Ազգաբանական ուսումնասիրություններ – 1

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՖԱԿՈՒԼՏԵՏ

ՀՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

ՌԱՖԻԿ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ – 1

ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

(Հնադույն չրջանից մինչն ՃՄII դ.)

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿԶՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 39(-19) ԳՄԴ 63.5(5Հ) Ն 251

Հրատարակության է երաչխավորել ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի դիտական խորՀուրդը: Խմμադիր՝

ՍՈՒՐԵՆ ՀՈԲՈՍՅԱՆ

ղ.դ.թ., ՀՀ ԳԱԱ ծնադիտության ն ազդադրության ինստիտուտի ավանդական ազդաμանության μաժնի վարիչ Գրախոսներ՝ ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏԶՅԱՆ ղատմադիտության դոկտոր, ղրոֆեսոր, ԵՊՀ աստվածաμանության ֆակուլտետի կրոնի ղատմության ն տեսության ամμիոնի վարիչ, ՀՀ ԳԱԱ ծնադիտության ն ազդադրության ինստիտուտի էթնոսոցիոլոդիայի μաժնի ավադ դիտաչխատող

ՄԻՀՐԱՆ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

ղատմադիտության դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ ծնադիտության ն ազդադրության ինստիտուտի էթնոսոցիոլոդիայի μաժնի վարիչ Ն 251

ՌԱՖԻԿ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

Աղդաμանական ուսումնասիրություններ – 1 Հայ աղդադրության սկղμնաղμյուրներ/Ռ. ՆաՀապետյան. Եր., ԵՊՀ Հրատ., 2019, 298 էջ: Սույն դիրքն ամփոփում է Հեղինակի վերջին տարիների՝ Հայ աղդադրության սկղμնաղμյուրների մի մասի վերաμերյալ դիտական պրպտումները, որոնք վերաμերում են դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման մեթոդներին ու սկղμնավորման պատմությանը, Հնադիտական ն μանաՀյուսական սկղμնաղμյուրներին, պատմադիրներ Փավստոս Բուղանդի, Ադաթանդեղոսի, Առաքել Դավրիժեցու երկերի, եկեղեցական կանոնական ն աչխարՀիկ աղμյուրների, արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների ուղեդրությունների μաղմաՀարուստ ն μաղմաքանակ աղդադրական երնույթների մեկնություններին: Գրքում ներառված ուսումնասիրությունները ունեն աղμյուրադիտական կարնոր արժեք ն առաջին անդամ են դրվում դիտական չրջանառության մեջ: Գրքի նպատակն է Հայ աղդադրության սկղμնաղμյուրների վերաμերյալ Հեղինակի ուսումնասիրությունները ի մի μերել ն ՀամաՀավաք մատուցել Հայադիտությամμ, այդ թվում աղդադրությամμ ն մչակութաμանությամμ մասնադիտացող ուսանողներին, դիտական լայն Հանրությանը: ՀՏԴ 39(-19) ԳՄԴ 63.5(5Հ)

1SBN 978-5-8084-2407-4 Օ Օ

., 2019 .

., 2019

Առաջաμան

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Աղդադրությունը՝ որպես դիտության ուրույն μնադավառ, Հայաստանում վերջնական տեսք ստացավ ՃIՃ դարի 80-90-ական թվականներից սկսած մինչն ՃՃ դարի սկղμները: Սակայն Հայաստանին ու Հայերին վերաμերող աղդաμանական վկայությունները դալիս են խոր Հնադարից ն սփռված են վիթխարի տարածության ու ժամանակի մեջ: Աղդադրությունը ղդալի նյութեր է քաղում Հնադիտությունից: Հնադիտական նյութերը, այդ թվում՝ նան Հայկական լեռնաչխարՀում վիթխարի չափերով տարածում դտած (Ք.ա. IՃ - I Հաղ. կեսեր) ժայռապատկերները, պատմական իրականության μացաՀայտման մչակութաμանական կարնորադույն սկղμնաղμյուր են, պատկերադրորեն արտացոլում են անցյալը: Հայ աղդադրության Հնադույն չրջանի պատմության Համակողմանի լուսաμանման Համար անչափ արժեքավոր են նան սեպադրական չրջանի (Ք.ա. III Հաղ. - I Հաղ. կեսեր) չումերաակկադական, խեթական, ասորեստանյան, ուրարտական, Հին պարսկական սկղμնաղμյուրներում տեղ դտած՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն μնակիչների վերաμերյալ տեղեկությունները, ինչպես նան Հայաստանի տարածքում դտնված Ք.ա. IՄ - Ք.Հ. III դարերի օտարալեղու արձանադրությունների, Աստվածաչնչի վկայությունները: Առավել կարնոր նչանակություն ունեն Հատկապես անտիկ դարաչրջանի (Ք.ա. ՄI դ. - Ք.Հ. III դդ.) ՀունաՀռոմեական պատմադիրների ն աչխարՀադիրների տարերայնորեն դրի առնված աղդադրական նյութերը: Խոստովանենք՝ նրանց աչխատություններում նկարադրված աղդադրական երնույթները մինչն Հայ դրերի դյուտը մնացին իμրն եղակի սկղμնաղμյուրներ, քանղի դրանց մի մասը ոչ միայն անձնական դիտումների ն տպավորությունների արդասիք են, այլն իրենց ժամանակի չափանիչներով պատմաաչխարՀադրական ն աղդադրական մի յուրատեսակ արժանաՀավատ տեղեկությունների Հանրադիտարան: 2010 թ. մեր կողմից Հրատարակվեց «Հայ աղդադրության պատմություն. մաս I. Հնադույն ն Հին սկղμնաղμյուրների աղդա3

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դրական տեղեկությունները Հայերի ն Հայաստանի մասին» ՀՀ կրթության ն դիտության նախարարության կողմից երաչխավորված ուսումնական ձեռնարկը: Զեռնարկի (խմμադիր՝ պրոֆ. ՄՀեր Կարապետյան, դրախոսներ՝ պատմադիտության թեկնածու, ԵՊՀ Հնադիտության ն աղդադրության ամμիոնի դոցենտ Մխիթար Գաμրիելյան, պատմադիտության թեկնածու, ՀՀ ԳԱԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի ավադ դիտական աչխատող Աղասի Թադնոսյան) նպատակն է եղել Հնադույն սկղμնաղμյուրների՝ Հնադիտական պեղածո նյութերի, ժայռապատկերների, կիրառական արվեստի նմուչների, չումերաակկադական, խեթական, ասորեստանյան, ուրարտական, Հին պարսկական սեպադիր աղμյուրների, օտարալեղու արձանադրությունների, Աստվածաչնչի ն Հունական ու Հռոմեական անտիկ աղμյուրների վկայությունների Հիման վրա ներկայացնել Հայ աղդադրության պատմության նախնական փուլը՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն μնակիչների, նրանց տնտեսական-արտադրական, կենսապաՀովման, սոցիոնորմատիվ ն Հումանիտար մչակույթների Հիմնական ոլորտները վիթխարի տարածության ու ժամանակի մեջ, ընդՀուպ Հայ մատենադրության սկիղμը: 2018 թ. առանձին մենադրությամμ, μայց ավելի չատ Հեղինակների ներդրավմամμ (խմμադիր՝ դոցենտ Հայկ Հակոμյան, դրախոսներ՝ պատմադիտության դոկտոր Արման Եղիաղարյան, պատմադիտության թեկնածու, ՀՀ ԳԱԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի ավադ դիտաչխատող Աղասի Թադնոսյան) մեր կողմից Հրատարակվեց նան «Հունական ն Հռոմեական անտիկ սկղμնաղμյուրների աղդադրական տեղեկությունները Հայաստանի ն Հայերի մասին» մենադրությունը: Գրքում առաջին անդամ Հայ ընթերցողին է ներկայացվում Հայոց պատմության ու մչակույթի, մասնավորաμար Հայ աղդադրության չուրջ մեկ Հաղարամյակի μաղում երնույթներ: Մենադրության մեջ ի մի են μերված անտիկ դարաչրջանի պատմադիրներ Հերոդոտոսի, Քսենոփոնի, Դիոդորոս Սիկիլիացու, Ստրաμոնի, Պլուտարքոսի, Գայոս Պլինիոս (Ավադ) Սեկունդոսի, Ապպիանոսի, Դիոն Կասսիոսի, Գայոս Կոռնելիոս Տակիտոսի երկերի վկայությունները Հայաստանի ն Հայերի պատմամչակութային կյանքի, Հայոց աղդադրական

Առաջաμան

երնույթների վերաμերյալ: ԻՀարկե, երμեք Հավակնություն չենք ունեցել ավարտված Համարել մինչ Հայ մատենադրության ասպարեղ դալը եղած նյութերի ողջ տարապատկերի արտացոլումը: Հայ աղդադրության պատմության մի ողջ պարμերաչրջանի, այն է՝ Մ-ՃՄIII դարերի Հայ ն օտար սկղμնաղμյուրների աղդադրական μաղմաՀարուստ նյութերն առ այսօր ամμողջությամμ ուսումնասիրված չեն: Մինչդեռ միջնադարյան Հայ պատմադիրների երկերը Հարուստ աղդադրական նյութեր են պարունակում, որոնք ամμողջությամμ առ այսօր դիտական չրջանառության մեջ չեն դրվել: Վաղուց է Հասունացել Հայրենի սկղμնաղμյուրներում պաՀպանված աղդադրական վկայություններն ի մի μերելու ն դրանք ըստ թեմաների դասակարդելու ու դիտական Հանրությանը ներկայացնելու անՀրաժեչտությունը: Այդ μոլորը առանձինառանձին ուսումնասիրելուց Հետո է միայն Հնարավոր ամμողջացնել Հայ աղդադրության պատմության միջնադարյան չրջանը՝ կիրառելով պատմաՀամեմատական մեթոդը, ընդդրկելով նան μանաՀյուսական, լեղվաμանական, վիմադրական μաղմաՀարուստ նյութերը: 2013 թ. մեր կողմից ԵՊՀ պատմության ն Խ. Աμովյանի անվան ՀՊՄՀ պատմության ն իրավադիտության ֆակուլտետների դիտական խորՀուրդների որոչմամμ Հրատարակվեց «Աղդադրական տեղեկությունները Փավստոս Բուղանդի «Հայոց պատմություն» երկում» (խմμադիր՝ պրոֆ. Մ. Ս. Կարապետյան) մենադրությունը: Գրքում անդրադարձ է կատարվել վաղմիջնադարյան Հայոց տնտեսական կենցաղի ն նյութական մչակույթի, Հայոց սոցիոնորմատիվ մչակույթի, մասնավորաμար՝ ամուսնության, սերնդաճի ն մանկան դաստիարակության, մաՀվան ու Հուղարկավորման, աղդակցական Համակարդի, պետական ու Համայնքային կյանքի՝ վրիժառության, պատժի, Հյուրընկալմանն առնչվող սովորույթներին: Առանձին դլուխներով ներկայացված են նան վաղմիջնադարյան Հայաստանի պետական կառավարման Համակարդի ն μանակի, Հայոց Հումանիտար մչակույթի առանձին ոլորտների, ժողովրդադրության, տեղադրության, առողջապաՀության վերաμերյալ Հիչատակությունները: Փավստոս Բուղանդից μացի՝ մենք առանձին Հոդվածներով

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

անդրադարձել ենք նան Ադաթանդեղոսի, Առաքել Դավրիժեցու, արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների դրառած՝ պատմական Հայաստանի պատմաաչխարՀադրական, տեղադրական ն Հատկապես Հայերի կենցաղամչակութային μնութադրություններին (Հոդվածները ներառված են սույն դրքի երրորդ ն չորրորդ μաժիններում): ԱյդուՀանդերձ, վաղ միջնադարից մինչն ուչ միջնադարի մատենադրության մեջ ն դրավոր այլ աղμյուրներում Հաստատադրված աղդադրական երնույթների մեծ մասը դեռնս ուսումնասիրված չէ: Մինչդեռ μացառիկ արժեք կունենան Հայ մատենադիրների երկերի μաղմաՀարուստ աղդադրական վկայությունների Հետաղոտությունները: Օրինակ՝ Մովսես Խորենացուն կարելի է Համարել ոչ միայն առաջին Հայ աղդադրական նյութերի դրառողը, μանաՀավաքը, այլն μանադետը: Իր «Հայոց պատմության» մեջ քերթողաՀայրը վերապատմել կամ μառացիորեն մեջμերել է Հայոց Հին առասպելներն ու վիպական ղրույցները ն մեկնաμանել դրանք: Ցավոք, միջնադարյան Հայաստանի ն Հայերի մասին օտար պատմադիրների, ուղեդրողների մեծ մասի դործերը նույնպես աղդադրորեն Հետաղոտված չեն: Աղդադրական Հարուստ նյութեր կան նան թարդմանական դրականության մեջ («Աստվածաչունչ», «Վաստակոց դիրք» ն այլն), որոնցում, թեն Հայկական նյութեր չկան, սակայն ժամանակի Հայկական կենցաղին ու մչակույթին քաջատեղյակ թարդմանիչները կատարել են վկայակոչումներ ն անցկացրել ղուդաՀեռներ: Հայոց միջնադարյան աղդադրության մասին տեղեկություններ այս կամ այն չափով կարող ենք դտնել Հայ իրավական, կանոնական ու փիլիսոփայական դրականության մեջ (ՀովՀան Օձնեցի, Մխիթար Գոչ, Սմμատ Գունդստաμլ, Գրիդոր Տաթնացի): Իրավական, կանոնական որոչ սկղμնաղμյուրների մենք անդրադարձել ենք Հոդվածներից մեկում1, որը տեղ է դտել սույն դրքի III μաժնում: Բացի աղդայինից՝ Հայ պատմադրության մեջ կուտակված են

Տե՛ս Ռ. ՆաՀապետյան, Ընտանեկան իրավունքը՝ ըստ վաղմիջնադարյան եկեղեցական կանոնական ն աչխարՀիկ սկղμնաղμյուրների // Գիտական Հոդվածների ժողովածու, ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 2010, էջ 34-42:

Առաջաμան

նան Հայաստանում Հայերի Հետ ապրող այլ էթնիկ տարրերի, Հարնան ու Հեռավոր երկրների ու ժողովուրդների կենցաղի ն մչակութային μաղում երնույթների վերաμերյալ մեծ քանակությամμ նյութեր: Դրանք դրեթե ամμողջությամμ սկղμնաղμյուրային նչանակություն ունեն նան արնելադիտության Համար: Մ-ՃՄIII դարերի Հայ պատմադրության աղդաμանական ամμողջական ուսումնասիրությամμ միայն կարող են μացաՀայտվել մեր ժողովրդի μաղմադարյան կյանքը, ոդին, աղդադրական ողջ Համալիր պատկերը: Հայ աղդադրության սկղμնաղμյուրների ն պատմության վերաμերյալ վերջին տարիներին մեր Հրատարակած ուսումնասիրությունները Համախումμ ներկայացնելով I ն II դրքերում՝ փորձել ենք ի մի μերել Հայ աղդադրական դիտության անցած ուղու Հնարավորինս ամμողջական պատկերը: Առաջին դրքում ներառվել են մեր դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման աչխատանքների իրականացման մեթոդների ու սկղμնավորման պատմության, Հնադիտական (ժայռապատկերային) մչակույթի, μանաՀյուսական, Հայ պատմադրական սկղμնաղμյուրների, միջնադարյան արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների՝ Հայաստանի ն Հայերի մասին ուսումնասիրությունները: Մեր Համողմամμ սույն Հետաղոտությունը կարող է օդտակար լինել ինչպես Հայ աղդադրությամμ, այնպես էլ պատմադիտությամμ ու մչակութաμանությամμ մասնադիտացող μակալավր ուսանողների, մադիստրոսների, ասպիրանտների, ինչպես նան ընթերցող լայն Հասարակայնության Համար: Հեղինակը սիրով Հաչվի կառնի ընթերցողների նկատառումները, դիտողություններն ու առաջարկները: Ռաֆիկ Նածաղետյան ղատմադիտության դոկտոր, ԵՊՀ ծնադիտության ն ազդադրության ամμիոնի ղրոֆեսոր

ԲԱԺԻՆ ԱՌԱՋԻՆ

ԴԱՇՏԱՅԻՆ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ

ՆՅՈՒԹԵՐԸ՝ ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ

Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման չուրջ

1.ԴԱՇՏԱՅԻՆ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ

ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԳՐԱՌՄԱՆ ՇՈՒՐՋ

Աղդադրությունը նյութեր է քաղում Հնադիտությունից, մարդաμանությունից, μանաՀյուսությունից, պատմադրությունից, արխիվներից, աչխարՀադրությունից, թանդարանային նյութերից, դեղարվեստական դրականությունից ն այլն: Հատկապես սերտորեն է առնչվում Հնադիտությանը, որովՀետն այսօրվա «Հնադիտական նյութը» երեկվա «աղդադրական նյութն» է: Աղդադրադետը խնդիրները լուծում է Հնադիտական, իսկ Հնադետը՝ աղդադրական տվյալների օդնությամμ: Զափաղանց կարնոր են նան ժողովրդական μանաՀյուսության տվյալները, որոնցում արտացոլվել են ժողովրդի կյանքի ամենատարμեր ոլորտները: ԱյդուՀանդերձ, աղդադրական դիտության Հիմնական աղμյուրադիտական μաղան դրառված դաչտային աղդադրական նյութերն են (այսուՀետ՝ ԴԱՆ), «որոնք կարնոր պատմական աղμյուրներ են Հասարակության ղարդացման ոչ միայն նախնական, այլն ավելի ուչ ժամանակների փուլերը Հասկանալու Համար: Սովորույթի 

1969 թվականից՝ ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետում Հնադիտության ն աղդադրության ամμիոնի Հիմնադրումից սկսած, կարդացվում էր «Դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունների մեթոդներ» առարկան (դասախոսներ՝ Վ. Բդոյան, Յու. Մկրտումյան, Ա. Պետրոսյան): Ցավոք, առ այսօր այդ առարկայի վերաμերյալ որնէ Հայերեն ձեռնարկ չկա: 1970ականներին այդ առարկան կարդում էր նչանավոր աղդադրադետ, պատմադիտության դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի ավադ դիտաչխատող Վ. Բդոյանը: Լինելով նրա ղեկավարությամμ ամμիոնի առաջին ասպիրանտը (1970-1973)՝ մասնակցել ենք նրա վարած դասախոսություններին, դրառումներ արել ն երμեմն-երμեմն էլ՝ փոխարինել նրան: Այդ ն Հետադա մի քանի տարիներին մասնակցել ենք նան Վ. Բդոյանի ղեկավարությամμ կաղմակերպվող դիտական արչավախմμերին, որոնց չնորՀիվ ձեռք ենք μերել դաչտային աչխատանքներ իրականացնելու փորձառություն: Սույն Հատվածի Հիմքում ընկած են այդ տարիներին կատարած մեր դրառումներն ու մչակումները, որոնք կարող են օդտակար լինել դաչտային աղդադրական ինքնուրույն Հետաղոտություն իրականացնող աղդադրությամμ մասնադիտացող ուսանողներին, Հայցորդներին:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ուժը թափանցում է ն՛ աչխատանքային դործընթացների, ն՛ ընտանեկան ու Հասարակական փոխՀարաμերությունների, ն՛ իրավական Հասկացությունների, ն՛ աչխարՀըմμռնման ղանաղան կողմերի, ինչպես ն լեղվի, μանաՀյուսության, դեղարվեստի μոլոր ճյուղերի մեջ, ինչպես ն նյութական մչակույթի ամենատարμեր μնադավառները»1,– դրում է նչանավոր աղդադրադետ Ս. Լիսիցյանը: Դրանք ռեալ իրականությունից, կոնկրետ μանասացից դրառված տեղեկություններ են Հետաղոտվող ՀիմնաՀարցի վերաμերյալ: Այդ նյութերի մչակելը, տիպաμանելը ն դիտական չրջանառության մեջ դնելը Հայտնի են դաչտային աղդադրական Հետաղոտություններ անվանմամμ (ԴԱՀ): ԴԱՆ-ն ու ԴԱՀ-ը սերտորեն կապված են իրար Հետ. որքան ճիչտ են դրանցված դաչտային նյութերը, այնքան Հեչտ է ԴԱՀ-ի իրականացումը: ԴԱՆ-ի դրառումը աղդադրական դիտության կարնոր խնդիրներից մեկն է: Եվ դա է պատճառը, որ ավելի քան Հարյուր տարի (ՃIՃ դարի կեսերից մինչն ՃՃ դարի կեսերը) պաՀանջվեց, մինչն որ աղդադրական դիտության մեջ մչակվեցին ԴԱՆ-ի դրանցման սկղμունքները, այդ նյութերը մչակելու ն չրջանառության մեջ դնելու եղանակները: ԴԱՆ-ի դրառման Հաջողությունը մեծապես պայմանավորված էր ծրադիր-Հարցարանների առկայությամμ: ԱՀա թե ինչու նույն ժամանակաչրջանում աչխարՀի տարμեր երկրներում Հարցարաններ ստեղծելու մի քանի փորձեր են կատարվել: ՃIՃ դարում Եվրոպայում ԴԱՆ-ի դրանցման փորձը ցույց է տվել, որ նման Հարցարանները Հույժ անՀրաժեչտ էին: Եվրոպական արխիվներում (նան աչխարՀի ցանկացած երկրի վերաμերյալ) կուտակվել էին Հսկայական քանակությամμ ԴԱՆ, որոնք դրառվել էին Հիմնականում տարμեր ղμաղմունքի տեր մարդկանց, Հիմնականում ոչ մասնադետների կողմից աչխարՀի տարμեր ծայրամասերում: Ուստի այդ նյութերում դլխավորն ու երկրորդականն այն աստիճան էին խառնված, որ դրանցից օդտվելիս աղդադրադետը կանդնում էր μարդ, Հաճախ էլ անլուծելի խնդիրների առջն: Նյութերի այդ ան1

Տե՛ս Լիսիցյան Ս., Աղդադրական Հարցարան, ՀՍՍՌ ԳԱ Հրատ., Երնան, 1946, էջ 3:

Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման չուրջ

կանոնությունը նան չփոթություն էր առաջացնում, Հետնաμար մեծ էր նան Հետաղոտություններ կատարելիս սխալվելու Հավանականությունը2: ՃIՃ դարի երկրորդ կեսերին Հայ իրականության մեջ նս ծրադիր-Հարցարան կաղմելու մի չարք փորձեր կատարվեցին: Դրանցից առաջինը Գարեդին Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոց» (1874) Հայտնի աչխատությունն է մեղանում, սակայն առաջին դիտական ծրադիր-Հարցարանը՝ «Ծրադիր Հայ աղդադրության ն աղդային իրավաμանական սովորությունների» վերնադրով, կաղմեց Գրիդոր Խալաթյանցը՝ 1887 թ. Մոսկվայում Հայերեն: Այն կիրառվեց մինչն 1940-ական թթ. կեսերը: Այդ ծրադիրը լիովին Համապատասխանում էր ՃIՃ դարի երկրորդ կեսերի աղդադրության պաՀանջներին ն չափաղանց մեծ դեր խաղաց մեղանում աղդադրությունը դիտական Հիմքերի վրա դնելու Հարցում: Սակայն 5-6 տասնամյակ Հետո նոր ծրադրի անՀրաժեչտություն առաջացավ, որն իրադործեց Ստեփան Լիսիցյանը՝ 1946 թ. Հրատարակելով իր «Աղդադրական Հարցարանը», որն օդտադործվում է առ այսօր: Այն տեսական ն դործնական խոչոր նչանակություն ունեցավ Հատկապես Հավաքչական աչխատանքները ճիչտ կաղմակերպելու առումով ն մինչն օրս ծառայում է իμրն մեթոդական ձեռնարկ: ԴԱՆ-ի դրառումը ոչ թե սոսկ փաստերի դրանցում է, այլ դիտաՀետաղոտական որոչակի աչխատանք դաչտում3: Դաչտային Հե2

Տե՛ս ., , , 1966, . 15: Հարկ ենք Համարում նչել, որ դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման, դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունների իրականացման մեթոդների վերաμերյալ ռուսերեն լույս են տեսել μաղմաթիվ Հոդվածներ ու ժողովածուներ, որոնք կարող են չատ օդտակար լինել նան Հայ աղդադրական իրականության Համար: Այս առումով կարնոր են ձեռքի տակ ունենալ մի չարք ուղեցույցներ, որոնք լրացուցիչ տեղեկատվություն կտան ուսումնասիրողներին՝ Козьмин В. А., Полевая этнография, СПб., 2007, Бушкова В. И., Поляков С. П., Методы организации полевых этнографических исследований (опыт работы Среднеазиатской комплексной экспедиции исторического факультета МГУ им. М. В. Ломоносова), Проблемы сравнительных исследований в социологии, Москва, 1987, Вайнштейн С. И., Актуальные вопросы полевого исследования традиционно-бытовых куль11

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տաղոտական աչխատանքների կաղմակերպումը կարող է իրականանալ դործուղումների, դիտարչավների ն ստացիոնար Հետաղոտությունների եղանակով: Ստացիոնար եղանակով ուսումնասիրելը լավադույնն է, որովՀետն Հետաղոտողը, երկար ժամանակ անընդմեջ լինելով μնակչության մեջ, այնքան է մտերմանում, որ ձեռք է μերում իր անձի Հանդեպ Հարդանք ն վստաՀություն, որով ն դյուրացնում է նպատակադրումը: Գիտական արչավախմμերի կողմից ԴԱՆ-ի դրառման մեթոդները կարող են լինել երկու տեսակ՝ երթուղային ն ճյուղային: Երթուղայինի դեպքում չարժումը կատարվում է մի դծով, անընդՀատ ն Հաջորդական μնակավայրերով՝ 1-3 օր, կանդառներով: Բնական է, որ այս պարադայում նյութերի դրանցումը կատարվում է արադ՝ իμրն լրացում, որովՀետն դիտարչավի մասնակիցները իրենց դրառած նյութերի μացթողումներն են լրացնում: Ճյուղային Հետաղոտման Հիմնական կետերը կենտրոնական μնակավայրերն են, իսկ մոտակա վայրերը դրանցումը ստուդելու ն լրացնելու Համար են: Այս դիտարչավի անդամները ունենում են իրենց նախասիրած թեմաները: Կարելի է նան այս երկու եղանակները ղուդակցել: Հետաղոտողը տեղավայրի ընտրությունը կարող է կատարել երկու եղանակով՝ ա) ընտրությամμ, երμ նյութերը պետք է դրանցվեն ոչ ընդլայնված թեմատիկ Հարցերի չուրջ, ն μ) Համաтур народов СССР, СЭ. 1985. № 3, Жданко Т. А., Крупянская В. Ю., Тереньтева Л. Н., Об организации и методике полевых этнографических исследований (Из поыта ИЭ АН СССР), Этнографическое совещание 1956 г. тезисы докладов на пленарных заседаниях, Москва-Ленинград, 1956, Иванов С. В., К вопросу о методике собирания и изучения произведений народного изобразительного искусства, СЭ, 1964, № 4, Крюков М. В., К методике сбора полевого материала по системам родства, СЭ, 1972. № 4, Токарев С. А., К методике этнографического изучения материальной культуры, СЭ, 1970, № 4, Токарев С. А., Обычаи и обряды как объект этнографического исследования, СЭ, 1980. № 3, Читая Г. С., Принципы и методы полевой этнографической работы, СЭ, 1957. № 4, Шмелева М. Н., Полевая работа и изучения современности, СЭ, 1985. № 5, Ядов В. А., Социологическое исследование: методология, программа, методы, Москва, 1987, с. 248:

Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման չուրջ

տարած, ընդլայնված ուսումնասիրություն: Ընտրովի Հետաղոտության ժամանակ նախանչվում են ուսումնասիրության դլխավոր օμյեկտները: Աղդադրադետը կենտրոնանում է միայն այդ օμյեկտների ուսումնասիրության վրա: Այս մեթոդական Հնարի չնորՀիվ կարելի է խնայել ժամանակը: Այն թույլ է տալիս խորապես ուսումնասիրել ընտրված օμյեկտները: Սակայն ընտրովի Հետաղոտության էական թերությունն այն է, որ օμյեկտի ընտրությունը կարող է լինել խիստ սուμյեկտիվ, ն ընտրված օμյեկտը կարող է μնավ μնորոչ չլինել տվյալ էթնիկ կամ ներէթնիկ Հանրությանը: Եվ սուμյեկտիվ սխալներից խուսափելու Համար աղդադրադետը պետք է առավելադույնս ծանոթ լինի ուսումնասիրվող μնակչության պատմությանն ու դրան վերաμերող աղդադրական աչխատանքներին: Ընտրովի Հետաղոտությունն առավել Հաճախ կիրառվում է մչակույթի ու կենցաղի մի չարք ոլորտներում վերապրուկային դրսնորումներն ուսումնասիրելիս: Սակայն ժամանակակից մչակույթի ու կենցաղի արադ ղարդացման, չփման միջոցների արդիականացման պայմաններում (ինտերակտիվ, աղատ առնտուր, տրանսպորտ, կապ, ինտերնետ ն այլն) ընտրովի Հետաղոտման մեթոդը մղվում է Հետին պլան ն կիրառվում միայն Հաղվադեպ: Ժամանակակից մչակույթի ու կենցաղի ուսումնասիրության Համար առավել Հարմար է կիրառել ընդՀանուր, ընդլայնված Հետաղոտության մեթոդը: Այս մեթոդի կիրառման դեպքում արչավախումμը չի առանձնացնում որնէ օμյեկտ, այլ ուսումնասիրության է ենթարկում Հետաքրքրող թեմայի վերաμերյալ μոլոր առկա օμյեկտները: Սակայն այս մեթոդը դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման Համար պաՀանջում է երկար ժամանակ: Այդ է պատճառը, որ աղդադրադետը, Հաճախ ժամանակը խնայելով, չի կարողանում նյութերը լիարժեքորեն դրանցել: Այս դործը չտապողականություն չի Հանդուրժում, առավել նս դրանցվելիք նյութերի մեջ խտրություն դնելը ն այս կամ այն ոլորտը չրջանցելը: Այսպես, օրինակ, ինչ կնչանակի նկարադրել լոռեցի կնոջ տարաղը ն չրջանցել նրա ներքնաղդեստները կամ ուսումնասիրել դուլպաները, μացառել ոտնամանները: Բոլոր դեպքերում երթուղային կամ ստացիոնար ուսումնասիրությունները ենթադրում են μանաՀավաքչական լուրջ, երկարատն ն անչտապ աչխատանք:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ԱնՀատական դիտական ուղնորությունները μանաՀավաքչական աչխատանքում ընդունված ձներ են: Դրանք կարող են տեղի ունենալ միայնակ կամ ուղեկիցներով. միայնակ, եթե μանաՀավաքը միաժամանակ լուսանկարիչ է, դծադրող ն նկարիչ, ուղեկիցներով, եթե μանաՀավաքը ղուրկ է այդ չնորՀներից: ԱնՀատական աչխատանքը Հիմնականում կատարվում է այն դեպքում, երμ ճչդրտվում են դրանցումները, երμ փորձում են լրացնել նախկին դրանցումների μացթողումները, թարմացվում են վիճակադրական տվյալները, կատարվում են նոր լուսանկարաՀանումներ ն այլն: Կոմպլեքսային դիտարչավների ժամանակ պետք է նկատի ունենալ Հետնյալ Հանդամանքները: ա) Որքան Հնարավոր է, դրանցելիք նյութերը պետք է լինեն միմյանց Հետ կապված: Օրինակ, եթե մեկը ուսումնասիրում է ընտրության ն ամուսնության ավանդական ն ժամանակակից սովորույթներն ու ծեսերը, ապա արչավախմμի մեջ մտնող 2-րդին, 3-րդին, 4-րդին նպատակաՀարմար է Հանձնարարել ընտանիքը՝ ավանդական ն ժամանակակից կտրվածքով, աղդակցական Համակարդը, Համայնքային, դրացիական Հարաμերությունները, դրանց սերտորեն առնչվող Հուղարկավորման, Հյուրընկալման Համակարդերը: μ) Եթե նախատեսված է դրել որնէ մենադրություն, ապա այն պետք է իրականացվի տարμեր μանաՀավաքների ու դիտնականների կողմից՝ տարμեր թեմաների ուսումնասիրություն ստանձնելով: Այսպես, դիցուք թեման է՝ «Հայկական դյուղը 1980-2010 թթ.»: Արչավախմμի անդամներից մեկին Հանձնարարվում է ուսումնասիրել տնտեսական կենցաղն իր μոլոր ոլորտներով, երկրորդին՝ նյութական մչակույթը՝ իր ոլորտներով, երրորդին՝ սոցիալական Հարաμերությունների ոլորտը, չորրորդին՝ Հոդնոր-Հումանիտար մչակույթի μնութադրությունը: դ) Եթե նպատակ կա ուսումնասիրելու մի ամμողջ աղդադրական չրջան, ապա μանաՀավաքչությունը ն ուսումնասիրությունը կատարվում են նույն ձնով՝ թեմաների μաչխում կատարելով, թեն չի μացառվում միայնակ անելու այդ ամμողջը: դ) Երμ դիտական դրանցումներին ղուդակցում են թանդարանային արժեքների ձեռքμերումները, ապա անխուսափելիորեն պետք է կաղմակերպվի կոլեկտիվ դիտարչավ: ե) Երμ խմμակային դիտարչավների մասնակիցները տարμեր

Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման չուրջ

մենադրություններ դրելու Համար նյութեր են դրանցում, ցանկալի կլինի, որ նրանցից յուրաքանչյուրը ընտրի տարμեր ուղղություններ, այլապես միմյանց կխանդարեն, չէ՞ որ նրանցից յուրաքանչյուրի Հնարավորություններն ու աչխատասիրությունը տարμեր են: Աղդադրադետ-Հետաղոտողը չպետք է սաՀմանափակվի լոկ իր ծննդավայրով կամ չրջանով, քանի որ ամμողջ մարղը՝ որպես աղդադրական կուռ չրջան, ուսումնասիրությունից դրեթե դուրս կմնա: Բնակավայրի ընտրությունը: Վայրի ընտրությունը Հիմնավորվում է աղդադրական տեսանկյունից չուսումնասիրված վիճակով կամ թերի Հետաղոտված լինելով: Մինչն տեղավայր Հասնելը ընտրված վայրը, նրա աչխարՀադրությունը, պատմությունը, ժողովրդադրությունը, տնտեսությունը ն այլն նախապես պետք է ուսումնասիրվեն դրականության միջոցով, այլապես Հետաղոտողը կՀանդիպի լուրջ դժվարությունների: Ընտրավայր կարող են լինել դյուղը, չրջանը, մարղը: Բոլոր դեպքերում աղդադրադետը, ունենալով իր Հատուկ նպատակը, պետք է խստիվ պաՀպանի աղդադրական չրջանների սաՀմանները: «Աղդադրական չրջան» Հասկացությունը ենթադրում է ղμաղմունքների, նյութական ն Հոդնոր մչակույթի, Հասարակական կենցաղի ն μանաՀյուսության ամμողջականություն: Եթե μանաՀավաքը որնէ աղդադրական չրջանի առանձին դյուղն է ընտրում իμրն ուսումնասիրության օμյեկտ, պետք է Հաստատուն կերպով μոլոր թեմաները դրի առնելուց Հետո այն Համեմատի նույն չրջանի մեկ այլ դյուղի նյութերի Հետ, եթե այդ երկրորդ դյուղում ներդաղթողներ չեն μնակվում: Համեմատությունները անցկացվում են փոխաղդեցությունների Հարցերը պարղաμանելու Համար: Ուսումնասիրության ընթացքում անՀրաժեչտ է տարμերել միատարր μնակիչներով μնակավայրերը էթնիկապես խառը μնակչությամμ μնակավայրերից, որտեղ ղդալի են սովորույթների փոխաղդեցությունները ն Համանման երնույթների առկայությունը, որոնք պետք է տարμերակված դրանցվեն: Թեմայի ընտրությունը: Շատ ցանկալի կլինի ընտրությունը կատարել Հեղինակի Հակումների Համաձայն, իսկ եթե թեման Հատուկ նպատակով է տրվում կամ պարտավորեցնում, այդ դեպքում

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կպաՀանջվեն լրացուցիչ ջանքեր: Ցանկալի է, որ թեման կամավոր ընտրվի: Ե. Լալայանը ՃIՃ դարի վերջերից մինչն 1910-ական թվականները դրի է առել ն Հրատարակել է միայն սոցիալական Հարաμերություններն արտացոլող նյութեր՝ ամուսնություն, ընտանետիպեր, աղդակցական Հարաμերություններ, վարքուμարք, ժողովրդական տոներ, μանաՀյուսություն: Նյութական մչակույթը նա չէր դրանցում կամ քիչ էր դրանցում: Այս մեթոդը կիրառել է Ջավախքում, Զանդեղուրում, Արցախում, Բայաղետում, Վասպուրականում, Տարոնում ն այլուր՝ միննույնը կրկնելու պայմանով: Անտարակույս, տիտանական աչխատանք է կատարել: Նյութական մչակույթը չրջանցելու Համար նրան մեղադրել չի կարելի: Բանասացների ընտրությունը: Աղդադրադետը պետք է սիրի որոնումներ կատարել, դրի առնել ն իր ունեցած տեղեկությունները Հարստացնել: Ուղնորությունների ընթացքում նա պարտավոր է կաղմել μանասացների ցուցակ, որը ոչ միայն իր, այլն ուրիչների Համար նս չատ կարնոր է տեղեկատվության առումով: Բանասացների ընտրությունը պետք է կատարել՝ ժողովրդի Հետ չփվելով: Զրույցներում, Հարցուփորձի ընթացքում կարելի է ճանաչել իմաստուն մարդկանց ն ցուցակադրել նրանց անունները: Սովորաμար μանասացները կարծում են, թե այդ ղրույցով ամեն ինչ վերջացավ, մինչդեռ նրանց Համատեղ աչխատանքը նոր է սկսվում: Այդ աչխատանքը պետք է կաղմակերպվի Հստակ ժամանակացույցով, ճչտապաՀությամμ, μարենպաստ միջավայր ստեղծելով: Առաջին Հերթին պետք է դրանցել μանասացի կենսադրությունը, ուր չեչտվելու են նրա ղμաղմունքները, ն այն նյութերը, որոնց մասին պատմում է: Գրանցմանը ղուդընթաց պետք է լուսանկարել նրան, մի օրինակը փակցնել կենսադրության μաժնում՝ μանասացին ոդնորելու Համար: Նրանց պետք է խրախուսել, դիտական Հանդեսներում Հոդվածներ տպադրել նրանց մասին: ԲանաՀավաքը նրա նկատմամμ պետք է μարյացակամ լինի, Հարդալից վերաμերմունք ունենա: Զպետք է Հոդնեցնել ու ձանձրացնել μանասացին: Բանասացի ծետ աչխատելու ժամանակացույցի սածմանումը: Ժամադրումը ն օրվա աչխատանքի տնողության սաՀմանված կարդը պետք է լինեն անխախտ, որտեղ լինի՝ μանաՀավաքի մոտ,

Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման չուրջ

փողոցում, թե μանասացի տանը: Նրա Հոդնածությունը նկատելիս անՀապաղ պետք է ընդմիջում տալ, որպեսղի իր ուղած ձնով Հանդստանա: Յուրաքանչյուր μանասացի Հետ պետք է Հանդիպել օրվա ընթացքում մինչն վեց ժամ՝ երեքը՝ առավոտյան, երեքը՝ երեկոյան: Երեք ժամից ավելին Հոդնեցուցիչ է թե՛ μանաՀավաքի ն թե՛ μանասացի Համար: Բացի դրանից՝ μանաՀավաքը պարտավոր է առավոտյան ն երեկոյան դրի առած նյութերը վերամչակել թարմ տպավորությունների տակ, այլապես կմոռացվեն չատ տարրեր: Անթույլատրելի է թղթախաղերով ն խմիչքով տարվելը: Գիչերը՝ ժամը 12-ից Հետո, պետք է քնել, իսկ առավոտյան՝ նախաճաչից Հետո, չարունակել դրանցումները: Գործուղվող անձինք պետք է ունենան իրենց տնտեսությունը, խոՀանոցը (չարժական կամ մնայուն), կացության վայրը, քնապարկերը, դրենական պիտույքները, ձայնադրման, լուսանկարման սարքերը: Ցանկալի կլինի, որ դրանցման տետրը լինի ծավալուն, Հաստ կաղմով: Գրանցումը ցանկալի կլինի կատարել ինքնաՀոսով, որ դրվածը խոնավության պայմաններում չփչանա: Նան պետք է ունենալ պլանչետ՝ դծադրական վատման, կալկա՝ պատճենաՀանման Համար, դունավոր ն դծադրական մատիտներ ն այլ պարադաներ: Ֆոտոապարատը պիտի լինի աղդադրադետի անμաժան ուղեկիցը: Լուսանկարը դիտվում է իμրն նյութական առարկա, որովՀետն այն արտացոլում է առարկայի անաղարտ պատկերը: Խիստ անՀրաժեչտ է կինոնկարաՀանման սարքը, քանղի այն լիարժեք վերարտադրում է մարդկային չարժումը, աչխատանքային դործընթացները ն կենդանություն է Հաղորդում ուսումնասիրվող նյութերին: Նույնը վերաμերում է ձայնադրիչ սարքին, որը μանաՀյուսության-μանաՀավաքչության Համար ամենօրյա դործածման միջոց է: Հարսանիքը, նրա երդերը, «ՀալավօրՀնեքը» կամ կրոնական ծեսերը, աղոթքները, սեղանապետի μաժակաճառերը, քավորի խոսքը, փեսայի պատասխանը ն այլն անմիջապես դրանցելու Հարմար միջոցներ են: Եվ, վերջապես, աղդադրադետ-μանաՀավաքի Հադուստը պետք է լինի Համեստ, ժողովրդի μարքերին Համապատասխան, այլապես անվստաՀորեն կվերաμերվեն նրան: ԲանաՀավաք-աղդադրադետը պետք է ունենա աչխատանքային օրադիր, որում դրանցվելու են օրվա անցուդարձերը: Խոր17

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հուրդ է տրվում ունենալու անձնական օրադիր: Գրանցման եղանակները: Գրանցվում են անխտիր μոլոր նյութերը, μայց տարμերում են էականը ոչ էականից: ՊատաՀականորեն լսված ամեն մի աղդադրական երնույթ, ասույթ, ժողովրդական իմաստնություն տեղում անպայման պետք է ամրադրել ծոցատետրում՝ Հետադայում իր մնայուն տեղում դրանցելու Համար: Եթե անչարժ իրեր են նկարադրվում, ապա անխուսափելի է դրանք իրականացնել տեղում, իսկ եթե դաչտային դյուղատնտեսական աչխատանքներին են վերաμերում, ապա այն Հաջողությամμ կպսակվի, եթե դրառողը նույնպես մտնի աչխատանքային այս կամ այն դերի մեջ ն ղուդաՀեռ Հարցումներն ուղղի: Ցանկալի է, որ μանասացները լինեն 2-3 Հոդի: Եթե μանասացը Հմուտ է, լավ Հիչողությամμ է օժտված, կարելի է նրան միանդամայն վստաՀել: Առարկան նկարադրելիս չպետք է կիսատ թողնել: Օրինակ՝ Հարսանեկան արարողակարդը դրառելիս չի կարելի կեսը դրառել մի դյուղում, մյուս կեսը՝ Հաջորդ դյուղում: Պետք է երնույթը ամμողջապես նկարադրել, ավարտին Հասցնել: ԲանաՀավաքը պետք է ունենա առանձին թեմաներին Հատկացվող տետրեր, մաքրադրության մատյաններ, դրպանի ծոցատետր ն մատիտ՝ անմիջապես դրանցելու պատաՀական արտաՀայտություններն ու նյութերը, որոնք նույնիսկ ամենափորձառու Հարցարանադետների մտքով չեն անցնում: Գրանցման ժամանակ ծադող կողմնակի Հարցերը պետք է անմիջապես մտցնել Հարցարանի մեջ: Օրինակ՝ Կոմիտասը Հորովելի երդը դրի է առել վարի ժամանակ, որովՀետն վառ երնակայություն է առաջացնում այս կամ այն պաՀը: Գրանցման ժամանակ տվյալ աղդադրական չրջանում չի կարելի անտեսել եկվոր տարրերի Համապատասխան նյութերը: Այսպես, օրինակ, Արարատյան Հովտում սովորաμար Հարսնառը Հարս μերելու էր դնում իր Հարսննորներով, մինչդեռ նույն Հովտում ՃՃ Հարյուրամյակից ապրող վասպուրականցիները «խարսի խուր» էին դնում ղույդ կոպալներով, որովՀետն աղջկա դյուղում նման կոպալներով նրանց դիմադրավում էին աղջկա Համադյուղացիները ն «ճակատամարտում» դավաղաններով: Այս լրացուցիչ նյութերը չպետք է խառնել դրանցվող Հիմնական նյութին, այլ

Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման չուրջ

ղետեղել տողատակում: Մի Համդամանք նս. ուսումնասիրության ընթացքում անՀրաժեչտ է տարμերակել միատարր μնակիչներով μնակավայրերը էթնիկապես խառը μնակեցված μնակավայրերից, որտեղ ապրում են տարμեր ժողովուրդներ: Հայաստանում խառը μնակեցված μնակավայրերը Հաղվադեպ են, μայց կան ն պետք է Հաչվի առնվեն, որովՀետն անխուսափելիորեն առաջանում են տարμեր էթնիկ խմμերի փոխադարձ աղդեցություններ: Այդպես, օրինակ, մինչն Արցախյան չարժումը Հայերի Հետ խառը μնակվում էին ռուսներ, աղերիներ, քրդեր: Ռուսներն այստեղ օդտադործել են Հայկական ծանր դութանը, որին լծել են ձիեր, կալսիչ դործիք կամը ն այլ դործիքներ ու միջոցներ: Նրանք սովորել են կունարկ (պասմա) պատրաստել ն աթար կտրել, իսկ փարախում տարթ կտրել՝ իμրն վառելիք: Հայերը նրանցից սովորել են նորաձն ն թեթն տներ կառուցել, լծել ֆուրդոն ն թխել μոքոն Հաց՝ մոռանալով աղդային լավաչը: Խոսքը փռի μոքոնի մասին է: Կամ՝ աղերիները Հայերից են սովորել երկրադործությունը, տնաչինությունը, իսկ իրենք Հայերի վրա աղդել են անասնապաՀության դծով: Ներկայումս այդպիսի խառը էթնիկ միջավայր են ասորիներով, եղդիներով μնակեցված Հայկական որոչ μնակավայրեր: Այդ փոխադարձ աղդեցությունները Հաչվի չառնելը μանաՀավաքին կարող է մոլորության մեջ դցել, մի էթնիկ խմμի սովորություններն ու նյութական մչակույթը վերադրել մյուսին: Օրինակ՝ ուսումնասիրելով Լոռու ՃIՃ դարից մնացած կառույցները՝ չի կարելի անտեսել, μացառել ռուսական չինարարության ավանդները, որոնց աղդեցությամμ ամμողջ Լոռին ունեցավ կղմինդրածածկ երկթեք կտուրներ: Բացի սովորական Հարցարանային մեթոդով դրանցումներ կատարելուց՝ կա նան Հարցաթերթիկային դրանցման մեթոդ, որը կոչվում է անկետային եղանակ: Այդպիսի Հարցաթերթիկներ սովորաμար ուղարկվում են դյուղերը, ուսումնական Հաստատությունները՝ լրացնելու ն պատասխանելու: Հարցաթերթիկում μարդ ն ավելորդ Հարցեր չի կարելի առաջադրել: Ամեն ինչ պարղ ն լակոնիկ պետք է լինի, որպեսղի μանաՀավաքչական փորձ չունեցողը կարողանա Հստակ պատկերացում կաղմելով պատասխանել: Բայց աղդադրադետ-μանաՀավաքը անտարμերություն չպետք է

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ցուցաμերի ենթաՀարցերի, «մանրուք» թվացող երնույթների նկատմամμ, այլապես դիտակցաμար կորստյան կմատնվեն Հարյուրավոր երնույթներ, որոնք դիտության Համար չատ անՀրաժեչտ են: Հարցաթերթիկը աղդադրադետը պետք է կաղմի դործուղումից առաջ: Հարցաթերթիկներում նախապես արդեն ուսումնասիրված թեման նոր նյութերով է լրացվում, Հետնապես դրանք պետք է կրեն թեմատիկ μնույթ, որպեսղի իրար չխառնվեն: Անկետային դրանցումը իրականացվում է Հատկապես թեմայի պատմականությունը վավերացնելու նպատակով: Սակայն Հարցաթերթիկով Հետաղոտությունը աղդադրադետին չի կարող լիովին μավարարել, եթե այն վիճակադրական տեղեկություն է պարունակում լոկ անցյալի կամ լոկ կենցաղի մասին: Լավ կլինի, որ պատմական ղարդացումը կամ ընթացքը լիարժեք տեսնելու Համար ժամանակները ներկայացնեն ըստ պատչաճի, ընդ որում՝ Հարցաթերթիկներից մեկը նվիրվի անցյալին, մեկ ուրիչը՝ ներկային: Հարցաթերթիկային ուսումնասիրությունը առանձնապես կիրառելի է մեր նոր կենցաղը ուսումնասիրելու Համար, որովՀետն ավանդական կենցաղը անընդՀատ տեղի է տալիս, ն նոր երնույթներ են Հանդես դալիս, իսկ աղդադրությունը պարտավոր է այդ փոփոխությունները Հաստատադրել ն Հանձնել պատմությանը: Դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունները իրականացվում են անձնական դիտարկումների, μանասացի Հետ Հարցաղրույցների, աղդադրական արժեքավոր Հավաքածուների դրանցման եղանակով: Անձնական դիտարկումների ժամանակ օրադրերում դրանցվում են այն նյութերը, որոնք նախատեսված չեն եղել դիտարկողի կողմից, μայց կարող են լինել չափաղանց օդտակար աղդադրական μացաՀայտումներ: Հետաղոտության յուրաքանչյուր մասնակից պետք է ունենա օրադիր, որտեղ նչվում են երթուղին, չրջակա μնական պայմանները, μնակչության դիմավորման կարդը, μնակչության μնավորությունը, վարքի տարμեր դրսնորումները ն այլն: Օրադրերում կարող է նչվել նան Հետաղոտողի նախնական եղրակացությունն այս կամ այն երնույթի վերաμերյալ: Օրադրային դրառումներ կատարելիս կարնոր է ունենալ սուր դիտողականություն ն արադ կողմնորոչվելու ունակություն: Արչավախմμի անդամները պետք է պատկերացում ունենան

Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման չուրջ

մեկնման վայրի մասին, ծանոթ լինեն դրականության մեջ եղած տվյալներին ն պատմությանը, որպեսղի նախ տեղի μնակչությունը Հարդանքով վերաμերվի իրենց ն պատրաստ լինի տեղեկատվություն տրամադրել, ապա Հոդատարությամμ ու նրμանկատորեն չփվեն μանասացների Հետ: Կարնոր է նան Հիմնական թեմաների նախօրոք մչակումը ն դրանց վերաμերյալ Հարցարանների կաղմումը: Հետաղոտվող Հիմնախնդրի Հարցերը Համարակալվում են ըստ նյութի Հաջորդականության՝ դրառվող նյութի մչակումը Հեչտացնելու Համար: Հարցարանի մակարդակով են պայմանավորված դրառվող նյութի խորությունը ն տեղեկատվության μաղմաղանությունը: Նյութեր դրառողը պետք է կարողանա Հմտորեն օդտվել դիտական ուղեցույցից՝ μանասացներից քաղելով ամμողջ նյութը, նույնիսկ արտաքուստ մանրուք թվացող տվյալները: Նյութի դրառման Հաջողությունը ն դիտականության ապաՀովումը պայմանավորված են նան երթուղու, μնակավայրերի ճիչտ ընտրությամμ: Գրառումը պետք է նախատեսվի այն սկղμունքով, որն առավել ամμողջական արտաՀայտի տարածաչրջանի μնակչության ընդՀանրական պատկերը: Աչխատանքը μանասացի ծետ: Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման Հիմքը աչխատանքն է μանասացի Հետ: Տեղ Հասնելուց Հետո արչավախումμը պետք է Հանդիպի տեղական մարմինների Հետ, ներկայացնի արչավախմμի նպատակն ու թեմատիկան: Աղդադրադետը տեղական մարմինների (դյուղապետարան, դպրոց ն այլն) երաչխավորությամμ պետք է ընտրի առավել μանիմաց, աչխույժ, սուր Հիչողությամμ μանասացների: Տեղական մարմինները պետք է տեղեկացված լինեն արչավախմμի նպատակների, Հարցումների μովանդակության մասին, որպեսղի օդնեն μանասացներին ճիչտ ընտրություն կատարել: Գյուղապետարանը, դպրոցի աչխատակիցները μավականաչափ տեղեկացված են տեղի պայմաններին, մարդկանց, կարող են աղդադրադետին խորՀրդատու լինել μանասացի ընտրության ն չատ այլ Հարցերում: Աղդադրադետը պարտավոր է կաղմել μանասացների ցուցակ, դրանցել նրանց Համառոտ μնութադրերը՝ նչելով տարիքը, ծննդյան վայրը, տվյալ μնակավայրում նրա μնակվելու ժամանակի տնողությունը, տեղացի կամ եկվոր լինելը, մասնադիտությունը, սոցիալական վիճակը: Այս կամ այն թեմայի վերաμերյալ Հարցերին պատասխանելիս մարդիկ տալիս են անուններ, որոնք կարող են

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հաստատել նրանց Հաղորդածը կամ լրացուցիչ տվյալներ Հայտնել: Առաջանում է անՀրաժեչտություն μանասացներին երկու խմμի μաժանելու՝ 1. μանասացներ, որոնք կարող են առավել կարնոր տեղեկություններ տալ ն պետք է Հարցման ենթարկվեն սկղμում, 2. մարդիկ, որոնք Հաստատում են դրառված նյութերի ճչմարտացիությունը: Բանասացի Հետ աչխատանքը սկսվում է այցի նպատակը μացատրելուց: Որքան ճիչտ ըմμռնի վերջինիս Հարցման նպատակը, ն իրենից ի՞նչ է պաՀանջվում, ու ինչի՞ մասին ինքը պետք է պատմի, այնքան μովանդակալից ն արդյունավետ կլինի նրա տեղեկատվությունը: Հարցաղրույցը չպետք է վերածել Հարցաքննության: Որքան աղատ պատմի μանասացը, այնքան չատ տեղեկություններ կՀաղորդի, այդ թվում՝ նան տեղեկություններ, որոնք նախօրոք ծրադրված չէին: Բանասացին Հարցերը պետք է ուղղել ըստ նախօրոք կաղմված Հերթականության, չպետք է ընդՀատել նրան, Հարցերը չպետք է ենթադրեն «այո» կամ «ոչ» պատասխանները, այլ պիտի Հնարավորություն տրվի ծավալվելու: Պետք է խուսափել դրական լեղվով խոսելուց. առավել չատ նախապատվություն պետք է տրվի μարμառային որոչակի μառերին ու μառակապակցություններին: ԱռՀասարակ μանասացի Հետ ղրույցը պետք է լինի կենդանի ու ակտիվ, չնմանվի ղուտ Հարց ու պատասխանի: Բանասացը պետք է ղդա, որ իր պատմած նյութերը իսկապես կարնոր են ու Հետաքրքիր աղդադրադետի Համար: Պետք է ստեղծվի փոխադարձ վստաՀության դաչտ, որպեսղի աղդադրադետը μանասացից ստանա առավելադույնս Հավաստի ու Հադեցած տեղեկատվություն: Բանասացի Հետ աչխատանքը ԴԱՆ-ի դրառման ամենաμարդ խնդիրներից մեկն է: Ուստի դրանցված նյութերի արժանաՀավատ ու իրականին առավել մոտ լինելը չատ Հաճախ կախված է Հենց μանասացի Հետ ճիչտ աչխատանքից: Ազդադրական ծարցարանից օդտվելու կարդը: Աղդադրական Հարցարանը μանաՀավաքի Հոդնոր ղենքն է, որին նա պետք է նախապես լիակատար տիրապետի: Հարցաչարը պետք է վաղօրոք ծրադրել մտքում կամ դրառել թղթի վրա՝ Հույսը չկապելով μանասացի ինքնադործունեության Հետ: Լավադույնը տվյալ թեմայի μոլոր Հարցերը Հիչելն է, ինչպես դերասանը իր դերն է Հիչում, որպեսղի μանասացների Հետ ղրույցն անկաչկանդ ընթանա, ն պատմողի ու դրառողի միջն ան22

Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման չուրջ

Հարմարության ու անՀամաձայնության պաՀեր չառաջանան, վեճեր չծադեն (Հակառակ դեպքում պետք է անմիջապես դադարեցնել դրառումը): Եթե Հնարավոր չէ Հիչել տվյալ թեմայի μոլոր Հարցերը, դոնե օրվա դրանցելիք նյութերի Հարցերը պետք է արտադրել Հատուկ թղթերի վրա ն փռել սեղանին այնպես, որ μանասացը չղդա, թե անկետային Հարցեր եք տալիս: Աղդադրական Հարցարանի Հարցերը չի կարելի թողնել նույն քանակությամμ, որովՀետն ամեն μան չէ, որ Հեղինակը առաջարկել է Հարցարանում: Զրույցի ժամանակ աղդադրադետը պետք է Հնարամտորեն ուղղորդի μանասացին, Հիմնական նյութից չեղվելու դեպքում ղդուչորեն ու անուղղակիորեն վերադարձնի μուն թեմային, μայց չի կարելի կտրուկ ընդՀատել μանասացին, Հակառակ պարադայում ղրույցը կկորցնի իր Հետաքրքրությունը, պատասխանները կլինեն թույլ ն կցկտուր: Հարցը չի կարելի տալ այնպես, որ μանասացը պատասխանի միայն «այո» կամ «ոչ»: Աղդադրադետը Հարցման ժամանակ չպետք է ցույց տա, որ ինքն արդեն դիտի այդ Հարցի պատասխանը, Հակառակ դեպքում ղրույցը կդառնա ոչ միայն անՀետաքրքիր, այլն ոչ նպատակային: Հաճախ μանասացի Հետ ղրույցին կարող են միանալ Հարնանները, մտերիմները, Հյուրերը: Եթե կոլեկտիվ ղրույցը նպաստում է ընդՀանուր նպատակին, աղդադրադետը պետք է քաջալերի դա: Երμեմն ղրուցակիցները Համաձայնության չեն դալիս այս կամ այն Հարցի չուրջ. այդ դեպքում աղդադրադետը պետք է μացաՀայտի տարաձայնության պատճառը ն որոչի, թե որ ղրուցակիցն է իրավացի: Այդ μոլոր խոսակցությունների μովանդակությունը Համառոտ կամ ծածկադիր պետք է դրառի տետրում: Եթե μանասացը աչխույժ է ն լավ Հիչողություն ունի, աղդադրական նյութից μացի՝ լավ կլինի, որ դրի առնի նան μանաՀյուսական նյութեր՝ Հեքիաթներ, առակներ, ասացվածքներ, աչխատանքային երդեր, վիճակի, պարի, պանդխտության երդեր, Հանելուկներ, օրՀնանքներ, դովքեր, անեծքներ: ԱնՀրաժեչտ է դիտենալ, որ դրի առնվելիք նյութը անպայման պաՀպանելու է պատմողի, երդողի լեղվական, μարμառային առանձնաՀատկությունները: Առանց μարμառի նրμությունները պաՀպանելու μանաՀյուսությունը իր արժեքը կորցնում է: Որքան էլ Համողիչ թվա դրառվածը, անՀրաժեչտ է այն

