողմ էին թողել այդ օրերի Համար Հույժ կարնոր այնւիսի խնդիրների արծարծումը, ինչւիսիք էին Հողային Հարցը, քրդական խավերում դաղւնաբար ծավալվող Հեւադիմական չարժման սւառնալիքին դիմակայելը, ցավաւանջ ժողովրդի դլխին մչւաւես կախված դավանաւոխության օրեցօր աճող վւանդի դեմ միջոցներ ւնւրելը ն այլն: Այն ժամանակ, երբ թուրքաՀայոց բանիբուն մասը ղբաղ838

ված էր ներքին կռիվներով ն երկւառակությամբ, այդ նույն ժամանակ երիւթուրքական «իթթիՀադ վե թերաքքը» կուսակցությունն ավարւին էր Հասցնում թուրք աղդային բուրժուաղիայի դաղաւարաբանության՝ թուրքիղմի մչակումն ու վերջնական ւեսքի բերումը: ինչւես Հեւադայում ւարղվեց, այդ մարդաւյաց դաղաւարաբանության դլխավոր նւաւակներից մեկը Հայ ժողովրդի բնաջնջումն էր ն նրա Հաղարամյակների Հայրենիքի Հաւչւակումը:

ԹՈՒՐՔիԶՄ

Մինչ Հայերը մւածում էին, թե ինչւե՛ս ւրկեն իրենց եկեղեցին ու աղդային Հասւաւությունների ւչրանքները, թե ի՛նչ միջոցներով ւաՀւանեն Բեռլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածը, «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցությունն ու նրա կառավարությունը Հույժ դաղւնի ւայմաններում ձեռնարկել էին վճռելու բանից անւեղյակ ժողովրդի աւրելու, թե մեռնելու Հարցը: Դեւքերն արադ էին ղարդանում: Երիւթուրքերի առջն ողջ Հասակով ցցվել էր կայսրության աւադայի խնդիրը, որը եթե նախկինում նրանց Համար ղոււ ւեսական-դաղաւարական նչանակություն ուներ, աւա այժմ Հրաւարակ էր դալիս որւես օրվա Հրաւաւ անելիք: Թուրք աղդային բուրժուաղիայի դործունեության դլխավոր ելակեւը թուրքական կայսրության ւաՀւանման մւաՀոդությունն էր: Նա քաջ դիւակցում էր, որ բռնակալական Հիմքի վրա սւեղծված ն դոյությունը չարունակող ւեւության մեջ սաՀմանադրություն մւցնելը կաւակ չէ, որ դա դանդաղ դործող ական է այդ ւեւության ւակ: Նրանք նան մւածում էին, որ եթե աղաւության դռները բացվեն, աւա այլաղդի ժողովուրդները օսմանյան բանւից այս ու այն կողմ կւախչեն: Ուսւի դւնում էին, որ կայսրության մեջ նրանց ւաՀելու Համար բանւի դռների ւոխարեն ւեւք է մի ուրիչ ւաւնեչ բարձրաց839

նել, ն դա թուրքական աղդայնականությունն էր՝ թուրքիղմը", որը նրանք բարձրացրին օսմանյան դրոչի վրա: Մինչն ուղն ու ծուծը աղդայնամոլական ախւով վարակված, աՀադին աղմուկով թաւերաբեմ իջած երիւթուրքական իթթիՀադ կուսակցությունն իր էությամբ լինելով թուրք աղնըվականության ու նոր բարձրացող բուրժուաղիայի ծնունդ, օսմանյան Հարսւության ւաչււան ու երկրի չաՀադործող դասակարդերի ներկայացուցիչ, իչխանության դալու առաջին իսկ օրերից իրեն Հռչակել էր Թուրքիայի վերածնության միակ առաքյալը: Թեն երիւթուրքերը ներքուսւ ւառակւված էին ն մաւնված մեծ ւադնաւների, բայց Հենց որ նրանք Հաջողում էին մի ւաՀ ու մի կերւ դարմանել ներքին երկւառակությունները, աւա անմիջաւես ղենքերը դարձնում էին իրենց երկրի ոչմուսուլման ւարրերի դեմ: Առանց ուսումնասիրելու Սսմանյան ւերության բաղմաղան ցավերը, առանց Հանդամանորեն ծանոթանալու այնւեղ աւրող ւարբեր ժողովուրդների ներքին կյանքին, առանց վերլուծելու երկրում դոյություն ունեցող սոցիալական երնույթները ն յուրացնելու դիւական ամենաւարրական ճչմարւությունները, միաժամանակ կռթնած ղինվորականության ուժին, իթթիՀադը կամեցավ մի Հարվածով լուծել այն կնճռու խնդիրները, որոնք ւխուր ժառանդություն էին մնացել Հին ռեժիմից ն անմիջական լուծում էին ւաՀանջում: Հւարւորեն ւարղած իր Հաղթական դրոչը, իթթիՀադն արչավ սկսեց արՀամարՀելով մնայուն իրողությունները, մոռանալով իչխանության դալուց Հեւո առաջին օրերին չռայլած խոսւումներն աղդերի իրավաՀավասարության, նրանց լայն աղաւություններ ւալու մասին: Գոռողաբար աջ ն ձախ սւառ" Թուրքիղմի Հանդամանալից վերլուծությունը կաւարված է մեր «Թուրք աղդային բուրժուաղիայի դաղաւարաբանությունը ն քաղաքականությունը» (Երնան, 1980) ն «Թուրք-Հայկական Հարաբերությունների ւաւմությունից» (Երնան, 1991) մենադրություններում, ուսւի այսւեղ բավարարվել ենք այդ դաղաւարախոսության Համառու ուրվադիծը ներկայացնելով:

նալիք կարդալով օսմանցիության անունով, նա դրեթե իր ամբողջ էներդիան դործադրեց արդիականացնելու ն մեծացնելու ցամաքային ն ծովային ղինվորական ուժերը, ն Հենված բանակի ու նավաւորմի վրա, Հայրենիքի ամբողջականությունը ւաչււանելու ւաւրվակով մարւաՀրավեր նեւեց արւաքին ու «ներքին» թչնամիներին: Մի կողմ թողնվեց երկրի բարենորոդման դործն այն ւաւճառաբանությամբ, թե Սսմանյան կայսրությունը մաՀացու վւանդի առջն է դւնվում: Արբած առաջին Հաղթանակներով, Հենված իրեն Հավաւարիմ բանակի վրա, իչխող «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեն երկրում Հասւաւելով կուսակցական դիկւաւուրա, Թուրքիայի վերանորոդման Համար ընւրել էր ամենադժբախւ ճանաւարՀը: Նա յուրացրել էր ամենավաւթար աղդայնամոլության ամենաարւառոց Հավաւամքը ն ձդւում էր իրականացնել անՀնարինը, այն է՝ ձուլել բոլոր այլաղան ւարրերը օսմանցիության մեջ, ունենալ ոչ միայն միաձույլ մի ւեւություն, այլն բոլորից սւեղծել մեկ աղդ: կայսրության մյուս աղդերին թուրքերի մեջ բռնի ձուլելու դաղաւարը բացաՀայւորեն Հրաւարակ էր նեւվել Սսմանյան Հեղաւոխության Հաղթանակից անմիջաւես Հեւո: Նոր կարդերի առաջին իսկ օրերից աղդային Հարցի լուծման ւաչւոնական՝ օսմանիղմի ուսմունքում արդեն երնակված էր թուրքիղմի դաղաւարը: Այսւես, սաՀմանադրության վերականդնման ւառացիորեն Հաջորդ օրն իսկ՝ Հուլիսի 12 (25)-ին ելույթ ունենալով Սալոնիկի Աղաւության Հրաւարակում, երիւթուրքերի առաջնորդներից էնվեր բեյը Հրաւարակորեն Հայւարարել էր, թե «բռնաւեւական վարչակարդի ոչնչացման Հեւ միասին Թուրքիայում այլնս դոյություն չունեն բուլղարներ, Հույներ, սերբեր, մուսուլմաններ ն Հրեաներ - նրանք բոլորը օսմանցիներ են»1: Եվ, Հեւնաբար,

Տե՛ս Евгений Викторович Тарле, Сочинения, т. V, Москва, 1958, с. 199. նան՝ «Краткие сообщения Института народов Азии», XXX, Иран, Турция, изд-во Восточной литературы, Москва, 1961, с. 161.

ասում էին երիւթուրքերը, խոսք լինել չի կարող ինչ-որ աղդային Հարցի լուծման մասին: «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի 1908 թ. օդոսւոսին Հրաւարակված ւաչւոնական քաղաքական ծրադիրը ցրեց աղդային Հարցի լուծման մասին ոչ-թուրք ժողովուրդների ւաւրանքները: Ծրադրի բոլոր Հոդվածները նախաւեսում էին, որ 1876 թ. սաՀմանադրության դրույթները ւարածվում են միայն «օսմանցիների» վրա, Հենց դրանով էլ ժխւում էին այլ ժողովուրդների դոյությունը Սսմանյան կայսրությունում: Պեւական լեղու Հռչակվեց թուրքերենը. դրանով ւեւք է վարվեին ւաչւոնական դրությունները ն ժողովները: Բոլոր «օսմանցիներին» միասնական ծրադրով ուսում ւալու նւաւակով կրթության ամբողջ Համակարդը ենթարկվելու էր ւեւության ւնօրինությանը: Ընդ որում՝ բոլոր դւրոցներում դասավանդումը ւեւք է կաւարվեր միայն թուրքերենով1: Սդոսւոսյան ծրադիրը վավերացնում էր երիւթուրքերի վերցրած կուրսը, այն է՝ Հասւաւել կենւրոնական իչխանություն «թուրքական ւիրաւեւության Հիման վրա»2: «Новое Время», ռուսական թերթը 1908 թ. օդոսւոսին դրում էր, որ «այժմ, երբ իչխանությունը ւասւորեն անցել է երիւթուրքերի ձեռքը, նրանք ցույց ւվեցին իրենց իսկական դեմքը՝ թունդ աղդայնամոլական... Սսմանյան կայսրության միասնության Համար, նրանց կարծիքով, ւեւք է ոչնչացվի այն ամենը, ինչը կարող է Հանդեցնել աղդային անջաւողականության: Երիւթուրքական ծրադիրը չի թույլաւրում ինքնավարման սկղբունքը, ինչւես նան չի թույլաւրում ուսումնական Հասւաւություններում դասավանդումը թուրքերենից ւարբեր որնէ այլ լեղվով»3: Սեււեմբերի վերջին երիւթուրքերը Հրաւարակեցին մանրամասն քաղաքական ծրադիր, որւեղ նորից Հասւաւեցին

АВПР, ф. Посольство в Константинополе, 1908, д. 2307, лл. 52-55. ‘‘Краткие сообщения института народов Азии”, XXX, Иран, Турция,

с. 165.

АВПР, ф. Пресса, 1908, д. 225, л. 59.

իրենց նվիրվածությունը ոչ-թուրք ժողովուրդների ձուլման քաղաքականությանը1: Երիւթուրքական չարժման Հայւնի դործիչ Հուսեjն ԶաՀիդ բեյը 1908 թ. վերջին դրում էր. «ինչ էլ ուղում է լինի, թուրքը երկրում դերիչխող աղդն է ն կմնա դերիչխող»2: Երիւթուրքերի աղդայնամոլությունն ամբողջովին դրսնորվեց էնվեր բեյի ու մակեդոնական Հեղաւոխական կաղմակերւության առաջնորդներից մեկի՝ Մարւովի 1908 թ. վերջին ւեղի ունեցած ղրույցում: էնվեր բեյը ղրույցի ընթացքում Հայւարարել էր, որ «չի կարող խոսք անդամ լինել ... աղդային ուսումնական Հասւաւությունների ինքնուրույն ղարդացման մասին: Դւրոցները ւեւք է լինեն միայն թուրքական ն աւադա ւեւական դործունեության Համար ւաւրասւեն միայն օսմանցիների ... Սսմանյան կայսրության միասնությունը ւեւք է ոչնչացնի այն ամենը, ինչը կարող է Հիչեցնել աղդայինը»3: էնվերի մւքերին լիովին Համամիւ էր թրքության դաղաւարաբաններից Ալի Քեմալը, դրելով. «իսլամ թուրքը դաղաւարական միացումի դործիքն է, նա կը ւրորի կամքերը, վերջ կը դնի աղդութիւններին, նրանց կը չաղախի եւ կը դնի Հաւասարութեան մակարդակի վրայ»4: Հեղաւոխության Հաղթանակից Հեւո Հենց առաջին ամիսներին բացաՀայւորեն դրսնորվեց նան իչխան ՍաբաՀէդդինի խմբի աղդայնամոլական էությունը: 1908 թ. սեււեմբերին ելույթ ունենալով Բերայի թաւրոններից մեկի դաՀլիճում, ՍաբաՀէդդինը Հայւարարել էր, թե իր կուսակցության («Աւակենւրոնացման լիդա») ծրադիրը նախաւեսում է, որ Սսմանյան կայսրության մեջ կրթությունը ւեւք է լինի միայն թուրքերեն: Նա ւաչււանում էր «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի՝ կայսրության ոչ-թուրք ժողովուրդների ձուլման կուրսը: ՍաբաՀէդդինը Հռչակեց. «Հեւ այսու Սսմանյան կայսրության

‘‘Красный архив”, т. 1, Москва, 1931, с. 16-17. Э. Найт, Революционный переворот в Турции, Москва, 1914, с. 189-190. ‘‘Краткие сообщения института народов Азии”, ՃՃՃ, Иран, Турция, с. 166. «Հնչակ» (Փարիղ), ‹ 1, մայիս, 1914, էջ 9:

բոլոր բնակիչները՝ Հույները, ալբանացիները, Հայերը, արաբները ... կաղմում են միայն մեկ աղդ՝ քսան միլիոնանոց օսմանյան աղդ»1: Նույն միւքն այսւես էր արւաՀայւում երիւթուրքական չարժման խոչոր դործիչ Նիյաղի բեյը. «Մեր քրիսւոնյա Հայրենակիցները ւեւք է լինեն օսմանացված քաղաքացիներ»2: Երիւթուրքերը «Հայրենիքի դավաճան» էին Համարում յուրաքանչյուրին, ով խոսում էր մակեդոնական բարենորոդումների, Հայկական վիլայեթների, Հունական դւրոցների մասին, ով Հիչաւակում էր արաբների անցյալ ւառաւանծությունը3: Երիւթուրք ւարադլուխների մու «օսմանցիությունը» նույնանում էր «թուրքիղմի» Հեւ: Նրանք չէին թաքցնում, որ «օսմանացում» ասելով իրենք Հասկանում են ւայքար ոչ-թուրք ժողովուրդների աղդային-աղաւադրական չարժման դեմ: 1909 թ. ւեւրվարի 16-ին Հանդես դալով ծրադրային մի ճառով՝ մեծ վեղիր Հուսեյն Հիլմի ւաչան Հայւարարել էր. «Մենք անողոքաբար կւայքարենք բոլոր նրանց անջաւողական միւումների դեմ, ովքեր կձդւեն անկախության»: 1909 թ. մարւի 31-ի աբդուլՀամիդյան ՀակաՀեղաւոխական խռովության ճնչումից Հեւո երիւթուրքերը, չնայած կայսրության ժողովուրդների խոր դժդոՀությանն ու աղաւադրական ւայքարի աճին, չարունակեցին կաւաղի աղդայնամոլական քաղաքականություն վարել: Բոլոր ոչ-թուրք ժողովուրդների օսմանացման (թուրքացման) իմասւը ցայւուն բացաՀայւված էր Թալեաթ բեյի՝ 1909 թ. օդոսւոսի 6-ին Սալոնիկում ւեղի ունեցած ՀանրաՀավաքի ժամանակ արւաՀայւած մւքերում: Նա ասում էր, որ չնայած սաՀմանադրության Համաձայն սուլթանի բոլոր Հւաւակները, ինչւես մուսուլմանները, այնւես էլ քրիսւոնյաները իրավաՀավասար են օրենքի առաջ, բայց իրականում «մեր Հայրենիքում» որնէ Հավասարության մասին

АВПР, ф. Полит. архив, д. 1030, лл. 179-180. ‘‘Краткие сообщения института народов Азии”, XXX, Иран, Турция,

с. 164.

Նույն ւեղում:

խոսք անդամ չի կարող լինել մինչն այն օրը, երբ կավարւվի բոլոր այլաղդի Հւաւակների թուրքացումը: Այդ խնդրի լուծումը, իՀարկե, կլինի դժվարին ն կւաՀանջվի երկար ժամանակ, քանի որ Հաւկաւես քրիսւոնյաներն ընդդիմանում են ն որնէ կերւ չեն ցանկանում թուրք դառնալ1: Այդ դաղաւարը Թալեաթ ւաչան է՛լ ավելի ղարդացրեց Սալոնիկում 1910 թ. օդոսւոսին ւեղի ունեցած իթթիՀադ կոմիւեի ւեղի բաժանմունքի նիսւերում: «Դուք դիւեք,- ասել էր նա,- որ ըսւ սաՀմանադրության, մուսուլմաններն ու քրիսւոնյաններն իրավաՀավասար են [մեր կայսրության մեջ]», բայց այդ դաղաւարն իրական չէ, քանի որ անՀավաւներն ընդդիմանում են իրենց օսմանացման մեր ւորձերին: Շարիաթը, մեր ամբողջ անցյալ ւաւմությունը, Հարյուր Հաղարավոր մուսուլմանների ղդացմունքները, ինչւես նան քրիսւոնյաների դիմադրությունը անՀաղթաՀարելի խոչընդու են իսկական Հավասարություն Հասւաւելու ճանաւարՀին: Մենք ւորձեցինք անՀավաւներին օրինաւաՀ օսմանցիներ դարձնել, բայց իղուր: Այդ ուղղությամբ աւադայում էլ մեր բոլոր ջանքերը կւաւալվեն, քանի դեռ վերջ չի դրվել Մակեդոնիայի քրիսւոնյաների անջաւողական դաղաւարների քարողչությանը: Հեւնաբար Հավասարության մասին խոսք լինել չի կարող մինչ այն ժամանակ, քանի դեռ մենք Սսմանյան կայսրության քրիսւոնյաների օսմանացման դործում Հաջողության չենք Հասել»2: 1910 թ. ւեւրվարի կեսերին ւաւդամավոր Ֆերիդ ւաչան խորՀրդարան ներկայացրեց մի օրինադիծ, որը նախաւեսում էր 1876 թ. դործող սաՀմանադրության Հեւադա ւուոխությունը օսմանիղմի ոդով: Բացաւրելով նոր օրինադծի ընդունման անՀրաժեչւությունը՝ նա նչում էր, որ սաՀմանադրությամբ ւրված իրավունքները ն ընւրությունների դործող Համակարդը կարող են Հանդեցնել այն բանին, որ «ւաւդամավորների մեծամասնությունը կաղմվի ոչ-թուրք աղդերից...»: «Բայց չէ՞

Տե՛ս Джемаль–паша, Записки Джемаль паши (перевод с английского), Тифлис, 1923, с. 80. ‘‘Армянский Вестник”, Москва, 1916, ‹ 1, с. 5.

որ,- չեչւում էր նա,- թուրքական կայսրության Հիմքը միչւ եղել ն ւեւք է մնա թուրքերի դերիչխանությունը բոլոր այլաղդիների վրա»1: Երիւթուրքերի օսմանացման (թուրքացման) կուրսը բացաՀայւորեն Հռչակվեց նան 1910 թ. սկղբին ձնավորված իբրաՀիմ Հակկը ւաչայի դաՀլիճի ծրադրում2: Միություն ն առաջադիմություն կոմիւեի՝ 1911 թ. Հոկւեմբերի երիւթուրքական կոնդրեսին ներկայացրած ղեկուցման մեջ, նչված էր, որ կայսրության բոլոր Հւաւակների լիակաւար օսմանացումը (թուրքացումը) վաղ թե ուչ ւեւք է ավարւել: Այլաղդիները ւեւք է ղրկվեն ինքնավարությունից, քանի որ աւակենւրոնացումը ն ինքնավարությունը դավաճանություն են Թուրքական կայսրության չաՀերին...»3: Թուրքական Պաւդամավորական ժողովի «խորադիւակ» նախադաՀը՝ ԱՀմեդ Ռիղան նրա նիսւերում այս կամ այն ւաւդամավորին քանի՛ցս սասւել էր, թե «այսւեղ չկա Հայ, Հույն, բուլղար, բոլորն էլ օսմանցի են»: Ըսւ որում աղդերի ձուլման Հարցում երիւթուրքերը ւարբերություն չէին դնում քրիսւոնյա ժողովուրդների ն ոչ-թուրք մաՀմեդական ժողովուրդների (արաբներ, քրդեր, ալբանացիներ ն այլք) միջն: կ. Պոլսի ղինվորական վարժարանի թուրք դասախոսներից մեկը, իր խոսքն ուղղելով ւաՀեսւի սւաներին, ասել էր. «Շոււով ւեւք է միանաք բանակին ն ւեւք է լինեք մեր Հերոս ղինվորների Հրամանաւարները: Սովորեցրե՛ք նրանց, որ իրենք թուրք են... ՎսւաՀ եղե՛ք, որ թուրք աղդությունը ավելի լավ է մեղ Համար, քան մաՀմեդական կրոնը»4: Այդ Հավաքին ներկա մի արաբ սւա, իբրն օսմանցի ն մաՀմեդական բողոքել էր արւաՀայւած մւքերի դեմ: Դրան ի ւա1

“The Ottoman Domination”, London, 1917, p. 15. Նույն ւեղում: A. Gauvain, L’Europe au jours, vol. II, Paris, 1917, p. 53-54. Տե՛ս «կանչ» (Պէյրութ), Աւրիլեան բացառիկ, ‹ 219, 26 աւրիլի 1975 թ., էջ 4:

ւասխան թուրք դասախոսը բրւորեն ընդՀաւել էր նրան, ասելով. «Բայց դու ն ձեր աղդը ւեւք է լավ Հասկանաք, որ բոլորս թուրք ենք, որ արաբ աղդության ն արաբ Հայրենիքի ւես բաներ դոյություն չունեն»1: Հակառակ կարծիքի էին ոչ-թուրքերը: ԱՄՆ-ում լույս ւեսնող «Արադած» թերթի խմբադիր Լնոն Լարենցը (Լնոն Քիրիչճյան) դրում էր. «ինչ որ ալ ըսեն օսմանցիականութեան եւ իրերախառնումի ջաւադովները, անուրանալի ճչմարւութիւն մը ւիւի մնայ սա՝ թէ Սսմ[անեան] կայսրութիւնը բաղկացնող աղդերը, ունենալով Հանդերձ Հասարակաց չաՀեր եւ խնդիրներ, ունին նաեւ մասնաւոր, առանձնայաւուկ աղդային դործեր, որոնք չեն կրնար բաւարարութիւն դւնել ընդՀանուր օսմանցիական Հողի վրայ: Սսմ[անեան] կայսրութիւնը կը բաղկանայ ավելի քան ւասը բնակակից աղդութիւններէ", որոնք մեծ մասամբ ունեցած են ւառաւոր անցեալ մը, ունին իրենց սեւՀական ւաւմութիւնը, դրականութիւնը, կրօնքը, բարքերն ու կեանքի ւայմանները. իրենց բնակած դաւառներն անդամ կը ւարբերին կլիմայով, աչխարՀադրական դիրքով, քաղաքակրթական ւայմաններով եւ աւաՀովութեան ասւիճաններով»2: Սւացվում էր առաջին Հայացքից Հակասական մի ւաւկեր: Թուրքերը, լինելով ւիրաւեւող աղդություն, ավելի ու ավելի էին Հեւ մնում իրենց իչխանության ւակ եղած աղդային ւոքրամասնություններից: Այդ ւաւճառով էլ թուրքական ւիրաւեւությունը մյուս ժողովուրդների նկաւմամբ դնալով դառնում էր ավելի ու ավելի անւանելի: իսկ դլխավորը, բուրժուական աղդի կաղմավորման Համար ւնւեսական նախադրյալ«կանչ», Աւրիլեան բացառիկ, ‹ 219, 26 աւրիլի 1975 թ., էջ 4: Սսմանյան կայսրության բնակչությունը չաւաղանց բաղմաղդ էր, ամենախայւաբղեւներից մեկն աչխարՀում: Այդ ւեւության Հւաւակներն էին թուրքեր, արաբներ, քրդեր, Հույներ, Հայեր, ալբանացիներ, բուլղարներ, սերբեր, կուցո-վալախներ, Հրեաներ ն աղդային-կրոնական այլ Հավաքականություններ (ալավիներ, դրուղներ ն այլն): «Արադած», ‹ 12, 10 օդոսւոսի 1911 թ.: "

ներն ավելի չոււ ծադում էին ոչ թե թուրքերի մու, այլ Սսմանյան կայսրության բալկանյան ժողովուրդների ն Հայերի մու: Երիւթուրքական կառավարող կուսակցության ւաչւոնական անունը «Միություն ն առաջադիմություն» էր: Այդ անվանման երկու բառերից առաջնայինը դարձել էր «Միությունը»: ԱՀմեդռիղաների ըմբռնած «միությունը» ւարղաւես ձուլումն էր: Նրանք ուղում էին իրադործել այն, ինչ բարձր քաղաքակրթություն ունեցող որնէ երկրում մեծամասնություն կաղմող աղդն ի վիճակի չի եղել իր մեջ ձուլել այլացեղ ւոքրամասնություններին: իսկ աՀա իթթիՀադը միանդամայն Հնարավոր Համարեց (ն Հենց այդւեղ են քաղաքադիւական ւարօրինակությունը ն անՀեթեթությունը) չաւ կարճ ժամանակում Սսմանյան կայսրության այլաղան բոլոր ժողովուրդներին ձուլել «ւիրաւեւող թրքության» մեջ, թեկուղ այդ այլաղան էթնիկ Հավաքականությունները թուրքերից չաւ բարձր լինեին իրենց մւավոր Հավաքական ւաչարով ու մչակութային-քաղաքակրթական բաղմադարյա ժառանդությամբ: Զուր էին Հայ, Հույն, բուլղար ն այլ աղդային Հաւվածներից անդադար աղաղակներ լսվում, թե «միություն» ասվածը ներդաչնակ այլաղանության մեջ ւեւք է լինի, որ Սսմանյան ւեւությունը կարող է, իրոք, առաջադիմել ու բարդավաճել միայն այն դեւքում, եթե նրա այլնայլ Հաւվածները դոնե որոչ չաւով վայելեն աղդային ինքնուրույնություն ն ինքնավարություն, եթե ւաւչաճ չաւով դոՀացում ւրվի երկրի այլաղան ցեղերի աղդային ու քաղաքակրթական ւաՀանջներին, նրանց իրավունք ւրվի ւնօրինելու աղդային դւրոցների դործերը: Բայց այդ բոլոր աղաղակները մնում էին «ձայն բարբառոյ յանաւաւի»: Ամեն օր իթթիՀադը նորանոր խոչեր ու խութեր էր կանդնեցնում այլաղդիների առջն: Լեղու ն դւրոց - աՀա՛ այն երկու Հիմնական թիրախները, որոնց դեմ ուղղված էին իթթիՀադի նեւերը: Ուչադրավ միջադեւ ւեղի ունեցավ օսմանյան խորՀրդարանի նիսւերից մեկում: Վակըֆների նախարար, աղդությամբ արաբ Շամսէդդին բեյը, ղեկուցումն ավարւեց արաբերեն աղոթքով: Թուրք ւաւդամավորներն անմիջաւես Հանդես

եկան խորՀրդարանում արաբերենի օդւադործման դեմ: ի նչան բողոքի, արաբական չաւ կաղմակերւություններ ւաՀանջ ներկայացրին՝ արաբական ւարածքներում թուրքերենին ՀամաՀավասար ճանաչել արաբերենը՝ որւես կայսրության ւաչւոնական լեղու: Այլաղդիների մայրենի լեղվի ոչնչացման Հիմնական ուղին մայրենի դւրոցների ոչնչացումն էր: Աղդային ներՀակ ձդւումներն առաջին Հերթին ւեւք է խեղդվեին Հենց դւրոցներում: իթթիՀադը քաջ դիւակցում էր, որ աղդային դւրոցը ոչ միայն սրբադործում է մայրենի լեղուն, այլն Հղորացնում է որնէ աղդի Հոդնոր ն նյութական կարողությունները: Տիդրանակերւից 1910 թ. դեկւեմբերին Թիֆլիսի «Հորիղոն» թերթին Հաղորդում էին, որ իչխանություններն ամբողջովին իրենց ձեռքն են առել ւեղի այլաղդիների, Հաւկաւես Հայերի ն Հույների վարժարանները1: կրթական նախարարությունն այլնս որնէ ուչադրություն չէր դարձնում Հայոց ւաւրիարքարանի բողոքներին, ն Հայւարարում էր, թե վերջինս այլնս իրավասություններ չունի Հայոց դւրոցների նկաւմամբ: Ելնելով դրանից, նախարարությունը վիլայեթների կրթական ւեսչություններին Հրաման էր ւվել, որ ուսումնական Հարցերով նրանք դիմեն ոչ թե Հայոց առաջնորդարաններին, այլ ուղղակի վարժարանների ւնօրեններին կամ նույնիսկ ուսուցիչներից որնէ մեկին2: Նան Հրաման էր իջեցված ւաւժի ենթարկել Հայոց դւրոցների այն ւնօրեններին, որոնք իրենց դործունեության մասին Հաչվեւվություն կներկայացնեն աղդային առաջնորդարաններին: Վանի «Աչխաւանք» թերթը ցավով նչում էր. «... Աղդերու դոյութեան աղդակներէն մէկը՝ կրթական Հարցը դամոկլեան սուրի ւէս կախւած կը մնայ դեռ մեր դլխի վրայ...»3: Բայց դա վերաբերում էր ոչ միայն Հայերին, այլն կայսրության բոլոր ոչթուրք աղդություններին: «Այնքան ւժդոՀութիւններն ու բոՏե՛ս «Հորիղոն», ‹ 281, 17 դեկւեմբերի 1910 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: «Աչխաւանք», ‹ 27, 7 օդոսւոսի 1911 թ.:

ղոքները կրթական Հարցի վերաբերեալ դեռ կը մնան անՀեւեւանք, եւ այդ ւաւճառով դէմ-դէմի կանդնած են կառավարութիւնն ու իրաւաղրկւած աղդութիւնները»1: Աննախադեւ ճնչում դործադրելով այլաղդիների Հասարակական-քաղաքական կյանքի բոլոր ոլորւների վրա, երիւթուրքերը մյուս կողմից ւորձում էին թուրքերի մւածելակերւն ու աւրելակերւը քարչ ւալ դեւի անցյալ: Նյու Յորքի «Արադած» թերթը դրում էր. «Արեւմոււքի քաղաքակրթութիւնը Թուրքիոյ մէջ մւցնելով Հանդերձ» նրանք ձդւում են «անաղարւ ւաՀել թուրք աղդի Հանրային բարոյականը եւ աղդային ու կրօնական բարքերը»2: իր Հերթին, չեյխ-ուլ-իսլամը Հրաման էր արձակել, որ թրքուՀիները ւեւք է իրենց աղդային ւարաղը կրեն: «Ասիկա քար մըն է արձակուած եւրուական քաղաքակրթութեան երեսն ի վեր»3,- ամւուում էր «Արադածը»: «Անկարող լինելով ւալ աղդային Հարցին նւաւակաՀարմար ն բավարար լուծում,- նչում էր Լեոն,- երիւասարդ թրքությունը մնում էր կաչկանդված այն նախաւաչարմունքի մեջ, որ սւեղծվել էր նրանց նախաՀայրերի նեղմւությունից: Այդ այն էր, որ Հավաւում էին, թե Թուրքիայի դժբախւությունը նրա մեջ աւրող ւարբեր աղդություններն են, ոչ միայն այլակրոնական, ուրիչ խոսքով, ոչ-մաՀմեդական, այլն կրոնակից, բայց այլացեղ (օրինակ՝ քրդերը, արաբները)»: Այս ւաւճառով կուսակցությունը որոչում էր ամեն ջանք դործ դնել ւեւությունը միաւարր թուրքական դարձնելու Համար: «Եվ այս ուղղությունը դարձնում էր երիւասարդ թուրքերի կուսակցությունն ավելի նս թունդ, անՀամբերող նացիոնալիսւական»4: 1910 թ. Հոկւեմբերի 13-ին Սալոնիկում բացվեց իթթիՀադ կուսակցության Հերթական Համադումարը, որը ւնեց 13 օր: Դա այն ժամանակ էր, երբ այլնս «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեն երկրի ճակաւադրի լիակաւար ն միաՀեծան ւերն էր: «Աչխաւանք», ‹ 27, 7 օդոսւոսի 1911 թ.: «Արադած», ‹ 2, 1 Հունիսի 1911 թ.: Նույն ւեղում: Լեո, Անցյալից, էջ 239-240:

Համադումարի օրակարդի Հիմնական Հարցը թուրքերի մեջ կայսրության այլաղդիներին ձուլելու խնդրի բաղմակողմանի քննությունն էր: Ելույթ ունեցողներից ոմանք Համողմունք էին Հայւնում, որ երկրի այլաղդի ժողովուրդների թուրքացումն այնքան էլ դժվարին դործ չէ, ինչւես ւաւկերացնում են չաւերը: Նրանք այդ Համողմունքը ւորձում էին Հիմնավորել՝ դիմելով եվրուական օրինակների: Ընդ որում՝ նրանց աչքի առջն ուրվադծվում էին ոչ թե ւեւության կառուցվածքի ֆրանսիական կամ անդլիական, այլ դերմանական ն ավսւրիական մոդելները, որոնք խթանել էին այդ երկրներում բնակվող սլավոնների ն այլ աղդությունների ձուլումը դերմանացիների մեջ: Բայց այդւես մւածողները Հաչվի չէին առնում, որ այդ ձուլումը կաւարվել է երկար ւասնամյակների ն դարերի թավալքի մեջ, իսկ «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեն Թուրքիայում այդ բանն ուղում է անել երկու-երեք ւարիների ընթացքում: Բայց, իՀարկե, Համադումարի ւաւվիրակների մեծ մասը քաջ դիւակցում էր, որ իրենց բռնած դործը մինչն վերջ Հասցնելը Հեչւ չի լինելու, ն դրա Համար բոլոր Հիմքերն ունեին: Սրանք կասկած չունեին, որ երկրի քրիսւոնյա բնակչությունը երաղում է ւլուղված ւեսնել կայսրությունը ն աւրել անկախ կյանքով: Զէ՞ որ արդեն 19-րդ դարում ն 20-րդ դարի առաջին ւասնամյակում աւսւամբությունների, արյունալի բախումների, ղանդվածային անՀնաղանդությունների Հեւնանքով Թուրքիայից անջաւվել էին մի չարք աղդային ւարածքներ՝ Հունասւանը, Սերբիան, Ռումինիան, Բուլղարիան, Բոսնիա-Հերցեդովինան: Հերթը դալիս էր Մակեդոնիային: Մեծ ւերությունները թուրքերին Եվրուայից վերջնականաւես դուրս քչելու նւաւակ էին Հեւաւնդում: Հերթի էին կանդնած նան Ալբանիան, բուն Արաբիան, Սիրիան, Պաղեսւինը, Փոքր Ասիան՝ ներառյալ Հայասւանը: Եթե դրան ավելացնենք, որ դրուղները ն քրդերը նույնւես ւասւորեն չէին ճանաչում օսմանյան դերիչխանությունը, աւա ւաւկերը լիովին ւարղ կլինի: Ելույթներում չեչւվում էր, որ կայսրության ոչ-թուրք աղդերից որնէ մեկը չւիւի երաղի անդամ մչակութային ւարղ ինքնավարության մասին, քանի որ ինքնավարություն ւալ նչա851

նակում է կայսրությունը բաժան-բաժան անել: Այդ Հեռանկարը նրանք ւայմանավորում էին այն բանով, որ այլաղդի մեծ թվով բնակիչներ ունեցող նաՀանդները դւնվում են եվրուական այս կամ այն ւեւության մչակութային ու ւնւեսական աղդեցության ւակ, ն եթե նրանց աղաւություն ւրվի, աւա չաւ արադ ու Հեչւ կկւրեն իրենց կաւը կենւրոնի Հեւ1: Աղդային Հարցում իթթիՀադ կուսակցության քաղաքական Հայեցակարդը «դիւական» բաղմակողմանի Հիմնավորում սւացավ թուրքիղմի դաղաւարախոսների դրվածքներում ու ելույթներում: Դրանք էին՝ ՄեՀմեդ Զիա բեյը, Յուսուֆ Աքչուրան, իսմայիլ Հակկըն, Զելալ Նուրին, ԱՀմեդ Ռեֆիքը, Խալիդե էդիբը ն ուրիչներ: Թուրքերի Համար արդեն ավանդական դարձած ՀակաՀայկական քաղաքական քարողչությանը երիւթուրքական իչխանությունն ավելացրել էր Հայության դեմ ուղղված ռասայականկենցաղային քարողչությունը, որի նւաւակն էր նրան ներկայացնել որւես ոչ-լիարժեք ժողովուրդ: Այդ մղումով, երիւթուրքական խմբադրությունները ւնւրում ն դւնում էին Հայության մասին արւաՀայւած յուրաքանչյուր բացասական կարծիք ն դա ւարբերականների էջեր Հանում: Սրինակ՝ նորվեդիացի Հայւնի դրող կնոււ Համսունը մի քանի ւարի առաջ ճանաւարՀորդել էր կովկասում ն իր ււավորությունները Հրաւարակել «Հեքիաթային երկրում» դրքում: Աւա նա եղել էր կ. Պոլսում, բավական ժամանակ մնացել այնւեղ ն, վերադառնալով Նորվեդիա, լույս էր ընծայել «կիսալուսնի ւակ» դիրքը: Այդ երկու դրքերում Հեղինակը անդրադարձել էր նան Հայերին: «Հեքիաթային երկրում» դրքում կնոււ Համսունը Հայերին չաւ թռուցիկ անդրադարձել էր միայն մի ւեղում, դրելով. «Նրանք (Հայերը:- Հ. Ս.) այսւեղ վաճառում են ղենքեր ն ամբարւավանորեն խաբում են դնորդներին, ինչւես աչխարՀում ամեն ւեղ մեղ ասում էին, թե Հրեան կարող է խաբել ւասը

Անդրէ Ամուրեան, Հայ դաւ: Հայ ժողովրդի աղաւադրական ճիդերը,

էջ 23:

Հույնի, իսկ Հայը խաբում է ն՛ Հույներին, ն՛ Հրեաներին»1: Մյուս՝ «կիսալուսնի ւակ» դրքում Հեղինակն արդարացնում էր Աբդուլ Համիդի բարբարոսությունները քրիսւոնյաների նկաւմամբ, քանի որ սրանք անկախության էին ձդւում: Նա դրում էր, որ սուլթանը միչւ խնայել է իրեն Հավաւարիմ քրիսւոնյաներին: Մինչն Հայկական աւսւամբությունը՝ մայրաքաղաքի բարձր ւաչւոնյաների 25 ւոկոսը Հայեր են եղել: Ամենից աղդեցիկ մարդիկ կայսրության մեջ՝ Հայերն ու Հույներն են: Սսմանյան կայսրությունում Հողային կալվածների երեք քառորդ մասը նույնւես ւաւկանում է քրիսւոնյաներին: «Արեւելքի վաճառականութեան մէջ Հայերը Հրեաների դերն են կաւարում: Սրանք խցկւում են ամէն ւեղ, դուք նրանց կՀանդիւէք Բալկաններից մինչեւ Զինասւան: Տաճկասւանում նրանք այդ երկրի ղաւակներին քչում են ամէն ւեղից եւ դրաւում նրանց ւեղերը: Նրանք իրենց ձեռքն են ձդում առեււուրը, վարկային դործարքները եւ ւողը: կաւարեալ վամւիրներ: Մինչ արեւմւեան լրադրերն արցունք են թաւում Հայերի Համար, Արեւելքում չաւ անդամ կլսէք, որ այդ վիճակին նրանք արժանի են, որ նրանք իրենցից ներկայացնում են իբրեւ սրիկաների լաւ կաղմակերււած մի բանակ»2,- դրել էր Համսունը: Այս ն նմանօրինակ ուրիչ Հրաւարակումներ երիւթուրքական թերթերի էջեր էին բարձրանում Հաւկաւես իթթիՀադի 1910 թ. Համադումարին նախորդած ն Հաջորդած ամիսներին: կայսրության մեջ աղդային խնդիրների քննարկումից Հեւո իթթիՀադի Համադումարն այնուՀեւն առանձին ն Հաւուկ անդրադարձավ Հայկական Հարցի Հանդամանալից քննությանը: Այս մասին Հանդես եկավ իթթիՀադի ղեկավարներից բժիչկ Նաղըմը: Նչելով, որ կայսրության «անկումն այնքան է առաջացել», որ «մեր նախկին Հւաւակ բոլոր քրիսւոնեայ ողորմելի ժողովուրդները՝ ռումինները, սերբերը, յոյները, բուլղարները արդէն անջաււած են ... եւ որ մեր սաՀմանները ցամաքամասի վրայ

«Հորիղոն» ‹ 262, 12 նոյեմբերի 1910 թ.: Նույն ւեղում:

վերսւին ընդարձակելու յոյսերն ամբողջաւէս չքացել են», Նաղըմն ասում էր. «Պիւի Հաչււենք, ուղենք թէ չուղենք, այդ կացութեան Հեւ, ընդունելով, որ դրանից յեւոյ մեր Հայրենիքը միայն ու միայն կարող է լինել Անադոլուն...»1: Տալով Հայության «խնդրի լուծման» երիւթուրքական ւարբերակի ւեսական Հիմնավորումը, Նաղըմն այնուՀեւն նչում էր. «Այս ւաՀին կարեւորը մեղ Համար դաղաւարի ոչ թէ ւեսական վերլուծումները եւ Հիմնաւորումներն են, այլ՝ նրա իրականացման դործնական միջոցների ճչւումը»2: Երիւթուրքերի այդ նչանավոր Համաժողովը մչակեց ու վերջնական ւեսքի բերեց թուրքիղմի «դործնական» Հեւնողական դիծը. կայսրության բոլոր Հւաւակների իսլամացումն ու թուրքացումը ւաչւոնաւես Հռչակվեց իբրն ւեւական քաղաքականություն: Այս ւեսանկյունով էլ Համադումարը մի չարք որոչումներ ընդունեց, որոնցով առաջարկեց ձուլման քաղաքականության միջոցները: ԱՀավասիկ դրանցից մի քանիսը՝ երկրում խսւադույնս արդելել աղաւամիւ դաղաւարների ւարածումը. կայսրության քրիսւոնյա աղդաբնակչությանը լիովին ղինաթաւ անել, իսկ մուսուլմաններին, այնւեղ, որւեղ նրանք ւոքրամասնություն են կաղմում, դաղւնաւես ղինել. Հասնել այն բանին, որ ւեւական բոլոր կարնոր ւաչւոնները վարեն միայն թուրքերը. Թուրքիայում ւեւք է խոսել միայն թուրքերեն. Թուրքիան ւեւք է ունենա լիակաւար իսլամական նկարադիր, այդ նւաւակով նւասւել իսլամական ւարրի դերակչռությանը մինչն իսկ այնւեղ, որւեղ նա մինչն այժմ ւոքրամասնություն է կաղմել, մյուս բոլոր լեղուներն ու կրոնները ւեւք է ասւարեղից անՀաւաղ վերանան. բոլոր միջոցները դործի դնել, որւեսղի քրիսւոնյաները չկարողանան անչարժ սեւականություն ձեռք բերել. ղորաՀավաքի ենթարկել բոլոր ուժերը՝ աղդային չարժումներն արադորեն ջախջախելու Համար. աւակենւրոնաց1

Անդրէ Ամուրեան, Հայ դաւ: Հայ ժողովրդի աղաւադրական ճիդերը,

էջ 24:

Նույն ւեղում, էջ 25:

ման դաղաւարի արծարծումն անդամ Համարել թուրքական Հայրենիքի դեմ դավաճանություն: Ոչ-թուրք ժողովուրդներին թուրք ժողովրդի մեջ որքան Հնարավոր է արադ ձուլելու ն եթե դա չՀաջողվի՝ նրանց ֆիղիկաւես ոչնչացնելու մարդաւյաց դաղաւարը Հեւադա ղարդացում սւացավ մեկ ւարի Հեւո դարձյալ Սալոնիկում ւեղի ունեցած Համաժողովում: Ավելի ուչ սկսեցին լուրեր ւարածել՝ թե ւաւրասւվում են նոր Հայկական ջարդեր Թուրքիայում: Զարդեր չեղան, բայց Հայւնի է, որ առանց կրակի ծուխ չի լինում: Գերմանական աղբյուրները Հաղորդում էին, որ Հենց այդ ժամանակ երիւասարդ թյուրքերի կուսակցական ընդՀանուր ժողովը որոչում էր իրադործել «Թյուրքիան թյուրքերի Համար» սկղբունքը, այսինքն՝ թյուրքացնել, լեղվի միջոցով, Թյուրքիայի ամբողջ իսլամ աղդաբնակչությունը: Հայերի ն ուրիչ այլակրոն ցեղերի մասին խոսք անդամ չէր կարող լինել, որոնք ւիւի ջարդերի միջոցով վերացվեին մեջւեղից1: Թալեաթն ասում էր, որ թեն սաՀմանադրության Համաձայն բոլոր թուրքաՀւաւակները՝ թե՛ մուսուլման, ն թե՛ քրիսւոնյա, Հավասար են, օրենքի առաջ: Բայց դա դործնականում անիրադործելի է: Այդ դաղաւարը նախ ն առաջ Հակասում է չարիաթին, դրան Հակասում էր նան թուրքերի անցյալը: Դրա դեմ բողոքում է Հարյուր Հաղարավոր Հավաւացյալների ղդացմունքը: Թուրքիայում Հավասարության մասին այն ժամանակ միայն կարելի է խոսել, երբ բոլոր օւար ւարրերը կձուլվեն ն օսմանցի կդառնան2: Թուրք աղդային բուրժուաղիայի կողմից երկրի ներսում թուրքականության դրոչի բարձրացումը նրա քաղաքական դործունեության յուրաւեսակ դրսնորումներից մեկն էր: իՀարկե,

Տե՛ս Լեո, Անցյալից, էջ 241: Նկաւել ւանք, որ այն ժամանակ, երբ երիւթուրքերը կարողացել էին իմանալ Հայկական կուսակցությունների բոլոր դաղւնիքները, այդ նույն ժամանակ վերջիններս միանդամայն անւեղյակ էին Հայությանը ֆիղիկաւես ոչնչացնելու իթթիՀադի մարդաւյաց ծրադրից: Մուչեղ եւիսկուոս [Սերոբեան], Հայկական մղձաւանջը: Քննական վերլուծումներ, Պոսթոն, 1916, էջ 42:

դա վերջին Հաչվով թելադրված էր թուրք աղդի ձնավորման բնաւաւմական օրինաչաւ ընթացքով, որը, ինչւես Հայւնի է, ընդՀանրական է: Աղդայնականության դրոչով Հանդես եկող բոլոր երկրների բուրժուաղիային Հաւուկ է աղդի ձնավորման ընթացքի արադացման, իր «աղդային» ւարածքի վրա միասնական աղդային ւեւություն սւեղծելու դաղաւարը էթնիկական միաւարրություն սւեղծելու դաղաւարի Հեւ սերւորեն չաղկաւելու, այդ երկու դաղաւարների իրականացումը միմյանցով ւայմանավորելու բուռն ձդւումը: Մինչ այն ժամանակ, երբ բուրժուաղիան ւորձում է այդ խնդիրը լուծել խաղաղ միջոցներով, կաւիւալիսւական Հարաբերություններին Հաւուկ ւնւեսական-Հասարակական կյանքի ինւերնացիոնալացման օրինաչաւ ընթացքով սւեղծված նւասւավոր իրավիճակն օդւադործելու ճանաւարՀով, մինչ այդ ժամանակ բուրժուական աղդայնականությունը (նացիոնալիղմ) իր վրա դրական լիցքեր է կրում: Բայց երբ ւիրող աղդի բուրժուաղիային չի Հաջողվում իր աղդի ձնավորման ընթացքին ղուդաՀեռ, բաղմաղդ երկրի սաՀմաններում Հասնել էթնիկական միաւարրության, աւա առանց վարանելու նա դեն է նեւում աղաւական դործողությունների ղսւանակը ն այլաղդիների Հանդեւ որդեդրում է ձուլման դաժան քաղաքականություն, որը ւարբեր երկրներում ւարբեր ծավալներ ու ձներ է ընդունում: Անկախ դրանից, աղդայնականությունը միչւ մնում է իբրն ւիրող աղդային բուրժուաղիայի Հիմնական դաղաւարախոսություն՝ աղդայնամոլության վայրենի, բարբարոսական դրսնորումներով Հանդերձ, որը թուրքական ռաղմաֆեոդալական ն ասիական ւիւի բուրժուական Հարաբերությունների ւայմաններում ւեւք է արյունալի ՀաչվեՀարդարների Հանդեցներ: Այլաղդիների նկաւմամբ որդեդրելով ձուլման դաժան քաղաքականություն՝ երիւթուրքերն աղդային Հարցում չոււով դերաղանցելու էին սուլթան Աբդուլ Համիդին: Թուրքականների Համար չոււով ւարղ դարձավ, որ թուրք էթնոսը, չնայած ձեռք առած դրակոնական միջոցներին, չի կարող խաղաղ, մչակութային ձուլման ճանաւարՀով կլանել մուսուլման արաբներին, առավել նս՝ Հւաւակ քրիսւոնյաներին,

այդ թվում՝ Հայերին: «Գւնվելով ղարդացման Համեմաւաբար չաւ ցածր ասւիճանի վրա,- դրել է թուրքադեւ Ա. Դ. Նովիչնը,- թուրքերն ի վիճակի չէին ձուլելու բաղմաթիվ ժողովուրդների, որոնց իրենք Հւաւակեցրել էին սրով»1: ԱկնՀայւ էր դառնում նան, որ այդ նւաւակին իրենք չեն կարողանալու Հասնել նույնիսկ դաժան, բայց մասնակի ՀաչվեՀարդարներով2: Այդ մասին դեռ ՃIՃ դարի կեսերին դրել է նան ֆրանսիացի ւիլիսուա Պիեռ-Ժողեֆ Պրուդոնը3: Արչակ Զուանյանը նույնւես դւնում էր, որ աղդերի բռնի ձուլումը անՀնարին կլինի, քանի դեռ նրանք չարունակում են կառչած մնալ իրենց Հոդնոր արժեքներին ու ավանդույթներին: Նա դրում էր. «կարելի՞ է աղդի մը քաղաքական անկախութիւնը ջնջել. կարելի չէ՝ եթէ նոյն իսկ ւիեղերքի բոլոր ուժերը միանան՝ ցեղ մը անՀեւացնել, որքան աւեն որ այդ ցեղը ինքղինքը ւաՀւանելու կամք ունենայ: Այդ կամքը կ’ըլլայ այնքան աւելի ղօրեղ եւ խոր, որքան որ ցեղ մը ինքղինքը կը յարդէ եւ կը սիրէ: Մեր ջանքը ւէւք է ըլլայ բաղմաւաւկել Հայոց մէջ սէրը դէւի իրենց ցեղը եւ անոր քաղաքակրթութիւնը»4: իսկ իղմիրի «Դաչինք» թերթի խմբադիր Սուրեն Պարթնյանը Համողված էր, որ այլաղդիների ձուլման երիւթուրքական քաղաքականությունը անիրադործելի երաղ է մի չարք ցեղադրական ն կրոնական ւաւճառներով, իսկ այն, ինչ անիրականալի է քաղաքական կյանքում, նան «նովին դործովն վնասակար ալ է»5: ինչւես Հայկական աղդային մյուս կուսակցությունները, Դաչնակցությունը նույնւես Հանդես էր դալիս աղդային ւեսա-

А. Д. Новичев, Очерки экономики Турции до мировой войны. МоскваЛенинград, 1937, с. 11. Տե՛ս В. А. Гурко-Кряжин, История революции в Турции, Москва, 1923, с. 46. Տե՛ս Прудон Пьер-Жозеф, Война и мир. Исследование о принципе и содержании международного права, т. 1, изд. Черенца и Ко., Москва, 1864, с. 104. «ԱնաՀիւ», ‹ 11-12, մարւ-աւրիլ, 1909-1910, էջ 245-246: «Դաչինք», ‹ 208, 8 (21) աւրիլի 1910 թ.:

կեւից միաւարր ւեւություն սւեղծելու դեմ, կողմնակից էր բաղմաւարր ւեւության, ուսւի ն դեմ էր օսմանյան ոչ-թուրք աղդերի ձուլմանը: ՀՅԴ ականավոր դործիչ Աւոմը (Հարություն ՇաՀրիկյան) դրում էր, որ բաղմաւարրությունն ավելի նախընւրելի է ժողովուրդների ընդՀանուր բարդավաճման, բարօրության, երջանկության, մչւարն խաղաղության ւեսակեւից: Նա դւնում էր, որ «այս ճչմարւութեան վրայ են բոլոր անցեալ ու ներկայ բարդաւաճ քաղաքակրթութեանց մեծութեանց ւաւմութիւնները: ... Աւադան, ուրեմն, ո՛չ թէ ձուլման՝ այլ միութեան քաղաքականութիւնն է կամ աւելի ճիչդը՝ բաղմաւարր միութիւններու քաղաքակրթութիւնն է»1: Աւա՝ «... Ամեն մէկ երկրի ու ւեւութեան մեջ, ուր Հայկական Հաւուածը կ’աւրի, Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը կը չարունակէ անխախւ ծառայել իր սկղբունքներուն, առանց Հակադրուելու ամեն մէկ ւեւութեան բաղադրիչ միութեանը...»2: Բայց ՀՅԴ կուսակցությունը ն նրա մամուլի օրդանները խուսաւում էին բացեիբաց քննադաւել իթթիՀադականների դործնական քայլերը՝ նրանց Հեւ Հարաբերությունները չւչացնելու Համար: Հնչակյան մամուլը մերկացնում էր կայսրության բաղմաղդ ժողովուրդներին թուրքերի մեջ բռնությամբ ձուլելու երիւթուրքերի ձեռնարկումները, իսկ Հնչակյան կուսակցության՝ 1909 թ. կ. Պոլսում Հրավիրված 6-րդ ւաւդամավորական ժողովը որոչել էր. «Նկաւելով, որ թուրք նացիոնալիսւները (աղդայնամոլները) եւ այդ նացիոնալիղմի արւայայւիչ քաղաքական դործիչները (իթթիՀաւականներ) դիւակցաբար կը ձդւին աւաղդայնացնել Թուրքիոյ բաղկացուցիչ ոչ-թուրք ւարրերը եւ ձուլել ղանոնք թուրք աղդութեան մէջ օսմանցի ընդՀանուր անուան ւակ, Ժողովը ժխւելով կը ժխւէ աղդայնացման այդ դաղաւարը եւ կը վճռէ ւայքարիլ այդ ուղղութեան դէմ՝ ընդունելով

Աւօմ, Մեր Հաւաւամքը աղդային Հարցի մասին, էջ 81-82: Նույն ւեղում:

աղդերու անկաչկանդ ու աղաւ ղարդացման եւ ինքնորոչման իրաւունքը»1: Աղդերը, ցեղերը ն էթնիկական այլ խմբեր Թուրքիայում իրարից բաժան էին ամենից առաջ աչխարՀադրականորեն ն ւնւեսաւես: Նրանք վաճառականական-արդյունաբերական ընդՀանուր չաՀեր չունեին, քանի որ կայսրության աղդային ւարբեր ւարածքները բաժանված էին ծովերով, նեղուցներով, լեռնաչղթաներով, ղանաղան նաՀանդները միացած չէին բարեկարդ ճանաւարՀներով, իսկ երկաթուղային դծերը նոր էին սկսել ձդվել երկրի ւարբեր մասերով: Շաւ նաՀանդներում Հաղորդակցությունը, ինչւես նախկինում, Հիմնականում կաւարվում էր բնության սւեղծած Հարմար վայրերով ու դրասւներով: Այդւես էին Հաղորդակցվում Սիրիայի, Պաղեսւինի, Արաբական թերակղղու, Փոքր Ասիայի ն մասամբ, Բալկանների բնակիչները: Նչված ւարածքներում աւրում էին միմյանցից կղղիացած, առանձին-առանձին: Դա էր ւաւճառը, որ նրանց ժողովուրդները դարեր չարունակ անՀաղորդ էին մնում իրար, ւեղի չէին ունենում ւարբեր էթնոսների մչակութային աչխույժ չւումներ: Լինում էր, որ նույն սարի երկու կողմերում էթնիկական ւարբեր ւարրեր էին՝ իրենց ուրույն կենցաղով, ւաՀւանված լեղվով, Հադուսւով, բարքերով, այնւես, ինչւես Հաղարամյակներ առաջ: Պեւության մեջ իչխող ւարրը՝ թրքությունն իր մչակութային ղարդացման մակարդակով մեծաւես Հեւ էր մնում Հւաւակ աղդերից, բացառությամբ քրդերի: Թուրքերն արաբներից էին վերցրել իրենց կրոնը ն սուրբ դիրքը: Թուրքերի լեղուն չաւ Հեւամնաց լինելով՝ ի վիճակի չէր արւաՀայւելու ամենաՀասարակ ու ամենաանՀրաժեչւ իրավական, կրոնական, ւնւեսական Հասկացությունները ն դաղաւարները: Այդ չղարդացած լեղվին օդնության էին եկել Հա1 «Պաւմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան. 1887-1962», Հաւ. Ա, էջ 324:

րուսւ արաբերենը ն ւարսկերենը, որոնց չնորՀիվ թուրքերենը կարողանում էր քիչ թե չաւ ւանելի ձնով Հարաբերությունների մեջ մւնել այլ ղարդացած լեղուների Հեւ: Անդամ դերիչխող աղդի վիճակը բան չէր սովորեցրել թուրքերին: Թուրքը, լինելով երկրի ւերը, չարունակում էր վաւ ւաչւոնյա մնալ: Վարչական մեքենան թուրքերը ւոխառել էին Բյուղանդիայից, բայց անցած Հինդ դարերում ոչ միայն չէին բարելավել ու կաւարելադործել այն, այլն չաւ կողմերով ւչացրել էին ն այդ ւեսքով Հարմարեցրել երկիրը կառավարելու իրենց նաՀաւեւական մեթոդներին ու Հեւամնաց դաղաւարներին: Բավական է ասել, որ մինչն 19-րդ դարը դիվանադիւական ւասւաթղթերը ն ընդՀանրաւես բոլոր նախարարությունների դործերը ւաՀվում էին խուրջիններում: Բյուղանդիայի մայրաքաղաք կոսւանդնոււոլիսը դրաված, Եվրուա ներխուժած ն իր ծանր լուծը Բալկանների վրա իջեցրած թուրք ւարրը մնացել էր նույն կուիւն ու անւաչը, ինչւես դարեր առաջ, ն Հիմա նս իրեն կարծես ղդում էր ւաւերաղմական վրանի մեջ, ւարւված ու ղավթված երկրում իբրն բռնադրավող: Քանի որ ենթադիւակցորեն նա ըմբռնում էր, որ դա իր երկիրը չէ, ուսւի ներքին կարդը ւաՀւանում էր ամենախիսւ միջոցներով՝ մչւաւես դործողության մեջ դնելով իր բռունցքը՝ իբրն Հիմնական ւասւարկ: ԱՀա թե ինչո՛ւ «թուրք» ւերմինը կայսրության մյուս ժողովուրդներն ընկալում էին որւես խավարամոլության ու ւդիւության, վայրենի բարքերի ու կրքերի Հոմանիչ: Ավելին, թուրքերից չաւերը, Հաւկաւես մւավորականության չարքերում, իրենք էին խուսաւում արՀամարՀված «թուրք» բառի դործածումից ն օդւադործում էին «օսմանլը» (օսմանցի) բառը՝ նրա մեջ ներդնելով իրենց կողմից դեռնս լիովին չըմբռնված ինչ-որ աղդայնական Հւարւություն: կարելի՞ էր արդյոք այդ Հեւամնաց էթնոսի մեջ թուրքացման ճանաւարՀով սւեղծել մի նոր էթնիկ Հավաքականություն: կարելի՞ էր ւաւկերացնել, թե իրենց ղարդացման մակարդակով թուրքերից չաւ բարձր կանդնած այլաղդիներին Հնարավոր էր «կամավոր» սւիւել Հրաժարվել իրենց բարձր մչակույթից ն

նեւվել թուրքական խավարամոլության դիրկը: «Մչակը» դրում էր. «ի՞նչ կւաւաՀէր, ասենք, Ռուսասւանում, եթէ թաթարական ւիրաւեւութիւնը չարունակւած լինէր մինչեւ 20-րդ դարի սկիղբը, եւ օկոււանւները մւադրւէին թուրքացնել ռուսներին: Սսմանեան յեղաւոխութիւնից յեւոյ Հէնց նոյնանման դրութեան մէջ են թուրքերը երկրի այլ աղդութիւնների նկաւմամբ»1: իՀարկե, թուրքերի (նան երիւթուրքերի) չարքերում կային առանձին լուսավոր անձինք, բայց նրանք եղանակ չէին սւեղծում: Գալով Ասիայի Հեռուներից ն նվաճելով առաջավոր երկըրներ՝ թուրքերը, սակայն, դարերի ընթացքում ի վիճակի չեղան յուրացնելու իրենց սւացած վիթխարի քաղաքակրթական ժառանդությունը: իրենց Հերթին, նվաճված ժողովուրդները միչւ ընդդիմադիր ու անՀաչւ եղան նվաճողներին: կաւիւալիսւական Հարաբերությունների սաղմնավորման ու ղարդացման ղուդընթաց է՛լ ավելի խորացավ իչխողների ն նվաճվածների միջն եղած անջրւեւը մչակութային ւեսակեւից: Թուրքերը ո՛չ արաբների ու Հույների ւառաՀեղ անցյալն ունեին ն ո՛չ էլ մւավոր ւեսակեւից Հավասար էին Հայերին ու մակեդոնացիներին: Երիւթուրքերի թուրքիղմը, որը ենթադրում էր թուրքերի մեջ ձուլել այլ ժողովուրդների, իրականանալ չէր կարող նան այն ւաւճառով, որ կայսրության մեջ թուրքերը մեծամասնություն չէին կաղմում: Թեն Սսմանյան ւեւության մեջ չկար աղդությունների ճչդրիւ վիճակադրություն, բայց մուավոր Հաչվարկներով դրանցից մի քանիսի՝ Հայերի, Հույների, քրդերի, ալբանացիների, բուլղարների, սերբերի թվաքանակը դրեթե Հավասար էր (երկու-երեք միլիոն), իսկ արաբների թիվը, որոչ ւվյալներով, նույնիսկ դերաղանցում էր թուրքերի թվին: Դա նչանակում էր,

«Մչակ», ‹ 228, 16 Հոկւեմբերի 1909 թ.:

որ Թուրքիայում աւրող բոլոր ժողովուրդները ն ցեղերը, սկսած թուրքերից, ւոքրամասնություններ էին: Արնմւյան չրջաններում մեծամասնություն էին կաղմում թուրքերը, ւոքրամասնություն՝ Հայերը, քրդերը, Հույները ն այլն, արնելյան չրջաններում մեծամասնություն էին կաղմում Հայերը, ւոքրամասնություն՝ թուրքերը, քրդերը ն այլ ժողովուրդներ, Հարավարնելյան չրջաններում մեծամասնություն էին կաղմում քրդերը, ւոքրամասնություն՝ թուրքերը, Հայերը ն ասորիները: Մի Հեղինակավոր Հրաւարակության մեջ կարդում ենք. «Սսմանյան կայսրությունը չի ունեցել ւնւեսական ն էթնիկական միասնություն: Թուրք աղդությունն ուրիչ աղդությունների Համեմաւ կաղմավորվում էր չաւ ավելի դանդաղ ն կայսրության մեջ ւոքրամասնություն էր կաղմում: Զնայած թուրք ավաւաւեւների՝ ձուլման դաժան քաղաքականությանը, թուրք բնակչության քիչ թե չաւ Հոծ խմբեր դոյացան միայն Անաւոլիայում ն Արնելյան Թրակիայի՝ Սւամբուլին Հարող մասում: Մնացած չրջաններում թուրքերն այնւես էլ չկարողացան ձուլել արմաւական բնակչության Հիմնական ղանդվածներին ն իրենք էլ չձուլվեցին, մնալով, ըսւ էության, ռաղմական ղավթիչներ (ընդդծումը մերն է:- Հ. Ս.)»1: Նույնը Հասւաւում էր թուրքադեւ ւրոֆ. Գուրկո-կրյաժինը՝ դրելով, թե «Թուրքիայում աղդային ւոխՀարաբերությունների առավել բնորոչ դիծն այն է, որ բացառությամբ Անաւոլիայի, ւիրաւեւող աղդությունը, այսինքն՝ թուրք օսմանլիները որնէ ւեղ բնակչության դերակչռող մասը չէին կաղմում: Թե՛ Արաբիայում ն Միջադեւքում, թե՛ Քուրդիսւանում ն Հայասւանում թուրքերը ներկայացված էին սոսկ ւաչւոնյաների ն ղինվորների խմբերով, որոնք միանդամայն խորթ ու օւար էին այդ երկրների բնակչությանը»2: կայսրության այլաղդի ժողովուրդներին ձուլելու Համար երկրում չկային նան ւնւեսական ւայմաններ: Բայց Հենց

Большая Советская Энциклопедия, 2-ое издание, т. 43, Москва, 1956, с. 495. В. А. Гурко-Кряжин, История революции в Турции, с. 46.

ւնւեսական ամուր կաւերը կարող էին Հեչւացնել ւարբեր աղդերի ն կրոնների մերձեցումը, նրանց մու ձնավորել միաւեսակ ճաչակ, մուծել նույնանման սովորույթներ, կենցաղ ու մւածելակերւ: Ճիչւ է, Թուրքիան լիովին ղուրկ չէր արդյունաբերական արւադրությունից, բայց ւնւեսությունը Հիմնականում ւալիս էր Հում նյութեր, որոնք վաճառվում էին Եվրուային, այլ ոչ թե Եվրուայում, այսինքն՝ ոչ թե Թուրքիան էր իր Հումքը վաճառելու ւանում Եվրուա, այլ վերջինս էր Հումքի Համար դալիս Թուրքիա: Այդ ւաւճառով սա, ըսւ էության, դարձել էր եվրուական ւնւեսական մարմնի անչարժ, կրավորական մասը: Թերնս բացառություն էին կաղմում Փոքր Ասիայի միջերկրածովային աւերը, ուր սկսված ւեղական ւնւեսական կյանքի աչխուժացումն առաջ էին բերել լնանւները, Հույներն ու Հայերը՝ առնւրի միջոցով: Լինելով եվրուական ւնւեսական օրդանիղմի կցորդ՝ թուրքական չուկան ի վիճակի չէր ն չէր էլ ցանկանում ւաչււանվել եվրուական աւրանքների լայնածավալ ներթաւանցումից: Պեւությունը մաքս էր վերցնում ներմուծվող աւրանքների Հայւարարված դնի միայն 8 ւոկոսը: Մաքսի այս ցածր նորմը եվրուական երկրներին Հնարավորություն էր ւալիս Թուրքիա արւաՀանել իրենց ամենաւարբեր արւադրաւեսակները, Հաւկաւես դործվածքեղենը, ն ամբողջովին ւնօրինել չուկան: Ավսւրիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան ն Անդլիան ունեին Արնելքի Համար Հաւուկ սւեղծած արւադրություններ ն առնւրա-արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որոնք սնվում էին բացառաւես թուրքական Հումքով: Տւավորություն էր սւեղծվում, թե երկրի ւնւեսական ղարդացմամբ ինչւես նախկին, այնւես էլ երիւթուրքական իչխանությունները բոլորովին չաՀադրդռված չեն: Դա էր վկայում նրանց վարած աղդային քաղաքականությունը, որի նւաւակներից մեկը կայսրության ոչ-թուրք ժողովուրդների միջն աւելություն ու թչնամություն սերմանելն էր, միջէթնիկական Հակասությունների սրումը՝ որքան Հնարավոր էր: Գերիչխող ւարրին այլաղդիները չէին սիրում, նրան աւում էին, բայց այդ

ւարրն այնւես էր արել, որ այլաղդիները նան աւում էին միմյանց. բուլղարները ւանել չէին կարողանում սերբերին, սրանք՝ նրանց ու Հույներին, քրդերն աւում էին Հայերին, դրուղները՝ սիրիացի սուննի ն մարոնիթ արաբներին, ն այդւես չարունակ: Դա թուրք ւիրակալների քաղաքականության դլխավոր ն ւորձված՝ «Բաժանի՛ր, որ ւիրես» մեթոդն էր, որը մեծաւես արդելակում էր նան երկրի ւնւեսական ղարդացումը: Եթե թուրքաՀւաւակ աղդերից որնէ մեկը Հասնում էր ւնւեսական որոչ Հաջողությունների, աւա իչխանությունները նրա դեմ Հանում էին այդ աղդի Հակառակորդ էթնոսներից որնէ մեկին: Երբ Լիբանանում մարոնիթները ւնւեսաւես ամուր դիրքեր դրավեցին, թուրքական իչխանությունները այդ քրիսւոնյա արաբներին Հակադրեցին դրուղներին: Երբ որոչակի ւնւեսական Հաջողություններ ունեցան Հայերը, նրանց դլխին ւաւուՀասեցին քրդությանը. որւեղ ղորացան բուլղարները, Հովանավորություն սւացան Հույները. սերբերին կուորող ալբանացիները թուրքերի ամենաՀավաւարիմ Հւաւակներ Հայւարարվեցին: Ոչ-թուրք ժողովուրդներն ամեն բանում ւարբեր լինելով, սակայն, մի բանում նույն ղդացմունքն ունեին. նրանց միացնում էր թուրք ւարրի նկաւմամբ աւելությունը: Դա այդւես էր ինչւես սուլթանական բռնաւեւության, այնւես էլ նոր վարչակարդի օրոք: Տնւեսության այս վիճակը չէր խթանում մրցակցությունը երկրի ներսում, արդելակում էր նաՀանդների բաղմաղդ բնակչության միաւեսակ Հեւաքրքրությունների ու չաՀերի ղարդացումը, Հեւնաւես՝ էթնիկական ւարբեր Հավաքականությունների մերձեցմանը չէր նւասւում: ինչւես ւեսնում ենք, Թուրքիայի ժողովուրդները միացած չէին ո՛չ ւնւեսաւես, ո՛չ ւաւմական ավանդույթներով, ո՛չ Հոդեկան կերւվածքով ու մչակույթով, ո՛չ կենցաղով ու սովորություններով, ո՛չ էլ ընդՀանուր իդեալներով ու չաՀերով: իսկ առանց դրանց՝ որնէ սաՀմանադրական ւեւություն չէր կարող դոյություն ունենալ: Երիւթուրքերը քաջ դիւակցում էին դա ն այդ ւաւճառով չւաւում էին. չէին սւասում երկրի ւնւեսության մեջ էվոլյու864

ցիոն ղարդացման դործընթացների Հեւնանքներին ն ուղում էին միասնական թուրք աղդի սւեղծումն սկսել անՀեւաձդելիորեն՝ «Հենց ա՛յժմ», «Հենց այսօ՛ր»: Թուրքերենի ւարածումը ն այլաղդիներին թուրքացնելու դործը Հեչւացնելու նւաւակով վայրադ Հալածանք սկսվեց կայսրության մյուս ժողովուրդների լեղուների դեմ: Առնւրական դրասենյակների, խանութների, Հյուրանոցների ն Հասարակական մյուս Հասւաւությունների վրայից Հանվում էին այլալեղու ցուցանակները: Քաղաքային իչխանությունները մեկ-երկու օրում ջարդեցին Սւամբուլի ւողոցների ֆրանսերեն ցուցանակները ն դրանք ւոխարինեցին թուրքերեն ցուցանակներով: Ամենուրեք լսվում էր «թյուրքջե՛ յաղմալը»՝ «թուրքերե՛ն ւեւք է դրել» սւառնալից ւաՀանջը: Սւամբուլի, իղմիրի ն այլ վայրերի Հայ առնւրականները, աՀաբեկված այդ սւառնալիքներից, իրենց խանութների ճակաւներից Հանեցին բոլոր Հայաւառ ցուցանակները: կայսրության մեջ ամենուրեք սարսաւի մթնոլորւ էր: Քրիսւոնյաները, արաբները ն Հրեաները ամենօրյա սւառնալիքների ւարաւի ւակ, նվասւացած ու աՀաբեկված, թուրքերի ղանդվածային նոր խժդժություններին էին սւասում: Այլաղդիների ձուլման քաղաքականությունը առաջ բերեց ոչ-թուրք աղդերի բացաՀայւ դժդոՀությունը1: Դա ղուդադիւեց ւարբեր ւաւճառներով թուրք Հասարակության խավերի մու առաջացած դժդոՀությանը: Մասնավորաւես, իթթիՀադի վարած ւնւեսական քաղաքականությունից ւրւնջում էին նույնիսկ թուրք առնւրա-արդյունաբերական բուրժուաղիայի որոչ չրջաններ: ՀակաիթթիՀադական քաղաքական ընդդիմություն էր ասւիճանաբար ձնավորվում: 1909 թ. կաղմակերւվեցին «Աղաւականների» («ԱՀրար») ն 1910 թ. «Ժողովրդական» («ԱՀրար ֆըռկասի») կուսակցությունները: Ասւարեղ եկան իթթիՀադին ներՀակ քաղաքական ուրիչ կաղմակերւություններ նս: Այդ բոլոր ընդդիմադիր ուժերը մի քանի ամիս Հե1 Տե՛ս Աւօմ, Սսմանեան կայսրութեան անկման ւաւմութիւնը. Երիւասարդ թուրքերու վերանորոդուող դւրոցը, կ. Պոլիս, 1913, էջ 80:

ւո միավորվեցին ու սւեղծեցին «Աղաւություն ն Համաձայնություն» («Հյուրրիեթ վե իթթիլաֆ») կուսակցությունը: Վերջինս Հռչակեց մի չարք բուրժուադեմոկրաւական սկղբունքներ, այդ թվում նան կայսրության ոչ-թուրք ժողովուրդներին որոչ ինքնուրույնություն ւալու սկղբունքը1: իթթիլաֆը բուռն դործունեություն ծավալեց իչխանությունը դրավելու Համար: իթթիՀադի վարած աղդային քաղաքականության դեմ կայսրության այլաղդիների խոր դժդոՀությունները մի չարք ւեղերում ասւիճանաբար վերաճեցին ղինված ընդՀարումների: Հասկանալով, որ ոչ-թուրք ժողովուրդները երբեք կամավոր չեն Հրաժարվի իրենց աղդային ինքնությունից, երիւթուրքերը ամենաղանաղան ւաւժամիջոցների, նույնիսկ ղինված ուժի ձեռնարկեցին: Սւարերկրյա խորՀրդաւուների մասնակցությամբ մչակված ծրադրով 1908 թ. վերջերին ամբողջ կայսրության ւարածքը բաժանվեց ռաղմական դուիների (Սալոնիկի, իղմիրի, Դամասկոսի, Հալեւի, Երղնկայի [էրղինջանի], Բեյրութի), որոնք ուղղակի Բարձր Դռանն էին ենթարկվում : Ամեն մի դուու ղեկավար նչանակվեց թուրք բարձրասւիճան ռաղմական դործիչներից մեկը: Այդւիսով՝ իթթիՀադը կայսրության ոչ-թուրք ժողովուրդների աղաւադրական չարժման ռաղմական ճնչման կուռ Համակարդ սւեղծեց: Երիւթուրքերը դաժան ճնչման էին ենթարկում Մակեդոնիան: Սսմանյան խորՀրդարանի 1909 թ. նիսւերից մեկում անցկացրին Ռումելիի վիլայեթում «քրիսւոնյաների կողմից բռնությունների դադարեցման» մասին օրենքը, որը նախաւեսում էր դաժան ւաւժամիջոցներ մակեդոնացիների ամենաւոքր իսկ ըմբոսւության դեմ2: Երիւթուրքերը միաժամանակ սկսեցին ւակել Մակեդոնիայի աղդային կաղմակերւությունները, ա1

Տե՛ս Աղաւ Ս. Համբարյան, Երիւթուրքերի աղդային ու Հողային քաղաքականությունը ն աղաւադրական չարժումները Արնմւյան Հայասւանում (1908-1914), Երնան, 1979, էջ 17: Տե՛ս В. А. Гурко-Кряжин, История революции в Турции, с. 67.

կումբները, թերթերը, կանխարդելում էին այնւեղի բաղմաղդ քրիսւոնյա ժողովուրդների աղդային ինքնադիւակցության աճի որնէ Հնարավորություն: Ավսւրո-Հունդարիայի նվաճած Բոսնիայից ու Հերցեդովինայից ներդաղթած մուսուլմաններին երիւթուրքերը ւարաբնակեցնում էին երկրի այն չրջաններում, որւեղ մուսուլմանների թիվը չաւ քիչ էր: Պարբերաբար անցկացվում էին Մակեդոնիայի բուն բնակչության ղորակոչներ, որոնց նւաւակն էր չեղոքացնել «վւանդավոր» աղդային ւարրերին՝ թուրքական լծից երկրի աղաւադրման կողմնակիցներին: Միաժամանակ քրիսւոնյա բնակիչների ղինաթաւման ամենաւարբեր միջոցառումներ էին ձեռնարկվում: Դրանից բացի, երիւթուրքերը Համալրում ու ղինում էին ղոււ թուրքերից կաղմված արադ արձադանքման Հաւուկ ջոկաւներ՝ դրանք դործածելով Մակեդոնիայի ժողովրդի աղաւադրական չարժման դեմ: Թե այդ երկրի քրիսւոնյաների ղինաթաւման ւաւրվակով թուրքերն ինչւիսի դաժանություններ էին դործում, այդ մասին վկայում էին օւարերկրացի ականաւեսները, որոնք ղայրույթով չեչւում էին, որ երիւթուրքական վարչակարդն իր անւանելի բռնություններով դերաղանցում է աբդուլՀամիդյան բռնակալությանը1: Աղդային կյանքով աւրելու մակեդոնացիների իրավունքի Հարցը իթթիՀադը ւասւորեն լուծում էր Հեւնյալ սկղբունքով. «Զկա ոչ մի «Մակեդոնական Հարց», ինչւես ն չկա Մակեդոնիա կոչվածը, որը Եվրուական Թուրքիայի մի վիլայեթն է լոկ2: Երիւթուրքերը քիչ ջանքեր չթաւեցին թուրքացման քաղաքականությունն Ալբանիայում վարելիս3: Նրանք ոչնչացրին Հարկերի չաւերը սաՀմանելու մասին սուլթանների՝ ալբանացիներին ւված իրավունքները ն ղորակոչման արւոնությունները,

Տե՛ս H. Ch. Woods, The Cradle of the War. The Near East and Pan-Germanism, London, 1918, p. 18. В. А. Гурко-Кряжин, Политические группировки в Турции, с. 46-47. Ալբանիայում երիւթուրքերի քաղաքականության մասին ւե՛ս И. Г. Сенкевич, Освободительное движение албанского народа в 1905-1912 гг., Москва, 1959.

արդելում էին քաղաքական կաղմակերւությունների դործունեությունը, ամենուրեք արմաւավորում էին թուրքերենը: Դաժան Հալածանքներն ու սւառնալիքները Հանդեցրին ալբանացիների ղանդվածային ւախուսւին Զեռնոդորիա: Այս ամենը ժողովրդին մղեց Հղոր դիմադրության, որը մեծ ծավալ սւացավ Հաւկաւես այն բանից Հեւո, երբ երիւթուրքական կոմիւեն ալբանացիներին չթույլաւրեց դործածել լաւինական այբուբենը, ինչւես նան արդելեց դւրոցներում խոսել ալբաներեն1: Երկրում ծայր առավ լայնաւարած դժդոՀություն, որը դնալով վերածվելու էր Հղոր աւսւամբության: 1909 թ. ամռանից սկսած Ալբանիան անընդմեջ ընդվղումների բեմաՀարթակ դարձավ: Այդ ելույթները ճնչելու Համար 1910 թ. մարւին Բարձր Դուռն այնւեղ ուղարկեց Զավիդ ւաչայի արչավախումբը2: Միաժամանակ, «իսլամի ւաչււանության Համար» երիւթուրքերը ղինեցին չորս Հաղար ւեղացի մուսուլմանի: Աւրիլի վերջին Ալբանիայում կար մու 50 Հաղար կառավարական ղորք՝ ղսւելու Համար «օրինաղանցներին»: 1910 թ. վերջերին Ալբանիայում աւսւամբության նոր ալիք բարձրացավ, որն սւացավ «Մալիսորյան Հեղաւոխություն» անվանումը (որին կանդրադառնանք դրքի Հեւադա էջերում): Դա ճնչելու Համար ուղարկվեց Թուրդութ ւաչայի բաղմաքանակ ւաւժիչ արչավախումբը3: Երիւթուրքերը դաժանորեն Հալածում էին նան Սսմանյան կայսրության Հույն բնակչությանը՝ ւաւրվակ բռնելով կրեւեի՝ Հունասւանին միանալու ձդւումը՝ վերջինիս սւառնալով ւաւերաղմով: Աթենքը սւիւված էր Հայւարարել, թե ինքը որնէ Հեւաքրքրություն չունի կղղու նկաւմամբ՝ Հույս ունենալով մեղմացնել թուրքերի ղայրույթը կայսրության Հույների Հանդեւ: Զնայած դրան, թուրքական իչխանությունները ուժեղացնում էին ճնչումները Մակեդոնիայի, Թրակիայի, Եդեական ծովի կղղիների Հույն բնակչության նկաւմամբ: 1910 թ. մայիսին Տե՛ս «ՊաՀակ», ‹ 43, 7 դեկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս Андрей Николаевич Мандельштам, Младотурецкая держава, Москва, 1915, с. 21-23. Տե՛ս նույն ւեղում:

«Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեն որոչում ընդունեց բոյկուել Հունական աւրանքները. քննարկվում էր նան Սսմանյան կայսրության ւարածքից Հույների վւարման Հարցը: Նոր ռեժիմի Հենց առաջին օրերին երիւթուրքերը մի քանի խոսւումներ էին ւվել արաբական ցեղերի առաջնորդներին, բայց իրենց իչխանությունն ամրաւնդելուց Հեւո Հրաժարվել էին դրանցից: Արաբների բոլոր Հույսերն ի դերն էին ելել, քանի որ իրենց աղդային իղձերի իրականացման ճանաւարՀին նախկինից ավելի անՀաղթաՀարելի խոչընդուների էին Հանդիւել: Նրանց էլ էր Հասել թուրքիղմի արՀավիրքը: Հւարւ իրենց մչակույթով, լեղվով, Հին ու Հարուսւ դրականությամբ, ւաւմական անցյալով, կրթված արաբները, Հաւկաւես աչքաբաց երիւասարդները չաւ ղայրացած էին, որ թուրքերն իրենց լեղուն ու խղճուկ մչակույթը ւորձում են ւաթաթել արաբ ժողովրդին: Նրանք չէին Հաչւվում այն ւասւի Հեւ, որ կառավարությունն իրենց երկրներում մեկը մյուսի Հեւնից բացում էր ուսուցումը թուրքերենով ւանող ուսումնարաններ: Արաբ ղանդվածներին դրդռում էր նան այն Հանդամանքը, որ երիւթուրքերը մեծ թե ւոքր բոլոր ւաչւոնները Հանձնում էին ղւարյուն թուրքերին, որոնք ո՛չ արաբերեն դիւեին ն ո՛չ էլ ծանոթ էին ւեղական կացությանը: Այս ւայմաններում արաբները Հարցը կւրուկ էին դնում. «Նրանք ւաՀանջում էին որ արաբերէնը իրենց երկրի ւաչւօնական լեղուն լինի. մինչեւ անդամ յանդդնեցին ւաՀանջել որ ւարլամէնւի մէջ արաբ երեսւոխանները արաբերէն ճառեն»1: Հարկերի անչեղ դանձումը, թուրքական բանակի Համար ղինվորներ ւաՀանջելը ն այլ քայլեր վերջաւես ուքի Հանեցին արաբ ժողովրդին: Արաբական ցեղերը Համողվեցին, որ նույնիսկ իրենց կիսանկախությանը իրական վւանդ է սւառնում: Այդ ամեն ւաւճառներից առաջացած Համողումները դնալով վերածվեցին խռովությունների, որոնք, ի վերջո, բռնեցին արաբական նաՀանդների մեծ մասը:

Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի ւաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), էջ 66:

1910 թ. վերջերից թուրքական ղորքերը կռիվներ սկսեցին այս կամ այն արաբական աւսւամբ ցեղի դեմ: Միջադեւքի Բասրայի վիլայեթում բեդուին ցեղերը նույն թվի դեկւեմբերին թուրքական մի մեծ ղորաբաժին ջարդեցին: Բաղդադի թուրք վալին Հաղիվ էր ղսւում Հուղված ցեղերի աւսւամբությունը: Քաջամարւիկ դրուղների աւսւամբության ճնչումը Հսկայական ջանք ու եռանդ ւաՀանջեց թուրքերից: Բայց դրուղները դեռ խաղաղեցված չէին ն թուրքերը սւիւված էին 40.000-անոց ղորք ւաՀել Լիբանանում: Նույնւիսի ղորեղ ղորամասի ներկայությունը արաբական ցեղերին չխանդարեց 1910 թ. դեկւեմբերին դրավել ն ավերել կարակ քաղաքը (ներկայի Հորդանանի ւարածքում): 1910 թ. դեկւեմբերին մեծ խռովություններ ծադեցին Հիջաղում, ուր աւսւամբները 150 վերսւի վրա քանդեցին Դամասկոս-Հիջաղ կառուցվող երկաթուղին: Վերջաւես, չարունակվում էր իմամ ՅաՀիայի 1905 թ. բարձրացրած աւսւամբությունը Եմենում: Այսւեղ արդեն քանի ւարի թուրքերն արյունաՀեղ կռիվներ էին մղում ւեղական արաբական ւաւերաղմիկ ցեղերի դեմ: 1909 թ. կեսերին ներքին դործերի նախարար նչանակված Թալեաթ ւաչան ւաՀանջեց ամենաեռանդուն դործողություններով «Հանդսւություն Հասւաւել» Եմենում: Մինչն 1910 թ. նոյեմբեր ամիսը երիւթուրքերն իղղեթ ւաչայի Հրամանաւարությամբ այնւեղ կենւրոնացրել էին չուրջ 80 Հեւնակային դումարւակից կաղմած արչավախումբ՝ չՀաչված Հեծելաղորն ու Հրեւանին: Ցանկանալով մեկընդմիչւ վերջ ւալ եմենյան աւսւամբությանը՝ երիւթուրքերը մարչալ Աբդուլլա ւաչայի Հրամանաւարությամբ այնւեղ ուղարկեցին նս 34 դումարւակից բաղկացած նոր արչավախումբ՝ Համալրելու Համար եղած ուժերը: Ամբողջ երկրով մեկ սւեղծվեցին ոսւիկանական ն ժանդարմական ւաՀակակեւեր: Բայց այդ բոլոր ժողովուրդների թվում երիւթուրքերը Հաւկաւես բացառիկ դաժանություն էին դրսնորում կայսրության Հայ բնակչության նկաւմամբ: Քանի որ իթթիՀադի Համադումարներում արդեն որոչվել էր Հայության ճակաւադիրը,

այն է արյունալի ՀաչվեՀարդար ւեսնել նրա Հեւ ն ւեր դառնալ նրա Հաղարամյակների Հայրենիքին, երիւթուրք ւարադլուխները դեռ որքան կարողանում դաղւնի էին ւաՀում իրենց մարդաւյաց ծրադիրը, միաժամանակ առիթը բաց չէին թողնում քնեցնելու Հայ ժողովրդին: ՎաՀան Փաւաղյանը վկայում է, որ Թալեաթը Հայ դործիչներին ասել էր. «Դուք չաւ առաջ դացած էք, ճանը՛մ, քիչ մը ւէւք է որ կանդ առնէք, մինչեւ որ թիւրքերն ալ Հասնին ձեղի, այն աւեն միասին կրնանք քայլել, աւա թէ ոչ, մենք ւիւի կախուինք ձեր ւէչերէն եւ թոյլ չւիւի ւանք, որ աւելի առաջ երթաք...»1: Հայ դործիչը նկաւել էր, որ կաւակով ասված այդ խոսքերից «խիսւ արիւն կը Հուէր...»2: Աւա՝ «Ամէնքս կը ղդայինք այս խօսքերու[ն] բուն իմասւը: Անոնք (երիւթուրքերը:- Հ. Ս.) եւս կը ղդային, որ մենք ալ մեր դլխուն ճարը ւնւրելով ենք ղբաղած...»3:

ՔՐԴԵՐի ՆՈՐ ԽԺԴԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Քրդությունն առաջվա ւես ւաւուՀաս էր Հայասւանի Հայ բնակչության դլխին: Նա ջրաղացքարերի ւես կախված էր դեթ ֆիղիկական աւաՀովության ձդւող Հայության ուքերից ու ձեռքերից: Հայ դյուղացիությունը ւրծում չուներ նրանից. դնալով է՛լ ավելի էր բորբոքվում Հայերի նկաւմամբ նրա թչնամանքը, որի դլխավոր ւաւճառը մնում էր նախկինը. քրդերը երկյուղում էին, որ Հանդամանքների բերումով Հայերի Համար աւադայում կարող է սւեղծվել այնւիսի բարենւասւ վիճակ (Բարձր Դռան վրա եվրուական ւերությունների ճնչում, երիւթուրքական կառավարության ւաւալում ն այլն), երբ դաւական կարդով Հնարավորություն կունենան բարձրացնելու իրեն«Վէմ», ‹ 1, սեււեմբեր-Հոկւեմբեր, 1933, էջ 91: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

ցից ղավթած Հողերը վերադարձնելու Հարցը1: Եթե քրդերը Հայերի խորՀուրդներին ականջալուր չէին դեռ այն ժամանակ, երբ վերջիններս ղենք ունեին, աւա այժմ, երբ Հայերը ղինաթաւ ու անւաչււան էին, Հայերից եկած ամեն խորՀուրդ կամ խնդրանք որնէ նչանակություն չուներ նրանց Համար: Արդեն առիթ ենք ունեցել ասելու, որ քրդերի Համար ամենամեծ Հւարւությունը մարդ սւանելու ընթացքում ցույց ւված Հանդդնությունն էր: Ավաղակությունը քրդի կյանքի կերւն էր: Բացառություն էին կաղմում միայն խեղճերը, ւկարները ն Հաչմանդամները: Աւոմը (Հարություն ՇաՀրիկյան) այսւես էր նկարադրել երնույթը. «Քրդերի մէջ աւաղակային դրութիւնը իբրեւ բնական վիճակ կաղմուած ըլլալը չա՛ւ դիւրաւ կը Հասկցուի: Տղայութեան եւ ւաւանեկութեան Հասակին մէջ ոեւէ մւաւոր ու բարոյական կրթութենէ ղուրկ մնալու ւոխարէն՝ բաղմաթիւ վաւ օրինակներ ւեսնելով առնական ւարիքին Հասնող երիւասարդներուն Համար՝ ղէնք ու ւամւչւակ[ալ]ներով ղարդարուիլը, աւաղակութեան ելնելը միակ ւառքն ու ւաւիւն է: Անոնց Համար ղարդարանքը աւաղակային ղդեսւն է, ամենամեծ յաջողակութիւնը՝ մարդ սւաննելու մէջ ցոյց ւուած յանդդնութիւնը. ուսւի, քիւրւերը ի Հարկին բոլորն ալ աւաղակներ են: Հանդիսւ մնացողները միայն անոնք են, որոնք «ով որ խեղճ է՝ թոյլ է»ի ներկայացուցիչներն են: Քիւրւերը ծուլութեան ն անաչխաւութեան մէջ անօրինակ են: Զեն աչխաւիր եւ աչխաւիլ չեն ուղեր»2: Քրդական Հրոսակախմբերը նախկինի ւես չրջում էին ղինավառ, ճանաւարՀներին թալանում ճամւորդներին, քչումւանում Հայերի Հուերն ու նախիրը, մւնելով Հայկական դյուղերը՝ անւաւիժ կողոււում էին ամեն ինչ, սւանություններ Տե՛ս «Հովիւ», ‹ 42, 28 Հոկւեմբերի 1912 թ.: Աւոմ, Պեւական վերանորոդութիւնն ու Հողային Հարցը, կ. Պոլիս, 1910, էջ 11:

կաւարում1: Այդ ամենը սովորական բաներ էին ԹուրքաՀայասւանի բոլոր խուլ, աչխարՀից կւրված անկյուններում, ուր Հայերն իրենց կյանքը քարչ էին ւալիս «ոչխարի Համբերութեամբ»2: Միր-ՄՀեի անունը չէր իջնում Հայկական մամուլի էջերից: Շաւախի ն Նորդուղի այդ ւաւիժ-ւաւուՀասն իր սանձարձակություններով ն անղուսւ դաղանություններով Հայւնի էր դեռ Հին ռեժիմի օրոք: իր ղինված մարդկանցով նա մի օր Հայւնվում էր Պարսկասւանում, մյուս օրը՝ Հայոց Ձորի դաչւերում ն Մոկաց լեռներում: Ոչ ւակաս ավերներ էին դործում նրա Հորեղբայր Շաքիրը, Ռղան, Ռաչիդը, Քոռ Հուսեյնը: Այդ Հինդ բեկերը Հայերի կյանքը ուղղակի անւանելի էին դարձրել3: ԱՀա՛ Խիղան, կարկառ, Սւարկերւ դավառները, որւեղ Հայ բնակչությունը ւանջվում էր Հայւնի բարբարոս չեյխ Սեիդ Ալիի ձեռքին: Հնուց բնակություն Հասւաւելով Խիղանի դաչւում, նա սրի ղորությամբ ւիրել էր ընդարձակ Հողերի, Հայ դյուղացիներից խլել նույնիսկ ւնամերձ այդիները: Շեյխը միջնադարյան ավաւաւեւի կաւարելաւիւ էր, որի բռնության ւակ աւրում էր այդ դավառների անլեղու ժողովուրդը՝ իբրն վասալ ու ճորւ: «Հորիղոնը» վկայում էր. «ինքը՝ չէյխը, ինչ խօսք, ներկայանում է իբրեւ «սուրբ» ու «արդար» եւ երեւի իր այդ բացառիկ չնորՀքների Համար է, որ [իր աւարանքից] դուրս դալիս բաղմած է լինում մարդկանց ուսերի վրայ, իսկ ամբոխը նրան դիմաւորում է ծնկաչոք, Համբուրելով նրա քղանցքները: Այդւես էր առաջ, այդւես է եւ այժմ»4: Քրդերի ոճիրները վերջ չունեին Բիթլիսի վիլայեթում: Տեղական իչխանություններն ուղղակի խրախուսում էին ավաղակախմբերին: Վալի ԹաՀիր ւաչան որնէ ւորձ չէր անում սան1

Քրդերի կաւարած չթուլացող ՀարսւաՀարումների, կողուոււների ն սւանությունների մասին ւե՛ս «Աչխաւանք» (Վան), ‹ 18, 29 մայիսի 1911 թ.: Տե՛ս Հորիղոն», ‹ 192, 1 սեււեմբերի 1910 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

ձաՀարելու քուրդ ավաւաւեւ ՀարսւաՀարիչներին, ւոխարենը Հալածում էր բողոքի նույնիսկ աննչան ձայն Հանող Հայերին1: Անօրինակ Հալածանքների էր ենթարկվում Մուչի ն իր դաչւի Հայությունը: Քրդերի ղինված ասւաւակախմբերն անարդել ւիրել էին ասւարեղին ն սոսկումներ էին դործում: Մուչից «Հորիղոնին» դրում էին, թե բանն այնւեղ է Հասել, որ ւեղի Հայ Հեղաւոխականները մի թռուցիկ են ւարածել, ուր ասվում է, որ եթե իչխանությունները չարունակեն ւաչււանել քրդական լայնածավալ խժդժությունները, աւա Հայերին միայն մի ելք է մնում՝ ղենք վերցնել ն լեռները բարձրանալ2: ԹուրքաՀայ ժողովրդի անադորույն վիճակը բարեւոխվելու միւում չուներ: Քրդերի ոճրադործությունների մասին ամեն օր ԹուրքաՀայասւանի դավառներից մայրաքաղաք էին Հասնում նոր, սարսաւելի լուրեր: Հայերն անթիվ Հեռադրեր էին ուղարկում կառավարություն՝ աղաչելով արՀավիրքի առաջն առնել: Զդալով, որ իրենց դլխին մեծ ւորձանք է կախված, այն է՝ Շաւախի ն Նորդուղի վերոնչյալ Հինդ քուրդ բեկերը նախաւաւրասւվում են լիովին բնաջնջել իրենց, այդ դավառների Հայերը 1910 թ. վերջավորությանը մեկը մյուսի Հեւնից բաղմաթիվ Հեռադրեր Հղեցին մեծ վեղիրին, սենաւի ն ւաւդամավորական ժողովի նախադաՀներին ու անդամներին՝ խնդրելով այդ բեկերին վարչական կարդով Հեռացնել այլ չրջաններ, քանի որ նրանք չուրջ 300 Հոդու արդեն սւանել են ն նախաւաւրասւվում են է՛լ ավելի մեծ ոճրադործություններ կաւարել: «իսկ կողուոււներն անՀաչիւ են. մենք կաչխաւինք, անոնք կը վայելեն»3,- դրում էին նրանք: «Անաւոլիայում Հայերին ինչո՞ւ են կուորում, ինչո՞վ կարող էին Հայերը թիւրքերի ու քիւրդերի բարկութիւնը չարժել, նամանաւանդ մի այնւիսի ժամանակ, երբ նրանք ւէւք է,

«Հորիղոն», ‹ 130, 16 Հունիսի 1910 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 135, 23 Հունիսի 1910 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 192, 12 սեււեմբերի 1910 թ.:

աւելի քան երբեւիցէ Համերաչխ կեանքով աւրեն»,- միամւորեն Հարցնում էր Թիֆլիսում Հրաւարակվող «Մամուլը»1, բայց ւաւասխան չէր դւնում, չնայած դրա ւաւճառները մակերեսի վրա էին: իսկ կառավարությունը մի ւարօրինակ դիրք էր բռնել՝ ասելով, թե խժդուժ ցեղի դաղանությունները Հայերը կարող են ջլաւել միայն Համբերությամբ ու ներողամւությամբ: իչխանությունները Հայերի արդարացի ւաՀանջներին դոՀացում չէին ւալիս ու այլնս Հույս էլ չկար, թե կւան: Միայն մի անդամ, 1910 թ. Հոկւեմբերին կ. Պոլսի կառավարությունն իր ւեղի իչխանությանը Հանձնարարեց քննել Հռչակավոր ոճրադործ չեյխ Սեիդ Ալիի դեմ սւացված բողոքները: «Քննությունից» Հեւո չեյխը «ւաւասխանաւվության կանչվեց», բայց մի քանի Հարյուր ոսկի կաչառք ւալուց Հեւո աղաւ արձակվեց այն ւաւճառաբանությամբ, թե «բաւարար ւասւեր չկան»2: Քրդերին ցույց ւված ծայրաՀեղ մեղմ ու նրբանուչ վերաբերմունքն է՛լ ավելի էր քաջալերում նրանց3: ՍաՀմանադրական ռամկավար նչանավոր դործիչ Լնոն Մկրւիչյանը Հարց էր ւալիս. «Եթէ քրւաբնակ դաւառներու մէջ կառավարութիւնը կամենար կաղմակերւել ոսւիկանութիւն՝ արդեօք քիւրւերը ւիւի կրնայի՞ն սանձարձակ կերւով Հայ դիւղացիները այսքան երկար ւարիներէ ի վեր ՀարսւաՀարել ու կողոււել»4: կառավարությանն անդադար դիմումներ էին ներկայացնում նան Հայոց ւաւրիարքարանը, Դաչնակցության կ. Պոլսի Պաւասխանաւու մարմինը, Հայկական մյուս կուսակցությունների ղեկավար մարմինները, անՀաւ դործիչներ ն խնդրում էին կւրուկ միջոցներ ձեռնարկել Հայաբնակ նաՀանդներում քրդերի «Մամուլ», ‹ 7, 12 դեկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն» ‹ 192, 1 սեււեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս ՎաՀան Ա. Բայբուրդյան, Հայ-քրդական Հարաբերությունները Սսմանյան կայսրությունում ՃIՃ դարում ն ՃՃ դարի սկղբին, Երնան, 1989, էջ 268-269: «Դաչինք», ‹ 262, 17 (30) Հունիսի 1910 թ.:

վրդովեցուցիչ խժդժությունների դեմ: ՎաՀան Փաւաղյանի վկայությամբ՝ այդ Հարցում Դաչնակցությունը սկղբունքային դիրքում էր: «Դիմեցինք այն աւենուան նախարարաւեւ Ֆէրիւ ւաչային՝ առաջարկելով քննիչ մարմին մը ղրկել ւեղին վրայ սւուդելու բողոքները, ՀարսւաՀարութիւնները, Հողային յաւչւակութիւնները եւ այլն: Ֆէրիւ ւաչան ընդունելով մեր առաջարկը՝ Համաւաւասխան օրինադիծ մը ղրկած էր խորՀըրդարան: Սրինադիծի վերնադիրն իսկ աՀադին աղմուկ յարուց քիւրւ եւ թիւրք մոլեռանդ երեսւոխաններու կողմէ. ւեղերնէն ցաւկեցին եւ սկսան ւոռչւալ, թէ՝ երկրի[ն] մէջ խաղաղութիւն կը ւիրէ, թէ՝ ժողովուրդները եղբօր ւէս կ’աւրին, թէ՝ չինծու լուրեր են եւ թէ՝ խռովարար ւարրերու կսղմէ ւարածուած «ֆէսաւներ» են, թէ՝ քննիչ մարմնի երթալով, ւիւի սրուին աղդամիջեան յարաբերութիւնները: ՈրովՀեւեւ այդ բոլոր չարիքներու Հեղինակները քիւրւ ւէկերը իրենք իսկ էին, ի Հարկէ ւիւի բողոքէին: Ֆէրիւ ւաչան ընկրկեց[աւ] եւ անոնց միացած իսլամ երեսւոխաններէ վախնալով՝ եւ առաւ օրինադիծը...»1: իսկ ւաւդամավորական ժողովի Հայ անդամները որնէ բան անելու ի վիճակի չէին, քանի որ նրանց բանի ւեղ դնող չկար: Հայկական նաՀանդներում կաւարվող դեւքերն այլնս չէին Հեւաքրքրում ո՛չ կառավարությանը ն ո՛չ էլ խորՀրդարանին: Պաւդամավոր Վարդդեսը խորՀրդարանում ելույթ ունենալով ներկայացրել էր ԹուրքաՀայասւանում Հայության կրած սարսաւները քրդերի ն թուրքերի ձեռքից ու այդ առթիվ ղայրալից բողոք Հայւնել: ի ւաւասխան այդ ելույթի, մեծ վեղիր իբրաՀիմ Հակկը ւաչան ասել էր. «Վարդդէս էֆենւի՛, աւոնք սովորական ւաւաՀական սւանութիւններ են որոնք Եւրուայի մէջ ալ կը ւաւաՀին»2: «Աչխաւանք» թերթն այս մասին դրում էր. «... Զենք

ՎաՀան Փաւաղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, Պէյրութ, 1952, էջ 154: «Աչխաւանք», ‹ 19, 5 Հունիսի 1911 թ.:

Հասկնար թէ ինչւէս յայւնի աւաղակախմբերու կաւարած կամ Հողային վէճէն առաջացած սւանութիւնները կարող են Համարւիլ ւաւաՀական եւ սովորական սւանութիւններ. չենք Հասկնար մանաւանդ թէ ինչո՞ւ այլ ւաւաՀական եւ սովորական սւանութիւններու ենթարկւողները միչւ ւէւք է լինեն Հայերը եւ ո՛չ մի անդամ թիւրքերը կամ քիւրւերը»1: Թերթը նչում էր, որ միայն Բարեկենդանի օրերին քրդերը 400 Հայ են սւանել2: «Արադած» (Նյու Յորք) թերթի խմբադիր Լնոն Լարենցը ցավով արձանադրում էր, որ կառավարությունը ն խորՀրդարանը ոչ միայն անւարբեր Հանդիսաւես են «Հայկական դաւառներու մէջ յաւերժացող սւանութեանց, առեւանդմանց եւ յաւչւակութեանց», այլն ծաղրում են այդ մասին բարձրաձայնող Հայ դործիչներին3: Ավելին, խորՀրդարանում թուրք ն քուրդ ւաւդամավորներն այլնս չէին Հանդուրժում, երբ Հայ ւաւդամավորներն արւասանում էին «Հայասւան» բառը, «մինչ Քիւրւիսթան, Ալբանիա, Մակեդոնիա, Արաբիա բառերը, այնքան յաճախ կը յեղյեղուին նոյն խորՀրդարանի[ն] մէջ»4: Մոսկվայում լույս ւեսնող «Раннее Утро» թերթը մի ծավալուն Հոդված էր ււադրել ԹուրքաՀայասւանի ՀարսւաՀարվող Հայ բնակչության անւանելի ն ծանր վիճակի մասին: Հոդվածադիրը միաժամանակ ւախարակում էր աղդակիցների նկաւմամբ Հայոց աղդային վարչությունների, Հայկական կաղմակերւությունների դործելակերւը, Հայ Հարուսւների սառն ու անւարբեր վերաբերմունքը ն կոչ էր անում Համաւեղ դործել սւեղծված ծանրադույն վիճակից աղդը դուրս բերելու Համար: Պարբերականը Հաւկաւես չեչւը դնում էր այն բանի վրա, որ քրդերի կեղեքումներից ու դաղանություններից ՀուսաՀաւած Հայերը որնէ կողմից ւաչււանություն չդւնելով ն ւառաւե«Աչխաւանք», ‹ 19, 5 Հունիսի 1911 թ.: Նույն ւեղում: «Արադած», 12, 10 օդոսւոսի 1911 թ.: Նույն ւեղում:

լով սովից, դիմում են դավաւոխության, ն նեւվելով կաթոլիկ, ավեւարանական կամ օրթոդոքս եկեղեցիների դիրկը՝ ւորձում են թուրք-քրդական դաղանություններից ւաչււանություն դւնել օւարների մու: իր ասածները ռուսական թերթը դլխավորաւես Հիմնավորում էր կ. Պոլսի Հայկական թերթերի Հոդվածներով, որոնցից նա ընդարձակ քաղվածքներ էր կաւարում: ԱՀա՛ դրանցից մի քանիսը. «Բիւղանդիոնից»՝ «Պաւրիարքարանին Հայւնում են, որ 170 ւուն էնղիլից դիմել է ուր Հարկն է՝ կաթոլիկություն ընդունելու», «Արչալոյսից»՝ «Մարղվանից դանդաւվում են, որ կ. Պոլսի ւաւրիարքարանը իրենց դիմումներին ու խնդրանքներին որնէ ուչադրություն չի դարձնում, մինչդեռ ջիղվիւներն իրենց չաւ բան են խոսւանում» ն այլն: «Раннее Утро»-ն չեչւում էր, որ չաւ է նան իսլամն ընդունած Հայերի թիվը: Այդ ամենի ւաւճառն այն է, Համողված էր Հոդվածադիրը, որ Թուրքիան նորից դարձել է Հայերին Հերթական կուորածների ենթարկելու երիւթուրքական քաղաքականության կիրառման ասւարեղ1: Այնւեղ, ուր մաՀվան ու կյանքի խնդիր կա, այնւեղ ամբոխի մեջ չքանում են աղդության ն աղդային եկեղեցու դաղաւարները: Աղդությունը ն Հավաւը ւաչււանելուց առաջ նախ ւեւք է կարողանալ աւրել, ւաՀւանել ֆիղիկական դոյությունը: Բաղմաւասնյակ ւարիներ թուրքաՀայը մերթ քաղցած ու Հալածված, մերթ անարդված ու ղրկված՝ անՀամբեր սւասում էր այն նվիրական ժամին, երբ մի ւոքր չունչ առնելու Հնարավորություն կունենար, բայց այս անդամ էլ նրա սւասելիքները Հօդս ցնդեցին, եղրաՀանդում էր "Раннее Утро”-ն2:

Տե՛ս “Раннее Утро”, 8 сентября 1910 г. Տե՛ս նույն ւեղում:

ԵՂիՇԵ ԱՐՔ. ԴՈՒՐՅԱՆի ԵՐկՐՈՐԴ ՀՐԱԺԱՐԱկԱՆԸ

1910 թ. աչնանը ւոլսաՀայ աղդային իչխանությունները կրկին Հայւնվեցին ճդնաժամի առաջ: Նախքան ւաւրիարք դառնալը Եղիչե Դուրյանը ւաչւելի անուն էր, բայց ւաւրիարքական աթոռն ղբաղեցնելուց կարճ ժամանակ անց ւաւվաղրկվեց: Անկախ քաղաքականություն վարելու ն ինքնուրույն դործելու անկարող լինելով, նա Աղդային ժողովում Դաչնակցության խմբակցության ճնչմանը չկարողացավ դիմակայել: Ավելին, երբ Աղդային ժողովի Քաղաքական ժողովի աւենաւեւ դոկւ. Սիմոն Սեղբոսյանին դաչնակցականներից մեկը դաժան ծեծի էր ենթարկել, Դուրյան ւաւրիարքը Հրաժարվել էր արդարադաւությանը դիմել՝ բռնություն իրականացնողին ւաւժելու Համար: Պաւրիարքի Հեղինակաղրկման ւաւճառներից մեկն էլ Հայկական եկեղեցիները ակումբների վերածելու երնույթի Հեւ Հաչւվելն էր: կուսակցական Հավակնությունների կործանարար ձդւումները ն ւաւրիարքի թուլությունն ի վերջո Հանդեցրին անիչխանության ն աղդային դործերում կաղմալուծում առաջ բերեցին: Հրաժարականի խնդիրը լուրջ կերւարանք էր առնում: ինչւես լինում էր միչւ, Հայ Հասարակությունը ւաւրիարքի դործունեությանը թեր ն դեմ ծայրաՀեղ որակումներ էր ւալիս: «Բիւղանդիոնը» դւնում էր, որ Դուրյանը չւիւի Հեռանա ն ւեւք է դիմադրի Հայկական կոմիւեների ճնչմանը: «Արեւելքն» ընդՀակառակը, Դուրյանին մեղադրում էր, թե նա Հասարակության աչքում ծաղր ու ծանակի առարկա է դարձրել ւաւրիարքությունը, ուսւի ժամ առաջ ւեւք է թողնի աթոռը1: 1910 թ. Հոկւեմբերի 15-ին Աղդային ւաւդամավորական ԸնդՀանուր ժողովի աւենաւեւ Գաբրիել էֆ. Նորաւունկյանին Հրաժարական ներկայացրեց Աղդային կեդրոնական վարչությունը: Հրաժարադրում ւաւճառաբանված էր, որ աղդային

Տե՛ս «Արեւելք», ‹ 7435, 15 Հոկւեմբերի 1910 թ.:

վարչական ժողովների անդամներն իրենց ւաչւոնավարման ժամանակ ւարբերաբար ենթարկվում են որոչ ուժերի բիրւ Հարձակումներին: Վերջիններս նոր սերնդի մեջ սերմանում են անկարդաւաՀության ոդի, ընւրությունների ժամանակ ճնչում են քվեարկության աղաւությունը, դավառներում բռնարարքներ են կաւարում առաջնորդարանների ն ւեղական վարչությունների դեմ, որի ւաւճառով աղդային դավառական ւաչւոնյաներն անՀնարին են Համարում չարունակել իրենց աչխաւանքը1: ԱյնուՀեւն Հրաժարադրում նչվում էր, որ Հայոց Աղդային սաՀմանադրության Համաձայն, Աղդային կեդրոնական վարչության Հիմքը արդարության սկղբունքն է, իսկ նրա ուժը կայանում է «ձայնից բաղմութեան մէջ», որն «օրինաւորութեան սկղբունքն է»: Բայց քանի որ Աղդային վարչությունում «յարդանքի եւ բաղմութեան ձայնին ւեղ կը սկսի ւիրաւեւել անՀաւներու կամքն ու քմաՀաճոյքը բռնի միջոցներով», ուսւի Աղդային վարչությունը «չկարողանալով բնականաբար սւանձնել այսւիսի վիճակի մը ւաւասխանաււութիւնը..., Հարկ կը Համարի մաւուցանել իր Հրաժարականը եւ Պաւկառելի Ժողովիդ Հեղինակութեան եւ իմասւութեան կը թողու ւնօրինել դարմանն այս վիճակին»2: Աղդային կեդրոնական վարչության Հրաժարականը չարունակություն ունեցավ: Խոսւովանելով իր անկարողությունը ւաւրիարքական ւաչւոնի վրա, ուր դւնվում էր Հաղիվ 17 ամիս, Եղիչե արք. Դուրյանը 1910 թ. Հոկւեմբերի 22-ին Հրաժարական ներկայացրեց Աղդային ւաւդամավորական ԸնդՀանուր ժողովի աւենաւեւին ն կառավարությանը: Հրաժարադրում ւաւրիարքը Հասւաւում էր, որ իրեն չի Հաջողվել «ըսւ արժանւոյն» կաւարել իր ւարւականությունները, ուսւի ցավ ի սրւի խոսւովանում էր, որ 1) Հակառակ դործադրած ճիդերի «կարող չեղայ

«Արարաւ», ‹ 11, նոյեմբեր, 1910, էջ 1032-1033: Նույն ւեղում, էջ 1033-1034:

ւաչւօնական յարաբերութիւններով բաղմակարօւ Հայ ժողովրդեան ամենակենսական ւէւքերուն ու ւաՀանջումներուն դոՀացումն ւալ բաղձացուած չաւերով, 2) Բացարձակաւէս ամէն կուսակցութենէն վեր մնալով Հանդերձ, անկարող եղայ մեր աղդային ներքին կեանքը ակնյայւնի ւճացնող ընդդիմամարւ ոյժերը Հրաւիրել Հաչւ ու Համերաչխ դործակցութեան», 3) Միամւութիւն եմ ունեցեր, թե աղդային իչխանութիւնը միչւ կը դւնուի իր դիրքի բարձրութեան վրայ: կ’աղաչեմ ուրեմն, ւեարք երեսւոխանք, որ ընդունելով իմ Հրաժարականս՝ ղերծ կացուցանէք ղիս իմ վրայ դրուած այս ծանր լուծէն, ի սէր այն ժողովուրդին՝ որու Համար աղօթեր եմ միչւ»1: Միաժամանակ, Հրաժարականի թուղթ ներկայացրեց Աղդային ւաւդամավորական ԸնդՀանուր ժողովի Քաղաքական ժողովը: 1910 թ. Հոկւեմբերի 20-ին Աղդային ւաւդամավորական ԸնդՀանուր ժողովի աւենաւեւ Գաբրիել Նորաւունկյանին Հրաժարական ներկայացրեց Աղդային կենւրոնական վարչության աւենաւեւ բժիչկ Սիմոն Ս. Սեղբոսյանը: Նա էր, որ դավաղանով դաժան ծեծի էր ենթարկվել եկեղեցին դրավելու մոլեռանդությամբ ւարված դերասան Ենովք ՇաՀենի (Ենովք իբրանոսյան) կողմից ն ծանր վիճակում Հիվանդանոց ւեղաւոխվել: Այդ «անորակելի անարդանքը», դրել էր նա իր Հրաժարականի դիմումում, «ղիս վայրկեան մը ւարին մինչեւ մաՀուան դուռը»: Այդ ամոթալի դեւքից Հեւո 1910 թ. Հուլիսի 26-ին Աղդային ւաւդամավորական ԸնդՀանուր ժողովի 16 անդամներ դրավոր Հարցաւնդում էին արել Ս. Սեղբոսյանին ն ւաՀանջել ւաւաՀածի մասին Հանդամանորեն դրավոր ւաւասխանել իրենց: Վերջինս ւաւդամավորների այդ խմբին ներկայացրել էր «Բացաւրական դիր» ն բաղմաթիվ օրինակներով ցույց ւվել, թե ինչւիսի չարիք է «բաց ու դոցի» կաւակերդությունը ՀամաՀայկական իմասւով: Դրա արդյունքն այն է, դրել էր նա, որ

«Արարաւ», ‹ 11, նոյեմբեր, 1910, էջ 1031-1032:

«այժմ չէղոք աղդայինք քիչ մնացած են եւ ւաճկաՀայք երկու դլխաւոր մասերու են բաժնուած»1: «Աղդային իչխանութիւնները քանդելու դաղաւարը չեմ կրնար ըմբռնել, որոյ Համար կը ճդնի ւոքրամասնութիւնը»2: Հոկւեմբերի 20-ի Հրաժարականի իր դիմումին Սեղբոսյանը կցել էր 16 ւաւդամավորների Հարցաւնդմանը ւված ւաւասխանը՝ «Բացաւրական դիրը»3: Աղդային ւաւդամավորական ԸնդՀանուր ժողովում նչված Հրաժարականների քննությունը ձդձդվեց, որովՀեւն ւաւդամավորների մեծ մասը երկյուղ ուներ, որ կուսակցականները ցույցեր կանեն ն կսւիւեն Համակերւվել իրենց ւաՀանջներին: Այդ էր ւաւճառը, որ Աղդային ժողովը Հարց Հարուցեց կառավարության առաջ՝ իր արւակարդ նիսւի ընթացքը Հսկողության ւակ առնելու Համար ոսւիկանական մի ջոկաւ ւրամադրել: Հոկւեմբերի 30-ին, Գրիդոր ԶոՀրաւի միջնորդությամբ Աղդային ժողովի «աղաւական» (կամ դաչնակցական) խմբակցության ն կենւրոնի (կամ ւաՀւանողական) խմբակցությունների" միջն ւեղի ունեցած Համաձայնությամբ որոչվել էր ընդունել «Արարաւ», ‹ 11, նոյեմբեր, 1910, էջ 1039: Նույն ւեղում, էջ 1044: «Արարաւ», ‹ 11, նոյեմբեր, 1910, էջ 1035-1046: " կ. Պոլսի Հայոց Աղդային ժողովի բավականին ընդարձակ սրաՀը բաժանված էր երեք մասի. ամենամեծ մասում երեսւոխաններն էին, մի նեղ մասը, որ առաջինից բաժանված էր վանդակաւաւով, Հաւկացված էր Հյուրերին ն մամուլի ներկայացուցիչներին, իսկ Հեւնամասը Հասարակության Համար էր: ԺողովասրաՀի վերին մասում դրված էր դիվանի սեղանը, որի առաջ նսւում էին աւենաւեւը՝ իր օդնականներով ն աւենադւիրը: Նրա դեմ-Հանդիման, այսինքն՝ սրաՀի վերջնամասում ւաւրիարքի դաՀն էր, իսկ դիվանի աջ ն ձախ կողմերին չարված էին երեսւոխանների աթոռները: «Աղաւական» (կամ «դաչնակցական») խմբակցության անդամները ւոքրամասնություն էին կաղմում ն սրաՀի ձախակողմյան աթոռներն էին դրավում: Այս խմբակցության անդամների մեծ մասը դաչնակցականներ էին (Հարություն ՇաՀրիկյան, Ռուբեն Զարդարյան, ՎաՀան Փաւաղյան ն ուրիչներ): Խմբակցության մեջ կային նան ոչ-դաչնակցականներ (բժիչկ ՎաՀրամ Թորդոմյան, Սւեւան Գարայան, Համբարձում Պոյաճյան (Մեծն Մուրաւ) ն այլոք): Աղաւականներից

Դուրյան ւաւրիարքի ն Աղդային կենւրոնական վարչության Հրաժարականները: իբրն ւաւրիարքական ւեղաւաՀի Հավանական թեկնածուի չրջանառվում էին Գաղաւիայի (Անդորա) առաջնորդ Բաբկեն եւս. Գյուլեսերյանի ն ՀովՀաննես եւս. Արչարունու անունները, իսկ իբրն Աղդային կենւրոնական վարչության աւենաւեւ (վարչաւեւ)՝ Հարություն էֆ. Մոսւիչյանի ն ՎռամչաւուՀ էֆ. Մանուկյանի թեկնածությունները: 1910 թ. նոյեմբերի 5-ին դումարվեց Աղդային ժողովի նիսւը: Բայց Հենց սկղբից կուսակցականների ն նրանց ընդդիմադիր խմբերի միջն ւաք վիճաբանություններ ւեղի ունեցան: Մեծամասնությունը կողմ էր Դուրյան սրբաղանի Հրաժարականին, բայց դեմ էին Հուսիկ, Սուքիաս, Աբել քաՀանաները ն Արամ էֆ. Հալաճյանը: Վերջիններս նան վկայակոչում էին ւաւրիարքի Հրաժարականին դաչնակցական մամուլի Հույժ բացասական վերաբերմունքը: Մայրաքաղաքի «Աղաւամարւ» թերթը ւարբերաբար Հոդվածներ էր ււադրում ն ւաւրիարքից ւաՀանջում Հրաժարականի թուղթ չդրել: Նույնն անում էին Դաչնակցության դավառային թերթերը (օրինակ՝ Վանի «Աչխաւանքը» իր 1910 թ. նոյեմբերի 28-ի ն այլ Համարներում): Այդ վիճաբանությունները թույլ չւվեցին, որ ժողովն ղբաղվի Հրաժարականների ն ւաւրիարքական ւեղաւաՀի նչանակման խնդիրներով: Ուսւի ժողովի Հրավիրումը Հեւաձդվեց մեկ չաբաթով՝ մինչն նոյեմբերի 12-ը: Եթե Աղդային ժողովը Հաջողեր ընւրել նչված թեկնածուներից որնէ մեկին, աւա այդ ակւերով Թուրքիայի Հայոց առաջ եկեղեցական երեսւոխանների ւեղերն էին: Աջակողմյան նսւարանների վրա կենւրոնի խմբակցությունն էր (կամ աղաւականների կողմից «ւաՀւանողական» անվանված երեսւոխանները): Սրա անդամների դերակչիռ մասը ւաւկանում էր Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցությանը՝ կաղմելով Աղդային ժողովի ւիրաւեւող մեծամասնությունը: կենւրոնի խմբակցության աչքի ընկնող դեմքերն էին Դավիթ Տեր-Մովսեսյանը (որը խմբակցության ղեկավարն էր), ՎաՀան Թեքեյանը, Արչակ Ալւոյաճյանը, Գաբրիել Նորաւունկյանը, Մանուկ Աղարյանը, Նաղարեթ Տաղավարյանը ն ուրիչներ:

աղդային կյանքում կուսակցությունների դործունեությանը Հարված կՀասցվեր ն խաղաղություն կՀասւաւվեր: Այդ իսկ ւաւճառով Դաչնակցության խմբակցությունը բոյկուի ենթարկեց նոյեմբերի 12-ի նիսւը: Աղդային ժողովին մնում էր կրկին Հեւաձդել նիսւը: Վերջաւես, 1910 թ. նոյեմբերի 26-ին դումարված Աղդային երեսւոխանական ժողովը ձայների մեծամասնությամբ (38 ձայնով 8-ի դեմ) ընդունեց Դուրյան ւաւրիարքի Հրաժարականը" "

Հայկական քաղաքական չրջանները ն մամուլը Հույժ բացասաբար վերաբերվեցին ւաւրիարքական աթոռից Դուրյան սրբաղանի Հրաժարականին, դա որակելով որւես երկչուություն ն անկարողության դրսնորում: Մայր աթոռի «Արարաւ» Հանդեսը դրում էր. «Մենք չենք Հասկանում Հայոց ւաւրիարքի այդ քայլը: Տաճկաց կառավարութիւնը վաղուց սովորել է արՀամարՀել այդ միջոցները: Դա Հնացած ու իւր իմասւը կորցրած մի ղէնք է, որ այժմ ոչ մի աղդեցութիւն չդործելու վւանդի մէջ է: Պէւք է իւր դիրքի վրայ մնալ մինչեւ վերջ, մանաւանդ այն կրիւիքական րուէին, երբ երկրի [Հայ] աղդաբնակութիւնը սրի բերան է ւրւում: Պէւք է ծեծել բոլոր դռները, ծեծել եւ ծեծել - անել ամեն քայլ - ւեղն եկած ժամանակ դիմել նաեւ դրսի միջոցներին, դիմումներ անել որւեղ կարող ես եւ ինչով կարող ես, եւ թող Տաճկաց ւեւութիւնն ինքը Հրաժարեցնի Հայոց ւաւրիարքին: կռուի նոր միջոցներ ու ձեւեր ւէւք է որոնել, որովՀեւեւ այդ ղէնքերը, որոնք ուրիչ, բարեկարդ ւեւութիւնների մէջ աղդու կարող էին լինել, այժմ բթացել են ու կորցրել որ եւ է աղդեցութիւն: Վանի եւ Բաղէչի վիլայէթներում Հայերին կուորող վայրադ քրդերի Համար ի՞նչ արժէք կարող են ունենալ այդւիսի Հրաժարականները. ճիչւ նոյն արժէքը ունեն դրանք նաեւ Պօլսի իչխանութիւնների Համար» («Արարաւ», ‹ 9, սեււեմբեր, 1912, էջ 796): իսկ «Վերածնունդ» ամսաթերթը (կ. Պոլիս) նչում էր. «Ս[րբաղան] Պաւրիարքը եւ Քաղ[աքական] ժողովը քաչուեցան, յուսաՀաւելով իրենց աւարդիւն դիմումներէն եւ կառավարութեան այն խոսւումներէն, որոնք Հաւաւ չէին ներչնչեր ալ: Ասիկա կրկնումն է Դուրեան Ս[րբաղան] ի Հրաժարման: Ս. Պաւրիարքին Հրաժարականը ո՛չ մէկ աղդեցութիւն ունեցաւ Բ. Դրան մէջ եւ ասիկա մւածել կու ւայ: Ս. Պաւրիարքը լաւ կ’ընէր չՀրաժարելով, եւ քանի որ Հրաժարած է՝ ւէւք է սւասել իրերու ելքին: Եթէ ուչադրաւ ւարադայ մը կայ՝ սա է, թէ նոր ւաւրիարքի մը ընւրութեան վրայ կը խօսուի: ՍաՀմանադրութենէն (նկաւի ունի Սսմանյան սաՀմանադրության վերականդնումը 1908 թ. Հուլիսին:- Հ. Ս.) ի վեր ուրեմն, երեք ւաւրիարք կը ւոխուի, եւ եթէ այսւէս երթայ՝ ւարին քանի մը ւաւրիարք ւիւի ւոխենք: Մարդիկը կը ւոխուին, սակայն իրերը կը մնան նոյնը...» («Վերածնունդ», ‹ 5, սեււեմբեր, 1912, էջ 36):

ն ւաւրիարքական աթոռը թաւուր Հայւարարեց: Թեն Աղդային ժողովը վսւաՀության քվե ւվեց Քաղաքական ժողովին ն նրա աւենաւեւ բժիչկ Սիմոն Սեղբոսյանին, բայց վերջինս կւրականաւես Հրաժարվեց իր ւաչւոնից, իսկ դա նչանակում էր, որ ոչ միայն կրոնական ժողովի, այլն Քաղաքական ժողովի նոր վարչությունների ընւրություններ ւեւք է կաւարվեին: Այդ վարչությունների ընւրությունները կաւարելուց ն դրանց արդյունքների օսմանյան կառավարության վավերացումից Հեւո միայն Աղդային ժողովը կարող էր ձեռնարկել ւաւրիարքական ւեղաւաՀի ընւրությանը ն աւա ւեղաւաՀի նախադաՀությամբ թուրքաՀայոց նոր ւաւրիարք ընւրեր: Ուսւի Աղդային ժողովը ձայների մեծամասնությամբ Հենց այդ նիսւում կաւարեց կրոնական (12 Հոդու) ն Քաղաքական (14 Հոդու) ժողովների անդամների ընւրություն: 1911 թ. ւեւրվարի 2-ին ւաւրիարքական ւեղաւաՀ ընւրվեց ռուսաՀայոց քաջ ծանոթ ՎաՀրամ արք. Մանկունին, որը էջմիածնից ւեղաւոխվելով, երկար ժամանակ աւրում էր կ. Պոլսում: կանդնելով աղդային վարչության դլուխ, Մանկունին Հանրային ներքին դործերի ն կուսակցությունների ւոխՀարաբերությունների Հարցերում Հեւնում էր Հաչւարար քաղաքականության, իսկ Հայասւանում կաւարվող ՀարսւաՀարումների մասին Բարձր Դռան Հեւ ունեցած բանակցություններում թեն ցույց էր ւալիս միանդամայն բարեկիրթ վերաբերմունք, բայց միաժամանակ աղդային չաՀերը ւաչււանելիս Հանդես էր բերում անՀողդողդ կամք ն ւոկուն դործելակերւ: Բայց Հիվանդ լինելու ւաւճառով Մանկունի սրբաղանը չէր կարող աղդային դործերի ղեկը երկար ժամանակ ւաՀել իր ձեռքում:

ՀԱկԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի ՍՐՈՒՄ

իՇԽԱՆԱկԱՆ ԲՈՒՐԳՈՒՄ

Թաւ առնող ճդնաժամն ընդդրկել էր նան երկրի քաղաքական Համակարդը: Բաղում մարւաՀրավերների առջն կանդնած երիւթուրքական կառավարության ներսում ւեղի էին ունենում սւեղծված դրությունից դուրս դալու ւարբեր ուղիների ւնւրւուքներ: Առաջարկվող ուղիների ւարբերությունը նւասւում էր միմյանցից ւարբեր կողմնորոչումների, դործելու մարւավարական սկղբունքների ձնավորմանը: Այդ Հողի վրա առաջ էին դալիս Հակասություններ ն ւայքար բուն կառավարությունում: Դրան նւասւում էին «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության կենւրոնական կոմիւեի մչւական միջամւությունները կառավարության դործերին՝ նւաւակ ունենալով իր ձեռքը դցել դաՀլիճի բոլոր ւաչւոնները: Բանը Հասել էր նրան, որ Սսմանյան Հեղաւոխության Հերոս, դեներալիսիմուս ՄաՀմուդ Շնքեթը Հայւարարել էր, թե ուժով կւակի երիւթուրքերի կոմիւեն, եթե սա չարունակի միջամւել ւեւության վարչական դործերին: Համաձայն երիւթուրքական կուսակցության ղեկավարության ւաՀանջի, 1909 թ. օդոսւոսի 17-ին Հրաժարական ներկայացրեց Հասարակական աչխաւանքների նախարար Գաբրիել Նորաւունկյանը: Պաւճառն այն էր, որ վերջինս Համառորեն ւաՀանջել էր երկրում բարեւոխումներ անցկացնել ավելի Համարձակորեն, իսկ երիւթուրքերին ւաչարել էր խոչոր բարեւոխումներ անցկացնելու Հնարավոր Հեւնանքների վւանդը: Հիմնարար բարենորոդումներ կաւարելու Համար անՀրաժեչւ էր ունենալ աՀադին ուժ, ւող ու ղորք: կառավարությունը չուներ ո՛չ այս, ո՛չ այն: Ֆինանսներն այն ասւիճան էին քայքայված, որ եվրուական երկրները սւիւված դրանց վրա խիսւ Հսկողություն էին դրել, իսկ ղորքն ամբողջովին խառնված էր քաղաքական ւայքարի մեջ: Երիւթուրքերի իչխանության դալուց մեկ-երկու ւարի Հեւո նրա ղեկավարներից չաւերը վարկաբեկվել էին, քանի որ

այդ ժամանակամիջոցում Հասցրել էին մեծ Հարսւություններ կոււակել ժողովրդի ՀարսւաՀարման ն անօրինական դործարքների միջոցով: կաչառակերների ու ւչացածների (կոռոււցիոներների) այդ խումբն էր, որ կոչված էր կառավարելու կայսրությունը: իթթիՀադը չաՀադործում էր երկիրը՝ եկամւաբեր ւաչւոններն իր անդամների միջն բաժանելով: Առանձնաւես մեծ Հարսւություն էին դիղել աղդեցիկ ւաչւոնյաները: Այսւես, խոչոր դումարների ն չարժական դույքի էր ւիրացել Հեռադրաւան՝ չնչին աչխաւավարձով երբեմնի ւաչւոնաւարը՝ ներքին դործերի նախարար Թալեաթ բեյը: Երկրի Ֆինանսների նախարար Զավիդ բեյը նախկինում կարու ու ողորմելի մի ուսուցիչ էր եղել, իսկ այժմ աւրում էր ճոխ ու ցու կյանքով, արւասաՀմանում անչարժ դույքի ու կալվածքների ւեր էր դարձել, մասնավորաւես Դոբրուջայում (Ռումինիա) ընդարձակ Հողաւարածքներ էր դնել: «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի անդամներից Բաբան ղադե իսմայիլ Հակկը բեյը", որը նախկինում եղել էր թուրքաց լրադրության երբեմնի խղճուկ դրչակներից մեկը, այժմ կրթության նախարարի աթոռին ւիրացած լինելով՝ դա չարաչաՀել էր ու մեծ դումարների ւիրացել: Հուսեյն ԶաՀիդ բեյը, որն առավել աչքի ընկնող կաչառակերներից էր, նախկինում ծակ դրւանով, ամսական ընդամենը 3-4 Հարյուր ղուրուչ սւացող վարժաւեւ էր եղել ւարրական դւրոցում, կյանքը մեծ մասամբ քարչ էր ւվել կ. Պոլսում՝ կես կուչւ, կես անոթի, բայց աՀա այժմ օսմանյան խորՀրդարանի ւաւդամավոր էր՝ ընւրված նույն կ. Պոլսից, միաժամանակ «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի օրդան «Թանին» թերթի արւոնաւերն էր ու խմբադիրը: Անձնական քսակը ւարարւացնելով նա մեծ Հարսւության ւեր էր դարձել: իթթիՀադական մյուս նախարարները նույնւես, ավելի կամ նվաղ, ղերծ չէին նախանձ դրդռող դռւումներից: " ի դեւ, նա կիլիկիայի 1909 թ. աւրիլյան կուորածներից Հեւո Ադանայի վալի նչանակված, ծադումով քուրդ Բաբան ղադե Մուսւաֆա ԶիՀնի ւաչայի որդին էր:

Երիւթուրքերի մեջ Հանդես եկան մի չարք ընդդիմադիրներ, որոնք ւաՀանջում էին ւաւասխանաւվության ենթարկել դիրքը չարաչաՀած ն ժողովրդի Հաչվին Հարսւացած ւաչւոնյաներին: Այդ ընդդիմադիրներից էին երիւթուրք Հայւնի դործիչներ Հասան ՖեՀմի, ԱՀմեդ Սամի ն Զեքի բեյերը, որոնք, մաՀն աչքի առաջ ունենալով, մերկացնում ու դիմակաղերծում էին կառավարության մի չարք անդամների, մի բան, որ թանկ նսւեց նրանց վրա. երեքն էլ կյանքից ղրկվեցին մարդասւանների ձեռքով: Զեքի բեյը, օրինակ, ելնմւից նախարար Զավիդ բեյի ղեղծումների մասին Հիմնավոր ւեղեկադիր էր կաղմել ն կառավարության ներկայացրել, որի Հեւնանքը եղավ նրա սւանությունը խորՀրդարանի անդամ Դնրիչ բեյին ենթակա աՀաբեկիչների խմբակի կողմից: Այդ ւաւվիրված սւանությանը Հաջորդեցին ուրիչները: Բայց նման Հանդուդն երիւթուրք դործիչների թիվը կարելի էր Հաչվել մաւերի վրա: Նչենք նան, որ «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի դեմ բացաՀայւ ւայքարող թուրք ընդդիմադիրներից չաւերն այդ ւայքարը մղում էին ոչ թե դաղաւարական Հողի վրա, ոչ թե Հանուն ժողովրդի չաՀերի, այլ՝ Համեղ կարկանդակից բաժին սւանալու ակնկալիքով: իր դերի բարձրության վրա չէր օսմանյան խորՀրդարանը, որը ւվյալ ւաՀին կոչված էր երկրի առջն ծառացած Հրաւաւ խնդիրների լուծմանը նւասւող օրենքներ մչակելու, քննարկելու ն ընդունելու: Առանձին նչանակություն էին սւանում կայսրության ւարբեր աղդերին ու կրոններին Հուղող Հարցերը, որոնց լուծումով միայն Հաչւություն կսւեղծվեր այլաղդիների ն թուրքերի միջն, որոնց կենսական ձդւումները չարունակում էին ներՀակ մնալ իրենց բաղմաբնույթ դրսնորումներով, Հակասելով նան Սսմանյան կայսրության, որւես մի քաղաքական ամբողջության, չաՀերին: Պաւդամավորական ժողովը, անւարակույս, կարող էր արմաւական բարենորոդումների ուղղությամբ դեթ մի քայլ անել,

եթե նրա ձեռնարկումները ւաչււանեին նան այլաղդիները: Բայց ո՛չ նա ն ո՛չ էլ կառավարությունը, չնայած սաՀմանադրության վերաՀռչակումից բավական ժամանակ էր անցել, այդ ուղղությամբ որնէ քայլ չէին ձեռնարկում: Ավելին, եթե նախկինում այլաղդիներն աղդային դւրոցներ ունենալու, իրենց լեղվով աղաւորեն խոսելու դոնե իրավունք ունեին, աւա այժմ ամեն աղդայինը վւանդված էր, ինչն առաջ էր բերում ոչ-թուրք ժողովուրդների դնալով ուժեղացող դիմադրությունը: Այսւես, օրինակ, ամբողջ 1909-1910 թթ. արաբական մամուլը, քրիսւոնեական թե իսլամական, բուռն Հարձակումներ էր կաւարում թուրքերի վրա՝ սրանց աղդայնական անՀանդուրժողականության Համար: Առիթը ւվել էր խորՀրդարանի մի արաբ ւաւդամավոր, որն ամբիոնից ասել էր, թե վաւ չէր լինի, եթե Արաբիայում բարձր ւաչւոնների նչանակվող թուրքերը դոնե ինչ-որ չաւով իմանային արաբերենը: ԽորՀրդարանի թուրք ւաւդամավորներն այս խոսքերն ընդունել էին արՀամարՀական քրքիջներով, իսկ մնացած արաբ ւաւդամավորները ելույթ ունեցողին չէին Համարձակվել ւաչււանել: Արաբական մամուլը, սակայն, ւնականորեն չէր դադարում խորՀրդարանի թուրք ւաւդամավորներին քննադաւելուց ն աղաւության ու աղդային արժանաւաւվության մասին դաւողություններ անելուց: Նրա էջերում Հանդես էին դալիս ոչ միայն քաղաքականությամբ ղբաղվողներ, այլն կրոնավորներ, առնւրականներ, ւաչւոնյաներ, չարքային մարդիկ՝ ղայրալից դաւաւարւելով խորՀրդարանի արՀամարՀական վերաբերմունքն արաբ ժողովրդի աղդային ղդացմունքների նկաւմամբ: ԽորՀրդարանի իչխանական թնում վիճակն անՀանդիսւ էր: Հաւկաւես 1910 թ. աչնանից «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության խորՀրդարանական մեծամասնության մեջ ւառակւում էր առաջացել: Երիւթուրք ւաւդամավորները ձայն էին բարձրացնում կառավարական ւաչւոնյաների կաչառակերության ու ւչացածության (կոռոււցիայի) դեմ, ինչւես նան իրենց ելույթներում նույն մեղադրանքով մերկացնում էին միմյանց: Այդ ամենը ւադնաւ էր առաջ բերում խորՀրդարանի երիւթուրքական խմբակցության մեջ, բայց մերկացնող

ելույթներ ունեցող ւաւդամավորները կառավարության ն կուսակցության մեծաղոր չեֆերի վրա աղդելու որնէ լծակ չունեին: Երիւթուրքական կուսակցության չարքերը խայւաբղեւ լինելն արւացոլում էր թուրքական Հասարակության դասակարդային ուժերի իրական դրությունը: Առաջվա նման երկրում բացակայում էին եվրուական իմասւով աղաւական ն սոցիալիսւամեւ (առավել նս՝ սոցիալիսւական) կուսակցությունների սւեղծման ւայմանները: Որքան էլ իրար Հեւ մչւական ւայքարի մեջ լինեին նման քաղաքական ուղղություններ ներկայացնող Հասարակական ուժերը, Հենց այդւիսիները կարող էին լինել նոր կարդերի նեցուկն ու ւաչււանները, այլ ոչ թե նախորդ ռեժիմի սյուները՝ ձրիակեր Հոդնորականությունն ու կալվածաւերերը: Բայց քանի որ երկրում չկային ո՛չ աղաւական ն ո՛չ էլ, առավել նս, սոցիալիսւամեւ քաղաքական կաղմակերւություններ, ուսւի երիւթուրքերի սոցիալական Հենարանները մնում էին Հենց նչված Հոդնոր դասը ն կալվածաւիրությունը: Երկրում բուրժուաղիան ներկայացված էր միայն մանրբուրժուական սւվար չերւով, իսկ մանր բուրժուաղիան բոլոր երկրներում ւաւանվող է ն անդույն, Հեւնաւես չէր կարելի Հույս դնել նրա, իբրն ւեւության վերանորոդչի, վրա: Զուրկ սեւական դասակարդային աչխարՀայացքից՝ նա միչւ Հարում է ւիրաւեւող ուժեղ Հոսանքին, այսինքն՝ երբ Հեղաւոխությունը Հաղթական է լինում, դրսնորվում է իբրն Հեղաւոխական, երբ դլուխ է բարձրացնում Հեւադիմությունը՝ Հանդես է դալիս որւես ւաՀւանողական: Ուրեմն, բացի կղերից ու կալվածաւերերից, երիւթուրքերի Համար Հենարան էր նան թուրք մանր բուրժուաղիան՝ թեն մւքաւոխ, անՀասւաւ ու անՀեւնողական: «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության վիճակը բարդանում էր նան այն ւաւճառով, որ նրա վարած Հաւկաւես ներքին քաղաքականության դեմ սկսել էին դլուխ բարձրացնել Հենց թուրք բնակչության առանձին խավեր, որոնց ւրամադրությունների արւաՀայւիչներ էին դործող ն նոր ձնավորվող Հասարակական ու քաղաքական կաղմակերւությունները:

Այդ ւիւի քաղաքական կաղմակերւություններից առավել նչանավորը Փարիղի թուրք ւարադիրների 1909 թ. դարնանը սւեղծած կաղմակերւությունն էր՝ դեներալ Շերիֆ ւաչայի դլխավորությամբ: Շերիֆ ւաչան, որը եղել էր «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի դործուն անդամներից մեկը, երիւթուրքերի իչխանությունը դրավելուց Հեւո նչանակվել էր թուրքաց դեսւան ՍւոկՀոլմում, բայց չաւ չանցած՝ Հիասթաւվել էր երիւթուրք ւարադլուխների դործունեությունից, Հրաժարվել դիվանադիւական ասւարեղից ն ամբողջովին նվիրվել իր դաղաւարների քարողչության: ի ւարբերություն «երիւասարդ թուրքերի», Շերիֆ ւաչայի կողմնակիցներն իրենց անվանեցին «կրւսեր թուրքեր»: Ընդդիմադիր կաղմակերւություն սւեղծելուն ղուդընթաց Փարիղում սկսեց լույս ւեսնել նրա ււադիր օրդանը՝ «Մեչրութիեթ» («ՍաՀմանադրություն») անունով թերթը: կրւսեր թուրքերն աղդարարում էին, որ իրենք դեմ են բուլղարներին, սիրիացիներին, Հույներին, Հայերին, սերբերին իրեն ենթարկելու իսլամական աղդայնականության, որին ղսւելու Համար երկար ւարիներ միջամւում էին մեծ ւերությունները, որւեսղի օսմանյան կառավարությունն ինքնավարություն չնորՀի ոչ-թուրք ժողովուրդներին: Այդ Հարցադրումների Հեւ կրւսեր թուրքերն առաջ էին քաչել քաղաքական ծրադիր, որը մչակվել էր «Մեչրութիեթի» խմբադրությունում: Ծրադրում ձնակերւված նւաւակները Հեւնյալներն էին. 1) Սուլթանը ւեւք է աղաւ լինի քաղաքական կաղմակերւությունների խնամակալությունից, անկաչկանդ վայելի այն բոլոր իրավունքները, որ նրան ւալիս է սաՀմանադրությունը, 2) Զինվորականները ւեւք է ամբողջովին Հեռացվեն քաղաքականությունից, 3) ԸնդՀանուր ներում ւեւք է չնորՀել քաղաքական բանւարկյալներին, վերացնել ղինվորական դրությունը երկրում, աղաւական ոդով ւոխել մամուլի, ժողովների, ընկերությունների մասին օրենքները, 4) Որւես Հակաւեւական կոմիւե՝ արձակել «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեն ն նրա դրամադլուխները Հանձնել ւեւական

դանձարանին, 5) Լուծարել 1909-ին ընւրված ւաւդամավորական ժողովը, անցկացնել խորՀրդարանական նոր ընւրություններ՝ աւաՀովելով աղաւ ու արդար քվեարկություն: կրւսեր թուրքերի կոմիւեն իր քարողչությունն աղաւ առաջ էր ւանում արւասաՀմանում ն դաղւնի՝ Թուրքիայում: 1910 թ. սկղբներին Սսմանյան կայսրության դլխավոր կենւրոններում արդեն դործում էին կրւսեր թուրքերի դաղւնի կոմիւեներ, որոնք խիսւ քննադաւությամբ անվանարկում էին երիւթուրք բռնաւեւներին, իրենց դործունեությունը Համակարդում երկրում դործող ուրիչ ընդդիմադիր դաղւնի կաղմակերւությունների Հեւ: կրւսեր թուրքերի կոմիւեն կայսրության ներսում դաղւնի Հրաւարակում էր «Սերբեսւի» («Աղաւություն») անունով թերթը: Այդ ւարբերականը նախկինում լույս էր ւեսնում կոսւանդնոււոլսում, բայց ւակվել էր ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչայի Հրամանով այն բանից Հեւո, երբ երիւթուրք վարձկանները 1909 թ. մարւի 24-ին (աւրիլի 7-ին) սւանել էին նրա խմբադիր Հասան ՖեՀմիին": Շերիֆ ւաչայի դլխավորած կաղմակերւությունն իրենով ծածկում էր այն ճեղքը, որ սւեղծվել էր Թուրքիայի քաղաքական դաչւում: Բանն այն է, որ իչխան ՍաբաՀէդդինը, որն իր «Աղաւություն ն աւակենւրոնացում» կաղմակերւությամբ «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեին ընդդիմադիր միակ ուժն էր, 1909 թ. սկղբներից բռնել էր երիւթուրք բռնաւեւներին մերձենալու, նրանց Հեւ Հաչւվելու ն բարեկամանալու ճանաւարՀը: Եվ աՀա կրւսեր թուրքերի նորելուկ կաղմակերւությունը ընդդիմության ճամբարում դալիս էր ւոխարինելու «Աղաւություն ն աւակենւրոնացում» կաղմակերւությանը, բարձրացնելու այն դրոչը, որն իր ձեռքից բաց էր թողել իչխան ՍաբաՀէդդինը1: "

Սւանության բուն թիրախը եղել էր թերթի արւոնաւեր Ռիֆաթ Մնլան ղադեն, որին մարդասւանը չւոթել էր Հասան ՖեՀմիի Հեւ՝ արւաքին ւեսքի նմանության ւաւճառով («Բիւղանդիոն», ‹ 3799, 25 մարւի (7 աւրիլի) 1909 թ.): Տե՛ս «Մչակ», ‹ 262, 26 նոյեմբերի 1909 թ.:

ԱՀմեդ Ռիղան, որ Աբդուլ Համիդի Հալածանքներից խուսաւելով՝ ւարիներ առաջ Հիմնավորվել էր Փարիղում ն Հրաւարակել «Մեչվերեթ» թերթը", այժմ, երբ իր ձեռքում էր կենւրոնացրել իչխանությունը կ. Պոլսում, ինքն էր Հալածանքներ սկսել կրւսեր թուրքերի կաղմակերւության ն նրա ղեկավարի դեմ: Աբդուլ Համիդի ժամանակ դաղւնի ոսւիկանությունը որսում էր, ւանջում ու կալանավորում «Մեչվերեթի» թղթակիցներին, թերթը ւարածողներին, ընթերցողներին, ոչնչացնում թերթի՝ Թուրքիա ներթաւանցած խմբաքանակները: Այժմ «սաՀմանադրական» խորՀրդարանի նախադաՀ ԱՀմեդ Ռիղան էր կաւարում Աբդուլ Համիդի դերը. նրա Հրամանով ձերբակալվում էին Շերիֆ ւաչայի կուսակիցները, առանց դաւի ենթարկվում բանւարկության ն աքսորի, ոչնչացվում էին «Մեչրութիեթի»՝ Թուրքիա թաւանցած օրինակները1: Պաւմությունը կրկնվում էր... Շերիֆ ւաչայի «Մեչրութիեթ» թերթի աչխաւակիցների, թղթակիցների ն ընթերցողների մեղքը միայն այն էր, որ նրանք «Մեչվերեթի» նախկին Հրաւարակիչ ԱՀմեդ Ռիղայից ն թերթի խմբադրության աչխաւակիցներից ավելի ձախ էին: Հենց դա էր ւաւճառը, որ երիւթուրքերը Հալածում էին կրւսեր թուրքերին: Եվրուական մամուլը, որ ժամանակին այնքան ուժդին քննադաւում էր աբդուլՀամիդյան վարչակարդը ն այնքան ջերմորեն ւաչււանում ւարադրության մեջ դւնվող երիւթուրքերին, այժմ չդիւեր ինչւես ւաչււան կանդնել ԱՀմեդ Ռիղայի ն Շնքեթ ւաչայի ղոՀերին2: Եթե մի կողմից ուժեղացել էին Հակասությունները բուն երիւթուրքերի միջն, մյուս կողմից դրանք խորացել էին իթթիՀադի կոմիւեի ն ւաւդամավորական ժողովի միջն: Պառլամենւում իթթիլաֆականները ն անկախ ւաւդա"

ի դեւ, «Մեչվերեթի» խմբադիրն է եղել Հրեա Ալբեր Ֆուան («Բիւղանդիոն», ‹ 3800, 27 մարւի (9 աւրիլի) 1909 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 262, 26 նոյեմբերի 1909 թ.:

մավորները ւաՀանջում էին, որ կառավարությունը ւարբերաբար Հաչվեւվություն ներկայացնի ընթացիկ դործերի մասին, ինչւես նան առանց ձդձդումների ւաւասխանի ւաւդամավորների Հարցաւնդումներին: 1910 թ. դեկւեմբերի 14-ին ւեղի ունեցած իթթիՀադի կոմիւեի աղմկաՀարույց նիսւում ընդունվեց մի որոչում, որով երիւթուրք ւաւդամավորներին արդելվում էր ւառլամենւում դեմ արւաՀայւվել կառավարության ընդունած որնէ որոչման, ինչւես նան միայն առանձին ւաւդամավորների էր թույլաւրվում Հարցաւնդումներ անել, այն էլ՝ կոմիւեի թույլւվությամբ1: Տեղեկանալով այդ մասին, իթթիլաֆական ւաւդամավորները ւառլամենւում միասնաբար Հանդես եկան նչված դրակոնյան որոչման դեմ, աւա ւնդեցին նախորդ օրն իրենց կաւարած Հարցաւնդման վրա, այն է՝ բացաւրություն ւալ, թե այդ ւարվա ամռանն ինչու է խախւվել ւաւդամավոր Ռիղա Նուրիի անձեռնմխելիության իրավունքը ն ձերբակալվել: Ավելին, իթթիՀադական որոչ ւաւդամավորներ նույնւես Հանդես եկան Ռիղա Նուրիին բանւից աղաւելու ւաՀանջով ն առաջարկեցին այդ դործով ւառլամենւական Հաւուկ մասնախումբ սւեղծել: ի ւաւասխան՝ մեծ վեղիր իբրաՀիմ Հակկը ւաչան ւառլամենւում Հայւարարեց, որ այդ դեւքում ինքը Հրաժարական կւա: Քանի որ չարունակվում էր սասւիկ Հուղումն ինչւես երիւթուրքական կոմիւեի անդամների, նույնւես ն նրա ւառլամենւական խմբակցությունում, նախարարներ Թալեաթ բեյը, Զավիդ բեյը ն Պեւրոս Հալաճյանը Հայւարարեցին, որ իրենք ւաւրասւ են Հրաժարական ւալու: Բայց իթթիՀադի կոմիւեն կւրականաւես մերժեց այս երեքի մւադրությունը՝ երկյուղ կրելով Հեւադա բարդություններից: իթթիՀադը չէր բացառում, որ եթե իթթիլաֆականներն ուժեղացնեն իրենց ճնչումը իթթիՀադական խմբակցության վրա, աւա ւառլամենւական ճդնաժամից խուսաւելու ն

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 284, 21 դեկւեմբերի 1910 թ.:

ւաւդամավորական ժողովի արւաՀերթ ընւրություններ անցկացնելու վւանդը չրջանցելու Համար, ի վերջո, Հարկ կլինի ընդունել վերջին երեք նախարարների Հրաժարականները ն նրանց ւոխարեն ներկայացնել Հեւնյալ երեք դործիչների թեկնածությունները. ներքին դործերի նախարար՝ երիւթուրք կուսակցության ւառլամենւական խմբակցության ղեկավար Խալիլ բեյ, ֆինանսների նախարար՝ Նայիլ բեյ, ճանաւարՀային Հաղորդակցության նախարար՝ դաչնակցություն կուսակցության անդամ ւաւդամավորներից մեկը1: Հաւկանչական է, որ ւառլամենւի դաչնակցական ւաւդամավորներն ու «Աղաւամարւ» թերթը ամեն ինչ անում էին չեղոքացնելու ւառլամենւի ՀակաիթթիՀադական ւաւդամավորների՝ երիւթուրք ղեկավարության դեմ սկսած քննադաւությունները: կ. Պոլսում լույս ւեսնող «Զէղոք» թերթը նչում էր, որ երիւթուրք նչանավոր դործիչներից մի քանիսը (Ռիղա Թնֆիք, Լութֆի Ֆիքրի, Շերիֆ էլ-Մուայյեդի, Հասան բեյ ն ուրիչներ) սկսել են Հրաւարակով խսւորեն քննադաւել իրենց կուսակցության ղեկավարությանն այն բանի Համար, որ նա ունաւակ է ւվել սաՀմանադրությունը, որի ւաւճառով դա ւասւորեն այլնս դոյություն չունի: Եվ աՀա՛ դաչնակցական ւաւդամավորները ւառլամենւում ն «Աղաւամարւ» թերթը Հարձակումներ էին կաւարում իթթիՀադին քննադաւող թուրք դործիչների վրա, վճռականորեն մերժում այն Հայւարարությունները, թե երկրում ւասւորեն սաՀմանադրություն չկա: Պառլամենւում Վարդդեսը ծաղրանքով ասում էր. «Եթէ ՍաՀմանադրութիւն չըլլար, ո՛չ ես կրնայի խօսիլ Հոս, ո՛չ ալ դուք»2: Պաւասխանելով Վարդդեսին, ւառլամենւի ՀակաիթթիՀադական ւաւդամավորներից մեկն ասում էր. «Վարդդէս Հաւաւացնել կ’ուղէ թէ՝ Հո՛ն ուր երեսւ[ոխանական] ժողով մը կայ, Հոն սաՀմանադրական սկղբունքները կը թադաւորեն անխաւան: Վարդդէս չի՛ կրնար խորՀիլ որ՝ երեսւ[ոխանական] ժողովի մը

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 284, 21 դեկւեմբերի 1910 թ.: «Զէղոք», ‹ 4, 29 Հոկւեմբերի (11 նոյեմբերի) 1910 թ.:

դոյութիւնը վճռական Հաւասւիքը չէ ՍաՀմանադրութեա՛ն անդոյութեան՝ իր Հիմնական ոդիովը: Ռուսիան ունի երեսւ[ոխանական] ժողով [Տումա], բայց ո՛չ ՍաՀմանադրութիւն կայ Ձարին կառավարութեան մէջ, ո՛չ ալ Աղաւութիւն»1: Մի ուրիչ առիթով, երբ դոկւ. Ռիղա Թնֆիքը Հայւարարել էր, թե Հին ռեժիմի օրով երբ ինքը բանւարկված էր, իրեն դրքեր էին ւալիս կարդալու, իսկ ներկայումս բանւարկյալներն այդ մասին երաղել անդամ չեն կարող, դրան ի ւաւասխան Վարդդեսն ասել էր. «Ես ալ Հին ռեժիմին օրով բանւարկուած աւեն՝ իմ դլուխը ւաւռած են»: Հակադարձելով Վարդդեսին՝ «Զէղոք» թերթը դրում էր. «Բայց ան կը մոռնայ թէ՝ սաՀմանադրական ռեժիմի մէջ մակեդոնացիներուն ո՛չ միայն ղանոնք անլուր խոչւանդումներու ենթարկած են, այլ նաեւ անոնցմէ չաւերուն եղունդները քաչած են ն թեւերնուն ւակ ւաք Հաւկիթներ դնելով ւանջած են, ինչւէս կը յայւարարեն երեսւոխաններ»2: Երիւթուրքերի նկաւմամբ իր լավաւեսությունն ավելի առաջ ւանելով, Վարդդեսը նան այսւիսի Հայւարարություն էր արել. «Հայկական դաւառներուն մէջ թէեւ մանր-մունր ոճիրներ կը դործուին, սակայն աւոնք Հայութեան դէմ ուղղուած չեն, այլ՝ մասնակի ոճիրներ են»3: ի ւաւասխան այդ աւչեցուցիչ Հայւարարության, «Զէղոքը» դրում էր. «կը լսէ՞ք այս խօսքերը: Երբ Հայ երեսւոխան մըն է որ ասանկ կ’ըսէ, ալ կառավարութիւնը ի՛նչ կը խորՀի: «Մանր-մունր ոճիրնե՞ր»: Վարդդէս կը յիչէ՞ արդեօք այդ «մանր-մունր, մասնակի ոճիրներուն» Հաւաքական Հաչիւը: կամ արդեօք ի՞նչ կ’ուղէ եղեր՝ որւէսղի անոնք «մանր-մունր» ն «մասնակի» չըլլան: Սրական յիսուն-Հարիւր Հայու սւաննուի՞լը: Փոխանակ բողոքի, արդարացո՞ւմ: Ա՞ս է իր մարդասիրութիւնը: Այս ոճրաւաչււան ւասւաբանութեա՞ն Համար 50.000 օսմանցիներ իրենց ձայնը վսւաՀեցան ւրն. Վարդդէսին»4: «Զէղոք», ‹ 4, 29 Հոկւեմբերի (11 նոյեմբերի) 1910 թ.: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

ԵՐԵՔ ՊԱՏՐիԱՐՔՆԵՐի ԵԶԱկի

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱկՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

1911 թ. Հուլիսին ւեղի ունեցավ կ. Պոլսի քրիսւոնեական երեք Համայնքների ղեկավարների եղակի Համադործակցության մի դործընթաց, որը բացառիկ էր այդ Համայնքների երկարամյա ւաւմության մեջ: կառավարությունը չարունակում էր ճնչումներ դործադրել ոչ միայն Հայ, այլն կ. Պոլսի մյուս երկու՝ Հույների ն բուլղարների ւաւրիարքարանների վրա՝ ուրանալով նրանց դարավոր իրավունքները ն անուչադրության թողնելով նրանց բողոքները: Հայ ն Հույն ւաւրիարքները, ինչւես նան բուլղարաց էկղարխը իրենց Հերթին մչւաւես ւնդում էին, թե ինչւես անցյալում, նույնւես ն սաՀմանադրության չրջանում իրենք լոկ Հոդնոր ւեւեր չեն Հանդիսանում, այլ նան իրենց աղդային ինքնավար կաղմակերւությունների ղեկավարներ են, որոնք իրենց Հավաւացյալների չաՀերը ներկայացնում են կառավարության առջն: Մասնավորաւես Հույների ն Հայոց ւաւրիարքարանների իրավունքները սաՀմանված էին կառավարական օրենքներով. Բարձր Դուռը 1861 թ. Հասւաւել էր Հունաց ւաւրիարքարանի կանոնադրությունը, իսկ 1863-ին վավերացվել էր Հայոց Աղդային սաՀմանադրությունը: Հեւադա ւարիներին, մանավանդ Աբդուլ Համիդի ժամանակներում, Հույներին ու Հայերին ւրված իրավունքները դնալով ավելի ու ավելի Հաճախ էին ունաՀարվում: Հունաց ւաւրիարքարանի իրավունքների սաՀմանաւակման առաջին լուրջ ւորձն արվել էր 1880-ականների վերջերին՝ Սաիդ ւաչայի վարչաւեւության ժամանակ: Բողոքելով կառավարության այդ քայլերի դեմ, Հունաց ւաւրիարքը սւառնացել էր ւակել Սսմանյան ւեւության սաՀմաններում դւնվող բոլոր Հունական եկեղեցիները: Սրթոդոքս ւաւրիարքի այդ սւառնալիքի առջն կառավարությունը սւիւված ւեղի էր ւվել՝ Եվրուայում ավելորդ բարդություններ առաջ չբերելու Համար: Վերջաւես 1891-ին նույն Սաիդ ւաչայի Հաւուկ չրջաբերակա897

նով վերականդնվել էին Հունաց ւաւրիարքարանի առանձնաչնորՀումները ն վերաբացվել էին Հունական եկեղեցիները: ինչւես ցույց ենք ւվել աչխաւության նախորդ էջերում, թուրքական կառավարությունն անՀամեմաւ ավելի անւաւկառորեն էր միջամւում Հայոց եկեղեցական կյանքին ն ամեն քայլաւոխի ունակոխ էր անում Հայոց իրավունքները: ի ւարբերություն Հույների, Հայ կղերը չէր Համարձակվում իչխանությունների դեմ կւրուկ բողոքել Հայության Համար սւեղծված աննախադեւ ճնչումների ու ջարդերի անւանելի մթնոլորւում: Եվ աՀա Հիմա, 1911 թվականին, նույնւիսի արիություն ցույց ւվեց Հույների իոակիմ III ւաւրիարքը՝ ւեղի չւալով երիւթուրքերի ճնչումների առաջ: Այս անդամ, սակայն, նա իր Հուի եկեղեցիները ւակելու սւառնալիքի ւեւքը չունեցավ ն կառավարության դեմ դործեց նուրբ դիվանադիւությամբ: Հաչվի չառնելով այն Հանդամանքը, որ Հույները աւելություն են ւածում բուլղարների նկաւմամբ ն ինքն էլ ունի Հակաբուլղարական ւրամադրություններ, Հովակիմ ւաւրիարքը դիմեց կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանին՝ միջնորդ Հանդիսանալու Հունաց ւաւրիարքարանի ն բուլղարների էկղարխարանի միջն, նւասւելու դրանց մերձեցմանն ու Համերաչխությանը, որւեսղի կարողանան միասնական ուժերով դուրս դալ Բարձր Դռան Հերթական արչավի դեմ: Քննարկելով Հույն ւաւրիարքի դիմումը, թուրքաՀայոց ւաւրիարքարանը որոչեց ընդառաջել ներկայացված խնդրանքին: 1911 թ. Հուլիսի 20-ին ՀովՀաննես Արչարունի սրբաղանի մասնակցությամբ կ. Պոլսում ւեղի ունեցավ Հունաց ւաւրիարքի ն բուլղարաց էկղարխի Հանդիւումը: Քննարկելով իրենց աղդամիջյան խնդիրները, վերջիններս որոչեցին ջանքեր դործադրել թուլացնելու Հակասությունները երկու Հասարակությունների միջն ն Համաւեղ Հանդես դալ իչխանությունների՝ իրենց աղդային-եկեղեցական իրավունքների բռնադաւման դեմ: Երկու կրոնական Հարանվանությունների Համերաչխության այս մթնոլորւը Հայ սրբաղանին ւրամադրեց միանալ սւեղծված Համաձայնությանը: կաղմվեց ոչ թե երկու, այլ երեք

աղդերի Հոդնոր ւեւերի միասնական ճակաւ Բարձր Դռան դեմ: Դրանում վւանդ ւեսնելով, Բարձր Դուռը որոչեց նաՀանջել ն մեղմել Հույների ղայրույթը: Նա Հայւարարեց, որ այսուՀեւ լրջորեն Հաչվի կառնի երեք ւաւրիարքարանների դիմումներն ու առաջարկությունները ն դրանք քննելու Համար կձնավորի Հաւուկ մասնախումբ, որի մեջ մի չարք նախարարներ կմւնեն: Նչված երեք Հարանվանությունների ւեւերն իրենց առաջարկները մասնախմբին ւիւի ներկայացնեին Համաւեղ՝ ելնելով իրենց որոչակի ւաՀանջներից: Հուլիսի 27-ին ւեղի ունեցավ Հայոց Աղդային ընդՀանուր ժողովի նիսւ, որն ընւրեց երեք Հոդու՝ իբրն Հայոց ւաւրիարքարանի ներկայացուցիչներ: Դրանք էին՝ ՀովՀաննես Արչարունի սրբաղանը, դոկւ. Նաղարեթ Տաղավարյանը ն Սւեւան կուրւիկյանը: Ընւրվելուց Հեւո նույն օրը նչանակված ժամին նրանք մեկնեցին արդարադաւության նախարարություն, ուր արդեն դւնվում էին Հույների ու բուլղարների ներկայացուցիչները1: Հանդիւումը արդարադաւության նախարարի Հեւ էր, որն իր Հեւ ուներ կրոնից ւեսչին: Երկու ժամ ւնած խորՀրդակցության ընթացքում քննության առնվեց երկու Հարց, որոնք նախաւես Համաձայնեցվել էին երեք Հարանվանությունների ղեկավարների Հեւ: Դրանք կրթական ն ղինվորական Հարցերն էին: Նչված Հարցերի քննարկման արդյունքում կուսակցության ներկայացուցիչ-նախարարը Հայւարարեց, թե ներկայացված ւաՀանջներն ընդՀանուր առմամբ ընդունելի են: կրթական բնադավառում կառավարությունը մի չարք ղիջումներ կաւարեց. 1) ՎերաՀասւաւվեց Հայ, Հույն ն բուլղար Համայնքների Հոդնոր ւեւերի իրավասությունն իրենց ւաւկանող վարժարանների վրա, 2) Ճանաչվեց Համայնքների ներկայացուցիչների՝ դւրոցական ծրադրեր ւաւրասւելու ն վա-

«Բիւղանդիոն», ‹ 4495, 27 Հուլիսի (9 օդոսւոսի) 1911 թ.:

վերացնելու իրավունքը. վավերացումից Հեւո դրանք ւեւք է ներկայացվեին կրթական նախարարության Հասւաւմանը, 3) Թույլաւրվեց, որ Համայնքների ներկայացուցիչներն իրենք որոչեն աղդային դւրոցների ուսուցիչների ւաչւոնավարման ժամկեւները ն նրանց վկայական ւալը, 4) Նախքան կրթական նախարարության քննիչները նչված Հարանվանությունների դւրոցներ դալը՝ այդ մասին ւեւք է ւեղեկացվեն ւեղի Հոդնոր իչխանությունները, որւեսղի սրանք Հնարավորություն ունենան սւուդումների ժամանակ ուղարկելու իրենց ներկայացուցչին՝ Հարկ եղած բացաւրությունները ւալու Համար, 5) Համայնքներին էր վերաւաՀվում իրենց դւրոցներին նւասւներ ւալու իրավունքը, այսինքն՝ եթե վարժարաններին Հաւկացվեր ւեւական նւասւ, աւա միայն առաջնորդարանները ւեւք է որոչեին առավել կարիքավոր վարժարանների ցանկը, 6) Դւրոցական խնդիրների վերաբերյալ թյուրիմացություններ ն այլնայլ ւարաձայնություններ ծադելու դեւքում ւաչւոնաւար անձինք իրավասություն չունեն խառնվելու դրանց վերացմանը, այլ այդ մասին միայն ւեւք է ւեղեկացնեն նախարարությանը, 7) ՍւարաՀւաւակները բարձր վարժարաններում ւաչւոնավարելու իրավունք չունեն, բայց որոչ սաՀմանաւակումներով կարող են դասավանդել ւարրական դւրոցներում, 8) Վարժարանների լրիվ դասընթացներն ավարւածները կարող են սւանալ աղդային լեղվով դրված վկայականներ, որոնց ւարւադիր ւեւք է կցվեն դրանց թուրքերեն թարդմանված ւաւճենները, 9) Աղդային դւրոցներն ավարւածները իրավունք են սւանում վարելու ւեւական ն վարչական ւաչւոններ1: Քանի որ Համաձայնության այս մասը նախաւեսվել էր կյանքի կոչել 1913/1914 ուսումնական ւարվանից, ուսւի վերաՀաս ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի ւաւճառով անիրադործելի մնաց: ԱյնուՀեւն քննության առնվեցին ղինվորական խնդիրները: Այս Հարցում ւաւրիարքարաններն ավելի չաւ բաղձանք էին արւաՀայւում, քան՝ ւաՀանջ: Այնուամենայնիվ երկու կողմերը

«Բիւղանդիոն», ‹ 4496, 28 Հուլիսի (10 օդոսւոսի) 1911 թ.:

Համաձայնության եկան, որ 1) Խաղաղ ժամանակ ղինվորական ծառայությունը Հիմնականում կաւարվելու է երիւասարդի ղորակոչման նաՀանդում, իսկ ւաւերաղմի դեւքում նա ուղարկվելու է Հրամանաւարության նւաւակաՀարմար դւած որնէ ւեղ, 2) Արդելվելու է ղինվորական ծառայության մեջ դւնվող ոչ-իսլամների կրոնաւոխությունը, 3) Զինվորական վարժարաններ ընդունվողների Համար բավարար է Համարվելու թուրքերենի ոչ-դերաղանց իմացությունը1:

ՍՍՄԱՆ ՓԱՇԱՅի «ԶՐՈՒՅՑԸ»

1911 թ. Հուլիսի կեսերին օսմանյան 4-րդ ղորաբանակի ընդՀանուր քննիչ, աղդությամբ թաթար2 մուչիր Սսման ւաչան ԹուրքաՀայասւանի մի չարք վայրեր չրջադայության էր դուրս եկել: Գալով կարին (էրղրում), այնւեղից նա մեկնել էր Վան: Տեսնելով, որ այս քաղաքում իր սւասածից ավելի Հայեր կան, նա ասել էր. «ինչւէ՞ս կլինի, որ այս Հայերը այնքան կուորուեցին եւ այնքան մեռան բանւերի խորքերում ու կախաղանների վրայ, բայց դեռ այդքան էլ չաւ մնացել են քաղաքում»3: Վանում իր սւուդումներն ավարւելուց Հեւո մուչիրը մեկնում է Մուչ: ՃանաւարՀին նրան են միանում քուրդ ավաղակաւեւներ, որոնց ուղեկցությամբ նա մւնում է Մուչի Խասդյուղ: Շոււով Հավաքվում են մեծաթիվ քրդեր: Այսւեղի Հայ երնելիները ներկայանալով Սսման ւաչային՝ բարի դալուսւի մաղթանքներ են Հղում նրան: «Զրույցի» ժամանակ Հայերի մաղթանքներին ւաւասխանելով, նա մի քանի ուչադրավ ն անվերաւաՀ Հայւարարություններ է անում: Հայ ժողովրդի Հասցեին մի չարք անղուսւ ն արյունադրդիռ արւաՀայւություններ թույլ ւալուց Հեւո Սսման ւաչան ւարծանքով ու Հւարւությամբ ասում է. «Այո՛, կը խոսւովա«Բիւղանդիոն», ‹ 4496, 28 Հուլիսի (10 օդոսւոսի) 1911 թ.: «Աւեւաբեր», ‹ 38, 21 սեււեմբերի 1912 թ.: «Աչխաւանք», ‹ 28, 13 օդոսւոսի 1911 թ.:

նինք, թէ այս Հողերը ձերն էին ամբողջութեամբ, բայց մենք, օսմանցիներս, քանի մը Հարիւր Հոդիով եկանք, կռուեցանք եւ դրաւեցինք բոլորը, ու Հոդ բնակող ցեղերը իսլամացնելով, ձեւացուցինք այսօրուան 25-30 միլիոնի չաւ թուրք ժողովուրդը: Ուրեմն, դուք, աչխաւեցէ՛ք եւ առնելու մեղմէ այդ Հողերը, ու եթէ չաչխաւիք, մարդ չէք»1 (ընդդծումը թերթինն է:- Հ. Ս.): Հեւո խոսքն ուղղելով վերջին ւասնամյակների ընթացքում Հայերի ղանդվածային սւանություններին, երիւթուրք մուչիրն ասում է, թե դրա մեղավորներն իրենք՝ Հայերն են: «Թող Հանդիսւ մնայիք, որ չսւանուէիք»,- Հաւուկ չեչւով «դյավուրներին» խրաւում է նա ն ավելացնում. «Մենք լաւ դիւենք որ ձեր այնքան թաւած ջանքերը, յեղաւոխական չարժումները սաՀմանադրութիւն ձեռք բերելու Համար չէին, այլ՝ առանձին ւեւութիւն մը Հիմնելու...»2: Աւա՝ «Հայերն ունեն Ամերիկայէն կամ Ռուսասւանէն եկած «չաբդալի» դաչնակցականներ, որոնք մւքերը կը թունաւորեն, երկրի խաղաղութիւնը կը վրդովեն եւ մեր դրամները չորթելով կ’անցնին արւասաՀման»3: «Զրույցի» ընթացքում Սսման ւաչան լիակաւար ւաչււանության ւակ է առնում ներկա դւնվող քուրդ ավաղակաւեւներին, ն դիմելով Հայերին ասում է. «Դուք խելացի քաղաքադէւ եւ ղարդացած մարդիկ ըլլալով, կրնաք յաջողել ձեր ճարւարախօսութեամբ կամ ղօրաւոր դրչով, բայց խեղճ քիւրւ ւարրը կիսավայրենի, ւդէւ ու քաղաքականութեան անւեղեակ ըլլալով, ունի միայն ոյժ ու ղէնք: Քիւրւերը սւիւուած են աւով ւաչււանել իրենց իրաւունքները»4: Անդրադառնալով Հողային Հարցին, Սսման ւաչան այնուՀեւն ասում է. «Դուք Հայերդ սաՀմանադրութեան այս երեք ւարւան ընթացքին մէջ Հողային խնդիրը ամրաւէս դրկած, աՀադին խռովութիւններու ւեղիք ււիք՝ քիւրւերը ղրկելով իրենց աւրուսւէն»5: Աղդամիջյան թչնամանքը խորացնելու «Արադած», ‹ 15, 31 օդոսւոսի 1911 թ.: Նույն ւեղում: «Աչխաւանք», ‹ 28, 13 օդոսւոսի 1911 թ.: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

նւաւակով նա Հայւարարում է, թե Հայերը, իբր, դիմել են իչխանություններին ն ւաՀանջում են քրդերին Հայասւանից վւարել1: Լեոն մեջբերում է թուրք մուչիրի խոսքերը, որ «թեն քրդերը նեղում են Հայերին, կողոււում նրանց, բայց կառավարությունը չի լքի քրդերին ն երբեք թույլ չի ւա, որ Հայերը ւիրանան նրանց Հողերին»2: «Այս մի ւրովոկացիա էր,- չարունակում է Լեոն,- որ կաւարվում էր կառավարության ներչնչումով ն վերացնում էր Հայ-քրդական Հարաբերությունների լավացման ամեն մի Հույս»3: Երիւասարդ թուրքերը ցույց էին ւալիս, որ քուրդ կալվածաւերերն իրենց Համար նույնքան թանկ են, որքան թանկ էին Հին ռեժիմի Համար: Մուչում Սսման ւաչայի «ղրույցը» մեծ Հուղում առաջ բերեց ԹուրքաՀայասւանում: Հուլիսի 25-ի թվով «Բիւղանդիոն» թերթին 12 սւորադրությամբ Ամասիայից Հղած Հեռադրում ասված էր, որ «Սսման ւաչայի՝ Հայութեանը նախաւող, Սսմ[անեան] ւարրերը ղիրար ձդող եւ ոճրադործները քաջալերող եւ ժողովրդական ղղուանք աղդող յայւարարությունները Հանրային կարծիքի վրայ չաւ յոռի ււաւորութիւն դործեցին: Այս առթիւ որոչուեցաւ միթինկ մը դումարել Հրաւարակաւ Սսման ւաչայի խօսքերուն մեր ցասումը յայւնելու Համար, սակայն կառավարութեան չաւաղանց ղբաղուած վիճակը եւ մեր արւաքին թչնամիներուն ամեն առիթէ օդւուելու ւաւրասւ դւնուիլը նկաւի առնելով, Հայրենիքին օդւին Համար միթինկ չդումարելը յարմար դաւուեցաւ»4: «Զարմանքէ ու ղայրոյթէ աւելի ղղւանք ու անՀուն ցաւ ղդացինք կարդալով Դ. ղօրաբանակի քննիչ միւչիր Սսման ւաչայի խօսքերը»5,- դրում էր Վանի «Աչխաւանք» չաբաթաթերթը:

Տե՛ս ՎաՀան Ա. Բայբուրդյան, Քրդերը, Հայկական Հարցը ն Հայքրդական Հարաբերությունները ւաւմության լույսի ներքո, էջ 198: Լեո, Անցյալից, էջ 241: Նույն ւեղում: «Բիւղանդիոն», ‹ 4495, 27 Հուլիսի (9 օդոսւոսի) 1911 թ.: «Աչխաւանք», ‹ 28, 13 օդոսւոսի 1911 թ.:

Հոդվածադիր Ա. Մկրւչյանը նկաւում էր, որ Մուչը Թուրքիայի այն վայրերից է, ուր աղդային խնդիրները ծայրաՀեղորեն խճճված են, միմյանց դեմ կանդնած են Հայերը, թուրքերը ն քրդերը, լարված են ուննորների ու աղքաւների ւոխՀարաբերությունները, ամենուր բողոքներ են լսվում, քանի որ լուծված չէ Հողային Հարցը, իսկ կրթական դործը ողբալի վիճակում է: Ո՞վ ւիւի մւածի այդ Հարցերի լուծման մասին: իթթիՀադին ն նրա ղեկավարներին, Հեւնաւես նան Սսման ւաչային այդ Հարցերը բնավ չեն Հուղում: Նրանց նւաւակը Հայ չւեսնելն է: «Այդ դրութիւնը սւեղծւած է ոչ միայն Մուչի Համար, այլ[եւ] Հայկական դաւառներու, ամբողջ Տաճկասւանի Համար»1: Եվ մի՞թե Հասկանալի չէր, որ Սսման ւաչայի այդ դրդռիչ խոսքերը ոչ միայն ւիւի արդարացնեին բռնություններն ու կեղեքումները, այլն նոր Ադանաներ սւեղծեին: «ՍաՀմանադրութիւնն անարդւած է Սսման ւաչայի բերանով...»,- դրում էր «Աչխաւանքը»:- Նոյն անբարւաւան սւառնալիքը, նոյն կուորածի մղձաւանջը ու նոյն Համիդական քաղաքականութիւնը - կասկածի, ւրօվօկասիօնի, թչնամութեան ու մոլեռանդ աւելութեան: Թիւրքիոյ ներկայ վարիչներն ալ չը Հասկացան, որ բնաւ չի կարելի խաղ ընել ժողովուրդներու ինքնասիրութեան, աղդ[ային] ղդացումներու եւ իրաւունքներու Հեւ»2: ԹուրքաՀայասւանից սւացված բողոքների Հիման վրա կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանը բողոքով դիմել էր Բարձր Դռան ն խնդրել ւաւասխանաւվության ենթարկել Սսման ւաչային՝ աղդամիջյան դժւություններ առաջ բերելու Համար: Ձդձդելով Հարցը՝ կառավարությունն ի վերջո ւաւասխանել էր, թե «Սսման ւաչայի այս միջոցին ուր դւնուիլը ճչդել կարելի չէ եղած»3: Այսւեղ մեղ Հեւաքրքրողը Սսման ւաչայի անձը չէ, այլ այն մւքերը, որոնք նա արւաՀայւել էր առավել ւառաւած մի «Աչխաւանք», ‹ 28, 13 օդոսւոսի 1911 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 27, 7 օդոսւոսի 1911 թ., ‹ 28, 13 օդոսւոսի 1911 թ.: «Բիւղանդիոն», ‹ 4495, 27 Հուլիսի (9 օդոսւոսի) 1911 թ.:

վայրում, մի ւանջված ժողովրդի առաջ, Հայւնի ավաղակաւեւների ներկայությամբ: Տվյալ ւարադայում անարդելով Դաչնակցությանը («չաբդալի դաչնակցականներ»), երիւթուրք մուչիրն անարդում էր ողջ Հայությանը: Սսման ւաչայի ցինիկ արւաՀայւություններն արվել էին այն ժամանակ, երբ Դաչնակցությունն իթթիՀադից Հեռանալու ւորձեր էր անում:

ԾՈՒՂԱկիՑ ԴՈՒՐՍ ԳԱԼՈՒ ԱՆՀԱԶՈՂ ՓՈՐՁԵՐ

Դաչնակցությունը ն նրա մամուլը ւարիներ չարունակ խուսաւում էին իթթիՀադին ու նրա կառավարությանը քննադաւելուց: Եվ երբ դաչնակցական ղեկավարներին Հարց էին ւալիս, թե ինչո՞ւ կուսակցությունը լիովին Հրաժարվել է երիւթուրքական կառավարությանը մի թթու խոսք ասելուց, նրանք «Հայրենիք» թերթի բերանով ւաւասխանում էին, թե նույն կերւ վարվել է Մաղաքիա արք. Սրմանյանը ժամանակի թուրքական կառավարության նկաւմամբ1: իսկ այն Հարցին, թե այդ դեւքում ինչո՞ւ դաչնակցականները դրա Համար դաժանաբար Հալածում էին այդ մեծ եկեղեցականին, նրանք ւաւասխանելու բան չէին ունենում: Արդեն 1910 թ. սկղբներից Դաչնակցության մամուլի առանձին օրդաններ ղդուչավոր քննադաւական խոսքեր էին ուղղում իթթիՀադի Հասցեին2: Հայության Համար իրադարձությունների վաւթար ղարդացման Հեւ դնալով ավելի սուր էին դառնում դաչնակցական մամուլի քննադաւությունները Հաւկաւես 1911 թ. սկղբներից: Դաչնակցության այդ օրերի մամուլի ուսումնասիրությունը ցույց է ւալիս, որ իթթիՀադի վարած քաղաքականության դեմ խիսւ քննադաւությամբ Հանդես էին դալիս ամենից առաջ դավառային թերթերը, քանի որ Հենց դավառաՀայությունն էր Տե՛ս «Հովիւ», ‹ 11, 28 մարւի 1910 թ., էջ 162: Տե՛ս, օրինակ, «Բութանիա» թերթի 1910 թ. ‹ 7-ում ղեւեղված «Համերաչխութիւն» վերւառությամբ Հոդվածը:

ամենից չաւ ենթակա երիւթուրքական բռնաւեւության արՀավիրքներին: Դաչնակցությունը բացաՀայւորեն սկսել էր ղղջալ երիւթուրքերի Հեւ միանալու ն ղինաթաւվելու Համար: Վանի դաչնակցական «Աչխաւանք» չաբաթաթերթը դրում էր. «Մենք, որ սրւի անՀուն բերկրանքով ընդառաջ դնացինք ՍաՀմանադրութեանը ու վար դրինք մեր ղէնքերը, խորաւէս կՀաւաւայինք, որ նոր Թիւրքիան ւիւի աչխաւէ չւկել անցեալի սխալները, ւիւի բուժէ մեր վէրքերը եւ ւիւի ւեսնէինք իրաւունքի ու արդարութեան յաղթանակը: Բայց դեռ մեր թչուառ երկրի ւարաբաղւ Հալածւածներն ու ղրկւածները կսւասեն ակնդէւ»1: Թվարկելով այն արՀավիրքները, որոնք սաՀմանադրության չորրորդ ւարում կրում էր Հայ ժողովուրդը ն սւասում, թե ե՞րբ, վերջաւես, կառավարությունը որնէ բան կձեռնարկի ւոքր ինչ թեթնացնելու նրա վիճակը, ւարբերականն արդեն առանց երկբայելու ակնարկում էր. «կարծէք սակայն ղուր կսւասենք...: Բաժակը կլեցուի...»2: ՀՅ դաչնակցության կ. Պոլսի ւաւասխանաւու մարմինը (կենւրոնական կոմիւե) 1911 թ. ամռանը որոչում էր ընդունել խղել «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի Հեւ ունեցած իր Հարաբերությունները, քանղի նրա կառավարությունը Հրաժարվում էր ւաչււանել Թուրքիայի Հայ բնակչությանը3: Նույն 1911 թ. օդոսւոս-սեււեմբերին կ. Պոլսում ւեղի ունեցած ՀՅԴ Վեցերորդ ընդՀանուր ժողովը", ի ւարբերություն «Աչխաւանք», ‹ 27, 7 օդոսւոսի 1911 թ.: Նույն ւեղում: Տե՛ս «Ժայռ», ‹ 57, 8 սեււեմբերի 1911 թ.: " Միքայել Վարանդյանը սխալմամբ դրել է, թե ՀՅ դաչնակցության Վեցերորդ ընդՀանուր ժողովը ւեղի է ունեցել 1909 թ. Վառնայում (ւե՛ս Միքայէլ Վարանդեան, «Հ. Յ. Դաչնակցութեան ւաւմութիւն», Հաւ. Բ, Բ Հրաւ., էջ 318): Վառնայում 1909 թ. սեււեմբերին կայացել էր ՀՅԴ Հինդերորդ ընդՀանուր ժողովը: Հնարավոր է, որ Միք. Վարանդյանի դրքի դրաչարը չւոթած լինի 5 ն 6 թվանչանների միջն:

1909 թ. սեււեմբերին Վառնայում ւեղի ունեցած ՀՅԴ Հինդերորդ ընդՀանուր ժողովի ընդունած որոչման, նչում էր, որ կառավարությունը, ւոխանակ արժանի ւաւիժ ւա Ադանայի ջարդերն իրականացնողներին, ընդՀակառակը, նրանց աղաւում է բանւերից1: ԱյնուՀեւն, երկու կուսակցությունների ւոխՀարաբերությունները ճչւելու Համար ՀՅԴ ընդՀանուր ժողովը դիմում էր իթթիՀադին ւարղելու Համար, որ եթե նա ն իր կառավարությունը դործով երաչխիքներ չւան, թե մինչ այժմ կրկնած խոսւումները Հեւայսու կիրադործվեն, այդ դեւքում Դաչնակցության Արնմւյան բյուրոն կարւոնվի, որ «դադրեցնէ իր յարաբերութիւնները իթթիՀաւին Հեւ»2: Միաժամանակ, ընդՀանուր ժողովը Հանձնարարեց կուսակցական մարմիններին ու օսմանյան խորՀրդարանի իր ւաւդամավորներին՝ ւայքարել կառավարութեան ՀակաՀայկական քաղաքականության դեմ՝ «այն բոլոր օրինական միջոցներով, ղոր կը թելադրէ կացութիւնը»3: Բայց ընդՀանուր ժողովի ընթացքին ն նրա ընդունած որոչումներին ւեղեկացված իթթիՀադը ոչ միայն դործով երաչխիքներ չւվեց, դրում էր ՎաՀան Փաւաղյանը, այլն ճիչւ Հակառակն արեց: Նման իրավիճակում Դաչնակցությունը մի նոր, այս անդամ վերջին, Համաձայնադիրը սւորադրեց իթթիՀադի Հեւ4: Եվ դա այն դեւքում, երբ վերջինս արդեն իր վերջնական վճիռն էր Հանել Հայության մասին՝ նրան ոչնչացնել աղդովին: 1911 թ. իթթիՀադի կոմիւեն ՀրաՀանդ իջեցրեց դավառների իր կաղմակերւություններին ու ակումբներին՝ աննկաւ ու ասւիճանական կերւով խոչընդուել Հայերի առաջխաղացումը կյանքի բոլոր ոլորւներում, խիսւ վերաՀսկողություն սաՀմանել նրանց քաղաքական կաղմակերւությունների վրա:

«Վէմ», ‹ 1, սեււեմբեր-Հոկւեմբեր, 1933, էջ 86-87: ՎաՀան Փաւաղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 77-78: Նույն ւեղում, էջ 88: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 88-89:

Բոլոր բողոքներն անՀեւնանք էին մնում: Աննախադեւ չաւերով չաւացան Հայերի սւանությունները դավառներում: իթթիՀադի դավառային ակումբները, որոնք Հիմնականում կաղմված էին ամենադարչելի, դռեՀիկ ու կեղեքող ւարրերից, իբրն ամենաչաՀադրդիռ կողմ, օդւվելով վերնից իջեցված ՀրաՀանդներից, մեծ եռանդով ն ավելի չնական, ավելի բացարձակ կերւով էին դործադրում իրենց ՀայաՀալած միջոցները: Շաւ վայրերում արդեն լսվում էին Համաւարած ջարդի սւառնալիքներ: Այսւիսի մթնոլորւում, ինչւես վկայել է ՎաՀան Փաւաղյանը, «Դաչնակցութիւնը վւանդաւոր Համարեց մէկէն խղել կաւը իթթիՀաւի Հեւ եւ ծայրայեղ լարման Հասցնել յարաբերութիւնները՝ խորաւէս դիւակցելով անոր աղէւաբեր Հեւեւանքները»1: Ավելին, իթթիՀադը Հրաւարակ բերեց մի ւաՀանջ, որը որնէ մեկի մւքով չէր անցնում: Նրա կոմիւեն աղդային Հարցի «լուծման» եղանակներից մեկը Համարեց կայսրության աղդային չրջանակներում քաղաքական կաղմակերւությունների վերացումը: կոմիւեն դւնում էր, որ եթե կա սաՀմանադրություն, որի կարդերի ւայմաններում բոլորն օսմանցիներ են, աւա անՀասկանալի է դառնում դեռնս չթուրքացած աղդերի ներսում կուսակցությունների դոյությունը: Այդ էր ւաւճառը, որ 1911 թ. Հուլիսին օսմանյան սաՀմանադրության եռամյակի կաւակցությամբ կառավարության կաղմակերւած ընդունելությանը չէին Հրավիրվել աղդային կուսակցությունների ներկայացուցիչները: Նախօրյակին իթթիՀադի ւարադլուխները Հայւարարել էին. «Յանուն օսմանցիութեան՝ քաղաքական կուսակցութիւններ չը ւիւի լինեն, եւ եթէ այսօր կերւով մը դոյութիւն ունեն ու ւէւք է երեւան, Հրաւարակ ելնեն ... ւէւք է լուռ ու մունջ մնան...»2: ՀՅ դաչնակցության Շամի (Վասւուրականի) կենւրոնական կոմիւեի օրդան «Աչխաւանք» թերթը բողոքելով դրում

Տե՛ս ՎաՀան Փաւաղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 88-89: «Աչխաւանք», ‹ 24, 17 Հուլիսի 1911 թ.:

էր, որ մերժելով այլաղդիների քաղաքական կուսակցությունների Հեւ ւոնել նրանց արյունով ու ջանքերով ձեռք բերած աղաւությունը, կառավարությունն ու իթթիՀադը դնացին ւոնը նչելու աչիրաթաւեւների ու մյութեդալիբների, աղաների ու բեկերի Հեւչ Եվ այդւես վարվողները, դժբախւաբար, մի ամբողջ երկրի ղեկավարներ ենչ Երիւասարդ Համարվող թուրքերը լավ ւիւի Հասկանան, որ քաղաքական կուսակցություններն են, որոնք ւիւի ւաւրասւեն քաղաքացիական Հասկացողությամբ օժւված ժողովուրդ: Երիւթուրքերը ւիւի ընդունեն, որ Հալածելով քաղաքական կուսակցությունները, դրանով իսկ Հալածում են սաՀմանադրությունը1: Միամւության մի նոր դրսնորում: «Երիւասարդ Համարւած թիւրքերը» չաւ լավ էլ Հասկանում էին, չաւ լավ էլ դիւեին, թե ինչ են անում:

ՀիՇԱՏԱկԱԳիՐ ՍԱիԴ ՓԱՇԱՅիՆ

ՍաՀմանադրության Հռչակումով՝ Հայերի սւանությունները Համարյա դադարել էին: Այդ երջանիկ ժամանակամիջոցը ւնեց ընդամենն ինն ամիս՝ մինչն Ադանայի կուորածը: կիլիկյան ջարդերից Հեւո Հայերի սւանության դեւքերը, սկղբում Հաւ-Հաւ, վերսկսվեցին ն դնալով ւարբերական դարձան ու սկսեցին աճել: Շաբաթ չէր անցնում, որ լրադրերը ԹուրքաՀայասւանում կաւարված դեւքեր չարձանադրեին իրենց էջերում: Միայն 1911 թ. առաջին երկու ամիսների ընթացքում միայն Վանի վիլայեթում թուրքերը ն քրդերը սւանել էին 284 Հայի, այդ թվում՝ 62 կին ն 39 աղջիկ, իսկ 16 կին բռնի իսլամացվել էր": «Աչխաւանք», ‹ 24, 17 Հուլիսի 1911 թ.: 1910 թ. Համեմաւությամբ 1911 թ. Հայերի բռնի իսլամացումն աննախընթաց չաւեր էր ընդունել: իսլամացումը կաւարվում էր ունաՀարելով մարդկային ւարրական իրավունքները՝ նախկին կամայական եղանակներով, "

կարծես այդ ամենը քիչ էր, ւոլսաՀայության դլխին մի նոր աղեւ ւեղաց: 1911 թ. Հուլիսի կեսերին, սաՀմանադրության ւարեդարձի օրերին կ. Պոլսում ծադեց մի սարսաւելի ՀրդեՀ, որն ամբողջ թաղեր ճարակեց: Երկնակամարը լուսավորվել էր, բոցերը չառադունել էին ւասնյակ մղոններ: ՀրդեՀի ճարակ դարձավ 10.000 չինություն, ղոՀվեցին բաղմաթիվ մարդիկ, 100.000 բնակիչ մնաց անօթնան: Վնասը մու 40 միլիոն ռուբլի էր կաղմում: Տուժել էին բոլոր աղդությունների մարդիկ, բայց ամենից չաւ՝ Հայերը: Քաղաքի բոլոր թաղերից մեծաւես ւուժեցին ՀայաՀոծ Սամաթիան, Գում-Գաւուն, Մաքրիդյուղը ն Ղալաթիան: Հայերի մեծ մասը ղրկվեց ինչքից ու դույքից: Ճակաւի քրւինքով ձեռք բերածը կորցրած Հաղարավոր Հայեր անոթի ու մերկ էին մնացել: Թեն կառավարությունն սկսել էր նւասւ բաժանել, բայց դա Հիմնականում իսլամներին էր Հասնում: Շաւ չանցած ւարղվեց, որ սոսկալի դրամայի ւաւճառից անմասն չեն նան իչխանությունները: Մի ւասւաթղթում կարդում ենք. «Ժողովրդի Համար ամօթ է, որ նւասւ է ընդունում այնւիսի կառավարութեան ւեւերից, ղեկավարներից, որոնք թէեւ արւաքուսւ արդար, բայց ներքուսւ, անկասկած, մասնակից են այդ սոսկալի դրամային... Երբ քանդւում են ւնւեսութիւններ, այրւում մարդիկ, կուորւում, Հիւանդանում, խելադարւում չաւերը, այս ւարադայում դեռեւս կան մարդիկ, որոնց Հրճուանք է ւաւճառում: Հրճուանք է ւաւճառում նրանց, որոնք ւաւճառ են դարձել կաւարելու անօրինակ ոճիրը»1:

օրը ցերեկով, թուրքական իչխանությունների աչքի առաջ: ԱնչաւաՀասների, մանավանդ աղջիկների կրոնաւոխության արարողությունները կաւարվում էին այնքան արադ, որ ծնողները որնէ Հնարավոր միջոց ձեռք առնելուց ղրկված էին լինում: Բռնի իսլամացման երնույթը իսլամության առաջ նվասւացնում էր քրիսւոնեությունը, որովՀեւն իսլամից քրիսւոնեություն վերադարձը դաւաւարւվում էր մաՀաւաւժով, իսկ քրիսւոնեությունից իսլամության անցնելը քաջալերվում էր: Մաւենադարան, Արչակ Ալւոյաճյանի արխիվ, թղթ. 41, վավ. 651665:

1911 թ. նոյեմբերի 2-ին, խորՀրդարանի արձակումից առաջ, նրա Հայ ւաւդամավորները մեծ վեղիր Սաիդ ւաչային ներկայացրին 10 կեւից բաղկացած մի Հիչաւակադիր՝ ւաՀանջելով դրանք անՀեւաձդելիորեն իրադործել կյանքում: Փասւաթղթի ւակ սւորադրել էր 10 Հոդի՝ Համբարձում Պոյաճյան (կողանից ւաւդամավոր), Գեղամ Տեր-կարաւեւյան (Մուչից), ՎաՀան Փաւաղյան (Վանից), Գրիդոր ԶոՀրաւ ն Պեւրոս Հալաճյան (Պոլսից), Հակոբ Պոյաճյան (Ռոդոսթոյից), Նաղարեթ Տաղավարյան (Սեբասւիայից), ՀովՀաննես Սերենդյուլյան ն Գարեդին Փասւրմաջյան (կարինից), Հարություն Բոչդեղենյան (Հալեւից): Հիչաւակադրով Հայ դործիչները մեծ վեղիր Սաիդ ւաչային առաջարկում էին անմիջաւես դործադրության մեջ դնել Հեւնյալ 10 ւաՀանջները. 1) Բաղեչի ն Խարբերդի Համար կարող կուսակալներ նչանակել, 2) Արւակարդ իրավասություններ ւալ Վանի ն Բաղեչի կուսակալներին, որւեսղի նրանք կարողանան ւաչւոնյաներ Հեռացնել առանց կենւրոնի թույլւվության, 3) Այդ երկու նաՀանդներում ավելացնել ոսւիկան ղինվորների թիվը՝ Հաւուկ ուչադրություն դարձնելով նրանց ճիչւ ընւրությանը, 4) Ձերբակալել սաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո կաւարված աղմկալի ոճրադործությունների Հեղինակներին ն նրանց նկաւմամբ դործադրել օրենքի ւրամադրությունը, 5) Արնելյան նաՀանդներում ւաչւոն ունեցող ցեղաւեւներին ւաչւոնանկ անել կամ ուրիչ վայրեր ւոխադրել, 6) Մի չարք ավաղակների ձերբակալման Համար իչխանությունների ձեռք առած միջոցները դործադրել նան արնելյան նաՀանդների անդորրությանը խանդարող ոճրադործների Հանդեւ, 7) Խսւիվ Հանդիմանել ն Հրաժարեցնել այն ւաչւոնյաներին, որոնք, չունենալով արդարացուցիչ ւաւճառներ, կառավարության սաՀմանած ւայմանաժամկեւին չեն կարողանում ձերբակալել ոճրադործներին, 8) կւրուկ Հրամաններով արդելել աւօրինի ւուրքադանձումները ն ւաւժել մեղավորներին, 9) Անմիջաւես դործադրել դրավված Հողերը վերադարձնելու մասին դաւարանների որոչումները, 10) Գործադրել Հողային խնդրի վերա911

բերյալ սուլթանի 1911 թ. Հուլիսի 25-ին Հրաւարակած իրադեի ւրամադրությունները1: Սւանալով ւաւդամավորների Հիչաւակադիրը՝ Սաիդ ւաչան խոսւացավ անմիջաւես միջոցներ ձեռնարկել... Բայց քանի՛ այդւիսի խոսւումներ էին ւվել աբդուլՀամիդյան օրերի ն երիւթուրքական վարչակաղմի մյուս մեծ վեղիրները: Անւարակույս, այս անդամ էլ լինելու էին նույն խոսւումները, քաչքչուկները, Հուսախաբությունները: Այդւես էլ եղավ: կենւրոնական կառավարությունը մաւը մաւին չւվեց ձեռնարկելու ներկայացված կեւերից դոնե մեկի կաւարումը: Բարձր Դուռը ամեն անդամ Հայ ւաւդամավորների Հիչեցումներին խուսաւողական ւաւասխաններ էր ւալիս, որից Հասկացվում էր, որ եթե քրդերը նույնիսկ Հարյուրավոր Հայ բնակավայրեր ավարի ւան, նա չի կարողանալու Հանցավորներին ւաւժել այն երկյուղով, թե քրդերը նույնւես կարող են արաբների նման ասւաւակել ն մի նոր ւադնաւ առաջացնել: իսկ Դաչնակցությունը դեռ չէր կորցրել չւաւճառաբանված լավաւեսությունը: ՀՅԴ օրդան «Ասւարէղը» (Ֆրեղնո) դրում էր. «Երիւասարդ թուրքերու բոլորն ալ աղդայնամոլ ու մոլորեալ չեն: Երկրին ներկայ վւանդաւոր կացութիւնը ւեսնողներ եւ անոր ւրկութեան Համար անկեղծօրէն աչխաւողներ կան անոնց մէջ: Ուժովցնել ւէւք է ղանոնք: Այդ Հիման վրայ էր, որ Դաչնակցութիւնը Սսմ[անեան] Քոմիթէին Հեւ դաչինքի մեջ մւաւ: Աղաւական ւարրերուն եւ աղաւական սկղբունքներուն ղօրանալովն է միայն, որ յեւադիմութիւնը կը ւկարանայ»2:

«Մչակ», ‹ 22, 1 ւեւրվարի 1911 թ.: «Ասւարէղ», ‹ 155, 4 օդոսւոսի 1911 թ.:

ՏՐիՊՈԼիՏԱՆԱկԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԵՎ ՀԱՅԵՐԸ

1911-1913 թվականները Թուրքիան անցկացրեց ւաւերաղմների մեջ: Հայությունը, անկախ իր կամքից, նոր աղեւների Հորձանոււ ընկավ: Տնւեսական ու ռաղմական ւեսակեւից բարձրացած ու արդեն 19-րդ դարի վերջերին մեծ ւերություն դարձած իւալիան, սակայն, ղուրկ էր դաղութային ւիրույթներից: Դա ոչ միայն «արժանաւաւվության խնդիր» էր, այլն երկրի կառավարությունների Հավասւիացումներով, մեծ խոչընդու ւեւության Հեւադա ղարդացման ճանաւարՀին: Ավսւրիայի դաղութային կալանքներից աղաւադրված իւալիան արդեն 19-րդ դարի վերջերին ինքն էր սկսել մեծաւեւական քաղաքականություն վարել, ձդւելով իրեն միացնել ոչ միայն Տրենւինոն ու Տրիեսւեն, այլն իսւրիան, Դալմացիան, Ալբանիան ն այլ Հողեր1: Նման քաղաքականությունը իւալական կառավարությունը ներկայացնում էր ոչ թե որւես նվաճողական, այլ՝ աղդային աղաւադրական ւայքարի չարունակություն2: Ծրադրելով Հողային մեծ նվաճումներ, իւալական կառավարությունը միաժամանակ մեծ ուչադրություն էր դարձնում երկրի ւնւեսական ն ռաղմական Հղորացմանը: իւալիայի ւնւեսությունն սկսեց բուռն ղարդացում աւրել, երբ 1901 թ. վարչաւեւ դարձավ Զովանի Զուլիւինին: Երկրի ւաւմության 1901-1914 թթ. ժամանակաչրջանը վարչաւեւի անունով սւացավ «Զուլիւինյան դարաչրջան» անվանումը, երբ իւալիան դյուղաւնւեսական երկրից վերածվեց արդյունաբերական ւերության3: «Զուլիւինյան դարաչրջանում» Հաւկաւես արադ ղարդացավ ծանր արդյունաբերությունը: Եթե 1896-1908 թթ. իւա-

Տե՛ս "Очерки истории Италии", Москва, 1959, с. 325. Տե՛ս О. Бауэр, Националный вопрос и социал-демократия, СПб., 1909, с. 519. Տե՛ս Дж. Конделоро, История современной Италии, т. 7, Москва, 1979, с. 7-8.

լիայի արդյունաբերական արւադրանքի ւարեկան միջին աճը կաղմել էր մու 7 ւոկոս, աւա առավել առաջավոր մեւալուրդիական, քիմիական ն մեքենաչինական ճյուղերում՝ ավելի քան 2071: Բայց իւալիայի ոչ բոլոր մասերն էին առաջադիմում արդյունաբերական ւեսակեւից: Սրինակ՝ երկրի Հարավում դերիչխում էր ավանդական արխայիկ սոցիալ-ւնւեսական կացութաձնը, չխոսելով արդեն Սիցիլիայի մասին2: իւալիայի Համար Հրաւուրիչ էր, Հաւկաւես Աֆրիկայի Հյուսիսային մասում, Եդիււոսի ն Թունիսի միջն ընկած ւարածությունը՝ Հին եդիււացիների Լիբիան, որը Քրիսւոսից առաջ Հունական դաղութ էր կյուրենե կամ Սիրենայիքա անվամբ: Հեւադայում Հաջորդաբար ենթարկվելով Հռոմեացիների, արաբների ն օսմանցիների ւիրաւեւությանը, չրջանն անւառունակ վախճանի էր Հասել3: Լիբիայի երկու մասերն էին Տրիւոլիւանիան ն կիրենաիկան, որոնց ընդՀանուր ւարածքը կաղմում էր 917 Հաղ. քառ. կմ., բնակչությունը՝ մեկ միլիոնից քիչ ավելի", այսինքն՝ մեկ քառ. կմ վրա մեկ մարդ: Այդ Հսկա ւարածքից մչակելի էր ընդամենը 58 Հաղ. քառ. կմ: Քաղաքները դւնվում էին ծովաւին: Դրանցից ամենախոչորը Տրիւոլիւանիայի դլխավոր քաղաք Տրիւոլիսն (Թարա-

Տե՛ս Каролина Франческовна Мизиано, Италянское рабочее движение на рубеже XIX и XX вв., Москва, 1976, с. 170. Տե՛ս Юрий Петрович Лисовский, Южный вопрос и социальные конфликты в Италии, “Наука”, Москва, 1979, с. 36-40. Տե՛ս Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասւուրականի, Հաւ. Բ, էջ 148: " Բնակչության աղդային կաղմը Հեւնյալ ւաւկերն ուներ. 15.000 սւինոլ (իսւանական) Հրեաներ, որոնց ձեռքին էր երկրի Համարյա ողջ առնւուրը, 5.000 քրիսւոնյաներ, որոնց մեծ մասը մալթացիներ էին, 50.000 նեդրեր, 50.000 թուրքեր (ղինվորներ ն ասւիճանավորներ), մնացած դլխավոր ղանդվածը՝ բերբերներ ն արաբներ: Քրիսւոնյաների թվում իւալացիները կաղմում էին մուավորաւես 1.000 Հոդի (ւե՛ս «Արօր», ‹ 9, սեււեմբեր, 1911):

ւուլուս) էր" 30 Հաղ. բնակչությամբ, իսկ կիրենաիկայի դլխավոր քաղաք Բենդաղին ուներ 15 Հաղ. բնակչություն: Երկրի ներքին չրջանները բնակեցված էին արաբ-քոչվորներով1: իւալիան աչք ուներ ոչ միայն Թուրքիային ւաւկանող Լիբիայի, այլն նույն Թուրքիային ւաւկանող Եդեական ծովի կղղիների՝ այսւես կոչված Դոդեկանեղի վրա: Ե՛վ Տրիւոլիւանիան ն՛ Եդեականի կղղիներն ունեին ռաղմավարական խոչոր նչանակություն, ուսւի եթե դրանք անցնեին իւալիայի ձեռքը, կմեծանային Մերձավոր Արնելք թաւանցելու նրա Հնարավորությունները: Գաղութներ չունեցող իւալիան չաՀադրդռված էր Տրիւոլիւանիայով այն Հիմնավոր ւաւճառով, որ այնւեղ նա ուներ ւնւեսական ամուր լծակներ՝ արդյունաբերական ու առնւրական բաղմաթիվ ձեռնարկություններ: Գիւակցելով, որ Տրիւոլիւանիայի ւնւեսության մեջ դերիչխանություն ունենալը կարող է Հեչւացնել Հեւադայում այնւեղ քաղաքական իչխանություն Հասւաւելու իւալիայի դործը, երիւթուրքական կառավարությունն ամեն ինչ անում էր այնւեղից նրան դուրս մղելու դիւավորությամբ: Բայց այդ նւաւակին Հասնելու Համար Թուրքիան չուներ ո՛չ անՀրաժեչւ ղինվորական ուժեր ն ո՛չ էլ իրավական Հիմքեր: Ուսւի իթթիՀադի կառավարությունը վաղեմի ն ավանդական սովորությամբ սկսեց մանր-մունր խոչընդուներ սւեղծել իւալացիների առջն՝ Տրիւոլիւանիա նրանց Հեւադա մոււքն արդելելու Համար: Այդ մղումով նա այնւեղ բնակվող իւալացիների դեմ դրդռում էր ւեղացի արաբ ն թուրք մոլեռանդներին, թչնամանք Հարուցում նրանց նկաւմամբ: Դրա անխուսաւելի

"

Տրիւոլիսն ուներ ոչ մեծ, բայց լավ նավաՀանդիսւ: Այդ քաղաքը կյանքի էր կոչվել Հնադույն էա քաղաքի ավերակների վրա, որը, Հռոմեական ւիրաւեւության ժամանակ Մեծ Լեււիս ն Սաբրաւ քաղաքների Հեւ կաղմում էր երեք քաղաքների դաչնություն, որից ն ծադել էր Տրիւոլիս (երեք քաղաք) անունը: Տե՛ս Кира Эммануиловна Кирова, Италянская экспансия в Восточном Средиземноморье (в начале XX в.), “Наука”, Москва, 1973, с. 70-71.

Հեւնանքն էին լինում խուլ անկյուններում իւալացիների կողուոււն ու սւանությունները, նրանց կանանց ու աղջիկների առնանդումն ու իսլամացումը: կ. Պոլսի կառավարությունը Տրիւոլիւանիայի ւեղական իչխանություններին ՀրաՀանդել էր չկաւարել իւալական ընկերությունների Հեւ կնքած ւայմանադրերը, բոյկուել իւալական աւրանքները: Մի խոսքով, Հեւնողականորեն կենսադործվում էր թուրքական Հայւնի դործելակերւը: Տարիներ չարունակ իւալական կառավարությունը բողոքում էր թուրքերի արարքների դեմ՝ Բարձր Դռան ուչադրությունը Հրավիրելով ւեղական վալիների ու դայմադամների ղեղծումների վրա: Պոլսի կառավարությունը Հանցավորներին ւաւժելու խոսւումներ էր ւալիս չարունակ, սակայն դրանք անՀեւնանք էին մնում: Սովոր լինելով Հայերին կուորել Հարյուրներով ու Հաղարներով՝ առանց Հանդիւելու որնէ դիմադրության կամ նույնիսկ դիւողության, թուրք ւաչւոնյաները սասւիկ ղարմանում էին, երբ իւալական կառավարությունը մի որնէ իւալացի Հոդնորականի կամ բանվորի սւանությանն արձադանքում էր խիսւ սւառնալիքներով: Երիւթուրքերը, Հույսը դրած Գերմանիայի վրա, որին իսլամի ու Թուրքիայի ւաչււանն էին Համարում, ոչ միայն արՀամարՀանքով էին վերաբերում իւալիայի ւաՀանջներին, այլն Հաճախ ծաղրում էին ինչւես Տրիւոլիւանիայում բնակվող իւալացիներին, այնւես էլ իւալական կառավարությանը: Այդ ամենի Հեւնանքով Հասարակական կարծիքն իւալիայում օրեցօր դրդռվում էր Թուրքիայի դեմ: Եվ երբ Ֆրանսիան ու Գերմանիան բանակցություններ սկսեցին, թե իրենցից որի՞ն ւեւք է անցնի Մարոկկոն, իւալիան, իր Հերթին, ժամանակը Հարմար դւավ առաջադրելու իր ւաՀանջը. քանի որ ինքը Հռոմեական կայսրության օրինական ժառանդորդն է, իսկ Տրիւոլիւանիան դարեր չարունակ եղել է այդ կայսրության մի մասը, Հեւնաւես դա նորից իրեն վերադարձնելը արդարացի դործ կլինի: Դիմելով նչված երկու մեծ ւեւությունների կառավարություններին, Հռոմը ւաՀանջեց արդելք չՀարուցել իր նւաւակի ճանաւարՀին:

իւալիայի դերիչխանությունը Տրիւոլիւանիայի ն կիրենաիկայի վրա ւարածելու ձդւումը Հռոմը ւաւճառաբանում էր այն բանով, որ իր երկիրը միչւ էլ ւաչււանել է ղանաղան քաղաքական աղդեցությունների Հավասարակչռությունը Միջերկրական ծովում ն միչւ ձդւել է բարեկամական Հարաբերություններ ունենալ Թուրքիայի Հեւ: Բայց Թուրքիայի վերաբերմունքը դեւի Հյուսիսաֆրիկյան ծովաւի իրեն ենթակա երկրները դրդեց իւալիային իր վրա վերցնել այն քաղաքակրթական առաքելությունը, որ նրա վրա դրել են ոչ միայն ւաւմությունը, այլն Աւենինյան թերակղղու աչխարՀադրական դիրքն ու սոցիալական ւայմանները1: Թուրքիան սւառնացող վւանդին դիմակայելու ւաւրասւ չէր": Այդ իսկ ւաւճառով դիվանադիւական աչխույժ դործուՏե՛ս «Հորիղոն», ‹ 29, 11 ւեւրվարի 1912 թ.: Թուրքիան ւաւրասւ չէր ւաւերաղմի այն առումով, որ 1909 թ. կաղմած ն նույն ւարում դործածության մեջ դրած բանակային բարեկարդման ծրադրով նախաւեսված միջոցառումները դեռ չէին ավարւված: իՀարկե, այդ 2,5 ւարում երիւթուրքական կառավարությունը քիչ բան չէր արել բանակի սւառաղինման, ղդեսւավորման, ւարենավորման, ղինվորական կարդաւաՀության ամրաւնդման ուղղությամբ: իթթիՀադի կոմիւեի ն նրա իչխանության մեծ ուժը ն անվւանդության երաչխավորը բանակն էր: կարելի է ասել, որ նրանք ւեւական դանձարանը բաց էին արել ղինվորականների առաջ: Երկրի ռաղմական ծախսերը 1910 թ. կաղմել էին ւեւական բյուջեի 38,8 ւոկոսը (ւե՛ս Х. З. Габидуллин, Младотурецкая революция. Исторические очерки, Москва, 1936, с. 132), իսկ մի ւարի Հեւո դրանք բյուջեի ավելի քան կեսն էին կաղմել (28 միլիոն օսմանյան ոսկի): Հսկայական դումարներ էին ծախսվում մեծ քանակի Հաւկաւես դերմանական արւադրության նորադույն ղինաւեսակներ ձեռք բերելու Համար: Որւեսղի ղինվորական անձնակաղմն իրենց Հուսալի նեցուկը լիներ, երիւթուրքերի ւարադլուխները դումարներ չէին խնայում նրա Համար: Բանակում ծառայողներն ունեին առաւ ռոճիկ ն ւառավոր ղդեսւավորված էին, մի բան, որ նախկինում երբեք չէր եղել: Բանակում դործուն դեր ունենալուց Հրաժարվող ն Հանդսւի անցնող սւաները նախկին ռոճիկին Հավասար կենսաթոչակ էին սւանում: Այդ բոլորով Հանդերձ, ինչւես ասվեց, ամեն ինչ չէ, որ արվել էր: Բանակի վերակառուցման ծրադիրն ամբողջությամբ ւեւք է ավարւվեր 1913 թ. վերջերին (Տե՛ս «Մչակ», ‹ 85, 1 աւրիլի 1912 թ.): "

նեություն ծավալեց Եվրուայում՝ իւալիայի մւադրությունը խաւանելու Համար: Բայց նա չՀաջողեց, քանի որ սւասվելիք ւաւերաղմի նւաւակներն առանձնաւես չէին չոչաւում եվրուական մեծ ւերությունների ւնւեսական չաՀերը: իւալիան ճիչւ էր ընւրել իր ձեռնարկի ւաՀը. Ֆրանսիան ղբաղված էր Մարոկկոյի խնդրով, Գերմանիան մւադիր չէր Տրիւոլիւանիայի Համար դժւվելու իր դաչնակցի՝ իւալիայի Հեւ, Անդլիան ըմբռնումով էր վերաբերվում իւալիայի մւադրությանը՝ ձդւելով նրան ւոկել Եռյակ ղինակցությունից (Գերմանիա, ԱվսւրոՀունդարիա, իւալիա)1: Զերմանում էին ռուս-իւալական Հարաբերությունները. 1902 թ. իւալիայի թադավոր Վիկւոր-էմմանուիլ III-ն այցելել էր Պեւերբուրդ, իսկ 1909 թ. Նիկոլայ II-ը ւոխադարձ այցելություն էր կաւարել իւալիա2: Ուսւի Ռուսասւանը նույնւես ւրամադիր չէր Տրիւոլիւանիայի խնդրում որնէ արդելք սւեղծելու իւալիայի Համար: 1909 թ. կնքվել էր ռուս-իւալական Համաձայնադիր, որով Ռուսասւանը ճանաչել էր իւալիայի «Հաւուկ չաՀերը» Տրիւոլիւանիայում, իսկ իւալիան ւարւավորություն էր սւանձնել ըմբռնումով վերաբերվել նեղուցներում Ռուսասւանի չաՀերին3: Միաժամանակ կ. Պոլսում Ռուսասւանի նոր դեսւան նչանակված Ն. Վ. Զարիկովը, որ 1909 թ. աւրիլին ւոխարինել իր դեսւան Զինովնին, Հանձնարարություն էր սւացել Բարձր Դռանը բացաւրել, որ իւալա-թուրքական Հարաբերություններում Ռուսասւանը չեղոք դիրք է բռնել Համողված լինելով, որ դա կնւասւի Համաեվրուական խաղաղությանը: Տերությունների չարքում ամենաանսւասելին Թուրքիայի ավանդական դաչնակից Գերմանիայի դիրքորոչումն էր. նա Հրաժարվեց դործին Թուրքիայի օդւին միջամւելուց: Ասում էին, նույնիսկ թե կ. Պոլսի եվրուական դեսւաններից մեկը Բարձր

Տե՛ս А. А. Могилевич, М. Э. Айрапетян, На путях к мировой войне, 19141918 гг., ОГИЗ - Госиздат политической литературы, Москва, 1940, с. 91. Տե՛ս «Россия и Италия», Москва, 1968, с. 300. Տե՛ս А. А. Могилевич, М. Э. Айрапетян, На путях к мировой войне, 19141918 гг., с. 92.

Դռանը ւաւասխանել էր. «Երբ մենք Հայկական աՀռելի ջարդերի ժամանակ չմիջամւեցինք, ի՞նչ իրավունք ունենք այժմ միջամւելու»: Հիրավի, Հայերի 1895-1896 թթ. ջարդերի ժամանակ Թուրքիան բողոքում էր, երբ որնէ ւեւություն ւորձում էր միջամւել ն դադարեցնել ւալ կուորածը: Այսւիսով, ւվյալ ւաՀի չաՀն էր առաջնորդում ւերությունների դիվանադիւությանը: Նյու Յորքի «Արադած» չաբաթաթերթը նկաւում էր. «Գերադոյն չաՀը կը խօսի այսօր անոնց (եվրուական երկրների կառավարությունների:- Հ. Ս.) մէջ, ամէնէն աւելի բարձր, ուրիչ ամէն բան ուրանալ ւալու չաւ ուժդնօրէն»1: Երբ ւարղ դարձավ, որ սւառնալիքները չեն աղդում ո՛չ իւալացիների ն ո՛չ էլ եվրուական մյուս ւեւությունների ն Ռուսասւանի վրա, թուրքական կառավարությունն ու մամուլն այս անդամ դիմեցին ծայրաՀեղ Հոխորւանքի՝ մաւ թաւ ւալուն: Երիւթուրքական թերթերի լեղուն դարձավ ւողոցային՝ Հիչոցներ ոչ միայն իւալացիների, այլն Համարյա բոլոր ւեւությունների Հասցեին: կառավարությունը իւալական աւրանքների բոյկու Հայւարարեց, մինչն իսկ իւալացիների Հեւ բարնի ւոխանակումը Համարվեց Հայրենիքի դավաճանություն: կ. Պոլսի թուրքական մամուլը Համեմաւաբար «չաւավոր» էր, իսկ, ասենք, Սալոնիկում ն Մանասթըրում լույս ւեսնող թերթերը, որւիսիք էին, օրինակ՝ «ՍիլաՀ» («Զենք»), «Սյունդյու» («Սվին»), «իլերի» («Հառաջ») ն այլն, Հաւկաւես ղինվորական թերթերը, ոչ-թուրք ընթերցողին ղարմացնում էին իրենց լեղվադարությամբ, անւաւկառ ՀայՀոյանքներով ու անսանձ Հանդդնությամբ: ԱՀա՛ «ՍիլաՀի» 1911 թ. սեււեմբերի 21-ի Համարը: Թերթի առաջին էջի ճակաւին «իւալացի չների ն օսմանցի առյուծների ւաւերաղմը» խոչոր ւառերով վերնադիրն էր: Բերենք մի նմուչ այդ Հոդվածից:

«Արադած», ‹ 1, 25 մայիսի 1911 թ.:

«իւալացի չների նավաւորմին ենք սւասում: ինչո՞ւ չեք դալիս: Մեր սվիններին ու սրերին կռթնելով, մեր թնդանոթները դործի դցելով, աւավինելով մեր ւղամարդկությանը ն քաջությանը՝ վսւաՀ սւասում ենք ձեղ, որւեսղի թռցնենք ձեր դլուխները, բղկւենք ձեր կեղւու թոքերը, թքենք ձեր անւաւիվ ու խայւառակ երեսներին: Տակավին սւասում, Հուղվում, ղայրանում ենք, թե ինչո՞ւ չեք դալիս: Ձեղ ենք սւասում, ինչո՞ւ չեք դալիս, ինչո՞ւ չեք չւաւում: ԱՀա՛ քաջերի Հրաւարակը՝ ւաւրասւ ձեղ ընդունելու ու անճիւելու, աՀա՛ Հերոսների կանչերը՝ մի՛ ւախչիր, նե՛նդ, մի՛ ւախչիր, վախկո՛ւ, մի՛ ւախչիր այդւես խայւառակ: Մեր քաջ այրերը չեն երկնչում սրի ու սվինի չաչյունից, Հրանոթի դոռոցից ու Հրացանի ճայթյունից: Նրանք կռվի դաչւ կվաղեն Հոդի ւալու ն Հոդի առնելու, կդնան ւառք վասւակելու, մինչդեռ դո՛ւ, նենդամիւ չո՛ւն, վախկուի ւես չրջում ես բաց ծովերի վրա, դաղւնի ւեղերում: Միչւ սւոր ես, թքե՛մ երեսիդ, անւաւի՛վ»: «ՍիլաՀի» Հոդվածադիրն այսւես էր ավարւում իր ւոռուախոսությունը. «Մու օրերս, չնե՛ր, կախաղաններ ւիւի սարքենք ձեր ււած նավերի կայմերով ն ւարաններով, խոչոր խեղդակաւեր ւիւի ւաւրասւենք ն ձեր դիակներով ւիւի ծածկենք Սալոնիկի քարաւը: Մի՛ ւախչիր այդւես խայւառակ, մի՛ ւախչիր, չո՛ւն: Մի՞թե օսմանցիներին քո ւես վախկու ու խայւառակ ես կարծում: Ս՛ն անդր, նայում ենք, սւասում, ինչո՞ւ չեք դալիս»1: Այդ իրադրության մեջ թուրքական կառավարությունը մեծ ւերություններին Հայւարարեց, որ եթե իւալացիները Տրիւոլիւանիայում կամ Եդեական ծովում ղինվորական դործողություններ սկսեն, աւա Սսմանյան ւերության մեջ դւնվող բոլոր իւալացիները սրի կքաչվեն: Բայց ւեսնելով, որ այդ սւառնալիքն աղդեցություն չի դործում, Բարձր Դուռը ւերություններին աղդարարեց, թե այդ դեւքում չի կարող երաչխավորել իր երկրի ներքին նաՀանդների քրիսւոնյաների աւաՀովությունը: Միա1

Մաւենադարան, Արչակ Ալւոյաճյանի արխիվ, թղթ. 42, վավ. 20, Հայերեն թերթի՝ ւարեթիվ ու ամսաթիվ չկրող կւրոն:

ժամանակ, կառավարությունը նաՀանդական իչխանություններին չրջաբերականով Հրաման էր իջեցրել՝ ւաւրասւ լինել քրիսւոնյաների ջարդերին՝ սւասելով ցուցումի1: Պարղից ւարղ էր, որ այս անդամ էլ առաջին Հերթին ջարդի ղոՀ էին դառնալու Հայերը: «ՍիլաՀի» խուժանավարի Հարձակումներից ղերծ չմնաց նան Ռուսասւանը: իր ՀակաՀայկական քարողչությամբ Հայւնի «Новое Время» թերթը Հոդվածներից մեկում նչել էր, թե առաջիկա իւալաթուրքական ւաւերաղմում Ռուսասւանի չեղոքությունը միանդամայն ւեղին կլինի, ն թե Թուրքիան իր ընթացքով արժանի չէ ռուսական դիվանադիւության աջակցությանը: Դրան ի ւաւասխան, «ՍիլաՀը», խոսքն ուղղելով Ռուսասւանին, դոչում էր. «Անւաւի՛վ ավաղակներ, մի՞թե ամեն ւեսակի սւորություն ու խայւառակություն ձեր դլխում չի ծադում: Մոսկոֆը ո՞վ է, որ մեղ ւիւի օդներ: Մի՞թե առյուծները կընկերակցեն դայլերի Հեւ: Հյուսիսի սառցաւաւ անաւաւներում քարչ եկող, սրածայր ու արյունու ճանկերով մարդկության կրծքին ամենախոր վերքեր բացող դաղանն ավելի լավ է մեղանից 100.000 ւարսախ Հեռու մնա: Մենք ւեւք չունենք Մոսկոֆի չեղոքությանը կամ օժանդակությանը»2: իրենց Հաղթանակի վրա նույնքան վսւաՀ էին իչխանության ներկայացուցիչները, իՀարկե՝ ցուցաբերելով ւաՀանջվող բարեկրթությունը: Անդլիական 1հe Սaւ1y 1e1egոaքհ թերթին Սսմանյան կայսրության ւաւերաղմական նախարար ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչայի ւված Հարցաղրույցի ընթացքում ւեղի էր ունեցել Հեւնյալ խոսակցությունը. «Հարց.- ինչւէ՞ս էք ւեսնում ւաւերաղմի աւադան: Տե՛ս «Մամուլ», ‹ 9, 26 դեկւեմբերի 1911 թ.: Մաւենադարան, Արչակ Ալւոյաճյանի արխիվ, թղթ. 42, վավ. 20 (թերթի կւրոն):

Պաւասխան.- Թիւրքիան Հասւաւ կանդնած է եւ անդրդուելիօրէն կկանդնի մինչեւ վերջը: Անցեալ ութամսեայ ժամանակամիջոցում չաւ բան դրուեց լրադրերի էջերում ւաւերաղմի առթիւ, բաղմադիմի քննադաւութիւններ եղան, նւասւաւոր եւ աննւասւ կարծիքներ արւայայւուեցին: Գալով ինձ՝ կասեմ, որ ես դիւլօմաւ չեմ, այլ ւարղաւէս մի ղինուոր: Եւ իմ ւարւականութիւնն է իմ Հայրենիքի Հողը ոդի ի բռին ւաչււանել: Այդ ես արեցի, անում եմ եւ վճռաւէս որոչած եմ անել մինչեւ վերջը: Մեր բանակի դործն է՝ արդելել թչնամուն Թիւրքիայից մի թղաչաւ Հող դրաւելու կամ իւրացնելու: Եւ այդ դործը մենք կկաւարենք: Հարց.- կյուսա՞ք յաջողել: Պաւասխան.- Անկասկած: Ես ոչ միայն մեր դաւի արդար լինելուն Հաւաւում եմ, այլ նաեւ մեծ Հաւաւ ունեմ մեր վերջնական յաղթութեան վրայ: ի՞նչւէս կարող կլինէի ւաչււանել մեր երկիրը ընդդէմ օւար եւ անիրաւ ունձդութեանց, եթէ ես չունենայի սրւումս մի այդւիսի ղօրացուցիչ Հաւաւ: Շեչւում եմ, ես ունեմ այդ Հաւաւը ծայրադոյն ասւիճանի եւ մեր բանակն յուից ցդլուխ ւոդորուած է նրանով: Հարց.- Շաւ բարի, բայց ի՞նչւէս է վերջանալու այդ ւաւերաղմը: Դա չի կարող ընդ միչւ ւեւել, ինչո՞վ կվերջանայ դա: Պաւասխան.- Այդ մի անւաւասխանելի Հարցում է: Թիւրքիան չէ ւաւերաղմը Հրաւարակողը, նրա դիրքը ւաչււանողական է յաւէւ եւ այդւէս էլ մնալու է միչւ: Մենք բուռն եւ դերմարդկային ջանք ու ճիդ ենք ի դործ դնում, որ մեր ժողովրդեան մի մասը բռնի կերւով իւալիոյ Հւաւակ չդառնայ: Եւ մենք ւիւի յաջողենք: Մենք չխանդարեցինք Եւրուայի խաղաղութիւնը: Մենք միայն մեղ ւաչււանում ենք ընդդէմ մի յարձակման, որը բոլորովին մի ւրօվօքացիա է անւեղի՝ եւ ոչ այլ ինչ: Հեւեւաբար մեղ անկ չէ ասել, թէ ե՞րբ արդեօք կվերջանայ մաքառումը: Այդ Հարցը ւէւք էր յաւէւ մեր Հակառակորդին ուղղել: Ես միայն այսչաւը կարող եմ ասել, որ մենք մի թիղ ւեղ էլ ղիջելու չենք յաւիւեան: Մենք կարող ենք յաջողաւէս ւաչււանել մեր երկիրը ընդդէմ մեր ներկայ թչնամուն

եւ վճռել ենք այդւէս էլ չարունակել»1: Բայց թուրքական սւառնալիքների դիմաց Հռոմն անդրդվելի էր: 1911 թ. կեսերին Հիմնականում ավարւվել էին Հյուսիսային Աֆրիկա իւալական արչավախմբի աւՀանման նախաւաւրասւական աչխաւանքները: Երկիրը բանակը ղինել էր սեւական արւադրության բաղմաւեսակ ղենքերով, բացի այդ՝ աՀադին քանակությամբ ղենք ու ղինամթերք էր ձեռք բերել Գերմանիայից ու Բելդիայից2: Երբ աւարդյուն անցան Տրիւոլիւանիայի Հարցի նկաւմամբ իր վերաբերմունքը ւոխելու կ. Պոլսին Համողելու բոլոր ւորձերը, այնժամ, սւանալով Մարոկկոյի Համար դեռ բանակռվող Գերմանիայի ն Ֆրանսիայի Համաձայնությունը, իւալիան դիմեց ծայրաՀեղ միջոցի՝ 1911 թ. սեււեմբերի 15 (28)-ին վերջնադիր ներկայացրեց թուրքական կառավարությանը ն կւրուկ ու Հրամայողաբար ւաՀանջեց 24 ժամվա ընթացքում բավարարություն ւալ այնւեղ նչված բոլոր ւաՀանջներին, այլաւես սւառնաց ւաւերաղմով: Քաղաքական չրջաններում սկղբում կարծիք էր Հայւնվում, թե ռաղմական առաջին իսկ դործողություններից Հեւո ւաւերաղմը կանդ է առնելու: Ենթադրվում էր, թե Թուրքիան, այլ ելք չունենալով, կընդունի իւալիայի դերադաս չաՀերը ն քաղաքական Հեղինակությունը Տրիւոլիւանիայում: Բայց իւալիան վսւաՀություն չուներ թուրքական Հնարավոր խոսւումների վրա ն, չցանկանալով ձդձդել վեճը, որոչել էր նախ ղորքով Հասւաւվել մայրաքաղաք Տրիւոլիսում, որից Հեւո միայն մւածել կ. Պոլսի կառավարության Հեւ բանակցությունների մեջ մւնելու մասին: Ներկայացրած վերջնադրի մերժումն սւանալուց Հեւո՝ 1911 թ. սեււեմբերի 16 (29)-ին իւալիան ւաւերաղմ Հայւարարեց Թուրքիային3:

Մաւենադարան, Արչակ Ալւոյաճյանի արխիվ, թղթ. 42, վավ. 20 (թերթի կւրոն): Տե՛ս Зинаида Павловна Яхимович, Итало-турецкая война 1911-1912 гг., “Наука”, Москва, 1967, с. 53. Տե՛ս Кира Эммануиловна Кирова, Италянская экспансия в Восточном Средиземноморье (в начале XX в.), с. 88.

Պաւերաղմը ւաւմության մեջ մւավ «Տրիւոլիւանական» անունով: Ո՛չ Հաադայի կոնդրեսի որոչումները, ո՛չ միջաղդային խաղաղության մյուս Համադումարների կոչերը ն ո՛չ էլ խաղաղասեր դործիչների աղաղակներն այս անդամ էլ չկարողացան արյունաՀեղության առաջն առնել: Այս անդամ էլ իւալիան ցույց ւվեց, որ կուիւ ուժը միջւեւական Հարաբերությունների մեջ ավելի մեծ իրական կչիռ ունի, քան կոնֆերանսների կամ Համադումարների որոչումները1: Պաւերաղմն սկսվելուն ւես կ. Պոլսում ն Սսմանյան կայսրության ուրիչ քաղաքներում ւարածվեց բողոքի, Հավաքների ն ցույցերի ալիքը: Գաղաղած թուրք էթնոսը աւերից դուրս էր եկել, աղդայնամոլական մոլուցքն ընդդրկել էր նրա բոլոր չերւերը: Գրդռված ամբոխը մայրաքաղաքում քարուքանդ արեց իւալական դեսւանաւունը: կառավարության կարդադրությամբ ւակվեց կ. Պոլսի իւալական Հիվանդանոցը, չնայած այդւեղ մեծ թվով թուրքեր էին բուժվում: Որոչում ընդունվեց երկրի սաՀմաններից արւաքսել իւալաՀւաւակներին: Մայրաքաղաքում, Սալոնիկում, իղմիրում, Բաղդադում ն այլուր բոյկուի էին ենթարկվում իւալական աւրանքները: իչխանությունների ՀրաՀանդով աչխաւանքից աղաւվեցին Արնելյան երկաթուղու բոլոր իւալացի ծառայողներն ու բանվորները: Ամենուրեք, այդ թվում Ռուսասւանի թուրքալեղու ւարածքներում, Հավաքադրվում էին կամավորական խմբեր՝ Տրիւոլիւանիա մեկնելու Համար: Եդիււոսում 30 Հաղար ւեղաբնակ թուրքեր առաջարկել էին իրենց մասնակցությունը ւաւերաղմին: Նույնիսկ Հնդկասւանի թուրքերից չաւերը Հեռադրել էին կ. Պոլիս, թե ուղում են իրենց ւեսնել Տրիւոլիւանիայի թուրքական ղորամասերում: իւալական ղինուժն ուղղություն վերցրեց դեւի Տրիւոլիւանիա: Արդեն մեկ չաբաթ անց նրա աւերին չրջում էր իւաԱյդ մասին Հանդամանորեն ւե՛ս «Նոր կեանք» (Բաքու), ‹ 1-2, 11 դեկւեմբերի 1911 թ.:

լական երկու նավախումբ՝ բաղկացած 8 ղրաՀաւաւ Հածանավից, բավականաչաւ թվով ականակիր նավերից ն Հակաականային նավակներից: Այդ ամենի թնարկության ւակ դւնվում էին բաղմաթիվ ւոխադրական նավեր, որոնք իրենց վրա կրում էին 30 Հաղար ղինվոր1: Թուրքերը Տրիւոլիւանիայում ունեին 35 Հաղար ղինվոր, ինչւես նան մի քանի Հաղար արաբ Հեծյալներ: Ժամանակ ունենալու ն մեծ ջանքեր դործադրելու դեւքում թուրքերը կարող էին չուրջ 40 Հաղար արաբների ղենքի ւակ բերել: Աւ դուրս դալով, իւալական արչավախումբը ձեռնարկեց Տրիւոլիւանիայի դրավումը: Թուրքական ղորքի մարւական ոդին բարձրացնելու Համար էնվեր բեյը ւաւերաղմի Հենց սկղբին Եդիււոսի ճանաւարՀով ծււյալ մեկնել էր կռվի դաչւ2: Նրան Հեւնել էին իթթիՀադական ղինվորական ղեկավարներից չաւերը՝ իսմեթը, Խալիլը, Վասըֆը ն ուրիչներ3: Սակայն չոււով նրանք բոլորը ձեռնունայն վերադարձան, որովՀեւն նույն ժամանակ Եմենում աւսւամբները ջախջախել էին ւեղի թուրքական ղորախմբի մի քանի դնդեր, իսկ Ալբանիայում թուրքերի դեմ կռվող ղինված ջոկաւները նոր Հաջողությունների էին Հասել: Այդ ւաՀը նկարադրելով, ՎաՀան Փաւաղյանը դրում էր. «կառավարութիւնը եւ իթթիՀաւը դլուխնին կորսնցուցած էին, իրենց ներսն ալ ցեց էր ինկած, իսկ ներքին դաւառները թեւաւարած անիչխանութիւն կը ւիրէր: Երբեմն միայն չինծու ու ւոռու «Հայրենասիրական» թխածոյ Հեռադիրներ կու դային իրենց քլիււներէն. «Ոչ մէկ թիղ Հող չենք ղիջիր» ... Եւ ի Հարկէ ոչ ոք ւեղէն կը չարժէր: Պոլսոյ մէջ ալ միթինկներ կը դումարուէին «վաթանըմըղ»-ներով եւ «չոք եաչա»-ներով լեցուն: Այս ամէնը, թէեւ սնամէջ՝ լաւ բան չէր խոսւանար Հայութեան: Ամբոխի մոլեռանդութիւնը ՀրաՀրուեցաւ ծայրայեղօրէն, որուն Հեւեւանքները ղդալի էին: ԽորՀրդարանի[ն] մէջ ալ խոր Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 50, 25 սեււեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 54, 20 Հոկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս ՎաՀան Փաւաղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 154-155:

արձադանդ դւան այս ամբոխային ւրամադրութիւնները: Ակներեւ աւելավառ էին թուրքերու Հայեացքները եւ վերաբերմունքը դէւի քրիսւոնեաները, կարծես մենք էինք Թրիւոլիի մէջ իրենց դէմ կռուողները»1: Թեն եվրուական ւեւությունները վճռել էին այդ ւաւերաղմում լիակաւար չեղոքություն ւաՀւանել, բայց որնէ մեկը չէր կարող երաչխավորել, թե վաղը կամ մյուս օրը նոր բարդություններ չէին ծադելու իրենց միջն: Զէր բացառվում, որ Ալբանիայի, Մակեդոնիայի, կրեւեի, Արաբիայի ն Եդիււոսի ներքին Հասարակական-քաղաքական կյանքում առաջ կդային այնւիսի դեւքեր, որոնք այս կամ այն ւերության դործուն միջամւությունը կւաՀանջեին: Երկյուղ կրելով եվրուական մեծ ւաւերաղմի սոսկալի աղեւից՝ ւեւություններն ամեն կերւ աչխաւում էին ւեղայնացնել ծադած ՀրդեՀը, որւեսղի ւաւերաղմը Հնարավորինս չոււ վերջանա2: Բայց նրանցից յուրաքանչյուրը միաժամանակ մւածում էր քաղաքական Հավասարակչռության մասին ն կցանկանար, որ իւալական չաՀերի դիմաց ինքն էլ վարձաւրված լիներ՝ օսմանյան ժառանդությունից իր Համար մի որնէ ւաւառ սւանալով: Այսւիսով, եվրուական կառավարությունների առաջ կանդնած էր դժվար լուծելի խնդիր՝ մի կողմից՝ ւաւերաղմը սկսվելուց Հեւո թույլ չւալ, որ դա դուրս դա Տրիւոլիւանիայի սաՀմաններից, մյուս կողմից՝ կարողանալ ւաՀւանել Հավասարակչռությունը քաղաքական ասւարեղում: Եվրուայի Հասարակայնության Համակրությունն իւալիայի կողմն էր: Բոլոր ւեւությունները (նույնիսկ Գերմանիան", որ

ՎաՀան Փաւաղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 155: Տե՛ս Анатолий Филиппович Миллер, Оттоманская империя (Султанская Турция), Москва, 1946, с. 34-35. " Դիվանադիւական չրջաններում ոչ-ւաչւոնական խոսակցություններ էին լինում, թե Տրիւոլիւանիայի ւոխարեն Գերմանիան Թուրքիային առաջարկել է դրավել Հարավային Պարսկասւանը (ւե՛ս «Ախուրեան», ‹ 50, 25 սեււեմբերի 1911 թ.):

Թուրքիայի անկեղծ բարեկամն ու թունդ ւաչււանն էր Համարվում) չեղոք դիրք բռնեցին: Միայն իւալացի սոցիալիսւները բողոք բարձրացրին: Երկրի խորՀրդարանի սոցիալիսւական Հաւվածը մեծաւես խռովված էր ղարդացող իրադարձություններով: Սոցիալիսւ ւաւդամավորները նախ Հեռացան ւաւդամավորական ժողովի այն նիսւից, ուր ւաւիվ էր ւրվում բանակին ու նավաւորմին, աւա աղմուկ բարձրացնելով ւաՀանջեցին, որ կառավարությունը Հրաժարվի Լիբիան իւալիային կցելու իր 1911 թ. նոյեմբերի 5-ի Հռչակադրից: ԽորՀրդարանի սւվար մեծամասնությունը դեմ քվեարկեց սոցիալիսւների նախաձեռնություններին1: Դրանից Հեւո սոցիալիսւական կուսակցությունը ւորձեց Հռոմում ընդՀանուր դործադուլ կաղմակերւել, բայց նրա կողքին միայն 100-150 Հոդի կանդնեց: Բողոքներով Հանդես եկան եվրուական սոցիալիսւական կուսակցությունները, բայց նրանց կաղմակերւած ՀանրաՀավաքները որնէ նչանակություն չունեցան իւալական կառավարության Համար: Պաւերաղմի առիթով ՀՅ դաչնակցության կ. Պոլսի Պաւասխանաւու մարմինը (կենւրոնական կոմիւեն) Հանդես եկավ մի Հայւարարությամբ, որով դաւաւարւում էր կառավարությանը, «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեին՝ ւաւերաղմը կանխել չկարողանալու Համար: Դա Փարիղի 1907 թ. դեկւեմբերյան Համադումարում իթթիՀադ-Դաչնակցություն Համադործակցության կայացումից Հեւո առաջին դեւքն էր, որ Դաչնակցությունն իր կոմիւեներից մեկի միջոցով բացաՀայւորեն Հանդես էր դալիս երիւթուրքերի վարած արւաքին քաղաքականության դեմ: Դաչնակցությունը միաժամանակ աղդարարում էր, որ Հանցավորներ որոնելու ժամանակը չէ ն բոլոր բարի օսմանցիներին, մանավանդ խորՀրդարանի ւաւդամավորներին կոչ էր անում ամեն ջանք ի դործ դնել ւաւերաղմն անՀաւաղ դադարեցնելու Համար՝ թեկուղ Տրիւոլիսն իւալացիներին ղիջելու դնով ն, այնուՀեւն, կենսական ւաՀանջ

Տե՛ս «ՌաՀվիրա», ‹ 14, 21 մարւի (5 աւրիլի) 1912 թ.:

դարձած բարենորոդումների անցկացմանը ձեռնարկել1: Հայւարարությունից Հեւո Դաչնակցությունը կ. Պոլսում կաղմակերւեց ՀանրաՀավաք՝ Թուրքիայի վրա իւալիայի Հարձակման դեմ: ՀանրաՀավաքին, բացի Հայկական կուսակցությունների ներկայացուցիչներից, մասնակցում էին մեծ թվով թուրքեր, կառավարության անդամներ, իթթիՀադի ւարադլուխներ: Եղան բաղմաթիվ Հակաիւալական ելույթներ, Տրիւոլիւանիա մեկնելու ն կռվի մեջ մւնելու Համար կամավորների դնդեր կաղմելու կոչեր արվեցին: Դաչնակցությունը դւնում էր նան, որ ժամանակավորաւես ւեւք է դադարեցնել իթթիՀադի դեմ դժդոՀություններ Հայւնելը ն Համախմբվել կառավարության չուրջը՝ սկսված աղեւից միասնաբար դուրս դալու Համար: Լեոն իր աչխաւություններից մեկում մեջբերում է Դաչնակցության Հրաւարակած մի կոչը, որը ղեւեղված է եղել վերակաղմյալ Հնչակյանների «Սայթաքում» խորադրով դրքույկում (կ. Պոլիս, 1914, էջ 5-6): կոչում ասված էր. «Սսմանցի Հայրենակիցնե՛ր, Պաւերաղմի աղէւին առջեւ կը դւնւի մեր Հայրենիքը այն մեծադոյն աղէւներէն մէկը, ղոր բռնական բնաղդները սւեղծեցին ու որոնց դոյութիւնը աղբիւրն է բոլոր ժողովուրդներու դժբախւութեան եւ քայքայիչ Հակամարւութեան": Տադնաւի այս ւաՀերը չեն սակայն, որ Հաչւեյարդարի առիթ կրնան ծառայել, Հակառակ որ մենք, Հայերս, բացառիկ ւառաւանքներու ւակ ճղմւեցանք երեսուն ւարի անընդՀաւ եւ Հակառակ որ վերջին երեք սաՀմանադրական ւարիները ակնկալւած բարւոքումը չբերելէ ղաւ իր թչւառ ժողովուրդին՝ ասւիճանաբար անիչխանութեան, աւօրինութիւններու եւ ոճիրներու թաւր դարձուցին Հայաբնակ նաՀանդները: Ո՛չ, ընդՀանուր Հայրենիքին սւառնացող վւանդին առջեւ մենք կը դադրեցնենք մեր բողոքները, այն մեծ վսւաՀութեամբ, "

Տե՛ս «Ժայռ» , ‹ 65, 2 Հոկւեմբերի 1911 թ.: Պարբերության իմասւային անՀարթությունը բնադրային է:

թէ Հեռու չէ վերջաւէս ողջմւութեան եւ արդարութեան յաղթանակը Հին ռեժիմեան աւանդութիւններու վրայ: Արդի ծանր վայրկեանը չէ Հաչւեյարդարի ւաՀը,- կը կրկնենք մենք»1: Դաչնակցության Վանում լույս ւեսնող օրդան «Աչխաւանք» թերթը ււադրել էր ՀՅԴ Վասւուրականի կենւրոնական կոմիւեի 1911 թ. Հոկւեմբերի 17-ի կոչը՝ ուղղված «Հայ Հասարակութեանը»: Դաւաւարւելով իւալիայի ղավթողական քաղաքականությունը, կենւրոնական կոմիւեն Հայւարարում էր. «Եւ մենք միչւ Հաւաւարիմ մեր անցեալին, Հեւամոււ մեր նւաւակներուն, այսօր երբ ւաՀ մը մոռացած մեր առանձին իրաւունքներու Հեւաւնդումը ու մեր ւաՀանջներուն բաւականութիւն սւանալու իրաւունքէն, կըսենք - միչւ Հաւաւարիմ մնալով մեր ւաւմական առաքելութեան. ձեռք ւիւի ւանք այն ւեւութեան, որը մերն ի՛սկ է եւ որու ամբողջականութեան մէջ կը ւնւռենք մեր աղդային դոյութեան ւաՀւանումը»2: ԱյնուՀեւն կոչ էր արվում «մեր ընկերներուն ու դիւակից քաղաքացիներուն, որւէսղի անոնքն ալ մեղ Հեւ ու մեր կողքին կանդնած՝ միասին դնանք ընդՀանուր թչնամիի դէմ, աւացուցանելու մեր աւանդական ղոՀաբերութիւնն ու կռւելու ընդունակութիւնը»3: կաւաղի մարւեր ծավալվեցին Տրիւոլիսի մաւույցներում: Սկղբում Հեռադրերը կ. Պոլիս լուրեր էին բերել, թե թուրքական ղորքերը մեծ Հաղթանակներ են ւանում: Դրանք թուրքերի մեջ առաջ էին բերել մեծ ոդնորություն: Բայց այդ սխալ լուրերից բխած խանդավառությունը երկար չւնեց: Պաւերաղմի դաչւ Հանված մեծ թվով արաբ Հեծյալներն անՀրաժեչւ ղինվորական ւաւրասւություն չունեին, իսկ ունեցած ռաղմական միջոցները ւարղունակ էին: Անմխիթար վիճակում էին Տրիւոլիւանիայում (Հիմնականում մայրաքաղաք Լէօ, ԹիւրքաՀայ յեղաւոխութեան դաղաւարաբանութիւնը, Հաւ. Բ, էջ 63-64: «Աչխաւանք», ‹ 58, 29 Հոկւեմբերի 1911 թ.: Նույն ւեղում:

Տրիւոլիսում) ւեղակայված ն Փոքր Ասիայից ռաղմադաչւ նեւված թուրքական ղորքերը: Բարձր Դուռը չէր Համարձակվում կ. Պոլսից ն կայսրության եվրուական վիլայեթներից նավերով լրացուցիչ ղորք ուղարկել ւաւերաղմի դուի՝ երկյուղելով իւալական նավաւորմից: Առանց այն էլ ռաղմաճակաւ ղորքեր Հասցնելու Համար թուրքերը բավարար թվով նավեր չունեին1: ԾայրաՀեղորեն ընկած էր ղորքերի մարւունակությունը: Զինվորներն իրենց ղորամասերում միայն ամենաւարրական մարղանք էին սւանում: Բանակի սւաները ւդեւ, կրթության երես չւեսած մարդիկ էին, եթե նկաւի չունենանք այն Հաղվադյոււ բացառությունը, որ կաղմում էին կ. Պոլսի ղինվորական ուսումնարանի չրջանն ավարւած կամ Գերմանիայում ռաղմական բարձրադույն ուսում սւացած սւաները: Թուրքական բանակի մի ուրիչ ւկար կողմն այն էր, որ ղինվորական սննդի ն առողջաւաՀության դործը չաւ վաւ էր կաղմակերւված, ւակասում կամ իսւառ բացակայում էր դեղորայքը: Այդ ամենը ւաւերաղմի ժամանակ մեծաւես վնասում էին բանակի ռաղմական դործողություններին: Այդ վիճակի Հիմնական ւաւճառը թուրքական դանձարանի ծայրաՀեղ սնանկ դրությունն էր: “Русское Слово” թերթը 1912 թ. ‹ 147-ում վկայում էր, որ 1911 թ. վերջերին թուրքական ւառլամենւին ներկայացված 260 միլիոն ռուբլի կաղմող չնչին բյուջեն 52 միլիոն ռուբլու (կամ չուրջ 207-ի) ւակասորդ (դեֆիցիւ) ունի: «Ֆինանսների նախարարը խոսւացել է, որ արւաքին ւոխառություն սւանալու իր ջանքերը խորւակվել են: Միակ Հույսը, որ ունի Թուրքիան իր դաւարկ դանձարանի Հաւակը միայն ծածկելու Համար՝ դա ներմուծվող աւրանքների մաքսի Հավելումն է, որը ւարեկան կարող է [դանձարանին] ւալ 14-15 միլիոն ռուբլի եկամոււ, բայց այդ էլ դեռ Հարց է, թե արդյո՞ք օւար ւեւությունները այդւիսի որոչման կՀամաձայնեն»:

Տե՛ս А. А. Могилевич, М. Э. Айрапетян, На путях к мировой войне, 19141918 гг., с. 92.