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ճչդրտել ն Համեմատել այլ μանասացների տվյալներին: Նյութերի դրառումն ավելի արդյունավետ կլինի իրականացնել երկու Հոդով, երμ մեկը Հարցնի, մյուսը դրի: Հնարավոր է, որ μանասացը չփոթվի կամ խուսափի պատասխանից դրառման ընթացքում, այդ դեպքում պետք է դադարեցվի դրառումը, ն նյութը թղթին Հանձնվի Հիչողությամμ ղրույցի անմիջական ավարտից Հետո: Աղդադրադետը, μացի μանասացի պատմածները դրառելուց, ձայնադրելուց, դրանցում, դծադրում, լուսանկարում կամ պատճենաՀանում (արտանկարում) է նյութական մչակույթի այս կամ այն տարրը, որը թանդարանային արժեք է ներկայացնում: ԽորՀուրդ է տրվում Հավաքելու կամ դնելու աղդային մչակույթի ուչադրավ առարկաները, Հատկապես այն Հավաքածուները, որոնք դուրս են մնացել կենցաղային կիրառությունից կամ էլ չկան թանդարաններում: Աղդադրադետը պարտավոր է յուրաքանչյուր իրի Համար կաղմել մանրամասն μնութադիր՝ ձեռքμերման վայրը, ամիս-ամսաթիվը, ո՞ւմ է պատկանել, իրը ստեղծողի ն այն դործածած մարդկանց անունները, տարիքը, ստեղծման ժամանակը ն վայրը, իրի անվանումը, μնորոչ նչանները, ստեղծման նպատակը, օդտադործման ձնը: ՀամընդՀանուր ն Համակարդված Հետաղոտություն անցկացնելու Համար ցանկալի կլինի նան առանձին ՀիմնաՀարցերի վերաμերյալ ստեղծել տարμեր տիպի անկետաներ, որոնք կարող է լրացնել աղդադրադետ-μանաՀավաքը կամ Հանձնել տեղական μնակչությանը՝ ինքնուրույն լրացնելու Համար: Հարցերի քանակը անկետաներում չի սաՀմանափակվում, μայց ընտրվում են կարնորները: Դրանցով կարելի է ստանալ ղանդվածային նյութեր՝ ավելի մեծ տարածաչրջաններ ընդդրկելով: Կարելի է անել նան μացաՀայտումներ ուսումնասիրվող խմμի կամ տարածքի աղդադրական պատկերի առանձնաՀատկությունների ն օրինաչափությունների վերաμերյալ: Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառումը պաՀանջում է Հմտություն, աղդադրական նյութի խոր իմացություն, որպեսղի μնակչությունից դրառված նյութը մչակվի անաղարտությամμ ն դիտական μարեխղճությամμ: Նկատի ունենալով այն Հանդամանքը, որ անվանի աղդադրադետ Ս. Լիսիցյանի «Աղդադրական Հարցարանի» Հրատարակությունից անցել է չուրջ 70 տարի, ն այսօր այն դրեթե սպառված է ն նան այն, որ մի չարք Հումանիտար μուՀերում անցնում են «Հայ աղդադ24

Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման չուրջ

րություն» առարկան, իսկ Երնանի պետական Համալսարանի պատմության ֆակուլտետի աղդադրությամμ մասնադիտացող մադիստրոսները, ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղի Հումանիտար դիտությունների, Խ. Աμովյանի անվան Հայկական պետական մանկավարժական, Շիրակի Մ. Նալμանդյանի անվան պետական ն Վանաձորի Հ. Թումանյանի անվան պետական Համալսարանների պատմության ֆակուլտետների առաջին ն երկրորդ կուրսերի ուսանողները անցնում են «Հայոց կենսապաՀովման մչակույթը» ն «Հայ աղդադրություն», իսկ ավարտական կուրսերի ուսանողները՝ «Հայոց սոցիոնորմատիվ ն Հումանիտար մչակույթը» Հատուկ դասընթացները, Հույժ անՀրաժեչտություն է առաջացել կաղմելու ավելի Համապարփակ Հարցարան՝ դասընթացները ընդդրկող թեմաների վերաμերյալ: Մեր կողմից կաղմվել է աղդադրական Հարցարան, որը վերաμերում է Հայոց ավանդական ն ժամանակակից ընտանետիպերին (դերդաստան, փոքր ընտանիք), ներընտանեկան Հարաμերություններին ն ընտանեկան վարվելակարդին, ամուսնաՀարսանեկան սովորույթներին ու ծեսերին, մանկան ծննդին, խնամքին ն դաստիարակությանը վերաμերող սովորույթներին ու ծեսերին, Հիվանդությունների μուժման ժողովրդական եղանակներին ու Հմտություններին, մաՀվան ն Հուղարկավորման ավանդական ու ժամանակակից սովորույթներին ու ծեսերին, աղդակցական, Համայնքային ն դրացիական Հարաμերություններին: Նման թեմատիկ ընդդրկմամμ Հարցարանի Հրատարակությունը կարնորվում է նան նրանով, որ առկա ն Հեռակա ուսանողությունը, ասպիրանտները Հնարավորություն են ունենում օդտվելու Հարցարանից կուրսային, ավարտական աչխատանքներ ն մադիստրական թեղեր ու դիտական աչխատանքներ դրելիս: Եվ, վերջապես, այն կարող է օդտակար լինել աղդադրությամμ ղμաղվողներին, Հայրենի μնակավայրերի, չրջանների պատմությամμ ն մչակույթով Հետաքրքրվող մտավորականությանը: Հարցարանը կաղմելիս որպես ուղեցույց է Հանդիսացել Ս. Լիսիսցյանի «Աղդադրական Հարցարանը» (Երնան, 1946): Օդտվել ենք նան Գ. Խալաթյանի4, Ս. Զելինսկու5 ն մեր կաղմած ու Հրա4

Տե՛ս Խալաթյան Գ., Ծրադիր Հայ աղդադրության ն աղդային իրավաμանական սովորությունների, Մոսկվա, 1887: Տե՛ս Զելինսկի Ս., Ծրադիր տղաμերքի ն նորածին մանկան ֆիղիկական դաստիարակության մասին նյութեր Հավաքելու // ԱՀ, դիրք Գ, № 1, Թիֆ25

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տարակած ծրադրերից, որոնք տրված են դրականության ցանկում: ՆպատակաՀարմար կլինի նան ձեռքի տակ ունենալ ՀամաչխարՀային աղդադրության մեջ դործածված աղդադրական նյութերի դրառման մի քանի ծրադիր-Հարցարաններ6. լիս, 1898, էջ 73-79, նույնի՝ Ծրադիր Հիվանդության ն μժչկության մասին նյութեր Հավաքելու Համար, ԱՀ, դիրք Դ, № 2, Թիֆլիս, 1897, էջ 97-106: Տե՛ս Бардавелидзе В. В., Духовное бытие и культура грузинского народа. Программа вопросников, Тбилиси, 1988, Басилов В. Н., Вопросник для сбора материалов по земледельческой и скотоводческой обрядности, Региональное совещание по вопросам подготовки историко-этнографического атласа Средней Азии и Казахстана. Методические материалы, Москва-Ленинград, 1967, Винников И. Н., Программа для собирания материала по систем родства и свойства, Москва-Ленинград, 1936, Виноградов Л. Н., Программа для сбора фольклорных и этнографических материалов по святочному циклу обрядов, Зимная календарная поэзия западных и восточных славян. Генезис и типология колодования, Москва, 1982, Домашняя утварь, кушанья и напитки, Программа-вопросник для сбора этнографических материалов. Чебоксары, 1984, Лебедева Н. И., К методике полевой работы по постройкам, Крестьянские постройки, Москва, 1929, Поселение. Программа для сбора этнографического материала. Чебоксары, 1974, Программавопросник. Свадебные обряды, Свадебный обряд и его поэзия, Киров, 1984, Программа для сбора этнографических материалов. Сост. Абрамзон С. М., Фрунзе, 1946, Программа и вопросник по духовной культуре для участников этнографических практик, Омск, 1978. Программы и вопросник по материальной културе, Омск, 1978, Программа этнографического изучения города. (Проект). Рабинович М. Г., Шмелева М. Н., К этнографическому изучению города // СЭ, 1981, № 3, Ремесла. Неземледельческие занятия. Программа-вопросник для сбора этнографического материала. Чебоксары, 1984, Сельские жилища и хозяйственные постройки. Программа-вопросник для сбора этнографического материала. Чебоксары, 1984, Сельскохозяйственные орудия и постройки для первичной, обработки и хранения зерна (Программа-вопросник сбора материала), 1969, Учсатникам этнографических экспедиций по собиранию и изучению народных игр. Методические рекомендации, Москва, 1976, Этнографический вопросник. Сост.: Строгальщикова Р. И., Петрозаводск, 1983. Логинов К. К., Сборник полевых этнографических опросников: Учебно-методическое пособие, Под ред. А. Г. Новожилова, СПб., 2007:

Հայաստանում աղդադրական նյութերի դրառման…

2. ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐԻ

ԳՐԱՌՄԱՆ ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Աղդադրական դիտության Հիմնական աղμյուրադիտական Հիմքը դաչտային աղդադրական ն μանաՀյուսական դրառված նյութերն են: Բանասացներից աղդադրական նյութեր ն ժողովրդական μանավոր ստեղծադործություններ (μանաՀյուսություն) դրառելը անվանվել է μանաՀավաքչություն: ԲանաՀավաքչության սկիղμը դրել են Հայ մչակույթի երախտավորները՝ Մովսես Խորենացին, Խաչատուր Աμովյանը, Մինաս Բժչկյանը, Գարեդին Սրվանձտյանցը, ՍաՀակ Մովսիսյանը (Բենսե), Երվանդ Լալայանը ն ուրիչներ: ԲանաՀյուսությունը ն աղդադրությունը՝ իμրն դիտական առանձին ուղղություններ, սկսել են դործել դեռնս ՃՃ դարի սկղμներին, իսկ ՀՍՍՀ ԳԱ Համակարդում՝ 1959 թվականից Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի ստեղծմամμ1: ԲանաՀավաքը, լինի աղդադրադետ, թե μանադետ, այսօր էլ իրեն իրավունք չպիտի վերապաՀի մնալու լոկ մեկ կամ մյուս մասնադիտական ոլորտի նեղ մասնադետ, այլ Հավասարապես պետք է նվիրվի երկուսին էլ, որովՀետն առանց մեկի չի կարող լինել մյուսը: Այսպես, Հարսանիքը, ինչպես նան ցանկացած այլ տոնաՀանդես առանց երդերի ու երաժչտության անՀնարին է պատկերացնել: ՃՄIII-ՃIՃ դարերում, երμ դեռնս աղդադրադետներ ն μանաՀավաքներ չկային, մեծ քանակությամμ աղդադրական տվյալներ են դրառել ճանապարՀորդները, Հետաղոտողները, աչխարՀադրադետները, որոնք այսօր Հսկայական նչանակություն ունեն աղդադրության Հետաղոտման տեսանկյունից, քանի որ այդ նյութերը մեծածավալ տեղեկատվություն են պարունակում առանձին ժողովուրդների մչակույթների ու կենցաղի վերաμերյալ: Աղդադրական նյութերը ՃՄIII-ՃIՃ դարերում տարերայնորեն էին դրանցվում՝ 1) ղուտ մչակութային Հետաքրքրություններից ելնելով, իսկ աղդադրությունը դիտվում էր իμրն ուղեկցող երնույթ: 2) Օտար μանաՀավաքները դրանցում էին կրոնական, Տե՛ս Հարությունյան Ա., Բանադիտություն // Հայ ժողովրդի պատմություն, Հ. 6, Երնան, 1981, էջ 916-917:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ռաղմաքաղաքական երնույթները առանց նախապես մչակված ծրադրերի: 3) Ուղնոր μանաՀավաքների ղուտ մչակութային, երկրադիտական ն նվաճողական քաղաքական նպատակները: Այնուամենայնիվ, ՃIՃ դարի սկղμին տարերայնորեն դրի առնված μանաՀավաքչական նյութերը անդնաՀատելի Հարստություն են աղդադրության Համար: Այդ նյութերի Հիման վրա μացաՀայտվեցին դիտությանը անՀայտ ցեղեր ու ժողովուրդներ, ն նկարադրվեցին նրանց կենցաղն ու մչակույթները: Բացասականը այդ ժողովուրդներին դաղութացնելն էր, նրանց լոկալ (տեղական) մչակույթների μնական ղարդացումը խաթարելը կամ ընդՀատելը: Այս տեսանկյունից նչանակալից էր Եվրոպան՝ իր ուղնորներով ն միսիոներներով: Զափաղանց մեծ նչանակություն ունեին Հին աչխարՀի պատմադիրների ն աչխարՀադիրների դրի առած աղդադրական նյութերը: Նչանավոր Հետաղոտողներից էին Հերոդոտոսը, Քսենոփոնը, Ստրաμոնը, Տակիտոսը ն ուրիչներ, որոնց աղդադրական տեղեկությունները եղակի էին2: Տարերային μանաՀավաքներ էին նան Հայոց միջնադարյան պատմադիրները, որոնց պատմադրական ուսումնասիրություններում մեծ քանակությամμ աղդադրական նյութեր են կուտակված (Մովսես Խորենացի, Եղնիկ Կողμացի, Ադաթանդեղոս, Փավստոս Բուղանդ3, Ղաղար Փարպեցի, ՀովՀան Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Հույն աչխարՀադիր Ստրաμոնի տեղեկությունները Հայերի ն Հայաստանի մասին // «կրթությունը ն դիտությունը Արցախում», Գիտամեթոդական ն դիտաՀանրամատչելի պարμերական սովորողների ն ուսուցիչների Համար, Հիմնադիր՝ ԼՂՀ կրթության ն դիտության նախարարություն, 2009, թիվ 3-4, էջ 204-209, նույնի՝ Քսենոփոնի աղդադրական տեղեկությունները Հայերի մասին // Տարեդիրք Դ, ԵՊՀ աստվածաμանության ֆակուլտետ, ԵՊՀ, Հրատ., Երնան, 2009, էջ 298-309, նույնի՝ Գայոս Կոռնելիոս Տակիտոսի աղդադրական տեղեկությունները Հայերի ն Հայաստանի մասին // Խ. Աμովյանի ծննդյան 200ամյակին նվիրված ժողովածու, ՀՊՄՀ պրոֆեսորադասախոսական անձնակաղմի, ասպիրանտների, Հայցորդների ն դիտական աչխատողների 54-րդ դիտաժողովի նյութեր, Երնան, 2010, էջ 293-295: Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Ընտանեկան իրավունքը ըստ վաղմիջնադարյան եկեղեցական կանոնական ն աչխարՀիկ աղμյուրների // Գիտական Հոդվածների ժողովածու, ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 2010, էջ 34-41, նույնի՝ Հայ աղդադրական տեղեկությունները ըստ Առաքել Դավրիժեցու «Պատմություն» երկի // «Պատմություն ն մչակույթ», Հայադիտական Հանդես (Գիտական Հոդվածների ժողովածու), ԵՊՀ

Հայաստանում աղդադրական նյութերի դրառման…

Մամիկոնյան ն ուրիչներ): Պակաս ուչադրավ չեն նան միջնադարյան արաμ ն եվրոպացի ուղեդրողների Հաղորդած տեղեկությունները Հայերի ն Հայաստանի մասին4: 2012 թ. Հրատարակվեց աղդադրադետ Ա. Պետրոսյանի «Հայ դրականությունը ն μանարվեստը աղդադրության ուսումնասիրության սկղμնաղμյուր» դիրքը, որում դնաՀատվում են ՃIՃ-ՃՃ դարերի Հայ դրողներից մի քանիսի երկերի աղդադրական նյութերի μացառիկ արժեքավոր լինելը, դրականության որպես աղդադրական դիտության Հիմնարար սկղμնաղμյուր ծառայելը, որը, ցավոք, ամμողջությամμ նույնպես դուրս է մնացել աղդադրադետների ուչադրությունից: Ա. Պետրոսյանի սույն դիրքը մի փորձ է այդ μացը որոչ չափով լրացնելու առումով: Ամμողջ միջնադարը այս նույն μնութադիրն ուներ, տարերայնությունը ՀաղթաՀարվեց ՃIՃ դարի առաջին կեսին Եվրոպայում կրթություն ստացած Հայորդիների ջանքերով: Նչանակալից դեր խաղացին Հայկական դաղթօջախները, ինչպես Մխիթարյան միաμանությունը Վենետիկում: Այստեղ առաջին դիտական աղդադրությամμ ղμաղվողը Ղուկաս Ինճիճյանն էր, որին Հետնեց Մինաս Բժչկյանը՝ որպես առաջին ն խանդավառ Հայ μանաՀավաք: Վերջինս ՃIՃ դարի սկղμին մեծ քանակությամμ աղդադրական նյութ դրի առավ: ԲանաՀավաքչական դործի կաղմակերպման առումով մասնավորապես նչանավոր էին երկու Հայրենասեր դործիչներ՝ Խ. Աμովյանը (1809-1848) ն Մ. Բժչկյանը (1777-1851), որոնք նչանակալի դեր խաղացին աղդադրությունը ն μանադիպատմության ֆակուլտետ, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., Բ, 2011, էջ 251-271, նույնի՝ Առաքել Դավրիժեցու տեղեկությունները Հայության ժողովրդադրական պատկերի փոփոխությունների ն Հայկական տեղանունների մասին // «Ակունք» (դիտական Հոդվածների ժողովածու), ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ, 2011, № 1, էջ 9-18, նույնի՝ Աղդադրական տեղեկությունները Փավստոս Բուղանդի «Հայոց պատմություն» երկում, Երնան, 2013: Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Արաμ մատենադիրների աղդադրական տեղեկությունները Հայերի մասին (Թ-ԺԳ դդ.) // «Էջմիածին», Պաչտօնական ամսադիր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրμոյ Էածնի, թիվ 3-4 (մարտ-ապրիլ), 2009, էջ 78-86, նույնի՝ Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների դնաՀատմամμ (IՃ-ՃՄ) // «Պատմություն ն մչակույթ», Հայադիտական Հանդես (Գիտական Հադվածների ժողովածու), 3, 2014, ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., էջ 438-452:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տությունը տարերքից դեպի դիտության ուղին մղելու տեսանկյունից, նպատակային ոաումնասիրություններ կատարելու Համար դաչտային աղդադրական-μանաՀյուսական նյութեր դրառելու սկիղμը դրեցին, որոնց Հիման վրա կատարեցին Հետաղոտություններ: Նրանք μանաՀավաքչական դործի իսկական Հիմնադիրներ էին, որ ՀաղթաՀարեցին տարերային μանաՀավաքչությունը ն օրինակ Հանդիսացան Հետադա աղդադիրների Համար: Դաչտային μանաՀավաքչական-աղդադրական նյութերի Հիման վրա դրված դործերից են Մ. Բժչկյանի «Պատմություն Պոնտոսի որ է Սեաւ ծով...» (Վենետիկ, 1819), «ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀաստան...» (Վենետիկ, 1830)5, Խ. Աμովյանի «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող Հայերի կյանքի ն Հատկապես նրանց Հարսանեկան սովորությունների մասին», «Գյուղական տների կառուցվածքը», «Քրդեր ն եղդիներ», «Ակնարկ քրդերի ծադման, աղդային Հատկանիչների, լեղվի, μարքերի ու սովորությունների մասին», «Թիֆլիղու Հայոց Հանդստարանը», «Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ն կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին», «Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին», «Ռուսական իջնանատների մասին», «Հայոց եկեղեցական ն ժողովրդական երաժչտությունը» ն այլն: Բացի վերոնչյալ ղուտ աղդադրական μնույթի աչխատություններից՝ մեծ քանակությամμ աղդադրական նյութեր են սփռված Խ. Աμովյանի դեղարվեստական երկերում6: Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը // «Պատմաμանասիրական ծանդես», ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» Հրատ., Երնան, 2011, № 3, էջ 132-148: Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Հայոց ընտանեամուսնական սովորությունների ու ծեսերի μնութադրությունը Խ. Աμովյանի երկերում // ՀՀ ԳԱԱ Շիրակի Հայադիտական Հետաղոտությունների կենտրոն, Գիտական աչխատություններ ՄIII, 2005, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» Հրատ., էջ 53-59, նույնի՝ Խ. Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ // «Էջմիածին», Պաչտօնական ամսադիր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրμոյ Էջմիածնի, Հունվար (Ա), 2007, էջ 88-94, նույնի՝ Խ. Աμովյանը որպես աղդադրադետ // Աμովյանադիտական Հոդվածների Հատընտիր ժողովածու, Երնան, 2007, էջ 123-130, նույնի՝ Աμովյանը քրդերի աղդադրության Հետաղոտող // «Էջմիածին», Պաչտօնական ամսադիր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրμոյ Էջմիածնի, Հունվար (Ա), 2011, էջ 76--0, նույնի՝ Աμովյանը որպես Հայ աղդաμանական դիտության սկղμնավորող // Աμովյանադիտական 5 (դիտական Հոդվածների ժողովածու), Երնան, 2012, էջ 111-119:

Հայաստանում աղդադրական նյութերի դրառման…

Տարերային μանաՀավաքչության ՀաղթաՀարումը մենք դտնում ենք նան ՃIՃ դարի առաջին կեսի մամուլում: ԲանաՀավաքները Հանուն աղդային ինքնադիտակցության արթնացման 1840-1850-ական թթ. Հանդես եկան Հպարտություն ներչնչող, մչակութային ժառանդությանը վերաμերող աղդադրական նյութերով: Տարերային μանաՀավաքչության ՀաղթաՀարումը Հիմնականում պայմանավորված էր աղդադրական Հարցարանի ստեղծման Հանդամանքով: ՃIՃ դարի երկրորդ կեսի սկղμներին առանձին անՀատներ արդեն դիտակցում էին μանաՀավաքչության կարնորությունը ն մտածում նրա տարերայնությունը ՀաղթաՀարելու մասին: Առաջին խոչոր դործիչը, որը նախաձեռնեց աղդադրական Հարցարանի ստեղծման դործը, Հայտնի μանաՀավաք-աղդադրադետ ն μանադետ Գարեդին Սրվանձտյանցն էր: Նա մի չարք Հոդվածներով ն դրքույկներով աղդադրական ն μանաՀյուսական ասպարեղ իջնելուց Հետո Հանդեց այն եղրակացության, որ անՀրաժեչտ է ուղեցույց դրել ուրիչների Համար: Այդպիսին էր նրա «Գրոց ու μրոց» Հայտնի աչխատությունը (1874): Այս դրքույկի առաջին մասը ոչ միայն աղդադրադետների ու μանադետների, այլն լեղվաμանների, μարμառադետների, Հնախոսների, Հնադետների, μնադետների Համար յուրօրինակ Հարցարան էր: Վերջինս այժմյան Հարցարաններից տարμերվում էր նրանով, որ Հարցերը թեմայավորված, տարμերակված ն Համարակալված չէին, այլ յուրաքանչյուր Հարցադրում ուղեկցվում էր μացատրադրերով, թե ինչպես պետք է ղμաղվել μանաՀավաքչությամμ: Սա Հայաստանում դիտակցական μանաՀավաքչության առաջին օրինակն էր, որին Հետնեցին μաղմաթիվ μանադետներ, μանաՀավաքներ ն աղդադրադետներ՝ Վ. Տեր-Մինասյան, Մ. Միրախորյան, Հ. ԱլաՀվերդյան, Ս. Ճուլարտյան, Լ. Ճանիկյան, Տ. Նավասարդյան, Ա. ՏերԱլեքսանդրյան, Ա. Մխիթարյանց, Ս. Հայկունի ն ուրիչներ: Ուսումնասիրողների մի մասը չի վիճարկել «Գրոց ու μրոցի» ծրադիր-Հարցարան լինելու Հանդամանքը, μոլորն էլ միանչանակ պնդել են, թե Գ. Սրվանձտյանցի Հրատարակած ժողովածուները վիթխարի դեր են խաղացել ժողովրդադիտական նյութերի դրառման ու Հրատարակման դործում: Ականավոր μանադետ Ս. Հարու31

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թյունյանի Համողմամμ «Գ. Սրվանձտյանցը դարձավ Հայ μանաՀավաքչության ռաՀվիրան՝ ուղի Հարթող առաջամարտիկը: Նրա Հետնությամμ ՃIՃ դարի վերջին քսանամյակում Հայ μանադիտության մեջ Հանդես է դալիս μանաՀավաքների մի ամμողջ սերունդ, որի անդուլ ջանքերով դրառվում ն տպադրվում է ժողովրդական կենդանի μանաՀյուսության մի պատկառելի ժառանդություն»7: Գ. Արվանձտյանցը դեռես 1860-1870-ական թթ. Հատկապես «Գրոց ու μրոց» ն «Մանանա» աչխատությունների միջոցով աղդադրական երնույթները նկարադրում է պատկերավոր, վառ երնակայությամμ, որի Հիմնական նպատակն է՝ ա) արնմտաՀայության մեջ սերմանել աղդային ղարթոնք, աղդային ինքնադիտակցության μերել, անձի արժանապատվությունը աղդային Հողի վրա դնել ն μ) վառ երնակայությամμ ղինել μանաՀավաքներին աղդային նյութը կորստից փրկելու, դրի առնելու ն սերունդներին պաՀ տալու ձդտմամμ: Գ. Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոցը», այնուամենայնիվ, չկարողացավ կատարել այն դերը, ինչ Հետադայում վիճակվեց Մոսկվայի Լաղարյան ճեմարանի պրոֆեսոր Գ. Խալաթյանցին (18581913): Հենվելով Գ. Սրվանձտյանցի ն վերոՀիչյալ μանասերների ու μանաՀավաքների աչխատությունների վրա՝ Գ. Խալաթյանցը դրեց մի նոր, դիտական Հիմունքներով Համակողմանի աղդադրական Հարցարան՝ «Ծրադիր Հայ աղդադրությաե ն աղդային իրավաμանական սովորությունների» վերնադրով (Մոսկվա, 1887): Այստեղ μոլոր Հարցերը թեմաների են վերածվել ըստ Համակարդերի, իսկ վերջիններս՝ ըստ ենթաթեմաների: Կուռ կառուցվածք ունեցող այս ծրադիրը նչանակալի դեր խաղաց Հայ μանաՀավաքչության կաղմակերպման դործում, դարձավ ուղենիչ աղդադրությամμ ղμաղվողների ու μանադետների Համար: Առաջին ն վաստակաչատ μանաՀավաք-աղդադրադետը եղավ Ե. Լալայանը, որը Հենվեց այդ ծրադրի վրա ն 1880-ական թթ. վերջերին Ջավախքում

Տե՛ս Հարությունյան Ս., Բանադիտություն // Հայ ժողովրդի պատմություն, Հ. 6, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրատ., Երնան, 1981, էջ 916-917: Նածաղետյան Ռ., Գարեդին Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչակսւն դործունեությունը // «Էջմիածին», Պաչտօնական ամսադիր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրμոյ Էջնիածնի, 2007, ժ, էջ 110-122:

Հայաստանում աղդադրական նյութերի դրառման…

դրառեց տեղի Հայ μնակչության աղդադրության նմուչները: Այդ ծրադիրը Ե. Լալայանին ուղեկցեց մինչն մաՀ: Դրանից Հետո դրվեցին առանձին թեմաների վերաμերյալ ծրադրեր՝ 1. Ե. Լալայան, «Ծրադիր ամուսնության ն Հարսանիքի սովորույթների մասին նյութեր Հավաքելու» («Աղդադրական Հանդես», այսուՀետն՝ ԱՀ, դ. Ա, Շուչի, 1896, Հավելված, էջ 3-52), 2. Ս. Զելինսկի, «Ծրադիր տղաμերքի ն նորածին մանկան ֆիղիկական դաստիարակության մասին նյութեր Հավաքելու» (ԱՀ, դ. Գ, Թիֆլիս, 1898, Հավելված, էջ 73-79), 3. Ս. Զելինսկի, «Ծրադիր Հիվանդության ն μժչկության մասին նյութեր Հավաքելու Համար» (ԱՀ, դ. Գ, 1898, Թիֆլիս, էջ 73-79, № 1, ԱՀ, դ. Դ, 1898, № 2, Հավելված, էջ 93-106), 4. Թարդմանություն է Ադիրրի Հարցարանի, որ է՝ «Ծրադիր սեպՀականության նչանների (տամղաների) մասին նյութեր Հավաքելու» (ԱՀ, դ. ՄII-ՄIII, Թիֆլիս, 1901, էջ 525526), 5. Հ. Կարա-Մուրղա, «Ծրադիր տնայնադործության վերաμերյալ նյութեր Հավաքելու» (ԱՀ, դ. ՃII, 1904, Հավելված, էջ 332), 6. «Ծրադիր Հայ աղդադրական թանդարանի Համար նյութեր Հավաքելու» (ԱՀ, դ. ՃՄI, 1907, Հավելված, էջ 1-26, դրվել է Պետերμուրդում Ալեքսանդր III-ի աղդադրական թանդարանի Համար, որը ռուսերենից փոխադրել է Ս. Տեր-Գրիդորյանը): «Աղդադրական Հանդեսը» նան μանաՀավաքներ դաստիարակելու տեսանկյունից աննախադեպ ծառայություն է մատուցել: Այդպես էին նան Կ. Պոլսի «Բյուրակն» ամսաթերթը, «Էմինյան աղդադրական ժողովածուն» (ԷԱԺ), Վենետիկի «Բաղմավեպը» (ԲՎՊ), Վիեննայի «Հանդես ամսօրյան» (ՀԱ), Էջմիածնի «Արարատը» ն այլն: «Աղդադրական Հանդեսի» 1896-1916 թթ. μանաՀավաքներից աոաջինը Ե. Լալայանին է Հաջողվել պատմական Հայաստանի մի չարք չրջաններում ուսումնասիրություններ կատարել: Գիտնականի աղդադրական Հետաղոտությունների արդյունքը դարձան Ջավախք (ԱՀ, 1896, դ. Ա), Վարանդա (ԱՀ, 1897, դ. Բ), Սիսիան (ԱՀ, 1898, դ. Գ, № 1), Զանդեղուր (ԱՀ, 1898, դ. Դ, № 2), Գանձակի դավառ (ԱՀ, 1899, դ. Ե, 1900, դ. Զ, 1901, դ. ՄII-ՄIII), Բորչալուի դավառ (ԱՀ, 1902, դ. IՃ, 1903, դ. Ճ, 1904, դ. ՃI), Նախի33

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ջնանի դավառ, Ա մասն, Գողթն (ԱՀ, 1904, դ. ՃI, 1905, դ. ՃII, 1906, դ. ՃIII, 1907, դ. 15), Վայոց ձոր (ԱՀ, 1906, դ. ՃIII, № 1, 1906, դ. ՃIՄ, № 2), Նոր Բայաղետի դավառ (ԱՀ, 1907, դ. ՃՄI, № 1, 1908, դ. ՃՄIII, № 2), Վասպուրականի աղդադրությունը (ԱՀ, 1910, դ. ՃՃ, № 2, 1911, դ. ՃՃI, 1912, դ. ՃՃII, № 1, 1912, դ. ՃՃIII, № 2, 1913, դ. ՃՃIՄ, № 1, 1913, դ. ՃՃՄ, № 2), Մուչ-Տարոն (ԱՀ, 1916, դ. ՃՃՄI) աչխատությունները ն այլն: Նույնը կարելի է ասել Ս. Մովսիսյանի (Բենսե) վերաμերյալ՝ Բուլանըխ կամ Հարք դավառ (ԱՀ, 1899, դ. Ե, 1900, դ. Զ): «Աղդադրական Հանդեսում» իրենց աչխատանքները Հրատարակեցին նան Ալաչկերտից Գ. ՆժդեՀյանը, Նոր Նախիջնանից՝ Հ. Մուրադյանը, Ե. ՇաՀաղիղը ն այլք: «Էմինյան աղդադրական ժողովածուի» μանաՀավաքներից են Ա. Մխիթարյանցը, Ս. Հայկունին ն ուրիչներ, «Բյուրակնի» μանաՀավաքներից՝ Գ. Անդրեասյանը, Մ. Դանիելյանը, Տ. Պալյանը, Գ. Տնեճյանը, Թուխ Կրպոն, Դ. Խաչկոնցը, Հ. ՇնորՀքյանը ն ուրիչներ: «Բաղմավեպը» ն «Հանդես ամսօրյան» աղդադրական նյութերը նախ ուսումնասիրում էին, Հետո՝ միայն տպադրում: ԱյդուՀանդերձ, սակավ էին μանաՀավաք կադրերը, իսկ եղածներն էլ Հատուկ պատրաստվածություն չունեին: Անդամ ծրադրերի դոյության պայմաններում Հատուկ փորձառու μանաՀավաքները Հաղվադեպ էին (Ե. Լալայան, Ս. Լիսիցյան): Զկային μանաՀավաքներ պատրաստող դպրոցներ: 1922 թվականից Ե. Լալայանը նչանակալից դեր ունեցավ նոր կադրեր պատրաստելու դործում: Ե. Լալայանի աջակիցն էր նան Ս. Լիսիցյանը, որը նրա մաՀից Հետո (1931) չարունակեց μանաՀավաքների պատրաստման դործը: Ս. Լիսիցյանի ջանքերի չնորՀիվ աղդադրադետների ն μանաՀավաքների սեղանին դրվեց 1930-ական թթ. կաղմված ն 1946 թ. Հրատարակված թվով երրորդ՝ «Աղդադրական Հարցարանը», որով մասնադետներն աոաջնորդվում են առ այսօր: Ս. Լիսիցյանի մաՀից Հետո μանաՀավաքներ են պատրաստում Պատմության պետական թանդարանի Ս. Լիսիցյանի անվան աղդադրության μաժինը, այնուՀետն՝ ՀՍՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտի աղդադրության խումμը, իսկ ներկայումս՝ ՀՀ ԳԱԱ

Հայաստանում աղդադրական նյութերի դրառման…

Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի աղդադրության, արդիականության աղդաμանության, էթնոսոցիոլոդիայի, սփյուռքի ուսումնասիրությունների μաժինները ն ԵՊՀ Հնադիտության ու աղդադրության ամμիոնը: Ցավոք, ներկայումս ավանդական աղդադրությունը մոռացության է մատնվում աղդադրադետ μանաՀավաքներիս աչքի առաջ: Պատմական Հայաստանի 9/10 մասի ն առանձնապես սփյուռքի աղդադրությունը կորստյան է մատնված: Մենք ցարդ պետական մոտեցում չունենք Հատկապես Արնմտյան Հայաստանի աղդադրության ուսումնասիրության նկատմամμ: Այս աննպաստ վիճակից դուրս դալու Համար անՀրաժեչտ է, որ կորստյան մատնվող աղդադրական նյութերը փրկվեն, որ չրջաններում ն մարղերում դեռ մնացած փաստերը դրի առնվեն: Մի՞թե Հնարավոր չէ չարունակել Ե. Լալայանի, Ս. Լիսիցյանի, Վ. Բդոյանի թողած ավանդները՝ ավարտին Հասցնելով պատմական Հայաստանի μոլոր պատմաաղդադրական չրջանների ուսումնասիրությունը՝ պատրաստելով աղդադրադետ կադրեր: Նչված խնդիրը պետք է μարձրացնել պետական մակարդակի: Հայաստանի Հանրապետության պատմաաղդադրական չրջանների ուսումնասիրության առումով մենք դեռնս չունենք Համապարփակ Հետաղոտություններ, էլ ուր մնաց Արնմտյան Հայաստանը ն ժամանակակից սփյուռքը: Բարեμախտաμար, դեռնս կան արնմտաՀայ վերապրողների սերունդներ, որոնք չատ թե քիչ Հիչողություններ են պաՀպանում «էրդրի» մչակութային ժառանդության մասին: Շատ կարճ ժամանակից Հետո դրանցից էլ կղրկվենք, դրա Համար Հույժ կարնոր են դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունների խրախուսումը, աղդադրական երնույթներն ամμողջովին դրի առնելը: Սփյուռքում μաղմաթիվ են տարեդիրներն ու պատմաμանները, որոնք իրենց Հայրենի դյուղերի ու դավառների, նաՀանդների պատմությունը չարադրելիս պետք է մի փոքրիկ անկյուն Հատկացնեն աղդադրությանն ու μանաՀյուսությանը: Կարծում ենք, որ չատ օդտակար կլինի սփյուռքի Համար Համառոտ առանձին աղդադրական Հարցարանի ստեղծումը, քանի որ սփյուռքի դիտնականների Համար Ս. Լիսիցյանի Հարցարանը անմատչելի է: Մի կարնոր Հանդամանք նս: Ս. Լիսիցյանի «Աղդադրական Հարցարանի» լույսընծայումից Հետո՝ անցած տասնամյակների ըն35

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թացքում, աղդադրական դիտության մեջ առաջ են քաչվել μաղմաթիվ նոր Հիմնախնդիրներ, որոնք մինչն ՃՃ դարի 30-40-ական թվականները չէին կարող տեղ դտնել այդ Հարցարանում: Ւնչպես ժամանակին, մինչն Ս. Լիսիցյանի «Աղդադրական Հարցարանի» Հրատարակությունը, մի չարք դիտնականներ՝ Ե. Լալայանը, Ս. Զելինսկին ն ուրիչներ, μանաՀավաքչական դործը դյուրացնելու նպատակով Հրատարակեցին մանրակրկիտ Հարցաչարերով թեմատիկ ծրադիր-Հարցարաններ, այդպես էլ ներկայումս դրանց անՀրաժեչտությունը խիստ ղդացվում է: Նկատի ունենալով այն Հանդամանքը, որ անվանի աղդադրադետ Ս. Լիսիցյանի «Աղդադրական Հարցարանի» Հրատարակությունից անցել է չուրջ 60 տարի, ն այսօր այն դրեթե սպառված է, ն նան այն, որ մի չարք Հասարակադիտական μուՀերում անցնում են «Հայ աղդադրություն» առարկան, ն ուսանողները դրում են կուրսային ու ավարտական աչխատանքներ, ուստի Հույժ անՀրաժեչտություն է առաջացել կաղմելու ավելի ընդլայնված ն Համապարփակ Հարցարան: Այն կարող է օդտակար լինել նան μանադետներին, μանասերներին, Հայրեեի μնակավայրերի, չրջանների պատմությամμ ու մչակույթով ղμաղվող մտավորականությանը: Ուստի Հայ աղդադրության նոր ծրադիր-Հարցարանի կաղմումն ու Հրատարակումը օրվա Հրամայական պաՀանջ են: Այդ նպատակին ծառայելու Համար մենք Հրատարակել ենք ամուսնության ու Հարսանեկան ծիսաչարի8, մանկան ծննդի ու խնամքի9, աղդակցական Համակարդի10 վե-

Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Ակնարկ դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման եղանակների մասին: Հարցաչար ամուսնաՀարսանեկան սովորությունների, արարողությունների վերաμերյալ // Նածաղետյան Ռ., Հայոց սոցիոնորմատիվ մչակույթը, մաս 1, ՀՀ կրթության ն դիտության նախարարության կողմից Հաստատված է որպես ուսումնամեթոդական ձեռնարկ μուՀերի Հասարակադիտական ֆակուլտետներում աղդադրություն ն Հումանիտար այլ մասնադիտացումների ուսանողների Համար, Երնան, Հեղ. Հրատ., 2009, էջ 30-53: Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Մանկան ծննդին ն խնամքին առնչվող սովորույթների ու ծեսերի վերաμերյալ աղդադրական նյութերի դրառման Հարցաչար // Նածաղետյան Ռ., ԱղձնիքաՀայերի մանկան ծննդի ն խնամքի ավանդական սովորույթներն ու ծեսերը (Պատմաաղդադրական ուսումնասիրություն), Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 2011, Հավելված, էջ 192-206:

Հայաստանում աղդադրական նյութերի դրառման…

րաμերյալ նյութեր Հավաքելու Համար ավելի ընդարձակ, լրամչակված ծրադիր-Հարցարաններ: Ցանկալի է, որ այսուՀետն յուրաքանչյուր Հետաղոտող իր ուսումնասիրությունների Հավելվածում ներկայացնի Հետաղոտվող թեմայի վերաμերյալ լրամչակված Հարցաչար: Այդ ամենը Հնարավոր կդարձնի ստեղծել ն ունենալ նոր, ավելի ամμողջական, մեր ժամանակներին ավելի ՀամաՀունչ աղդադրական Հարցարան, որն օդ ու ջրի պես անՀրաժեչտ է: Հարկ է նչել, որ դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման, դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունների արդյունավետ իրականացման Համար խորՀուրդ է տրվում ձեռքի տակ ունենալ նան մասնադիտական դրականության մեջ այլ ժողովուրդների աղդադրական տարμեր Հիմնախնդիրների վերաμերյալ Հիչատակվող մի չարք ծրադիր-Հարցարաններ, մեթոդական ցուցումներ: Դրանցից կարելի է առանձնացնել՝ Козьмин В. А., Полевая этнография, СПб., 2007, Бардавелидзе В. В., Духовное быте и культура грузинского народа, Программа вопросников, Тбилиси, 1-88:

Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., ԱղդատոՀմային Հարաμերություններ // Նածաղետյան Ռ., Հայոց աղդակցական Համակարդը (ՃIՃ դ. երկրորդ կես ՃՃ դ. սկիղμ), Պատմաաղդադրական ուսումնասիրություն Երնան, 2012, Հավելված, Հարցաչար, էջ 194-206:

ԲԱԺԻՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ՆՅՈՒԹԵՐԸ՝ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

Ժայռապատկերները՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն…

1. ԺԱՅՌԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐԸ՝ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀԻ

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԲՆԱԿԻԶՆԵՐԻ ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ

(«Հայ աղդադրության պատմություն» դասընթացի դասախոսությունների չարքից) Ժայռապատկերները քարաμեկորների ու ժայռերի մակերեսին, խոր կիրճերում, լեռնաՀովիտներում, անձավների պատերին նախադրային ժամանակաչրջանում կարծր քարով փորված կամ ներկով արված Հնադույն պատկերներ են: Վաղնջական դիտելիքի μաղմաμնույթ այս դրսնորումները վկայում են ստեղծողների տնտեսական, մտավոր μարձր ղարդացման ու նուրμ ճաչակի մասին: Դրանք Հայկական լեռնաչխարՀի Ք.ա. IՃ-I Հաղ. պատմական իրականության μացաՀայտման պատմամչակութային կարնորադույն սկղμնաղμյուրներ են, որոնք յուրովի՝ պատկերադրորեն արտացոլում են Հնադարը: Այսօր ժայռապատկերների նչանակությունը Հիմնականում դիտաճանաչողական է: Ժայռապատկերը՝ որպես նախանդարյան մչակույթի կրող, դրա տեսակ, փուլ ն ձն, Հուսալի կամուրջ է վաղնջական ժամանակների ու ներկայի միջն ն Համակողմանի Հետաղոտման դեպքում կօդնի վերականդնելու կորցրածը, Հասկանալու ն ճչտելու մեր ակունքները, դրա աղդեցությունը մչակույթի տարμեր ճյուղերի վրա: Նախնադարյան արվեստի μարձրարժեք ստեղծադործությունները՝ ժայռապատկերները, Հավաստել են Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն μնակիչների առօրյան, կենցաղը, ղμաղմունքները, դաղափարական պատկերացումները, կրոնաՀմայական ըմμռնումները: Դրանք անցյալի կենդանի վկայություններ են: Նախնադարյան մարդկանց կենցաղի ն մչակույթի՝ մեղ Հասած նյութերի ուսումնասիրությունն ունի պատկառելի անցյալ: Նախնադարյան վարպետների ձեռքով պատրաստված Հաղարավոր առարկաների Հումքը՝ կավը, քարը, փայտը, մետաղը, լեղու առան Հրաչալի պատկերների ու Հնադիտական դտածոների ղարդանախչերում:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Անձավային արվեստի մասին դիտությունն իր ավելի քան մեկուկեսդարյա պատմության ընթացքում արձանադրել է μաղմաթիվ նվաճումներ Հին քարե դարի կենցաղամչակութային ստեղծադործությունների Հայտնաμերման ն դրանց մասին նյութերի Հրատարակման ասպարեղում1: Ժայռապատկերները Հայտնի են երկրադնդի μոլոր մասերում, Հնադույնները (Ալտամիրա ն այլն) ստեղծվել են ավելի քան 20 Հաղարամյակ առաջ: Հայաստանի տարածքում Հայտնաμերվել ն ուսումնասիրվել են նախնադարյան արվեստի տասնյակ Հաղարավոր ժայռապատկերներ: Դրանք տարածված են 2000-3400 մետր μարձրություններում՝ Արադածի, Գեղամա, Վարդենիսի, Ջերմուկի ն Սյունյաց լեռների լանջերին, Շատախի ու Տավրոսի լեռներում ն Վանա լճի ավաղանում: Հայկական լեռնաչխարՀը նս՝ որպես Հին աչխարՀի անքակտելի մաս, իμրն մարդկային մչակույթի μնօրրաններից մեկը, Հարուստ է նախնադարյան արվեստի Հրաչալիքներով՝ ինքնատիպ μաղմաμովանդակ ու μաղմաղան ժայռապատկերներով, որոնք արժանացել են ուսումնասիրողների ուչադրությանը:

Առաջին դյուտերից են Հյուսիսային Իսպանիայի Սանտանդեր նաՀանդի Ալտամիրա քարայրում 1879 թ. Հայտնաμերված կենդանիների դունավոր պատկերները: ՃIՃ դարի վերջին ն ՃՃ դարի սկղμներին իրար են Հաջորդում Հինքարեդարյան անձավային արվեստի նոր Հուչարձանների Հայտնադործությունները Ֆրանսիայում ն Իսպանիայում: 1940 թ. նախնադարյան մչակույթի μացառիկ արժեք ունեցող Հնադույն ստեղծադործություններ են Հայտնաμերվել Լասկո, իսկ 1956 թ.՝ Ռուֆինյակ անձավներում: Երկրաչափական μնույթի դծանկարներ են դտնվել Վրաստանի Հարավում, կենդանիների պատկերներ, որսի տեսարաններ՝ Ուղμեկստանում, Հարավային Ուրալում, Եվրոպայի Հարավ-արնմուտքում, Ասիայում: ԱնՀամեմատ չատ են աչխարՀի տարμեր կողմերում դտնված մեղոլիթի, նեոլիթի, էնեոլիթի, μրոնղի ն երկաթի դարաչրջանների ժայռարվեստի Հուչարձանները: Բաղմադույն ներկերով ժայռերին նկարված մեծ քանակությամμ պատկերներ են Հայտնի ՍաՀարայում, Սկանդինավիայում, Ռուսաստանում՝ Կարելիայում, Ուրալում, Սիμիրում, Հյուսիսային Կովկասում, Միջին Ասիայում ն այլուր (այս մասին՝ կարախանյան Գ. Հ., Սաֆյան Պ. Գ., Սյունիքի ժայռապատկերները, Հայաստանի Հնադիտական Հուչարձանները, № 4, Ժայռապատկերներ, պրակ. 1, Երնան, 1970, էջ 5-6, նան նույն Հեղինակների՝ Ժայռապատկերներ Սյունիքում // «Սովետական արվեստ», 1967, № 1, էջ 31-38, Հայաստանի Հնադույն պատմության նորաՀայտ Հուչարձաններ // «Պատմաμանասիրական Հանդես» (այսուՀետն՝ ՊԲՀ), 1969, № 1, էջ 275-283 ն այլն:

Ժայռապատկերները՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն…

ԸնդՀանուր առմամμ Հայաստանի տարածքի ժայռապատկերների ուսումնասիրությունը կարելի է μաժանել Հետնյալ փուլերի: Առաջին փուլ: Արվեստի այս Հնադույն ստեղծադործությունների մասին առաջին Հաղորդադրությունները ղետեղված են Հայ պարμերական մամուլում: 1910 թ. Մեսրոպ Տեր-Մովսիսյանը ն Կոմիտասը, μարձրանալով Արադած լեռը, առաջին անդամ Հանդիպեցին ժայռապատկերների. դա Հայաստանի տարածքում դրանց առաջին արձանադրումն էր՝ արտացոլված 1913 թ. «Արարատ» ամսադրում2: Հայ իրականության մեջ ժայռապատկերների դիտական Հետաղոտությունը սկսվում է միայն 1920-ական թվականներից: Առաջին դիտնականը, որը ղμաղվեց ժայռապատկերների Հետաղոտությամμ, ԱչխարՀμեկ Քալանթարն էր3: Նա ՃՃ դարի 20-ական թվականներին դասակարդեց ու մեկնաμանեց Հայտնի ժայռապատկերները: Գեղամա լեռների ժայռապատկերների նկարադրման ն Համեմատական վերլուծության փորձերը տեսնում ենք Լ. Լիսիցյանի4 դերմաներեն Հաղորդումներում, որը թարդմանվել է Գ. Ա. Տիրացյանի կողմից: ԱյնուՀետն խնդրո առարկային անդրադարձել են Գ. Ղափանցյանը5 ն Ս. Սարդարյանը6: Գ. Ղափանցյանը Հրապարակել է ուչադրավ Հաղորդադրություն ժայռապատկերների տեղի, Հայտնաμերման Հանդամանքների մասին: Ս. Սարդարյանը Արադած լեռան լանջերին Հայտնաμերել ն ուսումնասիրել է մեծ քա2

Տե՛ս Տեր-Մովսիսյան Մ., Արարատի ն Արադածի դադաթներին // «Արարատ», № 1, 1913, Էջմիածին, էջ 53-68: Տե՛ս Քալանթար Ա., Արադածը պատմության մեջ. Ակնարկ նրա պատմական նչանակության ն նյութական կուլտուրայի Հուչարձանների մասին, Երնան, 1935: Ա. Քալանթարի՝ Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի արխիվային ֆոնդերում պաՀվող Հավաքածուի որոչ նյութեր Հրատարակեց Լ. Բարսեղյանը (տե՛ս «Նոր նյութեր Հայաստանի Հնադույն չրջանի արվեստի վերաμերյալ» // «Պատմաμանասիրական Հանդես», 1966, № 3, էջ 147-160): Տե՛ս Լիսիցյան Լ., Գեղամա լեռների ժայռապատկերներից // ՀՍՍՀ ԳԱ «Լրաμեր Հասարակական դիտությունների», № 1, 1972, էջ 51-57: Տե՛ս Ղափանցյան Գ., Հնության մի քանի Հիչատակարաններ // «Արարատ», 1914, № 1, էջ 91-96: Տե՛ս Սարդարյան Ս., Նախնադարյան Հասարակությունը Հայաստանում, Երնան, 1967, էջ 113, նկ. 24-29:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նակությամμ ժայռապատկերներ: Նրա դրքում տրվում են նյութի դտնվելու վայրը (Արադած, Գեղմաղան, Ջերմուկ, Զաղա), խմμերի նկարադրությունը, ն որոչ Համեմատությունների Հիման վրա դրանք թվադրվում են մեղոլիթով: 1960-1970-ական թվականները դարձան ժայռապատկերների Հայտնաμերման ու Հետաղոտման կարնոր փուլ7: 1967-1968 թթ. ժայռապատկերների Հայտնաμերման Հետաղոտական ծավալուն աչխատանքներ են կատարել ՀՍՍՀ ԳԱ Հնադիտական արչավախմμերը: Հայտնաμերվեցին Հաղարավոր ժայռապատկերներ, որոնք սփռված են Արադածի փեչերին, Սնանա լճի ավաղանը եղերող Գեղամա, Վարդենիսի, Վայոց ձորի ն Սյունյաց լեռնաչղթաների ստորոտներին: Գ. Կարախանյանը ն Պ. Սաֆյանը Սյունիքում՝ μնակավայրերից Հեռու μարձրադիր լեռնային դոտիներում, Հայտնաμերեցին Հաղարավոր ժայռապատկերներ: Միայն Ուխտասար Հնավայրում Հայտնաμերվեց մի քանի Հարյուր ժայռապատկեր, որոնց միայն որոչ մասը ներկայացվել է Գ. Կարախանյանի ն Պ. Սաֆյանի դրքում8: Ժայռապատկերների մեջ աչքի են ընկնում Գեղամա լեռների պատկերախմμերը: Սրանց դասակարդման դործում առանձնանում է Հ. Մարտիրոսյանն իր «Գիտությունն սկսվում է նախնադարում» դրքով. Հեղինակը փորձել է վերլուծել ժայռապատկերների սյուժետային μովանդակությունը՝ ժամանակակից դիտության μաղմաթիվ սաղմեր որոնելով ժայռապատկերներում: Այսպես, օրինակ, Հայաստանում Հայտնաμերված Հաղարավոր ժայռապատկերների թվում Հարյուրավոր փորադիր պատկերանչանները ժայռադիր դաղափարադրեր նկատի ունենալով՝ նա դրում է. «Ամեն մի նախասկղμնական դիր ն դրչություն ծայր է առնում իրերի, առարկաների, կենդանիների, մարդկանց, լուսատուների պատկերներից, որոնցով կաղմվում էին ժայռանկարների երμեմն չատ չքեղ Տե՛ս Մարտիրոսյան Հ., Ժայռապատկերների դասակարդման մի քանի տվյալներ // ՀՍՍՀ ԳԱ «Լրաμեր Հասարակական դիտությունների», 1970, № 9, էջ 54-70, նույնի՝ Հայաստանի նախնադարյան մչակույթի նոր Հուչարձաններ // ՊԲՀ, 1969, № 3, էջ 191-208, նույնի՝ Քարի դարից Ուրարտու, Երնան, 1971, նույնի՝ Նախնադարյան Հայաստանի նչանադրերը ն նրանց ուրարտա-Հայկական կրկնակները, Երնան, 1973: Տե՛ս կարախանյան Գ., Սաֆյան Պ., նչվ. աչխ.:

Ժայռապատկերները՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն…

ու խոսուն կոմպողիցիաները»9: Նա ժայռապատկերները դիտում է որպես տիեղերական պատկերացումներ ներկայացնող պատկերներ, լուսնաարեդակնային տոմարի արտացոլում, կրոնադաղափարական պատկերացումներ, ժայռապատկերներից անցում ժայռադրության ն նչանադրության: Միջնադարյան չրջանի վիմադրադետ Գ. Գրիդորյանը կարծում է, որ «Հնադույն վիմադրական տեքստեր կարելի է Համարել ժայռապատկերները, որոնք կերտված են… մ.թ.ա. Է-Ա Հաղ. ընթացքում»10, որն ընդունելի է որոչակի վերապաՀումով: 1971 թ. Հրատարակվեցին Հ. Մարտիրոսյանի ն Հ. Իսրայելյանի «Գեղամա լեռների ժայռապատկերները»11 ն Հ. Մարտիրոսյանի՝ նույն վերտառությամμ մեկ այլ ուսումնասիրություն12, որոնք խոչոր առաջընթաց էին այս μնադավառի ղարդացման խնդրում: Մեծ քանակությամμ ժայռապատկերներ են Հաստատադրված Քարվաճառի լեռներում13: Ժայռարվեստը Հայաստանում Հարատնել է մեղոլիթ-նեոլիթյան ժամանակներից մինչն վաղ Հայկական պետականության ստեղծման չրջանը: Ժայռապատկերների նկատմամμ Հետաքրքրությունը չի նվաղել նան մեր օրերում, երμ առանձին ուսումնասիրողների կողմից Հայաստանի լեռնային տարμեր վայրերում Հայտնաμերվում են ժայռապատկերների նորանոր խմμեր14: Զնայած

Տե՛ս Մարտիրոսյան Հ., Գիտությունն սկսվում է նախնադարում, Երնան, 1978, էջ 79: Տե՛ս Գրիդորյան Գ., Հայկական վիմադրություն, Երնան, 2000, էջ 9: Հարցի առնչությամμ կարնոր է նան Ա. Մովսիսյանի Հոդվածը՝ Հայաստանի դծային դիրը (Ք.ա. Գ-Ա) // «Մերձավոր ն Միջին Արնելքի երկրներ ու ժողովուրդներ», ՃՄIII (Երնան, 1999) ժողովածուում: Տե՛ս Մարտիրոսյան Հ., իսրայելյան Ռ., Գեղամա լեռների ժայռապատկերները // Հայաստանի Հնադիտական Հուչարձաններ, 6, Ժայռապատկերներ, պր. 2, Երնան, 1971: Տե՛ս Մարտիրոսյան Հ., Գեղամա լեռների ժայռապատկերները // Հայաստանի Հնադիտական Հուչարձաններ, № 11, Ժայռապատկերներ, պր. 3, Երնան, 1981: Տե՛ս Սիմոնյան Հ., Քարվաճառի չրջանի Հուչարձանների քարտեղ, Երնան, 1995: Տե՛ս Գասղարյան Բ., Սարդսյան Գ., Ժայռանկարների նորաՀայտ խումμ Գեղամավանի «Կարմիր քարանձավում» // «Հայաստանի Հնադույն մչակույթը», (Տ. Խաչատրյանի 70-ամյակին նվիրված դիտաժողովի

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ժայռապատկերային նյութի աՀռելի քանակությանը՝ մեղանում դրանք առ այսօր μավարար չափով ուսումնասիրված չեն: Հրատարակված դրքերում անμավարար է տեղանքի քարտեղադրումը, թերի է նյութի փաստադրումը, լուսանկարված չէ մեծ մասը, ժայռապատկերների նկարադիրը երμեմն մակերեսային է, թվադրումները վերջնականապես ճչդրտված չեն ն այլն: Ուսումնասիրությունների ստորն ներկայացվող չարքում Հիմնական չեչտը դրված է մեկնաμանության ն վերծանման վրա՝ օդտվելով փաստադրված ն Հրատարակված նյութերից: Մեկնաμանողների մի մասը Հակված են ժայռապատկերները դիտարկել որպես դրի մի նախաձն: Նրանց մի մասը պատմական ակնարկներում, տեղեկատվական Հոդվածներում ժայռապատկերները պարղապես անվանում են դիր՝ դաղափարադիր, նչան (Խ. Սամուելյան, Ս. Բարխուդարյան, Լ. Խաչիկյան, Ս. Մելիք-Բախչյան, Ա. Գ. ԱμրաՀամյան),15 մյուսները որոչ փաստարկներ են μերում՝ փորձելով ապացուցել ժայռապատկերների մաչտոցյան դրի նախատիպ լինելը (Հ. Մարտիրոսյան, Ռ. Իչխանյան16, Կ. Թոխաթյան17): Ժայռապատկերները մեկնաμանվել են նան որպես աստղադիտական պատկերացումներ՝ Համաստեղություններ, լուսնաարեդակ-

նյութեր), 2003, էջ 5-12, Խեչոյան Ա., Գասղարյան Բ., Գեղամավան-1 քարայրի ժայռանկարների դեղարվեստական վերլուծության փորձ // «Հին Հայաստանի մչակույթը», ՃIII, Երնան, 2005, էջ 28-33, Խեչոյան Ա., Գասղարյան Բ., üերուդլիո Վ., Ժայռապատկերների նորաՀայտ Համալիր Արադածի Հարավային լանջերին (Աղավնատուն – Լեռնամերձ – ՈսկեՀատ) // «Հին Հայաստանի մչակույթը», ՃIՄ, 2008, էջ 295-301: Տե՛ս Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, Հ. 2, Երնան, 1941, էջ 160-166: Բարխուդարյան Ս., Հնությունների նչանակությունն ու պաՀպանությունը, Երնան, 1935, էջ 9-13, 42-46: Խաչիկյան Լ., Նախամեսրոպյան դրի Հարցը ն Հմայադրերը // ՊԲՀ, № 4, 1963, էջ 145-158: Մելիք-Բախչյան Ս., Հայկական Հնադրություն, Երնան, 1987, էջ 3-9, 95103: Աμրածամյան Ա.Գ., Նախամաչտոցյան Հայ դիր ն դրչություն, Երնան, 1982, էջ 26-48: Տե՛ս իչխանյան Ռ., Ժայռապատկերները պատմում են // «Գիտություն ն տեխնիկա», 1987, № 5, էջ 21-24: Տե՛ս Թոխաթեան կ., Մաչտոցեան տառաձների ն դրանց ժայռապատկեր նմանակների աղերսների չուրջ // «Բաղմավէպ», 2003, № 1-4, էջ 44100:

Ժայռապատկերները՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն…

նային Համակարդ, օրացույց, տոմար18… (Բ. Թումանյան, Ս. Պետրոսյան, Հ. Մարտիրոսյան, Հ. Տոնականյան, Կ. Թոխաթյան): Ժայռապատկերների իմաստաμանական, խորՀրդանչական ն դիցաμանական Հարցերին անդրադարձել են Հ. Մարտիրոսյանը, Ա. Դեմիրխանյանը, Լ. ԱμրաՀամյանը, Կ. Թոխաթյանը19: Ժայռապատկերների սյուժետային վերլուծությունը Հնադույն Հայոց կենցաղի ու մչակույթի կարնոր ու անփոխարինելի սկղμնաղμյուր է: Ի՞նչ է տալիս ժայռապատկերների ուսումնասիրությունը: Դրանց μաղմակողմանի ն լիարժեք ուսումնասիրության դեպքում, ըստ Կ. Թոխաթյանի, ժայռապատկերները. ա) Հղոր միջոց են դառնում Հայոց պատմության ն մչակույթի անՀայտ էջերի վերՀանման, Հայոց ծադումնաμանության, μնիկության ու ժողովրդադրական խնդիրների μացաՀայտման Համար: Ժայռապատկերման մչակույթի Հարանմանությունը վկայում է միատեսակ աչխարՀընկալման ու լեղվամտածողության, Հավատալիքների ու դիցարանի, ինչպես ն կենտրոնացված կառավարման՝ պետականության տարրերի դոյությունը: μ) Ժայռապատկերներ արարողները μաղում Հաղարամյակներ նստակյաց են եղել: Մարդը նպատակայնորեն կերտել է իր Հաջորդների Համար: դ) Հայկական լեռնաչխարՀը ժայռափորադրման օջախ ն օրրան էր: Դրա վկայությունն է այն, որ լեռնաչխարՀից դուրս, նրա մերձավոր չրջակայքում Հնադույն ժայռապատկերները դրեթե μացակայում են: ԼեռնաչխարՀի ներսում առկա է ժայռապատկերների դերկենտրոնացում: Հնդեվրոպական ժողովուրդների նախաՀայրենիք Հայկական լեռնաչխարՀի միակ տեղաμնակը՝ Հայը, ձնավորվե18

Տե՛ս Թումանյան Բ., Աստղադիտական μնույթի ժայռապատկերներ // «Գիտություն ն տեխնիկա», № 3, 1969: Պետրոսյան Ս., Առեղծվածային ժայռապատկերներ // «Գիտություն ն տեխնիկա», № 2, 1970: Տոնականյան Հ., Հայաստանի ժայռապատկերների տիեղերական թեմատիկան // «Արվեստ», № 3, 1990, էջ 64: Թոխաթյան կ., Հայկյան օրացույցի ակունքներում // «Հայկաղունիներ. առասպել ն պատմություն» ժողովածու, Երնան, 2013, էջ 222-234: Տե՛ս Абрамян Л., Демарханян А., Мифологема близнецов и мировое дерево (К выяснению значения одного класса наскальных изображений древней Армении) // ՊԲՀ, 1985, № 5, էջ 66-84:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

լով ու Հարատնելով միննույն տեղում, μնականաμար, կրողն ու տերն է այդ մչակույթի: դ) Սերտ են թեմատիկ աղերսները ժայռապատկերման ն Հայոց մչակույթի այլ ոլորտների միջն՝ կերպարվեստ ու կիրառական արվեստ (ղենք, տարաղ, խեցեղեն, մանրանկար, դորդ), փոխադրամիջոց, պար ն թատրոն, մարտաձներ ու մարղաձներ, քարտեղ, տոմար, դիր, μանաՀյուսություն ն դիցաμանություն20: ե) ԱչխարՀի դրեթե μոլոր ծադերում կան ժայռապատկերներ, սակայն Հայաստանի տարածքում Հայտնաμերվածները չատ են μաղմաղան: ղ) Հայոց մեջ ժայռափորադրման ավանդույթները Հարատնել են ու երկար պաՀպանվել: ԱկնՀայտ են այս ոլորտի տնականությունն ու չարունակությունը, անընդՀատությունն ու անցումայնությունը: Ժայռաքանդակի, արձանադործության, վիմադրության, ճարտարապետական Հորինվածքների տեխնիկական-արվեստաμանական ընդՀանրությունները դրա առՀավատչյան են: Եվ, ի վերջո, ժայռապատկերների ուսումնասիրությամμ աներկμա է այն, որ Հայոց μնատարածքի ժայռապատկերները երկնել են μաղմաՀաղարամյա, μնիկ, նստակյաց, մեկ միասնական էթնոս՝ Հայերը21: Ժայռապատկերների սյուժետային μովանդակությունը Հեռավոր ժամանակներում մարդը ժայռապատկերներում ներկայացրել է իր առօրյան, կենցաղը, չրջապատը, μուսական ու կենդանական աչխարՀը, աչխարՀընկալումը, Հավատալիքներն ու Տե՛ս Ավանիսյան Լ., Հայկական դորդերի ղարդապատկերների ն Հայաստանի ժայռապատկերների Համեմատական վերլուծության փորձ // «Վասն Հայության», № 5 (68), 13.02.2003, Աթոյան կ., Ֆիղիկական կուլտուրայի ն սպորտի Հնադույն ակունքները Հայաստանում, մաս 1, Երնան, 1985, էջ 149-153, Վարդումյան Գ., Թոխաթյան կ., Լուսնի ն Արնի պաչտամունքի դրսնորումները «Սասնա ծռեր» էպոսում // Հայկական «Սասնա Ծռեր» էպոսը ն ՀամաչխարՀային էպիկական ժառանդությունը, Միջաղդային դիտաժողովի նյութեր, Երնան, 2004, էջ 88-101: Տե՛ս Թոխաթյան կ., Ժայռապատկերները Հայկական լեռնաչխարՀում Հայոց Հարակայության վկաներ // «Հարք» Հայադիտական Հանդես, 2006, № 1, Երնան, էջ 53-59:

Ժայռապատկերները՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն…

ղμաղմունքները: Ժայռապատկերները նախնադարի մտածողության ընկալման կարնորադույն սկղμնաղμյուր են22: Նախնադարում դոյության Հիմնական միջոցը որսորդությունն էր: Բնականաμար, պատկերների աՀռելի մասը ներկայացնում է որսորդություն: Պատկերների մեջ աչքի են ղարնում կենդանիների տարμեր տեսակների մեծ քանակն ու μաղմաղանությունը (ղուμր, վայրի ցուլ կամ կով, եղջերու, իչայծյամ, վայրի էչ, առյուծ, վարաղ, լուսան, ընձառյուծ, վայրի ն ընտելացված ձիեր, թռչուններ ն այլն (Աղյուսակ 1-2): Հայկական լեռնաչխարՀի ամμողջ կենդանական աչխարՀը «կարելի է կարդալ» ժայռապատկերներում: Կենդանիների մի մասն այժմ իսպառ վերացել է Հայաստանից, ն դամμարաններում Հայտնաμերվում են դրանց պեղածո մնացորդները23: Հիչյալ կենդանիների մի ղդալի մասը ներկայացված է որսորդական ն այլ տեսարաններում: Որսորդների պատկերներն այստեղ ներկայացված են ինչպես մերկանդամ, չարժուն ու μնորոչ ձներով, այնպես էլ ղդեստավորված տարμեր տիպի դլխանոցներով, կենդանական ու թռչնային դիմակներով: Զինված են փոքր կամ մեծ աղեղներով, մաՀակներով, նիղակներով: Ժայռապատկերներում չատ են նետ ու աղեղով, տեդով, նիղակով, վաՀանով, լայնալիճ աղեղներով ղինված որսորդների պատկերները՝ որսորդական օղապարան-լասսոներ, թակարդ, որսորդական ն այլ Հարմարանքներ, սայլ, ծածկասայլ, մարտակառք, սաՀնակ, արոր Հիչեցնող, ինչպես նան տիեղերական պատկերացումներին առնչվող նկարները (Աղյուսակ 3): Ժայռապատկերների թեմատիկան ու μովանդակային μաղմաղանությունն ընդդրկված է չորս Հիմնական ոլորտում՝ μնություն, մարդու առօրյա, արարման արդյունք ն ներաչխարՀ: Բովանդակային խմμերի պատկերների մեծ մասը Հարատնել է Հայոց մչակույթի մյուս ոլորտներում՝ խեցեղենի, μրոնղե դոտու, արձանիկի, Հարթաքանդակի, որմնանկարի, մանրանկարի իմաստաμանական Հորինվածքում, կնիքի, դրամի, ղինանչանի նկարվածքում,

Տե՛ս Թոխաթյան կ., Հայաստանի ժայռապատկերները նախնադարյան արվեստի Համատեքստում // ՀՍՍՀ ԳԱ «Լրաμեր Հասարակական դիտությունների», 2015, 2, էջ 368-381: Տե՛ս Մարտիրոսյան Հ., իսրայելյան Հ., Գեղամա լեռների ժայռապատկերները, էջ 8:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ղենքի, խոյակի նախչաղարդում, տարաղի ու դորդի Հյուսվածքում ն լրացվել նորանոր նչաններով24: Նրանցում արտացոլվում են որսի, որսորդական, ինչպես նան Հմայական արարողությունների, պաչտամունքին աղերսվող տեսարաններ: Պատկերված են որսի ն որսորդության μաղմաթիվ տեսակներ՝ թակարդով, լասսոյով, փոսորակով, աղեղներով, նիղակներով, մաՀակներով, փոկերով, Հետապնդումով, ընդդծվում են նան որսի անՀատական ն խմμային՝ մեղոլիթին μնորոչ տեսակները, օրինակ՝ Հալածական եղանակով որսը՝ որպես նախնադարյան մարդու դոյության Հիմնական միջոց: Ժայռապատկերներում Հստակորեն ընդդծվում է որսորդը՝ տարμեր ղինատեսակներով: Որսակենդանին այնպիսի ճչդրտությամμ է պատկերված, որ ղարմանալ կարելի է, թե նախնադարյան մարդը որքան լավ էր տիրապետում կենդանու ն մարդու կաղմախոսությանը: Ուչադրավ են որսի մի չարք տեսակներ, Հատկապես արջի, առյուծի որսը, որտեղ աչքի է ղարնում մարդու պայքարը այդ դաղանների դեմ: Դեռնս նախնադարում մարդ արարածը մչակել էր որսի մի ձն, երμ ձեռքին թաղիք (քեչա) էր փաթաթում, դաղանի երախը մտցնում, մյուս ձեռքով խփում: Այս որսաձնը կիրառվում էր Սասունում ն Դերսիմում ընդՀուպ մինչն ՃՃ դարի սկղμները25: Հաճախ միայնակ որսորդը վայրի ցլերի կամ կենդանիների մեծ Հոտերի դեմ ելնում էր միայն պարանով կամ նետ ու աղեղով ղինված: Հանդիպում են նան որսորդների ու չների μաղմությամμ կենդանիների Հնարամիտ չրջափակման պատկերներ: Որսի տեսարաններում ամենուրեք առկա են նան արնի, լուսնի, երկնային այլ մարմինների դծային խորՀրդանիչներ: Գեղամա լեռների ժայռապատկերներից չատերն էլ ուղղակիորեն կապված են աստղային երկնքի, արնի, լուսնի ու լուսատուների, տարերքի այլ աստվածների, նախնիների պաչտամունքից μխող առասպելների Հետ: Շատ են Հանդիպում երկրաչափական փորադրություններ, որոնք պատկերում են արնը, լուսինը, կայծակը, աստղերը՝

Տե՛ս Թոխաթյան կ., Հայաստանի ժայռապատկերների μովանդակությունը // ՊԲՀ, 2016, № 2, էջ 180-193: Տե՛ս Պետոյան Վ., Սասնա աղդադրությունը, Երնան, 1965, էջ 137138, Հալաջյան Գ., Դերսիմի Հայերի աղդադրությունը, մասն Ա // Հայ աղդադրություն ն μանաՀյուսություն (այսուՀետ՝ ՀԱԲ), Հ. 5, Երնան, 1973, էջ 159:

Ժայռապատկերները՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն…

իրար մեջ ադուցված դծային կամ դոդավոր փոքրիկ չրջանակների, կաղմված օղակների, ճառադայթավոր դնդերի, անվի, կիսալուսին մաՀիկների, խաչերի, սվաստիկաների ն այլ ձնով, ինչպես նան այդ նչանների ամμողջական Համալիրներ (Աղյուսակ 4): Մեր նախնիները կենդանիների կերպարներով պատկերում էին ոչ միայն արնը, լուսինն ու կայծակը, այլն ողջ աստղաղարդ երկինքը: Կային տղամարդկանց ու կանանց պատկերներ, որոնք իրենց դիրքով, առանձնապես կանանց չափաղանցված կոնքերով ու կրծքերով չեչտում են պտղաμերության դաղափարը: Որոչ դեպքերում արդասավորման Հմայական դործողությունը ներկայացվում է պարղապես սեռական անդամների պատկերումով՝ պտղաμերության աստվածների Հովանավորության ներքո: Այդ մարդակերպ Հսկաներն իրենք էլ ներկայացված են երկիրը պտղավորելու այլաμանական դործողության մեջ: Նմանողական Հմայանքի միջոցով նախնադարյան որսորդը փորձել է օդնության կանչել նախնիներին, μնության ղորավոր ուժերին՝ Հովանավորող ոդիներին ու աստվածներին: Հայաստանի ամենաμարձրադիր չրջաններում ամենուրեք Հանդիպող կրոնապաչտամունքային Հմայական μնույթով որսորդական պատկերները ընդդծում են որսորդության ղդալի դերը նախնադարյան տնտեսության ղարդացման Հաղարամյակների ընթացքում: Բաղմաթիվ են պատկերները, որոնցում երնում է մարդու վտանդավոր ու դժվարին պայքարը կենդանիներին ընտելացնելու, μուծելու ն անասնապաՀական այլ ղμաղմունքներում, երμ նախնադարյան որսորդ-անասնապաՀը դիմում է ոչ միայն իր Հմտությանը, Հնարամտությանը ն պարղունակ տեխնիկային, այլն նախնիներին, ոդիներին, աստվածներին, Հմայանքի միջոցներին ն այլն: Ժայռապատկերներն պատկերադրորեն լույս են սփռում Հայկական լեռնաչխարՀի նեոլիթ-էնեոլիթյան պարμերաչրջանի տեղաμնիկների տնտեսության, արվեստի, մչակույթի անՀայտ կողմերի վրա: Ք.ա. ՄII-Մ Հաղ. նեոլիթ-էնեոլիթյան տնտեսության ձնավորման Հիմքում ամենուրեք նկատելի են ղարդացած Հավաքչության ն որսորդության Հետքեր՝ վաղ երկրադործական μնակավայրերում պաՀպանված Հացաμույսերի ու վայրի կենդանիների մնացորդների, նան ժայռապատկերներում փորադրված որսի տեսարանների ձնով26: Տե՛ս Մարտիրոսյան Հ., իսրայելյան Հ., Գեղամա լեռների ժայռապատկերները, էջ 8:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Աղյուսակ 1

Նկ. 1ա.

Նկ. 1μ.

Նկ. 1ա. Տարμեր կենդանիների խմμապատկեր՝ չորս եղջերու ն այծեր (Ք.ա. II Հաղ.) Նկ. 1μ. Երկու այծ՝ եղրերին, երկու դեղեցիկ իչուկ՝ կենտրոնում, անասնապաՀության տիպիկ պատկեր (Ք.ա. II Հաղ.)

Ժայռապատկերները՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն…

Աղյուսակ 2

Նկ. 2. Արնի աստվածությունը խորՀրդանչող «ճառադայթավոր» Հորինվածք՝ էդ ն արու ղուμրերով, Հսկա եղջերուներով ն այլ կենդանիների պատկերներով

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Աղյուսակ 3

Նկ. 3ա. Սայլ՝ կլորավուն քաչանով (Գեղամա լեռներ) 3μ. Սայլ՝ այծի ն Հեծյալի պատկերներով (Գեղամա լեռներ) 3դ. Սայլ՝ լծված եղներով (Գեղամա լեռներ)

Աղյուսակ 4

Ժայռապատկերները՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն…

Ուչադրավ են երկրադործությանը վերաμերող տեսարանները: Հնադույն երկրադործության ուսումնասիրության տեսանկյունից անդնաՀատելի արժեք ունեն այն քարե վավերադրերը, որոնց վրա փորված են երկրադործական, դաչտամչակության դործիքներ: Սյունիքի ժայռանկարներում առկա է տեսարան, որը, ըստ երնույթին, արոր է՝ լծված եղներով, ն վերաμերում է վաղ μրոնղե դարաչրջանին: Ժայռապատկերներում երնում են քառանիվ սայլեր, որոնք օդտադործվել են երկրադործության մեջ, դրանց լծված են եղել եղներ: Ուչադրավ է, որ նման սայլեր դտնվել են Սնանի ավաղանում Հ. Մնացականյանի պեղումներով: Հետաքրքրական է նան այդ քարե կոթողների մեջ սաՀնակ Հիչեցնող փոխադրամիջոցը: Զարմանալին այն է, որ այդ սաՀնակները պաՀպանվել են արնմտաՀայերի մեջ ընդՀուպ ՃՃ դարի սկղμները ն Հայտնի են դախուկ անվամμ: Ուչադրավ են Հավատալիքային նյութերը, որոնք կոչված էին անուղղակիորեն ապաՀովելու որսի Հաջողությունը: Ժայռանկարներում չատ են տիեղերական, մանավանդ արնի պաչտամունքին աղերսվող պատկերները: Պատկերված են արնն ու լուսինը, աստղերը, երկնային Համակարդը: Արնը պատկերող նչանները Հաճախ ճառադայթավոր անիվի ձն ունեն: Այսպես՝ արնի ն անիվի նմանությունից μնականորեն կարող էր ծադել նան արնի ու սայլի, կառքի, մարտակառքի իմաստաμանական կապը: Այսպիսի առասպելական ու դրաֆիկ պատկերներն առանձնապես տարածված են արնելյան առասպելներում, μրոնղե դոտիների պատկերաղարդ սյուժեներում ն արվեստի Հուչարձաններում, ինչպես նան Հայոց ավանդաղրույցներում, Հեքիաթներում: Ուսումնասիրություններից պարղվում է, որ μրոնղեդարյան Հայաստանի μնիկները արնին վերադրել են արարչական ղորություն, պաչտել են նրան որպես ղարթոնքի, պտղաμերության ն ամենայն μարիքներ ստեղծող դերμնական ուժ: Այդ պատճառով էլ նրանք μաղմաթիվ առարկաների վրա պատկերել են արնը՝ երկրաչափական մարմինների, ինչպես ն ղանաղան կենդանիների տեսքով: Արնը պատկերվել է մեծ թռչունների, օձի, մեծ ցուլերի, մեծ ձիերի ն ձիակառքերի Հետ: Զին տարվա եղանակների մչտնջենական, անփոփոխ ուղեկիցն էր: Դրանք ցույց են տալիս արնապաչտության անսաՀմանությունը ն Հարատնությունը:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Գեղամա լեռներում պատկերված են չատ Հետաքրքիր Հորինվածքներ, որտեղ արեդակնային աստվածը պատկերված է առյուծի վրա կանդնած, Հաղվադեպ՝ նան ցլի, ձիու, այծի, թռչունի Հետ: Դա μիայնական Խալդի աստծո ն իր առյուծի Հնադույն նախատիպն է: Մեր նախնիները կենդանիների կերպարներով պատկերում էին ոչ միայն արնը, լուսինն ու կայծակը, այլն ողջ աստղաղարդ երկինքը27 (Աղյուսակ 15-19): Հայաստանի ժայռապատկերներում չատ են տիեղերական պատկերացումներին առնչվող դերμնական արարածները: Հնադետ Հ. Հակոμյանը ցույց է տվել, որ նախնիների պաչտամունքը՝ երկվորյակ «Թուխ մանուկների» կերպարանքով, սկղμնավորվելով μրոնղեդարյան Հայաստանում, արտացոլվել է նան ժայռապատկերներում28: Այսպիսով՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հարուստ ժայռապատկերային Հուչարձանները μաղմաղան, μաղմաμովանդակ ն միանդամայն ինքնատիպ կուտակումներ են, որոնք տարածված են Փոքր Կովկասից մինչն Հայկական Տավրոսի լանջերը, մինչն ԱսորիքՊաղեստինի ն Իրաքի սաՀմանները: Հայոց μնաչխարՀում ցարդ Հայտնի ժայռապատկերների տարածական μաչխումը ն իմաստաոճային ընդՀանրականությունը փաստում է ժայռանկարներ կերտողների էթնոմչակութային միասնականությունը:

Տե՛ս իսրայելյան Հ., Պաչտամունքն ու Հավատալիքները ուչ μրոնղեդարյան Հայաստանում, Երնան, 1973, էջ 44, 50: Տե՛ս Հակոμյան Հ., «Թուխ մանուկներ»-ի պատկերադրությունը Հին Հայաստանում // Թուխ մանուկ, Երնան, 2001, էջ 52-67:

Ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների արտացոլումը…

2. ԱՄՈՒՍՆԱԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՐՏԱՑՈԼՈՒՄԸ «ՍԱՍՆԱ ԾՌԵՐ» ԷՊՈՍՈՒՄ

Աղդադրության մեջ ընդդրկված տնտեսական ու արտադրական, կենսապաՀովման, սոցիոնորմատիվ ն Հումանիտար մչակութային երնույթներն իրենց ինքնատիպ դեղարվեստական, երμեմն էլ առասպելաμանական արտացոլումն են դտել μանաՀյուսական μոլոր ստեղծադործությունների մեջ՝ դառնալով էթնոսի Հաղարամյակներ դոյատնած պատմության յուրակերպ Հուչարձաններ: Դրանք են մինչն օրս ժողովրդի μանավոր ավանդության մեջ տակավին դոյատնող վիպական պատմողական ժանրերը՝ Հեքիաթ, առասպել, առակ, ժողովրդական վեպ ու վիպերդ, երդիծական ղանաղան պատումներ, ասույթներ, ծիսական ու կենցաղային սովորություններին առնչվող երդեր ու պարերդեր, կրոնաՀավատալիքային իրողություններին առնչվող ավանդություններ ու սնաՀավատական ղրույցներ, Հմայական աղոթքներ ու Հմայական μանաՀյուսական այլ ժանրեր: Դրանցից սույն ուսումնասիրության մեջ ընտրված է Հայ ժողովրդական μանաՀյուսության դոՀարներից մեկը՝ «Սասնա ծռերը», որը յուրակերպ աղդադրական նյութի Հարուստ աղμյուր է: «Սասնա ծռերի» աղդադրական աղμյուրադիտական արժեքը, Հիրավի, μացառիկ է: Հայադիտության մեջ առ այսօր չկա մի դիտական ուղղություն, որն անդրադարձած չլինի Հայոց աղդային էպոսի արժնորմանը, ցավոք, այն աղդադրորեն դեռնս Հետաղոտված չէ, անդրադարձներ են եղել միայն այս կամ այն Հարցերի աղդադրական մեկնաμանությունների ժամանակ: Սույն Հոդվածում արծարծվում է միջնադարյան Հայաստանի Հայոց ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների վերաμերյալ տեղեկությունների աղդադրական μնութադրությունը՝ ըստ «Սասնա ծռեր» էպոսի: Էպոսը ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունները պատկերող մի սքանչելի սկղμնաղμյուր է, որտեղ կարելի է դտնել տվյալներ ինչպես Հեթանոսական, այնպես էլ վաղ ֆեոդալական դարաչրջանի վերաμերյալ: Հ. Օրμելին նկատել է, որ էպոսի «Հնադույն տարրերը ծնվել են անդամ անՀիչելի ժամանակներում, երμ դեռ

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

չէր Հնչում Հայկական μառը»1: Մ. Աμեղյանը դտնում է, որ «վեպն իր մեջ պաՀում է պատմական Հիչողություններ մեծ մասամμ IՃ դարի կեսերից մինչն ՃIII դարի կեսերը», որ «մեր վեպի առաջին ճյուղի Հնությունը Հասնում է մինչն Մ. Խորենացու ժամանակը» 2: Էպոսի տվյալների Հիման վրա ընտանիքի, ընտրության ն ամուսնության նախնական ձների ն դրանց ժամանակների μացաՀայտմամμ Հնարավոր է դառնում լրացնել աղդադրական այն տվյալները, որոնք Հավաստված են միջնադարում ն ՃIՃ-ՃՃ դարերում3: Էպոսի Հիման վրա քննարկվող Հարցի վերաμերյալ արժեքավոր ուսումնասիրություն են կատարել Վ. Բդոյանը4 ն Ս. ՀովՀաննիսյանը5: Էպոսում ամուսնաընտանեկան կյանքի պատկերները կարելի է μաժանել երեք չերտի՝ անՀիչելի ժամանակներից մինչն Հայաստանում քրիստոնեության Հաղթանակը պատկերող Հնադույն չերտ, վաղ ավատական Հայաստանի ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունները պատկերող միջին չերտ, նորադույն տարրեր, որոնք Հետադա դարերի դրսնորումներ են ն արտաՀայտված են որոչ պատումներում: Ինչպիսի՞ն էր Հայ ընտանիքի ձնը էպոսի Հերոսների ապրած դարաչրջանում: Էպոսում առկա է ընտանիքի երկու ձն՝ փոքր ան1 Տե՛ս Օրμելի Հ., Հայկական Հերոսական էպոսը, Երնան, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրատ., 1956, էջ 8: Տե՛ս Աμեղյան Մ., Երկեր, Հ. Ա, Երնան, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրատ., 1966, էջ 381: Տե՛ս Սասնա ծռեր, խմμադրեց Մ. Աμեղյան, աչխատակցությամμ Կ. Մելիք-ՕՀանջանյանի, Հ. Ա, Երնան, 1936, Հ. Բ, մաս Ա, խմμ.՝ Մ. Աμեղյան, աչխատակցությամμ՝ Կ. Մելիք-ՕՀանջանյանի, Երնան, Պետ. Հրատ., 1944, մաս Բ, խմμ.՝ Մ. Աμեղյան, աչխատակցությամμ՝ Կ. ՄելիքՕՀանջանյանի, Երնան, 1951, Հ. Գ, Պատումների դրառումների ն μնադրերի պատրաստումը՝ Ս. Հարությունյանի ն Ա. ՍաՀակյանի, Երնան, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրատ., 1979 ն «Սասնա ծռեր», Հ. Դ, Նոր պատումների ն μնադրի պատրաստումը՝ Ս. Հարությունյանի ն Ա. ՍաՀակյանի, Երնան, «Գիտություն», 1999: Տե՛ս Բդոյան Վ., Ընտրության ն ամուսնության ձները «Սասունցի Դավիթ» էպոսում // ԲԵՀ, Երնան, 1976, թիվ 1, էջ 84-100: Տե՛ս Հովծաննիսյան Ս., «Սասնա ծռերը»՝ Հայ ընտանեկան իրավունքի պատմության կարնոր Հուչարձան // «Բանμեր Երնանի Համալսարանի», Երնան, 1968, թիվ 3, էջ 96-109:

Ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների արտացոլումը…

Հատական ն նաՀապետական մեծ՝ դերդաստանական ընտանիք: Այս երկու ձնն էլ Հայաստանում դոյություն են ունեցել մասնավոր սեփականության, դասակարդային Հարաμերությունների առաջացման ժամանակ: ԱՀա դերդաստանական ընտանիքի կաղմը արտացոլող երկու պատումում ասվում է. Նստուկ տեղ Հարցուց. – Քեռի՛ Թորոս, Մենք քանի՞ տղամարդ ինք: Ըսավ … Քեղնով մենք քառսուն մարդ ինք6: Այդպես է պատասխանում Քեռի Թորոսը Դավթի Հարցումին: Էպոսի մյուս պատումների Համաձայն՝ Հերոսների ընտանիքը μաղմանդամ չէ: Նրանց երեխաների թիվը միայն առանձին դեպքերում է անցնում 1-2-ից: Մինչդեռ ընտանիքի μաղմանդամությունը նաՀապետական ընտանիքի μնորոչ առանձնաՀատկություններից է: Ավելին, ծնողի ն ղավակի Հարաμերություններում էպոսում երμեմն դրսնորվում է ղավակի անՀարդալից վերաμերմունքը Հոր ն մոր նկատմամμ: Այսպես, մի չարք պատումների Համաձայն՝ Փոքր ՄՀերը ձեռք է μարձրացնում անդամ իր Հոր՝ Դավթի վրա: Մի պատումի Համաձայն էլ՝ Բաղդասարը սպանությամμ է սպառնում իր մորը7: Նույն μանը նկատելի է էպոսի Հերոսների ն նրանց մերձավոր μարեկամների՝ Հորեղμոր, քեռու, երկու եղμայրների, այդ թվում՝ խորթ եղμայրների Հարաμերություններում: Այս երնույթները արտաՀայտում են Հերոսների ապրած ժամանակի իրավական կյանքը, Հարաղատների իրական Հարաμերությունները, որոնք անՀամատեղելի են նաՀապետական դերդաստանի դոյության Հետ: Ըստ էպոսի՝ թվում է, թե Հերոսների ապրած ժամանակի ընտանիքի տիրապետող ձնը եղել է փոքր ընտանիքը: Բայց կարծես թե Հակասություն կա էպոսի պատմական Հայրենիքում՝ Սասունում, մինչն եղեռն ու արտադաղթը նաՀապետական դերդաստանական ընտանիքները մեծ թիվ էին կաղմում, ընտանեկան Հարաμերություններն էլ խիստ դերդաստանական էին, որտեղ իչխում էին տան մեծի, ավադի Հեղինակությունն ու կամքը: Այն առավելապես դրսնորվում էր ամուսնության Հարցում, երμ նչանվող կողմերը պասիվ դերում էին. վճռո6

Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Ա, էջ 373-374, Հմմտ. Հ. Գ, էջ 203: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 483:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րոչը նրանց Հարաղատների ցանկությամμ իրականացվող ամուսնությունն էր: Այսպես, պատումներից մեկում Զենով Հովանն ասում է. Կ’երթամ, քե (Դավթին) կնիկ ուղեմ: Գնաց Զմչկիկ Սուլթան ուղեց Դավթի Համար8: Էպոսում Հարսնացուի կամ փեսացուի ընտրությունը կատարվում էր այն Հեռանկարով, որ տոՀմն ապաՀովվեր աչխատավոր, կռվողունակ, երկրի ինքապաչտպանությանը ն աղատ ու անկախ ապրելու իրավունքը կաղմակերպող սերնդով: Իսկ ընտրության ձները μաղմաղան ու Հին էին, որքան Հայ Հասարակությունը: Փաստորեն՝ Հարսանիքով ն եկեղեցական պսակով էր միայն վավերացվում ամուսնությունը: Էպոսում խստորեն էր դրված որդեծնության, ժառանդ ունենալու, երկիրը, Հողը, ունեցվածքը, տունը կամ ծուխը ժառանդին փոխանցելու, տիրաղուրկ չթողնելու անՀրաժեչտության դիտակցությունը: Որդեծնության Համար էպոսի Հերոսները ոչնչի առաջ կանդ չէին առնում, քանղի. Մի տղեն որ ըլնը՝ Մե տան անուն չկորուսը9: Ժառանդ ունենալն այնքան կարնոր է եղել, որ Հանուն այդ μանի ամուսինները պատրաստ էին մեռնելու: ԱՀա թե ինչու կնոջ ամլությունը ճանաչվել է ապաՀարղանի Հիմք, իսկ երμ չի ցանկացել μաժանվել ամուլ կնոջից, թույլատրվել է μերել երկրորդ կին, ինչպես որ դա՝ որպես μացառություն, ՃIՃ դարի վերջում ն ՃՃ դարի սկղμներին թույլատրվել է Սասունում10: Սերնդի ապաՀովումը դերդաստանի անմաՀությունն է: Մի քանի պատումներում էլ նկատվում է, որ միջնադարում Հայաստանում դործնական նչանակություն է ունեցել կողմերի՝ աղջկա ն տղայի փոխադարձ Համաձայնությամμ, առանց ծնողնե8 Սասնա ծռեր, Ժողովրդական վեպ, աչխատակցությամμ՝ Ս. Հարությունյանի, Երնան, «Սովետական դրող», 1977, էջ 326: Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 165: Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., ԱղձնիքաՀայերի ամուսնաՀարսանեկան սովորույթներն ու ծեսերը (Պատմաաղդադրական ուսումնասիրություն), Երնան, ԵՊՀ, Հրատ., 2007, էջ 58-60:

Ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների արտացոլումը…

րի կամ այլ Հարաղատների մասնակցության նչանադրություն իրականացնելը, ինչպես, օրինակ. Սանասա՛ր, ի՞նչ կա, խեր էլնի: Սանասար ասաց. – Իս էկիր իմ՝ քիղի կնիկ առնիմ: Խանում կ՛ասա. – Աչքիս վրա, իս քի պես ըդիթ մ’էլ տը տեսնի՞մ: Էն ժամանակին մատնիկնիր խիտ իրարու կը փոխին11: Հայոց մեջ որպես աղատ սիրո արտաՀայտության ն ամուսնության առաջարկության ամենատարածված միջոցներից մեկն է եղել տղայի կողմից սիրո ն պտղաμերության խորՀրդանչան խնձորի Հանձնումը աղջկան: Խնձորով ընտրելու մեղ Հայտնի ամենաՀին դրվադը Հանդիպում է էպոսում, երμ աղջիկները տղաներին խնձոր էին Հանձնում ն իμրն ընտրյալ թիրախ՝ նրանց ափն էին նետում12. Դավիթ յուր ձին խեծավ, Քչեց դնաց, Հեռջն Խանդութ խաթնի փանջարին: Խանդութ խաթուն՝ որ աչք ընկավ, ԶԴավիթ տեսավ, ուրախացավ. Ուրախութենե խնձոր մ’էղար Դավթին: Դավիթ ղխնձոր μռնեց վար ձիուն, Խնդացավ վար խնձորին13: Հետադայում խնձորով ընտրությունը լիովին Համարվում էր տղաների իրավունքը: Էպոսում որպես փեսացու Հրավիրելու ն ընտրելու միջոց ոսկե խնձորը դրվում էր վրանի μարձր սյան դլխին, չենքի կամ աչտարակի դադաթին կանդնեցված ձողի ծայրին կամ դարպասի սյան μարձրացված կատարին՝ ի նչան այն μանի, թե այս Հարկի տակ ապրող օրիորդը պատրաստ է առաջարկության կամ «տնփեսա» ընդունել14: Դա արμունքի Հասած օրիորդ11

Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 989: Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., նչվ. աչխ., էջ 39-40: Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 33, Հմմտ. էջ 96, 1072, Հ. Բ, մ. Բ, էջ 604: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 149, 486, 540-541, 612, Հ. Բ, մ. Բ, խմμադրեց Մ. Աμեղյան, աչխատակցությամμ՝ Կ. Մելիք-ՕՀանջանյանի, Երնան, Պետ. Հրատ., 1951, էջ 130:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ներին «մարդու տալու» ն ծնողների անՀանդստության առՀավատչյան էր, փեսացու դտնելու լռիկ միջոցը: Ուչադրավ է, որ այդ սովորույթը դեռնս Հանդիպում էր ՃՃ դարի 60-70-ական թթ. Ապարանի ն Արադածի՝ մչեցիներով μնակեցված դյուղերում15: Էպոսում նկատելի է մի երնույթ նս, որ ՃIՃ-ՃՃ դարերում μացառվում էր: Էպոսում աղջկա նախաձեռնությամμ ն ցանկությամμ նչանադրության Համաձայնություն կայացնելը խորթ չի եղել Հայ իրականությանը: Այսպես, Դավիթը Մչո Զմչկիկ Սուլթանից ստանում է նամակ. «Տավիթ, արի՛, ընձիկ առ քե կնիկ, յըմ երկիրն էլ էրա քո Հեսաμով»: Դավիթը դնում, Հավանում է Սուլթանին ն ասում. «– Ես քե կառնեմ»: Դավիթը մի ժամանակ մնում է Սուլթանի տանը ն մեկնում: Սուլթանը պաՀանջում է երդվել, որ կդա իր ետնից: Դավիթը երդվում է16: Սրանից կարելի է եղրակացնել, որ ն՛ Հարաղատների ցանկությամμ ու ընտրությամμ, ն՛ Հարսնացուի ու փեսացուի փոխադարձ, Հոժարակամ ցանկությամμ ամուսնություն կայացնելու ձները միջնադարյան Հայաստանում ղուդաՀեռաμար դոյություն են ունեցել17: Էպոսում աղջիկները սիրո առաջարկություն են անում տղաներին նան նամակ, դիմանկար, մատանի ուղարկելու միջոցով18: Դավիթն ընդունում է Խանդութի ուղարկած մատանին19, մեկ այլ դեպքում՝ դիմանկարը20: Սուռաթը Սանասարին որպես սիրո ն ամուսնության առաջարկության միջոց իր դիմանկարներն է ուղարկում21: Օրինակ՝ Քաջանց թադավորի աղջիկ Դեղձուն-Ծամը մի կուժ լիքը ջուր է լցնում ն մի կուժ էլ դատարկ է թողնում, երկուսի μերանին էլ մեկական խնձոր է դնում ն նամակի ու դիմանկարների Հետ ամուսնության առաջարկով22 ուղարկում Սանասարին: Կամ՝ Պղնձե քաղաքի թադավորի աղջկա նամակը

Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., նչվ. աչխ., էջ 40: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 856: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 983-1022: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 865, 987-990, 1033, Հ. Բ, մ. Բ, էջ 144, 509: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Բ, էջ 691-692: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 144, 509-510, Հ. Գ, էջ 275: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 1033: Սասունցի Դավիթ, Հայ ժողովրդական Հերոսավեպ, առաջաμանը, μառարանը, ծանոթադրությունը՝ Ս. Հարությունյանի, Երնան, «Լույս», 1981 (այսուՀետ՝ Սասունցի Դավիթ, ՀԺՀ), էջ 54:

Ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների արտացոլումը…

Հանձնվում է Բաղդասարին, ԳոՀարի նամակը նույնպես μերվում է Սանասարին, Խանդութի նամակը Հանձնվում է Դավթին, իսկ նամակատարները աղջիկների ուղարկած մարդիկ են23: Էպոսում Հանդիպում ենք նան դոտիով ու լաչակով (թաչկինակով) ամուսնության առաջարկին24: Էպոսում որոչակի տեղ ունի նան կողմերի կամքով մատանիներ փոխանակելու միջոցով ընտրություն կատարելը25, որը Հավանորեն ծադելու էր դնմամμ ամուսնության ժամանակներում26: Այստեղ Սանասարն ու Քառսուն Ծամ ԳոՀարը ն Բաղդասարն ու Զենով Հովանի աղջիկն անձամμ տեսակցում են ն մատանիներ փոխանակում տղաների առաջարկով27: Մի այլ պարադայում Դավիթն է ընդունում Խանդութի ուղարկած մատանին28: Էպոսում նս երμեմն փեսացու էին Հրավիրում երդիչ միջնորդների միջոցով այն պայմանով, որ տղաներն ապրեին աներանց տոՀմերում: Երդիչ միջնորդների՝ օրիորդներին դովաμանող երդերից մեկն է. Իմ Իմ Իմ Իմ

μոյլի՛ Խանդութ, ինչ օր μոյըն ծառն ի չինար, ճերմակ Խանդութ, ինչ օր μամպուկ դղիս ու դիղիս: կարմի՛ր Խանդութ, ինչ օր խընձոր ծառին ի ծիրին: խորոտի՛կ Խանդութ, ինչ օր լուսնակ տըսնըՀինդին29:

Էպոսում արտացոլված են նան առնանդմամμ, պայմանադրությամμ ն օրորոցախաղով ամուսնության սովորութային ձները: Առնանդմամμ ամուսնության Հետքեր ցայտուն արտաՀայտված է «Սասնա ծռերում»: Այստեղ Դավիթն ամուսնանում է Խանդութի Հետ նրան առնանդել ցանկացողներին սպանելուց Հետո30, Սանա23

Տե՛ս Սասնա ծռեր Հ. Ա, էջ, 610, 849, 865, Հ. Բ, մաս Բ, էջ 142, Հ. Գ, էջ 215: Իսմիլ Խաթունը Մեծ ՄՀերին ուղարկած դոտիով ու լաչակով ամուսնության առաջարկ է անում (Սասունցի Դավիթ, ՀԺՀ, էջ 114), մեկ այլ տարμերակում Դավիթն է Խանդութին թաչկինակ ուղարկում (Սասնա ծռեր, Հ, Բ, մ. Բ, էջ 345: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 989-990: Տե՛ս Բդոյան Վ., նչվ. աչխ., էջ 86: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 987-990: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Բ, էջ 691-692: Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Բ, էջ 306, Հմմտ. Հ. Ա, էջ 587, Հ. Գ, էջ 215: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 454, Հ. Գ, էջ 50-51:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

սարն առնանդում է Քաջանց թադավորի Սուռաթ դստերը31, Դավիթն առնանդում է Գյուրջիստանի թադավորի աղջկան32, կամ նույն Դավիթը առնանդում է 41 կույսերի, մեկը՝ ՄՀերի ն 40-ը՝ մրցակից մենամարտողների Համար33 ն այլն: Էպոսում դտնում ենք նան պայմանադրությամμ, նախքան նրանց ծնվելը ամուսնության իրողության մասին: Այսպես, Դավթի ու ԳոՀարի ամուսնությունը նրանց ծնողների վաղօրոք Համաձայնությամμ կայանալու արդյունք է: Էպոսում տեղ է դտել նան ՃIՃ-ՃՃ դարերի սկղμներին դեռնս դոյություն ունեցած օրորոցախաղով ամուսնության Հետքեր: Այսպես, օրինակ, Արնելոց Պաճիկ թադավորը Դավթին առաջարկում է խնամիանալ. Ըսեց. – Դա՛վիթ, իմ Խոչունին դադմիչ մ’էղնի, Արի, ես դու աՀտ ու չարթ էնինք: Ըսեց. – Ի՞նչ աՀտ ու չարթ էնինք: Ըսեց. – Մկա ես լէ աղաμ, դու լէ աղաμ, Իմ աղջիկ տամ քու տղին, Քըղի աղջիկ էղավ, ընձի տղա, Քու աղջիկ տուր իմ տղին: Վերի դեն Աստված վկա μռնին, Ներքին դեն լե Դավթի տկի ձին34: Էպոսում նկատելի է նան մեկ այլ երնույթ նս, որ Հայոց մեջ աղջկա տանը ՃIՃ-ՃՃ դարերում, անդամ մեր օրերում μացառվում է: Դրանց թվում էին մինչն նչանադրությունը, Հարսանիքն ու պսակադրությունը աղջկա Հարաղատների տանը Հաց ուտելը, ընծայաμերությունը, աղջկանը փեսացուի աղատ այցելությունները, տանը մնալը, կենակցելը ն այլն: Կամ՝ մեկ այլ երնույթ նս: Հայտնի է, որ նչանադրությամμ ամուսնական պարտականությունը սովորույթի ուժով Հարդվում ն պաչտպանվում էր, սակայն էպոսում Հանդիպում ենք պատումներում դրանցված դեպքերի, երμ ոտնաՀարվել է նչանի պարտավորությունը, դրժվել է այն կող31

Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 1035: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 221-224: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Գ, էջ 51: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Ա, էջ 78, Հ. Բ, մ. Բ, էջ 525:

Ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների արտացոլումը…

մերից մեկի, առավելապես տղամարդու միակողմանի Հաճությամμ, կողմերի Հարաղատների կամքով, ինչպես ն այլ պատճառներով: Դիտարկենք օրինակ. Դավիթ էսաց. ‒ Խրողμեր, Իս Զըմչկիկ Սուլթան չըմ առնը. Տ’էրթամ, Խանդութ խաթուն μիրիմ35: Պատումներից մեկում էլ Հանդիպում ենք նչանը աղջկա ծնողների կամքով դրժելու դրվադի, երμ աղջկան ուղելու է դալիս ուժով ն դիրքով առավել Հղոր թեկնածու: ԱՀա այն Հաստատող մի Հատված. Քեռի Թորոս, իմ աղջիկ նչանելու յա… Զըր օրենքով լը նչանեցին ախճիկ, Նչան էլ եդ չդառնա … Գնա՛, թը էն մարթուն Յախթեցի՛ր, ԶԽանդութ կ’իտամ Դավթին36: Էպոսում առկա են նան ուրիչի նչանած աղջկա ն նրա ծնողների կամքին Հակառակ իչխանություն ն ուժ ունեցող Դավիթի կողմից μռնությամμ վերցնելու իրողությունը: Դավիթը տիրանում է Զընմաչին թադավորի տղայի նչանածին37: Փաստորեն՝ ստացվում է այնպես, որ միջնադարյան Հայաստանում նչանը դրժելը դործնականում կիրառելի է եղել: Միայն թե, ըստ սովորութային իրավունքի մասնադետ Ս. ՀովՀաննիսյանի Հետաղոտությունների, ուրիչի նչանածի Հետ ամուսնանալ ցանկացողը պարտավոր էր Հատուցել նախկին փեսացուին Հասցված նյութական վնասը, կանխել նան սպառնացող վրիժառության Հնարավորությունը38: Իսկ ըստ Ե. Լալայանի դրառած նյութերի՝ Հեթանոս Հայերը նչանին այնքան մեծ կարնորություն են տվել, որ նչանածները միմյանց Համարում էին ամուսիններ ն անարդել կենակցում, մի երնույթ, որն իր արտացոլումն է ստացել նան մեր

Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 95: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 314: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 370: Տե՛ս Հովծաննիսյան Ս., «Սասնա ծռերը»՝ Հայ ընտանեկան իրավունքի պատմության կարնոր Հուչարձան // ԲԵՀ, Երնան, 1968, թիվ 3, էջ 99100:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

էպոսի չատ պատումներում39: Էպոսում առկա են նան μարքերի աղատության այլ դրսնորումներ նս: Օրինակ՝ Դավթի որդի ՄՀերը, երμ դնում է Բաղդադի խալիֆի դուստր ԳոՀարին կնության առնելու, ճանապարՀին մի դյուղում Հյուրընկալվում է որμ ն այրի մի կնոջ կողմից: Գիչերն այդ դեղեցիկ կինը ՄՀերի մոտ «մեդնվավ» անկողին40: ՄՀերն այդ տանը մնաց որոչ ժամանակ: Իսկ երμ Հորում նետված ՄՀերին մի կին Հարցնում է, թե նրան Հանի ջրՀորից, իմ ՋոՀար աղջկան կառնի՞: «–Զըմառնի ԳոՀար, կառնիմ ՋոՀար»,– ասում է նա41: Մեկ այլ տարμերակում. «– Է՛,– ըսավ,– չեղավ ԳոՀար, թը՛խ էլնի Ջըղար, μի՛ տեսնամ»42: Մեկ այլ դրվադում Զենով Հովանի կինը՝ Սառան, Հրապուրանքով փորձում է ամեն կերպ դայթակղել Դավթին՝ նրա Հետ սեռական կապ Հաստատելու Համար43: ԱՀա թե ինչու Հայոց աղդային եկեղեցին կանխարդելումներ մտցրեց այդ արդեն սովորույթ դարձած երնույթի դեմ, որովՀետն այդ էին պաՀանջում ընտանիքի կայունության, Հասարակության ընդՀանուր μարոյականության μարձրացման, պսակով եկեղեցական արարողությամμ դրանց իրավական ուժ տալու պայմանները44: Հայոց ամուսնաընտանեկան սովորութաիրավական ավանդական չափանիչների Համաձայն՝ այլակրոնն իր դավանանքից Հրաժարվելու ն քրիստոնեություն ընդունելու դնով միայն կարող էր արժանանալ եկեղեցու կողմից նչանադրության օրինականացմանը: Սակայն քաղաքական անμարենպաստ իրավիճակը երμեմն ավելի ղորեղ էր դտնվում կանոնական նորմերից, ն Հանդուրժում էին այլադավանների Հետ խնամիական կապերը: Այդպիսի դեպքերը վկայված են ոչ միայն Հայ պատմիչների երկերում, այլն ժողովրդական μանաՀյուսության ն Հատկապես «Սասնա ծռեր» էպոսում: Այսպես, քաղաքական μռնությունների պատճառով Հայոց խաչապաչտ թադավորի դուստր Ծովինարը կնության է տրվել Բաղդադի խալիֆին: Էպոսի մի չարք պատումների Համաձայն՝ Տե՛ս Լալայան Ե., Նոր Բայաղետի դավառ կամ Գեղարքունիք //«Աղդադրական Հանդես», դիրք ՃՄI, 1907, էջ 14-15: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Ա, էջ 330: Տե՛ս Սասնա ծռեր, 1977, էջ 233-234: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Գ, էջ 235: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 443-445: Տե՛ս Հովծաննիսյան Ս., նչվ. աչխ., էջ 100:

Ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների արտացոլումը…

այլաղդի է եղել նան Խանդութը: Սակայն Խանդութի Հետ ամուսնանալու փաստը՝ որպես չեղում կանոնական նորմերից, Հարթվում է նրանով, որ Խանդութն ամուսնությամμ դառնում է քրիստոնյա: Խանդութին քրիստոնյա դարձնելը էպոսում պատկերվում է Հետաքրքիր ձնով՝ Դավթի քրիստոնեավայել չորս խաչաձն Համμույրներով45: Ուչադրավ է, որ էպոսում Սասնա կտրիճների ամուսնությունը 7 կամ 40 օր տնող Հարսանիքներով է ավարտվում, ընդ որում՝ աղջիկների տներում: Օրինակ՝ Խանդութի ն Դավթի Հարսանիքը տեղի է ունենում Խանդութի Հայրական տանը46, ԳոՀարի ն ՄՀերի Հարսանիքը՝ ԳոՀարի Հայրական տանը47: Իսկ դրանց Հետնում է երեխաների ծնունդը: Կտրիճներն այստեղ են ապրում առնվաղն 3, μայց սովորաμար 7 տարի: Նկատելի է նան Հնադույն սովորույթի նս մի արձադանք՝ քեռիների մոտ մանկական չրջանը անցկացնելը, ինչպես, օրինակ, Դավթի ն Խանդութի տղա ՄՀերի որոչ ժամանակ մնալը քեռիների մոտ48: Խանդութի երեխան ծնվում է դարձի ժամանակ քեռանց տանը49: Մասնադիտական դրականության մեջ Հայկական դարձի սովորույթը նույնացվում է ավունկուլատի սովորույթի Հետ, սովորույթ, որով խիստ մեծ է քեռու դերը երեխաների դաստիարակության դործում50: Էպոսում ունենք քեռու այդպիսի անվանի տիպեր, որոնցից մեկը Քեռի Թորոսն է, որը քրոջորդիների Համար վիթխարի ջանքեր է թափում Հատկապես ռաղմաքաղաքական ասպարեղում: Մյուսը Գորդիկ իչխանն է՝ Ծովինարի եղμայրը, որը Սանասարին ն Բաղդասարին է նվիրել Քուռկիկ Ջալալին, ն որը մարմնավորում է քեռանց կողմից Հատկացված մի ամμողջ ռաղմական ուժ: Էպոսում Հանդիպում ենք ամուսնության վաղնջական սովորույթներից ծիսական Համμույրի կիրառության: Այստեղ ամուսնության վերաμերյալ տարμեր սովորությունները Հաճախ խաչաձնվում են: Այսպես, օտարածին Խանդութի ն Դավթի միջն ըն45

Տե՛ս Սասնա ծռեր, 1977, էջ 273-247: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 868, 1125, Բ, մ. Բ, էջ 518: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 48, Հ. Գ, էջ 505: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 109, 296, 690, 868, Հ. Բ, մ. Ա, էջ 39, 403: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Գ, էջ 221: Տե՛ս Косвен М., Авункулат, «Советская этнография», 1948, № 1, с. 3-46:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տրության ն նչանադրության կապակցությամμ μացաՀայտվում են նրանց իրարամերժ սովորությունները: Խանդութը Հրավիրված Դավթին ընդունում է՝ նրա նկատմամμ իր տոՀմական ծիսական սովորույթները կիրառելով: Սակայն Դավիթը, որը Հայրիրավական տոՀմի ղավակն է, անակնկալի է μերում Խանդութին՝ կիրառելով ծիսական Համμուրման այն ձնը, որը լուծում է երկու նպատակ՝ նչանադրություն օրիորդի Հետ ն վերջինիս Հայացումը: Դավիթը Խանդութի երեսը խաչաձնում է՝ այտերը, ճակատը ն չուրթերը Համμուրելով: Խաչաձն Համμույրը Հնադույն իմաստով նչանակում է «իրենով անել»՝ յուրայնացում ն տաμույացում51: Այսպես, ըստ էպոսի, Դավթի կողմից Խանդութի երեսը Համμուրելուց կապտում է, ինչը նչանակում է, թե խաչ է առաջանում52: Ի դեպ, ծիսական Համμույրի սովորույթի մնացուկներից է անցյալ դարերում կիրառված «խնամապադը» կամ «խնամապաչը», որը տեղի էր ունենում աղջկան ղդեստավորելուց ն նրա ոտքը Հայրական տնից դուրս դնելուց անմիջապես Հետո: Այդ պաՀին Հարսնեղμայրը Հարձակվում էր փեսայի քրոջ կամ նրա մեկ այլ Հարաղատ օրիորդի վրա, իμրն թե ղվարճության Համար էր Համμուրում53: Սասնա կտրիճների ամուսնությունը դրսնորվում է ընտրված կամ նախապես չընտրած աղջկան ուղելու երեք եղանակով. 1) փեսացուն ինքն է իր Հարսնացուին ներկայացնողը ն նրա Հետ պայմանավորվողը. Դավիթը մենակ դնում է Խանդութի մոտ54: Սա ընտրության ամենանախնականն է: Այդ նույն կերպ ՄՀերը մենակ դնում է ԳոՀարին ուղելու55, 2) պատդամախոսի Հետ փեսացուի դնալն է, երμ քողարկված կերպով երնում է առնանդմամμ կին ձեռք μերելու սովորությունը: Այսպես, ՄՀերը պատդամավոր է Խոր Մանուկին՝ Դեղձունին ուղելու Համար56: Մելքոն թադավորը պատդամավոր է՝ ՄՀերի Համար աղջիկ ուղելու նպատակով57, 3) պատդամախոսներով աղջիկ ուղելն է առանց փեսացուի

Տե՛ս Հովծաննիսյան Ս., նչվ. աչխ., էջ 198: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 451, Հ. Գ, էջ 492: Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., նչվ. աչխ., էջ 37-38: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 1011, Հ. Բ, մ, Ա, էջ 310: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Ա, էջ 331: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 94: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 59-62:

Ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների արտացոլումը…

մասնակցության: Այս դեպքում պատդամավորներն են թադավորը, վեղիրը ն Մելքոնը՝ ՄՀերի Համար Թնաթորոսի աղջկան ուղելու նպատակով58: Ուչադրավ է էպոսում Հայոց Հարսնառի երթի ձնի նկարադրությունը, երμ աղապներն ընթանում էին առջնից (Զենով Հովանը կամ Քեռի Թորոսը), փեսան՝ խնձոր Հոտոտելով՝ նրանց ետնից (Դավիթ), իսկ Հարսնացուն (Խանդութը), փեսայի μռնած թաչկինակի ծայրը ձեռքում, վերջից59: Ըստ էպոսի՝ տղամարդը դլուխն էր Համարվում, այսինքն՝ տղամարդու խոսքն է իչխողը, իսկ կինը՝ ոտքերը, այսինքն՝ Հնաղանդվողը60: Էպոսում ղարմանալիորեն, ինչպես նան անցյալի կենցաղում Հարսանիքները տնում են յոթ օր ու դիչեր61, μայց էպոսում պաՀպանված է 40-օրյա տնողությամμ Հարսանիք62: Էպոսում արձանադրված են նան μաղմակնության ն μաղմայրության, Հարճեր պաՀելու սովորույթներ: Տեդրամուսնության (լնիրատ) սկղμունքով μաղմայրության ն μաղմակնության օրինակներ են տալիս Մեծ ՄՀերի, Դավթի, Մսրա Մելիքի ն նրանց կանանց, այսպես կոչված, «ապօրինի» կապվածությունները: Հերոսներից որնէ մեկի մաՀվանը Հետնում է նրա կնոջ տեդրամուսնությունը կամ տղամարդկանց կողմից կնոջը տիրելը. Մսրա Մելիքի կնոջ Հրավերով Մեծ ՄՀերը դնում է նրա մոտ ն տղա է ունենում63: Մսրա Մելիքի կին Իսմիլ Խաթունն ամուսնու մաՀից Հետո խորՀում է. «Ջանըմ, ինձի մա՛րդ մի Հարկավոր է, որ երկրին տիրություն անի: Զելնի՞նք ճամփենք ՄՀերի մոտ, ՄՀեր թող դա, ինձ Հյուր ըլնի: Թող իմ սենեկ պառկի, էնոր ցեղեն ինձ կտրիճ տըղա մը ըլնի: Թե ՄՀերից ու իր ձիուց ջինս չը վերունք, ՄՀերի ցեղ մեր քոքն տի կտրի: Եվ աՀա Իսմիլ Խաթուն դրում է ՄՀերին. – Արի, ինձ առ: Թե դուն չդաս՝ քան ղիս չատ կընիկ ես»64: ՄՀերն իր Արմաղան կնոջն ասում է, թե դնալու է Իսմիլի

Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Բ, էջ 112-113: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 97-99, 292-293, Հ. Բ, մ. Բ, էջ 386: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 253: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Գ, էջ 282: Տե՛ս Սասունցի Դավիթ, ՀԺՀ, էջ 90: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 384, Հ. Գ, էջ 29: Սասունցի Դավիթ, ՀԺՀ, էջ 114-115:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

մոտ: Արմաղանը խնդրում է. – «ՄՀեր, մ’երթա. ինչի՞ կերթաս, էնի քեղ կխաμե»: Երμ Արմաղանը տեսնում է, որ ՄՀերը վճռել է դնալ, ասում է. – ՄՀեր, իմ ղոռ քո վրա չանցնի: Ամա թե էրթաս. – ես ուխտ կանեմ իմ Հերն ես դու, իմ աղμերն ես, 40 տարի դու իմ դողենք չըդաս»65: Մսրա թադուՀին խիստ Հաչվենկատ է իր սիրո մեջ, դրա Համար էլ Հոդում է ոչ միայն իր սերնդի, այլն իչխանության Հավերժության մասին: Նույն կերպ Մսրա Մելիքը տիրում է ՄՀերի կնոջը՝ ԳոՀարին66, Դավթի մաՀից Հետո Խանդութին տեդրամուսնական առաջարկ է անում Վերդոն67: Բաղմակնության ձներից մեկն էլ Հարճ պաՀելու սովորությունն էր, որ Հայաստանում Հարատնում էր մինչն միջին դարերը68: Նկատենք, որ Հարճեր պաՀելը կամ «յար μռնելը» Համարվել է Հանդուրժելի. «Իսա՛ն է՝ կը խաμվի: Հաչվենք՝ դացեր, յար է μռներ, Հիմիկ էկեր է»69: Այստեղ խոսքը Մեծ ՄՀերի մասին է, որ եկել է երկիր, ն երկրի աղդեցիկ մարդիկ Արմաղանին Համողում են կրկին ընդունելու ՄՀերին, որից Հետո ծնվում է էպոսի դլխավոր Հերոսը՝ Դավիթը: Էպոսում առաջնայնությունը տրվում է տղամարդուն. Տղամարդ որ կա՝ կլուխ ի, Կնիկ որ կա՝ ոտ ի70: Բաղմայրության տիպիկ օրինակ է Զենով Հովանի կին Սառայի վարքադիծը: Վերջինս ձդտում է սեռական կապեր ունենալ Դավթի կամ ՄՀերի Հետ71: Բաղմակնության երնույթը արտացոլված է էպոսի «Սասունցի Դավիթ» ճյուղում: Դավիթը Խանդութի Հղի լինելու պատճառով, նրան «օդնելու» նպատակով մի դեղեցկուՀի է μերում, Հանուն որի նա ՄՀերի դեմ այնքան լարված

Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 547-548: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Ա, էջ 162: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Ա, էջ 91, Հ . Գ, էջ 503: Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Աղդադրական տեղեկությունները Փավստոս Բուղանդի «Հայոց պատմություն» երկում, Երնան, Հեղ. Հրատ., 2013, էջ 36-39: Տե՛ս Սասունցի Դավիթ, ՀԺՀ, էջ 122: Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 253: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 13-14 (Դավթի Հետ) ն ՄՀերի Հետ, Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 106, 522, 598:

Ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների արտացոլումը…

պայքար է մղում72: Կամ՝ Պառավն իր յոթ աղջիկներին ՄՀերին կին դարձնելու առաջարկ է անում73, ինչպես նան Զմչկիկ Սուլթանի, ապա՝ Խանդութի Հետ Դավթի ամուսնության ակտերը74: Էպոսում Հանդիպում են նան Հիչատակություններ, որոնք Հայ ժողովրդի Հեռավոր անցյալի ամուսնաընտանեկան կապերի ն μարքերի անդրադարձումներն են: Այսպես, օրինակ, Սանասար ու Բաղդասար դյուցաղն եղμայրները միաժամանակ ամուսնանում են երկու քույրերի Հետ75: Սա արդեն ամուսնության սորորատային (քենամուսնության) ձնի վերՀուչն է ժողովրդական ստեղծադործության մեջ: Մոկաց Հովանի պատումում Դավիթն իր 40 մրցակիցներին պսակում է նրանց Հանդիպած 40 քույրերի Հետ76: Մեկ այլ պատումում վարդապետի խորՀրդով Սանասարն ու Բաղդասարը կնության են առնում յոթ ճյուղ ներկայացնող քույրերին77: Այսպիսով՝ ընտրության ն ամուսնության ձներն ն՛ μաղմաղան են, ն՛ Հին այնքան, որքան Հայ Հասարակությունը: Նախնական այս ձների ու դրանց ժամանակների μացաՀայտմամμ Հնարավոր է դառնում լրացնել աղդադրական այն տվյալները, որոնք դալիս են Հաղարամյակների խորքերից: Էպոսում ավանդված ամուսնության ձները ն դրանց Հետ կապված սովորությունների նկարադրությունները աղμյուրադիտական կարնոր արժեք են ներկայացնում: Էպոսում ներընտանեկան Հարաμերությունների տեսանկյունից չատ արդիական կողմեր նս աչք են ղարնում: Մի դեպքում նկատելի են ընտանիքում տղամարդու μարձր դերն ու Հեղինակությունը, կնոջ ենթարկվածությունն ու Հնաղանդությունը: Մեկ այլ դեպքում դովաμանվում են կնոջ խելքն ու իմաստնությունը: Էպոսում μավականին ուժեղ է եղել կնոջ՝ որպես անձի արժանապատիվ կեցվածքի դնաՀատման խնդիրը: Արմատական է ամուսնության Հարցում կանանց կամքի կարնորման Հարցը. էպո72

Տե՛ս Սասունցի Դավիթ, ՀԺՀ, էջ 283: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Ա, էջ 99: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 32-33: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 324-325: Տե՛ս Սասնա ծռեր, 1977, էջ 483: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 135:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

սում կանայք μացառում են իրենց կամքի վրա որնէ μռնացում, ամուսնության նախապայմանը դառնում են Հավասարությունը, փոխադարձ սերը78: Նույնիսկ կանայք ամուսնության Հարցում նախաՀարձակ են: Նրանք, լսելով Դավթի79, ՄՀերի80 մասին, Հրավիրում են նրանց, μայց ն ամուսնանում են միայն մենամարտից Հետո: Այստեղ նկատելի է երկու կարնոր պաՀ. առաջինը սեռային Հավասարության խնդիրն է, երկրորդը՝ Հղոր Հենարան ունենալու կանացի ձդտումը, տոՀմի, ցեղի պաՀպանության, ցեղային դեների փոխանցման, այն Հղոր սերնդով ապաՀովելու իղձը: Ուչադրավ է նս մի Հանդամանք. դա էպոսի ստեղծման ժամանակներում կնոջ քաղաքական դործունեության տիրույթների ն արտաՀայտությունների μավականին μաղմաղան ու μաղմատարր իրավունքի կայացումն է: Նա կարող է Հանդես դալ քաղաքական տարμեր իրադրություններում: Սանասարի մաՀից Հետո Դեղձունը կառավարում է երկիրը մինչն ՄՀերի Հասունացումը81: Վերդոն, ՕՀանը Հրաժարվում են Սասունը ղեկավարելուց՝ ընդդծելով, որ իրենց մեջ չեն տեսնում երկրի ղեկավարներին: Կինը՝ Դեղձունը, իր մեջ տեսնում է երկրի քաղաքական ն տնտեսական պատասխանատվություն վերցնելու ուժ ն կարողություն82: Կինը μոլոր իրադրությունների մեջ աղատ է վճիռներ կայացնելու ն դրանք իրականացնելու Հարցերում: Ավելին, Հաճախ երկրի ղեկավար տղամարդկանց կողմից դնաՀատվում են կանանց խելամիտ առաջարկները, ինչպես, օրինակ, Ծովինարի առաջարկը թչնամու կինը դառնալու, դրանով իր աղդն ու երկիրը քաղաքական ծանր կացությունից դուրս μերելու Հարցում, որն արժանանում է նան Քեռի Թորոսի, ապա՝ Հայոց մյուս մեծամեծների ընդՀանուր դնաՀատականին83: Մաքառումների մեծ ճանապարՀ անցած Հայ ժողովրդի Համար չատ կարնոր է կնոջ ռաղմական դաստիարակության խնդիրը: Տե՛ս Թումանյան Ս., Տղամարդու ն կնոջ իրավաՀավասարության խնդիրները առասպելներում ն «Սասնա ծռեր» էպոսում // Գենդերային Հետաղոտություններ, Երնան, 2001, թիվ 3, էջ 81: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Ա, էջ 38: Տե՛ս Սասնա ծռեր, 1977, էջ 226-230: Տե՛ս Սասունցի Դավիթ, ՀԺՀ, էջ 102: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 95: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 6-7:

Ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների արտացոլումը…

Էպոսի կանայք Հաճախ են անվանվում «փաՀլնան»: Նրանք լավ են տիրապետում ղենքերին, ձիավարժ են ն Հարկ եղած դեպքում տղամարդու Հետ Հավասար ելնում են մարտի: Պատումներից մեկում կարդում ենք. ԳոՀար խաթուն ՄՀերին ասաց.