Ֆինանսների ողբալի վիճակի ն այլ ւաւճառներով Տրիւոլիւանիայի Հեւ կաւն իրականացվում էր չաւ մեծ դժվարություններով: Բացի այդ, երիւթուրքական կոմիւեն սխալ որոչում էր ընդունել՝ Տրիւոլիւանիայում ւեղակայված թուրքական ուժերի մի մասն ուղարկել Եմեն՝ կռվելու ւեղի աւսւամբների դեմ1: Զնայած այդ ամենին, իւալական ղորքը չէր կարողանում արադ ՀաղթաՀարել Տրիւոլիսի ւաչււանների դիմադրությունը: Թուրքական ղորքի կողքին այսւեղ կաւաղորեն կռվում էին նան արաբները2: Լիբիայում թուրքական ղորքերի Հրամանաւար Մունիր ւաչան չրջաւաւված քաղաքից օդնություն էր խնդրում կ. Պոլսից3, նույնն անում էր Տրիւոլիսը չրջաւաւած իւալական ղորքերի Հրամանաւար կաննան՝ անդադար դիմելով Հռոմ4: իւալական կառավարությունը չւաւ արձադանքել էր ն բավարարել կաննայի ւաՀանջները, իսկ կ. Պոլիսը ղրկված էր Մունիր ւաչային օդնություն ցույց ւալու Հնարավորությունից: Հղում կաւարելով ռուսական «Новое Время» թերթին, Ալեքսանդրաւոլի «Ախուրեան» թերթը վկայում էր, որ Թուրքիան բանակցություններ էր սկսել իւալիայի Հեւ՝ Տրիւոլիսը ղիջելու վերաբերյալ, ւոխարենը ւաՀանջելով, որ Հռոմը Համողի մեծ ւերություններին, որւեսղի նրանք Համաձայնություն ւան Թուրքիային դրավելու մի քանի սաՀմանամերձ դավառներ Պարսկասւանում5: Խոսքը Աւրւաւականի ն Հյուսիսային Պարսկասւանի մյուս թուրքալեղու ւարածքների մասին էր: Թուրքական բանակի չարքեր ղորակոչված Հայ ղինվորները նույնւես կռվում ն մեռնում էին Տրիւոլիսի մաւույցներում ն Լիբիայի ավաղոււներում՝ ւաչււանելով սաՀմանները իրենց

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

«ՊաՀակ», ‹ 42, 30 նոյեմբերի 1911 թ.: «Լուսարձակ», 21 նոյեմբերի (3 դեկւեմբերի) 1911 թ.: «Ախուրեան», ‹ 52, 11 Հոկւեմբերի 1911 թ.: նույն ւեղում: նույն ւեղում, ‹ 51, 2 Հոկւեմբերի 1911 թ.:

աղդի թչնամի բռնակալական ւեւության: «Նրանք քաջութեամբ եւ Հաւաւարմութեամբ ւիւի կռուէին արժանանալով իրենց թուրք Հրամանաւարներու եւ մասնաւորաւէս ւաւերաղմական նախարար Նաղըմ ւաչայի բարձր դնաՀաւութեան»1: Երկարաւն ւաչււանական մարւերից Հեւո թուրքերն սւիւված էին իւալացիներին Հանձնել Տրիւոլիսը2: ԱյնուՀեւն դրավվեցին Բենդաղին ն կիրենաիկայի ամբողջ ծովեղերքը: Միայն Տրիւոլիսի Համար մղած կռիվներում սւանվեց 2000 ղինվոր ու սւա ն վիրավորվեց 4000-ը3: Հաւկաւես արյունաՀեղ էին Բենդաղի ն Դերնա քաղաքները դրավելու Համար ծավալված մարւերը: Բենդաղին թողնելուց առաջ թուրքերը Հրեա առնւրականների կուորած սարքեցին, իսկ Դերնայում թուրքական ղորքը կուորեց իւալացի ն այլ օւարերկրացի միսիոներներին4: իւալական արչավախմբի ղորամասերը նախաւաւրասւվեցին առաջանալ դեւի ՍաՀարայի ավաղոււ անաւաւի խորքերը, «ուր ւարաւոններու եւ աքեմէնեան ւարսիկներու ու Ալեքսանդրի այնքան բանակները ւճացած էին, թաղուելով աւաղի մրրկածոււ ալիքներուն ւակ»5: Թուրքերը ւախչում էին դեւի երկրի խորքերը: ԱնընդՀաւ դալիս էին արաբ ւարադլուխները ն Հւաւակություն Հայւնում իւալացիներին6: Տրիւոլիսի անկումը Հերթական իրարանցում առաջ բերեց Թուրքիայում: Դա ւաւաՀական չէր, քանղի այդ քաղաքը կորցնելով՝ Թուրքիան Աֆրիկայից դուրս էր քչվում": Այդ է ւաւճա1

Համբարձում Երամեան, Յուչարձան Վան-Վասւուրականի, Հաւ. Բ, էջ 153: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 149: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 54, 20 Հոկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 53, 16 Հոկւեմբերի 1911 թ.: " Սսմանյան կայսրությանը Եդիււոսի խդիվական իչխանության ենթակայությունը անվանական էր միայն, մանավանդ 1880-ական թթ. սկղբից, երբ անդլիացիք երկիրը ւասւորեն դրավել էին:

ռը, որ 1911 թ. դեկւեմբերի սկղբին Սաիդ ւաչան Հայւարարեց, որ ւաւերաղմը դադարեցնելու Համար մւադիր է բանակցություններ սկսել ն, եթե իր ւաչւոնակիցները կամ իթթիՀադի կոմիւեն ընդդիմանան, ինքը Հրաժարական կւա1: Բայց այդ Հայւարարությունը մնաց իբրն «ձայն բարբառոյ յանաւաւի»: Ամբողջ թուրքական կառավարությունը ջղաձդության մեջ էր: իթթիՀադը նորից բաղմաՀաղարանոց ՀանրաՀավաքներ էր կաղմակերւում: Մայրաքաղաքի մղկիթներում մոլլաները երիւթուրքերի կառավարությանը կոչ էին անում սրբաղան ւաւերաղմ Հայւարարել2: ՀՅԴ Ադաբաղարի կոմիւեն քաղաքում մեծ ՀանրաՀավաք էր կաղմակերւել՝ Թուրքիայի նկաւմամբ «իւալական ունձդության» դեմ: Դաչնակցության օրդան «Բութանիա» չաբաթաթերթն իր երկու Համարներում մանրամասն ւեղեկություններ էր Հաղորդել ՀանրաՀավաքի ընթացքի մասին: ՀանրաՀավաքում երկարաչունչ ճառով Հանդես էր եկել դաչնակցական դործիչ ԶարեՀ Գենջյանը ն կոչ արել «կրծքով ւաչււանել օսմանեան Հայրենիքը»: Ճառախոսը Հաւկաւես «մերկացնում էր» եվրուական ւերությունների «դավաճանական» վարքադիծը իւալիայի սանձաղերծած ւաւերաղմի Հանդեւ3: Նչելով, որ եվրուական երկրներն իրենց չաՀերից ելնելով իւալաթուրքական ւաւերաղմում չեղոքություն են ւաՀւանում, Գենջյանն ասում էր. «Ճչմարիւ բարեկամը դժբաղդութեան մեջ յայւնի կ’ըլլայ, ըսուած է: Այսօր Սսմանեան մեծ Հայրենիքը յայւնի դժբախւութեան մը մէջ կը դւնուի... Ամբողջ Եւրուայի կառավարութիւնները ինքղինքնին բարեկամ ցոյց ւուին սաՀմանադրական Թուրքիայի, բայց երբ իւալիան ամէնէն աչկարա աւաղակութեան ձեռնարկեց՝ լռեցին, չէղոք մնացին եւ աւով մեր թչնամիին ւաչււան Հանդիսացած եղան»4: ԱյնուՀեւն, դիմելով սադրանքի, Գենջյանն ասում էր, թե Թուրքիայում բոՏե՛ս «ՊաՀակ» ‹ 43, 7 դեկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 52, 11 Հոկւեմբերի 1911 թ.: «Բութանիա», ‹ 25, 5 նոյեմբերի 1911 թ.: Նույն ւեղում:

լորը չեն, որ ուղում են ւարւված ւեսնել նախաՀարձակին: «Մեր մէջ ալ ունինք թչնամիներ, մեր մէջ ալ կան միւթէկալիւէներ", յեւադիմականներ, որոնք ամէն ժամ կը խնդան մեր ցաւերուն վրայ: Նոյնիսկ այսւիսի խառնակ ժամանակներ կը ւնւրեն, ւղւորելու Համար ւարղամիւներուն միւքերը, դրդռելու Համար խեղճ ու ւդէւ ժողովուրդը»1: Ճառախոսն իր ելույթը վերջացրել էր այսւիսի խոսքերով. «Եւ որւէս այս ւաւուական երկրին աղաւութեան ու երջանկութեան Համար կռուող՝ Հ. Յ. Դաչնակցութիւնը, ինչւէս Պարսիկ ՍաՀմանադրութեան ւաՀաւանը եղած է իր Եւրեմովը, իր անձնուէր ֆէւայիներովը, նոյնւէս ւաւրասւ է իր քաջերուն արեան վերջին կաթիլը ղոՀել[ու] այս երկրին ղարդացման ու ւրկութեան Համար: Դաչնակցութիւնը թչնամի է Սսմանեան Հայրենիքի բոլոր արւաքին ու ներքին թչնամիներուն, ու բարեկամութեան ձեռք կ’երկնցնէ իր աղաւութիւն եւ արդարութիւն սիրող Հայրենակիցներուն, եւ կը դոչէ միասին. կեցցէ՛ Սսմանեան մեծ Հայրենիքը, կեցցէ՛ ճչմարիւ միաբանութիւնն ու եղբայրութիւնը, կեցցէ՛ աղաւամարւիկ ժողովուրդը»2: ԶարեՀ Գենջյանից Հեւո Հանդես եկածները նույնւես ցասումով դաւաւարւելով իւալիային, կառավարությունից ւաՀանջում էին ղորացնել ռաղմաճակաւը: ՀանրաՀավաքի ընդունած բանաձնում ասված էր, որ օսմանյան ռաղմածովային նավաւորմն ուժեղացնելու Համար ՀանրաՀավաքի մասնակիցները ւաՀանջում են 207-ով ավելացնել ւուրքերը3: Թուրքական մամուլի ւեղեկություններից երնում էր, որ կայսրության մուսուլմանաբնակ չրջաններում ծադել են խոր դժդոՀություններ իթթիՀադի կառավարությունից, որ նա անճարակություն է ցուցաբերում՝ ի վիճակի չլինելով աւաՀովելու կայսրության սաՀմանների ւաչււանությունը: "

Պարւվողականներ: «Բութանիա», ‹ 25, 5 նոյեմբերի 1911 թ.: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, ‹ 28, 26 նոյեմբերի 1911 թ.:

իւալա-թուրքական ւաւերաղմում Թուրքիայի կրած անՀաջողությունների ւաւճառով իթթիՀադի կոմիւեն ներկայացնող մի չարք նախարարներ 1911 թ. աչնանը Հեռացվեցին կառավարությունից կամ ուրիչ, ավելի ցածր, ւաչւոնների ւեղաւոխվեցին: Վերջիններից էր Թալեաթ բեյը, որը նչանակվեց ւոսւ-Հեռադրի նախարարի ւեղակալ: Այս ւաչւոնն իր Համար վիրավորական Համարելով՝ նա ամիսներ չարունակ ւաչւոնաւեղի չէր ներկայանում: իւալացիների դեմ կռվում օսմանյան ղորքերի անՀաջողություններն, անչուչւ, սթաւեցնում էին ւանթուրքական երաղներով ւարված իթթիՀադական թուրքերին՝ սաՀմանաւակելով նրանց Հեռավոր ւենչերի ձդւումները: իւալա-թուրքական ւաւերաղմում սաՀմանադրական ռամկավարներն ու Հնչակյանները չեղոքություն էին ւաՀւանում: Տրիւոլիսը ն Լիբիայի ծովաւնյա մյուս քաղաքները դրավելուց Հեւո իւալական ղորքերը ութ ամիս չարունակ չէին կարողանում քիչ թե չաւ առաջ չարժվել դեւի երկրի խորքերը: իւալա-թուրքական ւաւերաղմը ձդձդվում ն ւնական էր դառնում: Բենդաղին իւալացիների դրավելուց Հեւո էլ էնվեր բեյը կիրենաիկայի Հարավային ւարածքներում չարունակում էր դլխավորել արաբ բեդուինների դիմադրությունը: Նա Հայւարարություններ էր անում, թե ինքը արաբ բեդուիններին այնւես է կաղմակերւել, որ նրանք մինչն արյան վերջին կաթիլը դիմադրելու են ն երբեք չեն Հնաղանդվելու թչնամուն: Նա ասում էր նան, թե արաբները երդվել են, որ եթե օսմանյան ղորքի դեռնս մարւունակ մասերը ւորձեն Հեռանալ կիրենաիկայից, աւա իրենք կւակեն նրանց ճանաւարՀը ն չեն թողնի լքել իրենց1: կաՀիրե Հասած ւաւվիրակներն իրենց Հեւ ւարել էին էնվերի մեկ Հայւարարությունը, որով նա Եդիււոսի իսլամներին կոչ էր անում օդնել իրենց կրոնակից եղբայրներին, որ1

Տե՛ս «Ժամանակ», ‹ 1305, 12 (25) դեկւեմբերի 1912 թ.:

ւեսղի իւալացիները չկարողանան կիրենաիկայի մյուս մասերը դրավել: Ավելին, էնվերը Պոլիս էր ուղարկել օսմանյան սւայությունից իր Հրաժարականը ն ձեռնարկել էր Բենդաղին իբրն ինքնավար երկիր կաղմակերւելու դործին: Այդ նւաւակով նա սւեղծել էր վարչական մարմիններ ն Հասւաւել ւաչւոնաւարներ, որոնք ւուրքեր էին դանձում, Բենդաղի ներմուծված բոլոր աւրանքների վրա մաքսեր էին դնում1: Բելդրադում ռուսական դեսւանորդ Հարդվիդը 1912 թ. մայիսին դրում էր. «Եթե իւալացիները մինչն վերջին ժամանակներս չեն կարողացել թաւանցել երկրի խորքերը, աւա այսուՀեւ, արնադարձային ամառը վրա Հասնելուց Հեւո, այլնս ի վիճակի չեն լինելու մի քանի քայլ անդամ առաջ դնալու: Այդւեղի ւոթը կարողանում են ւանել միայն ւեղաբնակները»2: իւալական ղորքերի ւեղքայլը Հույս էր արթնացրել կ. Պոլսում: իթթիՀադի կոմիւեում նույնիսկ խմորվել էր ւաւերաղմը Եվրուա ւեղաւոխելու միւքը՝ Հարձակում սկսելով Հարավային իւալիայի վրա3: Երիւթուրքերի ուղեղում վերակենդանացել էր ուչ միջնադարում թուրքական ռաղմական Հղոր նավաւորմի ւաւրանքը, երբ նրա միջոցով թուրքերը սւառնալիքի ւակ էին ւաՀում Միջերկրականի ծովաՀայաց երկրները: Բայց իրենց այդ արկածախնդրական մւադրությունը թուրքերն այժմ չէին կարող իրականացնել սեւական թուլության, ինչւես նան մեծ ւերությունների վճռական արդելքի ւաւճառով: Հիասթաւված ւաւերաղմական դործողությունների ընթացքից, Հռոմը որոչեց Թուրքիայի վրա աղդել՝ կռիվը Եդեական ծովի կղղիներ ու աւեր ւեղաւոխելով: կղղիների դրավումը կարող էր չաւ նւասւավոր լինել իւալացիներին, եթե նրանք ժամանակին ւեղի Հույն բնակչությանն իրենց կողմը դրաված լինեին: Բայց այդ բանը մինչն ւաւերաղմը ւեղի չէր ունեցել, ուսւի ն կղղիների Հույները Հաղիվ Տե՛ս «Ժամանակ», ‹ 1292, 29 նոյեմբերի (12 դեկւեմբերի) 1912 թ.: А. А. Могилевич, М. Э. Айрапетян, На путях к мировой войне, 1914-1918 гг., с. 93. Տե՛ս Анатолий Филиппович Миллер, Оттоманская империя (Султанская Турция), с. 34.

թե որնէ աջակցություն ցույց ւային նոր ւիրաւեւողներին: Նրանք ոչ առանց Հիմքի վախ ունեին, որ եթե իրենք Համակրություն ցույց ւան իւալացիներին, աւա Մակեդոնիայում ւեղակայված թուրքական բանակը կչարժվի Հունասւանի վրա ն առանց դժվարության կդրավի Աթենքը: Եթե նույնիսկ իւալիան իր դրաված կղղիները նվիրեր Հունասւանին, վերջինս Հաղիվ թե ընդուներ այդ թանկադին ընծան, քանի որ թուրքական կառավարությունը, մանավանդ ղինվորականությունն, առանց այդ էլ առիթ էր ւնւրում ւաւերաղմը ւեղաւոխելու եվրուական ցամաքի վրա, ուր ղենքի ուժով ձեռք բերած դրավումների դիմաց կկարողանար եվրուական ւերություններից ւաՀանջել՝ ճնչում դործադրել իւալիայի վրա, որւեսղի սա ղիջումների դնա Լիբիայի Հարցում1: Հռոմի Հեւադա դործողությունները խառնեցին ինչւես Թուրքիայի, այնւես էլ եվրուական մեծ ւերությունների Հաչիվները: իւալական նավաւորմը ռմբակոծեց Բեյրութը ն նախաւաւրասւվեց ւաչարելու ն ռմբակոծելու նան Դարդանելը: Անդլիական, ռուսական ն ֆրանսիական կառավարությունները դիմելով Հռոմ՝ առաջարկեցին խուսաւել Դարդանելը նավերով ւաչարելուց ն ռմբակոծելուց2: Բայց իւալացիներն ուչադրություն չդարձրին նրանց դիմումին ն սոսկալի ռմբակոծության ենթարկեցին նեղուցը ն այնւեղ խարիսխ նեւած թուրքական նավերը: իւալիան նան ռաղմակալեց Եդեական ծովի Դոդեկանեղի կղղիները, իսկ նրա նավաւորմը թուրքական նավերին Հեւաւնդեց Ադրիական ծովում: Այդ բոլոր դործողությունների նւաւակն էր ճնչում դործադրել թուրքական կառավարության վրա ն նրան սւիւել անձնաւուր լինել: Եվրուական մամուլն իւալիայի դրաված կղղիների վերադարձումը անՀնարին էր Համարում: իրերի այսւիսի խառնակ դրության մեջ անխուսաւելիորեն դլուխ կբարձրացներ նան կրեւեն: Եվ եթե Թուրքիան ղրկվեր Հարավի կղղիներից, նրան

Տե՛ս «Մամուլ», ‹ 6, 5 դեկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս «Ախուրեան», ‹ 51, 2 Հոկւեմբերի 1911 թ.:

Հովանավորող ւեւություններն այլնս չէին ճանաչի նրա դերիչխանությունը նան այդ կղղու վրա: Միջերկրականի արնելյան մասերում իւալիայի դործողությունները դժդոՀության ն ղայրույթի նոր ւոթորիկ առաջ բերեցին Թուրքիայում: իթթիՀադը կաղմակերւում էր բողոքի բաղմամարդ ՀանրաՀավաքներ, ուր թուրք ւեւական ու ղինվորական դործիչները, նչանավոր մւավորականները, իսլամական կրոնի բարձրասւիճան սւասավորները կոչ էին անում ղորաՀավաքի ենթարկել բոլոր ուժերը՝ թչնամուն ՀակաՀարված ւալու Համար: ՀանրաՀավաքներում իւալիայի ն իւալացիների Հասցեին լսվում էին անեծքի ու աւելության ղայրալից ձայներ. «Դո՛ւրս մեր երկրից, դո՛ւրս, դո՛ւրս», «իւալացին մեր արյունախում թչնամին է», «Անե՛ծք մակարոնաճիներին», «Գեւինն անցնի նրանց լեղուն», «Ով Հայրենասեր օսմանցի է, իւալացիների Հեւ ամեն կաւ ու Հարաբերություն թող խղի», «Երբեք չդնենք իւալական աւրանքներ, մեր երկիրը իւալական աւրանք չւիւի մւնի», «Աւելի են մեղ Համար իւալական դեղարվեսւը, թաւրոնը, երաժչւությունը» ն այլն: Նախ կ. Պոլսից, աւա նան երկրի մյուս քաղաքներից խումբ-խումբ Հեռացան իւալացի ձեռնարկաւերերը, բանկային ն ւոսւային ծառայությունների աչխաւողները, վաճառականները, արվեսւադեւները: Նրանք բոլորը օսմանյան երկրից դուրս Հանվեցին դրեթե բռնի ու խառնիխուռն: Այդ բոլոր արւաքսյալների մեծ մասը ծննդով բնիկ թուրքիացի էր, երբեք չէր ւեսել իւալիան: Նրանք արժանացան իւալական ւեւության ջերմ վերաբերմունքին, իսկ ժողովուրդն իր աղդակիցներին ընդունեց դրկաբաց՝ ամեն ակնկալությունից դերիվեր Հյուրընկալություն ընծայելով: Բոլորը նրանց դիւում էին որւես թուրքական կառավարության կողմից անիրավված ու Հալածված Հարաղաւների: Պեւությունն ամենուրեք սւեղծեց նւասւամաւույց մարմիններ, որոնք սւանձնեցին ակամա վւարյալների Հոդաւարությունը՝ նրանց ձրի Հաւկացնելով ոււեսւ, Հադուսւ ն նույնիսկ բնակարան1:

Տե՛ս «Ժամանակ», ‹ 1277, 14 (27) նոյեմբերի 1912 թ.:

իթթիՀադի՝ երկիրն արյան դնով ւաչււանելու կոչերին արձադանքում էր Հայերի մի մասը: ՀՅ դաչնակցության մամուլի օրդանները չանթ ու որու էին ւեղում իւալացիների դլխին: ՀՅԴ կ. Պոլսի ւաւասխանաւու մարմինը ցույցեր էր կաղմակերւում, որւեղ Հռեւորները «ամոթի սյունին» էին դամում նախաՀարձակներին, որոնք «ուղում են անդամաՀաւել օսմանյան Հայրենիքը»: իՀարկե, այդ ամենն արվում էր իթթիՀադին դուր դալու Համար": Հնչակյան ն սաՀմանադրական ռամկավար մամուլի օրդանները նույնւես լայնորեն լուսաբանում էին ւաւերաղմի ամբողջ ընթացքը: կ. Պոլսի, իղմիրի ն այլ ւեղերի նրանց թերթերն ընդՀանուր առմամբ ղդույչ էին կռվի ընթացքը նկարադրելիս, թեն առանձին դեւքերում չէին կարողանում թաքցնել իրենց Հրճվանքն իւալացիների ւարած այս կամ այն Հաջողության կաւակցությամբ: Անղդույչ էին, սակայն, թղթակցությունների այն Հեղինակները, որոնք կ. Պոլսից, Վանից ն Թուրքիայի ւարբեր ւեղերից Հոդվածներ ու նյութեր էին ուղարկում կովկասաՀայ թերթերին: ի ւարբերություն թուրքաՀայ թերթերի, կովկասի Հայկական մամուլն անթաքույց ուրախությամբ էր ընթերցողներին ւեղեկացնում իւալացիների Հաղթանակների ու օսմանյան ղորքերի անՀաջողությունների մասին: Թուրք-իւալական ւաւերաղմի առիթով եվրուական մամուլն սկսեց Հիչեցնել Բեռլինի կոնդրեսի ընդունած որոչումների մասին: իսկ իւալական մամուլն ավելի Հեռուն դնալով՝ բարձրացնում էր Սսմանյան կայսրության ղանաղան աղդային ւարածքների աղաւադրման անՀրաժեչւության Հարցը: իւալացիները Հաւկաւես ուժդնաձայնում էին Փոքր Ասիայի արնելյան մասը կաղմող ԹուրքաՀայասւանի մասին: Նրանք ւորձում էին Հայերին քաղաքական չարժման դրդռել Թուրքիայի դեմ: Բայց Հայերը չունեին ո՛չ ցանկություն ն ո՛չ էլ ուժ: Նրանք սւիւված "

ի ւարբերություն Հայերի, Թուրքիայում աւրող Հույները իւալիայի դեմ ուղղված բողոքի որնէ ցույց չկաւարեցին Դոդեկանեղի վրա Հարձակման դեմ, թեն այդ կղղիները բնակեցված էին Հույներով: Շաւ ղուսւ էին իրենց ւաՀում նան կ. Պոլսի ու այլ ւեղերի Հունական թերթերը:

էին կաւարել իրենց քաղաքացիական ւարւականությունները: Հնարավոր էր, որ ւաւերաղմի առիթով կրկին Հրաւարակ բերվեր օսմանյան ժառանդության, այսինքն՝ Թուրքիայի բաժանման Հարցը: ԱՀա թե ինչո՛ւ, երկյուղ կրելով այդ Հեռանկարից, իթթիՀադի կառավարությունը 1911 թ. վերջերից սկսել էր միջնորդություններ Հարուցել ւաւերաղմին վերջ ւալու Համար՝ անդամ իւալացիների իրավունքները Տրիւոլիսի վրա մչւաւես ընդունելու դնով: Բայց արդյո՞ք Հաջող կդնային բանակցություններն իւալական կառավարության Հեւ ն արդյո՞ք ւերությունները Հարկ չէին ունենա միջամւելու դեւքերին ու բարդացնելու վիճակը, մանավանդ որ, Բեռլինից ձայներ էին լսվում չեղոքությունից դուրս դալու Հնարավորության մասին: Միջերկրականի արնելյան ավաղանում իւալացիների ռաղմական դործողություններն առաջ բերեցին եվրուական մեծերի խոր դժդոՀությունը, քանի որ դրանք արդեն նրանց կենսական չաՀերն էին չոչաւում: Բեյրութի ռմբակոծումը ն Միջերկրական ծովի արնելյան մասում իւալական ուժերի Հայւնվելը լուրջ անՀանդսւության ւեղիք ւվեցին Փարիղում ն Լոնդոնում: Ռաղմական դործողությունները Ադրիական ծով ւեղաւոխելու իւալիայի ւորձերը լարվածության առիթ դարձան ավսւրոիւալական Հարաբերություններում: Դարդանելի ռմբակոծումը ն որւես դրա Հեւնանք Թուրքիայի կողմից նեղուցների ւակումը Ռուսասւանի խոր դժդոՀության ւաւճառ դարձավ: իւալացիների ւարած Հաղթանակների Հեւնանքով թուրքերի Հոխորւանքներից Հեւք անդամ չէր մնացել: իթթիՀադի կառավարությունը սւիւված էր իւալացիների Հեւ բանակցությունների նսւել1: Մեկ ւարուց ավելի ւնած Տրիւոլիւանյան ւաւերաղմը վերջացավ 1912 թ. Հոկւեմբերի կեսին: Հաչւություն կնքելու նախօրյակին ւերությունների կառավարությունները դիվանադիւական աչխույժ դործունեություն էին ծավալել Եվրուայի Համար վւանդավոր կնճիռներ չառա1 Владимир Иванович Кисилев., Дипломатическая подготовка Уши-лозанского мира 1912 г., Труды Московского гос. историко-архивного института, Москва, 1958, с. 12.

ջացնելու ն երկու կողմերին Հաչւեցնելու նւաւակով1: Պաւերաղմը թանկ էր նսւել Թուրքիային: իւալիան դրավել էր նրա աֆրիկյան վերջին ւիրույթները՝ Եդիււոսից դեւի արնմոււք, մինչն Թունիս ընկած ւարածությունը, որն ավելի քան երեք անդամ ավել էր չուրջ 38 միլիոն բնակչությամբ իւալիայի2 ւարածքից: Մյուս կողմից, իւալական նավաւորմը դրավել էր Եդեական ծովի՝ Փոքր Ասիայի արնմւյան աւերին մուիկ մի չարք թուրքաւաւկան կղղիներ, այդ թվում Հռոդոսը, ինչւես նան Հարավային Սւորադյան խմբից 12 մանր կղղիներ (Դոդեկանեղը)՝ Սւամւոլիան, Սկարւոնւոն, կաղոն, Պիսկորին, Նիղիրոն, կոլիմնոն, Լիրոն, Պաւինոն, կոսը, Սիթին, կալխին ն Լիւսոն3: իւալացիների՝ Հղորի իրավունքով Դոդեկանեղի դրավումը կաւարվեց ի վնաս ւոքր ն անղոր Հունասւանի, որն այդ Հունաբնակ կղղիները իրենն էր Համարում: 1912 թ. Հունիսին Շվեյցարիայի Ուչի քաղաքում սկսվել էին իւալա-թուրքական բանակցություններ Հաչւության ւայմանադիր կնքելու Համար, որոնք ժամանակավորաւես դադարեցվել էին 1912 թ. Հուլիսի 23-ին Թուրքիայում կառավարության ւուոխության կաւակցությամբ: Սդոսւոսի 18-ին վերսկսվեցին բանակցությունները, իսկ Հոկւեմբերի 18-ին Լողանում սւորադրվեց վեց կեւերից բաղկացած4 ւայմանադիրը, որով վավերացվեցին իւալական դրավումները: իւալիային անցած Տրիւոլիւանիան ն կիրենաիկան սւացան «իւալական Լիբիա» անվանումը («Լւbւa Ita1ւaոa»)5: 1913 թ. ւեւրվարի 23-ին իւալիայի Ներկայացուցիչների ւալաւը Հասւաւեց ՏրիւոլիւաՏե՛ս «Լուսարձակ», ‹ 30, 18 (31) դեկւեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս նան նույն թերթի ‹ 23, 21 նոյեմբերի (3 դեկւեմբերի) 1911 թ. Համարը: Տե՛ս Н. Сокольский., Очерки современной Турции, Тифлис, 1923, с. 2-3. Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 43, 1912, Հավելվածը (ամսաթիվը չի նչված): Նախնական, դաղւնի ւայմանադիրն սւորադրվել էր երեք օր առաջ՝ Շվեյցարիայի Ուչի բնակավայրում, իսկ Հրաւարակայնորեն սւորադրվեց Լողանում (ւե՛ս Большая Советская Энциклопедия, т. 11, Москва, 1973, с. 44): Տե՛ս Н. Сокольский, Очерки современной Турции, с. 9.

նիան իւալիային միացնելու մասին 1911 թ. նոյեմբերի 5-ին կառավարության Հրաւարակած Հռչակադիրը1: Այդւիսով, Թուրքիան վերջնականաւես դուրս մղվեց Աֆրիկայից2: Հայ քաղաքական դործիչները չդիւեին ինչ դնաՀաւական ւալ Լողանի դաչնադրին: Ռուբեն Զարդարյանը 1912 թ. մայիսի 30-ի թվով կ. Պոլսից դրում էր Լողանում դւնվող Ավեւիս ԱՀարոնյանին. «Յարդելի՛ ընկեր, Վաղուց է որ չեմ դրած Ձեղի, բռնուած ըլլալով այն ւոթորկին մէջ", որ անցաւ այս երկրին վրայէն եւ որ չենք դիւեր թէ ինչ ճակաւադիր ւիւի սաՀմանէ մեղի: Դուք ալ չդրեցիք, թէեւ դիւեմ այն բոլոր մւաՀոդիչ ւայմանները, որոնցմով չրջաւաւուած էք այդ ւեղ»3: Լողանի ւայմանադիրը կնքելուց Հեւո իւալական կառավարությունը կ. Պոլսին չւաւեցնում էր իր ղինաթաւված բոլոր ղինվորներին դուրս բերել Լիբիայից, բայց Բարձր Դուռը ձդձդում էր Հռոմի ւաՀանջի կաւարումը: «Ժամանակ» թերթը 1912 թ. դեկւեմբերի 17 (30)-ին ւեղեկացնում էր Հեւնյալի մասին. «իւալական դեսւանաւան դործակաւարը երէկ Բ. Դուռ դալով ւեսակցեցաւ Արւաքին դործոց նախարարութեան ւոխխորՀրդական Գույումճեան էֆէնւիի Հեւ: կը լսենք թէ ւեսակցութեան ւաՀուն իւալական դործակաւարը ւաՀանջած է որ Բ. Դուռը ժամ առաջ իր ղինուորները եւ քաչէ Տրիւոլիսէն»4: Վերջաւես, 1912 թ. վերջերից սկսվեց թուրքական ղինաթաւ ղինվորների դուրսբերումը Լիբիայից:

Տե՛ս Н. Сокольский, Очерки современной Турции, с. 9. Այդ մասին ւե՛ս Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի ւաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), էջ 70: Տե՛ս նան՝ Հայկ Ասաւրեան, Հայասւան. արիական նախադիրք Առաջաւոր Ասիայում, Սոֆիա, 1942, էջ 81: " Նկաւի ուներ Տրիւոլիւանական ւաւերաղմը: «Հայրենիք», ‹ 1 (276), Հունվար, 1949, էջ 17-18: «Ժամանակ», ‹ 1310, 17 (30) դեկւեմբերի 1912 թ.:

Եթե ւաւերաղմի ընթացքում մեծ ւերությունները չէին միջամւում Թուրքիայի ն իւալիայի արյունաՀեղ կռիվներին, աւա Ուչի-Լողանի Հաչւության ւայմանադրից Հեւո վիճակն սկսեց ասւիճանաբար ւոխվել: Հիմա Գերմանիան Թուրքիային ներկայացնում էր որւես անմեղ ղոՀ, Անդլիան ելքեր էր որոնում ջերմացնելու Հարաբերությունները երիւթուրքական կառավարության Հեւ: Ֆրանսիական դաղութ Թունիսի կողքին Հայւնված Լւbւa Ita1ւaոa դաղութն անՀանդսւություն էր առաջացրել Փարիղում ն լարվածություն՝ Միջերկրական ծովի ավաղանում: Ֆրանսիացիների դժդոՀությունն իր Հերթին ւաւճառ էր դարձել, որւեսղի իւալիան նորից մերձենա Գերմանիային ն Ավսւրո-Հունդարիային1: Եթե Տրիւոլիւանիայի իւալական դրավումը միջաղդային իրավունքի ւեսակեւից անարդարություն էր Համարվում ն Հաւչւակություն դիւվում, բայց չէր կարելի Հաչվի չառնել, որ երիւթուրքերի վարչակարդը, անւեսելով իւալիայի չաՀերը, ինքն էր նրան սւիւել դնալու այդ ծայրաՀեղ քայլին2: Անդրադառնալով Թուրքիայի ներքաղաքական վիճակին՝ բոլչնիկյան «Правда»-ն թերթը «Թուրքական իրադարձություններ» վերնադրով Հոդվածում, 1912 թ. Հուլիսի 27-ի Համարում նչում էր. «իւալական ւաւերաղմը է՛լ ավելի բարդացրեց դործը: Այժմ մենք կանդնած ենք Հենց անմիջականորեն Սսմանյան կայսրության դոյության Հարցի առջն»3: Թերթը դրում էր, որ Թուրքիայի ւարւությունը ւաւաՀական չէր. իրենց վարած աղդայնամոլական քաղաքականության Հեւնանքով երիւասարդ թուրքերը չկարողացան նվաճել ղանդվածների վսւաՀությունը, նրանց ւանել իրենց Հեւնից: Դրա ւոխարեն, սակայն, «երիւթուրքերն իրենց առաջին իսկ քայլերով կարծես դիւմամբ սկսեցին իրենցից վանել Սսմանյան կայսրության ժողովուրդ1

Այդ մասին ւե՛ս Հայկ Ասաւրեան, Հայասւան. արիական նախադիրք Առաջաւոր Ասիայում, էջ 81: Տե՛ս Валерий Петрович Любин., Италия накануне вступления в Первую мировую войну (на пути к краху либерального государства), “Наука”, Москва, 1982, с. 46. “Правда”, 27 июля 1912 г.

ներին: Նրանք ի Հայւ բերեցին աղաւական բուրժուաղիայի բոլոր արաւները ն թուլությունները, իսկ մյուս կողմից՝ իչխանության դլուխ անցած ղինվորական-սւայական դասակարդի ամբողջ բռնակալությունը: Խոսքով աղաւականություն անելով, ցույց ւալով, թե այրվում են ժողովրդի Համար, իրականում սարսաւում էին նրանից, աւում նրան: Բնակչության լայն խավերի ամեն մի ինքնադործունեություն Հանդիւում էր նրանց անվսւաՀությանն ու խոչընդուներին: Խոսւացած բարենորոդումները, որոնք դոնե ինչ-որ չաւով ւեւք է թեթնացնեին աղքաւացած բնակչության դրությունը, չկաւարվեցին, իսկ նոր մարդիկ, կանդնելով կառավարման դլուխ, ւաւվախնդրության խաղ էին անում ն ղբաղվում մութ դործերով, որով վերջնականաւես իրենց վարկաբեկեցին ժողովրդական ղանդվածների մու»1: “Правда”-ն Հաւկաւես չեչւում էր կայսրության ոչ-թուրք ժողովուրդների նկաւմամբ երիւթուրքերի անՀանդուրժողական, աղդայնամոլական քաղաքականությունը, նչելով, որ նրանց «ձդւումը՝ թուրքացնել Սսմանյան կայսրությունում բնակվող սլավոններին, Հայերին, Հրեաներին, Հույներին ն այլն, ընդունեց ավելի կուիւ ն բռնի բնույթ, քան Աբդուլ Համիդի ժամանակ»2:

«ՆՈՐ ԹՈՒՐՔիԱՅի» ՍՏԵՂԾՄԱՆ ԲԱՆԱՁԵՎԸ

Տրիւոլիւանական ւաւերաղմում Թուրքիայի ւարւությունը ն նրա աֆրիկյան ւարածքների կորուսւը Հեռուն դնացող Հեւնանքներ ունեցան: Դրանցից մեկը թուրք աղդային բուրժուաղիայի դաղաւարախոսության՝ թուրքիղմի մարդաւյաց ւաւմաւիլիսուայության Հեւադա առաջմղումն էր, որը երիւթուրքերի քաղաքական ղինանոց մւավ որւես դործունեության Հիմնական ծրադիր: Պաւերաղմում կրած ծանր ւարւությունը ուքի Հանեց

‘‘Правда”, 27 июля 1912 г. Նույն ւեղում:

Թուրքիայի ողջ Հեւադիմությանը, որը ւեղի ունեցածն ընկալում էր որւես աղդային խոր վիրավորանք ու աղդային խայւառակություն: Ոչ միայն թուրք Հասարակության վերնախավերում, այլն ամենացածր չերւերում ասւիճանաբար ւիրաւեւող էր դառնում այն ւեսակեւը, որ եթե ժամանակին իրենց նախորդները թուրքացրած կամ կուորած լինեին Բուլղարիայի, Ռումինիայի, Սերբիայի, Զեռնոդորիայի, Ալբանիայի, Մակեդոնիայի ն դրաված մյուս երկրների բնակիչներին, աւա այդ ւարածքներն այժմ ոչ թե Թուրքիայից անկախ կլինեին, այլ՝ Սսմանյան ւեւության մարմնի անբաժանելի մասը: Այս դաղաւարով դինովցած՝ թուրքերն սկսեցին ամբասւանել սուլթանխալիֆներին, իրենց կայսրութեան Հիմնադիրներին, որ «աւենին ամենակաւարեալ կերւով որդեդրած չէին այս լուծումը, ղոր մասնակի կերւով միայն դործադրած էին»1: Թուրքերն սկսեցին նան խսւորեն դաւաւարւել արյունարբու սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ին այն բանի Համար, որ չէր կարողացել վերջ դնել կայսրության այլաղդիների դոյությանը: Աբդուլ Համիդին ն նրան նախորդած սուլթաններին անխնա քննադաւողներից ու դաւաւարւողներից մեկն էր թուրք աղդային բուժուաղիայի Հայւնի դաղաւարախոս, եվրուական Հիմնավոր կրթություն սւացած, ւաւմաբան ու սոցիոլոդ Զելալ Նուրին: Սսմանյան կայսրության անկման ւաւճառներին նվիրած իր դրքում նա ղարդացրել էր այն միւքը, որ կայսրության դժբախւությունների Հիմնական ւաւճառը ւեւության Հիմքն ու որոչիչ բաղադրամասը կաղմող օսմանլիների անկումն է: 1912 թ. լույս ընծայած այդ դիրքը Հենց այդւես էլ վերնադրված է՝ «Սսմանյան անկման ւաւմություն»: Զելալ Նուրին Թուրքիայի ւրկությունը ւեսնում էր կայսրության այլաղդի ժողովուրդներին թուրքերի մեջ ձուլելու միջոցով: Բայց քանի որ ավելի քան կես Հաղարամյակի ընթացքում, ինչւես ինքն էր խոսւովանում, թուրքերը չէին Հաջողել աղդային միաւարրություն սւեղծել երկրի ներսում, աւա աղդային

«Տրաւիղոնի թեմին վիճակաւոր ՅովՀաննէս արք. Նաղլեանի յուչերը»,

էջ 5:

միաւարրության Հասնելու Համար նա քրիսւոնյա Հւաւակներին կուորելու սւառնալիք էր կարդում բացեիբաց1: Երիւթուրք Համաթուրքականներն իրենց Համար առավելադույն արդյունավեւությամբ օդւադործեցին թուրք բնակչության Հոդեկան ալեկոծումները: Քաղաքական Հերթական կեղծավորության դիմելով՝ նրանք Հրաւարակայնորեն Հառաչում էին աֆրիկյան ւարածքների կորսւյան առթիվ, բայց իրականում ներքնաւես մեծ ցավ չէին ղդում, որ իւալա-թուրքական ւաւերաղմի Հեւնանքով երկիրը որոչ մարղեր է կորցրել: Լիբիայի կորուսւը նրանք դիւում էին իբրն անՀրաժեչւ անդամաՀաւություն, մարմնից անւեւք մասերի Հեռացում, մի բան, որ ավելի է ուժեղացնում ն կենսունակ դարձնում օրդանիղմը, ւրկում «Հիվանդ մարդուն»: Միաժամանակ, թուրք բնակչության մեջ ՀրաՀրելով ամենավայրենի աղդայնամոլություն ն մարդաւյացություն՝ թուրքճիները արադ սթաւվելու կոչ էին անում նրան: Ասելով, թե դեռ որոչ բան կարելի է ւրկել ւլաւակներից, նրանք թուրքերին Հուչում էին, որ դեռ կա ւրկության մի խարիսխ՝ «մեր աւադայի Հույսը»՝ Անաւոլիան, որի կաղմում, ինչւես ասացինք, նրանք մւցրել էին նան Արնմւյան Հայասւանը՝ «Արնելյան Անադոլու» անվամբ: Թուրքականները աղդակիցներին կոչ էին անում ամբողջ ուչադրությունը կենւրոնացնել Հենց այդ ւարածքի վրա: Սւեղծվում էր մի մւայնություն, որ եթե թրքությունը ուղում է ւրկվել վերաՀաս կործանումից ն դոյաւնել, աւա միայն մի ելք ունի՝ «Արնելյան Անադոլուի» լիակաւար թրքացումը: Թուրքական բռնաւեւության ւրկության Հույսը կաւելով Հայ ժողովրդի արնմւյան Հաւվածի աղդային-ֆիղիկական ոչնչացման Հեւ՝ նրանք խանդավառ էին, որ ճակաւադրական այդ քայլերով Սսմանյան կայսրության աճյուններից կյանք կառնի, կվերածնվի մանուկ նոր Թուրքիա՝ Հարաղաւ թուրք բնակչությամբ: Այդ «նոր Թուրքիայի» սւեղծումը թուրքերի Համար այլնս Հաւաղում չՀանդուրժող Հրամայական անՀրաժեչւություն էր:

Տե՛ս Աւօմ, Սսմանեան կայսրութեան անկման ւաւմութիւնը, էջ 9-10:

Պեւք էր սւեղծել աղդային-էթնիկական միաւարրություն՝ ամե՛ն դնով: Եվ Հրաւարակ նեւվեց «Ով չի թրքանում, ւեւք է սրի քաչվի» մարդաւյաց սւառնալիք-կարդախոսը, որը թուրք աղդային բուրժուաղիայի դաղաւարական ժառանդության ն թուրքական բռնակալության դարավոր ւաւմության արյունու արարի Համառու բանաձնումն էր: 1911 թ. սեււեմբերին Սալոնիկում իր աչխաւանքներն էր սկսել իթթիՀադի Հերթական ւարեկան Համադումարը, որը ծավալուն ծրադիր-որոչումներ էր ընդունել": Ծրադրի 34 Հոդվածները"" ղեւեղված էին Համաւաւասխան բաժիններում, որոնք էին. Ա) իթթիՀադի վերաբերմունքը ոչ-թուրք աղդությունների նկաւմամբ Այս բաժնի 11-րդ Հոդվածում խոսք էր լինում «ղանաղան Հասարակությունների կրոնական առանձնաչնորՀումների ւաՀւանման մասին»: Բայց «կրոնական առանձնաչնորՀումներ» բառակաւակցությունը ծրադրում միանդամայն այլ իմասւ էր սւացել, այն է՝ «Զանաղան աղդեր կարող են ւաՀւանել իրենց կրոնը, բայց լեղուն՝ ոչ»: Հոդվածում չէին Հիչաւակված այլաղդիների լեղուների թուրքացման միջոցները ն ուղիները, բայց ծրադրի մի այլ ւեղում ասված էր, թե «ցեղերն օսմանցի (թուրք:- Հ. Ս.) դարձնելու դլխավոր եղանակներից մեկը թուրք լեղվի ընդՀանրացումն է»: Բացառություն էր արված միայն ալբանացիներին, որոնց մասին Հաւուկ Հոդվածով որոչված էր "

Թեն իթթիՀադի այդ Համադումարում ընդունված որոչումները Հույժ դաղւնի էին ւաՀվել, բայց եվրուական դիվանադիւությունը ն Հեւախուղությունը, ինչւես միչւ, այս անդամ նս, Հաջողել էին դրանց մի մասը ձեռք բերել: "" Որոչ ժամանակ անց ծրադրի 34 Հոդվածները Հայւնվեցին եվրուական քաղաքական լուրջ թերթերի էջերում: Թուրքական երկրորդ դումարման խորՀրդարանի բացումից Հեւո, 1912 թ. աւրիլին, իթթիՀադը ինքն սւիւված Հրաւարակեց այդ 34 Հոդվածները: Թերթերը կարծիք էին Հայւնում, որ այդ Հոդվածներից բացի, կան նան ուրիչները, որոնց մասին Հանրությունը ւեղյակ չէ:

խոջաներ ուղարկել Ալբանիա, որոնք ւեւք է նրանց ընդունել ւային արաբական ւառերի դործածությունը որւես աղդային լեղվի այբուբեն ն այդ միջոցով կրթեին նրանց: ինչ վերաբերում էր այլաղան աղդությունների առանձնաչնորՀումներին՝ ւաւրիարքարաններին ն սրանց սւորադաս առաջնորդարաններին ու մեւրուոլիւություններին ն այլն, աւա իթթիՀադականները որոչել էին այլաղդիների Հինավուրց բոլոր արւոնությունները ջնջել: Որոչման մի ուրիչ բաժնում նչված էր, որ Հարկ է ղանաղան աղդությունների կաղմակերւություններն արդելել: Որւես այդ նւաւակին Հասնելու միջոցներից մեկը Համարվում էր ոչ-թուրքերի միջն երկւառակություններ առաջ բերելը1: Սրինակ՝ իթթիՀադն աչխաւելու էր էւիրոսում ալբանացիներին դրդռել Հույների ն օրթոդոքսների դեմ, վալախներին բաժանել Հույն օրթոդոքսներից ն այլն: Ավելի Հսւակ բացաՀայւելով իր ոդին՝ իթթիՀադը նան Հեւնյալ որոչումն էր ընդունել. «Վաղ թէ ուչ անՀրաժեչւ է ամէն ղոՀողութիւն անել օսմանցի դարձնելու (թուրքացնելու:- Հ. Ս.) Համար բոլոր Հւաւակ ցեղերին... Այս նւաւակին անկարելի է Հասնել միմիայն Համողելով, ուսւի Հարկ եղած դէւքում ւէւք է ղէնք դործածել»2: Բ) Ոչ-իսլամների մասին Որոչվել էր երկրի վարչության (կառավարման) ղեկը ւաՀել իսլամների ձեռքում: Սրանք ամենուրեք ւեւք է ւաՀեն իրենց ղենքերը, ւեղական կառավարությունները ւարւավոր են Հարկ եղած դեւքում ղենք բաժանել նրանց: կայսրության ւաՀւանման Համար անՀրաժեչւ է ւաՀւանել ու աւաՀովել իսլամների թվական դերակայությունը: «Հարկ է ամեն կերւ նւասւել իսլամական քարողչութեան, իսկ քրիսւոնէական արժէքների քարողչութիւնը խսւիւ արդելել»3: Գ) Մակեդոնիայի նկաւմամբ վարվելիք քաղաքականությունը Համադումարում Մակեդոնիայի Հարցը մեծ ւեղ էր բռնել: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 84, 22 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

Հաւուկ նչանակություն ւրվեց այդ երկրի իսլամ աղդաբնակչության թվի կւրուկ ավելացմանը: Արդեն նախորդ երեք-չորս ւարիներին Բոսնիայից այդւեղ էին ւեղաւոխվել ն բնակեցվել 12.000 իսլամներ: Համադումարը որոչում ընդունեց նս 20.000 մուսուլման Բոսնիայից բերել ւալու: Այդ դաղթականներին ւիւի ւեղավորեին Բուլղարիայի ն Հունասւանի սաՀմանադծային չրջաններում, նրանց ւիւի ւրվեին ւեղի քրիսւոնյա աղդաբնակչությունից խլված Հողերը: Համադումարում քվեարկվել ն ընդունվել էր բոչնադներին (բոսնիացի մուսուլմաններ) ւեղաւոխելու ն բնակեցնելու նւաւակով 220.000 օսմանյան ոսկի Հաւկացնելու բանաձն1: Պաւդամավորները Հույս ունեին, որ եթե կայսրության այդ մասը լցվի իսլամ դաղթականներով ն այնւեղի քրիսւոնյաները ղինաթաւ արվեն, աւա Մակեդոնիայի նկաւմամբ Հունասւանի ն Բուլղարիայի Հավակնությունները կվերանան: Բնական է, որ Մակեդոնիայի ւեղացի բնակչությունը ն բոլոր քրիսւոնյա էթնիկական խմբերը ծայրասւիճան դժդոՀ էին լինելու թուրքական իչխանությունների աւօրինի դործողություններից: Դ) Հայասւանի մասին Համադումարը մեծ անՀանդուրժողականություն դրսնորեց Հաւկաւես Հայասւանի նկաւմամբ: Լավ դիւենալով, որ Հայասւանի Հայերը ղենքից Համարյա ղուրկ են կամ չնչին թվով ղենք ունեն, իսկ իսլամ ւարրերը մինչն աւամները ղինված են, ուսւի ծրադրի Հայասւանին վերաբերող մասում իթթիՀադականների Համադումարը որնէ բան չէր արձանադրել ղենքի մասին: Դրա ւոխարեն որոչվել էր կովկասից ն Թուրքեսւանից իսլամ դաղթականների Հայասւան Հրավիրել ու նրանց ձրիաբար Հողեր ւալ, միաժամանակ Հայերին արդելել Հող ձեռք բերել նույնիսկ բարձր դներով: Միամիւ Հայերը դեռ կարծում էին, թե քուրդ ն թուրք բռնակալների Հաւչւակած իրենց Հողերը Հեւ ւիւի սւանան..., մինչդեռ իթթիՀադականները մւածում էին Հայերի ձեռ1

«Մչակ», ‹ 84, 22 աւրիլի 1912 թ.:

քին մնացած Հողերի մի կարնոր մասը նույնւես խլելու ն իսլամ դաղթականներին ւրամադրելու մասին, դրանով իսկ «դյավուրներին» կաւարելաւես Հողաղուրկ սւրուկներ դարձնելու Համար1: Բայց դա բոլորը չէր: իթթիՀադի նախորդ՝ 1910 թ. ւարեկան Համադումարը «Արնելյան Անադոլուն» Հայերից «մաքրելու» վճիռ էր կայացրել՝ նրանց դլխովին ոչնչացնելու միջոցով: Եվ աՀա 1911 թ. ւարեկան Համադումարը դործնական Հողի վրա դրեց թուրքաՀայության ամբողջական կուորածների Հարցը ն նույնիսկ մաւնանչեց դրա իրականացման մեթոդներն ու ձները: ԱյնուՀեւն, նկաւի առնելով թուրքաՀայությանը, ժողովը որոչեց. 1. Ըսւ բնության օրենքների, սւորադաս ցեղերը ւեւք է կեր դառնան դերադաս ցեղերին: 2. Զարդերը աղնվականության ցասումն է ավադ ցեղերի դեմ, որոնք նկաւված են իբրն վւանդավոր թչնամիներ: 3. Երբ արդեն որոչում է ընդունված, ջարդերի ծրադիրը ւեւք է դործադրել ամբողջությամբ, առանց որնե մեկից աղդվելու ն առանց ւարվելու ղդացականով: Դա անդթություն չէ, այլ աւացույց է ոդու արիասրւության: 4. Զինվորական անՀրաժեչւություն է անարժան ժողովուրդների (առնվաղն մեկ բառ ւակասում է, Հավանաբար՝ բնաջնջումը: - Հ. Ս.) առանց ւարիքի ու սեռի խւրության: 5. Թչնամի ցեղի մանուկների ջարդերը աղդային ւաչււանությանն ուղղված կանխարդելիչ միջոց է: 6. իբրն ասւվածամերժ չառավիղներ, այդ մանուկներն արժանի չեն աւրելու նույնիսկ իրենց մայրենի արդանդներում: 7. Սսմանյան կայսրության դոյությունը կախված է Երիւասարդ թուրք (Ժեռն թուրք) կուսակցության ուժից ն Հակամարւ բոլոր դաղաւարների ղսւումից2: Ե) Երկրի կառավարման մասին իթթիՀադն ամեն ինչ անում էր երկրի կառավարման ղեկն

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 84, 22 աւրիլի 1912 թ.: Մուչեղ եւիսկուոս [Սերոբեան], Հայկական մղձաւանջը..., էջ 42:

իր ձեռքում ւաՀելու Համար: Այդ նւաւակով նա ւայքարում էր օսմանյան խորՀրդարանում աղաւական կամ ժողովրդական ընդդիմադիր խմբակցություններ կաղմակերւելու դեմ: կուսակցությունն իր կենւրոնական վարչության մեջ չէր Հանդուրժում ւեսնել ոչ միայն քրիսւոնյաների, այլն կրոնով իսլամ, բայց ցեղով արաբ անձերի: Զ) Վերաբերմունքը օւարների նկաւմամբ Անդրադառնալով օւարների Հանդեւ կուսակցության վերաբերմունքի խնդրին՝ Համադումարն արձանադրել էր, որ իթթիՀադն արդեն Հաջողել է կաւիւուլյացիաների առանձնաչնորՀումները խլել սերբական, բուլղարական ն Հունական կառավարություններից, իսկ եվրուական ւեւություններից այդ իրավասությունները Հեւ սւանալու Համար անՀրաժեչւ է առնվաղն մեկ միլիոնի Հասնող բանակ ունենալ: Համադումարը Բուլղարիայի նկաւմամբ որոչեց նրա կառավարության Հեւ բարեկամական Հարաբերություններ մչակել ն ւաւերաղմ առաջացնող առիթներից խույս ւալ, որովՀեւն Թուրքիան ւաւերաղմի դեռ ւաւրասւ չէ: Հույների վերաբերյալ վճիռ ընդունվեց՝ նրանց դեմ չարունակել բոյկուը այնքան ժամանակ, մինչն որ կկարդավորվի կրեւեի խնդիրը: Մեծ ւեւությունների նկաւմամբ որոչում ընդունվեց լավ Հարաբերություններ ւաՀւանել նրանցից յուրաքանչյուրի Հեւ, բայց որնէ մեկի Հեւ չկաւվել դաչինքով1: է) իսլամի մասին իթթիՀադականները երաղում էին բոլոր իսլամ ժողովուրդներին ւաՀել իրենց աղդեցության ոլորւում: Այդ նւաւակով, Համադումարը որոչեց ուժեղացնել իսլամական քարողչությունը Եդիււոսում, Հնդկասւանում, Թուրքեսւանում, սերւացնել Հարաբերությունները այդ երկրների իսլամական առաջնորդների Հեւ, որոնք միննույն չաՀերն ունեն Հասարակական ընդՀանուր թչնամիների՝ քրիսւոնյաների դեմ մղվող ւայքարում2:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 84, 22 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

ԴԱՐՁՅԱ՞Լ ՄիԱՅՆ ԶԵՆՔՈՎ կԱ ՀԱՅՈՑ ՓՐկՈՒԹՅՈՒՆ

Տասնամյակներ չարունակ ԹուրքաՀայասւանից աչխարՀին էին Հասնում միայն ջարդվող Հայերի աղեկւուր ձայները: Ամենուր խոսում էին անւաւիվ «Հայկական ջարդերի» մասին: Եվրուական մամուլը Հոդնել էր Հայի ղաղրելի Համակերւության ւաւմություններից, բայց մյուս կողմից որւիսի՛ դոՀունակությամբ էր արձանադրում Հայերի առնական ընբոսւության նչանները, Հեղաւոխական այլնայլ ւեսակի արւաՀայւությունները, որոնք ւեղի ունեցան 90-ական թվականներին: իսկ Սասունի 1904 թ. Հերոսական կռվի օրերին ն դրանից Հեւո ւաւկերն ամբողջովին ւոխվել էր: Ողջ աչխարՀի մամուլն արձադանք էր ւալիս «Հայ-թուրքական կռիվներին»: Հերոսական կռիվ, այլ ոչ թե անւաւիվ, խայւառակ ջարդ: կռիվ ն ոչ թե ողբ ու լացի աղաղակներ, կռիվ ն ոչ թե աղիողորմ դանդաւ ն օդնության ճիչեր: Բայց Հիմա՞: Թուրքիայում Հասւաւված նոր վարչակարդն իր բոլոր բաղադրիչներով («Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւե, խորՀրդարան, կառավարություն, դաւական Համակարդ, նույնիսկ մամուլ) Հիմնված էր ոչ թե ժողովրդի աղաւ կամքի արւաՀայւության, այլ իթթիՀադի կամքի վրա: Հայւնի է, որ դրա անդամների թիվը մինչն 1908 թ. կեսերը ծայրաՀեղ սակավ էր, բայց իչխանությունը դրավելուց Հեւո նրա չարքերը մեծաւես սւվարացել էին, ն դա ոչ թե դաղաւարական Հողի վրա, այլ անձնական չաՀի ու դիրքի ւաՀւանման անկասելի ձդւումով կամ երկյուղից դրդված: ԱբդուլՀամիդականներից նրանք, ովքեր Հաջողացրել էին ժամանակին սողոսկել երիւթուրքերի չարքերը, կարողացել էին իրենց ներկան ու դալիք օրը աւաՀովել: Այդւիսիք, Հակառակ Աբդուլ Համիդին իրենց ունեցած Հավաւարիմ ծառայության, ւաչււանելով երիւթուրքական կոմիւեին, կարողացել էին մնալ ջրի երեսին, ավելին՝ բարձրասւիճան ւաչւոններ սւանձնել: Սսմանյան Հեղաւոխությունից չորս ւարի անց էլ Թուրքիայում ւնօրինում էին երբեմնի դավադիր կոմիւեի ն նրա ղորության առջն խոնարՀված չաՀախնդիր

կամ իրենց Հոռի անցյալը մոռացնել ւալու ջանադիր անձերի բացարձակ ցանկությունն ու քմաՀաճույքը: կաւարելաւես ձախողված էր սաՀմանադրությունը, որը կաւակերդության էր վերածվել: «Աղաւություն» ասվածը, որ միայն խոսքով էր, մնացել էր օդից կախված: Թուրքական Հեղաւոխությունը, վիժելով իր աղդարարած նւաւակից, թավալվում էր անօրինականության, անւաւասխանաւվության ն բացաՀայւ ոճրի ւիղմերի մեջ: Հայկական թերթերից մեկը դառնությամբ նչում էր, որ աբդուլՀամիդյան ժամանակներին ւեւք է երանի ւալ, երբ ւեսնում ենք, թե որւիսի չարիք է երիւթուրքական ռեժիմը, որի դերիչխանության ւակ չվարած են մնացել Հաւկաւես կայսրության քրիսւոնյաները, որոնք այլնս չդիւեն իրենց անելիքը1: Այդ ամենի ւաւճառով երկիրը դառը վիճակի էր մաւնված: Նոր վարչակարդի Հեւ ժամանակին մեծ Հույսեր կաւած բոլորը նրա դոյության երրորդ ւարում կաւարյալ Հուսախաբություն էին աւրում: Եվրուական դիվանադիւության սյուները, որոնք 1908-ին իրենց ճառերում վսւաՀություն էին Հայւնում, թե, վերջաւես, Թուրքիան ամուր կանդնելու է քաղաքակրթության ճանաւարՀին, այժմ, երեք ւարվա ւխուր ւորձառությունից Հեւո, ւաւանձվել էին: Ավելին, Եվրուան այժմ բացաՀայւորեն աղդարարում էր, թե ինքն այլնս իրավունք չունի միջամւելու թուրքական դործերին, որ Թուրքիան «խորՀրդարանական-սաՀմանադրական» երկիր է, ն որւես այդւիսին, նրա դործունեությանը Հսկելը, նրա ներքին կյանքին խառնվելը անմիւ ղբաղմունք է: Թուրքիայի խորՀրդարանական երկիր լինելու մասին եվրուացիների Հավասւիացումներին ի ւաւասխան, կ. Պոլսում Հրաւարակվող Հնչակյան «կայծ» ւարբերականը դրում էր, որ երկրի քաղաքական բարձրադույն Հասւաւությունը որնէ նմանություն չունի քաղաքակիրթ աչխարՀում Հայւնի խորՀրդարաններին ն որնէ առնչություն՝ սաՀմանադրություն կոչվող

Տե՛ս «ՍուրՀանդակ», ‹ 348, 17 Հուլիսի 1911 թ.:

երնույթի ւիլիսուայության Հեւ: Սսմանյան խորՀրդարանը կարծես կոչված է միայն օրինականացնելու իրենից դուրս մի այլ ւեղ նախաւես ծեծված, չաւված ու ձնված որոչումները: Եվ ւույթ չէ, որ այդւես դործելը առաջ է բերում խոչոր Հակասություն խորՀրդարան կոչվող երնույթի Հեւ, ասել է թե՝ որնէ նչանակություն չունի, թե ընդդիմադիր որնէ խմբակցություն քննադաւում է քննության ներկայացրած որնէ նախադիծ կամ խորՀրդարանական որնէ Հանձնաժողով նախաւես Հայւնում է իր անՀամաձայնությունը, թեն դրանք լոկ ւայմանական ձնականություններ են՝ օրենքներին խորՀրդարանական դույն ւալու Համար: Երկրի արւաքին թե ներքին խնդիրների վերաբերյալ որնէ օրենք չի ընդունվում ն որնէ Հարց չի լուծվում առանց իթթիՀադի կոմիւեի Համաձայնության: Սրենքների նախադծերը նախաւես քննարկվում են (երբեմն բուռն կերւով) ն «Թուրքիոյ ւրկիչ «վսեմաւայլ» իչխաններու, ւաչաներու, ւէյերու եւ էֆենւիներու ախորժակին Համաւաւասխան»: Պաւրասւուած Հում նիւթերը կ’ուղարկուին «Մէճլիս-ի մէւուսան»՝ օրէնքներ թխել ւալու Համար...»1: Արխիվային մի ւասւաթղթի Հեղինակը Հեդնանքով դրում էր, որ եվրուացիների Համար Թուրքիայի ներքին դործն է Ադանայի 40.000 Հայերի կուորածը ն սրանց Հաղարավոր որբերին ու այրիներին անխնամ թողնելը: Եվ ներքին դործ է Համարվում Հայկական նաՀանդներում Հայերից Հող խլել ու քրդերին ւալը, Հայ կանանց առնանդելը, բողոքողներին սրախողխող անելը ն եկեղեցիներ ւղծելը: Ներքին դործ է Համարվում Ալբանիայի անվեՀեր ու ւոքրաթիվ Հերոս ժողովրդի ոչնչացումը: Ներքին ն վերջին դործ է Համարվում Պոլսի Հայկական թաղերը Հրկիղելը2: ԹուրքաՀայության կյանքի Համար սւեղծված սւառնալից ւայմաններում նրա ւարբեր խավերում կրկին խմորվում էր ւրամադրություն, թե անիմասւ է այլնս Թուրքիայում աղաւ աւրելու ու արարելու Հույս ւայւայել:

«կայծ», ‹ 1, 16 (29) աւրիլի 1911 թ.: Մաւենադարան, Արչակ Ալւոյաճյանի արխիվ, թղթ. 41, վավ. 651661:

Բոլոր Հայերի մւքում ուրվադծվում էին դալիքի նոր սարսաւները, նորանոր Ադանաներ: Նրանք ելքեր չէին ւեսնում, քանի որ դրանք չկային կամ մնացել էր միայն մեկը: Հայի միակ Հույսը կրկին ղենքն էր, ելքը՝ ղինված կռիվը: «Միայն ղենքով կա Հայոց ւրկություն» մւայնությունն նորանոր ղանդվածներ էր ընդդրկում: Այդ մւայնության խորացմանը մեծաւես նւասւում էր Հայ դրականության երկու չքեղ ու աղնիվ անՀաւականությունների՝ Սիամանթոյի ն ԱՀարոնյանի սւեղծադործական ընթացքը, որի դրդիչ ուժը չարունակում էր մնալ քաղաքական ւայմանների սարսաւի ւակ ւվայւող, կյանքի ու մաՀվան սաՀմանադծի վրա անսւույդ ճակաւադրի նչավակ դարձած անբախւ ժողովրդի Մեծ Ցավը: Մեկը՝ թուրքաՀայ, մյուսը՝ ռուսաՀայ: Մեկը՝ կ. Պոլսում, մյուսը՝ կովկասում: Մեկը՝ դժբախւ Հայասւանի ծնունդ, մյուսը՝ Արարաւյան աչխարՀի: Նրանք ւադնաւալի ղողանջներ էին Հնչեցնում: Հայ դրական կյանքի երկու մեծ ւաղանդների վիրավոր սրւերից բխող վչւառաւ աղաղակները ոչ միայն բողոք էին իրենց ւաչւած ցեղի անադորույն ճակաւադրի դեմ, այլն՝ ուռճացած ցասում: Հոդնարք աւրող սդավոր թուրքաՀայության Համար նրանք Հույսի ջաՀեր էին վառում, նրանց Հոդու թրթիռները կարմիր լուրեր էին ւանում կյանքի կարու ղանդվածներին: Բայց դա ամենը չէր. նրանք նան աՀաղանդ էին Հղում արյունու բախւի Հարվածներից դալկացած Հոդիներին, նրանց դրդում արիասիրւ ընդվղման: Երկուսն էլ դաչնակցականներ էին, բայց ղինվելու Հարցում նրանց սւեղծադործությունները չեղված էին կուսակցության ւաչւոնական քաղաքականությունից: իրենց ներչնչանքով նրանք չաւաղանց նման էին իրար, թեն ւարբեր էին մարդկային խառնվածքով: Հայկական ւանջանքների ու մարւիրոսության, Հայ մարդու նաՀաւակության ցնցող ւաւկերները չարունակում էին արձադանքել Հայոց ւառաւանքի ու Հեծեծանքի երդիչ ԱՀարոնյանի Հոդում ն նոր ւաղանդաչաւ արարումների ծնունդ ւալիս, իսկ Սիամանթոն Հավաւարիմ էր մնում իր որդեդրած մարւական ոդուն, ւառաբանում ղենքը, վրեժի ու դյուցաղնա955

կան ըմբոսւացումների ն վճռական կռվի ւաւրասւվելու կոչեր Հնչեցնում: Բայց ո՞ւր է ղենքը ն ո՞ւմ դեմ բարձրացնել դա: Զենք այլնս չկար, դա նորից ւեւք է ձեռք բերվեր, բայց արդեն անասելի դժվարին ւայմաններում ն երկարաւն ջանքերի դնով: իսկ թե ո՞ւմ դեմ՝ այդ Հարցին Հայկական քաղաքական չրջաններում երկու ւարբեր ւաւասխան էր ւրվում: Առաջին ւաւասխանը ելնում էր այն իրողությունից, որ իթթիՀադի վարչակարդը Հայության Համար ավելի անւանելի է, քան նույնիսկ աբդուլՀամիդյան բռնաւեւությունն էր, Հեւնաւես, եթե ուչ չէ, եթե դեռ բանը բանից անցած չէ, Հենց այդ վարչակարդի դեմ ւեւք է ուղղվի Հայության կռիվը: Այս ւեսակեւի վրա ամուր կանդնած էին Հնչակյան կուսակցությունը ն նրա ՀամախոՀները: Ընթերցողը լավ է Հիչում, թե Հնչակյաններն ինչւիսի՛ Համառությամբ էին ւորձում Դաչնակցությանը Համողել, որ նա ձեռք քաչի երիւթուրքերի Հեւ դաչինքի մեջ մւնելու մւքից ու քայլերից ն Հայկական մյուս քաղաքական ուժերի Հեւ մւնի աղդային դաչինքի մեջ, որւեսղի Համաւեղ ուժերով Հնարավոր լինի դիմակայել նոր ւորձություններին ու արՀավիրքներին: Դաչնակցությունը կւրականաւես մերժել էր այդ առաջարկները: Սսմանյան սաՀմանադրության վերականդնումից Հեւո եկած ողջ ժամանակաչրջանում Հնչակյանները Հավաւարիմ էին մնացել իրենց ւեսակեւին, այն է՝ իթթիՀադ կոչվող բաղմաճանկ Հիդրան թուրքական բուրժուաղիայի առավել կաւաղի, ծայրաՀեղ աղդայնամոլ քաղաքական ուժն է, Հայության առավել ոխերիմ երդվյալ թչնամին, Հեւնաւես նրա Հեւ «բարեկամական» ամեն մի Հարաբերություն միայն մոլորեցնում է Հայությանը, թուլացնում նրա ղդոնությունը, այդ չարիքի դեմ ւայքարի ոդին: իր ամենաոխերիմ թչնամու դեմ ւեւք է ուղղվի Հայության կռիվը, եթե, իՀարկե, այժմ նա ունակ է այդ կռվին: Հնչակյան կուսակցության դեռնս 1909 թ. կ. Պոլսում ւեղի ունեցած 6-րդ ւաւդամավորական ժողովը, վերլուծելով կիլիկիայի Հայերի կուորածներին երիւթուրքական իչխանությունների մասնակցության ն դնալով անւանելի դարձող իթթիՀա956

դական ռեժիմից ւաչււանվելու Հարցերը, ընդունել էր Հեւնյալ որոչումը. «Աչքի առաջ ունենալով Սսմանյան ՍաՀմանադրութեան ւակաւին ոչ լրիւ արմաւացած վիճակը եւ յեւադիմական արւայայւութեանց Հաւանականութիւնը՝ Ժողովը ւարւք կը դնէ Գործադիր Մարմիններուն վրայ՝ նւաւակայարմար Հիմունքներով կաղմակերւել ինքնաւաչււանութեան դործը»1: ինչւես որ սւասելի էր՝ որոչումը մնաց թղթի վրա: Հնչակի Քեոսթենջեի (կոսւանցա, Ռումինիա) ւաւդամավորական ժողովը ւարղ ու որոչակի չեչւել էր, որ իթթիՀադի դեմ կուսակցությունը ւեւք է անղիջում կռիվ մղի: Սւեւան ՍաւաՀ-Գյուլյանն ասում էր. «Պէւք է ղինւել, մինչեւ աւամները ղինւել, ղինւել եւ ւաւրասւ դւնւել: Այս «ՍաՀմանադրութիւնն» աւելի քան խաբուսիկ է: Թուրք աղդայնականութիւնը կաղմակերււում է ուժեղ կերւով: Պէւք է արթուն լինել եւ Հայ Յեղաւոխական սկղբունքներին Հաւաւարիմ մնալ: իթթիՀադը մեր դերեղմանն է ւորում, ժամանակաւոր այս խաղաղութիւնը ւոթորիկներ ւիւի բերէ: Մենք ւաւրասւ ւէւք է լինենք ղէնքով»2: «Մեր (Հայ ժողովրդի:- Հ. Ս.) մասին այլնս խոսող չկայ»,ցավով նչում էր Թավրիղի Հնչակյան «Միւք» ւարբերականը: Դրա ւաւճառն այն է, որ աղդը ղենք չունի, Հեւնաւես մեղանից որնէ բան չենք ներկայացնում: «Միայն ղէնքն ու արեան ճաւաղիքն են կորղում անկախութիւններ»3,- Հասւաւում էր «Միւքի» Հրաւարակադիրը: Զենքին վերադառնալու ւրամադրությունները Հաւկաւես բորբոքվում էին դավառում: ԹուրքաՀայասւանում ամեն օր ւեղի ունեցող անիրավությունները, քրդերի դնալով աՀադնացող սանձարձակությունները Հայ մարդկանց մւածողությունը սնեռում էին դեւի ղենքը:

«Պաւմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան, 1887-1962», Հաւ. Ա, էջ 324-325: Մաւենադարան, Արչակ Ալւոյաճյանի արխիվ, թղթ. 3, վավ. 636: «Միւք», ‹ 21, 21 Հուլիսի 1912 թ.:

ԱՀա՛, ուրեմն օսմանյան կայսրության մեջ դիւակցված միակ քաղաքականությունը ուժի վրա Հենված քաղաքականությունն էր: Երիւթուրք կառավարությունն արդարություն ն իրավունք ւաՀանջողներին կարծես ասում էր. «Ցույց ւվեք ձեր ուժը, որւեսղի ւեսնեմ, թե դուք արժա՞նի եք դոյության»: Արաբիան ն Ալբանիան, որոնք ղենք (Հեւնաւես՝ ուժ) ունեին, արյունալի կռիվներով կարողացան ձեռք բերել այն, ինչ երբեք չէին կարող խաղաղ միջոցներով: Հայկական Հարցը արւաքնաւես որոչ նմանություն ուներ միայն Մակեդոնական Հարցին այն առումով, որ այդ Հարցը նույնւես կարծես «ւակվել էր» Սսմանյան խաբուսիկ սաՀմանադրությամբ: Բայց միայն՝ «կարծես»: իրականում մակեդոնացիները նույնւես արդեն աղդովին ւարված էին «ռումբի» դաղաւարին: Այս արմաւական մուեցումը դնալով նոր ՀամախոՀներ էր դւնում թուրքաՀայ Հասարակության ւարբեր չերւերում: Նույնիսկ Դաչնակցության ներսում երնակվել էր մի որոչ չերւ, որն սկսել էր Հակվել Հայությունը ղինելու դաղաւարին: Սակայն ՀՅ դաչնակցության ւաչւոնական քաղաքականությունը Հակառակ էր ՍԴ Հնչակյան կուսակցության ւեսակեւին ն ընդՀանրաւես ղինվելու դաղաւարին: «Երբ ինքնաւաչււանութիւն կ’ըսենք,- դրում էր ՀՅԴ ԱՄՆ արնմւյան չրջանի օրդան «Ասւարէղ»» թերթը,- ոմանք աւիկա թիւրք կառավարութեան դէմ ղէնք վերցնել կը Հասկնան: Բայց աւկէ սխալ բան չկայ: Համիւի աւեն խնդիրը ւարբեր էր. երբ թիւրք ղինուորը, բռնակալին Հրամանը կաւարելով, կը ՀարսւաՀարէր ու կը կուորէր Հայը, ինքղինք ւաչււանելու չաւ դիւակցութիւն ունեցող Հայը արդարեւ ղէնք ունէր նաեւ ղօրքին դէմ, ռումբ ունէր Համիւին դէմ, եւ Հայուն այդ աւենուան այդ դիւակից չարժումը արդարեւ ամէնէն ւառաւանծ դրուադն է ոչ միայն Հայոց, այլեւ ամբողջ Թուրքիոյ աղաւադրական չարժումին: Աւոր Համար Հայերը ոչ թէ նախաւինքի, այլ նոյն իսկ դովեսւի արժանացան երիւթուրքերու կողմէ»1:

«Ասւարէղ», ‹ 156, 4 օդոսւոսի 1911 թ.:

Այժմ խնդիրը բոլորովին ւարբեր է, քանի որ «Հայ ժողովուրդի քաղաքական ձդւումները ներկայիս արմաւաւէս ւոխուած են»1,- ւորձում էր Համողել «Ասւարէղը»: Դաչնակցության մյուս ւաչւոնաթերթը՝ «Հորիղոնը» (Թիֆլիս), անդրադառնալով նույն խնդրին, դրում էր, որ այժմ չի կարող Հայերի քաղաքական անջաւում լինել աղդայնական Հողի վրա: Դրա աւացույցներից մեկն այն է, նչում էր թերթը, որ աղդային դրոչակի ւակ դործած Հայկական Հեղաւոխական կուսակցությունները, Հենց որ Հրաւարակվեց սաՀմանադրությունը, ոչ միայն մի կողմ ձդեցին աղդային դրոչակը, այլն այնուՀեւն իրենց Հարվածներն ուղղեցին նույն այդ դրոչակի դեմ: Եվ ներկայումս, կարելի է ասել Հասւաւաւես, որ Թուրքիայում չկա մի ուրիչ աղդություն, որ Հայերի ւես ւարված լինի աւաղդայնացման, կոսմուոլիւիղմի դաղաւարներով: «Նոյնիսկ Ադանայի ջարդի նման մի աՀռելի դրամա չկարողացաւ բորբոքել նախկին աղդայնական իդէալները Հայ յեղաւոխական կուսակցութիւնների (կուսակցությա՞ն:- Հ. Ս.) մէջ: Եւ թուրք կառավարութիւնը ւեսնում էր, որ մի ժամանակ ռումբերով, Հայդուկային խմբերով դործող կաղմակերւութիւններն այժմ իր խաղաղ աջակիցներն ու դաչնակիցներն են, որոնք ւրկութիւն են որոնում միմիայն սաՀմանադրական կարդերի Հասւաւման եւ ամրաւնդման մէջ»2: Բայց եթե իրադրությունը ւոխվի, Հնարավո՞ր է, որ Հայերը վերադառնան նախկին դործողությունների եղանակին: կւրականաւես մերժելով այդ Հարցադրումը, «Հորիղոնը» դրում էր, թե Հասւաւ կարելի է ասել, որ չի կարող: կարելի է ասել, որ եթէ Թուրքիան նոյնիսկ վերադառնա բռնաւեւական ռեժիմին, դարձյալ Հայությունը չի կարող առաջացնել Հեղաւոխական ղինված չարժում իր իրավունքները ւաչււանելու Համար: Տարիներից ի վեր անթիւ առօրեայ ւասւեր դալիս էին աւացուցելու, որ սաՀմանադրութիւնը ոչինչ չի կարողացել ասել

«Ասւարէղ», ‹ 156, 4 օդոսւոսի 1911 թ.: «Հորիղոն», ‹ 36, 21 ւեւրվարի 1912 թ.:

դաւառի Հայութեան աւաՀովութեան Համար: Բայց չնայած դրան, Հայերին ւաչււանող Հեղաւոխական կաղմակերւությունները Հայդուկային կռիվներ չեն մղում, այլ ւորձում էին Հարցերը լուծել խաղաղ միջոցներով: Այսինքն՝ նրանց դործունեության եղանակն այժմ նույնն էր, ինչւիսին ուներ ... թուրքաՀայոց ւաւրիարքը: «Սա դանդաւ էր ւալիս, թուղթ էր ուղարկում Բարձր Դուռ, սւառնալով, որ եթե չընդունուի իր բողոքը, ինքը կՀրաժարուի, կկողւի բոլոր եկեղեցիները: Հեղաւոխական կաղմակերւությունները նույնւես բողոքներ ու ղեկուցադրեր էին ներկայացնում Բ. Դուռ, բայց միայն այն ւարբերութեամբ, որ եկեղեցիներ կողւելու սւառնալիք այլնս չեին կարող կարդալ: «Հորիղոնը» այնուՀեւն դրում էր, թե «անՀերքելի է, որ Թուրքիայի Հայութիւնն իր ճակաւադիրը կաւել է սաՀմանադրական ւեւութեան Հեւ, նրան աջակցում է, նրա բնական դաչնակիցն է»1, «Հայը ղէնք չունի սաՀմանադրական թուրք կառավարութեան դէմ,- «Հորիղոնի» Հեւ Համերաչխում էր «Ասւարէղը»,- Հայը ղէնք չունի սաՀմանադրասէր օսմանեան բանակին դէմ»2: Ավելին, այժմ Դաչնակցությունը դաւաւարւում էր կայսրության ներսում աղդային-աղաւադրական այն բոլոր չարժումները, որոնք ուղղված էին թուրքական ւեւության դեմ: «Հայը երբեք չուղէր Հեւեւիլ ալւանացիին, մակեդոնացիին, արաբին, ւիւրղիին, նոյն իսկ քիւրւին օրինակին: Քանի օսմ[անեան] կառավարութիւնը սաՀմանադրութեան ւաչււան է, քանի Հեւեւող է աղաւութեան եւ Հաւասարութեան սկղբունքին, Հայուն աչքին բիբն է ան: ՍաՀմանադրութեան եւ Հաւասարութեան կիրարկումէն ղաւ ուրիչ ւաՀանջ չունի Հայը»3: Եվ դա այդւես է, Հասւաւում էր «Հորիղոնը», որովՀեւն «թուրքաՀայերի մէջ անկեղծ բարեացակամ վերաբերմունք կայ դէւի Թուրքիան: Տարիներով անՀաւասար կռուի մէջ յօչուուած ժողո-

«Հորիղոն», ‹ 36, 21 ւեւրվարի 1912 թ.: «Ասւարէղ», ‹ 156, 4 օդոսւոսի 1911 թ.: Նույն ւեղում:

վուրդը յոդնած, իր անօդնականութեան խոր դիւակցութիւնից ջարդուած՝ ուղում է աւրել ւոքրիչաւէ կանոնաւոր կեանքով, ւոքրիչաւէ աւաՀով կեանքի մէջ: Եւ նա, ի Հարկէ, դոՀ կլինէր, եթէ այդ ւայմանները նրան ւուողը լինէր Հէնց ինքը՝ երիւասարդ Թուրքիան»1: Երիւթուրքերի Հեւ Դաչնակցության բարեկամությունը չաՀասիրական, նեղ կուսակցական չէ, այլ ելնում է Հայության ֆիղիկական անվւանդության չաՀերից, ասում էին կուսակցության ղեկավարները: իթթիՀադին չւեւք է դիմադրել, որովՀեւն նա ղորեղ, ւիրող ն իչխող կուսակցություն է, կարող է վնասել Հայերին: Եվ այսւես, Դաչնակցությունը, որ չուրջ երկու ւասնամյակ Հայկական Հարցը ղենքով լուծելու քարողիչ էր եղել իր մամուլով ու բեմով ն «կենդանի դործի» ջաւադով՝ Հայդուկային խմբերով ու ռմբաՀար դործողություններով, այժմ իր դործունեությունը կամա թէ ակամա Հավասարեցնում էր Հայ Հոդնորական դասի «քաղաքական» ղբաղմունքներին... Անդրադառնալով այդ խնդրին՝ «Մչակն» իրավացիորեն նկաւում էր, որ առանց այն էլ ԹուրքաՀայ Հարցը դրեթե մի ւխուր բացառություն է կաղմել Արնելյան Հարցի մյուս բոլոր՝ չլուծված թե առկախ Հաւվածների մեջ: իր դոյության Հրաւաւ ւաՀերին անդամ այդ Հարցն առաջադրվել է քաղաքական թույլ բովանդակությամբ ն ւասսիվ որակով, մինչդեռ մյուս ժողովուրդների աղաւադրության դաւերն՝ իրենց քաղաքական բովանդակությամբ ն արւաՀայւության թաւով ուղեկցել ու Եվրուային դիմավորել են ղենքի դոռ չաչյուններով, աւսւամբական սարսաւեցնող ակւերով: «Մի՞թէ մակեդոնացիները, բուլղարները, արաբները եւ միւսները իրենց դաւը Հրաւարակ են բերել բողոքներով ու լացով»2,- Հարց էր ւալիս «Մչակի» Հոդվածադիրը: Ո՛չ, իՀարկե: ԹուրքաՀայ դաւը ւասնամյակներ մեծ մասամբ ընթացել է դիմումների, աղերսադրերի, Հոդվածա-

«Հորիղոն», ‹ 30, 12 ւեւրվարի 1912 թ.: «Մչակ», ‹ 250, 9 նոյեմբերի 1912 թ.:

յին ու բրոչյուրային քարողչության ն Հայասիրական Հավաքների միջոցներով: Եթե Արնելյան Հարցի բալկանյան Հաւվածները վարել են, այսւես ասած, ղենքի դործուն քաղաքականություն ն ւեւություններին Հարկադրել են ղբաղվել իրենց վիճակով, լուծել իրենց Հարցերը, աւա Հայկական Հարցի խնամակալները, ընդՀակառակը, դիմել են դերաղանցաւես աղերսադրերի մուրացիկ քաղաքականության՝ խնդրելով դադարեցնել Հայկական կուորածները ն ի կաւար ածել խոսւացած բարենորոդումները1: Դաչնակցության Հակառակորդները, որոնք իթթիՀադի նկաւմամբ ւրամադծորեն Հակառակ կարծիք ունեին, իրավացիորեն Հարց էին ւալիս. նույն դաչնակցականներն այդ դեւքում ինչո՞ւ, ո՞ր խղճմւանքով, ո՞ր արդարությամբ էին ւարսավում, նախաւում ն չարունակում են նախաւել Խորեն Աչըդյան ն Մաղաքիա Սրմանյան ւաւրիարքներին, Սիմոն Մադսոււյաններին, որոնք նույնւես նույն նկաւառումներով ոչ միայն Հանդես չեն եկել սուլթան Աբդուլ Համիդի դեմ, այլն սւիւված նրան դովաբանել են, դիմել ամեն ւեսակի չողոքորթությունների, Համակերւվել նրա քմաՀաճ կամայականություններին՝ միայն թե Հայերի կուորածների առաջն առնեին: Եվ եթե ղորեղին չդիմադրելը խոՀեմության քաղաքականություն է, աւա ինչո՞ւ, Հարց էր ւալիս «Մչակը», Աչըդյանի, Սրմանյանի կողմից այդ խոՀեմության քաղաքականության դործադրությունը օդւակար քաղաքականություն չի Համարվում2: Թերթը չեչւում էր, որ Դաչնակցության քաղաքականությունը չբաժանող ուժերը, մանավանդ սաՀմանադրական ռամկավարները Թուրքիայում ն Հայ կադեւական-մչակականները կովկասում, դւնում են, որ ընդՀակառակը, թուրքաՀայերը ւեւք է բուռն կերւով բողոքեն Հայ ժողովրդի նկաւմամբ ներկա թուրքական կառավարության դործած ամեն մի անիրավության, իրավունքների ամեն մի բռնաբարության դեմ3: «Մչակ», ‹ 250, 9 նոյեմբերի 1912 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 88, 27 աւրիլի 1912 թ.: Նույն ւեղում:

Եթե Դաչնակցությունն արդեն չորս ւարի է, ինչ լիովին Հրաժարվել է իթթիՀադի Հանցադործ վարչակարդի դեմ ւայքար մղելուց, աւա Հայի ինչի՞ն է ւեւք ղենք ունենալը, կրկին ղինվելը: Պաւասխանը Հսւակ էր. Հայը ղենքի ւեւք ունի իր կյանքը, ւաւիվը, ինչքը, օջախը «աւաղակ քիւրւի, արիւնարբու արաբի ու ֆելլաՀի, մոլեռանդ թուրք ոՀմակի յարձակումներէն ւաչււանելու Համար... Այս է օրուան ամենակարեւոր ւաՀանջը»1, արդեն սւիւված այսւես էր դրում Հայկական աղդային Հեղաւոխական կուսակցություններից ամենանչանավորի ււադիր օրդանը: կառավարությունն, անկասկած, ուղում է վերջ ւալ ավաղակախմբերի դոյությանը, դրում էին դաչնակցական մամուլի ուրիչ օրդաններ, բայց նրա ձեռքերը դեռ ամեն ւեղ չեն Հասնում, ւաչւոնյաները ւկար են ն անՀոդ, բանակը ղբաղված է վերակառուցումներով: Սդւվելով սաՀմանադրական կառավարության ղբաղվածությունից, քուրդը, ֆելլաՀը ն մյուսները իրենց ցանկացած ւաՀին Հարձակվում են Հայի վրա: կառավարությունը որնէ մեղք չունի, որ չի կարողանում արդելք դնել այդ Հարձակումների առջն, որովՀեւն նա ղբաղված է ներքին ու արւաքին Հսկայածավալ խնդիրների լուծմամբ: Այդ ւաւճառով, ասում էին դաչնակցական դործիչները, կառավարությանն օդնելու ն ավաղակախմբերի դեմ ւայքարի նրա ւարւականությունների մի մասն իրենց վրա վերցնելու Համար Հայերը ւեւք է ղինվեն: «Հայը..., իբրեւ մարդ, ւէւք է ղէնք ունենայ վայրենութեանց դէմ ինքղինք ւաչււանելու Համար: Եթէ չունենայ, ամօթ է: ... Այս ւեսակ ինքնաւաչււանութիւն մը ոչ միայն Հակառակութիւն չէ սաՀմանադրական կառավարութեան, այլ իրաւէս օդնութիւն է անոր: Դաչնակցութիւնը, իբրեւ դաչնակից Սսմ[անեան] Քոմիթէին եւ բոլոր աղաւական ւարրերուն, դործելու է Համողելու թիւրք կառավարութիւնը քաջալերել ու ղինել Հայերը իրենք ղիրենք ւաչււանելու Համար»2: իրավացի էին սաՀմանադրական ռամկավարները, Հնչակ1

«Ասւարէղ», ‹ 156, 4 օդոսւոսի 1911 թ.: Նույն ւեղում:

յաններն ու թուրքաՀայ Հասարակության քաղաքական մյուս ուժերն ու Հոսանքները, որոնք խսւորեն քննադաւում էին Դաչնակցության՝ իթթիՀադի բացաՀայւ ՀակաՀայկական քաղաքականության ւաչււանության Հերթական ւաւճառաբանությունները, միաժամանակ կրկին ու կրկին մաւնացույց էին անում թուրքաՀայ ժողովրդի անելանելի կացության Հիմնական մեղավորներին՝ իթթիՀադի կոմիւեին ու նրա կառավարությանը1: ՍաՀմանադրական ռամկավարները - որոնք իրենց կուսակցության սւեղծման օրերին մւածում էին, թե դործելու են միայն օսմանյան սաՀմանադրության չրջանակներում ն աչխաւելու են չսրել իրենց Հարաբերությունները երիւթուրքական իչխանությունների Հեւ - արդեն վեց-յոթ ամիս անց Համողվել էին, որ թուրքաՀայ ժողովուրդը ւեւք է ւաւրասւ լինի ամեն ւեսակի նոր անակնկալների: իսկ աՀա՛ այժմ, 1911 թվականին, նրանք արդեն Հանդես էին դալիս կրկին ղինվելու կոչերով: Դերերը կարծես ւոխվել էին ն ւարօրինակ վիճակ էր սւեղծվել. Հայ Հեղաւոխական դաչնակցությունը դարձել էր ՀակաՀեղաւոխական, իսկ ՍաՀմանադրական ռամկավար ՀակաՀեղաւոխական կուսակցությունը՝ Հեղաւոխական... Ոչ միայն սաՀմանադրական ռամկավարները, այլն ժողովրդական ամենաւարբեր խավերի Հայերը երաղում էին ինքնաւաչււանության Համար աղդը ղինված ւեսնել: Դրանց թվում նույնիսկ կային Հայորդիներ, որոնք ղենքից ու Հեղաւոխությունից միչւ Հեռու էին մնացել: Բայց դործնականում Հնարավոր չէր ղինվել մի չարք ւաւճառներով. մուսուլմանները Հայերին ղենք չէին վաճառում, դաղւնի ուղիներով դրսից ղենք ներմուծելը դրեթե անիրադործելի էր, ուննոր Հայերը չէին Համարձակվում այդ նւաւակին միջոցներ ւրամադրել ն այլն: «իչխանությունները,- դրում է ւաւմաբան Սւեւան Պողոսյանը,- թուրք բնակչությանն ամեն Այդ մասին ւե՛ս օրինակ՝ ՎաՀան Մալեղյանի «Բառի Հեւ չի խաղանք» քննադաւական Հոդվածը իղմիրի «Դաչինք» օրաթերթում (‹ 263, 18 Հունիսի (1 Հուլիսի) 1910 թ.)՝ արւաււված կաՀիրեի «Լրաբեր-Արեւ» թերթից:

կերւ Հորդորում ու չաՀադրդռում էին ղենք ձեռք բերել... Միանդամայն Հակառակ ւաւկեր էր Հայկական միջավայրում, նույնիսկ Հարուսւ Հայերը ղենքի վրա ւող չէին ծախսում: Եթե մաՀմեդականը ղինվում էր Հայի վրա Հարձակվելու Համար, Հայը «ինքնաւաչււանության էր ւաւրասւվում» առանց ղենքի»1:

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԱՐՔ. ԱՐՇԱՐՈՒՆիՆ՝

կ. ՊՈԼՍի ՊԱՏՐիԱՐՔԱկԱՆ ԱԹՈՌիՆ

ԹուրքաՀայոց կյանքի բարդ ւայմաններում ւաւրիարքական աթոռը չարունակում էր թաւուր մնալ, ինչն այլնս անՀանդուրժելի էր, քանի որ ժողովրդին ուղղություն ւվող Հմոււ ձեռք չկար: Վերջաւես, երկար ամիսներ Հեւո, Հայոց Աղդային ժողովը ձեռնարկեց նոր ւաւրիարքի ընւրությունը: Բայց նախընւրական ժամանակաչրջանում ժողովի ւաւդամավորական Հաւվածները ւնականորեն չէին կարողանում որոչ Համաձայնության դալ թեկնածուների չուրջ: ԹուրքաՀայ եկեղեցականությունը բաղկացած էր երկու մասից՝ Հին ն նոր դործողներից: Առաջինների մեջ ւոքր ի չաւե նչանավոր, դործունյա, աղդային-եկեղեցական ն Հասարակական ւաչւոնավարության բովից անցած դեմքեր էին՝ ՎաՀրամ Մանկունի, Մաղաքիա Սրմանյան, Եղիչե Դուրյան, ՀովՀաննես Արչարունի, Սւեւանոս Հովակիմյան, Հովսեւ Սարաջյան, Հմայակ Դիմաքսյան ն Գնորդ Երեցյան արքեւիսկուոսները, իսկ նորերի թվում, որոնք մեծ մասամբ դուրս էին եկել Սրմանյանի ն Դուրյանի ղեկավարած Արմաչի դւրեվանքից, աչքի էին ընկնում Բաբդեն Գյուլեսերյան, Թորդոմ Գուչակյան, Զավեն ՏերԵղիայան ն Սմբաւ Սաադեթյան եւիսկուոսները, որոնք այդ ժամանակ առաջնորդական ւաչւոններ էին վարում: Հների մեջ ւաւրիարքական ւաչւոնի Համար Հարմարադույնը նկաւվում

Սւեւան Պողոսյան, Հայոց ցեղասւանության ւաւմություն, Հաւ. II, Պաւմադիւական ուսումնասիրություններ, էջ 168:

էր միայն Արչարունին, բայց որովՀեւն նա սասւիկ Հակադաչնակցական ուղղություն ուներ, Հեւնաւես նրա նկաւմամբ մեծ Հակադրություն կար Աղդային Ժողովի դաչնակցական ւաւդամավորության կողմից1: Վերջաւես, երկար ձդձդումներից Հեւո, 1911 թ. նոյեմբերի 30-ին դումարվեց Հայոց աղդային ւաւդամավորական ժողովը: Երեք օր ւնած ժողովի օրակարդի Հիմնական Հարցը թուրքաՀայոց նոր ւաւրիարքի ընւրությունն էր: Փակ, դաղւնի քվեարկության Համար ժողովն առաջադրել էր երեք արքեւիսկուոսների՝ ՀովՀաննես Արչարունու, Եղիչե Դուրյանի ն Հովսեւ Սարաջյանի թեկնածությունները: Այդ թեկնածություններից Հաւկաւես Արչարունու չուրջ բուռն վիճաբանություններ ծավալվեցին: Ժողովի դաչնակցական ւաւդամավորները վճռականաւես Հանդես եկան նրա թեկնածության դեմ: Սրբաղանը Դաչնակցության երդվյալ Հակառակորդ լինելով առաջիններից մեկն էր եղել, որ խսւորեն ու Հեւնողականորեն, քննադաւել էր 1907 թ. դեկւեմբերին իթթիՀադի Հեւ այդ կուսակցության կնքած «եղբայրական դաչինքը» ն ընդՀանրաւես դւնում էր, որ դա չարունակում է կործանարար դեր կաւարել թուրքաՀայոց կյանքում: Դաչնակցական ւաւդամավորներն իրենց ելույթներում չաւ վւանդավոր էին Համարում ւաւրիարքական աթոռը Արչարունուն Հանձնելը: «Նա ջղային է ն անղուսւ»,- ասում էին նրանք՝ անընդունելի Համարելով սրբաղանի չաւից ավելի Համարձակ ւաՀվածքը իթթիՀադական իչխանությունների նկաւմամբ, Հիչեցնում էին երիւթուրքերի Հասցեին ուղղված նրա բաղմաթիվ «անւեղի» ու «անղդույչ» քննադաւությունները, սրբաղանին Հանդիմանում էին «դիվանադիւական Հմւություններ չունենալու» Համար: Ելույթ ունեցողների մեծ մասը ջերմորեն ւաչււանում էր Արչարունու թեկնածությունը, բարձր դնաՀաւում նրա մարդկային արժանիքները, Հարուսւ դիւելիքները, լեղուների քաջի-

Տե՛ս «Արօր», ‹ 9, սեււեմբեր, 1911:

մացությունը ( դերաղանց ւիրաւեւում էր ֆրանսերենին ու դերմաներենին, Հմոււ էր մանավանդ թուրքերենում), մարւնչող բնավորությունը, աղդայինն ու Հասարակականը անձնականից միչւ վեր դասելը: 1911 թ. դեկւեմբերի 2-ի նիսւում ժողովի 92 ւաւդամավորների քվեարկությամբ Արչարունին սւացավ 52, Դուրյանը՝ 36, Սարաջյանը՝ 1 քվե1: ՀովՀաննես Արչարունու ւաւրիարք ընւրվելով վերջ դւավ ՎաՀրամ արք. Մանկունու ւեղաւաՀությունը: ՀովՀաննես արք. Արչարունին (աչխարՀական անունը՝ ՄիՀրան Մանուկյան) այդ ժամանակ 57 ւարեկան էր, ճանաչված էր որւես մաքուր ու անչաՀասեր եկեղեցական: Նա կ. Պոլսի Ղալաթիայի լիցեի չրջանավարւ էր, նախկինում եղել էր Բուրսայի թեմի առաջնորդ, Հեւո եղավ ւաւրիարքական ւեղաւաՀ՝ Դուրյան սրբաղանի ւաւրիարք ընւրվելուց առաջ, միաժամանակ քարողիչ էր Սկյոււարի թաղի եկեղեցում2:

իԹԹիԼԱՖԸ իԹԹիՀԱԴի ԴԵՄ իւալա-թուրքական չարունակվող ւաւերաղմում երիւթուրքերի կրած ռաղմական անՀաջողությունները վարւեւորեն օդւադործեցին իթթիՀադի քաղաքական Հակառակորդները: Երիւթուրքական կուսակցության մեջ ամեն ինչ չէր, որ նրա ղեկավարների սրւովն էր: կաղմակերւության դործունեությունից դժդոՀ կուսակցականների թիվն օրեցօր սւվարանում էր: իթթիՀադի ներսում ձնավորվեց երկու խմբավորում՝ աջ ու ձախ: ԴժդոՀության ալիքը վանեց ն այնւեղից դուրս մղեց մեծ թվով Համեմաւաբար ողջամիւ բողոքավոր ւարրերի: Երիւթուրքերի կործանարար դործողությունները մւրա1

Տե՛ս «Արարաւ», ‹ 1, Հունվար, 1912, էջ 22: Տե՛ս նույն ւեղում, էջ 24-26:

կող իթթիՀադի բալկանյան ձախ կոմիւեն, որ Հիմնականում բաղկացած էր դժդոՀ ու ընդդիմադիր ւարրերից, Հրաւարակել էր մի կոչ, որում ասվում էր, թե «խոսւացուած բարենորոդումները ոչ մի ւեղ դեռ չեն իրադործուած եւ առՀասարակ դրութիւնն ամենեւին չի լաւացել՝ Համեմաւած նախկին ռեժիմի Հեւ»: Երիւթուրքերի ւարադլուխ ԱՀմեդ Ռիղան այդ կոչի դեմ Հրաւարակել էր ւաւասխան, որով ամեն բանում աչխաւում էր մեղադրել Եվրուային ն Սսմանյան կայսրության ոչ թուրք աղդություններին: «Թուրքիան,- դրում էր նա,- բնակեցուած է աւերախւ եւ բթամիւ աղդերով. նրանք բռնակալութեան լծի ւակ այնքան են աղւուուել ու թմրել, որ երբ երեւաց իսկական աղաւութիւնը, նրանք չկարողացան եւ խելք չունեցան ըմբռնել դրա արժէքը, չընւելացան դրան, չկարողացան յարմարուել սաՀմանադրական նոր եւ ամէնքի Համար Հաւասարութիւն բերած կարդերին»1: Աւա ԱՀմեդ Ռիղան մեղադրում էր Եվրուային ն մանավանդ Անդլիային, որոնք «ոչ միայն չօդնեցին մեղ» բարենորոդումներ կաւարելու Թուրքիայում, այլն միավորվելով՝ խաւանեցին երիւթուրքերի բարենորոդումների ծրադիրը2: Այսւիսով, ւոխանակ իրենց թերություններն ու Հանցանքները նկաւելու, Թուրքիայի վարիչները մեղադրում էին իրենց երկրի ժողովուրդներին ու եվրուական երկրներին: Դա էր Հիմնական ւաւճառներից մեկը, որ իթթիՀադի չարքերում մչւական ւենդ էր, դնալով մեծանում էր Հաւկաւես կուսակցությունից Հեռացող, մւավորականների թիվը: իթթիՀադի քաղաքականության քննադաւությունը չարունակում էր նոր թաւ առնել: կայսրության դրությունը վւանդավոր էին Համարում բաղմաթիվ թուրք նչանավոր դործիչներ: 1911 թ. վերջերին կ. Պոլսի լրադրերը ււադրեցին նախկին մեծ վեղիր Քյամիլ ւաչայի նույն թվականի աչնանը Եդիււոսում ւված մի ղեկուցումը, որի չարադրանքը նա ուղարկել էր սուլթան ՄեՀմեդ Մ Ռեչադին: Փա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 12, 20 Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

չան դրում էր, թե վւանդված է Սսմանյան ւեւության դոյությունը, որը դւնվում է բաժան-բաժան լինելու նախօրյակին: կայսրության ներքին ւադնաւի դլխավոր ւաւճառը նախկին մեծ վեղիրը Համարում էր երիւթուրքերի ւիրաւեւությունը: Քանի դեռ այդ կուսակցությունն իր ձեռքում է ւաՀում երկրի կառավարման մենաչնորՀը, քանի նա դեռ չի նվիրվել խաղաղ, չինարար աչխաւանքի, Թուրքիան ւալու է բոլոր Հարմար առիթներ, որւեսղի արւաքին քաղաքական աչխարՀը ւութացնի նրա վերջնական անկումն ու բաժանումը: Հայրենիքի ւրկությունը թուրք ւեւական դործիչը ւեսնում էր քաղաքական ասւարեղից իթթիՀադի Հեռանալու մեջ միայն1: կայսրության ճակաւադրական դաՀավիժումն ու նրա ՀեւղՀեւե անդամաՀաւումը չարունակվում էին: Երեք ւարի առաջ Բոսնիայի ն Հերցեդովինայի միացումն Ավսւրո-Հունդարիային՝ մի անխուսաւելի ւրկանք էր, որ Թուրքիան ւիւի ւար աբդուլՀամիդյան վարչակարդից աղաւված լինելու Համար, դրում էր Քյամիլ ւաչան: Բայց այսօր այլնս անկարելի է նույն կերւ բացաւրել քաղաքական այն ւոթորիկները, որոնք Հավաքված են Թուրքիայի դլխին: Տրիւոլիսը ձեռքից դնացել է, կրեւեն սւասում է իր Հերթին, Ալբանիան ժամանակավորաւես լռած է, բայց ոչ Հաղթված, Ռումելիան Հեղաւոխական եռանդուն դործունեության մեջ է, Եմենը ւասւորեն արդեն Հասել է իր ինքնավարությանը, ն վաղը սուլթանը ւիւի ղրկվի նույնիսկ մարդարեի Հաջորդի՝ խալիֆի ւիւղոսից: Այդ բոլորի վրա ավելանում է մի նոր չարժում՝ քրդականը2: Քյամիլ ւաչայի ղեկուցման չարադրանքի մեջ ւեղ չէր դւել Հայասւանը, քանի որ նա Հայկական չարժումը լիակաւար ձախողված ն այլնս անվւանդ էր Համարում: 1911 թ. նոյեմբերի սկղբին ընդդիմադիր մի չարք կաղմակերւություններ ն խմբեր կ. Պոլսում կաղմեցին միասնական բլոկ՝ դնդաւեւ Սադըկ բեյի նախաձեռնությամբ ն ղեկավարությամբ: Սա ղինվորական բարձրասւիճան ւաչւոնյա էր եղել ն

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 35, 19 ւեւրվարի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

Հանդիսացել էր «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցության եռանդուն դործիչներից մեկը: Դուրս դալով այդ կուսակցության չարքերից ն թողնելով ղինվորական ծառայությունը՝ նա ամբողջովին նվիրվել էր իթթիՀադի դեմ ւայքարին՝ Հարվածելով դլխավորաւես Սալոնիկի կենւրոնական կոմիւեին: Բլոկի մեջ մւան «Աղաւություն ն Համաձայնություն» («Հյուրրիեթ վե իթթիլաֆ» (որը սւեղծվել էր 1908 թ.), «Աղաւականներ» («ԱՀրար» - 1909 թ.), «Ժողովրդական» («ԱՀրար ֆըրկասը» - 1910 թ.), «Սսմանյան ժողովրդական կուսակցություն» («Ֆրկա-ի իբադ» - 1908 թ.), «Զաւավոր աղաւականներ» («Մյոււեդիլ Հյուրրիեթ ւերվերան ֆըրկասը» - 1909 թ.), «Բարենորոդումների օսմանյան կուսակցություն» («իսլաՀաւ-ը էսասիե օսմանիե ֆըրկասը» - 1909 թ.) կուսակցությունները ն ուրիչներ1: Շաւ չանցած, բլոկը վերաւոխվեց կուսակցության՝ «Հյուրրիեթ վե իթթիլաֆ» (կամ ուղղակի «իթթիլաֆ») անունով, որի սւեղծման մասին ւաչւոնաւես Հայւարարվեց 1911 թ. նոյեմբերի 21-ին2: իր կաղմության առաջին չաբաթն իսկ այդ կաղմակերւությունն ընդդրկեց օսմանյան խորՀրդարանի ւաւդամավորական ժողովի չաւավոր աղաւական ն ժողովրդական կուսակցությունների խմբակցությունների ավելի քան 100 անդամի, իսկ չուրջ 40 ւաւդամավոր նս մւադիր էր Հեւնել իր դործընկերներին: Նորասւեղծ կուսակցությանը միացան աղդային ւոքրամասնությունների նչանավոր ներկայացուցիչներից չաւերը ն առանձին քաղաքական կաղմակերւություններ, այդ թվում՝ Հնչակյան կուսակցությունը: Հայ ւաւդամավորներից երկուսը նույնւես մւան իթթիլաֆի մեջ: Նրանք էին իթթիՀադի անդամ բժիչկ Նաղարեթ Տաղավարյանը (որը նորասւեղծ կուսակցության եռանդուն Հիմ1 Տե՛ս Г. З. Алиев., Турция в период правления младотурок (1908-1918 гг.), “Наука”, Москва, 1972, с. 212. Տե՛ս նույն ւեղում:

նադիրներից մեկը եղավ) ն իթթիՀադին սնուցող նչանավոր բարերարներից Սւեւան Սւարթալըն, որը Հուսախաբ Հեռացավ երիւթուրքերից ն իթթիլաֆի կարնոր դործիչներից մեկը դարձավ: Նորակաղմ կուսակցությանն անդամադրվեցին նան խորՀրդարանի Հույն, բուլղար, արաբ ն ալբանացի ւաւդամավորներ: «Հյուրրիեթ վե իթթիլաֆի» ղեկավարության մեջ էին Դամադ Ֆերիդ ւաչան, իբրաՀիմ Հակկը ւաչան, Նաղարեթ Տաղավարյանը, նչանավոր արաբ դործիչ Աբդուլ Համիդ ալ-ԶաՀրաուին, սենաւոր, մարչալ Ֆուադ ւաչան, Հրաւարակախոս ԹաՀիր Խայրէդդին բեյը, Սադըկ բեյը, ւիլիսուա Ռիղա Թնֆիքը, դոկւ. Ռիղա բեյը ն ուրիչներ1: Նոր կուսակցության երնան դալը թուրքական իրականության մեջ մի անխուսաւելի ւաՀանջ էր, որի ւաւճառներից դլխավորը երկիրն օրենքներով կառավարելու իթթիՀադի դրսնորած անընդունակությունն էր: «Հյուրրիեթ վե իթթիլաֆի» կաղմը բաղկացած էր Հեռաւես թուրքերից ն կայսրության Հւաւակ աղդությունների ներկայացուցիչներից: Նրա ծրադիրն իր Հիմնական դծերով Հակառակ էր իթթիՀադի ծրադրին: իթթիլաֆականները խոսւովանում էին, որ Սսմանյան կայսրությունն անՀնար է կառավարել միայն թուրք ւարրի ւիրաւեւությամբ: Նրանք ընդունում էին, որ երկրի ղանաղան բաղկացուցիչ աղդություններն ու ւարրերը ւեւք է Հավասարաւես նկաւվեն երկրի ւերեր, ն որ բոլորի դործակցությամբ միայն կարող է բարեկարդվել ընդՀանուր Հայրենիքը: Ելնելով այդ սկղբունքից՝ նրանք ճանաչում էին կայսրության բաղկացուցիչ աղդությունների իրավունքները: Ծրադրի 14-րդ Հոդվածում նչված էր, որ առաջվա նման ւեւք է ւաՀւանվեն ոչ-իսլամ ժողովուրդների Հասարակական կյանքը, կրոնական աղաւ ւաչւամունքը, նրանց ունեցած առանձնաչնորՀումները: 16-րդ Տե՛ս Томас Эдуард Лоуренс, Восстание в пустине. Воспоминания об англоарабских операциях против Турции (Համառու թարդմանություն անդլերենից), Москва, 1929, с. 604.

Հոդվածն աղդարարում էր, որ ւարւադիր է կայսրության բոլոր ւարրերի միությունը, քանի որ բոլորի չաՀերը նույնն են: 17-րդ Հոդվածի բովանդակությունը Հեւնյալն էր. Սսմանյան կայսրության ղանաղան բաղկացուցիչ ւարրերին ու կրոններին ւաւկանող անՀաւներն աղաւ են - միայն օսմանյան միությանը չվնասելու ւայմանով - կրոնական, դրական, դիւական ու ւնւեսական աչխաւանքների ձեռնարկման մեջ՝ Հավաքաբար կամ անՀաւաբար: Նան այդ նւաւակով կարող են Հիմնել իրենց կրոնին ու ցեղին Հաւուկ դիւական ու ւնւեսական ամեն ւեսակ Հասւաւություններ: Աւա՝ Յուրաքանչյուր ցեղ անարդել կարող է ծառայել այն կրոնին, որին ինքը ւաւկանում է, ւայմանով, սակայն, որ չվնասի մյուս ցեղերի ն կրոնների Հավասար իրավունքներին1: Նորասւեղծ կուսակցության՝ ընդդիմադիր «իկդամ» թերթում առաջին անդամ Հրաւարակված ծրադիրը 71 Հոդված էր ւարունակում: Այդ ւասւաթղթով կուսակցությունն իր խնդիրն էր Համարում ւաչււանել սաՀմանադրության ւառն ու ոդին, երաչխավորում էր մամուլի ն ժողովների աղաւությունը, Հանդես էր դալիս ւնւեսության առավել աղաւականացման ւաՀանջով: Արւաքին քաղաքականության մեջ կուսակցությունը ւեւք է Հեւամոււ լիներ Անդլիայի Հեւ Թուրքիայի մերձեցմանը2: Ծրադիրն աղդարարում էր, որ «կառավարությունը օրինական Հնարավոր բոլոր օժանդակությունները ւեւք է ընձեռի կայսրության բոլոր աղդերին՝ առանց խւրականության» (17րդ Հոդված), քանի որ «Սսմանյան կայսրությունը ղանաղան ւարրերի քաղաքական ճչմարիւ միություն է» (1-ին Հոդված): Հակառակ կրթության վերաբերյալ իթթիՀադի նեղՀայաց սկղբունքին, իթթիլաֆը ոչ միայն ճանաչում էր կայսրության այլաղան էթնիկական խմբերի իրավասությունը աղդային ուսումնարաններ բացելու խնդրում, այլն դւնում էր, որ դրանք ւեւք է ւեւական ուսումնական Հասւաւություններին Հա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 84, 22 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս Г. З. Алиев, Турция в период правления младотурок (1908-1918 гг.), с. 213.

մարժեք ճանաչվեն: Եթե երկրի բաղկացուցիչ աղդերից որնէ մեկի կրթական ծրադիրը Համաւաւասխանում է ւեւական նույնասւիճան ուսումնարանների ծրադրին, այդ դեւքում աղդային ուսումնարանն ավարւող սանն իրավունք ունի առանց քննություն Հանձնելու ընդունվել իր ավարւած կրթարանի ծրադրից մի ասւիճան բարձր ծրադիր ունեցող ւեւական ուսումնարան (27-րդ Հոդված): Ելնելով այն բանից, որ սաՀմանադրական բոլոր երկրներում ւեւական ւաչւոնյաները ւարւավոր են Հեւնել օրվա կառավարության վարած քաղաքականությանը, իթթիլաֆականները միաժամանակ դւնում էին, որ իչխող կուսակցությունն իրավունք չունի ւաՀանջելու, որ նրանք Հեռացվեն ղբաղեցրած ւաչւոնից՝ այլ կուսակցության ւաւկանելու Համար: Նկաւի առնելով այս Հանդամանքը՝ իթթիլաֆն իր ծրադրի 53-րդ Հոդվածում ամրադրել էր. «Հայրենիքի չաՀը ւաՀանջում է, որ բոլոր ւաչւոնյաները դւնվեն դոյություն ունեցող քաղաքական Հոսանքներից դուրս»: Վերը նչված սկղբունքներն այնւիսիք էին, որոնք լիովին բավարար էին սիրաչաՀելու կայսրության բաղկացուցիչ բոլոր ցեղերին ու աղդություններին՝ առանց վնասելու թուրք ւարրին: իր սւեղծման առաջին իսկ օրերից իթթիլաֆն անղիջում կռվի ճակաւ բացեց իթթիՀադի դեմ: Առանձին ւարբերություններով Հանդերձ, նրանք երկուսը, ինչւես ցույց ւվեցին Հեւադա իրադարձությունները, նույն կւավի երկու երեսներն էին: Զուր էին Հնչակյանները իթթիլաֆի Հեւ մեծ Հույսեր կաւում ն նրա Համակիր ղինակիցն էին իթթիՀադի դեմ մղվող ւայքարում: ՊաւաՀել էր այնւես, որ Դաչնակցության Համեմաւ Հնչակը Հարվածներ էր սւանում երկու ճակաւից. նրա անդամները Հեւաւնդվում էին ն՛ Հայ, ն՛ որւես իթթիՀադին մրցակից իթթիլաֆի դաչնակից լինելու Համար: Հնչակը մոլորվել էր երկու սոճիների արանքում՝ այնւես էլ չըմբռնելով, որ երկու կուսակցություններն էլ Հայ ժողովրդի թչնամիներն են՝ մեկը (իթթիՀադը)՝ ոխերիմ, մյուսը (իթթիլաֆը)՝ առժամանակ թաքցնելով իր ժանիքները: Հայկական քաղաքական կաղմակերւությունների դործու973

նեությունը լավ ուսումնասիրած ամերիկաՀայ դործիչներից մեկը՝ Մանուկ Ճիղմեճյանը նկաւում էր. «իթթիՀաւը կամ իթթիլաֆը դաղաւարական կամ դասակարդային Հակառակորդներ չէին, այլ՝ աթոռի ախոյեաններ: Երկուքի Համար ալ «սրբաղան» ւարւականութիւն էր Հայերու ի սւառ բնաջնջումը որեւէ միջոցով: Թրքական բոլոր կուսակցութիւնները, անդամ ղառամեալ կրօնաաւաւաւիրականը, յարձակողական նացիոնալիղմով էին ւոդորուած»1: Այն ժամանակ, երբ երկրին ու ւեւությանը սւառնում էր արւաքին վւանդը, ներսում թուրքական կուսակցությունները, միմյանց դեմ ծառացած, աչխաւում էին իրար ւաւալել ու կործանել, իսկ ներքին նաՀանդներում ավաղակախմբերն ու կեղեքիչները նախկինի ւես ժողովրդին ւաՀում էին աՀ ու սարսաւի մեջ:

ՍՍՄԱՆՅԱՆ ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐԱկԱՆ ԺՈՂՈՎի ՑՐՈՒՄԸ

Երկրում իթթիՀադի աղդեցության ուժեղացմանը ղուդընթաց՝ սրընթաց ընկել էր օսմանյան խորՀրդարանի նչանակությունը, թեն այնւեղ վճռորոչ մեծամասնություն էին կաղմում երիւթուրքերը2: Քանի որ սաՀմանադրությունն այլնս մի թղթի կւոր էր, բոլորովին ձնական էր դարձել նան ւառլամենւի նչանակությունը: Մուավորաւես նույն վիճակում էր Հայւնվել նան կառավարությունը: Մեծ վեղիր Սաիդ ւաչան խաղալիք էր իթթիՀադի ն նրա ընդՀանուր քարւուղար Հաջի Ադիլ բեյի" ձեռքին: Սրանց Մանուկ Յ. Ճիղմէճեան, Պաւմութիւն ամերիկաՀայ քաղաքական կուսակցութեանց, 1890-1925, էջ 143: Տե՛ս Л. Вакс, Очерки истории национально-буржуазных революций на Востоке, (1905-1914 гг.), Персия, Турция, Китай, с. 74. " Սա ներքին դործերի նախարարի խորՀրդականն էր 1909 թ. դարնանը ն ամեն ջանք թաւել էր կիլիկիայի Հայոց կուորածների իսկական ւաւասխանաւուներին ւաչււանելու ն մեղքը Հայոց վրա բեռցնելու Համար, ինչի Համար էլ ւարդնաւրվել էր՝ իթթիՀադի ընդՀանուր քարւուղար ընւրվելով:

որոչումներով կամ Հրամաններով ւեղի էին ունենում Հակաօրինական դործողություններ իթթիՀադի Հակառակորդների նկաւմամբ: Երիւթուրքական կոմիւեն 1911 թ. դեկւեմբերին խորՀրդարանի քննության էր ներկայացրել թաւառաչրջիկների մասին օրենք, որը դեռ դործածության մեջ չդրած՝ իթթիՀադը դա դործածեց իր իմացած ձնով: Ամեն օր ձերբակալվում էին Հարյուրավոր մարդիկ, այդ թվում բաղմաթիվ Հայեր, ն թաղային կոմիսարների քմաՀաճույքով ենթարկվում քննության՝ ժողովրդին աՀաբեկելու ն սարսաւի մեջ ւաՀելու Համար: Թեն Համաւարւակ էր իթթիՀադի աղդեցությունը խորՀըրդարանի վրա, բայց վերջինս դեւքից դեւք ւորձում էր ցույց ւալ իր աւամները ն որոչումներ էր ընդունում, որոնք երիւթուրքական կոմիւեի սրւովը չէին լինում: Այդւես եղավ 1911 թ. նոյեմբեր-դեկւեմբերին, երբ խորՀրդարանը ւորձեց ւոքր-ինչ վերաՀսկողություն սաՀմանել բյուջեի վրա1: Մոլեդնաբար իչխանությունը դրկած՝ իթթիՀադի կոմիւեն չէր կարող ներել նույնիսկ Հլու-Հնաղանդ խորՀրդարանի «Հանդուդն արարքը», ն նա սուլթանից կւրուկ ւաՀանջեց ցրել ւաւդամավորական ժողովը: 1912 թ. Հունվարի 5 (18)-ին սուլթան ՄեՀմեդ Մ Ռեչադի իրադեով խորՀրդարանը ժամկեւից վեց ամիս չոււ ցրվեց2: Դա իթթիՀադի նոր Հաղթանակն էր: Երիւթուրքերի դաչնակից Հայ ւաւդամավորներից ոչ ոք որնէ առարկություն չՀայւնեց ւեղի ունեցած կամայականության կաւակցությամբ3: Պառլամենւը լուծարվելուց Հեւո իթթիՀադական դործիչները բռնաղբոսիկ ւութկուությամբ ձեռք առան լուծելու «Արնելյան Անադոլուի», այսինքն՝ Հայասւանին վերաբերող խնդիրները: Այդ նւաւակով սւեղծվեց «բարեկարդիչ Հանձնա1

Տե՛ս Х. З. Габидуллин, Младотурецкая революция. Исторические очерки,

с. 162.

Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 36, 21 ւեւրվարի 1912 թ.:

ժողով», նչանակվեցին նրա նախադաՀն ու անդամները, անդամ որոչվեց նրանց մեկնելու ժամկեւը ն քանիցս այդ մասին ծանուցվեց: Միաժամանակ Բարձր Դուռը երկար-բարակ ձնակերւումներով մչակեց բարենորոդումների անցկացման ծրադիր, ուր թղթի վրա դրված էր, թե արնելյան նաՀանդներում ինչւես են վերակաղմվելու դաւական ու վարչական մարմինները, ինչւես է Հասւաւվելու «կաւարյալ արդարություն», ինչ ձեռնարկներ ւիւի արվեն երաչխավորելու Համար մարդկանց աւաՀովությունը, ինչւես է լուծվելու Հողային Հարցը ղրկյալ կողմի Համար նւասւավոր կերւով ն այլն: Նույնիսկ ասում էին, որ այդ ամենը Հաջողությամբ իրադործելու Համար բավական ւաւկառելի դումար է դրվել Հանձնաժողովի ւրամադրության ւակ1: Պեւական ն աղդային չրջանակները ն մամուլն ամիսներով ղբաղվեցին Սաիդ ւաչայի դաՀլիճի այդ ձեռնարկով, անթիվանՀամար թղթեր մրուեցին, իսկ այնւեղ՝ դավառում, ժողովուրդն սւասում էր՝ աչքերը Հառած կ. Պոլսից եկող Հրաչադործ Հանձնաժողովի ճամւին: Բայց ավա՛ղ: Հանձնաժողովի անդամներն իրար Հեւնից Հրաժարվեցին մեկնել, իսկ «Արնելյան Անադոլուի» բարեւոխումների «ւաւրասւված» ծրադիրը, Բարձր Դռան աչխաւակաղմերում երկար ճամւորդություն կաւարելուց Հեւո, դնաց Հանդչելու ւոչու թղթերի դեղերի ւակ: Քանի որ դումարվելու էր նոր խորՀրդարան, ուսւի կառավարությունը, «խղճաՀար ու խոնարՀ Հարդանքով» դեւի սաՀմանադրության ւառն ու ոդին, իբր արդեն իր լիաղորություններից վեր խնդիր, «Արնելյան Անադոլուի» կացության քննություն կաւարելը ն Համաւաւասխան որոչում ընդունելը Հանձնեց դալիք խորՀրդարանի իրավասության: Բնականաբար, ո՛չ Հանձնաժողով մնաց մեջւեղում, ո՛չ ծրադիր, ո՛չ էլ «Արնելյան Անադոլուի» (Հայասւանի) Համար «Հաւուկ բարենորոդումների» մասին խոսք ու խնդիր: Այժմ,

Տե՛ս «Աղդ» (Պոսթոն), ‹ 33, 29 Հունվարի 1913 թ.:

երբ Հայերը կառավարությանը Հիչեցնում էին բարենորոդումների մասին, լսում էին նույն ւաւասխանը՝ բարենորոդության ւիւի ենթարկվեն ոչ միայն Հայաբնակ նաՀանդները, այլն իսլամ բնակչություն ունեցող բոլոր նաՀանդները՝ միաժամանակ ն Հավասարաւես1:

ՏՆԱՎԵՐ ԱՆՀԱՄԵՐԱՇԽՈՒԹՅՈՒՆ

ԹուրքաՀայ Հասարակության այլաղան քաղաքական ձըդւումներ ունեցող ուժերը, բնականաբար, չէին կարող Համաձայնության դալ ն նախընւրական միասնական ծրադիր ընդունել: Եվ որւես դրա Հեւնանք՝ ւայքար, կռիվ սկսվեց ամեն ւեղ՝ մամուլում, ւաւրիարքարանում, Աղդային ժողովում: իրարանցում էր ամենուր: Թանաքի դեւեր ն խոսքի Հեղեղներ էին թաւվում ընւրողներ որսալու Համար: Հայոց Համար, բացի խորՀրդարանական ընւրություններից, կարծես այլ Հարց դոյություն չուներ2: 1905-1907 թթ. կովկասում ւեղի ունեցած թուրք-Հայկական ընդՀարումների ժամանակ ընդՀանուր վւանդի դեմ միավորվել էին կովկասաՀայ Հասարակության Համարյա բոլոր խավերը, բացի սոցիալ-դեմոկրաւիայի դաղաւարական աղդեցության ւակ դւնվող չերւերից: Այդ կռիվներում Հայերի ւարած ււավորիչ Հաղթանակը Դաչնակցության ւառքի ւսակն էր: Նա էր թե՛ ինքնաւաչււանական ն թե՛ Հարձակողական մարւերի կաղմակերւիչն ու դլխավորողը: կովկասաՀայության Հակառակ՝ թուրքաՀայությունն իր ւաւմության ամենաճակաւադրական ւաՀերին անդամ չկարողացավ դոնե մի կարճ ժամանակով աղդովին միավորվել: Նրա ներսում երբեք մի ւաՀ անդամ դադար չառան ներքին երկւառակություններն ու Հակառակությունները: Այդ ծանրադույն ւաՀին Հայկական իրականությունը ամբողջության մեջ քաո1

Տե՛ս «Աղդ», ‹ 33, 29 Հունվարի 1913 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 99, 12 մայիսի 1912 թ.:

սային ւաւկեր էր ներկայացնում: Աղդային կյանքն ընթանում էր ջղաձդային ցնցումներով: Ներքին երկւառակություններն ու դժւությունները խորաւես Հուղում, ալեկոծում էին մւքերը: Նորից դլուխ էին բարձրացնում միջկուսակցական անսկղբունք ւայքարն ու անվերջ ւոխադարձ ամբասւանությունները: «Արօրը» սրւի դառնությամբ արձանադրում էր, թե Հայասւանում մչակութային կյանք սւեղծելու, ժողովրդի ւնւեսական ու մւավոր ղարդացմանը նւասւելու, ւդիւությունն ու խավարը Հալածելու կոչված ուժերը, ընդՀակառակը, իրար դեմ կանդնած, նախանձ, աւելություն ու Հեռ են սերմանում1: կուսակցությունները, ինչւես ն անՀաւ դործիչները Հալածում, անվանարկում էին միմյանց, կայսրության մյուս աղդերին ու Եվրուային ներկայանում իրար Հակասող, իրար այւանող ու չեղոքացնող արարքներով: Միջկուսակցական անսկղբունք ւայքարն ու ւոխադարձ ամբասւանություններն առաջվա ւես Հաճախ էին Հասցնում Հայկական Հասարակության ամենաեղկելի երնույթին՝ ծեծ ու ջարդի, նույնիսկ աղդային խայւառակություն Հանդիսացող եղբայրասւանությունների՝ ժողովրդի ուչադրությունը չեղելով աղդի կենսական, բախւորոչ խնդիրներից: Այդ ւեսակեւից առաջնության «դաւնին» նախկինի ւես Դաչնակցությանն էր ւաւկանում: Բայց Դաչնակցությունը նույնւես անդառնալի կորուսւներ էր ունենում: Նյու Յորքում Հրաւարակվող «Արադած» չաբաթաթերթը ցավով նչում էր, որ Հայկական մթնոլորւում ոչ մի կերւ չեն դադարում ներքին կռվաղանության ու աւելության ժխորները, կուսակցական անձուկ ն քինախնդիր Հակաընդդիմությունները: ինչո՞ւ նույն նւաւակին կոչված, նույն նւաւակը դավանել Հավակնող անՀաւներն ու խմբերը չւիւի կարողանան աղդային Հավաքականությանը սւառնացող վւանդների դեմ միաձույլ կամք դրսնորել: ինչո՞ւ, վերջաւես, Հայերը չեն կարողա-

«Արօր», ‹ 5, մայիս, 1910, էջ 134:

նում դուրս դալ անդադար վեճերի այն ջրաււույւից, որն անւանելի է դարձնում Հանրային կացությունը, ջլաւում ընդՀանուր թչնամու դեմ իրենց ւայքարի կամքը, ւաւվար է կանդնեցնում աղդային Հնարավոր վերածննդի Հոսանքի դեմ1: Հենց այդ Հանդամանքը Հաչվի առնելով, սաՀմանադրական ռամկավար ուսանողական միության օրդան «Վերածնունդ» ւարբերաթերթը (կ. Պոլիս) Հասւաւում էր. «Տաքարիւն ենք, ինքնաՀաւան ենք եւ օւարամոլ: ԱՀա այս է ւաւճառը այն երեւոյթին. որով բոլոր դասական ւաւմադիրները մեղի որակած են իբրեւ անմիաբան: Միայն մենք չենք սակայն անմիաբան. ոչ միայն անմիաբան այլ նաեւ մեր նախաՀայրերուն ւէս ու աչիրէթական կեանքով աւրող աղդեր չաւ կան՝ ինչւէս օրինակ արաբները: Ճիչդ մեղի ւէս ւաքարիւն, թայֆայամոլ, ինքնաՀաւան եւ անկախ աչիրէթներու բաժնուած են անոնք ալ ներկայիս մէջ թէ անցեալին՝ խնդիր չէ՝ բայց մարդիկը դէթ օւարամոլ չեղան մեղի ւէս»2: Պարբերականը չարունակում էր. «Ո՞վ ենք արդարեւ, մէկերկու միլիոն ժողովուրդ ասդին անդին ցրուած, երեք-չորս դաւանանքի բաժնուած. չորս կուսակցութիւն եւ քանի մը ւասնեակ աղդային այլեւայլ խմբակցութիւն ունեցող ժողովուրդ մը»3: Այս ւայմաններում Հայերին թույլաւրելի՞ է այդքան անմիաբան, միմյանց նկաւմամբ այդքան անՀաչւ լինել, երբ նրանց առջն կանդնած է արյունարբու իթթիՀադը, իր թուրք ու քուրդ ւարրերից կաղմված սւառաղեն դնդերով: իսկ Բոսւոնի «Աղդ» չաբաթաթերթը դրում էր. «Մեր վերջին քառորդ դարու ւաւմութիւնը եթէ աչքի առջեւ բերենք, ւիւի ւեսնենք, որ մեր ձախողութիւններուն, մեր աղէւներուն ւաւճառը չաւ անդամ մենք իսկ եղած ենք մեր ուռուցիկ եւ անւեղի խօսքերով: Խօսք՝ ու առանց դործի միայն խօսք, այս եղած է դրեթէ մեր ամբողջ դործունէութիւնը»4:

«Արադած», ‹ 13, 17 օդոսւոսի 1911 թ.: «Վերածնունդ», ‹ 2, Հունիս, 1912, էջ 9: Նույն ւեղում, ‹ 6, Հոկւեմբեր, 1912, էջ 13: «Աղդ», ‹ 17, 9 Հոկւեմբերի 1912 թ.:

իսկ ինչու Հայ մարդու մու «խոսքն առանց դործի» է: Այս Հարցն է, որ կարու էր խոր Հեւաղուման: Հիրավի, լոկ աչխարՀադրական ն ւաւմական ւաւճառների քննությունը չաւ Հեռուներ կւաներ: Հայասւան երկրի դիրքն ու բնական կաղմությունը Հայ մարդու մեջ այլաղան ժողովուրդների արյան ն նրանց Հոռի բարքերի ներկայությունը քիչ բաժին չունեին Հայոց ւխուր ւոխՀարաբերություններում: Բայց Հայ ժողովրդի նկարադրում այդ բացասական աղդակների ներդործությունն ու թողած աղդեցությունը բոլորովին ջնջված կամ դոնե ղդալիորեն նվաղած ւիւի լինեին, եթե դրանք չարունակ չչեչւվեին ու չմչւնջենավորվեին ուրիչ կարդի չարժառիթներով: Ճչմարիւ է, որ բնական ն ւաւմական ւաւճառները դործում են մարդկանց կամքից անկախ ն վերջին Հաչվով անդարմանելի են, բայց չէ՞ որ աղդային բարոյական աղդային բարոյական աղդակներն ի վիճակի են դրանք դոնե սրբադրելու ու բարեւոխելու: Նչված երնույթի ուսումնասիրումն ու ճանաչումը կարող էր ւարղել, թե որւեղից ն ինչ ւարրերից է սնուդ քաղում Հայկական Հռչակավոր անմիաբանությունը՝ Համառորեն չարունակելով իր դոյությունը: Խորունկ ու յաւակնու ւդիւութիւն, սանձարձակ ու կամաւաչւ անկարդաւաՀութիւն, ւարրական բարեկրթութեան եւ իրարու Հանդէւ յարդանքի բացարձակ ւակաս - աՀա՛ անմիութիւն ըսուած քառասուն դլուխով Հրէչին երեք ամէնէն աչքառու դլուխները", ղորս եթէ ւչրել ու ջախջախել կարելի ըլլար, անիկա այլեւս չւիւի կրնար չնչել ու աւրիլ մեր մէջ»1,- դրում էր «Աղդն» իր խմբադրականներից մեկում: ԱբդուլՀամիդյան ռեժիմի օրոք, երբ դավառում ժամանակը Հոսում էր ծուլորեն ն Հայ դյուղացու նաՀաւեւական կյանքը դեռ լիովին խաթարված չէր, դավառաՀայությունը կ. Պոլիսը նկաւում էր իրենից խորթացած մի Հաւված, որը որնէ առնչություն չուներ Հայկական ւանջանքների Հեւ: Բայց Հիմա, Սսմանյան Հեղաւոխությունից Հեւո, վիճակն արմաւաւես ւոխ-

«Աղդ», ‹ 22, 13 նոյեմբերի 1912 թ.:

վել էր: Երկրում արադ ղարդացող իրադարձությունների կենւրոնը Պոլիսն էր, ուր ւեղի ունեցող ւուոխությունները, առճակաւումները, ւայքարն անմիջաւես աղդում էին ԹուրքաՀայասւանի աղդային կյանքի վրա: Այժմ Պոլիսը, իրբն կենւրոն, իր ձեռքն էր առել աղդին Հուղող բոլոր խնդիրները, Հեւնաբար Պոլսի նկաւմամբ դավառների Հայության անւարբերությունը Համարյա վերջ էր դւել: Զէ՞ որ այնւեղ էին որոչվում իր դոյության ն իրավունքի Հեւ առնչվող բախւորոչ բաղմաբնույթ Հարցերը: իսկ ւոլսաՀայ կյանքը Հիմա ամբողջովին ընկղմված էր ներաղդային ճդնաժամային ւայքարի մեջ: ԱբդուլՀամիդյան վարչակարդի ժամանակ այդւիսի անսանձ ւայքար չէր կարող լինել, որովՀեւն կար միայն մեկ Հասարակաց թչնամի՝ աբդուլՀամիդականությունը, որի մաՀաբեր թաթի ւակ չկար Հայ Հասարակական ն աղդային կյանք՝ բառիս իսկական իմասւով: ՍաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո Հեղաւոխական Հոսանքն իր մեջ էր առել նան դավառաՀայությանը: Նրա քաղաքական աչխուժացումը Հիմա ներաղդային կյանքում բաղմաթիվ բացասական դրսնորումներ էր ունենում: կ. Պոլսի լավն ու վաւը արադորեն թաւանցում էին դավառ ն այսւեղ նույնւես ւաւճառ դառնում անւեղի ւայքարների: Ցավով արձանադրելով, որ անՀամերաչխության որոմը ւարածվել է ողջ ԹուրքաՀայասւանում, Հայոց ձորից Վանի «Աչխաւանք» թերթին ուղարկած թղթակցության Հեղինակը վկայում էր. «Մեր դրութիւնը, մեր դիւղական ներքին կեանքը՝ սաՀմանադրութենէն առաջ կարծես աւելի անդորր, աւելի խաղաղ էր քան այժմ. արւաքին թչնամիները որքան ուժեղ կ’երեւէին եւ միչւ սւառնալից, սակայն դարձեալ չէին կարող ւաւճառել մեղ այն սարսաւելի վնասներն առաջ ինչ որ կը բերէ (կը բերեն) այժմ մեր դաւառացիներու ներկայ անմիաբանութիւնը եւ դիւղական ներքին վէճերը, որոնց չնորՀիւ այսօր կարդ մը դիւղերու մէջ ո՛չ կը Համաձայնին ոչխարարած վարձել, ո՛չ նախրորդ, ո՛չ ռէս, ո՛չ դղիր, ո՛չ ջրբաչ եւ ո՛չ էլ քանդուած ջրի առուներ կամ ճանաւարՀներ չինել. դիւղական բոլոր դործերը մնացեր են

երեսի վրայ, ինչ որ ւաւճառ ւիւի լինի անոր ւնւեսութեան քայքայման»1: կարծես «Աչխաւանքի» այդ Հոդվածի արձադանքն էր Ամասիա քաղաքում Հրաւարակվող Հնչակյան «Ամասիա» թերթի Հրաւարակումը, ուր կան այսւիսի ւողեր. «Գաւառներու մէջ դասակարդային կռիւը կը մղուի եւ աւելի կը ղօրանայ Հարուսւի եւ աղքաւի, կեղեքողի եւ կեղեքուողի, ՀարսւաՀարողի եւ ՀարսւաՀարուողի խւրական ոդին»2: Հայ դյուղացու խորւակյալ վիճակը չւկելու բոլոր ջանքերը ղուր էին անցնում: Գնալով ուժեղանում էին Հակասությունները կ. Պոլսի ն դավառի Հայության միջն: Պոլսի Հայոց իչխանությունները օրեցօր Հեռանում էին դավառաՀայությունից: ՊոլսաՀայերը նախկինում էլ արՀամարՀանք էին ւածում դավառաՀության Հանդեւ, բայց այժմ դա ընդՀանրական էր դարձել: Երբ խոսք էր լինում դավառի Հայերի ւառաւանքների մասին, քաղքենի ւոլսաՀայը «Գաւառացիներ են, ճանը՛մ...» ասելով անցնում էր իր դործին: «Գաւառացի» բառը դառնում էր մի ւեսակ նախաւական ածական՝ նեւված դյուղացի աղդակցի երեսին: «Պոլիսը ն «դավառները»» վերնադրի ւակ «Դրօչակը» դրում էր. «ԹիւրքաՀայ ժողովրդի ամբողջութեան, դաւառական վասւակաւոր ու ւառաւող Հայութեան անունից ճամարւակող Պոլսի աղդայինները յաճախ երնան են բերել աւչեցուցիչ կուրութիւն ն քար անւարբերութիւն դէւի դաւառը»3: Նրանք անկարող են եղել լսելու թուրքաՀայության, Հաւկաւես Հայկական նաՀադների Հայերի չդադարող բողոքները, ւեսնելու նրանց անւանելի վիճակը ն ւորձելու ինչ-որ չաւով օդնելու աղդակիցներին: Հալածվող ու ՀարսւաՀարվող Հայ դյուղացիների աղաղակը, որ Հայասւանից Հասնում էր Բոսֆորի աւերը, որնէ չոչաւելի աղդեցություն չէր թողնում ւոլսաՀայության

«Աչխաւանք»,, ‹ 16, 15 մայիսի 1911 թ.: «Ամասիա» (Ամասիա), ‹ 3, 15 նոյեմբերի 1911 թ.: «Դրօչակ», ‹ 2-3, ւեւրվար-մարւ, 1914, էջ 3:

վերին խավերի վրա: Այդ ամենից ելնելով, «Դրօչակը» ցավով եղրաՀանդում էր. «Միամւութիւն է դաւառի վերածնութիւնը, նրա իրաւունքների յարդանքը, նրա անմիջական կարիքների ու ցաւերի դարմանը Պօլսից ակնկալել...»1: ԸնդՀանուր կարծիքն այն էր, որ Պոլիս-Գավառ Հակասությունների խորացման ւաւճառներից մեկն այն է, որ դավառաՀայությունը ւաւչաճ կերւով չի ներկայացված աղդային իչխանություններում, ամենից առաջ՝ կ. Պոլսի Հայոց Աղդային ժողովում: ինչւես իր ւեղում (աչխաւության III դրքում) նչել ենք, Հայոց Աղդային սաՀմանադրությունը Աղդային ժողովում անբավարար թվով ձայներ էր նախաւեսել դավառաՀայության Համար: Եթե միայն ւոլսաՀայությունն այնւեղ ուներ 80 ւաւդամավորական ւեղ, բացի այդ՝ Պոլսի կղերը ժողովում ներկայացված էր 20 ւաւդամավորով, բովանդակ դավառը Ժողովում Հաղիվ 40 ներկայացուցիչ ուներ: Ընդ որում՝ դավառներից ընւրվածների ղդալի մասը ոչ թե ւեղերից էր, այլ՝ Պոլսից: Այս բոլորին ավելանում էր դավառներում ընւրված ւաւդամավորների անւաւասխանաւվությունն իրենց ընւրողների Հանդեւ: «Բութանիա» թերթը չեչւում էր, որ դավառն այլնս չի կարող անւարբեր ու լուռ Հանդիսաւես լինել այն երնույթի նկաւմամբ, որը չարունակում է Հայությանը ւարղել Պոլսի Աղդային ժողովը, մի «օրենսդիր» մարմին, որը բացարձակաւես ոչ մի չինարար աչխաւանք չի կաւարել անցած երեք ւարիներին: «Գավառը աւելութեամբ, խառն ղայրոյթով է որ կը կարդայ աւենադրութիւնները Աղդ. Ժողովին, ուրկէ ո՛չ մէկ ձայն կը բարձրանայ յանուն իր բաղմաւիսի ւէւքերուն, որուն ամւիոնին վրայ միմիայն իր անունը կը չաՀադործուի այն մեծամասնութեան կողմէ՝ որ ւոքրամասնութեան մը ներկայացուցիչն է միայն եւ ո՛չ թէ իր, Հարաղաւ ժողովուրդինը:

«Դրօչակ», ‹ 2-3, ւեւրվար-մարւ, 1914, էջ 3:

Ալ բա՛ւ է սակայն: Գաւառը ւէրը կը կանդնի այսուՀեւեւ իր իրաւունքին... ... Հարկ է ուրեմն վերջ ւալ այդ անարդարութեան, Հարկ է կւրել ու մաքրել բուն վէրքը... - Դէւի Գաւա՛ռ, այս է ւաՀանջող ձայնը: Եւ մենք իբրեւ դաւառական մամուլ, իբրեւ Գաւառի ձայնը, կը կրկնենք ղայն ու ւիւի կրկնենք միչւ: Ամէնէն առաջ եւ ամէնէն աւելի կը ւաՀանջենք երկու բան. Հաւասար ներկայացուցչութիւն եւ երեսւոխանական ւաւասխանաւուութիւն»1 (ընդդծումը թերթինն է:- Հ. Ս.): Զնայած մեծաւես ախւաՀարված էր դավառի բարոյականությունը, թուլացած էին նրա՝ աղդովին աւրելու կռվանները, բայց էլի, այնուամենայնիվ, նա էր չարունակում մնալ Հայ ցեղային ոդու դլխավոր ւաՀաւանը: Ուսւի ւաւաՀական չէ, որ Հաճախակի էր լսվում ԹուրքաՀայասւանից եկող բողոքի ձայնը՝ «Մի՛ արՀամարՀէք Գաւառը»: Ամասիացիների խոՀերն արւաՀայւող «Ամասիա» ւարբերականը կ. Պոլսի Հայոց իչխանություններին կոչ էր անում Հաչվի առնել Գավառի դնալով մեծացող Հոդսերը, որովՀեւն «դաւառցիներն են աղդի սիւնը»2: «Գաւառի դերը աղդ[ային] վերածնութեան դործին մէջ» վերնադրով Հոդվածում, որի Հեղինակը աղդային Հերոս Անդրանիկի Հարաղաւներից դրականադեւ Գադիկ Սղանյանն էր, ասված էր, որ չնայած դավառաՀայության կյանքի անւանելի ւայմաններին, բայց Հենց դավառում է, որ ւաՀվում-ւաՀւանվում է Հայության աղդային ոդին: «Ես Հայ քրիսւոնյա եմ» դավառցու այս խոսքերում չրջանակվում էր ամեն բան՝ ւարւականության դաղաւար, աղդային ոդի, բարեդործության ըմբռնում ն այլն: Հայկական սովորություններն, ընւանեկան կյանքը, Հասարակական դործունեությունը դավառում ունեին իրենց որոչակի աչքառու Հայկական դրոչմը: «Մեկ խոսքով,-

«Բութանիա», ‹ 2, 10 Հունիսի 1911 թ.: «Ամասիա», ‹ 2, 30 Հոկւեմբերի 1911 թ.:

նչում էր Գ. Սղանյանը,- Հայ կեանքը խւացած է դաւառներու մէջ, ուր կարծես ւակաւին այլասերումը աղաղակող Համեմաւութիւն մը չէ սւացած»1: Նույն միւքը արւաՀայւված է «Ամասիայի» Հաջորդ Համարում. աղդի վերանորոդումը ւիւի դա Գավառից, այլ ոչ թե մայրաքաղաքից, ուսւի «Գաւառը ւէւք է իր ւաւմական նչանակելի ւեղն ունենայ ՀամաՀայկական կեանքին մէջ եւ ունենայ Հասարակական չինիչ դործունէութիւն մը, որ դաւառական միջնավայրէն դուրս ելնելով ւարածուէր բովանդակ Հայկական վերածնութեան սաՀմաններուն մէջ ալ»2: Շաւերն էին Համողված, որ բոլոր ներաղդային բացասական երնույթների աղբյուրն ի վերջո Պոլիսն է, որը ւասւորեն չուներ լիարյուն Հայկական կյանք, իսկ ծանոթ դեմքերը, քիչ բացառությամբ, Հեռու էին ժողովրդի Հոդսերից, Համախմբող դեր չէին կաւարում նրա ալեկոծ ու ւարուբերվող կյանքում: Այլնս չկար նախորդ չրջանի դրական անղուդական երդիծանքը, որն իր Հարաղաւ ժողովրդին էր թողել մեծն Պարոնյանը, իսկ աղնիվ դրականություն երկնողներին կարելի էր Հաչվել մաւերի վրա: Որքա՛ն Հիմա քիչ են անկեղծ ու ճչմարիւ դործիչները օսմանյան մայրաքաղաքում, որքա՛ն դաւարկ ու սին են ւոլսաՀայ թերթերը3,- դրում էր «Հորիղոնը»: Մուավորաւես նույն ւեսակեւն էր արւաՀայւում Վանի «Աչխաւանքը», որը ցավով նչում էր, թե դաղաւարի ու դրականության ասւվածը կարծես վաղուց մեռել է Բոսֆորի աւերի Հայ իրականության մեջ, այն դրականության, որը դյուցաղներդում էր Հայկական ըմբոսւության ու ւառաւանքի Հերոսներին, որոնք իրենց ղոՀաբերում էին Հայրենիքի դաղաւարին, դրականություն, որը Հրաչակերւեց այնւիսի դլուխդործեցներ, որոնց նմանը դժվար կարելի է դւնել Հայոց Հաղարամյակների ւաւմության մեջ4:

«Ամասիա», ‹ 2, 30 Հոկւեմբերի 1911 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 3, 15 նոյեմբերի 1911 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 2, 16 Հունվարի 1911 թ.:

«Գծուծ չաՀերու, անձնական խծբծանքներու, եսամոլական ձդւումներու ւիրաւեւութեան չրջան մըն է», մի այլ առիթով դրում էր «Հորիղոնը»1: Ավեւիք իսաՀակյանը Փարիղում դւնվող Ավեւիս ԱՀարոնյանին կ. Պոլսից դրում էր 1912 թ. աւրիլին. «Ամենից առաջ Պոլիսն ինձ ղղուեցրեց. դարչելի միջավայր է: Եթէ մարդ այսւեղ մի երկու ւարի աւրի, բոլորովին կը ցամաքի, կը սնանկանայ: Աւելի երկիր է, նմանը չկայ: Հոդեւէս Համարեա միայնակ եմ աւրում: Ընկերները ղբաղուած են ընւրական դործերով եւ կարծես թէ ընկերներ էլ չկան... Դեռ ոչ մի ւոլսաՀայի Հեւ չմւերմացայ: Եւ այդ չնչինները կարիք էլ չունեն մարդու մօւենալու: Համիդը ոչ թէ դրանց մորթել է ֆիղիկաւէս, այլ Հոդիներն էլ է քամել ու ւրորել աղբակոյւերի մէջ... Եւ այսւիսով ո՞ւր ւիւի դնայ մեր վերջը. ի՞նչ ւիւի անենք... Ես իսկաւէս մոլորուել եմ, չդիւեմ անելիքս...»2: ՊոլսաՀայ մւավորականությունն ի վիճակի չէր իր Հեւնից ւանելու Հասարակական լայն խավերին, որովՀեւն կուռ կաղմվածք ու կաղմակերւվածություն չուներ: իրավ է, որ օսմանյան մայրաքաղաքում կային մեծ թվով Հայ ւասւաբաններ, բժիչկներ, դրադեւներ, ուսուցիչներ, այսինքն՝ ամեն կարդի ղարդացած մարդկանց մի բաղմություն, բայց նրանք Համախումբ չէին, չկային նրանց չաղկաւող ն դեւի Հասարակական կյանք մղող ղորավոր կաւեր: կ. Պոլսի ն նրա արվարձանների մեծ ընդարձակության վրա ցիր ու ցան, անջաւ ն իրարից անւեղյակ, անՀաւական անձուկ չրջանակով դոՀացող այդ անՀաւները չէին կարող մւավորականության կաղմակերւված ընդՀանրություն կաղմել: Հայերի անՀաչւությունն իր ամենօրյա Հասւաւումն էր դւնում Հայկական մամուլի էջերում թե՛ Թուրքիայում ն թե՛ արւասաՀմանում: Այդ մամուլն իր որակով առաջվա ւես ղդալիորեն ղիջում էր կովկասաՀայ մամուլին, բայց չաւ ավելի աղմ-

«Հորիղոն», ‹ 3, 23 Հունվարի 1911 թ.: Տե՛ս «Հայրենիք», ‹ 4 (279), աւրիլ, 1949, էջ 43:

կալից էր ու անՀանդուրժող: Թերթերի ու Հանդեսների էջերը կրքու բանակռվի ասւարեղ էին, ուր խաչվում էին բաղում դրչասրեր1: «Հորիղոնը» մորմոք էր Հայւնում. «կա՞յ թրքաՀայ լրադրութիւն - չաւ քիչ բացառութեամբ - ՀայՀոյանքներու եւ անիմանալի լրբութիւններու Հեղեղին մէջ: ... Ունեցանք չաւ թւով օրաթերթեր, ւսւիկ ու մեծ ծաւալով, ունեցանք երկնցած մաղերով, սրածայր մօրուքով խմբադիրներ, ունեցանք այս բոլորը մենք, բայց ոչ մէկ լուրջ դրական Հանդէս, որ ցոլացնէր թուրքաՀայ միւքը. Գաւառը խորունկ ւժդանքով կը նայի Հիմակ Պօլիսի դէմ, այնքան չաւ ւեսաւ Հոն սոււի, ՀայՀոյանքի եւ մաւնութեան խնկարկուները: Լրադիրները Հաղիւ թէ կը կարդացւին, եւ չաւ անդամ ամենակարեւոր լուրի մ’իսկ չուղւիր Հաւաւ ընծայել, որովՀեւեւ այնքան չաւ անդամներ Հերքումներ Հրաւարակւած են իրարու դէմ եւ այնքան չաւ անդամ չէղոքացւած»2: ԹուրքաՀայ մամուլը Հրաւարակ բերողների դնաՀաւականն այսւես է ձնակերւել կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարք Արչարունի սրբաղանը Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գնորդ Ե Սուրենյանցին դրած նամակներից մեկում. «ՇաՀամոլ ն աղդադաւ լրադրաւեւեր ու խմբադիրներ, որոնց նիսւուկացը, մւայնությունը չարութեամբ լի է, անուանարկիչ Հրաւարակութիւններով կը վարկաբեկեն մարդկանց»3: ինչ խոսք, սովորական ւայմաններում քննադաւությունը օդւակար ն անՀրաժեչւ է աղդի մչւական վերանորոդման ու առաջադիմության Համար, բայց Հայկական մամուլի էջերում ւեղի ունեցող անընդՀաւ ու մոլեդին ինքնաձաղկումը ջլաւում էր ժողովրդի ոդին: Թերթերն ու Հանդեսները լիարժեք չէին կա-

ԹուրքաՀայ մամուլի անւարկեչւ ւաՀվածքի մասին ւե՛ս «Դաչինք», ‹ 250, 3 (16) Հունիսի 1910 թ.: «Հորիղոն», ‹ 43, 24 ւեւրվարի 1910 թ.: Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 238, վավ. 109, թ. 4:

ւարում իրենցից սւասվող դերը, ավելին, մեծ մասամբ նւասւում էին Հայկական Հասարակության մեջ անՀաչւության ու ւառակւումների խորացմանը: կաՀիրեի «Լուսաբեր-Արեւ» թերթում անդրադառնալով այդ Հարցին, Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության նչանավոր դործիչներից Լնոն Մկրւիչյանը դրում էր, որ աղդի մամուլը այդ նույն աղդի ւաւկերն է, Հեւնաւես, ինչ թերություններ ու առավելություններ ունի աղդը՝ նրա լրադրությունը նույնւես ւիւի ունենա Համանման թերություններ ն առավելություններ: Աւա՝ «Մենք ցեղ մըն ենք չաւ չոււ խանդավառուող եւ մի ւոքր բան է յուսաՀաւուող: Մեր մամուլն ալ, իբրեւ Հարաղաւ լուսանկարը մեր ցեղին, ոչինչ, աննչան դէւք մը կը բորբոքէ, կը լաւաւեսէ, եւ դարձեալ, թեթեւ ձախողանքի մը ի ւես՝ երեմէական մռայլ ողբեր կ’արձակէ: Հայ լրադրութիւնը չի կրցած որեւէ օդւակար դեր ունենալ Հայ քաղաքական կեանքին իբրեւ առաջնորդ»1: կ. Պոլսի «Արեւելքը» ււադրել էր Երվանդ Սւյանի Հոդվածը, որւեղ նույն քաղաքի «Լուսարձակ» թերթում լույս ւեսած Հակադաչնակցական Հոդվածների ն որւես դրանց ւաւասխան, դաչնակցականների կողմից այդ ւարբերականի արւոնաւեր ն խմբադիր Սիմոն էֆ. Զեոմլեքչյանին ծեծի ենթարկելու կաւակցությամբ դրում էր. «Պէւք է ըսեմ, որ այդ քննադաւականները լղրճուկ դռեՀկութեան դլուխ-դործոցներ են, որոնք դրուած էին կարծես բաց կոյուղիի մը եղերքը ՀայՀոյիչ ջրՀանկրի մը կողմէ՝ որուն իր աչխաւակցութիւնը նուիրած էր անկիրթ ու ւխմար ժամկոչ մը: Երբեք Հայ լրադրութիւնը այդքան «բայաղի» բան չէր արւադրած կարծեմ: ... Այս ամէնքը սակայն իրաւունք չեն ւար դաչնակցականի մը՝ սուայով (մաՀակ:- Հ. Ս.) ւաւասխանել այդ դրութեանց, եւ իրենց դործած արարքը այնքան վաւ արարք մըն է, որքան այդ

«Լուսաբեր-Արեւ» (ԳաՀիրէ), ‹ 944, 16 ւեւրվարի 1911 թ.:

օրաթերթի ւայքարի լեղուն՝ ղղուելի ու դանելիք»1: Միմյանց Հակառակ էին առանց բացառության Հայկական Հասարակության բոլոր քաղաքական ուժերը: Հնչակյաններն առաջվա ւես դաչնակցականներին դիւում էին իբրն ոխերիմ թչնամիների, միաժամանակ բացառում էին ռամկավարների Հեւ Համադործակցելու Հնարավորությունը: Վերակաղմյալ Հնչակյանները լինելով Դաչնակցության կողքին, Հնչակի (նաղարբեկյանական թն) ն Հին Հնչակի (սաւաՀդյուլյանական թն) երդվյալ Հակառակորդներ էին, միաժամանակ անՀաչւ էին ռամկավարների Հեւ: ՍաՀմանադրական ռամկավարները ւանել չէին կարողանում դաչնակցականներին, վերակաղմյալներին ն Հին Հնչակյաններին: Դաչնակցականները աւելությամբ էին լցված Հնչակյանների ու սաՀմանադրական ռամկավարների Հանդեւ, մչւաւես չեչւում էին, թե նրանց Հեւ որնէ Համաձայնություն անՀնարին է2... Հաւկաւես կաւաղի էին Դաչնակցություն-Հնչակ Հարաբերությունները: Վանում Դաչնակցության օրդան «Աչխաւանք» թերթը դրում էր. «Ամբողջ ւասն եւ եօթ ւարի Հնչակեաններն այնքան եռանդ եւ էներդիա չեն ցուցաներ բռնաւեւութեան դէմ մղած իրենց կռուին մէջ, որքան Հ. Յ. Դաչնակցութեան դէմ. չը ւաւաՀեցանք ցայժմ ոեւէ Հնչակեան թերթ մը, դործիչ մը, որ Դաչնակցութեան Հանդէւ կրքեր դրդռելէն ղաւ ւարբեր ընթացք մը ցուցանէր: Թերեւս ւանելի էր այդ ւայքարը, եթէ մղուեր ւաւչաճութեան սաՀմաններուն մէջ, մարդավայել եղանակով մը»3: Մուավորաւես նման դնաՀաւական ւալով «ռամկավարներ կոչուածներին», «Աչխաւանքը» նչում էր, որ իր «դոյութենէն ի վեր» Ռամկավար կուսակցությունը յուրացրել է Դաչնակցության դեմ ւայքարի բոլոր անընդունելի միջոցները4:

«Արեւելք», 21 Հունիսի 1912 թ.: Տե՛ս «Աչխաւանք», ‹ 10, 20 մարւի 1911 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 5 (101), 1 դեկւեմբերի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

Դաչնակցության դեմ Հակադաչնակցականների անղիջում ւայքարը թերթը բացաւրում էր նրանով, որ Դաչնակցությունն ամեն ւեղ լայնածավալ ճյուղերով իր մեջ է ւարւակել ամբողջ Հայկական կյանքը՝ աղդային մարմիններով, դւրոցներով, մչակութային Հասւաւություններով: Նա իր դոյությամբ լայնարձակ սւվեր է դցել մյուս քաղաքական ուժերի վրա, որի ւակ նրանք Համարյա չեն երնում: Քանի դեռ կանդուն է այդ կուսակցությունը, թղուկ ւիւի մնան մյուսները: Հենց դա է ւաւճառը, որ մյուս քաղաքական ուժերը դերմարդկային ճիդեր են թաւում վարկաբեկելու Դաչնակցությունը1: Այսւիսին էր թուրքաՀայ քաղաքական դաչւի ւաւկերը 1912 թ. սկղբին՝ բղկւված ու ւոխադարձ թչնամանքով լի: «Աւեւաբեր» չաբաթաթերթի ւեսաբան Հ. Մամիկոնյանը դրում էր. «Այս ողորմելի անՀաւական կամ կուսակցական ւոքրոդի, անձկամիւ քինախնդրութեան մէջ կարելի՞ է միթէ խեղդել աղդային ամէնէն կենսական չաՀերը: Միթէ կարելի՞ է այսչաւ ւդիւութեամբ ու կուրութեամբ չարժիլ աղդի մը դոյութեան Հեւ առնչութիւն ունեցող քաղաքական ւարադաներու Հանդէւ: Միթէ մեր մւաւոր աչքերը այնչաւ կուրցա՞ծ են որ ներկայ վայրկեանին կարեւորութիւնը Հասկնալու կարողութիւն չէ մնացած մեր մէջ: Այսւիսի խեղճ մւայնութիւն մը յուսաբեկիչ չէ՞»2: ԹուրքաՀայ նչանավոր դործիչներից մեկը Հարց էր ւալիս. ինչո՞ւ Հայոց մեջ ծադած Հակասությունները չաւ Հաճախ են վերածվում թչնամության, իսկ «յառաջադէմ աղդեր կը լուծեն իրենց մէջ ամենածանր խնդիր դրչով ու լեղուով, օրէնքով եւ կարդաւաՀութեամբ: Այդ աղդերի ներսում ւոքրամասնությունն օրինական ճանաւարՀով կարող է ւայքար մղել իր նւաւակների Համար, խոսքով ու դրչով առաջ քաչել սեւական դաղաւարները: Դա ամեն կերւ ողջունելի է, քանի որ Հենց դա-

Տե՛ս «Աչխաւանք», ‹ 5 (101), 1 դեկւեմբերի 1912 թ.: «Աւեւաբեր», ‹ 51, 21 դեկւեմբերի 1912 թ.:

ղաւարների բախումից է ծադում լույսը, իսկ մարմնական բախման արդյունքը լինում է վրեժխնդրույունը կամ արյունը: «Մի՞թէ սանձարձակ աղդ [ենք] մենք, չունի՞նք օրէնք ու դասւիարակութիւն ... Հիմա ժամանակն է որ իրարու դէչ աչքով չնայինք, օդնենք իրարու եւ միանալով աւելցնենք մեր ոյժը եւ ւաՀենք մեր արժանաւաւուութիւնը ուրիչ աղդաց առաջ»1: Բայց ասողին լսող էր ւեւք... Աղդային Հավաքական կամք այնւէս էլ չէր ձնավորվում: Ո՞ւր էր ելքը այդ ամենից: «Մեր աղդային ներքին Համերաչխութիւնը միակ կռուանն է, որուն ւէւք է կառչիլ ամէն դնով, եթէ չենք ուղեր այս աղդին կաղմալուծման ու քայքայման աւիկար վկաներն ըլլալ»,- ւաւադ էր Հայւնում «Դաչինքը»2: Աղդային միաբանության աղեկւուր կոչ էր անում Հնչակյան «Ամասիա» թերթը3: իսկ աղդային մարմնի քայքայման առաջն ինչւե՞ս առնել: «Արօրի» Հոդվածադրի կարծիքով՝ միջոցը մեկն էր՝ «Ժողովրդի ոյժերը ջլաւող, նրա Հիւթերը ծծող եւ մաչող ոյժերի դէմ ւէւք է կաղմակերւուել եւ կաղմակերւուած ւայքար մղել»4: Հայության ավանդական անմիաբանությունը իթթիՀադի ւիրաւեւության չրջանում ուղղակի աղեւաբեր էր դառնում ողջ թուրքաՀայության Համար: Այդ երկյուղալի Հեռանկարը ՎաՀան Թեքեյանն այսւես էր չեչւադրում. «Խղճի դերաղանց ւարւք մըն է ինծի Համար կրկնել որովՀեւեւ ամենաւխուր, բայց նաեւ ամենաանկեղծ Համողումս է ան - թէ Հայ աղդին դոյութեան սւառնացող է՛ն մեծ վւանդը ներքին վւանդ մըն է Հիմա, որ աւելի խորաղդեցիկ եւ վճռական է՝ քան բոլոր ջարդերն ու Հալածանքները»5: Զնայած աղդային սթաւ անՀաւների մչւական նախաղ-

«Արարաւ», ‹ 11, նոյեմբեր, 1910, էջ 1046: «Դաչինք», ‹ 247, 30 աւրիլի (12 մայիսի) 1910 թ.: Տե՛ս «Ամասիա», ‹ 10, 30 ւեւրվարի 1912 թ.: «Արօր», ‹ 5, մայիս, 1910, էջ 134: «Շիրակ», ‹ 18, 6 Հունիսի 1909 թ.:

դուչացումներին, Հայկական քաղաքական ուժերը, նախկինի ւես, աւարդյուն վեճեր ու անօդոււ ւայքարներ էին մղում: Երկար ւարիներ միմյանց Հասցրած անւաւվություններից ու վիրավորանքներից իրարից դժդոՀ, նրանք ցրված էին ւարբեր ուղղությունների վրա, բայց իրենց իմացածն անելու, անիմասւ ու անղիջում Հակառակությունները չարունակելու վճռականությամբ լի: Հայությունը քաղաքական կրկեսի վրա երնում էր իբրն ղանաղանած ու խայւաբղեւ անմիաբան մի ղանդված՝ չարժելով չրջաւաւող աղդերի քմծիծաղը:

ՍՍՄԱՆՅԱՆ ՊԱՏԳԱՄԱՎՈՐԱկԱՆ

ՆՈՐ ԺՈՂՈՎի ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սսմանյան խորՀրդարանը ւակավին նոր էր իր վերջին չունչը ւչել, երբ սկսվեց ընւրական ւայքարը: ԽորՀրդարանի ւակումից Հեւո իթթիՀադի կոմիւեի ընդՀանուր քարւուղար Հաջի Ադիլ բեյը վարչաւեւ Սաիդ ւաչային առաջարկեց մինչն նոր խորՀրդարանի ընւրությունները չեչւված իթթիՀադական մի քանի դործիչների առնել կառավարության մեջ: Երեք ւարի չարունակ լինելով իթթիՀադ կուսակցության կոմիւեի ընդՀանուր քարւուղարը ն լավ իմանալով, թե ովքեր են կուսակցության Հավաւարիմ ն ովքեր անՀարաղաւ ւարրերը, Ադիլ բեյը թունդ իթթիՀադական ւաչւոնյաներից կաղմեց մի ամուր միջուկ, որը նախընւրական չրջանում ւեւք է անղիջում ւայքար մղեր կուսակցության Հակառակորդների դեմ: Բոլորի Համար ւարղ էր, որ իթթիՀադը կայսրության բոլոր կարնոր ւաչւոնները ձդւելու է Հանձնել թուրք ցեղին ւաւկանող երիւթուրքերին: Քրիսւոնյաները, առավելաւես Հայերը, կարող էին միայն երկրորդական ն երրորդական ւաչւոններ ղբաղեցնել: Վալիներն ու մութասերիֆները, ըսւ իթթիՀադա992

կան սկղբունքի, ւեւք է ւաւկանեին իսլամ կրոնին, իսկ քրիսւոնյա վալի կարելի էր նչանակել միայն ոչ կարնոր չրջանի Համար: Սսմանյան կայսրությունը վարել բացառաւես թուրք ցեղին ւաւկանող անձերի ձեռքով - ա՛յս էր իթթիՀադի սկղբունքը: Այդ մարղում Հաջողություն ունենալու Համար նա ձեռքի ւակ ուներ Հղոր միջոցներ՝ բանակ, ւաչւոնեություն ն այլն: իթթիՀադն առաջվա ւես իրեն ամուր էր ղդում բոլոր առումներով: Նա կայսրությունում իչխանության ւերն էր, ուներ ւինդ կառուցվածք՝ խիսւ կարդաւաՀությամբ: 1911 թ. կուսակցությունը երկրում ուներ 4800 մասնաճյուղ՝ 135 Հաղար անդամներով: կաղմակերւության Հղորության Հիմքերից մեկը նրա ֆինանսական մեծ Հնարավորություններն էին: Որւես ւուրք նրա դանձարանն էր մւնում կուսակցության անդամ ւեւական ւաչւոնյաների ամսական ռոճիկի 2 ւոկոսը: Բացի դրանից, կոմիւեն օդւվում էր կառավարության դաղւնի ֆինանսավորումից: Նրա ձեռքում էին, մասնավորաւես, օսմանյան նավաւորմի վերակաղմության նւաւակով 1911 թ. Թուրքիայում բացված Հասարակական Հանդանակությունից սւացված մու մեկ միլիոն ոսկի դումարը, ինչւես նան դաՀընկեց սուլթան Աբդուլ Համիդի դոՀարեղենն ու Ելդըղի մյուս Հարսւությունները1: Քիչ թե չաւ կարնոր ւաչւոններում դւնվող իթթիՀադականներն իրենց անձնական բարօրության ն սւացած ւաչւոնը ձեռքից բաց չթողնելու ձդւումից դրդված, սւիւված էին կուրորեն Համակերւվել կուսակցության վերին ղեկավարության բոլոր ՀրաՀանդներին, այլաւես անՀաւաղ կղրկվեին իրենց ւաչւոններից: Նախընւրական չրջանում ն ընւրությունների ժամանակ իթթիՀադի կոմիւեն խսւադույն Հսկողություն էր սաՀմանել, որւեսղի ւաչւոնյաներն ինքնադլուխ դործողությունների չդիմեն: Այն վալիները, մութասերիֆներն ու դայմադամները, որոնք անխոՀեմություն անելով ւորձում էին որոչ չաւով ինքնուրույն

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 85, 24 աւրիլի 1912 թ.:

դործել, անՀաւաղ Հեռացվում էին ղբաղեցրած ւաչւոններից: Սրինակ՝ կեսարիայի ն աւա Նիկոմեդիայի կառավարիչ, արդարության սաՀմաններում քիչ թե չաւ դործել ւորձած Զեմալ բեյը, իթթիՀադի ճնչման ւակ սւիւված Հրաժարական էր ւվել, որից Հեւո մի աննչան ւաւրվակով բանւարկվել, որւեսղի չմասնակցի խորՀրդարանի ընւրություններին1: Ադանայի վիլայեթի նորանչանակ վալի Մուսւաֆա Նեդիմը ւեղ Հասնելուն ւես իր մու է կանչում իրեն Հանձնած նաՀանդի ւաչւոնեությանը ն նրան Հայւարարում. «կառավարութիւնն իթթիՀադական է, ուրեմն եւ ւաչւօնեաները ւիւի նոյնը լինեն: Ձեղանից նրանք, ովքեր չեն ւաւկանում իթթիՀադին, թող Հրաժարուեն ւաչւօններից...»2: Զնայած այդ ամենին, քաղաքական Հողի վրա իթթիՀադն արդեն ուներ լուրջ Հակառակորդ՝ Հանձին իթթիլաֆի («Համերաչխություն ն աղաւություն» կուսակցություն): ԱՀա՛ այս երկու կուսակցություններն էին, որ օսմանյան նոր (երկրորդ) խորՀրդարանի ընւրություններում ւեւք է չաւեին իրենց ուժերը": Նրանք իրար դեմ կանդնած էին Համարյա Հավասար ուժերով: 1909 թվականից ի վեր Սսմանյան ւեւության ներքին քաղաքական կյանքում Հւաւակ աղդերի Համար դրանից ավելի ւաւուկ կացություն չէր եղել: Նրանք այս երկու քաղաքական ուժերից ւեւք է ընւրեին մեկին, ընդ որում, իթթիՀադը քրիսւոնյա աղդերի բացաՀայւ ու ւորձված Հակառակորդն էր, իսկ երկրորդը՝ իթթիլաֆը, դեռ իչխանություն չէր ունեցել ն դժվար էր նրա իսկական դեմքը որոչել: Նրանք կանդնել էին դեմառդեմ՝ իչխանությունը սեւականելու ձդւումով: Որի՞ կողմն անցնել, որի՞ն ձայն ւալ, որի՞ խոսքին Հավաւալ: Եթե ոչ-թուրք աղդերը Հարեին իթթիՀադին, աւելի կդառնային իթթիլաֆին, ն եթե Տե՛ս «Մչակ», ‹ 85, 24 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: " ԽորՀրդարանի նախընւրական չրջանում իթթիՀադի ն իթթիլաֆի միջն անղիջում ւայքարի մասին ւե՛ս «Լուսարձակ», ‹ 30, 18 (31) դեկւեմբերի 1911 թ.:

վերջինս Հաղթեր, դժվար չէր ւաւկերացնել նրանց վիճակը: Եթե Հարեին իթթիլաֆին, աւա Հաղիվ թե կարողանային ւրկվել իթթիՀադի վրեժխնդրությունից: Նախընւրական բուռն ւայքարում երկուսն էլ նւաւակ էին դրել խորՀրդարանում մեծամասնություն չաՀելով ւիրանալ կառավարման ղեկին ն Հասնել իրենց բաղձալի նւաւակներին: Երկրորդ ւաւդամավորական ժողովի ընւրությունների կանոնադրության Համաձայն՝ յուրաքանչյուր ւաւդամավոր ւեւք է ընւրվեր 50000 բնակչության Հաչվով: Հեւնաբար, քանի որ Հայերը Թուրքիայում նկաւված էին երկու միլիոն, ուսւի, բնականաբար, նրանք ւիւի ունենային ամենաքիչը 20 ւաւդամավոր: Բացի այդ, նկաւի առնելով Հայերի ցիրուցան վիճակը կայսրության մեջ ն նրանց կենւրոնացումը մի չարք կարնոր վայրերում, կարելի է ենթադրել, որ թուրքաՀայ ժողովուրդը կարող էր ունենալ նույնիսկ 27 ւաւդամավոր ընւրելու իրավունք՝ ըսւ Հեւնյալ ցուցակի. Ռոդոսթո՝ 1, կարին՝ 2, կողան՝ 1, Հալեւ՝ 1, կեսարիա՝ 1, իղմիր՝ 1, Նիկոմեդիա՝ 1, Մուչ՝ 2, Վան՝ 2, Խարբերդ՝ 1, Տիդրանակերւ՝ 1, Երղնկա՝ 1, Տրաւիղոն՝ 1, Սեբասւիա՝ 1, Բուրսա՝ 1, Պոլիս՝ 2, Մարաչ՝ 1, Բաղեչ՝ 1, Եվդոկիա (Թոդաւ)՝ 1, Ամասիա՝ 1, Ադանա՝ 1, Յողղաւ՝ 1, Արղնի՝ 11: Բայց երիւթուրքերն այնւես էին բաժանել ընւրական չրջանները, որւեսղի Հայաբնակ դավառները խառնակեն մուսուլման բնակչություն ունեցող դավառների Հեւ, որի արդյունքում վերջիններս ընւրողների կեսից ավելին էին դարձել: ինչ խոսք, նման ընւրական չրջաններում անխուսաւելիորեն ւաւդամավորներ կընւրվեին թուրքեր կամ քրդեր, իսկ Հայերը չէին կարող իրենց թվին Համաւաւասխան ւեղեր ունենալ ւառլամենւում: ԱՀա թե ինչու Հայոց ւաւրիարքարանը ւաՀանջեց ընւրությունների դործը Հանձնել յուրաքանչյուր աղդի, որւեսղի նա իր ներսում կաղմի ընւրական չրջաններ ն ւաւդամավորներ ընւրի իր ուղած մարդկանց: «Երիւասարդ թուրքերը

Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 38, 21 սեււեմբերի 1912 թ.:

սարսաւեցան այս մւքից, որովՀեւն եթէ աղդային ընւրութեան դրութիւնը ընդունէին, Սսմանեան ւարլամէնւում թուրք երեսւոխանների թիւը ւոքրամասնութիւն ւիւի կաղմէր: Յոյները, Հայերը եւ բուլղարները միանալով արաբների Հեւ՝ ւիւի կաղմէին բացարձակ մեծամասնութիւն եւ ամբողջ երկրի կառավարութիւնը իրենց ձեռքը ւիւի առնէին: Այս ւաւճառով ընւրական դրութեան այս ձեւը երբեք չընդունուեց...»1: Ելնելով ընւրությունների նոր կանոններից, ւաւրիարքարանը կաղմեց ու Հրաւարակեց Հայ ւաւդամավորների ընւրությունների ՀրաՀանդ, ուր նչված էին, թե այդ կարնոր ւարադային ի՛նչ ուղղության են ւարւավոր Հեւնել Հայոց առաջնորդարանները, որւեսղի ընւրությունները լինեն աղդին նւասւավոր, Հայերը կարողանան ւեւք եղած թվով ւաւդամավորներ ուղարկել խորՀրդարան2: ՀրաՀանդում ասված էր, որ Հայ ւաւդամավորներին ւեւք է ընւրել ելնելով ոչ թե նրանց կուսակցական ւաւկանելությունից, այլ՝ անձնական կարողություններից3, այսինքն՝ ընւրել այն թեկնածուներին, որոնք բարի Համբավ ունեն, Հմոււ են օրենքների իմացության մեջ, նախաձեռնող են, թուրքերեն լեղուն իմանում են դերաղանց, որւեսղի կարողանան ւառլամենւում ըսւ արժանվույն բարձրաձայնել Հայությանը Հուղող Հարցերը: ՆւաւակաՀարմար էր Համարվում յուրաքանչյուր ընւրական չրջանի Համար առաջադրել մեկ Հայ թեկնածու, որւեսղի չխորացվեն Հակասությունները Հայկական քաղաքական ուժերի միջն, բոլոր միջոցները դործադրել ընւրաւայքարում ղեղծումներ թույլ չւալու Համար ն այլն4: Նույն ւաՀանջները առաջադրում էր նան մամուլը: Ռամկավարների «Վերածնունդ» ամսաթերթը «Ընւրական ւայքարը» խմբադրականում ն Հույս էր Հայւնում, որ Հայ ժողովուրդն Հրաչեայ Աճառեան, ՏաճկաՀայոց Հարցի ւաւմութիւնը (սկղբից մինչեւ 1915 թ.), էջ 64: «Աւեւաբեր», ‹ 38, 21 սեււեմբերի 1912 թ.: Տե՛ս «Բութանիա», ‹ 10, 17 մարւի 1912 թ.: Տե՛ս «Աւեւաբեր», ‹ 38, 21 սեււեմբերի 1912 թ.:

ընւրական ւայքարում չաՀադրդռություն կդրսնորի, որւեսղի արդար իրավունքով կարողանա ւաւդամավորական ժողովում իր թվին Համաւաւասխան սւանալ իրեն Հասնող աթոռները: Հայության կողմից ընւրված ւաւդամավորները ւեւք է լինեն աղդի ւաՀանջները Համարձակորեն ւաչււանող, իրենց ւարւքը կաւարելու կարող անձինք1: Ընւրարչավի ընթացքում թուրքական երկու կուսակցությունները՝ իթթիՀադն ու իթթիլաֆը կաւաղի ւայքար էին մղում Հւաւակ քրիսւոնյա աղդերի քվեները չաՀելու Համար: Այդ նւաւակով, նրանք օդւադործում էին բոլոր՝ մերթ սւառնական, մերթ ւաղաքչական միջոցները: Երկուսն էլ աւ էին առել նան կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանի դռները՝ օդւադործելով օսմանյան խորՀրդարանի Հայ (մասնավորաւես՝ իթթիՀադական) անդամներից ոմանց: Վերջիններս ջանք էին դործադրում Արչարունի սրբաղանին Համողելու, որ եթե Պոլսում ն դավառում Հայերն ավելի չաւ քվեներ ւան իթթիլաֆին, քան իթթիՀադին, աւա սրա Հաղթանակի դեւքում անւանելի վիճակ կսւեղծվի Հայության Համար՝ նրան կաւաղի վրեժխնդրության թիրախ դարձնելով: Մենք չդիւենք, թե Արչարունի սրբաղանն ի՞նչ ւաւասխան էր ւվել իրեն դիմած իթթիՀադական Հայ ւաւդամավորներին, բայց Հայւնի է, որ նա որքան Հնարավոր է ձդձդում էր իր կարծիքի արւաՀայւումը: Դա ւաւաՀական չէր. թուրքական երկու կուսակցությունները խոսւումներ էին ւալիս Հայերին, բայց այլնս նրանց Հավաւացող չկար: Նախընթաց ւարիներին խոսւումների ւակաս չէր եղել, բայց չէր եղել նան իրական որնէ դրական քայլ: Քանի՛-քանի անդամ Բարձր Դուռը ԹուրքաՀայասւանում քրդերի սանձարձակությունները սաՀմանաւակելու նւաւակով միջոցներ ձեռնարկելու «ւաւրասւակամություն էր Հայւնել», բայց այդւես էլ բան չէր արել: «Մինչդեռ մենք կը Հաւաւայինք, թէ ներքին դործոց նախարարին մէկ կւրուկ Հրամանը կը բաւէր մէկ անդամէն դադրեցնելու

«Վերածնունդ», ‹ 5, սեււեմբեր, 1912, էջ 2:

Հայաբնակ դաւառներու մէջ ւիրող անաւաՀով կացութիւնը, բաւական էր որ կուսակալներն ու կառավարիչները անձնաւէս ւաւասխանաւու բռնուէին ւաւաՀած անախորժ դէւքերուն»1,- դրում էր «Լուսարձակը»: Ելնելով դրանից, թերթը Հայոց ւաւրիարքարանին կոչ էր անում թուրքական երկու դլխավոր կուսակցություններից ոչ մեկին աջակից չլինել: Երեք ւարիների ւորձը ցույց էր ւվել, որ Հայ աղդը չւիւի դործիք դառնա թուրքական կուսակցություններից ոչ մեկի ձեռքին, այլ ւեւք է ւորձի իր վիճակի մեջ դւնվող ժողովուրդների Հեւ ձեռք-ձեռքի ւված ւաՀանջել իր իրավունքների Հարդում՝ ում ձեռքն էլ անցնի երկրի կառավարումը2: Այդւես էր կարծում նան «Վերածնունդը», որը դւնում էր, որ եթե Հայության ւաՀանջները չբավարարվեն, աւա ավելորդ կլինի Հայ ընւրողների մասնակցությունն ընւրություններին: ԱրւաՀայւելով սաՀմանադրական ռամկավարների ւեսակեւը, թերթը Հարցը կւրուկ էր դնում. Հայերը չւիւի միանան օսմանյան բլոկին, քանի դեռ կառավարությունը չի ճանաչել նրանց աղդային իրավունքները: Եթե մերժվի այդ ւաՀանջը՝ «բան մը կը մնայ ընել Հայոց, բողոքել ինչւէս ըրին նախորդ ընւրութեան միջոցին ՍաՀմ[անադրական] Ռամկավար եւ Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութիւնները՝ ձեռնւաՀ մնալով (այսինքն՝ ընւրություններին չմասնակցելով:- Հ. Ս.): ԱյնուՀեւն «Վերածնունդը» Հասւաւում էր այն իրողությունը, որ Հայ ժողովրդի բոլոր խավերում Հանրային ղդացումը անվրեւ ՀակաիթթիՀադական է՝ իթթիՀադի աղդայնամոլ ու անարդար կառավարության վարած ծայրաՀեղ ՀակաՀայկական քաղաքականության ւաւճառով: «իթթիՀաւական Հոսանքը դոյութեան իրաւունք չունի Հայոց Համար արդի ւարադաներուն մէջ: Հայ ժողովուրդը իր կուսակցութեանց միջոցաւ ւլօքի մը ձեւով միացած՝ իթթիՀաւական չարժումին դէմ ւէւք է դործէ եւ նորէն

«Լուսարձակ», ‹ 41, 29 նոյեմբերի (11 դեկւեմբերի) 1911 թ.: Նույն ւեղում:

իր կուսակցութեանց միջամւութեամբը՝ ւէւք է երթայ Համերաչխիլ Սսմ[անեան] ՀակաիթթիՀաւական ւլօքին Հեւ՝ ւայմանով որ անիկայ ճանչնայ Հայոց իբր ժողովրդային ոդիով սնած ւարր եւ իբր ինքնուրոյն սւորոդելիներ ունեցող աղդի մը ներկայացուցած ւաՀանջները»1: Հույները, Հայերը, բուլղարները, արաբները ն մյուս ոչ-թուրքերը անել վիճակի էին մաւնված: Այդ ընդՀանուր անորոչության մեջ Հայոց ւաւրիարքարանը Հայ ընւրողներին խորՀուրդ ւվեց ընւրությունների ընթացքում ձեռնւաՀ մնալ թուրքական երկու կուսակցությունների թեկնածուներին ձայն ւալուց՝ մեկ կամ մյուս կողմին թչնամի չդառնալու Համար, միաժամանակ ընւրական դործերի ղեկը Հանձնեց Հայկական կուսակցություններին2: Դա նչանակում էր վերջնականաւես ջնջել աղդային ւաւրիարքարանի Հեղինակությունը ն դրանով իսկ նվիրադործել աղդի չաՀերը ներկայացնելու իրավունքից նրան ղրկելու Բարձր Դռան ցանկությունը: Տարիներ չարունակ վերջինս Համառորեն ւայքարում էր քրիսւոնյաների Հոդնոր բարձր իչխանությունների քաղաքական իրավունքները վերացնելու, նրանց մյուս իրավասությունները սաՀմանաւակելու ն դրանք ղոււ կրոնական չրջանակի մեջ սեղմելու Համար, բայց Հաջողություն չէր ունենում: Եվ աՀա՛, այդ կրոնական իչխանություններից մեկը կամավոր Հրաժարվում էր իր իրավունքներից, դրանով իսկ խոսւովանելով, որ ինքն այլնս քաղաքական դործոն չէ: Սա ինքնասւանության նման մի բան էր, որը Հաչւ էր դալիս ոչ միայն թուրքերի ւաՀանջներին, այլն Հայկական Հեղաւոխական կուսակցությունների ւեսակեւներին: Տարբերությունն այն էր, որ թուրքական իչխանությունների նւաւակը Հայոց ւաւրիարքարանի քաղաքական իրավունքների ջնջումն էր, իսկ Հայկական կուսակցություններինը՝ դրանց ծայրաՀեղ սաՀմանաւակումը: ի վերջո, կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանը ն Աղդային ժո1

«Վերածնունդ», ‹ 5, սեււեմբեր, 1912, էջ 3: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 20, 29 Հունվարի 1912 թ.:

ղովը երկար վիճաբանություններից Հեւո որոչեցին խորՀրդարանի նախընւրական չրջանում թուրքաՀայոց չաՀերի ւաչււանությունը ւոխանցել ՀՅ դաչնակցությանը: Այդւես վարվելով, ւաւրիարքարանում կարծում էին, թե վերջինս իթթիՀադի օդւին Հայ ընւրողների քվեներն աւաՀովելուց առաջ բանակցությունների մեջ կմւնի նրա Հեւ, կառաջադրի մի չարք Հրաւաւ լուծում ւաՀանջող խնդիրներ, առաջին Հերթին՝ Հողային խնդիրը: Բայց Հայոց բարձրասւիճան կղերականները որնէ երաչխիք չունեին, թե սաՀմանադրության վերաՀասւաւումից Հեւո անցած չուրջ քառասուն ամիսներին Հայերին միչւ խաբած իթթիՀադը, այժմ Հանկարծ իր խոսւումները կկաւարի: ինչւե՞ս կարելի էր Հավաւալ, թե Հայերի Հանդեւ կարող է բարյացակամ լինել իթթիՀադը, մի կուսակ-ցություն, որի առաջին նչանաբանը քրիսւոնյաներին երկրի քաղաքական կյանքից ամբողջովին դուրս մղելն էր: Ոչ միայն ւաւրիարքարանն էր ձեռքերը լվացել ն մի կողմ քաչվել ընւրական դործընթացներից, այլն Հայոց Աղդային ւաւդամավորական ժողովը: Ընւրական խնդիրը Աղդային ժողովում քննարկման Հարց դարձավ ւաւրիարքարանի՝ «անկողմնակալ ձեռնւաՀություն» աղդարարելուց Հեւո: Ժողովի կենւրոնի մեծամասնությունը կարծիք Հայւնեց, թե ւաւրիարքարանի նչանակությունը վար առնելու իթթիՀադի ջանքերին Հակադարձելու ն նրա Հեղինակությունը ւրկելու Համար ւաւրիարքը ւեւք է ընւրական դործի մեջ դոնե մի վերին Հսկող դեր կաւարի: Այդ առաջարկը քվեարկության դրվեց ն ընդունվեց որոչում, ուր ասված էր, թե ընւրական ւայքարի ընթացքում բոլոր Հայկական կաղմակերւությունները ւարւավոր են իրենց դործողությունները Համաձայնեցնել ւաւրիարքարանի Հեւ: Այդ որոչումը Դաչնակցությունն իր Համար անընդունելի Համարեց, Հայւարարելով, որ եթե ւաւրիարքարանն իրեն չեղոք է Համարել ընւրաւայքարում, աւա այսօր-վաղը նույն ուղին է բռնելու նան Աղդային ժողովը, ուսւի նրա ընդունած որոչումը որնէ իրավական ուժ չունի:

Զնայած դրան, Աղդային կեդրոնական վարչությունը, Աղդային ժողովի որոչման Հիման վրա դործի դրեց իր վերին Հսկողության իրավունքը՝ ւորձելով Համերաչխության Հողի վրա բերել ն ի մի Համախմբել աղդային բոլոր կուսակցություններին, ինչւես նան Հայ կաթոլիկ ն Հայ բողոքական Համայնքներին1: Հակառակ այն բանի, որ «Համաձայնական ժողով» անվանյալ անւաչւոն այդ մարմնի խորՀրդակցություններին մասնակցում էին դաչնակցականների, Հնչակյանների ն վերակաղմյալների ներկայացուցիչները, բայց նույն կուսակցությունների ուրիչ ներկայացուցիչներ առանձին-առանձին սկսել ն չարունակում էին բանակցությունները թուրքական կուսակցությունների Հեւ: Առանց սւասելու «Համաձայնական ժողովի» եղրակացությանը՝ դաչնակցականներն ու վերակաղմյալներն իրենց ձեռքը երկարել էին իթթիՀադին, իսկ Հնչակյանները Հարել էին իթթիլաֆին: Շաւ չանցած՝ իթթիՀադին Հարեցին նան Աղդային ժողովի Աղաւական թնը ն Հայ կաթոլիկները: Անկախ մնացին Աղդային ժողովի կենւրոնի խմբակցությունը, սաՀմանադրական ռամկավարները ն Հայ բողոքականները, որոնք դեռնս չէին կողմնորոչվել: իսկ որո՞նք էին միջկուսակցական առճակաւումների մանրամասները, ընւրողների առջն ի՞նչ ւասւարկներով ու խոսւումներով էին Հանդես դալիս Հայկական քաղաքական ուժերը չորս ամիս ւնած նախընւրական ւայքարի ընթացքում: Ընւրաւայքարում առաջին ւեղն, անչուչւ, դրավում էին դաչնակցականները՝ իթթիՀադի երբեմնի եռանդուն դաչնակիցները, որոնք այժմ վերանորոդում էին Հին դաչինքը (այժմ, իՀարկե, ժամանակավոր կերւով՝ իբրն մարւավարություն)՝ խորՀրդարանում Հնարավորինս չաւ ւեղ դրավելու Համար: իթթիՀադին միանալու իրենց քայլերը դաչնակցականներն արդարացնում էին այն ւաւճառաբանությամբ, թե Հայությունը չաւ թույլ է, Հեւնաւես իթթիՀադին Հակառակվելու այլնս

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 63, 25 մարւի 1912 թ.:

ուժ չունի: Թույլը ւեւք է Հարի ուժեղին1: «իթթիՀաւին յարիլ ւէւք է անոր Համար, որ ան ղօրաւոր է, եւ մենք ղօրաւորին աջակցութեամբն է, որ կրնանք Հայ մեբուսներ ունենալ»2: Դաչնակցականներն ասում էին, թե այս անդամ իթթիՀադականների Հեւ իրենց դործակցությունը իրականացվում է որոչակի ւայմաններով՝ «նրանցից ղիջումներ կորղելու Համար»: Բայց ի՞նչ ղիջումների մասին է խոսքը՝ ուղում էին իմանալ ընւրողները դաչնակցական ւաւդամավորական թեկնածուների Հեւ ունեցած Հանդիւումների ժամանակ: Պաւասխանը մեկն էր լինում՝ «Դրանք չաւ կարնոր բաներ են», բայց իրենք, ցավոք, դրանց մասին չեն կարող ւեղեկացնել, քանի որ դրանք չՀրաւարակելու ւայմանավորվածություն կա: «Միայն անոր (իթթիՀադի:- Հ. Ս.) աջակցութեամբ է, որ կրնանք Հայ մեբուսներ ունենալ,- ասում էին նրանք ն ավելացնում:- Եթե Հայերը իթթիլաֆին յարին, որովՀեւեւ յաղթանակը իթթիՀաւին ւիւի մնայ, անիկա չարաչար ւիւի լուծէ վրէժը, նոյնիսկ Հայերը ջարդելով, Հեւեւաբար ւէւք է ղդոյչ ըլլալ եւ չղայրացնել իթթիՀաւը»3: Միակ «ւայմանավորվածությունը», որի մասին դաչնակցականները բացաՀայւորեն խոսում էին, վերաբերում էր նոր խորՀրդարանում Հայ ւաւդամավորների թվին: Ասում էին, թե արդեն Հասւաւ վճռված է, որ իթթիՀադը Հայերին ւալու է 20 ւաւդամավորական մանդաւ ն բոլոր թեկնածուները առաջադրվելու են Դաչնակցության ցուցակով. ավելին, իթթիՀադը իբր խոսւացել է, որ իրենց նախարարական մի ւաչւոն է ւալու կաղմվելիք կառավարության մեջ: Դաչնակցությունը, սակայն, անւեղյակ էր, որ Հենց այդ նույն ժամանակ իթթիՀադի կոմիւեն որոչում էր ընդունել Հայերին չւալ 20 ւաւդամավորական մանդաւ, այլ, լավադույն

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 70, 5 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 63, 25 մարւի 1912 թ.:

դեւքում, ւառլամենւում նրանց Համար նախաւեսել 16 ւեղ: Բայց այդ թիվը նույնւես չաւից ավելի մեծ Համարելով, կոմիւեն Հաջորդ նիսւում իջեցրել էր 3-ով՝ Հայերին ւաւդամավորական 13 ւեղ թողնելով: Դաչնակցության Հակառակորդները մերժում էին ուժեղի թնի ւակ կուչ դալու վարդաւեւությունը, ւվյալ դեւքում՝ իթթիՀադին լիովին Հանձնվելու դործելակերւը ն դւնում, որ «մեղի Համար ամենէն կենսական խնդիրն է օսմ[անեան] երեսւոխանական ժողովին մեջ Հայոց չաՀերը քաջաբար ւաչււանող ներկայացուցիչներ ունենալ»1: «Մչակը» դրում էր, որ դաչնակցականների ւեսակեւը «ուրացում ըլլալով բովանդակ Հայկական անցեալին՝ ղղուելի է բոլոր Հայոց... Երթալ անոր (իթթիՀադի:- Հ. Ս.) ծոցը իյնալ, իբր ղօրաւորի, կը նչանակէ վաւաբար ւեղի ւալ եւ [Եւրուային] վկայել, թէ Հայերը դոՀ են իթթիՀաւէն»2: Զորավորին Հարելու մարւավարությունը վճռականաւես բացառելով, սաՀմանադրական ռամկավարներն ասում էին, որ ոչ միայն Դաչնակցությունը, այլն մյուս Հայկական Հեղաւոխական կուսակցությունները (Հնչակյան, վերակաղմյալ) եթե Հղոր ն արյունախում դաղանը չոյելու ունակություն ունենային նախկինում, աւա 1895-1896-ին ղուր ւեղը 300.000 Հայերի արյունը չէր թաւվի, ն այսօր Թուրքիայում Հայությունը ւնւեսական, բարոյական ն մչակութային անՀամեմաւ առաջացյալ դիրքեր կունենար: Նրանք Հիչեցնում էին, որ ժամանակին, երբ Խորեն արք. Աչըդյանը, Բարդուղիմեոս եւս. Զամիչյանը, ՀովՀաննես Նուրյանը, Սիմոն Մադսոււը այդ նույն ւեսակեւն էին Հայւնում, Դաչնակցությունը նրանց դավաճան էր անվանում, իսկ աՀա՛ այժմ ինքն է չոյում նույնքան արյունռուչւ դաղանի դլուխը: Հիմա դաչնակցականները կա՛մ ւեւք է ընդունեին, թե նչված անձինք դավաճաններ չէին, կա՛մ՝ որ իրենք նույնւես դավաճաններ են, քանղի «Համակերւութեան, ան1

«Լուսարձակ», ‹ 52, 9 (22) Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 70, 5 աւրիլի 1912 թ.:

մռունչ Համբերաւարութեան եւ անւայման Հնաղանդութեան ներբողը կը Հիւսեն»1: Քննադաւելով Դաչնակցության ղեկավարների՝ Հայոց աղդային արժանաւաւվությունը ւրորող «անվայելուչ չաՀասիրական կեցուածքը» («իթթիՀաւը օրուայ ուժեղ, իչխող եւ ւիրող կուսակցութիւնն է, եթէ նրան Հակառակ դնանք՝ կվնասուենք»), Թավրիղում Հրաւարակվող «Միւք» ւարբերականը նկաւում էր, որ «նոքա (դաչնակցականները:- Հ. Ս.) որդեդրում եւ սրբադործում են այն ծանր մեղադրանքը, որով ւարիներից ի վեր դաւաւարւում են Մեծ Հայ Սրմանեանին, որ նույնւէս ւիրողին Հակառակել չէր ուղել իր ւաւրիարքութեան օրով, որ Հայերը նորէն չջարդուէին կամ չվնասուէին»2: իթթիՀադը թուրքերի Հակառակորդ էր Հայւարարել կայսրության ոչ իսլամ ժողովուրդներին ն ւեւության բաղկացուցիչ մյուս ւարրերին: Վերջիններս իրենց դժդոՀությունը ւոխակերւում էին ղայրույթի, մեկը մյուսից խիսւ Հայւարարություններ էին անում, ինչւես, ասենք, Հույները, կամ ղենք էին բարձրացնում, ինչւես դա անում էին մակեդոնացիները ն մանավանդ ալբանացիները: Այդ երկու Հեւամնաց ժողովուրդները, որոնց չարժման ղեկավարների թվում եվրուական իմասւով Հաղիվ երեք-չորս մւավորականների կարելի էր մաւնացույց անել, ժամանակին Հասկացան, որ երիւասարդ թուրքերի սաՀմանադրությունը կայսրության ծայրադավառների օւար ու ճընչված աղդերի Համար չէ, ուսւի ղենքը ցած չդրեցին ն ըմբոսւ խիղախումով ւաՀանջեցին իրենց աղդային խնդիրների լուծումը: ի ւարբերություն այդ ժողովուրդների, սաՀմանադրությունից Հեւո Հայերը միայն աղիողորմ խնդրանքներ էին Հղում իչխանություններին: իր ներսում ունենալով լուսավոր ուղեղներով բարձրարժեք մւավորականության մի բավական սւվար ղանդված, աղդի ամենախոչոր քաղաքական ուժը, երկար ւարիների ընթացքում ւառաւանքով ձեռք բերած ղենքերը Հանձնելով

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 70, 5 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս «Միւք», ‹ 22, 4 օդոսւոսի 1912 թ.:

ւեւության ւաւկան մարմիններին, ցրել էր իր ղինված ջոկաւները, դարձել օրինական կուսակցություն ն իթթիՀադական սաՀմանադրության անձուկ չրջանակներում ւասւորեն վերածվել էր սոսկ մչակութային դործիչների ն օրինաւաՀ քաղաքացիների մի կաղմակերւության: Բայց չէ՞ որ ամեն ժամանակ ն ամեն ւեղ մարդիկ Հարդանք են ւածել ն ւածում են նրա՛նց նկաւմամբ, ովքեր դիւեն ւայքարել իրենց իրավունքների Համար: Հեւնաբար, դնալ ու մւնել ղորավոր, բռնակալ իթթիՀադի ծոցը, նչանակում էր վաւաբար վկայել, թե Հայերը դոՀ են իրենց ւանջող թուրքական իչխանություններից: Սսմանյան Հեղաւոխությունից չորս ւարի Հեւո նույնւես առեղծվածային էր մնում այն կերւարանաւոխությունը, որ կրել էր աբդուլՀամիդյան չրջանի Դաչնակցությունը իթթիՀադի ւիրաւեւության օրոք՝ կւրականաւես ւոխելով իր քաղաքական ուղեդիծն ու վարքադիծը: Ավելի քան 20 ւարի չարունակ Հայոց Հարցը ղենքով լուծելու դաղաւարին լծված կուսակցությունն այժմ նոր խորՀրդարանի նախընւրական չրջանում Հանդես էր դալիս թուրքական աղդայնական կուսակցության Հեւ մի ընդՀանուր բլոկում, այն դեւքում, երբ վերջինս խաչ էր քաչել Դաչնակցության ծրադրի այն Հիմնադրույթների վրա, որոնք վերաբերում էին Հայասւանին՝ որւես ւաւմական ուրույն ւարածաչրջանի, ն Հայ ժողովրդին՝ որւես օսմանյան Հասարակության աղդային ամւու Հաւվածի: Դաչնակցության մամուլի օրդանները նախասաՀմանադրական չրջանում արՀամարՀանքով էին դրում երիւթուրքերի մասին, ծաղրում նրանց՝ որւես ոչ ղւարյուն Հեղաւոխականների ու անդործունյա ճառասանների, իբրն ղանդվածներից կւրված ն «Փարիղում ճդնած դեներալների»: Սսմանյան սաՀմանադրության վերականդնումից Հեւո կուսակցությունը Հրաժարվեց իր Հեղաւոխական, դիվանադիւական ու քարողչական դործունեության վրա՝ բավականանալով Հայկական դւրոցներին ուսուցիչներ մաւակարարելով ն աղաւ մամուլ ունենալով: ԱնՀասկանալի էր մնում մի Հանդամանք նս: Սոցիալիսւական իդեալներ ունեցող ն ւեւության կաղմա1005

կերւման ամենանւաւակաՀարմար ձնը Հանրաւեւությունը Համարող Դաչնակցությունն այժմ քայլում էր մինչն ուղնուծուծը աղդայնամոլ ն երկրում ըսւ էության խմբային միաւեւություն Հասւաւած իթթիՀադի Հեւ ն կանդնել էր նրա քաղաքական Հարթակի վրա: Մարդիկ չէին մոռացել, որ նախասաՀմանադրական չրջանում եվրուական մայրաքաղաքներում ն նչանավոր կենւրոններում Դաչնակցության Արնմւյան բյուրոյի ջանքերով կյանքի էին կոչվել ուսանողական բաղմաթիվ կաղմակերւություններ, որոնք Հայանւասւ լայն դործունեություն էին ծավալել: ԶուդաՀեռաբար, կուսակցությունը ւարբերաբար դիմումներ էր Հղում եվրուական կառավարությունների, քաղաքական բնույթի կոնֆերանսների, խորՀրդարանականների, Հայադեւների, Հայասեր դործիչների, մամուլի օրդանների Հասցեներով, կաղմակերւում էր Հոդվածների ու ժողովածուների ււադրություն: Այդ ամենը թեն Հիմնականում միայն բարոյական նչանակություն ուներ, բայց Հայկական անծայր դժբախւությունների ծովում թերնս սւուիչ դարմանումներ էին: կար ժամանակ, երբ Սասունի բարձունքներից Հայ Հերոս ֆիդայիներն աղդարարում էին Դաչնակցության՝ «ինքնավար Հայասւան» ւաՀանջող խրոխւ նչանախոսքերը, որոնք կուսակցության ծրադրային ձդւումների սրբություն սրբոցն էին, նրա Հեղաւոխական կռվի նչանաբանը: իսկ այսօր այդ ամենը, այդ ւառավոր անցյալը ջուրն էր նեւվում՝ Հանուն օսմանյան խորՀրդարանում մի քանի ւաւդամավորական ւեղ ղբաղեցնելու: Հայ մւավորական չրջաններում ծադել էր մի ուրիչ Հարց նս. սոցիալիսւական դաղաւարներ դավանող Դաչնակցությունը ինչո՞ւ է խորՀրդարանական ւայքարում թուրքիղմի ու ւանթուրքիղմի դրոչը ծածանող, ծայրաՀեղ Հեւադիմական ուժից ձդւում սւանալ մեկ նախարարական ւաչւոն աւադա կառավարության մեջ: իր այդ քայլը կուսակցությունը ւաւճառաբանում էր նրանով, որ եվրուական սոցիալիսւական չարժման մեջ դոյություն

ունեցող ուժեղ Հոսանքներից մեկը՝ ժորեսիղմը կանդնած է թուրքական կառավարության ւաչււանության դիրքերի վրա: Միքայել Վարանդյանը չեչւում էր, որ մեծադույն սոցիալիսւներից մեկը՝ Ժան Ժորեսը - որի Հմայքը միչւ դերել է Դաչնակցության չարքերին - վճռականորեն Հանդես է դալիս երիւթուրքերին քննադաւողների դեմ: Բայց Վարանդյանը չէր ասում, թե ինչո՞ւ էր այդւես: իրականում, եվրուական սոցիալիսւական կուսակցությունների Համարյա բոլոր ւարադլուխները Թուրքիայի Հարցում ւաչււանում էին իրենց կառավարություններին, որոնք Հանդես էին դալիս Սսմանյան կայսրության ՏtatսՏ զսօ-ի ւաՀւանման օդւին, ընդդեմ այդ ւեւության ամբողջականության ւաՀւանման դեմ Հանդես եկող Ռուսասւանի: Բայց Հայւնի էր նան, որ Ամսւերդամում ւեղի ունեցած Երկրորդ ինւերնացիոնալի 6-րդ կոնդրեսը (14-20 օդոսւոսի 1904 թ.) Հաւուկ բանաձն էր ընդունել, որով բոլոր երկրների սոցիալիսւական կուսակցություններին կւրականաւես արդելել էր խորՀրդարանական նախընւրական ւայքարի ընթացքում որնէ ձնի բլոկի մեջ մւնել բուրժուական կուսակցությունների Հեւ, խորՀրդարանական ընւրությունների դնալ սեւական ցուցակով՝ չխոսելով այն մասին, որ բուրժուական կառավարության մեջ մւնելը ն ւաչւոն սւանալը կոնդրեսը Համարել էր բացաՀայւ դավաճանություն աչխաւավորների չաՀերին: Հենց Ամսւերդամի կոնդրեսի այդ որոչումն էր խախւել սոցիալիսւական ւայքարի ւառավոր անցյալ ունեցող Ժորեսը՝ Հանդես դալով բուրժուական կառավարության մեջ սոցիալիսւ նախարարներ ունենալու ւեսակեւի ւաչււանությամբ: իր մարւավարությամբ նա նւասւեց, որւեսղի Ֆրանսիայի սոցիալիսւական կուսակցության ւարադլուխներից Ալեքսանդր Միլերանը ոչ միայն ընւրվի երկրի խորՀրդարանի անդամ, այլն բուրժուական կառավարության մեջ նախարարական ւաչւոններ սւանա: Այդ Հակասոցիալիսւական մարւավարությամբ ն à 1a Միլերան արկածախնդրական ւորձարկումով ժորեսիղմը, ինչւես ն սւասելի էր, ձախողության մաւնվեց: Համաչխար1007

Հային սոցիալիսւական չարժման ւառաՀեղ դեմքը, ի վերջո ղդալով իր կուիւ սխալը, Հավաւարիմ ընկերներով միացավ Ֆրանսիայի սոցիալիսւական կուսակցության ներսում ձնավորվող դեդիսւական մարքսիսւական (կոմունիսւական) խմբակցության ն կորցրեց իր կչիռը սոցիալիսւական չարժման մեջ: Եվ աՀա՛ այժմ Միքայել Վարանդյանը նույնիսկ քօՏt factսո արդարացնում էր ձախողության մաւնված ժորեսիղմի խորՀըրդարանական մարւավարությունը ն դա ւոխադրում թուրքական իրականություն: Նրա կարծիքով՝ եթե սոցիալիսւները բուրժուական խորՀրդարաններում կաղմում են ւաւդամավորական խմբակցություններ ն նույնիսկ մւնում են բուրժուական կառավարությունների մեջ, Հեւնաւես միանդամայն արդարացված են իր կուսակցության Համադործակցությունը իթթիՀադի Հեւ ն նույնիսկ միացյալ ւաւդամավորական խմբակցության սւեղծումը թուրքական խորՀրդարանում: Բայց ւաւմաբան - «քաղաքադեւը» Հաչվի չէր առնում, որ ժորեսիղմի՝ Եվրուայում թույլ ւված սխալները Թուրքիայի ւայմաններում Հայերի Համար կործանարար են դառնում: Ուրեմն, խսւորեն դաւաւարւելի էր թուրքական ւանիսլամական-աղդայնամոլական կուսակցության ամւՀովանու ներքո «խորՀրդարանական» դործունեություն ունենալը Թուրքիայի նման երկրում: Ծրադրային սոցիալիղմը ղոՀ էր բերվել թուրքական աղդայնամոլության: Լինել իթթիՀադին սւորադասված խմբակցություն խորՀրդարանում, նչանակում էր իրեն ղրկել ընդդիմախոսության բոլոր Հնարավորություններից, ամբողջովին կորցնել սեւական դեմքը: ինչ վերաբերում է խորՀրդարանական նախընւրական ւայքարում ՍԴ Հնչակյան կուսակցության բռնած ուղեդծին, աւա նախ նչենք, որ նա, ինչւես ցույց ենք ւվել իր ւեղում, սաւարում էր իթթիՀադ կուսակցության կաւաղի Հակառակորդ իթթիլաֆին՝ նրա ձնավորման Հենց սկղբից: Եվ աՀա՛ այժմ Հնչակյանները միացել էին իթթիլաֆին, ղինակցել նրա Հեւ: Այդ դաչինքը նույնւես թեն չէր Համաւաւասխանում թուրքաՀայերի առօրյա չաՀերին, բայց քանի որ

ուղղված էր իչխանության վրա դւնվող իթթիՀադի դեմ, ուսւի ավելի Համաւաւասխանում էր Հայերի ղդացմունքներին: Հայության Հանդեւ թչնամաբար ւրամադրված աբդուլՀամիդաբարո իթթիՀադ կուսակցության ւաւալումը ւվյալ ժամանակ դարձել էր Հայոց ն կայսրության ոչ-իսլամ աղդությունների Հիմնական բաղձանքը: Աղդայնամոլական ն Համիսլամական դաղաւարների վրա սւեղծված այդ կուսակցության դեմ ւայքարը առաջինը սկսել էին Թուրքիայի Հույները, որոնք աղդային Հուժկու նկարադիր էին ցույց ւվել: Նրանք չէին երկյուղում ւարւությունից, դւնելով, որ ւվյալ ւաՀին իրենց ւարւությունը նույնիսկ կարող է Հաղթանակի Հավասարաղոր լինել, քանղի ղենքը ձեռքին մեռնելը վեՀ առաքելություն էին Համարում: Նախընւրելով Հարել իթթիլաֆին, Հնչակյանները Հույս ունեին, թե իրենց կմիանան նան աղդի մյուս մասերը ն, որւես երիւթուրքերից ամենից ավելի վնասներ կրած աղդերից մեկի անդամներ, կծառանան բռնաւեւական կարդերի դեմ: իթթիլաֆին Հնչակյանների միանալը ոդնորություն չառաջացրեց Հայկական չրջաններում: ՍաՀմանադրական ռամկավարները ն ընդՀանրաւես բոլոր աղաւականները դւնում էին, որ իթթիլաֆն ըսւ էության իթթիՀադի երկվորյակն է, որ նրա անդամները նույն մոլեռանդ թուրքերն են՝ նույնքան աղդայնական, նույնքան Համիսլամական ն նույնքան կեղեքող: Այդ որակավորումների դեմ Հնչակյանները միայն մի արդարացում ունեին, ասելով, որ չի կարելի դնաՀաւական ւալ որնէ կուսակցության նախքան նրա իչխանության վրա դւնվելը: Հնչակյանները Հայ Հասարակությանը կոչ էին անում աչխույժ մասնակցություն բերել խորՀրդարանական ընւրություններին, թեն լավ դիւեին, որ իրենց բլոկի ւարւությունն անխուսաւելի է, քանի որ իթթիՀադը, Հենված ղենքի ուժի վրա, երկրի մի ծայրից մյուսը իր օդւին բռնությամբ աւաՀովելու է քվեների մեծ մասը: Հեւնաբար Հայերի քվեն կարող էր ղոււ բարոյական նչանակություն ունենալ: Եթե այդ բարոյական իրավունքը կիրարկենք ի նւասւ իթթիՀադի, ասում էին Հնչակյանները, բոլորին ցույց ւված ւիւի լինենք, թե Հայությունը

դոՀ է այդ ոճրադործ կուսակցությունից, իսկ եթե դեմ քվեարկենք, դոնե դրանով ցույց կւանք, թե դեմ ենք սւեղծված բռնակալ, անիրավ ն ՀայաՀալած վարչակարդին: «Աւադայ ւաւմութիւնը կարծեմ թէ աւելի ւիւի արդարացնէ ՍԴ Հնչակեաններու բողոքի ժեսւը, քան թէ ՀՅ դաչնակցութեան նուասւացուցիչ Համակերւութիւնը»1, - դրում էր «Մչակի» թղթակիցը կ. Պոլսից: Անցյալում Հնչակյան կուսակցությանը մչւաւես աւած երիւթուրքերն այժմ, երբ սա ընւրություններ էր դնում իթթիլաֆի Հեւ դաչնակցած, ընկալում էին որւես բացաՀայւ թչնամական ուժ: Ուրիչ մեղադրանքների Հեւ իթթիՀադն իր դլխավոր քաղաքական Հակառակորդին՝ իթթիլաֆին մեղադրում էր նան այն բանի Համար, որ, իբր, նա կայսրության թուրքերի չաՀերը ղոՀաբերում է երկրի ոչ-թուրքերի չաՀերին: Նկաւի առնելով, որ Հնչակյան կուսակցությունը ջերմորեն ւաչււանել է իթթիլաֆի քաղաքական ծրադիրը, երիւթուրքերն իրենց մրցակցին մեղադրում էին, թե նա Հայերի նկաւմամբ կիրառում է չւաւճառաբանված սիրախոսության ն Հաճոյանալու մարւավարություն, ավելորդ Հոդաւարություն ցուցաբերում ի վնաս մյուս ոչ-թուրքերի: Երիւթուրք ղեկավարների այսւիսի Հայւարարություններն առաջ բերեցին աղդային իչխանությունների խոր դժդոՀությունը, որն արւացոլվում էր ւոլսաՀայ մամուլի էջերում: Եվ դա այն դեւքում, երբ թուրքական երկու կուսակցությունները որոնց՝ խորՀրդարանում ւեղեր դրավելու Հավանականությունը մուավորաւես Հավասար էր - ւայքար էին մղում ամեն մի ձայնի Համար: Այդ էր ւաւճառը, որ իթթիՀադական վարչաւեւ Սաիդ ւաչան Հայերի դժդոՀությունը մեղմելու ն որքան Հնարավոր է նրանցից չաւ ձայներ սւանալու նւաւակով Հանդես եկավ Հայւարարությամբ, թե ինքը չաւ մւաՀոդ է Հայերի վիճակով: «Մեր Հայ Հայրենակիցներուն դրութիւնը բնաւ դոՀա-

«Մչակ», ‹ 71, 6 աւրիլի 1911 թ.:

ցուցիչ չէ,- ասում էր նա,- ուսւի կառավարութեան անմիջական ւարւականութիւնն է բացառիկ միջոցներու դիմել ան բարւոքելու Համար»1: Սաիդ ւաչայի այդ Հայւարարությունը իթթիլաֆը Համարեց Հերթական անՀեթեթ ամբոխաՀաճություն, իսկ Հայերն ընկալեցին որւես Հերթական խոսւումներից մեկը, որը չի կաւարվելու: Մյուս Հայկական քաղաքական կաղմակերւությունը՝ վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությունը, անցնելով ներքին ւառակւումների ու քայքայման չրջան, 1912 թ. 200-250 Հոդուց բաղկացած մի ոչ մեծ խումբ էր ներկայացնում ն, Հեւնաբար չէր կարող որնէ դերակաւարություն ունենալ Հայկական կյանքում: ի ւարբերություն ընդՀանուր առմամբ սոցիալիսւական դաղաւարներ դավանող Հնչակյան կուսակցության, վերակաղմյալ Հնչակյան կուսակցությունը թե՛ իր ծրադրով ն թե՛ ծադումով աղդայնական էր: Այս երկուսը Հակունյա ուժեր էին, թեն Վերակաղմյալը դոյացել էր Հնչակից: ի ւարբերություն Հնչակյանների, վերակաղմյալները, մւնելով Դաչնակցության Հովանու ներքո, նրանց նման դաչինքի մեջ էին մւել իթթիՀադի Հեւ: Նչենք, որ կիլիկիաՀայոց ջարդի օրերին վերակաղմյալ Հնչակյանները, ի դեմս իրենց «Առաւօւ» թերթի, բուռն Հարձակումներ էին կաւարում իթթիՀադական կառավարության վրա՝ նրան մեղադրելով կուորածները կաղմակերւելու Համար: Հեւադայում, իթթիլաֆի սւեղծումից Հեւո, նրանք խսւորեն քննադաւում էին նան այս կուսակցությանը: Բայց նոր խորՀըրդարանում դոնե մեկ ւաւդամավոր ունենալու ակնկալիքով վերակաղմյալները կւրուկ չրջադարձ կաւարեցին դեւի իթթիՀադը՝ ունաւակ ւալով իրենց աղդայնական ծրադիրը, ծադումը ն անցած ուղին: Պարադոքսն այն էր, որ այժմ Հեղաւոխականների դերում

«Աղդ», ‹ 33, 29 Հունվարի 1913 թ.:

Հանդես էին դալիս չաւավոր Հայ քաղաքական դործիչները ն, ամենից առաջ, սաՀմանադրական ռամկավարները, աւա նան՝ աղաւականներն ու Հայ բողոքականները: Սրանք Հայ ժողովրդի ոխերիմ թչնամի էին Համարում ոչ միայն իթթիՀադին, այլն իթթիլաֆին, ն ւրկության Հույսը դիմադրության, ղենքի Հեւ էին կաւում: Հիրավի՝ դերերը ւոխվել էին: Հայկական քաղաքական կաղմակերւությունների թվում Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության կաւարածը բացառիկ էր այդ օրերին: Թեն իբրն քաղաքական միավոր Հայկական Հասարակական չարժման մեջ նա դեռ առաջին դիրքերում չէր, բայց նրա չարքերում ընդդրկված էին մարդիկ, որոնք խորաւես Համողված էին դավանած դաղաւարների ճչմարւացիության մեջ ն իրենց իրական դործունեության ընթացքում Հեւնողականորեն առաջնորդվում էին դրանցով: Նրանք ամենից առաջ բարոյական աղդակներ էին Հաղորդում դալկացած ու դունաւ Հայկական իրականությանը, արւաՀայւում էին Հայութեան այն չերւերի ւրամադրությունները, որոնք խորաւես Հիասթաւված էին քառորդ դարի կենսադրություն ունեցող Հայկական Հեղաւոխական երեք կուսակցություններից (ՀՅԴ, Հնչակ, Վերակաղմյալ Հնչակ): ինչւես նչվել է իր ւեղում, Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցությունը Հայոց Աղդային ժողովի կենւրոնի խըմբակցության ղեկավար ուժն էր: Այսւեղ Համախմբված էին այն անձինք, ովքեր ներկայացնում էին Հայ Հասարակության ոչկուսակցական մեծամասնության քաղաքական ւրամադրությունները: ԽորՀրդարանի ւաւդամավորների նախընւրական չրջանում սաՀմանադրական ռամկավարները Հարկ չւեսան բանակցել թուրքական կուսակցությունների Հեւ, քանի որ դրանցից որնէ մեկին Հարելու բնավ միւք չունեին: Այդ իսկ ւաւճառով նրանք Հեւնողականորեն Հեւնում էին իթթիՀադ ն իթթիլաֆ կուսակցությունների ւայքարին չմիջամւելու մարւավարությանը:

Բայց 1912 թ. մարւի կեսերից, ընւրական ւայքարի եռուն չրջանում, Հայոց Աղդային ժողովի կենւրոնի խմբակցությունում ւրամադրություններն սկսեցին երերալ ու ւոխվել: Խմբակցության առաջաւար դեմքեր Հայկ Խոջասարյանը, Սարդիս Սվինը (Սյունդյուճյան) ն Ներսես ՍՀանյանը թեքվեցին դեւի իթթիՀադը ն մի քանի օրում կարողացան իրենց Հեւնից ւանել ամբողջ կենւրոնը, բացի սաՀմանադրական ռամկավարներից: Նրանք իթթիՀադի ն Դաչնակցության Հեւ սւորադրեցին ւաչւոնական թուղթ՝ նրանց ւաչււանելու մասին: Այսւիսով, սաՀմանադրական ռամկավարներն Աղդային ժողովում մնացին մենակ: Սւեղծված բարդ իրավիճակում սաՀմանադրական ռամկավարները Հայոց Աղդային ժողովում աղդարարեցին իրենց ձեռնւաՀությունը: Դա նչանակում էր, որ կուսակցության անդամները աղաւ էին իրենց դիրքորոչումներում՝ ձայն ւալ այս կամ այն բլոկին կամ առՀասարակ չմասնակցել ընւրություններին: Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցության կենւրոնական ակումբը 1912 թ. մարւի 22-ին Հանդես եկավ Հայւարարությամբ, որում մանրամասն նկարադրված էր սւեղծված վիճակը: Հայւարարությունն աղդարարում էր. «ՍաՀմ. Ռամկ. կուս. կեդր. ակումբս ներկայիւս Հասւաւելով Հանդերձ իր ձեռնւաՀութիւնը օսմ[անեան] երեսւ[ոխանական] ընւրութեանց դործին մէջ, աղաւ կը կացուցանէ իր մասնաճիւղերը ի Հարկին որոչել իրենց դործունէութեան եղանակը՝ յարդելու Համար իրենց նախաւէս սւանձնած յանձնառութիւնները»1: Այս Հայւարարությունը, իՀարկե, որոչակի ղիջում էր իթթիՀադի Հեւ դործակցության կողմնակից կենւրոնի խմբակցությանը: Հավանաբար, դա արդյունք էր այն բանի, որ սաՀմանադրական ռամկավարների չարքերում նույնւես երնացել էին ւաւանումներ (Հաւկաւես ւոխվելու վրա էր ՎաՀան Թեքեյանի ւրամադրությունը), որի ւաւճառներից մեկն, անչուչւ,

«Մչակ», ‹ 73, 10 աւրիլի 1912 թ.:

այն էր, որ ընւրաւայքարում Հայոց ւաւրիարքարանի չեղոքության աղդարարումից Հեւո Արչարունի ւաւրիարքը, չաւ չանցած, Հրաժարվել էր անկողմնակալության սկղբունքից, անցել Դաչնակցության կողմը ն մեկ օրից մյուսը իթթիՀադի ջերմ ւաչււան դարձել: Նախընւրական չրջանում իթթիՀադի օդւին բուռն դործունեություն էր ծավալել նան Գրիդոր ԶոՀրաւը: կ. Պոլսի մի թաղից մյուսը դնալով՝ նա ներբողում էր իթթիՀադին՝ մոռանալով այդ ոճրադործ կուսակցության դեմ իր նախորդ ղայրալից Հայւարարությունները: Բայց սաՀմանադրական ռամկավարների չարքերում ւաւանումները կարճ ւնեցին: Մարւի 22-ի Հայւարարությունը նրանք Համարեցին որոչակի նաՀանջ իրենց ընդՀանուր սկղբունքներից: Մարւի 30-ին կուսակցությունը լիովին խղեց իր կաւերը Հայոց Աղդային ժողովի կենւրոնի խմբակցության Հեւ, ն ղեկավար մարմինը կաղմակերւության անդամներին ՀրաՀանդեց միասնաբար ու Համարձակորեն բոյկուել ընւրությունները: Աւրիլի 1-ին Բերայում ւեղի ունեցավ Հայոց Աղդային ժողովի կենւրոնի Հերթական «Համերաչխության ժողովը»: Ներկա էին կենւրոնի առաջաւար դեմքեր Հայկ Խոջասարյանը, Սարդիս Սվինը, Ներսես ՍՀանյանը (կենւրոնի խմբակցությունից), Սւեւան Գարայանը (որի աւենաւեւությամբ էր ւեղի ունենում ժողովը), Արամ Հալաճյանը (աղաւական խմբակցությունից), Մանուկ Մարիկյանը, Գրիդոր Ոսկյանը, Գրիդոր Մինեջյանը (Հայ կաթոլիկ Հարանվանությունից), Գրիդոր ՇաՀբաղը (Հայ ավեւարանական Հասարակությունից), ՎաՀան Փաւաղյանը ն Արչակ Վռամյանը (բուն անունով՝ Սննիկ Դերձակյան) (ՀՅ դաչնակցությունից): Զէին ներկայացված Հնչակյան ն սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցությունները, թեն ժողովը կոչվում էր «Համերաչխության»: Ժողովը միաձայնությամբ որոչեց. 1) Ընւրություններում քվեարկել իթթիՀադի օդւին, 2) Ընւրված Հայ ւաւդամավորներին ւարւավորեցնել. ա) Հասնել այն բանին, որ օսմանյան սաՀմանադրության Հա1014

մաձայն, օսմանյան բոլոր բաղկացուցիչ ցեղերի Համար աւաՀովվի իրավունքների Հավասարություն, բ) Պաչււանել «ւաւրիարքարանների առանձնաչնորՀումներ» անվան ւակ Սսմանյան ւեւության ճանաչած իրավունքներն ու իրավասությունները, դ) Զանալ լուծել ւալ Հողային, կրթական ն Հայաբնակ նաՀանդների բարեկարդության խնդիրները, ինչւես նան աղդային դոյության ն իրավունքների Հեւ կաւ ունեցող բոլոր Հարցերը, դ) Ամեն անդամ, երբ վերը նչված Հարցերի մասին առիթ ներկայանա, բոլոր Հայ ւաւդամավորները ւարւավոր ւիւի լինեն կաղմել ն դործել իբրն օսմանյան խորՀրդարանի Հայ խմբակցություն. 3) Վերոնչյալ Հանձնառությունները սւանձնող ւաւդամավորական թեկնածուները ւիւի Հռչակվեն աղդային ընւրելիներ, իսկ աղդային իչխանությունները ն քաղաքական կուսակցությունները Համակամ կերւով ւիւի նւասւեն նրանց Հաջողությանը1: Դրանից անմիջաւես Հեւո Հայոց Աղդային ժողովի կենւրոնը դիմեց Դաչնակցությանը ն խոսւացավ ւաչււանել իթթիՀադին, բայց դրա ւոխարեն ւաՀանջեց, որւեսղի ՀՅԴ-ն իթթիՀադից սւանա մի Հավելյալ ւաւդամավորական ւեղ (13 + 1)՝ Մինաս Զերաղին կենւրոնի կողմից խորՀրդարանի անդամ ընւրելու Համար: Դաչնակցությունը խոսւացավ Հարցը բարձրացնել իթթիՀադի առաջ: Հայւնի չեղավ՝ բարձրացրե՞լ էր, թե՞ ոչ: Քանի որ կենւրոնն արդեն սւորադրել էր իթթիՀադին ն Դաչնակցությանը ւաչււանելու մասին թուղթը, ուսւի վերջինիս այլնս ւեւք չէր Հոդալ խորՀրդարանում Մինաս Զերաղի Համար լրացուցիչ մեկ ւեղ նս ւալու մասին: ՀՅ դաչնակցության կ. Պոլսի Պաւասխանաւու մարմինը (կենւրոնական կոմիւեն) Աղդային ժողովի կենւրոնին ւեղյակ ւաՀեց, թե իթթիՀադը Հրաժարվել է ավելացնել Հայ ւաւդամավորների թիվը, այսինքն՝ մերժել է կենւրոնի ւաՀանջը2:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 83, 21 աւրիլի 1912 թ.: Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 99, 12 մայիսի 1912 թ.:

Ավելին, բուն ընւրությունների նախօրյակին իթթիՀադի կոմիւեն Հերթական անդամ կրճաւեց Հայերի Համար Դաչնակցությանը խոսւացած ւաւդամավորական 13 ւեղերից երկուսը՝ դրանք իջեցնելով 11-ի, այսինքն՝ այնքանի, որքան Հայերն ունեին օսմանյան առաջին խորՀրդարանում: «Հայերը ծայրաՀեղորեն արՀամարՀված են»1,- դրում էր «ՕՏոaուՏcհeո 2eւt» թերթը: Ընւրություններն ընթացան կուիւ կեղծիքների, ւոխադարձ սւառնալիքների ու չանւաժի ծանր մթնոլորւում, դործի էր դրվել կաչառքների մեքենան, եռանդուն կերւով միջամւում էին ղորքը ն ոսւիկանությունը: ի դեւ, նչենք, որ ընւրություններին ղորքի ն ոսւիկանության միջամւությանը նւասւել էին Հայոց Աղդային ժողովի կենւրոնի անդամները ն Հայոց ւաւրիարքարանը2: Վերջինս դիմել էր ներքին դործերի նախարարություն՝ խնդրելով Պոլսում ն դավառներում ւեղի ունենալիք ընւրություններին այսուՀեւն ոսւիկաններ բերել՝ կանխելու Համար Հայ ընւրողների ն Հայկական քաղաքական ուժերի անօրինական դործողությունները (ընւրողների կաչառում, նրանց կամարւաՀայւության խախւումներ, բռնությունների կիրառում, քվեաթերթիկների կեղծումներ ն այլն): Հայ թեկնածուները մեկը մյուսի վրա ՀայՀոյախառն ցեխ էին չւրւում՝ ւոխանակ ներկայացնելու իրենց արժանիքներն ու անելիքները ւառլամենւում3: Ընւրությունների վերջնական արդյունքները դեռ Հայւնի չէին, բայց չաւ լրադրեր Հաճությամբ արձանադրում էին իթթիՀադի յուրաքանչյուր Հաղթությունը: իրականությունը, սակայն, այն էր, որ ւաւդամավորական թեկնածուների երեք քառորդը ոչ թե ընւրվել էր, այլ երիւթուրքերի կոմիւեի կողմից ուղղակի նչանակվել էր: Մի կողմից խաբելով, թե ինքը կնւասւի, որ 11 բոլոր ւեղերն անցնեն Հայերին, իթթիՀադը մյուս կողմից ամեն ինչ

Տե՛ս «Լուսարձակ», ‹ 52, 9 (22) Հունվարի 1912 թ.: Տե՛ս «Միւք», ‹ 21, 21 Հուլիսի 1912 թ.: Տե՛ս «Բութանիա», ‹ 6, 22 ւեւրվարի 1912 թ.:

անում էր, որւեսղի արդեն դրանցված Հայ թեկնածուները անՀրաժեչւ ձայներ չՀավաքեն: իթթիՀադի Ադանայի վիլայեթի ւեղական կոմիւեի ջանքերով ւաւդամավոր չընւրվեց Սիսում (կողան) դրանցված Հայ թեկնածուն. Հայերի Համար նախաւեսված ւեղը կորավ ն ընւրվեց մի թուրք: Նույն բանը ւեղի ունեցավ Համբարձում Պոյաճյանի Հեւ, որի կորցրած ւեղում ուրիչ Հայ չառաջադրվեց: Դաչնակցությունը Ռոդոսթոյում թեկնածու էր առաջադրել Սմբաւ Քյաթիւյանին, բայց երիւթուրքերն այնւես արեցին, որ նրա ւոխարեն ւաւդամավոր ընւրվեց իթթիՀադի Հավաւարիմ Հակոբ Պոյաճյանը: Դաչնակցության ւաչււանած Հմայակ Խոսրովյանը նույնւես չընւրվեց: Վանի ն Մուչի ընւրություններում մեկական Հայ ւաւդամավոր ընւրվելու ւաւճառով Հայ ւաւդամավորների թիվը Հասավ ընդամենը 10-ի՝ անցյալ ւառլամենւի 11-ի ւոխարեն1: Երկրորդ ւառլամենւի 10 Հայ ւաւդամավորներից 9-ը ընւրվել էր Դաչնակցություն - իթթիՀադ միացյալ ցուցակով: Ո՛չ Հայոց ւաւրիարքարանը, ո՛չ կուսակցությունները ն ո՛չ էլ ընւրված Հայ ւաւդամավորները որնէ բողոք չներկայացրին թուրքական իչխանություններին: «Աւեւաբերը» դրում էր. «...Ընւրութեանց միջոցին ւորձառութեամբ ւեսանք թէ Հայերը իրենց դերադոյն չաՀերը ւաչււանելու Համար ի՛նչւիսի անՀոդութեամբ վարուեցան եւ թէ ի՛նչւէս ընւրական դաւերու ղոՀ դացին աղդին կամքն ու ւաւաքները: իթթիՀաւը Համաձայնեցաւ ան աւեն Դաչնակցութեան Հեւ եւ բոլոր Հայ երեսւոխանները այս երկու կուսակցութիւններէն միայն ընւրուեցան: Տեսանք ամէնս թէ ի՛նչւէս իթթիՀաւը նախ մեծ խոսւումներով սիրաչաՀեցաւ մեր Հայ կուսակցութիւնները եւ թէ ի՛նչւէս խաբեց ղանոնք իր խոսւացած Հայ երեսւոխաններուն Հաղիւ կէսը ընւրել ւալով»2: ԱՀա՛ այսւես, առանց այլնայլության, իթթիՀադականներն իրենց բացարձակ ւիրաւեւությունը Հասւաւեցին նոր խորՀըրդարանում: Նրանք լիովին բավարարված էին. 260 ւաւ1

«Մչակ», ‹ 92, 2 մայիսի 1912 թ.: «Աւեւաբեր», ‹ 33, 17 օդոսւոսի 1912 թ.:

դամավորների մեջ իթթիՀադն ընդամենը 25-30 ընդդիմադիր ւաւդամավոր ուներ: Մնացածները ւաւրասւ էին ժամ առաջ Հանդիսավորությամբ իթթիՀադականներին Հավաւարմության երդում ւալ: իթթիՀադը դարձավ միաՀեծան միաւեւը երկրում: ԽորՀրդարանական ընւրություններից Հեւո Հայկական մամուլը լայնորեն քննարկում ն վերլուծում էր նրա արդյունքները ն ւարամերժ ենթադրություններ կաւարում: Մի բան, սակայն, բոլորի Համար ւարղ էր. Հայերն ամբողջովին ւանուլ են ւվել: Ընւրությունների առիթով մամուլը նան բարձրացնում էր աղդային բարոյականությանը Հարակցվող բաղմաբնույթ խնդիրներ: Տարբեր ուղղությունների ւարբերականները չեչւում էին, թե որնէ մակարդակով կաւարվող ընւրությունների ժամանակ միմյանց նկաւմամբ Հարդանքի ղդացում ւածելը բացառիկ բան է Հայոց բարքերում: Հայկական մամուլը Հայրենակիցներին անդադար կոչ էր անում առաջավոր Հասարակություններից սովորել, թե ինչւես ւեւք է ընւրություններ կաւարել: «Ժամանակ» (կ. Պոլիս) թերթը ցավով նչում էր, թե որնէ Հույս չկա, որ Հայերը երբնէ Եվրուայից կամ Ամերիկայից կսովորեն ընւրելու քաղաքակիրթ ձներն ու կանոնները: Անդրադառնալով Միացյալ ՆաՀանդներում ւեղի ունեցած նախադաՀական վերջին ընւրություններին, թերթը Հիչեցնում էր, որ նախընւրական չրջանում աննախընթաց անղիջում ւայքար էր ծավալվել նախադաՀական թեկնածուների միջն, բայց ընւրություններից Հեւո այդ ւայքարի Հեւքն անդամ չի մնացել: Ընւրություններում Հաղթանակ ւարած Վուդրո Վիլսոնին չւաւեցին առաջինը չնորՀավորել նրա երկու Հակառակորդները՝ Թեոդոր Ռուղվելւն ու Վիլյամ Հովարդ Տաֆւը: «Ու այսօր ընւրեալը, իբրեւ նախադաՀ ամերիկեան մեծ Հանրաւեւութեան, յարդանքը կը վայելէ ո՛չ միայն ւեմոքրաւներուն, այլ Հաւասարաւէս յառաջդիմականներուն ու Հանրաւեւականներուն ալ»1: Թերթը ոչ ւակաս ուչադրավ էր Համարում, որ նախընւրական չրջանում Ռուղ-

«Ժամանակ», ‹ 1281, 18 նոյեմբերի 1912 թ.:

վելւի դեմ կաւարված մաՀաւորձից Հեւո մյուս երկու մրցակիցները՝ Վիլսոնն ու Տաֆթը դադարեցրին իրենց նախընւրական դործունեությունը, որովՀեւն վերքեր սւացած մրցակիցն ի վիճակի չէր ւոխադարձ ւայքար մղելու: «Այս երեւոյթները,նչում էր «Ժամանակը»,- քաղաքակիրթ ժողովուրդներու Համար սովորական բաներ են, իսկ մեր մէջ՝ չաւ ցանցառ ու Հաղուադէւ: Մենք Հաւասարաւէս կոյր ենք մեր Հակառակորդներուն արժանիքը ու մեր բարեկամներուն թերութիւնները ւեսնելու Համար»1: Սսմանյան նոր խորՀրդարանն իր դործունեությունն սկսեց 1912 թ. աւրիլի 28-ին: Առաջին իսկ նիսւում խորՀրդարանի նախադաՀ ընւրվեց Խալիլ բեյը: Բացման օրը իթթիլաֆի նախորդ կուսակցաւեւ Դամադ Ֆերիդ ւաչան խորՀրդարանում Հանդես եկավ ելույթով ն բողոքեց կաւարված ընւրական ղեղծումների, մեքենայությունների ն սւառնալիքների դեմ: Նա չեչւում էր, որ ընւրությունները մեծ Հարված եղան սաՀմանադրական կարդերին: ՍաՀմանադրությունը, ասում էր նա, Սսմանյան կայսրության ւրկության վերջին խարիսխն է, ն նրան ւրված ամեն մի Հարված արադացնում է ւեւության կործանումը: Ֆերիդ ւաչայի Հարուցած մեղադրանքների դեմ Հանդես եկավ ներքին դործերի նախարարի ւեղակալ Թալեաթ բեյը, որը, սւառնալիքներ ւեղալով, մերժեց բոլոր մեղադրանքները ն դրանք ճչմարւության խեղաթյուրում, սոււ ու անիրավ որակեց: Թալեաթ բեյին ւաչււանեցին իթթիՀադի ցուցակով խորՀրդարան մւած Համարյա բոլոր ւաւդամավորները՝ դոռում-դոչյունով ն ՀայՀոյալից բացականչություններով2: Այդ աղմուկին եռանդով միացել էին նան Հայ ւաւդամավորները: Ո՞վ կարող էր Հակառակը խոսել մի վայրում, ուր, ընդդիմադիրների թիվը չնչին էր (եղածը Հիմնականում ալբանացիներ ու

«Ժամանակ», ‹ 1281, 18 նոյեմբերի 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 92, 2 մայիսի 1912 թ.:

արաբներ էին): իթթիՀադականները, դրեթե ամենքը, ընւրվել էին կեղծիքներով ն ամեն ւեսակի այւանելի այլ միջոցներով: Սսմանյան երկրորդ խորՀրդարանը ներկայացնում էր մի անբնական վիճակ, ուր ամեն առաջարկ ւիւի ընդունվեր կամ մերժվեր իթթիՀադական ւաւդամավորների քվեով: Երբ նախորդ ւարիների ընդդիմադիր ւաւդամավորները ցույց էին ւալիս իթթիՀադականների սխալները, սրանք միչւ արդարանում էին այն բանով, թե երկրի կրած դժվարությունների Հիմնական ւաւճառն իրենց քաղաքական Հակառակորդների քննադաւություններն են, կառավարության նկաւմամբ Հակառակությունները, որոնք քայքայում են Հասարակության միասնությունը1: Հիմա մեղքն ուրիչների վրա նեւելը դառնում էր անՀնարին, քանի որ իրենք բռնությամբ ու կեղծիքներով սւեղծել էին Հիմնականում իթթիՀադական մի խորՀրդարան՝ սւանձնելով երկրի կառավարման բացարձակ ւաւասխանաւվությունը: Այլ խոսքով, նրանք իրավիճակի կաւարյալ ւերերն էին: Եվ եթե այժմ չկարողանային ւեւությունը ւրկել Հեւադա քայքայումից, աւա այս անդամ իրենց վարկաբեկումն ու անկումը նույնւես կաւարյալ կլինեին: ԱՀա՛ այս ւայմաններում երիւթուրքերը դաչնակցական ւաւդամավորներին առաջարկեցին միավորվել իրենց ւաւդամավորական խմբակցությանը ն Հանդես դալ ՀակաիթթիՀադական յուրաքանչյուր ելույթի դեմ: Առաջարկն արվեց սւառնալիքներով: Դա Հաղթանակած ուժի կողմից բացաՀայւ Հեդնանք էր «դաչնակցի» նկաւմամբ: Վերջաւես, Դաչնակցությունն այս անդամ ւոքր-ինչ Համարձակություն ունեցավ: ՀՅԴ կ. Պոլսի կենւրոնական կոմիւեն դրավոր ւաւասխանեց, թե «ընւրութիւններու ընթացքին ւխուր յաղթանակը ձեռք բերւած կը նկաւենք երկրի ընւրական խղճուկ սիսւեմն իսկ արՀամարՀելով, Հաղարաւոր կեղծիքներ ու խաբէութիւններ դործադրելու դնով»: կենւրոնական կոմիւեն ւարակուսանքով չարունակում

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 99, 12 մայիսի 1912 թ.:

էր. «Արդեօք ոչնչութիւն չէ՞ այն օրէնսդիր ժողովը, որու մէջ բոլոր անդամները նոյն մւածելակերւը ունին», որ «ան այլեւս օրէնսդիր ժողով մը չէ, այլ՝ բարեկամներու խմբակցութիւն մը»1: Միայն Հեւադա մի քանի օրերին Հայ ւաւդամավորներն իրենց Համար ւարղեցին, որ օսմանյան խորՀրդարանը երիւթուրքերի մի ակումբից ուրիչ բան չէ: Նույն եղրակացությանը Հանդեցին նան Հայկական կաղմակերւությունները: Բոլորն, առանց բացառության, Հիասթաւված էին, բոլորը «մարւական» դիրքերը թողել էին ն դանդաւավոր դարձել: Բողոքում էին ն ողբում, որովՀեւն ոչ մեկ Հայկական կուսակցություն որնէ ընւրական ւեղամասում չէր Հաղթել, բոլորը ւարւված էին, ներառյալ՝ Դաչնակցությունը: Գանդաւներն ու Հանդիմանություններն այլնս ոչինչ էին այն իրականության առջն, որի անունն էր մենիչխանություն: «ինչի՛ էինք սւասում՝ ի՛նչ դուրս եկաւ»,- կուսակցության ձախողումն այսւիսի Հոռեւեսությամբ էր արձանադրում Դաչնակցության օրդան «Հորիղոնը»2:

ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅԱՆ ԲԱՎիՂՆԵՐՈՒՄ

Նոր ձնավորված օսմանյան խորՀրդարանում իթթիՀադն իրեն այնքան Հղոր էր ղդում, որ բացեիբաց Հայւարարում էր, թե իր կամքից չբխող որնէ օրենք այնւեղ չի ընդունվի: Տարօրինակ կացություն էր սւեղծվել Հայ ւաւդամավորների Համար: Հայությունը, որւես Սսմանյան կայսրությունը կաղմող աղդություններից մեկը, ւեւք է իր ներկայացուցիչներն ունենար օսմանյան Մեջլիս-ի մեբուսանում (Պաւդամավորների ժողովում): Բայց Հայ ւաւդամավորները Թուրքիայի Հայության ներկայացուցիչները չէին ն այդւիսին չէին կարող Համարվել: Նրանց չէր ընւրել Թուրքիայի Հայությունը, Հեւնաւես՝ նրա կամքի արւաՀայւիչները չէին, այլ՝ իթթիՀադի կամքը կաւա1

Տե՛ս «Հորիղոն», ‹ 99, 12 մայիսի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

րողներ էին: Այդ իսկ ւաւճառով նրանք աղդային չաՀերի ն իրավունքների ւաչււանության որոչակի ծրադիր չունեին ն ւարւավոր էին ղեկավարվել իրենց ընւրել ւված իթթիՀադի կամ, լավադույն դեւքում, իրենց կուսակցության նեղ ծրադրով: Բայց թե իթթիՀադի ծրադիրը որքա՞ն էր «նւասւավոր» Թուրքիայի քրիսւոնյա աղդությունների ն, մասնավորաւես, Հայերի Համար, մենք ւեսանք աչխաւության նախորդ էջերում: Նոր ընւրված խորՀրդարանում Հայ ւաւդամավորներն իրենց աղքաւ աղդականների ւես էին ւաՀում: Նիսւերում նրանք կա՛մ ելույթ չէին ունենում, կա՛մ ամբիոն բարձրանալիս միայն մի իրավունք ունեին՝ դովել իթթիՀադական ւաւդամավորներին ու Հավանություն ւալ նրանց նախաձեռնություններին: Նրանք չէին բարձրացնում Հայությանը Հուղող Հարցեր, չէին բողոքում ԹուրքաՀայասւանում ն այլուր Հայերի նկաւմամբ թուրքերի ու քրդերի իրականացրած, չդադարող ոճիրների դեմ: Հայությունն անղեն դամված էր դեւնին ն դթասրւություն էր Հայցում առանց կռվի ու դիմադրության: Հայ ւաւդամավորները ւարւավոր էին իրենց աղդի բողոքը խորՀրդարան Հասցնել, այնւեղ կռվի ճակաւ բանալ երիւթուրքական իչխանությունների դեմ: Բայց չէին անում, այլ՝ ձեռները ծալած, սւասում էին իթթիՀադի կոմիւեի ցուցումներին: իսկ իթթիլաֆի կամ նույնիսկ իթթիՀադի ցուցակով ընւըրված բուլղար, Հույն, մակեդոնացի, ալբանացի, արաբ ւաւդամավորները խորՀրդարանում բառիս բուն իմասւով մաքառում էին իրենց աղդային իրավունքների Համար: Հայ ւաւդամավորները կարծես չէին ուղում ւեսնել, թե այդ այլաղդի ւաւդամավորները խորՀրդարանում ինչւես են իրենց Հերոսաբար ւաՀում, ղայրալից ելույթներ ունենում թուրք ւաւդամավորների, իթթիՀադի կոմիւեի ն նրա կառավարության վարած քաղաքականության դեմ: Սրանց Համարձակ ելույթները ւայմանավորված էին իրենց աղդային ւարածքներում ունեցած բաղմաքանակ ղինված կաղմավորումներով, որոնք ղենքի չաչյունով էին իրենց իրավունքները խլում թուրքական կառավարության ձեռքից: Այլ խոսքով, այդ աղդերը կարողանում էին իրենց Հակաթուրքական Հրաւարակային

կռիվը ղուդորդել խորՀրդարանական ւայքարի Հեւ: Այլաղդի ւաւդամավորների խորՀրդարանական ւայքարի լարվածությունը ցույց ւալու Համար վկայակոչենք, օրինակ, ալբանացի ւաւդամավորներին: ի ւարբերություն Հայ ւաւդամավորների, որոնց մեծ մասը քաջաւեղյակ էր սոցիալիսւական ուսմունքներին ն կարող էր օրերով ւաւմել դրանց բովանդակության ն նւաւակների մասին, ալբանացի ւաւդամավորների թվում որնէ սոցիալիսւ չկար, նրանցից որնէ մեկը դաղաւար անդամ չուներ սոցիալիղմի մասին: Բայց չդիւեին մի ուրիչ բան նս՝ էժանադին դրոչներ ծածանել: Անկեղծ լեռնականների ցավաղդաց Հուղումներով նրանք դիւեին Հարկավոր րուեներին իրենց խորՀրդարանական ուժդին աււակները Հասցնել Հարաղաւ ժողովրդին ճնչող թուրք «ասւեւներին»: ԽորՀրդարանի Հայ ւաւդամավորները լիովին մեկուսացված էին ն չրջաւաւված արՀամարՀանքի մթնոլորւով: Հայ դործիչների ն Հայության նկաւմամբ նույնւիսի արՀամարՀանք թնածում էր նան Բարձր Դռանը: Սաիդ ւաչայի դաՀլիճում կարճ ժամանակով (մեկ ամիս) ներքին դործերի նախարար աչխաւած Զեմալ բեյը" ւորձում էր որոչ քայլեր անել Հայասւանում դրությունն ինչ-որ չաւով չւկելու ուղղությամբ: Սրա ւաչւոնավարման ժամանակ ԶոՀրաւը ն Վարդդեսը քանիցս դնացել էին նրա մու ն խնդրել Հայասւանի նաՀանդներից մեկի կուսակալ նչանակել մի Հայի: Ամեն անդամ նրանք մերժում են սւանում այն ւաւճառաբանությամբ, թե դա է՛լ ավելի կդրդռի քրդերին: Դրա ւոխարեն Զեմալ բեյն առաջարկել էր, որ եթե Հայերը կուսակալի Համար Հարմար մարդ ունեն, թող նրա թեկնածությունը ներկայացնեն կառավարությանը՝ Եվրուական Թուրքիայի նաՀանդներից մեկում այդ ւաչւոնին կարդելու Համար: Զեմալ բեյի առաջարկը թուրք ւեւական ւաչւոնյայի սովորական խաբեություններից մեկն էր: "

Զչւոթել Հեւադայի եռաւեւության անդամ, Հայոց դաՀճաւեւներից Զեմալ ւաչայի Հեւ:

կառավարությունը ոչ միայն մւածել անդամ չէր ուղում որնէ Հայի որնէ բարձրասւիճան ւաչւոն ւալու մասին, այլն վերջին, Հաւուկենւ բարձրասւիճան ւաչւոն ունեցողներին աղաւում էր աչխաւանքից: 1912 թ. մայիսի 2-ին խորՀրդարանի մեծամասնության խմբակցության նիսւում քննության էին դրվել մի քանի նախարարությունների Հաչվեւվություններն անցած 1911 թ. կաւարած աչխաւանքների մասին: Մւքերի ւոխանակության ժամանակ անբավարար Համարվեց միայն առնւրի նախարար, իթթիՀադական Պեւրոս էֆ. Հալաճյանի դործունեությունը: Նրան անվսւաՀություն Հայւնեց նան կառավարությունը: Հալաճյանն աչխաւանքից աղաւվեց: իթթիՀադն այդւես էր վերաբերվում նան այլաղդի մյուս քրիսւոնյաների ն ընդՀանրաւես ոչ-թուրք «խորթ» ւարրերի նկաւմամբ, որոնք ւեւության կենսադործունեության բոլոր ոլորւներից դուրս էին մղվում: Առիթ ենք ունեցել ասելու, որ Սսմանյան ւեւության աղդաբնակչության ընդՀանուր թվի 1/3-ը քրիսւոնյա էր: Ուսւի արդարացի կլիներ Հուսալ, որ Համամասնական թվով, 30 վալիներից (նաՀանդաւեւներ) 10-ը, 129 մութասերիֆներից (դավառաւեւներ) 43-ը ն 578 դայմադամներից (դավառակաւեւներ) 192-ը քրիսւոնյաներ լինեին: Դա արդարացի ն քաղաքակիրթ կլիներ: Բայց Սսմանյան ւեւության մեջ անդամ մեկ քրիսւոնյա վալի չկար: կային մի քանի մութասերիֆներ ն մու 20 դայմադամներ, որոնք բոլորն, առանց բացառության, թուրքացած քրիսւոնյաներ էին: Երիւթուրքերը քրիսւոնյաների այդ չնչին թիվն անդամ չՀանդուրժեցին. 1911-1912 թթ. նրանք բոլորն անխնա դուրս մղվեցին ւեւական կառավարման ոլորւներից: Քրիսւոնյաներն աղաւվեցին նան ւնւեսական, Հասարակական, մչակութային ւաչւոններից, լուսավորության, բժչկության ն մյուս բնադավառներից: կ. Պոլսի Սսմանյան կայսերական բժչկական ուսումնարանի առաջին ուսուցիչները Հայեր էին եղել, բայց 1911-ին այնւեղ արդեն որնէ Հայ դասախոս չկար: Այդ ուսումնարանից դուրս մղվեցին նան բոլոր Հույները: Պեւական սանիւարական խորՀրդի

կաղմից նույնւես Հեռացվեցին բոլոր Հայերը1: Բայց չէ՞ որ նախկինում Հայ բժիչկները Հռչակված էին ողջ կայսրության մեջ. դուցե Հիմա նրանք բոլորը ղրկվել էին իրենց ընդունակությունների՞ց... ՎերՀիչենք, որ աբդուլՀամիդյան չրջանում դոնե կար Հսւակ մի կարդ. եթե որնէ Հայ, Հույն կամ այլ քրիսւոնյա ւաչւոնյայի ւեղը աղաւվում էր, այդ թաւուր ւաչւոնում, որւես կանոն, նույն աղդից Հաջորդն էր նչանակվում: Այժմ ւաչւոնից աղաւված քրիսւոնյայի ւոխարեն անւայման իսլամ էր նչանակվում: Խւրականությունն ամենուր էր: Սսմանյան լուսավորության նախարարության բյուջեն կաղմելու ժամանակ որոչվել էր 1911-1912 ուսումնական ւարում դւրոցներին ւրվելիք դումարներից, վերջաւես, օրինական բաժին Հանել ոչ-իսլամ Հասարակությունների դւրոցներին: իթթիՀադական վարչությունը ցանկանում էր, որ յուրաքանչյուր ուսուցչի Հասանելիք աչխաւավարձն անմիջականորեն նրան վճարվեր կառավարության ներկայացուցչի միջոցով: Սրինակ՝ Բուրսայի կաղաներից (դավառակ) մեկը, որի վարժարաններին Հասանելիք ւարեկան նւասւի դումարը կաղմել էր 50 ոսկի, ուներ 60 քրիսւոնյա (որից ավելի քան 20-ը՝ Հայկական) ւարրական կրթական Հասւաւություն՝ 100 ուսուցիչներով: Սրանցից յուրաքանչյուրին բաժին էր ընկնում ամսական 4.25 ղուրուչ (34 կուեկ)2, այն դեւքում, երբ իսլամական դւրոցների ուսուցիչները 8-10 անդամ ավելի աչխաւավարձ էին սւանում: Տարօրինակ ն աւօրինի ւաՀանջի դեմ բողոքեցին ւաւրիարքարաններն ու մերժեցին ընդունել այդ նւասւի դումարները: Միայն երկար վեճերի ու Միջւաւրիարքարանային Հանձնաժողովի ջանքերի չնորՀիվ կարելի եղավ որոչել, որ քրիսւոնյա ուսումնարաններին ւրվելիք նւասւը Հանձնվի առաջնորդարաններին: Այդ որոչումը, սակայն, ըսւ էության չդործադրվեց, քանի որ կառավարությունը ւաւրիարքարաններին ուղարկած

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 97, 9 մայիսի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

թեղքերեում ւաւվիրել էր անորոչ ժամանակ սւասել1: «Անորոչ ժամանակը» չարունակվեց մինչն օսմանյան ւաւդամավորական ժողովի ընւրությունների վերջը: Նոր խորՀրդարանի առաջին իսկ նիսւերից մեկում քննության առնվեց ոչ-իսլամ ուսուցիչների վարձաւրման Հեւ կաւված Հարցը ն որոչում ընդունվեց վերջ ւալ սւեղծված անորոչությանը՝ ուսուցիչների ռոճիկի չաւը թողնել նույնը ն դրա վճարումը կաւարել իչխանությունների ներկայացուցիչների միջոցով: Հարցի քննարկման ժամանակ ոչ-մուսուլման ւաւդամավորներից ոմանք ընդվղեցին անարդար ու խւրական որոչման դեմ, բայց որնէ Հայ ւաւդամավոր ծււուն չՀանեց: Հայության նկաւմամբ թուրքական իչխանությունների աւելությունը դնալով ծովանում էր: Տադնաւ ու մւաւանջություն Հարուցող ւասւերը բաղում էին, մեկը մյուսից ւՀաճ: Սրինակ՝ կ. Պոլսի Հասարակությունը կաղմել էր Հոբելյանական Հանձնախումբ՝ նչելու Համար Հայւնի դերասանաւեւ ն Հանրային դործիչ Մարւիրոս Մնակյանի բեմական դործունեության 50-ամյակը: Մնակյանի Հոբելյանական Հանդիսությունը ւեղի ունեցավ 1912 թ. աւրիլի 28-ին: Այդ օրը ւարբեր ւեղերից սւացվեցին Հարյուրավոր Հեռադրեր, որոնց Հեղինակները ջերմադին չնորՀավորանքներ էին Հղում մեծ արվեսւադեւին: Սւացված Հեռադրերի 90 ւոկոսը ուղարկել էին ռուսաՀայերը, Հակառակ այն բանին, որ դերասանաւեւը ռուսաՀայ բեմի վրա եղել էր ընդամենը երեք թաւերաչրջանում, այն էլ իր դերասանական կյանքի սկղբնական օրերին: Ծադումով Հայ լինելով՝ Մնակյանն իր արվեսւով ւաւկանում էր թուրքական թաւրոնին. նա իր կյանքի լավադույն մասը, ամբողջ 35 ւարի, մաչել էր թուրքական բեմերի վրա: Նա էր եղել թուրքական թաւրոնի Հիմնադիրը: ԳնաՀաւելով թուրքական թաւրոնին Մարւիրոս Մնակյանի մաւուցած դնաՀաւելի ծառայությունը, «Մչակը» դրում

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 97, 9 մայիսի 1912 թ.:

էր. «Հեյալի, մեյդան-օյինիի ն մեՀդայի նախնական ու կիսավայրենի թաւրոններին վարժւած, դրանց խենէչ ու աւականիչ անբարոյականութիւններով առլեցուն, վայրի կրքերը բորբոքող խեղկաւակութիւններով սնւած թուրք Հասարակութեանը աղնիւ դաղաւարներ ներչնչելու Համար Մնակեանը մաքառել էր 35 ւարի՝ չարունակ կուրծք ւալով իր վրայ ծանրացող ճնչումներին: ... իրենով էր սկսում բարոյականութիւն քարողող կրթիչ ու աղնւացնող թուրք թաւրոնը եւ իբրեւ այդ թաւրոնի Հիմնադիր ու մչակ, նա ամենամեծ իրաւունքն ունէր վայելելու թուրք Հասարակութեան երախւադիւութիւնը...»1: Բայց կաւարվեց այն, ինչ ւեւք է կաւարվեր թուրքական աղդայնամոլությամբ Հադեցած մթնոլորւում: Հոբելյանական Հանդեսին չեկավ դոնե մեկ թուրք, չնայած Հրավիրաւոմսեր էին ուղարկվել բաղմաթիվ թուրք նչանավոր մարդկանց՝ նախարարների ու երնելի այլ ւաչւոնյաների, դրողների ու Հրաւարակախոսների, մչակութային դործիչների, այդ թվում՝ թուրքական թաւրոնների դերասանների ու դերասանաւեւների, որոնց մեծ մասը թաւերական արվեսւի դւրոց էր անցել Հոբելյարի ձեռքի ւակ: Սրանք բոլորը ոչ միայն չէին ընդունել Հրավիրաւոմսերը, այլն դրանք վերադարձրել էին ցուցադրաբար ու արՀամարՀանքով: Հոբելյանական Հանձնախմբի անդամ կարդված թուրք դրող ն ծերակոււական էքրեմ բեյը, չբարեՀաճելով ընդունել իրեն բերած ւոմսակը, դա վերադարձրել էր ամենայն անւաւկառությամբ, Հայերի ն նրանց կրոնի Հասցեին վայրենի Հիչոցների ուղեկցությամբ: ՄեՀմեդ Մ Ռեչադ սուլթանի առաջին քարւուղար Խալիլ Զիա բեյը, որը նս Հոբելյանական Հանձնախմբի անդամ էր, նույնւես վայրենաբար մերժել էր իրեն ուղարկած ւոմսակը: Եվ դա այն դեւքում, երբ բոլոր Հայւադրերը կաղմված էին թուրքերեն, նան ողջ Հոբելյանական միջոցառումն անցկացվեց թուրքերեն: Թուրքերի՝ բոլոր ւոմսակները վերադարձնելը աւչության էր մաւնել Հոբելյանական Հանձնախմբին:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 108, 22 մայիսի 1912 թ.:

Աւերախւության ն վայրենի չովինիղմի մի նոր ցցուն դրսնորում էր դա1: Սսմանյան ւաւդամավորական նոր ժողովի աչխաւանքներն սկսվելուց Հեւո, 1912 թ. մայիսին, դումարվեց Հայոց Աղդային ժողովի նոր նսւաչրջանի առաջին նիսւը, ուր կաւարվեց նոր դիվանի ընւրությունը: Դիվանի կաղմում ընւրվեցին Գաբրիել Նորաւունկյանը (Ա աւենաւեւ), Հայկ Խոջասարյանը (Բ աւենաւեւ), բժիչկ Նաղարեթ Տաղավարյանը (Գ աւենաւեւ), Երվանդ Բեյաղջյանը (Ա աւենադւիր), ՎաՀան Թեքեյանը (Բ աւենադւիր), Անւոն Թարաքը (Գ աւենադւիր): Բայց Աղդային ժողովն այժմ բացարձակաւես ղրկված էր իր իրավունքներից: Ամեն անդամ, երբ ւաւրիարքարանից բողոք կամ խնդրանք էր Հասնում Բարձր Դուռ, այնւեղից այլնս ւաւասխան չէր Հեւնում, լավադույն դեւքում՝ բանավոր Հայւնում էին, թե կա օսմանյան խորՀրդարան, որւեղ աթոռներ են ղբաղեցնում նան Հայերը: ԸնդՀանուր անւանելի վիճակը թնաթաւ էր արել աղդային իչխանություններին: Հայ դործիչները ւրամադրություն չունեին անդամ Հոդալու աղդային առօրյա Հոդսերը: Մարդիկ դադարել էին աղդային կյանքի որնէ բնադավառի Համար աւադայի ծրադրեր կաղմելու ն իրադործելու մասին մւածելուց: ԱՀա՛ բաղում օրինակներից մեկը. Ամբողջ ԹուրքաՀայասւանում ոչ միայն չկար որնէ բարձրադույն կրթական Հասւաւություն, այլն դոնե ֆրանսիական լիցեյների դասընթացներ ունեցող կրթական Հասւաւություն: Ամբողջ թուրքաՀայությունն ուներ միայն երկու աղդային աչխարՀիկ միջնակարդ դւրոց՝ կարինի «Սանասարյանը» ն կ. Պոլսի կեդրոնական վարժարանը, որոնք դործում էին Հիմնականում ռուսաՀայերի բարեդործական Հաւկացումների միջոցով. Սանասարյան դւրոցը՝ ասւրախանցի Հարուսւ առնւրական Հովսեւ իղմիրյանցի Հիմնադրամի Հաւկացրած դումարներով, կեդրոնականը՝ նան կովկասաՀայերից սւացված նվիրաւվություններով:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 108, 22 մայիսի 1912 թ.:

Եվ աՀա՛ թուրքաՀայության Համար մի բարձրադույն ուսումնական Հասւաւություն ունենալու Հնարավորություն էր սւեղծվել: Շուչեցի Հայւնի մեծաՀարուսւ Ավեւիս Ղուկասյանը (1837-1902) մաՀից առաջ դրած կւակներից մեկով 250.000 ռուբլի էր Հաւկացրել ԹուրքաՀայասւանում Համալսարան Հիմնելու Համար1: կւակը բացել էին նրա մաՀից (1902 թ. դեկւեմբեր) 10 ւարի Հեւո, ն Հանդուցյալի ւաւադի կաւարմանը ձեռնարկելու որնէ արդելք չկար: Բայց անադորույն վիճակը ն աւադայի անորոչությունը կ. Պոլսի Հայկական իչխանություններին որնէ ցանկություն չէին թողել ղբաղվելու Ավեւիս Ղուկասյանի կւակի իրականացման Հարցով: Երբ ԹուրքաՀայասւանի Հայությունը ենթակա է ամենօրյա Հալածանքների, կողուոււի ու սւանության, երբ նրա դլխին մչւաւես կախված է սովամաՀության սւառնալիքը, ավելորդ է անդամ խոսել այնւեղ Համալսարան բացելու մասին, ասում էին Հայոց ւաւրիարքարանում: Հիրավի, օւարի երկարամյա ւիրաւեւությունը, սովն ու չարքաչ կյանքը այդ ժողովրդին քայքայել էին նյութաւես, միաժամանակ մեծաւես խաթարել նրա բարոյական ոդին, այլասերել աղդային Հաւկանիչները, նրան Հեւ չւրւել մւավորաւես ու բարոյաւես: ԹուրքաՀայասւան այցելած Ա-Դօ-ն դրում էր. «Երբ մենք դիւում էինք այդ բոլորը, աւա մւքով ւեղաւոխւում կովկաս, ռուսաՀայ ժողովրդի մէջ ու Համեմաւում այդ երկու ժողովուրդների վիճակը, մեղ ւաչարում էր մի թախիծ, մի ծանր մւաՀոդութիւն. որքան, որքա՛ն ւաճկաՀայը յեւ էր մնացել ռուսաՀայից, որը ռուսական կուլւուրայի չնորՀիւ աՀադին առաջադիմութիւն էր դործել, նիւթական, մւաւոր եւ բարոյական դիրքեր դրաւել. եւ մենք խորը Համողմունքով բացականչում էինք. - ինչո՞ւ թչւառ ւաճկաՀայը վիճակակից չէ եղել ռուսաՀային»2:

Տե՛ս «Լումայ», ‹ 6, նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1902: Ա-Դօ, Վանի, Բիթլիսի եւ էրղրումի վիլայէթները, էջ 350-351:

ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆ ԱԼԲԱՆիԱՅՈՒՄ ԵՎ

ՀԱՅՈՑ ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

Սսմանյան կայսրությունը 1912 թվական էր մւել բաղմաւիսի չլուծված խնդիրների ծանրության ւակ կքած: Բոլոր ներքին ու արւաքին մարղերում ւադնաւաՀարույց վիճակ էր: Տրիւոլիւանական ւաւերաղմից Հեւո կրեւեի խնդիրն ավելի էր կնճռուել: Բայց Բարձր Դռան Համար մւաՀոդիչ էր Հաւկաւես այն, որ բալկանյան ւեւությունների միջն դնալով ւեղի էր ունենում մերձեցման դործընթաց, որն, անկասկած, կարող էր ուղղված լինել միայն Թուրքիայի դեմ: Թուրքիան 1912 թ. դարնանն ընդՀարվեց նան մի ուրիչ ւադնաւի Հեւ. օսմանյան ւիրաւեւության դեմ Հանդես եկած Ալբանիայի ընդվղումը նույն թվականի Հուլիսի սկղբին վերածվել էր աւսւամբության1: Աւսւամբները նախաւես, ւարիներ չարունակ, մեծաքանակ ղենք էին կոււակել: «Ալբանացիներն այս րուեիս ունեն թե՛ ղենք, թե՛ ւող»,- Հասւաւում էր ռուսական "Русское Слово” թերթն իր 1912 թ. ‹ 147-ում: Աւսւամբության չարժիչ ուժերը երկու Հայւնի ցեղախմբերն էին՝ մալիսորները ն միրիդիւները: Թուրքերի դեմ առաջինն արդար կռվի դուրս եկան մալիսորները: Մեծամասնությամբ կաթոլիկ այդ ցեղը բավական ժամանակ էր, որ սկսել էր թչնամանալ մուսուլմանների Հեւ: Զեռնոդորիայի սաՀմանադլխի ալբանացի ժողովրդի թվում միայն 12 Հաղար մուսուլման կար2: Մալիսորներն ունեին ընդամենը 3000-4000 ղինյալ՝ 40.000-ի Հասնող օսմանյան բանակի դեմ: Բայց չոււով նրանց միացավ Ալբանիայի ամենաբաղմաքանակ ն ուժեղ՝ միրիդիւ1 Տե՛ս И. С. Галкин, Дипломатия европейских держав в связи с освободительным движением народов Европейской Турции в 1905-1912 гг., изд-во Московского университета, Москва, 1960, с. 164. Տե՛ս «Ժամանակ», ‹ 1269, 6 (19) նոյեմբերի 1912 թ.:

ների ցեղախումբը, որն ի վիճակի էր ղորաՀավաքի ենթարկելու մինչն 20 Հաղար մարդ1: Առաջին իսկ չաբաթներից աւսւամբները Հասան լուրջ Հաջողության, որի Հիմնական ւաւճառներն էին նրանց բնածին քաջությունը ն մանավանդ երկրի լեռնային անմաւչելիությունը: Ալբանական խրոխւ աւսւամբության առաջ երիւթուրք ղեկավարները դլուխները կորցրել էին2: Թուրքերի դեմ ղենքը ձեռքին կռվող ալբանացուն օսմանյան խորՀրդարանում անձնուրացությամբ, առանց վախի ւաչււանում էին ալբանացի ւաւդամավորները: Այդւես էր ոչ միայն Ալբանիայում լայն ծավալ սւացած աւսւամբության օրերին, այլն խորՀրդարանի դոյության անցած չորս ւարիների ընթացքում: Ալբանացի ւաւդամավորների արիությանը, կորովին ու ւաղանդին բաղմիցս անդրադարձել էր եվրուական մամուլը, չեչւելով, որ իրենց աղդային չաՀերին վերաբերող մեծ ու ւոքր որնէ խնդիր նրանց ուչադրությունից չի վրիւում: Հայկական մամուլը խորՀրդարանի Հայ ւաւդամավորներին կոչ էր անում Հեւնել ալբանացի քաղաքական դործիչների օրինակին: «Աւեւաբերը» դրում էր. «Հակառակ ժողովին (ւաւդամավորական ժողովի:- Հ. Ս.) աՀադին մեծամասնութեան դժկամութեան եւ դժդոՀութեան՝ անոնք (օսմանյան խորՀրդարանի ալբանացի ւաւդամավորները:- Հ. Ս.) առիւծի ւէս անվեՀեր կը դիմադրաւեն ամէն Հակառակութեանց, եւ եթէ ամէն անդամ իրենց ուղածը ընդունիլ ւալու Հնարաւորութիւն չեն ունենար, դոնէ ամբողջ աչխարՀ ալւանական ցաւերով կը ղբաղցնեն: Այս ալւանացի երեսւոխանները քաղաքական մեծ քաջութիւն եւ Հասւաւամւութիւն ցոյց ւուին: Մեր Հայ երեսւոխանները, ընդՀակառակը, մասամբ իթթիՀաւական եւ մասամբ ալ անոնց Համակիր անձերէ կաղմուած ըլլալով, դոնէ անդամ մը քաղաքացիական քաջութիւն չունեցան Սսմ[անեան] Հայութեան ւա1

Տե՛ս «Արօր», ‹ 5-6, մայիս-Հունիս, 1911, էջ 183-185: Տե՛ս «Միւք», ‹ 18, 30 Հունիսի 1912 թ.:

ռաւանքները, ծովացեալ ցաւերը աղդուօրէն եւ ւասւացի կերւով ներկայացնելու Սսմ[անեան] Երեսւ[ոխանական] Ժողովին առջեւ»1: Ալբանիայի սաՀմաններն անՀայւ էին, անցյալը՝ մութ, նրա բնակչության ծադումը՝ առեղծվածային: Վայրադ ու անդիւակից ալբանական ցեղերը դարեր չարունակ իրենց անունը կաւել էին թուրքական բռնակալության Հեւ, մասնակից դարձել նրա դործած ոճիրներին: Արնաոււը թուրքական կայսրության ւրորված ժողովուրդների սարսաւն է եղել: Քաղաքակրթությամբ լինելով ծայրաՀեղորեն Հեւամնաց, Ալբանիան չուներ ւեւականության Համար ւաւրասւի դործիչներ, բաղմաւարրության ւաւճառով այնւեղ չկային աղդային միություն ու լիակաւար Համերաչխության ոդի, Հեւնաւես չէր կարելի սւասել, թե Սսմանյան կայսրությունից անջաւ ինքնուրույն ալբանական ւեւություն կսւեղծվի: Բայց այդ ամենի ւոխարեն Ալբանիան՝ Եվրուական Թուրքիայի այդ Քուրդիսւանը, աղաւադրական դոռ ւայքարի էր ելել՝ ունենալով կամք, վճռականություն ու ղենք, որոնցից որնէ մեկը թուրքաՀայությունը չուներ այդ ճակաւադրական ւաՀին: Նչենք նան, որ Ալբանիայի վրա վաղուց ի վեր աչք ունեին՝ մի կողմից Ավսւրո-Հունդարիան, մյուս կողմից՝ իւալիան: Այդ երկու ւեւություններից ում ձեռքն էլ ընկներ երկիրը, նա էլ կդառնար լիակաւար ւեր Ադրիական ծովում: ԱՀա՛ այս Հանդամանքն է, որ իրար էր խառնել նչված ւեւություններին, որոնցից ամեն մեկը ճիդեր էր թաւում մյուսից Հաւչւակելու առաջնության դաւնին: կւրվելով Թուրքիայից, Ալբանիան կդառնար կռվախնձոր ւեւությունների ձեռքում, դրանով իսկ կխախւվեր եվրուական խաղաղության Հավասարակչռությունը, որից ավելի չաւ կվնասվեր Թուրքիան, քան որնէ մի այլ ւեւություն: Ուրեմն Հենց իր չաՀի ւեսակեւից Թուրքիան ւեւք է աչխաւեր Հնար եղածին չաւ չոււով Հանդցնել կրակը, քանի ՀրդեՀը դուրս չէր եկել իր նեղ սաՀմաններից: Այդ նչանակում

«Աւեւաբեր», ‹ 33, 17 օդոսւոսի 1912 թ.:

էր, որ Ալբանիան ւեւք է լայն ինքնավարություն սւանար: Բայց դրա ւոխարեն Բարձր Դուռը ձեռնարկում էր բոլոր միջոցները՝ աւսւամբությունը որքան Հնարավոր է արադ ճնչելու Համար: Ամեն օր կ. Պոլսից ղորքեր էին ուղարկվում Ալբանիա1: Հաղարավոր ւաՀեսւային ղինվորներ բանակ էին կանչվել, որոնց թվում կային նան չաւ քրիսւոնյա, այդ թվում Հայ ղինվորներ: Բայց մայրաքաղաք կ. Պոլսում սւացվող լուրերը սւուիչ չէին: Ալբանիայում ծադած աւսւամբությունը ծայրաՀեղորեն սրել էր նան կայսրության ներքին դրությունը: կառավարությունը դիւակցում էր, որ աւսւամբությունն սւառնալի վիճակ է սւեղծելու Ռումելիի Համար ն կարող է չղթայական ուժով ղարկ ւալ Հակաթուրքական ւրամադրություններին ամբողջ Բալկաններում2: Գնալով բարդացող վիճակը ռաղմական նախարար ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչային սւիւեց դիմել խորՀրդարանին՝ վավերացնելու ղինվորական մի քանի օրենքներ: իւալիայի դեմ ւաւերաղմում մեծ ծախսեր կաւարած Թուրքիայի բյուջեն Հաղիվ թե կարողանար դիմանալ ւաՀանջվող ֆինանսական նոր Հաւկացումներին: Այն բանից Հեւո, երբ մեծ վեղիր Սաիդ ւաչան ֆինանսների նախարար Նայիլ բեյին սւիւեց լրիվ ծավալով կաւարել խորՀրդարանի վավերացրած ղինվորական նոր օրենքներով նախաւեսված միջոցառումների ֆինանսավորումը, վերջինս Հայւարարեց, թե ինքը չի կարող կաւարել ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչայի անվերջ ւաՀանջները, քանի որ երկիրը ի վիճակի չէ ւոկալու նորանոր ծախսերի ծանրության ւակ: Այդ Հայւարարությունից Հեւո Նայիլ բեյը 1912 թ. կեսերին Հրաժարվեց ւաչւոնից: Երկիրը ւնւեսական խոր ճդնաժամ էր աւրում, իսկ իթթիՀադի ւարադլուխները նախկինի նման ավելի չաւ մւածում էին իրենց բարեկեցության ու առաջխաղացի մասին: Ալբանիա1

«Աւեւաբեր», ‹ 33, 17 օդոսւոսի 1912 թ.: Տե՛ս «Արօր», ‹ 5-6, մայիս-Հունիս, 1911 թ., էջ 183-185:

յում ւեղի ունեցող աւսւամբությունն առիթ դարձավ, որւեսղի 1911 թ. աչնանն իրենց ւաչւոններից վւարված ծայրաՀեղ աղդայնամոլ նախկին նախարարները ղանաղան ձներով նորից ղբաղեցնեն իրենց աթոռները: Դա Հնարավոր եղավ, որովՀեւն իթթիՀադի կոմիւեն այդ միջոցին, ավելի քան երբեք, իրեն ղդում էր ղորավոր, Հակառակ նրան, որ արւաքին քաղաքականության մեջ մեկը մյուսի Հեւնից ցուցաբերում էր իր անճարակությունը: Փոսւի ն Հեռադրի նախարար դարձած Թալեաթ բեյը վճռական էր ւիրելու իր նախկին աթոռին: Այն բանից Հեւո, երբ ներքին դործոց նախարարի ւեղակալ Հաջի Ադիլ բեյը, իբրն բարեկարդիչ Հանձնաժողովի նախադաՀ, ուղարկվեց Ռումելի, նրա աթոռը դրավեց Թալեաթը՝ թողնելով ւոսւի ն Հեռադրի նախարարի ւաչւոնը1: Եվս մի քայլ էր ւեւք նախարարի նախկին աթոռին ւիրանալու Համար: Ալբանիայում իթթիՀադի սանձարձակ դործողությունները խիսւ քննադաւության էին ենթարկվում եվրուական մամուլի, նչանավոր դիվանադեւների, դիւության ն արվեսւի դործիչների կողմից, որոնք օսմանյան կառավարությանը խորՀուրդ էին ւալիս դնալ ոչ թե ալբանացիների Հեւ Հեւադա առճակաւման, այլ ւորձել նրանց Հեւ ընդՀանուր լեղու դւնել, ձեռնարկել անՀրաժեչւ բարեւոխումներ աւսւամբ երկրում: Ալբանացի ժողովրդի կողմն էր նան Հայերի Համակրանքը: Այդ Համակրանքը ւոխադարձ էր": Վանի «Աչխաւանք» թերթը Տե՛ս «Մչակ», ‹ 110, 24 մայիսի 1912 թ.: Ժամանակի Հայկական մամուլում ւեղեկություններ էին Հրաւարակվել (ւե՛ս օրինակ՝ «Ժամանակ», ‹ 1273, 10 (23) նոյեմբերի 1912 թ.), թե ալբանացիները մւադիր են եղել իրենց աղաւադրական ւայքարի Հաջողության դեւքում Ալբանիայի ղեկավար կարդել մի Հայի՝ ալբանական իչխան Տիդրան ՇեՀաւին, որին թուրքական իչխանություններն աքսորել էին ն 1910 թվականից դւնվում էր Հարավային Աֆրիկայում: Հյուսիսային Ալբանիայի դլխավոր անձը նրան նամակով խնդրել էր վերադառնալ Ալբանիա ն երկրի ղեկն սւանձնել: Այդ մասին Քեյւթաունից Հեռադրել էին «Դեյլի ւելեդրաֆ» թերթին: Սակայն որնէ արխիվում կամ ալբանական աւսւամբությանը նվիրված աչխաւություններում չենք Հանդիւել այդ ւասւը Հասւաւող որնէ վկայության: "

դրում էր. «ինչո՞ւ խրւնել աղդութիւններու ինքնավարութենէն, երբ դա իրական ւաՀանջ է ու ւեւութեան չաՀն ալ այդ կը ւաՀանջէ: ինչո՞ւ դէմ դնալ ժողովուրդներու ւարրական իրաւունքներուն եւ այդւիսով սւեղծել նոր Ալբանիա ու Արաբիա»1: իթթիՀադի կոմիւեն, սակայն, ւրամադիր չէր անսալու ո՛չ երկրի ներքին ընդդիմութան ձայնին ն ո՛չ էլ Հեւնելու եվրուացիների խորՀրդին: Ավելին, երիւթուրքական կուսակցության մեջ դնալով ուժեղանում էր իչխանությունն ամեն դնով ւաՀելու կողմնակիցների թնը: Նրանցից չաւերը կարծում էին, թե կուսակցությանը կարելի է ւրկել միայն ուժեղացնելով ւաւժամիջոցները Ալբանիայի ն ընդՀանրաւես կայսրության ոչ-թուրք բնակչության դեմ, մեկընդմիչւ լուծել ւեւության կայունության Հարցը կամ թաղվել նրա ւլաւակների ւակ: Ալբանական խնդրի ուժով կյանքի կոչված ղինվորական նոր օրենքներից առավել ծավալունը սենաւում քննության դրված ղինակոչի մասին օրենքն էր, որի ւրամադրության Համաձայն՝ մինչն 45 ւարեկան բոլոր քաղաքացիները, անկախ աղդային ու կրոնական ւաւկանելությունից, ւիւի կանչվեին ղորավարժանքների, որւեսղի Հարկ եղած ւարադայում ղենքի ւակ մւնեին2: Սրենքը կարող էր ւեղի ւալ ծանր Հեւնանքների՝ մեծ վնասներ Հասցնելով երկրի ւնւեսությանը: Զինակոչի մասին օրինադծի քննարկումը սենաւում մեծ մւաւանջություն էր առաջ բերել Հույների, Հայերի ն բուլղարների ւաւրիարքարաններում, որոնք դործակցաբար բողոքի ձայն բարձրացրին դրա դեմ: Այս անդամ Հաւկաւես Համառ էր Հայոց ւաւրիարքարանը: ՀովՀաննես արք. Արչարունի ւաւրիարքը խնդրի կաւակցությամբ դիմումներ էր Հղել դրեթե բոլոր նախարարներին ն խնդրել նրանց օժանդակությունը օրինադիծը բարեւոխելու Համար: Նրա դլխավոր ւասւարկն այն էր, որ մինչն 1908 թ. կայսրության բոլոր քրիսւոնյաներն իրենց ծննդյան օրից ենթարկվել են միանվադ ւուրքի՝ ամբողջ կյանքում ղինվորական

«Աչխաւանք», ‹ 28, 15 օդոսւոսի 1911 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 10, 24 մայիսի 1912 թ.:

ծառայության չկանչվելու Համար: Հիմա ինչո՞ւ նրանք բոլորը ւեւք է ւարւավորված լինեն ծառայելու բանակում այն դեւքում, երբ նրանց ղինակոչի ւարիքի որդիներն արդեն կաւարում են իրենց ղինվորական ւարւքը1: կ. Պոլսի Հայկական թերթերը նչում էին, որ ջղադրդիռ բնավորություն ունեցող ն իր մւածածն արւաՀայւող Հայոց ւաւրիարքը նախարարների Հեւ Հանդիւումների ժամանակ ւեղի թե անւեղի դործածում էր խիսւ ն անՀարկի բառեր: Սրինակ՝ ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչայի մու ղրույցի ընթացքում նա ասել էր. «Փոխանակ միլիւարիղմին ուժ ւալու, եթե ուժ ւայիք արդարությանը՝ չաւ ավելի մեծ ծառայություն մաւուցած կլինեիք երկրին»: Ռաղմական նախարարին, անչուչւ, Հաղիվ թե Հաճելի է եղել լսել այդ խոսքերը, թեն նա արւաքինից ցույց էր ւվել, թե Համակրանք է ւածում ւաւրիարքի խոսքերին2: Արչարունի ւաւրիարքը չաւաղանց լարված մթնոլորւում էր ղրույց ունեցել օսմանյան կոմիւեի ամենաղորավոր անդամներից մեկի՝ ներքին դործոց ւոխնախարար Թալեաթ բեյի Հեւ: Հանդիւումից Հեւո վերջինս իր «Հայ բարեկամներին» խորՀուրդ էր ւվել աղդել ւաւրիարքի վրա, որւեսղի նա սաՀման դնի իր բառերին: Թալեաթը դրանով, անկասկած, Հեւաւնդել էր մի նւաւակ նս՝ Հայոց Աղդային ժողովում դժդոՀության Հոսանք առաջ բերել ւաւրիարքի դեմ ն խորացնել ւառակւումը կ. Պոլսի Հայության մեջ3: իսկ Ալբանիայում կրակը Հանդցնել չէր Հաջողվում: Եվրուական կառավարություններից որնէ մեկը չէր Հավաւում, թե ալբանացիները աւսւամբության ընթացքում որչաւ էլ ուժեղ ու ւոկուն լինեն, Հաղիվ թե կարողանան մինչն վերջ դիմանալ ծանր ւայքարին ն Հասնել իրենց նւաւակին՝ ինքնավարության, քանի որ «բաղմացեղ են ն կուլւուրաւես Հեւամնաց»: Բայց ւաւաՀեց այն, ինչ ւաւաՀելու էր. չաւ չանցած, ալբանացիները ոչ միայն ինքնավարություն սւացան, այլն ան1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 10, 24 մայիսի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում:

կախ ւեւականության ւեր դարձան: Եվ ի՛նչ օդոււ, որ Հայ ժողովուրդը բաղմացեղ չէր, Հաղարամյակների բարձր մչակույթ ուներ, նրա երկիրը նույնւես լեռնու էր ն Հարմար էր աղաւադրական կռվի Համար: Նա Հիմա ղինաթաւ էր, Հեւնաւես, արՀամարՀված: Մինչ ալբանացիները Համառորեն կռվում էին իրենց ինքնավարության Համար, այդ նույն ժամանակ, թուրքաՀայությունը ոչ միայն ինքնավարության մասին ծււուն անդամ չէր Հանում, այլն իր ֆիղիկական դոյության ւաՀւանումն էր միայն Համարում դերնւաւակ:

ԴԱՇՆԱկՑՈՒԹՅԱՆ ԽԶՈՒՄԸ իԹԹիՀԱԴիՑ

Անւանելի դարձնելով թուրքաՀայության կյանքը, իթթիՀադը միաժամանակ 1911 թ. սկղբներից ւարբեր առիթներով Հարվածներ էր Հասցնում Դաչնակցությանը ն այլնս Հաչվի չէր առնում նրա ւեսակեւներն ու կարծիքը թուրքաՀայության Հարցերին անդրադառնալիս: Բայց նույնիսկ Դաչնակցությունը սւորացնելու երիւթուրքերի բացաՀայւ վերաբերմունքի ւայմաններում ընդՀոււ մինչն 1912 թ. սկիղբը ՀՅԴ ղեկավարությունը Համբերությամբ կուլ էր ւալիս իրեն Հասցրած վիրավորանքները: Ավելին, կուսակցության առանձին ղեկավար դործիչներ չարունակում էին Հավաւալ, թե իրենց նկաւմամբ իթթիՀադի անբարյացակամ վերաբերմունքը ժամանակավոր բնույթ ունի ն կայսրության չուրջը ղարդացող վւանդավոր իրադարձությունները երիւթուրքերին կսւիւեն Համախմբել իրենց Հավաւարիմ բոլոր ուժերին: Ռուս արնելադեւ Արիադնա Տըրկովան, որը 1911 թ. աչնանը եկել էր կոսւանդնոււոլիս, այսւեղ դեկւեմբերին «Աղաւամարւի» խմբադրությունում Հանդիւել ն ղրույցներ էր ունեցել թերթի աչխաւակիցների ն խմբադիր Վռամյանի Հեւ: «Նա (Վռամյանը:- Հ. Ս.) մուեցավ ինձ ն չաւ սիրալիր խոսեց ֆրանսերեն,- վերՀիչել էր Տըրկովան:- Ռուսերեն նա չդի1037

ւեր, որովՀեւն ծադումով Վանից էր ն կրթություն էր սւացել Փարիղում: Հենց այդ առաջին Հանդիւման ժամանակ Վռամյանն ինձ Հեւ խոսեց երիւթուրքերի մասին, որւես իրենց Հասւաւուն ՀամախոՀ: - Այո՛, իՀարկե, իթթիՀադը չաւ սխալներ ունի: Բայց վաղո՞ւց են նրանք իչխանության: Մի՛ մոռացեք, թե ինչ ժառանդություն սւացան նրանք Համիդյան ռեժիմից: Նրանք ձդւում են օրինականություն սւեղծել: Բոլոր դեւքերում՝ նրանց ւեւք է սաՀմանադրության անկեղծ բարեկամներ Համարել: Եթե դուք իմանայիք, թե ինչւիսի՛ ծանր լծի ւակ էր աւրում երկիրը մինչ Հեղաւոխությունը: Եվ Հեւո, երիւթուրքերի մեջ կան աղնիվ մարդիկ, որոնց կարելի է աւավինել. խորՀրդարանի ներկա նախադաՀ ԱՀմեդ Ռիղա բեյը, Հուսեյն ԶաՀիդը: Վերջաւես, Թալեաթ-բեյը: Նա կրթություն չունի, բայց չաւ բոցավառ ն աղնիվ Հայրենասեր է: Նա Հասկանում է, որ Թուրքիայի ւրկությունը բարենորոդումներն են: - Դա՝ թուրքե՞րի Համար: իսկ Հայերի Համար որւե՞ղ է ւրկությունը: Զէ՞ որ, Համենայն դեւս, երիւթուրքերի ժամանակ էլ եղավ կուորած Ադանայում: Մի՞թե դուք երաչխավորված եք կրկնությունից: իմ ղրուցակիցների աչխույժ դեմքերն անմիջաւես մթնեցին: Զարդ: ի՛նչ սարսաւելի արձադանք, ինչւիսի՛ Հիչողություններ են արթնացնում այդ նողկալի, ղաղրելի բառերը ենթակա ժողովրդի Հոդում, որի դլխին, որւես մչւական սւառնալիք, բարձրացված է ւիրոջ արյունու բռունցքը... - Ո՛չ, ո՛չ: Դա չի կարող կրկնվել,- կւրուկ ն ւութկու, չաւաղանցված ւութկուությամբ ասաց Վռամյանը,- Ադանայի ջարդը Հին ռեժիմի մնացորդն էր. իթթիՀադն ինքն էր վրդովված: Նրանք ամեն ինչ արեցին... Բայց, իՀարկե, ես չեմ թաքցնում: Մեր՝ դաչնակցականներիս, դրությունը չաւ ծանր էր...»1: ԱյնուՀեւն ւեղի է ունենում Տըրկովայի ղրույցը խմբադրության աչխաւակիցների Հեւ: «Հիմա ո՞րն է ձեր քաղաքա1

Арiадна Тыркова, Старая Турцiя и младотурки. Годь вь Костантинополь, Петроградь, 1916, с. 76.

կան ւակւիկան», Հարցումին նա սւանում է Հեւնյալ ւաւասխանը. «Հիմնականում դաչնակցել իթթիՀադի Հեւ... Մենք դործում ենք՝ Հենվելով դլխավորաւես երիւթուրքերի ձախ թնի վրա: իսկ «Նրանցից դուք ո՞ւմ եք Համարում ձախեր» Հարցումին Հեւնել էր այս բացաւրությանը. «Բոլոր իսկական սաՀմանադրականներին՝ Թալեաթ բեյին, Զավիդ բեյին, Խալիլ բեյին, Հաջի Ադիլ բեյին, Նաղըմ բեյին... Մենք նրանց Հեւ չաւ մու ենք: Միայն չաւ դժվար է սւիւել նրանց, որ բարձրացնեն քաղաքական Հարցեր: Դե, նրանք չաւ անկիրթ են: Սւիւված ենք ամիսներով նրանց բացաւրել այնւիսի ւարղ Հասկացություններ, ինչւիսին է Համեմաւական ներկայացուցչությունը: Նրանց մեջ միակ կրթված մարդը Զավիդ բեյն է: կոմիւեի Հեւ չաւ մուիկ լինելով՝ մենք Հաճախ նրանց Հեւ չենք քվեարկում ն ընդՀանրաւես ւաՀւանում ենք լիարժեք անկախություն: Բայց Հենվում ենք նրանց վրա ն Հույսներս կաւում ենք միայն նրանց Հեւ: Եթե երիւթուրքերը ձախողվեն՝ մենք նույնւես կորած ենք»1: Տըրկովայի Հեւ Հանդիւման ժամանակ նույն ւեսակեւն այսւես էր ձնակերւել օսմանյան խորՀրդարանի անդամ Գարեդին Փասւրմաճյանը. «Երիւթուրքերը մեղ Հեւ մու են ամենից առաջ այն ւաւճառով, որ նրանք անկեղծ սաՀմանադրականներ են»2: Այսւես էր Դաչնակցությունը բնորոչում երիւթուրք ւարադլուխներին նույնիսկ 1911-ի վերջավորությանը: Արիադնա Տըրկովան ւաւմել է, որ եթե դաչնակցական ղեկավարներից Վռամյանը 1911 թ. դեկւեմբերին իր կուսակիցներին Համարում էր երիւթուրքերի դաչնակիցներ, աւա արդեն 1912 թ. դարնանը, երբ խորՀրդարանը ցրվեց ն իթթիՀադը նոր ընւրությունների ժամանակ անօրինություններ կաւարեց, նույն Վռամյան իրեն ասում էր. «կարծում եմ՝ մենք սխալվեցինք: Մենք նրանց Համարում էինք անկիրթ, բայց աղնիվ մար1

Арiадна Тыркова, Старая Турцiя и младотурки. Годь вь Костантинополь, с.

78, 79.

Նույն ւեղում, էջ 66:

դիկ: իսկ նրանք խաբեբաներ, քաղաքական սրիկաներ են՝ ւաւրասւ ամեն ինչի, որւեսղի կւչեն իչխանությանը: Եթե այս անդամ էլ նրանք մեղ խաբեն, աւա ես արձակում եմ ձեռքերս: Այդ դեւքում մենք այլ ձնով կդործենք»1: Տըրկովան չարունակում էր. «Նրա (Վռամյանի:- Հ. Ս.) ենթադրություններն իրականացան: Ընւրությունների ժամանակ երիւթուրքերը ամենաբացաՀայւ ձնով խաբեցին Հայերին, չւաՀւանեցին որնէ բան, որ խոսւացել էին, ընւրական օրենքը չուռ էին ւալիս ն խորՀրդարան էին ուղարկում՝ ում ուղում էին»": իթթիՀադի Հեւ կաւերը խղելու Հեւնողական կողմնակիցներ էին Սիմոն Զավարյանը ն Հարություն ՇաՀրիկյանը2, որոնք դւնում էին, որ խղումն արդեն ուչացած է ն կուսակցության մյուս ղեկավարներին կոչ էին անում որքան կարելի է չոււ աղաւվել երիւթուրքերի կաւանքներից: Ավեւարանականների օրդան «Աւեւաբերը» (կ. Պոլիս) ճիչւ էր Համարում իթթիՀադից խղվելու Դաչնակցության մւադրությունը: Թերթը դրում էր. «Թէեւ Դաչնակցութիւնը քաղաքական ձեռնՀասութեան ւիւար օրինակ մը չէ եղած ցայժմ եւ յաճախ դաղաւարամոլութենէ եւ իր վարիչներուն անւորձութենէն մղուելով չաւ մը սխալ եւ աղիւաբեր ընթացքներու մէջ դւնուած է, սակայն ան իր կենսունակութիւնը ւաՀւանելու Համար միչւ դերադոյն ջանքեր ըրած է, եւ չնայելով իր կարդ մը առաջնորդներուն վարդաւեւական մոլեռանդութեան ու իրականութեան Հանդէւ ցուցադրած միակողմանի

Арiадна Тыркова, Старая Турцiя и младотурки. Годь вь Костантинополь, с.

79-80. "

Առաջ անցնելով Ա. Տըրկովան ավելացնում էր. «Մեղանից ոչ մեկն այն ժամանակ չէր կարող մւածել, որ այդ բոլոր խաբեությունները մանկական խաղեր էին՝ Համեմաւած այն բոլոր սարսաւների Հեւ, որոնք սւասվում էին առջնում ն՛ Հայ ղանդվածների, ն՛ նրա իդեալիսւ առաջնորդների Համար: իթթիՀադի դլխավոր առաջնորդ Թալեաթ բեյը, որին Վռամյանը Համարում էր ամենաաղնիվ ն ամենամաքուր երիւթուրքերից մեկը, դարձավ Հայ ժողովրդի դաՀիճը, Վռամյանին ու նրա ընկերներին սւանողը» (նույն ւեղում, էջ 80): Տե՛ս «Վէմ», ‹ 1, Հունվար-աւրիլ, 1935, էջ 17:

մւածելակերւին, ձդւած է կեանքի Հրամայողական ւաՀանջներուն առջեւ ի վերջոյ խոնարՀիլ եւ իրականութեան դառն դասերէն օդւաչաւ խրաւներ քաղել»1: Հայկական Հակադաչնակցական մամուլը Հարցնում էր, թե ինչո՞ւ 1912 թ. դարնանից Դաչնակցությունը որոչեց վերջնականաւես խղվել իթթիՀադից, այն դեւքում, երբ դեռ մի քանի չաբաթ առաջ ՀՅԴ Արնելյան չրջանի ռայոնական ժողովն իր մի չրջաբերականում աղդարարել էր, թե «այսօր մենք բախւ ունինք վայելելու մեր աղաւութիւնը»2: Դաչնակցականներն այդ Հարցին ւաւասխան չէին ւալիս, բայց չեչւում էին, որ խորՀրդարանական վերջին ընւրություններն իրենց Համողել են, որ իթթիՀադի ն Դաչնակցության ջրերն այլնս չեն կարող մի առվով դնալ: ՀՅԴ օրդան «Բութանիա» թերթը դրում էր, որ իթթիՀադականների կաւարած կեղծիքները ամբողջովին ւարղվեց ւառլամենւական վերջին ընւրությունների ժամանակ: կառավարության կողմից ի վնաս Հայերի կաւարվեցին անթիվ-անՀամար կեղծիքներ՝ ունակոխ անելով այն Համաձայնությունը, որ ւեղի էր ունեցել Դաչնակցության ն կառավարող կուսակցության միջն, Համաձայն որի ւեւք է ւոխադարձաբար ւաչււանվեին երկու կողմերի թեկնածուները: Դրանից առաջ ունեցած դժդոՀությունը ն ընւրությունների Հեւնանքները լցրին դաչնակցականների Համբերության բաժակը, որի Հեւնանքով նրանք Հեռացան կառավարող կուսակցությունից ն նրա իչխանությունից3: Պարբերականը չեչւում էր, որ իրենք ւարիներ չարունակ ամեն ինչ արել են, որւեսղի երիւթուրք ւարադլուխները Հրաժարվեն Հայության նկաւմամբ ւածած աւելությունից, ՀակաՀայկական դործնական բիրւ քաղաքականությունից, բայց այդ բանը չեն Հաջողել: Նույն «Բութանիա» թերթն իր մի ուրիչ Համարում նս անդրադառնում էր այդ խնդրին. «Ամէն ւարադայի ւակ իրենցմէ «Աւեւաբեր», ‹ 8, 22 ւեւրվարի 1913 թ.: Տե՛ս Լէօ, ԹիւրքաՀայ յեղաւոխութեան դաղաւարաբանութիւնը, էջ 66: «Բութանիա», ‹ 10, 11 (24) նոյեմբերի 1912 թ.:

(երիւթուրքերից:- Հ. Ս.) ո՛չ նուաղ անկեղծութեամբ աչխաւեցանք (դաչնակցականները:- Հ. Ս.) ամրաւնդելու նոր ռէժիմը: Շաւերը Հիասթաւուեցան եւ Հեռացան անոնցմէ, ւոխադրելով իրենց անվսւաՀութիւնը անձերու վրայէն նան դէւի ռէժիմը: Սակայն, մենք չարունակեցինք Հաւ[ա]ւալ Երիւասարդ Թուրքերուն, կամ աւելի ճիչդը՝ ուղեցինք Հաւ[ա]ւալ, քանի որ ւարղ կերւով կը ւեսնէինք թէ ՍաՀմանադրութիւնը Թուրքիոյ անկախութեան վերջին կայանն է»1: Բայց այդ բանն այնւես էլ դաչնակցականները չՀաջողեցինք, չարունակում էր թերթը, թեն «Մենք եղանք՝ կարելի է ըսել թէ աւելի Երիւասարդ Թուրք քան թէ նոյն իսկ իրենք էին... (ընդդծումը մերն է:- Հ. Ս.)»2: Դառնաղի՛ խոսւովանություն... Դաչնակցության նչանավոր դործիչ ՎաՀան Փաւաղյանը չաւ ւարիներ Հեւո Հանձն էր առնում. «... Արդար ւէւք է ըլլալ ըսելու, որ (իթթիՀադից:- Հ. Ս.) Դաչնակցութեան խղումէն առաջ Հայութեան բաղմաթիւ ւարրերը արդէն իսկ խղած էին ամէն կաւ Սսմ[անեան] ՍաՀմանադրութեան (իթթիՀադի 2:Հ. Ս.) Հեւ՝ կորսնցնելով ամէն Հաւաւ ու վսւաՀութիւն»3: «Բութանիան» դրում էր. «կարդը եկաւ մեր (դաչնակցականների:- Հ. Ս.) Հիասթաւումին, թէւէւ ամէնէն վերջը, բայց աւելի ղօրաւոր էր մեր այդ Հիասթաւումը՝ նոյնքան աւելի ալ Հիմնաւոր եղաւ մեր անվսւաՀութիւնը, որովՀեւեւ այդ անվսւաՀութիւնը կը բղխէր մեր երկար ղննութենէն ու ւորձառութիւններէն: Եւ այժմ մեր ներկայիս անկեղծ Համողումն է, որ Սսմանեան ՍաՀմանադրութենէն բան դուրս չի դար: Թուրք կառավարութիւնը որոնցմէ ալ որ կաղմուի, խոսւումներէ ղաւ ո՛չ մէկ բանի ընդունակ է»4: ՀՅԴ ղեկավարությունը վերջաւես սրբադրեց ճակաւադրական Մեծ Սխալը՝ խղեց կաւերը իթթիՀադից, չեղյալ Հայ«Բութանիա», ‹ 17, 27 դեկւեմբերի 1912 թ. (9 Հունվարի 1913 թ.): Նույն ւեղում: ՎաՀան Փաւաղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 89: «Բութանիա», ‹ 17, 27 դեկւեմբերի 1912 թ. (9 Հունվարի 1913 թ.):

ւարարեց 1907 թ. դեկւեմբերին Փարիղում կնքած իթթիՀադ Դաչնակցություն դաչինքը, որն աղեւաբեր էր եղել թուրքաՀայության Համար: Դաչնակցություն - իթթիՀադ «եղբայրական դաչինքը», որը ւնել էր 52 ամիս, այլնս ւլուղված էր: Դաչնակցության կաւարած վճռական քայլը, այնուամենայնիվ, սւուիչ էր. թեն մեծ ուչացումով, վերջաւես նա դուրս էր ւրծել իթթիՀադի ճիրաններից: Դա 1912 թ. աւրիլին էր"... Դաչնակցության կաւարած խղումը ջերմորեն ողջունեցին Հայկական Հասարակության ղանաղան քաղաքական ուժերն ու Հոսանքները, Հայ նչանավոր Հասարակական ու մչակութային չաւ դործիչներ: Ալեքսանդր Շիրվանղադեն դրում էր. «... Ուրախալի է մանաւանդ այն, որ երիւասարդ թուրքերի երէկւայ Հայ դաչնակիցները (դաչնակցական ղեկավարները:- Հ. Ս.) սթաււել են վերջաւէս, եւ երես դարձրել նրանցից ու աչխաւում են դործել Հակառակ ուղղութեամբ»1: Շիրվանղադեն ուրախալի էր Համարում, որ «Հայ ժողովրդի մոլորեալ ղաւակները բռնել են այն ուղին, որ վաղուց բռնած ւէւք է լինէին»2: Դաչնակցությունն ուրիչ ելք չուներ: Նա ընդՀարված էր Հնչակ ն Հաւկաւես Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կու" Ավելի որոչակի՝ իթթիՀադից Հեռանալու Դաչնակցության որոչումը կայացել էր աւրիլի 20-ին, իսկ մայիսի 10-ին արդեն իրականություն էր խղումը: Հեւաքրքրական է, որ իթթիՀադից Հեռանալուց անմիջաւես Հեւո Դաչնակցությունն սկսեց նրան քննադաւել չաւերի Համար անսւասելի աւելությամբ: Ավելին, ՀՅԴ-ի ղեկավարությունը Հայությանը մեղադրում էր երիւթուրքական իչխանաւեւության դեմ ւայքարի ոդի չդրսնորելու Համար: «Դրօչակը» դրում էր. «Պիւի ղդա՞նք, վերջաւէս, որ մի ւխուր ու քսւմնալի բացառութիւն ենք աղդերի ՀամաչխարՀային քարւէղի վրայ, ամենէն աւելի թուլամորթը, ամենէն աւելի անւոյթը՝ աղդային դոյութեան չարաբասւիկ խնդրի Հանդէւ» («Դրօչակ», ‹ 7-8, Հուլիս-օդոսւոս, 1912, էջ 177): «Մչակ», ‹ 214, 30 սեււեմբերի 1914 թ.: Նույն ւեղում:

սակցությունների Հեւ ու նրանց Համարում էր Հակառակորդներ, իսկ իր Հեւնից դնացող Վերակաղմյալ Հնչակը այլնս որնէ աղդեցություն չուներ Հայկական իրականության վրա ն իր քաղաքական Հոդնարքն էր աւրում: Այսւիսով, Դաչնակցությունը մեկուսացվել էր քաղաքական դաչւում. նա մերժված էր վերնից՝ երիւթուրքական իչխանություններից, միաժամանակ ղրկված էր ներքնի՝ Հայ քաղաքական ուժերի աջակցությունից: Ո՞վ էր խաբել ն ո՞վ խաբվել: Երիւասարդ թուրքերը խաբեցին Դաչնակցությա՞նը, թե՞ Հակառակը: Միամիւ ւիւի լինել ւնդելու, թե խաբել էր Դաչնակցությունը: իՀարկե, Դաչնակցությունն իթթիՀադի Հեւ բարեկամացել էր բնավ ոչ նրա նկաւմամբ ունեցած սիրուց: «Հորիղոնը» Հարց էր ւալիս. մի՞թե դաչնակից երիւթուրքերին աջակցելով՝ կուսակցության Համար վերջանում է ամեն ինչ: Թուրքական ւեւությունը թող քայքայվի, բայց ոչ Հայերի մասնակցությամբ: Տեղի ունենալիք քայքայումը նրանց ձեռնւու կլինի, եթե դա Հաւկաւես ւայմանավորվի արւաքին քաղաքական, այլ ոչ թե ներքին Հանդամանքներով: Ոչ ոք չի ասի, թե Թուրքիայի ամբողջական ւաՀւանումը Հայերի բարի կամքից է կախված: «Այս Հարցում Հայերը չաւաղանց թոյլ ու խեղճ մի նեցուկ կարող են դառնալ: Եւ քայքայումը կարող է առաջանալ առանց նրանց կամքի, Հակառակ նրանց կամքի»1: իթթիՀադից Դաչնակցության ուչացած խղումը որնէ դրական Հեւնանք չէր կարող ունենալ: ԸնդՀակառակը՝ ողջ Հայության նկաւմամբ ավելի թանձրացավ երիւթուրքերի աւելությունը ն ավելի բացաՀայւ դարձավ նրանց թչնամությունը: Այս ւայմաններում թուրքաՀայության ֆիղիկական ւրկության Հարցը, առանց կուսակցական խւրության, դառնում էր բոլոր Հայերի մւաՀոդության առաջին առարկա:

«Հորիղոն», ‹ 136, 21 ւեւրվարի 1912 թ.:

ՎերաՀաս վւանդից ելք ւնւրելու Համար Հայոց Աղդային ժողովի կեդրոնական վարչությունը մի դաղւնի խորՀրդակցություն նախաձեռնեց ն Հրավիրեց: Մասնակցում էին Աղդային ժողովի նչանավոր երեսւոխաններ, օսմանյան խորՀրդարանի Հայ անդամները ն Հայկական քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչներ: Մւքերի ւոխանակումից Հեւո խորՀըրդակցությունը եկավ այն եղրակացության, որ Հայության ներքին ուժերն անբավարար են դիմադրավելու մեծ վւանդը, ուսւի միայն մի մչուչու ելք է մնում՝ աւավինել մեծ ւերությունների Հնարավոր աջակցությանը, բայց չխղել ւաչւոնական կաւերը երկրի ւերերի Հեւ1: Բոլորը, սակայն, ներքնաւես Համողված էին, որ մեծ ւերություններից որնէ մեկը Թուրքիայում ունեցած իր չաՀերը չի ղոՀի Հանուն Հայության: Այդ անելանելի վիճակում Դաչնակցությունն արդեն սկսեց խոսել բոլոր Հայ քաղաքական ուժերի Համախմբման անՀրաժեչւության մասին: կուսակցության ղեկավարությունը, վերջաւես, եկել էր այն Համողման, որ «ւէւք է վճռական քայլեր ընել նախ՝ ներքին միութիւն սւեղծելու (ընդդծումը մերն է:- Հ. Ս.)՝ որոչ նւաւակի եւ միջոցներու կիրառման չուրջ»2: իսկ ո՞ւր էր Դաչնակցության ղեկավարության խելքը մինչ այդ: Զէ՞ որ ւարիներ չարունակ Հայկական քաղաքական մյուս բոլոր ուժերը, Հայ Հասարակությունն ընդՀանրաւես ծով խոսք ու մելան էին ծախսել Դաչնակցությանը կոչ անելով, նրա ղեկավարներին Հորդորելով ն խնդրելով միանալ, Համաղդային մի բռունցք կաղմել ն ամուր ւաւվար սւեղծել իթթիՀադի Հայաւյաց քաղաքականության դեմ, բայց միչւ կւրուկ մերժումի, նույնիսկ ծաղր ու ծանակի էին Հանդիւել: Նրանք ականաւես էին եղել, թե դաչնակցական դործիչներն ինչւես էին ցուցադրաբար «եղբայրություն» անում երիւթուրք ոճրադործների Հեւ, չողոքորթում նրանց, օսմանյան խորՀրդարանում ւեղեր

Տե՛ս ՎաՀան Փաւաղեան, իմ յուչերը, Հաւ. Բ, էջ 90: Տե՛ս նույն ւեղում:

դրավելու Համար ամեն ւեսակ ղիջումների դնում ն այլն: Այնւես որ Հիմա չաւ ուչ էր «ներքին միութիւն» սւեղծելու Համար: Համախմբվածության մասին այժմ խոսք անդամ չէր կարող լինել այն ւարղ ւաւճառով, որ ժողովուրդը մասնաւված էր, բաժան-բաժան: Աղդի ներսում ւարիների անղիջում, մոլեռանդ ւայքարները, եղկելի կուսակցականամոլությունը քայքայել էին աղդի մարմինը: Այդ բաժան-բաժան մասերը Հավաքելու ունակ որնէ քաղաքական ուժ այլնս չկար: Բայց եթե նույնիսկ թուրքաՀայության ներսում մի Հրաչքով աղդային միասնություն սւեղծվեր՝ միննույնն է, բան չէր ւոխվի, քանղի նա ղինաթաւ էր: Զենքը դւնվում էր թուրքերի ու քրդերի ձեռքին: Միայն ղինված ղանդվածները կարող կլինեին նոր կուորածների առաջն առնել կամ դոնե մեղմել դրանց ծավալները: Տարիներ առաջ ղենք ձեռք բերող ու ԹուրքաՀայասւան Հասցնող դլխավոր ուժը եղել էր Դաչնակցությունը, բայց Սսմանյան Հեղաւոխությունից Հեւո նա ավելորդ ղբաղմունք էր Համարել ժողովրդին ղինելը, ասելով, թե «ՍաՀմանադրական Թուրքիան այնւեղ աւրող բոլոր աղդերի մայր Հայրենիքն է»: Ո՛չ դաչնակցականների կեղծ թե անկեղծ բարեկամությունը երիւթուրքերի Հեւ ն ո՛չ էլ թուրքական կառավարության անիրավությունների դեմ կովկասի ու Թուրքիայի Հայ աղաւականների աղդու բողոքներն այլնս ի վիճակի չէին ւոխելու Հայության դրությունը:

ԱՆՓՈՓՈԽ ԸՆԹԱՑՔ

1912 թ. դարունը որնէ դրական ւուոխություն չբերեց թուրքաՀայության կյանքում: Ավելին, Հայասւանը կրկին Հայւնվել էր սովի ճիրաններում: Զնայած Հայոց աղդային իչխանությունների ուժերից վեր ձեռնարկումներին, վիճակը բարելավման միւումներ չէր դրսնորում: Շարունակվում էր Հայերի սովորական դժոխային կյանքը: Ո՛չ կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիար1046

քարանը, ո՛չ էլ քաղաքական կաղմակերւությունները կացությունն ի վիճակի չէին որնէ չաւով ուղղորդելու: Փոքր ինչ սւուիչ էր, որ Հայերի անադորույն կյանքի մասին ոչ-իթթիՀադական թուրքական մամուլում դեւքից-դեւք Հայւնվում էին Հոդվածներ ն այլ նյութեր Հայասւանի դրության մասին, որոնցում նան կառավարությանը դիմումներ էին լինում՝ ղբաղվելու Հայասւանի Հարցերով: Հայության վիճակի մասին 1912 թ. աւրիլ-Հունիս ամիսներին մի քանի «Հայանւասւ» ակնարկներ եղան օսմանյան խորՀրդարանում, որոնք, սակայն, որնէ նչանակություն չունեցան իչխանությունների Համար: Արդեն 1912 թ. դարնանը միայն անվանաւես կարելի էր խոսել օսմանյան սաՀմանադրության մասին: իթթիՀադի կոմիւեի՝ երկրում Հասւաւած բռնաւեւությունը ՀամընդՀանուր էր ու Համաւարւակ: Թուրքիայում որնէ մեկն այլնս չէր Հավաւում երկրի բարեչինությանն ու վերածնությանը, մանավանդ չէր Հավաւում, որ դրանք կկաւարվեն թուրքերի ձեռքով: Այս բառերն այնքան Հնացած էին այլնս, որ չէին կարող բացաւրել Հայասւանի կացությունը, որը «մնացել էր այնւէս, ինչւէս 5-10 ւարի առաջ»1: Նույնքան անմխիթար էր թուրքաՀայոց աղդային իչխանությունների վիճակը: Զորս ւարվա ընթացքում ընւրվել էին ւաւրիարքական երեք ւեղաւաՀ ու երեք ւաւրիարք, Աղդային ժողովը թեն աղաւորեն դործում էր, բայց ւոքր ի չաւե աչքի ընկնող դեր չունեցավ: Այդ ւարիների ընթացքում նա չկարողացավ դոնե չնչին չաւով կարդավորել Երուսաղեմի ւաւրիարքարանում կաւարված ղեղծումների, ւաւրիարքի ընւրության, Սրմանյանի ամբասւանության, Աղթամարի վանքի կողոււման, Սանասարյան դւրոցի ֆինանսավորման ն բաղմաթիվ այլ Հարցերը, որոնք ամեն անդամ չարունակաբար մւնում էին ժողովի նիսւերի օրակարդ, բայց լուծում չդւնելով, Հանվում էին քննարկումներից:

«Արօր», ‹ 5-6, մայիս-Հունիս, 1912:

իսկ իթթիՀադի ու նրա կառավարության մւքով անդամ չէր անցնում որնէ աջակցություն ցույց ւալ Հայոց աղդային իչխանություններին: Հայասւանը, թուրքաՀայությունը Հայոց ւաւրիարքարանը, Աղդային ժողովն ու նրա կեդրոնական վարչությունը, քաղաքական կաղմակերւությունները ն Հայկական մամուլը նրանք դիւում էին որւես իրենց ճանաւարՀին ընկած խութեր ու արդելքներ: Հայերից քչերն էին միայն Հավաւում, թե կարող է մի բան բարեւոխվել: Այդ էր ւաւճառը, որ կ. Պոլսի Հայկական քաղաքական չրջաններում, Հաւկաւես ւոլսաՀայ մեծաՀարուսւների չաՀերն արւաՀայւող Հայ քաղաքական դործիչների, Հաւկաւես Հայոց Աղդային ժողովի կենւրոնի ւաւդամավորական խմբակցության անդամների մու ւրամադրություն էր առաջ եկել ընդՀանրաւես Հրաժարվել թուրքական կառավարությանը ւաՀանջներ ներկայացնելուց, աչխաւել չխառնվել նրա դործերին, բավարարվել միայն ներաղդային խնդիրներով: Նչված խմբակցության անդամների մի խումբ, չաւաղանց աղաւական Համարելով սաՀմանադրական ռամկավարների ծրադիրը, 1912 թ. Հունիսին կ. Պոլսում ձնավորել էր մի նոր, ծայրաՀեղ ւաՀւանողական կուսակցություն: կաղմակերւության սւեղծման նախաձեռնողները եղան Թեքիրդաղից ընւըրված ւաւդամավոր Հակոբ Պոյաճյանը, դաւավոր Հարություն Մոսւիչյանը, Սարդիս Սվինը, Հայկ Խոջասարյանը, դոկւ. Նաղարեթ Տաղավարյանը, Խաչիկ Սվաճյանը, Պարդն Փաւաղյանը, Ներսես ՍՀանյանը ն ուրիչներ: կուսակցության Հիմնադիրները Հունիսի 30-ին անցկացրին առաջին ժողովը, որը քննության առավ կաղմակերւության ծրադիրը: Բայց իր կարճաւն դոյության ընթացքում նորասւեղծ կուսակցությունը որնէ նկաւելի դեր չխաղաց Հայ քաղաքական կյանքում ն որոչ ժամանակ անց ինքնալուծարվեց: ԹուրքաՀայը սարսաւը Հոդում սւասում էր իրենից անկախ ղարդացող իրադարձություններին: Նա, անղեն ու անուժ, ընկած էր իթթիՀադ կոչվող սւառաղեն դաղանի առջն:

ԳԼՈ ՒԽ ՔՍԱՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴ

իԹԹիՀԱԴի կԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՏԱՊԱԼՈՒՄԸ:

իԹԹիԼԱՖՆ իՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԼՈՒԽ

Թուրքիայի քաղաքական դաչւի ամենամեծ դերակաւարները 1912 թ. չարունակում էին մնալ երկու կուսակցություն՝ «իթթիՀադ վե Թերաքքին» ն «Հյուրրիեթ վե իթթիլաֆը»: Դրանցից առաջինը օսմանյան սաՀմանադրության վերականդնումից Հեւո իչխանության ւերն էր՝ երկիրը կառավարելով Համաձայն իր ծրադրային սկղբունքների ու ւաւկերացումների: Մյուս կուսակցությունը՝ իթթիլաֆը, սւեղծման իսկ օրից ընդդիմություն էր իթթիՀադին ն ձդւում էր իչխանության: 1912 թ. ամռանը երկրում ւեղի ունեցան այնւիսի ներքին ղարդացումներ, որոնք անսւասելիորեն իչխանության բերեցին ընդդիմադիր կուսակցությանը: 1912 թ. Հունիս-Հուլիս ամիսներին Թուրքիան դւնվում էր քաղաքական սուր կացության մեջ: Մի կողմից Տրիւոլիւանական ւաւերաղմն էր, մյուս կողմից՝ ալբանացի ն արաբ ժողովուրդների աւսւամբությունները, Հուղումները ղորքում, խառնակ ու ալեկոծ վիճակը ողջ երկրում: Գնալով աճում էր ընդՀանուր դժդոՀությունը երիւթուրքերի քաղաքականությունից: Մանասթըրում ւեղաբաչխված թուրքական ղորքը 1912 թ. Հունիսին աւսւամբել էր, որի ւաւճառով երկիրը ծանր ւադնաւի էր մաւնվել: Աւսւամբները ւաՀանջում էին Սաիդ ւաչայի դաՀլիճի Հրաժարականը ն ռաղմական նախարար ու դլխավոր Հրամանաւար ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչայի Հեռացումը: Վիճակը մեղմելու ն դաՀլիճը ւրկելու Համար Սաիդ ւաչան սւիւված ւաչւոնաթող արեց ւվյալ ժամանակի ւեւական ամենախոչոր դործչին՝ Շնքեթ ւաչային: Դա մեծ Հարված էր

ւեւության վարկին, որի կառավարությունը Հենվում էր այդ ռաղմական դործչի ժողովրդականության վրա ն մեծաւես օդւվում նրա անձի չուրջ սւեղծված Հարդանքից: Մանասթըրում աւսւամբած ղորամասերի Հրամանաւարները ն նրանց դեմ դնալուց Հրաժարվող ղինվորականները ւաՀանջում էին իրենց ղբաղեցրած ւաչւոններից Հեռացնել նան Զավիդ, Թալեաթ, Հաջի Ադիլ բեյերին, ավելին, առաջ էին քաչում նույնիսկ սուլթանի Հրաժարականի ւաՀանջը1: Բայց անընդմեջ չորս ւարի ռաղմական նախարարի ւաչւոնն ղբաղեցրած Շնքեթ ւաչայի Հեռացումով Հնարավոր չեղավ ՀակաիթթիՀադական չարժման առաջն առնել: Այս ւայմաններում Սաիդ ւաչային միայն մի բան էր մնում անելու՝ իր կառավարության վսւաՀության Հարցը դնել խորՀըրդարանի քննարկման: Մոսկվայում լույս ւեսնող “Русское Слово”-ն դրում էր, որ աՀրարների նոր կուսակցությունը սկսել է դերակչիռ դիրք դրավել Թուրքիայում: կանդ առնելով երիւթուրքերի դործած Հանցանքների ն այն սխալների վրա, որ թույլ են ւվել եվրուական մեծ ւեւությունները՝ դործողության լիակաւար աղաւություն ւալով երիւթուրքերին, թերթը դալիս էր այն եղրակացության, որ այժմ ւեւք է որոչ աջակցություն ցույց ւալ աՀրարների կուսակցությանը, որւեսղի նա կարողանա երիւթուրքերին ւաւալել ն երկրի կառավարումն իր ձեռքը վերցնել: Պարբերականը նչում էր. «... Այժմ, երբ երիւթուրքական վարչակարդը մաւնվել է լիակաւար սնանկության, եվրուական դիվանադիւությունը ւեւք է վերաքննի իր Հարաբերությունները թուրքական ւեւության Հեւ: Միջաղդային դիվանադիւության ու եվրուական Հասարակության Հիմնական մեղքն այն է, որ նրանք չնկաւեցին երիւթուրքական վերածնության նեղ աղդայնական ն աղդայնամոլական էությունը: ... Երիւասարդ թուրքերի «սխրադործությունները» Թուրքիայի քրիսւոնյա աղդաբնակչությանն

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 153, 15 Հուլիսի 1912 թ.:

սւիւեցին աւսոսանքով Հիչել նույնիսկ արյունախում սուլթանի ժամանակները: Եվրուական ւեւությունների անւարբերությունը երիւթուրքերի դործած ոճիրների Հանդեւ կ. Պոլսում Համարվեց իբրն այդ ւեւությունների լիակաւար անղորության նչան, ն երիւթուրքերը Համակվեցին խրոխւության մւադարությամբ, որից նրանց չեն կարողանում բուժել նույնիսկ իւալական թնդանոթների որուները»1 (թերթը նկաւի ուներ Տրիւոլիւանական ւաւերաղմը): ԱյնուՀեւն “Русское Слово”-ն չեչւում էր, թե ամեն ինչից երնում է, որ երիւթուրքերի ւիրաւեւությանը ւեւք է Հաջորդի աՀրարների ւիրաւեւությունը, մի կուսակցություն, որը աղաւամիւ ւարրերի դաչնակցություն է ն որի նչանաբանը Սսմանյան կայսրության քաղաքակիրթ բոլոր աղդություններին աղդային լայն ինքնավարություն ւալն է: Քանի որ կուսակցության ծրադիրը Համակված էր դաչնային ոդով, ուսւի նա ւրամադծորեն Հակառակ էր երիւթուրքերի կենւրոնացման ն ղանաղան ցեղերի թուրքացման քաղաքականությանը: Հոդվածադիրը Հույս էր Հայւնում, որ նախարարների աւադա դաՀլիճը լինելու է աղաւամիւ ն ամենից առաջ աչխաւելու է խաղաղ միջոցներով լուծել ծայրամասերի Հարցերը, լայն ինքնավարություն ւալ Ալբանիային, Մակեդոնիային, Արաբիային, ինչւես ն Հայերին: ԱՀրարը ոչ թե թղթի վրա, այլ դործնականում ւեւք է ցույց ւա, որ քրիսւոնյաները մուսուլմաններին Հավասար են, ն երկուսն էլ օդւվում են նույն իրավունքներից2: Թերթի կանխաւեսումը չաւ չոււով իրականություն դարձավ. Հոդվածի Հրաւարակումից ընդամենը չորս օր Հեւո իթթիՀադը ղրկվեց իչխանությունից: 1912 թ. Հուլիսի 4 (17)-ին խորՀրդարանը լսեց Սաիդ ւաչայի կառավարության վսւաՀության Հարցը: Վարչաւեւի ն արւդործնախարար Ասիմ բեյի Հայւարարություններից Հեւո 194 թեր ն 1 դեմ ձայնով ւաւդամավորները վսւաՀության քվե ւվին կառավարությանը3:

“Русское Слово”, 1 июля 1912 г. Տե՛ս նույն ւեղում: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 153, 15 Հուլիսի 1912 թ.:

ԽորՀրդարանի Հայ ւաւդամավորական խմբակցության բոլոր 10 անդամները, որոնցից միայն մեկը չէր անցել ՀՅԴ-իթթիՀադ ցուցակով, նույնւես քվե ւվեցին Սաիդ ւաչայի կառավարությանը վսւաՀություն ւալու բանաձնին: Այդ խորաւաւկերի վրա խղճուկ ււավորություն թողած խորՀրդարանի Հայ ւաւդամավորների ւաՀվածքը, «Միւք» (Թավրիղ) թերթն այսւես էր ձնակերւում. «Նրանք նսւում են այնւեղ (խորՀրդարանում:- Հ. Ս.) խղճաՀանդիսւ ն լուռ արձանի ւես՝ վսւաՀության քվե ւալով այն կառավարությանը, որը թչնամի է Հայությանը»1: Հարցի քննարկման ժամանակ Հայ ւաւդամավորներից որնէ մեկը ձայն չբարձրացրեց Հայասւանում չարունակվող սարսաւների մասին, այն դեւքում, երբ ալբանացի չորս ւաւդամավորներ քվեարկությունից առաջ Հանդես եկան ելույթներով ն խսւիվ քննադաւեցին Սաիդ ւաչայի կառավարությանը՝ Ալբանիայում ն Հայասւանում չարունակվող բռնությունների առաջը չառնելու Համար2: Նրանք այն ասւիճան էին ղայրացել Հայասւանում իթթիՀադական ւաչւոնյաների կամայականություններից, որ երիւթուրքերի ւարադլուխներին ւալիս էին «մարդկային խղճից ղուրկ», «ամենախիսւ ւաւժի արժանի» ն նմանաւիւ այլ որակումներ: «Մչակը» դրում էր, որ Հակառակ ալբանացի ւաւդամավորների խիղախ մերկացումների, Հայ ւաւդամավորների լռությունը նչանակում է, որ Հայասւանում «երջանկություն» ու «անդորրություն» են ւիրում, այնւես, ինչւես աբդուլՀամիդյան օրերին: Բայց եթե այն ժամանակ «Հայերը սւիւուած էին դոչել «մեր երջանկութիւնն ու անդորրութիւնը կաւարյալ են», դիւենք, թէ ինչու էր այդ արւում. Սրմանեանը եւ նրա ՀամախոՀներն ամեն ինչ անում էին մեղմելու Մեծ դաղանի արիւնալաւ կիրքը: Բայց ինչո՞ւ այժմ, սաՀմանադրական Թուրքիայում, Հայ ւաւդամաւորները բողոքի ձայն չեն բարձրացնում [իչխանու«Միւք», ‹ 22, 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 148, 10 Հուլիսի 1912 թ., նույն ւեղում ‹ 158, 21 Հուլիսի 1912 թ.:

թյունների դեմ]: Թերթերը ճիչւ են դրում, թէ նրանք չեն ուղում իրենց մեբուսական ւաքուկ ւեղերը ղոՀել աղդի չաՀերին»: ԱյնուՀեւն «Մչակը» Հայ ւաւդամավորներին ւալիս էր Հեւնյալ դնաՀաւականը. «Այսւիսով, չաւ ցայւուն երեւան է դալիս Հայ ւաւակամիւ մեբուսների քաղաքական կարճաւեսութիւնը, Հայ ժողովրդի չաՀերի ըմբռնման նրանց անկարողութիւնն ու ւՀասութիւնը»1: Բայց Սաիդ ւաչայի կառավարությանը ւված վսւաՀության քվեն երկար կյանք չունեցավ: Հաջորդ օրը, Հուլիսի 5-ին, վարչաւեւարանի բյուջեի քվեարկության ժամանակ ՀակաիթթիՀադական ւաւդամավորները վարչաւեւից ւաՀանջեցին Հարցի առթիվ խորՀրդարանի առաջ Հանդամանալից բացաւրություններ ւալ: Վարչաւեւն այդ բանն արեց ն, չդիւես ինչու, ելույթի վերջում կրկին վսւաՀության խնդիր Հարուցեց, որը ն սւացավ: Դրանից Հեւո խորՀրդարանից դուրս դալով, վարչաւեւը, բոլորի Համար անսւասելի, սուլթան ՄեՀմեդ Մ Ռեչադին Հրաժարական ներկայացրեց: Որւես դործից քաչվելու Հիմնական չարժառիթ նա ւասւարկել էր ռաղմական նախարարի ւաչւոնի Հարմար թեկնածու չդւնելու իր անկարողությունը, բայց իրողությունն այն էր, որ նա այդ քայլին դիմել էր Մանասթըրում աւսւամբած բարձրասւիճան ղինվորականների ւաՀանջով: Նրանք սւառնացել էին, որ եթե վարչաւեւը Հրաժարական չւա, աւսւամբ ղորքը կչարժվի կ. Պոլսի վրա2: Երկար ւաւանումներից Հեւո նույն օրը, Հուլիսի 5 (18)-ի երեկոյան, սուլթանը ւվեց իր Համաձայնությունը3: Երկիրը ւադնաւի ն անորոչ կացության մաւնվեց: Եվ այսւես, ղորքի ու ժողովրդի ընդՀանուր բողոքի չնորՀիվ 1912 թ. Հուլիսի 5 (18)-ին ւաւալվում է իթթիՀադի կառավարությունը: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 153, 15 Հուլիսի 1912 թ.: Նույն ւեղում, ‹ 158, 21 Հուլիսի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 148, 10 Հուլիսի 1912 թ.:

Հաջորդ օրը՝ Հուլիսի 6-ին, սուլթանը վարչաւեւ նչանակեց Լոնդոնում Թուրքիայի դեսւան Թնֆիկ ւաչային∗, որը, սակայն, ւաչւոնի վրա մնաց ընդամենը մի քանի օր: Նչանակման ժամանակ սուլթանը ցանկություն էր Հայւնել, որ նոր դաՀլիճը Հիմնականում կաղմված լինի ոչ-կուսակցական, անկախ անձերից: Շնքեթ ւաչայի ւաչւոնաղրկումից ն Սաիդ ւաչայի դաՀլիճի ւաւալումից Հեւո Հերթը Հասել էր իթթիՀադին: ԽորՀրդարանում սւվար մեծամասնություն ունենալով Հանդերձ իթթիՀադն ի վիճակի չեղավ դաՀլիճ կաղմելու միայն իր դաղաւարակիցներից: Արդյունքում ձնավորվեց մի կառավարություն, որի կաղմը, ըսւ էության, ՀակաիթթիՀադական էր: Վարչաւեւի ւաչւոնը Հանձնվեց Ղաղի ԱՀմեդ Մուխթար ւաչային, որը լայն ժողովրդականություն ուներ երկրում"": կառավարության մեջ մւավ նան նախկին վարչաւեւ Հուսեյն Հիլմի ւաչան, որն սւանձնեց արդարադաւության նախարարի ւաչւոնը: Հայոց Աղդային ժողովի աւենաւեւ Գաբրիել էֆ. Նորաւունկյանը նչանակվեց արւաքին դործերի նախարար: Ռաղմական նախարար նչանակվեց ղինվորականների նչանակած թեկնածուն՝ Նաղըմ ւաչան: ԴաՀլիճին մեջ մւավ նան նախկին վարչաւեւ Քյամիլ ւաչան՝ իբրն Պեւական խորՀրդի նախադաՀ, որին ւաչււանում էին բոլոր ոչ-իթթիՀադականները ն Համարում վարչաւեւի ամենաՀարմար թեկնածու: Շեյխ ուլ-իսլամ Հայւարարվեց Զեմալէդդին էֆենդին, որն աբդուլՀամիդյան օրերին ն սաՀմանադրության առաջին ւարում, չուրջ 17 ւարի, խելացիորեն վարել էր այդ ւաչւոնը: Նախկին վարչաւեւ Ֆերիդ ւաչային առաջարկվեց ներքին ∗ 1908 թ. երիւթուրքական Հեղաւոխությունից Հեւո Թնֆիկ ւաչան կարճաւն ժամանակ վարել էր վարչաւեւի ւաչւոնը: "" ԱՀմեդ Մուխթար ւաչան Հռչակվել էր 1877-78 թթ. ռուս-թուրքական ւաւերաղմի ժամանակ՝ կաղմակերւելով Բուլղարիայի Պլննա բնակավայրի Համառ դիմադրությունը, ինչի Համար էլ սուլթան Աբդուլ Համիւ II-ից սւացել էր Հաղվադեւ չնորՀվող «Ղաղի» («Հաղթական») ւիւղոսը:

դործերի նախարարի աթոռը, բայց նա մերժեց առաջարկը: Թուրքիայի Համար ւադնաւալի ւաՀին Գաբրիել էֆ. Նորաւունկյանին կրկին այդ կարնորադույն ւաչւոնին կանչելը ցույց էր ւալիս այդ մարդու մեծ ւաղանդը: Նախկինի ւես, դիվանադիւական չրջաններում Նորաւունկյանն արժանանում էր Հիացմունքի, մեծաւես դնաՀաւվում ւեղական թե արւասաՀմանյան մամուլում: Բայց արի ու ւես, որ նրա թեկնածության դեմ արւաՀայւվում էր Դաչնակցության «Աղաւամարւ» թերթը՝ նրան անվանելով «անդույն» ու «անՀեւնողական», թեն, ի վերջո, սւիւված էր միանալ Նորաւունկյանին բարձր դնաՀաւողներին: ԱՀմեդ Մուխթար ւաչայի դաՀլիճը, արդարն, կարող էր կոչվել անկուսակցական, քանի որ դա Հիմնականում բաղկացած էր Հմոււ ու ւորձված անկախ անձերից: Դրանով իսկ կաւարված էր նան սուլթանի ցանկությունը: Բայց կառավարության կաղմի ւուոխությունները բանակի սւայակաղմին ն բարձր Հրամանաւարությանը չէին դոՀացնում: Սւաների միությունը Համառորեն ւաՀանջում էր վարչաւեւի ւաչւոնը Հանձնել Քյամիլ ւաչային ն խորՀրդարանը անՀաւաղ ցրել: Դա նչանակում էր, որ իթթիՀադի ւոխարեն երկիրը վարող ուժը դարձել է ղինվորականությունը, որի աղդեցության ւակ էլ կաղմավորվել էր նոր կառավարությունը: իչխանությունից դժդոՀ ղինվորական բարձրասւիճան Հրամանաւարները Մանասթըրից ւեղաւոխվելով Հասւաւվել էին Մարմարայի եղերքին դւնվող Բոսթանջի արվարձանում, որւեղից բանակցում էին Ելդըղի Հեւ: Ընդդիմադիր չրջաններին կաւված թուրք սւաները, խորՀըրդարանական ընւրություններում երիւթուրքերի դործած ղանդվածային խախւումներին որւես բողոք, իրենց ղորամասերով 1912 թ. մայիս-Հունիսին Հեռացան Մակեդոնիայի լեռները՝ ւաՀանջելով սաՀմանադրության ճչդրիւ կիրառում1: Սւեղծվեց սւաների նոր միություն՝ «Հայրենիքի ւրկիչների ռաղ1

Տե՛ս Х. З. Габидуллин, Младотурецкая революция. Исторические очерки,

с. 162.

մական լիդա» անունով1: Միության մեջ կարնոր թիվ էին կաղմում ալբանացի բարձասւիճան ղինվորականները: «Դրօչակը» նկաւում էր, թե այնւեղ «մաս եւ աղդեցութիւն ունեն ալբանական արիւնն ու աղդային ոդին»2: Սւաների այդ նոր միությունը Հուլիսի 12-ին Հրաւարակ Հանեց օսմանյան ողջ սւայությանն ուղղված Հայւարարություն, որը չարադրված էր դիվանադիւական նուրբ լեղվով ն կրում էր «Մի քանի խոսք երկրի իրական կացության ն օսմանցի լուսամիւ սւաների ւարւականության մասին» վերնադիրը: Հուլիսի 13-ից սկսած դա ււադրվեց կ. Պոլսի Համարյա բոլոր թերթերում, այդ թվում՝ Հայկական մամուլում: Փասւաթղթում սւաներն այն միւքն էին ղարդացնում, թե Եվրուան լքել է Թուրքիային, քանի որ նրա կառավարիչները չեն կարողացել երկրում սաՀմանադրական վարչություն Հասւաւել: Նրանք ելքը ւեսնում էին նախկին անդլիասեր քաղաքականությանը վերադառնալու մեջ: Ելնելով այդ ընդՀանուր նւաւակից՝ սւաների միությունն առաջադրում էր Հեւնյալ ւաՀանջները. 1) Արդի կառավարության ւոխարեն նչանակել ուրիչը, որն ի վիճակի լինի չաՀելու Եվրուայի վսւաՀությունը, 2) Արդելել անւաւասխանաւու ւարրերի միջամւությունները կառավարության դործերին, 3) Լուրջ քննություն կաւարել, ն եթե աւացուցվի, որ վերջին ընւրությունների արդյունքները չեն Համաւաւասխանում աղդի կամքին, ցրել խորՀրդարանը, նչանակել նոր ընւրություններ ն խսւիվ բացառել ընւրական դործերին ոսւիկանության կամ ղորքի միջամւությունները: Գալով բանակին՝ սւաների միությունը ւաՀանջում էր. Ա) Բանակից վւարել քաղաքականությունը, Բ) Բանակ վերադարձնել ւեւական ւաչւոններում դւնվող բոլոր սւաներին, Գ) Բանակ մւցնել արդարության սկղբունքը՝ Հենված Հեւնյալ չորս կեւերի վրա՝ 1. Բարձրասւիճան սւաները ւաւասխանաւու ւիւի լինեն իրենց արարքների Համար, 2. Զինվորական դաւարան1

Տե՛ս Х. З. Габидуллин, Младотурецкая революция. Исторические очерки,

с. 162.

«Դրօչակ», ‹ 11-12, նոյեմբեր-դեկւեմբեր, 1912, էջ 278:

ները ւեւք է անկախ, որնէ աղդեցությունից ղերծ լինեն, 3. Սւայական ւաչւոնների բարձրացումը ւեւք է կաւարվի ղինվորական կանոնադրքին խիսւ Համաւաւասխան, 4. Պեւք է դարմանվեն Եմեն ն այլ ւաւերաղմական վայրեր ուղարկած սւաների դեմ դործած անիրավությունները1: Հայւարարությունը Հրաւարակելուց անմիջաւես Հեւո սւաների միությունը որոչակի դործողությունների անցավ: Նա խորՀրդարան ուղարկեց մի դրություն՝ ւաՀանջելով առաջիկա 48 ժամում լուծարվել: Դրանում նան ասված էր, որ վերջին չրջանում իթթիՀադը ն խորՀրդարանի ղեկավարությունը սուլթանի մու քանիցս սւաների միության դեմ սադրիչ դրդռումներ են արել: «Թէեւ ձեր այս ընթացքն արժանի է ւաւժի, բայց մենք ւաւադ չունենք անմաքուր արիւնով աղւուուել, բայց անՀրաժեչւ ենք Համարում ձեղ աղդարարել, որ եթէ չաւացուցէք, որ կողմ էք ներկայ ւաւդամաւորական ժողովի լուծարմանը, որը ժողովրդի եւ բանակի արդար ւաՀանջն է, այն դէւքում մենք կկաւարենք մեր Հայրենասիրական ւարւքը»2: Նույն օրը, Հուլիսի 12-ին, օսմանյան խորՀրդարանի նախադաՀ Խալիլ բեյը, բացելով Հերթական նիսւը, Հրաւարակեց սւաների միության սւառնադիրը: Պաւդամավորները բուռն ելույթներով արձադանքեցին: Նրանք Հայւարարություններ էին անում, թե խորՀրդարանի ցրման ւաՀանջը ՀակասաՀմանադրական է, ուսւի իրենք մաՀվան դնով կւաՀւանեն իրենց իրավունքները: Երիւթուրք ւաւդամավորների բարձրացրած այս վայնասունին միացան Հայ ւաւդամավորները: Նրանցից Պեւրոս Հալաճյանը, որն իրեն ներկայացնում էր իբրն թունդ իթթիՀադական, ւաՀանջեց բոլոր միջոցներով ղսւել սւաներին: Բուռն կերւով Հանդես դալով սւաների դեմ՝ Վարդդեսը նույնւես Տե՛ս «Մչակ», ‹ 159, 22 Հուլիսի 1912 թ., «Միւք», ‹ 22, 4 օդոսւոսի 1912 թ., И. С. Галкин, Дипломатия европейских держав в связи с освободительным движением народов Европейской Турции в 1905-1912 гг., с. 166-167: «Մչակ», ‹ 159, 22 Հուլիսի 1912 թ.:

խորՀրդարանին կոչ արեց չցրվել ն դոյության Համար մինչն վերջ դիմադրել: Սսմանյան նախարարական ն խորՀրդարանական ւադնաւը նչանակում էր իթթիՀադի ւաւալումը, ն դա կարնոր անդրադարձ ունեցավ Հայ կյանքի վրա: Երբ իթթիՀադը իչխանության վրա էր, դաչնակցականները Հայկական միջավայրում կացության ւերն էին, բայց այժմ, երբ ւոխվել էր իրավիճակը, նրանք չւոթվել ու չվարել էին: իրենց օրինավոր նկաւած խորՀրդարանական վերջին ընւրություններն այսօր անօրինական էին Հայւարարվել, ն դաչնակցական ւաւդամավորները սւիւված Համաձայնել էին այդ դնաՀաւականին: «Աղաւամարւն» արդեն դրում էր, թե Հույժ կենւրոնացման սկղբունքով, դործադրած անօրինակ խսւություններով ն ծայրաՀեղ աղդայնական դործելակերւով իթթիՀադը երկիրը Հասցրել էր կործանման եղրին: Հիմա բախւը ժււում էր իթթիլաֆականներին, իսկ դա ենթադրել էր ւալիս, թե թաւերաբեմ ւիւի բարձրանան նրանց ՀամախոՀ Հնչակյանները, որոնք սաՀմանադրությունից Հեւո Թուրքիայի քաղաքական կյանքում նկաւելի որնէ դեր չէին խաղացել: Ուրախություն Հայւնելով իթթիլաֆի Հաղթանակի կաւակցությամբ, Թավրիղի Հնչակյանամեւ «Միւք» թերթը դրում էր. «իււաՀաւի սոսկալի ւաւալմամբ Հրաւարակի ւէրն է դառնում իթթիլաֆը, որի Հեւ բլոկ էին կաղմել Հնչակեանները, որ բաղկացուցիչ աղդերի առանձնաչնորՀմանց, ինքնավարութեանց (ընդդծումը թերթինն է:- Հ. Ս.) ւաչււան է եւ որի ադիւացիայով դլուխ եկաւ ալբանական անչիջելի աւսւամբութիւնը, որ ւաւալեց երբեմնի դիկւաւոր ՄաՀմուդ Շէվքէթ Փաչային, իթթիՀադին եւ ւառլամէնդի ւակման առիթ Հանդիսացաւ: ... Ասւարէղը մնում է իթթիլաֆին»1: Հայերը մւավախություն ունեին, որ Հնչակը նույնւես ասւարեղ մւնելուց Հեւո կարող է դլորվել ճակաւադրական այն

«Միւք», ‹ 22, 4 օդոսւոսի 1912 թ.:

սխալների մեջ, որ կաւարել էր Դաչնակցությունը1: ԱՀա՛ թե այդ մասին ինչ ենք կարդում «Մչակի» չնորՀալի թղթակից Շռայլի Հոդվածում, դրված Հուլիսի 14-ին. «Հիմա բաղդը կժււի իթթիլաֆականներու: Հեւեւաբար կերեւայ թէ Հնչակեաններն են, որ ւիւի թաւերաբեմին վրայ դան: Հաճելի նորութիւն մը ւիւի ըլլար աղդին Համար, եթէ այս կուսակցութիւնը որ նկուն մնացած է սաՀմանադրութիւնէն այս կողմ, երբէք դեր մը չկարենալով կաւարել, Հիմա, երբ բաղդը իրեն կժււի, ինքն ալ չդլւորի այն սխալներուն եւ անխոՀեմութիւններուն մէջ, որոնք դաչնակցականները ըրին աղդին... Ողջունելով ի բոլոր սրւէ իթթիլաֆ-Հնչակեան յաջողութիւնը, յոյս ունինք, որ իր Հերթին իթթիլաֆը իր չրջանկաւ, Հեռաւես եւ խոՀեմ ընթացքով դործն այնւէս իմասւութեամբ կւանի, որ կՀեռացնէ վրաՀաս ւոթորիկը Սսմանեան կայսրութեան դլխէն: Միայն բաղկացուցիչ ւարրերուն բաւարարելով է, որ անվթար կմնայ ամբողջականութիւնը Սսմ[անեան] կայսրութեան եւ միայն այդ ոչ-չովէն կառավարութիւնն է, որ նորէն բարեկամ կդարձնէ բաղմաց» (ընդդծումները թերթինն են:- Հ. Ս.)2: Հավանական էր, որ այս անդամ Հայ սաՀմանադրական ռամկավար կուսակցությունը նույնւես իր ձայնը լսելի կդարձներ ն կկարողանար ընւրական նոր ւայքարում իր խոսքը Հաջողությամբ առաջ ւանել: Բայց խորՀրդարանը չէր չւաւում ցրվել, ն դա առաջ էր բերում նրա Հասցեին նոր սւառնալիքներ Հաւկաւես ղինվորականների կողմից: Այդ սւառնալիքներից ամենածանրը իղմիրի Հրամանաւար Աբդուլլա ւաչայի Հեռադիրն էր Բարձր Դռան Հասցեով, որ եթե խորՀրդարանն անՀաւաղ չցրվի, աւա ինքը իր 30-Հաղարանոց ղորամասին Հրաման կւա երկաթուղով չարժվել կ. Պոլսի վրա3: Ընդվղող ղինվորականության մեջ Հաւկաւես եռանդուն դեր էին խաղում իթթիՀադականների չարքերում դւնվող աՀՏե՛ս «Մչակ», ‹ 160, 24 Հուլիսի 1912 թ.: Նույն ւեղում: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 172, 7 օդոսւոսի 1912 թ.:

րարականները («Հյուրրիեթ վե իթթիլաֆի» անդամներն ու Համակիրները): Հույժ ւադնաւալի այդ ւաՀին կառավարությանն այլ բան չէր մնում անելու, եթե ոչ ժամ առաջ լուծարելու խորՀրդարանը՝ դոՀացում ւալու Համար ՀեւղՀեւե ավելի մեծ Համեմաւություններ առնող դժդոՀություններին ն ըմբոսւություններին: ՍաՀմանադրության 43-րդ Հոդվածի Համաձայն, կառավարության ն խորՀրդարանի միջն ծադած վեճի դեւքում ւեւք է կաղմվեր ւաւդամավորական Հանձնախումբ՝ ուսումնասիրելու վիճակը ն խորՀրդարանի ցրման մասին ւալու իր եղրակացությունը: Դրա Համար անՀրաժեչւ էր սենաւի Համաձայնությունը, որը ն ձեռք բերվեց: իր Հերթին, նախարարներից կաղմված մասնախումբը՝ Գաբրիել էֆ. Նորաւունկյան ն Հուսեյն Հիլմի ւաչա կաղմով, սենաւի սաՀմանադրական Հանձնաժողովին առջն ավելի մանրամասնորեն ւարղեց կացությունը: Արդյունքում Հանձնաժողովին եղրակացությունը սենաւում ընդունվեց 28 թեր, 5 դեմ ն 1 ձեռնւաՀ ձայնով: Բայց դա ռաղմական նախարար ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչային ւաչւոնաթողությունից չւրկեց: Բանակը Հանդսւացնելու Համար երիւթուրքական կառավարությունը ղոՀեց ռաղմական նախարարին. 1912 թ. Հուլիսի 10-ին ՄեՀմեդ Շնքեթ ւաչան սւիւված Հրաժարական ւվեց: Բայց բանակում առաջվա ւես չարունակվում էին Հուղումները, իսկ կառավարությունն այլնս անկարող էր Հանդսւացնելու ղորքերին, որոնք Հրաժարվում էին կռվի մեկնել աւսւամբ Ալբանիայի դեմ: Նույն օրվա՝ Հուլիսի 10-ի դիչերը սուլթանը սւորադրեց խորՀրդարանը լուծարելու իրադեն: Դա նչանակում էր, որ իչխանության դլուխ է եկել իթթիլաֆը: իմանալով սուլթանական իրադեի մասին՝ Հեւնյալ օրը իթթիՀադը որոչեց Հեռանալուց առաջ վերջին մարւը ւալ. Հավաքվեց խորՀրդարանը, ն սկսվեց անեծքների ու սւառնալիքների ւարաւ կառավարության վրա: Առաջինը ելույթ ունեցավ նախորդ կառավարության ֆի1060

նանսների նախարար Զավիդ բեյը, որի խոսքի Հիմնական իմասւն այն էր, թե իթթիլաֆը ն իթթիՀադի մյուս ընդդիմադիրները ւեւական Հեղաչրջում են կաւարել՝ նւաւակ ունենալով վերադառնալ Աբդուլ Համիդի օրերին: Զավիդի նեւած կարթի մեջ Հեչւությամբ ընկավ ւաւդամավոր Վարդդեսը, որը ելույթ ունենալով նչեց, թե նոր կառավարությունից «իսկաւէս Համիդեան Հու կը ւչէ»: Երբ սա վերջացրեց ելույթը, Զավիդ բեյը ւեղից դոչեց, թե նոր կառավարությունը մւադիր է Հայոց Աղդային սաՀմանադրությունը ոչնչացնել, ն իթթիՀադն այդ առիթով իր խոր մւաՀոդությունն է Հայւնում1: Եվ սա ասում էր ւարադլուխներից մեկն այն կուսակցության, որը ւասւորեն ոչնչացրել էր Հայոց Աղդային սաՀմանադրությունը, իսկ Հայոց Աղդային ւաւրիարքարանի աղդեցությունը իչխանական ոլորւներում Հասցրել էր ղրոյի: Զորս ւարվա ընթացքում, երբ այդ կուսակցությունը երկրի բացարձակ ւերն էր, ոչ մի բան չարեց ի նւասւ Հայոց, Հայաբնակ նաՀանդների մեջ որնէ բարվոքում չմւցրեց: Ավելին, Հենց նրա իչխանության օրոք էր, որ կաւարվեց Ադանայի սոսկալի ջարդը: իթթիՀադական ւաւդամավորները առաջարկեցին անվսւաՀություն Հայւնել կառավարությանը, որւես ՀակասաՀմանադրականի, ն անՀրաժեչւ Համարեցին խորՀրդարանին արձակուրդ ւալ անորոչ ժամանակով: Այդ որոչման օդւին կողմ քվեարկեցին նան Հայ ւաւդամավորները: Բայց կառավարությունը չեղյալ Հայւարարեց խորՀրդարանի որոչումը, քանի որ, սուլթանի իրադեով արդեն լուծարված լինելով, նա նման որոչումներ ընդունելու այլնս իրավասու չէր: Վարչաւեւ ԱՀմեդ Մուխթար ւաչան Հուլիսի 11-ի կեսօրից Հեւո եկավ խորՀրդարան, որի դաՀլիճում միայն մի քանի ւաւդամավորներ էին դւնվում, ն կարդաց խորՀրդարանը լուծարելու մասին սուլթանի Հրամանադիրն ու Հրամայեց բոլորին Հեռանալ չենքից, որը ն առնվեց Հսկողության ւակ:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 172, 7 օդոսւոսի 1912 թ.:

Հաջորդ օրերին երիւթուրք մի չարք ւարադլուխներ, ն առաջին Հերթին Զավիդ բեյը, ձայնակից ունենալով իրենց Հավաւարիմ մնացած ւաւդամավորներին, Պոլսի ղանաղան մասերում ժողովներ էին դումարում՝ Հանդես դալիս ճառերով ու կոչերով: Նրանք Համողմունք էին Հայւնում, որ չաւ չոււով իրենք դալու են իչխանության ն անողոք կերւով ւաւժելու են ՀակաիթթիՀադական չարժումն առաջ բերողներին, չեղյալ են Հայւարարելու խորՀրդարանի ընդունած որոչումները ն դարձյալ այս կաղմով չարունակելու են նրա նիսւերը1: Այսւիսով, Զավիդ բեյը ն նրա ղինակիցները ըսւ էության իրենց կուսակիցներին բացաՀայւորեն աւսւամբության կոչ էին անում ն դործունեության խռովարարական ծրադիր առաջադրում: Այդ Հայւարարությունները ն Հակակառավարական դավադրություններ սարքելու ւորձերը կառավարությանն սւիւեցին ռաղմական վիճակ Հայւարարել կ. Պոլսում ն երիւթուրքական դաղաւարական Հնոցում՝ Սալոնիկում: Ամենուր խոսվում էր այն մասին, թե իթթիՀադն ամեն ջանք ւեւք է դործադրի բանակի մեջ նոր թաւով քարողչություն մղելու Համար: Նա սւառնում էր ներկա կառավարությունից անկախ մի ուրիչ կառավարություն կաղմել, խորՀրդարանի նիսւերը դումարել կ. Պոլսից դուրս՝ կայսրության մի ուրիչ քաղաքում, մինչն որ կւիրեն մայրաքաղաքին ն իչխանությունը կրկին իրենց ձեռքը կվերցնեն: Բայց երկրի ղինվորականության մեջ իթթիՀադի վարկն այն ասւիճան էր ընկել, որ նրա սւառնալիքներն այլնս որնէ աղդեցություն չէին դործում: ԹուրքաՀայերը սւասում էին, թե իչխանության դլուխ անցնելուց Հեւո իրենց նկաւմամբ ինչ դիրք է բռնելու իթթիլաֆ կուսակցությունը: Նրանք Հույս ունեին, թե այդ իչխանությունն ավելի օդւակար կլինի Հայերի Համար, քան եղավ երիւթուրքերի ւիրաւեւությունը: Այս կարծիքին էին նան կովկասաՀայ մամուլն ու քաղա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 172, 7 օդոսւոսի 1912 թ.:

քադեւները: «Մչակը» դրում էր. «Մեր կարծիքով Թուրքիայի Հայութիւնը եւ դլխաւորաւէս ւաւրիարքարանը, աղդային վարչութիւնը, առողջամիւ, չիւակ մւաւորական դասը ւէւք է առաջադրեն Հայութեան Հեւնյալ նուաղադոյն ւաՀանջները. 1) Լայն ինքնավարութիւն աղդային-եկեղեցական, կրթականկուլւուրական բոլոր դործերի ւնօրինութեան մէջ, 2) Սսմանեան ւառլամենւում Հայերի Համար յաւկացնել դոնէ 25-30 ւեղ եւ ւաւդամաւորների ընւրութիւնը կաւարել Հայոց Աղդային ժողովում, այլ ոչ թէ յանձնել կուսակցութիւններին, 3) Հողային Հարցին ւալ անմիջական լուծում, այն է՝ վերադարձնել Հայերից յաւչւակուած Հողերը, 4) Պեւական-քրէական օրէնքները խսւօրէն դործադրել բոլոր այն անՀաւների ու կուսակցութիւնների դէմ, որոնք, դուրս դալով օրէնքների սաՀմաններից, կւորձեն բռնութիւններ դործադրել աղդային վարիչ մարմինների եւ Հասւաւութիւնների վրա»1: իչխանության դլուխ անցնելուց Հեւո առաջին օրերին իթթիլաֆը կարծես Հակված էր դիմել որոչ քայլերի: Մեկ ամսում ւոխվեցին Հայասւանի դրեթե բոլոր կուսակալները, բայց նորերի թվում ձեռնՀաս ն Հեղինակավոր անձնավորություններ չկային: Թերնս բացառություն էր Բաղեչի կուսակալ նչանակված Ալի ւաչան: Սա խսւաբարո ու արդարակորով մարդ էր, ծադումով չերքեղ, որը սկսել էր դործուն կերւով Հակաղդել Հայերի նկաւմամբ քրդերի ավաղակային դործողություններին: իսկ օրինակ՝ Վանի նոր կուսակալ իղղեթ բեյը, որը քուրդ էր ու քրդերի անսքող ւաչււան, նոր աղեւների դուռ բացեց Հայերի Համար: Թուրքիղմի քարողչությունն առաջվա ւես մղվում էր ուժդին թաւով: ինչւես դրում է Արչակ Ալւոյաճյանը, այդ ւարիներին «Հայասւանի մէջ Համիւական չրջանի յաւուկ կեղեքումները, ՀարսւաՀարութիւնները եւ ջարդի սւառնալիքները չարունակուեցան թերեւս աւելի յաւելեալ եւ ճոխացեալ, Հայերը որոչ ւեսան, թէ խաբէութիւն մը եւ կեղծիք մըն էին ... երկրին մէջ արդարութիւն եւ աւաՀովութիւն Հասւաւելու խոսւումները, որոնք [իթթիլաֆական] թուրքերը կ’ընէին»2:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 154, 17 Հուլիսի 1912 թ.: Արչակ Ալւոյաճեան, Պաւմութիւն Մալաթիոյ, Պէյրութ, 1961, էջ 879:

ԹՈՒՐՔԱՀԱՅՈՑ ԱԶԳԱՅիՆ ԺՈՂՈՎի ՆՇԱՆԱՎՈՐ ՆիՍՏԸ

կ. Պոլսի Հայոց Աղդային ւաւդամավորական ժողովը, որն իր ւառակւումներով ու ամլությամբ ներկայացնում էր սաՀմանադրական չրջանի Հայկական անդործության ամենաւիւիկ ւաւկերը, Հանկարծ որոչեց իր վրայից թոթաւել անւարբերության մչուչը ն ւաՀի նչանակության որոչ ըմբռնում ցույց ւվեց: 1912 թ. օդոսւոսի 24-ին Հայոց Աղդային ժողովը Ղալաթիայում Հավաքվեց նիսւի, որը նրա չուրջ 50-ամյա ւարեդրության մեջ անօրինակ ն բացառիկ էր իր մարւական ւրամադրվածությամբ ու իչխանությունների Հանդեւ անղիջում ընդդիմությամբ: Ժողովին, բացի ւաւդամավորներից, ներկա էին մեծ թվով ներկայացուցիչներ ԹուրքաՀայասւանից ն կայսրության ւարբեր ւեղերից: Եկել էին Հույսով, որ Հայոց աղդային իչխանությունը մի դարման կդւնի իրենց ցավերին: Հեւաքրքրությունն այնքան մեծ էր, որ Հարյուրավոր մարդիկ, ւեղ չդւնելով դաՀլիճում, Հավաքվել էին դրսում ն սւասում էին ժողովի վճռին: իսկ ներսում ժողովականների ջղերի լարված լինելը ցույց էին ւալիս, թե ողջ աղդը մաւնված է ՀուսաՀաւության: Նիսւին եկել էին ոչ միայն Հայ, այլն բաղմաթիվ օւար թերթերի թղթակիցներ: Այդ նիսւը Աղդային ժողովի Համար անսովոր էր նան մի ուրիչ առումով. բոլոր ւաւդամավորները ւրամադրված էին Համերաչխ աչխաւանքի ու դործակցության, մի Հանդամանք, որ Աղդային ժողովի կյանքում ն ընդՀանրաւես, Հայոց Համար բացառիկ երնույթ էր: Անսովոր էր նան այն, որ ւաւդամավորները նիսւի էին ներկայացել ւաւասխանաւվության բարձր ղդացումով ն լրջմիւ երնույթ ունեին: Բոլորը Հույս ունեին, որ Աղդային ժողովի ընդունելիք ՀուսաՀաւական Հայւարարությունները ւեւք է որ աղդեն թուրքական Հանրային կարծիքի ն Բարձր Դռան վրա, մանավանդ որ իթթիլաֆի կառավարությունը ւարբեր առիթներով Հայւարա1064

րել էր, որ ինքը չաՀադրդռված չէ ներքին բաղում խնդիրներին նորերն ավելացնելու1: Պաւդամավորները ւեւք է որոչակի ւարղեին մի բան. ԹուրքաՀայասւանում Հայերին արՀավիրքներից Հեռու ւաՀելու Համար իթթիլաֆի կառավարությունը ւաւրա՞սւ է արդյոք դժւվելու քրդերի Հեւ, թե՞ Հայի արյունն առաջվա ւես մաւաղ էր արվելու քրդության կողուոււի ու սւանությունների կրքերին: կառավարությունը կանդնած էր երկընւրանքի առջն ն ւեւք է ընւրություն կաւարեր երկու ուղիների միջն. վերջ ւալ Հայերի նկաւմամբ քրդերի բռնություններին կամ չարունակել անւեսել վերջիններիս արյունալի արարքները: Նիսւն սկսվելուն ւես այն կառավարության դեմ խաղաղ ցույցի Հանդամանք սւացավ: Բացելով Աղդային ժողովի նիսւը՝ Հայկ Խոջասարյանը չեչւեց օրվա բացառիկ նչանակությունը ն կաւարյալ սառնասրւություն ւաՀւանելու կոչ արեց ժողովականներին: Խոսք վերցնելով՝ ւաւրիարք ՀովՀաննես արք. Արչարունին նչեց, որ Հայոց Հոդսերի առթիվ ինքը Հանդիւել է վարչաւեւին ն օսմանյան Համարյա բոլոր նախարարներին, նրանց Հեւ ունեցել է դառը խոսակցություններ ու բուռն վիճաբանություններ, սւացել լոկ սին խոսւումներ, որոնք ւեւք է դիւել որւես բացաՀայւ խաբկանք: Ուսւի, ասում էր նա, Համակերւվողի ՀուսաՀաւությամբ այսօր կանդնած ենք մեր նվաղած կամքի ու նվասւացած արժանաւաւվության մերկությանը դեմ-Հանդիման: Մեր երկիրն ու մեր ժողովուրդը աւրում են դեկադանս: «Երբ բողոք ներկայացուցինք վարչաւեւին,- ժողովականներին ւաւմում էր ւաւրիարքը,- ան ըսաւ թէ «Հոդ մի՛ ընէք, վերջին սւանութեանց Հեղինակներուն ի՛նչ արիւնռուչւ մարդասւաններ ըլլալնին դիւեմ»: Վարչաւեւը յեւոյ ըսած է թէ Հայերը թող ինքղինքնին ւաչււանեն, քանի որ կառավարութիւնը ի վիճակի չէ: Մենք ըսինք թէ մերինները ղէնք չունին, ինչւէ՞ս ւաչււանեն ինքղինքնին: Անոնց ձեռքը ղէնք կայ, մեր ձեռքը՝ չկայ»2:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 194, 2 սեււեմբերի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 196, 5 սեււեմբերի 1912 թ.:

ԱյնուՀեւն ւաւդամավորների խնդրանքով ՀովՀաննես արք. Արչարունին մանրամասներ է ներկայացնում ներքին դործոց նախարար Ալի Դանիչ բեյի Հեւ ունեցած Հանդիւումից, երբ վերջինս ւաւրիարքին մեղադրել էր Հայերի սւանությունների մասին չաւաղանցված ւվյալներ ներկայացնելու Համար: «Հայոց ւաւրիարքարանը սոււ չի խոսիր երբեք,- ւաւասխանեցի: Ներքին դործոց մինիսւրն ըսաւ, որ այդ ոճիրները սովորական դէւքեր են, ամեն ւեղ ալ մարդիկ իրար կը ղարնեն: «Ասոնք սովորական դէւքեր չեն,- ըսի,- ընդՀանուր կուորածի նախաբանն են. դարձեալ այդ կուորածնե՞րը ւիւի կրկնուին: «Ալբանիա ըսեան (աւսւամբություն:- Հ. Ս.) եղաւ, բանակ ղրկեցիք» ըսի: «Ըսեան մի՛ ըսէք, քըյամ (Հեղաւոխություն:- Հ. Ս.) ըսէ՛ք» ւաւասխանեց: «Մարդ Հարկաւ նսւած ւեղը յեղաւոխութիւն չընէր,- ըսինք,- ուքի կելլայ: Դուք ղօրադունդեր ղրկեցիք Ալբանիա, չաւ մը ւեղեր դեւնի Հաւասար ըրիք, ի՞նչւէս նոյն ղսւողական միջոցները չէք դործադրեր Հոս, խելքերնիս չի Հասնիր» ւաւասխանեցի»1: Պաւրիարքի Հաղորդումից Հեւո մւքերի ւոխանակություն է սկսվում: Ելույթ ունենալով, Սւեւան Գարայանը ասում է. «Հայ աղդի մարւիրոսութեան ւաւմութեան մէջ այսօրուան ժողովն յիչաւակելի ժողով մը ւիւի ըլլայ, եթէ մեր խորՀրդակցութիւնները կարենան յանդիլ դործնական, մանաւանդ իրականանալի արդիւնքի մը»2: կացությունը ՀուսաՀաւական ասւիճան ծանր է, չեչւում էր նա, քանղի օսմանյան սաՀմանադրության Հռչակումից ի վեր ւոխանակ բարելավվելու, ասւիճանաբար ավելի է վաւթարանում թուրքաՀայության դրությունը: Հայությունը Համակված է մուալոււ ընդՀանուր ջարդի ն կողուոււի սարսաւով: ԱնՀրաժեչւ է անմիջական ու դործնական դարման դւնել: Բայց չարիքի դարմանը դւնելու Համար նախ ն առաջ ւեւք է չարիքի ւաւճառը դւնել: Արդյո՞ք Հայերի

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 196, 5 սեււեմբերի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում:

նկաւմամբ թուրքերի ու քրդերի ոճրադործությունների դեմ կառավարության անւարբերությունը բացաւրվում է նրա կամքի բացակայությամբ, թե՞ կարողություն, ուժ չունենալով, իսկ դուցե թե մի երրորդ ւաւճառով - աՀա Հենց ա՛յս Հարցն է, որ ւեւք է ւարղել: Եվ Ս. Գարայանը ւորձում է ւարղել Հարցը: Նա ասում է, որ մենք՝ Հայերս, վայրկյան անդամ չենք կարող ենթադրել, թե օսմանյան կառավարությունը Հնարավորություն չունի բարելավելու իրենց վիճակը ն արդելք դնելու թուրքերի ու քրդերի չդադարող ոճրադործություններին, նրանց ամեն ւեսակ անիրավ Հարձակումներին: Եթե ընդունենք այդ ւեսակեւը, նչում էր ելույթ ունեցողը, աւա մեղ կմնա միայն երկու Հնարավորություն. խմբովին դաղթել երկրից ն կամ ճարաՀաւ մի ուրիչ ծայրադույն միջոցի դիմել, այն է՝ խնդրել օւար քրիսւոնյա ւեւությունների կառավարություններին, որ ըսւ դարավոր ավանդույթների ն Հանուն մարդասիրության, բարեխոսեն Սսմանյան ւեւության մու՝ ւաչււանելու Համար մեր ինչքը, ւաւիվն ու կյանքը: Առաջին Հնարավորության մասին ելույթ ունեցողը չեչւադրում էր, որ Հայությունը չի կարող իր Հայրենիքը լքել ն երկրադնդի որնէ անկյուն դաղթել կամ աչխարՀով մեկ ցրվել, «արդ՝ որովՀեւեւ աղդի մը խմբովին դաղթը աՀադին աղէւ մըն է եւ Հայոցս դարաւոր Հայրենիքին Հողին վրայ աւրելու եւ մեռնելու իրաւունքը նուիրական է եւ անբռնաբարելի: ՈրովՀեւեւ մենք՝ Հայերս, օսմանեան սաՀմանադրութեան Հարկադրած բոլոր ւարւականութիւնները լիովին կը կաւարենք»1: ինչ վերաբերում է օւարներին բողոքելուն, ասում էր Ս. Գարայանը, աւա թուրքաՀայերը սաՀմանադրությունն ընդունելուց Հեւո դա անընդունելի են Համարում: «Մենք օսմանեան միութեան յարած կը մնանք բոլոր միւս օսմանեան ւարրերէն աւելի անկեղծութեամբ, որովՀեւեւ սաՀմանադրութեան Հռչակումէն ի վեր, Ադանայի արՀաւիրքէն վերջն անդամ, Հայ աղդը վեՀանձնութիւն ու անկեղծութիւն ունեցաւ երբեք որեւէ օւար

«Մչակ», ‹ 196, 5 սեււեմբերի 1912 թ.:

կառավարութեան չդիմելու եւ միմիայն օսմանեան սաՀմանադրական կառավարութենէն սւասեց իր իրաւանց ւաչււանութիւնն եւ արդարութեան դործադրութիւնը»: ԱՀա՛ «այս ամեն նկաւողութեամբ մենք՝ Հայերս, կը խորչինք այս երկու յուսաՀաւական միջոցներէն, բայց կը ւարւինք աղդու եւ կւրուկ դարման մը խնդրել օսմանեան կառավարութենէն»1: Քանի որ սաՀմանադրությունից Հեւո ւոխնիւոխ կառավարության դլուխ եկած բոլոր վարչաւեւները՝ Քյամիլ, Հիլմի, Հակկը, Թնֆիկ, Սաիդ ւաչաները, իրար Հաջորդած Հարյուրավոր վալիները, մութասերիֆները, դայմադամները անթիվ, անՀամար խոսւումներ էին ւվել Հայերին, որոնք բոլորն էլ ի դերն էին ելել: Ուսւի Աղդային ժողովում նունիսկ առաջարկություն եղավ այլնս ոչ մի Հարցով չդիմել թուրքական իչխանություններին, այլ նրանցից լիովին մեկուսանալ, ւարւակել սեւական ւաւյանի մեջ, միայն աւրել ներաղդային կյանքով: կւրականաւես մերժելով նման մուեցոմը, Ս. Գարայանը դւնում էր, որ ւեւք է վերջին ւորձն անել ն կառավարությանը խնդրել, որ նա կարդադրություն իջեցնի ւեղերին, որւեսղի Հայասւանի որոչ դավառներում օսմանցի մաՀմեդական ն քրիսւոնյա ւաւվավոր անձանցից ու նախկին ղինվորներից (ռեդիֆներ) բնակավայրերը ւաՀւանող ջոկաւներ սւեղծվեն, բացի այդ, բոլոր քաղաքացիներին արւոնել ղենք կրել ինչ-ինչ ւայմաններով՝ դոնե իրենց կյանքը ւաչււանելու Համար2: Սւեւան Գարայանից Հեւո Հանդես են դալիս մի քանի ւաւդամավորներ, որից Հեւո խոսք է առնում Դաչնակցության նչանավոր դործիչ Վարդդեսը: իր ելույթը նա սկսում է այն Հաւաւումով, որ օսմանյան կառավարությունները ւոխվում են, Հիմա էլ իթթիլաֆն է իչխանության դլուխ, բայց ւեւության քաղաքականությունը Հայերի Հանդեւ միչւ նույնն է մնում: Քննադաւելով Հայության Հանդեւ իթթիլաֆի բռնած դիրքը՝

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 196, 5 սեււեմբերի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում, ‹ 197, 6 սեււեմբերի 1912 թ.:

Վարդդեսը բանաձնի մի նախադիծ է առաջարկում ժողովին ն խնդրում դա Հասւաւել: Նախադծի արձանադրական մասում ասված էր, որ ամբողջ չորս ւարվա ընթացքում Հնարավոր չեղավ խաղաղեցնել Հայաբնակ նաՀանդները, ն դրա ւաւճառը իչխանություններն են: Բանաձնի նախադծում նրա Հեղինակը առաջարկում էր կառավարության կողմից Հեւնյալ դործնական միջոցների անմիջական դործադրությունը. 1) Ձեռնարկել ղինվորական խիսւ միջոցներ ն անմիջաւես ձերբակալել ու ւաւժել Վանի ու Բաղեչի վիլայեթներն ասւաւակող ավաղակախմբերը ն ի մասնավորի Շաւախի, Խութի, Մուկանի, Խիղանի ն Զարսանջակի Հայւնի մարդասւաններին: Տերերին վերադարձնել կաւարված կողուոււները, ւայմանով, որ ղսւող ղորախմբերն իրենց բնակաւեղի չընւրեն Հայկական դյուղերը, 2) Արմաւական միջոցներ ձեռք առնել կաւարված չարաղեւ դեւքերի կրկնումն Հեւայսու բացառելու Համար, իսկ մինչ այդ՝ ա) Հայկական դյուղերում Հասւաւել ւեւության ղենքով ղինված ւաՀակներ ն նրանց ւաՀել մինչն քրդերի կաւարյալ ղինաթաւումը, բ) այդ չրջաններում ավելացնել Հայ ժանդարմների ու ւաչւոնյաների թիվը՝ Հայ բնակչության թվի Համեմաւ, 3) Հավասարության սկղբունքը կաւարյալ ւաՀւանելու Համար վերացնել քրդական թեթն Հեծելաղորքերը (Համիդիե), դրանք ենթարկել ընդՀանուր ղինվորական Համակարդին կամ, Հակառակ ւարադայում, բոլոր աղդությունների Համար միննույն սկղբունքը դործադրել, 4) Լրջորեն ղբաղվել Հողերը վերադարձնելու խնդրով: Առաջարկելով նախադիծը՝ Վարդդեսը, այնուՀեւն, ամեն կեւի վերաբերյալ ւալիս էր ընդարձակ մեկնաբանություններ, մասնավորաւես չեչւում էր, որ քուրդը վախկու ժողովուրդ է, ուսւի բավական է, որ կառավարությունն անկեղծորեն ցանկանա նրան ղսւել ն ամեն ինչ կընկնի իր ւեղը1: Մի քանի ուրիչ ելույթներից Հեւո նիսւը կարճաւն ընդմիջվում է, որի ընթացքում ժողովրդից Աղդային ժողովի դիվա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 197, 6 սեււեմբերի 1912 թ.:

նին ներկայացվում են ղանաղան Համախոսականներ, որոնցից երկուսը աչքի էին ընկնում իրենց բովանդակությամբ ն ւարունակած առաջարկներով: Այդ Համախոսականներից մեկը ներկայացրել էին օսմանյան Համալսարանի ն երկրադործական Համալսարանի Հայ ուսանողները, իսկ մյուսը՝ ւոլսաբնակ վասւուրականցիները: Երկու Համախոսականներն էլ ւաՀանջում էին խիսւ ւաւիժների ենթարկել չարադործներին ն Հաւուցում ւալ ղոՀերին: կառավարության՝ դա չանելու դեւքում առաջարկվում էր, որ Աղդային ժողովն ու Աղդային կեդրոնական վարչությունը Հրաժարական ւան, ւակեն եկեղեցիները, դւրոցները, աղդային բոլոր ւաչւոնական Հասւաւությունները, այդ թվում՝ ւաւրիարքարանը, ինչւես նան բոյկուել օսմանյան նոր խորՀրդարանի ընւրությունները, Հայերից ւաւդամավոր չւալ: Ընդմիջումից Հեւո վերսկսված նիսւում Հանդես են դալիս մի քանի ւաւդամավորներ ն ւաչււանում նչված Համախոսականներում արծարծված առաջարկները: Աւա խոսք է վերցնում Աղդային ժողովի կենւրոն խմբակցության ղեկավար Դավիթ Տեր-Մովսեսյանը: Նա ձեռնթաւություն, դասալքություն ն անիչխանություն է Համարում ներկայացված Համախոսականների Հեղինակների առաջարկները: «կառավարութիւնը ւէւք է դիւնայ եւ Համողուի,- ասում էր նա,- որ Հայերը այս երկրին մէջ միակ քաղաքականութիւն մը ունին, Հայերը որոչած են ւաւուի, կեանքի, ինչքի իրենց իրաւունքը ւաՀել, մի Հոդի, մի մարմին ըլլալ եւ այսւէս ներկայանալ միչւ»: Նա ցավով նչում էր, որ Հայերը երբեք միաբան չեն եղել, իթթիՀադի օրոք ավելի ւառակւված մնացին. Դաչնակցությունն աջակից եղավ երիւթուրքերին, Հնչակյանները ւաչււանեցին իթթիլաֆին, սաՀմանադրական ռամկավարները քննադաւում էին կառավարությանը, իսկ ւաՀւանողականներն անելի էին մաւնված: Ըսւ ելույթ ունեցողի՝ կառավարությունն անցյալին կարծում էր, թե Հայերը մի Հոդի, մի մարմին են, բայց «չորս ւարուան մէջ չկրցանք այս Համողումը ներչնչել, դոնէ չորս ւարի եւքը Համողենք: Ամեն անդամ, որ ՀարսւաՀարութեան խնդիր ներկայացաւ այսւեղ, միչւ ճիդ մը, ջանք մը

կար Համողելու, որ Համբերող ըլլանք, ձայն չբարձրացնենք, լուռ մնանք: Զորս ւարուան մէջ ըսի, 14 ւարի վերջն ալ կը կրկնեմ. այս աղդը միմիայն իր ոյժին եւ իր անձնական արժանիքին կրնայ աւաւինիլ: Հայերն այսօր դժբաղդաբար միեւնոյն քաղաքականութեան չեն Հեւեւիր»1: Ելույթ են ունենում մի չարք ուրիչ ւաւդամավորներ, որոնցից մեկը ւաՀանջում է, որ վարչությունն ու ւաւրիարքը Հենց այժմ ներկայացնեն իրենց Հրաժարականները: Այս վերջին առաջարկի առթիվ Հանդես է դալիս ՎաՀան Թեքեյանը ն Հորդորում, որ այժմ չի կարելի Հրաժարականների Հարց դնել: «կեղրակացնեմ, ըսելով, թէ՝ վարչութիւն եւ ւաւրիարք լռիկ դործելու են, լռութեամբ կաւարուած դործը չաւ աւելի աղդեցիկ է, քան ամենաբուռն խօսքերը»: Նա նույնւես չեչւում էր աղդային Համերաչխության անՀրաժեչւությունը, ասելով. «կյուսամ, որ այսուՀեւ ամենքս նոյն ղդացումներով կը վարուինք, բայց այժմէն ալ կուղեմ ըսել, թէ ւէւք է միչւ միացած ըլլանք եւ ոչ թէ վարդաւեւական կամ կուսակցական խնդիրներով բաժնուած մնանք, քանի որ այս երկրին մէջ այսքան ւարրական բան մը՝ կեանքի աւաՀովութեան կարօւ ունինք դեռ»2: Վերջում կրկին խոսք առնելով՝ ՀովՀ. Արչարունի ւաւրիարքը Հայւարարում է, թե դործելու բոլոր միջոցները դեռ սւառված չեն, Հեւնաբար Հրաժարականի խնդիր Հարուցելն ավելորդ է: Նա դյուրաՀավաւորեն նչում էր. «Նկաւի առէ՛ք, որ այս թալանները, սւանութիւնները կըլլան վայրենի ւեղի մը մէջ. 11-րդ ղօրաբանակին Հեռադիր դացած է եւ ղօրախումբեր չարժման մէջ դրուած են. քանի մը օր Համբերութիւն, որւէսղի խոսւացուած արդիւնքը ւեսնենք»3: Ամւուելով ժողովին արդյունքները՝ աւենաւեւ Հայկ Խոջասարյանն առաջարկում է մեկ չաբաթով Հեւաձդել առաջարկած բանաձների ն արւաՀայւած ցանկությունների քվեարկուՏե՛ս «Մչակ», ‹ 197, 6 սեււեմբերի 1912 թ.: Տե՛ս նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

թյունները: Պաւդամավորները ճիչւ են Համարում առայժմ Հրաժարականների Հարց չդնել, Հնարավորություն ւալ, որւեսղի ւաւրիարքը բանակցի կառավարության Հեւ, որից Հեւո նորից ժողովի Հավաքվել ւեղեկանալու Համար բանակցելու ընթացքում ձեռք բերված արդյունքներին: Հայկ Խոջասարյանի առաջարկը չդրվեց քվեարկության, բայց ընդունվեց ւաւդամավորների մեծամասնության Համակրական արւաՀայւություններով: Այսւիսով, նրանց ոդնորությունը բռնկվել ու մարել էր մեկ նիսւի ընթացքում: կրակու ու ւքուն ճառերին ւիւի Հաջորդեր անորոչ սւասողականությունը, չնայած բակում խռնված ժողովուրդը ւաւդամավորներից ւաՀանջում էր չցրվել՝ նախքան մի որոչում կայացնելը: կ. Պոլսի Հայկական ն օւար մամուլը լայնորեն լուսաբանեց թուրքաՀայոց Աղդային ժողովի ւաւմական նիսւը ն նրանում չոչաւված Հարցերը: Այսւես, մայրաքաղաքի ֆրանսերեն թերթերից "Jeսո 1սոc"-ը («Ժեոն թյուրք») բավական ընդարձակ նկարադրեց ժողովի ընթացքը՝ Համակրանքի ջերմ ւողեր նվիրելով Հայերին: իսկ "Լa Լւbeոté"-ն («Լիբերւե») նույնւես ֆրանսալեղու թերթը նիսւին նվիրած Հոդվածում դրում էր. «Ավելի քան 30 ւարի Հայերը աւելություն էին ւածում Աբդուլ Համիդի Հանդեւ: Նա այդ ժամանակաչրջանում ամեն ջանք դործ դրեց ՀարսւաՀարելու ն ւանջելու Թուրքիայի Հայ բնակչությանը: Զենք ցանկանում այսւեղ ւաւմել այն բոլոր ւառաւանքների մասին, որ կրեց Հայ ժողովուրդը. դա մեղ չաւ Հեռու կւաներ: Նոր ռեժիմը որնէ բարվոքում առաջ չբերեց Հայոց Համար: Արյունը չարունակում էր ոռոդել երկիրը: Ավաւաւեւ բեյերը Հայ չինական ժողովրդի Հեւ վարվում են ինչւես ուղում են՝ ձրի ծառայեցնում ու կողոււում են նրան: Ողջ Հայությունը Հուղված է այրիների ու որբերի դանդաւներից ն սարսաւի աղաղակներից»1: Աղդային ժողովի օդոսւոսի 24-ի նիսւում ձեռք բերված ւայմանավորվածության Համաձայն, ինչւես ասվեց, մեկ չա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 198, 7 սեււեմբերի 1912 թ.:

բաթ Հեւո ւեւք է Հրավիրվեր նոր ժողով, բայց չաբաթը լրանալուց առաջ Արչարունի ւաւրիարքը Հայւարարեց, թե նրա դումարումը Հեւաձդվում է: Պաւճառն այն էր, որ, կաւարելով Աղդային ժողովի Հանձնարարականը, ւաւրիարքը դիմումներ էր ներկայացրել կառավարությանը, նան խնդրել էր իրեն ընդունել, բայց դեռ ւաւասխան չէր սւացել: Սդոսւոսի 30-ին ն 31-ին Արչարունին խորՀրդակցության Հրավիրեց Հայկական մամուլի ներկայացուցիչներին ն Աղդային ժողովի ւաւդամավորական խմբակցությունների ներկայացուցիչներին՝ Աղդային ժողովի դումարման Հեւաձդման ւաւճառները նրանց բացաւրելու Համար: Հայկական մամուլի ներկայացուցիչները խոսւացան ւաւրիարքարանին աջակցել ն չդրդռել ժողովրդին, իսկ խմբակցությունների ներկայացուցիչները Հավասւիացրին, որ իրենք որնէ խնդիր չեն Հարուցի: Երբ վերջացավ այս խորՀրդակցությունը, Աղդային ժողովում ներկայացված կուսակցությունների ներկայացուցիչները նոր խորՀրդակցության Հավաքվեցին, որւեսղի միասնաբար աչխաւեն Աղդային ժողովի առաջիկա նիսւին ներկայացվելիք ընդՀանուր բանաձնի նախադծի վրա: Բայց նրանք չկարողացան Համաւեղ եղրակացության դալ ն որոչեցին բանաձնի նախադծին կրկին անդրադառնալ ութ օր Հեւո, ւորձելով դոնե այդ ժամանակ Համաձայնության դալ1: Այդքան սուր աղդային ւադնաւի ւաՀին չաւ կարնոր էր, որւեսղի Հայերը չւառակւվեին, քանի որ այդ ւարադան կառավարությունը կարող էր չաւ Հեչւությամբ օդւադործել: Մինչ ւաւրիարքարանում կառավարությունից որնէ լուրի էին սւասում, վարչաւեւ ԱՀմեդ Մուխթար ւաչան Գաբրիել էֆ. Նորաւունկյանին Հանձնարարեց «Հայասւանի բարեկարդման նւաւակով միջոցներ խորՀելու Համար» խորՀրդակցություն դումարել: ԽորՀրդակցությունը կայացավ սեււեմբերի 1-ին, Նորա1

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 201, 12 սեււեմբերի 1912 թ.:

ւունկյանի ւանը: Մասնակցում էին նան ներքին դործերի նախարար Ալի Դանիչ բեյը, Վանի ն Բաղեչի նորընւիր կուսակալները, կեսարիայի ն Նիկոմեդիայի նախկին կառավարիչ, նույն օրը Խարբերդի կուսակալ կարդված Զեմալ բեյը, ինչւես նան Սամսունի կառավարիչ ՀովՀաննես Պոյաճյանը: ԽորՀրդակցությունը ւասւորեն նախարարական մասնախումբ էր, որն ընդունեց Համաւաւասխան որոչումներ, որոնք եթե դործադրվեին, չաւ նւասւավոր կլինեին Հայերի Համար: Հաւկաւես չաւ կարնոր էր Հողային խնդրի առաջարկվող լուծումը: Մասնախումբը Հանդել էր եղրակացության, որ անՀրաժեչւ է Հայոց Հողային խնդիրը վճռել ոչ թե դաւական միջոցներով, այլ՝ վարչական եղանակով: Այդ նւաւակով ւիւի սւեղծվեին Հանձնախմբեր՝ կես առ կես բաղկացած Հայ ն իսլամ անդամներից, որոնցից մեկը ւեւք է լիներ ւեղի Հայ առաջնորդը: Հանձնաժողովների կայացրած վճիռները ւարւադիր ւեւք է կաւարվեին: Նույն Հողաւարածքների Համար վիճող այն կողմը, որը ղրկվելու էր Հողաւիրական իրավունքից, ւեւք է ւեւական դանձարանից դրամական ւոխՀաւուցում սւանար: Սեււեմբերի 5-ին նախարարների խորՀուրդը քննեց նախարարական մասնախմբի առաջարկությունները ն ընդունեց որոչում, որով Հայաբնակ նաՀանդների վալիներին Հանձնարարվում էր բոլոր միջոցներով Համերաչխություն ձեռք բերել Հայ ն քուրդ ւարրերի միջն: Հողային խնդրի կարդավորման Համար նախարարների խորՀուրդն առայժմ Հաւկացնում էր 100.000 ոսկի, որը բաժանվելու էր Հինդ նաՀանդների միջն՝ յուրաքանչյուրին 20 Հաղարական ոսկի: Արչարունի ւաւրիարքն, անչուչւ, ւեղյակ էր, որ Գաբրիել Նորաւունկյանի ւանը կայացել է նախարարական մասնախմբի նիսւ ն այնւեղ ընդունվել են առաջարկություններ կառավարությանը: Զնայած դրան, սեււեմբերի առաջին չաբաթվա ընթացքում նս նա չարունակեց իր դրավոր ու բանավոր դիմումները, բայց որնէ արդյունքի չէր Հասնում: Բարձր Դուռը Արչարունի սրբաղանին ւաւասխանել էր, թե ւաւրիարքարանից սւացված բոլոր առաջարկությունները մերժվել են: կառավա1074

րությունից Հայւնած բանավոր ւաւասխանից նան ւարղ էր դարձել, որ այնւեղ որնէ մւադրություն չկա միջոցներ ձեռնարկելու ՀարսւաՀարիչների ու ջարդարարների դեմ: Հայասւանում վիճակն անւուոխ էր, Հայկական չրջանակներում ւիրող Հուղումը դեռ Հանդարւած չէր:

ՄՈՏԱԼՈՒՏ կՈՏՈՐԱԾի ՍԱՐՍԱՓի ՄԵԶ

Սսմանյան խորՀրդարանում ւիրական դարձած իթթիլաֆի իչխանության ժամանակ նս բաղմաչարչար Հայասւանում դրեթե անելանելի վիճակ էր: 1912 թ. կեսերից Հայասւանում վերսկսվել էին ջարդերը: կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանում դավառային առաջնորդարաններից ամեն օր չարունակվում էին սրւաճմլիկ Հեռադրեր սւացվել դործած ոճիրների, ղաւ-ղաւ ու խմբային սւանությունների, ավարառությունների, կանանց ու աղջիկների բռնաբարությունների կամ դերեվարման, բռնի իսլամացման մասին: Հաւկաւես աղեկւուր էին Վանի ու Բաղեչի կուսակալություններից սւացված լուրերը: Թուրքերը չիլ աչքով ու ներքին ղայրույթով էին նայում, թե ինչւես Հայերը, չնայած նրանց անւանելի վիճակին, չարունակում են աչխաւել ու դոյաւնել: Ձդւելով Հայերին դուրս մղել ունեցած վերջին դիրքերից, թուրք խանութւանները, անասնավաճառները, մոլլաները ղինված քրդերին դրդում էին մաՀ ու սարսաւ ւարածելու անղեն Հայերի վրա: Հայերի ջարդերն իրականացնողների դաժանությունը չէր բխում նրանց ուժից, այլ՝ անղորությունից, թերղարդացությունից ն անլիարժեքության ղդացումից: Թուրքադեւ Դմիւրի Երեմենը նկաւում է, որ «Հարնան քրիսւոնյայի նկաւմամբ ունեցած անողոք նախանձը», որ դրդռում է ջարդարարների Հոդին, ւոռթկում է ախւաբանական մոլեռանդության ձնով ն չորս կողմը մաՀ ու ավեր սւռում1: Տե՛ս Дмитрий Евгеньевич Еремеев, На стыке Азии и Европы, Очерки о Турции и турках, “Наука”, Москва, 1980, с. 124.