– Ինչուր, էնու խելու Հիտ քաղքեն կտրի, Տու դնա՛, Հետնանց ղար՛, կտրի՛ Ես լե Հառջնանց ղարկեմ, կտրեմ: ՄՀեր դնաց: Որ խելին Հիտ քաղքեն կտրավ Մախսուղ մնաց Հիտուց, առեց սպանել: ԳոՀար խաթուն Հեռջեվուց սպանեց. Զուր ԳոՀար խաթուն՝ ՄՀեր առան Հիրար84: Էպոսի նմանատիպ դրվադներում մեր օրերի մտածողությամμ պետության մեջ կանայք իրենց քաղաքական ակտիվությունը ցույց են տալիս ոչ այնքան խաղաղ պայմաններում, որքան ռաղմական ն ռաղմավարական վճռորոչ իրադարձությունների ժամանակ դործնականորեն: «Սասնա ծռերում» նկատելի է նան այն, որ կանայք դործում են իրենց փայլուն խելքով, տղամարդիկ՝ ուժով, ուրեմն Հաղարավոր տարիներ պաՀպանվել է տոՀմում կնոջ Հանդեպ տածած Հարդանքը: Արմաղանն (ՄՀերի կինը) ավելի ճիչտ է ըմμռնում իր ժողովրդի չաՀերը, քան ՄՀերը, որը որոչ ժամանակ անց միայն դլխի է ընկնում, որ ինքը Իսմիլ Խաթունի թակարդն է ընկել: Ծանր վիճակում միչտ պառավ կանայք են μանական ելք մատնանչում: Պառավն է Դավթին Համողում, որ նա մարադում արդելափակված (որպես Հարկ) 120 Հայ կանանց աղատ արձակի: Երμ Դավիթը պառավի ձեռքից առած անթրոցով է ուղում կռվել ՀարկաՀավաքների դեմ, պառավն է նրան սովորեցնում, թե ինչպես ն որտեղից վերցնել Հոր սպառաղենը ն Քուռկիկ Ջալալին: Վերդոն ծաղրում է Դավիթ ռաղմիկին, իսկ Զենով Հովանը ափսոսում է, որ նա տիրացավ Հայրական ասպաղենքին85: Մինչդեռ պառավ կինը Դավթին սովորեցնում է ժողովրդին փրկելու միակ ճանապարՀը՝ ապստամ84

Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 48-49: Տե՛ս Սասնա ծռեր, 1977, էջ 446-455:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

μել կեղեքիչների դեմ ն նրանց դուրս քչել երկրից86: Մարտի դնալիս Դավիթը մնաք μարով է ասում կանանց, որոնք իրեն քույրություն ն մայրություն են արել87: Մի պատումում Դավիթը խնդրում է պառավին իրեն մայր լինել, որովՀետն ինքը մայր չունի: Բարի պառավը խոստանում է չարունակել իր մայրությունը88: Էպոսում մեծ տեղ է Հատկացված կանանց: Անձնվիրութունը, Հավատարմությունն ու պատվասիրությունը Հայ կամ ամուսնությամμ Հայացած ՀերոսուՀիներին են μնութադրական: Նրանք ճակատադրի Հլու կամակատար չեն. ստանձնում են այնպիսի պատասխանատվություններ, որոնք սովորաμար տղամարդուն են վերապաՀվում, երկիր են կառավարում իրենց ղոՀված ամուսինների փոխարեն մինչն օրինական ժառանդների չափաՀաս դառնալը89: Էպոսում աչք է ղարնում մի Հանդամանք նս, որ միջնադարյան Հայ Հասարակությունը իր կանանց օժտել է այնպիսի իչխանությամμ ու աղատությամμ, որը ոչ մի ընդՀանուր եղր չունի Միջին Արնելքի կնոջ ստրկական վիճակի Հետ: Էպոսը օդնում է μացաՀայտել, որ տղամարդու ն կնոջ սեռային անՀավասարության մտայնությունը ավելի ուչ չրջանի արդյունք է: Էպոսի չատ պատումներում սեռային անՀավասարություն չկա, ըստ Քեռի Թորոսի ձնակերպման՝ «Առյուծն առյուծ է, թե՛ կին, թե՛ մարդ»90, իսկ Խանդութն ընդդծում է. «Դավիթ ջան, ես էլ քեղնից պակաս մարդ չեմ»91: Այսպիսով՝ էպոսում, նրա առանձին պատումներում պարղորոչ երնում է ամուսնաընտանեկան Հարաμերություններից μխող այն μնորոչ Հանդամանքը, որը չեչտում է կնոջ թե՛ ուժը, թե՛ խելքը ն թե՛ ճկուն դործելակերպը: Դրանով իսկ էպոսում անթառամ են մնում մոր պաչտամունքի Հմայքը, նրա վաղեմի պաչտամունքի սրμաղան լինելը:

Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Գ, էջ 144: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, էջ 194: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 439: Տե՛ս Սասունցի Դավիթ, ՀԺՀ, էջ 102: Սասնա ծռեր, Հ. Բ, մ. Ա, էջ 316: Սասնա ծռեր, Հ. Գ, էջ 399:

ԲԱԺԻՆ ԵՐՐՈՐԴ

ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՊԱՏՄԱԳՐԱԿԱՆ ԵՐԿԵՐԸ՝

ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

1. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ՎԱՂՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

(ըստ Փավստոս Բուղանդի Հավաստումների)

Մինչն Հայոց դրերի ստեղծումը Հայաստանին ու Հայերին վերաμերող վկայություններ Հիմնականում Հաղորդել են օտար աղμյուրները, նան սերնդեսերունդ փոխանցվող ժողովրդական μանաՀյուսական տարμեր ժանրեր: Երկու Հեղաչրջող իրադարձություններ՝ 301 թ. քրիստոնեության ընդունումը՝ որպես պետական կրոն, ն Հայոց դրերի դյուտը՝ 405-406 թթ., լիովին փոխեցին մեր երկրի նյութական ու Հոդնոր մչակույթի, Հասարակական-ընտանեկան կյանքի μնույթն ու կերպարը, Հոդնոր մթնոլորտը: Հայ դրականությունը սկղμնավորվել է Մ դարում: Դա ոսկեդարյան մչակույթի սկիղμն էր, որի աննախընթաց ղարդացումն ու μարդավաճումը պայմանավորված էին Հայոց աղդային ինքնաճանաչմամμ ն ինքնաՀաստատմամμ, Հանդամանք, որն Հայ Հեղինակներին պարտավորեցրել է ճանաչել ու ճանաչելի դարձնել սեփական աղդը: Մ դարի Հայ դրականության ամենաերնելի ներկայացուցիչներից մեկը Փավստոս Բուղանդն էր, որն իր «Հայոց պատմություն» երկում (աչխարՀաμար թարդմ.՝ Ս. Մալխասյանցի, Երնան, 1987) անդրադարձել է Հայոց պատմության IՄ դարի՝ 330387 թթ.՝ Հայոց արքա Խոսրով Երկրորդ Կոտակի կառավարման չրջանից մինչն Սասանյան Պարսկաստանի ու Բյուղանդիայի միջն Հայաստանի առաջին μաժանումն ընկած քաղաքական ու մչակութային կյանքին: Ոչ մի Հեղինակ այնքան Հանդամանորեն չի ներկայացրել IՄ դարի իրադարձություններով լեցուն կյանքը, որքան Բուղանդը: Բուղանդի «Հայոց պատմությունը» ճչմարտապատում ն եղակի սկղμնաղμյուր է ոչ միայն Հայաստանի, այլն Մերձավոր Արնելքի ժողովուրդների պատմության ն մչակույթի ուսումնասիրության Համար: Փավստոս Բուղանդը ուչադրավ տեղեկություններ է թողել քրիստոնեություն ընդունելուց Հետո էլ երկրում դոյություն ունեցող Հեթանոսական ընտանեկան անμարո որոչ μարքերի՝ μաղմակնության, Հարճեր (սիրուՀիներ) պաՀելու, մերձավոր արյունա74

Սոցիալական մչակույթը վաղմիջնադարյան Հայաստանում

կիցների ամուսնական կապերի, ամուսնալուծությունների, օտարների Հետ ամուսնությունների ն այլնի վերաμերյալ: Պատմիչը օրինավոր ամուսնության ձնն է Համարել «Հարսանեկան արարողակարդով ն եկեղեցական պսակի օրՀնությամμ ամուսնությունը» (Մ դպր., դլ. ԼԱ, էջ 349-351)1: Պատմադիրը դատապարտել է Հեթանոսական այդ μարքերի դոյությունը քրիստոնյա Հայաստանում: 354 թ. Տարոն աչխարՀի Աչտիչատ դյուղում կայացած առաջին եկեղեցական ժողովը դատապարտեց ն կարդ ու կանոն սաՀմանեց դրանք կանխարդելու վերաμերյալ՝ այդպիսի ամուսնությունները Համարելով «պիղծ ամուսնություն», «խառնակցություն», «անարժան ն չար վարք» (IՄ դպր., դլ. Դ, էջ 121): Պատմադիրը անարդում է սովորական երնույթ դարձած տեդրամուսնությունը (լնիրատ), ինչպես, օրինակ, Արչակ II արքայի ամուսնությունը իր ղարմիկ Գնելի կնոջ՝ Փառանձեմի Հետ (IՄ դպր., դլ. ԺԵ, էջ 183-195) ն անμարո մյուս երնույթները: Բուղանդի՝ Հեթանոսական նման μարքերի քննադատությունը ունի նան այժմեական նչանակություն, քանղի Հայ ընտանիքի ամրությունը ներկայումս էապես թուլացել է, ն ինչպես Բուղանդն է նչում, դրանով թուլանում են նան Հայոց պետականության Հիմքերը, μացասաμար անդրադառնում մեր ժողովրդի դոյապաՀպանմանը, ինքնատիպությանը, աղդային արժեքների պաՀպանմանը: Պատճառը, եթե անցյալում դեռնս պաՀպանված Հեթանոսական μարքերի մնացուկներն էին, ապա ներկայումս ամուսինների օտար երկրներում վաստակի մեկնելն է, ընտանիքում միմյանցից տնական ժամանակ Համատեղ չլինելն ու էթնիկ այլ միջավայրում նոր μարքերի ու աղդեցությունների ներքո Հայտնվելը: Պատմադիրը դրվատանքով է խոսում ժամանակի Հայրենասեր, Հայոց մեծաց կաթողիկոս Ներսես Մեծի (353-372 թթ.) ծավալած Հասարակական ժողովրդանպաստ դործունեության մասին: Ըստ նրա Հավաստման՝ կաթողիկոսը օրվա խնդիրն է Համարել «ամուսնության մեջ լինել օրինավոր, չխաμել, միմյանց դեմ դավ չսարքել, Հեռու մնալ աղդակցական մերձավոր, խառնակ ամուսնություններից, մանա1 Ուսանողությանը ն դիտական Հանրությանը առավել մատչելի ներկայացնելու Համար օդտվել ենք Փավստոս Բուզանդի «Հայոց պատմություն», (թարդմանությունը ն ծանոթադրությունները՝ Ս. Մալխասյանցի, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 1987) դրքից:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

վանդ Հարսների Հետ մերձավոր կապերից» (IՄ դպր., դլ. Դ, էջ 121): Հայոց կյանքում դատապարտելի էր Համարում առնանդմամμ ամուսնությունը, Հարճությունը (պոռնկությունը), μաղմակնությունը, μաղմայրությունը, վաղ, արμունքին չՀասած տարիքի ամուսնությունները, Հաճախակի կատարվող ամուսնալուծությունները, մեղադրում երկրի արքայի՝ Պապ թադավորի Հանդուրժողական վերաμերմունքը՝ ասելով՝ «նրա օրոք կար մարդ, որ տասը կին է փոխում» ն այլն: Վաղ միջնադարում, ըստ պատմադրի, ամուսնությունները կայանում էին Հիմնականում վաղ տարիքում (տղաները՝ 13-15, իսկ աղջիկները՝ 11-13, երμեմն էլ՝ ավելի վաղ տարիքում): Ուչադրավ է Հատկապես միջնադարյան Հայաստանում ռաղմաՀայրենասիրական դաստիարակության խնդիրը Հայ ընտանիքում: Հայ պատմադիրները տեղեկություններ են Հաղորդում վաղմիջնադարյան սովորույթներից մեկի՝ աղնվական ընտանիքների երեխաներին այլ ընտանիքներում «մանկան դայեկության», «սնուցանելու» սովորույթի մասին: Տեղեկանում ենք, որ Հին սովորույթի Համաձայն՝ թադավորն իր որդիներին Հանձնում էր որնէ իչխանի ընտանեկան դաստիարակության: Իչխանը թադավորաղն սանին ստանձնում էր սնուցանելու ն դաստիարակելու դործը Հաճախ իր կաթնեղμայր դարձող որդու Հետ (III դպր., դլ. ԺԱ, էջ 47): Ըստ դարավոր սովորույթի՝ դայեկություն ստանձնած ընտանիքը պարտավոր էր նրան պատվաստել քաջություն, պետական դործիչ դառնալու ունակություններ, դիվանադիտություն, չրջաՀայեցողություն, լեղուների իմացություն, ապաՀովել նրա կյանքի անվտանդությունը: Հին Հայերի այս սովորույթներից օդտվելով՝ պարսից արքաները Հաճախ էին իրենց որդիներին Հանձնում Հայոց նախարարների ընտանիքների դաստիարակությանն ու խնամակալությանը: Մեծ է եղել Հայ եկեղեցու μարերար դործունեությունը: Ներսես Մեծի Հրովարտակով ն Աչտիչատի ժողովի որոչմամμ ու Հայ եկեղեցու μարերարությամμ μացվում էին օտարանոցներ, Հիվանդանոցներ, ծերանոցներ, որμանոցներ, դպրոցներ ն μարեդործական այլ Հաստատություններ: Հայրենասեր Հայ մատենադիրները չատ են կարնորել Հայ ընտանիքներում սերնդի վերարտադրության ապաՀովումը, ռաղմա76

Սոցիալական մչակույթը վաղմիջնադարյան Հայաստանում

Հայրենասիրական ն μարոյական դաստիարակությունը, Հերոս նախնիներին նմանվելու ակնկալությամμ՝ նրանց անվանումների սերնդային ժառանդորդումը (Մ դպր., դլ. ԽԴ, էջ 391): Հայոց ղորավար-սպարապետ Մանվել Մամիկոնյանը մաՀից առաջ իր որդիներին ն սերունդներին Հորդորում էր. «Ուրախությամμ Հանձն առ Հայրենիքի Համար մեռնելը, ինչպես ձեր քաջ նախնիքը, երկրի վրա քաջության անուն թողեք ն ձեր արդարությունը երկնքին նվիրեցեք, մաՀից ամեննին մի վախենաք, ձեղ Հեռու պաՀեք նենդությունից, պղծությունից, չարությունից, տեր Աստծուն ծառայեցեք մաքուր սրտով ու Հավատարմությամμ ...» (նույն տեղում): Հայ ընտանիքում երեխային պատրաստում էին լինել աղնիվ, μարեդործ, արդարամիտ, մարդասեր, դթառատ պանդուխտների, խեղճերի, աղքատների, դերիների նկատմամμ: Դատապարտելի են Համարել նենդությունը, ստախոսությունը, նախանձը, ադաՀությունը, ցանկական կրքերը, պոռնկությունը, Հարμեցողությունը, վրեժխնդրությունը, անողորմածությունը, արյունաՀեղ սպանությունը (IՄ դպր., դլ. Դ, էջ 121, III դպր., դլ. Գ, էջ 27 ն այլն): Պատմիչը Մանվել ղորավարի խոսքերով նչում է, թե փառավոր մաՀ է, երμ պատերաղմի դաչտում մարդը ղոՀվում է Հերոսաμար, անմիտ մաՀ է Համարում «մեռնել վատթար՝ անկողնում պառկած» (Մ դպր., դլ. ԽԴ, էջ 353): Այդպիսի Հերոսական մաՀով մեր օրերում նաՀատակվեցին Արցախում ապրիլյան Հերոսամարտի օրերին մեր Հարյուրից ավելի ջաՀել ղինվորներ, որոնք անօրինակ սխրանքներ դործեցին, ինչպես իրենց Հայրերը ն Հաղարավոր մարդիկ նույն արցախյան դոյամարտում: Արդյո՞ք այս ուժն ու կորովը, Հերոսությունը մեղ չի փոխանցվել Բուղանդի ժամանակներից: Ինչպես Բուղանդի, այնպես էլ Մ դարի մեկ այլ պատմադիր Եղիչեի «Վասն Վարդանա ն Հայոց պատերաղմին» դրքի Հիչատակությունների Հիման վրա Դերենիկ Դեմիրճյանը «Վարդանանք» ն նույնը վիպասան Րաֆֆին «Սամվել» վեպերում ներկայացրել են Մ դարի աղատադրական կռիվների, Հայ ղինվորի փառապանծ քաջության, սխրանքների մասին, որոնց թողած կտակով մեր օրերում Հայ ղինվորը Հուսալիորեն պաչտպանում է մեր Հայրենիքի սաՀմանները անարդ թչնամուց: IՄ դարի դրվադներից անչափ ուսանելի է պարսից ՇապուՀ արքայի ն Հայոց սպարապետ Վասակի միջն կայացած Հետնյալ

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

երկխոսությունը. «Աղվես այդ դո՞ւ էիր (խոսքն ուղղված էր Հայ ղորավարին), որ այսքան տարի կոտորում էիր արիներին (պարսիկներին). Հիմա ինչպե՞ս պետք է իմ ձեռքից աղատվիս. Ես քեղ աղվեսի մաՀով պիտի սատկեցնեմ»: ԱՀա Վասակի պատասխանը. «Այժմ ինձ տեսնում ես փոքր մարմնով, ն սուրս էլ վրաս չէ. իմ մեծության չափը չիմացար, որովՀետն մինչն այժմ ես քեղ Համար առյուծ էի, իսկ այժմ աղվես դարձա՞: Բայց երμ ես դեռ Վասակ էի՝ ես Հսկա էի, մի ոտս մի լեռան վրա էր, մյուսը՝ մյուս լեռան վրա: Երμ աջ ոտքիս վրա էի Հենվում, աջ կողմի լեռը դետին էի կոխում, երμ ձախ ոտքիս վրա էի Հենվում, ձախ կողմի լեռն էի դետին կոխում»: Պարսից արքան Հարցրեց. «Զի՞ լինի ասես՝ այդ ինչ լեռներ էին, որ դու տափն էիր կոխում»: Վասակն ասաց. «Երկու լեռներից մեկը դու էիր, մյուսը՝ Հունաց թադավորը» (IՄ դպր., դլ. ԾԴ, էջ 261): Ուչադրավ է, որ դեռնս IՄ դարում, ըստ Բուղանդի Հաղորդած տեղեկությունների, Հայաստանի տարμեր դավառներում «ախտավորներին, μորոտներին, Հաչմանդամներին, ցավադարներին» Հոդ էին տանում ն նրանց Համար «ուրկանոցներ (Հիվանդանոցներ) էին չինում, սաՀմանում էին նրանց սնունդ ն խնամք, դարման՝ դեղ, μուժամիջոց, իսկ աղքատների Համար՝ պատսպարաններ, կույրերի, տնանկների (անտունների), օտարականների Համար էլ ապաստարաններ» (IՄ դպր., դլ. Դ, էջ 121): Նրանց վրա վերակացուներ էին նչանակվում: Փաստորեն՝ դեռնս IՄ դարում Հայաստանում մեկուսացվում էին վտանդավոր Հիվանդություններով տառապողները μնակավայրից դուրս Հատուկ տեղերում: Մեկ այլ սովորույթի Համաձայն՝ երկրի արքայի Հրամանով դիակների ն արյան Հոտից ապականված օդը մաքրելու, վերացնելու նպատակով Հանում էին ժողովրդական կամավորներ, ղորք՝ նրանց թաղելու, դարչաՀոտությունը վերացնելու նպատակով: Բուղանդը Հաղորդում ունի նան խնջույքներում, Հարսանիքներին, սդո արարողակարդերում դործածվող նվադարանների մասին՝ փանդիռ, վին (լարային դործիք), թմμուկ, սրինդ, քնար, փող, ինչպես նան՝ դուսանների, խնջույքներում կամ թատրոններում՝ երդող ու պարող վարձկանների, ծաղրածուների, մասին: Ընտանեկան ն Հասարակական կյանքի վերաμերյալ ուչադրավ տեղեկություններ են պաՀպանվել նան Հուղարկավորման Հեթա78

Սոցիալական մչակույթը վաղմիջնադարյան Հայաստանում

նոսական մի չարք սովորույթների մասին, որոնց որոչ տարրեր Հասել են նան մեր օրերը: Դրանցից էին, օրինակ, սուդ ու չիվան, լաց ու կօծ դնելը, ձայնարկու՝ ողμերդեր ասող լալկան կանանց վարձելը, սրտակեղ ողμով ու արտասուքով թախծալից սդալը, կուրծք ծեծելը, ճակատին խփելը, երեսները չանկռոտելը, մաղերը փետելը, դլխին մոխիր չաղ տալը, ջաՀել աղջիկների իրենց ծամերը կտրելը ն երիտասարդ ննջեցյալի Հետ դերեղման իջեցնելը ն մաՀացածի Հիչատակին նվիրված ծիսական այլ արարողություններ: Ողμում էին փողերով, փանդիռներով ու վիներով, կոծի պարեր էին μռնում, մորուքները կտրած, երեսները պատառոտած՝ կին ն տղամարդ դեմառդեմ ճիվաղական պարեր խաղալով, ծափ ղարնելով, Հուղարկավորում էին մեռելները» (Մ դպր., դլ. ԼԱ, էջ 351): Իսկ դավադրաμար սպանված Գնելի կնոջ՝ Փառանձեմի սդալու մասին էլ պատմադիր Բուղանդը դրում է. «… Զդեստները պատառոտած, վարսերը արձակած, կուրծքը μաց կոծում էր սդատեղում, μարձր ճչում էր, աղիողորմ ողμով ու արտասուքով, μոլորին լացացնում էր», «մաղերը փետում, ճչում էր կոծելիս» (Մ դպր., դլ. ԺԵ, էջ 191): Հայերի Հնավանդ սովորություններից էին՝ սովորական մաՀվան դեպքում Հուղարկավորել լացով ու սաստիկ սուդ անելով տանը մեռնողին, իսկ պատերաղմի դաչտում Հերոսաμար ղոՀվածին՝ Հուղարկավորել Հպարտությամμ, ռաղմական փողերի Հնչեցմամμ, ձիախաղերի կաղմակերպմամμ՝ արքայի, սպայական կաղմի մասնակցությամμ: Թաղման արարողություններում, ըստ պատմադրի, երկյուղածությունն ու պաչտամունքի Հասնող մեծ Հարդանքն էին նախնիների Հիչատակի առջն, որոնցով պայմանավորված է օտար տեղերում մեռած կամ վաղուց թաղված ննջեցյալներին Հայրենիք տեղափոխելու վաղնջական սովորույթի Հարատնումը մեր օրերում: Հնադույն սովորույթների Համաձայն՝ Հանդուցյալին օտար վայրից պարտադիր Հայրենի μնակավայր տեղափոխում ն Հուղարկավորում էին տոՀմական դերեղմանոցում, քանղի Հարաղատ Հողը չէր ճնչի Հանդուցյալին (III դպր., դլ. Բ, էջ 15): Բուղանդից ենք տեղեկանում, որ պարսիկները, սովորույթի Համաձայն, առաջին Հերթին ձդտում էին քանդել Հայոց արքաների դերեղմանները ն թալանել դրանք՝ իրենց Հետ փորձելով տանել նրանց աճ79

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

յունները ն Հարստությունները, որպեսղի «իրենց երկիր տանեն նրանց μախտն ու քաջությունը»: Այս երնույթը կարելի է μացատրել մի կողմից Հայերի այն Հնադույն սովորույթի (ննջեցյալի Հետ թաղման ժամանակ դերեղման էին իջեցնում նան ղարդերն ու ղենքը), ապա՝ Հայերի թադավորապաչտ ժողովուրդ լինելու, նրա Համար անձնաղոՀության դիմելու պատրաստակամության Հանդամանքներով: Նրանց միայն չի Հաջողվում քանդել Սանատրուկ արքայի չիրիմը «Հսկայակառույց, պինդ ու ճարտար չինվածքի պատճառով» (IՄ դպր., դլ. ԻԴ, էջ 221-225): 2016 թ. Աղցք (Արադածոտնի մարղ) դյուղի մոտակայքում Սանատրուկ արքայի դամμարանը μացել ն չրջակայքում պեղումներ է կատարել Հայ ն միջաղդային Հնադետների խումμը: Այստեղից Հայտնաμերվել են արքայի Հետ Հուղարկավորված չատ թանկարժեք ղարդեր, կենցաղային իրեր ն այլն: Բուղանդը չատ ուչադրավ վկայություններ է թողել նան վրիժառության ն պատժի Հասարակական ճանաչման արժանացած արարողությունների մասին: Դրանցից էին վրիժառության ն պատժի արարողությունները: Պատժի ձներից մեկը «թափած արյունը արյունով լվանալն էր», այսինքն՝ կռվող «երկու կողմն էլ ջարդում, ոչնչացնում էր, երկու տոՀմից ոչ մի արու կենդանի չէին թողնում» (III դպր., դլ. Դ, 18-19): Այսպես են վարվել ըստ պատմիչի տեղեկությունների, Որդունի ն Մանավաղյան նախարարական տները, այդպիսին է եղել Արչակ Երկրորդ արքայի վարմունքը Կամսարական տոՀմի նկատմամμ ն այլն (IՄ դպր., դլ. ԺԹ, էջ 203): Պատժի այլ ձներից են եղել «մորթերը (կաչին) Հանելը ն այն խոտով լցնելը, պարիսպների կամ Հրապարակների վրա կանդնեցնելը՝ ի ցույց ամենքի՝ նախատինքի Համար»: Այդպես է վարվում Մուչեղ սպարապետը Հոր՝ Վասակ սպարապետի վրեժն առնելու Համար պարսկական ղորքից մոտ 600 ավադների նկատմամμ (Մ դպր., դլ. Ա, էջ 289): ՄաՀապատժի մեկ այլ ձն էր «քարկոծելով», «μրածեծ» անելով մաՀապատժի ենթարկելը: Այդպես են վարվում դավաճան նախարար Դատաμեն Բղնունու Հետ, որը «դավաճանել է իր աչխարՀին ն իր տիրոջ դնդին ու ղորքին» (IՄ դպր., դլ. ԼԶ, էջ 235): Հայրենիքին դավաճանելու Համար «μրածեծ» անելով է իր մաՀկանացուն կնքում Մերուժան Արծրունին: Մեղք դործելու, Հանցանք կատարելու, դավաճանության ն

Սոցիալական մչակույթը վաղմիջնադարյան Հայաստանում

այլնի Համար «միջեՀան արին, նույնիսկ էդերին կոտորեցին» (III դպր., դլ. ԺԸ, էջ 75): Մեկ այլ առիթով էլ ավելացնում է. «Կուրացնելով», նան «մորից մերկ մերկացնելով, ձեռները ծնկների ներքն կապելով ն դետի սառույցների վրա դնելով, սառցե պատանքի մեջ սատկացնելով»: Այդպես վարվեցին Փառանձեմ թադուՀուն անարդած Հայր Մարդպետի նկատմամμ (Մ դպր., դլ. Գ, էջ 293): ԱյդուՀանդերձ, Հայերին μնորոչ է եղել նան Հանդուրժողականությունը: Այսպես, անարդ թչնամի ՇապուՀ թադավորի դերված Հարեմի կանանց նկատմամμ Հանդուրժողականություն ն ասպետական Հարդանք է ցուցաμերում Մուչեղ սպարապետը՝ Հրաման արձակելով μոլորի Համար կառքեր պատրաստել ն նրանց μոլորին աղատ արձակել: Նույն ղորավարը խնայում է նան աղվանից Ուռնայր թադավորին. «ՇնորՀակալ եղիր, որ թադավոր մարդ ես, դլխիդ թադ ես կրում. ես թադավոր մարդու չեմ սպանի, մինչն անդամ չատ նեղն էլ ընկնեմ»: Եվ թույլ տվեց նրան ութ ձիավորի Հետ փախչել դնալ Աղվանից աչխարՀը (Մ դպր., դլ. Դ, էջ 305): Շատ տպավորիչ են Հայրենի Հողի նկատմամμ պաչտամունքի ն այլ Հավատալիքների մասին Հաղորդումները: Հայրենիքի Հողի ուժը լավ է ներկայացված պարսից ՇապուՀ արքայի՝ Հայոց արքա Արչակի նկատմամμ վերաμերմունքում: Այդ ընդարձակ նկարադրությունից μավարարվենք միայն երկու տողով. «Երμ Արչակին (Արչակ Երկրորդ Հայոց արքային նենդությամμ Հրավիրել էին Տիղμոն) կանդեցնում են Հայոց երկրից μերված Հողի վրա, Հայոց արքան դառնում է ըմμոստ՝ ՇապուՀին անվանելով չարադործ ծառա, վրեժխնդիր ն այլն», այսինքն՝ Արչակը ոդնորություն ն քաջություն էր ապրում, երμ քայլում էր Հայաստանից μերված Հողի վրա, իսկ ապարանքի խորանի պարսկական Հողի վրա դառնում էր ղղջացող ն աղերսող: Արչակի Հավատարմությունը ստուդելու նպատակով պարսից արքունիք μերված Հայկական Հողի ուժը Հայոց սովորույթներում պաչտամունք էր Համարվում (IՄ դպր., դլ. ԾԴ, էջ 259): Հին դարերում երդման խորՀրդանիչներից է եղել նան արեդակով, ջրով, կրակով, թոնրի մոխրով, Հացով երդվելը: Նրանք, ովքեր ուրանում էին Հայկական առաքելական եկեղեցու Հավատը, նրանց պատմիչը անվանել է պիղծ, անօրեն, դժնյա մարդիկ: Բուղանդի տեղեկությունների Համաձայն՝ երկրին դավաճա81

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նած, Հավատը ուրացած աղնվական ՎաՀանի որդի Սամվելն էլ սպանում է Հորը, ապա՝ մորը, ով դառնում է Րաֆֆու «Սամվել» վեպի դլխավոր Հերոսը: Պատմադիրը, լինելով արքայական կարդերի, թադավորի իչխանության ամրապնդման ջերմ ու Համողիչ կողմնակից, մեծ Համակրանքով է խոսում այն սխրանքների մասին, որոնք անմիջականորեն կատարվում էին Հանուն արքայի ն երկրի. «… Երμ թչնամուն դետին էին դլորում, Հայոց μոլոր ղորքերը քաջալերական ձայնով աղաղակում էին – քաջ Արչակի (Արչակ Երկրորդ – 350-368) Համար»: «Ամեն անդամ պատերաղմներում մի ախոյան էին սպանում, դարձյալ թադավոր Արչակին էին նվիրում. – մեր Արչակ թադավորին մատաղ եղիր»: Պարսից ՇապուՀ արքան (ՇապուՀ Երկրորդ – 309-379) ղարմացած էր մնացել ոչ միայն Զիրավի ճակատամարտում (371) Հայ ղինվորների ցուցաμերած արիության, այլն նրանց տիրասիրության վրա (Մ դպր., դլ. Ե, էջ 309-311): Բուղանդն ունի μացառիկ ուչադրավ վկայություն Համայնքային, Հասարակական Հյուրընկալման մասին. «Ներսեսի քաՀանայապետության ժամանակ Հայաստանի μոլոր դավառներում, չեներում ն դյուղերում առՀասարակ քաՀանայապետի Հրամանով չինված էին օտարանոցներ ու Հիվանդանոցներ, ն Հայոց աչխարՀի μոլոր մարդիկ ողորմածությամμ սնունդ էին մատակարարում՝ Հիչելով աղքատներին, նեղված-տառապածներին, օտարներին, ՀարստաՀարվածներին, օտար երկրում ն օտարի տանն ապրողներին, անցորդ Հյուրերին: Նրանց վրա սուրμ կաթողիկոս Ներսեսը վերակացուներ էր նչանակել ն ուտեստ որոչել ղանաղան տեղերից: Իսկ նրա մաՀից Հետո Պապ թադավորն այս ամենն ավերեց, եկեղեցու պատիվն անարդեց, Ներսես Հայրապետի սաՀմանած չատ կարդերն ու μարեկարդությունները տապալեց ու մոռացության մանեց» (Մ դպր., դլ. ԼԱ, էջ 381): Պատմիչը ակնարկներ ունի նան վաղ Հայկական տոնացույցի, տոնական արարողությունների վերաμերյալ, Հատկապես Նավասարդ-Ամանորի, որը Հին Հայերը նչել են մարտի 21-ին՝ դարնանային դիչերաՀավասարի օրը, որով փառաμանվել է μնության ղարթոնքը, աղերսվել աստվածներին, որ տարին լինի μերքառատ: Այսօր էլ պարսիկները, աֆղանները իμրն տարեսկիղμ ընդունում

Սոցիալական մչակույթը վաղմիջնադարյան Հայաստանում

են մարտի 21-ը: Հայկական երկրորդ տարեդլուխը եղել է Նավասարդի 1-ը՝ օդոստոսի 11-ը: Ըստ ավանդության՝ Հայկ նաՀապետը Հայոց ձոր դավառում սպանել է μռնակալ Բելին (Ասորեստանի արքան, որը ձդտում էր նվաճել Հայոց երկիրը)՝ աղատություն պարդնելով իր տոՀմին ու Հետնորդներին: Այդ Հաղթությունը, ըստ ավանդության, տեղի է ունեցել Ք. ա. 2492 թ. օդոստոսի 11ին: Օդոստոսյան տոնն էլ Հին Հայերը կոչել են Նավասարդ, որ նչանակում է Նոր տարի: Ըստ Բուղանդի տեղեկության՝ Հայոց արքունիքը նչում էր Նավասարդը Բադավանում Հատուկ ճոխությամμ, ժողովրդական մեծ μաղմության մասնակցությամμ, μանակի, կաթողիկոսի, արքայի ներկայությամμ, ձիախաղերով, եղջերուների վաղքով, ըմμչամարտերով ն այլ մրցությունների ու խաղերի կաղմակերպմամμ (IՄ դպր., դլ. ԺԵ, էջ 185-187): Տոնը տնել է Նավասարդի 1-6-ը, որի μաղմաՀաղար մասնակիցները ոչ միայն Հայաստանի տարμեր դավառներից էին, այլն Հարնան երկրներից: Պատմիչն ակնարկներ ունի նան Հին Հայերի «Մեծ պաՀքի», «Ս. Սարդսի» տոների վերաμերյալ (III դպր., դլ. ԺԱ, էջ 47): Այսպիսով՝ Փավստոս Բուղանդի «Հայոց պատմություն» աչխատությունը ոչ միայն դրական, դեղարվեստական, այլն պատմադրական ն մչակութաμանական մեծ արժեք ունեցող դործ է, որն աչքի է ընկնում տնտեսական, մչակութային կենցաղադրական նյութերի առատությամμ: Դրանք արտացոլում են ինչպես մինչքրիստոնեական, այլն վաղմիջնադարյան Հայ ժողովրդի Հոդնոր ն նյութական մչակույթի, Հայոց պատմության, Հայ կյանքի չատ կողմեր: Բուղանդի այս երկի ուսումնասիրությունը Հայ պատանու, ամեն մի Հայի Համար ուսանելի, Հայրենասիրությամμ, ընտանեսիրությամμ Համակվելու, երկրին արժանի քաղաքացի պատվաստելու լավադույն դրական աղμյուրներից է: Լինելով Հայ իրականության ն Հայեցի մտածողության կրողն ու ջատադովը՝ Փավստոս Բուղանդն իր աչխատության մեջ անդրադարձել է ոչ միայն Հայոց պատմության ընթացքին (330-387 թթ.), այլ նան Հանդես է եկել որպես կենցաղամչակութային սովորույթների ու ծեսերի, Հավատալիքների Հայ սերունդներին փոխանցող:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

2. ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ՝

ՀԱՅՈՑ ՀԵԹԱՆՈՍԱԿԱՆ ԴԻՑԱՐԱՆԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ

Հին Հայերի Հավատալիքները, կրոնը, պաչտամունքն ու դիցարանը մի μարդ Համակարդ են, որոնք Հայ էթնոսի ձնավորման ն պատմական ղարդացման տարμեր փուլերի Հանրադումար են: Այն կաղմված է նախնական Հավատալիքներից, կրոնաառասպելաμանական պատկերացումներից, ծիսապաչտամունքային ըմμռնումներից ու արարողություններից, Հետադայում Հայ էթնոսի մեջ միաձուլված արյունակից ն օտար ցեղերի ու ցեղախմμերի, պատմական ժամանակաչրջանում Հայ աղդի Հետ քաղաքական ու մչակութային սերտ չփումներ ունեցած քաղաքակրթությունների, կրոնապաչտամունքային Համակարդերի թողած աղդեցություններից1: Հայոց μաղմաստվածային դիցարանի Հնադույն չերտերը սկսել են ձնավորվել պետականության սաղմնավորմանն ու ղարդացմանը Համընթաց՝ սկսած Ք.ա. III Հաղարամյակից, երμ լեռնաչխարՀում Հայտնվեցին «երկրներ»՝ պետական կաղմավորումներ2: Հայկական Հեթանոսական դիցարանի մանրամասն նկարադիր դոյություն չունի: Դիցարանի վերաμերյալ Հաղորդումները Մ-ՄII դարերի Հայ պատմադիրները դրի են առել կամայականորեն, ցաքուցրիվ՝ Հեթանոսության դեմ ծավալված սուր պայքարի ընթացքում: Այդ Հատուկենտ տվյալների Հիման վրա Հետադայում դիտնականները փորձել են վերականդնել դիցարանի Հնարավոր ամμողջությունը՝ Արամաղդ, ԱնաՀիտ, Նանե, ՎաՀադն, Աստղիկ, Վանատուր, ՄիՀր, Տիր ն Սպանդարամետ: Դիցարանի այս ցանկում չեն ընդդրկվել աղդածին աստվածներ Հայկը, Հայերի անվա1

Տե՛ս Հարությունյան Ս., Հին Հայոց Հավատալիքները, կրոնը, պաչտամունքն ու դիցարանը. ԸնդՀանուր ակնարկ, Երնան, 2001, էջ 5: Տե՛ս Առաքելյան Բ. Ն., Հին Հայկական պաչտամունքը ն կրոնը // Հայ ժողովրդի պատմություն, Հ. 1, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրատ., Երնան, 1971, էջ 900-906: Вардумян Г. Д., Дохристянские культы армян // «Армянская этнография и фольклор (Материалы и исследования)», 18, Изд-во АН Армении, Ереван, 1991, էջ 61-146:

Ադաթանդեղոսի պատմությունը՝ Հայոց Հեթանոսական…

նադիր Արամը, Հայոց երկրի արարիչ-պաՀապան աստվածությունները՝ Տորք Անդեղը՝ Անդեղ տան կուսակալը, դրի ն դորդադործության Հովանավորը, Արա Գեղեցիկը՝ մեռնող ն Հառնող, μնության ղարթոնքի, դարնանային վերածննդի, μերքի ու μարիքի Հովանավոր, կյանքը Հանուն Հայրենիքի ղոՀաμերող անձնվեր Հերոսը, պտղաμերության ն ջրային տարերքի աստվածուՀի Նարը, որոնք իրենց մասին եղած առասպելներով մի տեսակ պատմականացել ու մարդկանց երնակայության մեջ մտել են իμրն իրական Հերոսներ, պտղաμերության խորՀրդանիչեր: Այս վերջիններս էլ կաղմել են Հայկական Հեթանոսական դիցարանի Հնադույն ն Հին չրջանի աստվածությունները: Հեթանոսական կրոնի վերաμերյալ ստեղծվել է Հարուստ դրադարան3: ԱյդուՀանդերձ, ներկայումս էլ Հարցի աղμյուրադիտաՀայկական Հեթանոսական կրոնի մասին տե՛ս Эмин Н., Очерки религии и верований языческих армян, Москва, 1866: Էմին Մ., Հետաղոտութիւնք ի վերայ Հայկական Հեթանոսութեան, Արմաչ, 1875, կոստանեան կ., Հայոց Հեթանոսական կրոնը, Վաղարչապատ, 1879, Ղնոնդ Ալիչան, Հին Հավատք կամ Հեթանոսական կրօնք Հայոց, Վենետիկ, 1895, Գելցեր Հենրիկոս, Հետաղոտութիւն Հայ դիցաμանութեան, Վենետիկ, 1897, կարրիեր Ա., Հեթանոս Հայաստանի ութ մեՀեանները, Վիեննա, 1899, Ն. Տաղավարեան, Հայոց Հին կրօնները, Կ. Պոլիս, 1909, Մատիկյան Ա., Կրոնի ծադումը ն դիցաμանությունը՝ ըստ Համեմատական կրոնադիտության, Վիեննա, 1920, Դուրեան Ե., Հայոց Հին կրօնք կամ Հայկական դիցաμանութիւնը, Երուսաղեմ, 1933, Աμեղյան Մ., Վիչապներ կոչված կոթողներն իμրն Աստղիկ-Դերկետո դիցուՀու արձաններ, Երնան, 1941, Ղափանցյան Գ., Արա Գեղեցիկի պաչտամունքը, Երնան, 1945, Մելիք-Օծանջանյան կ. Մ., Միթրա-ՄիՀրի արμանյակներն ու դործակալները // «Գրական μանասիրական Հետախուղումներ», դիրք առաջին, Երնան, 1946, Բդոյան Վ., Երկրադործական պաչտամունքի մի քանի Հետքեր Հայոց մեջ // «Աչխատություններ Հայաստանի պատմական պետական թանդարանի», Եր., 1950, № 3, էջ 5-71, Առաքելյան Բ. Ն., Դիտողություններ ՎաՀադն Վիչապաքաղի մասին // «Լրաμեր Հասարակական դիտությունների», ՀՍՍՀ ԳԱ, 1951, № 2, Մելիք-Փաչայան կ., ԱնաՀիտ դիցուՀու պաչտամունքը, Երնան, 1963, Սարդսյան Գ. Խ., Հելլենիստական դարաչրջանի Հայաստանը ն Մովսես Խորենացին, Երնան, 1966, Ավդալμեդյան Թ., ՄիՀրը Հայոց մեջ // «Հայադիտական Հետաղոտություններ», Երնան, 1969, Բդոյան Վ., «Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում», Երնան, 1972, նույնի՝ Հայ աղդադրություն.

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կան քննությունը Համալիր ուսումնասիրության առումով չատ կարնոր է: Հայոց դիցաμանության ու Հեթանոսական կրոնական պետական Համակարդի, պաչտամունքային վայրերի, աստվածություններին նվիրված արձանների նկարադրությունների, տաճարների, μադինների, ղոՀաμերությունների վերաμերյալ չափաղանց արժեքավոր վկայություններ կան Մ դարի Հայ մատենադիրներից Ադաթանդեղոսի երկում4: Ուստի պետք է արձանադրենք, որ այն Հեթանոսական կրոնի վերաμերյալ μացառիկ սկղμնաղμյուր է: Ադաթանդեղոսը «Հայոց պատմություն» դրքից տեղեկանում ենք, որ Հեթանոսական չրջանում պետական արարողություն է եղել «յոթ մեՀյանների μադիներին (աստվածների կուռքերին) ուխտի դնալը, պաչտամունք կատարելը»: Պատմիչը դրում է. «(Խոսրով արքան) իր Արչակունի տոՀմի Հայրենական պաչտամունքի վայրերը մեծարեց՝ նվիրաμերելով սպիտակ ցուլեր ու նոխաղներ, ճերմակ ձիեր ու ջորիներ, ոսկեղեն ն արծաթեղեն ղարդեր՝ փողփողուն ծոփերով, պսակներով ու չարաններով ղարդարուն մետաքսե ղդեստներ, ոսկի պսակներ ու արծաթե ղոՀարաններ, թանկադին քարերով լի դեղեցիկ անոթներ, ոսկի ու արծաթ, պայծառադույն Հանդերձներ ն դեղեցիկ ղարդեր» (դլ. Ա, 22, էջ 27): Ըստ պատմիչի՝ Հեթանոսական աստվածությունների մեՀյանները Հարուստ էին, ինչպես, օրինակ, «ՎաՀեվանյանը Տարոնի երկրում՝ մեծադանձ, լի ոսկով ն արծաթով ն մեծամեծ թադավորների ձոնած μաղում նվերներով» (դլ. ՃԺԴ, 809, էջ 453): ՎաՀեվանյանը (ՎաՀէվանեան) ՎաՀադն Վիչապաքաղի մեՀյանի անվանումն է: Ադաթանդեղոսի վկայություններից պարղվում է, որ արքաների այդ նվիրատվությունների չնորՀիվ, Հելլենիստական Համառոտ ուրվադիծ, Երնան, 1974, էջ 214-237, Հարությունյան Ս., Հին Հայոց Հավատալիքները, կրոնը, պաչտամունքն ու դիցարանը, Երնան, 2001: Տե՛ս «Ադաթանդեղայ Հայոց պատմութիւն», Քննական μնադիրը Գ. Տեր-Մկրտչյանի ն Ս. Կանայանցի, Տփղիս, 1909: Մենք օդտվել ենք աչխարՀաμար թարդմանությունից (տե՛ս «Ադաթանդեղոս, Հայոց պատմություն», աչխարՀաμար թարդմ. ն ծանոթադր.՝ Ա. Ն. Տեր-Ղնոնդյանի, Երնան, Երնանի Համալս. Հրատ., 1983): ԱյսուՀետ դրքի դլուխը ն էջը կտրվեն տեքստում:

Ադաթանդեղոսի պատմությունը՝ Հայոց Հեթանոսական…

մչակույթի աղդեցությամμ պայմանավորված, Հասարակ արձանները չատ մեՀյաններում արդեն փոխարինվել էին ոսկեձույլ, պղնձաձույլ ն մարմարե ակնաղարդ արձաններով: Իսկ սրμարանները վերածվել էին մոնումենտալ կառույցների՝ մեՀյանների, որոնց մեծ մասի Հիմքերի վրա քրիստոնեական չրջանում կառուցվեցին եկեղեցիներ: Ըստ Ադաթանդեղոսի վկայության՝ Հեթանոսական աստվածներին նվիրված կուռքերը չինված են եղել Հմուտ վարպետների ձեռքով, ոմանք փայտյա են, ոմանք քարից են, ոմանք՝ պղնձից, ոմանք ոսկուց են ձուլված, կռած, կոփված, քանդակված Լտե՛ս դլ. ԻԱ, 234, էջ 131|: Գրիդոր Պարթնը, սնոտի Համարելով կռապաչտությունը, Հորդորում է Հեթանոսական Տրդատ արքային Հրաժարվել դրանցից՝ ասելով. «Հրաժարվեցեք այսուՀետն քարեղեն ն փայտեղեն, արծաթեղեն ն ոսկեղեն, պղնձաձույլ պատկերների պիղծ պաչտամունքից, որովՀետն սուտ են ու սնոտի» Լդլ. ԻԱ, 234, էջ 131|: Խոսելով մեՀյանների ն նրանց մեջ եղած կուռքերի արձանների կործանման մասին՝ Ադաթանդեղոսը դրում է. «Եվ այսպես, μաղմաթիվ տեղերից վերացվեցին դայթակղեցուցիչ անմռունչ, ձուլյալ, կռյալ, կոփյալ, քանդակյալ, անպիտան, անօդուտ, վնասակար արձանները, որոնք պատրաստված էին ցնորված մարդկանց անմտությամμ ն սրամտորեն դարձյալ Հաստատված էին Հավատքի մեջ» Լդլ. ՃԹ, 787, էջ 443|: Պետք է կարծել, որ Հայաստանում պատրաստված Հին արձանների մեծ մասը տեղական ավանդական ն Հին արնելյան արվեստի, իսկ Հունաստանից ն Փոքր Ասիայից μերված արձանները Հելլենիստական արվեստի փառավոր դործեր են եղել: Ըստ Ադաթանդեղոսի՝ իμրն դերադույն աստված, μոլոր աստվածների Հայրը, երկնքի ն երկրի արարիչը, որը լիություն ն μարօրություն է պարդնում աչխարՀին ն արիություն μաչխում մարդկանց, Արամաղդն է: Նա դրում է, որ Տրդատ Երրորդը մինչն քրիստոնյա դառնալը ճչմարիտ արարիչներ է Համարել Հեթանոս աստվածներին, որոնց դլխավորն էր «մեծն ն արին Արամաղդ, արարիչն երկնի ն երկրի, լիություն ն առատություն ապաՀովող» Լդլ. Զ, 68, էջ 46|: Մեկ այլ առիթով էլ Հիչատակում է. «Թող ողջություն ն խաղաղություն Հասնի աստվածների օդնությամμ, պարարտ լիություն՝ արի Արամաղդից, խնամակալություն՝ ԱնաՀիտ տիկնոջից, քաջություն ամենայն Հայոց աչխարՀիս՝ քաջն

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ՎաՀադնից…» Լդլ. Ժ, 127, էջ 81|: Արամաղդի անունից պարղ երնում է, որ նա Համապատասխանում է իրանական ԱՀուրա Մաղդա՝ «տեր իմաստուն» ձնին, որ μնութադրվում էր «մեծ» ն «արի» մակդիրներով («Մեծն ն արին Արամաղդ»): Արամաղդը Համարվում էր «արարիչ երկնքի ն երկրի ու մարդկանց», «Հայր դիցն ամենայնի», այսինքն՝ μոլոր աստվածների Հայր, լիություն ն պարարտություն պարդնող Լդլ. Ե, 52-53, էջ 40-41|: Ադաթանդեղոսի վկայություններից տեղեկանում ենք նան, որ μոլոր աստվածների Հայր Արամաղդի դլխավոր մեՀյանը դտնվում էր Բարձր Հայքի Դարանաղյաց դավառի Անի-Կամախ վայրում: Այնտեղ քրմապետ էր կարդված Արտաչեսի որդի Մաժանը5: Անի-Կամախը եղել է ոչ միայն սրμավայր, այլն արքայական դամμարան: Անիից Հարավ՝ Եփրատի ձախ ափին դտնվող Կամախում էին թաղվում Հայաստանի Արտաչիսյան ն Արչակունի թադավորները: Այստեղ էր դտնվում նան արքունիքի դանձարանը: Այս Հիչատակության մեջ Արամաղդ աստվածության անունը տրված է կրկնակի՝ ՀելլենաՀայկական ձնով՝ Զնս-Արամաղդ: Ադաթանդեղոսն այդպես է Հիչում նան Ափրոդիտես-Աստղիկին Լդլ. ՃԺԴ. 809, էջ 453|: Այդպիսի կրկնակի անվանումով Հայտնի են Կոմմադենե երկրի Երվանդյան թադավորների կանդնեցրած աստվածների արձանները՝ Զնս-Օրոմաղդես (Զնս-Արամաղդ) ն այլն6: Հելլենիստական չրջանում (Ք.ա. III - Ք.Հ. III դդ.) Հայոց դիցանունների Հետ Հաճախ Հիչատակվում էին Հունական կամ Հռոմեական Համապատասխան աստվածները: Այդ են վկայում միջնադարյան պատմիչների երկերը, որոնցում Արամաղդը Համադրվում է Զնս-Յուպիտերին, ԱնաՀիտը՝ Արտեմիսին ն Հերա-Յունոնային, Նանեն՝ Աթենաս-Միներվային, Աստղիկը՝ Ափրոդիտե -Վեներային, ՎաՀադնը՝ Հերակլեսին, ՄիՀրը՝ Հեփեստոսին ն Տիրը՝ Ապոլոնին: Ադաթանդեղոսը Հիչատակում է Արամաղդին նվիրված սրμատեղի μադինը, որում մչտավառ Հուրն էր՝ Արնի խորՀրդանիչը, Բադրնանդ դավառի Բադավան վայրում: Բադավանը պարթներեն Տե՛ս «Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն Հայոց», աչխատութեամμ՝ Աμեղեան Մ. եւ Հարութիւնեան Ս., Տփղիս, 1913, դիրք Բ, դլ. ծդ, էջ 183: Տե՛ս Սարդսյան Գ., Հելլենիստական դարաչրջանի Հայաստանը ն Մովսես Խորենացին, Երնան, 1966, էջ 29-30:

Ադաթանդեղոսի պատմությունը՝ Հայոց Հեթանոսական…

կոչվում էր դիցավան Լդլ. ՃԺԶ, 817, էջ 457|: Արամաղդին նվիրված տոնակատարությունների ժամանակ, որոնցից մեկն էլ Նավասարդն էր՝ Հին Հայոց Նոր տարին (օդոստոսի 11), փող էին փչում, թմμուկ ղարկում, արքայական որսարչավ, ձիարչավ, մրցույթներ անցկացնում, ժողովրդական ուրախ խաղեր ու թատերական ներկայացումներ կաղմակերպում: Տոնակատարության ժամանակ ղոՀաμերում էին տարμեր կենդանիներ7: Ադաթանդեղոսը Հեթանոս աստվածների ճչմարիտ արարիչ է Համարել «նան մեծ ԱնաՀիտին, որով ապրում է ն կենդանություն ունի Մեծ Հայոց երկիրը» Լդլ. Զ, 68, էջ 47|: Ըստ նրա՝ Արամաղդի դուստր ԱնաՀիտ դիցուՀին Հեթանոս Հայերի ամենասիրելի աստվածուՀին է եղել: Նա արդասավորության ն մայրության անμիծ ու անարատ աստվածուՀին էր: Ադաթանդեղոսը ուչադրավ տեղեկություններ է Հայտնում ԱնաՀիտ դիցուՀու պաչտամունքի վերաμերյալ, որը մեջμերում ենք կրճատումներով. «Մեծ Հայքի արքա Տրդատի (Տրդատ Գ՝ 298-330 թթ.) առաջին տարում (արքան իր ղորքով Հունաց կողմերից էր վերադառնում – Ռ. Ն.) չարժվեցին եկան, Հասան Եկեղյաց դավառը, Երիղա դյուղը, ԱնաՀիտի մեՀյանը, որպեսղի այնտեղ ղոՀեր մատուցեն: Երμ անարժան դործը կատարեցին, իջան, տեղավորվեցին այն դետի ափին, որը Գայլ (վտակ, որը թափվում է Եփրատ դետը Երղնկա քաղաքի մոտ)8 է կոչվում» Լդլ. Ե, 48, էջ 39|: ԱնաՀիտին նվիրված ամենաՀարուստ տաճարը Երիղա-Երղնկայի μադինն էր, որտեղ Հանդիսավոր տոներ ու ծեսեր էին կատարում, պսակներ ու ծառերի թավ ոստեր ղոՀաμերում դիցուՀու ոսկյա պատկերին Լտե՛ս դլ. Դ, 49, էջ 39|: Ադաթանդեղոսի սույն Հաղորդումը Հույժ կարնոր է այն առումով, որ պտղաμերության աստվածուՀի ԱնաՀիտի պաչտամունքը առնչվել է ծառերի ու μույսերի պաչտամունքին: ԱյնուՀետն պատմադիրը չարունակում է, թե «ԼՏրդատ արքան| μանտ ու կապանք ն մաՀ է խոստանում նրան, եթե Հանձն չառնի աստվածներին ԼՀեթանոսական| պաչտամունք մատուցել,

Տե՛ս կոստանյան կ., Գրիդոր Մադիստրոսի թղթերը, Ալեքսանդրապոլ, 1910, թուղթ 33, էջ 87: Տե՛ս նան Вардумян Г. Д., Дохристянские культы армян, с. 105: Տե՛ս Երեմյան Ս., Հայաստանը ըստ «ԱչխարՀացոյցի», Երնան, 1963, էջ 46:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

մանավանդ այս մեծ ԱնաՀիտ տիկնոջը, որը մեր աղդի փառքն է ու կենսատուն, որին μոլոր թադավորներն են պաչտում, մանավանդ Հունաց թադավորը: Նա է μոլոր ղդաստությունների մայրը, μարերարը ամμողջ մարդկային μնության, որով ապրում ն կենդանություն է ստանում Հայոց երկիրը, ն դուստրը՝ մեծ, քաջ Արամաղդի» Լդլ. Ե. 53, էջ 41|: Հունական ն Հռոմեական աղμյուրներում Հայոց ԱնաՀիտը Համադրվել ու նույնացվել է Հունական Արտեմիսի ն Հռոմեական Դիանայի Հետ: Ըստ պատմադրի Հավաստումների՝ Հայ թադավորները երկրի ճակատադիրը ն նրա խնամակալությունը կապում էին «ԱնաՀիտ տիկնոջ անվան Հետ»: Նչենք, որ ԱնաՀիտը Համարվել է ամμողջ երկրի ն Արտաչատ մայրաքաղաքի Հովանավոր աստվածուՀին, այդ պատճառով էլ նրան նվիրված մեՀյանները Հայաստանում չատ տարածված են եղել: Պատմադիրները դրանց միայն մի մասն են Հիչատակել: Ադաթանդեղոսի երկում Հիչատակվում են նրա չորս մեՀյանները՝ կանդնեցված Եկեղյաց դավառի Երեղավանում Լդլ. Ե. 48, էջ 39|, Արտաչատում Լդլ. ՃԸ, 778, էջ 437|, Աչտիչատում Լդլ. ՃԺԴ, 809, էջ 453| ն Անձնացյաց դավառի Դարμնաց քար անվանված վայրում: Երեղը Համարվում էր Հայոց թադավորների μուն ու մեծ մեՀյանների, ԱնաՀիտի պաչտամունքի ն մեՀյանի վայրը, որտեղ դրված էր դիցուՀու ոսկե արձանը, իսկ Եփրատ դետի ձախ ափին փռված էին այդ Հարուստ մեՀյանի տիրույթները, որտեղ արածում էին ղոՀաμերության սպիտակ երինջները: ԱնաՀիտի պաչտամունքի սրμարաններ են եղել նան Արմավիրում9, Բադարանում10: ՃIՃ-ՃՃ դարերում դիտնականները մի չարք մեՀյանների տեղեր փորձել են վերականդնել մեծ մասամμ Հարատնող սովորությունների ու ծիսակատարությունների Հիման վրա: Պատմադիրը ԱնաՀիտին անվանել է «Ոսկե Հատ», «Ոսկեծին», «Ոսկեմայր»: Անդրադառնալով Աչտիչատի երեք մեՀյաններին՝ նչել է նրանցից «առաջինի՝ ՎաՀեվանյան՝ ՎաՀադնի մեՀյանը, երկրորդը՝ (ԱնաՀիտի) Ոսկեմայր, Ոսկեծին աստվածուՀու, երրորդը՝ Աստղիկ դիցուՀու մեՀյանը՝ Սենյակ ՎաՀադնի կոչված, որը Հունական ձնով Ափրոդիտես է» Լդլ. ՃԺԴ, 809, էջ 453|: Այսպիսով՝ ըստ պատմադրի Հիչատակությունների՝ ԱնաՀիտ

Տե՛ս «Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն Հայոց», էջ 117: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 166:

Ադաթանդեղոսի պատմությունը՝ Հայոց Հեթանոսական…

աստվածուՀին կոչվել է «Մեծ տիկին», «Մայր ամենայն ղդաստությանց», «Բարերար ամենայն մարդկային μնության», «Աղդի ն մարդկանց խնամակալ», «Ոսկեմայր», «Ոսկեծին», «ՈսկեՀատ» մակդիրներով: ԴիցուՀու լայն ու Համաժողովրդական պաչտամունքի պատճառով ամμողջ դավառը (Եկեղյաց) կոչվել է ԱնաՀտական, օժտված է եղել պտղավորման, ծննդաμերության, μուժման, Հովանավորման դործառույթներով: Ուչադրավ է, որ ԱնաՀիտ դիցուՀու պաչտամունքին անդրադարձել են նան օտար պատմադիրներից Ստրաμոնը, Գայոս Պլինիոս (Ավադ) Սեկունդոսը ն այլք11: Ադաթանդեղոսը ուչադրավ Հիչատակություն է թողել Հայոց դիցարանի երրորդ աստվածության՝ արնի, լույսի ու կրակի, չանթ ու որոտի, ամպրոպի աստվածության՝ ՎաՀադնի պաչտամունքի մասին, որին Համարում է «Քաջություն ամենայն Հայոց աչխարՀիս՝ Քաջն ՎաՀադն» Լդլ. ԺԲ, 127, էջ 81|: ՎաՀադնը Համարվել է որսի, ռաղմի ն Հաղթանակի աստվածություն: Ըստ Ադաթանդեղոսի՝ Հայոց արքաները, ՎաՀադնի մեՀյանին ղոՀեր մատուցելով, առնական ուժ, քաջություն էին Հայցում նրանից: ՎաՀադնի պաչտամունքի արտոնյալ սպասավորներն էին ՎաՀունի տոՀմի քուրմ-նախարարները, որոնք իրենց Համարում էին քաջարի աստծուց սերված: Ադաթանդեղոսը ՎաՀադնի դլխավոր մեՀյանը կոչել է ՎաՀեվանյան, որը, ինչպես ասվեց վերը, դտնվում էր Աչտիչատում՝ Քարքե լեռան լանջին: Նա դրում է, որ «ՎաՀեվանյան մեՀյանը մնացել է Տարոնի երկրում մեծադույն մեՀյանը լի ոսկով ու արծաթով ն մեծամեծ թադավորների ձոնած μաղում նվերներով: Պաչտամունքի ութերորդ Հռչակավոր Լվայրն| էր Վիչապաքաղ ՎաՀադնի անվամμ, Մեծ Հայքի թադավորների ղոՀերի տեղը Քարքե լեռան լանջին, Եփրատ դետի ափին, Տավրոս մեծ լեռան դիմացը, որը ն պաչտամունքի վայրերի Հաճախաչատ լինելու պատճառով անվանված էր Աչտիչատ» Լդլ. ՃԺԴ, 809, էջ 453|: ՎաՀադնը, Տե՛ս «Օտար աղμյուրները Հայաստանի ն Հայերի մասին: Հունական աղμյուրներ 1: Ստրաμոն», քաղեց ն թարդմանեց Հ. Աճառյան, Երնան, 1940, դիրք ՃI, ՃIՄ, 16: Ավելի մանրամասն տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Հունական ն Հռոմեական անտիկ սկղμնաղμյուրների աղդադրական տեղեկությունները Հայաստանի ն Հայերի մասին, Երնան, 2018, էջ 109-113:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ըստ Ադաթանդեղոսի վկայության, վիչապի դեմ տարած Հաղթանակից Հետո կոչվեց Վիչապաքաղ՝ վիչապ սպանող Լտե՛ս դլ. ՃԺԴ, 809, էջ 453|: Աստղիկը ԱնաՀիտից Հետո Հայերի ամենասիրելի դիցուՀին է եղել: Ադաթանդեղոսը Աստղիկ դիցուՀուն μնութադրել է որպես սիրո ն դեղեցկության աստվածուՀի, որը ՎաՀադնի տարփուՀին էր, այդ իսկ պատճառով Տարոնի Աչտիչատ քաղաքում դտնվող նրա մեՀյանը Համարվում էր «Սենյակ ՎաՀադնի»: Ուչադրավ է, որ սենյակ μառը («Սենեակ ՎաՀադնի») Հին Հայերենում, μացի իր μուն իմաստից՝ «ննջասենյակ», «Հյուրասենյակ», «առանձնասենյակ» ն այլն, նչանակել է նան «Հարս», «Հարճ», ուստի սույն μառակապակցությունը ունի նան «ՎաՀադնի Հարս», «ՎաՀադնի Հարճ» (սիրուՀի) իմաստը12: Համատեքստում առավել ընդունելի են «կողակից» կամ «տաճարակից» իմաստները13: Աստղիկ դիցուՀու անվամμ եղել են նս երկու μադիններ Արտաչատում ն Արտամետում14: Աստղիկը ԱնաՀիտից Հետո Հայոց դիցարանի երկրորդ դիցուՀին էր, լույսի (աստղ), դեղեցկության աստվածուՀին, ուստի ն անվանվել է «Ոսկեծղի» ն «Վարդամատ»: Աստղիկը կապված է եղել ջրի, խոնավության ն արդասավորության պաչտամունքի Հետ: Նրան է նվիրված եղել Վարդավառի տոնը, երμ դիցուՀուն վարդ էին մատուցում, որից ն դիցուՀու Վարդամատն մակդիրը, նան տոնին ջուր էին ցողում15: Մասնադիտական դրականության մեջ նչվում է, որ ԱնաՀիտն ու Աստղիկը Հավանաμար սկղμնապես միննույն մայր դիցուՀու տարμեր անուններն են եղել, Հետադայում երկփեղկվել են տարμեր աստվածությունների16: Նանեն Հայկական Հեթանոսական դիցարանի երրորդ կին աստվածուՀին ն Արամաղդի դուստրն էր՝ մայրական իմաստնու12 Տե՛ս Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական μառարան, Հ. IՄ, Երնան, 1979, էջ 201: Տե՛ս Հակոμեան Հ., Հեթանոսական տաճարը Լուսաւորչի թիկունքում // «Հանդէս ամսօրեայ», 2012, թիւ 1-12, էջ 147: Տե՛ս «Թովմայի վարդապետի Արծրունւոյ Պատմութիւն տանն Արծրունեաց», Թիֆլիս, 1917, էջ 98: Տե՛ս Ղնոնդ Ալիչան, նչվ. աչխ., էջ 283: Տե՛ս Հարությունյան Ս., Հին Հայոց Հավատալիքները, կրոնը, պաչտամունքն ու դիցարանը, էջ 41:

Ադաթանդեղոսի պատմությունը՝ Հայոց Հեթանոսական…

թյան ու ողջախոՀության, ընտանեկան օջախի, տնային տնտեսության կաղմակերպման, Հնարամտության, մայրության, մարդկային ցեղի μաղմացման դիցուՀին17: Նրա անունը Հայոց μարμառներում վերապրել է Նան, Նանե, Նանի ձներով, որը մոր ու տանտիկնոջ տիտղոս է18: Նրա մեՀյանը դտնվում էր Եկեղյաց դավառի Թիլ ավանում Լտե՛ս դլ. ՃԹ, 786, էջ 443|: Ըստ Ադաթանդեղոսի՝ Հին Հայերի կրոնական պատկերացումներում տեղ էր դտել նան արնի ն երկնային լույսի աստված ՄիՀրի պաչտամունքը, որը իրանական միջավայրից տարադրվեց դեպի արնմուտք՝ ընդդրկելով նան Հռոմեական պետության սաՀմանները: Հայաստանում նա Համարվում էր Արամաղդի որդին, արնի ն կրակի աստվածը, որի մեՀյանը, ըստ պատմադրի, դտնվում էր Դարանաղյաց դավառի ԲադաՀառիճ դյուղում Լտե՛ս դլ. ՃԺ, 790, էջ 445|19: Հելլենիստական Հայաստանում ՄիՀրի Հետ է մասամμ Համադրվել ասորական ծադում ունեցող Բարչամինա աստվածը, որի վերաμերյալ ուչադրավ տեղեկություններ կան Ադաթանդեղոսի «Հայոց պատմության» մեջ: Ըստ նրա՝ Տիդրան Մեծ արքան Միջադետքից Դարանաղյաց դավառի Թորդան է փոխադրել Հեթանոսական Բարչամինա աստծո արձանը ն կառուցել Հատուկ մեՀյան: ՄեՀյանը Հիչատակված է «Սպիտակափառ դից» անունով Լտե՛ս դլ. ՃԹ, 784, էջ 441|: Այդպես էր կոչվում, քանղի այն պատրաստված էր փղոսկրից, լեռնային μյուրեղից ու արծաթից ն արվեստի Հիա-

Տե՛ս Ալիչան Ղ., նչվ. աչխ., էջ 277-279, Арутунян С. Б., Нанэ // «Мифы народов мира», т. II, М., 1982, էջ 198: Տե՛ս Սասնա ծռեր, Հ. Ա, խմμադրեց Աμեղյան Մ., աչխատակցությամμ՝ Կ. Մելիք-ՕՀանջանյանի, Երնան, 1936, էջ 804, 967-971, 10451046: Պատմադիտության մեջ մինչն վերջերս ընդունված էր այն տեսակետը, որ այս մեՀյանը դտնվել է Դերջան դավառի ԲադաՀառիճ դյուղում, սակայն Ադաթանդեղոսի նչած ն ՄիՀրի պաչտամունքին վերաμերող դլխավոր մեՀյանը դտնվել է Եփրատի աջ ավաղանում՝ Դարանաղյաց դավառում՝ Թորդանից ոչ չատ Հեռու՝ ԲադաՀառիճ վայրում. սրա վերաμերյալ մանրամասն տե՛ս Հակոμյան Հ., ՄեՀյանների կործանման ն Հայոց դարձի որոչ մանրամասներ // Հայոց սրμերն ու սրμավայրերը, Երնան, 2001, էջ 147-148:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

սքանչ կոթող է եղել20: Տիրը կամ Տյուրը, իμրն արնի աստված իր տեղը ղիջելով ՄիՀրին, ձեռք μերեց նոր դեր, դարձավ «երաղացույց, երաղաՀան», քրմական դիտությունների դպիր Որմղդի դրչի դիվան՝ «իմաստության ուսման ն ճարտարության» Հովանավոր աստված: Նրա մեՀյանը կառուցված էր Արտաչատից ոչ չատ Հեռու, ճանապարՀի եղրին Լտե՛ս դլ. ՃԸ, 778, էջ 437|: Դպրության Տիր աստծո պաչտամունքը նախաքրիստոնեական դարաչրջանում ամենախոսուն ապացույցներից է նախամաչտոցյան Հայ դպրության մասին, ինչը Հիմնավորվում է մատենադրական ն Հնադիտական այլ փաստերով նս21: Անուղղակի տվյալները ցույց են տալիս, որ Տրդատ Ա Հայոց արքան (66-88 թթ.), Հետնելով իր տոՀմի նախորդների ավանդույթին, իր դաՀակալությունը սրμադործելու Համար մայրաքաղաք Արտաչատի Հյուսիսային արվարձաններում Հիմնեց սրμավայր, որը պիտի կոչվեր «Դվին-Ասաակ» Լտե՛ս դլ. ՃԸ, 778, էջ 437| Ադաթանդեղոսի տեղեկություններից երնում է, որ Ասաակ արվարձանում Հիմնված տաճարը նվիրված էր Տիր աստծուն ն «իμրն իմաստության ուսման մեՀյան» ն «երաղաՀան պաչտման Տրիդից» կոչվում էր «Երաղամոյն» Լտե՛ս դլ. ՃԸ, 778, էջ 437|: Սրա ուխտի օրը Տրդատ Ա արքան սաՀմանեց Հայկական ամսի 17-րդ օրը, որը այնուՀետն կոչվում է «Ասաակ»22: Այս տաճարի չենքը պիտի լինի Դվինի պեղումների ժամանակ Հայտնաμերված, I դարում կառուցված եռանավ μաղիլիկան, որը քրիստոնեություն ընդունելուց Հետո դարձել է քրիստոնեական տաճար23: Փաստորեն՝ Հայաստանում Դվին-Ասաակ տաճարը՝ «Երաղամոյն» անունով Տե՛ս Эмин Н., Очерк религии и верований языческих армян, Москва, 1884, էջ 24, տե՛ս նան «Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն Հայոց», էջ 128: Տե՛ս Մովսիսյան Ա., Հայկական մեՀենադրություն, Երնան, 2003, նույնի՝ Նախամաչտոցյան Հայաստանի դրային Համակարդերը, Երնան, 2003: Հնում Հայկական տարին չարժական չի եղել. Հայկական տարվա յուրաքանչյուր ամիս μաղկացած էր 30 օրից, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ իր անունը: ՊաՀպանված օրանունների ցանկը ցույց է տալիս, որ ամսվա յուրաքանչյուր օր նվիրված էր այս կամ այն աստծու մեՀյանի Հիչատակին (տե՛ս Ալիչան Ղ., նչվ. աչխ., էջ 157-158): Տե՛ս Ղաֆադարյան կ., Դվին քաղաքը ն պեղումները, Երնան, 1952, էջ 88, 91, 92, 94, 266:

Ադաթանդեղոսի պատմությունը՝ Հայոց Հեթանոսական…

Հիմնվել էր մայրաքաղաք Արտաչատի Հյուսիսարնելյան արվարձանում, որտեղ այնուՀետն աճեց Դվին քաղաքը24: Հին Հայերը ունեին ինքնատիպ երկու աստվածություն նս: Դրանցից մեկը Ամանորն էր, որը Նոր տարվա աստվածն էր: Նրան նվիրված էին ամենաμեր նոր պտղոց տոները Լտե՛ս դլ. ՃԺԹ, 836, էջ 467|: Մյուսը Հյուրընկալության աստվածն էր՝ Վանատուրը, այսինքն՝ օթնան տվողը: Վանատուրը ն Ամանորը Հայոց այդեդործության, պտղաμուծության, Հացաμույսերի ն μերքի տոների Հովանավոր աստվածություններ են եղել25: Նրանց մասին առաջին ու դրեթե վերջին ուղղակի տեղեկություն Հաղորդողը Ադաթանդեղոսն է: ԱՀա թե ինչ է դրում նա. «Եվ կարդադրեց μերված մարտիրոսների Հիչատակների Համար մեծ տոն սաՀմանել սնոտի պաչտամունքի ժամանակներում ամենաμեր նոր պտուղների Ամանորի աստծու՝ Հյուրընկալ26 Վանատուրի տոնին, որը առաջներում Հենց նույն տեղում ուրախությամμ տոնում էին Նավասարդի օրը: Որպեսղի Հավաքվելով մեծ երանելի ՀովՀաննեսի ն Աստծո սուրμ նաՀատակ Աթանադինեսի Հիչատակին՝ այդ օրը նույն ավանում խմμված տոնեն» Լդլ. ՃԻ-ՃԸ. 836, էջ 467|: Ադաթանդեղոսի Հաղորդումից այնպես է երնում, թե իμր μերքերի Հովանավոր աստվածությունը երկանուն է՝ Ամանոր ն Վանատուր, ընդ որում՝ Վանատուր արական անունը կաղմված է Հայերեն՝ «վանք-տուր» μառերից՝ իμր «Հյուրընկալ, Հյուրասիրություն ցույց տվող»27, իսկ Ամանորը

Տե՛ս Քոչարյան Գ., Դվինը անտիկ դարաչրջանում, Երնան, 1991, էջ

6-8:

Տե՛ս Բդոյան Վ., Վանատուր ն Ամանոր աստվածությունների ծպտյալ պաչտամունքների Հարցի չուրջը, ԲԵՀ, 1977, № 2, էջ 146-462: Հյուրընկալ Վանատուր-Արամաղդի ն Վանատուրի նույնացման մասին առաջին անդամ խոսում է Ղ. Ինճիճյանը՝ նչելով, որ երկուսն էլ կոչվել են «Հյուրընկալ» Լտե՛ս ինճիճեան Ղ., Հնախոսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի, Վենետիկ, 1835, Գ, էջ 180|: Վանատուրը եղել է ղուտ Հայկական աստվածություն ն Հայոց դերադույն աստվածը, սակայն իրանական աղդեցության տակ դուրս է մղվել Արամաղդի կողմից, իսկ Վանատուրը մնացել է «Հյուրընկալ» աստվածություն (տե՛ս Գելցեր Հ., նչվ. աչխ., էջ 99-101, Դուրյան Ե., նչվ. աչխ., էջ 32): Տե՛ս Աճառյան Հ., Հայոց անձնանունների μառարան, Հ. Ե, Երնան, 1962, էջ 36:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

μաղկացած է Հայերեն «ամ» (տարի) ն «նոր» μառերից, իμր «նոր տարի». Հին Հայոց Հեթանոսական կրոնում Նոր տարվա աստվածը «նչան Հունձքի ն առատութեան»28 է: Կ. Կոստանյանը վերադրել է նս մի երրորդ անուն՝ Ամենաμեղ29, որը, ըստ Ա. Առաքելյանի, մակաμերված է Ադաթանդեղոսի ամենաμեր μառից30: Մինչդեռ ամենաμեր μառը ոչ թե անուն է, այլ աստվածության տիտղոս, նրա μուն դերը: Վանատուր-Ամանորի մեՀյանը դտնվում էր Բադրնանդ դավառի Բադավան դիցավանում, որտեղ պետք է լինեին նրանց արձանները: Նրանց տոնը նչվել է դարնանը (մարտ) կամ ամռանը (օդոստոս)՝ Նավասարդի 1-6-ը տնողությամμ31: Ղ. Ալիչանը Հանդել է այն եղրակացության, որ Ադաթանդեղոսի Հիչատակած μերքերի Հովանավոր աստվածությունը՝ Ամանորը ն Վանատուրը, ոչ թե երկանուն է, այլ նրանք ոչ միայն միննույն դերն են ունեցել, այլն եղել են ամուսիններ: Նկատի ունենալով լատինացիների այդեդործության Հովանավոր Վերտումնոս ն Պոմոնա ամուսին աստվածությունների օրինակը՝ Ալիչանը դրում է. «Եթե չենք կըրնար Հաստատել՝ դոնե կըրնանք վայելուչ ըսել, որ Վանատուրն ն Ամանորա դիք այլ Հարսն ու փեսա ըլլան Հայոց այդաց ն պարտիղաց»32: Ադաթանդեղոսի վկայությունների Համաձայն՝ μաղմաթիվ էին տաճարային Համալիրները Հելլենիստական դարաչրջանի Հայաստանում: Այդ վայրերում էլ Գրիդոր Լուսավորիչը «աղատադունդ» μանակով «ԼՀեթանոսական սրμարանները Ռ. Ն.| ի Հիմանց μրերով քանդեցին, կուտակված դանձերը ավարի մատնեցին ու աղքատներին μաժանեցին ն այդ տեղերը եկեղեցուն նվիրեցին, իսկ երկրի μնակիչներին ճչմարիտ դիտության մեջ Հաստատեցին»: Այս նույն տեղերում էլ, Ադաթանդեղոսի Հավաստմամμ, «Հիմքեր դրեց, եկեղեցի չինեց ԼԳրիդոր Լուսավորիչը| ու սրμերի ոսկորների նչխարները, որ ուներ, տեղավորեց տերունական տա28

Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական μառարան, Հ. Ա, 1971, էջ 114: կոստանյան կ., նչվ. աչխ., 1879, էջ 47: Տե՛ս Առաքելյան Ա., Հայ ժողովրդական մտավոր մչակույթի ղարդացման պատմություն, Հ. 1, Երնան, 1959, էջ 70: Տե՛ս Բդոյան Վ., Վանատուր ն Ամանոր աստվածությունների ծպտյալ պաչտամունքների Հարցի չուրջը, էջ 140: Ալիչան Ղ., նչվ. աչխ., էջ 304:

Ադաթանդեղոսի պատմությունը՝ Հայոց Հեթանոսական…

նը: Նույնպես ն դավառների ամեն կողմերում եկեղեցիների Հիմքեր դրեց, սեղաններ կանդնեցրեց ն քաՀանաներ կարդեց: Ամμողջ երկիրը սրտանց դարձ կատարելով, ձդտում էր պասի, պաչտամունքի ու Աստծու երկյուղին» Լդլ., ՃԺԷ, 831, էջ 463|: Անիին մերձակա տեղադրված մի չարք μնակավայրերում (Երեղ -Երիղա-Երղնկա, Թիլ, Թորդան, Բադա(յա)ռիճ) Հայոց դիցարանի առաջատար աստվածների սրμավայրերի առկայությունն անվիճելիորեն վկայում է, որ Հիչյալ տարածաչրջանը նախաքրիստոնեական Հայաստանի կարնորադույն պաչտամունքային կենտրոնն էր, մի μան, որ պաՀպանվեց քրիստոնեության ընդունմանը Հաջորդող չրջանում33: Այս առթիվ Հատկանչական է Գրիդոր Լուսավորչի ն նրա անմիջական Հետնորդների՝ Թորդան ն Թիլ ավաններում թաղված լինելու փաստը, ն այն, որ այս տարածքը Լուսավորչի տոՀմի ժառանդական տիրույթն էր. «Եվ դյուղը μոլոր դաստակերտներով Հանդերձ ու սաՀմաններով եկեղեցուն նվիրեցին» Լդլ. ՃԹ. 784, էջ 441|: Ադաթանդեղոսի այս վկայությունը մասնավորեցնում է Փավստոս Բուղանդը, որը Հիչատակում է Անիում Հայոց արքաներ Սանատրուկի ն Խոսրովի դամμարանների դոյությունը34: Հեթանոսական մեՀյաններն ու կուռքերը ոչնչացնելու նպատակով, պատմադրի Հիչատակության Համաձայն, Հասնում են «Անի անվանված ամուր վայրը՝ Հայոց արքաների դերեղմանների թադավորական կայանը: Պատմադրի Հիչատակությունից Հայտնի է դառնում Անի ամրոցում Հեթանոսական մեՀյանի վրա քրիստոնեական Հավատքի տարածման չրջանում՝ III դարի վերջում, վեր է Հառնում քրիստոնեական սրμարան «ավանը իր ամրություններով Հանդերձ եկեղեցուն ի ծառայության նվիրվում»35: Ադաթանդեղոսի Հիչատակություններից ակնՀայտ է

Տե՛ս Հակոμյան Հ., ՄեՀյանների կործանման ն Հայոց դարձի որոչ մանրամասներ, էջ 145-156: Տե՛ս Փավստոս Բուզանդ, Հայոց պատմություն, թարդմանությունը ն ծանոթադրությունները՝ Ս. Մալխասյանցի, Երնան, 1987, III դպր., դլ. Բ, էջ 15: ՄեՀյանների կործանման մասին պատմությունը չի Համապատասխանում իրողությանը՝ Հերքվելով նույն Ադաթանդեղոսի տվյալների ճնչմամμ: Գլխավոր Հեթանոսական չենքերը պարղապես Հատուկ ծեսով քրիստոնեացվել են՝ նրանց վրա դնելով տերունական նչանը՝ սուրμ խաչը, սրա մասին տե՛ս Հակոμյան Հ., ՄեՀյանների կործանման ն Հայոց դարձի որոչ մանրամասներ, էջ 145-156:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դառնում նան այն, որ նոր Հավատքի սրμարան-եկեղեցիները առաջին Հերթին Հիմնվում էին Հեթանոսական մեՀյանների տեղերում, նրանց Հիմքերի վրա: Նչենք դրանցից մի քանիսը Ադաթանդեղոսի Հավաստմամμ. «Գրիդոր թադավորով Հանդերձ, փչրեցին ԱնաՀիտ դիցուՀու ոսկե արձանը, ամμողջ վայրը ԼԵրեղ-Երղնկա| քանդեցին, փչացրին, ոսկին ու արծաթը ավարի տվին: Այնտեղից Գայլ դետի վրայով այն կողմ անցան ն քանդեցին Լնան| Արամաղդի դստեր՝ Նանեի մեՀյանը Թիլ ավանում: Երկու (ԱնաՀիտի ն Նանեի) մեՀյանների դանձերը ավարելով՝ Աստծո սուրμ եկեղեցու ծառայությանը նվեր թողեցին տեղերով Հանդերձ» Լդլ., ՃԹ, 786, էջ 443|: Թորդանում ՄիՀր-Բարչամինա աստվածության ավերված մեՀյանի տեղում Գրիդոր Լուսավորիչը կառուցում է Սուրμ Խաչ (նան Ս. Նչան, Ս. Փրկիչ) անվանումներով եկեղեցի: Պանթեոնը կոչվում էր «Ինը սրμոց դերեղմանք»36: Ադաթանդեղոսի Հաղորդման Համաձայն՝ Գրիդոր Լուսավորիչը «Մեծ Հայաստան աչխարՀի μոլոր կողմերում՝ նաՀանդներում, դավառներում, քաղաքներում, ավաններում, չեներում, դյուղերում ու ադարակներում, եկեղեցիներ չինեց» Լդլ. ՃԺԹ, 837, էջ 347|: Հայ եկեղեցին քրիստոնեության տարածման սկղμնական չրջանում ստացել էր Հեթանոսական մեՀյաններում ամμարված ոսկին, արծաթը, նան դյուղերն ու կալվածքները՝ սպասավորներով Հանդերձ Լտե՛ս դլ. ՃԸ, 781, էջ 439|: Այդ առթիվ Ադաթանդեղոսը վկայում է, որ Տրդատ Գ արքան «իր ամμողջ իչխանության մեջ առՀասարակ տվեց քաՀանայական պաչտոնեության սպասարկման Համար μոլոր ադարակ տեղերում չորս չորս «Հող երդոյ», իսկ ավաններում՝ յոթ յոթ «Հող երդոյ», որ մատուցեց Տիրոջը որպես նվեր պտղի» Լդլ. ՃԺԹ, 837, էջ 467|: ԻՀարկե, ինչպես տաճարներն ու քրմերը, իսկ այնուՀետն նոր Հաստատված Հայ առաքելական եկեղեցին թադավորական իչխանության ամուր Հենարան էին37: Եկեղեցին վայելում էր պետության մեծ Հովանավորությունը, պետությունն օդնում էր նրան, իրավունք էր տալիս պայքարելու Հեթանոսական կրոնի ու քրմության ն ամեն տեսակի Հերետիկոսության դեմ: Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Աղդադրական տեղեկությունները Փավստոս Բուղանդի «Հայոց պատմություն» երկում, Երնան, 2013, էջ 111: Տե՛ս Периханян А. Г., Храмовые обьединения Малой Азии и Армении (IՄ в. до н. э. - III в. н. э.), Москва, 1958, էջ 157:

Ադաթանդեղոսի պատմությունը՝ Հայոց Հեթանոսական…

Հայոց եկեղեցուն ենթակա սաՀմանների մեջ, ըստ Ադաթանդեղոսի Հիչատակության Լդլ. ՃԻ, 842, էջ 469|, մտնում էին Մեծ Հայքի թադավորության տասնՀինդ նաՀանդները, այլն Հարնան Վրաստանն ու Աղվանքը: Պատմադիրը մատնանչում է, որ Վաղարչապատում (ապա Դվինում) նստող Հայոց կաթողիկոսի աղդեցությունն ու Հեղինակությունն այնքան մեծ էր վրաց ու աղվանից եկեղեցիների վրա, որ ՄI դարի ասորի պատմիչ Զաքարիա Հռետորը, այս ամμողջը մեկ եկեղեցի Համարելով, նրա դլուխ է նկատում Դվինում նստող Հայոց կաթողիկոսին38: Ադաթանդեղոսը ՃԸ 782 դլխում (էջ 439) Հավելում է, որ մեՀյանների կործանմանը անմիջապես չՀաջորդեց եկեղեցիների կառուցումը, այլ ավերված մեՀյանների տեղում կանդնեցվում էին «տերունական խաչի նչաններ ն ապա՝ պարսպապատվում էին: Նույնպես ն ճանապարՀների ելքերի ու մուտքերի մոտ, Հրապարակներում, խաչմերուկներում որպես պաՀապան ու ապավեն կանդնեցրեց ամենքի երկրպադած նույն նչանը»: Դժμախտաμար, դրանցից միայն աննչան Հետքերն են մնացել, ինչպես, օրինակ, «ԱնաՀիտի» արձանի դլուխը, որը դտնվել է Արնմտյան Հայաստանում (Սատաղի մոտ), պաՀվում է Լոնդոնում՝ Բրիտանական թանդարանում: Աղդադրադետ Վ. Բդոյանը Հետադայում Հայերի մեջ լայն տարածում դտած կավակերտ կանացիակերպ աղաման սափորները Համարեց ԱնաՀիտին նվիրված կիրառական արվեստի Հրաչալի նմուչներ39: Հռիփսիմյան կույսերի նաՀատակման վայրերում, ըստ Ադաթանդեղոսի Հիչատակությունների, «կանդնեցրին երեք վկայարաններ. մեկը՝ Վաղարչապատ քաղաքի Հյուսիսարնելյան կողմում, ուր նաՀատակվեց Հռիփսիմեն երեսուներկու ընկերներով, մյուսը չինեցին նրա Հարավային կողմում, իսկ երրորդը՝ Հնձանի մոտ, այդու մեջ, ուր նրանց կացարանն էր: Շինեցին, կաղմեցին այդ տեղերը ն ղարդարեցին ոսկե ու արծաթե լուսավոր կանթեղներով, վառ լապտերներով ու Հրաμորμոք աչտանակներով» Լդլ. ՃԳ, 759, էջ 427|:

Տե՛ս Օտար աղμյուրները Հայաստանի ն Հայերի մասին, Հ. 8. Ասորական աղμյուրներ. Ա: Թարդմանություն μնադրից, առաջաμանը ն ծանոթադրությունները՝ Հ. Գ. Մելքոնյանի, Երնան, 1976, էջ 313: Տե՛ս Բդոյան Վ. Հ., Հայկական աղամաններ. ԱնաՀիտ դիցուՀուն խորՀրդանչող կանացիակերպ աղամաններ, Երնան, 1986:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Նչենք, որ Հնադիտական Հետադա պեղումները μացաՀայտեցին մի չարք Հեթանոսական մեՀյանների Հիմքի վրա կառուցված եկեղեցիներ, ինչպես, օրինակ, Էջմիածնի Մայր տաճարը ն Ս. Հռիփսիմե եկեղեցին: Ա. ՍաՀինյանի կատարած պեղումները չատ μան μացաՀայտեցին Վաղարչապատի Հնադույն եկեղեցական կառույցների վերաμերյալ: ՎաՀան Մամիկոնյանի նախաձեռնությամμ վերակառուցված Մայր տաճարում Հետադայում Հայտնաμերվեցին Հին Հիմքերի ու մույթերի խարիսխներ, իսկ մայր խորանի տակ՝ կրակարանի մնացորդներ ն նույնիսկ Վանի թադավորության ժամանակաչրջանի Հղկված μաղալտե քարակոթող: Ա. ՍաՀինյանը այն Հետնությանն է Հանդել, որ Էջմիածնի Մայր տաճարը Տրդատ Երրորդի ժամանակ եղել է μաղիլիկ կառուցվածք՝ թաղակապ ծածկով, ինչպես Քասաղի, Եղվարդի, Աչտարակի, Տեկորի ն Երերույքի μաղիլիկ տաճարները: Պեղումների արդյունքները Հաստատում են Մայր տաճարի մասին Ադաթանդեղոսի վկայությունների Հավաստիությունը: Ս. Հռիփսիմե տաճարի պեղումների ժամանակ նույնպես Հայտնաμերվել են մույթերի Հին խարիսխներ, որոնք Հեթանոսական մեՀյանների ճարտարապետական ղարդեր ունեն40: Ադաթանդեղոսի ուչադրավ Հավաստման Համաձայն՝ քրիստոնյա քարողիչներ ն μարձրաստիճան կրոնավոր կրթելու Համար երկրի տարμեր կողմերում Հունարեն ն ասորերեն ուսուցմամμ դպրոցներ են μացվել: Նրանից տեղեկանում ենք, որ դրանցում Հիմնականում ներդրավում էին քրմերի երեխաներին՝ նրանց Համար ապրուստի միջոց՝ թոչակ նչանակելով Լդլ. ՃԻ, 840, էջ 467, տե՛ս նան դլ. ՃԻԱ, 845, էջ 471|: «Եվ դարձյալ չեն ու անչեն տեղերում Հաստատեց դաչտաμնակ, չենաμնակ, լեռնական, անձավաμնակ, արդելաμնակ վանականների μաղում ու անՀամար խմμեր: Քրմերի որդիներից ոմանց առավ աչակերտ, ձեռնասուն դարձրեց, ջանում էր ուսում տալ նրանց Հոդնոր խնամքով ու երկյուղով դաստիարակել: Ով որ եպիսկոպոսության աստիճանին արժանի էր, նրան ձեռնադրում էր: Նրանցից առանձնացվեցին երկրի տարμեր կողմերի եպիսկոպոսներ լինելու, քարողչություն քարողելու Համար»,– μառացի դրում է Ադաթանդեղոսը Լդլ. ՃԻԱ, 845, էջ 471|:

Տե՛ս Սածինյան Ա., Էջմիածնի Մայր տաճարի սկղμնական տեսքը // ՊԲՀ, 1966, № 3, էջ 71-93:

Ադաթանդեղոսի պատմությունը՝ Հայոց Հեթանոսական…

Նրանց երեխաներից էր ընտրվում, կրթվում ն դաստիարակվում Հայ Հոդնոր μարձրադույն դասը: Արդ այս վկայությունը խոսում է այն երնույթի օդտին, որ Հայաստանում քրիստոնեությունը այնքան էլ դաժանորեն չի տարածվել, ինչպես Հավաստում է Ադաթանդեղոսը: Նոր վարդապետության դեմ պայքարելիս, նչում է պատմիչը, Հեթանոսության դլխավոր Հենարանները տաճարներն էին, որոնք մեծ մասամμ ամրացված μերդեր էին ն ունեին ղինվորական միավորներ: Ըստ նրա՝ Տրդատ թադավորն ու Գրիդոր Լուսավորիչը ստիպված են եղել մեծաթիվ ղորքով արչավել այդ տաճարային կենտրոնների դեմ ն արյունալի մարտերից Հետո միայն դրավել դրանք Լդլ. ՃԹ, 785, էջ 441, տե՛ս նան դլ. ՃԸ, 778-783, դլ. ՃԹ, 784-786, դլ. ՃԺ, 787-790, էջ 437-445|: Ադաթանդեղոսի երկում ընդարձակ ակնարկներ կան նան քրիստոնեության դարձից Հետո կրակապաչտության, մոխրապաչտության, Հեթանոսական սովորույթների պաՀպանվածության մասին: Նա վկայում է, որ Գրիդոր Լուսավորչի քարողները լսողներն ուրախությունից մոխրի մեջ թավալվում էին, կամ ճդնավորները, քուրձեր Հադած, իրենց պաՀքն անց էին կացնում մոխրի վրա նստելով, մեղքերը քավողները նույն ղդեստով պառկում էին մոխրի վրա, իսկ սդավորները արյունաչաղախ դլուխներին մոխիր էին թափում: Դատելով պատմիչի այս վկայություններից՝ կարելի է ասել, որ մոխրապաչտության այս սովորույթով է μացատրվում, որ Հին Հայերը մեՀյանների մոխիրը չէին թափում, այլ խնամքով Հավաքում էին մի տեղ Լդլ. ԿԸ, ԿԹ, 548, 551, 554, 556, 559, 560|: Այսպիսով՝ Ադաթանդեղոսի տեղեկությունները՝ Հայ դիցաμանության ու Հեթանոսական պետական կրոնական Համակարդի, աստվածությունների, դրանց դերերի ու նրանց նվիրված թանկարժեք կուռքերի, տաճարների ու μադինների, տոնաՀանդեսների ու ղոՀաμերությունների, պաչտամունքային վայրերի տեղադրության ն Հեթանոսության դեմ ծավալվող պայքարի, Հեթանոսական մեՀյանների կործանման, նրանց տեղերում ամենուրեք «տերունական խաչի նչանների» կանդնեցման, քրիստոնեական եկեղեցիների սկղμնավորման մասին, լույս են սփռում նախաքրիստոնեական Հայաստանում կրոնի, Հավատքի, պաչտամունքների տարածվածության ն μնակչության կյանքում դրանց նչանակության Հարցերի վրա:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

3. ՎԱՂՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՆԱԽԱՐԱՐԱԿԱՆ ՏԻՐՈՒՅԹՆԵՐԻ ՈՒ ՊԱՇՏՈՆՆԵՐԻ,

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԵՎ ԿԵՆՍԱԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍԻ

«ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ» ԵՐԿՈՒՄ

Մ դարի Հայ մատենադրության առաջին ներկայացուցիչներից մեկի՝ Ադաթանդեղոսի1 «Հայոց պատմությունը» անդնաՀատելի սկղμնաղμյուր է վաղմիջնադարյան Հայաստանի ն Հարնան երկրների քաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական, առավել նս մչակութային կյանքն ուսումնասիրելու տեսանկյունից: Այն միաժամանակ դրական Հուչարձան է, որ նչանակալիորեն նպաստել է Հայ պատմադիտության ն դրականության ղարդացմանը2: Ըստ Մ դարի պատմիչ Ղաղար Փարպեցու՝ Ադաթանդեղոսի երկը նախապես կոչվել է «Գիրք Գրիդորի», Հետադայում է վերանվանվել «Ադաթանդեղայ Պատմութիւն Հայոց»3: Իրոք, դիրքն ամμողջությամμ Ադաթանդեղոսի վերաμերյալ ուչադրավ ուսումնասիրություններից են՝ Սարդիսյան Բ., Ադաթանդեղոս ն իր μաղմադարյան դաղտնիքը, Վենետիկ, 1890, Տաչեան 8., Ադաթանդեղոս առ Գէորդայ Ասորի եպիսկոպոսին ն պատմական ուսումնասիրութիւն Ադաթանդեղեայ, Վիեննա, 1891 ն այլք: Մինչն ՃIՃ դարը որպես Հավաստիք ընդունում էին «Յառաջաμան Ադաթանդեղայ Պատմութեան» այն տեղեկությունը, որում Հեղինակն իր մասին ասում էր, թե Հռոմ քաղաքից է, դիտի լատինական ն Հունական դպրություն, եղել է Տրդատ թադավորի դպիրը ն նրա Հրամանով դրել է Խոսրովի ն Տրդատի պատմությունը: Հետաղոտողների մեծ մասն այժմ դտնում է, որ Ադաթանդեղոսը կեղծանուն է (Ադաթանդեղոս Հունարեն μառացի նչանակում է «լավ, ուրախ լուր μերող», «ավետաμեր»), ն Հեղինակը Մ դարի մատենադիր է, որը դրել է Հայերեն: Այդ երկը Հետադայում թարդմանվել է Հունարեն: Կան նան թարդմանություններ արաμերեն, եթովպերեն ն այլ լեղուներով (Անասյան Հ., Հայկական մատենադիտություն, Հ. 1, Երնան, 1959, էջ 151-152): Մ դարի Հեղինակ լինելու Հանդամանալի մեկնաμանությունը տե՛ս Աμեղյան Մ., Երկեր Հ. 3, Երնան, 1968, էջ 179-189: Ադաթանդեղոսի «Հայոց պատմությունը» μաղկացած է ընդարձակ առաջաμանից ն երեք մասից: Առաջին մասը, որը կոչվում է «Վարք պատմութիւն սրμոյ Գրիդորի», նվիրված է Գրիդոր Լուսավորչի ն Խոսրովի որդի Տրդատ թադավորի մանկության ու պատանեկության վիպա-

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի նախարարական…

նվիրված է III-IՄ դարերի Հայաստանի կրոնամչակութային կյանքի մեծադույն երնույթներից մեկի՝ Հայոց քրիստոնեական դարձի, Հայ առաքելական եկեղեցու Հիմնադրման Հարցերին: Պատմադրի ծառայությունն անդնաՀատելի է Հատկապես Հեթանոսական Հայաստանի պետական կրոնական Համակարդը ներկայացնելու առումով: Վերջինս ներառում է Հայկական դիցարանը, աստվածություններին նվիրված արձանների նկարադրությունները, տաճարների ու μադինների դտնվելու վայրերի, այնտեղ կատարվող ղոՀաμերությունների, պաչտամունքային դրսնորումների վերաμերյալ Հիչատակությունները4: Նչված երկում ուչադրավ վկայություններ կան նան Հին Հայաստանի քաղաքական անցուդարձերի, պետական սաՀմանների, ներքին կյանքի՝ ղμաղմունքների, նյութական մչակույթի, լայն առումով աղդադրական ընդՀանուր պատկերի վերաμերյալ, որոնց Համառոտակի μնութադրմանն է նվիրված սույն Հոդվածը5: Ըստ որում, Ադաթանդեղոսն իր աչխատության Հավաստիությունը արժնորում է ականատես վկայի դիտանկյունից ԼԱդ., դլ. ՃԻԷ. 897, էջ 495|, միաժամանակ նչում է նան, որ իր դրառումների մի մասը ուրիչներից է լսել. «Իմ այս ամμողջ չարադրանքը ճչմարիտ է, քանղի ես դեպքերի մի մասի մասնակիցն եմ ն ականատեսը, մյուսների մասին լսել եմ վստաՀելի մարդկանցից: Ոչ թե ստապատում ճչմարտախոս լինելով (դրեցինք) մեր խոսքերով, այլ Հաճա-

կան պատմությանը, Հռիփսիմյանց կույսերի նաՀատակությանը: Երկրորդ մասը, որը կոչվում է «Վարդապետություն սրμոյ Գրիդորի», կրոնական մի ընդարձակ տրակտատ է՝ նվիրված քրիստոնեական եկեղեցու դաղափարների քարողին: Իսկ երրորդ մասում՝ «Դարձ փրկութեան աչխարՀիս Հայաստան ընդ ձեռն առն սրμոյ նաՀատակի», պատմվում է Հայերի քրիստոնեություն ընդունելու, Հեթանոսական մեՀյանների կործանման, Գրիդորի տեսիլի, վկայարաններ չինելու ն այլնի մասին: Սույն Հարցերին մենք անդրադարձել ենք առանձին Հոդվածում, որը Հրատարակության է ներկայացվել «Ադաթանդեղոսի «Պատմությունը Հայոցը» Հեթանոսական դիցարանի ուսումնասիրության սկղμնաղμյուր» վերնադրով (տե՛ս ԲԵՀ, Հայադիտություն, 2018, № 3): Օդտվել ենք «Ուսանողի դրադարան» մատենաչարի՝ Ադաթանդեղոս, Հայոց պատմություն (քննական μնադիրը Գ. Տեր-Մկրտչյանի ն Ս. Կանայանի, աչխարՀաμար թարդմ. ն ծանոթադր.՝ Ա. Տեր-Ղնոնդյանի, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 1983) աչխատությունից:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

խադույնը թողնելով ն նչանավոր դիտակներից քաղելով՝ այս Համառոտը կարդեցինք, որը ոչ միայն մեղ, ով թադավոր, այլն երμ քո առջն կարդան այս մատյանը, Հայտնի կդառնա (ճչմարտությունը) ԼԱդ., դլ. 14, էջ 19|: ԱյնուՀետն դրքի Հավաստիությունը ավելի ընդդծելու Համար նույն տեղում Համողիչ ասում է. «Արդ, մեր այս դրված օրինակի մեջ, ոչ թե Հին ավանդություններից տեղեկանալով այս Լμոլորը| կարդով մատենադրել ենք, այլ մենք՝ ինքներս, ականատեսն ենք եղել անձնավորություններին ն ներկա Հոդնոր դործերին ու լուսավոր չնորՀապատում վարդապետությանը»: Այս ինքնախոստովանությունից դժվար չէ կռաՀել, որ պատմիչը նան μանաՀավաք է եղել, ն վստաՀ կարելի է ասել, որ նրա «Հայոց պատմությունը» դրական, պատմաաչխարՀադրական, աղդադրական, μանաՀյուսական մի արժեքավոր ժողովածու է: Ըստ նչանավոր μանադետ Կ. Մելիք-ՕՀանջանյանի «իրական-պատմական տեսադծով չարադրված ադաթանդեղոսյան վիպական այդ մոտիվները մասամμ մատենադրական ծադում ունեն որպես դրական փոխառություններ, սակայն նան տեղայնացված ու Հայաստանի իրական պատմական իրադարձությունների Հետ չաղկապված փոխառություններ են, որոնք իրենց Հերթին առաջ են եկել Հարնան ժողովուրդների պատմական կյանքը վերարտադրող ժողովրդական μանաՀյուսությունից, մասամμ էլ չրջիկ ժողովրդական վիպական մոտիվներ են, որոնք Հնուց ի վեր մինչն վերջերս տարածված են եղել Իրանի μարձրավանդակից սկսած մինչն Հեռավոր Եվրոպան, եդիպտական անապատներից ու μուրդերից՝ մինչն Ռուսաստանի ու Մոնղոլիայի սաՀմանները»6: 1. Հայաստանի սաՀմանները՝ ըստ Ադաթանդեղոսի տեղեկությունների Զնայած իր վկայաμանական μնույթին՝ Ադաթանդեղոսի երկը պատմական մեծ արժեք է ներկայացնում ոչ միայն դիցաμանության ն պաչտամունքային կենտրոնների, այլն Հին Հայաստանի տեղադրության, նախարարական կարդի, երկրի ներքին կյանքի

Մելիք-Օծանջանյան կ., Ադաթանդեղոսի μանաՀյուսական աղμյուրների Հարցի չուրջ // ՊԲՀ, 1964, № 4, էջ 53

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի նախարարական…

ուսումնասիրության Համար: Գրիդոր Լուսավորչի քրիստոնեության քարողչության դործունեության մասին խոսելիս դրում է. «Ամμողջ Հայոց երկրում, ծայրից ծայր ջանաց, սփռեց, տարածեց քարողչության ու ավետարանության դործը՝ սատաղցիների (Սատաղ քաղաքը դտնվում էր Փոքր Հայքում՝ Մեծ Հայքի Հյուսիսարնմտյան սաՀմանի վրա) քաղաքից մինչն Խաղտյաց երկիրը (պատմական Խաղտիք դավառը), Կղարջքի մոտ (Գուդարաց μդեչխության Հայաստանի Հյուսիսային դավառներից էր) ն ապա ընդՀուպ մինչն մասքութների (նրանց թադավորությունը դտնվում էր Կասպից ծովի ափին ն ընդդրկում էր Զորա (Ճորա) երկրի սաՀմանները, մինչն Ալանաց դռները), Կասպից սաՀմանները ն Հայոց թադավորության Փայտակարան քաղաքը: Ամիդ (Աղձնիք նաՀանդի Հարավարնմտյան կողմում, Տիդրիսի ափին, այժմ կոչվում է Դիարμեքիր) քաղաքից մինչն Մծμին քաղաքը, քերելով Ասորիքի սաՀմանները, Նոր Շիրական (ՊարսկաՀայք նաՀանդն է Հին Հայաստանում) երկիրը, Կորդուք դավառը մինչն Մարաց ամուր աչխարՀը, մինչն ՄաՀքր-Տան (ՄաՀկերտ տունը պատմական Հայաստանի ամենաՀարավային ծայրամասն էր, որը Արչակունյաց ժամանակաչրջանում մտնում էր Նոր Շիրական μդեչխության մեջ)7 իչխանի երկիրը ն ԼՀարնան երկիր| Ատրպատական սփռում, տարածում էր իր ավետարանական քարողը» ԼԱդ., դլ. ՃԻ, 842, էջ 469|: Ադաթանդեղոսը Հստակորեն ներկայացնում է ոչ միայն Հայաստան երկրի տարածքները, այլն Հայոց եկեղեցուն ենթակա երկրները՝ Վրաստանն ու Աղվանքը: Վաղարչապատում, ապա Դվինում նստող Հայոց կաթողիկոսի աղդեցությունն ու Հեղինակությունն այնքան ուժեղ էին վրաց ն աղվանից եկեղեցիների վրա, որ ՄI դարի ասորի պատմիչ Զաքարիա Հռետորը, այս ամμողջը մեկ եկեղեցի Համարելով, նրա դլուխն է նկատում Դվինում նստող Հայոց կաթողիկոսին: Ապա ավելացնում է. «Նրանց առաջին կաթողիկոսի անունը Գրիդոր էր, արդար ն Հայտնի մի մարդ»8:

Բացատրությունները քաղված են Ս. Երեմյանի «Հայաստանը ըստ «ԱչխարՀացոյց»-ի (Երնան, 1963) աչխատությունից: Ասորական աղμյուրներ: Օտար աղμյուրները Հայաստանի ն Հայերի մասին, Հ. 8, թարդմ. μնադրից, առաջաμան ն ծանոթադր.՝ Հ. Մելքոնյանի, Երնան, 1976, էջ 313:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Ուչադրավ են երկրի μարձր դիրք դրաված նախարարական տների, նրանց ղμաղեցրած արքունական μարձրադույն պաչտոնների ու նրանց տիրույթների վերաμերյալ Ադաթանդեղոսի Հավաստումները: Նա դրում է. «Հավաքեց ԼՏրդատ Գ արքան 298330 թթ.| իր երկրի դլխավոր նախարարներին ու կուսակալներին: Առաջինը՝ Անդեղ տան (պատմական Աղձնիք նաՀանդի ամենախոչոր դավառը) իչխանը, երկրորդը՝ Աղձնյաց իչխանը (երկրի չորս μդեչխություններից մեկը), որը երկրի մեծ μդեչխն է, երրորդը՝ Մարդպետության իչխանը («մարդպետություն» դործակալություն, որ կրել է «Հայր» տիտղոսը, որը Համարվում էր արքունիքի ն արքունի դանձերի ու կալվածքների, արքունի կանանց վերակացուն, արքայաղների դաստիարակը, ն որի անունով էլ կոչվել է մի դավառ՝ «Մարդպետական»), չորրորդը՝ իչխանության թադադիր ասպետ իչխանը (պալատական արարողությունների վերակացուն), Հինդերորդը՝ սպարապետության իչխանը՝ Հայոց աչխարՀի ղորավարը, վեցերորդը՝ Կորդվաց (Հայաստանի 15 նաՀանդներից մեկը՝ Կորդուք կամ Կորճայք անվամμ), յոթերորդը՝ Ծոփաց (Ծոփք նաՀանդը) երկրի իչխանը, ութերորդը՝ Գուդարաց երկրի իչխանը, որը անվանվում էր մյուս μդեչխ, իններորդը՝ Ռչտունյաց երկրի իչխանը, տասներորդը՝ Մոկաց (Մոկք նաՀանդ) երկրի իչխանը, տասնմեկերորդը՝ Սյունյաց երկրի իչխանը, տասներկուերորդը՝ Ծավդեից (Արցախ նաՀանդը ն Սյունյաց նաՀանդի Սոդք դավառը կաղմում էին Հայոց թադավորության Ծավդեացոց նախարարությունը), տասներեքերորդը՝ Ուտիացոց երկրի իչխանը (Ուտիք նաՀանդ9), տասնչորսերորդը՝ Զարավանդ (ՊարսկաՀայք նաՀանդի Հյուսիսային դավառը) ն Հեր դավառի չաՀապ (մայրաքաղաքի կառավարիչը) իչխանը, տասնՀինդերորդը՝ Մաղխաղության (արքայի պալատական պաՀակաղորի թիկնապաՀների Հրամանատարը) տան (Խոռխոռունիք դավառի) տեր իչխանը, տասնվեցերորդը՝ Արծրունյաց (Վասպուրական) իչխանը ԼԱդ., դլ. ՃԺԲ, 795, էջ 447|: Հայաստանի 16 նախարարական տների այս ցուցակը Հիմնականում անաղարտ էր մնացել Արչակունյաց թադավորության դոյության ողջ չրջանում:

Ադաթանդեղոսի Հաղորդման Համաձայն՝ Ուտիք դավառի Խաղխաղ քաղաքը (ներկայումս Ղաղախ՝ Ադրμեջանի Հանրապետություն) Հայոց թադավորների ձմեռանոցն է եղել:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի նախարարական…

Ադաթանդեղոսը ներկայացրել է նան Տրդատ Գ արքայի օրոք եղած կրոնական ն պետական պաչտոնյաների ցանկը, որոնք արքայի Հետ ներկայացել էին Հռոմի Կոստանդին կայսրի Հրավերին: Նրանց չարքում էին «Մեծ արքեպիսկոպոս Գրիդորը, նրա որդի Արիստակես եպիսկոպոսը ն մյուս եպիսկոպոս Աղμիանոսը, որը արքունական դռան վերակացու եպիսկոպոս էր, ղինվորական կողմից՝ իր (արքայի) պալատի չորս դաՀերեցները, որոնք μդեչխ էին կոչվում. առաջինը՝ Նոր Շիրական կողմի սաՀմանակալը, երկրորդը՝ Ասորեստանի կողմի սաՀմանակալը, երրորդը՝ Արուաստանի (Միդդոնիա, կենտրոնը՝ Մծμին – Ռ. Ն.) կողմի, չորրորդը՝ Մասքութների կողմի: Ապա արքան վերցրեց Անդեղ տան մեծ իչխանին, թադադիր ասպետին, մեծ սպարապետին, Մոկաց իչխանին, Սյունյաց իչխանին, Ռչտունյաց իչխանին, Մաղխաղության տան իչխանին, ՇաՀապիվանի չաՀապին, սպասկապետության (արքունի վերակացու) իչխանին: Եվ այլ μաղմաթիվ մեծամեծներով ու յոթանասուն Հաղար ընտիր ղորքով Հանդերձ» ԼԱդ. դլ. ՃԻԵ, 873, էջ 485-487|: Փաստորեն՝ Ադաթանդեղոսի Հավաստման Համաձայն՝ երկրի ղորքը, որը կաղմում էր μանակի Հիմնական կորիղը, 70 Հաղար է եղել:

2. ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԾԱԳՄԱՆ ԽՆԴԻՐԸ՝

ԸՍՏ ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍԻ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Ինչպես Փ. Բուղանդը, այնպես էլ սույն Հեղինակը Հայերին Համարում է «որդիք» կամ «աղդն» ն «տունն Թորդոմայ» ԼԱդ., դլ. ՃԷ, 776, էջ 437, դլ. ՃԺԲ, 796, էջ 447|: Բուղանդը, Կորյունը, Ադաթանդեղոսը Հին կտակարանի ն եկեղեցական Հին պատմադիրների աղդեցությամμ Հայերի սերումը μխեցնում էին Հաμեթի սերնդից ն Թորդոմի կամ Ասքանաղի տոՀմերից. «Որդիք Յաμեթի՝ Գոմեր ն որդիք Գոմերայ՝ Ասքանաղ ն Րիμաթ ն Թորդոմայ» Լտե՛ս Ծն., դլ. Ժ, 2-3|: Մովսես Խորենացին Թորդոմին Համարում է Գոմերի թոռը, Թիրասի որդին ն Հայկի Հայրը, այսինքն՝ Հայոց նախնին10: Փավստոսից ն Ադաթանդեղոսից դեռ չատ առաջ Հայե10

Տե՛ս Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, Երնան, 1968, էջ 76,

85:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րի նախաՀայր Համարում էին Հին կտակարանի եμրայական μնադրի «Թոդարմասին» նան III ն IՄ դարերի եկեղեցական մատենադիրներ Հիպոլիտոսը ն Եվսեμիոս Կեսարացին11: ՎերոՀիչյալը Հիմք ընդունելով՝ «Ասքանաղյան աղդի ն Թորդոմի տան ժառանդաμանական խնդիրների չուրջ» Հոդվածի Հեղինակները փորձ են արել Համառոտ անդրադառնալու Հին կտակարանի Ասքանաղ ն Թորդոմ նաՀապետներին առնչվող կոնկրետ տվյալներին՝ նպատակ ունենալով վեր Հանել Հայ միջնադարյան պատմադրության «Հայաստան ն Հայ ժողովուրդ» միանչանակ իմաստային μովանդակություն ձեռք μերած «Թորդոմի տուն» ն «Ասքանաղյան աղդ» Հասկացությունների էթնիկական ն պատմական նախադրյալները12: Աստվածաչունչն իրավամμ Համարվում է Հին Արնելքի ժողովուրդների պատմության, նյութական ն Հոդնոր մչակույթների լուսաμանման դործում եղակի ն արժանաՀավատ սկղμնաղμյուր: Այն Ք.ա. II-I Հաղարամյակների տարաμնույթ դործընթացների Հենքի վրա, անձնավորված ն վիպականացված արյունակից, աղդակից նաՀապետների սերնդաչարքերի տեսքով ներկայացնում է նան տարածաչրջանում ձնավորված μաղմաթիվ ցեղերի ու ժողովուրդների ժառանդաμանական տոՀմածառն ու վերջինիս μաղմաէթնիկ ճյուղավորումների աստիճանական ղարդացումներն ու փոխակերպումները (դիրք Ծննդոց, Ա-Ծ):

3. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ-ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹ

3.1. Դաչտամչակություն ն այդեդործություն Ադաթանդեղոսը պատկառանքով է խոսում Հայերի երկրադործական Հմտությունների մասին. μառացիորեն դրում է. «ԼՄչակ11 Տե՛ս Մանանդյան Հ., Քննական տեսություն Հայ ժողովրդի պատմության, հ. Ա, Երնան, 1977, էջ 16, Ադոնց Ն., Հայաստանի պատմություն, Երնան, 1972, էջ 307: Տե՛ս Մկրտչյան Ռ., Փիլիղոսյան Ա., Ասքանաղյան աղդի ն Թորդոմյան տան ժառանդաμանական խնդիրների չուրջ // Հայոց սրμերը ն սրμավայրերը (Ակունքները, տիպերը, պաչտամունքը), Երնան, 2001, էջ 383394:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի նախարարական…

ները| վար են վարում՝ ցելում, կակղացնում, Հերկում սնակոչտ երկիրը ակոսաձիդ պատառելով, պարարտացնում, սկղμից քրտնաμեր աչխատությամμ մոլաμույս արմատները ընդ վայր կտրելով (արդելելով) սիղաμույս μանջարեղենի տարապարտ աճումը, ապա սերմանում են օդտակար ցանքի սերմերը» ԼԱդ., դլ. ԿԲ, 519, էջ 287|: Պատմիչը ակնարկում է, որ Հայ Հողադործի «օդտակար սերմերն են ցորենը, Հաճարը, դարին, կորեկը, դավարսը (դեղին կորեկ), ոսպը, ոլոռը, որիղը (μրինձ), կուղը (μակլա), սիսեռը ն μաղում այլ մչակաμույսեր, որոնք կարելի չէ (ամμողջը) թվարկել: Սրանցից յուրաքանչյուրը դարնանը, իր ժամանակին ցույց է տալիս իր Հարությունը՝ μույսով, Համով, Հոտով, μողμոջով, ծաղկով ն պտղով: Տերնաղդեստ μույսերն իրենց մերկությունը ծածկում են յուրաքանչյուրն ըստ իր ձնի» ԼԱդ., դլ. ԶԵ, 647, էջ 361|: Ինչպես տեսանք, կերակրի ընդեղեն պարադաները նս Հայերին Հայտնի են Հնուց ի վեր: Տնտեսական կարնորության չնորՀիվ դրանք Հարատնում են մինչն այսօր: Ադաթանդեղոսը Հպարտությամμ դրում է. «Կալերը պիտի լցվեն ցորենով, դինու յուղի (ձեթի) Հնձանները պիտի ղեղան» ԼԱդ., դլ. ԿԵ, 537, էջ 297|: Նա նան նչում է, որ երկիրը կչենանա միայն մչակի քրտնաμեր ու Համառ աչխատանքով: Պատմադիրը Հիչատակում է խելամիտ լինելու Համար ասույթ դարձած, տարածում ստացած Հետնյալ խոսքերը. «Ի՞նչ վարի ու սերմանի մարդը, նույնն էլ կՀնձի» ԼԱդ., դլ. ԿԲ, 518, էջ 287|: Հաճախ է դիմում ժողովրդական ասույթներին. «…Եթե մչակը չքրտնի սաստիկ չոդին՝ արնաՀար լինելով, ձմեռային Հանդստյան օդտավետ ուրախության պտղաμեր արդյունքը չի Հասկանա», մինչդեռ «… երμ ցորենի խուրձը Հնձի ժամանակ սերմանողներին մատուցի պարարտ, μերրի պտուղը, նրա Հետ ն ուրախալի, μերկրալի ցնծություն է μերում ամենքին» ԼԱդ., դլ. Ը, 104-105, էջ 71|: Մեկ այլ առիթով էլ որպես նախատինք, ղդուչացում՝ ուղղված անօրեն մարդկանց, դրում է. «Այդպիսինների Հանդերը, որոմ (մոլախոտ) էր Հասել, դրա Համար նրանց մանդաղը դործի անցավ, Հնձեց ու կիղեց նրանց իր ՀրդեՀով: Թրթուրը կերավ նրանց, ն ջորյակը (μղեղ) նրանց ոչնչացրեց, ու նրանց մեղքերի մորեխը արածեց նրանց վրա: Դրա Համար վաղաժամ դոսացան» ԼԱդ., դլ. ԿԶ, 539, էջ 299|:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Գեղարվեստական վառ դույներով է նկարադրել Հողադործական աչխատանքների՝ վար ու ցանքի եռուղեռի, դարնան ղարթոնքը աղդարարող թռչունների վերադարձը ԼԱդ., դլ. ԶԸ, 658, էջ 369|. «Արդ, μուսաμեր ու ծաղկաμեր դարունների ժամանակ, որոնք ձմեռվա Հնությունից Հետո դարնանային դեղեցկության վերածնունդն են μերում, թռչուններն էլ դիտեն իրենց դալստյան ժամանակը: Արդարն, ծիծեռնակն ու տատրակը ն խորդը (կռունկ), որոնք դաչտի թռչուններ են, դիտեն իրենց դալստյան ժամանակը: Քանղի դարնան ժամանակով իրենց դալստյամμ ցույց են տալիս մարդկանց ուրախ կյանքի ժամանակը՝ երդելով, ճչալով, ճռվողելով ն μույն չինելով» ԼԱդ., դլ. ԶԸ, 655, էջ 367|: Ապա ավելացնում է. «Թռչունները (նկատի ունի ծիծեռնակը, տատրակը, կռունկը), որ «դաս-դաս դալով, երամներով տարածվում են», երկրադործության, Հողադործության փողեր են, դոչաձայն աղաղակ են μարձրացնում, քնից ղարթնեցնում են մչակներին մարդկանց օդտակար դործի արթնության ն կանուխ Լղարթնողներին| փութացնում են եղների մոտ» ԼԱդ., դլ. ԶԸ, 657, էջ 367-369|: Գարնան դալը ն երկրադործական աչխատանքների սկիղμը աղդարարող մեկ այլ խորՀուրդ է μերում պատմադիրը. «Թղենու ծառից սովորեցեք առակը, քանղի երμ ոստերը կակղեն ու տերնակալեն, դիտեցեք, թե մերձ է դարունը» ԼԱդ., դլ. ԶԵ, 624, էջ 359|: Ուչադրավ է, որ Ադաթանդեղոսը այդ μարիքները ստեղծող չինականներին անվանում է նան «μնակք» ԼԱդ., դլ. ԺԲ, 131, էջ 82|, «ձեռատունկ» կամ «ձեռասունկ» Լնույն տեղում|: Վաղմիջնադարյան Հայաստանում դործածելի են եղել երկրադործական փորող ու վարող դործիքների այն տեսակները, որոնք լայն կիրառություն են ունեցել ավելի քան մեկուկես Հաղարամյակ անց նս: Հին μրիչները Հայ մատենադրության մեջ անμավարար են նկարադրված, μայց Ադաթանդեղոսի երկում Հանդիպում ենք դրանց ղանաղան տեսակների դոյությանը ն դյուղատնտեսության մեջ ու Հուղարկավորման ժամանակ օդտադործված լինելուն: Ուչադրավ է Ադաթանդեղոսի մի վկայություն. «Նույնպես ն նրանք երկուսով՝ Աչխեն տիկինը ու թադավորի քույր Խոսրովիդուխտը, μրողների նման, իրենց Հանդերձի մեջ վերցնելով Հողը, դուրս էին թափում» ԼԱդ., դլ. ՃԶ, 766, էջ 431|: Ադաթանդեղոսը տարμեր աչխատանքներ ներկայացնելիս Հիչատակել է փորող

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի նախարարական…

դործիքներ՝ μիր, μրիչ (փայտատ) ու μաՀ: Ադաթանդեղոսը Հաղորդում է. «Արդ՝ թադավորը μրիչ (փայտատ) ու μաՀ առած փորեց սրμերի Հանդստյան դերեղմանները» ԼԱդ., դլ. ՃԶ, 766, էջ 431|: Իսկ վարող դործիք էր «… լուծը, որ ձդում էր եղների ամոլը» ԼԱդ., դլ. ԿԷ, 543, էջ 301|: Որպես Հնձի դործիք է Հիչատակում մանդաղը. «Վերցրեք մանդաղները, քանղի Հասել է կթոցի (μերքաՀավաքի, Հնձի) ժամանակը, մտեք Հարեք Հնձանները, քանղի Հնձանները լցված են ն իրենց դուμերը (կարասները) ղեղում են…» ԼԱդ., դլ. ԿԵ, 537, էջ 297-299|: Պատմադիրը ակնարկում է ցանքերը մաքրել թրթուրից, ջորյակից, ժանդն (որդ) ու մորեխից, փուչ ու տատասկից, նրանց վնասաμեր աղդեցություններից ԼԱդ. դլ. ԿԵ, 539, էջ 299|: Ամենատարածված Հացի մչակաμույսերից մատնանչում է ցորենն ու Հաճարը ԼԱդ. դլ. ԿԲ, 524, էջ 294|: Դժμախտաμար, Քսենոփոնից մինչն Հայ մատենադրության Հանդես դալը մենք Հայկական դյուղական Համայնքի մասին ոչ մի վկայություն չունենք: Մեր մատենադիրները, ինչպես Հայտնի է, չատ սակավախոս են, երμ խոսքը վերաμերում է Հասարակության Համար անմիջական նյութական μարիքներ արտադրողներին: Բայց եղած Հատուկենտ վկայությունները ցույց են տալիս, որ վաղ ավատատիրական դարաչրջանում ավելի ու ավելի էին կատարելադործվում երկրադործական արտադրամիջոցները, Համեմատաμար արդյունավետ են դառնում Հողամչակման ձներն ու մեթոդները: ՊաՀպանվել են վկայություններ այն մասին, որ Հողադործ մչակները Հողերը մաքրում են մոլախոտերից, դաչտ են փոխադրում պարարտանյութեր՝ մոխիր, դոմաղμ: Մչակում են տեխնիկական կուլտուրաներ՝ կտավատ, վուչ, կանեփ, μամμակ, μրինձ13: Խաղողադործությամμ ղμաղվում էին ոչ միայն Հայկական դյուղերում, այլն տարμեր քաղաքներում, որտեղ կային դրա Համար μարենպաստ կլիմայական պայմաններ: Այն մասին, որ Հին Հայաստանի խոչոր քաղաքներից մեկում՝ Վաղարչապատում, աճեցվում էր խաղող, ն կային դինու Հնձաններ, մենք դիտենք Ադաթանդեղոսի վկայությունից: Մատենադիրը այդեստաններ ն Տե՛ս Ադաթանդեղայ Պատմութիւն ծայոց, Թիֆլիս, 1914, էջ 259, 324-325, Հմմտ. նան 262, 264, 267-270 ն այլն:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հնձաններ է Հավաստել Վաղարչապատ մայրաքաղաքի Հյուսիսարնելյան կողմերում: Պատմիչը խոսում է Հայկական դինու ընտիր որակների մասին ԼԱդ. դլ. ՃԻԱ, 847, էջ 473|: Հայկական դինին Համարել է «Հուր», «Հրաμաժակ». «Շտեմարանները Հրով լցվեցին ն նրանով ղեղան նրանց Հնձանները» ԼԱդ. դլ. ԿԵ, 539, էջ 299|: Պատմադիրը Հիչատակում է այդու μարիքները, որոնցով այնքան Հարուստ է եղել Հայաստան երկիրը, «քանղի ամեն տեսակ ծառատունկերը լավ նմուչներ ն օրինակներ են… արմավենին, թղենին, կարմրախնձորը, կարմրատանձը, կարմրադեղձը… տեսակ-տեսակ մրդեր են… կիտրոնը, μաղասամոնը, դափնին, դեղեցիկ ձիթենին, սերկնիլը, մուրտն ու ընկույղը, նուչը, քնարուկը, Հաճարուկը, թութը, նուռը ն Հոնը» ԼԱդ., դլ. ԶԵ, 644, էջ 359|: Ադաթանդեղոսի վկայություններում առավել Հստակ ենք Հանդիպում պտղատու ծառերի՝ թղենու, խնձորենու, տանձենու, դեղձենու ն μաղմաթիվ այլ մրդատուների անվանումների: Պատմիչը նան նչում է. «Նրանք նույն μնությունից են, սակայն նրանց պտուղները այլադույն են, քանղի յուրաքանչյուրը նրանցից նույնիսկ իր առանձին Հոտն է արձակում» ԼԱդ., դլ. ԶԵ, 643, էջ 359|: Գրքում պատմիչը դովաμանում է թղենին՝ «պտղաμեր իր քաղցրության մեջ…» ԼԱդ., դլ. ԿԵ, 537, էջ 297|: Պատմադիրը ներկայացնում է նան Հայկական լեռնաչխարՀի μուսականության μաղմաղանությունը. «Ամենայն մրդաμեր, ծաղկաμեր, տերնաμեր ն Հասկաμեր ծառերի տեսակներ՝ μարձր ն Հսկա, ինչպես մայրին, նոճին, սոճին, թեղոչը (կարմիր կաղնի), սարդը (սարդենի), սարոն (կիպարիոս), սոսը (չինարին), Հակրին (արքայամորի), դիՀին (նոճիների կարդին պատկանող փչատերն թուփ, որի պտուղները դործ են ածվում իμրն խունկ, իսկ փայտը՝ ճախարակադործության մեջ14) կաղամախը, ուռին, տոսախը» ԼԱդ., դլ. ԶԵ, 644, էջ 359-361|: Սրանց Հետ միասին թվարկում է նան դույնղդույն ն երփներանդ ծաղիկները, ինչպես «մանրադորը (մարդախոտ), վարդը, չուչանը, ասպաղանը (տիպատատուկ), Հասմիկը, անիարը (լուտաս), սմնակը (տերեփուկ), նարդիղը, չամպղիտակը (քարխոտ), մեղրուկը (թոքախոտ), Հորոտն ու մորոտը, մա14

Տե՛ս Մալխասեանց Ս., Հայերէն μացատրական μառարան, Հ. I, ԵՊՀ Հրատ., Երնան, 2010, էջ 435

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի նախարարական…

նուչակը ն ամենայն Համասպրամ (անուչաՀոտ) ծաղիկներ, որոնց μողμոջը երնալու է դարնանը, ձմեռվանից Հետո)» ԼԱդ., դլ. ԶԵ, 645, էջ 361|: Զանց չի առնում Հիչատակելու նան «տեսակ-տեսակ դալար մանրախոտերը՝ լոռը (ջրիմուռ), վարսակը ն կնյուկը (վաղմեռուկ) ն նրանց նմանները» ԼԱդ., դլ. ԶԵ, 647, էջ 361|: Փչոտ μույսերից էլ առանձնացնում է «դժնիկը (եղջերափուչ) ու տատասկը, եղինճն ու կայծուկը (ուղտափուչ), վնասակար դաղձը (դայլախոտ)» Լնույն տեղում| ն այլն: 3.2. ԱրՀեստների ն առնտրի վերաμերյալ Հիչատակություններ Ադաթանդեղոսի դրքում կան որոչ Հիչատակություններ արՀեստների ն երկրում ու երկրից դուրս կատարվող առնտրի վերաμերյալ: Այրարատ դավառում, Վաղարչապատ քաղաքում, որը Նորաքաղաք էր կոչվում ն Հայոց թադավորների նստավայրն էր, նրա Հյուսիսարնելյան կողմում՝ այդեստանների Հնձաններում էին Հաստատվել Հռիփսիմյան կույսերը: Այստեղ նրանք կերակրվում էին՝ իրենց ունեցվածքը քաղաքում վաճառելով, չունեին իրենց Հետ ապրուստի միջոցներ, μայց մեկը նրանցից դիտեր ապակեդործության արՀեստը ն «ապակեղեն ուլունքներ պատրաստելով՝ իրենց օրական ապրուստի ու պարենի դրամն էին ճարում» ԼԱդ. դլ. ԺԳ, 150, էջ 93|: Պատմիչը տեղեկություններ է Հաղորդում երկրի առնտրական կապերի, Հեռավոր երկրների Հետ այդ կապերն աչխուժացնելու կարնորության մասին: «Լցնելով մեծաμեռ ծանր ապրանքներ, թանկադին ու Հարդի իրեր որպես ղարդ ն օդուտ…՝ փութանք μացել մեր վաճառականական խանութների առնտուրը, վաճառենք ունկնդիրներին մեր աչխատանքի արդյունքները՝… μերելով մեր առնտրի չաՀը ի նպաստ երկրի չենացմանը, ավելացնենք երկրի դանձը…» ԼԱդ., 17, էջ 23|: Ադաթանդեղոսը, խոսելով վաճառականության դերի մասին, դրում է, որ նրանք թադավորներին ղարդարում էին ծանրադին մարդարիտներով, ղանաղան պատվական քարերով ն երփներանդ դունադեղ կերպասներով ն երկիրը ղարդարում էին նոր ու չքնաղ μարիքներով: Նրանք քաղաքների ղարդ են ն դավառների Հպարտություն, երկար ճանապարՀների

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

չափարարներ են, աչխարՀի ճամփորդներ ն օտարություն ճաչակողներ: Նրանք ամենքին խնդացնում են ն չատերին ուժ տալիս, իսկ աչխարՀին՝ կարողություն: ԼԻրենց ապրանքներով| մերկերին Հադցնում են, քաղցածներին Հադեցնում, ծարավներին արμեցնում ն Հարուստների Համար դանձեր Հավաքում» ԼԱդ., 4, էջ 911|: ԱյնուՀետն ավելացնում է, որ դրանք Լապրանքները| վաճառականների կողմից Հեչտությամμ չեն ձեռք μերվում, այլ «երկայն ուղիներ անցնող, մեծ չարչարանքով, երկար ճանապարՀներում μավականաչափ պաչար օդտադործելով, մեծ ջանքերի դնով» ԼԱդ., 8, էջ 13|: 3.3. Փոխադրության ն կապի միջոցների, չափ ու կչիռի վերաμերյալ տեղեկություններ Հայկական լեռնաչխարՀը, լինելով Առաջավոր Ասիայի Հնադույն մչակույթի ն քաղաքակրթության կենտրոններից մեկը, դեռնս տակավին վաղնջական ժամանակներից (Ք.ա. Մ-IՄ Հաղ.) դարձել էր նան առաջնակարդ, ժողովրդական տնտեսության մեջ իրենց կենսունակությունը պաՀպանած Հաղորդակցության երթուղիների, ցամաքային լծկան ու դրաստային, ինչպես նան ջրային փոխադրամիջոցների ու դրանց ծառայությունների ստեղծման ն օդտադործման տարածաչրջան15: Հայ ն օտար մատենադիրները չափաղանց կցկտուր վկայություններ են թողել նյութական մչակույթի այս ոլորտի վերաμերյալ: Ադաթանդեղոսի սուղ, μայց ն μացառիկ արժեքավոր տեղեկությունները նս Հնարավորություն են ընձեռում վեր Հանելու փոխադրության որոչ տեսակների մոտավոր պատկերը: Դրանցից մեկը չքակառքերի օդտադործումն է եղել վաղ միջնադարում: Պատմադիրը դրանց տվել է «ոսկեպատ դաՀավորակներ» անվանումը, որը Հիմնականում կիրառվել է μարձրաչխարՀիկ Հասարակության չրջանում, մանավանդ արքունիքում: Բուղանդի նման

Տե՛ս Պետրոսյան Լ. Ն., Հայ ժողովրդական փոխադրամիջոցներ. Ա, Հետիոտն ն դրաստային փոխադրամիջոցներ (պատմաաղդադրական ուսումնասիրություն) // Հայ աղդադրություն ն μանաՀյուսություն, դ. 6, Երնան, 1974, էջ 93-157, նույնի՝ Հայոց ավանդական փոխադրամիջոցների պատմամչակութային աղերսները, նույն տեղում, դ. 22, էջ 241-264:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի նախարարական…

Ադաթանդեղոսը նս նչում է, որ արքունական, պատվավոր կանանց տեղից տեղ փոխադրման Համար դործածել են չքեղ դաՀավորակները: Այսպես, պատմադրի Հավաստումներից մեկում ասվում է, թե երկրի արքա Տրդատը, Հռիփսիմե կույսի դեղեցկությամμ ղմայլված, սպասավորներով Հանդերձ արքունիքից չուտափույթ ոսկեպատ դաՀավորակներ է ուղարկել քաղաքից Լմայրաքաղաք Վաղարչապատից – Ռ. Ն.| դուրս Հնձանի դուռը, ուր նրանց կացարանն էր (վանքը)՝ նրան արքունիք μերելու, կնության առնելու Համար ԼԱդ., դլ. ԺԵ, 166, էջ 99|: ԳաՀավորակ եղրույթը, μացի նստելու ն պառկելու μաղմոց նչանակությունից, վաղ միջնադարում դործածվել է նան չարժական μաղմոցի՝ դեսպակի նչանակությամμ, որի վրա նստում էին, ն որի առջնից ն Հետնից՝ ձողերից μռնած ծառաները ձեռքով կամ սպիտակ ջորիներ լծած փոխադրում էին տեղից տեղ16: Այն Հովանի ունեցող թադավորական պատդարակ էր: Հայ մատենադրության մեջ փոխադրության այդպիսի միջոցը անվանվել է նան ժանվար, անդրուար, պատդարակ17: Երկար ճանապարՀ կտրել անցնելու Համար դործածել են ոսկեպատ կառքեր, որոնց լծում էին սպիտակ ջորիներ, օրինակ՝ «Հանեցին Գրիդորին (Գրիդոր Լուսավորչին) արքունական ոսկեպատ կառքը՝ լծված սպիտակ ջորիներով» ԼԱդ., դլ. ՃԺԳ, 803, էջ 451|: Այդ նույն տեղում Հավելում է. «Հունաց երկիրը Հյուրամեծարության մեկնելու Համար արքայի ն Գրիդորի չքախմμին միացել էին նան երկրի իչխանները՝ իրենց կառքերով ու երիվարներով, ղորքով, ղինանչաններով, յուրաքանչյուրն իր դնդով» Լնույն տեղում|: Հատուկ, սպիտակ ջորիներով լծված կառքերում էին տեղափոխում «աստվածային դանձերը՝ սրμերի նչխարները…» ԼԱդ., դլ. ՃԺԴ, 811, էջ 455|: Արքունական դաՀավորակներին կամ կառքերին սպիտակ ջորիներ լծելու սովորույթը μացատրվում է Հետնյալ Հանդամանքով. ջորին երկար ուղնորությունների Համար ամենադիմացկուն կենդանին էր, իսկ սպիտակ դույնը անմեղության, պարղության, μարի կամքի, Հաջողության խորՀրդանչանային դեր է կատարել, Հաջողության նչան էր:

Տե՛ս Մալխասեանց Ս., Հայերէն μացատրական μառարան, Հ. Ա, (Ա-Ե), Երնան, 2010, էջ 506: Տե՛ս Փավստոս Բուզանդ, Հայոց պատմություն, Երնան, 1968, էջ 233, 237 ն այլն:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Նույնպիսի պատկերացում կար նան դրաստի մյուս տեսակների՝ ձիու ն ընտանի այլ անասունների (ցուլ, դոմեչ, եղ ն այլն) նկատմամμ: Ըստ Հայ ժողովրդական ավանդութային սովորույթների ն պատմիչների, Հատկապես Ադաթանդեղոսի Հավաստումների՝ ջորին ծառայել է Հիմնականում որպես μարձկան ն լծկան, ձին՝ Հեծկան փոխադրամիջոց: Ներμնակավայրային, անտառաչատ տեղանքներում մչտական, μարձկան, առանձին դեպքերում նան Հեծկան տարածված փոխադրամիջոց է ծառայել էչը: Դրան Հեծնելու ու μարձելու Համար անՀրաժեչտ Հարմարանքներ ու սարքեր մեղանում դործածվել են Հնուց ի վեր: Մեծ չափերով օդտադործվել են կաչվե, թաղիքե ն փայտե ղանաղան Հարմարանքներ, որոնք, μնականաμար մեղ չեն Հասել ԼԱդ., դլ. ՃԺԳ, 803, էջ 407, ՃԺԴ, 811, էջ 411 ն այլն|: Ուչադրավ են վկայությունները նավարկության, ջրային տրանսպորտի մասին: Դրանք՝ ըստ երնույթին, եղել են լաստանավեր: Նա դրում է. «Թիավարում է փայտաչեն ն երկաթե μեռներով ամրացված սրընթաց նավերը» ԼԱդ., դլ. 1, էջ 7|: Զափ ու կչիռների, դրանց թվում նան երկարության չափական միավորների դիտական մեկնաμանությունը տնտեսական կյանքի ն դիտության չատ խնդիրների լուծման կարնոր μանալի է: Թեն սակավ, μայց ուչադրավ են տարածության ն ժամանակի չափի միավորների մասին պատմադրի Հիչատակությունները: Տարածության չափի նրա նկարադրած ամենափոքր միավորներից են թիղը, քիլը ն ձեռքի ափը. «Ո՞վ է չափել իր ափով μոլոր ջրերը, իր թիղով՝ երկինքը ն իր քիլով՝ ամենայն երկիրը» ԼԱդ., դլ. ԻԴ. 267, էջ 151|: Թիղը Հին ժամանակներում ն այժմ էլ ժողովրդի մեջ ընդունված երկարության չափ է, որը Հավասար է լայն μացված μութ մատի ն ճկույթի միջն եղած տարածությանը: Այն Հավասար է 2425 սանտիմետրի: Ինչ որ նախկինում չափում էին թղով, այժմ չափում են մետրով18: Քիլը թղից փոքր է ն Հավասար է μթամատի ն ցուցամատի μացվածքին, որն էլ Հավասար է ութ մատնաչափի Հաստության19: Պատմադրի դրքում Հիչատակված են ասղարեզ

Տե՛ս Մալխասյանց Ս., Հայերէն μացատրական μառարան, Հ. II, Երնան, 2010, էջ 106: Տե՛ս նչվ. աչխ., Հ. IՄ, Երնան, 2010, էջ 574:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի նախարարական…

կամ ձիընթաց տարածության չափերը: Զիընթաց Հեռավորության մասին ունենք այսպիսի Հիչատակություն. «Երμ եկան մոտեցան Եփրատ դետին (Գրիդոր Լուսավորիչին դիմավորելու Համար եկած նախարարները), երկու ձիընթաց Հեռավորությամμ ն դեռ կամենում էին անցնել մի փոքր ձորակ, սակավ ջրի միջով, կանդնեցին կառքերի սպիտակ ջորիները, որոնց վրա դտնվում էին աստվածային դանձերը՝ սրμերի նչխարները, ն չկարողացան Հանել ձորակի միջով» ԼԱդ., դլ. ՃԺԴ, 811, էջ 455|: Ասպարեղ, որ μառացիորեն նչանակում է ձիարչավ, ձիընթացարան, դործածվել է իμրն երկարության չափ, Հավասար է ձիընթացարանի երկարությանը, որը Հավասար է 230, 112 մետրի20: Հնադույն ժամանակներից սկսած մինչն ՃՃ դարի սկղμներն անդամ երթուղիների անցման ժամանակի ն նրանց Հեռավորության ժողովրդական չափանիչը Հանդիսացել են օրը ն նրա տարμեր մասերը: Այսպես, երկրի արքան Վաղարչապատից «մինչն Մասիսն ի վեր անցել է յոթնօրյա ճանապարՀ» ԼԱդ., դլ. ՃԶ, 767, էջ 431|: Իրոք, եթե մեկ օրում միջին Հաչվով կարող էր կտրել անցնել 25-35 կմ, ապա մայրաքաղաք Վաղարչապատից Մասիսն ի վեր դնալն ու դալը կարող էր տնել յոթ օր, նամանավանդ, ըստ պատմադրի, այնտեղից արքան չալակով պետք է μերեր լեռան դլխից «կարծր, անտաչ, անկոփ, խոչոր, ծանր, երկայն, Հաստ ու մեծամեծ քարեր…»: Ադաթանդեղոսը ուչադրավ Հավաստում ունի ուղենիչ խաչքարերի տեղադրության մասին: Քրիստոնեացվող Հին μադինները սաՀմանադծող քարե ուղենիչ խաչքարեր էին տեղադրում՝ տերունական Լխաչի| նչաններով, ն ավանը իր ամրություններով Հանդերձ եկեղեցուն ի ծառայություն նվիրելու Համար ԼԱդ., դլ. ՃԹ, 785, էջ 441|: Բադինների տեղերը, տաճարային չինությունները, որ Հետադայում վերաչինվում էին եկեղեցիների, վանական Համալիրների պարսպվում էին «քաղաքորմով, տերունական խաչի նչանն էին կանդնեցնում: Նույնպես ն ճանապարՀների ելքերի ու մուտքերի մոտ, փողոցներում, Հրապարակներում, խաչմերուկներում որպես պաՀապան ու ապավեն կանդնեցրին ամենքի երկրպադած նույն նչանը» ԼԱդ., դլ. ՃԼ, 72, էջ 439-441|: Տե՛ս Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական μառարան, Հ.1, Երնան, 1971, էջ 273:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

4. ՎԱՂՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

4.1. Տարաղ: Հադուկապ Ադաթանդեղոսի երկում ակնարկային նկարադրությունների ենք Հանդիպում տարաղի, չենքերի, կաՀույքի, լուսավորության, կիրառական արվեստների մասին: Հադուստի վերաμերյալ μաղմաթիվ Հաղորդումներ կան, որոնք սոցիալական տարμեր ղμաղմունքների տեր մարդկանց μնութադրող ցուցիչներ են: Այսպես, դրանցից մեկում ներկայացվում է արքունական աղնվական կնոջը μնութադրող տարաղային Համալիրը. «Հռիփսիմե կույսին արքունիք μերելու Համար նրա Հետնից «ոսկեպատ դաՀավորակներ Հասցրին, սպասավորներով Հանդերձ, Հնձանի դուռը, քաղաքից դուրս, ուր նրանց կացարանն (վանքն) էր: Նան աղնիվ, դեղեցիկ, փափուկ ու պայծառ Հանդերձներ ն երնելի ղարդարանքներ մատուցեցին նրան արքունիքից, որպեսղի ղարդարվի ն չուքով ու պատվով քաղաք մտնի ու ներկայանա թադավորին» ԼԱդ., դլ. ԺԵ, 166, էջ 99|: Հակիրճ ակնարկների ենք Հանդիպում թադավորական ղդեստի ու ղարդարանքի մասին, թեն դրանք չատ սեղմ, ոչ ամμողջական Համալիր պատկերներ են: Հռոմի կայսր Դիոկղետիանոսի (284-305) կողմից Հայոց Տրդատ Մեծին թադադրելու առիթով Ադաթանդեղոսը դրում է. «Կայսրը Հրամայեց ծիրանի պատմուճանը Տրդատի վրա նետել, ն ղարդարեցին կայսերական ղարդով՝ դցելով նրա վրա թադավորական նչանը…» ԼԱդ., դլ. Դ, 45, էջ 37|: Ըստ պատմիչի մեկ այլ Հիչատակության՝ ԼԴիոկղետիանոս կայսրը| Հույժ μարձրացրեց ն մեծամեծ պարդններ տվեց նրան, թադ դրեց դլխին ն ծիրանի պատմուճաններով ղարդարելով՝ պատվեց նրան: Կայսերական ղարդով չքեղացնելով մեծարեց ն օդնական μաղում ղորք Հանձնելով՝ ուղարկեց նրան սեփական Հայոց աչխարՀը ԼԱդ., դլ. Դ, 46, էջ 37-39|: Փ. Բուղանդից ղատ՝ Ադաթանդեղոսը նույնպես Հաստատում է արքայական աղնիվ կտորից ծիրանադույն պատմուճանների դործածության մասին: Յոթ մեՀյանների μադիններին ուխտի դնալու աստվածների կուռքերին պաչտամունք կատարելու օրերին արքայական նվիրատվությունների ճոխ նկարադրությունների ենք Հանդիպում:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի նախարարական…

«ԼՏրդատ արքան| իր Արչակունի տոՀմի Հայրենական պաչտամունքի վայրերը մեծարեց՝ նվիրաμերելով սպիտակ ցուլեր ու նոխաղներ, ճերմակ ձիեր ու ջորիներ, ոսկեղեն ու արծաթեղեն ղարդեր, փողփողուն ծոփերով, պսակներով ու չարաններով ղարդարուն մետաքսե ղդեստներ, ոսկի պսակներ ու արծաթե ղոՀարաններ, թանկադին քարերով լի դեղեցիկ անոթներ, ոսկի ու արծաթ պայծառադույն Հանդերձներ ն դեղեցիկ ղարդեր: Մեկ Հինդերրորդ μաժին Հանեց μերված Հարուստ ավարից ն մեծ պարդններ չնորՀեց քուրմերին, իսկ իր Հետ եղած ղորքին ընծաներ տվեց ու արձակեց» ԼԱդ., դլ. Ա, 22, էջ 27-29|: Ադաթանդեղոսը չռայլ տեղեկություններ է Հայտնում Հայոց թադավորներին արնելյան, մասնավորապես Հնդկական թանկադին քարերով, «ծանրադույն մարդարիտներով, ղանաղան պատվական քարերով ն երփներանդ դունավոր կերպասներով» ԼԱդ., 4, էջ 9| ղարդարելու սովորույթի մասին: Հնդկաստանից μերված «թանկադին մարդարիտը՝ նուրμ μոլորակաձն, լուսավոր, Հաղվադյուտ, չունի μիծ կամ արատ իր ճաճանչավոր փայլի մեջ, առատորեն ղարդարում է թադավորների վայելուչ թադերը, ն կամ Հնդկաց աչխարՀից μերված թանկադին քարերի Լնման|, որոնք վայելուչ ղարդով, խույրով ու պսակով ղարդարում են թադավորին» ԼԱդ., դլ. 8, էջ 13|: Պատմադիրը անդրադառնում է դրանց ոչ միայն ճոխ ու չքեղ, արտաՀայտիչ կողմերին, այլն առողջապաՀական նչանակությանը: Նա դրում է. «Իսկ սրանց լույսի ճաճանչը ոչ միայն թադավորի դլուխն է ղարդարում ի տես այլոց, այլն ամենքին է ղարդարում, լուսավորում, ճոխացնում, ամենքին է դոՀացնում, մխիթարում, μժչկում, թադավորներին չքեղացնում է փողփողուն վերջավորությամμ արտախույր պսակի նման…» ԼԱդ., դլ. 9, էջ 13|: Ադաթանդեղոսի մի Հաղորդումից էլ պարղ է դառնում, որ Հայ թադավորները կրել են ծանրադին մարդարիտից՝ իμրն սրտի (μարի) կամքով ղարդ՝ ականջից կախված դինդ ԼԱդ., դլ. 11, էջ 15|: Շատ սեղմ Հաղորդում ունենք նկարչական արվեստի վերաμերյալ: Պատմադիրը այս առնչությամμ դրում է, թե Հռոմի Դիոկղետիանոս կայսեր Համար դեղեցկատես կին որոնողները, տեսնելով «պարկեչտադեղ Հռիփսիմեին, սքանչելի տեսիլքով ապչած, ղարմացած, նկարը տախտակի վրա նկարեցին ն թադավորին Հասցրին» ԼԱդ., դլ. ԺԳ. 139, էջ 85|:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Ուչադրավ է նաՀատակված Հռիփսիմե կույսերի Հուղարկավորմանը նրանց Հետ դրվող նյութական մչակույթի թանկարժեք տարրերի նկարադրությունը. «Թադավորն ու μոլոր արքայաղունները, մեծամեծները, նախարարները, աղատները ն ամμողջ ղորքը յուրաքանչյուրը μերում էր անուչաՀոտություններ ու աղնիվ խունկեր, պատանքի դույնղդույն նարոտներ ու մետաքսաՀյուս ոսկեթել կերպասներ, թադավորի տիկինը, թադավորաղուն օրիորդները, պատվականների կանայք ն մեծամեծների դուստրերը μերում էին ծիրանի ոսկեՀուռ դիպակ ն երկնադույն ու ձյունասպիտակ Հանդերձներ սրμերի Համար: Նույնպես ոսկին ն արծաթը ն կտավը չտապով կուտակում էին Հնձանի դռան առջն» ԼԱդ., դլ. ՃԴ, 761, էջ 429|: 4.2. Բնակավայր ն μնակարան Պատմադիրը մատնանչում է «չեն» ն «անչեն»՝ «անμնակ» վայրերի դոյության մասին: Ցավոք, նա Հիմնականում անդրադառնում է «անչեն» այրերին: Շեն μնակավայրերից ղատ՝ «անչեն» վայր էին Համարվում քրիստոնյա քարողիչների Հանդրվանները՝ քարանձավներում, խցերում Հաստատված կացարանները: ԱյնուՀետն տալիս է նման μնակավայր-կացարանների չռայլ տարածվածության Հանդամանքների μացատրությունը: Նա դրում է. «Եվ դարձյալ չեն ու անչեն տեղերում Հաստատեց (խոսքը Գրիդոր Լուսավորչի մասին է – Ռ. Ն.) դաչտաμնակ, չենաμնակ, լեռնական անձավաμնակ, արդելափակ վանականների μաղում ու անՀամար խմμեր: Քրմերի որդիներից ոմանց առավ աչակերտ, ձեռնասուն դարձրեց, ջանում էր ուսում տալ նրանց Հոդնոր խնամքով ու երկյուղով դաստիարակել: Ով որ եպիսկոպոսության աստիճանի արժանի էր, նրան ձեռնադրում էր… սրանք էին, որ առանձնացվեցին քրմերի որդիներից՝ տարμեր կողմերի եպիսկոպոսներ լինելու քարողությունը տարածելու Համար… Բոլոր մենաստաններից առնում էր որոչ աչակերտների ն դնում դառնում էր լեռնակյաց, մենակյաց, մտնում էր լեռների խոռոչների ու ճեղքերի մեջ ն առօրյա սնունդը Հայթայթում խոտեղեն ուտելիքներով…» ԼԱդ., դլ. ՃԳԱ, 845, էջ 471|:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի նախարարական…

Ուչադրավ վկայություններ է Հաղորդում քրիստոնեության քարողիչներ Հռիփսիմյան կույսերի μնակության վերաμերյալ. «Հռոմ քաղաքում, չրջակա լեռներում, կույսերի մի արդելավանքում մեկուսացած, μուսակեր, ժուժկալ, պարկեչտ ն սրμանվեր կանայք էին, որոնք քրիստոնեական Հավատքով լի, դիչեր ու ցերեկ ն ամեն ժամանակ փառավորությամμ ն օրՀնությամμ իրենց աղոթքը արժանավորապես դեպի վեր առ Աստված էին առաքում: Նրանց դլխավորի անունն էր Գայանե, որն ուներ մի սան՝ աստվածապաչտ մարդու դուստրերից՝ թադավորական տոՀմից, որի անունն է Հռիփսիմե21 ԼԱդ., դլ. ԺԲ, 138, էջ 85|: ԼՆրանք| քարողիչները «Հոդեկրոն դործով չատ օրեր անց էին կացնում անμնակ տեղերում, Եփրատ դետի ակունքների մոտ՝ μնակվելով երկրի քարայրներում ու քարածերպերում, լեռների կատարներին, օրինակ առնելով մեծ մարդարե Եղիայից ն երանյալ առաքինի ՀովՀաննես Մկրտչից… նույն առաքինի ապրելակերպը ն աստվածամուխ կյանքը իրենց անձի վրա էին ցույց տալիս ԼԱդ., դլ. ՃԻԱ, 848, էջ 473|: Մեկ այլ տեղ էլ դրում է. «Արդ, դավառից դավառ անցնելով՝ իր անձի Համար անμնակ տեղերում Հանդստյան կայան էր ընտրում ն այնտեղ μնակվում էր ու անμնակ տեղերից ամենքին լուսավորում» ԼԱդ., դլ. ՃԻԳ. 855, էջ 477|: Այդ նույն տեղում էլ Հավելում է, թե «Հայաստանի՝ իր իչխանության տակ եղած μոլոր դավառներում μաղմացրեց, կարդեց տեսուչ-եպիսկոպոսներ. նրա կողմից ձեռնադրվեցին ավելի քան չորս Հարյուր եպիսկոպոս, որոնք տարμեր տեղերի տեսուչ նչանակվեցին: Անթիվ էին իրենց μաղմությամμ Տիրոջ Համար սպասավորություն անող երեցներն ու սարկավադները կամ դրակարդացածները» Ուչադրավ է Հայադետներից մեկի՝ Հ. Տաչյանի այն վարկածը, թե Հռիփսիմյան կույսերը Հավանաμար Փոքր Հայքից պետք է եկած լինեին, այսինքն՝ ոչ թե Հռոմից են եկել, այլ Հոռոմների կողմից (տե՛ս Տաչեան Յ., Ադաթանդեղոս առ Գէորդայ Ասորի եպիսկոպոսին ն պատմական ուսումնասիրության Ադաթանդեղայ, Վիեննա, 1891, էջ 137): Հիրավի, քրիստոնեությունը վաղ չրջանից տարածվել էր Փոքր Հայքում: Ինչպես Գրիդոր Լուսավորչի, այնպես էլ Հռիփսիմյան կույսերի ծադումը, ըստ երնույթին, պետք է փնտրել Փոքր Հայքի սաՀմաններում, որի Հայ աղդաμնակչությունը Հունական աղդեցությանը ենթարկված լինելու պատճառով Հոռոմ էր Համարվում μուն Հայաստանի Հայության կողմից (Ադաթանդեղոս, Հայոց պատմություն դրքի ծանոթադրություններ, էջ 513):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Լնույն տեղում, դլ. ՃԻԳ, 856, էջ 477|: Մենք նույնանման վկայության ենք Հանդիպում Փ. Բուղանդի երկում22: Եթե Բուղանդը նման μնակավայրերը անվանում է «անապատ», Ադաթանդեղոսն էլ՝ «անչեն», այսինքն՝ ոչ Համայնքներով μնակեցված վայր: Իսկ μնակարանը նման վայրերում ոչ այլ ինչ էր, քան «ժայռերի ծակեր», «ժայռերի խորչեր», «քարանձավների ծերպեր՝ առանց դույքի ն ստացվածքի, առանց խնամքի ն դարմանի»: Դրանց լուսավորության Հիմնական միջոցը, μացի մոմերից ու մեղրամոմից, ձիթաճրադն է եղել: «Ճրադ» μառի Հնադույն Հիչատակությանը Հանդիպում ենք Ադաթանդեղոսի մոտ, Հռիփսիմեի ն Գայանեի աղոթքում. «Թող մեր լապտերների մեջ ձեթի պակասություն չլինի ն մեր սուրμ ուխտի Հավատքի ճրադները չՀանդչեն» ԼԱդ., դլ. ԺԳ, 145, էջ 89|: Այսպիսով՝ Ադաթանդեղոսի «Հայոց պատմությունը» μացառիկ սկղμնաղμյուր է վաղմիջնադարյան Հայաստանի ն Հարնան երկրների քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, մչակութային կյանքն ուսումնասիրելու տեսանկյունից: Այն միաժամանակ դիտական-μանաՀյուսական Հուչարձան է:

Տե՛ս Բուզանդ Փ., նչվ. աչխ. ՄI դպր. դլ. ԺԶ, էջ 415: Նա դրում է. «Նրանք Հրաժարվել էին աչխարՀից ն μնակվում էին անապատներում՝ Հաստատվելով քարանձավներում, այրերում ն երկրի ծերպերում, մի ղդեստ ունեին նրանք, չրջում էին μոμիկ ոտներով, ղդաստ կյանք էին վարում, կերակրվում էին խոտերով, ընդեղեններով, արմատներով, դաղանների նման չրջում էին լեռներում, մաչկերով ն այծի մորթիներով ծածկված նեղվում, տառապում, չարչարվում էին, անապատում մոլորված՝ ենթարկվում էին ցրտի ու տոթի, քաղցի ու ծարավի Աստծո սիրո Համար»:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի…

4. ՎԱՂՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍԻ «ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ»

ԵՐԿՈՒՄ1 Մ դարի Հայ պատմադրության մեծածավալ երկերից է Ադաթանդեղոսի «Հայոց պատմությունը»: Այն ոչ միայն լավադույնս է արտացոլել Հայաստանի կրոնամչակութային կյանքի մեծադույն երնույթներից մեկի՝ Հայոց քրիստոնեական դարձի, Հայ եկեղեցու Հիմնադրման, ժամանակի երկու նչանավոր դեմքերի՝ Գրիդոր Լուսավորչի ն Տրդատ Գ արքայի կյանքի ու դործունեության պատմությունը, այլն Հայաստան երկրի քաղաքական, տնտեսամչակութային ն սոցիալական կյանքի μաղում կողմեր: Սույն ենթադլխում ակնարկային ձնով ներկայացվում են Հայոց ընտանեկան ն աղդակցական Հարաμերությունների, մանկան դաստիարակության ավանդական սովորույթներից մեկի՝ դայեկության, Հուղարկավորության ն դրան ուղեկցող ծեսերի, Հասարակության նյութական ն սոցիալական խմμերի, դասային μաժանումների, իրավաՀարաμերությունների վերաμերյալ տեղեկությունները: Ներկայացվում են դրքից քաղված տեղեկություններ μժչկության, տոնացույցի, երկրի ղինված ուժերի ն աղդադրական այլ տարրերի վերաμերյալ: Ընտանիք ն ընտանեկան կենցաղ: Հայ պատմադրությունն ընտանիքի ն ընտանեկան կենցաղի վերաμերյալ այնքան էլ Հարուստ տեղեկություններ չի ավանդել մեղ: Այդ իմաստով չափաղանց կարնոր են Մ դարի պատմադիր Ադաթանդեղոսի թողած տեղեկությունները արքունիքի, մասամμ նան աչխատավորների ընտանեկան ն աղդակցական Հարաμերությունների, ամուսնության Ուսանողությանը ն դիտական Հանրությանը առավել մատչելի ներկայացնելու Համար օդտվել ենք «Ուսանողի դրադարան» մատենաչարի Ադաթանդեղոսի «Հայոց պատմություն» (Քննական μնադիրը՝ Գ. ՏերՄկրտչյանի ն Ս. Կանայանցի, աչխարՀաμար թարդմանությունը ն ծանոթադրությունները՝ Արամ Տեր-Ղնոնդյանի), ԵՊՀ, Երնան, 1983 թ. Հրատարակությունից: Տեքստում Հղվում են Հեղինակը, աչխատության դլուխը ն էջը:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ձների, մանկան կրթության, դաստիարակության տալու սովորույթների, Հուղարկավորության ն դրա ծիսական արարողակարդերի, Համայնքային Հարաμերությունների, ժողովրդի դասային կառուցվածքի, առկա իրավաՀարաμերությունների վերաμերյալ: Ադաթանդեղոսը աչխատության մեջ տարμեր առիթներով օդտադործում է ընտանիք Հասկացությունը, օրինակ՝ «Հանդերձ ընտանյոք, կանանցով, որդիներով, ամμողջ ունեցվածքով» ԼԱդ., դլ. Բ, 28, էջ 31|: Իսկ արյունակցական կապերով կապված աղդականներին անվանում է «աղդատոՀմ», «աղդակիցներ», «եղμայրություն», «եղμայրակցություն», աղդի դլխավորին՝ «աղդապետ» ԼԱդ., 20, էջ 27, դլ. 25-27, էջ 29 ն այլն|: Օրինակ՝ «Եվ քանի դեռ ջերմ չունչը նրա կրծքից չէր Հեռացել, ն չէր Հասել վախճանը Լխոսքը Խոսրով II թադավորի մասին է, որին դավադրաμար սվինաՀարել էին Լըստ Ադաթանդեղոսի տեղեկության| Պարթն Անակն ու նրա եղμայրը – Ռ. Ն.|, Հրաման տվեց ոչնչացնել նրանց աղդատոՀմը: Նան տոՀմի իդական մասին սրի քաչեցին» ԼԱդ., 34, էջ 33|՝ «վրեժ առնելով նրա աղդակիցներից իμրն թչնամիների» ԼԱդ., դլ. 25, էջ 29|: Պատմադիրը արյունակից աղդակիցների խումμը դործածել է նան «տոՀմ» ն «ցեղ» իմաստներով Լտե՛ս Ադ., դլ. ԻԷ, 296, էջ 169|: Այստեղ տոՀմի Հիչատակումը խորՀրդանչում է երμեմնի տոՀմական սերտ միասնությունը: «Ցեղ» μառը Հին ժամանակներում ավելի մոտ աղդակցական կապ է նչանակել որպես աղդի մի ճյուղ, սերունդ, մի ընդՀանուր Հայր, աղդականների ավելի մերձավոր չրջանակ, մինչդեռ Հետադայում «ցեղը» իմաստավորել է աղդականների ավելի լայն ն Հեռավոր չրջանակ, քան անդամ «տոՀմ» Հասկացության մեջ ընդդրկած աղդականների չառավիղները: Զի μացառվում, որ «ցեղ» անվանումը Հենց այն Հայկական μառն է, որը կիրառվել է աղդ-արենակցական խմμի Համար, ն որը պարսկական դերիչխանության չրջանում դուրս է մղվել «աղդ» ն «տոՀմ» μառերի միջոցով2: Ուչադրավ է, որ «աղդ» եղրույթը Ադաթանդեղոսը դործածել է՝ մատնանչելու Համար նան առանձին ժողովուրդների, առանձին

Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Հայոց աղդակցական Համակարդը (ՃIՃ դ. երկրորդ կես - ՃՃ դ. սկիղμ), Պատմաաղդադրական ուսումնասիրություն, Երնան, 2012, էջ 17:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի…

պետությունների, էթնիկ Հանրության μարձրադույն տիպերի Լտե՛ս Ադ., դլ. ԻԷ, 297, էջ 169|: ԱՀավասիկ դրանց կիրառման օրինակներ՝ «միատոՀմ միալեղու աղդը…», «աղդից աղդ», «տոՀմակից աղդը μաղում, այլալեղու, օտարաձայն միմյանց անծանոթ աղդերի μաժանելով», «աղդերը μաժանելով, լեղուները խառնակելով ն Ադամի որդիներին ցիրուցան անելով՝ նա μոլոր աղդերին սաՀմաններ կարդեց ըստ Աստծո Հրեչտակների թվի» ԼԱդ., դլ. ԻԷ, 297, էջ 169|: Մեկ այլ առիթով Հիչատակում է՝ «Հրեա աղդ» ԼԱդ., դլ. ԾԸ, 495, էջ 275|, «ի՞նչ ասացին այն առաջին աղդերը աչտարակը չինելու ժամանակ» ԼԱդ., դլ. ԶԱ, 624, էջ 349| ն այլն: Հանդիպում ենք նան «աղդն Հայոց», «աղդն Հունաց» անվանաձների: Հետաքրքիր է, որ պետությունը կամ երկիրը պատմադիրը դործածել է նան «տուն» անվանմամμ՝ «Իսրայելի տունը…» ԼԱդ., դլ. ԾԹ, 502, էջ 227|, թեպետ Հայոց մեջ վերջինս ավելի չատ դործածվում է որպես «արյունակից», «աղդակից ընտանիքների միասնական խումμ» իմաստով, որը Հոմանիչ էր դերդաստան, աղդ, տոՀմ, ցեղ եղրույթներին: Պատմադիրը աղդ եղրույթը դործածում է նան Հասարակության խավերին, միննույն ղμաղմունքի տեր մարդկանց խմμերը Հատկորոչելու Համար, ինչպես, օրինակ, «աղդ երկրադործաց», «ղաղդս պղծադործ քրմացն»3 ն այլն: Ընտանեկան ոլորտից որոչ ակնարկներ կան մանկան «դայեկության, «սնուցանողների» մասին: Հին դրականության մեջ «դայեկ» μառը դործածվել է ոչ միայն «ծծմայր», «ստնտու», ներկայումս նան՝ «մանկաμարձ կին» իմաստներով, այլն «տղամարդ դաստիարակ»՝ «Խնամակալ» նչանակությամμ: Հնում սովորություն կար, որ թադավորն իր որդիներին Հանձնում էր որնէ իչխանի դաստիարակության, իչխանը թադավորաղն սանին սնուցանում էր իր տանը իր ղավակների Հետ, ն եթե ինքը ունենում էր ծծկեր երեխա, թադավորաղն ն իչխանաղն երեխաները միննույն կնոջ կաթով էին մեծանում՝ այս կերպ դառնալով կաթնեղμայրներ: Մեծանալով թադավորաղնը, եթե թադավոր էր դառնում, իր մոտ էր μերում կաթնեղμորը՝ իμրն խորՀրդական, մտերիմ ընկեր4: Դայեկությունը կարող էր լինել ն՛ կամովի, ն՛ Հարկադրա3