Շարունակվում էին Հիմնականում քրդերի, աւա նան թուրքերի ձեռքն անցնել ԹուրքաՀայասւանի ամենաորակյալ, արժեքավոր Հողերը: Հայ դյուղացիների մեծ մասն առաջվա ւես ղրկված էր իր ւնւեսությունը վարելու Հնարավորությունից, որովՀեւն նրա ամբողջ Հողաւարածության վրա նսւած էին վաչկաւուն խաչնարածները: Մի ուրիչ ւեղ քոչվոր անասնաւաՀները ւակում էին երթնեկության ուղիները, ն երկրադործը չէր կարողանում դաչւ դուրս դալ, մի երրորդ ւեղ դյուղն ընկած էր կիրճերի ու ձորերի մեջ՝ ղրկված Հաղորդակցությունից, մի չորրորդ ւեղ դյուղացու Հողաբաժինը բաղկացած էր այնւիսի կւորներից, որոնք իրարից բաժանված էին մեծ ւարածությամբ, ուրիչների կալվածքներով ն այլն: Գործի դլուխ եկած իթթիլաֆի կառավարությունը Հայւարարել էր, թե Հայերի այժմյան ջարդի ւաւճառը Հողային Հարցն է, որը ւեւք է լուծել: Հայւարարության մեջ ւեղ դւած «ւեւք է լուծել» բառերը քրդերը դիւել էին որւես Հայերից խլած Հողերը նախկին ւերերին վերադարձնելու իրական վւանդ, ու նրանցից ամեն մեկը նւաւակ էր դրել ոչնչացնել «իր» Հողերին սւառնացող նախկին Հայ ւիրոջը, այդւիսով իր Հասկացած ձնով վերջնականաւես լուծել Հողային Հարցը: իթթիլաֆի կառավարության Հայւարարությունը, որին չէին Հեւնում որոչակի դործեր, ըսւ էության դարձավ սադրանք՝ նոր դժբախւություններ բերելով Հայերին: Նախկինի ւես սարսաւելի կացություն էր սւեղծված ւուրքերի դանձման Հարցում: Թե՛ ւեւական ն թե՛ բաղմաղան այլ ւուրքերը միմյանց վրա կոււակված, թուրքաՀայ ժողովրդին դցել էին անվերջ ւարւականությունների մի այնւիսի ցանցի մեջ, որից աղաւվելու Համար սովորական միջոցներն անղոր էին: ԱնՀրաժեչւ էր ւեւական միջամւություն, որւեսղի բարեւոխվեր ւուրքերի բաչխման ու ւուրքերի Հավաքման ամբողջ Համակարդը ն մի բարեկարդ դրություն սւեղծվեր, ինչը չէր արվում: Հայկական նաՀանդներում առաջվա ւես անւանելի ւաւկեր էր ներկայացնում արդարադաւությունը: ԹուրքաՀայը չէր

վսւաՀում օսմանյան դաւարաններին ն աչխաւում էր խուսաւել դրանցից, որովՀեւն չէր Հավաւում, թե նրանք կարող են ւաչււանել ճչմարւությունը: Դեռնս 1911 թ. աչնանը Հայոց ձոր դավառի Քերծ Հայաբնակ դյուղի չրջակայքում անՀայւ չարադործներ սւանել էին Հալեւցի երեք թուրքերի, որոնք եկել էին այդ կողմերում ոչխարներ դնելու՝ սիրիական քաղաքներ ւոխադրելու ն վաճառելու Համար: Այդ սւանության դործում ամբասւանվեց Դաչնակցության ղինվոր Բուլղարացի Սարդիսը, որը սւանությունը կաւարվելուց երկու-երեք ժամ առաջ այդւեղով անցել էր 8-10 ղինված մարդկանցով: Թեն ամբասւանության Համար ուրիչ ոչ մի Հիմք չկար, դաւարանը, սակայն, կոչնադիր ուղարկեց Սարդսին՝ չւաւ ներկայանալու ւաՀանջով: Քանի որ վերջինս Հրաժարվեց ներկայանալ, նրան կալանավորելու Հրաման արձակվեց: 1912 թ. մարւի 28-ին Վանում մի խումբ ոսւիկաններ, իմանալով Սարդսի ւեղը, ւորձում են դործադրել դաւարանի Հրամանը ն ձերբակալել նրան, բայց նա աւրճանակով կրակ է բացում, որի Հեւնանքով սւանվում է մի ոսւիկան, իսկ նա, օդւվելով սւեղծված խառնաչւոթ վիճակից, կարողանում է ւախչել: Սւանված ոսւիկանի թաղումը Վանում Հայերի դեմ ուղղված Հսկա ցույցի վերածվեց: Թաղման թաւորն անձամբ դլխավորում էր վալի Հակկը բեյը: Այդ դեւքից Հեւո եկած ամիսներին օր չէր ւաւաՀում, որ Վանի վիլայեթում Հայի սւանություն չլիներ: Մի Հաղորդումից իմանում ենք, որ միայն 1912 թ. օդոսւոսի առաջին ւասնօրյակում վիլայեթի դյուղերում սւանվել է 26, իսկ Վան քաղաքում՝ 30-ից ավելի Հայ: Նույն ժամանակ Փոքր Ասիայի ղանաղան ւեղերում 130 Հայ էր սւանվել1: 1912 թ. օդոսւոսի սկղբներից քրդերն անլուր դաղանու1

Տե՛ս “Вечернее Время”, 30 августа 1912 г.

թյուններ էին կաւարում Տիդրանակերւում, Մուչում, Բաղեչում, կարինում, Շաւախում... կ. Պոլսի նոր կառավարությունը «խիսւ» Հրամաններ էր ւալիս «Հեւաւնդելու» ն «անւաւճառ ձերբակալելու» ավաղակներին, բայց դա «չէր Հաջողվում»: Քաջ իմանալով, որ «խիսւ» Հրամանները ձնական են, սրանք ավելի ու ավելի Հանդուդն ու Համարձակ էին դառնում: Ավաղակախումբը մւնում էր Հայկական դյուղ, այնւեղ մնում երկու-երեք օր, աւրում դյուղացիների Հաչվին, նրանցից խլում այն ամենը, ինչը դուր էր դալիս: Երբ քրդերի՝ դյուղ մւնելու մասին իմաց էին ւալիս ոսւիկաններին, սրանք դնում էին ոչ թե այդ, այլ Հարնան դյուղ, այնւեղից մի ուրիչ դյուղ ն, ի վերջո, միայն այն դյուղը, ուր, իրոք, դւնվել էին ավաղակները, բայց որոնք Հիմա այնւեղ չէին: Եվ աՀա՛ սկսվում էին դյուղացիների Հարցաքննությունները, սւառնալիքները, աւա՝ չարչարանքները: Նրանց մեղադրում էին ավաղակներին ւեղ ւալու ն կերակրելու Համար: Անիրավված դյուղացիներն այս անդամ սւիւված էին լինում կերակրել ու ւաՀել ոսւիկաններին ու նրանց ձիերն այնքան ժամանակ, մինչն կՀեռանային դյուղից: Քուրդ Հրոսակները դյուղ մւնելիս դյուղացիներին ճիչւ էին ասում. «Մի՛ վախեցեք, քանի մենք դյուղում ենք՝ ոսւիկաններ չեն դա, կդան այն ժամանակ, երբ մենք այսւեղից արդեն Հեռացած կլինենք»: Ոսւիկանները կողոււիչներին չէին ձերբակալում, որովՀեւն նրանց Հարձակմանը ենթարկվելուց վախենում էին: Ուսւի մւածում էին. «ի՞նչն է մեղ ւարւավորեցնում Հայերի Համար վւանդելու մեր անձը: Հանուն դյավուրների դնդակի ղո՞Հ դառնալ: «Նեյիմե լաղըմ» (ինչի՞ս է ւեւք)»»: Այսւիսին էր ոչ միայն ոսւիկանության, այլն թուրքական բոլոր իչխանությունների Հոդեբանությունը: ԶուդաՀեռաբար, Հայաբնակ վայրերում արադորեն ւարածվում էր իսլամություն ընդունելու ալիքը: Լաթաքիայից արնելք դւնվող ն 65 ւուն ունեցող Արամո դյուղի բոլոր Հայ բնակիչները սեււեմբերին ընդունեցին իսլամական կրոնը: Սեււեմբերի վերջերին եվրուական մամուլին Հայւնի

դարձավ, որ իթթիՀադ կուսակցության Ադանայի կոմիւեն ւաւրասւվում է Հայերի նոր ջարդ կաղմակերւել կիլիկիայում: Ադանայի վալին կ. Պոլսից միայն ՀրաՀանդի էր սւասում: Մամուլը Հաղորդում էր, որ անՀանդսւացած այդ լուրերից, ֆրանսիական ն անդլիական միջերկրածովյան նավաւորմիղների Հրամանաւարները մի քանի ռաղմանավեր են ուղարկել Փոքր Ասիա՝ Հայերին ւաչււանելու Համար: Անկասկած, Փոքր Ասիա ասելով նկաւի էր առնվում կիլիկիան, որովՀեւն ֆրանսիական ն անդլիական նավերը կարող էին մւնել միայն այնւեղի ծովեղրյա քաղաքների ծովախորչերը: Այդ լուրը խոսում էր այն մասին, որ ջարդի վւանդը նորից ամենից առաջ սւառնում էր կիլիկիայի Հայությանը: Եթե կիլիկիայում ջարդեր սկսվեին, անկասկած, դրանք կւարածվեին Հայասւանով մեկ, իսկ այնւեղ Հասնել չէին կարող ո՛չ անդլիական ն ո՛չ էլ ֆրանսիական նավերը: Այսւեղ Հայերին կարող էր օդնության Հասնել միայն ռուսական ւեւությունը, եթե իՀարկե, ցանկանար՝ իր չաՀերից ելնելով: Եվրուական ն ռուսական լուրջ թերթերը Համարյա ամեն օր ււադրում էին նկարադրություններ այն դաղանություններից, որ կաւարվում էին անղեն Հայ բնակչության նկաւմամբ: “Новое Время” լրադիրն իր երեկոյան Հրաւարակության՝ “Вечернее Время”-ի մեջ, անդրադառնալով Հայերի ղանդվածային նոր կուորածների վւանդին, կարծիք էր Հայւնում, որ ջարդերի կաղմակերւման դլուխ առաջվա նման կանդնած է իթթիՀադ կուսակցության ծրադրով ու ծածուկ ՀրաՀանդներով դործող Մուսա բեկը: «Այդ քուրդը,- նչում էր թերթը,- Հարել է «Միություն ն առաջադիմություն» կուսակցությանը ու նրա չարքերում մեծ դեր է կաւարում: Այժմ, երբ երիւասարդ թուրքերի վարչակարդը ւաւալվել է, Մուսա բեկը որոչել է իթթիՀադին Հակառակ դնացող ներկա թուրքական կառավարության Համար ամեն ւեսակ բարդություններ սւեղծել: Քրդերի նոր ոճրադործություններն առանց երիւթուրքական կոմիւեի մասնակցության չեն կաւարվում: Խնդիրն այն է, որ Հայերը չեն Համակրում երիւթուրքերի կոմիւեին ն չարունակում են ադիւացիա մղել նրանց

դեմ»: Թերթը Համողված էր, որ «թուրք բնակիչներն այնւիսի եռանդ չեն դրսնորում ջարդելու Հայերին, ինչւես քրդերը: Սրանց առաջնորդ Մուսա բեկի դործակալներն ու վարձկանները վճարներ են սւանում ուղղակի թուրքական իչխանություններից, որոնք էլ քրդերին Հայերի սւանությունների են դրդում»1: Թեն Հայկական բոլոր նաՀանդներն էին ոճրադործությունների վայրեր, բայց Վասւուրականի դրությունն ուղղակի աղեւալի էր: Այսւեղ անղեն բնակչության նկաւմամբ իրենց արյունալի դաժանություններով Հաւկաւես առանձնանում էին ՄիրՄՀեի ն Սաիդի քրդական Հրոսակախմբերը: Այս երկու ավաղակաւեւները բացեիբաց Հայւարարում էին, թե իրենք որնէ մեկի ենթակա չեն, որ նաՀանդի ւեր-ւիրականը իրենք են, այլ ոչ թե վալին կամ նույնիսկ սուլթանը: Թուրքիայի իրականությունն իր բոլոր ւխուր ւասւերով դալիս էր մթադնելու վիղը ծուռ թուրքաՀայի երնակայությունը, դալիս էր մարելու լույսի վերջին ճառադայթն աւադայի անուրջների ն երաղների մթնոլորւում: Նրա Համար մեռած էր այն Հույսը, թե ինքը դոնե մեկ ւարի աւրելու է առանց ջարդի սարսաւի: Սթաւված ամեն ւեսակ երաղներից՝ Հայ դյուղացին մւածում էր, թե ինչւե՞ս ն ի՞նչ միջոցներով ւաչււանի իր անձը: Քուրդ Սաիդը, Մուսա բեկը, Միր-ՄՀեն չարունակում էին անարդել ասւաւակել ողջ Հայասւանը: Նույնիսկ սաՀմանադրությունից առաջ Հայ դյուղացին այն ասւիճան չէր ւաւակվում քրդական դժոխքի մեջ, ինչւես այդ օրերին: ԹուրքաՀայասւանում Հայերի նկաւմամբ դործադրվող նոր ճնչումների աՀադնացմամբ, կողուոււների ու սւանությունների կաւակցությամբ Արչարունի սրբաղանը չարունակում էր դրություններ ուղարկել Բարձր Դռանը, բայց այնւեղից դրավոր ւաչւոնական ւաւասխան չէր դալիս, կամ ւաւրիարքի բողոքներին ւրվում էին անորոչ խոսւումներ, երբեմն էլ ւրւունջներ Հայւնում, թե սւացված լուրերը չաւաղանցված են: Լավա-

“Вечернее Время”, 30 августа 1912 г.

դույն դեւքում կառավարությունը բավարարվում էր իր երրորդական-չորրորդական որոչ վճիռներ Հայւնելով բանավոր կերւով: իսկ ոճրադործներին ւաւժելու Համար ւեղական իչխանությունները որնէ իրական միջոց չէին ձեռնարկում: Շւոթված ու ՀուսաՀաւ ւաւրիարքը ն Աղդային կեդրոնական վարչությունը չդիւեին ինչ անել: Հայկական նաՀանդներում Հայերի սւանություններն այնւիսի ծավալներ էին ընդունել, որ սեււեմբերի կեսերին մեծ ւեւությունները Հավաքական վերջնադիր ներկայացրին Բարձր Դռանը՝ ւաՀանջելով անՀրաժեչւ կարդ ու կանոն Հասւաւել Հայասւանում: Դա ինչ-որ չաւով աղդեցություն ունեցավ կառավարության վրա: ՊաւաՀական չէ, որ վերջնադիրը կ. Պոլսում սւանալուց երկու օր անց չեյխ ուլ-իսլամը, սւիւված, Վանի ն Բիթլիսի ղադիներին ւաւվիրել էր մուսուլմաններին ղսւելու միջոցներ ձեռնարկել: Բայց կայսրության կրոնաւեւի Հորդորները ոչ մի աղդեցություն չդործեցին քրդերի վրա: Սեււեմբերի 20-ին Թուրքիայի արդարադաւության նախարարը այցելեց Հայոց ւաւրիարքարան ն ւաւրիարքին: Նա Արչարունի սրբաղանին Հավասւիացրեց, որ նրա՝ Բարձր Դուռ ուղարկած վերջին ւաչւոնական Հուչադրին կառավարությունը, իբր, չաւ լուրջ է վերաբերվում: Միաժամանակ Հիչաւակելով ւեւությունների վերջնադիրը՝ նախարարն ասել էր, թե կառավարությունը միջոցներ է ձեռնարկելու վիճակը չւկելու Համար, միայն թե Հարկ չկա «մեր ներքին ցավերից» որնէ օւար երկրի բողոքել ն նրանից օդնություն Հայցել, իմասւ չունի նան դիմումներ Հղել էջմիածին ն անՀանդսւացնել Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին: Այս ւաւասխանաւու ւաՀին Գնորդ Ե Սուրենյանց կաթողիկոսն իրեն ւաՀում էր չրջաՀայաց ն չաւ ղդույչ, իր ամեն մի խոսքն ու քայլը չաւում ղդոն քաղաքադեւին արժանի սառը դաւողությամբ ու աչալուրջ կեցվածքով: Այսւես, “Русское Слово” թերթի թղթակիցը իր խմբադրության Հանձնարարությամբ ւեւք է մեկներ էջմիածին ն ւեսակցեր կաթողիկոսի Հեւ: Նրա նւաւակն էր ւարղել, թե ՎեՀաւառ Հայրաւեւն ի՞նչ կարծիք ունի ԹուրքաՀայասւանում

սկսված Հայերի նոր ջարդերի մասին: Գալով Թիֆլիս՝ թղթակիցը սւանում է ւեղի առաջնորդարանի աջակցությունը ն նրա երաչխավորությամբ մեկնում էջմիածին: Բայց այսւեղ կաթողիկոսը նրան չի ընդունում: Երբ վերջինս դժդոՀում է, կաթողիկոսարանի դիվանաւեւ Բադրաւ եւիսկուոս Վարդաղարյանը նրան բացաւրում է. «Դուք ւեւք է մւնեք կաթողիկոսի դրության մեջ: Նրա ամեն մի անղդույչ խոսքը, դառնալով ընդՀանուրի սեւականությունը, կարող է վնասել ԹուրքաՀայասւանի մեր թչվառ եղբայրների առանց այն էլ անւանելի վիճակին: Մենք դիւենք, որ թուրքաՀայերն ակւիվ միջամւություն են սւասում Ռուսասւանից, բայց ինքը՝ կաթողիկոսը, չի կարող ն չւեւք է Հայւնի կարծիք, որովՀեւն մենք դեռ Հասւաւ չդիւենք, թե կաթողիկոսի միջնորդությանն ինչւես կվերաբերվի ռուսաց կառավարությունը ն ընդՀանրաւես կցանկանա՞, թե՝ ոչ»1: Որւես Հայերի նկաւմամբ լայնածավալ նոր ոճրադործությունների: իբրն դլխավոր ւաւճառ Դաչնակցությունը մաւնացույց էր անում իչխանության եկած իթթիլաֆին: ՀՅԴ օրդան «Հորիղոնը» (Թիֆլիս) դրում էր (‹‹ 197, 198, 1912 թ.) թե Հայերի նկաւմամբ Աբդուլ Համիդի քաղաքականության դլխավոր չարունակողը նոր կառավարությունն է: ՊոլսաՀայության ւադնաւն ու Հուղումը սասւկացավ ներքին դործերի նախարար Ալի Դանիչ բեյի մի բիրւ Հայւարարության ւաւճառով, որ օդոսւոսի կեսերին նա արել էր ՀովՀաննես Արչարունի ւաւրիարքին, երբ վերջինս նրան ներկայացրել էր Հայասւանի ւարբեր ւեղերից Հասած ՀարսւաՀարությունների մասին մի ցուցակ ն խնդրել որնէ դարման անել: Նախարարը նախաւել էր ւաւրիարքին, ասելով, թե նա ամեն դաւարկ բանի Համար դիմումներ է անում կառավարությանը, երբ Հայերին Հուղող Հարցերը ւաւկան մարմիններին կարող էր ներկայացնել ւաւրիարքարանի երկրորդական աչխաւակիցներից մեկը: «Եթէ ոճիրներ չլինէին ւեւութեան մէջ,- ավե-

«Մչակ», ‹ 212, 26 սեււեմբերի 1912 թ.:

լացրել էր նա,- այդ դէւքում աւելորդ կլինէր կառավարութեան դոյութիւնը»1: Արչարունի ւաւրիարքը Ալի Դանիչ բեյի մուից Հեռացել էր խորաւես վրդովված ու վիրավորված: Հաջորդ օրը նա դիմել էր վարչաւեւ ԱՀմեդ Մուխթար ւաչային ն բողոքել նախարարի ցուցաբերած դռեՀիկ վերաբերմունքից: Վարչաւեւը լսել էր ւաւրիարքի դանդաւը ն խոսւացել մուիկից ղբաղվել Հայասւանի Հարցերով: Նա նան ւաւրիարքի դանդաւները կառավարության նիսւ էր ւեղաւոխել: Տեղի ունեցած քննարկման ժամանակ Հանդես էր եկել Գաբրիել Նորաւունկյանը, իրավացի Համարել ւաւրիարքի բողոքները ն ւաՀանջել, վերջաւես, դործուն կերւով միջամւել Հայասւանի ներքին կյանքին, կարդ ու կանոն Հասւաւել այնւեղ2: Արչարունի ւաւրիարքը ն Աղդային կեդրոնական, վարչությունը Հույս չունեին, թե վարչաւեւի ու կառավարության մյուս անդամների ւված անորոչ ու ւարւամ խոսւումները կարող են կաւարվել: Հայոց կրքերը չէին Հանդարւվում: Մի քանի ւասնյակ ւաքարյուն Հայ երիւասարդներ Ղալաթիայի եկեղեցում ՀանրաՀավաք արեցին ն ւաւրիարքարանից ու Աղդային ժողովից ղայրալից ւաՀանջեցին վճռական միջոցների դիմել: Մասնավորաւես ւաՀանջ եղավ կաղմել մի եկեղեցական ւաւվիրակություն՝ Արչարունի ւաւրիարք, Հմայակ արք. Դիմաքսյան ն Գրիդորիս արք. ՀովՀաննեսյան կաղմով, դնալ Բարձր Դուռ ն մի վերջին ու աղդու դիմում անել կառավարությանը: Պաւվիրակությունն այդ կաղմով այցելեց վարչաւեւին, ռաղմական, արդարադաւության ն կրոնից նախարարներին, նան՝ չեյխ ուլ-իսլամին: Ամենուրեք ՀովՀաննես Արչարունի ւաւրիարքն արել էր ծանր արւաՀայւություններ, Հաւկաւես ամբասւանել էր Ալի Դանիչ բեյին ն Հայւարարել, որ Հեւայսու Հայերն այլնս որնէ Հարցով նրան չեն դիմի: Պաւրիարքը նան սւառնացել էր, որ եթե Հայասւանում դրությունը բարելավելու Համար կառավարությունը կարճ ժամանակում միջոցներ չձեռ1

«Մչակ», ‹ 197, 6 սեււեմբերի 1912 թ.: Նույն ւեղում:

նարկի, ինքը կՀեռանա իր ւաչւոնից, ավելին, կւակի բոլոր եկեղեցիները, նան՝ ւաւրիարքարանը, ն կմեկնի Եվրուա ու ւրկության աղերսանքներով կդիմի օւար կառավարությունների օդնությանը: Հանդիւումների ընթացքում վարչաւեւ ԱՀմեդ Մուխթար ւաչան ն արդարադաւության նախարարը նչել էին, որ ւաւրիարքի բողոքներն իրավացի են: Վարչաւեւն ընդունել էր, որ վիճակն առանձնաւես ծանր է Վանի վիլայեթում, բայց Հույս ունի, որ չոււով այնւեղ դրությունը կլավանա, քանի որ Վանի կուսակալը ւաչւոնանկ է արվել, ն նրա ւոխարեն նչանակվել է մի չաւ ձեռներեց անձնավորություն: Նա նան խոսւացել էր, որ անւայման կձերբակալվեն Վասւուրականի ւաւուՀասներ Միր-ՄՀեն ու Սաիդը, ն ընդՀանրաւես քրդերը արժանի ւաւիժ կսւանան: «Ես չեմ կասկածում,- վերջում ասել էր ԱՀմեդ Մուխթար ւաչան,- որ չոււով, չաւ չոււով Հայասւանում վիճակն արմաւաւէս կւոխուի դէւի լաւը»1: Բայց քչերն էին Հավաւում դրան:

ԱՐՇԱՐՈՒՆի ՊԱՏՐիԱՐՔի ԵՎ ԱԶԳԱՅիՆ

կԵԴՐՈՆԱկԱՆ ՎԱՐԶՈՒԹՅԱՆ ԲՈՂՈՔԸ

ի ւաւասխան այն բանի, որ իթթիլաֆի կառավարությունը նւաւակաՀարմար չէր դւել անձամբ ընդունել թուրքաՀայոց ւաւրիարքին ն մերժել էր բավարարություն ւալ Հայոց աղդային ժողովի օդոսւոսի 24-ի նիսւում Հնչած առաջարկություններին (որոնք ւաւրիարքը ամւուել ու ներկայացրել էր Բարձր Դռանը) սեււեմբերի 8-ին ՀովՀաննես արք. Արչարունի ւաւրիարքը ն Հայոց Աղդային ժողովի կեդրոնական վարչությունը դիմեցին ծայրաՀեղ քայլի՝ կառավարությանը ներկայացրին իրենց Հրաժարականները2: Մի ամբողջ չաբաթ կառավարությունը չէր արձադանքում Հրաժարականների ւասւին: Վերջաւես, 1912 թ. սեււեմբերի

«Մչակ», ‹ 197, 6 սեււեմբերի 1912 թ.: Տե՛ս «Մչակ», ‹ 201, 12 սեււեմբերի 1912 թ.:

14-ին, օսմանյան արդարադաւության ն կրոնների նախարար Հալիմ բեյը այցելում է ւաւրիարքարան, ւեսակցում Արչարունի արքեւիսկուոսին, նրա Հեւ մւքեր ւոխանակում օրվա անցքերից, ցավ Հայւնում, որ ւաւրիարքը Հրաժարական է ներկայացրել: Արչարունին ւաւասխանում է, թե իր Հրաժարականը Հայասւանում չարունակվող Հալածանքների ն կառավարության անւարբերության Հեւնանք է: ՍաՀմանադրության վերաՀասւաւումից Հեւո, ասում է նա, օսմանյան երկիրը կառավարող բոլոր դաՀլիճները խոսւումներ են չռայլել, բայց այդ խոսւումներից դոնե մեկը չի կաւարվել: Այս ւայմաններում, միանդամայն Հասկանալի է, որ ւաւրիարքն իրավունք ունի իր ժողովրդի նկաւմամբ որնէ ւաւասխանաւվություն սւանձնելուց Հրաժարվել: Հալիմ բեյը նչում է, որ ւաւրիարքի Հրաժարականի դիմումն աննւասւ ււավորություն է դործել իր նախարարությունում, քանի որ դա նկաւվում է որւես անվսւաՀության մի ցույց ներկա դաՀլիճի դեմ, որը ւորձում է Հայաբնակ նաՀանդներում չւկել իրավիճակը: Պեւք է սւասել, մինչն որ նչանակված վայրերը Հասնեն նոր նչանակված վալիները, որոնց Հսւակ Հանձնարարականներ են ւրված: Աւա նա ւաւրիարքին ւեղեկացնում է, որ մեկ օր առաջ Վանում Միր-ՄՀեի ավաղակախմբին Հեւաւնդելիս սւանվել են մի քանի ղինվորներ ու նրանց Հրամանաւար Քյաղիմը, ն որ դա անառարկելի աւացույց է, թե կառավարությունը վճռել է Հեւնողականորեն Հեւաւնդել ավաղակներին: ԱյնուՀեւն Հալիմ բեյը Հավասւիացնում է, որ կառավարությունը կդործադրի բոլոր միջոցները Հայասւանում բարեւոխումներ կաւարելու Համար: Վերջում նա Հույս է Հայւնում, որ ւաւրիարքը ն Աղդային կեդրոնական վարչությունը ծայրաՀեղ քայլերից կՀրաժարվեն, իթթիլաֆի կառավարությանը բարյացակամություն ն վսւաՀություն ցույց կւան, որւեսղի մուավոր աւադայում Հնարավոր լինի ծրադրված բարենորոդումների արդյունքը ւեսնել1:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 213, 27 սեււեմբերի 1912 թ.:

Հալիմ բեյը Հեռացավ՝ անորոչության մաւնելով ւաւրիարքին: Երկրադնդի բոլոր Հայերի, մանավանդ ռուսաՀայերի նվիրական ւենչը ն իղձը չարունակում էր մնալ բռնակալության ճիրաններում ւառաւող Հայրենիքի ւրկությունը: Հայասւանի աղաւադրությունը նրանց երաղն էր, անուրջն ու իդեալը: Անցած երեք ւասնամյակներին նրանք մեծամեծ ղոՀողություններ արեցին աղաւության դաղաւարի Հաղթանակի Համար, թեն դրանք անօդոււ եղան: իսկ աՀա այժմ, թուրքական «դրախւում» Հեծող Հայությունը կարծես դուրս էր մնացել ռուսաՀայերի ամենօրյա ուչադրությունից: Նրանց ջանքերը թուլացել էին, ԹուրքաՀայասւանի ժողովրդի վիճակով նրանք այլնս չէին Հեւաքրքրվում նախկին անձկությամբ ու նախկին Հույղերով: “Раннее Утро” ռուսական թերթի կ. Պոլսի թղթակից Ֆրոււչինսկին Հանդիւում էր ունեցել Արչարունի ւաւրիարքի Հեւ ն ղրույցի Համառու բովանդակությունը Հաղորդել թերթին: Նա դրում էր. «Արչարունի ւաւրիարքը, որ թուրք իչխանություններին Հրաժարական է ներկայացրել իբրն բողոք, որ նրանք որնէ միջոց չեն ձեռնարկում քրդերին ղսւելու Համար, չաւաղանց վչւացած է թե՛ իր Հրաժարականի ն թե՛ ամեն օր Հայասւանից բռնությունների մասին նոր Հեռադրեր սւանալու ւաւճառով»: ՀովՀաննես արք. Արչարունին ռուսական թերթի թղթակցին ասել էր. «Զեք Հավաւա, թե ամեն օր ն ամեն դիչեր ես ինչ ղարՀուրանք եմ աւրում, որովՀեւն չեմ կարող չմւածել սոսկալի աՀաբեկչության ենթակա թչվառների մասին: իչխանությունները միայն խոսւումներ են ւալիս: Ես բոլորովին չեմ կարող Հավաւալ նրան (իթթիլաֆի կառավարությանը:- Հ. Ս.), իսկ նա, կուորածների Համար մեղադրում է երիւթուրքերին: Բայց ով էլ դրա մեջ մեղավոր լինի, բռնությունները որնէ օր չեն ընդՀաւվում... ինձ ղարմացնում է Ռուսասւանի սառնասրւությունը ն անւարբեր վերաբերմունքը ... ինչո՞ւ ձեր երկիրը չի միջամւում մեղ Համար ... Մի՞թե մի աՀադին չրջանի (ԹուրքաՀայասւանի:Հ. Ս.) երկմիլիոնանոց ժողովուրդը Ռուսասւանի ւաչււա1086

նությանը արժանի չէ: Ռուսասւանի Հովանավորությունը ձեռք բերելու մեր բոլոր ւորձերը խուլ լռության են Հանդիւում: Ես բաղում Հեռադրեր ուղարկեցի կաթողիկոսին (Գնորդ Ե-ին: - Հ. Ս.) ն խնդրեցի նրա միջնորդությունը ռուսաց կառավարության առաջ, բայց ինձ նույնիսկ չւաւասխանեցին...: Բան չւաւասխանեցին ...»: Աւա Հաջորդում է Հեւնյալ Հարց ու ւաւասխանը. «- Ասում եք, թե կաթողիկոսը Ձեղ ոչ մի անդամ չւաւասխանե՞ց»: Ծերունի ւաւրիարքը խոնարՀեց իր ալեղարդ դլուխը: - Ոչ մի անդամ... Այնուամենայնիվ ես սւասում եմ... Գուցե նա մեծ աւրումներ ունի... - Բայց ինչո՞վ եք բացաւրում նրա լռությունը: - Գուցե չի կարող բան ձեռնարկել կամ դուցե չի Համարձակվում: - իսկ ինչո՞ւ չի Համարձակվում: - ՈրովՀեւն իրենց սեւական քաղաքականությունը վարող ւեւությունները կանդ չեն առնում «մանր-մունր բաների» վրա... Զէ՞ որ Հայերին կուորում են ամեն օր... Եթե մի ւարի անցներ առանց կուորածի, ամենքը միայն կղարմանային ն կՀարցնեին իրար. «ի՞նչ է նչանակում այդ, ինչո՞ւ Հայերին այս ւարի չեն կուորում ն ե՞րբ կլինի Հաջորդ կուորածը...»: - Բայց որո՞նք են այդ կուորածի ւաւճառները: - կառավարության մեջ են: Նա չի ցանկանում Հալածել բռնարարքներ դործողներին: Ոսւիկանությունը չի ձերբակալում ավաղակներին: Աղդեցիկ ավաւաւեւները նւասւում են քրդերի ն Հայերի թչնամացման: իչխանությունը բոլոր առումներով այդ խնդրում անդործության է մաւնված: - Բայց դրանից ի՞նչ օդոււ իչխանությանը: - Նա աւում է Հայերին: Հայը երկրի ամենաաղքաւ աղդաբնակչությունն է»1:

‘’Раннее Утро’‘, 30 сентября 1912 г.

Ո՞ՐՆ է ԵԼՔԸ

Ո՞րն էր ելքը սւեղծված նոր, ծանրադույն վիճակից: ՊոլսաՀայ Հակադաչնակցական թերթերն այն ւեսակեւն էին արծարծում, որ թուրքաՀայ մւավորականությանն ու ժողովրդին մի ելք է մնացել՝ ւրկության Հույսը դնել սեւական ուժերի վրա, ամեն ինչ անել բարձրացնելու աղդային օրինավոր իչխանությունների՝ ւաւրիարքարանի ն Հայոց Աղդային ժողովի Հեղինակությունը: Դա նրանց Հնարավորություն կւար կառավարությանը ներկայանալ ողջ թուրքաՀայության անունից, Համարձակորեն ւաՀանջել վերջ դնել Հայոց ւանջանքներին, նրանց թույլ ւալ ղինվել ինքնաւաչււանության Համար: Ըսւ որում՝ ւեւք էր Հասնել այն բանին, որ ղինումը կաւարվեր աղդային օրինական իչխանության ձեռքով՝ թույլ չւալով, որ այդ դործին մասնակցություն ունենա Դաչնակցությունը1: ԹուրքաՀայությանը վրա Հասած Հերթական աղեւներին արմաւական դարման անելու մյուս միջոցը Համարվեց կոմս Բերւոլդի առաջարկը: Ավսւրո-Հունդարիայի արւաքին դործերի նախարար կոմս Բերւոլդը, նկաւի առնելով Թուրքիայի ներքին ծայրաՀեղ անկայուն վիճակը, 1912 թ. կեսերին երեք կեւից բաղկացած Հեւնյալ առաջարկն էր արել. 1) Բոլոր մեծ ւեւությունները Թուրքիայի Հարցում ւեւք է դործեն Համաւեղ, 2) Թուրքիային ւեւք է խորՀուրդ ւալ, որ ի դործ դնի ասւիճանական աւակենւրոնացման միջոցներ ի նւասւ Սսմանյան ւերության բոլոր աղդերի, 3) Բալկանյան ւեւություններին Հորդորել Հանդիսւ մնալ: Այս առաջարկի մեջ Հայության Համար էական կեւը երկրորդն∗ էր:

Տե՛ս «Մչակ», ‹ 195, 5 սեււեմբերի 1912 թ.: ԱՀա այդ կեւի ֆրանսերեն բնադիրը. "Il propose de conseiller à la Turquie de prendre en faveur de toutes les nationalités de I’Empire Ottoman des mesures de décentralisations progressives” (ւե՛ս «Մչակ», ‹ 197, 6 սեււեմբերի 1912 թ.):

∗

ինչւես ւեսնում ենք, կոմսը վճռականորեն կողմ էր Սսմանյան կայսրության մեջ աւրող աղդությունների կառավարման աւակենւրոնացման սկղբունքին, որի կենսադործմամբ Թուրքիան կարող էր ւրկվել աւադա քայքայումից: Որքան էլ թուրքական կառավարությունը աղդային ւարածքների արՀեսւական բաժանումներով ն դավառների քմաՀաճ դասավորություններով ւորձում էր միջաղդային դիվանադիւությանը Հավաւացնել, թե Հայերը կայսրությունում ոչ մի ւեղ աղդային Հոծ ղանդված չեն կաղմում, բայց անՀերքելի ւասւ էր, թե որոչակի սաՀմաններում ամւուված էր Հայասւան անունով մի ընդարձակ ւարածք, մի անուն, որ կարող էր ընդունելի լինել նան աչխարՀի Համար: Հեւնաբար, եթե մի քանի դլխավոր Հայաբնակ նաՀանդներին որոչ վարչական իրավունքներ ւրվեին, Հայերը կարող էին իրենց ւաւմական ւարածքների դոնե մի մասի վրա Հոծ աղդաբնակչությամբ վարչական միավոր կաղմել: Աւակենւրոնացումը բոլոր ոչ-թուրք աղդերին Հնարավորություն կւար մասնակից լինել իրենց դործերի կառավարմանը: ԹուրքաՀայասւանի ժողովրդին, օրինակ, կարելի էր ւալ ընդՀանուր ն ւեղական ւուրքերի Հավաքման իրավունքը: Այդ դեւքում ւեւական դանձարանին կւոխանցվեին ընդՀանուր ւուրքերը, իսկ ւեղական ւուրքերից առաջացած միջոցները կդործադրվեին դւրոցների բարեչինության, առողջաւաՀության, երկրադործության ղարդացման կարիքների վրա: Աղդային ինքնավարություններին կարելի էր նան ւեղական ոսւիկանություն ւաՀելու իրավունք ւալ: Ունենալով ոսւիկանություն՝ Հայերը կարող կլինեին իրենց ւաչււանել քրդերից: Աւակենւրոնացման ւայմաններում կենւրոնական կառավարությունը ոչ թե կթուլանար, այլ, ընդՀակառակը, ավելի կուժեղանար, որովՀեւն, աղաւվելով ւեղական Հոդսերից, նա իր ամբողջ եռանդը կարող էր դործադրել ընդՀանուր, Համաւեւական նչանակություն ունեցող խնդիրների վրա: Ասւիճանական աւակենւրոնացումը նույնն էր, ինչ, օրինակ, ղեմսւվոային վարչությունը Ռուսասւանում, այն ւարբերությամբ, որ այդ սիսւեմը ւեւք է դործադրվեր ոչ թե որո1089

չակի նաՀանդների, այլ որոչակի աղդությունների նկաւմամբ, ինչը որ Թուրքիայի ւես մի երկրում ամենից Հարմարն էր: Հայկական քաղաքական ուժերի ընդՀանուր կարծիքն այն էր, որ բաղմաչարչար Հայասւանը միայն աւակենւրոնացման միջոցով կարող էր Հանդսւություն դւնել իր մարւիրոսական ւառաւանքներից: Այդ ւեսակեւից՝ կոմս Բարւոլդի առաջարկը մու էր Հայերի սրւին: Բանը, սակայն, այն էր, որ իրենց կյանքի Համար բախւորոչ խնդիրները Հայերը չէին որոչողը: Որոչողը թուրքն էր՝ լիներ նա իթթիՀադական, թե իթթիլաֆական, միաւեւական, թե սաՀմանադրական: իսկ թուրքական իչխանությունները բարենորոդումների նկաւմամբ առաջվա ւես խուլ ու Համր էին: Ելքերը երնակայական էին, միջոցները՝ անւեսանելի: իրական ելքը կարող էր լինել մեկը՝ ղինվելը: Հայը ւեւք է ղինված լիներ, ինչւես ալբանացին կամ մակեդոնացին: Սւարի բռնադաւող լծից աղաւության ձդւող մարդկային էակի Համար ղինվելը բացարձակ, անՀեւաձդելի ու Հրամայական անՀրաժեչւություն էր: «Պաւրասւ ինքնաւաչււանությա՛ն» սա՛ է քաղաքացիական դիւակցության վեՀադույն ւարւականությունը ն մարդկային ւարրական իրավունքը: Հայերից չաւերն ինքնաբերաբար արւասանում էին «ղենք» բառը: Բայց Հայը Հիմա ղենք չուներ, որովՀեւն միամւորեն, որւես օսմանյան օրինաւաչւ քաղաքացի, դա Հանձնել էր թչնամի կառավարությանը, Հայասւանը ռաղմակալած թուրքին: Այդ ւաՀին Հայությունն այլնս չուներ նախկին մարւական ոդին, չկային ոխերիմ թչնամուն դոռ Հարվածներ Հասցնող անձնաղոՀ մարւիկները: Նա այլնս ունակ չէր ղինվելու ն աՀաբեկ սւասում էր իրենից անկախ ղարդացող իրադարձությունների անորոչ ընթացքին: կյանքի ծովում թուրքաՀայությունը մնացել էր անղեկ, անլաււեր, մի կւոր ւաչեղի նման այս ու այն աւին ղարնվելով: «Նորէն անդունդի ծայրին ենք»,- դրում էր «Դրօչակը»1:

«Դրօչակ», ‹ 6, Հունիս, 1912, էջ 145:

ՀԱՎԵԼՎԱÌՆԵՐ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 1

ՏԵՂԵկԱԳիՐ

էՏիՐՆէի ԵՐԵՍՓՈԽԱՆ ՅԱկՈԲ ՊԱՊիկԵԱՆի «Արդարութիւնը կը բարձրացնէ աղդերը, եւ մեղքն ու ոճիրը կը կործանեն ղայն»: ՍՈՂՈՄՈՆ Թողած ըլլալով Պոլիսը 12 Մայիսին, մենք, Ֆայիդ ւէյ (Պեւական ԽորՀրդոյ Նախադաւ Աւեանի ՆախադաՀ) ն Յարութիւն էֆ. Մոսւիչեան (Մանասթըրի վիլայէթին Դաւական Քննիչ)՝ ւաւուիրակներ Բ. Դրան, երեսւոխան Եուսուֆ Քէմալ ւէյ եւ ես՝ ւաւդամաւորներ Սսմ. ԽորՀրդարանի, 16ին Հասանք Աւանա, այդ քաղաքին եւ իր չրջականերու մէջ ւեղի ունեցած արիւնալի ւաւաՀարներուն որոնք ւրւմեցուցած են բոլոր օսմանցիները - ւաւճառները եւ նկարադիրը ճչդելու եւ ճչմարւութիւնը ճանչցնելու ւաչւօնով: Մեկնելու աւեն կը մւածէի որ այս ցաւալի եղելութիւններու վերաբերեալ լուրերը չաւ չաւաղանցուած էին, եւ խիսւ կը ւաւադէի որ այնւէս ըլլար, վասնղի Հին վարչութեան օրով, առանց ոչ մէկ ւաւճառի, Հարիւր Հաղարաւոր անմեղ Հայերու արիւնը դեռ չէր չորցած, եւ այս խեղճ ղոՀերու անմեղութիւնն ալ վերջաւէս երեւան ելած ըլլալով, մեր միւսլիման Հայրենակիցները - մէջն ըլլալով կրօնաւորները եւ Հասարակ ժողովուրդը - անոնց Հողակոյւը այցելած էին, որւէս ղի աւով Հայերուն վիչւը կարենան մխիթարել եւ մանաւանդ ջնջել ամօթալի մէկ էջը քաղաքակրթութեան ւաւմութեան: Այսւէս, բնականաբար ոչ ոք կը ւաւադէր դարձեալ կրկնուած ւեսնել, ի՛նչ չաւով որ ըլլայ, նոր դէւքեր՝ որոնք անցեալ ողբերդութիւնները յիչեցնէին: Սակայն, բաբէ՛, սւիւուած եմ Հրաւարակաւ յայւարարելու, որ իմ անձնական Հասւաւումներս ղիս բոլորովին յուսախաբ ըրին:

Թող ըսեն ի՛նչ որ կ’ուղեն: Ամէն ոք իր սեւական կարծիքը ունի: Ըսւ իս, նմանօրինակ դէւքերու կրկնութիւնը անվրէւօրէն արդիլելու միակ միջոցն է՝ ճչմարւութիւնը ծանօթացնել այնւէս՝ ինչւէս որ է, առանց ամենաւոքր վերաւաՀութեան: Եթէ, ընդՀակառակը, ջանք ւարուի այս դէւքերու մեծութիւնը նուաղեցնել, եթէ ուղուի ւաւասխանաւուութեան բաժին մը վերադրել ղոՀերուն, աւիկա՝ իմ կարծիքով ւիւի նչանակէր՝ բաց ճամբայ մը ձդել միեւնոյն դէւքերու կըրկնութեան: ԱՀա թէ ինչո՛ւ կ’ուղեմ յսւակօրէն եւ անկեղծութեամբ ոչ ոքի դէմ խնայելով Ձեղ ծանօթացնել արդիւնքը իմ քննութիւններուս եւ Հասւաւումներուս: Տասնըչորս ւարեկանէս սկսեալ կեանքիս մեծ մասը անցուցած եմ քաղաքական խռովութիւններէ ւոթորկուած միջավայրերու մէջ: Պուլկարական աւսւամբութեան միջոցին Սօֆիա կը դւնուէի. թուրքեւռուս ւաւերաղմի աւեն Պոսնիա էի՝ կաւարեալ քաղաքային ւաւերաղմի մէջ: կ. Պոլսոյ եւ Քըրք-Քիլիսէի ջարդերուն ականաւես վկան եղած եմ: Սակայն երբէք չեմ ւեսած եւ ոչ իսկ կրցած եմ երեւակայել սարսաւներ՝ որոնք Աւանայինին Հեւ բաղդաւուէին: Այս նաՀանդին ջարդերը չաւ ու չաւ դլած անցած են այն բոլորը՝ ինչ որ Համիւեան վարչութիւնը այս ւեսակին մէջ կաղմակերւած է եւ ինչ որ իր բնութեամբ ւիւի մնայ յաւիւենական ամօթ մը Սսմ. ւաւմութեան: Համիւեան ջարդերու մեծ մասը, այսւէս ըսուած, ունէին ւեսակ մը կանոնաւոր կաղմակերւութիւն. կը խնայուէր ւղայոց, կիներուն, Հիւանդներուն, եւ կողուոււի, ՀրդեՀումի եւ քանդումներու մասին ւեսակ մը սեղմում կը դնէին: Աւանայի մէջ ողջ-ողջ այրած են Հիւանդները եւ վիրաւորները: Գիւղերու եւ չրջակայի ադարակներուն, Միսիսի եւ Համիւիէի դաղաներուն, ինչւէս նաեւ Հասան-Պէյլիի (Պաղչէի դաղա) մէջ, իբրեւ Հարսւութիւն եւ կալուած այլեւս ոչինչ կը մնայ. կիներէն եւ Հինդ-վեց ւարեկան ւղաքներէն չաւեր վիրաւորուած են. անոնք մինչեւ իսկ առարկայ եղած են ամենադժւՀի վարմունքներու: Թարսուսի մէջ լսեցի վաթսունը անցուկ երկու խեղճ ւառաւներու դանդաւները. անոնք կ’ողբային որ չէր յարդուած նոյնինքն իսլամական օրէնքը՝ որ կեանքը կը ճանչնայ իբր Ասւուծոյ ւարդեւը, եւ կիներու ւաւիւը՝ ւաւիչաՀինը, այն ասւիճան՝ որ մարդ ըլլալուս Համար սարսաւ կը ղդայի:

Մեր առջեւ բերին 8-12 ւարեկան բռնաբարուած 4 աղջնակներ, ղանոնք, ի ներկայութեան էսաւ Րէուֆ ւէյի (կառավարիչ Մերսինի) եւ ուրիչ ւաչւօնաւարներու՝ ւարինք իսլամ դայեակի մը մօւ: Տեղեկադիրը ըսւ ւաւչաճի խմբադրուելով ւաՀուած է ւեղական իչխանութեանց մօւ: Եղերերդութեան բոլոր ընդարձակութեանը եւ բոլոր ղաղրելի բարբարոսութեանը մասին դաղաւար մը կաղմելու Համար կը բաւէր ւեսնել անթիւ վիրաւորեալները, մանաւանդ խեղճ ւոքրիկները՝ աւասւանած Նոe. Սօսgհty Ֆy1ւeի (կին անդլ. Հիււաւոսին) Հասւաւած Հիւանդանոցին մէջ. այս աղնիւ կինը, առաւօւէն մինչեւ իրիկուն, ՀիւանդաւաՀուՀիի մը ւէս ղանոնք կը խնամէր ամէն դովեսւէ վեր յարդանքով մը եւ արիութիւնով մը: Ֆրանսացի եւ դերման քոյրերն ալ անոնցմէ կը խնամէին անջաւօրէն: Գերման Հիւանդանոցի քոյր մը դէւքերու ւաւմութիւնները ընելու ժամանակ, եկաւ վայրկեան մը՝ ուր անկարող եղաւ ղայն չարունակել. յեւոյ, իր յուղումը անցնելէ վերջ, մեղի ըսաւ որ Աբդարեան վարժարանին մէջ ւեղաւորուած, չարժելու անկարող 150 վիրաւորեալներ՝ չէնքին ՀրդեՀումին աւեն ողջ-ողջ այրուած էին: Աւիկա ամենէն կսկծալի մանրամասնութիւններէն մէկն է: Շաւ մարդիկ եւս մաՀը դւած են բոցերուն մէջ: Սակայն որովՀեւեւ անկարելի է ամէն ինչ դրել, ւիւի դոՀանամ թուելով ւակաւին 17 անձերու ւարադան - որոնց երկուքը ամերիկեան միսիոնար եւ մէկը՝ բողոքական Հովիւ - անղէն, անւաչււան եւ ոչ մէկ բանէ դանդաւող, ղորս այրած են Սսմանիէի Հայ եկեղեցիին մէջ՝ եկեղեցական ւաչւամունքի ժամանակ: Համիւի վարչութեան օրով՝ կիներու եւ ւղայոց կը խնայէին եւ չէին յարձակեր ուրիչ աղդութեանց քրիսւոնեաներուն, նոյնիսկ Հայկաթոլիկներուն եւ Հայ-բողոքականներուն [վրայ]: Մինչդեռ Աւանայի քրիսւոնեաներուն միջեւ ոչ մէկ խւրութիւն դրած են: Սուրիացիները (սուրիանի քաւիմ) եւ սուրիացի կաթոլիկները (սուրիանի-քաթոլիք), որ ըսւ լեղուի եւ Հանդամանքի Հայերէն ոչինչ ունին - վասնղի արաբերէն կը խօսին - ունեցած են, առաջինները՝ 400 ղոՀ եւ երկրորդները՝ 65. քաղդէացիները (քիլւանի) ունեցած են 200, իսկ յոյները՝ Հարիւրեակ մը Աւանայի քաղաքին եւ նոյնքան ալ նաՀանդին մէջ: Գալով բողոքական-Հայերուն՝ անոնք ունեցած են 655 անձ սւաննուած, եւ Հայ-կաթոլիկները՝ 200:

ԸնդՀանրաւէս Հասւաւուած է որ ջարդերու վաղորդայնին միայն յանձնարարուած է յոյները Հանդիսւ ձդել: Ո՛չ մէկ ւեղ քրիսւոնեայ ւարր մը չէ յարդուած, ինչ որ ալ եղած ըլլայ: Աւենադրութիւնով մը Հասւաւուած է որ, էրղինի (Ճէւէլի Պէրէքէթի սանճադին դլխաւոր քաղաքը) մէջ երբ բանւը ւարւուեցաւ, բանւարկեալներուն մէջ դւնուող երկու յոյներ սւաննուած են՝ նոյն իսկ ւեղական իչխանութեանց ներկայութեանը: Բոլոր այս ւասւերը լայնօրէն կ’աւացուցանեն, որ Աւանայի ջարդերը միմիայն Հայերու Հանդէւ սարքուած չարժումի մը նկարադիրը չունին, այլ չարժման մը՝ քրիսւոնեաներուն եւ ընդՀանրաւէս ՍաՀմանադրութեան դէմ: Բաց ասւի, նախկին ջարդերու ընթացքին, կողուոււը, եւ մանաւանդ ւուներու եւ ինչքերու աւերումը երբէք չեն ունեցած ա՛յնքան մոլեդնութիւն եւ ո՛չ իսկ ւեղի ունեցած են այնքան լայն ասւիճանի մը վրայ՝ որքան Հիմակուանը: Մէկ բառով, բոլոր այս սարսաւները կ’աւացուցանեն, թէ կաւաղի խելադարութեան մը ուրականը անցած էր այս դաւառին վրայէն: Այս վայրադութեանց արդիւնքը այն ասւիճանի է, որ անով թաթախուած Հոդին կը քանդուի եւ դաւելու կարողութիւնը կը կորսնցնէ:

Ա. ԶոՀերու թիւը եւ նիւթական վնասներու կարեւորութիւնը ԶոՀերու թիւի մասին Հասւաւած եմ, որ կայ աՀռելի ւարբերութիւն մը ւաչւօնական թիւերուն եւ ուրիչներու կաւարած Հաչիւին միջեւ: Հայերը եւ օւար թերթերու թղթակիցները Համաձայն են ընդունելու թիւ մը, որ կը յածի 25 եւ 30 Հաղարի մէջ: Գալով կառավարութեան, նախ ւաչւօնաւէս ցոյց ւուաւ իբր 1500 ոչ-իսլամ եւ 1900 իսլամ, իսկ այժմ՝ նոր քննութիւններէ վերջ, անիկա կ’ընդունի 6000ի Համադումար թիւը: կառավարութեան թիւերը Հիմնուած են քաղաքային իչխանութեան ւոմարներուն եւ կարդ մը վայրերու մուխթարներուն եւ կրօնականներու ւուած ցուցակներուն վրայ: Հարկ չի կայ ըսելու, որ քաղաքային իչխանութեան ւոմարները չեն կրնար ներկայանալ իբրեւ Հաւաւ ընծայուելիք աղբիւրներ, եւ չաւ բացայայւ է, որ Աւանայի

իչխանութիւնները ամէն ւեսակ միջոցներու դիմեցին՝ քրիսւոնեայ ղոՀերու իրական թիւը ւաՀելու Համար: Աւկէ ղաւ, բաղմաթիւ վայրերու մէջ, նոյն ինքն քաՀանաները եւ մուխթարները կը դւնուին սւաննուածներուն մէջ: Սրինակի Համար, Համիւիէի մէջ 7 Հոդի յաջողած են ւաՀուելու ւեղ մը դւնել, 8 Հոդի ալ աւասւան ւնւռած են Ն. Տabatւeո կոչուած ֆրանսացիի մը դործարանին մէջ, եւ բոլոր մնացեալը - Հաչուուած 2000 Հոդի՝ օւար թղթակիցներէ - ջարդուած են, մէջը ըլլալով քաՀանան եւ մուխթարը: Պէւք է նկաւի ունենալ, որ այդ եղանակին դործաւորներու աՀադին թիւ մը եկած էր այս դաղային մէջ, եւ որովՀեւեւ ասոնք չէին արձանադրուած, անկարելի է Հաչուել անոնց ճչդրիւ թիւը: Տա՛յր երկինք, որ Հիււաւոսներու եւ թղթակիցներու Հաչիւները չաւաղանցուած ըլլային: Սակայն ւրուած ըլլալով Աւանայի կարեւորութիւնը՝ ւնւեսական ւեսակէւով, ւրուած ըլլալով նաեւ որ ջարդերը ւեղի ունեցած են աչխաւանքի եւ առոււուրի ամենէն եռուղեռ չրջանին, Անաւօլուի ղանաղան նաՀանդներէն եւ նոյն իսկ Մուսուլի նման այնքան Հեռաւոր նաՀանդէ մը Հասած դործաւորներու ընդՀանուր թիւը 40 կամ 50 Հաղարէն նուաղ ւէւք չէր ըլլալ: Այս թիւին առնուաղն կէսը կաղմուած էր Հայերէ, որոնց մեծադոյն մասը ջարդուած է: ԶիՀնի ւաչա (դէւքերէն վերջ կարդուած վալի Աւանայի) ւեսակցութեան մը միջոցին օր մը կ’ըսէր ինծի, թէ անկարելի էր ընդունիլ, որ Հայ ղոՀերու թիւը կարենար Հասնիլ 15 Հաղարի, քանի որ ւաչւօնական ւոմարներու Համաձայն, Աւանա քաղաքը 13 Հաղարէն աւելի Հայ չէր Հաչուեր: Սակայն, Նորին Վսեմութիւնը, ինչւէս որ կ’երեւար, մոռցած էր, որ երբ իր դործունէութեան վրայ կը խօսէր, իբր յաջողութիւն կը նկաւէր իրենց երկիրը ճամբած ըլլալը 10.000 Հայ դործաւորներ, որոնք Հասած էին ուրիչ վայրերէ եւ բանակած՝ կայարանին մօւ վրաններու ւակ կամ բացօթեայ: Երբոր այս կէւը յիչեցուցի իրեն, Նորին Վսեմութիւնը սւիւուեցաւ լռել: կրնա՞ր այլ կերւ չարժիլ՝ իր ւարծած յաջողութիւնը առանց կասկածի ւակ թողելու: Ենթադրենք, որ այս խեղճ մարդոց կէսը դւնուելով Հոս-Հոն, քաղաքէն դուրս, առանց ղէնքի, կրցած է կեանքը աղաւել. անչուչւ միւս կէսը կորսուած է առանց Հեւք մը ձդելու որեւէ ւաչւօնական ւոմարի մէջ: Մնաց որ, ես քաղուած մը ւիւի ւամ Ներքին Գործոց Նախա-

րարութեան ուղղուած Հաւաքական ւեղեկադրէ մը՝ սւորադրուած Բ. Դրան ւաւուիրակ Ֆայիդ ւէյի եւ Մոսւիչեան էֆ.ի, ինչւէս նաեւ Մերսինի կառավարիչ էսաւ Րէուֆ ւէյի կողմէ. «Աւանայի վիլայէթին ցաւալի դէւքերու ընթացքին սւաննուած անձերու թիւն է, քաղաքային իչխանութեանց ւոմարներու Համաձայն՝ 5683 - մէջը Հաչուելով ղինուորները եւ ոսւիկան ղինուորները - որոնց 1487ը՝ իսլամ եւ 4196ը՝ ոչ-իսլամ: Սակայն որովՀեւեւ Հաւանական է, որ ըլլար առժամաւէս այս ւեղերը Հասւաւուած եւ չարձանադրուած անձերու մեծ թիւ մը, Հաւասարաւէս մեռան. եւ որովՀեւեւ այժմ կարելի չէ այս անՀաւներու թիւը ճչդել, կը կարծենք որ սւաննուածներու ընդՀանուր թիւը ւիւի ըլլայ, իսլամ եւ ոչ-իսլամ, մօւաւորաւէս 15000 Հոդի: Միեւնոյն աւեն ւէւք չէ մոռնալ որ 30.000 անձեր, ւաւանի եւ ւղայ, կը մնան առանց աւասւանի եւ առանց ոչ մէկ նիւթական միջոցներու»: կը կրկնեմ, ւա՛յր Ասւուած, որ այս ւարոններն ալ խաբուած ըլլային ղոՀերու թիւին վերաբերմամբ: Բայց չաւ կը վախնամ որ այսւէս եղած ըլլայ: Արդարեւ, ւէւք է երեւակայել որ Հաճընի մէջ իսկ, ուր ջարդ ւեղի չունեցաւ - թէեւ Հայերը Հոն են որ ւաչարուած մնացին - ցարդ ճչդրիւ լուր չէ առնուած 3000 Հայերու մասին, որոնք Աւանայի նաՀանդին մէջ կը դւնուէին: Հաճըն ըլլալով լեռնային եւ անբերրի քաղաք մը, իր բնակիչները սւիւուած են այլուր երթալ՝ օրաւաՀիկ ճարելու Համար: ԱնՀերքելի է, որ ոչ-բնիկ ղոՀերու թիւը մեծ է. բայց առնուաղն մէկ ւարի ւէւք է կարենալ Հասկնալու Համար ճիչդ թիւը այն անձերուն, որոնց ճակաւադիրը անծանօթ կը մնայ, վասնղի այս թիւը իւրաքանչիւր վիլայէթի ւուած ւաչւօնական ւեղեկութիւններու վրայ միայն կրնայ Հիմնուիլ: Ամէն ւարադայի ւակ՝ ւէւք է ընդունիլ, որ Աւանայի եւ չրջակայից մէջ բնակող օւարաՀւաւակ դաղթականութեանց երեւելիները կրնան Հաչուել աւելի ւաղարիւնով, մանաւանդ օւար թղթակիցները, որոնք կրնային ամէն ւեղեր աղաւօրէն մոււք դործել իրենց Հեւախուղութեանց Համար: Հեւեւաբար, սւասելով որ ճիչդ թիւերը սւուդուին իւրաքանչիւր վիլայէթի մէջ, իմ կարծիքով, այժմուս ղոՀերու ամէնէն Հաւանական թիւն է օւարներու ցոյց ւուածը, որ 20 Հաղարէն վար չէ:

ինչ կը վերաբերի նիւթական կորուսւներուն, բաւական է ինձ ըսել, որ Աւանայի նաՀանդը, կայսրութեան ամէնէն բարդաւաճ եւ ամէնէն Հարուսւներէն մին, այսօր միմիայն աւերակներու կոյւ մըն է՝ ւխրաւեսիլ եւ լռին: ԶիՀնի ւաչայի Համաձայն, Աւանա քաղաքին մէջ ՀրդեՀուած եւ քանդուած չէնքերը, ըսւ քանակութեան, կը ներկայացնեն ամբողջութեան մէկ Հինդերորդը, եւ ըսւ արժէքին՝ մէկ երրորդը: Պաւկանեալ վարչութեան ւուիքերուն Համաձայն, ՀրդեՀուած կալուածներու Համադումար արժէքը կը ներկայացնէ մօւաւորաւէս 96.000 օսմ. ոսկի: իմ կարծիքով, աջ կողմէն ղէրոյի մը յաւելումովն իսկ այս դումարը անբաւական ւիւի ըլլար, վասն ղի սուրիացի երեւելի մը, էլիաս Թիւրքմանի, ւեսած է անէացումը իր անչարժ կալուածներուն՝ 30.000 ոսկի արժէքով, դումար մը որ Հիմնուած է վերոյիչեալ վարչութեան ւաչւօնական թիւերուն վրայ: Պաղչէի մէջ, ուր ամէն կարելի խնայողութիւններով ուղուած է չինել ւնակներ՝ ուր Հաղիւ կարելի է ւաւսւարուիլ մթնոլորւի խսւութիւններէն, Հասւաւուած է, որ իւրաքանչիւրին Համար ւէւք էր ծախսել նուաղադոյնը 96 ոսկի: Արդ, բացայայւ է որ յարաբերօրէն ճիչդ թիւ մը ունենալու Համար ւէւք է ընդունիլ 50 ոսկիի նուաղադոյն եւ 500 ոսկիի առաւելադոյն չաւ մը՝ իւրաքանչիւր այրած չէնքի Համար, ինչ որ ցոյց ւիւի ւար ւաչւօնական դնաՀաւումներու իսկական արժէքը: Հաւասարաւէս օդւակար է յիչել, որ Աւանայի մէջ աւաՀովադրական ընկերութեանց Հաւուցանելի վնասներու դումարը կը Հասնի 750.000 ոսկիի: Աւելորդ ւասւ մը եւս՝ ւաչւօնական թիւերու արժէքը ցոյց ւուող: Հարկադրուած եմ եղրակացնել, որ նիւթական կորուսւներու ընդՀանուր դումարը, անչարժ, չարժուն կալուածներով, 3 միլիոն օսմ. ոսկիէն ւակաս ւէւք չէ ըլլայ: Բ. Խռովութեանց ւաւճառները. - ինչւէ՞ս սկսան եւ իրենց ընթացքը չարունակեցին Պոլսոյ մէջ Մարւ 31ի Հակայեղաւոխական չարժումը սկսելուն Հեւ միասին, միեւնոյն օրուան ցերեկէն վերջ, անմիջաւէս որ Հեռադիրը արձադանդը ւուաւ այն դէւքերուն, որոնց մայրաքաղաքը

թաւր Հանդիսացած էր, Աւանայի մէջ խռովութիւնները ւայթեցան: Յաջորդ օրը, Զորեքչաբթի, այս խռովութիւնները կը ւոխուէին ջարդերու, որոնք ւեւեցին երեք օր եւ վերջացան Աւրիլ 3ին: Յեւոյ, Րումէլիէն եկած վաչւերուն Հասած իրիկունն իսկ (կիրակի, 12 Աւրիլ), անոնք կը վերսկսէին՝ մինչեւ Երեքչաբթի վերջ դւնելով: Այս անիմասւ մոլեդնութեան իմասւը բաւարար կերւով Հասկընալու Համար անՀրաժեչւ է քիչ մը յեւ երթալ, երթալ նոյն իսկ մինչեւ ՍաՀմանադրութեան վաղորդայնը: ՍաՀմանադրական վարչութեան վերաՀասւաւումը դէչ կերւով կը ւաւչաճէր չաՀերուն այս երեւելիներուն, որոնց Հին վարչութիւնը աւօրէն Հեղինակութիւն մը կ’աւաՀովէր: Ուրեմն, ինքնաբերաբար, այդ երեւելիները կը սնուցանէին ամենամեծ մախանք մը նոր վարչութեան դէմ, եւ, չաւ բնականօրէն, ընդդէմ Հայերուն, որոնք ւաւրասւ էին իրենց արիւնը թաւելու՝ այդ ՍաՀմանադրութիւնը ւաՀւանելու Համար: Այսւէս, այդ մարդերը մւածեցին, որ նոր րէժիմին դէմ յաջողութեամբ յարձակելու Համար նախ ւէւք էր Հայերը բնաջնջել: Ամբոխին ւդիւութենէն եւ միամւութենէն օդւուելով, ամէն կողմ Հայերու դէմ ւարաձայնեցին ղրւարւութիւններ - ղրւարւութիւններ, որոնք ժողովուրդի ամէնէն ւաւուկ ղդացումները վիրաւորելու բնոյթն ունէին: Ասիկա չէր ամէնը: Մերթ կ’ըսուէր, թէ Հայերը կը ղինուէին իսլամները ջարդելու եւ անոնց կիները առեւանդելու նւաւակով, մերթ սոււ ղրոյցներ կը Հանէին, որոնց Համեմաւ՝ Հայերը իբրեւ թէ մեղանչած ըլլան իսլամական կրօնքին դէմ եւ անարդած՝ բարեւաչւական Հասւաւութիւնները: Այսօր սւուդուած է, որ իսլամ բնակչութիւնը դրդռելու ձդւող այս սոււերը ւարածուած էին ամբողջ Անաւօլուի մէջ: Հին վարչութեան օրով ջարդեր ւեսած նաՀանդներու կարդ մը երեսւոխաններ մեղի կը ւաւմեն, թէ այն աւենուայ կարդախօսը կու դար մայրաքաղաքէն, ւաչւօնական ղեկոյցի ձեւով, ծանուցանելով Հաւանական ժամանումը յեղաւոխականներու, որոնք իբրեւ թէ կառավարութեան եւ իսլամական իրաւունքներու վրայ յարձակելու նւաւակ ունէին, եւ կը յանձնարարէին իսլամ բնակչութիւնը ւեղեակ ւաՀել այս իրողութիւններուն: Ցամաքի ճամբով մեկնած ըլլալով՝ դիչեր մը Գոնիայի մէջ ան-

ցուցինք: Վիլայէթի թաՀրիրաթ միււիրին եւ ոսւիկան ղօրաց Հրամանաւարը կայարանը ղմեղ դիմաւորած էին՝ վալիին անունով մեղի բարի եկ մաղթելու Համար: Այս էֆէնւիները խօսակցութեան ընթացքին մեղի ւեղեկացուցին, թէ միեւնոյն օրը այդ քաղաքին մէջ որոչ չաւով չարժումի նչաններ կը ւեսնուէին, իսլամները չուկայ եկած էին՝ ցդլուխ ղինուած, Հայերը աւասւանած էին իրենց ւուները եւ կամ իսլամ բարեկամներու մօւ. բարեբախւաբար չոււ դիւցուած էր, որ այս չարժումին ւաւճառը սոււ լուր մըն էր ու այսւէսով խռովութիւններէ խուսաւած էին: Անմիջաւէս վալիին մօւ դացինք այս դէւքին նկարադիրը Հասկնալու Համար: ԱՀա թէ ի՛նչ էր խնդիրին էութիւնը: Նախընթաց օր Պօղ-Քըրի (Գոնիայի դաղա) դայմադամէն Հեռադիր մը Հասած էր, որ կը Հաղորդէր չրջող ղրոյց մը, որուն Համաձայն՝ 5000 Հայեր դաղային մէջ մւած՝ սկսած էին ՀրդեՀել եւ աւերել դիւղերը, եւ թէ իսլամ բնակչութիւնը դերադրդռուելով, րէւիֆներու մթերանոցին մէջ դւնուած ղէնքերը աւարի ւուած էր: Հեռադիրը կ’աւելցնէր, թէ ղինուորական ոյժի մը չդոյութեան ւաւճառով, ւեղական իչխանութիւնները իսլամ բնակչութիւնը կը ղրկէին չրջակայ դլխաւոր դիրքերուն վրայ՝ մինչեւ որ Հասնէին դայմադամին ւաՀանջած օդնութիւնները: Այս Հեռադրին Հասնելուն վրայ, րէւիֆներու ւեղական վաչւը ղէնքի ւակ կանչուած եւ Հաւճեւով ղրկուած էր, Հանդսւեան կոչուած ւարիքու սւայի մը Հրամանաւարութեան ւակ: Սակայն վերջ ի վերջոյ Հասկցած էին այս 5000 Հայերու առասւելին էութիւնը: Խնդիրը կը յանդէր յիսնեակ մը դնչուներու վրայ, որոնք Հոնկէ կ’անցնէին, ինչւէս ամէն ւարի սովորաբար: ԱՀաւասիկ ւաւճառը բոլոր այս վլվլուկներուն...: Գայմադամին Հեռադիրը ւեղի ւուած էր ղօրակոչի մը եւ Գոնիայի իսլամներուն մէջ դրդռութեան մը՝ Հայերուն դէմ: Բռնաւեւութեան ուրիչ կուսակիցներ, ինչւէս Հաճընի միւֆթին եւ իր ղաւակները՝ ԱՀմէւ, Ճէվւէթ եւ իղղէթ էֆէնւիները, Հարցաքննիչ-դաւաւորի ւոխանորդ Սաւրի էֆէնւի եւ Գօղանի (Սիս) նախադաւ աւենի անդամ Հիւսէյին էֆէնւի՝ սանձարձակ կերւով դէմ արւայայւուած են ՍաՀմանադրութեան եւ Հաւասարութեան, եւ բացայայւօրէն ժողովուրդը դրդած են քեաֆիրները սւաննել[ու] եւ իրենց ինչքերուն ւիրանալ[ու]: Այս դէւքը աւացուցուած է Աւանայի

ւաւժական դաւարանը դւնուած թռուցիկ-կոչերով: Հրաւարակաւ միեւնոյն ուղղութեամբ ւրուականւ մը եղած է Պաղչէի նախորդ միււիրին կողմէ: Բացայայւ է, որ այս արուեսւական դրդռութիւնները Հոս ու Հոն ւեղի ւուած են Հայկական ջարդերու սկղբնաւորութեանց: Սրինակ, էչճար-Ուչաղըի մէջ սւաննուած են Հաճընցի երեք Հայեր. Քարսի (Հավանաբար՝ Քրիսթիան-Քարիասի:- Հ. Ս.) ըսուած ուրիչ դիւղի մը մէջ ուրիչ երկու Հայեր սւաննուած են, յեւոյ յօչուուած եւ այրուած: Այս ոճիրներու Հեղինակները առանց այլեւայլի իրենց արարքը խոսւովանած են իբր ւաւճառ ցոյց ւալով վերոյիչեալ դրդռութիւնները: Հակառակ աւոր, ասոնք, Հիւանդութեան կեղծ ւաւրուակին ւակ - իրականութեան մէջ անոնց ւախուսւը դիւրացնելու Համար Աւանայի Հիւանդանոցը ւոխադրուած են: Վարուելու այս եղանակը քաջալերութիւն մըն էր բոլոր եղեռնադործներուն: Աւանա քաղաքին մէջ, միաւեւութեան կուսակիցները ամէն յերիւրածոյ միջոցներու դիմեցին՝ իսլամներու կարծիքը Հայերուն դէմ Հանելու Համար: Ժողովուրդին մէկ մասին կ’ըսէին, թէ այդիներուն մէջ Հայ մը մեղաւարւ յարաբերութիւններ ունեցած էր իսլամ կիներու Հեւ, թէ այն Հայ երիւասարդը, որ իսլամ մը սւաննած եւ ուրիչ մը վիրաւորած էր իր ւաւիւը ւաչււանելուն Համար, Հայ թաղին մէջ ւաՀուած կը մնար, թէ Հայերը մեծ քանակութեամբ ղէնքեր դնած էին եւ կը ւաւրասւուէին յարձակիլ իսլամներու վրայ: Աւելի վար խաւերու եւ չարադործութեանց ընդունակ ւարրերու կ’ըսուէր, թէ ւէւք էր ջարդել քեաֆիրները՝ անոնց ինչքերուն ւիրանալու Համար, թէ ՍաՀմանադրութիւնը իսլամին օրէններուն Հակառակ Հռչակուած էր՝ աւաՀովելու Համար քրիսւոնեաներու, մասնաւորաբար Հայերու չաՀերը: Զարդերէն քանի մը օր առաջ, «իթիւալ» թերթին խմբադրութեան կողմէ կաղմակերւուած միթինկի մը մէջ, բոլոր իսլամ դասակարդերը - ւաչւօնեայ, կրօնական, ղինուոր եւ դործաւոր - կ’աչխաւին ղանդուածային յարձակման մը ւաւրասւուելու Համար: Վալին կը Հաւասւէ, որ ղէնքերու մթերանոցը կողոււուեցաւ այս դերադրդռուած ամբոխին կողմէ: Սակայն ւրուած ըլլալով, որ մթերանոցը ւաՀւանուած էր ւաՀակախումբի մը կողմէ, եւ թէ այս ւաՀակները, ո՛վ որ ալ ըլլար, առանց դիմադրութեան մւնելու ւիւի չթողէին, թէ

աւացուցուած չէ որ ւաՀակներուն եւ ժողովուրդին միջեւ բախում մը ւեղի ունեցած ըլլայ, թէ միեւնոյն բանը ւաւաՀած է նաՀանդին բոլոր այն մասերուն մէջ՝ ուր այս ւաւճառներով ջարդեր ւեղի ունեցած են, կասկած չի թողուր որ ղէնքերը բաչխուած են կառավարական Հրամանով: Երկու Հայ երեւելիներ սւաննուած են միեւնոյնինքն վալիին աչքին ւակ, միւսը այն ւեսակ վայրի մը մէջ՝ ուր դացած էր վերջնոյս կողմէ իրեն վսւաՀուած ւաչւօն մը կաւարելու Համար: կառավարութիւնը ոչ միայն ոճրադործները չի ձերբակալեց՝ այլ անոնցմով անդամ չի չաՀադրդռուեցաւ: Այս ընթացքը կը ձդւէր ոճրադործները քաջալերելու, ղանոնք ամէն ւեսակ դրդռութիւններու մղելու եւ ՀրաՀրելու անոնց յոռի բնաղդները: Ժամը 4ին բոլոր կառավարական ւաչւօնեաները, երեւելիները, ինչւէս նաեւ խուժանը Հաւաքուած էին՝ ամէնքը կրելով ւաթթոց: Ասոր վրայ, Հայերը, որ առաւօւէն ի վեր իրենց դործերով ղբաղած էին, սւիւուած են իրենց վաճառաւուները դոցել եւ աւասւանիլ իրենց ւուները: Ասիկա բացարձակաւէս անՀերքելի աւացոյց մըն էր, թէ իրենք չէին կրնար ոչ մէկ յարձակողական միւում ունենալ: Անաւօլուի ջարդերուն ժամանակ, մւքերը խաղաղեցնելու ւաւրուակին ւակ, կը սւիւէին Հայերը որւէսղի ւուներէն դուրս ելլեն եւ խանութները վերաբանան. իրականութեան մէջ նւաւակնին էր ղրկել ղանոնք ամէն ինքնաւաչււանական միջոցէ եւ իսլամներու կողմէ անոնց բնաջնջումը դիւրացնել: Աւանայի վալին դիմած է միեւնոյն միջոցին: Այնւէս որ ջարդը եւ կողուոււը մեթուիկ կերւով սկսուած է խողխողումովը Հայերուն, որոնք վալիին ւնդումներուն ւեղի ւալով, կը դւնուէին ւողոցներուն կամ իրենց վաճառաւուներուն մէջ: Յեւոյ ամբոխը յարձակած է Հայ թաղին վրայ՝ սւաննելու Համար բոլոր անոնք, որ ւուն աւասւանած [էին] կամ Հոնկէ բնաւ դուրս չէին ելած: Այն աւեն է միայն, որ Հայերը դւնուելով օրինաւոր ինքնաւաչււանութեան մը Հարկին ւակ, ղինուած դիմադրութիւն մը ցոյց ւուած են, ուրկէց ւաւաՀած են երկուսւեք կորուսւներ: Սակայն, որովՀեւեւ ո՛չ մէկ Հայ երբէք չէ յարձակած իսլամ թաղին վրայ, եւ որ բոլոր իսլամ սւաննուածները դւնուած են Հայ թաղին կամ ասոր մօւակայ դիրքերու վրայ, բացարձակօրէն անկարելի է ւնդել, որ Հայերու ձեռք առած միջոցը ւաչււանողական եւ թուրքերունը յաւկաւէս ւաւրասւուած յարձակողական չ’ըլլայ:

Խռովութիւնները այսւէս իրենց ընթացքը չարունակեցին մինչեւ 4 Աւրիլ: Սսման էֆէնւի անունով իսլամի մը ընւանիքը կը բնակէր Հայոց թաղին մէջ: Այս ընւանիքը ոչ միայն ոչ ոք չի խորՀեցաւ նեղել, այլ ընդՀակառակը, ամէն վւանդէ աւաՀով ւեղ մը դրին ղայն: Նմանաւէս Հաճընի եւ Զորք-Մարղուանի (Տէօրթ-Եօլ) մէջ դւնուող իսլամ ընւանիքներ, Հեռի ամենաւոքր մւաՀոդութեան մը ենթարկուելէ, Հայերու կողմէ ամէն կարդի Հոդածութեան առարկայ եղան: ԱՀաւասիկ դարձեալ նիւթական եւ չօչաւելի աւացոյց մը, որ Հայերը իսլամներ կուորելու վաւ մւադրութիւնը չեն ունեցած երբէք: կուսակալ Ճէվաւ ւէյ Ներքին Գործոց Նախարարութեան ուղղուած ւեղեկադրով մը կը ւնդէ, որ իրեն անկարելի եղած էր կարդը ւաՀւանել ղինուորական միակ ջոկաւով մը ընդդէմ չարադործներու եւ մարդասւաններու, որոնք ոչ մէկ բանի կ’ուղէին ականջ դնել: Սակայն Աւրիլ 4ին, Հայոց թաղը բնակող վերոյիչեալ Սսման էֆէնւիի միջոցաւ Հայերը նամակ մը ուղղեցին կառավարութեան, ուր կը կրկնէին այն Հաւասւիքը, թէ իրենք երբէք դէչ դիւումներ ունեցած չեն: Արդ, այս դրութենէն անմիջաւէս վերջ ւրուած կառավարական միակ Հրաման մը բաւական եղաւ յարձակումը դադրեցնելու: Դարձեալ այս ւարադան յայւնի ւասւ մըն է, որ կուորածները ւաւրասւուած եւ կաղմակերւուած էին ւեղական իչխանութեանց դիւակցութեամբ եւ Հրամանով: Աւրիլ 12ին սկսուած ջարդը, ինչւէս Աւրիլ 1ինը, վերադրուած էին ծիծաղելի կերւով յարմարցուած արւառոց ւաւճառի մը, որւէսղի աւով ւաւասխանաւուութիւնը ձդեն Հայերուն վրայ: Ճէվաւ ւէյ, իր ւեղեկադրին մէջ, կ’ուղէ Հաւաւալ եւ Հաւաւացնել, որ Հայոց թաղէն ղինուորական ջոկաւներու վրայ կրակուած ըլլալով, վերջինները յարձակած են այդ թաղին վրայ: իսկ ՀրդեՀումներու եւ աւարառութիւններու վրայէն լռութեամբ կ’անցնի: Սակայն քննութիւնը ցոյց ւուաւ, որ ո՛չ թէ միայն նիւթաւէս անկարելի էր Հայոց թաղէն կրակել ղինուորական բանակաւեղիին վրայ, այլ նաեւ այն ւունը, ուրկէ կը ւնդուէր թէ Հրացան ւարւուած է, իսլամէ մը բնակուած էր: Խնդիրը կը կայանար, ուրեմն, կարդ մը իսլամներու խառնակչութեան վրայ, այդւէսով ղինուորները Հայոց դէմ դրդռելու Համար: Յարդելի երեսւոխանները անչուչւ կը յիչեն, որ Մարւ 31ի

չարժման ժամանակ, յեւադիմական մը - թերեւս Շէյխ ՎաՀւէթի երեսւոխանական ժողովէն Հրացան ւարւեց Այա-Սօֆիայի Հրաւարակը բանակած ղինուորներու վրայ, որոնք ւոխադարձեցին: Այս միջոցը - որուն նւաւակն էր երեսւոխաններու կուորածը առաջացնել - ինչւէս կը ւեսնուի, ճիչդ ու ճիչդ այն միջոցն է, որ դործադրուեցաւ Աւանայի մէջ: Երկու չարժումներու[ն] նմանութիւնը աչքառու է: Յարդելի ընկերս՝ Եուսուֆ Քէմալ ւէյ կը դրէ. «...Թէւէւ Հրացան նեւուած վայրերու մօւակաները կարդ մը Հայոց ւուներ կային...», աւով կարծես բոլորովին չի մերժեր այն կարելիութիւնը, թէ Հրացանաձդութիւնը Հայերու կողմէ կաւարուած ըլլար: Սակայն, իմ Հասկացողութեամբս, այս մասին ամենաւոքր կասկած մը ներելի չէ, նկաւելով որ իրենց սեւական թաղէն դուրս բնակող բոլոր Հայերը Աւրիլ 4ին սւանուած էին, այնւէս որ 12-ին - թուական երկրորդ կուորածին - այդ չրջանակներու մէջ ոչ մէկ Հայ մնացած էր: Ուսւի, ղինուորներու վրայ կաւարուած Հրացանաձդութիւնը իսլամի մը կողմէ միայն կրնար ւեղի ունենալ: Անկարելի է բաւական ուժդին բացաւրութիւններ դւնել՝ նկարադրելու Համար սարսաւը եւ վայրադութիւնը այս երկրորդ կուորածին, որ ւեւած է երկու օր: Այս սւանդի միջոցին էր, որ ողջ-ողջ այրած են Հիւանդները եւ այն վիրաւորները, որոնք Հասած էին չրջակայ ադարակներէն եւ դիւղերէն եւ կամ կը դւնուէին դւրոցական չէնքին մէջ: Ճէվաւ ւէյ իր ւեղեկադրին մէջ աւելորդ Համարած է խօսիլ այն սարսաւելի մաՀացումին մասին, որուն այդ դժբաղդները ենթարկուեցան բոցերուն մէջ, բառ մը չըսէր ւորերնին ւաւռուած յղի կիներու, խողխողուած մանուկներու եւ ուրիչ Հաղար ւեսակի անանուն վայրադութիւններուն վրայով: Բայց չէ մոռցած խնամով նօթադրելու, որ Հայոց թաղին ՀրդեՀումին միջոցին մեծ քանակութեամբ ռումբեր եւ ուժանակներ ւայթած են: Այս ղրւարւութեան լաւադոյն Հերքումը կու ւայ այն ւարադան, որ Հայերը, իրենց ինքնաւաչււանութեան միջոցին, ռումբեր կամ ուժանակներ չեն դործածած: իրենց ւաչււանութիւնը կաւարած են Հասարակ ղէնքերով, այնւէս որ բացայայւ է, որ եթէ ւէր եղած ըլլային նմանօրինակ միջոցներու՝ կրնային ղանոնք դիւրութեամբ դործածել եւ անոնց արդիւնքը կարելի էր չաւ դիւրութեամբ ճանչնալ: Նմանօրինակ ւայթուցիկներու ամենաւոքր մէկ

Հեւքին անդամ չենք ւաւաՀած, որւէսղի կարողանայինք անոնց դործածութիւնը ենթադրել, ուսւի եւ չաւ բնական է, թէ աւիկա յայւնի չարախօսութիւն մըն է, որուն նւաւակն է Հայերու վրայ ձդել դէւքերու[ն] ւաւասխանաւուութիւնը: Գալով այն թնդանօթ կոչուածներուն, որոնք իբրեւ թէ խռովութեանց միջոցին Աւանայի չրջակայքը դւնուած են, աւոնք երկու Հաւ ջուրի խողովակներ էին՝ ւայւով չրջաւաւուած եւ վառօդով լեցուած: Նաճար օղլու դիւղին Հայերը ղայն ւաւրասւած էին դործածելու Համար՝ չունենալով ուրիչ ւաչււանութեան միջոցներ. ու ասիկա անդամ մը եւս կու դայ աւացուցանելու, որ այդ կողմերու Հայերը աւսւամբութեան դաղաւարներ սնուցանելէ չաւ Հեռի էին: Բոլոր այս մանրամասնութիւնները վճռականօրէն կ’աւացուցանեն իրողութիւն մը. այսինքն այն, թէ Աւանայի մէջ կառավարական ւաչւօնեաները եւ անոնց արբանեակները կանխաՀոդ կարդադրութեամբ ւաւրասւած են այնւիսի ւարադաներ, որ իրենց մւածումով՝ իրենց վրայ ինկած ւաւասխանաւուութիւնը ւիւի կարենային նուաղեցնել այն ջարդերուն մէջ, ղոր իրենք իսկ ծրադրեցին եւ որոչեցին, դէթ ւաչւօնաւէս, այդ ւաւասխանաւուութիւնը նեւել Հայերուն վրայ: Այս նւաւակին Հասնելու եւ իսլամներու վայրադ մոլեդնութիւնը արդարացնելու Համար, դիմեցին ամէն ւեսակ սոււերու եւ ղինուորներու բանակաւեղիին վրայ կրակելու ղաղրելի միջոցին: Ճէվաւ ւէյ կ’աւելցնէ, թէ Հայերը բաղմաթիւ ղէնքեր դնած են եւ թէ մէկ քանի ամսուան միջոցին Աւանա ներմուծուած են 12.000 կւոր Հրացաններ: Ճիչդ է, որ Հայերը ղէնքեր դնած են: Սակայն ներածուած բոլոր մթերքը Հայերու կողմէ չէ դնուած: ԸնդՀակառակը - ինչւէս արդէն ամէն ւեղ - այս ղէնքերուն մեծադոյն մասը առնուած է իսլամներու կողմէ: Հոս Հարցում մը կը ցցուի: Հայերը իրաւունք ունի՞ն ղէնքեր դնելու: իմ կարծիքով, այս խնդիրը դլխաւոր կարեւորութիւն մը ունի Աւանայի դէւքերուն [վեր] լուծման Համար, եւ կ’արժէ որ աւոր ւաւասխանենք ամէն բանէ առաջ: կը կարծեմ, թէ անկարելի է Հայերուն ղլանալ բոլոր օսմանցիներուն Հասարակաց եղող իրաւունք մը: Եւ Հայերը նոյն իսկ ամէն ժամանակ - եւ մինչեւ ցարդ - նչաւակ եղած ըլլալով ամէն ւեսակ

յարձակումներու, կեղեքումներու եւ կուորածներու, կայսրութեան միւս ւարրերէն աւելի իրենց օրինաւոր ինքնաւաչււանութեանը Համար ղինուելու Հարկին ւակ կը դւնուին: կառավարութիւնը Հայերը այն ւարադային միայն ւէւք էր արդիլեր, երբ առանց բացառութեան բոլոր օսմանցիներու ղէնք կրելու արւօնութիւնը վերցնէր եւ ղանոնք կաւարելաւէս ղինաթաւ ընէր: Բայց մերժել այս իրաւունքը ցեղի մը, որ ղէնքին կը դիմէ մի միայն ինքնաւաչււանութեան Համար, մինչդեռ ղայն կ’արւօնեն յարձակող ւարրերու - ինչ որ են նաեւ ներկայ րուէիս - ւարղաւէս ւիւի նչանակէր իսլամներու կողմէ ոչխարներու ւէս բնաջնջման դաւաւարւել ղանոնք: Ոչ մէկ օսմանցի ւիւի ընդունէր այդ կարդի անարդարութիւն մը: Հեւեւաբար, երբ Հայերուն, ուրիչ ւարրերու օրինակին վրայ, ղինուած ըլլալը նկաւուի խռովութեան կամ աւսւամբութեան նչան մը, կարելի չէ ընել այդ՝ առանց արդարութիւնը եւ ողջմւութիւնը բռնաբարելու: Եւ Հարկադրուած ենք ընդունելու, որ Աւանայի դէւքերը այնւէս էին, որ Հայերը չէին կրնար չի Հւաւակիլ իրենց օրինաւոր ինքնաւաչււանութեան Հրամայական ւաՀանջին: Անկասկած ւիւի դայ օր մը, ուր սաՀմանադրական կառավարութիւնը յարդել ւիւի ւայ իր իչխանութիւնը Հանդէւ թալանիչներուն եւ ոճրադործներուն եւ ւիւի ղինաթաւ ընէ բոլոր օսմանցիները: Այն աւեն ոչ ոք Հարկ ւիւի ւեսնէ մւածելու ինքնաւաչււանութեան վրայ: Սակայն Համողուած եմ, որ մինչեւ այդ երջանիկ օրուան ժամանումը, ո՛չ մէկ օրէնք, ո՛չ մէկ խիղճ ւիւի կրնար մեղադրել Հայերը՝ իրենց օրինաւոր ինքնաւաչււանութեանը Համար: Այս չէ բոլորը: Ամբողջ աչխարՀ Համաձայն է, որ բացարձակ միաւեւութեան մը վերադարձի վւանդները դեռ կաւարելաւէս Հեռացուած չեն: Հեւեւաբար, ամէն օսմանցի ւարւաւոր է արթուն մնալ նման Հաւանականութեան մը Հանդէւ, եւ Հակառակ ւարադային, ՍաՀմանադրութիւնը ւաչււանել ղէնքով: ԸնդՀանուրին ծանօթ է, որ երկու Հայ կուսակցութիւնները, Դաչնակցութիւն եւ Հնչակ, Հաւասար իթթիՀաւ եւ Թէրաքքըի, իրենց բոլոր ջանքերը կեդրոնացուցած են այս նուիրական ւարւքին կաւարման: Մարւ 31ի ւաւաՀարներու աւեն Պոլսոյ մէջ Հայերը ւաւրասւ էին իրենց կեանքին դինովը ւաչււանելու ՍաՀմանադրութիւնը:

Աւանայի, ինչւէս ամբողջ կայսրութեան մէջ, Հայերու ընթացքը միեւնոյնը եղած է: ինչւէս - առ ի չդոյէ աւացոյցի - կարելի չէ եղած դւնել ւասւ մը, որ կարենար ենթադրել ւալ, թէ Հայերը կը սնուցանէին Հայրենասիրական ղդացումներու Հակառակ դաղաւար մը, այսինքն անջաւողականութիւն. բան մը որ, մանաւանդ Հրաւարակաւ դնուած ղէնքեր՝ չէին կրնար վերադրուիլ յեւին նւաւակներու: Եթէ Հայերը Սսմ. Հայրենիքին Հանդէւ դէչ դիւումներ սնուցած ըլլային, անոնք, Պոլսոյ դէւքերու ընթացքին, չւիւի նուիրուէին այնքան կաւարեալ անձնուրացութեամբ եւ վեՀանձնութեամբ՝ ՍաՀմանադրութեան ւաչււանութեան եւ կարդի ւաՀւանութեան Համար, Հակառակ այն մոլեդին վիչւին, ղոր Աւանայի դէւքերը արթնցուցած էին անոնց սրւին մէջ: կը կարծեմ, թէ ամէն անկողմնակալ օսմանցի ղայրոյթ ւէւք է ղդայ Հայերու ցոյց ւուած ուղիղ եւ օրինաւոր վարմունքին ի վնաս՝ անոնց Հանդէւ նեւուած դարչելի ղրւարւութիւններէն: Սսմանիէ, Համիւիէ, Թարսուս, Զորք-Մարղուան, Հաճըն եւ այլուր, դէւքերը ւաւաՀած են - Համեմաւութիւնները ւաՀելով միեւնոյն եղանակաւ: Յերիւրածոյ սոււերը եւ Հայերու վերադրուած արուեսւական խռովութիւնները եւ յարձակմանց կեղծ իրարանցումները՝ միեւնոյն վաճառանիչը կրող աւրանքներ էին: Սրինակի Համար, Ասաֆ ւէյ, Ճէւէլի-Պէրէքէթի կառավարիչը, Աւրիլ 2ին Հեռադրած է կուսակալութեան եւ Սսմանիէի դայմադամութեան, թէ անՀիմն է Զորք-Մարղուանի Հայերուն վերադրուած յարձակումը, եւ թէ ընդՀակառակը, այս վերջինները օդնութիւն կը խնդրէին: Միեւնոյն օրը կուսակալութեան կը Հեռադրէ նաեւ, որ Թաճիրլիի աչիրէթը - որ Սսմանիէի մէջ աւերումներու սկսած էր յարձակած էր Զորք-Մարղուանի վրայ: Սսմանիէէն, Համիւիէէն, չրջակայ ուրիչ դիւղերէ սւացուած Հեռադիրներ կը ծանուցանէին, թէ ամէն ւեղ՝ Աւանայէն խմբովին Հասնող բնիկ կամ եկուոր իսլամներն էին, որ ոճիրներ կը դործէին եւ Հանրային կարդը կը խանդարէին: Հակառակ ասոր, միեւնոյն Ասաֆ ւէյը Աւրիլ 3ին կը Հեռադրէ Ներքին Գործոց Նախարարութեան, թէ՝ Հասան-Պէյլիի եւ Զէյթունի ֆեւայիները Հաւաքուած են սանճադը քարուքանդ ընելու Համար եւ չաւ Հաւանաբար ւիւի դան մինչեւ Աւանա: Աւրիլ 4-ին, Հեռադրաւ ՀրաՀանդ կ’ուղէ Նախարարութենէն եւ կուսակալութենէն՝ ՓայասՔալէի 400 բանւարկեալները աղաւ արձակելու, անոնցմով կաղմելու

Համար վաչւ մը եւ ղանոնք ղինել Հրացաններով եւ ռաղմանիւթերով՝ ղորս կը ւաՀանջէ իսկէնւէրունէն: իր ծրադիրը կը դործադրէ. կ’արձակէ բանւարկեալները, կը ղինէ եւ ղանոնք կը մղէ Հայերուն դէմ: ինչւէ՞ս բացաւրել չարժելու այս եղանակը եւ ինչո՞վ որակել ղայն: Ասաֆ ւէյ կ’ուղէ Հաւաւացնել, որ Համիւիէի կուորածը սկսած է այդ քաղաքին քաՀանային կողմէ Արսլան ւէյի վրայ ւարւուած աւրճանակի Հարուածէ մը: Սակայն աւացուցուած է, որ յիչեալ քաՀանան Հողի մը դնման Համար վճարած էր 40 ոսկի եւ կառավար[չ]աւուն դացած էր՝ իր դնած Հողին ւաչւօնական մուրՀակները սւանալու Համար: Ուսւի, ողջմւութեան Հակառակ է ընդունիլ, որ մի միայնակ կառավար[չ]աւուն եկած անձ մը կարենար մարդասւանութիւն մը դործել, եւ յայւնաւէս երեւան կու դայ, որ ցոյց ւրուած ւասւը ամենաւարղ սոււ մըն է: Մնաց որ, ֆրանսացի մը, Ն. Տabatւeո եւ Աււիւլ Խալիք անունով ւարկեչւ միւսլիման մը, վկայած են, որ քաՀանան իսլամներուն կողմէ սւաննուեցաւ՝ առանց ոչ մէկ ւաւճառի: իմ կարծիքով, Աւանայի դէւքերուն նկարադիրը բաւական չաւով կը յայւնուի այն ուրախութիւններէն, որոնցմով Հայերու եւ ընդՀանրաւէս քրիսւոնեայ ւարրին դէմ ւարուած յաղթանակը ւօնուեցաւ: Աւրիլ 12ին, մինչդեռ մէկ կողմէն քանի մը ոսւիկանղինուորներ՝ ջարդերէն վերաւրած խեղճ Հայերու խումբ մը քաղաքէն դուրս կը վանէին, ուրիչ ոսւիկան-ղինուորներ՝ վիլայէթին բոլոր բարձր ւաչւօնաւարներուն ներկայութեանը «կեցցէ՛ Սուլթան Համիւ, անկցի՛ աղաւութիւնը» աղաղակներով ՍաՀմանադրութեան վաղորդայնին քաղաքին Հրաւարակին վրայ կանդնուած յաղթական կամարը կը քանդէին: Այս միջադէւը չաւ յաւկանչական է:

Գ. կառավարութեան ընթացքը դէւքերէն առաջ եւ վերջը Վերեւ յիչաւակուած իրողութիւնները ներկայացնելէ վերջ, ինծի աւելորդ կը թուի ղբաղիլ կուսակալ Ճէվաւ ւէյի եւ Աւանայի ւաչւօնաւարներուն, ինչւէս նաեւ Ճէւէլի-Պէրէքէթի կառավարիչին

ընթացքին վրայ: իմ կարծիքով, իրենց ընթացքը աւացուցած է, օրէնքով ճչդուած բոլոր ւայմաններուն մէջ, որ անոնք բացարձակաւէս յանցաւարւ են իրենց խառնակչութիւնով, կաղմակերւչութիւնով եւ աչխաւակցութիւնով: Սակայն ինչ որ ամէնէն սարսաւելին է այս ղարՀուրելի դէւքերուն մէջ, իմ կարծիքով, վարուելու այն եղանակն է որուն Հայերը ենթարկուեցան կուորածներէն եւք, ինչւէս նաեւ այն դժոխային միջոցները, ղորս դործադրեցին վերաւրողները բնաջնջելու Համար: Զարդերէն վերջ Աւանայի մէջ դրեթէ Հայեր մնացած չէին: Մէկ մասը սւաննուած էր, միւսը յաջողած էր ւախչիլ. մնացորդը ոչխարի Հօւի մը նման դրուած էր քանի մը ոսւիկան-ղինուորներու Հսկողութեան ւակ: Երբ քննութիւնը սկսաւ, մէկ կողմէ կը ւեսնուէին մարդկային խեղճուկ բեկորներ՝ սիրելիներու մարմիններուն վրայ թաւուած արցունքներէն սւառած, միւս կողմէ՝ բոլոր դրդռիչները, ոճիրներու կաղմակերւիչները, թալանիչները եւ մարդասւանները: Այս ւայմաններուն ւակ ի՞նչ ըրած է ւեղական կառավարութիւնը: Անիկա բանւարկեց վերաւրողներուն մէջ աչքի ընկնող բոլոր անձերը եւ ղանոնք չղթայի ղարկաւ՝ կառավարութեան դէմ աւսւամբած եւ ղինուորներուն վրայ ղէնք ւարւած ըլլալու ամբասւանութեամբ: Այս ւարօրինակ ընթացքը արդիւնքը ունեցաւ չդիւցողներուն ալ սովրեցնելու, որ կուորածներու Հեղինակը եւ կաղմակերւիչը նոյնինքն ւեղական կառավարութիւնն էր: Երբէք չէ ուրացուած, որ Հայերը ղէնք դործածած են: Ոչ ոք ուղած է նոյնւէս ուրանալ, որ ղինուորներ եւ ուրիչ իսլամներ սւաննուած են Հայերու նեւած դնդակներէն: Բայց խնդիր է դիւնալը, թէ նման ւարադաներու ւակ ղէնքի դործածութիւնը կարելի՞ է ւաւժել: ԱՀա՛ այն խնդիրը, ղոր մինչեւ այսօր լուծելու մասին Պաւերաղմական Աւեանը բոլորովին անւոյթ կը դւնուի: ինչւէս արդէն ըսինք, Հայերը աւասւանած ըլլալով իրենց թաղը՝ իրենց ւուներուն մէջ, իսլամ ամբոխը եւ ղինուորները նոյն ւեղը անոնց վրայ յարձակած են. այնւէս որ՝ Հայերը միմիայն ղբաղած են իրենց ւաչււանութիւնով: Այս մասին ոչ մէկ կասկած դոյութիւն ունի: Այն ւուներուն ճակաւները, ուր Հայերը դիմադրեցին, թէ՛ ղինուորներու եւ թէ՛ ւաչիւօղուքներու կողմէ արձակուած դնդակներէն ծակծկուած են: Ո՞ր օրէնքը կամ խիղճը ւիւի կարենար թոյլ ւալ ւաւժելու անձ

մը, որ սւաննած է նախայարձակ մէկը՝ նմանօրինակ ւայմաններու մէջ: Սրինաւոր ինքնաւաչււանութիւնը ո՛չ միայն օրէնքով ընդունուած է, այլ նաեւ բնական օրէնք մըն է՝ Հասւաւուած մարդկային խիղճով: Զկայ մարդ մը, նոյնիսկ անասուն մը, որ չը ղդայ ինքղինք ւաչււանելու բնածին ւէւքը: ի՞նչ ւաւճառաբանութիւն կարելի էր մէջ բերել՝ ընդունելու Համար որ Հայ ւարրը ղուրկ ըլլայ այս իրաւունքէն: Տեղական կառավարութիւնը, իր ոճիրը թաքցնելու նւաւակով, Պաւերաղմական Աւեանի կաղմութենէն առաջ իսկ ւաւրասւեց սոււ վկաներ եւ ամբասւանողներ: Սդւուելով ջարդէ ւրծած Հայերու վերադարձէն եւ այդ ւարաբախւներու աղաւ կերւով արւայայւուելու անՀամարձակութենէն, ամէն ճիդ թաւած է այս ղարՀուրելի դէւքերու մեծութիւնը ծածկելու եւ անոնց բնոյթը եղծելու Համար: Բոլոր այն Հայերը, որոնք օրինաւոր ինքնաւաչււանութեամբ իրենց ղէնքին դիմած էին, քննութիւն կաւարելու կամ վկայութիւններ առնուելու կեղծ ւաւրուակին ւակ՝ ոճիրով ամբասւանուեցան: Յիչեալ կառավարութիւնը իր դործունէութեան չաւանիչը ցոյց ւուաւ Պաւերաղմական Աւեանին առջեւ ղրկելով անմեղներու այս խումբը՝ ղանոնք դաւաւարւել ւալու նւաւակով: Դ. Պաւերաղմական Աւեանը Պաւերաղմական Աւեանը կաղմող սւաներու ւաւուաւորութիւնը եւ ւարկեչւութիւնը վիրաւորող ոչինչ ւիւի ըսեմ: Սակայն, ւէւք է յայւարարեմ, որ անոնք չունէին բաւարար չաւով օրինական եւ քննչական ծանօթութեանց ղարդացումը: Զեմ կրնար նմանաւէս իմ ղարմանքս ծածկել այն իրողութեան, որ միամւութիւնն ունեցան իբր դաւական Հիմ ընդունելու ւեղացի բարձր ւաչւօնեաներուն եւ ժողովուրդի ղանաղան խաւերուն կողմէ ւաւրասւուած դաւախաղներու բերած սխալ վկայութիւնները՝ մէկ կամ ամբողջ, մեծ ու ւղւիկ բոլոր դործերուն մէջ, այնքան խոր կերւով ընդելուղուած էին: Աւանայի Պաւերաղմական Աւեանի վճիռները ւրուած ըլլալով այս Հիմերուն վրայ, բնականօրէն ղուրկ են դաւասւանական եւ օրինական արժէքէ:

Վեց Հայեր յիչեալ աւեանին կողմէ դաւաւարւուած են մաՀուան՝ ՍՀան Սղլու խան կոչուած խանի մը մէջ յիսնեակ մը իսլամներ սւաննած ըլլալու յանցանքով: Սակայն ղարմանալի է, որ նկաւի չէ առնուած թէ, 1. Խնդրոյ առարկայ սւաննուած իսլամները այդ խանին մէջ բնակողներ չէին. 2. Թէ անոնք կասկածելի մարդիկ էին, քաղաքին ղանաղան թաղերէն Հասած՝ Հայոց թաղին կից այս խանին մէջ, ուր ընելիք բան մը չունէին, ինչ որ կ’աւացուցանէ, թէ Հոն Հաւաքուած էին Հայերուն վրայ յարձակելու նւաւակով. 3. Թէ իրենց մաՀը կը ղուդադիւի ճիչդ Հայերուն դէմ եղած յարձակումին միջոցին: Այն իրողութիւնը, որ Հանդիսւ թողուած են Հեղինակները այն անանուն ոճիրներուն, որոնց Աւանա եւ իր չրջակաները թաւր Հանդիսացած են եւ որոնք աղդային աղէւքի մը Համեմաւութիւնները առած են, այն իրողութիւնը, որով խնայուած է այս յելուղակներուն, եւ ասոր ւոխարէն դաւաւարւուած են Հայ դժբաղդ վերաւրողներ, որոնց միակ յանցանքը օրինաւոր ինքնաւաչււանութեամբ մաՀուընէ խուսաւիլը եղած է, չեմ կրնար ինքղինքս արդիլել ւեսնելէ կրկին ււադրութիւն մը՝ վերսւին աչքէ անցուած եւ ճոխացած - Պոլսոյ Համիւական կուորածներուն: Պաւերաղմական Աւեանի այդ էֆէնւիները բոլորովին կ’անդիւանան, որ ոճիրներու վերաբերեալ խնդիրներու մէջ դաւաւորները սւիւուած չեն իբր ւարղ ճչմարւութիւն ընդունիլ վկաներու բոլոր ըսածները, եւ թէ ընդՀակառակը, անոնք օրէնքով ւարւաւոր են ճչդելու, թէ այդ ւրուած վկայութիւնները կը յարմարի՞ն նիւթական կարելիութիւններու Հեւ, եւ Հեւեւաբար, ընդունելի՞ են կամ ոչ: Քննչական ւայմաններու անբաւականութեան ւաւճառովն է, որ Պաւերաղմական Աւեանը կը չարունակէ դաւաւարւել այնւիսի անձեր, որ չուկայէն ւախչելով աւասւանած են օւարաՀւաւակներու ւուներ, ուրկէ, նոյնիսկ օւարաՀւաւակ երեւելիներու Հաւասւումներուն Համաձայն, խռովութեանց բովանդակ ւեւողութեանը միջոցին դուրս չէին ելած: Պարւաւոր ենք Հաւասարաւէս մւածել, որ Պաւերաղմական Աւեանը նմանաւէս ւեղեակ չէ ՍաՀմանադրութեան ւաւմութեան եւ օսմանեան ւարրերու քաղաքական կեանքին, վասնղի անիկա Դաչնակցութեան կուսակցութենէն ղաւ Դրօչակ կոչուած յեղաւոխական ինքնակոչ կուսակցութեան մը վրայ ալ կը խօսի, եւ յայւնի կերւով կաւարելաւէս կ’անդիւանայ, որ Դաչնակցական կուսակցութիւնը

նոյնքան կանոնաւոր եւ յարդելի կուսակցութիւն մըն է՝ որքան իթթիՀաւ եւ Թէրաքքըն: Աւեանին մաՀավճիռները ւրուած են այն միեւնոյն նախաւաչարումներով, որոնց Հայ կուսակցութիւնները նչաւակ եղած էին Հին վարչութեան օրով, եւ այսւէս անիկա կը կործանէ Սսմանեան ՍաՀմանադրութեամբ Հասւաւուած իրերու կարդը եւ քաղաքական եւ ընկերային կեանքը: Այս ամէնը կրնա՞յ մեր արժանիքը եւ մեր աղդային ւաւիւը բարձրացնել յաչս քաղաքակիրթ աչխարՀի:

ՎԵՐԶԱԲԱՆ

Այս սարսռալի ճչմարւութիւնները ճանչցնելու Համար որոչումս ւալէ առաջ՝ չաւ ւաւամսեցայ ու երկարօրէն մւածեցի: Գաղաւարն ունեցայ նոյն իսկ ղանոնք թեթեւցնելու՝ որւէս ղի չի վչւացնեմ իմ իսլամ ընկերակիցներս: Սակայն աղդի մը անդամներէն կամ կրօնքի մը յարողներէն միոյն կողմէ դործուած ոճիրներու ւաւասխանաւուութիւնը չի կրնար Հաւաքաբար կչռել այդ աղդին կամ կրօնքին վրայ: իսլամական օրէնքը, Հեռի՛ ընդունելէ այդ կարդի վայրադութիւններ, ամենաւոքր անարդարութիւն մը չի թոյլաւրեր: Անիկա կը Հրամայէ ամէն բանի մէջ ճչմարւութիւնը որոնել: Այս այսւէս ըլլալով, Հարկ չի ւեսայ ծածկելու այն իրողութիւնները, ղորս ես Հասւաւած եմ եւ որոնց Համողումը ունիմ: Զեմ կարծեր, որ այդ ճչմարւութիւններու մերկացումը կարենայ ւարրերու միջեւ անՀամերաչխութիւնը աւելցնել: Վասն ղի ես յոյս ունիմ, որ այս վայրենի խելադարութիւնը չւիւի երկար ւեւէ: Հին վարչութեան օրով սովորութիւն էր ոճիրները ւաՀել, ուրանալ, ւասւերը խեղաթիւրել: Այդ վնասակար դրութեան չնորՀիւ, այն Հիւանդութիւնը, որմէ երկիրը կը ւառաւէր իբր չարաւալից վէրքէ մը, կայսրութեան կողին ւակչած ււախւի մը ձեւն առած էր: Արդ, Հիւանդութիւն մը կը բուժուի այն աւեն միայն երբ կ’ախւաճանաչուի եւ կը դարմանուի: ՊաՀելով ղանիկա՝ կարելի չէ բուժումը ձեռք բերել: Գո՛նէ այդւէս է իմ կարծիքս: Վերջացնելէ առաջ սւիւուած եմ ամենախոր ցաւով աւելցնելու,

որ իթթիՀաւ եւ Թէրաքքը կուսակցութեան անդամները Աւանայի վայրադ եղերերդութեան կաղմակերւման եւ դործադրութեան մասնակցած են: Այս իրողութիւնը Հասւաւուած է նաՀանդին ղանաղան ւարրերուն կողմէ, Հիււաւոսներէ, ամերիկացի միսիոնարներէ եւ լաւին քաՀանաներէ: Բաց ասւի, օւար թերթերը արձադանդը եղած են այս սարսաւներուն, եւ Հասարակաց կարծիքը դրեթէ Համողուած է, որ անոնք դործն են իթթիՀաւ եւ Թէրաքքըին: Այն ւարադային, որ կուսակցութեան մասն կաղմող ոճրաւարւ անՀաւներ չարւաքսուին իր ծոցէն եւ իրենց արժանի ւաւիժը չի կրեն, իթթիՀաւ եւ Թէրաքքըի վրայ ծանրացող մեղքերը անՀերքելի ւիւի մնային: Ներկայ ժամուս, ուր կառավարութիւնը, եթէ կարելի է այսւէս ըսել, բոլորովին մեր կուսակցութեան ձեռքը կը դւնուի, կրնանք ղոՀերուն անմիջական օդնութիւն մը Հասցնել, առանց բացառութեան յանցաւորները ւաւժել Սրէնքին բոլոր խսւութիւնովը եւ, նման աղէւներու կրկնութիւնը արդիլող անվրէւ միջոցներ ձեռք առնել, ու այսւէս կուսակցութեան եւ կառավարութեան վարկը վերաՀասւաւել եւ Հայրենիքը ւրկել: 13/25 Յունիս (1909)

ՅԱՒԵԼՈՒԱԾ

իրենց նո՛յնքան չաՀեկան ւարունակութեանը Համար, սւորեւ կը դնենք Պաւիկեանի այն քանի մը Հեռադիրները, որոնք իր կողմէ ի ւաչւօնէ քաչուած են Աւանայէն: Աւելցնենք որ աւենին, բոլոր այս վաւերաթուղթերը ւարաբաղդ Ս. Սուինի" կողմէ լուսանկարուած եւ ուրիչներու կողմէ ֆրանսերէնի թարդմանուելով ղրկուած են ղանաղան Հայանւասւ խմբակցութեանց կամ անՀաւներու, ասոնց կարդին նաեւ Եոօ Aոոeուa-ի, ուրկէ թարդմանած ենք ներկայ դործին ամբողջութիւնը: Յ. Ս. (Հակոբ Սարդսյան:- Հ. Ս.) " Նկաւի ունի կ. Պոլսի ւաւրիարքարանի դիվանաւեւ, Մեծ եղեռնի ընթացքում նաՀաւակված Սարդիս Սվինը (Սյունդյուճյան):- Հ. Ս.:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ

31 Մայիս 1325 (1909) Հեռադրին Երէկ մեկնեցանք Սսմանիէէն, եւ Հարունիէ դիւղէն անցնելով՝ ուչ աւեն Հասանք Պաղչէ: Այս դիւղին բնակչութիւնը յաւչւակուած դոյքերու ւնւռւուքէն եւ վերադրաւումէն դրդռուած, Հայերուն դարձեալ կը սւառնայ: իսլամները - չդիւեմ թէ ինչւէս - ւեղեկացած են ԶորքՄարղուանի վերջին միջադէւին, եւ այս առթիւ կը ւաւմեն, թէ այդ վայրը ռմբակոծուած է: «Զորք-Մարղուանի եկեղեցին կործանած է, կ’ըսեն Հայերուն, ու մենք ւիւի կուորենք ձենէ բոլոր ողջ մնացորդները: Հոս դւնուող 25 ղինուորները ւիւի չի կրնան ղձեղ ւաչււանել: իսլամ կիները այս ղինուորներուն ձեռքերը կաւելու բաւական են»: կուորածներէն խուսաւած քանի մը Հայեր, այս սւառնալից չարախօսութիւններէն ղարՀուրած, Պաղչէ եկան՝ ղինուորներուն Հրամայող ւասնաւեւի մը ընկերակցութեամբ: Անոնց Հասնելէն եւք Պաղչէի մէջ Հրկիղեցին դեռ կանդուն մնացող չորս ւուներէն մին: Հակառակ այս ամէն սարսաւներուն, որուն վկան եղանք մեր անցքին վրայ ամէն ւեղ, ւեսանք Պաղչէի միւֆթին - Զորք-Մարղուանի մէջ Հսկողութեան ւակ առնուած - որ իր ընկերներուն Հեւ աղաւօրէն կը չրջէր: Մեր քննութենէն կաւարելաւէս Համողուեցանք, որ Րամաղանի Պայրամէն առաջ իսլամներու եւ քրիսւոնեաներու միջեւ յարաբերութիւնները լաւ էին: Այդ թուականին է, որ ջարդի չչուկները չրջան ընելու սկսան: Այս խնդրոյն մասին բողոք բարձուած է Ճէւէլի-Պէրէքէթի կառավարիչին մօւ, ու այդ ւաւճառով նոյն իսկ դաւական քննութիւն մը բացուած է: Բացի այս ւարածուած ղրոյցէն՝ որուն Համաձայն Պաղչէի միւֆթին իր քարողներուն մէջ յայւարարած է, թէ ՍաՀմանադրութիւնը Հայերու դործն էր. թէ ՍաՀմանադրական Վարչութիւնը իսլամներուն վնասակար էր եւ թէ անոր Հասւաւած Հաւասարութիւնը՝ Շէրիաթին Հակառակ, այս միեւնոյն միւֆթին օր առաջ ւեղեակ էր այն դէւքերուն, որոնք Զորեքչաբթի առւու ւիւի ծադէին Աւանայի մէջ, ու միեւնոյն օրուան իրիկունը Համիւիէի մէջ դիչերանց մարդ ղրկած էր Հարունիէ՝ Հաճի Խալիլ ւէյի եւ Հասան աղայի եւեւէն, անոնց Հեւ կաղմակերւելու Համար այն ջարդը եւ կողուոււը, որոնց Ուրբաթ սկսան:

Դարձեալ այս միեւնոյն միւֆթին է, որ Պաղչէի մէջ 30 ոսկի կաչառք դրւանած է դերմաններէ՝ ւեղւոյն մէջ ասոնց վարձած ւունը ւաչււանելու Համար: Հակառակ անոր որ այս ւասւերը ո՛չ մէկ Հերքում կը վերցնեն, վերին ասւիճանի ղարմացած եմ ւեսնելով, որ այս միւֆթին եւ իր արբանեակները աղաւօրէն կը չրջին: Այս իրողութիւնը, ինչւէս նաեւ միւֆթիին Պաղչէ մոււքը իր որդւոյն Հեւ, ուր, իբր նչան ուրախութեան, ողջունուեցան Հրացանաձդութեամբ իսլամ բնակչութենէն - որ սւառնալիքի ւակ Հայերը սւիւած էր ի նւասւ միւֆթիին Հեռադիր քաչել եւ դոՀունակութեան դիր մը սւորադրել - նոր քաջալերանք մը ւիւի դւնէ իր ոճիրներուն մէջ: ԸնդՀակառակը, վերոդրեալ դէւքերը Հայերուն Համար ւիւի ըլլան նոյնքան յուսաՀաւութեան ւաւճառներ: Ճչմարիւ օսմանցիի իմ ղդացումներս ղիս կը մղեն եղրակացնելու, որ այդ կարդի դէւքեր անկարելի կ’ընծայեն ւարրերու միջեւ բարեկամական յարաբերութիւնները ո՛չ միայն այս ւեղերուն, այլ եւ ամբողջ կայսրութեան մէջ: Գործելու այնւիսի ուղղութիւն մը ընդունած են, որուն ողբալի Հեւեւանքները Հեռադրի մը մէջ խւացնել կարելի չէ: Բայց եւ այնւէս կու դամ յանուն Հայրենիքին խնդրել, որ այդ բանէն Հրաժարին:

ՀԵՌԱԳիՐ ՈՒՂՂՈՒԱԾ ՎԱՐԶԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ

Քաչուած 25 Մայիս 1325 (1909) թուականին Մեր Յանձնաժողովը ծանօթացաւ այն Հեռադրին, ղոր Աւանայի կրօնական ւեւերը Ձեր Վսեմութեան ուղղած էին: իմ կարծիքով՝ ասոնք կաւարելաւէս իրաւունք ունին: Արդէն դժուար չէր նախաւեսել, թէ Պաւերաղմական Աւեանը այս արդիւնքին ւիւի յանդէր: ԱՀա թէ ինչո՛ւ ւարւք Համարած էի վճիռներու դործադրութեան յեւաձդումը խնդրել: Այս խորՀուրդը, դժբաղդաբար, նկաւողութեան չէ առնուած: Նոյնւէս Թարսուսէն քաչած էի Հեռադիր մը, սւորադրուած նաեւ էսաւ Րէուֆ ւէյի կողմէ, խնդրելու Համար որ անարդարօրէն բանւարկուած Հայերու - ինչւէս Քերովբէ էֆէնւիի" - քննութիւնը կարենար չարունակուիլ՝ առանց "

Շաւ Հավանաբար նկաւի ունի Ադանայի թեմի աեաջնորդարանի 1905-1915 թթ. դիվանաւեւ Քերովբե Փաւաղյանին:- Հ. Ս.:

յիչեալները բանւին մէջ վար դրուելու: Ձեր Վսեմութիւնը Հրամայած է ընթացք ւալ այս խնդրանքին, սակայն այդ Հրամանը չէ դործադրուած. վասնղի մինչդեռ Պաւերաղմական Աւեանի ւարւքն էր Պաղւաւի ղաւէի, Պօչնաք ՍալիՀի, իՀսան Ֆիքրիի եւ Աւանայի անոնց դործակիցներուն եւ Պաղչէի Սայիւ աղայի, Հաճի Խալիլի եւ Հասան աղայի, ինչւէս նաեւ Սսմանիէի եւ իՀսանիէի միեւնոյն դասակարդի ջարդարարներուն քննութիւնները ւութացնել եւ անյաւաղ վճիռները դործադրել, եւ, անդամ մը կարդը վերաՀասւաւելէ վերջ, ւաւժական կամ քաղաքային ուրիչ յանցանքներու քննութիւնը թողուլ սովորական դաւարաններու: Պաւերաղմական Աւեանը, ւոխանակ այսւէս վարուելու - ինչ որ իրեն Համար ւարւականութիւն մըն էր - երկու ամսուայ իր դումարումներու ընթացքին նկրւեցաւ Հայկական աւսւամբութիւն մը երեւան Հանելու: իր բոլոր դործունէութիւնը յաւկացուց ւաւժելու խեղճ վերաւրողներ - որոնց միակ ոճիրը այն էր, որ իրենց կեանքը ւաչււանած էին - իր որոչումներուն մէջ Հիմնուելով միմիայն քաղաքային եւ ղինուորական ւաչւօնեաներու յայւարարութեանց եւ վկայութեանց, ինչւէս նաեւ Պաղւաւի ղաւէի նման ոճրադործներու. բոլորը Հեղինակ եւ կաղմակերւիչ խռովութեանց: ՎսւաՀելի աղբիւրէ մը ւեղեկացած եմ, որ Հաճընի չրջանակին մէջ, մեծ թիւով Հայեր 7-8 Հոդինոց խումբերով չղթայի ղարնուած՝ ամենադէչ վարմունքներու ղոՀուած են: Երէկ ուչ ժամանակ Հոս Հասայ եւ ւեղեկացայ, թէ Հակառակ Ձերդ Վսեմութեան Հրամանին, Քերովբէ էֆէնւին եւ իր դասակարդին ւաւկանող Հայերը ա՛լ աւելի մեծ խսւութիւններու առարկայ են եւ թէ Հայերէն մաս մը դաղթելու սկսած է: Նախորդ կուսակալ Ճէվաւ ւէյ, թերթերու մէջ Հրաւարակուած իր ւեղեկադրով կը Հաւասւէ, թէ կուորածը սկսած է ղրոյցի մը Հեւեւանքով - որուն սւութիւնը այլաւէս ծանօթ է Ճէվաւ ւէյի որուն Համաձայն իբր թէ կին մը եւ քանի մը իսլամներ Հայերու կողմէ սւաննուած են այդիներուն մէջ: Սակայն դաւարանական թղթերով եւ վաւերական ւեղեկութիւններով վճռականօրէն Հասւաւուած է, թէ ջարդերու չչուկները Րամաղան Պայրամիէն ի վեր չրջան կ’ընէին: Ընկերակիցներս ալ այս կէւը Հասւաւած են իրենց Հեռադիրներուն մէջ: Ըսւ իս, միմիայն Ճէւէլի-Պէրէքէթի սանճադին մէջ կուորուած

Հայերու թիւը նուաղադոյնը 3000ը կ’անցնի: Բացի Զորք-Մարղուանէն, ուր Հայերը օրինաւոր դիմադրութիւն մը ըրած են, բոլոր դաւառին մէջ Հայաւաւկան միակ չէնք իսկ կանդուն չի մնար: Հեւեւաբար, եթէ Պաւերաղմական Աւեանը՝ աղէւէն ւրկուած Հայերը նեղելէ չարդիլուի, ներկային եւ աւադային Համար բացած ւիւի ըլլանք անբուժելի վէրքեր: Պաւիւ ունիմ վերջին անդամ ասիկա Ձերդ Վսեմութեան յայւարարելու:

ՀԵՌԱԳիՐ ՈՒՂՂՈՒԱԾ ՎԱՐԶԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ՝

ՊԱՏԵՐԱԶՄԱկԱՆ ԱՏԵԱՆի ՎՃիՌՆԵՐՈՒ

ԳՈՐԾԱԴՐՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍիՆ ԱՂԵՐՍԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

Թուական՝ 7 Յունիս 1325 (1909) կը խնդրուի Ձերդ Վսեմութենէն, որ բարեՀաճի յեւաձդել Պաւերաղմական Աւեանի վճիռներուն դործադրութիւնը՝ մինչեւ որ մեր քննութիւնը աւարւի: ՅԱկՈԲ

ԶՈՀԵՐՈՒ ԹիՒԸ

Աւանայի եւ իր չրջանակներուն մէջ սւաննուած Հայերու թիւը մօւաւորաւէս 21.000 Հոդիի կը Հասնի: Այս թիւը կը բաժնուի Հեւեւեալ կերւով. Աւանա եւ չրջակայ ադարակներու մէջ Թանրը-Վէրւի » » » Սայ-կէչիւ էսէ Հաճիլի Սսմանիէ Պօսւան-Զիֆթլիք Քուրւլար

19479

Յոյներ Սուրիացիներ (սիւրիանի) Քաղդէացիներ (քիլւանի)

Համադումար՝

21.001

Թէւէւեւ Հայ, Հայ-կաթոլիկ, բողոքական, յոյն, սուրիացի եւ քաղդէացի Առաջնորդարաններու ւուած թիւերը 21.000ի դումարը կ’անցնին, սակայն մեր քննութիւնը Հասւաւեց այս վերջին թիւը: Անկախաբար այս ղոՀերէն, ղանաղան իսլամ ադարակներու մէջ սւաննուած են ուրիչ անձեր, որոնց թիւը յայւնի չէ:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 2

ՑՈՒՑԱկ

1911 Թ. ԴԵկՏԵՄԲԵՐի կԱԹՈՂիկՈՍԱկԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի

ՍՐԵՐիՆ ՄԱՅՐ ԱԹՈՌի ԵՎ ԵՐՈՒՍԱՂԵՄի ՍՐԲՈՑ

ՀԱկՈԲՅԱՆՑ ՄիԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի ԱՆԴԱՄ

ԲԱՐՁՐԱՍՏիՃԱՆ ՀԱՅ ԵկԵՂԵՑԱկԱՆՆԵՐի

Ռուսասւանում Սուքիաս արքեւիսկուոս Պարղյանց - Մայր աթոռի միաբան Ներսես արքեւիսկուոս Խաւայան - Բեսարաբիայի թեմի առաջնորդ Գնորդ արքեւիսկուոս Սուրենյանց - Ամենայն Հայոց կաթողիկոսական ւեղաւաՀ Անանիա արքեւիսկուոս Համաղասւյան - Շամախու թեմի առաջնորդ ՀովՀաննես արքեւիսկուոս Շիրակունի - Մայր աթոռի միաբան Հուսիկ արքեւիսկուոս Մովսիսյան - Սինոդի անդամ ն «Արարաւ» Հանդեսի խմբադիր Բարդուղիմեոս եւիսկուոս Զամիչյան - Մայր աթոռի միաբան Ղնոնդ եւիսկուոս Մարդուկեսյան - ս. էջմիածնի Մայր ւաճարի լուսարարաւեւ Սարդիս եւիսկուոս Փիլոյան - Սնանի մենասւանի վանաՀայր Աչու եւիսկուոս Շախյան - Մայր աթոռի միաբան Մխիթար եւիսկուոս Տեր-Մկրւչյան - Ասւրախանի թեմի առաջնորդ Մեսրու եւիսկուոս Տեր-Մովսիսյան - Սինոդի անդամ Եւրեմ եւիսկուոս Սուքիասյան - Վրասւանի թեմի ժամանակավոր կառավարիչ Խորեն եւիսկուոս Մուրադբեդյան - Արարաւյան Հայրաւեւական թեմի առաջնորդական ւոխանորդ

Թուրքիայում Մաղաքիա արքեւիսկուոս Սրմանյան - կ. Պոլսի Հայոց նախկին ւաւրիարք Եղիչե արքեւիսկուոս Դուրյան - կ. Պոլսի Հայոց նախկին ւաւրիարք Գրիդորիս արքեւիսկուոս ՀովՀաննեսյան ՎաՀրամ արքեւիսկուոս Մանկունի - կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքական ւեղաւաՀ Եղնիկ արքեւիսկուոս ԱւաՀունի Սւեւանոս արքեւիսկուոս Հովակիմյան - Նիկոմեդիայի (իղմիւ) թեմի առաջնորդ Գնորդ արքեւիսկուոս Երեցյան Հովսեւ արքեւիսկուոս Սարաջյան - Վանի թեմի առաջնորդական ւեղաւաՀ ՀովՀաննես արքեւիսկուոս Արչարունի Ներսես արքեւիսկուոս Խարախանյան - Տարոնի թեմի առաջնորդ Դանիել արքեւիսկուոս Հակովբյան - Երուսաղեմի ւաւրիարքական ւեղաւաՀ Հմայակ եւիսկուոս Դիմաքսյան Մաղաքիա եւիսկուոս Տերունյան Գաբրիել եւիսկուոս ՃնաՀիրճյան Հակոբ-Աչու եւիսկուոս Փաւաղյան Մովսես եւիսկուոս Գեոմրյուքճյան - Բաղդադի ւաւրիարքական ւոխանորդ Տրդաւ եւիսկուոս Պալյան Եղիչե եւիսկուոս Զիլինդիրյան Մկրւիչ եւիսկուոս Աղավնունի" - Եդիււոսի թեմի առաջնորդ կարաւեւ եւիսկուոս Մաղլումյան - Բանդրմայի թեմի առաջնորդ Բաբդեն եւիսկուոս Գյուլեսերյան - Գաղաւիայի թեմի առաջնորդ Զավեն եւիսկուոս Տեր-Եղիայան - Տիդրանակերւի թեմի առաջնորդ Սմբաւ եւիսկուոս Սաադեթյան - կարինի թեմի առաջնորդ Թորդոմ եւիսկուոս Գուչակյան Հովսեւ եւիսկուոս Այվաղյան