Տե՛ս Ադաթանդեղոս, Պատմութիւն Հայոց, Թիֆլիս, 1882, էջ 484: Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Աղդադրական տեղեկությունները Փավստոս Բուղանդի «Հայոց պատմությունե երկում, Երնան, 2013, էջ 41-43:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կան: Այսպես, պատմադիրը տեղեկացնում է, որ Պարթն Անակի՝ Հայոց արքա Խոսրով II-ի ն նրա ընտանիքի նկատմամμ դործած ոճիրի ժամանակ Հաջողվում է փրկել Տրդատ անվամμ մանուկ որդուն, որին փախցնում են ն դայեկության Հանձնում μյուղանդական կայսեր արքունիքին: Տրդատի խնամակալությունը ստանձնում է Լիկիանես անունով կոմսը, որի ղեկավարությամμ Տրդատը՝ Հայոց երկրի ապադա արքա Տրդատ III-ը, ստանում է դաստիարակություն ն ուսում ԼԱդ., դլ. Գ, 37, էջ 33|: Այդ նույն կերպ Հայերի վրեժխնդրությունից փրկված «Պարթն Անակի երկու փոքրիկ մանուկներից մեկին դայակների միջոցով փախցրին պարսից կողմերը, իսկ մյուսին՝ Հունաց», որտեղ էլ մեծացավ ն ուսում ստացավ Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաքում: ԼՄի ոմն| տեր կանդնելով՝ դայակների միջոցով նրան ԼԳրիդոր Լուսավորիչն| դաստիարակեց Քրիստոսի երկյուղով, ն նա, ուսանելով քրիստոնեական դպրության Հանդամանքները, ընտելացավ Աստվածաչնչին…» ԼԱդ., դլ. Գ, 37, էջ 33|: Ադաթանդեղոսը չատ ուչադրավ է μացատրում Հայոց դերեղմանների Հուչարձանների խաչերի, խաչաձն պատկերների առկայությունը: Նա դրում է. «Խաչը ինքը մեծ քաՀանայապետությունն է Լքրիստոնյա| ժողովուրդների մեջ, օրինակն է Քրիստոսի մարմնացյալ պատկերի, Աստվածորդու քաՀանայապետության օծության: ԼՄիաժամանակ| այդ տեղում թող Աստծո տաճար լինի, μոլոր Հավատացյալների աղոթքների ու խնդրանքների տունը ն քաՀանայապետության աթոռը» ԼԱդ., դլ. ՃԲ, 745, էջ 421|: «Խաչերը խորՀրդանչում են նաՀատակների չարչարանքը, որը նման է տիրոջ չարչարանքներին, ն Լնրանք| մեռան նրա փոխարեն, քանի որ Աստծով ապրեցին ու Քրիստոսի Հետ խաչվեցին, ն Քրիստոսը կենդանի է մնում նրանց ոսկորների մեջ, որ μոլորին ցույց տա նրանց կենդանությունը…» Լնույն տեղում, դլ. 747|: Ըստ պատմադրի՝ «Հռիփսիմեն սրμերի դասով մեկտեղ Հոռի ամսի 26-ին երեսուներեք նաՀատակակից ընկերներով նաՀատակվեց, իսկ Հոռի ամսի քսանյոթին՝ սուրμ Գայանեն իր երկու ընկերներով…» ԼԱդ., դլ. ԺԹ, 210, էջ 121|: Ուչադրավ է նրա՝ սրμերի տապանների վերաμերյալ նկարադրությունը. «Հրամայեց ամեն մեկի Համար արկղի նման տախտակամած, մայրափայտե, μնեռապինդ, ՀաստաՀեղույս ու երկաթա126

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի…

դամ տապան չինել» Լդլ. ՃԴ, 760, էջ 427|: Դադաղներով Հուղարկավորելու ամենավաղ վկայություններից մեկը Հաղորդում է Ադաթանդեղոսը: Ըստ դադաղների չափի էլ, պատմադրի վկայության Համաձայն, երկրի արքան, թադուՀի Աչխենը ն թադավորի քույր Խոսրովադուխտը μրիչով ու μաՀով փորում են սրμերի Հանդստյան դերեղմանները Լտե՛ս Ադ., դլ. ՃԶ, 760, էջ 431|: Ապա «ամեն մի սրμին առանձին առնելով՝ արկղի մեջ դրեց ԼԳրիդոր Լուսավորիչը|, յուրաքանչյուրին իր Հանդերձներով ն իր կաղմությամμ ամրացրեց ն կնքեց քրիստոնեական կնիքով» ԼԱդ., դլ. ՃԴ, 760, էջ 427|: Պատմադիրը Հաղորդում է նան խոչոր ն Հսկա դերեղմանաքարերի տեղադրման մասին, որոնք «կարծր, անտաչ, անկոփ, խոչոր, ծանր, երկայն, Հաստ ու մեծամեծ քարեր էին, μարձր լեռ Մասիսից տեղափոխվել էին առասպելական ուժով ներկայացված թադավորի չալակով Լնույն տեղում, 767, էջ 431|: Նկարադրելով Հռիփսիմյան կույսերի Հուղարկավորման կարդը՝ դրում է, որ «թադավորն ու μոլոր արքայաղունները, մեծամեծները, նախարարները, աղատները ն ամμողջ ղորքը, յուրաքանչյուրը μերում էր անուչաՀոտություններ ու աղնիվ խունկեր, պատանքի դույնըղդույն նարոտներ ու մետաքսաՀյուս ոսկեթել կերպասներ, թադավորի տիկինը, թադավորաղուն օրիորդները, պատվականների կանայք ն մեծամեծների դուստրերը μերում էին ծիրանի, ոսկեՀուռ դիպակ ն երկնադույն ու ձյունասպիտակ Հանդերձներ սրμերի Համար: Նույնպես ոսկին ու արծաթը ն կտավը չտապով կուտակում էին Հնձանի դռան առջն» Լնույն տեղում, դլ. ՃԴ, 761|: Հայոց արքա Տրդատը ն նրա դլխավորած չքախումμը, մեծամեծ նվերներով ու պատիվներով, ոսկեպատ արքայական կառքերով Հռոմեական կայսրությունից վերադառնալով Հայոց երկիրը, Այրարատյան դավառը, Վաղարչապատ քաղաքը, ուր սրμերի դերեղմաններն էին, իրենց Հետ μերած պարդնները՝ ոսկին ու արծաթը ն թանկադին կարասին, նվեր տվեցին Աստծու եկեղեցու սպասավորությանը ն սուրμ մարտիրոսների նվիրական տանը: Նան կայսեր տված ոսկի սպասները նույն սրμերի դերեղմաններում դրեցին ն նրանց պատվին Հիմնված վկայարանները նս չենացրին ու Հաստատուն դարձրին» ԼԱդ., դլ. ՃԻԶ, 882, էջ489|: Այս նկարադրությունից պարղ է դառնում, որ Հեթանոսության չրջանում ինչպի127

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

սի թանկարժեք իրեր ու առարկաներ են դրվել ննջեցյալների դերեղմաններում: Բացառիկ ուչադրավ Հաղորդում է թողել նան Հռիփսիմյան կույսերի չիրիմների ամփոփման վայրերում կանդնեցված երեք վկայարանների վերաμերյալ. «Մեկը՝ Վաղարչապատի Հյուսիսարնելյան կողմում, ուր նաՀատակվել էր սանական Հռիփսիմեն երեսուներկու ընկերներով, մյուսը՝ նրա Հարավային կողմում, ուր նաՀատակվել էր Գայանեն՝ նրա սնուցիչը, երկու ընկերներով, իսկ երրորդը՝ մենավորինը, որ Հնձանի մոտ, այդու մեջ էր սպանվել, ուր նրանց կացարանն էր՝ քաղաքի Հյուսիսային կողմում: Շինեցին կաղմեցին այդ տեղերը ն ղարդարեցին ոսկե ու արծաթե լուսավոր կանթեղներով, վառ լապտերներով ու Հրաμորμոք աչտանակներով» ԼԱդ, դլ. 759, էջ 427|: Այդ երեք սուրμ վկայարանները չտկեցին, ղարդարեցին, կարդ ու կանոնով Հարդարեցին ն ապա յուրաքանչյուրին վերցնելով՝ իր նաՀատակության տեղը դրեցին երեք տաճարների վկայարաններում: Խորաններից ներս՝ սրμերի տապանների Հանդստարանների վրա, ղոՀասեղանների տեղը երեք վկայարաններում, ամեն մեկի Համար տերունական խաչի սուրμ նչանը կանդնեցրին: ՄII դարում, երμ Վաղարչապատ քաղաքը վերածնունդ ապրեց, նչված տեղերում կառուցվեցին Ս. Հռիփսիմե, Ս. Գայանե ն Զվարթնոց տաճարները Լնույն տեղում|5: Համայնք: Տեղեկություններ վրիժառության ն Հասարակական պատժի որոչ սովորույթների վերաμերյալ: Ադաթանդեղոսի վկայությունների Համաձայն՝ Հայ Հասարակությունը միատարր չէր, այլ առնված էր նյութական ու սոցիալական չերտավորման ոլորտի մեջ: Նա առանձնացրել է Հասարակության առանձին դասերը, արքայաղունները, մեծամեծները, նախարարները, աղատները ն ամμողջ ղորքը Լտե՛ս Ադ., դլ. ՃԴ, 761, էջ 429|: Մեկ այլ առիթով նչում է. «Մեծամեծներ, կուսակալներ, դավառապետներ, պատվավորներ, պատվականներ, ղորավարներ, պետեր, իչխաններ, նախարարներ, աղատներ, դատավորներ, ղորադլուխներ» ԼԱդ., դլ. ՃԺԱ, 791, էջ 445|, ապա՝ «թադավորի տիկինը, թադավորաղուն Կա մի այլ տեսակետ, որ մենավոր քրիստոնյայի չիրիմը դտնվել է Վաղարչապատի ներսում՝ այստեղ պեղված Հին մատուռի տեղում:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի…

օրիորդները, պատվականների կանայք ն մեծամեծների դուստրերը…» ԼԱդ., դլ. ՃԴ, 761, էջ 429|: Հստակ նկատելի է, որ վաղմիջնադարյան Հայաստանի աղդաμնակչությունը III-IՄ դարերում μաժանված էր սոցիալական տարμեր խմμերի՝ μարձր ն ստորին դասերի: Բարձր դասին էին պատկանում «մեծամեծները»՝ աղնվականությունը՝ նախարարները, μարձրաստիճան ղինվորականությունը, Հոդնորականությունը, երկրի պաչտոնյաները, աղատանի դասը: Վերջինը, ըստ Ն. Ադոնցի, ոչ միայն նախարարական դասի ընդՀանուր կոչումն էր, այլն նչանակում էր «մանր աղնվականություն»6: Պատմադիրը աչխատավոր Հողադործ դասին անվանել է մչակներ ԼԱդ., դլ. Ը, 105, էջ 71|: Ադաթանդեղոսի երկում ուչադրավ վկայություններ են Հաղորդվում վաղմիջնադարյան պետական ն Հասարակական, քրեական ու μարոյական, կրոնական Հանցանքներ կատարած անձանց նկատմամμ պատժի ամենատարμեր ու μաղմաղան ձների վերաμերյալ: Այսպես, խոր անարդանք է Համարվել «երեսին թքելը» ԼԱդ., դլ. Է, 97, էջ 67|: Պատժի դաժան ձներից մատնանչվել են՝ «μռնցքաՀարությամμ սաստիկ ծեծելով տանջանքի ենթարկելը», «կախաղան μարձրացնելը», «μրածեծ անելով տանջալից սպանությունը», «յոթ օր մեկ ոտից կախված տանջանքի ենթարկելը» ԼԱդ., դլ. Ը, 99, էջ 69|, «մարմնի վրա աղ կապելով ու կապանքներով տանջելը», «դլխիվայր կախելով, տակից աղμ ծխել տալով ու դալար ճիպոտներով սաստիկ դանակոծելը», «ձեռքերը ետնը կապելով, μերանին μերանակապ դնելով, մեջքի վրա աղի մեծ կտոր կախել տալով, կրծքին դելարան կապելով ն դելարանի կապերից պարաններ դցելով կապելու ու ապարանքի տանիքի μարձր տեղից կախելը» ԼԱդ., դլ. Զ, 72-74, էջ 49|: Պատմադրի Հաղորդման Համաձայն՝ μաղմաթիվ տանջանքների են ենթարկում Գ. Լուսավորչին: ԱՀավասիկ դրանցից նս մի քանիսը. Տե՛ս Ադոնց Ն., Հայ Հին չինականությունը, Պատմական ուսումնասիրություններ, Պարիս, 1949, էջ 202:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

«ԼԹադավորը| Հրամայեց μերել փայտի կոճղեր ն դնել ըստ ոտքի սրունքների ոսկորների ն μարակ պարաններով ուժդին պրկել, մինչն որ արյունը նրա ոտքի մատների ծայրից ցայտեր» ԼԱդ., դլ. Ը, 102, էջ 69|: «Հրամայեց μերել աղ, μորակ ու թունդ քացախ ն նրան դցել երեսն ի վեր, դլուխը Հյուսնի մամուլի մեջ պրկել, քթին եղեդի խողովակ դնել ն դրանք քթի մեջ լցնել» ԼԱդ., դլ. Ը, 106, էջ 71|: Ապա «Հրաման տվեց μերել երկաթե μնեռներ, դամել ոտքի ներμաններին…» ն այդ վիճակով քայլեցնել, արյունՀոս անել Լնույն տեղում|: Տանջանքի ենթարկելու ձներից են Համարվել «աչքերին խփելը» Լնույն տեղում|: Անադորույն տանջանքի ենթարկելու ձներից էր «կաչվե մեծամեծ պարկերում Հնոցի մոխիր լցնելը ն այն դլխին Հադցնելը, պարկի μերանը վղին կապելով մի քանի օր այդպես թողնելը» Լնույն տեղում|: «Թադավորը Հրամայեց նրա Լս. Գրիդորի| ոտքերը կապել տիկերի փոկերին, դլխիվայր կախել, ձադար դնել նրա նստատեղին ն տիկով ջուր լցնել նրա որովայնը» ԼԱդ., դլ. Ը, 109, էջ 71|: ՏանջաՀար անելու ձներից մեկն էլ «երկաթե քերիչներով կողերը քերելն էր, մինչն որ նրա արյունով ոռոդվեր չրջակայքը» ԼԱդ., դլ. Թ, 111, էջ 73|: Մեկ այլ դեպքում էլ «ծնկներին երկաթե կապիչներ էին Հադցնում, մեծ կռաններով Հարվածում ն կախաղան μարձրացնում, մի քանի օր այդպես թողնում, մինչն որ ծնկները Հոչոտվեն» ԼԱդ., դլ. Ժ, 115, էջ 75|: Ըստ երնույթին, տարածում դտած տանջաՀար անելու ձներից էր նան «երկաթե պուտուկների մեջ կապար Հալեցնելով ն տաք վիճակում ջրի նման մարմնի վրա այն չրջելով տանջամաՀ անելը» ԼԱդ., դլ. Ժ, 119, էջ 75|: Վերը Հիչատակված պատժի ծանրադույն ձները Հատկապես նախատեսված էին μոլոր նրանց նկատմամμ, ովքեր փորձ կանեին դրժելու կուռքերի պաչտամունքը: Այդ Հալածանքների մեծ մասը ժամանակի արքա Տրդատ III-ի Հրամանով իրականացվել է Գրիդոր Լուսավորչի նկատմամμ: Վերջին պատիժը «տանջանքներից, դանաՀարություններից, դելարաններից ու կախաղաններից, դառն նեղություններից ն ամեն խոչտանդումներից Հետո» նրան Խոր Վիրա130

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի…

պում μանտարկելն էր. «Հրաման տրվեց կապել ոտքերը, ձեռքերն ու պարանոցը, ն տարան նրան Այրարատ դավառը, Հանձնեցին Արտաչատ քաղաքի μերդի դղյակը ն իջեցրին ներքին վիրապը, որի խորությունից դուրս դալ անՀնար էր, որպեսղի իսկույն մեռներ: Այդ վիրապում նա մնաց տասներեք տարի» ԼԱդ., դլ. Ժ, 122, էջ 77|: Այս μանտը Հենց չարադործների Համար էր չինված, այս տեղը ամμողջ Հայաստանի մաՀապարտների սպանության Համար էր Հատկացված: Այն «դժնակ, Հեղձուցիչ, անտանելի տեղի, թանձր տիղմի, օձախառն ն խորունկ լինելու պատճառով» անՀնարին էր կենդանի մնալու Հնարավորությունը ԼԱդ., դլ. ԺԱ, 124, էջ 79|: Մենք Հանդիպում ենք նան վնասակար խորՀուրդների, ստախոսության մեջ մեղադրվողի նկատմամμ կիրառվող պատժի՝ «լեղուն ծոծրակից Հանելով, ապա սպանելու» ԼԱդ., դլ. ԺԹ, 205, էջ 119| եղանակով էին մաՀապատժի ենթարկում: Ադաթանդեղոսի վկայությամμ վաղմիջնադարյան Հայաստանում մաՀապատիժները իրականացնում էին «մայրաքաղաքի (Վաղարչապատի) Հարավային դռան մոտ՝ այն ճանապարՀի կողմը, որը տանում էր դեպի Մեծամորի կամուրջը, որտեղ, ըստ սովորության, սպանում էին μոլոր մաՀապարտներին, մի ճախճախիտ վայրում, քաղաքի չուրջ պտտվող խրամ փոսի մոտ: Նրանցից ամեն մեկի Համար չորսական ցից էին տնկում» Լդլ. ԺԹ, 206, էջ 119|: Պատմադիրը նկարադրում է սուրμ կույսեր Գայանեի ն Հռիփսիմեի աՀասարսուռ մաՀապատիժը. «Պատառոտեցին նրանց Հանդերձները ն պրկեցին նրանց, յուրաքանչյուրին՝ չորս ցցի վրա: Ծակեցին մորթերը, ոտքերի կողմից խողովակներ դրեցին ն այնպես փչելով՝ ողջ-ողջ մորթաղերծ արեցին երեք սրμերին էլ՝ ներքնից վեր մինչն ստինքները, ապա ծոծրակները ծակելով՝ լեղուները այնտեղից դուրս քաչեցին: Քարեր լցրին նրանց դոդերը ն նրանց աղիքները որովայներից ցրելով՝ Հանեցին դոդները, ն որովՀետն դեռ կենդանի էին, ուստի սրով կտրեցին նրանց դլուխները» ԼԱդ., դլ. ԺԹ, 208, էջ 121|: Այս եղանակով նաՀատակվեցին նրանց Հետ նան Հռոմեական կայսրությունից եկած այն 70 Հավատացյալներից նս երեսուներեքը, ընդՀանուր՝ նաՀատակների թիվը երեսունյոթ մարդ էին» ԼԱդ., դլ. ԺԹ, 209-210, էջ 121|: Պատմադիրը նախաքրիստոնեական անառակ μարքերի վերաμերյալ Հետնյալ արձանադրումներն է թողել. «Աղնվական մար131

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դիկ խառնիճաղանջ ամμոխի Հետ մեկտեղ դիղվում էին միմյանց վրա իրենց վավաչոտ, Հիմար, ցոփ μարքերի, այլանդակ մտքերի, ղեխ, անառակ Հեթանոսական սովորությունների պատճառով» ԼԱդ., դլ. ԺԵ, 163, էջ 97|: Ադաթանդեղոսը Հասարակության անμարո μարքերից ձերμաղատվելու, աղնիվ ն օրինավոր, արդաՀատելի երնույթներից ղերծ կյանքի սերմանման ելքը տեսնում էր քրիստոնեության տարածման մեջ, քանղի «Լքրիստոնեությունն| է, որ կարող է մեղքերի ծովը ցամաքացնել, անօրենության դետերը կասեցնել ն նեխած, անՀամ, պղտոր ն ճաՀճացած Լջրերը| պարղեցնել: Իսկ իրեն ապավինածներին ն Հուսացածներին նա ծովացյալ μաղում փրկություն կտա, ն դետը առանց մեղքերի Հորդառատ կՀոսի…» ԼԱդ., դլ. ԿԹ, 552, էջ 307|: Այս առումով նա արժնորում ն իմաստավորում էր Հռիփսիմյան սուրμ կույսերի փախուստը Հռոմից Հեթանոսական Հայաստան իրենց անձերը սրμությամμ պաՀպանելու «Հողաթավալ», մեղսաթավալ, մեղանչական, անօրեն ու դիվան մարդկանցից խույս տալու պատճառով» ԼԱդ., դլ. ԺԳ, 149, էջ 91|: Ակնարկներ μժչկության վերաμերյալ: Ադաթանդեղոսը թվարկում է Հիվանդություններ, որոնք «երանելի Գրիդորը մեծ աղոթքով ու պաղատանքով, ուժդին ճդնությամμ ու արտասուքով μժչկություն խնդրեց»: Նա Հիչատակում է Հիվանդությունների μաղմաթիվ տեսակներ. «Ոմանք μորոտ էին, ոմանք՝ անդամալույծ ու չորացած անդամներով, ջրդողված որովայններով, դիվաՀար, խեղանդամված ն ոտնախտավոր» ԼԱդ., դլ. ՃԷ, 774, էջ 435|: Այդ Հիվանդություններից μուժվելու առաքինությունները պատմադիրը «Այրարատյան նաՀանդում, թադավորանիստ կայանում Հայոց Թորդոմյան տանը Աստծու (Քրիստոսի) պատվիրանների Ավետարանի քարողչության չնորՀների» արդյունքն է Համարել ԼԱդ., դլ. ԺԷ, 776, էջ 435-437|: Ադաթանդեղոսը խոսում է Հեքիմների, μժիչկների ղորության արվեստ դործելու, Հիվանդներին μժչկելու, ախտաժետներին ողջացնելու, կաղերին քայլեցնելու, կույրերի աչքերը μացելու, խուլերի լսողությունը վերադարձնելու, Համրերին խոսել տալու, μորոտներին սրμելու ն ամեն տեսակ ցավերն ու տանջանքները վերացնելու, մարդկանց թչնամի դներին փախցնելու…» ն այլ չնորՀներով օժտելու մասին ԼԱդ., դլ. ՂԲ, 685, էջ 383|:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի…

Բժիչկների ն μժչկության մասին դրում է. «Նրանք կարող են անդամ μժչկություն տալ առանց դեղերի, խունկերի, արմատների» ԼԱդ., 9, էջ 13|: Այսինքն՝ այս Հիչատակությունը վկայում է ներչնչանքի եղանակով μժչկության տարածված լինելու մասին: Կարնորում է նան վաճառականների դերը, որոնք իրենց Հետ այլ երկրներից ներկրում էին μուժամիջոցներ, դեղորայք. «…Նրանք μժիչկների տները լցնում են տեսակ-տեսակ անուչաՀոտ խնկերով, օդտակար դեղերով, μժչկական տենչալի օդտակար արմատներ μերելով, կարիքավորներին դոՀացնում են» ԼԱռաջաμան, 4, էջ 9|: Ադաթանդեղոսը Հիչատակություններ է թողել Հնդկաստանից ն Հեռավոր այլ երկրներից վաճառականների կողմից ղարդ ու ղարդարանքի, թանկադին քարերի Հետ մեկտեղ ներկրվող μժչկական դեղամիջոցների ու պարադաների մասին, որոնք «ամենքին են ղարդարում, լուսավորում, ճոխացնում, մխիթարում, μժչկում, թադավորներին չքեղացնում է փողփողուն վերջավորությամμ արտախույր պսակի նման…» ԼԱդ., 8, էջ 13|: Առանձնապես խոսում է ներկրվող մարդարիտ թանկադին քարի մասին, «որ ոչ միայն Հոդիների, այլն մարմինների ղարդ ու պայծառություն է» Լնույն տեղում|: Տոնացույցի վերաμերյալ ծավաստումներ: Պատմիչը ակնարկներ ունի տոնացույցից նավասարդյան Ամանորի վերաμերյալ, որը, ըստ նրա, Հայոց արքունիքը ն ժողովուրդը ճոխությամμ նչում էին Բադավանում: Նավասարդի մեկը7 միջին դարերում Համընկել էր օդոստոսի 11-ին: Տոնին մասնակցում էին ոչ միայն մեծ μաղմությամμ աչխարՀական մարդիկ, այլն ամμողջ Հոդնոր դասը՝ կաթողիկոսի Հովվապետությամμ: Բանակում կաթողիկոսի ներկայությամμ դիչերային մեծ պաչտամունք՝ նախատոնակ էր կատարվում Լտե՛ս Ադ., դլ. ՃԺԹ, 836, էջ 467-469|: Ադաթանդեղոսը խոսում է նան «Բաղարջակերաց օրերին» Հին օրենքով սաՀմանված տոնի մասին: Այդպես էր կոչվում Հայկական ամիսներն էին ըստ Հերթականության՝ Նավասարդ, Հոռի, ՍաՀմի, Տրէ, Քաղոց, Արաց, ՄեՀեկան, Արեդ, ԱՀեկան, Մարերի, Մարդաց, Հրոտից, Աւելեաց: Այս ամիսները երեսունական օր ունեին՝ μացի վերջինից, որն ընդՀանրապես Հինդ օր ուներ, իսկ նաՀանջ տարում՝ վեց օր (տե՛ս Բադալյան Հ., Օրացույցի պատմություն, Երնան, 1977, էջ 49-62):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հրեաների Զատիկը (պասեք), որը կատարում էին ի Հիչատակ Հրեաների Եդիպտոսից դուրս դալու: Հին օրենքներով սաՀմանված տոնին, Զիթենաց լեռան վրա առանձնացած, երեք անդամ դիչերվա աղոթքն անելու սովորություն ունեին: Այդ տոնին, սովորույթի Համաձայն, μաղարջ էին ուտում Լտե՛ս Ադ., դլ. ՃԻԲ, 850, էջ 475|: Մեկ այլ առիթով էլ անդրադառնում է պասի (պաՀքի) տոնին Լտե՛ս Ադ., դլ. ՃԻԶ, 888, էջ 491|: Ադաթանդեղոսը Հիչատակություն է թողել նան եկեղեցական ծիսակարդում ընդունված պաչտոնական պասերից ղատ նան կամավոր պասերի մասին: Պաս են պաՀել Հասարակական վտանդների, սդի ժամանակ, Հարսանիքներից առաջ: Տակավին IՄ դարում Տրդատ Գ թադավորի կարծեցյալ մեղքերը քավելու Համար սուրμ Գրիդորը դիմեց ժողովրդին՝ պաս պաՀելու կոչ անելով: Նան ապաչխարանքի ժամանակ «վաթսուն վեց օր պաս էին պաՀում» ԼԱդ., դլ. Ճ, 722, էջ 408|: Նա μառացի դրում է. «Գիչեր-ցերեկ նրա (Գրիդորի) չուրջն էին ն օթնանում էին նրա մոտ այդու մեջ, Հնձանի դռանը, քուրձ էին Հադել ն մոխրի վրա նստած վաթսուն վեց օր պաս էին պաՀում: Այսպես երանելի Գրիդորը վաթսունՀինդ օր, դիչեր-ցերեկ, անՀանդիստ ու անդադար խոսում էր, խրատում, ուսուցանում ու Հաստատում: Իμրն իմաստուն μժիչկ ջանում էր օդնության դեղ դտնել, իμրն ճարտարապետ նրանց μժչկի…» ԼԱդ., դլ. Ճ, 722, էջ 409|: Պատմիչը մատնանչում է այն Հանդամանքը, որ Գրիդորը չափաղանց կարնորում էր աստվածային պատվիրաններին մարդկանց Հավատարիմ մնալը. «Գիչեր-ցերեկ պասով (պաՀք) ու աղոթքով ն ուժդին խնդրանքով ու μարձր ձայնով Հիչեցնելով աստվածադիր պատվիրաններն ու Հրամանները՝ ղդուչացնում էր ամեն մարդու» ԼԱդ., դլ. ՃԻԵ, 888, էջ 491|: Ադաթանդեղոսը Հիչատակում է նան, որ ՍաՀմի ամսի 7-ին Գրիդոր Լուսավորիչը սաՀմանում է սրμերի Հիչատակը կատարելու տոնական օր, որը պետք է ամեն տարի այդ օրը կատարվեր ԼԱդ., դլ. ՃԶԵ, 815, էջ 457|: Ադաթանդեղոսի Պատմության մեջ կան Հիչատակություններ, որտեղ ՀովՀաննես Կարապետի ն Աթանադինեսի՝ քրիստոնեական սրμերի տոնի օրվա Հաստատման առնչությամμ Հիչատակվել են Ամանորը, Վանատուրը: ԱՀա թե ինչ է դրում պատմադիրը. «Եվ կարդադրեց μերված մարտիրոսների Հի134

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի…

չատակների Համար մեծ տոն սաՀմանել սնոտի պաչտամունքի ժամանակներում ամենաμեր նոր պտուղների Ամանոր աստծու՝ Հյուրընկալ Վանատուրի տոնին, որը առաջներում Հենց նույն տեղում ուրախությամμ տոնում էին Նավասարդյան օրը, որպեսղի Հավաքվելով մեծ երանելի ՀովՀաննեսի ն Աստծու սուրμ նաՀատակ Աթանադինեսի Հիչատակին՝ այդ օրը նույն ավանում խմμված տոնեն» ԼԱդ., դլ. ՃԺԹ, 836, էջ 465|: Հայ միջնադարյան սկղμնաղμյուրների, մասնավորապես Ադաթանդեղոսի Հաղորդած տեղեկությունների, Հատկապես քրիստոնեական ն Հեթանոսական տոների օրերի Համադրության Հիման վրա որոչվում են Հայաստանի նախաքրիստոնեական պանթեոնի աստվածների ն աստվածուՀիների տոների ժամանակները8: Այսպես, աղդադրադետ Ռ. Վարդանյանն իր Հետաղոտություններում Հայոց Հեթանոսական դիցարանի տոների նչման ժամանակները ներկայացրել է Հետնյալ կերպ: Հայաստանի նախաքրիստոնեական դիցարանի տոնական տարին սկսվել է դերադույն դլխավոր աստծու՝ Արամաղդի անունով, որը երկնքի ն երկրի, արեդակի, լուսնի, աստղերի, ծովի ն ցամաքի արարիչն էր: Արամաղդը լիություն ն μարօրություն է պարդնել, ինչպես ն արիություն μաչխել: Նրան տվել են Հայր, մեծն ն արի մակդիրները ԼԱդ., դլ. Ե, 68, էջ 47, դլ. ՃԹ, 785, էջ 441 ն այլն|: Արամաղդի տոնի օրը Հեթանոս Հայերը ընդունել են Նավասարդի 1-ը, որը Համարժեք էր դարնանամուտին, այն էլ իր Հերթին Համադրել են դարնանային դիչերաՀավասարի օրվա Հետ, այն է՝ մարտի 21-ի: Նավասարդի 1-ը միաժամանակ Հայոց չարժական տոմարի տարեդլուխն էր, ն այս ավանդույթը փոխանցվեց սերնդից սերունդ ն դրանցվեց Հայ քրիստոնյա մատենադիրների կողմից9: Արամաղդի տոնին Հաջորդել է ԱնաՀիտ աստվածուՀու տոնը: ԱնաՀիտը Հեթանոս Հայերի ամենասիրելի աստվածությունն էր, որ Համարվել է «Մեծ տիկին», «Մայր ամենայն ղդաստությանց», «Բարերար ամենայն մարդկային μնության», «Աղդի ն մարդկանց խնամակալ», «Ոսկեմայր», «Ոսկեծին», «ՈսկեՀատ» ԼԱդ., դլ. Ե,

Տե՛ս Վարդանյան Ռ., Հայոց տոնացույցը (4-18-րդ դարեր), Երնան, 1999, էջ 8-24: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 14:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

53, էջ 41, դլ. Ե, 68, էջ 47, դլ. ԺԲ, էջ 81 ն այլն|: ԱնաՀիտի տոնի օրը դրվել է Նավասարդի 15-ը, որը Համադրելի է ապրիլի 6-ին: ԱնաՀիտի տոնին ղուդակչիռ է Համարվել Քրիստոսի չարչարանաց ն Ավետյաց Աստվածածնի տոնը, որը կատարվել է Հուլյան տոմարով ապրիլի 6-ին: Տոնի կատարման Հիմնական վայրերն էին Եկեղյաց դավառի Երեղ (Երիղա) ավանը ԼԱդ., դլ. Ե, 48, էջ 39|, քաղաքամայր Արտաչատը ԼԱդ., դլ. ՃԸ, 778, էջ 437|, Տարոն դավառի Աչտիչատը ԼԱդ., դլ. ՃԺԴ, 809, էջ 453| ն Անձնացյաց դավառի Դարμնաց քար անվանված վայրը: Հաջորդ տոնական օրը կապված է ՎաՀադնի՝ ամպրոպի, չանթի ու որոտի, ռաղմի, քաջության աստվածության Հետ Լտե՛ս Ադ., դլ. ԺԲ, 127, էջ 81, ՃԺԴ, 809, էջ 453|: ՎաՀադնի տոնի օրը ընկել է ՍաՀմի ամսի 27-ին, որը Համարժեք է Հունիսի 14-ին: Այս տոնին ղուդակչիռ է Համարվել ՀովՀաննես Մկրտչի ն Աթանադինեսի տոնը: Տոնի Հիմնական կենտրոնն էր Աչտիչատի ՎաՀեվանյան մեՀյանը, որը միաժամանակ կենտրոն էր ԱնաՀիտ ն Աստղիկ աստվածուՀիների Լտե՛ս Ադ., դլ. ՃԺԴ, 809, էջ 453|: Հեթանոսական տոնական տարեչրջանի Հաջորդ տոնը նվիրված էր սիրո ն դեղեցկության դիցուՀի Աստղիկին: Աղμյուրադիտական տեղեկությունների Համադրման արդյունքում ստացվում է, որ նրա տոնի օրը եղել է Տրե ամսի 7-ը ԼՀունիսի 24-ը|: Նրան է նվիրված եղել Վարդավառի տոնը, նրա տոնին ջուր էին ցողում10: Աստղիկի տոնի կատարման Հիմնական վայրը Տարոն դավառի Աչտիչատն էր, որտեղ դտնվում էր նրա մեՀյանը ն անվանվում էր «սենյակ ՎաՀադնի» ԼԱդ., դլ. ՃԺԴ, 809, էջ 453|: Մատենադրական տեղեկությունների Հիման վրա պարղվել է, որ Տիր՝ «երաղացույց, երաղաՀան, Տրի դից, դպիր դիտության քրմաց, անուանեալ դիւան դրչի Որմղդի, ուսման ճարտարութեան մեՀեան» ԼԱդ., դլ. ՃԸ, 778, էջ 437| աստծու տոնը կատարել են Տրէ ամսի 11-ին՝ Հունիսի վերջերին, որը կապվում է Հայոց քրիստոնեական տոնացույցում սաՀմանված Թարդմանչաց տոնի Հետ: Ուսումնասիրությունների Համաձայն՝ ՄիՀրի՝ արնի աստծո տոնի օրը ՄեՀեկան ամսի 8-ին էր, որը Հուլյան տոմարով Համար10 Տե՛ս Ալիչան Ղ., Հին Հավատք կամ Հեթանոսական կրօնք Հայոց, Վենետիկ, 1895, էջ 283:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի…

ժեք էր սեպտեմμերի 23-ին՝ աչնանային դիչերաՀավասարի օրվան: Նրա տոնի օրերը Համադրվել են Սուրμ Խաչի տոների օրերի Հետ11: Ըստ Ռ. Վարդանյանի Հաչվումների՝ Հայոց նախաքրիստոնեական դիցարանի տոնական տարին Հիմնված է եղել արեդակնային տոմարական տարվա վրա, ն աստվածների տոները Հիմնականում անչարժ են եղել՝ Հայոց չարժական տոմարի սկիղμը դարնանամուտը Համարելով Հանդերձ: Զինված ուժերի վերաμերյալ ակնարկային ծիչատակություններ: Պատմադիրը անուղղակի սուղ տեղեկություններ է Հաղորդում նան երկրի ղինված ուժերի վերաμերյալ: Այն Համարում է «աչխարՀաμանակ ղորք»: Նա դրում է. «Եվ μոլոր իչխանները Գրիդորի մոտ Հավաքվեցին կառքերով ու երիվարներով, յուրաքանչյուրն իր դնդով, ղինանչանով, ղորքով ու չարժվեցին Արարատյան դավառից, Վաղարչապատ քաղաքից Հունաց կողմերը՝ Կեսարիա՝ Գրիդորի կաթողիկոս ձեռնադրվելու արարողությանը մասնակցելու Համար» ԼԱդ., դլ. ՃԺԳ, 803, էջ 451|: Հարնանցիորեն խոսում է Հետնաղոր դնդերի, մկնդավորների (նիղակակիրներ), մուրճավորների ղորաջոկատների կաղմության, ղինանչաններով, ղենք ու ղարդով, ղինավառ լինելու մասին ԼԱդ., դլ. ՃՇ, 779, էջ 437|: Պատմադիրը առավել մանրամասնությամμ է Հիչատակում Հայոց չորս դաՀերեց իչխանների, որոնք μդեչխներ են կոչվել, երկրի մյուս մեծամեծների ն Հայոց 70 Հաղար ընտիր ղորքի մասին, որ Տրդատ Գ արքայի ն Գրիդոր Լուսավորչի դլխավորությամμ Հայոց մայրաքաղաք Վաղարչապատից չարժվում են դեպի «Հունաց սաՀմանները» ԼՀռոմեական կայսրություն| ԼԱդ., դլ. ՃԻԶ, 873, էջ 485-487|: Ակնարկներ Տրդատ Գ արքայի ֆիղիկական Հատկանիչների վերաμերյալ: Հայոց պատմության մեծ դեմքերից է ն չափաղանց μարձր է դնաՀատվել Ադաթանդեղոսի կողմից: Կարնոր դեր է խաղացել Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն դարձնելու դործում, քանղի նոր կրոնի միջոցով կամենում էր դիմադրավել Սասանյան Իրանին ն ամրապնդել Մեծ Հայքի թադավորության դիրքերը ոչ միայն քաղաքական ու ռաղմական, այլն դա11

Տե՛ս Վարդանյան Ռ., նչվ. աչխ., էջ 24:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ղափարական ղենքի՝ քրիստոնեության միջոցով: Նրա մասին պատմադիրը թողել է դովեստի μաղմաթիվ նկարադրություններ: Ըստ դրանց՝ Տրդատ Գ արքան (298-330) «եղել է μարձրաՀասակ, լայն ու թիկնեղ մարմնակաղմվածքով, Հաղթ մարմնով, քաջ ն առաքինի, անսաՀման ուժեղ ու պատերաղմող, μոլոր նախնիներից կորովի, արիությամμ դերաղանցել է նրանց, եղել է ըմμչամարտիկ ն պատերաղմների մեջ Հսկային վայել քաջություններ է դործել» ԼԱդ., 12, էջ 17|: «Թադավորը, որ չատ ուժեղ էր Համարված, Հունաց աչխարՀում մեծ ուժի μաղում օրինակներ էր ցույց տվել ու μոլորին ղարմացրել ն իր թադավորության մեջ էլ μաղում քաջադործություններ էր կատարել, այնպես ամեն ինչով Հռչակված էր ԼԱդ., դլ. ԺԵ, 181, էջ 107|: Մի այլ առիթով էլ դրում է, թե Տրդատին Հունաց Դիոկղետիանոս կայսրը (284-305) իր փոխարեն իμրն Հունաց կայսր մրցամարտի Հանեց դոթերի12 արքայի դեմ: «Կայսեր Հրամանով ծիրանի պատմուճան են Հադցնում, ղարդարում կայսերական ղարդով, թադավորական նչանով, ն ոչ ոք չդիտեր այդ մասին: Փողի ձայնի Հնչյունների ներքո թադավորները, երիվարներին մտրակելով, իրար Հասան: Այնտեղ կայսերակերպն Հաղթեց թադավորին ն μռնելով նրան՝ μերեց կանդնեցրեց կայսեր առջն» ԼԱդ., դլ. Դ, 45, էջ 37|: «Այն ժամանակ,– դրում է պատմադիրը,– թադավորը ԼՀռոմի կայսրը| Հույժ μարձրացրեց Տրդատին ն մեծամեծ պարդններ տվեց նրան, թադ դրեց դլխին ն ծիրանի պատմուճաններով ղարդարելով՝ պատվեց նրան: Կայսերական ղարդով չքեղացնելով՝ մեծարեց ն օդնական μաղում ղորք Հանելով՝ ուղարկեց նրան սեփական Հայոց աչխարՀը» ԼԱդ., դլ. Դ, 46, էջ 37-39|: Գոթերը դերմանական մի ցեղախումμ են եղել, որոնք μաժանված էին արնելյան դոթերի (օստդոթ) ն արնմտյանի (վեստդոթ): Նրանք մչտապես պայքարում էին Հռոմեական կայսրության դեմ: Գոթերի իչխանը «պատդամ է Հղում Հռոմեական կայսրին. «Ինչո՞ւ ենք անմտորեն ելնում պատերաղմի, մեր ղորքը սպառում ն միաժամանակ երկրին վտանդ ու տադնապ Հասցնում: ԱՀավասիկ ես քո դեմ եմ դուրս դալիս իμրն ախոյան մեր ղորքի միջից, ն դու էլ իմ՝ դեմ Հունական կողմից: … Եթե ես քեղ Հաղթեմ, Հույներն ինձ կՀնաղանդվեն, իսկ եթե դու ինձ Հաղթես, մեր կյանքը քեղ կպատկանի, ու կՀնաղանդվենք քեղ, ն առանց արյան ու կոտորածի երկու կողմերի Համար էլ խաղաղություն կլինի» ԼԱդ., դլ. Դ, 39, էջ 35|:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի…

Պարսից թադավորության դեմ տարած Հաղթանակների առիթով Ադաթանդեղոսը Հիչատակում է. «Վասնղի իրոք սեդ էր Հանդերձանքով ն մեծ ուժով, ղորությամμ, ամուր ոսկորներով ն Հաղթ մարմնով, քաջ էր ն կատաղի պատերաղմող, μարձր ու լայն Հասակով: Իր կյանքի μոլոր տարիներին նա պատերաղմել էր ն մարտերում Հաղթություն ձեռք μերել: Քաջության փառքի մեծ անուն ստացավ ն Հոյակապ, փառավոր Հաղթանակներ տարավ ամμողջ երկրում, թչնամիներին Հարվածեց՝ ցանկալով իր Հայրերի վրեժը լուծել» ԼԱդ., դլ. ԺԱ, 123, էջ 79|: Նույն ոդնորությամμ նկարադրում է Եփրատ դետից այն կողմ արաμների սաՀմաններում տարած Հաղթանակները. «…Այնքան անվանի լինելով քաջությամμ դերաղանցել էր պատերաղմներում, Հունաց օլիմպիական խաղերում, Հսկայի ղորությամμ ասպարեղ դալով, μաղում քաջադործություններ էր ցույց տվել: Ոչ սակավ պատերաղմներ էր մղել Եփրատ դետի այն ափին, արաμների կողմերում… նա այսչափ Հղոր էր ն ամրակաղմ»: Ապա ավելացնում է, որ մի պատերաղմում Տրդատը ձիու վիրավորված լինելու պատճառով չՀասցրեց փախչողների Հետ դնալ, այլ վերցնելով իր ղենքերն ու ձիու սարքը՝ լողալով անցավ լայնատարած Եփրատ դետը, Հասավ իրենց μուն ղորքերի մոտ, որտեղ դտնվում էր Լիր իմանալով| Լիկիանոսը ԼԱդ., դլ. ԺԹ, 202, էջ 117|: Հատկապես սրտառուչ ն վիպական են Հռիփսիմեի վկայարանի կառուցմանը Տրդատ Մեծի մասնակցության վերաμերյալ տողերը. «Եվ եկավ Տրդատ թադավորը, Հրաժեչտ խնդրեց սուրμ Գրիդորից յոթ օրով ճանապարՀ μռնելու դեպի վեր, դեպի μարձր Մասիս սարը: Եվ այնտեղ լեռան դլխից առնելով անկոփ, անտաչ, ծանր, երկար, ստվար ն մեծամեծ լեռնաμեկորները, որ առանձին ոչ ոք չէր կարող վերցնել, թերնս μաղմությամμ կարելի էր չարժել այն. արդ՝ առնելով Հսկայաղորն Հայկաμար (այսինքն՝ Հսկայաμար) ութ ժայռաμեկորները՝ իր թիկունքին կրած, μերում է նաՀատակության տաճարավայրերը: Եվ սա որպես պսակ Հաղթության՝ իր ձեռքերի ղորության վաստակն էր ցուցադրում ամենքին»13 ԼԱդ., դլ. ՃԶ, 767, էջ 431|: Այս Հաղորդումների մի մասը թեն ծադում է Այս մասին տե՛ս Սուքիասյան կ., Մարղախաղերի պատմությունը Հայկական լեռնաչխարՀում, Լոս Անջելես, 2000, էջ 35:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հայկական վիպական ավանդությունից, ժողովրդական ղրույցների չարքերից է, սակայն, ըստ էության, կարող է Համարվել պատմական: Իր քաջությունների ն տարած Հաղթանակների չնորՀիվ Տրդատին տրվել է «Մեծ» պատվանունը: Այլ էթնիկ տարրերի վերաμերյալ ծիչատակություններ: Պատմադիրը իր դրքում Հիչատակում է μաղմաթիվ այլ էթնիկ տարրերի: Դրանց թվում են եղել մասքութները, որոնք պատկանում էին Հին սկյութական ցեղին: «Մասքթաց» Արչակունիների թադավորությունը դտնվում էր Կասպից ծովի արնմտյան ափերի մոտ ն ընդդրկում էր Զորա կամ Զողա երկիրը՝ Ալանաց դռները՝ ներկայիս Դարիայի կիրճը Կովկասյան լեռներում՝ Հասնելով մինչն Դարμանդ քաղաքը ԼԱդ., դլ. ՃԻԶ,. 873, էջ 487|: Հիչատակված են նան սկյութական ծադմամμ մի խումμ վաչկատուն (վրանաμնակ), թափառական ցեղեր, որոնք ապրում էին Կովկասյան լեռնաչղթայից Հյուսիս ընկած Հարթավայրերում՝ մինչն Կասպից ծովը: Դրանցից էին ճիղμերը, որ μնակվում էին Կովկասյան լեռների Ճիղμք դավառում: Հոների վերաμերյալ ակնարկում խոսվում է Հայերի ն Հոների ռաղմական Համադործակցության մասին: Այս ցեղախումμը Հայկական աղμյուրներում Հիչատակվում է II-IՄ դարերում: Նրանք ուդրական ն ասիական (ալթայան) ցեղախմμերի խառնուրդ են: IՄ դարում Հոները, μախվելով դոթերի Հետ, չարժվել են դեպի արնմուտք: Մ դարում նչանավոր էր նրանց ղորավար Աթիլլան, որը մեծ տադնապ պատճառեց Արնմտյան Հռոմեական կայսրությանը ն Բյուղանդիային: Հոների մի ճյուղը Հաստատված էր Հյուսիսային Կովկասում ն պայքարում էր Սասանյան Պարսկաստանի դեմ Լտե՛ս Ադ., դլ. Ա, 19, էջ 25|: Բացի Հոներից՝ Հայերի Հետ ռաղմական Համադործակցության մեջ էին նան աղվանները, լփինները, վերը Հիչատակված ճիղμերը ն կասպերը, քուչանները ԼԱդ., դլ. Ա, 19, էջ 27|: Ովքե՞ր են եղել այս ցեղախմμերը: Լփինները (ճիչտ ձնը՝ Լփինք) μնակվում էին Կովկասի Լփինք աղդադավառում: Հայտնի էր Լփնաց քաղաքը14:

Բացատրությունները քաղված են Ս. Երեմյանի «Հայաստանը ըստ ԱչխարՀացոյցի», Երնան, (1963) դրքից, էջ 54-55:

Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի…

Այդ նույն տեղում կասպերի վերաμերյալ դրում է. «Կասպերը ժիր ու քաջ այրուձիու մեծ μաղմությամμ ն ուժեղ պատրաստությամμ, ինչպես նան ուրիչները այն կողմերից Լպատրաստ էին Արտավանի արյան վրեժը լուծել| ԼԱդ., դլ. Ա, 19, էջ 25-27|: Սրանք նույնպես կովկասյան ցեղեր էին, որ ապրում էին Աղվանքի արնելյան տափաստաններում, ԼԿասպից| ծովի ափին: Գրքում Հիչատակություններ կան քուչանների վերաμերյալ ԼԱդ., դլ. Ա, 20, էջ 27|: Սրանք տարածված էին Միջին Ասիայում, ներկայիս Աֆղանստանում ն Հյուսիսային Հնդկաստանում: Նրանց ծաղկման չրջանն են եղել I-III դարերը: Վաչկատուն, վրանաμնակ ցեղեր էին, Հասան թադավորության աստիճանի: Այնտեղ իչխում էր Արչակունիների մի ճյուղը, որոնց Հետ նան Հայ Արչակունիները կամենում էին միացյալ ճակատ կաղմել Սասանյանների դեմ: Նրանց թադավորությունը տրոՀվեց IՄ դարում՝ վերածվելով մանր թադավորությունների: Քուչանների օրոք μուդդայականությունն սկսեց Հնդկաստանից ներթափանցել Միջին Ասիա15: Այսպիսով՝ ամփոփելով «Հայոց պատմություն» երկում սոցիալական մչակույթի վերաμերյալ Ադաթանդեղոսի թողած տեղեկությունների մասին մեր դիտարկումները՝ նչենք, որ դրանք վերաμերում են Հայոց ընտանեկան ն աղդակցական Հարաμերություններին, մանկան դաստիարակության ավանդական սովորույթներից մեկին՝ դայեկությանը, Հուղարկավորությանը ն դրան ուղեկցող ծեսերին, պատժի ձներին, μժչկությանը, տոնացույցին, երկրի ղինված ուժերին ն աղդադրական այլ տարրերի:

Տե՛ս Ադաթանդեղոս, Հայոց պատմություն. Ծանոթադրություններ, էջ

510:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

5. ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ՝

ԸՍՏ ՎԱՂՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ

ԿԱՆՈՆԱԿԱՆ ԵՎ ԱՇԽԱՐՀԻԿ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ

Հայաստանում ընտանեկան Հարաμերությունները կարդավորող նորմերը ձնավորվել են ավելի վաղ, քան Հասարակական Հարաμերությունների այլ μնադավառներինը, քանղի ընտանիքն է Համարվել Հասարակության սկղμնական μջիջը: Ընտանեկան Հարաμերությունները աստիճանաμար, ժամանակի ընթացքում նախապես կարդավորվել են սովորութական իրավունքի նորմերով: «Սովորույթը, Հակառակ օրենքի, որ սաՀմանվում է Հայտնի օրենսդիր մարմնի կողմից, անդեմ է, նրա Հեղինակն անՀայտ է. նա ծադում է Հասարակության մեջ, ինչպես լեղուն, μանաՀյուսությունը. նրա սկիղμն անորոչ է: Նա Հայտնի է դառնում իր դոյությամμ միայն այն ժամանակ, երμ արդեն կաղապարվել է ու կիրառվում է մարդկանց կողմից»1: Պետության առաջացման Հետ միաժամանակ առաջանում է նան իրավունքը որպես ողջ Հասարակության անդամների փոխՀարաμերությունները կարդավորող վարքադծի ՀամընդՀանուր կանոն: Պետության դոյության պայմաններում են նան ձնավորվել կանոնական օրենքները, որոնցով կարդավորվել են ընտանիքի անդամների ինչպես անձնական, այնպես էլ դույքային փոխՀարաμերությունները: Քրիստոնեական կրոնի Հաղթանակով տիրապետող աչխարՀիկ իրավունքի կողքին Հայ իրականության մեջ ծնվեց եկեղեցական կանոնական իրավունքը: Արդեն IՄ դարում կանոնական ն աչխարՀիկ իրավունքների դոյությունը Հայաստանում անժխտելի իրողություն էր: Վաղ միջնադարում մեղանում մեծ մասամμ օդտադործել են քրիստոնեական եկեղեցու՝ տիեղերական դարձած կանոնները: ԱյնուՀետն երնան են դալիս μուն Հայկական դրավոր կանոնները, որոնց առաջին դրի առնողները եղել են Գրիդոր Լուսավորիչը, ՀովՀան Մանդակունին ն ուրիչներ: Տե՛ս Սամուելյան Խ., Հին Հայ իրավունքի պատմություն, Հ. 1, Երնան, 1939, էջ 26:

Ընտանեկան իրավունքը՝ ըստ վաղմիջնադարյան եկեղեցական…

Հայ կանոնական իրավունքի Հիմնական աղμյուրն էր «Կանոնադիրք Հայոցը»2: Քրիստոնեություն ընդունած ժողովուրդների կանոնական իրավունքի ղարդացումը խարսխվեց Ս. դրքի՝ Հին ն Նոր կտակարանների, եկեղեցական ավանդույթների ն առաքելական կանոնների վրա: Կանոնական ակտերը ստանում էին պատվիրանների, կանոնների կամ օրենքների ձն: Այդպիսի իրավասությամμ օժտված էին ընդՀանրական եկեղեցու տիեղերական, տեղական ն աղդային ժողովները, որոնց ընդունած կանոնախմμերը ճանաչվում ն կիրառվում էին Հայաստանում, դիտվում իμրն Հայ կանոնական իրավունքի աղμյուր ն վավերադրվում նրա կանոնադրքում: ԸնդՀանրական եկեղեցու իրավական սաՀմանումներից Հայ եկեղեցին ընդունել ն իր Համար պարտադիր է ճանաչել երեք տիեղերական ժողովների՝ Նիկիայի (325), Կոստանդնուպոլսի (381) ն Եփեսոսի (431) որոչումները: Հարկ է նչել, որ օտար աղμյուրների կողքին անդնաՀատելի են նան Հայ աղդային-եկեղեցական կանոնախմμերի նչանակությունը Հայ իրավունքի պատմության Հետաղոտման դործում: Դրանք μաժանվում են՝ ա) աղդային եկեղեցական ժողովների կողմից ընդունված կանոնախմμերի՝ Աչտիչատի (354), ՇաՀապիվանի (447), Դվինի չորրորդ (648), Դվինի Հինդերորդ (719), Պարտավի (768) ն μ) Հայ Հոդնոր առաջնորդների կանոնների: Այդ ժողովները, ի թիվս դավանական Հարցերի, կարդավորում էին նան ժամանակաչրջանի Հուղող առանձին աչխարՀիկ իրավական Հարաμերություններ: Նչված օտար ն աղդային կանոնախմμերը Հնարավորություն են ընձեռում ուրվադծելու Հայ ընտանեկան, քրեական, քաղաքացիական իրավունքների կարնոր ինստիտուտները: ՀովՀաննես Օձնեցի կաթողիկոսը (717-728) դիտական μարեխղճությամμ մեկ Հավաքածուում ամμողջացրեց այդ կանոնախմμերը ն ստեղծեց իրավաμանական պատմական կոթող՝ «Կանոնադիրք Հայոց» ժողովածուն: Նրա ստեղծած Կանոնադիրքն ամփոփում է 24 կանոնախումμ: Արդեն Ճ դարում կանոնախմμերի թիվը Հայոց կանոնադրքում Հասնում էր 40-ի3: Մեծ է եղել «Կանոնադիրք Հայոց»-ի դերն ու նչանակությունը Հայ իրավունքի Հետադա ղարդացման Համար: Տե՛ս «Կանոնադիրք Հայոց», Ա, Երնան, 1964, Բ, Երնան, 1971, աչխատասիրությամμ՝ Վ. Հակոμյանի: Մանրամասն տե՛ս «Կանոնադիրք Հայոց», Բ դիրք, էջ ՄII-ՃՄIII:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հայ իրավունքի, մասնավորապես ընտանեկան Հարցերի ծիսարանն է «Մաչտոցը», որն ստեղծվել է Մ դարում: Միայն Մաչտոցյան Մատենադարանում ձեռադիր մաչտոցների թիվն անցնում է 700-ից: Ցավոք, առ այսօր մենք չունենք նրա դիտական-քննական Հրատարակությունը: Մ ն Հաջորդ դարերի ամուսնական, քաղաքացիական ն քրեական իրավաՀարաμերությունների մասին առանձին արժեքավոր նյութեր են պարունակում Հայ եկեղեցու պաչտոնական դրությունների ժողովածուն՝ «Գիրք թղթոցը», ինչպես ն Մ-Ճ դարերի պատմադրական, եկեղեցական μանավիճային ն Հրապարակախոսական դրականությունը, որոնք օժանդակ աղμյուր են Հայ իրավունքի պատմության մչակման Համար: Պատմական վկայությունները Հավաստում են, որ IՄ-ՄI դարերում Հայաստանում դործել են աչխարՀիկ օրենքներ: Հայ թադավորներն իրականացրել են երկրի դերադույն օրենսդիրի իրավասություն, ընդունել են օրենքներ, արձակել Հրամաններ, Հրովարտակներ, որոնցով կարդավորել են ղանաղան Հասարակական Հարաμերություններ: Այդ են Հավաստում Մ դարի դրեթե μոլոր պատմադիրները4: Անժխտելի փաստ է, որ աչխարՀիկ օրենքներ

Խորենացին մի առիթով նչում է, որ Հայոց Արչակ թադավորը երկրում «չատ μարեկարդություններ մտցրեց»: Խորենացու վկայությամμ Հայոց Արչակ թադավորը Հրամանով արդելեց աղդությամμ Հրեա թադադիր ասպետ Բադարատին ն նրա արյունակիցներին կին տալը, եթե թլպատությունից չՀրաժարվեն (տե՛ս Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, թարդմանությունը, ներածությունը ն ծանոթադրությունները՝ ակադ. Ս. Մալխասյանի, Երնան, 1968, էջ 160-161): Ըստ Ադաթանդեղոսի Հավաստման՝ Տրդատ Գ-ն Հրամաններ ու Հրովարտակներ էր արձակում՝ ուղղված նոր կրոնի Հավատացյալների, իսկ ապա՝ Հեթանոսական աստվածներ երկրպադողների դեմ (տե՛ս Ադաթանդեղոս, Հայոց պատմություն, աչխարՀաμար թարդմանությունը ն ծանոթադրությունները Արամ Տեր-Ղնոնդյանի, Երնան, 1983): Բուղանդը, խոսելով Հայոց արքա Խոսրով Կոտակի թադավորության չրջանի մասին, դրում է, թե նրա ժամանակ Հայաստանում «ծաղկում էր իրավունքն ու արդարությունը»: Արչակ Բ-ի առնչությամμ պատմիչը թվարկում է դատարանների իրավասությանը Հանձնված մի չարք քաղաքացիական, քրեական, ընտանեկան վեճերի կամ դործերի տեսակները, ապա դժդոՀությամμ ամփոփում է. «Դատ չկայր ն իրաւունք ումեք յարաքունուստ ոչ ելանեին» (տե՛ս «Փաւստոսի Բիւղանդանցւոյ Պատմութիւն Հայոց», ի Վենետիկ, 1832, էջ 7, 106-107):

Ընտանեկան իրավունքը՝ ըստ վաղմիջնադարյան եկեղեցական…

դործել են նան Բյուղանդական Հայաստանում ՄI դարում՝ Հուստինիանոսի օրոք: Այդ Հանդամանքը Հաստատվում է Հուստինիանոս կայսեր «Հայոց ժառանդական իրավունքի մասին» էդիկտով ն 21-րդ նովելայով: Այդ են վկայում դրանցից քաղված Հատկապես Հետնյալ արտաՀայտությունները. «Հայոց աչխարՀում դործեն լավ օրենքներ», «Հայաստանում դործող օրենքները ոչնչով չտարμերվեն Հռոմեացիների օրենքներից», «Բոլորի վրա Հավասարապես թող տարածվեն մեր օրենքները»: Բերված քաղվածքները վկայում են, որ նվաճված Հայաստանում դործում էին Հայկական օրենքներ: Հուստինիանոս կայսեր նպատակն էր μեկանել Հայկական օրենքների աղդեցությունը ենթակա Հայաստանում. «Մենք ցանկանում ենք Հայերի վրա նս ամμողջությամμ տարածել մեր օրենքները», «որպեսղի նրանք նս ամեն ինչում Հետնեն Հռոմեացիների օրենքներին, կառավարվեն միայն այն օրենքներով, որոնք ընդունված են Հռոմեացիների մոտ»5: ԱկնՀայտ է նան, որ նչված ժամանակաչրջանում Հայաստանում դործում էին նան աչխարՀիկ օրենքներ, դուցե ն աչխարՀիկ Դատաստանադիրք: Դա դիտության մեջ «Ասորական» կամ «ԱսորաՀռոմեական» որակված դատաստանադիրքն էր, որը IՄ-ՄI դարի Հուչարձան է6: Հայկական ձեռադրերում այդ Դատաստանադիրքը վերնադրված է «Աւրէնք յաղթող թադաւորացն…»: Դատաստանադրքի Հայկական խմμադրությունն ունի μյուղանդական օրենսդրության չերտ՝ μյուղանդական կայսրերին վերադրված ընդամենը 8 Հոդված, մինչդեռ այն μովանդակում է 152 Հոդված: ԱՀա թե ինչու ուսումնասիրողները Հանդել են այն կարծիքին, որ «Դատաստանադիրքն իր ծանրակչիռ Հիմքով ունի տեղական, Հայկական ծադում», նամանավանդ «Աւրէնք յաղթող թադաւորացի» սաՀմանումները Հարաղատ են ոչ միայն «Կանոնադիրք Հայոց»-ին, այլն Հայոց պատմիչների Հաղորդումներին7: Եթե Դատաստանա5