"

իսկական աղդանունը՝ Եղմնակյան:

Պարսկասւանում ՍաՀակ արքեւիսկուոս Այվաւյան - Պարսկա-Հնդկասւանի թեմի առաջնորդ կարաւեւ եւիսկուոս Տեր-Մկրւչյան - Աւրւաւականի թեմի առաջնորդ Եվրուայում Գնորդ եւիսկուոս Ութուճյան - Եվրուայի Հայոց թեմի առաջնորդ1

Հիմքը՝ Մաւենադարան, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 238, վավ. 28:

ԱՆÒՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

Ա Ա-Դօ (բուն անունով՝ Տեր-Մարւիրոսյան ՀովՀաննես) 58, 59, 97, Աբբաս I չաՀ Սաֆավի 660 Աբբաս Միրղա Ղաջար (Պարսկասւանի դաՀաժառանդ) 749 Աբդալ Խալո (կիլիկիայի Խայըրլը դյուղի բնակիչ) 20 Աբդիւլ-Սամէդ խան (թուրքական դյուղերի սեւականաւեր Աւրւաւականում) 626 Աբդոլ Հասան խան (ւե՛ս Մոիղ Սոլթան) Աբդոլ Հոսեյն Միրղա Ղաջար (ւե՛ս Ֆարման Ֆարմա) Աբդուլ Աղիղ (Սսմանյան կայսրության սուլթան) 777, 809, 811, 813, Աբդուլ Համիդ II (կարմիր սուլթան, Համիդ, Համիւ) (Սսմանյան կայսրության սուլթան) 8, 9, 11, 18, 32, 34, 40, 51, 85, 96, 203, 214, 273, 277, 381, 439, 579, 761, 776, 778, 785, 809, 813, 830, 853, 856, 893, 897, 944, 945, 952, 958, 962, 986, 993, 1054, 1061, 1072, 1082, 1095, Աբդուլ Մեջիդ (Սսմանյան կայսրության սուլթան) 813 Աբդուլլա ւաչա (մարչալ, Եմեն ուղարկված օսմանյան ղորքի Հրամանաւար) 870 Աբդուլլա ւաչա (իղմիրում օսմանյան

ղորքի Հրամանաւար) 1059 Աբել քաՀանա (կ. Պոլսում) 883 ԱբոլֆաթՀ Միրղա Ղաջար (ւե՛ս Սալար Դովլե) Աբովյան Խաչաւուր 159 ԱբրաՀամ (ւարսկական Հեղաւոխության Խոյ-Ավարայրի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 220, ԱբրաՀամ խան Բախւիարի (ւե՛ս Հովակիմյան ԱբրաՀամ) ԱբրաՀամյան Մարւիրոս (ծածկանունը՝ Բաչդառնեցի Մարւիրոս) (ՀՅԴ խմբաւեւ) 219, 220, 305 ԱբրաՀամյան Ռ. («Բիրժնիե վեդոմոսւիի» լրադրող) 401 Ադել խան (Աւրւաւականի Հայաբնակ Մուժամբար դյուղի սեւականաւեր) 192, 196 Ադիլ բեյ (Սսմանյան կայսրության ներքին դործերի նախարարության խորՀրդական, իթթիՀադ կուսակցության ընդՀանուր քարւուղար) 16, 34, 35, 974, 992, 1034, 1039, (Ադիվար) Խալիդե էդիբ (երիւթուրք կին դործիչ) 852 Ադոնց Նիկողայոս 385, 386 Ադոսիդես Ա. (ֆրանսիացի Հեղինակ) Աղադ օլ Մոլք (բուն անունով՝ Ալի Ռեղա խան Ղաջար) (դեռաՀաս ԱՀմեդ չաՀի խնամակալ) 517, 619 Աղարյան Մանուկ (կ. Պոլսի Աղդ. կեդրոնական վարչության աւե-

նաւեւ) 801, 802, 807, 834, 883 Աղիղ օլ Մոլք (ւե՛ս Քամրան Միրղա Ղաջար) Աղիղբեկով Մեչադի (բոլչնիկ դործիչ) Աղնավուր Պեւրոս (ծածկանունը՝ Ժորժ Բրեղոլ) (դրքի Հեղինակ) 36 Աղնավուրյան Արամայիս (ՀՅԴ դործիչ) 297, 422 Աթաբեկյան Լնոն (բժիչկ, ՀՅԴ, աւա էսէռ դործիչ) 304, 309, 423, 475 Աթաբեկյան Վանի (Զրաբերդի մելիք) Աթաթուրք (բուն անունով՝ Մուսւաֆա Քեմալ) 771 Ալեքսան (ւարսկական Հեղաւոխության ԹեՀրանի Համար կռիվներում ղոՀված թավրիղեցի Հայ մարւիկ) 272, 769 Ալեքսանդր II Ռոմանով (Ռուսասւանի կայսր) 449 Ալեքսանդր III Ռոմանով (Ռուսասւանի կայսր) 495 Ալեքսանդր Մակեդոնացի 932 Ալեքսանդրով Պ. Ա. (դաւական քննիչ Ռուսասւանում) 460, 467 Ալեքսանյան Լնոն (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավորության թեկնածու) 389 Ալթունյան Գ. («Ղարաբաղի» լրադրող) 401 Ալի խան (ւե՛ս Արչադ Դովլե) Ալի խան (ւե՛ս Սաադ Դովլե) Ալի ւաչա (Սսմանյան կայսրության մեծ վեղիր, Հայոց Աղդ. սաՀմանադրությունը «չնորՀողը») 827 Ալի ւաչա (Բաղեչի նաՀանդաւեւ) Ալի Դանիչ բեյ (Սսմանյան կայսրության ներքին դործերի նախարար)

1066, 1074, 1082, 1083 Ալի-ղուլի խան Բախւիարի (ւե՛ս Սարդար Ասադ) Ալի Ռեղա խան Ղաջար (ւե՛ս Աղադ օլ Մոլք) Ալի Քեմալ (Համաթուրքականության դաղաւարախոս) 843 Ալիխանյան քաՀանա (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) Ալիխանով-Ավարսկի Մաքսուդ (Ռուսասւանի բանակի դեներալ) 432 Ալոյան Գալուսւ (ծածկանունը՝ Թորոս) (ՀՅԴ դործիչ) 184 Ալւոյաճյան Արչակ (ւաւմաբան) 81, 883, 910, 920, 921, 923, 954, 957, Ախոյան կարաւեւ (ժողովրդական ւաղասաց) 46 Ակնունի էդուարդ (ւե՛ս Մալումյան Խաչաւուր) Ակսակով (դաւախաղ Ռուսասւանում) 304, 424, 466, 468, 470 ԱՀարոնյաններ (Ավեւիս ԱՀարոնյանի ընւանիքը) 355 ԱՀարոնյան Ավեւիս (դրող, ՀՅԴ դործիչ) 62, 295, 298, 299, 304, 328, 351, 354-359, 422, 472, 481, 485, 486, 490, 510, 942, 955, 986 ԱՀարոնյան Վարդդես (դրող, Ավ. ԱՀարոնյանի որդին) 299, 320, 321, 354, 355, 357, 419, 481 ԱՀմեդ Մուխթար ւաչա (ւիւղոսը՝ Ղաղի) (թուրք ղորաՀրամանաւար, Սսմանյան կայսրության մեծ վեղիր) 1054, 1055, 1061, 1073, 1083, 1084 ԱՀմեդ Զեմալ ւաչա (իթթիՀադական եռաւեւության անդամ, Հայոց դաՀճաւեւներից) 845, 1023

ԱՀմեդ Ռեֆիք (երիւթուրք դործիչ) ԱՀմեդ Ռիղա բեյ (օսմանյան խորՀըրդարանի նախադաՀ, իթթիՀադի ւարադլուխներից) 35, 809, 810, 846, 848, 893, 968, 1038 ԱՀմեդ Սամի բեյ (երիւթուրք դործիչ) ԱՀմէւ էֆէնւի (Հաճընի մուֆթիի որդին) 1101 Աղա ՄոՀամմեդ խան Ղաջար (Ղաջար արքայաւոՀմի Հիմնադիրը Պարսկասւանում) 749 Աղաբեկյան Մարկոս («կռունկ» ւարբերականի Հրաւարակիչ ն խմբադիր) 502 Աղաղադյան ՎաՀան քաՀանա («Մչակ» թերթի թղթակից) 401 Աղաղարյան կարաւեւ (Ադանայի նաՀանդի Համիդիե ավանում նաՀաւակված էվերեկցի Հայ) 22 Աղաղարյան Հաջի (Ադանայի նաՀանդի Համիդիե ավանում նաՀաւակված էվերեկցի Հայ) 22 Աղաղարյան Մկրւիչ (Ադանայի նաՀանդի Համիդիե ավանում նաՀաւակված էվերեկցի Հայ) 22 Աղաղարյան Սարդիս (Ադանայի նաՀանդի Համիդիե ավանում նաՀաւակված էվերեկցի Հայ) 22 Աղաղարյան Սիմոն (Ադանայի նաՀանդի Համիդիե ավանում նաՀաւակված էվերեկցի Հայ) 22 Աղամալյան Արւեմ (բոլչնիկ դործիչ) Աղամալյան Լնոն (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 475 Աղամալյան Մարիամ («Մչակ» թերթի աչխաւակից) 503

Աղամալյան Մկրւիչ (ծածկանունը՝ ՍարՀաւ) (ՀՅԴ դործիչ) 184, 219, 220, 295, 306 Աղայան Ղաղարոս (դրող) 299, 355, 385, 387, 503, 507 Աղայե ԲեՀբըՀանի (բուն անունով՝ Սեյիդ ԱբդուլլաՀ) (Պարսկասւանի Հայության առաջին ներկայացուցիչը երկրի մեջլիսում) 543 Աղայե իմամ Զումա (ւիւղոս է. չիա բարձրասւիճան Հոդնորական Պարսկասւանում) 665 Աղայե Սադր Ուլեմա (ւիւղոս է. չիա բարձրասւիճան Հոդնորական Պարսկասւանում) 665 Աղայե Սեյիդ Քեմալուդդին (չիա բարձրասւիճան Հոդնորական Պարսկասւանում) 665 Աղասյան Աղասի (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 90 Աղավելյան Բաբկեն վարդաւեւ (Մայր աթոռի դիվանաւեւ) 279, 282, 339, 389 Աղավնունի Մկրւիչ եւիսկուոս (բուն աղդանունով՝ Եղմնակյան) (Եդիււոսի թեմի առաջնորդ) Աղբալյան Նիկոլ (ՀՅԴ, ւեւական ն մչակույթի դործիչ) 689, 735 Աճառյան Հրաչյա (մեծանուն Հայադեւ) 6, 25, 60, 75, 88, 97, 869, 942, Աճեմյան Մովսես (ւեւական դումայի անդամ) 146, 147, 424 Աճեմյան Տիդրան բեյ (ակնաբույժ, Աղդ. երեսւոխանական ժողովի աւենաւեւ) 825, 834 Աճեմով Մոիսեյ (ւե՛ս Աճեմյան Մովսես) ԱմանոլլաՀ Միրղա Ղաջար (ւե՛ս

Զիա Դովլե) Ամին Սոլթան (բուն անունով՝ Միրղա Ասղար խան Աթաբեկ) (ՀակասաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Ռեչւում) 246 Ամին օլ Զարբ (ւիւղոս է. Պարսկասւանի դանձաւեւը) 164 Ամիր Աչրաֆ (ցեղաւեւ Աւրւաւականում) 555 Ամիր Հեչմաթ (սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 717 Ամիր Մողաֆֆար Բախւիարի (սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 655 Ամիր Մոֆախխամ (ւե՛ս Սարդար Մոֆախխամ) Ամիր ՄուջաՀիդ (սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 682 Ամիրյան Գնորդ (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) 387 Ամիրյան Թադնոս (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 475 Ամիրյան Խաչաւուր (ւե՛ս Դաչնակցական Խեչո) Ամուրեան Անդրէ (բուն աղդանունով՝ Տէր-ՍՀանեան) (ՀՅԴ դործիչ, խմբադիր) 158, 182, 187, 188, 190, 194, 197, 239-241, 431, 473, 517, 852, 854 Ամրան խան (ցեղաւեւ Աւրւաւականում) 573 Այուբ խան (դնդաւեւ, ւարսկական կաղակների ղորաՀրամանաւար) Այվաղյան (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 483,

Այվաղյան Հովսեւ եւիսկուոս 1121 Այվաղովսկի Գաբրիել վարդաւեւ («Մասեաց աղաւնի» թերթի Հրաւարակիչ ն խմբադիր) 502 Այվաղովսկի ՀովՀաննես (աչխարՀաՀռչակ ծովանկարիչ) 810, 811 Այվաւյան ՍաՀակ արքեւիսկուոս (Պարսկա-Հնդկասւանի թեմի առաջնորդ) 216, 543, 1122 Անդրանիկ (ւե՛ս Սղանյան Անդրանիկ) Անդրեն (Գանձակի ւոխնաՀանդաւեւ) 432 Անդրենսկի (Ռուսասւանի սենաւի ավադ քարւուղար) 468 Անդրենսկի (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 438 Անդրոնիկով (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424 Անիսոնյան (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 483 Անւոնի (միւրուոլիւ, Ռուս ուղղաւառ եկեղեցու սինոդի նախադաՀ) Անւոնի (ռուս ուղղաւառ եկեղեցու Հոդնորական) 343 Անւոնյան Հայկ (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) 403 Աչըդյան Խորեն արքեւիսկուոս (կ. Պոլսի ւաւրիարք) 962, 1003 Աչճյան Համբարձում վերաւաւվելի (Ադանայում) 5, 30, 33 Աչու խան (ւե՛ս Դաչնակցական Խեչո) ԱւաՀունի Եղնիկ արքեւիսկուոս Աււիւլ Խալիք (ւարկեչւ մուսուլման Ադանայի նաՀանդի Համիդիե ավանում) 1109 Առաքելյան Գնորդ (թիֆլիսաբնակ

Հայ մւավորական, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 308, 461 Առաքելյան Համբարձում («Մչակ» թերթի խմբադիր, Հրաւարակադիր) 5, 104-107, 112, 126, 208, 296, 358, 388, 413, 442, 443, 503, 507, 510, 512, 581, 661, 789 Ասաւուր (ւարսկական Հեղաւոխության Դամդանի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Ասաւրյան Հայկ (աղդայնական դործիչ) 942, 943 Ասաֆ ւէյ (ւե՛ս ՄեՀմեդ Ասաֆ էսադ բեյ) Ասիմ բեյ (Սսմանյան կայսրության արւաքին դործերի նախարար) Ասլան (ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում վիրավորված Հայ մարւիկ) 558 Ասլան (ւարսկական Հեղաւոխության Ղարադաղի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Ասլան բեյ (Հաճընի մուակա Շար դյուղի Հարնան չերքեղական դյուղի երնելի) 25 Ասլան խան (ւե՛ս Սւեւանյան Ասլան) Ասւղունի Գնորդ (ՍԴՀկ դործիչ էնղելիում) 579 Ասրիբեկյան Ալեքսանդր (երդվյալ Հավաւարմաւար Ռուսասւանում) 426 Ավադյան Ավադ խան (Աւրւաւական Թեմական խորՀրդի անդամ) Ավեւիսյան Հակոբ Հաջի (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 308

Ավեւիսյան Վարդան (դրքի Հեղինակ) Աւոմ (ւե՛ս ՇաՀրիկյան Հարություն) Աւրւեւ (բուն անունով՝ ՄուբաՀյաջյան Սարդիս) (դրող, խմբադիր) 219, 781 Արասխանյան Ավեւիք 126, 443 Արարաւյան Ալեքսանդր («Մչակ» թերթի աչխաւակից) 503 Արղումանյան Միչա (ՀՅԴ դործիչ) Արծրունի Անդրեաս («Մչակ» թերթի աչխաւակից) 503 Արծրունի Գրիդոր («Մչակ» թերթի Հիմնադիր-խմբադրաւեւ) 502504, 506, 507 Արծրունի ՎաՀան (բժիչկ, Հասարակական դործիչ Թիֆլիսում) 126 Արղությաններ (իչխանական ւոՀմ Ռուսասւանում) 763 Արղության-Երկայնաբաղուկ Հովսեւ (իչխան, ՀՅԴ Հայդուկ) 304, 309, 423, 464, 475 Արմեն Գարո (ւե՛ս Փասւրմաջյան Գարեդին) Արմչւեդ (Ռիդայի քաղաքադլուխ) Արչադ Դովլե (մյուս ւիւղոսը՝ Սարդար Արչադ, բուն անունով՝ Ալի խան) (ՀակասաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 635, 636, 650-652, 655, 670, 671, 734, 738 Արչակ Սյունեցի (ՀՅԴ մարւիկ Թավրիղում) 189 Արչակ քաՀանա (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) 388 Արչարունի ՀովՀաննես եւիսկուոս (աւա արքեւիսկուոս, կ. Պոլսի ւաւրիարք) 42, 277, 444, 814, 817,

883, 898, 899, 965-967, 987, 997, 1014, 1035, 1036, 1065, 1066, 1071, 1073, 1074, 1080-1086, 1121 Արչարունի Նաչիդ (կ. Պոլսի ւաւրիարքի եղբայրը) 817 Արսեն (ւարսկական Հեղաւոխության Խոյ-Ավարայրի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 220, 769 Արսեն (ւարսկական Հեղաւոխության Ղաղվին-Համադան դծի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) Արսենյան (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 826 Արսլան բեյ (թուրք երնելի Ադանայի նաՀանդի Համիդիե ավանում) Արւակ վարդաւեւ (թուրքաՀայ Հոդնորական) 281 Արւեմ (ծածկանունը՝ Ռաղմիկ) (Մուժամբարի կռվում ղոՀված ՀՅԴ մարւիկ, ) 180, 194, 197, 769 Արւէմ (ւե՛ս Արւեմ) Արւէմ (ւարսկական Հեղաւոխության Խոյի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Արւյուչ (ՀՅԴ անդամ Մանդլիսում) Արւուչ խան ՇաՀրիար (ՀՅԴ խմբաւեւ Թավրիղում) 219 Արւիարյան Արւիար 503 Աւօ (ւե՛ս Թումոյեան Աւօ) Աֆթանդիլյան Արմենակ (դւրոցի ուսուցիչ) 173

ղաւարախոս) 852, 887 Բաբան ղադե Մուսւաֆա ԶիՀնի ւաչա (Ադանայի նաՀանդաւեւ) 887, 1097, 1099 Բադրաձե (ւրիսւավ) 462 Բադրաւունի Հակոբ (Լիբանանի խորՀրդարանի անդամ) 796 Բալաբանով (Նախիջնանի քաղաքադլուխ) 426 Բալայան Գերասիմ (ՀՅԴ դործիչ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 304, 475 Բալաջան (ւե՛ս Սւեւանյան Սւեւան) Բալեան-Տէր-Յակոբեան Սեդա (դրքի ՀամաՀեղինակ) 191, 732, 756, 767 Բախւիարով (Ռուսասւանի սենաւի անդամ) 423, 433 ԲաՀաթրյան Գաբրիել («Մչակ» թերթի աչխաւակից) 503 ԲաՀրամ խան (խոջաբեկլուցի ղորաՀրամանաւար Աւրւաւականում) 574 ալ-ԲաՀրի Սալիմ (կաՀիրեի ալ-ԱղՀար Համալսարանի ռեկւոր) 36 Բաղդադի ղադե Աբդուլ կադեր (թուրք երնելի Ադանայում) 14, 37, Բաղդադյան Սարդիս (ՍԴԲՀկ, աւա բոլչնիկ դործիչ) 372 Բաղդասարյան Հմայակ վարդաւեւ (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) 388 Բաղդիչյան Մարիամ (ժողովրդական ւաղասաց) 46 Բ Բաղր խան (ւարսկական Հեղաւոխության դլխավոր դործիչներից) Բաբախանյան Առաքել (ւե՛ս Լեո) 166, 188, 198, 204, 208, 229, 231, Բաբան ղադե իսմայիլ Հակկը բեյ 250, 520, 555-557, 561, 562, 565(երիւթուրք ւարադլուխ ն դա567, 588, 592, 594-598, 600, 601,

671, 692, 759 Բայաղիդ ղադե Գադրի ւաչա (թուրք երնելի Մարաչում) 26 Բայբուրդյան ՎաՀան Ա. (իրանադեւ, ւաւմաբան, դեսւան) 92, 677, 875, 903 Բանվոր Խեչո (ւե՛ս կախոյան Խաչաւուր) Բանվորյան Սեդրակ (ՍԴՀկ դործիչ Թավրիղում) 200 Բաչդառնեցի Մարւիրոս (ւե՛ս ԱբրաՀամյան Մարւիրոս) Բաջի օղլի Տիդրան (ւարսկական Հեղաւոխության Խոյ-Ավարայրի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 220, 769 Բաջօղլի (ւե՛ս Բաջի օղլի Տիդրան) Բաւունյանց (ՀՅԴ աՀաբեկիչ Ռուսասւանում) 423 Բարդիժ (ւեւական դումայի անդամ) Բարսեղյան Արմենակ (ՀՅԴ դործիչ) Բարսեղյան Գեղամ (դրող, խմբադիր) 65, 107, 108 Բարսեղյան Սարդիս (ւե՛ս Սդաբաչյան Պողոս) Բարր (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 426, 459 Բեկղադյան Ալեքսանդր (բոլչնիկ դործիչ) 364 Բեկղադյան Տիդրան (Հասարակական ն ւեւական դործիչ) 387, 388, 512, 513 ԲեՀբությաններ (իչխանական ւոՀմ Թիֆլիսում) 763 ԲեՀբութով Վասիլի (իչխան, Թիֆլիսի քաղաքադլուխ) 300 ԲեՀղադ Քերիմ (իրանցի ւաւմաբան)

Բեյաղջյան Երվանդ (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի Ա աւենադւիր) 1028 Բենիկ վարդաւեւ (Մայր աթոռի միաբան) 336 Բեոյյուք խան (ւե՛ս Զելեբիանլու Բեոյյուք խան) Բերար Վիկւոր (ֆրանսիացի Հայասեր Հասարակական դործիչ) 354 Բերբերաչվիլի իվանե (վրացի աՀաբեկիչ Պարսկասւանում) 618 Բերբերյան Մինաս (Հասարակական դործիչ, խմբադիր) 408, 475, 479 Բերնչւամ (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424 Բերւոլդ (կոմս, Ավսւրո-Հունդարիայի կայսրության արւաքին դործերի նախարար) 1088, 1090 ԲէՀբուդեան Սանդրօ (ժողովածուների կաղմող) 133 Բըկով (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 425 Բիչերախով (ծադումով Հայ աւաման Ռուսասւանի բանակում) 744 Բլաղնով (Պարսկասւան ներխուժած ռուսական բանակի կաւիւան) Բյուրաւ Սմբաւ (բուն անունով՝ ՏերՂաղարյան Սմբաւ) (դրող, խմբադիր) 45 Բոբրինսկի (իչխան, խավարամոլ) 323 Բոբրինսկի 2-րդ (ւեւական դումայի սնՀարյուրյակային անդամ) 155 Բոդդանովիչ Յուրի Նիկոլանիչ (ռուսասւանցի նարոդնիկ Հեղաւոխական) 414 Բոդոլեւով (ռուս բարձրասւիճան ւեւական ծառայող) 362 Բոնաւարւ Նաւոլեոն 761 Բոնչ-Բրունիչ Վլադիմիր Դմիւրինիչ

(բոլչնիկ Հրաւարակախոս) 533 Բոչդեղենյան Հարություն (օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 911 Բոր-Ռամենսկի Ե. (բոլչնիկ մւավորական) 531 Բորյան Բադրաւ (բոլչնիկ դործիչ) Բորոյան Սմբաւ (ծածկանունը՝ Մախլոււո) (անվանի Հայդուկ) 169, 221 Բուդաղյան (երդվյալ Հավաւարմաւար Ռուսասւանում) 424, 484 Բուլղարացի (Թեքիրդաղցի) Գնորդ (ՀՅԴ մարւիկ Թավրիղում) 180, 189, 197 Բուլղարացի Սարդիս (ՀՅԴ մարւիկ) Բրեղոլ Ժորժ (ւե՛ս Աղնավուր Պեւրոս) Գ Գաբան (դեներալ, Պարսկասւանում ռուսական ղորքերի Հրամանաւար) 638 Գաղաղյան Հովսեւ (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 90 Գաղանջյան Տիդրան (ՍԴՀկ դործիչ ԹեՀրանում) 580, 615 Գաղե (դերմանացի ՀրաՀանդիչ ւարսկական կաղակական դնդում) 569 Գառնակերյան Գրիդորիս արքեւիսկուոս (Մայր աթոռի միաբան) 130, 131 Գասւարյան Արիսւակես (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 825 Գասւարյան Հարություն («Մչակ» թերթի լրադրող) 401, 443

Գավաֆյան Արչակ (ծածկանունները՝ էրղրումցի Արչակ, Քեռի, ՖարՀաւ) (անվանի Հայդուկ) 174, 181-183, 186-188, 194, 205, 206, 220, 233, 567, 570, 575, 596, 645, 646, 655, 689, 691, 693, 709, 710, 726, 729, 730, 740, 746, 747, 753, 754, 757, 765 Գավրիլով (Ռուսասւանի բանակի դեներալ) 426 Գարադաչյան Արւաչես 319 Գարամանյան Հ. (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) 403 Գարայան Հակոբ (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 90 Գարայան Սւեւան (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 882, 1014, 1066-1068 Գարին (Ռուսասւանի սենաւի անդամ) 423 Գեդեչկորի Եվդենի (ւեւական դումայի անդամ, մենչնիկ ւարադլուխ) 155 Գենդրիկօվ (կոմս, Նիկոլայ II-ի ւալաւի արարողաւեւ) 282 Գենջյան ԶարեՀ (ՀՅԴ դործիչ) 933, Գենջ-Սղլուն Ք. (մեծաՀարուսւ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 423, 425, 475, Գեոմրյուքճյան Մովսես եւիսկուոս (Բաղդադի ւաւրիարքական ւոխանորդ) 1121 Գերուկ (ւե՛ս Շիչմանյան Ղնոնդ եւիսկուոս) Գերսւներ (ավսւրիական բանակի դեներալ) 748 Գէորդ (ղորավար, սուրբ) 756 Գիբբոնս Հերբերւ Ադամս (ամերիկա-

ցի միջաղդայնադեւ, ւաւմաբան) 33, 36 Գիդո (ւե՛ս Մաթիաչվիլի Գ.) Գիւլխանդանեան ԱբրաՀամ (ւե՛ս Գյուլխանդանյան ԱբրաՀամ) Գլաղունով ի. (Սանկւ Պեւերբուրդի քաղաքադլուխ) 423 Գյուլեսերյան Բաբկեն եւիսկուոս (Գաղաւիայի թեմի առաջնորդ) 403, 883, 965, 1121 Գյուլխանդանյան ԱբրաՀամ (ծածկանունը՝ Սնիկյան Ա.) 184, 295, 304, 306, 426, 475, 689 Գյուվենդ ղադե Մուխթար (թուրք մարդասեր Տարսոնում) 21 Գնաճյան Սարդիս (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 90 Գոդոլ Նիկոլայ Վասիլնիչ (ռուս անվանի դրող) 146 Գոլանջյան էդուարդ (բանասւեղծ) Գոլդչւեյն (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 484 Գոլիցին Գրիդորի (իչխան, կովկասի ւոխարքա) 116, 137, 153, 159, 415, 451, 456, Գորկի Մաքսիմ (բուն անունով՝ Պեչկով Ալեքսեյ Մաքսիմովիչ) (ռուս դրող) 366-368 Գորոյան Արչակ խան (դեներալադյոււանւ, Հայաղդի ռաղմական դործիչ Պարսկասւանում) 213, 656-660, 662-670 Գորոյեանց Նաղար Յ. (ւարսկաՀայ դործիչ) 192 Գույումճեան (Հաւանաբար ՅովՀաննէս, Սսմանյան կայսրության արւաքին դործերի նախարարության ւոխ-խորՀրդական) 942 Գույումջյան Տիդրան (Աղդային-եկե-

ղեցական ժողովի ւաւդամավոր) Գուչակյան Թորդոմ եւիսկուոս 391, 965, 1121 Գոււուլեան Գրիդոր (դրքի Հեղինակ) Գուրկո-կրյաժին Վ. Ա. (խորՀրդային թուրքադեւ) 5, 857, 862, 866, 867 Գուրկոյ (սնՀարյուրյակային դործիչ Ռուսասւանում) 323 Գրաչնսկի Միխայիլ Ֆեոդորովիչ (ռուսասւանցի նարոդնիկ Հեղաւոխական) 414 Գրիդոր (Հայ մարւիկների Հրամանաւար ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում) 655, 707, 708 Գրիդոր Ա Պարթն (Լուսավորիչ) 130, 286, 290, 344, 385 Գրիդոր Նարեկացի (սուրբ) 108 Գրիդորի եւիսկուոս (Ռուս ուղղաւառ եկեղեցու Հոդնորական) 343 Գրիդորիս վարդաւեւ (Աղդայինեկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) 388 Գրիդորյան Ա. (Եւրեմ խանի դամբանախոսներից Թավրիղում) 735 Գրուղենբերդ Սսկար (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 426, 435, 438, Գնորդ Դ կոսւանդնոււոլսեցի Քերեսթեջյան 119, 120, 384 Գնորդ Ե Տւղիսեցի Սուրենյանց 122, 125, 130, 148, 279, 280, 284, 342, 343, 380, 382, 387, 389, 391, 401405, 408-411, 494-497, 500, 501, 618, 627, 636, 642-644, 665, 668, 721, 722, 747, 749, 987, 1081, 1087, Գնորդ (ւարսկական Հեղաւոխության Թավրիղի մուակայքի կռիվ-

ներում սւանված ՀՅԴ մարւիկ) 308, 769 Գնորդ (թիֆլիսաբնակ Հայ մւավորական) 308 Գնորդյան Արա (երնանաբնակ երաժիչւ) 46 Գնորդյան Գ. (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) Գնորդյան Խաչաւուր (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 463 Դ Դալի (ՀՅԴ մարւիկ Թավրիղում) 194 Դամադ Ֆերիդ ւաչա (իթթիլաֆի ւարադլուխ) 971, 1019 Դանիել (ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում ղոՀված իդդիրցի մարւիկ) 258 Դանիելյան Գրիչ խան (Եւրեմ խանի թիկնաւաՀը) 565, 607, 728 Դանւոն Ժորժ-Ժակ (Ֆրանսիական մեծ Հեղաւոխության ղեկավարներից) 739 Դաչնակցական Խեչո (մյուս ծածկանունը՝ Աչու խան, բուն անունով՝ Ամիրյան Խաչաւուր) (ՀՅԴ մարւիկ) 306, 561, 655, 689, 691, 693, 757, 765 Դասւակյան ԱբրաՀամ (Աղդայինեկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) 387 Դավթյան Աղասի (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 477 Դավթյան ԱնաՀիւ (Եւրեմ խանի կինը) 242, 589, 731, Դավթյան Եւրեմ (Եւրեմ խան)

(ւարսկական Հեղաւոխության դլխավոր առաջնորդներից) 174, 237, 239-254, 256-271, 273, 274, 293, 516, 517, 520-524, 526, 527, 531, 535, 546, 552, 554-562, 565578, 581-586, 588-590, 592-597, 599-603, 606-613, 618, 622, 623, 627, 628, 633, 637, 640, 645-647, 649, 652, 653, 655, 656, 660-666, 669, 670, 674-677, 680-694, 696699, 702, 706-710, 714, 715, 720, 725-740, 753, 757, 760, 765-767, 771, 934 Դավթյան Շողի (Եւրեմ խանի քույրը) 239 Դավիդյան (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 461 Դավիդյանց Եւրեմ (ւե՛ս Դավթյան Եւրեմ) Դավիթ Անանուն (բուն անունով՝ Տեր-Դանիելյան Դավիթ) (ՍԴԲՀկ ղեկավար) 372-375, 823 Դավիթխանյան կոսւանդ (ՍԴՀկ դործիչ ԹեՀրանում) 580 Դավիթխանյան ՍրբուՀի (ՍԴՀկ դործիչ ԹեՀրանում) 580 Դարաբ Միրղա Ղաջար (ՀակասաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 564, 565, Դարբինյան Ռուբեն (բուն անունով՝ Զիլինդարյան Արւաչես) (ՀՅԴ դործիչ, խմբադիր) 66, 425 Դաւիթ բէկ (Սյունիքի իչխանաւեւսւարաւեւ) 736 Դեդեչկելյանի (իչխան, կովկասի ւոխարքայի ւոխարինող) 541 Դելիանով (ռուս բարձրասւիճան ւեւական ծառայող) 362 Դեկեր Դանիել («Ադանա» խւասա-

լիկի բառերի ամերիկացի Հեղինակ) 46 Դերձակյան Ռուբեն (ծածկանունը՝ Փայլակ) (ՀՅԴ դործիչ) 182, 184 Դերձակյան Սննիկ (ւե՛ս Վռամյան Արչակ) Դիմաքսյան Հմայակ եւիսկուոս (աւա արքեւիսկուոս, կ. Պոլսում) 965, 1083, 1121 Դիոսկոր Անթուան Հայր (Հիսուսյան ֆրանսիացի վարդաւեւ Ադանայում) 19 Դոլդոջին (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 462, Դոլուխանյան Պ. (իրավաբան Ռուսասւանում) 512 Դովլաթյան (ՀՅԴ աՀաբեկիչ Ռուսասւանում) 423 Դորերի (կոմս, սնՀարյուրյակային դործիչ) 323 Դուբրովին Ա. ի. («Ռուսսկոյե ղնամյա»-ի խմբադիր) 582 Դուդայ (ՀՅԴ մարւիկ Թավրիղում) Դումերդ էմիլ (ֆրանսիացի Հեղինակ) Դուրյան Եղիչե եւիսկուոս (աւա արքեւիսկուոս), (կ. Պոլսի ւաւրիարք) 100, 125, 130, 131, 275, 276, 391, 403-405, 408, 410, 411, 797-800, 803, 804, 806-808, 820, 821, 823, 824, 834, 835, 879, 880, 883, 884, 965-967, 1121 Դուրյան Ղնոնդ ծայրադույն վարդաւեւ (կ. Պոլսի ւաւրիարքական ւեղաւաՀ) 801, 802, 820, 821 Դրո (բուն անունով՝ կանայան Դրասւամաւ) (ՀՅԴ մարւիկ, աՀաբեկիչ ն ղինվորական դործիչ) 295

Դնիլ Շարլ (Պարսկասւանի ւոսւի նախկին դլխավոր ւեսուչ) 666 Դնոյան Տիդրան (ՀՅԴ դործիչ) 184 Դնրիչ բեյ (օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 888 Ե Եդիդարյան (Եդիդարով) Սերդեյ (վաճառական Ղարաքիլիսայում, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 301, 423, 483, Եղուոս (Հույն առակադիր) 773 Եկաւերինա II Ռոմանովա (Ռուսասւանի կայսրուՀի) 449, 539 Եկարյան Արմենակ (արմենական, աւա ՌԱկ դործիչ) 211 Եղիաղարյան Խոսրով (ՀՅԴ մարւիկ Թավրիղում) 219 Եղիայեան Բիւղանդ (լիբանանաՀայ Հեղինակ, մանկավարժ) 5, 22, 120 Եղիկյան (ՍԴՀկ դործիչ Ռեչւում) 620, 621 Եղմնակյան Մկրւիչ եւիսկուոս (ւե՛ս Աղավնունի Մկրւիչ եւիսկուոս) Ենդիբարյան Գարեդին (Հրաւարակադիր) 581, 582, 761, 823 Ենիկոլույան Ռաֆայել խան (Հայաղդի ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 672 Ենովք ՇաՀեն (բուն անունով՝ իբրանոսյան ՇաՀեն) (դերասան կ. Պոլսում) 881 Եուսուֆ Քեմալ ւէյ (ւե՛ս Յուսուֆ Քեմալ բեյ) Եսայան Արամ (ՀովՀ. Թումանյանի մասին Հուչադրող) 302, 314 Եսայան Զաւել (դրող, Հասարակա-

կան դործիչ) 22, 29, 319, 795, 796 Եսայան Տիդրան (Զաւել Եսայանի Հարաղաւներից) 795 Եսաջանյան Լնոն (բանասւեղծ) 45 Երամյան Համբարձում (անվանի մանկավարժ) 98, 381, 812, 814, 914, Երեմեն Դմիւրի Եվդեննիչ (խորՀըրդային թուրքադեւ) 1075 Երեցյան Ասաւուր (կ. Պոլսի «ՍուրՀանդակ» թերթի խմբադիր) 443 Երեցյան Գնորդ արքեւիսկուոս 125, 965, 1121 Երկաթէ ւաւրիարք (ւե՛ս Մաւթեոս Բ կոսւանդնոււոլսեցի իղմիրլյան) Երուկին (Ռուսասւանի աղնվականների ւարադլուխ) 423 Երուխան (բուն անունով՝ Սրմաքեչխանլյան Երվանդ) (դրող, խմբադիր) 84-86, Երվանդ (ՀՅԴ խմբաւեւ Թավրիղում) 173 Զ Զաբլովսկի (Պարսկասւան ներխուժած ռուսական բանակի կաւիւան) 269 Զախարին (դաւական ւորձաքննիչ Ռուսասւանում) 460, 479 ալ-ԶաՀրաուի Աբդուլ Համիդ (իթթիլաֆի արաբ ղեկավար) 971 Զամիսլովսկի (ւեւական դումայի անդամ) 155 Զասուլիչ Վերա իվանովնա (ռուսասւանցի Հեղաւոխական աՀաբեկիչ, նարոդնիկ, աւա մենչնիկ) 414 Զավարյան Սիմոն (ՀՅԴ Հիմնադիրներից) 55, 56, 74, 83, 295, 322, 356,

827, 828, 1040 Զավրիյան Դավիթ (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 423, 477, 483 Զավրին (երդվյալ Հավաւարմաւար, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 462, 463 Զավրին ՀովՀաննես (ւե՛ս Զավրյան ՀովՀաննես) Զավրյան ՀովՀաննես (բժիչկ, ՀՅԴ դործիչ) 55, 56, 295 Զարդարյան Մկրւիչ (դւրոցի ուսուցիչ) 173 Զարդարյանց (ՀՅԴ անդամ Հավանաբար Մանդլիսում) 301 Զարդարյան Ռուբեն (դրող, խմբադիր) 51, 65, 882, 942 ԶարեՀ (ւարսկական Հեղաւոխության Զունուսի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Զարղամ Սոլթան (ւիւղոս է. ՀակասաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 594, Զարուդնի Ալեքսանդր (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 438, 459, 484, 488, 489 Զաւարեան Սիմէօն (ւե՛ս Զավարյան Սիմոն) Զաւարեան Սիմոն (ւե՛ս Զավարյան Սիմոն) Զաքարիա Ա Ձադեցի կաթողիկոս Ամենայն Հայոց 105 Զաքարյան ՎաՀան (ՀՅԴ Թավրիղի կենւրոնական կոմիւեի անդամ) Զեբա խանում Ղաջար (ՄաՀմեդ Ալի չաՀի դուսւրը) 541 Զեքի բեյ (երիւթուրք դործիչ) 888 Զիա Դովլե (բուն անունով՝ Ամանոլ-

լաՀ Միրղա Ղաջար) (Թավրիղի սաՀմանադրական ղինվորական նաՀանդաւեւ) 717 Զիա օլ Ուլեմա (ւիւղոս է. չիա բարձրասւիճան սաՀմանադրական Հոդնորական Թավրիղում) 717 ԶիՀնի ւաչա (ւե՛ս Բաբան ղադե Մուսւաֆա ԶիՀնի ւաչա) Զինովն (Ռուսասւանի դեսւանը կ. Պոլսում) 112, 279, 918 Զոլուարով (Բորչալուի դավառաւեւ) 436, 437 Զոլուարն ի. Ս. (Ռուսասւանի ներքին դործերի նախարարի ւեղաւաՀ) 427, 430 ԶոՀրաբ խան (ժանդարմերիայի Հայաղդի ւեւ Պարսկասւանում) 213, 523 ԶոՀրաբ խան (բժիչկ, Եւրեմ խանի Հեւ նույն օրը ղոՀված ւարսիկ Հեղաւոխական) 728, 729 ԶոՀրաբյան Հուսիկ վարդաւեւ (Մայր աթոռի միաբան) 336 ԶոՀրաւ Գրիդոր (դրող, ւասւաբան, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 23, 36, 51, 300, 319, 444, 445, 736, 777, 882, 911, 1014, 1023 Զորյան Բարթող (ծածկանունը՝ Ժիրայր) (խմբադիր) 65 Զորյան Սւեւան (ւե՛ս Ռոսւոմ) Զուլումաթ (բուն անունով՝ ՀովՀաննես) (ւարսկական Հեղաւոխության Խոյի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 170, 220, 769 Զվալյանսկի (Սանկւ Պեւերբուրդի քաղաքադլուխ) 423

է էլմասյան կ. (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 426 էլմար Յ. (ւե՛ս ՀովՀաննիսյան Հովսեւ) էմիր ԲաՀադուր Զենդ (ՀակասաՀմանադրական ղինվորական նախարար Պարսկասւանում) 224, 635 էմիր ՄուկերՀեմ (մաղանդարանցի խոչոր կալվածաւեր, ԼեՀիջանի նախկին նաՀանդաւեւ) 639 էմիր ուլ ՇաՀիր (Հավանաբար ւիւղոս է. ավաղակաւեւ Պարսկասւանում) 571 էյն Դովլե (բուն անունը՝ Սոլթան Աբդոլ Մեջիդ Միրղա Ղաջար) (ՀակասաՀմանադրական ւեւական ն ղինվորական դործիչ Պարսկասւանում) 164-168, 193, 194, 196, 199, 203, 205, 247, 613, 619 էնիկոլու Մամիկոնյան ԶՀանդիր (Հայաղդի ւեւական դործիչ Պարսկասւանում) 213 էնվեր բեյ (երիւթուրք ղինվորական ւարադլուխ) 841, 843, 925, 935, էւեյան Լնոն (թուրքերենով Հորինող ժողովրդական ւաղասաց) 46 էսաւ Րէուֆ ւէյ (Մերսինի կառավարիչ) 1095, 1098, 1116 էսմերյան (ՀՅԴ դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 382 էքսերջյան Հմայակ քաՀանա (կ. Պոլսում) 826 էքրեմ բեյ (թուրք դրող, օսմանյան սենաւի անդամ) 1027

Թ Թադէոս (ւարսկական Հեղաւոխության Դամդանի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Թադնոսյան Լնոն (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 304, 475 Թադնոսյան Սւեւան (ծածկանունը՝ Սամսոն խան) (ՀՅԴ դործիչ Սալմասւում) 169, 183, 221, 726 Թալեաթ բեյ (ւե՛ս ՄեՀմեդ Թալեաթ բեյ) ԹաՀիր ւաչա (Բաղեչի նաՀանդաւեւ) 873 ԹաՀիր Խայրէդդին բեյ (իթթիլաֆի ղեկավարներից) 971 Թաղի Զաբար օղլի (ՀակասաՀմանադրական ավաղակաւեւ Պարսկասւանում) 573 Թաղիղադե Սեյիդ Հասան (Հեղաւոխական քաղաքական դործիչ Թավրիղում) 200, 231, 540, 595, Թամամչյան իսաՀակ (Հասարակական դործիչ Բաքվում) 132, 133 Թայիրյան Արւեմ (ՀՅԴ Բաքվի կենւրոնական կոմիւեի անդամ) 295, Թավաքալյան Բադրաւ վարդաւեւ Թարաք Անւոն (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի Գ աւենադւիր) 1028 Թաքելի ղադե Սսման բեյ (Ադանայի Հայոց թաղում բնակվող թուրք երնելի) 16, 1104 Թեոդիկ (բուն անունով՝ Լաւճինճյան Թեոդոս) 42, 45 Թեքեյան ՎաՀան (բանասւեղծ, խմբադիր, ՀՍՌկ, աւա ՌԱկ դոր-

ծիչ) 9, 286, 403, 815, 883, 991, 1013, 1028, 1071 Թէոդիկ ԱրչակուՀի (Թեոդիկի կինը, դրքի Հեղինակ) 22 Թէրղեան Յակոբ Յ. (դեղադործ, դրքի Հեղինակ) 14-16, 20, 22, 28, 42 Թիմուր աղա (քուրդ ցեղաւեւ Մակուում) 166 Թոլայան Երվանդ (կ. Պոլսի «կավռօչ» երդիծաթերթի արւոնաւերխմբադրաւեւ) 833 Թոխմախյան Արսեն 240 Թորդոմյան ՎաՀրամ (բժիչկ, Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 882 Թորոս (ւե՛ս Ալոյան Գալուսւ) Թորոսյան Հ. (ՀՅԴ դործիչ) 328 Թուչյան Եղիչե (ՀՅԴ դործիչ) 295, 327, 328 Թումանյաններ (դրողի ընւանիքը) 479, 481 Թումանյան Անուչ (դրողի դուսւրը) Թումանյան Աչխեն (դրողի դուսւրը) 299, 419, 436, 458, 480 Թումանյան Արեդ (դրողի ղավակը) Թումանյան Արւավաղդ (դրողի որդին) 299 Թումանյան Արւիկ (դրողի դուսւրը) Թումանյան (Թումանով) Գեորդի (իչխան, թերթի խմբադիր) 302 Թումանյան Թամար (դրողի դուսւրը) Թումանյան Համլիկ (դրողի որդին) Թումանյան ՀովՀաննես 68, 158-161, 277, 289, 298- 303, 314-316, 320, 321, 336, 344- 346, 349-351, 356,

358, 377, 378, 387, 418, 419, 423, 425, 426, 435-437, 473, 476, 479482, 772-774 Թումանյան Մարիամ (իչխանուՀի, բարեդործ Թիֆլիսում) 302 Թումանյան Նվարդ (դրողի դուսւրը) 299, 358, 418, 419, 479, 480, 482 Թումանյան Մուչեղ (դրողի ավադ որդին) 299, 316, 358, 436, 480 Թումանյան Սեդա (դրողի դուսւրը) Թումանյան ՎաՀան (դրողի եղբայրը) Թումանյան Սլդա (դրողի կինը) 480 Թումանյանց (առնւրական ւան ն դյուղերի սեւականաւեր Թավրիղում) 523, 626, 756 Թումոյեան Աւօ (դրքի կաղմող, «Յեղաւոխական ալւոմ» ւարբերականի Հրաւարակիչ ն խմբադիր) Թունյանց Ալեքսան խան (Թումանյանց առնւրական ւան նախկին ծառայող Թավրիղում) 523 Թուրդութ ւաչա (Ալբանիա ուղարկված օսմանյան ղորքերի Հրամանաւար) 868 Թուրսարդիսյան Ղնոնդ ծայրադույն վարդաւեւ (կիլիկիայի կաթողիկոսության միաբան, Սիսի ինքնաւաչււանության կաղմակերւիչ) Թուրքմանի էլիաս (ւուժած սիրիացի կալվածաւեր Ադանայի նաՀանդում) 1099 Թնֆիկ ւաչա (Սսմանյան կայսրության դեսւանը Լոնդոնում, աւա մեծ վեղիր) 1054, 1068

Ժ Ժելիխովսկի (Ռուսասւանի սենաւի անդամ) 483 Ժելյաբով Անդրեյ իվանովիչ (ռուսասւանցի նարոդնիկ Հեղաւոխական) 414 Ժղենւի (Բաքվի ոսւիկանաւեւի օդնական) 432 Ժորես Ժան (ֆրանսիացի սոցիալիսւ ւարադլուխ, Ֆրանսիայի Աղդային ժողովի անդամ) 36, 1007 ի իբրաՀիմ աղա (ւարսիկ Հեղաւոխական) 169 իբրաՀիմ Հակկը ւաչա (Սսմանյան կայսրության մեծ վեղիր) 800-802, 804- 807, 846, 876, 894, 971, 1068 իղղաթոլլաՀ խան (ւե՛ս իղո խան) իղղեթ բեյ (Վանի նաՀանդաւեւ) իղղեթ Դովլե (ւիւղոս է. ՄաՀմեդ Ալի չաՀի Հարաղաւներից) 273 իղղեթ ւաչա (Եմեն ուղարկված օսմանյան ղորքերի Հրամանաւար) իղղէթ էֆէնւի (Հաճընի մուֆթիի որդին) 1101 իղմիրլյան Մաւթեոս արքեւիսկուոս (ւե՛ս Մաւթեոս Բ կոսւանդնոււոլսեցի իղմիրլյան) իղմիրյանց Հովսեւ Աղա (ղղլարցիասւրախանցի մեծաՀարուսւ, դրական մրցանակի Հիմնադիր) 348, 1028 իղո խան (Մակուի սարդարի եղբայրը) 166, 167, 169, 215 իղվոլսկի Ալեքսանդր Պեւրովիչ

(Ռուսասւանի արւաքին դործերի նախարար) 133, 225, 325 իլխան (ւե՛ս Ամիր Մոֆախխամ) իկբալ Սալթանե (բուն անունը՝ Մուրթաղա-ղուլի խան, Մակուի սարդար) 166, 169 իՀսան Ֆիքրի (Ադանայի «իթիդալ» թուրքական թերթի սադրիչ խըմբադիր) 33, 1117 իմամ իսնա Աչրի (ւե՛ս իմամ ՄեՀդի) իմամ ՄեՀդի (չիաների դլխավոր իմամներից վերջինը - 12-րդը) 606 իմամ ՅաՀիա (Եմենի կրոնական ն քաղաքական առաջնորդ) 870 իմամ Շամիլ (կովկասցի կրոնական ն ռաղմական դործիչ) 539 իննովկենւիոս արքեւիսկուոս (Վրասւանի էկղարխ) 343 իչխանյան Բախչի (ՍԴԲՀկ ղեկավար) 370, 373 իոակիմ III (կ. Պոլսի Հունաց ւիեղերական ւաւրիարք) 898 իսաՀակյան Ավեւիք 239, 277, 289, 298, 300, 316, 349, 350, 355-359, 422, 485-487, 490, 736, 986 իսկենդեր խան (ՀակասաՀմանադրական դործիչ Աւրւաւականում) իսմայիլ (Բախչեի Հայակեր մուֆթի) 24, իսմայիլ խան ՍավադկուՀի (ՀակասաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Մաղանդարանում) 632, 639, 652 իսմեթ (իթթիՀադական ղինվորական ղեկավար) 925 իսրայել (եբրայեցիների նաՀաւեւ) իսֆենդիար (թուրք ավաղակաւեւ Ադանայում) 13

իվան (Եւրեմ խանի ջոկաւի արցախցի Հայ մարւիկ) 253 իվանով Միխայիլ Սերդենիչ (ռուս արնելադեւ ւաւմաբան) 182, 204, 225, 227, 245-247, 527, 535, 600, 601, 678, 679, 708 իւեկյան Գասւար («Աղաւամարւի» խմբադիրներից) 65 Լ Լադոմիրսկի (ւեւական դումայի խավարամոլ անդամ) 155 Լաղարյան Ժանեթ (Հանրադիւարանի Հեղինակ) 607 Լաղարյան ՀովՀաննես (իչխան) 324 Լաղարն Ա. (Ռուսասւանի բանակի դեներալ-մայոր) 343 Լաղարն իվան (ւե՛ս Լաղարյան ՀովՀաննես) Լավիս էռնեսւ (ֆրանսիացի Հասարակական դործիչ) 354 Լավրենւն (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 425 Լավրով Նիկոլայ Մաւվենիչ (խորՀըրդային արնելադեւ ւաւմաբան) 248, 601, 602, 688 Լարենց Լնոն (ւե՛ս Քիրիչճյան Լնոն) Լեբեդինսկի Ե. (Թիֆլիսի դաւասւանական ւալաւի դաւախաղի ւեղակալ) 488 ԼեՀման-Հաուււ կարլ (դերմանացի արնելադեւ) 291 Լենեակ (ռուսական ւեւական բարձրասւիճան ւեւական ծառայող) Լենին Վլադիմիր իլյիչ (բուն աղդանունով՝ Ուլյանով) 360, 368, 531533, 536, 577, 771 Լեո (բուն անունով՝ Բաբախանյան

Առաքել) (ւաւմաբան, Հրաւարակադիր) 9, 126, 294, 295, 297299, 304, 319, 328, 331, 386, 387, 437, 503, 508, 581, 850, 855, 903, 928, 929, 1041 Լերմոնւով Միխայիլ Յուրինիչ (ռուս բանասւեղծ) 146, 156 Լըժին Ն. Ն. (ռուս դաւաքննիչ) 303306, 309, 310, 312, 314, 317, 318, 359, 441, 457-462, 464-469, 484, Լիսիչկին (ւեւական դումայի անդամ) 155 Լիվինդսւոն (լորդ, Մեծ Բրիւանիայի Լորդերի ւալաւի անդամ) 254 Լյախով Վլադիմիր Պլաւոնովիչ (դնդաւեւ, ւարսկական կաղակական բրիդադի Հրամանաւար) 199, 257, 258, 267, 269-272, 520, 524, 533, 560 Լոկոֆր (Պարսկասւանի ֆինանսների ամերիկացի ւաւասխանաւուներից) 679 Լոնկֆել[լ]օ Հենրի Ոուոդսուորւ (ամերիկացի բանասւեղծ) 74 Լոութըր Զերալդ (Մեծ Բրիւանիայի դեսւանը կ. Պոլսում) 33 Լուաւին Գերման Ալեքսանդրովիչ (ռուսասւանցի նարոդնիկ Հեղաւոխական) 414 Լոռիս-Մելիքյաններ (իչխանական ւոՀմ Ռուսասւանում) 763 Լութֆի Ֆիքրի (երիւթուրք դործիչ) Լուկաչին (ւե՛ս Սրաւիոնյան Սարդիս) Լուկիանով (Ռուս ուղղաւառ եկեղեցու սինոդի ւրոկուրոր) 284 Լուսինյան Սվսաննա (ժողովրդական ւաղասաց) 46

Լնոն (ՀՅԴ ադուլիսցի մարւիկ Թավրիղում) 194 Լնոնյան Գարեդին (մաւենադեւ, Աչուղ Զիվանու որդին) 299 Խ Խաժակ Գարեդին (բուն աղդանունով՝ Զաքալյան) (ՀՅԴ դործիչ) 295, 304, 355, 422, 472 Խալաթյան Գրիդոր (ւրոֆեսոր) 503 Խալիլ բեյ (Սսմանյան կայսրության խորՀրդարանի իթթիՀադական խմբակցության ղեկավար, աւա խորՀրդարանի նախադաՀ) 203, 895, 925, 1019, 1039, 1057 Խալիլ Զիա բեյ (ՄեՀմեդ Մ Ռեչադի առաջին քարւուղար) 1027 Խալիլ խան Միրւանջ (սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 552, 560 Խալիկյան Տիդրան (ամերիկաՀայ ւաւմաբան) 793 Խալիֆ Բաղդադ (ՄեՀմեդ Ալի չաՀի անունը կեղծ անցադրում) 634 Խանաղաւ(յան) (ՍԴՀկ Հիմնադիրներից) 443, 638 Խանասորի Վարդան (ւե՛ս ՄեՀրաբյան Վարդան) Խանլար (ւարսկական Հեղաւոխության Դամդանի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Խաչաւրյան Սմբաւ (երդվյալ Հավաւարմաւար Ռուսասւանում) 424 Խաւայան Ներսես արքեւիսկուոս (Բեսարաբիայի թեմի առաջնորդ) Խաւիսյան Ալեքսանդր (Թիֆլիսի քաղաքադլուխ, ՀՅԴ դործիչ, ՀՀ վարչաւեւ) 296, 387, 405, 416, 417,

419, 426, 436, 437, 442, 512 Խաւիսյան Գնորդ (ւասւաբան Թիֆլիսում) 387, 419, 424, 480, 488, 489 Խաւիսյան կոսւանդին (լեռնային ինժեներ, Հասարակական դործիչ Բաքվում) 139, 143-145, 288, 512 Խարախանյան Ներսես եւիսկուոս (Տարոն-Մուչի թեմի առաջնորդ) 609, 1121 Խեղար խան (խոջաբեկլուցի ղորաՀրամանաւար) 573, 574 Խեչւոյանց (ֆեդայի, Սարդիս կուկունյանի խմբի անդամ) 492 Խեչո (ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում ղոՀված ղաղախեցի Հայ մարւիկ) 258 Խեչո (ւարսկական Հեղաւոխության Ղարա Թեւեի մուի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 263 Խեչոյան-Քաչոյան Պավլե (Նորադուղ դյուղացի) 492, 493 Խղմալյան Թադնոս 387 Խէչո (ւարսկական Հեղաւոխության Ֆիրուղաբադի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Խլեբնիկով (ռոսւովցի Հայաղդի վաճառական, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ) 423 Խոլոդովսկի (Նովոչերկասկի դաւասւանական ւալաւի նախադաՀ) Խոմենւովսկի (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424 Խոմյակով Նիկոլայ Ալեքսենիչ (ւեւական դումայի նախադաՀ) 135, 142, 143, 145 Խոջայան Լնոն (ւաՀւանողական դործիչ) 507 Խոջայան ՀովՀաննես քաՀանա (ՀՅԴ

դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 489 Խոջայան Մակիչ (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 477 Խոջասարյան Հայկ (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 1013, 1014, 1028, 1048, 1065, 1071, 1072 Խոսւիկյան Միսակ («ՍուրՀանդակ» թերթի լրադրող) 401 Խոսրով խան Բախւիարի (ւե՛ս Սարդար Զաֆար) Խոսրովյան Հմայակ (օսմանյան խորՀըրդարանի ւաւդամավորության թեկնածու) 1017 Խորէն (ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Խուդավերդյան Ներսես արքեւիսկուոս (թուրքաՀայ Հոդնորական) Խուցյան Խորեն քաՀանա (Աղդայինեկեղեցական ժողովի ւաւդամավորության թեկնածու) 389 Խրլույան Տիդրան Ճ. վերաւաւվելի (դրքի Հեղինակ) 27 Ծ Ծաւուրյան Ալեքսանդր (ծածկանունը՝ Ալեքսանդր Ռուբենի) (ՍԴԲՀկ, աւա բոլչնիկ դործիչ) 372 Ծաւուրյան Ալեքսանդր (բանասւեղծ) 480 Ծաւուրյան Անդրեաս (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 477, 483 Ծերթելնի (բանասւեղծ, իչխան) 323 Ծովանյան Սարդիս (ւե՛ս Սնքարեցի Սաքո)

կ կաղարինով (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 425 կախոյան Ասաւուր (ծածկանունը՝ Բանվոր Խեչո) (բոլչնիկ դործիչ) 534, 535 կաճկաճյանց Ն. (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) 387 կամենսկի (ւեւական դումայի անդամ) 155 կանայան Սւեւան (բանասեր, մանկավարժ) 401 կաննա (իւալական արչավախմբի ղորաՀրամանաւարը Լիբիայում) կաւոււիկյան Բարունակ (մանկավարժ) 56 կասյան Սարդիս (բուն աղդանունով՝ Տեր-Գասւարյան) (բոլչնիկ դործիչ) 364 կասո (Ռուսասւանի լուսավորության նախարար) 361 կասւարով Վլադիսլավ (բոլչնիկ դործիչ) 364, 666 կասսօ (ւե՛ս կասո) կարամղին Նիկոլայ Միխայլովիչ (ռուս դրող, Հրաւարակադիր ն ւաւմաբան) 323 կարա-Մուրղա Պողոս (Հասարակական դործիչ) 512 կարաւեւ (Ադանայում բնակող բալուցի Հայ) 12, 13 կարա Փաւախ (ւե՛ս Նիկոլ Դուման) կարենյան Հակոբ («կովկաս» չաբաթաթերթի Հրաւարակիչ ն խմբադիր) 502 կարինյան Արւաչես (բուն աղդանունով՝ Գաբրիելյան) (ՍԴԲՀկ, աւա բոլչնիկ դործիչ) 364, 372

կարճիկյան (երդվյալ Հավաւարմաւար Ռուսասւանում) 424 կարճիկյան Խաչաւուր (ՀՅԴ դործիչ) կարմիր սուլթան (ւե՛ս Աբդուլ Համիդ II) կարյադին (ռուսասւանցի ւասւաբան) 479 կարո (ասւրախանցի, ՀՅԴ աՀաբեկիչ Ռուսասւանում) 295 կարո (ֆեդայի) 184 կարո (արւամեւցի, ՀՅԴ մարւիկ Թավրիղում, ղոՀվել է Ալվարի կռվում) 180, 194, 197, 220, 769 կեմւե (ռուսասւանցի դաւախաղ) 465, 466 կերենսկի Ալեքսանդր Ֆեոդորովիչ (ռուս ւասւաբան, քաղաքական ն ւեւական դործիչ) 424-426, 438 կերնս (Պարսկասւանի ֆինանսների Համար իբրն ւաւասխանաւու Հրավիրված ամերիկացի) 679 կիբալչիչ Նիկոլայ իվանովիչ (ռուսասւանցի նարոդնիկ Հեղաւոխական) 414 կիրակոս Ա Վիրաւեցի կաթողիկոս Ամենայն Հայոց 105 կիրակոս վարդաւեւ (ւե՛ս կիրակոս Ա Վիրաւեցի կաթողիկոս Ամենայն Հայոց) կլընջյան (ընւանիք Քեսաւում) 27 կոբիյակով Յուրի («Ռուսսկոյե սլովո»-ի լրադրող) 401 կողանօղլուներ (Սիսի չրջանի դերեբեյիներ) 5 կոկովցն Վլադիմիր Նիկոլանիչ (Ռուսասւանի ֆինանսների նախարար, աւա վարչաւեւ) 360, 495 կոմիւաս վարդաւեւ (բուն անունով՝ Սողոմոնյան Սողոմոն) 302, 303,

330, 394 կոչեն Դենի (Ֆրանսիայի Աղդային ժողովի անդամ) 35 կոսոյան Հայկակ (Հրաւարակադիր) կովալն (Գանձակի նաՀանդաւեւ) կովալնսկի Մաքսիմ Մաքսիմովիչ (ռուս նարոդնիկ Հեղաւոխական, դիւնական) 323, 414 կորոլենկո Վլադիմիր Գալակւիոնովիչ (ռուս դրող, Հրաւարակադիր, Հասարակական դործիչ) 479 կորսակ (ռուսասւանցի դաւախաղ) կուլիչեր (ռուսասւանցի ւասւաբան) 484 կուկունյան(ց) Սարդիս (աղաւադրական ւայքարի առաջամարւիկ) 240, 356, 415, 491-493 կուրաբչնսկի (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 425 կուրլով (Ռուսասւանի ներքին դործոց նախարարի օդնական) 280 կուրւիկյան Սւեւան (կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանի ներկայացուցիչ) 899 կվավաձե իլարիոն (վրացի աՀաբեկիչ Պարսկասւանում) 618 կրավցով Ա. Ն. (Ռուսասւանի սենաւի անդամ, ՀՅԴ դաւական դործի աւյանի նախադաՀ) 423, 429, 430, 466, 474, 475, 477 կրուչեան (ւեւական դումայի խավարամոլ անդամ) 146

Հ Հաղար (թուրքմեն ցեղաւեւ Պարսկասւանում) 574 Հաղրեթ-ղուլի խան Խոջաբեկլինսկի (ցեղաւեւ Աւրւաւականում) Հալաճյան Արամ (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 801, 883, Հալաճյան Պեւրոս (եղբայրասւանության ղոՀ, ռամկավար դործիչ) Հալաճյան Պեւրոս (Սսմանյան կայսրության առնւրի նախարար, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 894, 911, 1024, 1057 Հալիմ բեյ (Սսմանյան կայսրության արդարադաւության ն կրոնների նախարար) 1085, 1086 Հախումյան Սեմեոն («Մչակ» թերթի աչխաւակից) 503 Հակկը բեյ (Վանի նաՀանդաւեւ) Հակոբ Դ Զուղայեցի կաթողիկոս Ամենայն Հայոց 105 Հակոբ վարդաւեւ Զուղայեցի (ւե՛ս Հակոբ Դ Զուղայեցի կաթողիկոս Ամենայն Հայոց) Հակոբյան Գասւար (ՀՅԴ Թավրիղի կենւրոնական կոմիւեի անդամ) Հակովբյան Դանիել արքեւիսկուոս (Երուսաղեմի ւաւրիարքական ւեղաւաՀ) 1121 Հաճի Խալիլ ւէյ (թուրք երնելի Բախչե-Համիդիեում) 1115, 1117 Համաղասւյան Անանիա արքեւիսկուոս (Շամախու թեմի առաջնորդ) 288, 403, 1120

Համբարձումյան կոսւի (կոսւյա) (ՀՅԴ ֆեդայի) 191 Համբարյան Աղաւ (ւաւմաբան) 866 Համիդ (ւե՛ս Աբդուլ Համիդ II) Համիւ (ւե՛ս Աբդուլ Համիդ II) Համսուն կնոււ (նորվեդիացի դրող) 852, 853 Հայդար խան Ամու օղլու (բախւիար ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 594 Հայկաղն ՄիՀրդաւ (ՀՅԴ դործիչ) 382, 388, 405 Հայր ԱբրաՀամ (ւե՛ս ՍաՀակյան Ավեւիք) Հայրաւեւյան (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 825, 826 Հաջի Ադիլ բեյ (ւե՛ս Ադիլ բեյ) Հաջի Ալի Դավաֆրուչ (սաՀմանադրական դործիչ Թավրիղում) 717 Հաջի խան (ՀակասաՀմանադրական դործիչ Պարսկասւանում) 619 Հաջի ՄաՀմեդ (Հեղաւոխական մարւական ուժերի Հրամանաւար Թավրիղում) 204 Հաջի Մամեդ Թաղի (Սալմասւի Սավրա դյուղի սեւականաւեր) 645 Հաջիյան (Եւրեմ խանի դամբանախոսներից Թավրիղում) 735 Հաջի Փեչնամաղ (սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 169, 714 Հասան աղա (թուրք երնելի ԲախչեՀարունիեում) 1115, 1117 Հասան բեյ (երիւթուրք դործիչ) 895 Հասան խան (Երնանի վերջին խան Սարդար Հոսեյնի եղբայրը) 704 Հասան ՖեՀմի բեյ (երիւթուրք դործիչ, «Սերբեսւի» թերթի խմբադիր) 888, 892 Հարդինդ Զարլի (Մեծ Բրիւանիայի

արւաքին դործերի նախարար) 33 Հարդվիդ (Ռուսասւանի դեսւանը Պարսկասւանում, աւա դեսւանորդը Սերբիայում) 936 Հարություն (ւարսկական Հեղաւոխության Ավարայրի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 220 Հարություն (ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում վիրավորված ւարսկաՀայ կամավոր) 561 Հարությունյան Գեորդի (արնելադեւ ւաւմաբան) 534-536, 545, 578 Հարությունյան Խոսրով (թավրիղաՀայ մեծաՀարուսւ) 207 Հարությունյան Հարություն (ՍԴՀկ դործիչ Ռեչւում) 579 Հարությունյան Մարւիրոս (ծածկանունը՝ Շիրակնի) (ՀՅԴ դործիչ) Հարությունյան Սամսոն (իրավաբան, Հայ ժողովրդական կուսակցության ւարադլուխ) 126, 311, 312, 387, 402, 404, 426, 512 Հարությոնյան Սարիբեկ (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 422 Հեկւո (ւարսկական Հեղաւոխության Սալմասւի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Հեյդարով (ւեւական դումայի անդամ) 155 Հերակլէս (դյուցաղն Հունական դիցաբանության մեջ) 129 Հեքիմյան Գնորդ (ժողովրդական ւաղասաց, բռնադաւված Հայրենադարձ) 46 Հիդայաթ խան (ւե՛ս Մոխբեր Սալթանե) Հիսուս Քրիսւոս 283, 336, 344, 370 Հիւսէյին էֆէնւի (Սսմանյան կայս-

րության Նախադաւ աւյանի անդամ) 1101 Հոմելյանց (ՀՅԴ աՀաբեկիչ) 423 Հոսեյն Ալի խան (ւոլաթլի ցեղի առաջնորդ Պարսկասւանում) 571 Հոսեյն (իբն Ալի իբն Աբի Թալեբ) (չիա 12 դլխավոր իմամներից 3-րդը) Հոսեյն խան (Երնանի վերջին խանսարդարը) 704 Հոսեյն-ղուլի խան (Սալար Դովլեի աները, ՀակասաՀմանադրական դործիչ Պարսկասւանում) 634 Հոսեյն-ղուլի խան (ւե՛ս Նավվաբ) Հովակիմյան ԱբրաՀամ (մականունը՝ ԱբրաՀամ խան Բախւիարի) (ւարսկական Հեղաւոխության ղինվորական դործիչ) 257, 263, 265-268, 552, 557, 560, 561 Հովակիմյան Սւեւանոս արքեւիսկուոս (Նիկոմեդիայի թեմի առաջնորդ) 389, 405, 965, 1121 ՀովՀաննես (Ադանայում Հասւաւված բալուցի կարաւեւի որդին) 12, 13 ՀովՀաննեսյան Գրիդորիս արքեւիսկուոս (կ. Պոլսում) 1083, 1121 ՀովՀաննիսյան Աչու (ՍԴԲՀկ, աւա բոլչնիկ ն ւեւական դործիչ, ւաւմաբան) 372 ՀովՀաննիսյան Հակոբ (ռամկավար դործիչ) 796 ՀովՀաննիսյան ՀովՀաննես (20-րդ դարասկղբի բանասւեղծ) 388 ՀովՀաննիսյան Հովսեւ (ծածկանունները՝ Յ. էլմար, Ֆարրօ) (ՀՅԴ դործիչ Պարսկասւանում, խմբադիր) 172, 181, 188, 232, 241, 249, 261-263, 267, 269, 271, 645, 649, 655, 689-691, 717, 721, 727, 765,

766, 769 ՀովՀաննիսյան Տիդրան (թիֆլիսեցի) Հովնանյան ՀովՀան (միլիոնաւեր) Հովույան իսաՀակ (ՍԴՀկ դործիչ Ռեչւում) 579 Հովսեւյան Ա. (բոլչնիկ դործիչ) 364 Հովսեւյան(ց) Գարեդին վարդաւեւ 227, 232, 336, 426 Հովսեւյան կ. (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) Հունո (բուն անունով՝ Տեր-Մարւիրոսյան Հարություն աղա) (ՀՅԴ սալմասւեցի ֆեդայի) 240 Հուսեյն էֆենդի (Ադանայի նաՀանդի Մյուրֆեւ դյուղի թուրք երնելի) Հուսեյն Հիլմի ւաչա (Սսմանյան կայսրության մեծ վեղիր) 48, 280, 797, 800, 805, 844, 1054, 1060, 1068 Հուսեյն ԶաՀիդ բեյ (երիւթուրք դործիչ) 843, 887, 1038 Հուսիկ Ա Պարթն 105 Հուսիկ քաՀանա (կ. Պոլսում) 883 Հրայր (ւառակեցի ֆեդայի) 184, 219 Հրանւ վարդաւեւ (Հավանաբար՝ Հովասաւյան, Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) Հրաչ (ՀՅԴ մարւիկ Թավրիղում) 180 Հրաչ (ծածկանունը՝ Պաւաչա) (կաղղվանցի խմբաւեւ) 194 Ղ Ղաղարյան կ. (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 426

Ղաղարյան Հայկաղն Գ. (դրքի Հեղինակ) 33, 35, 40, 52, 53 Ղաղարյան ՀովՀաննես (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 476, 483 Ղաղարոսյան Ղաղարոս (ծածկանունը՝ Մարղւեւ) (ՀՅԴ դործիչ) 48 Ղաղի Ալի (ավաղակաւեւ Պարսկասւանում) 743 Ղաթր (Ադանայի նաՀանդի Համիդիե ավանում Հասւաւված մարաչցի) ՂաՀրաման (սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Թավրիղում) Ղաճարներ (ւե՛ս Ղաջարներ) Ղաջարներ (արքայաւոՀմ Պարսկասւանում) 173, 189, 222, 225, 226, 253, 602, 603, 635, 703, 742, 744, 749, 764 Ղասեմ խան Ամիրթուման (Ղաղվինի նաՀանդաւեւ) 253 Ղարախանյան ՀովՀաննես խան (Նոր Զուղայում) 653 Ղարիբյան Համբարձում (ծածկանունը՝ Պլո թադավոր) (ՀՅԴ դործիչ) 296 Ղարիբյան Համբարձում (կարսեցի արՀեսւավոր, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 443 Ղիաս Նիղամ (ւիւղոս է. Ղաղվինի քրդական էյալեթի ցեղաւեւ) 250, Ղոլամ Հոսեյն խան Մոթամեւ (սոցիալիսւ դեմոկրաւ դործիչ էնղելիում) 579 Ղրիմ-Գիրեյ (Ղրիմի թաթար վերջին խանը) 539 Ղուկասյան Ավեւիս (չուչեցի մեծա-

Հարուսւ) 1029 Ղուկասյան Պ. (ւեւական դումայի անդամ) 426 Ճ Ճէվաւ ւէյ (ւե՛ս ՄեՀմեդ Զնադ բեյ) Ճէվւէթ էֆէնւի (Հաճընի մուֆթիի որդին) 1101 Ճիղմէճեան Մանուկ Գ. (ամերիկաՀայ դործիչ ն դրքի Հեղինակ) 813, 819, 833, 974 ՃնաՀիրճյան Գաբրիել եւիսկուոս Մ Մադսոււ(յան) Սիմոն (կ. Պոլսի երնելիներից) 962, 1003 Մադաթ (ւարսկական Հեղաւոխության ՇաՀաբադի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 261, 769 Մաղլումյան կարաւեւ եւիսկուոս (Բանդրմայի թեմի առաջնորդ) Մաթիաչվիլի Գ. (ծածկանունը՝ Գիդո) (բոլչնիկ դործիչ) 534 Մալեղյան ՎաՀան (ՀՍՌկ դործիչ) 796, 964 Մալեք ղադե (իրանցի ւաւմաբան) Մալխասյանց Արւաչես (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 309 Մալխասյանց Ղնոնդ (ՀՅԴ անդամ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 309 Մալխասյան(ց) Սւեւան (բանասեր, բառարանադիր) 298, 509 Մալումյան Խաչաւուր (ծածկանունը՝

Ակնունի էդուարդ) (ՀՅԴ դործիչ) 65, 73, 84, 284, 290, 296, 305, 309, 310, 319, 320, 350-354, 503, 507 Մակար Ա Թեղոււցի Տեր-Պեւրոսյան կաթողիկոս Ամենայն Հայոց 338, Մակարով (Ռուսասւանի ներքին դործերի նախարար) 427, 430, 495 Մակինցյան Պողոս (դրականադեւ, ւեւական դործիչ) 480 Մակլակով Վասիլ Ալեքսենիչ (ւեւական դումայի անդամ) 424, 469 ՄաՀմեդ I չաՀ Ղաջար 213, 749 ՄաՀմեդ Ալի չաՀ Ղաջար 162, 164, 169, 199, 208, 211, 222, 223, 225, 228, 247, 252, 254, 255, 257, 259, 263, 273, 307, 514, 516, 518, 519, 521, 527, 536, 538-541, 546-548, 560, 564, 592, 602, 604, 613-615, 623, 629-632, 634-641, 643, 650, 652, 653, 655-657, 659-663, 666668, 670, 672, 673, 675, 677, 678, 685, 689, 694, 707-709, 711-713, 715, 724, 731, 734, 743, 745, 748, 749, 752, 759, 772, 830 ՄաՀմեդ խան (Սարդար Ասադի որդին) 733 ՄաՀմեդ Հասան Միրղա Ղաջար (ՄաՀմեդ Ալի չաՀի կրւսեր որդին) ՄաՀմեդ-ղուլի խան (սաՀմանադրական դործիչ Թավրիղում) 717 ՄաՀմեդ-ղուլի խան Ավարսկի (թուրքմեն ցեղաւեւ Պարսկասւանում) 573 ՄաՀմեդ օղլի (Թավրիղի «Շաֆադ» թերթի խմբադիր) 717 ՄաՀմէդ Ալի (ւե՛ս ՄաՀմեդ Ալի չաՀ Ղաջար) ՄաՀմուդ խոջա (Ադանայի նաՀանդի

Մյուրֆեւ դյուղի թուրք երնելի Հուսեյն էֆենդիի որդին) 26 ՄաՀմուդ Շէվքէթ Փաչա (ւե՛ս ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչա) ՄաՀմուդ Շնքեթ ւաչա (Աղաւարար բանակի Հրամանաւար, Սսմանյան կայսրության ւաւերաղմական նախարար) 18, 801-803, 808, 886, 892, 893, 921, 1033, 1036, 1049, 1050, 1054, 1058, 1060 Մամադ-Ալի չաՀ (ւե՛ս ՄաՀմեդ Ալի չաՀ Ղաջար) Մամեդ-ղուլի խան (սաՀմանադրական ղորամիավորման Հրամանաւար Թավրիղում) 196 Մամիկոն (ւարսկական Հեղաւոխության Ղարա Թեւեի մուի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 263 Մամիկոն (ւարսկական Հեղաւոխության Ֆիրուղաբադի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Մամիկոն (ւարսկական Հեղաւոխության Խոյ-Ավարայրի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 220, 769 Մամիկոնյան Հ. (կ. Պոլսի «Աւեւաբեր» չաբաթաթերթի ւեսաբան) Մամիկոնյան-էնիկոլույան Նարիման խան (Հայաղդի ւեւական դործիչ Պարսկասւանում) 213 Մամիկոնյան Սւեւան (Հասարակական դործիչ Թիֆլիսում) 126 Մամյան Համբարձում (Հերոսաբար ղոՀված մուժամբարցի ծերունի) Մամյան Նորայր (Հրաւարակադիր ն խմբադիր Պարսկասւանում) 191, 196, 543, 719 Մամուրյան Հրանւ (իղմիրի «Դաչինք» թերթի արւոնաւեր) 64

Մանասյան Սարդիս (ՀՅԴ դործիչ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 304, 438, 476, 483 Մանդինյան Սւեւանոս քաՀանա («Մեղու Հայասւանի» թերթի Հրաւարակիչ ն խմբադիր) 502 Մանթաչեան Աղէքսանդր (ւե՛ս Մանթաչյան Ալեքսանդր) Մանթաչյան Ալեքսանդր (նավթարդյունաբերող, բարեդործ) 297, 333, 334, 452 Մանկունի ՎաՀրամ եւիսկուոս (աւա արքեւիսկուոս) (կ. Պոլսի ւաւրիարքական ւեղաւաՀ) 125, 383, 387-391, 885, 965, 967, 1121 Մանուկյան Արամ (բուն անունով՝ ՀովՀաննիսյան Սարդիս, մականունը՝ Արամ ւաչա) (ՀՅԴ ն ւեւական դործիչ) 56, 62 Մանուկյան ՄիՀրան (ւե՛ս Արչարունի ՀովՀաննես արքեւիսկուոս) Մանուկյան ՎռամչաւուՀ (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 883 Մանվելյան Սարդիս (Գանձակի Փիւ դյուղացի ՀՅԴ դործիչ) 489 ալ-Մանֆալութի ՄուՀամմեդ Լութֆի (եդիււացի արաբ Հեղինակ) 36 Մաչուրյան Ալեքսանդր (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 477 Մաջդ Դովլե (ւիւղոս է. ՀակասաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 204 Մառ Նիկոլայ (Նիկողայոս) (ռուսասւանցի Հայադեւ) 281, 282, 479 ՄասեՀ խան (ՀակասաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարս-

կասւանում) 252, 253 ՄասեՀյան ՀովՀաննես խան (ւիւղոսը՝ Մոսայեդ Սալթանե) (ւեւական դործիչ Պարսկասւանում, թարդմանիչ) 213, 510, 622, 689, Մաւակյան Գայանե («Մչակ» թերթի աչխաւակից) 503 Մաւթեոս Ա կոսւանդնոււոլսեցի Զուխաջյան կաթողիկոս Ամենայն Հայոց 384 Մաւթեոս Բ կոսւանդնոււոլսեցի իղմիրլյան կաթողիկոս Ամենայն Հայոց 15, 29, 72, 81, 123, 126, 130133, 275-291, 330-342, 344-348, 376-378, 382, 384, 393, 407, 494, 543, 609, 617, 618, 781, 816, 835 Մաւինյան Բադրաւ (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 477, 483 Մարաւ Ժան-Պոլ (Ֆրանսիական մեծ Հեղաւոխության ղեկավարներից) Մարդարէ (ւե՛ս ՄուՀամմեդ իբն ԱբդալլաՀ) Մարդուլիես (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424 Մարդուկեսյան Ղնոնդ եւիսկուոս (ս. էջմիածնի Մայր ւաճարի լուսարարաւեւ) 403, 1120 Մարղւեւ (ւե՛ս Ղաղարոսյան Ղաղարոս) Մարիկյան Մանուկ (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 1014 Մարկով 2-րդ (ւե՛ս Մարկով Նիկոլայ) Մարկով Նիկոլայ (ւեւական դումայի խավարամոլ անդամ) 138, 140, 151-154 Մարկնիչ (Ռուսասւանի սենաւի

անդամ) 423 Մարւիկյան Սերդո (բոլչնիկ դործիչ) Մարւիրոս (ւարսկական Հեղաւոխության Ալվարի կռվում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Մարւիրոսյան Սարդիս (ՍԴՀկ դործիչ Ռեչւում) 579 Մարւով (մակեդոնական Հեղաւոխական կաղմակերւության առաջնորդ) 843 Մարւով Լ. (բուն անունով՝ Ցեդերբաում Յուրի) (մենչնիկ ղեկավար դործիչ) 365, 366 Մարր (ւրօֆէսսօր) (ւե՛ս Մառ Նիկոլայ) Մդելաձե Լասո (ծածկանունը՝ Տրիա Վ.) (մենչնիկ կամավոր Թավրիղում, դրքի Հեղինակ) 208, 246, 519, 523, 607 Մեդնիկյան ՀովՀաննես (իրավաբան, «Մչակ» թերթի աչխաւակից) 305, 475 Մելիք (ւե՛ս Յուսուֆյան ՀովՀաննես) Մելիք-Աղարյան Ալեքսանդր (մեծաՀարուսւ բարեդործ Թիֆլիսում) 277, 296, 309, 423, 425, 475, 477 Մելիք-Աղամալյան Հ. (Երնանի քաղաքադլուխ) 512 Մելիք-Անդրեասյան Պեւրոս խան (ռուսների կախաղան Հանած մուժամբարցի ՍԴՀկ դործիչ) 720, 721 Մելիքե ԶեՀան (ւիւղոս է. ՄաՀմեդ Ալի չաՀի ւիկնանց ւիկինը) 539, 541, 640 Մելիք-Թանդյան Ներսես վարդաւեւ (ս. էջմիածնի վանքի կառավարիչ, Հեւադայում Աւրւաւականի թեմի երկարամյա առաջնորդ) 341, 426, 437, 438, 747, 768

Մելիքյան Արչավիր (բոլչնիկ դործիչ) Մելիքյան իսաՀակ (լուսանկարիչ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 475 Մելիք-ՇաՀ (սելջուկ սուլթան) 812 Մելիք-ՇաՀնաղարյանց կոսւանդին (դրող, դյուղաւնւես) 406 Մելիք-ԶՀանյան ԶՀանդիր-բեկ (Ղարադաղի ընդՀանուր Հսկիչ) 625 Մելիք-Փաչայան Ալեքսանդր («Մչակ» թերթի աչխաւակից) 503 Մելիք-ՍՀանջանյան Փ. (էջմիածնի սինոդի ւրոկուրոր) 131 Մելյան Հրանւ (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 463, 464 Մելյան Մեսրու ավադ քաՀանա 396 Մելքոնյան Ղնոնդ (ուսուցիչ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 304 Մելքոնյան Տաճաւ վարդաւեւ (Մայր աթոռի միաբան) 762 ՄեՀմեդ (Ադանայի նաՀանդի էրղին ավանում Հասւաւված մարաչցի թուրք երիւասարդ) 22 ՄեՀմեդ II ՖաթիՀ (Սսմանյան կայսրության սուլթան) 777, 812 ՄեՀմեդ Մ Ռեչադ (Սսմանյան կայսրության սուլթան) 37, 69, 91, 92, 95, 280, 809, 968, 975, 1027, 1053, ՄեՀմեդ Ասաֆ էսադ բեյ (Զեբելի-Բերեքեթի սանջակի Հայակեր մութասերիֆ) 21, 23, 1108, 1109 ՄեՀմեդ Զիա բեյ (երիւթուրք դաղաւարախոս) 852 ՄեՀմեդ Թալեաթ բեյ (Հեւադայում ւաչա) (իթթիՀադական ւարադլուխ, Սսմանյան կայսրության

ներքին դործերի նախարար, Հեւադայում մեծ վեղիր, Հայոց դաՀճաւեւներից) 48, 91, 797, 801, 803, 808, 844, 845, 855, 870, 871, 887, 894, 935, 1019, 1034, 1036, 1038-1040, 1050 ՄեՀմեդ Զնադ բեյ (Ադանայի նաՀանդաւեւ) 11, 13, 14, 17, 19, 31, 34, 1104-1106, 1109, 1117 ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդին (օսմանյան իչխան, Աբդուլ Համիդ II-ի քրոջ որդին) 63, 843, 892 ՄեՀմէւ Ալի (ւե՛ս ՄաՀմեդ Ալի չաՀ Ղաջար) ՄեՀրաբյան Արչակ (ծածկանունը՝ Սրինդ) (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 304, 477, 483 ՄեՀրաբյան Վարդան (ծածկանունը՝ Խանասորի Վարդան) (անվանի ֆեդայի) 180, 181 Մեծն Մուրադ (ւե՛ս Պոյաճյան Համբարձում) Մեղավորյան Հակոբ (իրավաբան) 396 Մենչիկով (ւեւական դումայի խավարամոլ անդամ) 146 Մենչիկով Լեոնիդ (Սանկւ Պեւերբուրդի «Նովոյե վրեմյա» թերթի խմբադիր) 347, 427, 447-454, 702 Մեչադի Սադեղ Հարեմ (ԹեՀրանի ոսւիկանաւեւ) 613 Մեչչերյակով (իչխան, Նիկոլայ կարամղինի թոռը) 323 Մեջդ օլ Մոլք (բուն անունով՝ Միրղա ՄոՀամմեդ խան Սենեկի) (երնելի անձ Պարսկասւանում) 552, 584 Մեսրու Մաչւոց 508 Միլերան Ալեքսանդր (Ֆրանսիայի սոցիալիսւական կուսակցության ւարադլուխներից) 1007

Միլլեր Ալեքսանդր Յակովլնիչ (Ռուսասւանի Հյոււաւոսության ավադ խորՀրդականը, աւա Հյոււաւոսը Թավրիղում) 229, 407, 566, 567, 595, 609, 616, 633, 671, 714, 715, 719-724 Միլյուկով Պավել Նիկոլանիչ (ւեւական դումայի անդամ, կադեւական կուսակցության Հիմնադիրներից) 155, 323, 424 Միխայլով Ադրիան Ֆեոդորովիչ (ռուսասւանցի նարոդնիկ Հեղաւոխական) 414 Միխո (ՀՅԴ դանձակեցի մարւիկ Թավրիղում) 194 Մինախորյան ՎաՀան (էսէռ ւարադլուխ) 56, 452 Մինասեան Լեւոն Գ. (իրանաՀայ ւաւմաբանասեր) 653 Մինասյան Գնորդ Ալեքսանդրի (Խարկովի Համալսարանի նախկին ուսանող) 349 Մինասյան Խ. (ՀՅԴ անդամ ԹեՀրանում) 690 Մինեջյան Գրիդոր (Հայ կաթոլիկ երնելի կ. Պոլսում) 1014 Միսակ (ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում վիրավորված սուրմալվեցի Հայ մարւիկ) 561 Միսակ (ւարսկական Հեղաւոխության Թավրիղի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Միրաբո Սնորե Գաբրիել Ռիկեւի (կոմս, Ֆրանսիական մեծ Հեղաւոխության ղեկավարներից) 739 Միրղա Ալի խան Սարթիւ (ւե՛ս Սարդար ՖաթեՀ) Միրղա Ասղար խան Աթաբեկ (ւե՛ս Ամին Սոլթան) Միրղա էՀսան խան (ւե՛ս Մոսւոու-

ֆի օլ Մեմալիք) Միրղա խան Սոլեյման (Պարսկասւանի դեմոկրաւական կուսակցության ղեկավար) 615 Միրղա Հասան (ՀակասաՀմանադրական ւարադլուխ Թավրիղում) 168 Միրղա Հասան խան (ոսւիկանության ւաչւոնաւար Պարսկասւանում) 733 Միրղա Հոսեյն խան (ւե՛ս Մոըթամըն օլ Մոլք) Միրղա Մելքոն խան (աղդանունը՝ Գրիդորյան-Մելքումյան, ւիւղոսը՝ Նաղեմ Դովլե) (Հայաղդի ւեւական դործիչ Պարսկասւանում) Միրղա ՄոՀամմեդ խան Սենեկի (ւե՛ս Ռեչիդ օլ Մոլք) Միրղայան(ց) Հովսեւ (Պարսկասւանի մեջլիսի անդամ, ՀՅԴ դործիչ) 523, 545, 628, 642, 735 Միրղա Շիւի (ՀակասաՀմանադրական ւարադլուխ Թավրիղում) 168 Միրղա Քերիմ (ՀակասաՀմանադրական ւարադլուխ Թավրիղում) 168 Միր-ՄՀե (քուրդ ավաղակաւեւ Արնմւյան Հայասւանում) 873, 1080, 1084, 1085 Միցկնիչ (Ռուսասւանի սենաւի անդամ, կովկասի ւոխարքայի օդնական) 155 Միքայելյան Քրիսւաւոր (ՀՅԴ Հիմնադիրներից) 503, 754, 761 Մկրւիչ Ա Խրիմյան կաթողիկոս Ամենայն Հայոց 103, 108, 112, 122, 311, 342, 346, 377, 383, 384 Մկրւիչյան Լնոն (ՀՍՌկ ղեկավարներից) 278, 287, 875, 988 Մկրւչյան Ա. (Վանի «Աչխաւանք» թերթի Հոդվածադիր) 904

Մկրւչյան Արմենակ (ՀՅԴ Թավրիղի կենւրոնական կոմիւեի անդամ) 171, 172 Մկրւչյան Բալասան (ՍԴՀկ դործիչ էնղելիում) 579 Մնակյան Մարւիրոս (դերասանաւեւ կ. Պոլսում) 1026, 1027 Մնացականյան Ավեւիք (բժիչկ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 304, 422 Մնացականյան Տիդրան (մուժամբարցի, ՀՅԴ ԹեՀրանի կենւրոական կոմիւեի անդամ, կիլիկիայի Հայկական ւեւության նախաձեռնողներից) 192, 689 Մնջո (ՀՅԴ մարւիկ Թավրիղում) 189 Մողաֆֆերէդդին չաՀ Ղաջար 213, 528, 749 Մողյան Մանվել (ՍԴՀկ ԹեՀրանի մասնաճյուղի ղեկավար) 579, 615 Մոըթամըն օլ Մոլք (բուն անունով՝ Միրղա Հոսեյն խան) (ւեւական բարձրասւիճան ծառայող Պարսկասւանում) 733 Մոիղ Սոլթան (մյուս ւիւղոսը՝ Սարդար Մուխի, բուն անունով՝ Աբդոլ Հասան խան) (սաՀմանադրական բախւիարների ղորաՀրամանաւար) 261, 516, 535, 594, 598, 599, 655 Մոին Հոմայուն (ւիւղոս է. սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 562, 570, 655 Մոլլա Ղորբան Ալի (Հեւադիմական դործիչ Պարսկասւանում) 549, 554, 585 Մոլով (Ռուսասւանի սենաւի ավադ քարւուղար) 468 Մոխբեր Սալթանե (բուն անունով՝ Հիդայաթ խան) (Աւրւաւականի

դեներալ-նաՀանդաւեւ) 526, 550, ՄոՀամմեդ Ռեղա չաՀ ՓաՀլավի 768, Մոմթաղ Սոլթան (ւիւղոս է. չաՀի խնամակալ Նասր օլ Մոլքի ներկայացուցիչ) 733 Մոմոճան (թուրք մարդասեր Տարսոնում) 21 Մոնթասեր Դովլե (ւիւղոս է. սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 261, 552, Մոնւեֆորւե (կոմս, ԹեՀրանի ոսւիկանաւեւ) 612 Մոջալլալ Սոլթան (ւիւղոս է. ՀակասաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 728, Մոսթեչար Դովլե (ւիւղոս է. ւեւական բարձրասւիճան ծառայող Պարսկասւանում) 733 Մոսւիչյան Հարություն (օսմանյան դաւարանի քննիչ, դաւավոր, Աղդ. կեդրոնական վարչության աւենաւեւ) 38, 883, 1048, 1093, Մոսւոուֆի օլ Մեմալիք (բուն անունով՝ Միրղա էՀսան խան) (վարչաւեւ Պարսկասւանում) 593, 594, 596, 611, 612, 617, 619, 621, Մովսես Գ Տաթնացի կաթողիկոս Ամենայն Հայոց 105 Մովսես վարդաւեւ Սյունեցի (ւե՛ս Մովսես Գ Տաթնացի կաթողիկոս Ամենայն Հայոց) Մովսիսյան Հովսեւ (ւարսկաՀայ աքսորյալ աղաւամարւիկ) 240 Մովսիսյան Հուսիկ արքեւիսկուոս

(ս. էջմիածնի սինոդի անդամ, «Արարաւ» Հանդեսի խմբադիր) Մովսիսյան Ռաֆայել (ՍԴՀկ դործիչ Թավրիղում) 200 Մորթաղա-ղուլի խան (ւե՛ս Սանի Դովլե) էլ-Մուայյեդի Շերիֆ (երիւթուրք դործիչ) 895 Մուկուչ (ւարսկական Հեղաւոխության Դամդանի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 ՄուՀամմեդ իբն ԱբդալլաՀ (իսլամի Հիմնադիրը) 606, 782 Մունիր ւաչա (Լիբիայում օսմանյան ղորքերի Հրամանաւար) 931 Մուչեղ վարդաւեւ 426 Մուչեղյան Լնոն (իրավաբան, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 304, 423 Մուչիր Դովլե (ւիւղոս է. ղինվորական բարձրասւիճան ւաչւոնաւար Պարսկասւանում) 733 Մուչիր Սալթանե (ւիւղոս է. ղինվորական բարձրասւիճան ւաչւոնաւար Պարսկասւանում) 519 ՄուջւեՀիդ Սղաթը իսլամ (ւիւղոս է. սաՀմանադրական բարձրասւիճան Հոդնորական Թավրիղում) Մուսա-բեկ (քուրդ ավաղակաւեւ Տարոնում) 1079, 1080 Մուսա էֆենդի (թուրք երնելի Ադանայի նաՀանդի էրղին ավանում) Մուսյան Գ. (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 422 Մուսւաֆա Նեդիմ (Ադանայի նաՀանդաւեւ) 994 Մուսւաֆա ւաչա (Գըրըդ-խան

դյուղի սեւականաւեր) 28, 44 Մուրադ Մ (Սսմանյան կայսրության սուլթան) 809 Մուրադ խան (ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում վիրավորված ւարսկաՀայ մարւիկ) 561 Մուրադ Սոլթան (ւիւղոս է. սաՀմանադրական ոսւիկանաւեւ Թավրիղում) 717, 721 Մուրադբեդյան Խորեն եւիսկուոս (Արարաւյան Հայրաւեւական թեմի առաջնորդական ւոխանորդ) 403, 495, 1120 Մուրադյան (Մուրադով) Արչակ (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 476, 483 Մուրադյան Մ. (բժիչկ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 422 Մուրադյան Մելքիսեդեկ արքեւիսկուոս (իղմիրի թեմի առաջնորդ) Մռավյան Ասքանաղ (բոլչնիկ դործիչ) Մսերյան Մսեր («Ճռաքաղ» թերթի Հրաւարակիչ ն խմբադիր) 502 Մնլան ղադե Ռիֆաթ (թուրք Հեղինակ ն երիւթուրք դործիչ) 32, 33, Յ Յ. Ս. (ւե՛ս Սարդիսյան Հակոբ) Յաբլոնովսկի Սերդեյ («Ռուսսկոյե սլովո» թերթի աչխաւակից) 464 Յաբլոնսկի (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424 Յակուլով (Հայաղդի ւասւաբան Մոսկվայում) 424 Յամին Նիղամ (ւիւղոս է. սաՀմա-

նադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 682 Յանչնսկի Գ. (Սանկւ Պեւերբուրդի Հեռադրական դործակալության թղթակից) 697 Յար ՄուՀամմեդ խան (ւարսիկ ղորաՀրամանաւար) 557, 709 Յարութիւն 1 (ւարսկական սաՀմանադրության Խոյի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Յարութիւն 2 (ւարսկական սաՀմանադրության Խոյի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Յեկեն Վելիէդդին (եդիււաբնակ թուրք մւավորական) 36 ՅովՀաննիսեան Յովսէւ (ւե՛ս ՀովՀաննիսյան Հովսեւ) Յուսուֆ Աքչուրա (երիւթուրք դաղաւարախոս) 852 Յուսուֆ Քեմալ բեյ (օսմանյան խորՀըրդարանի անդամ) 39, 1093, Յուսուֆյան ՀովՀաննես (ծածկանունները՝ Մելիք, ՎաՀանյան) (ՀՅԴ դործիչ) 356 Ն Նադիրաձե (դաւական թարդմանիչ Ռուսասւանում) 460, 467, 468 Նաղար Ալի խան (ՀակասաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 674 Նաղարբեկ(յան) Ավեւիս (ՍԴՀկ Հիմնադիրներից) 356, Նաղարբեկյան Թովմաս (դեներալլեյւենանւ) 203 Նաղարեթյան Արամ (Հասարակական դործիչ Թիֆլիսում) 126 Նաղարյանց Սւեւանոս («Հիւսիսա-

ւայլի» Հրաւարակիչ ն խմբադիր) Նաղեմ Դովլե (ւե՛ս Միրղա Մելքոն խան) Նաղըմ (բժիչկ, երիւթուրք ւարադլուխ) 33, 853, 854, 1039 Նաղըմ ւաչա (Սսմանյան կայսրության ւաւերաղմական նախարար) 932, 1054 Նաղիֆ Սուլեյման (թուրքերեն «Հակկ» թերթի խմբադրաւեւ) Նաղլեան ՅովՀաննէս արքեւիսկուոս (Տրաւիղոնի Հայ կաթոլիկ թեմի վիճակավոր) 52, 945 Նաիբ Սալթանե (ւե՛ս Քամրան Միրղա Ղաջար) Նալբանդյան Երվանդ քաՀանա (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավորության թեկնածու) Նալբանդյան Միքայել (դրող, լուսավորիչ) 502 Նալբանդյան Մնացական (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 477, 483 Նալբանդյան ՎաՀրամ (ՀՅԴ Ղարաքիլիսայի կոմիւեի անդամ) 301 Նակաչիձե (Բաքվի նաՀանդաւեւ) Նաղի խան (ւե՛ս Ռեչիդ օլ Մոլք) Նայիլ բեյ (Սսմանյան կայսրության ֆինանսների նախարար) 895, Նաջաֆ-ղուլի խան Բախւիարի (ւե՛ս Սամսամ Սալթանե) Նասեր խան (Ղաղվինի քրդական էյալեթի ցեղաւեւի որդին) 250 Նասեր Սալթանե (ւե՛ս ՍիւաՀդար) Նասրէդդին չաՀ Ղաջար 213, 548,

603, 612, 749 Նասր-իւլ-Միւլք (ւե՛ս Նասր օլ Մոլք) ՆասրոլլաՀ խան Յուրչինսկի (չաՀսնան ցեղաւեւ Պարսկասւանում) 569, 571 Նասր օլ Մոլք (դեռաՀաս ԱՀմեդ չաՀ Ղաջարի խնամակալ) 520, 593, 618, 620-622, 624, 627, 628, 637, 669, 676, 698, 719, 731, 733 Նավասարդյան Բադրաւ (բժիչկ, Հասարակական դործիչ Թիֆլիսում) Նավվաբ (բուն անունով՝ Հոսեյն-ղուլի խան) (երնելի անձ Պարսկասւանում) 733 Նաւո (ւարսկական Հեղաւոխության ԹեՀրանի Համար կռվում ղոՀված թուրքաՀայ մարւիկ) 272, Նար-Պէյ Խորէն արքեւիսկուոս (բուն աղդանունով՝ Գալֆայեան) Նաքս Ֆիլանդեր Զեյղ (ԱՄՆ ւեւական քարւուղար) 680 Նեկրասով Նիկոլայ Ալեքսենիչ (ռուս դրող) 146 Նեմիրովիչ-Դանչենկո Վլադիմիր իվանովիչ (դրող, թաւերադիր, ռեժիսոր) 323, 744 Նեմցե Պեւրոս (վարւեւ արՀեսւավոր կ. Պոլսում) 809 Ներաւով (ԹեՀրանում Ռուսասւանի դեսւանորդ) 654 Ներսես Ա Պարթն կաթողիկոս 105 Ներսես Ե Աչւարակեցի կաթողիկոս Ամենայն Հայոց 108, 384 Ներսես քաՀանա (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) ՆժդեՀ Գարեդին (բուն աղդանունով՝

Տեր-Հարությունյան) (ռաղմական ն դաղաւարական անվանի դործիչ) 221, 431 Նիթրա (ւե՛ս ՇաՀրիկյան Հարություն) Նիկիւին (դնդաւեւ, Ռեչւում աւ իջած ռուսական ղորքերի Հրամանաւար) 614 Նիկոլ (Եւրեմ խանի խմբաւեւներից) 728 Նիկոլ (ՀՅԴ դանձակեցի մարւիկ Թավրիղում, ղոՀվել է Մուժամբարի կռվում) 180, 194, 197, 769 Նիկոլ (ւարսկական Հեղաւոխության Սուջեի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Նիկոլ Դուման (մյուս ծածկանունը՝ կարա Փաւախ, բուն անունով՝ Տեր-ՀովՀաննիսյան Նիկողոս) (ականավոր ֆեդայաւեւ) 175, 181, 295, 321, 322, 645-649, 657, 671, 715, 725, 726, 757, 768 Նիկոլայ I Ռոմանով (Ռուսասւանի կայսր) 449, 704 Նիկոլայ II Ռոմանով (Ռուսասւանի կայսր) 137, 148, 149, 157, 208, 273, 277, 280-282, 284, 290, 325, 339, 340, 483, 495, 500, 501, 541, 700, 828, 830, 918 Նիկոլսոն Արթուր (Մեծ Բրիւանիայի արւաքին դործերի նախարար) Նիկօլայ Ալէկսէեւիչ (ւե՛ս Խոմյակով Նիկոլայ Ալեքսենիչ) Նիյաղի բեյ (երիւթուրք ղինվորական դործիչ) 844 Նիոդնիչանսկի (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424 ՆիւՀեմ (ԱՄՆ կոնդրեսի անդամ) 353 Նոլդե Բորիս (բարոն, դաղւնի խոր-

Հըրդական Ռուսասւանում) 135138, 141, 149 Նովիչն Ա. Դ. (խորՀրդային թուրքադեւ) 857 Նորաւունկյան Գաբրիել (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի աւենաւեւ, Սսմանյան կայսրության արւաքին դործերի նախարար) 879, 881, 883, 886, 1028, 1054, 1055, 1060, 1073, 1074, 1083 ՆորՀաւյան Համաղասւ (ՀՅԴ դործիչ) 295 Նուրյան ՀովՀաննես (կ. Պոլսի երնելիներից) 1003 Ննսկի Ալեքսանդր (ռուս իչխան, Ռուս ուղղաւառ եկեղեցու սուրբ) 501 Շ Շախյան Աչու եւիսկուոս (Արցախի թեմի առաջնորդ) 279, 426, 1120 ՇաՀաղիղ Սմբաւ (բանասւեղծ, մանկավարժ, Հրաւարակախոս) 503 ՇաՀբաղ Գրիդոր (Հայ ավեւարանական երնելի կ. Պոլսում) 1014 ՇաՀնաղարով (մեծաՀարուսւ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 423 ՇաՀումյան Սւեւան (բոլչնիկ ղեկավար դործիչ Անդրկովկասում) 364370, 373-375 ՇաՀվերդյան ՇաՀբաղ (Լոռու ԱյդեՀաւ դյուղացի) 315, 436 ՇաՀրիկյան Հարություն (ծածկանունները՝ Աւոմ, Նիթրա) (ՀՅԴ դործիչ) 51, 65, 66, 295, 794, 858, 865, 872, 882, 946, 1040 Շամիլ (ւարսկական Հեղաւոխության Խոյի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 220, 769

Շամսէդդին բեյ (Սսմանյան կայսրության վակըֆների արաբ նախարար) 848 Շաւոչնիկյան (Հայաղդի մեծաՀարուսւ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 423, 477, 483 Շարաֆյան (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 438 Շարոյանց (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 483 Շաքիր (քուրդ ավաղակաւեւ Արնմւյան Հայասւանում) 873 Շելկովնիկյաններ (ծադումով նուխեցի ղինվորականների ն դիւնականների ւոՀմ) 763 Շելկովնիկյան ԲեՀբութ (Ռուսասւանի բանակի դեներալ-մայոր) 763 ՇեՀաւ Տիդրան (ալբանական իչխան) Շեյխ Սալիմ (ուսանող, սաՀմանադրական ղինվորական ուժերի Հրամանաւար Թավրիղում) 204, 717 Շեյխ Սեիդ Ալի (քուրդ ավաղակաւեւ Արնմւյան Հայասւանում) 873, 875 Շերիֆ ւաչա (դեներալ, իթթիՀադին ընդդիմադիր կուսակցաւեւ) 891893 Շերմաղանյան Գալուսւ (ւաւմաբանասեր) 168, 213 Շեքսւիր Վիլյամ 510 Շէյխ ՎաՀւէթի (Հեւադիմական կրոնական դործիչ կ. Պոլսում) Շիբլին (Մեծ Բրիւանիայի Հյոււաւոսը Թավրիղում) 717 Շիչմանյան Ղնոնդ եւիսկուոս (ծածկանունը՝ Գերուկ) («Մչակ» թերթի աչխաւակից) 503

Շիւով Գ. Վ. (ռուս ւաւմաբան) 189, 253, 602, 703, 764 Շիրակունի ՀովՀաննես արքեւիսկուոս (Մայր աթոռի միաբան) 403, Շիրակնի (ւե՛ս Հարությունյան Մարւիրոս) Շիրինյան Գամեր (կ. Պոլսի աղդ. ւաւրիարաքարանի դիվանաւեւ) 801, 826 Շիրվանղադե (բուն անունով՝ Մովսիսյան Ալեքսանդր) (դրող) 131, 333, 1043 Շոաա Սալթանե (ւիւղոս է. ՄեՀմեդ Ալի չաՀի եղբայրներից, ՀակասաՀմանադրական դործիչ Պարսկասւանում) 549, 614, 635, 642, 678, 700 Շուայլ («Մչակ» թերթի Հոդվածադիր) 1059 Շուջաա Դովլե (բուն անունով՝ Սամադ խան) (ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 555-557, 561, 562, 632, 633, 651, 652, 713-718 Շուջաա Նիղամ (ւիւղոս է. ՀակասաՀմանադրական դործիչ Պարսկասւանում) 170 Շուսւեր Մորդան (Պարսկասւանի ֆինանսական Համակարդի ւաւասխանաւու) 677-680, 685, 700, Շչեդլովիւով (Ռուսասւանի արդարադաւության նախարար) 303, 459, 460, 467, 469, 490 Ո Ոսկյան Գրիդոր (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 1014 Ուաչինկթըն Ճորճ (ԱՄՆ առաջին

նախադաՀը) 74 խանի որդին) 555 Ութուճյան Գնորդ եւիսկուոս (Եվրո- Զելեբիանլու Զարղամ խան (ղարաւայի թեմի առաջնորդ) 1122 դաղցի ավաղակաւեւ) 166, 193, Ուիլի Դաութի (Մեծ Բրիւանիայի 194, 549 Հյոււաւոսը Մերսինում) 16, 19, Զելեբիանլու ՌաՀիմ խան (ւիւղոսը՝ Սարդար Նուսրեթ) (ՀակասաՀմաՈւլդուղ (թուրքմեն ցեղաւեւ Պարսնադրական ղորաՀրամանաւար կասւանում) 574 Աւրւաւականում) 166, 169, 183, Ումանսկի (ռուսասւանցի ւասւա204, 219, 220, 549-551, 555-566, բան) 424 585, 615, 616, 619, 622, 626, 635, Ուրֆալյան Դավիթ էֆենդի (նաՀա672 ւակ Հայ իրավաբան Ադանայում) Զելեբիանլու Սամսամ (Սամի) խան (ղարադաղցի ավաղակաւեւ) 166, 193, 194, 198, 549 Զ Զեմադուրով (սնՀարյուրյակային դործիչ Ռուսասւանում) 323 Զալխուչյան Գրիդոր (Հասարակական Զեոմլեքչյան Սիմոն (կ. Պոլսի «Լուդործիչ, իրավաբան, ւաւմաբան, սարձակ» թերթի արւոնաւեր ն Հեւադայում ՀՀ Հյոււաւոսը խմբադիր) 988 Դոնի Ռոսւովում) 424 Զերաղ Մինաս (Հասարակական դորԶամիչյան Բարդուղիմեոս եւիսկուոս ծիչ կ. Պոլսում) 281, 1015 (Մայր աթոռի միաբան) 402, 1003, Զերքեղյան Սամսոն (Հրաւարակա1120 դիր) 413 Զաւլին Վիկւոր Վ. (դնդաւեւ, Զերքեղով (ռուսասւանցի ւասւառուսական արչավախմբի բան) 424 Հրամանաւար Պարսկասւանում) Զիարով (ռուսասւանցի ւասւաբան) 542, 721 Զարիխով (Ռուսասւանի ներքին դոր- Զիլինդարյան Գնորդ (ՍԴՀկ դործիչ ծերի նախարարության ւաչւոԹեՀրանում) 580 նաւար) 427 Զիլինդիրյան Եղիչե եւիսկուոս 1121 Զարիկով Ն. Վ. (Ռուսասւանի դես- Զիխաչն Պյուր Ալեքսանդրովիչ (ռուս ւանը կ. Պոլսում) 444, 445, 918 աչխարՀադրադեւ ն երկրաբան) Զարիքոֆ (ւե՛ս Զարիկով Ն. Վ.) Զարուխչյան Մարւիրոս (ՀՅԴ դործիչ Զինչինյան (ՀՅԴ դաւական դործով Թավրիղում) 189, 194, 197 մեղադրյալ Ռուսասւանում) 476 Զեբիչն (Ռուսասւանի սենաւի ան- Զիֆթե-Սարաֆ Սննիկ (արնմւաՀայ դամ) 483 դրող) 403 Զելեբիանլու Արչադ (ղարադաղցի Զխեիձե Նիկոլայ (ւեւական դումայի ավաղակաւեւ) 194 անդամ, մենչնիկ ւարադլուխ) Զելեբիանլու Բեոյյուք խան (ՌաՀիմ 141, 155

Զոլաքեան Յակոբ (սիրիաՀայ ւաւմաբանասեր, մանկավարժ) 27, 28 Զուանյան Արչակ (դրող, խմբադիր, կուսակցական ն Հասարակական դործիչ) 45, 132, 277, 289, 290, 330, 358, 832, 857 Զուբար Գնորդ (իրավաբան) 413 Զուբար Պողոս (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) Զուդասղյան Զավեն (ծածկանունը՝ Տիդրան Զավեն) (խմբադիր) 65 Պ Պալասանյան Սւեւան («Մչակ» թերթի աչխաւակից) 503 Պալաքյան Գրիդորիս վարդաւեւ 330, 338, 340, 341 Պալյաններ (արքունի ճարւարաւեւների ւոՀմ կ. Պոլսում) 809 Պալյան կարաւեւ (արքունի ճարւարաւեւ կ. Պոլսում) 811 Պալյան Հակոբ (արքունի ճարւարաւեւ կ. Պոլսում) 809, 811 Պալյան Նիկողայոս (արքունի ճարւարաւեւ կ. Պոլսում) 809, 811 Պալյան Սարդիս (արքունի ճարւարաւեւ կ. Պոլսում) 809, 811 Պալյան Տրդաւ եւիսկուոս 125, 1121 Պաղւաւի ղաւէ (ւե՛ս Բաղդադի ղադե Աբդուլ կադեր) Պաղր խան (ւե՛ս Բաղր խան) Պանիրյան Հայրաւեւ (ՀՅԴ Թավրիղի կենւրոնական կոմիւեի անդամ, դրքի Հեղինակ) 165, 166, 168, 169, 172, 521, 691 Պաւաչա (ւե՛ս Հրաչ) Պաւաջանյան Միքայել (ւեւական դումայի անդամ) 490, 512, 513

Պաւիկյան Հակոբ (օսմանյան խորՀրդարանի անդամ, իթթիՀադական) 30, 37, 39-41, 1093, 1114, Պասւրյուլին (դնդաւեւ, Թիֆլիսի նաՀանդային ժանդարմական վարչության ւեւ) 349 Պավել Ռոմանով (Ռուսասւանի կայսր) 449 Պավլովիչ (ւեւական դումայի անդամ) 155 Պաւալով Ս. (ռուս բժիչկ) 156 Պաւկանյան Գաբրիել քաՀանա («Արարաւ» չաբաթաթերթի Հրաւարակիչ ն խմբադիր) 502 Պաւկանյան Ռաւայել (բանասւեղծ, աղդային դաղաւարախոս) 503 Պարղյանց Սուքիաս արքեւիսկուոս (Մայր աթոռի միաբան) 130, 403, 410, 413, 1120 Պարթնյան Սուրեն (բուն անունով՝ Պարւիղւանյան Սիսակ) (դրող, խմբադիր) 29, 30, 32, 64, 815, 823, Պարոնյան Հակոբ (անվանի երդիծադիր, խմբադիր) 827, 985 Պեւերսոն Ն. (կովկասի ւոխարքայի օդնական) 157 Պեւրոս Զինադործ (դաչնակցական դործիչ) 173 Պեւրոս Մեծ Ռոմանով (Ռուսասւանի առաջին կայսրը) 151, 449 Պեւրոսյան Համբարձում (սղերդցի արՀեսւավոր) 173 Պեւրոսյան Ղարիբ (սղերդցի արՀեսւավոր) 173 Պեւրով (ռուսական ւեւական բարձրասւիճան ծառայող) 343 Պեւրովիչ (ւարսկական Հեղաւոխության Ավարայրի կռիվներում

ղոՀված մարւիկ) 220 Պերովսկայա Աննա Լվովնա (ռուսասւանցի նարոդնիկ Հեղաւոխական) 414 Պերներղն (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 426, 459, 484 Պիղաւոս Պոնւացի (Պաղեսւինի Հռոմեական կառավարիչ) 587 Պիմեն վարդաւեւ (Ռուս ուղղաւառ եկեղեցու Հոդնորական) 343 Պինկերւոն Նաթ (ամերիկյան խուղարկողական դործակալության ւարադլուխ) 582 Պիոնյան կարաւեւ (ՀՅԴ Թավրիղի կենւրոնական կոմիւեի անդամ, դւրոցի ւնօրեն) 171, 189 Պլաւոնով (դաւական քննիչ Ռուսասւանում) 468 Պլո թադավոր (ւե՛ս Ղարիբյան Համբարձում) Պոդդուրսկի (Բաքվի քաղաքաւեւի օդնական) 426 Պոլլան (Ռուսասւանի սենաւի անդամ) 483 Պոլնով (ռուսասւանցի ւասւաբան) Պոխիւոնով (Ռուսասւանի Հյոււաւոսը Թավրիղում) 165 Պոկլնսկի-կողել Ս. Ս. (ռուսասւանցի դիվանադեւ ԹեՀրանում) 563, 593, 594, 598, 608, 614, 617, 652, 675, 676, 702, 715 Պոկրովսկի ի. Պ. (ւեւական դումայի անդամ) 533 Պողոս աղա (Ադանայի նաՀանդի Բախչե ավանի Հայ երնելի) 24 Պողոսյան Նիկոլ (ծածկանունը՝ Վանա իչխան) (ՀՅԴ դործիչ) 308, 309 Պողոսյան Սւեւան (ԽորՀրդային Հայասւանի ւեւական ն կուսակ-

ցական դործիչ, ւաւմաբան) 964, Պոյաճյան Հակոբ (օսմանյան խորՀըրդարանի անդամ) 911, 1017, 1048 Պոյաճյան Համբարձում (ծածկանունը՝ Մեծն Մուրադ) (ՍԴՀկ ֆեդայաւեւ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 36, 882, 911, 1017 Պոյաճյան ՀովՀաննես (Սամսունի կառավարիչ) 1074 Պուովիցկի (դաւական ւորձաքննիչ Ռուսասւանում) 479 Պոււո Վասիլի Ալեքսանդրովիչ (Ռուսասւանի բանակի դեներալ, ռաղմական ւաւմաբան) 323, 324 Պուլւուդյան եղբայրներ (Ադանայում կախաղան Հանված երեք եղբայրներ) 38 Պուչկին Ալեքսանդր Սերդենիչ (ռուս բանասւեղծ) 146, 156, Պուրիչկնիչ Վլադիմիր Միւրոֆանովիչ (ւեւական դումայի սնՀարյուրյակային անդամ) 138, 140-148, 150, 151, 154-157 Պռոչյան Պերճ (դրող) 503 Պրեսանսե Ֆրանսիս դը (ֆրանսիացի Հրաւարակադիր ն Հասարակական դործիչ) 40, 41, 354 Պրուդոն Պիեռ-Ժողեֆ (ֆրանսիացի ւիլիսուա) 857 Պօչնաք ՍալիՀ (մուսուլման Հայակեր երնելի անձ Ադանայում) 1117 Զ Զավիդ բեյ (Սսմանյան կայսրության ֆինանսների նախարար) 801, 887, 888, 894, 1039, 1050, 1061, 1062 Զավիդ ւաչա (Ալբանիա ուղարկված

օսմանյան ղորքերի Հրամանաւար) 868 Զելալ Նուրի (երիւթուրք դաղաւարախոս) 852, 945 Զեմալ բեյ (կեսարիայի, աւա Նիկոմեդիայի կառավարիչ, աւա Խարբերդի նաՀանդաւեւ) 994, 1074 Զեմալ բեյ (Սսմանյան կայսրության ներքին դործերի նախարար) 1023 Զեմալ ւաչա (ւե՛ս ԱՀմեդ Զեմալ ւաչա) Զեմալէդդին էֆենդի (Սսմանյան կայսրության չեյխ-ուլ-իսլամ) Զին Թորոս (բուն աղդանունով՝ Տաղւաղանյան) (ոսւիկան, կարսԲաղարում Հայերի ինքնաւաչււանության կաղմակերւիչ) 25 ԶՀանդիր խան (բախւիար ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 557 ԶՀանչաՀ խան (Խամսայի կառավարիչ Պարսկասւանում) 554 Զուլիւինի Զովանի (իւալիայի վարչաւեւ) 913 Զումչուդ (ՀՅԴ մարւիկ Թավրիղում) Ռ Ռաղմիկ (ւե՛ս Արւեմ) ՌաՀիմ խան (ւե՛ս Զելեբիանլու ՌաՀիմ խան) Ռային էսմայիլ (իրանցի ւաւմաբան) Ռաչիդ (քուրդ ավաղակաւեւ Արնմւյան Հայասւանում) 873 Ռաչմաճյան Տիդրան (ՀՅԴ դործիչ, մանկավարժ, դւրոցի ւնօրեն) 387 Ռեղա (չիաների 12 դլխավոր իմամներից) 559

Ռեղա (մաղանդարանցի երիւասարդ՝ Հեղաւոխության կողմնակիցների ճամբարում) (ւե՛ս Ռեղա չաՀ ՓաՀլավի) Ռեղա-ղուլի խան (չաՀսնան ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) Ռեղա չաՀ ՓաՀլավի 552, 560, 768 Ռեյնկե (դաւախաղ Ռուսասւանում) Ռեչիդ Դովլե (ւիւղոս է. ավաղակաւեւ Աւրւաւականում) 626, 642 Ռեչիդ Սոլթան (ւիւղոս է. ՀակասաՀմանադրական դործիչ Խորասանում) 632, 639 Ռեչիդ օլ Մոլք (բուն անունով՝ Նաղի խան) 552, 570, 584 Ռղա (քուրդ ավաղակաւեւ Արնմւյան Հայասւանում) 873 Ռընան էռնեսւ (ֆրանսիացի ւիլիսուա) 819 Ռիդ Մայն (դրող) 143 Ռիղա բեյ (բժիչկ, իթթիլաֆի ւարադլուխներից) 971 Ռիղա Թնֆիք (երիւթուրք դործիչ, ւիլիսուա) 895, 896, 971 Ռիղա Նուրի (օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 894 Ռիղախ (բռնադրավիչ՝ Արնմւյան Հայասւանում) 75 Ռիֆաթ ւաչա (Սսմանյան կայսրության արւաքին դործերի նախարար) 786, 787, 808 Ռյաղանով (Լոռու նախկին դավառաւեւ) 436, 437 Ռչւունի Գուրդեն (ՍԴՀկ դործիչ Ղաղվինում) 579 Ռչւունի Գնորդ (ՍԴՀկ դործիչ ԹեՀրանում) 580 Ռոբեսւիեր Մաքսիմիլիեն (Ֆրան-

սիական մեծ Հեղաւոխության ղեկավարներից) 739 Ռոդաչն Նիկոլայ Միխայլովիչ (ռուսասւանցի նարոդնիկ Հեղաւոխական) 414 Ռոմանով (Ռուսասւանի Հյոււաւոսը Ղաղվինում) 252, 256 Ռոմանովներ (Ռուսասւանի արքայական-կայսերական ւոՀմ) 501, Ռոմանով Միխայիլ Նիկոլանիչ (մեծ իչխան) 156 Ռոմանովա Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնա (Նիկոլայ II-ի կինը) 340, 495, Ռոմանովա Մարիա Ֆեոդորովնա (Ալեքսանդր III-ի կինը, Նիկոլայ II-ի մայրը) 284, 500 Ռոսւոմ (ւարսկական Հեղաւոխության Արդաբիլի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Ռոսւոմ (բուն անունով՝ Զորյան Սւեւան) (ՀՅԴ Հիմնադիրներից) 171, 174, 178, 185-189, 229, 233, 295, 318, 522, 523, 691, 757 Ռոսւոմյան (Ռոսւոմով) (դաղաւարաւաչւ դրող) 306 Ռուբեն աբեղա (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) 388 Ռուբէն (Թիֆլիսի «ՍուրՀանդակ» թերթի նամակադիր) 406 Ռուղվելւ Թեոդոր (ԱՄՆ նախադաՀ)

(կարինի թեմի առաջնորդ) 403, 965, 1121 Սաբաթիեներ (Ադանայի նաՀանդի Համիդիե ավանում Հասւաւված ֆրանսիացի ընւանիք) 22 Սաբաթիե Շարլ (Ադանայի նաՀանդի Համիդիե ավանում Հասւաւված ֆրանսիացի երիւասարդ) 22 ՍաբաՀէդդին (ւե՛ս ՄեՀմեդ ՍաբաՀէդդին) Սադըկ բեյ (դնդաւեւ, իթթիՀադին ընդդիմադիր դործիչ) 969, 971 Սաղոնով Սերդեյ Դմիւրինիչ (Ռուսասւանի արւաքին դործերի նախարար) 615, 616, 638, 679, 707, 711, Սաթթար խան (Հեղաւոխության ղեկավարը Թավրիղում) 165-168, 182, 185, 187-189, 196, 198, 200, 203-205, 207-209, 215, 217, 218, 220, 229, 231, 235-237, 248, 250, 520, 551, 565, 566, 568, 592, 594603, 610, 648, 671, 683, 684, 692, 717, 759 Սաթունյան Գարեդին արքեւիսկուոս (Վրասւանի ն իմերեթի թեմի առաջնորդ) 279, 280, 282 Սաթունյան Նիկողայոս (Աղդայինեկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) 405, 411, 423, 475 Սաիդ (քուրդ ավաղակաւեւ Վասւուրականում) 1080, 1084 Սաիդ ւաչա (Սսմանյան կայսրության մեծ վեղիր) 897, 909, 911, 912, 933, Ս 974, 976, 992, 1010, 1011, 1023, 1033, 1049-1054, 1068 Սաադ Դովլե (բուն անունով՝ Ալի Սալար Դովլե (բուն անունով՝ Աբոլխան) (Պարսկասւանի արւաքին ֆաթՀ Միրղա Ղաջար) (ՄեՀմեդ դործերի նախարար) 223-225 Ալի չաՀի եղբայրը, ՀակասաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Սաադեթյան Սմբաւ եւիսկուոս

Պարսկասւանում) 549, 572, 614, 615, 633, 634, 637, 638, 641, 642, 650-652, 656, 664, 673-675, 677, 685, 686, 691, 698, 699, 708, 709, 711, 713, 726-728, 730, 734, 738, 743, 745 Սալար Դօվլէ (ւե՛ս Սալար Դովլե) Սալար էւ Դօվլէ (ւե՛ս Սալար Դովլե) Սալար-ուդ-Դովլէ (ւե՛ս Սալար Դովլե) Սալար Հիչամ (Հեղաւոխական բախւիարների ղորաՀրամանաւար) Սալար Մոֆախխամ (ւե՛ս Սարդար Մոֆախխամ) Սալար ՖաթեՀ (ւե՛ս Սարդար ՖաթեՀ) Սալդաւ (ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում ղոՀված կովկասցի կամավորի մականունը) ՍալեՀ Աբբաս Ալի (իրանցի ւաւմաբան) 771 ՍաՀաբը իխթիար (ւիւղոս է. երնելի անձ Պարսկասւանում) 733 ՍաՀակ Բ Խաւայան կաթողիկոս կիլիկիո 5, 29, 120, 121 ՍաՀակյան Ավեւիք (ծածկանունը՝ Հայր ԱբրաՀամ) (ՀՅԴ դործիչ) 304, 423, 484 ՍաՀակյան կորյուն վարդաւեւ (Գանձակի թեմի առաջնորդ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 305, 311, 423, 435, 475, 483 Սաղաթելյան ՀովՀաննես (ւեւական դումայի անդամ) 138, 150-152, 512, 513 Սամադ խան (ւե՛ս Շուջաա Դովլե)

Սամէդ խան (» Սամադ խան) (ւե՛ս Շուջաա Դովլե) Սամսամ Սալթանե (բուն անունով՝ Նաջաֆ-ղուլի խան Բախւիարի) (սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում, վարչաւեւ) 221, 222, 259, 597, 628, 629, 637, 652, 653, 681, 706, 724 Սամսոն խան (ւե՛ս Թադնոսյան Սւեւան) Սայամով (ՀՅԴ աՀաբեկիչ Ռուսասւանում) 423 Սայիւ աղա (թուրք երնելի Ադանայի նաՀանդի Բախչե ավանում) 1117 Սանի Դովլե (բուն անունով՝ Մորթաղա-ղուլի խան) (Պարսկասւանի ֆինանսների նախարար) 618 ՍաւաՀ-Գիւլեան Սւեւան (բուն անունով՝ Տեր-Դանիելյան Սւեւանոս) (ՍԴՀկ ղեկավար դործիչ) 79, 82, 957, Սաւրի էֆէնւի (Հարցաքննիչ դաւավորի ւոխանորդ Սսմանյան կայսրությունում) 1101 Սասունի կարո (ՀՅԴ դործիչ, դրքի Հեղինակ, խմբադիր) 62 Սարաջյան Հովսեւ արքեւիսկուոս 965-967, 1121 Սարբաղ Խեչո (ՀՅԴ մարւիկ) 305, Սարդիս (ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում վիրավորված ւարսկաՀայ մարւիկ) 561 Սարդիս (ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում դերի ընկած Հայ մարւիկ) 561 Սարդիսյան Հակոբ («Բութանիա» թերթի խմբադիր, թարդմանիչ ն «կիլիկիա» դրախանութի սեւականաւեր կ. Պոլսում) 41, 1114

Սարդսյան Եւրեմ (ՀՅԴ դործիչ) 478 Սարդսյան Քրիսւաւոր (թերթի խմբադիր) 307 Սարդար Ասադ (բուն անունով՝ Ալիղուլի խան Բախւիարի) (սաՀմանադրական բախւիարների ղորաՀրամանաւար) 221, 222, 259, 260, 263-266, 268, 271, 273, 274, 519, 521, 530, 531, 539, 552, 575, 593, 596, 597, 602, 688, 731, 733 Սարդար Արչադ (ւիւղոս է. ւե՛ս Արչադ Դովլե) Սարդար Աֆխամին ( բուն անունով՝ Աղա Բալախան) (Գիլանի նաՀանդաւեւ) 247 Սարդար ԲաՀադուր (Սարդար Ասադի որդին) 552, 561, 565, 566, 569-573, 575, 576, 584-586, 596, 597, 633, 655, 674, 731 Սարդար Զաֆար (բուն անունով՝ Խոսրով խան Բախւիարի) (սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 673, 674 Սարդար խան (ւիւղոս է. խոջաբեկլուցի ղորաՀրամանաւար) 574 Սարդար Մանսուր (ւիւղոս է. ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) Սարդար Մողաֆֆար (ւիւղոս է. ՀակասաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւոնում) Սարդար ՄոՀթալիոն (ւիւղոս է. սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 655 Սարդար ՄոՀթեչամ (ւիւղոս է. սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 674 Սարդար Մուխի (ւե՛ս Մոիղ Սոլթան) Սարդար Մոֆախխամ (ւիւղոս է.

սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 164, 259, 673, 674 Սարդար Նուսրեթ (ւե՛ս Զելեբիանլու ՌաՀիմ խան) Սարդար Զենդ Բախւիարի (սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 674 Սարդար ՖաթեՀ (նույն ինքը՝ Սալար ՖաթեՀ, բուն անունով՝ Միրղա Ալի խան Սարթիւ) (ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 251, 266, 672 ՍարՀաւ (ւե՛ս Աղամալյան Մկրւիչ) Սարուխանյան Թ. («էրիվանսկի վեսւնիկի» լրադրող) 401 Սարուխանյան Սարդիս (ՀՅԴ դործիչ) Սաքոնով (Ռուսասւանի բանակի դեներալ) 426 Սաֆա’ի էբրաՀիմ (իրանցի ւաւմաբան) 164, 771 Սաֆարալիններ (ռուսաՀւաւակ ընւանիք Պարսկասւանում) 619 Սեթխանյան Ծաւուր խան (Հայաղդի ւեւական դործիչ Պարսկասւանում) 213 Սեթո (ՀՅԴ մարւիկ Թավրիղում, ղոՀվել է Ալվարի կռվում) 180, 220, Սեիդ Ալի (չարադործ Խիղանում) 75 Սեղբոսյան Սիմոն Ս. (բժիչկ, Աղդ. կեդրոնական վարչության աւենաւեւ) 833, 879, 881, 882, 885 Սեյիդ Աբդուլլա (մուջւեՀիդ Պարսկասւանում) 608 Սեյիդ ԱբդուլլաՀ (ւե՛ս Աղայե ԲեՀբըՀանի) Սեղբոսյան Հրաչ (ՀՅԴ ւոխխմբաւեւ) 173

Սենեմ Խանում (արյունախում թրքուՀի Ադանայի նաՀանդի Խայըրլը դյուղում) 20 Սեոքելի Խալիդ էֆենդի (Մուսալեռան մուդիր) 28 Սեւեխդար (ւե՛ս ՍիւաՀդար) Սերդեն (ավադ դաւախաղի օդնական Ռուսասւանում) 424, 470 Սերեբրյակովներ 763 Սերենդյուլյան ՀովՀաննես (ծածկանունը՝ Վարդդես) (ՀՅԴ դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 36, 319, 825, 876, 895, 896, 911, 1023, 1057, 1061, 1068, 1069 Սերոբյան Մուչեղ եւիսկուոս (Ադանայի թեմի առաջնորդ) 17, 29, 39, 125, 855, 950 Սէթօ (ւե՛ս Սեթո) Սիամանթո (բուն անունով՝ Յարճանյան Աւոմ) (բանասւեղծ) 45, 65, 737, 955, Սիդամանով-էրիսթով (իչխան, ւասւաբան Ռուսասւանում) 424, 425 Սիմեոն Ա Երնանցի կաթողիկոս Ամենայն Հայոց 105 Սիմեոն վարդաւեւ Երնանցի (ւե՛ս Սիմեոն Ա Երնանցի կաթողիկոս Ամենայն Հայոց) Սիմոն (ՀՅԴ ալեքսանդրաւոլցի մարւիկ Թավրիղում) 194 Սիմոն (Հայ մարւիկների խմբի Հրամանաւար Պարսկասւանում) 708 Սիմոնյան Սիմոն (ՍԴՀկ դործիչ էնղելիում) 579 Սիմոնյան Սւեւան (ՍԴՀկ դործիչ Ռեչւում) 579 Սիմոնյանց Պեւրոս («Մեղու Հայասւանի» ւարբերականի Հրաւարակիչ ն խմբադիր) 502 ՍիւաՀդար (մյուս ւիւղոսը՝ Նաիբ

Սալթանե, բուն անունով՝ ՖաթՀոլլաՀ խան Ռեչւի) (խոչոր կալվածաւեր Պարսկասւանում, վարչաւեւ) 164, 165, 168, 204, 247, 253, 255-257, 260, 264, 266, 267, 269, 271, 273, 274, 519, 521, 531, 539, 546, 568, 574-576, 578, 586, 590-593, 612, 622, 625, 627, 628, 651, 681, 698, 718, 731, 733, Սկարյաւին (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 426, 459 Սկարնյակով (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424 Սկոբելն Միխայիլ Դմիւրինիչ (Ռուսասւանի բանակի դեներալ, դեներալ-ադյոււանւ) 541 Սմբաւ (ւարսկական Հեղաւոխության ԹեՀրանի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 258, 769 Սմբաւյան Մեսրու արքեւիսկուոս (Մայր աթոռի միաբան) 130, 131, Սմիրնով կ. (ռուսական մամուլում Հոդվածի Հեղինակ) 567 Սմիրնով կ. (դեռաՀաս ԱՀմեդ չաՀ Ղաջարի դասւիարակ) 739, 770 Սյունդյուճյան Սարդիս (ծածկանունը՝ Սարդիս Սուին) (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 43, 1013, 1014, 1048, 1114 Սնարսկի իվան Ալեքսանդրովիչ (դեներալ, Աւրւաւական ներխուժած Ռուսասւանի ղորքերի Հրամանաւար) 229, 230, 233, 234, 542, 716, 717 Սոլթան Աբդոլ Մեջիդ Միրղա Ղաջար (ւե՛ս էյն Դովլե) Սոլթան ԱՀմեդ չաՀ Ղաջար 274, 517, 539, 540, 542, 546, 590, 620, 637,

667, 748-750 Սոկոլով Ն. (ռուսասւանցի ւասւաբան) 355, 424, 459, 479, 483, 484 Սողոմոն իմասւուն (Հրեից թադավոր) 1093 Սողոմոնյան Հայկ (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 304 Սողոմոնյան Նիկողայոս քաՀանա (Գանձակի Աղջաղալա դյուղի Հոդնոր Հովիվ) 305 Սովլաթ Դովլե (ւիւղոս է. կաչկայների ցեղաւեւ Պարսկասւանում) 632, 651, 709 Սունիկյան Պ. («Ռեչ» ւարբերականի լրադրող) 401 Սուին Սարդիս (ւե՛ս Սյունդյուճյան Սարդիս) Սուլեյման Միրղա Ղաջար (Պարսկասւանի մեջլիսում ընդդիմության ղեկավար) 545 Սուլեյման Նաղիֆ բեյ («Սսմանլը» թերթի Հրաւարակադիր) 34 Սունդուկյան Գաբրիել (թաւերադիր) Սուջյան Արւաչես (ՀՅԴ մարւական խմբի Հրամանաւար Պարսկասւանում) 715 Սուվորին Ս. Ս. (ռուս մեծաՀարուսւ, խավարամոլ, «Նովոյե վրեմյա» թերթի սեւականաւեր) 323 Սուրեն (ւե՛ս Տեր-Մկրւչյան Սւեւան) Սուրենյան Ավեւիս (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 826 Սուրենյանց Գնորդ արքեւիսկուոս (ւե՛ս Գնորդ Ե Տւղիսեցի Սուրենյանց կաթողիկոս Ամենայն Հայոց) Սուրենյանց Վարդդես (անվանի դեղանկարիչ) 479

Սուքիաս քաՀանա (կ. Պոլսում) 883 Սուքիասյան Եւրեմ վարդաւեւ (աւա եւիսկուոս) (Վրասւանի թեմի ժամանակավոր կառավարիչ) 332, 345, 1120 Սւանդարյան Սուրեն (բոլչնիկ դործիչ) 364, 580-583 Սւանդարյան Սւանդար (կոմունիսւ դործիչ) 581 Սւարթալը Սւեւան (օսմանյան խորՀըրդարանի անդամ) 319, 971 Սւենդիար(յան) ՀովՀաննես (իրավաբան) 403 Սվաղլյան Վերժինե (աղդադրադեւբանաՀավաք) 46 Սվաճյան Խաչիկ (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 1048 Սւեւանով Վասիլի (ւեւական դումայի անդամ) 154 Սւեւանե Խորեն եւիսկուոս («Հայկական աչխարՀ» ւարբերականի Հրաւարակիչ ն խմբադիր) 502 Սւեւանյան Ալեքսանդր (բժիչկ, Հասարակական դործիչ Թիֆլիսում) Սւեւանյան Ասլան (խմբաւեւ Ասլան, Ասլան խան) (ՀՅԴ խմբաւեւ Պարսկասւանում) 523 Սւեւանյան կ. (բժիչկ) 426 Սւեւանյան Հարություն (ՀՅԴ ԹեՀրանի կենւրոնական կոմիւեի անդամ) 689 Սւեւանյան Հովակ (ՀՅԴ դործիչ) 647, 768 Սւեւանյան Միքայել (ՀՅԴ ԹեՀրանի կենւրոնական կոմիւեի անդամ) Սւեւանյան Սւեւան (ծածկանունը՝ Բալաջան) (ՀՅԴ դործիչ) 171, 174, 233, 735

Սւոլիւին Պյուր Արկադնիչ (Ռուսասւանի վարչաւեւ) 103, 113, 133, 140, 148-150, 157, 228, 282, 291, 303, 312, 317, 318, 322, 323, 359, 360, 421, 591, 634 Սւրուկով (Ռուսասւանի բանակի դեներալ) 323 Սրաւիոնյան Սարդիս (ծածկանունը՝ Լուկաչին) (ՍԴԲՀկ, աւա բոլչնիկ կուսակցական ու ւեւական դործիչ) 372 Սրինդ (ւե՛ս ՄեՀրաբյան Արչակ) Սրվանձւյանց Համաղասւ (անվանի ֆեդայի) 295, 304, 423, 477, 483 Սն Գնորդ (ՀՅԴ խմբաւեւ, ւարսկական Հեղաւոխության Սոֆիանի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 220, 769 Սնակ Ռուբեն (բուն աղդանունով՝ Զիլինդիրյան) (բանասւեղծ) 45 Սնիկյան Ա. (ւե՛ս Գյուլխանդանյան ԱբրաՀամ) Սնքարեցի Սաքո (բուն անունով՝ Ծովանյան Սարդիս) (անվանի ֆեդայի) 181 Վ Վակս Լ. (խորՀրդային արնելադեւ) 678, 764, 974 ՎաՀանյան (ւե՛ս Յուսուֆյան ՀովՀաննես) ՎաՀանյան Պ. (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) Վայեղի (Եւրեմ խանի դամբանախոսներից Թավրիղում) 733, 734 Վանա իչխան (ւե՛ս Պողոսյան Նիկոլ) Վանա Սարդիս (ւե՛ս Սդաբաչյան Պողոս)

Վանովսկի (դեներալ, Ռուսասւանի ւեւական բարձրասւիճան ւաչւոնաւար) 362 Վասըֆ (իթթիՀադական ղինվորական ղեկավար) 925 Վաւացի է. (Ռուսասւանի սենաւի անդամ, կովկասի ւոխարքայի օդնական) 343 Վաւբոլսկի Ն. Պ. (իչխան, Ռուսասւանի բանակի դնդաւեւ) 524, Վարանդյան Միքայել (բուն աղդանունով՝ ՀովՀաննիսյան) (ՀՅԴ դործիչ, ւաւմաբան) 66, 176-178, 251, 252, 258, 306, 318, 321, 322, 354, 420, 444, 448, 487, 633, 728, 752, 754, 760, 768, 906, 1007, 1008 Վարդաղարյան Բադրաւ ծայրադույն վարդաւեւ (աւա եւիսկուոս) 125, 389, 495, 1082 Վարդաղարյան Փիլիւոս (թիֆլիսաբնակ բարեդործ) 316 Վարդան (ւարսկական Հեղաւոխության կռիվներում վիրավորված արնմւաՀայ մարւիկ) 561 Վարդանյան Ավեւիս (սաՀմանադրական մարւիկների խմբաւեւ Պարսկասւանում) 552, 557, 561, 595, 597 Վարդանյան-Նաղարբեկ(յան) Մարո (ՍԴՀկ Հիմնադիրներից) 356 Վարդանյան Վարդան (ՀՅԴ Թավրիղի կենւրոնական կոմիւեի անդամ) Վարդանյան Ս. (Թիֆլիսի «Հովիւ» չաբաթաթերթի Հոդվածադիր) 385 Վարդանյան Ֆլորա (ՍԴՀկ դործիչ Թավրիղում) 200 Վարդդես (ւե՛ս Սերենդյուլյան ՀովՀաննես)

Վարժաւեւյան Ներսես արքեւիսկուոս (կ. Պոլսի ւաւրիարք) 377 Վելիկո (Եւրեմ խանի խմբի վրացի կամավոր) 247 Վելիչկո (ւեւական դումայի խավարամոլ անդամ) 146, 324 ՎեՀաւեւյան Մկրւիչ եւիսկուոս Վեու Պոլ դյու (ֆրանսիացի Հեղինակ) Վերամինսկի ՄաՀմուդ (չեյխ, երնելի անձ Պարսկասւանում) 619 Վերմիչյան (Վերմիչն) Քրիսւաւոր (թերթի խմբադիր) 307, 308, 666 Վերյովկին (Ռուսասւանի արդարադաւության նախարարի ւեղակալ) 469 Վերն Ժյուլ (դիւաերնակայական ժանրի վեւերի Հեղինակ) 143 Վեքիլով (Ղաղախի կովկասյան թուրք ղեկավարներից) 315, 436 Վիլսոն Վուդրո (ԱՄՆ նախադաՀ) 1018, 1019 Վիկւոր-էմմանուիլ III Սավոյացի (իւալիայի թադավոր) 918 Վիչննսկի (Ռուսասւանի սենաւի օբեր-քարւուղար) 460 Վոլ (մենչնիկ Հոդվածադիր) 577, 578 Վոլկենչւեյն (ռուսասւանցի ւասւաբան) 424, 426, 479, 484 Վոսւորդով Հայր (ւեւական դումայի խավարամոլ անդամ) Վորոբանով (ղորավար, Թավրիղում Ռուսասւանի ղորքերի Հրամանաւար) 717 Վորոնցով-Դաչկով իլարիոն իվանովիչ (կոմս, դեներալ-ադյոււանւ, կովկասի ւոխարքա) 114-117, 130, 135-138, 140, 141, 145, 147150, 152-155, 229, 255, 288, 322,

324, 325, 341-343, 376, 416, 417, 448, 451, 494, 563, 615, 721 Վորոնցովա-Դաչկովա Ելիղավեւա Անդրեննա (կոմսուՀի, կովկասի ւոխարքայի կինը) 341, Վորովսկի Վացլավ Վացլավովիչ (բոլչնիկ Հրաւարակախոս) 533 Վռամյան Արչակ (բուն անունով՝ Դերձակյան Սննիկ) (ՀՅԴ դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 382, 790, 814, 1014, 1037-1040 Վրացյան Սիմոն (ՀՅԴ դործիչ, ՀՀ վարչաւեւ) 138, 174, 297, 317, 318, 327, 328, 358, 486, 490, 726 Վօլթէր (բուն անունով՝ Արուե ՄարիՖրանսուա) (ֆրանսիացի ւիլիսուա, դրող ն ւաւմաբան) 819 Տ Տաղավարյան Նաղարեթ (խմբադիր, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 36, 883, 899, 911, 970, 971, 1028, Տաւա (ՀՅԴ արցախցի մարւիկ Թավրիղում) 180 Տաֆւ Վիլյամ Հովարդ (ԱՄՆ նախադաՀ) 353, 680, 1018, 1019 Տեսլենկո Նիկոլայ Վասիլնիչ (ւեւական դումայի անդամ) 424 Տեր-Անդրեասյան Երվանդ (Աղդայինեկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) 405 Տեր-Ավեւիքյան Սւեւան (ւեւական դումայի անդամ, ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ ) 423, 483, Տեր-Դանիելյան Գրիչ(ա) (Եւրեմ խանի թիկնաւաՀը) 269 Տեր-Եղիայան Զավեն ծայրադույն վարդաւեւ (աւա եւիսկուոս)

392, 965, 1121 Տեր-Թադնոսյանց ՀովՀաննես (ւե՛ս Թումանյան ՀովՀաննես) Տեր-իսրայելյան Աչու քաՀանա (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 477 Տեր-կարաւեւյան Գեղամ (ծածկանունը՝ Տաւրակ) (ՀՅԴ դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) Տեր-Հակոբյան Արչակ (ծածկանունը՝ Քեչիչղադե) (Հրաւարակադիր) Տեր-ՀովՀաննիսյան Աբդար (ՍԴՀկ դործիչ Ղաղվինում) 579 Տեր-ՀովՀաննիսյան իսաՀակ (ՍԴՀկ դործիչ էնղելիում) 579 Տեր-ՀովՀաննիսյան Նիկոլայ (Աւըրւաւականի Թեմական խորՀրդի անդամ) 196 Տեր-Ղուկասյաններ 763 Տեր-Մաւթեոսյան Մաւթեոս վարդաւեւ (ս. էջմիածնի սինոդի անդամ) 389, 495 Տեր-Մարւիրոսյան կամսարական (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) 477 Տեր-Մինասյան Երվանդ վարդաւեւ (Մայր աթոռի միաբան, աւա կարդաթող, բանասեր) 336, 401, 581, 823 Տեր-Մկրւչյան կարաւեւ ծայրադույն վարդաւեւ (աւա եւիսկուոս) (Աւրւաւականի թեմի առաջնորդ) 125, 193, 196, 202, 207, 211, 212, 227, 232, 233, 332, 335, 380, 403, 405-408, 413, 543, 609, 617, 618, 625, 626, 636, 642, 643, 668, 669, 699, 719, 722-724, 747,

Տեր-Մկրւչյան Մխիթար ծայրադույն վարդաւեւ (աւա եւիսկուոս) (Ասւրախանի թեմի առաջնորդ) 609, 1120 Տեր-Մկրւչյան Սւեւան (ծածկանունը՝ Սուրեն) (ՀՅԴ դործիչ) 184 Տեր-Մովսեսյան Դավիթ (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 883, 1070 Տեր-Մովսիսյան Մեսրու վարդաւեւ (աւա ծայրադույն վարդաւեւ, Հեւո եւիսկուոս) (ծածկանունը՝ Մադիսւրոս, Մայր աթոռի միաբան, բանասեր) 279, 282, 391, 403405, 410, 495, 609, 1120 Տեր-Ներսեսով (ւե՛ս Տեր-Ներսիսյան) Տեր-Ներսիսյան (դաւական ւորձաքննիչ Ռուսասւանում) 479 Տեր-Սւեւանյան ՎաՀան քաՀանա (նաՀաւակված Ադանայի նաՀանդի Բախչե ավանում) 24 Տերյան ՎաՀան (բուն աղդանունով՝ Տեր-Գրիդորյան) (բանասւեղծ) 160, 480 Տերունյան Մաղաքիա եւիսկուոս Տերւերյան Համբարձում (ՀՅԴ դործիչ) 328 Տէմիրճեան Վարդան եւիսկուոս (կիլիկիո աթոռի միաբան, ւաւմաբանասեր) 191, 273 Տէր Խաչաւուրեան Արւաչէս (մաւենադեւ) 716 Տէր-Մկրւչեան կարաւեւ եւիսկուոս (ւե՛ս Տեր-Մկրւչյան կարաւեւ եւիսկուոս) Տէր-Յակոբեան Բաբդէն (դրքի ՀամաՀեղինակ) 191, 732, 756, 767 Տըրկովա Արիադնա (ռուսասւանցի արնելադեւ) 1037-1040

Տիդրան (ւարսկական Հեղաւոխության Խոյի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 769 Տիդրան Զավեն (ւե՛ս Զուդասղյան Զավեն) Տիդրանյան Ա. (ՀՅԴ դաւական դործով մեղադրյալ Ռուսասւանում) Տիդրանյան Հ. (Ալեքսանդրաւոլի նախկին քաղաքադլուխ) 512 Տիդրանյան Սիրական (Գնորդյան ճեմարանի դասախոս) 355, 475, 479 ՏիղենՀաուղեն Վ. (կոմս, Երնանի նաՀանդաւեւ) 131, 343, 402, 409, Տիլւեր (ւե՛ս Տիլւերյան Երվանդ) Տիլւերյան Երվանդ (ւոլսաՀայ Հրաւարակադիր ն Հասարակական դործիչ) 319 Տիմոչկին (ւեւական դումայի խավարամոլ անդամ) 140, 151, 155 Տիրայր վարդաւեւ (Աղդային-եկեղեցական ժողովի ւաւդամավոր) Տոլսւոյ Լն Նիկոլանիչ (կոմս, ռուս դրող) 146, 368-370 Տոչյան Թ. (Թիֆլիսի «Հորիղոն» թերթի լրադրող) 401 Տրդաւ Գ Արչակունի 385 Տուրդենն իվան Սերդենիչ (ռուս դրող) 146

նում) 24 ՓաՀլավիներ (արքայական ւոՀմ իրանում) 164 Փայլակ (ւե՛ս Դերձակյան Ռուբեն) Փանոս (ւարսկական Հեղաւոխության Խոյ-Ավարայրի կռիվներում ղոՀված Հայ մարւիկ) 220, 769 Փասւրմաջյան Գարեդին (ծածկանունը՝ Արմեն Գարո) (ՀՅԴ դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 295, 319, 911, 1039 Փաւաղյան Հակոբ-Աչու եւիսկուոս 391, 402, 1121 Փաւաղյան Միքայել (ՍԴՀկ դործիչ ԹեՀրանում) 580 Փաւաղյան Պարդն (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 1048 Փաւաղյան ՎաՀան (ՀՅԴ դործիչ, օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 320, 871, 876, 882, 907, 908, 911, 925, 926, 1014, 1042, 1045 Փաւաղյան Վրթանես (դրող) 387, 402, 405 Փաւաղյան Քերովբե (Ադանայի թեմի առաջնորդարանի դիվանաւեւ) 5, 31, 120, 1116, 1117 Փիթոն (թիֆլիսաբնակ Հայ կաւալառու) 152 Փիլոյան Սարդիս եւիսկուոս (Սնանի մենասւանի վանաՀայր) 1120 Ք

Ր

Քալանթար Ալեքսանդր («Մչակ» Րաֆֆի (բուն անունով՝ Մելիք-Հաթերթի խմբադրաւեւ) 126, 146, կոբյան Հակոբ) 108, 503, 543, 719, 329, 413, 503, 507, 512, 581, 789 Քալանթարյան (երդվյալ Հավաւարմաւար Ռուսասւանում) 424 Փ Քամրան Միրղա Ղաջար (ւիւղոսները՝ Աղիղ օլ Մոլք, Նաիբ ՍալթաՓալթաջի էոմեր (թուրք մարդասւան նե) (ՀակասաՀմանադրական ւեԱդանայի նաՀանդի Բախչե ավա-

ւական դործիչ Պարսկասւանում) 223, 273, 619 Քանանյան Գնորդ (Լաղարյան ճեմարանի վերաւեսուչ) 355 Քանանյան Վարվառե (մոսկվաբնակ բարեդործ) 355, 357 Քաչալ Ղաղար (ւե՛ս Քոչարյան Ղաղար) Քաջաղնունի ՀովՀաննես (ՀՅԴ դործիչ, ՀՀ վարչաւեւ) 322, 422 ՔեմՀաճեան (վարւեւ ւայւադործների ւոՀմ կ. Պոլսում) 809 Քեչիչղադե (ւե՛ս Տեր-Հակոբյան Արչակ) Քեչիչյան Արչակ (խմբաւեւ ՄիՀրանի եղբայրը) 329 Քեչիչյան Գնորդ (եղբայրասւանության ղոՀ ռամկավար դործիչ) 818 Քեչիչյան կիրակոս աղա (Ադանայի նաՀանդի Հասանբեյլի դյուղի դյուղաւեւ) 23 Քեչիչյան Հաբեթ (խմբաւեւ ՄիՀրանի եղբայրը) 328, 329 Քեչիչյան ՄիՀրան (ՀՅԴ խմբաւեւ, Հեւադայում՝ ՀՅԴ-ից անջաւողական չարժման ւարադլուխ) 304, 327-329, 434 Քեչիչյան Պեւրոս (Ադանայի նաՀանդի Հասանբեյլի դյուղի դյուղաւեւի որդին) 24 Քեոռ Հուսեյն ւաչա (բռնակալ Արճակում) 75, 873 Քեչյան Բյուղանդ («Բիւղանդիոն» թերթի խմբադրաւեւ) 44, 45, 833 Քեռի (ւե՛ս Գավաֆյան Արչակ) Քեսրաուի ԱՀմեդ (իրանցի ւաւմաբան) 164, 260, 261, 771 Քերբալաի ղադե էսադ (թուրք մարդասեր Տարսոնում) 21 Քերիմ խան (Ղարադաղի բռնակալ)

550, 625, 626 Քերիմ խան (Նախիջնանի վերջին խանը) 704 Քիյառ Պիեռ (ֆրանսիացի խմբադիր) Քիրիչճյան Լնոն (ծածկանունը՝ Լնոն Լարենց) (ամերիկաՀայ խմբադիր ն դործիչ) 847, 877 Քյաղիմ (Վանում քրդերի սւանած թուրք սւա) 1085 Քյաթիւյան Սմբաւ (օսմանյան խորՀըրդարանի ւաւդամավորության թեկնածու) 1017 Քյամիլ ւաչա (Սսմանյան կայսրության մեծ վեղիր) 968, 969, 1054, 1055, 1068 Քոչարյան Ղաղար (ծածկանունը՝ Քաչալ Ղաղար) (ՀՅԴ խմբաւեւ) Քրիսւի Թոմաս վերաւաւվելի (դոկւոր, Տարսոնի Սեյնթ Պոլ կոլեջի ւնօրեն) 21 Քրիսւի Քարմելայթ (վերաւաւվելի Թոմաս Քրիսւիի կինը) 21 Ս Սդաբաչյան Պողոս (ծածկանունները՝ Վանա Սարդիս, Սարդիս Բարսեղյան) (ՀՅԴ դործիչ) 56 Սղանյան Անդրանիկ (աղդային Հերոս) 486, 984 Սղանյան Գադիկ (Հասարակական դործիչ, մանկավարժ) 984, 985 Սկոյաչվիլի Առաքել (բոլչնիկ Թիֆլիսում) 535 Սկսանին («Զեմչչինա» թերթի աչխաւակից) 447 ՍՀանյան Ներսես (Աղդ. երեսւոխանական ժողովի անդամ) 1013,

1014, 1048 ՍՀանջանյան Համաղասւ (Համո) (ՀՅԴ դործիչ, ՀՀ վարչաւեւ) 295, 304, 309, 423, 426, 437, 438, 472, 476, 483 ՍՀանջանյան Սարդիս (ՀՅԴ դործիչ) Սմար իբն Խաթթաբ (արաբ խալիֆ) Սւոչինին Վ. («Գոլոս ղեմլի» ւարբերականի Հոդվածադիր) 457 Սսինսկի Վալերիան Անդրենիչ (ռուսասւանցի նարոդնիկ Հեղաւոխական) 414 Սսման ւաչա (մուչիր, օսմանյան 4-րդ ղորաբանակի ընդՀանուր քննիչ) 901-905 Սվսեենկո (ԹեՀրանում Ռուսասւանի դեսւանության ներկայացուցիչ) Սւյան Գրիդոր (Հայոց Աղդ. սաՀմանադրության դլխավոր մչակողներից) 782 Սւյան Երվանդ (անվանի երդիծադիր) 86, 988 Սրմանյան Մաղաքիա արքեւիսկուոս (կ. Պոլսի ւաւրիարք) 112, 113, 124-126, 130, 131, 304, 335, 376, 378-387, 391, 401, 403-405, 407409, 413, 699, 905, 962, 965, 1004, 1047, 1052, 1121 Սրջոնիկիձե Գրիդորի կոնսւանւինովիչ (ծածկանունը՝ Սերդո) 535, 536, 569, 575-578

Ֆեմիդա (արդարադաւության դիցուՀի Հունական դիցաբանության մեջ) 431 Ֆայիդ ւէյ (Սսմանյան կայսրության Պեւական խորՀրդի Նախադաւ աւյանի նախադաՀ) 1093, 1098 Ֆարման Ֆարմա (բուն անունով՝ Աբդոլ Հոսեյն Միրղա Ղաջար) (սաՀմանադրական ղորաՀրամանաւար Պարսկասւանում) 709, 710, 726, 728, 730 Ֆարրօ (ւե՛ս ՀովՀաննիսյան Հովսեւ) Ֆերիդ ւաչա (Սսմանյան կայսրության ներքին դործերի նախարար) Ֆերիդ ւաչա (օսմանյան խորՀրդարանի անդամ) 845 Ֆերիդ ւաչա (Սսմանյան կայսրության մեծ վեղիր) 876, 1054 Ֆերիման Ֆրեդերիկ Զաքեոս Դուկեւ (անդլիացի, դրքի Հեղինակ) 36 Ֆէրիւ ւաչա (ւե՛ս Ֆերիդ ւաչա՝ Սսմանյան կայսրության մեծ վեղիր) Ֆիդներ Վերա Նիկոլաննա (ռուսասւանցի նարոդնիկ Հեղաւոխական) 414 Ֆուա Ալբեր («Մեչվերեթ» թերթի խմբադիր, Հրեա) 893 Ֆուադ ւաչա (մարչալ, օսմանյան սենաւի անդամ, իթթիլաֆի ղեկավարներից) 971 Ֆրանդուլյան Սարդիս ՀովՀաննեսի (ւեւական դումայի՝ Ասւրախանից ընւրված անդամ) 513 Ֆ Ֆրանս Անաւոլ (ֆրանսիացի անվանի դրող) 354 Ֆաթալի չաՀ Ղաջար 749 Ֆրոդրով (դանձակեցի ռուս) 488 ՖաթՀ Ալի չաՀ (ւե՛ս Ֆաթալի չաՀ) Ֆրոււչինսկի («Ռանյեյե ոււրո» ՖաթՀոլլաՀ խան Ռեչւի (ւե՛ս թեր թի կ. Պոլսի թղթակից) 1086 ՍիւաՀդար)

Àéðàïåòÿí Ì. Ý. (դրքի ՀամաՀեղինակ) 918, 930, 936 Àëèåâ Ã. Ç. (խորՀրդային ւաւմաբան) 970, 972 Àðàáàäæÿí Çàâåí Àðòåìüåâè÷ (ւաւմաբան) 232 Àðóòþíÿí Ãåîðãèé Ñ. (ւե՛ս Հարությունյան Գեորդի)

Êàáàíîâ Ï. (ռուսասւանցի ւաւմաբան) 361 Êàäæàðû (ւե՛ս Ղաջարներ) Êåëåíäæåðèäçå Àíòîí Êèðèëëîâè÷ (վրացի, դրքի Հեղինակ) 255, 535 Êåñðàâè Àõìåä (ւե՛ս Քեսրաուի ԱՀմեդ) Êèðîâà Êèðà Ýììàíóèëîâíà (ռուսասւանցի, դրքի Հեղինակ) 915, Áàóåð Î. (դրքի Հեղինակ) 913 Áîðüÿí Á. À. (խորՀրդաՀայ ւաւմա- Êèñèëåâ Âëàäèìèð Èâàíîâè÷ (ռուբան) 4 սասւանցի ւաւմաբան) 940 Êîíäåëîðî Äæ. (իւալացի, դրքի Âàêñ Ë. (ւե՛ս Վակս Լ.) Հեղինակ) 913 Êóçíåöîâ Í. (ռուսասւանցի ւաւÃàáèäóëëèí Õ. Ç. (խորՀրդային ւաւմաբան) 361 մաբան) 917, 975, 1055, 1056 Ãàëêèí È. Ñ. (ռուսասւանցի ւաւ- Ëàâðîâ Íèêîëàé Ìàòâååâè÷ (ւե՛ս մաբան) 1030, 1057 Լավրով Նիկոլայ Մաւվենիչ) Ãèááîíñ Ãåðáåðò Àäàìñ (ւե՛ս Գիբ- Ëîñîâñêèé Þðèé Ïåòðîâè÷ (դրքի բոնս Հերբերւ Ադամս) Հեղինակ) 914 Ãîñóäàð Èìïåðàòîð (ւե՛ս Նիկոլայ II Ëîóðåíñ Òîìàñ Ýäóàðä (բրիւանացի Ռոմանով) Հեւախույղ արաբական ԱրնելÃóðêî-Êðÿæèí Â. À. (ւե՛ս Գուրկոքում) 971 կրյաժին Վ. Ա.) Ëþáèí Âàëåðèé Ïåòðîâè÷ (ռուսասւանցի ւաւմաբան) 943 Äæåìàëü-ïàøà (ւե՛ս ԱՀմեդ Զեմալ ւաչա) Ìàíäåëüøòàì Àíäðåé Íèêîëàåâè÷ (ռուսասւանցի Հեղինակ, դիվաÅðåìååâ Äìèòðèé Åâãåíüåâè÷ (ւե՛ս նադեւ) 868 Երեմեն Դմիւրի Եվդեննիչ) Ìàòâååâ À. Ì. (ռուսասւանցի Åðìàê Ô. (ռուսասւանցի ւաւմաւաւմաբան) 534 բան) 361 Ìèçèàíî Êàðîëèíà Ôðàí÷åñêîâíà (իւալացի, դրքի Հեղինակ) 914 Èâàíîâ Ìèõàèë Ñåðãååâè÷ (ւե՛ս Ìèëëåð Àíàòîëèé Ôèëèïïîâè÷ իվանով Միխայիլ Սերդենիչ) (ռուսասւանցի արնելադեւ) 926, Èðàíñêèé Ñ. (ւաւմաբան) 222, 226, 231, 247, 252, 267, 268, 271, 517, Ìîãèëåâè÷ À. À. (դրքի ՀամաՀե524, 564, 634, 635, 670, 675 ղինակ) 918, 930, 936

Íàéò Ý. (դրքի Հեղինակ) 843 Íîâè÷åâ À. Ä. (ւե՛ս Նովիչն Ա. Դ.)

Òðîöêèé Ëåâ Äàâèäîâè÷ (բոլչնիկ ղեկավար դործիչ) 468 Òûðêîâà Àðèàäíà (ւե՛ս Տըրկովա Îðäæîíèêèäçå Ñåðãî (ւե՛ս ՍրջոնիԱրիադնա) կիձե Գրիդորի կոնսւանդինովիչ) Øèòîâ Ã. Â. (ւե՛ս Շիւով Գ. Վ.) Ïàâëîâè÷ Ì. (դրքի ՀամաՀեղինակ) 222, 226, 231, 247, 252, 267, 268, ×åðåíö (դրքաՀրաւարակիչ Մոսկ271, 517, 524, 564, 634, 635, 670, վայում) 857 ßõèìîâè÷ Çèíàèäà Ïàâëîâíà (դրքի Ïåòåðñîí Í. (ւե՛ս Պեւերսոն Ն.) Հեղինակ) 923 Ïðóäîí Ïüåð-Æîçåô (ւե՛ս Պրուդոն Պիեռ-Ժողեֆ) Ïóðèøêåâè÷ Â. (ւե՛ս Պուրիչկնիչ GaսՆaւո A. (դրքի Հեղինակ) 846 Վլադիմիր Միւրոֆանովիչ) Ñåèäçàäå Ä. Á. (ադրբեջանցի, դրքի Խa1ւgւaո Սւեոaո ՆeՏոօb (ւե՛ս ԽալիկՀեղինակ) 142 յան Տիդրան) Ñåíêåâè÷ È. Ã. (խորՀրդային ւաւմաբան) 867 Տabatւeո (ֆրանսիացի դործարանաÑêèô 741 ւեր Ադանայի նաՀանդի Համիդիե Ñîêîëüñêèé Í. (ռուսասւանցի, դրքի ավանում) 1097, 1109 Հեղինակ) 941, 942 ՖօօմՏ H. Cհ. (անդլիացի Հեղինակ) Òàðëå Åâãåíèé Âèêòîðîâè÷ (ռու867 սասւանցի ւաւմաբան) 841 Ֆy1ւe Սօսgհty (ւե՛ս Ուիլի Դաութի) Òðèà Â. (ւե՛ս Մդելաձե Լասո)

ՏԵÔԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

Ա Աբադան (քաղաք Պարսկասւանում) Աբդարեան վարժարան (Ադանայում) Աբդօղլու (դյուղ Ադանայի սանջակում) 20 Ադարակ (դյուղ Երնանի նաՀանդի Վաղարչաւաւի դավառում) 362 Ադաբաղար (քաղաք Թուրքիայում՝ Նիկոմեդիայի չրջանում) 933 Ադանա (քաղաք, սանջակ ն նաՀանդ) 5, 6, 10-22, 26, 29-34, 36-40, 42-47, 49, 50, 65, 73, 80, 120, 775, 788, 790, 793-797, 802, 805- 808, 887, 904, 907, 909, 954, 955, 959, 994, 995, 1017, 1038, 1061, 1067, 1079, 1093-1103, 1105-1112, 1114-1118 Ադրբեյջան (ւե՛ս Աւրւաւական) Ադրիական ծով 937, 940, 1032 Ադրիանաւոլիս (քաղաք Թուրքիայի եվրուական մասում) (ւե՛ս նան էդիրնե) 704 Աղաւության Հրաւարակ (Սալոնիկ քաղաքում) 841 ալ-ԱղՀար Համալսարան (կաՀիրեում) 36 Աթենք 868, 937 Աթըք (դյուղ Հալեւի նաՀանդի Բեյլանի դավառակում) 28 Ալաա Դովլե ւողուա (Թավրիղում) Ալան (բնակավայր Աւրւաւականում) 556, 557 Ալաչկերւ 181

Ալավերդի 296, 362 Ալաւունար (ադարակ Ադանայի նաՀանդի կողանի դավառակում) 25 Ալբանիա 851, 867, 868, 877, 913, 925, 926, 945, 948, 954, 958, 969, 10301036, 1051, 1052, 1060, 1066 Ալբուլաղ (բնակավայր Պարսկասւանում) 709 Ալեքսանդրաւոլ 17, 118, 146, 297, 328, 349, 362, 363, 475, 512, 781, 783, 931 Ալեքսանդրեւ (նավաՀանդիսւ կիլիկիայում) 23, 43, Ալեքսանդրիա (նավաՀանդիսւ Եդիււոսում) 98, 287, 381 Ալեքսանդրովսկ (բնակավայր Սիբիրում) 476 Ալւանիա (ւե՛ս Ալբանիա) Ալւար (բնակավայր Աւրւաւականում) 769 Ախալցխա 413 Ախթալա 535 Ախուրեան 17, 37, 197, 219, 223-225, 231, 234, 235, 237, 262, 295, 308, 401, 418, 428, 430, 432, 433, 459, 461, 475, 477, 493, 517, 537-540, 564, 626, 627, 634, 637, 640, 642, 680, 713, 781, 782, 811, 925, 926, 931-933, 937 Ակւյուբինսկ (բնակավայր Սիբիրում) ԱՀար (Աւրւաւականի նաՀանդի Ղարադաղի դավառի կենւրոնը) 557-563, 644 ԱՀմեդաբադ (բնակավայր Պարսկասւանում) 269

ԱՀունի (Թավրիղի արվարձան) 715 ԱՀչայ (դյուղ Աւրւաւականում) 570 Աղա-Բաբա (դյուղ Ղաղվինի մու) Աղաղան (Հայկական դյուղ Աւրւաւականում) 192, 242 Աղբակ (դաչւ) 77, 242 Աղդամ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի կողանի դավառակում) 25 Աղեքսանդրիա (ւե՛ս Ալեքսանդրիա) Աղղը-Բեոյյուք (Հայկական դյուղ կիլիկիայում) 20 Աղթամար 118, 120, 387, 837, 1047 Աղջաղալա (դյուղ Գանձակի նաՀանդում) 305 Ամասիա (քաղաք Սեբասւիայի նաՀանդում) 462, 903, 982, 984, 985, 991, 995 Ամերիկա (ւե՛ս նան Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդներ) 71, 73, 84, 98, 121, 190, 328, 356, 385, 421, 671, 680, 755, 902, 1018 Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդներ (ւե՛ս նան Ամերիկա) 42, 122, 298, 320, 352, 353, 420, 425, 490, 680, 738, 793, 830, 847, 958, 1018 Ամիրախըղ (թաղ Թավրիղում) 166, 167, Ամուր (դեւ) 241 Ամսթերւամ 1007 Ամրակըղ (ւե՛ս Ամիրախըղ) Այա-Սօֆիայի Հրաւարակ (կ. Պոլսում) 1105 Այաս (նավաՀանդիսւ կիլիկիայում) ԱյդեՀաւ (դյուղ Լոռիում) 315 Այդեսւան (Վանի արվարձան) 790 Այնթաւ 22, 819 Այւողան (լեռ Աւրւաւականում) 560, 562

Անադոլու (ւե՛ս Անաւոլիա) Անաւոլիա 785, 804, 854, 862, 874, 946, 1097, 1100, 1103 Անաւոլու (ւե՛ս Անաւոլիա) Անաւօլու (ւե՛ս Անաւոլիա) Անդլիա (ւե՛ս նան Մեծ Բրիւանիա) 78, 81, 226, 235, 445, 451, 643, 678, 679, 685, 711, 822, 830, 863, 918, 943, 968, 972 Անդորա 883 Անդերուն (դյուղ ն դավառակ կիլիկիայում) 26 Անդրկովկաս 142, 144, 145, 180, 182, 184, 191, 206, 238, 239, 291, 293, 294, 297, 303, 319, 322, 350, 362365, 372, 415, 416, 439, 448, 451, 452, 454, 488, 511-513, 534-536, 545, 578, 666, 704, 744, Անըջըք (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Անդերունի դավառակում) 26 Անթաքիա (ւե՛ս Անւիոք) Անթիլիաս 5, 27, 653 Անի 143 Անւիոք (քաղաք ն դավառակ) 10, 27, Աւենինյան թերակղղի 917 Աջամի (ւարածաչրջան Պարսկասւանում) 758 Աջի դեւ (ւե՛ս Աջի-չայ) Աջի-չայ (Թավրիղով անցնող դեւ) 166, 167, 169, 187, 231 Աջու (բնակավայր Աւրւաւականում) 215 Առաջաւոր Ասիա 942, 943 Ասիա 177, 532, 694, 695, 841-844, 861, Ասիաբադ (բնակավայր Պարսկասւանում) 650 Ասիական Թուրքիա 4

Ասւաւաւ (դյուղ Նախիջեւանում) Ասւարա (բնակավայր Աւրւաւականում) 238, 568, 575, 757 Ասւրաբադ (քաղաք Պարսկասւանում) 224, 225, 260, 635, 708, 711, Ասւրախան 118, 125, 223, 241, 411, 513, 609, 1120 Ասրան (Հայաբնակ դյուղ Աւրւաւականի նաՀանդի Ղարադաղի դավառում) 626 Ավայսին (թուրքաբնակ դյուղ Աւըրւաւականի նաՀանդի Ղարադաղի դավառում) 626 Ավարայր 220 Ավսւրիա (ւե՛ս նան Ավսւրո-Հունդարիա) 354, 632, 636, 748, 863, Ավսւրո-Հունդարիա (ւե՛ս նան Ավսւրիա) 235, 718, 867, 918, 943, 969, 1032, 1088 Աւանա (ւե՛ս Ադանա) Աւրւաւական 118, 164, 165, 169, 170, 174, 176-184, 190, 191, 193, 194, 196, 197, 199, 201, 202, 204207, 211, 212, 217, 218, 234-236, 238, 242, 247, 273, 403, 405-407, 526, 543, 544, 549, 550, 554-556, 563, 565-567, 580, 603, 609, 613, 617, 618, 623, 625, 627, 632, 634, 636, 643, 644, 646, 648, 650, 656, 668, 669, 671, 678, 681, 697, 699, 703, 705, 714, 718-723, 725, 740743, 746-748, 757, 759, 768, 931, Արաբական թերակղղի (ւե՛ս նան Արաբիա) 859 Արաբիա (ւե՛ս նան Արաբական թերակղղի) 851, 859, 862, 877, 889,

926, 958, 1035, 1051 Արաբկիր 388 Արաբսւան (ւե՛ս Խուղիսւան) Արադած 43, 475, 847, 850, 877, 902, 919, 978, 979 Արամո (Հայաբնակ դյուղ Լաթաքիայի արնելքում) 1078 Արարաւ 53, 57, 90, 99-102, 117, 118, 128-130, 133, 149, 151, 277, 279284, 286, 288-290, 333, 334, 341343, 376, 378, 392, 401, 502, 749, 753, 781, 797, 799, 819, 821, 822, 825, 826, 833, 836, 837, 880-882, 884, 967, 991, 1120 Արարաւյան աչխարՀ 955 Արարաւյան դաչւ 292 Արաք (ւարածաչրջան Պարսկասւանում) 758 Արաքս 180, 182-185, 190, 219, 230, 232, 703, 704 Արդաբիլ (քաղաք Աւրւաւականում) 205, 231, 551, 552, 555, 568573, 576, 585, 592, 638, 650, 723, 757, 769 ԱրդաՀան 712 Արդաւլի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Անդերունի դավառակում) 26 Արղնի (քաղաք Տիդրանակերւի նաՀանդում) 995 Արճակ (չրջան Վանի նաՀանդում) 75 Արճեչ 77 Արմաչ 108 Արմաչի դւրեվանք 380, 965 Արմավիր (քաղաք Հյուսիսային կովկասում) 350 Արմենիա (ւե՛ս Հայասւան) Արւաւիլ (ւե՛ս Արդաբիլ) Արցախ (ւե՛ս նան Ղարաբաղ) 190, 239, 279, 324, 393, 403, 408, 411, 703, 736

Արք (Թավրիղի միջնաբերդը) 166, 167, 187, 714, Արնելյան Անադոլու 500, 946, 950, 975, 976 Արնելյան Թրակիա 862 Արնելյան Հայասւան 161, 362, 400, Արնելք 21, 37, 41, 76-80, 82, 84-87, 93, 122, 131, 159, 177, 221, 231, 270, 283, 379, 533, 534, 602, 678, 696, 722, 736, 764, 807, 809, 853, 863, 879, 974, 989 Արնմոււք 159, 696, 850 Արնմւյան Եվրուա 297, 615 Արնմւյան Հայասւան (ԱրնմւաՀայասւան, Երկիր, Թիւրքական Հայասւան, ԹուրքաՀայասւան, Թուրքաց Հայասւան) (ւե՛ս նան Հայասւան) 3, 6, 56, 59, 65, 71, 72, 81, 83, 84, 106, 110, 158, 182, 210, 233, 240, 294, 356, 372, 406, 420, 431, 462, 484, 489, 756, 792, 815, 818, 819, 866, 873, 874, 876, 877, 901, 903, 904, 909, 939, 946, 952, 957, 981, 984, 997, 1022, 1028, 1029, 1046, 1064, 1065, 1076, 10801082, 1086, 1089, Արֆալի (դյուղ Անւիոքի մու) 27 Աֆղանսւան 547, 753 Աֆրիկա 81, 914, 932, 942,

ԲալադաՀ (բնակավայր Պարսկասւանում) 655 Բալկաններ 420, 804, 853, 859, 860, 1033, 1088 Բալու 12, 403 Բախչե (ավան ն դավառակ Ադանայի նաՀանդում) 23, 24, 40, 1094, 1099, 1102, 1115-1117 Բախւիարիա (ւարածաչրջան Պարսկասւանում) 221, 222, 259, 263, ԲաՀար (դյուղ Համադանի մու) 710, ԲաՀարսւան (մեջլիսի ւալաւը ԹեՀրանում) 516 Բաղդադ 388, 403, 870, 924, 1121 Բաղեչ (ւե՛ս նան Բիթլիս) 403, 884, 911, 995, 1063, 1069, 1074, 1075, ԲաղեչաՀ (ւալաւ ԹեՀրանում) 199, ԲաղեչաՀ (դյուղ Պարսկասւանում) 674, 675 Բայաղեւ 355, 388, 403 Բայկալ (լիճ) 241 Բանդուղ (ւե՛ս Պնդուղ) Բանդրմա (քաղաք Թուրքիայում) 816, Բանկ Սււոման (կ. Պոլսում) 761 Բասարդեչար (դյուղ Երնանի նաՀանդի Նոր Բայաղեւի դավառում) 492 Բ Բասեն (քաղաք, դավառ ն դավառակ Արնմւյան Հայասւանում) 181 Բաբերդ 328, 403 Բասիթ (Հրվանդան Սիրիայում) 27 Բադու (ւե՛ս Բաքու) Բասրա 870 Բադրնանդ 403 Բադամաք (բնակավայր ԹեՀրանի Բաւաղե (բնակավայր Պարսկասւանում) 675 մու) 264, 265, 269 «Բարձրավանդակ» (ւե՛ս Սասուն) Բադեն (չրջան Ավսւրիայում) 632, Բարսում (դյուղ Շամխորի չրջանում) 239, Բաթում 146, 280

Բարֆրուչ (քաղաք Պարսկասւանում) 224, 639, 670, 672, 757 Բաքու 118, 132, 136, 139, 142, 143, 145-147, 167, 173, 200, 229, 237, 238, 243, 281, 285, 287, 288, 292, 295, 297, 304, 306, 307, 309, 355, 365, 371, 426, 432, 443, 492, 507, 512, 513, 535, 536, 571, 573, 574, 579, 598, 599, 611, 620, 621, 633, 635, 656, 663, 665, 666, 672, 712, 713, 719, 721, 755, 761, 762, 924 Բելաջարի (բնակավայր ներկայի Ադըրբեջանի ւարածքում) 288 Բելդիա 298, 923 Բելդրադ 936 Բելուջիսւան 547, 548, 758 ԲեՀբութովի ւողոց (Թիֆլիսում) 300 ԲեՀջեդաբադ (ԹեՀրանի արվարձան) Բեյլան (դավառակ Հալեւի նաՀանդում) 28 Բեյրութ 27, 32, 33, 43, 47, 52, 55, 66, 138, 188, 191, 219, 273, 486, 716, 796, 828, 846, 866, 876, 937, 940, Բենդաղի (քաղաք Լիբիայում) 915, 932, 935, 936 Բենդեր-Աբբաս (նավաՀանդիսւ Պարսկասւանում՝ Պարսից ծոցի աւին) 758 Բեչիկթաչ (թաղամաս կ. Պոլսում) 809 Բեռլին 65, 111, 213, 291, 407, 445, 446, 490, 510, 622, 632, 719, 731, 748, 775, 785, 786, 789, 798, 839, 939, Բեսարաբիա 118, 138, 141, 403, 408, 411, 1120 Բերա (թաղամաս կ. Պոլսում) 280, 319, 778, 816, 828, 830, 831, 843,

Բերդ (Հայաբնակ դյուղ Աւրւաւականի նաՀանդի Ղարադաղի դավառում) 626 Բերիա (ւե՛ս նան Հալեւ) 41 Բիթլիս (ւե՛ս նան Բաղեչ) 58, 59, 873, 1029, 1081 Բիրմա 750, 753 Բիւղանդիոն 18, 21, 24, 25, 30-32, 34, 37, 44, 45, 50, 90, 99, 230, 231, 254, 276, 288, 379, 410, 411, 499, 695, 696, 699, 807, 808, 822, 829, 830833, 878, 879, 892, 893, 899-901, 903, 904 Բյուղանդիա 860 Բյուրական (դյուղ) 330, 331 Բոսթանջի (կ. Պոլսի արվարձան) Բոսնիա 851, 867, 949, 969, 1094 Բոսւոն 68, 93, 122, 166, 284, 299, 320, 353, 425, 680, 793, 855, 976, 979 Բոսֆոր (նեղուց) (ւե՛ս նան Վոսւոր) 50, 811, 982, 985 Բորչալու (դավառ Թիֆլիսի նաՀանդում) 300, 301, 436 Բութանիա 827, 905, 933, 934, 983, 984, 996, 1016, 1041, 1042 Բուլանըխ (չրջան Արնմւյան Հայասւանում) 48, 75 Բուլանըխ (ւե՛ս Բախչե) Բուլղարիա 8, 71, 84, 190, 553, 851, 945, 949, 951, 1054 Բուխարա 450 ԲուչեՀր (քաղաք Պարսկասւանում) 227, 228, 259, 691, 701 Բուրավուջ (դյուղ Աւրւաւականում) 555, 556 Բուրունեյ (խարակ Քեսաւի դավառակի կարադուրան դյուղի ծովաւին) 27 Բուրսա 277, 388, 403, 967, 995, 1025

Բռնակոթ (դյուղ Սիսիանի չրջանում) 719, 745, 746, 748, 830, 863, 916, 918, 923, 926, 930, 943 Բրադուչ (բնակավայր Աւրւաւա- Գըղլաջ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի կանում) 556, 557 Բախչեի դավառակում) 24 Բրեդֆորւ (քաղաք ԱՄՆում) 353 Գըրըդ-խան (դյուղ Հալեւի նաՀանդի Բրիւանական կոլումբիա (նաՀանդ Բեյլանի դավառակում) 28, 44 կանադայում) 81 Գիլան (նաՀանդ Պարսկասւանում) Բրուջերդ (քաղաք Պարսկասւանում) 186, 221, 238, 239, 243- 247, 249, 548, 675, 677 255, 256, 261, 264, 521, 531, 535, 536, 584, 623, 651, 703, 705, 751 Գ Գլենդել (քաղաք ԱՄՆ-ում) 191 Գադը-Քեոյ (դյուղ Ադանայի սանջա- Գյումուչ-Թեւե (ւեղանուն Պարսկասւանում) 635, 711, 712 կում) 21 Գաթրլար (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Գնիե (դյուղ Սիրիայի Ռուճի Հովւում) էրղինի դավառակում) 23 Գող-Սլուդ (դյուղ Ադանայի սանջաԳալիցիա 762 կում) 20 ԳաՀիրէ (ւե՛ս կաՀիրե) Գաղաւիա (չրջան Փոքր Ասիայում) Գողդոթա 487 Գոմոր (քաղաք ւաւմական Պաղես388, 883, 1121 ւինում) 41 Գանլը-Դերե (դյուղ Հալեւի նաՀանդի Գոմս (դյուղ Մչո դաչւում) 75 Բեյլանի դավառակում) 28 Գոյակ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Գանձակ (ւե՛ս նան Ելիղավեււոլ) Բախեչի դավառակում) 24 118, 288, 305, 310, 311, 426, 432, Գոնիա (քաղաք ն դավառ) 5, 30, 33, 488, 492, 493, 512, 513, 703 1100, 1101 Գաւչինա 284 Գարուս (բնակավայր Պարսկասւա- Գոչի (դյուղ Անւիոքի մու) 27 Գորիս 190 նում) 650 Գեմի-Սյուրեն (դյուղ Ադանայի սան- Գութադլի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Հաճընի դավառակում) 26 ջակում) 21 Գումբաթը-Ղաբուս (նավաՀանդիսւ Գեողալթ (դյուղ Ադանայի սանջաՊարսկասւանում՝ կասւից ծովի կում) 21 աւին) 635 Գեոմուր (Հայկական դյուղ ՆախիԳում-Գաւու (թաղամաս կ. Պոլսում) ջնանում) 190 761, 805, 806, 808, 910 Գեոչչյու (ւե՛ս Գոչի) Գեոք-Զայիր (դյուղ Ադանայի նաՀան- Գուչջու (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Բախչեի դավառակում) 24 դի Բախչեի դավառակում) 24 Գեոք-Զեիղ (դյուղ Ադանայի նաՀան- Գուրիա (չրջան Վրասւանում) 704 Գնորդյան ճեմարան (ս. էջմիածնում) դի Մարաչի սանջակում) 26 123, 335, 355, 363, 381, 394, 395, Գեոքսուն (ւե՛ս կոկիսոն) Գերմանիա 203, 235, 445, 452, 718,

Գօղան (ւե՛ս կողան) Դ Դալլար (դյուղ Ղամարլուի չրջանում) Դալմաւիա 913 Դամասկոս 866, 870 Դամդան (բնակավայր Պարսկասւանում) 650, 670, 707, 708, 769 Դամղան (ւե՛ս Դամդան) Դավաչի (թաղ Թավրիղում) 166, 168, 188, 189 Դարադիղ (կիրճ Աւրւաւականում) Դարաչամբ (Հայկական դյուղ Աւրւաւականում) 182 Դարաչի (ւե՛ս Դարաչամբ) Դարդանել (նեղուց) 937, 940 Դաւրէժ (ւե՛ս Թավրիղ) Դեդե-Աղաջ (բնակավայր Թուրքիայի եվրուական մասում) 18 Դեմավենդ (լեռ ԹեՀրանի մու) 639 Դեյիրմեն-Դերե (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Անդերունի դավառակում) ԴեչաՀ (բնակավայր ԹեՀրանի մու) Դեոնդելե (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Մարաչի սանջակում) 26 Դեորթ-Յոլ (ավան ն դավառակ Ադանայի նաՀանդում) 23, 1104, 1108, 1115, 1118 Դեւրոյւ 320 Դերբենւ 703 Դերնա (քաղաք կիրենաիկայում) 932 Դերջան (դավառակ կարինի նաՀանդում) 403 Դիարբեքիր (ւե՛ս նան Տիդրանակերւ) 392

Դիղա (դյուղ Աւրւաւականում) 573, 574, 730 Դիղֆուլ (քաղաք Պարսկասւանում) Դոբրուջա (քաղաք Ռումինիայում) Դոդեկանեղ (կղղեխումբ Եդեական ծովում) 915, 937, 939, 941 Դոլմաբախչե (ւալաւ կ. Պոլսում) 37, Դոլուլուք (դյուղ Մարաչի սանջակի կոկիսոնի չրջանում) 26 Դոն (դեւ) 305, 329 Դոնեցկ 360 Դոնոնի Հյուրանոց (Սանկւ Պեւերբուրդում) 479 «Դուրան» (ւե՛ս Տարոն) Դսեղ (դյուղ Լոռիում) 300, 316 Ե Եաս (թուրքաբնակ դյուղ Աւրւաւականի նաՀանդի Ղարադաղի դավառում) 626 Եդեական ծով 868, 915, 920, 936, 937, Եդիււոս 5, 8, 17, 36, 61, 84, 110, 190, 287, 388, 914, 924-926, 932, 935, 941, 951, 968, 1121 Ելդըղ (ւալաւ կ. Պոլսում) 32, 48, 50, 51, 91, 335, 811, 993, 1055 Ելիղավեււոլ (ւե՛ս նան Գանձակ) 146, 310, 491, 512, 563 Եկաւերինոդար 564, 616 Եմեն 96, 102, 804, 870, 925, 931, 969, Ենիսեյ (դեւ Սիբիրում) 477 Եսայան դւրոց (կ. Պոլսի Բերա թաղամասում) 778 Եվդոկիա (քաղաք ն դավառակ Սե-

բասւիայի նաՀանդում) 995 Եվրուա 35, 52, 69, 78, 85, 103, 121, 123, 356, 394, 526, 564, 593, 620, 622, 633, 638, 640, 656, 657, 663, 669, 681, 775, 786, 787, 792, 796, 822, 846, 851, 860, 863, 876, 897, 918, 922, 926, 933, 936, 940, 953, 961, 968, 978, 1003, 1008, 1018, 1056, 1075, 1084, 1122 Եվրուական Թուրքիա 867, 1023, 1030, 1032, 1057 Երե-Բախան (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Հաճընի դավառակում) 25 Երղնկա 866, 995 Երկիր (ւե՛ս Արնմւյան Հայասւան) Երուսաղեմ 109, 118, 123, 338, 342, 387, 395, 1047, 1120, 1121 Երնան 1, 2, 4, 30, 33, 46, 47, 59, 92, 97, 118, 119, 131, 133, 146, 159, 161, 180, 181, 232, 289, 292, 296, 298, 299, 303, 306, 308, 336, 342, 343, 348-350, 360, 362-365, 402, 411, 415, 426, 459, 490, 493, 495, 512, 531, 532, 534, 535, 582, 677, 703, 704, 771, 840, 866, 875 Եւրուա (ւե՛ս Եվրուա) Եւրօւա (ւե՛ս Եվրուա) Զ Զանդեղուր (ւե՛ս նան Սյունիք, Սյունյաց աչխարՀ) 181, 292 Զարանդ (բնակավայր Պարսկասւանում) 673, 674 Զեյթուն 5, 26, 1108 Զենջան (քաղաք ն չրջան Պարսկասւանում) 552, 554, 555, 585, 651, 713, 757 Զերդենդե (դյուղ ԹեՀրանի Հյուսիսում) 273, 599

Զէյթուն (ւե՛ս Զեյթուն) Զմյուռնիա (ւե՛ս իղմիր) Զոդ (դյուղ Երնանի նաՀանդի Նոր Բայաղեւի դավառում) 362, 492 Զունուս (բնակավայր Պարսկասւանում) 769 է էա (Հին քաղաք Լիբիայում) 915 էդիրնե (ւե՛ս նան Ադրիանաւոլիս) 37, 1093 էմամ-չայ (դեւ Պարսկասւանում) էնդերուն (ւե՛ս Անդերուն) էնղելի (նավաՀանդիսւ Պարսկասւանում՝ կասւից ծովի աւին) 200, 228, 238, 243, 245, 248, 249, 258, 274, 535, 539, 541, 575, 579, 584, 620, 633, 664, 665, 679, 706, 712, 757 էնղիլ (բնակավայր Փոքր Ասիայում) էնթիլի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Բախչեի դավառակում) 24 էչճար-Ուչաղը (բնակավայր կիլիկիայում) 1102 էողերլի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Դեորթ-Յոլի դավառակում) 23 էւիրոս (ւարածաչրջան Հունասւանում) 948 էջեմլի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Անդերունի դավառակում) 26 էջմիածին 53, 99, 103-108, 110-123, 125, 127, 128, 130-134, 137, 148, 153, 211, 227, 275-277, 279-284, 286, 287, 289, 292, 316, 330-336, 338, 340-344, 346, 347, 363, 373, 376, 381, 382, 384-396, 398, 400402, 404, 407, 408, 411, 413, 452,

494-496, 500-502, 504, 508, 582, 617, 618, 665, 693, 747, 750, 762, 823, 835, 838, 884, 885, 1081, 1082, էսէ Հաճիլի (բնակավայր կիլիկիայում) 1118 էսֆաՀան (ւե՛ս իսֆաՀան) էւիրնէ (ւե՛ս էդիրնե) էրղին (դյուղ ն դավառակ Ադանայի նաՀանդում) 22, 1096 էրղինջան (ւե՛ս Երղնկա) էրղրում (քաղաք ն նաՀանդ) (ւե՛ս նան կարին) 58, 59, 92, 96, 327, 355, 901, 1029 էքբեղ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի էրղինի դավառակում) 23 էքիղլեր (դյուղ Ադանայի նաՀանդի էրղինի դավառակում) 23 Թ Թաթարական նեղուց (Հեռավոր Արնելքում) 241 Թալիչ (չրջան Պարսկասւանում) 205, 245, 260 Թալիչ (չրջան ներկայի Ադրբեջանի ւարածքում) 703 Թաղիաբադ (բնակավայր Աւրւաւականում) 645 Թաճիրլի (աչիրեթաբնակ բնակավայր կիլիկիայում) 1108 Թանրը-Վէրւի (բնակավայր կիլիկիայում) 1118 Թավրիղ 139, 162, 163, 165-171, 173, 178-189, 191-194, 196- 208, 210, 215, 217-221, 225- 227, 229- 234, 236, 238, 241, 242, 244, 245, 247, 250, 254, 308, 508, 517, 522, 526, 531, 536, 541, 542, 544, 546, 551, 552, 555, 556, 565-569, 575, 577,

579, 580, 586, 589, 592, 595, 609, 613, 616, 644-649, 671, 672, 678, 691, 692, 694, 698, 699, 702, 713722, 724, 725, 732, 735, 742, 743, 747, 748, 751, 757-759, 769, 957, 1004, 1052, 1058 Թարաւուլուս (ւե՛ս Տրիւոլիս) Թարթառ (դեւ Արցախում) 492 Թարսուս (Տարսոն) (քաղաք կիլիկիայում) 1094, 1108, 1116 Թաւրիղ (ւե՛ս Թավրիղ) ԹեՀրան 62, 158, 164-166, 168, 171, 176, 182, 185-187, 192, 198, 199, 205, 207, 208, 210-212, 215, 217, 224, 225, 228, 236, 238, 239, 241, 244, 247, 252-262, 264-270, 272274, 420, 431, 438, 517, 520, 522524, 526, 528, 529, 536-544, 548, 554, 555, 559, 563-569, 574, 575, 578, 579, 584-586, 588-595, 598601, 607, 608, 610-616, 618, 621, 622, 624, 627, 628, 633, 634, 636642, 645, 649-656, 664, 666, 667, 670-680, 682-684, 686, 687, 689694, 698, 702, 705, 707-712, 714716, 718, 721, 725, 726, 730-732, 734, 735, 738, 742, 746, 748-751, 757, 769, 771 Թեոդոսիա (քաղաք Ղրիմում) 502 Թեքիրդաղ (ւե՛ս Ռոդոսթո) Թեքիրչե (դյուղ Ադանայի նաՀանդի կողանի սանջակում) 25 ԹէՀրան (ւե՛ս ԹեՀրան) Թիւրքիա (ւե՛ս Սսմանյան կայսրություն) Թիֆլիս 5, 16, 34, 51, 55, 56, 63, 77, 111, 113, 118, 119, 126, 134, 135, 137, 139, 146, 149, 157, 184, 191, 200, 202, 211, 237, 240, 255, 279, 281, 287-289, 292, 294-296, 298-

302, 304, 306-308, 314-316, 320, 324, 325, 327, 328, 335, 343, 348351, 354, 355, 373, 374, 387, 396, 403, 408, 413, 414, 416, 419, 421, 423, 425, 426, 430, 432, 436, 443, 454, 458, 479, 480, 488, 491, 499, 502, 505, 507, 509, 510, 514, 518, 534-536, 544, 558, 563, 567, 578, 581, 593, 594, 598, 609, 636, 638, 640, 666, 671, 676, 680, 712, 744, 761, 763, 798, 824, 836, 845, 849, 875, 941, 959, 1082 Թիֆլիսի դիմնաղիա 497 Թլան (ադարակ Ադանայի նաՀանդի կողանի սանջակում) 25 Թոսբաղա Գալեսի (թաղամաս Ադանայում) (ւե՛ս նան Շաաբանիե) Թյունեքաբուն (չրջան Պարսկասւանի Գիլանի նաՀանդում) 519, 651 Թյուրքիա (ւե՛ս Թուրքիա) Թոդաւ (ւե՛ս Եվդոկիա) Թուխանե (ղորանոց Թավրիղում) Թունիս 914, 941, 943 Թուրինջլի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի էրղինի դավառակում) 23 ԹուրքաՀայասւան (ւե՛ս Արնմւյան Հայասւան) Թուրքաց Հայասւան (ւե՛ս Արնմւյան Հայասւան) Թուրքեսւան 547, 949, 951 Թուրքիա (ւե՛ս Սսմանյան կայսրություն) Թուրքիա (Հանրաւեւություն) 47 Թուրքմենական անաւաւ (Պարսկասւանում) 225 Թուրքմենական ւաւասւան (Պարսկասւանում) 650, 653 Թուրքմենչայ (դյուղ Թավրիղ-ԹեՀրան

ճանաւարՀի վրա) 703-705 Թրակիա 868 Թրիւոլի (ւե՛ս Տրիւոլիս) Ժ Ժամացույցի Հրաւարակ (Ադանայում) 18 Ժնն 30, 69, 486, 624, 787 ի իդաՀաւ (ւե՛ս ԱյդեՀաւ) իդդիր 355 իղմիւ (ւե՛ս Նիկոմեդիա) իղմիր 43, 64, 102, 278, 287, 388, 815, 818, 825, 857, 865, 866, 924, 939, 964, 995, 1059 իՀսանիէ (բնակավայր կիլիկիայում, Հավանաբար ւեւք է լինի իսլաՀիե) 1117 իմերեթ 118, 125, 279, 403, 411, 704 ինաբա (դյուղ Աւրւաւականում) ինար (ավան Պարսկասւանում) 665 ինջիրլիք (դյուղ Ադանայի սանջակում) 21 իսլաՀիե (ավան ն դավառակ Ադանայի նաՀանդում) 24 իսկէնւէրուն (ւե՛ս Ալեքսանդրեւ) իսւրիա 913 իսֆաՀան 171, 176, 222, 259, 260, 576, 589, 618, 651, 653, 757 իվանովո 360 իւալական Լիբիա 941, 943 իւալիա 28, 35, 718, 913-918, 922-924, 926-928, 931, 933, 934, 936-943, 1032, 1033 իրան (ւե՛ս նան Պարսկասւան) 164, 170, 204, 211, 219, 225, 227, 232,

245-248, 260, 261, 521, 525-527, 534-536, 552, 564, 569, 576, 581, 600-602, 606, 608, 616, 622, 637, 654-656, 667, 669, 675, 677-680, 684, 688, 701, 734, 749, 753, 759, 765, 767, 768, 841-844 իրանական սարաՀարթ 586 իրանական Քուրդիսւան (ւե՛ս իրանյան Քուրդիսւան) իրանյան Քուրդիսւան (ւե՛ս նան Պարսկական Քուրդիսւան, Քուրդիսւան) 235, 236, 633, 708, 741 իրկոււսկ (քաղաք Սիբիրում) 477

Լիբանան 218, 796, 864, 870 Լիբիա 741, 914, 915, 927, 931, 935, 937, 942, 946 Լիլավա (թաղ Թավրիղում) 173, 189 Լիլավայի դւրոց (Թավրիղում) 721 Լիմ անաւաւ 388, 403 Լինդե (բնակավայր Պարսկասւանում) 227 Լիւսո (կղղի Դոդեկանեղում) 941 Լիվասյան (դյուղ Պարսկասւանի ԶարմաՀալ դավառում) 257 Լիրո (կղղի Դոդեկանեղում) 941 Լողան 356, 358, 481, 486, 620, 940-943 Լոնդոն 41, 213, 224, 258, 539, 627, Լ 634, 638, 688, 701, 711, 793, 846, 867, 940, 1054 Լաբինսկ (բնակավայր Ռուսասւա- Լոռի 315, 436, 437 նում) 258 Լոս Անջելես 353 Լաղարյան ճեմարան (Մոսկվայում) Լորիսւան (նաՀանդ Պարսկասւա288, 355 նում) 548 Լաթաքիա 27, 1078 Լուր (ւարսկաբնակ դյուղ ԱւրւաԼալաղար ւողուա (Թավրիղ) 733 ւականում) 193 Լալայի-Սարդար (ւեղանուն Աւըր- Լուրիսւան (նաՀանդ Պարսկասւաւաւականում) 187 նում) 260, 650, 734, 758 Լայւցիդ 407 Լանդյան (բնակավայր ԱւրւաւաԽ կանում) 573 Լարիջան (բնակավայր Պարսկասւա- Խաթրաւ (դյուղ Բաբերդ քաղաքի նում) 727, 728 մու) 328 Լարիսւան (նաՀանդ Պարսկասւա- Խալխալ (Հայկական դյուղ Նախինում) 758 ջնանում) 190 Լաւաչլը (ւե՛ս Լաւաջլը) Խալխալ (քաղաք Աւրւաւականում) Լաւաջլը (դյուղ Ադանայի նաՀանդի 205, 571 Բախչեի դավառակում) 24 Խամուն լիճ (Պարսկասւանում) 758 ԼեՀասւան 291, 762 Խամսա (չրջան Պարսկասւանում) ԼեՀիջան (նաՀանդ Պարսկասւանում) Խայըրլը (դյուղ Ադանայի նաՀանդում) Լենա (դեւ Սիբիրում) 362 Լեռնաւար (Վանա լճի Հարավային ԽանադյաՀ (Հայաբնակ դյուղ Աւըրչրջանը) 308 ւաւականի նաՀանդի Ղարադա-

ղի դավառում) 623 Խանաւաւ (բնակավայր Պարսկասւանում) 674 Խանասոր (դաչւ) 180, 242, 305, 646 Խառնը (ւե՛ս Հարունիե) Խասդյուղ (դյուղ Մչո դաչւում) 901 Խասւըխան (դյուղ Ադանայի նաՀանդի կողանի դավառակում) 25 Խարբերդ 54, 387, 911, 995, 1074 Խարղան (դյուղ Ղաղվինի մու) 251 Խարկ (քաղաք Պարսկասւանում) 227 Խարկով 349 Խիաբան (թաղ Թավրիղում) 166, 167 Խիաբանէ Արամնէ (ւողուա ԹեՀրանում) 756 Խիղան (դավառակ Բաղեչի նաՀանդում) 75, 873, 1069 Խոյ 166, 170, 178, 184, 190-192, 203, 219, 220, 232, 546, 644, 723, 744, 757, 769 Խոյդան (Հայաբնակ դյուղ Պարսկասւանի Փերիայի դավառում) 653 Խոջանեֆես (բնակավայր Պարսկասւանում) 712 Խորասան (նաՀանդ Պարսկասւանում) 260, 540, 632, 650, 703, 758 Խորեմաբադ (քաղաք Պարսկասւանում) 548 Խորուղլու (ավան Աւրւաւականում) 574 Խուդաւերին (կամուրջ Արաքսի վրա) 564, 616 Խուղիսւան (նաՀանդ Պարսկասւանում) 758 Խութ (դավառակ Բաղեչի նաՀանդում) 1069

կ կաղո (կղղի Դոդեկանեղում) 941 կաին (ւարածաչրջան Պարսկասւանում) 758 կալե-Դերեսի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Հաճընի դավառակում) 25 կալիֆորնիա 352, 353 կալխի (կղղի Դոդեկանեղում) 941 կալկաթա 750 կալուդա 539 կաՀիրե 36, 110, 211, 935, 964, 988 կաղղվան 363 կանադա 81, 354 կաւան (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Անդերունի դավառակում) 26 կասըմքենւ (Հայաբնակ դյուղ Աւըրւաւականի նաՀանդի Ղարադաղի դավառում) 626 կասւից ծով 238, 241, 528, 541, 614, 635, 636, 653, 712, 748 կավկաղ (ւե՛ս կովկաս) կարա-Հեոյյուք (դյուղ Ադանայի նաՀանդի էրղինի դավառակում) 23 կարադյուլներ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի էրղինի դավառակում) 23 կարադաչ (դյուղ Ադանայի սանջակում) 21 կարադուրան (դյուղ Հալեւի նաՀանդի Քեսաւի դավառակում) 27 կարակ (քաղաք ներկայի Հորդանանի ւարածքում) 870 կարավանք (ւե՛ս ս. Թադեոս առաքյալի վանք) կարին (ւե՛ս նան էրղրում) 54, 72, 233, 318, 327, 328, 380, 388, 415, 746, 778, 799, 819, 901, 911, 995, 1028, 1078, 1121 կարկառ (դավառ Արնմւյան Հայասւանում) 873

կարմիր վանք (Նախիջնան) 190 55, 56, 61-69, 72, 78, 79, 81, 83, 84, կարյադինո (դյուղ Արցախում) 564 89, 91, 95, 97, 99-101, 106-108, կարս 118, 146, 296, 355, 362, 363, 415 112, 113, 118, 121-124, 127, 128, կարս-Բաղար (ավան Ադանայի նա131, 132, 163, 203, 208, 220, 234, Հանդի Հաճընի դավառակում) 25 235, 239, 249, 273, 275, 277-281, կեդրոնական վարժարան (կ. Պոլսում) 304, 319, 320, 328-332, 335, 337, 338, 341, 342, 352, 354-357, 377, կելաւի Նադիր (բնակավայր Պարս379-383, 385-392, 395, 396, 403, կասւանի Հյուսիս-արնմոււքում) 404, 413, 444, 450, 485, 489, 499, 510, 623, 624, 641, 646, 654, 695, կենւրոնական Ռուսասւան 291, 511 699, 716, 736, 742, 749, 750, 754, կեւեն (ւե՛ս կաւան) 758, 761, 769, 778, 784, 788, 790, կեսարիա (քաղաք ն դավառ) 28, 994, 794, 795, 798, 805, 809-813, 816995, 1074 818, 820, 824, 825, 827-829, 831, կերդանրուդ (բնակավայր Պարսկաս833, 834, 836-838, 842, 846, 852, ւանում) 757 858, 860, 862, 865, 872, 875, 878, կիլիկիա 4-11, 14-16, 20-22, 24-26, 28882, 884, 885, 887, 892, 893, 895, 32, 35-37, 42, 43, 45-47, 51, 52, 64, 897, 898, 904, 906, 910, 911, 916, 69, 80, 85, 90, 118, 120, 121, 127, 918, 919, 923-925, 927-931, 936, 192, 278, 342, 395, 775, 794-796, 938, 939, 942, 953-956, 965, 967805, 887, 909, 956, 974, 1079 969, 976, 979-988, 995, 997, 999, կիւրոս 30, 43 1010, 1014-1016, 1018, 1020, 1024, կիրենաիկա (ւարածաչրջան Լիբիա1026, 1028, 1029, 1033, 1036-1040, յում) 914, 915, 917, 932, 935, 936, 1046, 1048, 1051, 1053, 1056, 1059, 1062, 1064, 1072, 1075, 1078, 1079, կին 359, 360 1081, 1086, 1093, 1094, 1099, 1107, կյուրենե (ւե՛ս կիրենաիկա) 1108, 1112, 1114, 1121 կողան (սանջակ Ադանայի նաՀան- կոսւանցա (քաղաք Ռումինիայում) դում) 24, 911, 995, 1101, 1017 կոլիմնո (կղղի Դոդեկանեղում) 941 կովկաս 8, 66, 71, 76, 77, 93, 99, 112, կոկիսոն (չրջան Ադանայի նաՀանդի 115-117, 122, 124, 132, 135-151, Մարաչի սանջակում) 26 153-157, 167, 173, 179, 182, 183, կողբ (ավան Երնանի նաՀանդի Սուր185, 187, 189, 197, 204, 210, 219, մալուի դավառում) 362 226, 229, 232, 233, 237, 239, 242, կոյակ (ւե՛ս Գոյակ) 243, 245, 255, 256, 258, 279, 280, կուենՀադեն 321, 322 282, 284, 287- 292, 296, 297, 306, կոս (կղղի Դոդեկանեղում) 941 313, 322-326, 333, 337, 341, 343, կոսւանդնոււոլիս (կ. Պոլիս, Պոլիս, 347, 352, 356, 371, 376, 385, 387, Սւամբուլ) 9-11, 14, 16-18, 21, 22, 392, 395, 413, 415, 416, 418, 419, 24, 28-31, 33, 36-45, 47-50, 52, 53, 425, 426, 428, 431, 432, 439, 440,

444, 447, 448, 450-452, 454-456, 460, 465, 471, 473, 475, 480, 486, 490-492, 494, 497, 502, 509, 511, 512, 523, 524, 526, 531, 541, 553, 554, 561, 563, 565, 567, 579, 583, 609, 615, 616, 644, 654, 668, 671, 698, 712, 714-716, 721, 746, 747, 755, 756, 770, 778, 829, 831, 832, 852, 939, 949, 955, 962, 977, 1029, կովկասյան Հայասւան 3 կում (քաղաք Պարսկասւանում) 260, 673, 709, 710 կուրու-Զեչմե (կ. Պոլսի արվարձան) կւուց անաւաւ 388, 403 կրեւե 868, 926, 937, 951, 969, 1030 Հ Հաադա 924 Հալեւ (քաղաք, սանջակ ն նաՀանդ) (ւե՛ս նան Բերիա) 5, 20, 26, 28, 33, 38, 41, 805, 866, 911, 995 Հալլե (քաղաք Գերմանիայում) 407 Հախս (դյուղ Երնանի նաՀանդի Վաղարչաւաւի դավառում) 362 Հաճըն (քաղաք ն դավառակ Ադանայի նաՀանդում) 25, 795, 1098, 1101, 1104, 1108, 1117 Համադան 176, 224, 260, 548, 592, 636, 650, 673, 675, 676, 681, 709, 710, 726, 728, 730, 735, 757, 769 Համաւան (ւե՛ս Համադան) Համիդիե (ավան Ադանայի նաՀանդի Մարաչի սանջակում) 22, 40, 1094, 1097, 1108, 1109, 1115 Համիւիէ (ւե՛ս Համիդիե) Հայ լեռ 24 Հայասւան (Արմենիա, Հայկական

աչխարՀ, Հայոց Հայրենիք) (ւե՛ս նան Հայասւանի Հանրաւեւություն, Հայկական Սովեւական Սոցիալիսւական Հանրաւեւություն) 4, 8, 11, 30, 31, 33, 41, 48, 53, 55, 61, 63, 65, 66, 79-84, 88, 124, 133, 139, 142, 151-153, 158161, 235, 291, 300, 301, 318, 324, 332, 349, 352, 357, 358, 362, 363, 371, 383, 401, 406, 408, 433, 444, 450, 488, 490, 492, 502, 513, 517, 543, 634, 636, 642, 644, 703-705, 723, 741, 754, 761, 786, 799, 833, 851, 862, 871, 877, 885, 903, 942, 943, 949, 955, 969, 975, 976, 978, 980, 982, 1005, 1006, 1023, 10461048, 1052, 1063, 1068, 1073, 1075, 1079-1086, 1089, 1090, 1114 Հայասւանի Հանրաւեւություն (ւե՛ս նան Հայասւան, Հայկական Սովեւական Սոցիալիսւական Հանրաւեւություն) 47, 203 Հայկաղյան դւրոց (ԹեՀրանում) 270 Հայկաղյան-Թամարյան դւրոց (Թավրիղում) 189, 732, Հայկական Սովեւական Սոցիալիսւական Հանրաւեւություն (ւե՛ս նան Հայասւան, Հայասւանի Հանրաւեւություն) 298, 362, 364, Հայ(ոց) թաղ (Ադանայում) 11031105, 1112 Հայոց ձոր (դավառակ Վանի նաՀանդում) 873, 981, 1077 Հայրենիք (ւե՛ս Արնմւյան Հայասւան) Հաջի-Մուսալը (դյուղ Հալեւի նաՀանդի Բեյլանի դավառակում) 28 Հաջի-Զավուչ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի իսլաՀիեի դավառակում) 24

Հասան-Պէյլի (ւե՛ս Հասանբեյլի) Հասանբեյլի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Բախչեի դավառակում) 23, 24, 40, 1094, 1108 Հասրեւան (դյուղ Աւրւաւականի նաՀանդի Ղարադաղի դավառում) Հարավային Աֆրիկա 1034 Հարավային Պարսկասւան 758, 926 Հարունիե (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Բախչեի դավառակում) 24, 1115 Հարս (դյուղ Աւրւաւականում) 557 Հերցեդովինա 851, 867, 969 Հիջաղ 96, 870 Հիսուսյան վարժարան (Վանում) 100 Հիսուսյանների վանք (Ադանայում) 19 Հիւսիսային կովկաս (ւե՛ս Հյուսիսային կովկաս) Հյուսիս-կասւիական մարղ 705 Հյուսիսային Ալբանիա 1034 Հյուսիսային Աւրւաւական 549 Հյուսիսային Աֆրիկա 923 Հյուսիսային իրան (ւե՛ս նան Հյուսիսային Պարսկասւան) 236, 545, 566, 747 Հյուսիսային կովկաս 139, 350, 452, Հյուսիսային Նախիջնան 190 Հյուսիսային Պարսկասւան (ւե՛ս նան Հյուսիսային իրան) 234, 242, 247, 266, 534, 546, 549, 551, 576, 578, 595, 639, 646, 703, 706, 723, 726, 740, 741, 745, 761, 931 Հնդկական օվկիանոս 547 Հնդկասւան 84, 118, 215, 224, 227, 259, 385, 543, 750, 753, 924, 951, Հոլանդիա 84, 298 Հորդանան 870 Հունասւան 851, 868, 937, 941, 949

Հունդարիա (ւե՛ս նան ԱվսւրոՀունդարիա) 84, 762 Հռոդոս (կղղի Եդեական ծովում) 941 Հռոմ 380, 801, 916, 917, 923, 927, 931, 936, 937, 942 Հռոմեական կայսրություն 916 Ղ Ղաղախ 315, 435- 437 Ղաղախ-խանե (ղորանոց ԹեՀրանում) 269, 270 Ղաղանչի (Հայաբնակ դյուղ Նախիջնանում) 190 Ղաղվին 176, 242, 249-257, 260, 266, 269, 274, 541, 549, 579, 589, 591, 614, 627, 679, 706, 707, 713, 748, 757, 769 Ղալա թաղ (Թավրիղում) 722 Ղալաթիա (թաղամաս կ. Պոլսում) 816, 910, 967, 1064, 1083 Ղամարլու 308 Ղասրե Շիրին (քաղաք Պարսկասւանում) 548 Ղարա Թեւե (դյուղ ԹեՀրանի մու) 259, 262, 265 Ղարաբաղ (ւե՛ս նան Արցախ) 118, 119, 324, 401, 411, 469, 697 Ղարադաղ (դավառ Աւրւաւականի նաՀանդում) 166, 178, 192, 194, 207, 212, 217, 242, 243, 550, 555, 557, 558, 562, 565, 566, 574, 616, 622, 623, 625-627, 631, 642-644, 661, 705, 722, 755, 769 Ղարամելիք (Թավրիղի արվարձան) Ղարաքիլիսա 301 Ղաւան 296, 362 Ղնեյ (ւե՛ս Գնիե) Ղորվա (բնակավայր Աւրւաւակա-

նում) 730 170, 230, 757 Ղուլոււի (Հայկական դյուղ Աւրւա- Մարաչ (քաղաք ն սանջակ Ադանայի ւականի նաՀանդի Ղարադաղի նաՀանդում) 22, 26, 995 դավառում) 622 Մարղվան 878 Ղրիմ 84, 539 Մարմարա ծով 1055 Մարոկկո 916, 918, 923 Ճ Մաքրիդյուղ (թաղամաս կ. Պոլսում) Ճավա 750 Մեդինա 96 Ճէւէլի Պէրէքէթ (ւե՛ս Զեբելի-Բերե- Մեղդյար (Թումանյանցին ւաւկանող քեթ) Հայկական դյուղ Աւրւաւականի նաՀանդի Ղարադաղի դավառում) Մ Մեղկիթեոնի (դյուղ Հալեւի նաՀանդի Մաղանդարան 247, 255, 256, 632, 639, Բեյլանի դավառակում) 28 650, 655, 672, 673, 705 Մեծ Բրիւանիա (ւե՛ս նան Անդլիա) Մալաթիա 1063 16, 33, 35, 44, 225, 235, 254, 262, Մալաիր (բնակավայր Պարսկասւա268, 273, 530, 588, 701, 741, 742, նում) 673 752, 774, 793 Մակեդոնիա 784, 845, 851, 866-868, Մեծ Լեււիս (Հին քաղաք Լիբիայում) 877, 926, 937, 945, 948, 949, 1051, Մեկրան (ւարածաչրջան ՊարսկասՄակու 166, 169, 178, 190, 203, 215, ւանում) 758 216, 627, 642, 705 ՄեՀրաբադ (այդի ԹեՀրանի մու) 584 Մայր աթոռ (ւե՛ս էջմիածին) ՄեՀրաբան (բնակավայր ԱւրւաւաՄանաղկերւ 819 կանում) 558 Մանասթըր (քաղաք Թուրքիայի եվ- Մեչեդեսեր (քաղաք Պարսկասւանի րուական մասում) 37, 919, 1049, կասւիական ծովաւին) 224 1050, 1053, 1055, 1093 Մեչկին (բնակավայր ԱւրւաւակաՄանդլիս 301 նում) 574 Մաչեդլու (դյուղ Բուլանըխի չրջա- ՄեչՀեդ (քաղաք Պարսկասւանում) նում) 75 221, 540, 559, 655, 757 Մաչղի մեյդան (Հրաւարակ Թավրի- Մեւեխի բանւ (Թիֆլիսում) 298, 300, ղում) 717 302, 314, 316, 351, 358, 418, 419 Մասիս 159, 502 Մերձավոր Արնելք 5, 453, 553, 833, Մարալան (թաղ Թավրիղում) 167 867, 915 Մարաղա (քաղաք Աւրւաւակա- Մերսին 16, 21, 44, 1095, 1098 նում) 169, 187, 713, 723 Մերվ մղկիթ (ԹեՀրանում) 608 Մարանդ (ավան Աւրւաւականում) Մեքքա 471, 540

Միանդոաբ (քաղաք ն չրջան Աւըրւաւականում) 645 Միանե (բնակավայր Աւրւաւականում) 568, 757 Մինդրելիա 704 Միջադեւք 5, 804, 862, 870 Միջերկրական ծով 30, 917, 936, 938, 940, 943, Միսիս (ավան Ադանայի նաՀանդում) 20, 40, 1094 Միրաբադ (բնակավայր Պարսկասւանում) 540 Մյուրֆեւ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Հաճընի դավառակում) 26 Մչկունյաց լեռներ 192 Մոկաց լեռներ 873 Մոսկոֆ (ւե՛ս Ռուսասւան) Մոսկվա 4, 5, 118, 157, 170, 180, 182, 204, 222, 232, 248, 260, 281, 285, 287, 288, 296, 311, 323, 328, 335, 355, 360, 361, 365, 380, 381, 407, 420, 421, 424, 447, 468, 480, 500, 502, 534, 652, 678, 739, 741, 755, 762, 764, 841, 843, 845, 857, 862, 867, 868, 877, 913-915, 917, 918, 921, 923, 926, 940, 941, 943, 970, 971, 1030, 1050, 1075 Մովլաթ-խան (ամրոց Պարսկասւանում) 707 Մուկան (չրջան Սասունում) 1069 Մուժամբար (Հայկական դյուղ Աւըրւաւականում) 191-198, 207, 211, 215, 648, 726, 769 Մուժամբար-չայ (ձորակ Աւրւաւականում) 192 Մուղան (դաչւ Աւրւաւականում ն ներկայի Ադրբեջանի Հարավում) 559, 573, 574 Մուչ (քաղաք ն դաչւ) 54-56, 58, 75-

77, 92, 95, 98, 462, 609, 802, 874, 901, 903, 904, 911, 995, 1017, 1078 Մուչեղյան-Աբդարյան վարժարան (Ադանայում) 19 Մուսալեռ (դավառակ) (ւե՛ս նան Սվեդիա) 28 Մուսուլ 392, 633, 1097 Մուսւաֆա ւաչայի մղկիթ (Գըրըդխանում) 44 Մօւաւոր Արեւելք (ւե՛ս Մերձավոր Արնելք) Յ Յակուբիե (դյուղ Սիրիայի Ռուճի Հովւում) 28 Յակոււսկ (քաղաք Սիբիրում) 477 Յամադի (դյուղ Անւիոքի մու) 27 Յանըք-Դեյիրմեն (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Բախչեի դավառակում) Յավր էֆենդի (ադարակ Ադանայի նաՀանդի կողանի սանջակում) 25 Յեղդ (քաղաք Պարսկասւանում) 758 Յողղաւ 995 Յուղբաչ-չայ (բնակավայր Ղաղվինի մու) 250 Յուսուֆաբադ (ԹեՀրանի արվարձան) 268 Ն Նաղիրվան (դյուղ Երնանի նաՀանդի Վաղարչաւաւի դավառում) 362 «Նալբանդ» (ւե՛ս Նոր Նախիջնան, Ռոսւով) Նախիջնան 190, 203, 230, 292, 413, 426, 703, 704 Նաճար օղլու (ւե՛ս Նաջարլի)

Նաջարլի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Դեորթ-Յոլի դավառակում) 23, Նաջաֆ (քաղաք իրաքում) 221, 597, 628, 681 Նարդի (դյուղ Ղաղվինի մու) 254 Նարմաչիր (ւարածաչրջան Պարսկասւանում) 758 Նեոյյի[-սյուռ-Մառն] (բնակավայր Փարիղի մերձակայքում) 749 Ներչինսկ (բնակավայր Սիբիրում) 476 Ներսիսյան Հոդնոր դւրոց (Թիֆլիսում) 288 Ներսիսյան վարժարան (Թիֆլիսում) Ներքին Զոքաքլի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի կողանի դավառակում) Նիղիրո (կղղի Դոդեկանեղում) 941 Նիժ (ուդիաբնակ դյուղ Նուխիի դավառում) 491 Նիկոլանսկ (բնակավայր Սիբիրում) Նիկոմեդիա 389, 994, 995, 1074, 1121 Նիր (դյուղ Աւրւաւականում) 569, Նիցցա 632 Նիւ Եորք (ւե՛ս Նյու Յորք) Նյու Բրունչվիկ (քաղաք ԱՄՆ-ում) Նյու Յորք 5, 18, 43, 53, 320, 353, 850, 877, 919, 978 Նոյվան (վիճակ Աւրւաւականի նաՀանդի Ղարադաղի դավառում) Նովոչերկասկ (քաղաք Ռուսասւանում) 296, 300, 303-306, 315, 317, 350, 351, 414, 427, 430, 432, 458 Նովոռոսիյսկ (քաղաք Ռուսասւանում) 351, 408

Նորադուղ (դյուղ Սնանի աւին՝ Երնանի նաՀանդի Նոր Բայաղեւի դավառում) 492, 493 Նոր Բայաղեւ (դավառ Երնանի նաՀանդում) 362, 492, 493 Նոր Նախիջնան (ւե՛ս նան Ռոսւով) 6, 118, 131, 146, 288, 296, 305, 350 Նոր Զուղա 118, 215, 648, 653, 750, Նորդուղ (բնակավայր Արնմւյան Հայասւանում) 873, 874 Նորվեդիա 852 Նուբարան (բնակավայր Պարսկասւանում) 674 Նուխի (դավառ) 491, 492, 763 Շ Շաաբանիե (թաղամաս Ադանայում) (ւե՛ս նան Թոսբաղա Գալեսի) 12, ՇաՀ Աբդոլ Աղիղ մղկիթ (Պարսկասւանում) 599 ՇաՀաբադ (ւալաւ ԹեՀրանում) 260, 261, 269, 769 «ՇաՀասւան» (ւե՛ս ԹեՀրան) ՇաՀսնան Սենդի (բնակավայր Պարսկասւանում) 674 ՇաՀրիար (ավան ԹեՀրանի մու) 264 ՇաՀրուդ (քաղաք Պարսկասւանում) 637, 650, 670, 707, 708, 711 «Շամ» (ւե՛ս Վասւուրական) Շամախի 118, 288, 403, 408, 411, 1120 Շամդաղան (թաղ Թավրիղում) 187, Շամխոր 239 Շաւին-ԳարաՀիսար 819 Շաւախ 873, 874, 1069, 1078 Շար (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Հաճընի դավառակում) 25

Շար-Դերեսի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Հաճընի դավառակում) 25 Շաքարլու (դյուղ Աւրւաւականում) Շեբեքլի (ւե՛ս Շիվիլդի) Շեմսաւաւ (բնակավայր Պարսկասւանում) 674 Շեյխ-Մուրադ (դյուղ կիլիկիայում) 20 Շեյխ-Յաղուբ (դյուղ Բուլանըխի չրջանում) 75 Շեչ-Գիլան (թաղ Թավրիղում) 168 Շեքի (քաղաք ն չրջան ներկայի Ադըրբեջանի ւարածքում) 703 Շիվիլդի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Անդերունի դավառակում) 26 Շիրաղ (քաղաք Պարսկասւանում) 176, 639, 701, 709 Շիրակ 9, 34, 35, 286, 991 Շիրվան (քաղաք ն չրջան ներկայի Ադրբեջանի ւարածքում) 703 Շորավ (դյուղ Աւրւաւականում) Շուլավեր (դյուղ Թիֆլիսի նաՀանդի Բորչալուի դավառում) 300 Շուչի 118, 123, 146, 190, 292, 309, 324, 413, 469, 507 Շուչիի թեմական դւրոց 123 Շւալերնայա ւողոց (Սանկւ Պեւերբուրդում) 478 Շվեյցարիա 35, 356, 445, 578, 656, 941 Ո

940, 941, 943 Ուսւր (քաղաք ԱՄՆ-ում) 320 Ուրմի (ւե՛ս Ուրմիա) Ուրմիա (քաղաք ն լիճ Աւրւաւականում) 169, 184, 220, 233, 235, 236, 529, 546, 567, 571, 697, 705, 714, 723, 744, 748, 769 Զ Զաղալու (դյուղ Երնանի նաՀանդի Նոր Բայաղեւի դավառում) 492 Զարկար (դյուղ Աւրւաւականում) ԶարմաՀալ (դավառ Պարսկասւանում) 257, 653 Զարսանջակ 1069 Զաքուրաղաջ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Անդերունի դավառակում) Զեմբերիքենդ (Հայոց դերեղմանաւուն Բաքվում) 762 Զեռնոդորիա 868, 945, 1030 Զիկադո 353 Զինասւան 532, 678, 753, 853, 974 Զիչրա (քաղաք Հնդկասւանում) 750 Զմչկածադ (դավառակ Խարբերդի նաՀանդում) 388 Զնդուչ (ավան Տիդրանակերւի նաՀանդում) 403 Զորք-Մարղուան (ւե՛ս Դեորթ-Յոլ) Զորք-Մարղւան (ւե՛ս Դեորթ-Յոլ) Զրաղան (ւալաւ կ. Պոլսում) 809,

«Ոսկանաւաւ» (ւե՛ս Բաքու) Ուդինսկ (քաղաք Սիբիրում) 241 Ուղունուղ (դյուղ Աւրւաւականում) Պ Ուճաֆիկ-էորա (դյուղ Ադանայի նա- Պալքաններ (ւե՛ս Բալկաններ) Հանդի կողանի սանջակում) 25 Պաղեսւին 5, 41, 851, 859 Ուչի (բնակավայր Շվեյցարիայում) Պաղչէ (ւե՛ս Բախչե)

Պաւինո (կղղի Դոդեկանեղում) 941 Պարսից ծոց 547 Պարսկական Քուրդիսւան (ւե՛ս նան իրանյան Քուրդիսւան, Քուրդիսւան) 178 ՊարսկաՀայք 3, 668, 705, 755 Պարսկասւան (ւե՛ս նան իրան) 71, 103, 118, 119, 138, 159, 162-166, 168-183, 185, 187-190, 192, 194, 197, 200- 202, 206, 208, 210, 212217, 221, 222, 225-229, 231-239, 242-244, 246, 247, 250, 252, 253, 255, 256, 258, 260, 267-269, 271, 274, 293, 294, 306, 307, 376, 406, 420, 431, 446, 448, 449, 451, 514522, 524, 525, 528, 531-547, 551, 553, 554, 559-561, 564, 565, 567, 572, 574, 576-581, 583-589, 591, 600, 602, 605, 607, 608, 612- 616, 618-620, 622-625, 627, 629-639, 641, 643-648, 656-666, 668-671, 673, 675- 680, 685-689, 691, 694707, 711, 713, 718, 719, 724-726, 731, 732, 734, 735, 737-743, 745755, 757-760, 762, 764, 770, 774, 830, 873, 931, 974, 1122 Պեւերբուրդ (ւե՛ս Սանկւ Պեւերբուրդ) Պեւերբուրդի մանկավարժական ինսւիւոււ 478 ՊեւերՀոֆ (կայսերական նսւավայրը Սանկւ Պեւերբուրդի մերձակայքում) 282, 284 Պեւրուավլովսկի ւաճար (Սանկւ Պեւերբուրդում) 495 Պեւրովսկ 541 Պէյրութ (ւե՛ս Բեյրութ) Պիսկորի (կղղի Դոդեկանեղում) 941 Պիրմա (ւե՛ս Բիրմա)

Պլննա (քաղաք Բուլղարիայում) 1054 Պնդուղ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Անդերունի դավառակում) 26 Պոսթոն (ւե՛ս Բոսւոն) Պոսնիա (ւե՛ս Բոսնիա) Պրադա 532 Պրովիդենս (քաղաք ԱՄՆ-ում) 79, Պօղ-Քըր (բնակավայր Գոնիայի դավառում) 1101 Պօսւան-Զիֆթլիք (ադարակ Ադանայի նաՀանդում) 1118

Զ Զամալաբադ (բնակավայր Աւրւաւականում) 557, 558 Զասեկ (քաղաք Պարսկասւանում) Զեբելի-Բերեքեթ (սանջակ Ադանայի նաՀանդում) 21, 23, 1096, 1108, 1109, 1115, 1117 Զեբիլ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի էրղինի դավառակում) 23 Զեբրայիլ (չրջան Արցախում) 564 Զուլֆա ւարսկական (ւե՛ս նան Զուլֆա, Զուլֆա ռուսական) 182, 184, 190, 219, 223 Զուլֆա ռուսական (ւե՛ս նան Զուլֆա, Զուլֆա ւարսկական) 182, 190, 192 Զուլֆա (ւե՛ս նան Զուլֆա ւարսկական, Զուլֆա ռուսական) 166, 170, 182-184, 204, 219, 220, 230, 231, 236, 748 Զրաբերդ (դավառ Արցախում) 324

Ռ Ռաչւ (ւե՛ս Ռեչւ) Ռեչւ 176, 186, 233, 238, 242-250, 252, 253, 255-257, 259, 266, 274, 529, 530, 535, 536, 543, 544, 549, 576579, 584, 586, 614, 620, 628, 706, 720, 757 Ռիդա 423 Ռոդոսթո (ավան Մարմարա ծովի աւին) 388, 911, 995, 1017, 1048 Ռոսիա (ւե՛ս Ռուսասւան) Ռոսւով (Դոնի Ռոսւով) (ւե՛ս նան Նոր Նախիջնան) 168, 287, 296, 304, 305, 329, 351, 534, 755 Ռուդբար (ւարածաչրջան Պարսկասւանում) 758 Ռութբարի (կիրճ Պարսկասւանում) Ռուճ (Հովիւ Սիրիայում) 27, 28 Ռումելի(ա) (նաՀանդ Սսմանյան կայսրության եվրուական մասում) 16, 38, 866, 969, 1033, 1034, Ռումինիա 84, 851, 887, 945, 957 Ռումլու (դյուղ Ադանայի նաՀանդի կողանի սանջակում) 25 ՌուսաՀայասւան (ւե՛ս Արնելյան Հայասւան) Ռուսասւան (Ռուսական երկիր, Ռուսական կայսրություն, Ռուսական ւեւություն, Ռուսական ւերություն, Ռուսաց ւեւություն, Ռուսաց ւերություն, Ռուսիա) 4, 62, 71, 81, 87, 103, 104, 111, 113, 118120, 122, 123, 132, 134-136, 138140, 142-145, 147-153, 155-161, 165, 172, 202, 214, 216, 225, 226, 234-238, 256, 262, 268, 273, 278, 279, 281-283, 285, 289-291, 293,

294, 297, 298, 300, 301, 313, 314, 319-321, 324, 325, 342, 348, 353, 360, 361, 363-366, 368, 370, 384, 387, 389, 390, 394, 403, 407, 409411, 414, 417, 418, 420, 424, 425, 431, 432, 439, 442, 445-451, 453, 455, 470, 471, 473, 474, 476, 479, 484, 491, 494, 495, 497-499, 501, 506, 511, 513, 523, 530, 533, 534, 539-541, 550, 554, 563, 564, 588, 590, 591, 615, 617, 619, 622, 623, 627, 633, 634, 638, 643, 646, 651, 654, 657, 659, 679, 685, 693-698, 701, 703-705, 707, 710-712, 715, 719, 720, 723, 725, 730, 741, 742, 744, 745, 747, 748, 750-752, 754, 755, 763, 774, 780, 828-833, 842, 844, 861, 896, 902, 918, 919, 921, 924, 940, 1007, 1079, 1082, 1086, 1087, 1089, 1120 Ռնանդուղ (բնակավայր Վերին Միջադեւքում՝ ներկայի իրաքի ծայր Հյուսիսում) 633

Ս «Սաբանջի» Համալսարան (Սւամբուլում) 47 Սաբղեվար (քաղաք Պարսկասւանում) 757 Սաբղեվարան (Զիրոֆւ) Բամ (չրջան Պարսկասւանում) 758 Սաբրաւ (Հին քաղաք Լիբիայում) 915 Սադրաղամ Աթաբեկի անվան ղբոսայդի (ԹեՀրանում) 593, 595, 597599, 602, 603, 607, 692 Սալը Փունար (դյուղ Ադանայի նաՀանդի կողանի սանջակում) 25 Սալմասւ 169, 183, 184, 186, 190-192,

203, 219, 220, 221, 233, 236, 242, 243, 529, 546, 580, 645, 646, 697, 705, 714, 715, 723, 726, 744, 769 Սալոնիկ 33, 841, 844, 845, 850, 855, 866, 919, 920, 924, 947, 970, 1062 Սախալին 240-242, 356, 491 ՍաՀարա (անաւաւ) 932 Սամաթիա (թաղամաս կ. Պոլսում) Սամսուն (քաղաք Սն ծովի թուրքական աւին) 56, 1074 Սայ-Բուռնու (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Բախչեի դավառակում) 24 Սայ-Գեչիւ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի էրղինի դավառակում) 22, 1118 Սայ-կէչիւ (ւե՛ս Սայ-Գեչիւ) Սան Սւեֆանո (կ. Պոլսի արվարձան) Սան Ֆրանցիսկո 320, 353 Սանասարյան դւրոց (կարինում) 58, 318, 778, 1028, 1047 Սանկւ Պեւերբուրդ (ւե՛ս նան Ëåíèíãðàä, Ïåòðîãðàä) 114, 117, 118, 130, 133, 135, 145-147, 151, 157, 165, 228, 229, 232, 254, 258, 273, 275-282, 284, 285, 287, 288, 292294, 308, 309, 311, 312, 317, 322, 325, 328, 330, 335, 351, 354, 358361, 390, 401, 414, 418-420, 423426, 428, 430, 433, 436, 437, 442445, 447, 449-451, 453, 458, 460, 465, 478-481, 486-488, 494, 495, 497, 499-501, 521, 524, 533, 534, 539, 541, 559, 582, 591, 594, 613615, 617, 627, 628, 634, 638, 639, 652, 676, 680, 692, 694, 697, 698, 701, 702, 707, 718, 721, 723, 743, 745, 747, 755, 913, 918 Սասուն 53-56, 76, 181, 240, 691, 952,

Սավ (ւե՛ս Բաւաղե) ՍավադկուՀ (լեռ ն լեռնանցք Աւըրւաւականում) 632, 639, 650, 652, 672, 673, 707 ՍավեՀ (բնակավայր Պարսկասւանում) 674 Սավրա (դյուղ Աւրւաւականի նաՀանդի Սալմասւի դավառում) 645 Սար (ւարսկաբնակ դյուղ Աւրւաւականում) 193 Սարը-Զինար (դյուղ Հալեւի նաՀանդի Բեյլանի դավառակում) 28 Սարըլար (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Մարաչի սանջակում) 24, 26 Սարի (բնակավայր Պարսկասւանում) 670, 672, 711 Սարիղամիչ 363 Սարվարդ սար (Սյունիքում) 190 Սեբասւիա 403, 911, 995 Սեմնան (քաղաք Պարսկասւանում) 650, 670, 707 Սեյդավար (դյուղ Աւրւաւականում) Սեյնթ Պոլ կոլեջ (Տարսոնում) 21 Սենեկ (բնակավայր Պարսկասւանում) 552 Սերաբ (բնակավայր Պարսկասւանում) 557, 562, 569 Սերբիա 851, 945 Սիբիր 241, 303, 476, 477, 485, 489, 698 Սիթի (կղղի Դոդեկանեղում) 941 ՍիՀուն (դեւ կիլիկիայում) 17, 30, 45 Սինա (քաղաք Պարսկասւանում) 664 Սինու (քաղաք Սն ծովի թուրքական աւին) 56 Սիս 5, 22, 25, 105, 795, 1017, 1101 Սիսդով (դյուղ Ղաղվինի մու) 254 Սիսիան 190 Սիսիմադան (ւեղանուն Ալավերդու մու) 362

Սիսւան (ւարածաչրջան Պարսկասւանում) 758 Սիրենայիքա (ւե՛ս կիրենաիկա) Սիրիա 5, 851, 859 Սիւրուն (Հայաբնակ դյուղ Աւրւաւականի նաՀանդի Ղարադաղի դավառում) 626 Սիցիլիա 914 ՍիւաՀ-Սալար (թաղ ԹեՀրանում) ՍիւաՀ-Սալարի մղկիթ (ԹեՀրանում) Սկարւոնւո (կղղի Դոդեկանեղում) Սկյոււար (թաղամաս կ. Պոլսի ասիական աւին) 62, 768, 833, 967 Սղերդ (դավառ Բիթլիսի նաՀանդում) Սյունիք (ւե՛ս նան Զանդեղուր, Սյունյաց աչխարՀ) 190 Սյունյաց աչխարՀ (ւե՛ս նան Զանդեղուր, Սյունիք) 239, 736 Սոդոմ (քաղաք ւաւմական Պաղեսւինում) 71, 109 Սոլթանաբադ (թաղ ԹեՀրանում) 272, Սոլթանաբադ (քաղաք Պարսկասւանում) 548, 650, 673, 709 Սողանջը (դյուղ Հալեւի նաՀանդի Բեյլանի դավառակում) 28 Սոուջ-Բուլաղ (քաղաք Աւրւաւականում) 169, 567, 633, 634, 743 Սուլդուղ (բնակավայր Պարսկասւանում) 633, 634 Սուջէ (բնակավայր Պարսկասւանում) 769 Ս. Ամենաւրկիչ վանք (Նոր Զուղայում) 750 Ս. Ասւվածածին եկեղեցի (Թավրիղի Լիլավա թաղում) 722

Ս. Ասւվածածին եկեղեցի (կ. Պոլսի մայր եկեղեցին) 816, 817 Ս. Բարթողիմեոսի վանք (Աղբակի դավառում) 242 Ս. Գնորդ եկեղեցի (ԹեՀրանում) 756 Ս. Երրորդություն եկեղեցի (կ. Պոլսի Բերա թաղամասում) 280, 319, 816, 828, 830, 831 Ս. Թադեոս առաքյալի (Թադեի) վանք (Աւրւաւականում) 627, 643, 644 Ս. կարաւեւ եկեղեցի (կ. Պոլսի Սկյոււար թաղամասում) 833 Ս. Ղաղար (Մխիթարյան միաբանության կղղին Վենեւիկում) 823 Ս.Պողոս եկեղեցի (Տարսոնում) 21 Ս. Սւեւանոս Նախավկայի վանք (Աւրւաւականում) 182, 190 Սուրի (բնակավայր Պարսկասւանում) 635 Սուրիջե (դյուղ Պարսկասւանում) 728 Սուրխաբ (թաղ Թավրիղում) 168 Սոֆիա 942, 1094 Սոֆիան (բնակավայր Պարսկասւանում) 220, 769 ՍւաՀան (ւե՛ս իսֆաՀան) Սւարկերւ (դավառ Արնմւյան Հայասւանում) 873 Սւորադյան կղղեխումբ (Փոքր Ասիայի Հարավ-արնմոււքում) 941 Սվեդիա (ւե՛ս նան Մուսալեռ) 27 Սւամբուլ (ւե՛ս կոսւանդնոււոլիս) Սւամւոլիա (կղղի Դոդեկանեղում) ՍւոկՀոլմ 891 Սն ծով 56 Սնանա լիճ 492 Սնանի մենասւան 1120 Սնասւուոլ (նավաՀանդիսւ Ղրիմում) 304 Սնքար (դյուղ ՀՀ-ում) 181

Սօւդին (Հայաբնակ դյուղ Աւրւա- Վոսւոր (նեղուց) (ւե՛ս նան Բոսֆոր) ւականի նաՀանդի Ղարադաղի 510, դավառում) 626 Վորոնեժ (նաՀանդ Ռուսասւանում) Սօֆիա (ւե՛ս Սոֆիա) 139, 151, 152, Վրասւան 111, 118, 125, 255, 279, Վ 343, 403, 411, 704, 1120 «Վրեժ» (ւե՛ս Թավրիղ) ՎաՀկա (դյուղ ն դավառակ Ադանայի նաՀանդում) 25 Տ Վաղարչաւաւ (ւե՛ս նան էջմիածին) 275, 289, 335, 362 Տադանրոդ 306 Վան 54, 56, 58, 59, 72, 76, 77, 98, 100, Տաթնի վանք 437 181, 308, 309, 381, 418, 640, 726, Տալվորիկ (դյուղ Սասունում) 802 741, 790, 812, 814, 819, 837, 849, Տաճկասւան (ւե՛ս Սսմանյան կայս873, 883, 884, 901, 903, 906, 909, րություն) 911, 914, 929, 932, 939, 981, 985, Տարոն 21, 53-56, 72, 1121 989, 995, 1017, 1029, 1034, 1038, Տէօրթ-Եօլ (ւե՛ս Դեորթ-Յոլ) 1063, 1069, 1074, 1075, 1077, 1081, Տիդրանակերւ (ւե՛ս նան Դիարբե1084, 1085, 1121 քիր) 388, 403, 813, 849, 995, 1078, Վանդեա (նաՀանդ Ֆրանսիայում) 547, 673 Տուլա (քաղաք Ռուսասւանում) 323, Վառնա 328, 387, 486, 553, 906, 907 423, 534 Վասմինջ (ւե՛ս Վասւինջ) Տրանսիլվանիա 84 Վասւինջ (դյուղ Թավրիղի մու) 165, Տրաւիղոն 52, 203, 328, 355, 388, 819, 193, 196, 199, 205, 714 945, 995 Վասւուրական 97, 98, 192, 381, 671, Տրենւինո 913 758, 770, 812, 814, 908, 914, 929, Տրիեսւե (քաղաք իւալիայում՝ Սլո932, 1080, 1084 վենիայի Հեւ սաՀմանի վրա) 913 Վենեւիկ 823 Տրիւոլիս (քաղաք Լիբիայում) 96, Վերամ (բնակավայր Պարսկասւա914, 915, 923, 926, 927, 929-932, նում) 639, 651 935, 940, 942, 969 Վերին Զոքաքլի (դյուղ Ադանայի նա- Տրիւոլիւանիա (ւարածաչրջան ԼիՀանդի կողանի դավառակում) 25 բիայում) 914-918, 920, 923-926, Վիեննա 174, 178, 293, 318, 327, 553, 928, 929, 931, 941, 943 620, 632, 748 Վիլնո (քաղաք Ռուսասւանի կայսՐ րությունում) 303, 458, 467, 468 Վլադիկավկաղ 309, 350 Րումէլի (ւե՛ս Ռումելի) Վոլդա 118 Վոլոչինա 620

Ց

Ք

Ցարսկոյե-Սելո (ցարական ամառա- Քադաս (բնակավայր Պարսկասւանոց Սանկւ Պեւերբուրդի մու) նում) 554 Քալաքբար (մեծ դյուղ ԱւրւաւաՑյուրիխ 486 կանում) 563, 565 Քանքավար (բնակավայր ԱւրւաՓ ւականում) 730 Քարսի (դյուղ կիլիկիայում, ՀավանաՓայաջուկ (Հայկական դյուղ Աւրւաբար՝ Քրիսթիան-Քարիասի) 1102 ւականի նաՀանդի Սալմասւի Քեղլերեն (դյուղ Ադանայի նաՀանդի դավառում) 580 իսլաՀիեի դավառակում) 24 Փայաս (նավաՀանդիսւ կիլիկիայում) Քեյվան (չրջան Աւրւաւականի նա21, 1108 Հանդի Ղարադաղի դավառում) Փայաս-Քալե (ւե՛ս Փայաս) 626, 642, 644, 755 Փայւակարան 565 Քեյւթաուն (քաղաք Հարավային Փանկալթի (թաղամաս կ. Պոլսում) Աֆրիկայում) 1034 Քեոսթենջե (ւե՛ս կոսւանցա) Փարիղ 9, 35, 41, 45, 63, 65, 84, 132, Քեոր-Ղայս (դյուղ Ադանայի նաՀան175, 178, 184, 208, 214, 222, 277, դի էրղինի դավառակում) 23 289, 330, 334, 354, 380, 485, 529, Քեորօղլուն-Բոչայը (դյուղ Ադանայի 617, 620, 632, 638, 801, 843, 846, նաՀանդի էրղինի դավառակում) 891, 893, 927, 940, 943, 986, 1005, 1038, 1043 Քեսաւ (դյուղ ն դավառակ Հալեւի Փարք-օթել (Հյուրանոց ԹեՀրանում) նաՀանդում) 27 Քեսնե (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Փերիա (դավառ Պարսկասւանում) իսլաՀիեի դավառակում) 24 Քերբալաա’ (քաղաք իրաքում) 559 Փիւ (Հայկական դյուղ Գանձակի նա- Քերեջ (կիրճ ն կամուրջ ՂաղվինՀանդում) 488, 489 ԹեՀրան ճանաւարՀին) 255, 257, Փիրան (դյուղ Արնմւյան Հայասւա258, 260-262, 264, 269, 538 նում) 75 Քերծ (Հայաբնակ դյուղ Վանի նաՓոչւը (բնակավայր ՊարսկասւաՀանդի Հայոց ձոր դավառում) 1077 նում) 650 Քերման (նաՀանդ Պարսկասւանում) Փոքր Ասիա 4, 279, 851, 859, 863, 930, 709, 758 939, 941, 1077, 1079 ՔերմանչաՀ (քաղաք ՊարսկասւաՓրավիւենս (ւե՛ս Պրովիդենս) նում) 548, 614, 615, 633, 638, 650, 708, 709, 758 Քըրք-Քիլիսէ (բնակավայր Սսմանյան կայսրությունում) 1094

Քիչիֆլի (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Մարաչի սանջակում) 26 Քիչնաղ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի իսլաՀիեի դավառակում) 24 Քիւրւիսթան (ւե՛ս Քուրդիսւան) Քղի (ավան կարինի նաՀանդում) 388 Քյոլն 632 Քութայիս 432 ՔուՀ (բնակավայր Պարսկասւանում) Քուռ (դեւ) 703 Քուրդիսւան (ւարածաչրջան իրանում) (ւե՛ս նան իրանյան Քուրդիսւան, Պարսկական Քուրդիսւան) 623, 650, 758, 862, 877, 1032 Քուրւլար (բնակավայր կիլիկիայում) Քրիսւիան-Քեոյ (դյուղ Ադանայի սանջակում) 21

ւեւություն, Սսմանյան ւերություն) 3, 7-9, 29, 37, 38, 52, 53, 56, 62, 63, 65-71, 77, 78, 81, 86, 87, 9296, 102-104, 110, 118-121, 127, 159, 163, 170, 172, 176, 178, 203, 206, 210, 216, 217, 229, 233, 234, 236, 237, 248, 268, 274, 279, 287, 297, 318, 320, 329, 356, 376, 380, 381, 388, 391, 403, 409, 410, 415, 417, 442, 444-446, 448-451, 453, 471, 484, 485, 489, 491, 498, 499, 510, 513, 553, 554, 567, 581, 599, 601, 602, 614, 632, 633, 648, 654, 662, 671, 677, 678, 688, 697, 704, 706, 708, 715, 754, 756, 768, 770, 771, 776, 778-783, 785-787, 789, 791-794, 798, 801, 802, 805, 806, 815, 818, 827, 829, 830, 831, 833, 834, 838, 840-848, 850, 851, 853855, 857-859, 861-869, 875, 878, Ս 883, 884, 888, 892, 893, 897, 904, 906, 913, 915-924, 926-928, 930Սդեսա (նավաՀանդիսւ Ուկրաինա946, 950-954, 958-962, 968-972, յում) 281, 541, 614, 615, 632, 640, 974, 986, 993-995, 1003, 1007-1009, 1015, 1019, 1021, 1022, 1024, 1030, Սղարլի (ւե՛ս էողերլի) 1032, 1033, 1038-1040, 1042, 1044Սլթի (ավան կարսի մարղում) 363 1047, 1049-1052, 1054-1056, 1058, ՍՀան Սղլու խան (Ադանայում) 1112 1059, 1063, 1067, 1072, 1075, 1080, Սչական (դյուղ) 508 1081, 1088-1090, 1108, 1121 Սջադլը (ւե՛ս Սջախլը) Սրդու (քաղաք Սն ծովի թուրքական Սջախլը (դյուղ Ադանայի նաՀանդի աւին) 56 Դեորթ-Յոլի դավառակում) 23 Սրյոլ 304, 493 Սսմանիե (ավան Ադանայի նաՀանդի Զեբելի-Բերեքեթի դավառում) 22, Ֆ 40, 1095, 1108, 1115, 1117, 1118 Սսմանյան կայսրություն (Թիւրքիա, Ֆասըլը (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Թուրքիա, Տաճկասւան, Տաճկաց էրղինի դավառակում) 23 ւեւություն, Սսմանյան Թուրքիա, Ֆարս (նաՀանդ Պարսկասւանում) Սսմանյան Հայրենիք, Սսմանյան 260, 613, 758

Ֆեքե (ւե՛ս ՎաՀկա) Ֆիլադելֆիա 320, 353 Ֆինլանդիա 153, 291, 450 Ֆիրուղաբադ (բնակավայր Պարսկասւանում) 769 Ֆիրուղ-ԲաՀրամ (բնակավայր ԹեՀրանի մու) 266 ՖիրուղկուՀ (ւեղանուն Պարսկասւանում) 655

Ֆնւըճադ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Մարաչի սանջակում) 26 Ֆրանսիա 22, 28, 35, 44, 279, 445, 536, 547, 749, 761, 830, 863, 916, 918, 923, 1007, 1008 Ֆրեղնօ 243, 813, 912 Ֆրնուղ (դյուղ Ադանայի նաՀանդի Մարաչի սանջակում) 26

Àçåðáàéäæàí 142 Àçèÿ (ւե՛ս Ասիա) Àðìåíèÿ (ւե՛ս Հայասւան) Àðì. ÑÑÐ (ւե՛ս Հայկական Սովեւական Սոցիալիսւական Հանրաւեւություն)

Ìåñîïîòàìèÿ (ւե՛ս Միջադեւք) Ìîñêâà (ւե՛ս Մոսկվա) Ìóøü (ւե՛ս Մուչ) Îòòîìàíñêàÿ èìïåðèÿ (ւե՛ս Սսմանյան կայսրություն)

Áàêó (ւե՛ս Բաքու) Ïàëåñòèíà (ւե՛ս Պաղեսւին) Áëèæíûé Âîñòîê (ւե՛ս Մերձավոր Ïàðèæ (ւե՛ս Փարիղ) Արնելք) Ïåðñèÿ (ւե՛ս Պարսկասւան) Ïåòðîãðàä (ւե՛ս նան Սանկւ ՊեÂàí (ւե՛ս Վան) ւերբուրդ, Ëåíèíãðàä) 33, 1038 Âîñòîê (ւե՛ս Արնելք) Âîñòî÷íàÿ Ñðåäíåçåìíîìîðüÿ 915, Ðîññèÿ (ւե՛ս Ռուսասւան) Ðóñü (ւե՛ս Ռուսասւան) Ãðóçèÿ (ւե՛ս Վրասւան)

Ñàíêò-Ïåòåðáóðã (ւե՛ս Սանկւ Պեւերբուրդ) Åâðîïà (ւե՛ս Եվրուա) Ñèðèÿ (ւե՛ս Սիրիա) Åâðîïåéñêàÿ Òóðöèÿ (ւե՛ս Եվրուա- ÑÑÑÐ 4, 189, 764 կան Թուրքիա) Ñðåäíÿÿ Àçèÿ 534 Åãèïåò (ւե՛ս Եդիււոս) Òàøêåíò 534 Åðåâàí (ւե՛ս Երնան) Òáèëèñè (ւե՛ս Թիֆլիս) Òèôëèñ (ւե՛ս Թիֆլիս) Çàêàâêàçüÿ (ւե՛ս Անդրկովկաս) Òóðöèÿ (ւե՛ս Սսմանյան կայսրություն) Èðàí (ւե՛ս իրան) Èòàëèÿ (ւե՛ս իւալիա) Þæíûé Êàâêàç 492 Êàâêàç (ւե՛ս կովկաս) Ýðèâàí (ւե՛ս Երնան) Êèëèêèÿ (ւե՛ս կիլիկիա) Êèòàé (ւե՛ս Զինասւան) Êîíñòàíòèíîïîë (ւե՛ս կոսւանդնուAոոeուa (ւե՛ս Հայասւան) ւոլիս) Ëåíèíãðàä (ւե՛ս նան Սանկւ Պե- 8eո1ւո (ւե՛ս Բեռլին) ւերբուրդ, Ïåòðîãðàä) 4, 189, 468, Էոքւոe Օttօոaո (ւե՛ս Սսմանյան 678, 764, 857

կայսրություն) Էսոօքe (ւե՛ս Եվրուա)

Օուeոt (ւե՛ս Արնելք) ÖՏteոոeւcհ (ւե՛ս Ավսւրիա)

Լւbւa Ita1ւaոa (ւե՛ս իւալական Լի- 1սոզսւe (ւե՛ս Սսմանյան կայսրուբիա) թյուն) Լօոմօո (ւե՛ս Լոնդոն) Ս. Խ. (ւե՛ս Մեծ Բրիւանիա) Խeaո ԷaՏt (ւե՛ս Մերձավոր Արնելք) Ս. Տ. A. (ւե՛ս Ամերիկայի Միացյալ Խew 8ոսոՏwւcե (ւե՛ս Նյու ԲրունչՆաՀանդներ) վիկ) Խew Yօոե (ւե՛ս Նյու Յորք)

ԲՈՎԱՆԴԱկՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՈՒԹԵՐՈՐԴ

իրարանցումներ ու ւորձանքներ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆիՆՆԵՐՈՐԴ

կովկասաՀայության ւադնաւները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275

ԳԼՈՒԽ ՔՍԱՆԵՐՈՐԴ

Պարսկասւանը ալեբախումների Հորձանոււում . . . . . . . . . . . . . . . . . . 514

ԳԼՈՒԽ ՔՍԱՆՄԵկԵՐՈՐԴ

Ռաղմա-քաղաքական իրադրությունը Պարսկասւանում Հեղաւոխության ասւիճանական անկման ւայմաններում: ՍաՀմանադրական ուժերի ՀեւնաւաՀային մարւերը ն ւարւությունը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 700

ԳԼՈՒԽ ՔՍԱՆԵՐկՈՒԵՐՈՐԴ

Հակասական ղարդացումներ թուրքաՀայոց կյանքում . . . . . . . . . . . . . . 775

ԳԼՈՒԽ ՔՍԱՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴ

իթթիՀադի կառավարության ւաւալումը: իթթիլաֆն իչխանության դլուխ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1049 ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1091 ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐի ՑԱՆկ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1123 ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐի ՑԱՆկ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1173

ÐՐԱâԻԿ êԻՄՈՆՅԱՆ

ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՈՒՂԻՆԵՐՈՒՄ

ԳԻՐՔ IV

Սւորադրված է ււադրության՝ 01.11.2010 թ.: Զաւսը՝ 60584 1/16: Թուղթ՝ օֆսեթ: Տւադրությունը՝ օֆսեթ: Հրաւ. 73,2 մամուլ, ււադր. 75,25 մամուլ » 70,0 ւայմ. մամուլի: Տւաքանակ՝ 500: Պաւվեր՝ 41:

ԵՊՀ Հրաւարակչություն, Երնան, Ալեք Մանուկյան 1 ԵՊՀ ււադրաւուն, Երնան, Աբովյան 52