«Օտար աղμյուրները Հայաստանի ն Հայերի մասին», պրակ 5: Բյուղանդական աղμյուրներ, դիրք Ա // Պրոկոպիոս Կեսարացի, թարդմանությունը՝ μնադրից, առաջաμանը ն ծանոթադրությունները՝ Հ. Բարթիկյանի, 1967, էջ 300-302: Տե՛ս Հովծաննիսյան Ս., «Ասորական» կամ «ԱսորաՀռոմեական» կոչված դատաստանադրքի աղերսը Հայ իրավունքի Հետ // ՊԲՀ, 1970, թիվ 2: Տե՛ս Հովծաննիսյան Ս., Իրավունք ն դատավարություն // Հայ ժողովրդի պատմություն, Հ. II, Երնան, 1984, էջ 480-486:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դիրքը նորմավորել է աչխարՀականների աչխարՀիկ իրավաμանական μաղմապիսի Հարաμերությունները, ապա «Կանոնադիրք Հայոցը» դլխավորապես նորմավորում էր կանոնաիրավական Հարաμերությունները: Սակայն, ըստ երնույթին, մեծ է եղել նան սովորութային իրավունքի նչանակությունը Հատկապես Հեթանոսական Հայաստանում: Այսպես, նչված աղμյուրներից ն պատմիչների Հաղորդումներից իմանում ենք, որ սովորութային իրավունքի չատ նորմեր Հակասել են կանոնական իրավունքին, ն պայքար է ծավալվել դրանց դեմ քրիստոնեություն ընդունելուց Հետո: Արդելվեցին Հավանաμար սովորութաիրավական ծադում ունեցող Հարճությունը, մերձավոր աղդականի, երկու քույրերի, Հարսի Հետ տեդոր ամուսնանալու անդիր իրավունքը, կնոջ ամլության պատճառով երկրորդ կին ունենալը ն այլն: Հին Հայաստանում եթե մաՀանում էր կինը, ապա ամուսինը անարդել կարող էր նոր կին μերել, μայց երμ մաՀանում էր ամուսինը, ապա կինը չէր կարող դուրս դալ ամուսնու դերդաստանից ն ամուսնանալ ուրիչի Հետ: Այդ μացատրվում էր նրանով, որ նրա ծնողները ժամանակին ղդալի չափերի Հատուցում են ստացել աղջկա ամուսնության Համար, այսինքն՝ նա, փաստորեն, փողով «դնված» էր, ուստի Հարսը պարտավոր էր ամուսնանալ իր մաՀացած ամուսնու եղμայրներից մեկի, եղμոր որդու կամ ամուսնու այլ աղդականներից մեկի Հետ: Եթե սրանք չէին լինում, ապա ամուսնու դերդաստանի Հարաղատները, օտարականից նյութական Հատուցում ստանալով, Հարսին իրավունք էին տալիս ամուսնանալ նրա Հետ: ՊաՀպանվեցին նչանի ն Հարսանյաց Հանդեսի սովորութական ծեսերը, Հարսանյաց տոնախմμությունը, Հրավիրվածների ընծայատար մասնակցությունը, վարձանքը (տուայրը), օժիտը (պռույդ), ամուսինների μաժան-դույքային իրավունքները ն այլն: Իրավունքի օժանդակ աղμյուր են նան Հայ ն օտար պատմիչների երկերը: Հայ պատմիչներից Ադաթանդեղոսի, Բուղանդի, Խորենացու, Եղիչեի, Փարպեցու, Կաղանկատվացու ն այլոց երկերը ուչադրավ նյութեր են պարունակում առանձին ընտանեկան, Հասարակական Հարաμերությունների իրավական կարդավորման մասին: Նույնը վերաμերում է ասորական, μյուղանդական ն արաμական պատմիչների դործերին: Ընտանեկան Հարաμերությունները՝ որպես այդպիսիք, կանոնադրերի Հեղինակներին քիչ են Հետաքրքրել, սակայն նրանք անուղղակիորեն անդրադարձել են

Ընտանեկան իրավունքը՝ ըստ վաղմիջնադարյան եկեղեցական…

նան ընտանեկան որոչ Հարցերի, որպիսիք էին ընտանիքի անձնակաղմի արյունակցական-սերնդական կապերը, ծնողների ն ղավակների իրավունքներն ու պարտականությունները, ամուսնական Հավատարմությունը, սերնդաճը, ամուսնության թույլատրելիության Հին ու նոր պայմանները, որμությունը, որդեդրությունն ու խնամակալությունը, կնոջ վիճակը, վերնախավերում դայակ, ծառա ու Հարճ պաՀելու սովորությունները ն այլն: Կանոնական իրավունքը նորմավորեց նչանադրությունը, պսակադրությունը, ամուսնալուծությունը ն մասամμ ամուսինների դույքային Հարաμերությունները, իսկ խնամակալությունը, Հոդաμարձությունը ն որդեդրումը չարունակեցին կարդավորվել աչխարՀիկ օրենսդրության նորմերով՝ «Աւրէնք յաղթող թադաւորաց»-ով8: Ընտանեկան իրավունքը դրանցում μնութադրվում էր Հաստատուն սկղμունքներով. իչխող դասակարդերի ներկայացուցիչներին չնորՀվում էին առավել իրավունքներ, սեռերի անՀավասարություն. կնոջն ընտանիքում վերապաՀվում էին ավելի նվաղ իրավունքներ, քան տղամարդուն ամուսնության, ամուսնալուծության ն դույքային Հարաμերություններում, դավանանքի Հողի վրա սաՀմանված խտրականությամμ, ըստ որի՝ արդելված էր Հավատացյալի μարեկամական ն ամուսնական Հարակցությունը Հեթանոսների, այլադավանների ն աղանդավորների Հետ, ամուսնությունն իրականացվում էր պսակադրությամμ՝ սաՀմանելով, որ առանց եկեղեցական պսակի չկա ամուսնություն, սաՀմանված էր մենամուսնությունը: Արդելվեցին սովորութաիրավական ծադում ունեցող Հարճությունը, նչանածի Հետ մինչն պսակի արարողությունը սեռական Հարակցության մեջ մտնելը, μաղմակնությունը, μաղմամուսնությունը, մերձավոր աղդականների ն μարեկամների, խորթ մոր կամ Հոր կնոջ, քրոջ, Հորաքրոջ ն մորաքրոջ, եղμոր ն քրոջ դստեր, մոր ն նրա աղջկա, երկու քույրերի, տեդոր՝ այրիացած Հարսի Հետ ամուսնանալը, կնոջ ամլության պատճառով երկրորդ կին ունենալը, աղատ ամուսնալուծության իրավունքը ն այլն: ՎերաՀաստատվեցին կամ պաՀպանվեցին նոր պաՀանջներին Համապատասխան նչանը, Հարսանյաց Հանդեսով ամուսնությունն օրինականացնելը, Հարսանյաց տոնախմμության ընծայատար մասնակցությունը, ամուսնության դասային μնույթը, Տե՛ս Հովծաննիսյան Ս., Ամուսնաընտանեկան իրավունքը վաղ ավատական Հայաստանում, Երնան, 1976, էջ 84-89:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

օժիտ-պռույդը, վարձանք-տուայրը, ամուսինների μաժան դույքային իրավունքը, ամուսնու առավել իրավունքները կնոջ ն ղավակների նկատմամμ, ընտանիքի անդամների անձնական ն դույքային իրավունքները, որդեդրումը: Ըստ եկեղեցական ն աչխարՀիկ նորմերի՝ ընտանիքի ամենակարնոր դործառույթը սերնդի վերարտադրությունն ու Հայրական ծխի պաՀպանումն ու ղարդացումն էր: Ընտանեկան իրավունքով կարդավորվող կարնոր Հարաμերություններից էր նչանադրությունը, որն իրականացվում էր սովորութային իրավունքով ու ծեսերով: Նչանադրության ժամանակ ծնողների Համաձայնությունը, ըստ եկեղեցական կանոնների, չէր դիտվում իμրն անՀրաժեչտ պայման, ն խստիվ պատվիրվում էր խափանել ծնողների μռնադատությունը: Նչանադրության պարտավորության ոտնաՀարումը մեղավոր կողմի Համար ունենում էր դույքային-իրավական Հետնանքներ: Եթե Հրաժարվողը փեսացուն էր, նա ղրկվում էր Հարսնացուին Հանձնած նյութական արժեքներից, իսկ եթե աղջիկն էր, նա պարտավոր էր փեսացուին վերադարձնել ստացածի կրկնապատիկը (տե՛ս «Աւրենք յաղթող թադաւորացի», 57-58 ՀՀ.): Ընտանեկան իրավունքի կարնորադույն ինստիտուտը պսակադրությունն էր: Այն ամուսնության օրինականացումն էր, որը մչակվել է Հայ կանոնական իրավունքի ուժեղ աղդեցությամμ: ՍաՀմանելով պսակը սրμությամμ ն քաՀանայի օրՀնությամμ եկեղեցում օրինականացնելու կարդը՝ մչակվեցին Համապատասխան ծիսական կանոններ՝ մենամուսնություն, ամուսնական չափաՀասություն, ամուսնացողների փոխՀաճություն, աղդակցական ն խնամիական չՀասություն, դավանակցություն9: Արնակցական ն խնամիական չՀասության Հարցն առավել կարդավորվածների թվին էր պատկանում: Ամուսնության անՀրաժեչտ պայման էր մերձավոր աղդականների միջն ամուսնության արդելքը: Մերձավոր աղդականների ամուսնությունն արդելելուն Հայոց եկեղեցու Հոդնոր Հայրերն անդրադարձել են Աչտիչատի, ՇաՀապիվանի, Դվինի 4-րդ ժողովներում. արդելվում էր ներառյալ երրորդ աստիճանի աղդականների ամուսնությունը, իսկ Տե՛ս Մելիք-Թանդյան Ն., Հայ եկեղեցական իրավունքը, Բ դիրք, Շուչի, 1905, Բաստամեան Վ., Ամուսնութիւնը ըստ Հայոց եկեղեցական իրաւաμանութեան // «Փորձ», 1880, թիւ 6-7, 8-9, 11-12, 1881, թիւ 4, 8-9:

Ընտանեկան իրավունքը՝ ըստ վաղմիջնադարյան եկեղեցական…

768 թ. Պարտավում կայացած ժողովի որոչմամμ մեկ աստիճանով խստացվեց արդելքը: Խնամիական չՀասության մասին ընդունված կանոնների Համաձայն՝ արդելված էր ամուսնանալ կնոջ մոր, կնոջ քրոջ Հետ, չէր թույլատրվում երկու եղμայրների ամուսնությունը երկու քույրերի Հետ: IՄ-ՄII դարերի ընթացքում ընդունված կանոնական նորմերով արդելվեց ամուսնությունը Հեթանոսների, Հրեաների, քաղկեդոնականների ն ղանաղան աղանդավորականների ու Հերձվածողների Հետ: Ամուսնության պայման էր Համարվում նան ամուսնությունների որոչակի տարիքի Հասած լինելը՝ ամուսնական չափաՀասությունը: Իսկ սա, իրոք, առաջադիմական քայլ էր: Նչված μոլոր պայմանների ոտնաՀարման դեպքերում սաՀմանվում էին իրավական ներդործության տարμեր միջոցներ, մասնավորապես ամուսնությունը ճանաչվում էր անվավեր, նղովվում էին մեղավորները, պաչտոնաղրկությամμ էին սպառնում պսակն օրինականացրած քաՀանային, ենթարկում էին ապաչխարանքի, տուդանքի ն այլն: Տղամարդու ն կնոջ ամուսնական միությունը Հռչակվեց ցմաՀ պարտականություն: Նոր կտակարանի Համաձայն՝ միայն ամենակարող մաՀը կարող էր նրանց μաժանել: Միակ ընդունելի պատճառ Համարվեց ամուսնական դավաճանությունը՝ պոռնկությունը: Բուղանդը նչում է, որ IՄ դարի երկրորդ կեսին կաթողիկոս Ներսես Պարթնի աՀից ոչ ոք չէր Համարձակվում Հայոց աչխարՀում մեկի կինը խլել ն թողնել իր կնոջը, ուրիչ կին առնել չէր Համարձակվում10: Կանոնական օրենսդրությամμ օրինականացվեցին ամուսնալուծության այլ դրդապատճառներ նս՝ ամուսիններից մեկի երկարամյա անՀայտ μացակայությունը (Դվինի 645 թ. ժողով), μորոտությունը, դիվաՀարությունը, կախարդությունը, կնոջ ամլությունը ն ամուսնու անկարողությունը: Մյուս կարնոր խնդիրը ընտանեկան իրավունքի նորմերում ամուսինների դույքային իրավունքների Հարցն է եղել: Ըստ կանոնական ն աչխարՀիկ իրավական աղμյուրների՝ ամուսնությունը չէր ստեղծում դույքի նկատմամμ ամուսինների ընդՀանուր սեփականության իրավունք: Մինչն ամուսնությունը ն ամուսնության ընթացքում ամուսիններից մեկի միջոցներով կամ իրավական այլ Հիմքով ձեռք μերված դույքը ճանաչվում էր տվյալ ամուսնու անμաժան

Տե՛ս Փավստոս Բուզանդ, նչվ. աչխ., էջ 229:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

սեփականությունը: Կինն իր μաժինքի (պռույդ-օժիտի), ամուսնության ժամանակ ստացած ընծաների, ժառանդության ն նվիրատվության կարդով ստացած դույքի սեփականատերն էր: Ծնողի կենդանության օրոք ղավակը ծնողի դույքի նկատմամμ սեփականության իրավունքներ չուներ ն ընդՀակառակը (տե՛ս «Աւրենք յաղթող թադաւորացի» 6, 11 ն այլ Հոդվածներ): Ընտանեկան իրավունքի կարնոր խնդիրներից մեկն էլ որդեդրության, խնամակալության ն Հոդաμարձության կարդավորումն էր: Այս Հարցը սերտորեն կապված էր սեփականության Հարաμերությունների Հետ՝ Հանուն որդեդրողի ծխի չարունակման: Որդեդրության դիրը, որը Հաստատվում էր կնիքով, Հիչատակում է Եղիչեն11: Հոդաμարձու նչանակելիս նախապատվությունը տրվում էր աղդականներին: «Աւրենք յաղթող թադաւորացի» 5-րդ, 8-րդ, 142-րդ Հոդվածներով նախատեսվում էին Հոդաμարձուի իրավունքներն ու պարտկանությունները: Հոդաμարձուն երեխաների նկատմամμ իրականացնում էր նան ոչ դույքային պարտականություններ՝ կնունքը, սնուցումը, դաստիարակությունը: Ուչադրավ է, որ այդ օրենսդրքերում խիստ պատիժներ էին նախատեսել Հանցանք դործող անձանց նկատմամμ: Կախված Հանցանքի աստիճանից՝ պատժի ձներ էին տուդանքը, ապաչխարանքը մեկուսարաններում, մարմնական պատիժները՝ ծեծը, ճակատին խարան՝ աղվեսադրոչմ դնելը, ջիլեր կտրելը, μորոտանոց դցելը, մաՀապատիժը, եկեղեցական կարդից ն քաՀանայական պաչտոնից ղրկելը, μանադրելը՝ քրիստոնեական եկեղեցուց Հեռացնելը, նղովելը՝ եկեղեցու Հետ ամեն կարդի Հարաμերություններից ղրկելը, որոչակի պատվից՝ պաչտոնից ղրկելը, վնասի μաղմապատիկ Հատուցումը ն այլն (տե՛ս «Աւրենք յաղթող թադաւորաց» դատաստանադրքի 34, 63, 69, 118, 119, 120, 122 ն այլ Հոդվածներ): Հայ պատմիչները Հավաստում էին, որ սաՀմանվել են նան այլ կարդի պատիժներ՝ կուրացնելը, կախաղան μարձրացնելը, անդամաՀատելը, ունեցվածքի μռնադրավումը, ուրկանոց (μորոտանոց) աչխատանքի ուղարկելը ն այլն: Հայրենիքին դավաճանությունը, դավադրությունը, ապստամμությունը, լրտեսությունը պետականության դոյության չրջաններում պատժվում էին արքայի վճռով: Այդպիսիները դատապարտվում էին

Տե՛ս Եղիչե, Վարդանի ն Հայոց պատերաղմի մասին, թարդմանությունը ն ծանոթադրությունները՝ Ե. Տեր-Մինասյանի, Երնան, 1989, էջ 87:

Ընտանեկան իրավունքը՝ ըստ վաղմիջնադարյան եկեղեցական…

մաՀվան, μնաջնջվում էր նրանց ողջ ընտանիքը, իսկ նրանց ունեցվածքը μռնադրավվում էր արքունիքի օդտին: «Կանոնադիրք Հայոցը» խիստ պատիժներ էր սաՀմանել դողության, ավաղակության, կողոպուտի, դույքի ոչնչացման, դիակողոպտության ն այլ Հանցանքների նկատմամμ: Ծանր ու մեծ վրդովմունք առաջացնող Հանցադործություն էր դիակողոպուտը12: Գողը, ավաղակը, Հափչտակողը «Աւրենք յաղթող թադաւորացի» 118 Հոդվածով ենթակա էր մաՀապատժի: ՄաՀապատիժ էր սաՀմանվել նան մարդասպանության, կույսին ն ամուսին չունեցող կնոջը Հափչտակելու ն այլ Հանցադործությունների Համար: Պատիժները մեղմացվում էին, երμ Հանցադործը խոստովանում էր իր մեղքերը, ն նման դեպքում իμրն պատիժ է սաՀմանվել նղովքը, երկարամյա ապաչխարանքը: Օրենսդրքում կարնոր տեղ էին դրավում նան սեռական անձեռնմխելիության, արվամոլության, արժանապատվության ոտնաՀարման Համար նախատեսված պատիժները: «Կանոնադիրք Հայոց»ում անողոքաμար պատիժներ էին սաՀմանված աստվածուրացության, կախարդության (վՀուկություն, թովչություն), Հեթանոսական պաչտամունքին, արդելված սովորություններին Հետնելու դործողությունների դեմ: Մինչն ՃII դարը Հայաստանում դոյություն չի ունեցել աղդային օրենսդիրք: Միայն այդ դարում է սկիղμ առնում ն իրականանում աղդային օրենսդիրք ստեղծելու ձդտումը13: Եվ Հաջորդաμար ստեղծվում են Ալավկա որդի Դավիթ Վարդապետի Դատաստանադիրքը (մոտավորապես 1130-ական թթ.), Մխիթար Գոչի «Դատաստանադիրքը» (1184 թ.), Սմμատ Գունդստաμլի «Դատաստանադիրքը» (1265 թ.): Այդ օրենսդրքերով կարդավորվել են ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունները ոչ միայն ՃIII-ՃIՄ դարերում, այլն Մեծ Հայքում ն Կիլիկիայում Հայոց պետականությունը վերացվելուց Հետո: Հատկապես Մխիթար Գոչի «Դատաստանադրքով» սաՀմանված նորմերը կիրառվել են Հայ իրականության մեջ մինչն ՃIՃ դարը՝ մինչն Արնելյան Հայաստանում ցարական Ռուսաստանի օրենսդրությունը կիրառման դնելը:

Տե՛ս Եզնիկ կողμացի, Եղծ աղանդոց (Աղանդների Հերքումը) աչխարՀաμար թարդմանությունը, ներածությունը ն ծանոթադրությունները՝ Ա. Ա. ԱμրաՀամյանի, Երնան, 1970, էջ 14-15: Տե՛ս Սամուելյան Խ., Հին Հայ իրավունքի պատմություն, Հ. 1., Երնան, 1939, էջ 73-74:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

6. ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ՝

ԸՍՏ ԱՌԱՔԵԼ ԴԱՎՐԻԺԵՑՈՒ

«ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ» ԵՐԿԻ

Առաքել Դավրիժեցին Հայ միջնադարյան Հարուստ պատմադրության խոչոր երախտավորներից է: ՃՄII դարում Հանդես եկան նան այլ պատմիչներ, սակայն նրանց երկերը ո՛չ μովանդակությամμ ն ո՛չ էլ իրենց պատմադրական արժեքով չկարողացան Հասնել Դավրիժեցու երկի մեծությանը: Ղ. Ալիչանի μնութադրմամμ Դավրիժեցին թե՛ իրենից առաջ ն թե՛ Հետո եղած պատմիչների մեջ լավադույնն է1: Լեոն Դավրիժեցուն Համարում է «առաջնակարդ դրական մի աստղ, որ չունի իր նմանը թե՛ նախորդ դարում ն թե՛ իր ժամանակակիցների մեջ»2: Իսկ Մ. Աμեղյանը μարձր է դնաՀատել Դավրիժեցու Հայրենասիրությունը՝ դրելով. «Խորենացուց ավելի սրտառուչ է ողμում յուր Հայրենիքը, որից ավելի դեղեցիկ չէր կարող ոչ մի իրեն ժամանակակից μանաստեղծ ողμալ»3, կամ՝ «այդպիսի նկարադիրներ մեր պատմության մեջ քիչ կպատաՀենք Եղիչեի ժամանակից ի վեր»4: Ա. Դավրիժեցու «Պատմության» ուչադրավ Հետաղոտություններ են կատարել Վ. Առաքելյանը5, Լ. Դանեղյանը6, Հ. Միրղոյանը7 ն ուրիչներ: Ա. Դավրիժեցու երկում նկարադրված են Հայ ժողովրդի՝ 16021662 թթ. պատմաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական ն մչակութային իրողությունները: Գիրքն ունի Համարակալված 56 ն մի քա1

Տե՛ս Ալիչան Ղ., Հայապատում, մասն Ա, Վենետիկ, 1901, էջ 131: Լեո, Հայոց պատմություն, Հ. 3, Երնան, 1969, էջ 353: Աμեղյան Մ., Հայոց Հին դրականության պատմություն, դ. II, Երնան, 1946, էջ 519: Նույն տեղում, էջ 446: Տե՛ս Առաքելյան Վ., Առաքել Դավրիժեցի (մաՀվան 300-ամյակի առթիվ) // ՊԲՀ, 1970, թիվ 3 (50), էջ 33-44: Տե՛ս Դանեղյան Լ., Առաքել Դավրիժեցու երկը՝ որպես Սեֆյան Իրանի ՃՄII դարի պատմության սկղμնաղμյուր, Երնան, 1978: Տե՛ս Միրզոյան Հ., Առաքել Դավրիժեցու պատմության առաջին Հրատարակության մասին // ԲԵՀ, 1971, № 2, նույնի՝ Ինքնալրացում կամ մեկ նկարի պատմություն // «Էջմիածին», 1998, Զ, էջ 81-89:

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

նի չՀամարակալված դլուխներ: Աչքի է ընկնում տվյալների μաղմաղանությամμ, որտեղ պատերաղմական դործողություններին, երկրի ներքին վիճակին, տիրակալների քաղաքականությանը ղուդաՀեռ տեղեկություններ են Հաղորդվում ժողովրդադրության, տեղադրության, քաղաքների, տնտեսական կենցաղի, մասնավորապես արՀեստների, առնտրի, ժողովրդի կենցաղի ու սովորույթների, նյութական մչակույթի, մասնավորապես եկեղեցաչինության, Հոդնոր դասի դործիչների, նրանց տարաղի, թանկարժեք քարերի, μնության երնույթների, Հոդնոր-մչակութային արժեքների, ժողովրդական տոների, դավանաμանական ն այլ Հարցերի մասին՝ ընդդրկելով նան Հրաչապատում ղրույցներ ու առասպելներ: Ա. Դավրիժեցու «Պատմությունը» միաժամանակ ժամանակադրական ճչդրիտ վավերադրություն է ն արժեքավոր նյութեր է պարունակում ոչ միայն Հայ, այլն օտար ժողովուրդների մասին: Նրա վկայությունների մեծ մասն ունի դաչտային աղդադրական նյութերի արժեք, քանղի աղդադրական տեղեկությունները Հիմնականում անձամμ ինքն է դրի առել. «Պատմության» մեջ Հաճախակի են այսպիսի Հավաստիացումները՝ «ղոր տեսողքն պատմեցին ինձ» կամ «ղոր ինչ լուաք յականատես պատմողաց՝ ղայն դրեմք»8: Փիլիպպոս կաթողիկոսը պարտադրել է Դավրիժեցուն պատմություն դրել իմաստուն, առաքինի մարդկանց Հավաստի Հաղորդումների Հիման վրա: Նա չրջել է պատմական Հայաստանի չատ վայրերում ն Հայերով μնակեցված երկրներում. եղել է Նախիջնանում, Ամասիայում, Սեμաստիայում, ՍպաՀանում ն Ջուղայում, ՈւռՀայում, Անկյուրիայում, Հալեպում, Երուսաղեմում, իր խոսքերով ասած՝ «յամենայն քաղաքս ն դյուղս, եթե յարնելից ն թե յարնմտից»9: Ամենուր Հանդիպել է պատմություն իմացող անձանց, Հարց տվել նրանց ու դրանցել դրանք: Բայց որովՀետն իրեն պատասխանատու է Համարել պատմության, ժողովրդի ու եկեղեցու առջն, պատմական միննույն իրողությունները ստուդել է μաղմաթիվ ականատեսների ու տեղյակ մարդկանց միջոցով, ն այնպես է եղել, որ միննույն պատմությունը տասն անդամ դրել է ու մինչն վերջնական տեսքի է μերել ճչմարտու8

«Պատմութիւն Առաքել Վարդապետի Դավրիժեցւոյ», Վաղարչապատ, 1896, էջ 89, 86: Նույն տեղում, էջ 416:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թյան Հասնելու միջոցով: Մյուս կարնոր աղμյուրները եղել են դրավոր Հիչատակադրությունները: Սույն աչխատության նչված ենթադլուխը դրելիս օդտվել ենք տարμեր Հրատարակություններից10, μայց նյութի ըմμռնումը դյուրացնելու Համար՝ Հիմնականում Վարադ Առաքելյանի աչխարՀաμար թարդմանությունից11: Հոդվածը չարադրել ենք ըստ Հայ աղդադրության ոլորտների՝ տնտեսական կենցաղ, նյութական մչակույթ, ընտանեկան, Հասարակական կենցաղ, Հոդնոր մչակույթ: Երկրադործություն: Պատմադիրը, կսկիծով նկարադրելով մեծ μռնադաղթի աղետալի Հետնանքները, դրում է, թե «Հայոց վայելչատես աչխարՀը, արդավանդ ու μերրի Հողերը, արտերն ու անդաստանները ն μաղմապատիկ դյուղերն ու մեծատարած ավանները վերածվեցին ավերակների ու անմարդաμնակ վայրերի»: Ապա դառնությամμ խոսելով նան ջալալիների կատարած վայրադությունների մասին՝ նչում է. «Երկրադործներն ու Հողադործները սրանց աՀից ու սարսափից փախան լեռների խոռոչներն ու ամրացան: Ուստի չէին կարողանում Հողադործությամμ ղμաղվել. այդ պատճառով սերմ ցանելը, Հնձելը, կալուկուտը ամեննին վերացան, ն սկսվեց Հացի ու ամեն ուտելիքների սղություն ն չէին ճարվում, ն եթե տեղ-տեղ ճարվում էր, այն էլ չատ թանկ դնով: Սա Միջերկրայքում ԼՀայկական լեռնաչխարՀի միջնաչխարՀում|»: Ապա չարունակում է. «Սկսվեց Համատարած մարդակերության աստիճանի սով ն Հայ μնակչության արտադաղթը սեփական երկրից դեպի Ռոմելի (Եվրոպական Թուրքիա), ոմանք Բուղդան (Մոլդովիա), ոմանք ԼեՀաստան, ոմանք Կաֆու (Ղրիմ, Թեոդոսիա), ոմանք Պոնտոսի (Սն ծովի) ծովեղերքը, ոմանք Թավրիղ ու Արդաμիլ ն սրանց դավառներ» ԼԴավր., 78|: Դա 1606-1610 թվականներն էր: Դավրիժեցին Հավաստում է, թե Հայերը խաղաղ պայմաններում ջանասիրությամμ ղμաղվում էին Հողադործությամμ, պարարտացնում էին ցանկատարածությունները դոմաղμով ն մարդու աղμով: Ակնարկներ ունի այդեդործության ն պտղաμուծության վերաμերյալ: Տե՛ս Առաքել Դավրիժեցի, Գիրք պատմութեանց, աչխատասիրությամμ՝ Լ. Ա. Խանլարյանի, ՀԽՍՀ ԳԱ Հրատ., Երնան, 1990: Առաքել Դավրիժեցի, Պատմություն, Թարդմանությունը, առաջաμանը ն ծանոթադրությունները՝ Վարադ Առաքելյանի, Երնան, 1988:

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

Գինեդործություն: Պատմադիրը Հաղորդում է նան, թե ՍպաՀան քաղաքի կենտրոնում μնակեցված Հայությունը Հայտնի էր նան դինեդործությամμ ն մի չարք այլ արՀեստներով, որը մեծ նախանձ ու չարություն էր առաջացնում տեղական մաՀմեդականության չրջանում: Նրանց կենտրոնից Հեռացնելու Համար չաՀին՝ ՇաՀ Աμաս Երկրորդին, Համողում են, որ Հայերը դինարμու ժողովուրդ են ն վատ Հետնանքներ են թողնում մաՀմեդական μնակչության մեջ: ՇաՀը օրենք է Հանում, որ «…արդելեն ն վերացնեն դինին, որ μնավ քաղաքում դինի չերնա, ոչ ոք μնավ խաղող չճմլի ն դինի չանի, ոչ ոք չվաճառի ն չխմի, դինու նչան կամ Հոտ չերնա ո՛չ ռամիկների, ո՛չ իչխանների ն ո՛չ էլ Հեծյալ սպայաղորի մոտ ԼԴավր., 346|: Ապա ավելացնում է, թե «ամեն մաՀմեդական մարդ, որ ցանկանում է դինի խմել, մտնում է Հայերի տուն ն դինի խմում, նան նրանցից μարձր դնով դնում» ԼԴավր., 349|: ՍպաՀանի կենտրոնի պարսիկները Հայերին քաղաքի ծայրամասերը քչելու Համար ամμաստանում են նրանց, թե «դինարμու աղդ են ն միչտ դինով ջուրը պղծում են, որովՀետն երμ խաղողը ճմլում են, քաղցուն դինի են անում, իսկ կնճիռը թափում են ջուրը, որով ջուրը պղծվում է: Իսկ երμ օղի են քաչում, մնացած մրուրը թափում են ջուրը, որով ջուրը պղծվում է: Իսկ երμ կամենում են դինու կարասը լվանալ, μերում, դնում են առվի մեջ մեկերկու օր թրջոց ն ապա լվանում են, ն լվացաջուրը դարձյալ թափվում է առուն՝ ջրի մեջ, որով ջուրը պղծվում է» ԼԴավր., 350351|: Այսպիսով՝ ըստ Դավրիժեցու՝ մաՀմեդականությունը, մաՀացու մեղք Համարելով ոդելից խմիչքների պատրաստումն ու օդտադործումը, խստորեն արդելում էր դրանց արտադրությունը: Զնայած դրան՝ Հայ ժողովրդին Հաջողվեց պաՀպանել դեռնս Նոյ նաՀապետից ավանդված տնտեսաձնը՝ խաղաղադործությունն ու դինեդործությունը: Պատմադիրը ակնարկներ ունի այդեդործական դործիքների՝ կացնակի, մուրճկացնի, μաՀի, Հոտոցի, փայտատի ն այլ դործիքների մասին ԼԴավր., 115-118, 163, 165, 501-502|: Հիչատակվում են նան Հայ դյուղացիների դործածած դյուղատնտեսական դործիքներից «կողովներ, թիեր, տապարներ, կացիններ, μաՀեր, փայտատներ, տների Հիմքերի Համար μրիչներ» ԼԴավր., 481|: Բանջարաμոստանային կուլտուրաների մչակության մասին դրում է, թե Հայերը վարունդին խիար էին անվանում ԼԴավր., 472|:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Ի դեպ Հայերն ունեցել են երկաթե կացնաձն մի դործիքղենք, որը միջնադարում կացնակ է կոչվել, իսկ ՃIՃ դարում պարսկաՀայերի չրջանում՝ նաջախ: Սակայն այն օդտադործվել է ոչ այնքան որպես ղենք, որքան որպես այդեդործական դործիք12: Անասնաղածություն, ոչխարաμուծություն: Պատմադիրը դրում է, թե անչափ ծանր Հարկերի, Հատկապես ոչխարի Հարկի պատճառով Պարսկաստանի Հայ μնակչությունը ծայրաՀեղ աղքատության էր Հասել ՃՄII դարի 20-ական թվականներին: Մինչն այդ Հարկերի նչանակումը Հայերը «ունեցվածքի ն դույքի տեր էին. ունեին Հոտով ոչխար՝ Հաղար Հինդ Հարյուր դլուխ, մատակ, ձիերի երամակներ ն չատ խոչոր անասուններ՝ լծկան ու կթան, արտ ու այդի, ջրաղաց, ոսկի ու արծաթ ն տան չատ կաՀկարասիներ: Այս ամենը վերացավ Հարկերի ու պարտքատերերին ունեցվածքը վաճառելու պատճառով» ԼԴավր., 143|: Պատմադիրը նչում է, որ «Փիլիպոս կաթողիկոսի օրոք՝ 1660-ական թթ., Ս. Էջմիածին վանական Համալիրը ուներ կովերի նախիրներ, ուղտեր, ջորիներ, մատակ ձիերի երամակներ, ոչխարների Հոտեր, խոչոր անասունների նախիրներ…» ԼԴավր., 270|: «Սուրμ աթոռ Էջմիածինը ուներ 2 դմμեթավոր ձիթՀանեք, արտեր, այդիներ, ծաղկաստաններ» ԼԴավր., 251, 270|: Պատմադիրը, մեկ այլ դրվադում խոսելով Վարադա վանքի կողոպտման, Ավադ Սուրμ Նչանը Խոչաμի μերդը տանելու, այնտեղից Վան քաղաք μերելու պատմության, դրա պատճառների ու Հետնանքների մասին, դրում է. «Այն օրից Հետո, երμ Սուլեյման μեկը Սուրμ Նչանը Վարադից Հանեց, μերեց Խոչաμ, դրեթե ցասումն ու պատուՀասը տեղաց, լցվեց Խոչաμի երկիրը, որովՀետն Հողը μերք չէր տալիս, իսկ եթե լինում էր, Հաղիվ սերմը վերցնում էին…, կենդանիները չէին աճում, այլ դեռնս պակասում էին… Սուրμ Գրիդորի պասին ԼՀունիսի երկրորդ կեսին սաստիկ ու անչափ ձյուն եկավ, … μոլոր անասունները առանց արոտի մնացին ձյան չատության պատճառով, որի Հետնանքով անասունները սովամաՀ եղան, անասունների անկում եղավ, ով Հաղար դլուխ ոչխար ուներ, Հարյուր դլուխ Հաղիվ մնաց…» ԼԴավր., 404|: Տե՛ս Բդոյան Վ., Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում, Երնան 1972, էջ 80:

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

Արծեստներ ն առնտուր: Պարսիկ պատմաμանները ՇաՀ Աμասի կողմից Հայ μնակչության μռնադաղթը իրականացնելը ն Պարսկաստանի խորքերը քչելը պայմանավորում էին Հիմնականում ռաղմավարական նկատառումներով13: Մինչդեռ ՇաՀ Աμասը Հետապնդում էր նան ավելի Հեռուն դնացող նպատակներ՝ ձեռնարկելով Հարյուր Հաղարավոր մարդկանց իրենց μնակավայրերից μռնությամμ տեղաՀան անելու ն իր երկրում տեղավորելու դժվարին դործը: ՇաՀի Հեռավոր նպատակներից էր ղարկ տալ երկրի արտադրողական ուժերի ղարդացմանը, Հողադործության, արՀեստների, առնտրի ծաղկմանը, Պարսկաստանի կենտրոնական նաՀանդների, մասնավորապես մայրաքաղաքի μարդավաճմանը՝ ի Հաչիվ ծայրամասային ն նվաճած չրջանների14: Պատմադիրը μառացիորեն դրում է. «Բոլոր քարադործ արՀեստավորներին անջատեցին ժողովրդից, տարան ՍպաՀան քաղաքը այն արՀեստի Համար, որ պետք էր դալիս այնտեղ թադավորի տան չինության ն ողջ պարսից աղդի Համար: Սրանց ՍպաՀանում μնակեցրին» ԼԴավր., 356|: Ապա չարունակում է. «Իսկ քարՀատ արՀեստավորներին, որ μերին ՍպաՀան քաղաքը, քաղաքի Հարավային կողմում՝ դետի այն կողմը, μնակեցրին այն տեղում, որտեղ «դավր» Լայն պարսիկներն են, որոնք Հետնել են ղրադաչտական կրոնին, մաՀմեդականություն չեն ընդունել – Ռ. Ն.| աղդն էր μնակեցվել: Նրանց կից նան նրանց Հետ խառը μնակեցրին քարՀատ Հայերին ԼԴավր., 357|: ՇաՀի նպատակն էր, որ «քչված տարված ժողովուրդները նրա Համար լինեն կայուն Հարկատուներ, ծառաներ ն Հողադործներ մինչն Հավիտյան» ԼԴավր., 41|: Հայ արՀեստավորներն ու առնտրականները միայն Պարսկաստանին չէ, որ Հրապուրել են: Օսմանյան սուլթան Սելիմը, 1513 թ. Պարսկաստանից դրավելով Թավրիղ քաղաքը, այնտեղի Հմուտ արՀեստավորներին՝ 3000 Հայ ընտանիք, դաղթեցրեց Կոստանդնուպոլիս15: Պատմադիրը խոսում է պարսկական արքունիքում ն երկրում մոմ սպիտակեցնելու արՀեստը Հայ արՀեստավորների մենաչնորՀը Տե՛ս Առաքելյան Հ., Պարսկաստանի Հայերը: Նրանց անցյալը, ներկան ն ապադան, մաս Ա, Վիեննա, 1911, էջ 7-9: Տե՛ս Դանեղյան Լ., նչվ. աչխ., էջ 83-84: Տե՛ս Առաքելյան Հ., նչվ. աչխ., մաս Ա, էջ 23:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

լինելու ԼԴավր. 186|, դարμնությունը Հայ արՀեստավորների չնորՀիվ երկրում լայն տարածում ունենալու մասին: Անդամ Փարիա երկրամասի Հայերով μնակեցված առաջին Հայկական դյուղը Հայտնի էր Դարμնի դյուղ անվամμ ԼԴավր., 35|: Դավրիժեցին տարμեր առիթներով նկարադրել է μռնադաղթից առաջ Ջուղայի փարթամ վիճակը, որը «մեծ ն նչանավոր μնակավայր էր այն ժամանակ մեր արնելյան երկրում, քանղի այն ժամանակ μնակչությունը տակավին քչված չէր Պարսկաստան» ԼԴավր., 22|: Իրոք, Ջուղան եղել է Հատկապես մետաքսի առնտրի խոչոր կենտրոն: Նրա վաճառականները ակնառու դեր են խաղացել մետաքսի միջաղդային առնտրում: Իμրն Վենետիկի ն Ջենովայի՝ Ասիայում մեծ Համμավ ունեցող առնտրական դործակալներ՝ Ջուղայի Հայ վաճառականները ՇաՀ Աμաս Ա-ի ուչադրությունը դրավել էին նրա թադավորության Հենց առաջին տարիներից: ՇաՀ Աμասը պետության ներքին ու արտաքին առնտուրն աչխուժացնելու նպատակով ձդտում էր դեպի Իրան Հրապուրել Հայ առնտրականությանը: Հայտնի է, թե Հայ առնտրականներն ինչպիսի ճոխությամμ ընդունեցին նրան Ջուղայում. «ՇաՀի ընթացուղին ղարդարել էին, դետեղրից մինչն խոջա Խաչիկի ապարանքը փռել էին դորդեր թադավորի ոտքերի տակ, թանկարժեք, մեծաՀարդի ու վայելուչ կերպասներ, որոնց վրայով թադավորը անցավ…» ԼԴավր., 31-32|: Այս ճոխության մեջ էլ ծնվում է ՇաՀ Աμասի դիվային ծրադիրը՝ Ջուղայի Հայերին ՍպաՀան տեղափոխելու մասին: Մի կողմ թողնելով այդ տեղափոխության ռաղմական նպատակները՝ ՇաՀ Աμասը դրանով ցանկանում էր նան ջուղայեցի վաճառականներին օդտադործել երկրի ներքին ն արտաքին առնտուրն աչխուժացնելու Համար: Միաժամանակ Թուրքիային տնտեսական Հարված Հասցնելու նպատակով նա ձդտում էր ջուղայեցիների օդնությամμ Իրանի արտաքին առնտրի ուղիները թուրքական տիրույթներից չեղել դեպի Պարսից ծոց: 1529 թ. ջուղայեցի խոջա Նաղարին առնտրական արտոնություններ չնորՀելու մասին Հրովարտակը16 ինքնին վկայում է, թե ինչպիսի նչանակություն էր տալիս չաՀը Ջուղայի վաճառական16 Տե՛ս Տեր-Հովծանյանց Հ., Պատմութիւն Նոր Ջուղայու, որ յԱսպաՀան, Հ. 1, Նոր Ջուղա, 1880, էջ 158-159:

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

ների դործունեությանը ն նրանց իր կողմը դրավելու խնդրին: Նա ձդտում էր Ջուղայի միջոցով Եվրոպա-Ասիա մետաքսի առնտրական ուղին Թուրքիայից տեղափոխել Պարսկաստան, ապա տեղափոխել ՍպաՀան՝ այն դարձնելու միջաղդային առնտրի խոչոր կենտրոն: Պատմիչը նչում է, որ «տեսնելով այդքան Հարստությունն ու վայելչությունը՝ չաՀը Հաստատապես չար որոչում ընդունեց, որ պիտի իրադործեր Հարմար ժամին» ԼԴավր., 31-32|: Պատմադրի Հաղորդման Համաձայն՝ եվրոպաասիական Թուրքիայով անցնող մետաքսի առնտրական տարանցիկ ճանապարՀները Հեռու էին անվտանդ լինելուց: Նրա Հաղորդմամμ Վանով անցնող Թավրիղի քարավանները երկար ժամանակ Հարձակման էին ենթարկվում Խոչաμ μերդի տեր Սուլեյման μեկի կողմից, որը «քարավանների μեռները μռնությամμ μացում էր, ինչ-որ μան Հավանում էր, չնչին դին էր չպրտում տիրոջը ն ապրանքները կորղելով տիրոջից՝ սեփականացնում էր՝ պատճառաμանելով, թե դնեցին» (էջ 385): Իսկ փաչայությունից ղրկված Զոմարը «սրիկա, ելուղակ, դող ու ավաղակ, աչխարՀավեր մարդկանց Հետ լեռներից իջնում ու դարանամուտ էր ճանապարՀների վրա ն երթնեկող քարավանների վրա Հարձակվելով՝ ոմանց կոտորում էր, ոմանց փախուստի մատնում ն ոսկի, արծաթ ն ուրիչ μաներ, ինչ կամենում էր, առնում, դնում էր» (էջ 386): ՇաՀի մենաչնորՀը Հանդիսացող մետաքսի առնտուրը կատարվում էր դլխավորապես Հայ վաճառականների միջոցով: Իրանի Հայ վաճառականները Հաճախ էին լինում Ստամμուլում, Իղմիրում, Էրղրումում, Բութայում ն այլուր Լ267|: Մետաքսից μացի՝ Հայ վաճառականները Իրանից արտաՀանում էին կերպաս, թավիչ, դորդեր, μուրդ, ծխախոտ, չոր միրդ ն այլն: Զափ ու կչիռ: Պատմադիրը Հակիրճ, μայց ն ուչադրավ տեղեկություններ է տալիս ժամանակի չափ ու կչիռների վերաμերյալ: Մեծ տարածում էր ստացել կչռի միավորներից մսխալը, որը ծանրության չափ էր ն կչռում է 4.08 դրամ, լիտրը՝ մոտ 4.800 դրամ ԼԴավր., 470|: Բարձրության միավոր էր կանդունը, որը տղամարդու արմունկից մինչն միջնամատի ծայրն էր ԼԴավր., 238|: Որպես երկարության միավոր դործածվել են դազ ն ծալաμի եղրույթները: Գաղը 1 մ 12 սմ-ին է Հավասար, իսկ Հալաμին 94 սմ-ին Հավասար արաμական երկարության միավոր է:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Նյութական մչակույթ: Պատմադիրը դյուղական մեծ μնակավայրերին չեն անունն է տալիս ԼԴավր., 36|: Նյութական մչակույթից առանձնապես ներկայացնում է Հայոց μնակարանը՝ իր μաղադրատարրերով, դործառութային դերով, պարսպապատ μակերով, Հայկական դմμեթավոր եկեղեցիները՝ եկեղեցապատկան չինություններով, տնտեսական կառույցներով, Հյուրատներով: Ակնարկներ ունի արտադրական կառույցների՝ ձիթՀանների, ջրաղացների ն այլնի վերաμերյալ: Ուչադրավ տեղեկություն է տալիս Գառնի դավառում փորածո քարայր-μնակարանի մասին, «որը դետնափոր էր ն մեծ, μացի մուտքից՝ ոչ մի տեղից որնէ ծակ կամ օդանցք կամ ղովամուտք չուներ, Հին ժամանակներից իչխանները փորել էին ն սարքել իրենց ինչ-որ պետքերի Համար» ԼԴավր., 74|: Արձանադրում է ճդնավորների, անապատականների կացարանները՝ դրանք անվանելով խուղ՝ «դետնափոր տնակ» նչանակությամμ ԼԴավր., 210|: Ընդարձակ Հաղորդում ունի Գառնիի, Գեղարդի ն այլ վայրերում μարձրաμերձ քարայր-μնակավայր-μնակարանների մասին ԼԴավր., 49-52|: Մեծ μռնադաղթի ժամանակ Իրան դաղթեցված Հայ μնակչությունը տեղաμաչխվեց երկրի ղանաղան չրջաններում, Հիմնականում՝ ՍպաՀանում: Բռնադաղթի արդասիքը Հանդիսացավ Հատկապես Նոր Ջուղան, որը դարձավ իրանաՀայ Հայտնի դաղթօջախներից17 մեկը: ՇաՀ Աμաս Ա-ն Հոդ տարավ ջուղայեցիներին տեղավորելու Զայենդեռուդ դետի ափին՝ ՍպաՀանի մոտ՝ Հողաμաժին Հատկացնելով իր անձնական լավադույն Հողերից, որոնց մի մասը ստացան իμրն պարդն, իսկ մյուս մասը ձեռք μերեցին դրամով18: Դավրիժեցին սքանչելի նկարադրություն է թողել Նոր Ջուղայի կառուցման վերաμերյալ. «Նրանք չինեցին չենքեր ու իրենց Համար μնակարաններ՝ Հրաչալի ձնավորումով, կամարակապ փողոցներով, թնավոր ապարանքներով, Հովասուն դստիկոններով, μարձրաμերձ ու արքայավայել չինվածքներով, ղարդարեցին ոսկու ն լաջվարդի պեսպես երանդ ունեցող ծաղիկներով, որ տեսնողի աչքերը խտղտում էին» ԼԴավր., 60|: ԱյնուՀետն՝ «սրանց նման,

Նոր Ջուղայի մասին տե՛ս Տեր-Հովծանյանց Հ., նչվ. աչխ., Աμրածամյան Ա. Գ., ՊարսկաՀայ դաղթօջախը. Համառոտ ուրվադիծ Հայ դաղթավայրերի պատմության, Հ. Ա, Երնան, 1964: Տե՛ս Տեր-Հովծանյանց Հ., նչվ. աչխ., Հ. 1, էջ 36-38:

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

ըստ Աստծու փառքի ն արժանիքի, Հրաչակերտ Հորինվածքով, երկնանման խորաններով, μարձրաμերձ կաթողիկեներով եկեղեցիները չինեցին, որոնք ամμողջովին ծաղկաղարդված էին տեսակ-տեսակ դույներով, ոսկով ու լաջվարդով, տիրոջ մարդեղության դործերով, սրμերի պատկերներով: Եվ μոլոր եկեղեցիների Լդմμեթ| դլխին դրված էր նրանց եկեղեցիների ԼՀայաստանում ունեցած| սուրμ խաչի նչանը՝ իμրն պսակ ու պարծանք քրիստոնյաների» ԼԴավր., 60|: Դավրիժեցին ուչադրավ տեղեկություններ է Հաղորդում նան եկեղեցապատկան չինությունների, այդեստանների, Հոդնորականների կյանքի մասին ն այլն: Նա Էջմիածնի վանքի տնտեսական չենքերից թվարկել է սեղանատունը, փռնատունը, տնտեսատունը, ամμարանոցը ն μնակության չենքերից պարիսպները, խուցերը, ժամատունը ն չատ այլ տներ իրենց ն Հյուրերի Համար (Դավր., 234): Ըստ Դավրիժեցու Հավաստման՝ «Հայոց վանքերի յուրաքանչյուր սնադլուխ ուներ իր առանձին ունեցվածքը, այդին ն μուրաստանը, փեթակը ն տունը, մառանը ն ամμարանոցը»: «Այս μոլոր չինվածքներից միայն պարիսպն էր Հողից չինված, իսկ մնացած μոլորը չինվեցին տաչված քարով, թրծված աղյուսով, կրով ու դաջով, դեղեցիկ ու վայելուչ Հորինվածքով» ԼԴավր., 242|: Ա. Դավրիժեցու նկարադրած միջնադարյան Հայ ժողովրդական μնակարանը միանդամայն Համապատասխանում էր ՃIՃ դարի ն ՃՃ դարի առաջին կեսի ճարտարապետության ցուցանիչներին: Փոփոխությունները մեծ չեն, դլխավորապես վերաμերում են Հարկաμաժինների μաղմացմանն ու Հարկայնությանը: Այսպիսի չենքերը ունեցել են դլխավորապես ուննոր տնտեսությունները ն վանական միաμանությունները: Խոր ցավով ու դառնությամμ է նկարադրում անառիկ, քարեղեն, μերդերի ավերումն ու տապալումը, «Հայոց աչխարՀի μարձրաμերձ, դմμեթաչեն, կոփածո, վեմերով կառուցված եկեղեցիների կործանումը»: Ա. Դավրիժեցին մատնանչում է μնակարանի կաՀույքի որոչ տեսակներ: Հակառակ այն տեսակետի, որ Հայ իրականության մեջ μարձրաոտ սեղաններ ն աթոռներ միջնադարում չեն արձանադրվել, պատմադիրը Հաղորդում է, թե վանքերում սովորություն կար չինել քարե ընդՀանուր μարձրաոտ սեղաններ ու նստարաններ: Բարձրաոտ սեղան ն աթոռ օդտադործվել են եկեղեցիներում:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Դրանք քարաչեն Հասարակ աթոռներ էին, թիկնաթոռներ, քանդակապատկերներով փայտե μաղկաթոռներ: ՃIՃ դարի առաջին քառորդում քաղաքներում դործածվող μարձրաոտ սեղանները դյուղերում Հաղվադեպ էին պատաՀում: Պատճառն այն էր, որ ժողովուրդը մեծ մասամμ դեռ պաՀպանում էր Համեստություն մատնանչող ծնկած ն ծալապատիկ նստելու սովորույթը: Տղամարդիկ նստում էին ցածրիկ նստարաններին կամ ծալապատիկ: Այդ պատճառով դործածվում էին կարճաոտ սեղաններ (խոնչա)19: Գյուղական վայրերում ճաչասեղանի դեր են կատարել նան կարճաոտ քուրսին՝ իր փռոցով, ղարդանախչված փայտե ն պղնձե սկուտեղները, Հասարակ ն ասեղնադործված սփռոցները, կաչվից ն մորթուց պատրաստված փռոցները, ճիպոտներից կամ ծղոտից Հյուսված սալաները: Դավրիժեցին նկարադրություններ է թողել տարμեր խավերին պատկանող ղդեստների, կաՀույքի, տնային դույքի մասին: Հիչատակում է խիլա անվամμ ղդեստը ԼԴավր., 36|: Խիլան թանկադին Հադուստ էր, որ թադավորները նվիրում էին իրենց անվանի տիտղոսավոր Հպատակներին ԼԴավր., 36|: Անդրադարձել է կրոնավորների ղդեստներին: Նրանք կրում էին «սքեմ» (պարեդոտ), քուրձ (այծի մաղից Հյուսված կոպիտ ղդեստ), որը մաղից է, Հադնում էին ղդեստների տակ, մերկ մարմնի վրա: ԱռՀասարակ, ըստ պատմադրի Հաղորդման, «μոլորի ղդեստները ամμողջովին μրդից պետք է լինեն ն ոչ μամμակեղեն. μրդից չապիկը պետք է արվի երկար պճեղավոր մինչն ոտքերը, իսկ դոտին՝ կաչվից: Յուրաքանչյուր ոք իր ղդեստներով պետք է չրջի. եթե մենակյաց է՝ քուսիթայով ն քառակուսով, եթե քաՀանա է՝ փիլոնով, եթե աμեղա է՝ փիլոնով (չուրջառ) ն վեղարով Լեկեղեցականի մինչն մեջքը Հասնող դլխի ծածկոց|: Վեղարն ու փիլոնը Հադնում էին միայն աղոթքի ժամանակ, աղատ ժամին չէին Հադնում ն չրջում էին իμրն աչխարՀականներ» ԼԴավր., 204|: Պատմադրի նչած քուսիթան դլխի կնդուղն է, քառակուսին, ըստ երնույթին, չորս եղրանի դլխարկը: Տրեխն է եղել Հիմնական կոչկատեսակը՝ չարոխ անվամμ Հիչատակված ԼԴավր., 145|: Պատմադիրը, դառնությամμ խոսելով ջալալիների ավերիչ դործողությունների ու թալանի, կողոպուտի մասին, նկարադրում Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայ աղդադրություն (Համառոտ ուրվադիծ), Երնան, 1974, էջ 90:

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

է ՕՀանավանքի թաքստոցների Հայտնաμերման ն պաՀված Հարստության՝ Հադուստեղենի, պղնձեղենի, անոթների, խաչերի, սկիՀների, չուրջառների, μուրվառների, թանկադին դրքերի, վանքի սրμությունների՝ Քրիստոսի երեսի վարչամակի (ծածկոց), Քրիստոսի փչյա պսակի մի մասի, սուրμ Ստեփանոս Նախավկայի աջի Հափչտակման մասին ԼԴավր., 73-74|: ՇաՀ Աμասը իր երկիր՝ ՍպաՀանի արքունի դանձարան-թանդարան էր տեղափոխում Հայկական եկեղեցիների ողջ Հարստությունը, այդ թվում՝ սպասքեղեն, անոթներ, սրμություններ՝ խաչ, սկիՀ, ավետարան, μուրվառ, չուրջառ, որոնք մեծարժեք ու թանկադին էին ն ղանաղան ընդելուղումներով, ակներով, մարդարիտներով Հորինված ԼԴավր., 105|: Àնտանեկան-ծասարակական կենցաղ: Պատմադիրը անդրադառնում է նան սոցիալական Հարաμերությունների ցավոտ կողմերին՝ մատնությանը, նենդությանը, ծախվածությանը, չարիքներ, որոնք, ըստ Հեղինակի, դարձել են պետականության կործանման, Հավատուրացության, Հավատափոխության դրդապատճառներ: ԱնՀանդուրժելի Համարելով նենդությունն ու անՀնաղանդությունը, ղրպարտությունը, մատնությունը՝ կոչ էր անում լինել միաձույլ, միաμան՝ Հանուն աղդային միասնության, մանավանդ օտար ն տարակրոն էթնիկ միջավայրում: Նա ցավով է դրում, թե «Հայոց աղդից ոմանք իրենց կամքով ու մատով կուրացրին իրենց աչքերը, որովՀետն իրենք կործանեցին իրենց թադավորությունը իրենց նենդությամμ, անՀնաղանդությամμ ն եղան այլ աղդերի ու թադավորների ոտքերի կոխան, ծառաներ, դերիներ, ն երμ ինչ-որ նեղություններ են վրա Հասնում, որնէ տեղից օդնություն չդտնելով ու ճարաՀատ մնալով, փախստական լինելով՝ ճողոպրում են այստեղ-այնտեղ» ԼԴավր., 123|: Աղդի Համար մեծ աղետ էր Համարում մանկաՀասակ ուստրերի ն դուստրերի Հանձնումը պարտքի դիմաց որպես փրկադին կամ դրավական ԼԴավր., 127-128| կամ էլ մատնության, ղրպարտության պատճառով ընտանիքներով դավանափոխ լինելը, մաՀմեդական դառնալը ն թլպատվելը ԼԴավր., դլ. ժԳ, ԺԴ|: Նա ակնարկներ ունի Տիդրանակերտ քաղաքում մեծ ն μաղմանդամ ընտանիքներով ապրելու սովորույթի մասին ԼԴավր., 412-413|:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Ա. Դավրիժեցին արենակցական կապեր ունեցողներին աղդակից է Համարում: Պարսիկները, իմանալով, որ Հայոց աղդակցական Համակարդի ներսում դոյություն է ունեցել Հողի ու դույքի ժառանդման աղդակցական իրավունք, աՀաμեկման միջոցով ձդտել են օդտվել այդ իրավունքից: Դավրիժեցու վկայությամμ ոմն պարսիկ, ղրպարտությամμ դիմելով մի Հայի, ասում է, թե «քո աղդականն եմ, քո ամեն ինչը, μոլոր ունեցվածքը Հասնում է ինձ, տուր» ԼԴավր., 63|: Պարսիկ դատավորները նպաստում էին, որ ժողովուրդը կողոպուտի ենթարկվի նան այս ձնով: Օրենք են դարձրել պարսկացած Հայի սեփականությունը խլել նրա աղդականներից: Այդ ապօրինությունը տարածում էին նույնիսկ կրոնափոխ եղածների մեռած աղդականների վրա՝ սրանց դույքը Հափչտակելու Համար ԼԴավր., 63-64|: Առաքել Դավրիժեցին խոսում է նան Հայ ընտանիքի, ընտանեկան կենցաղում տեղ դտած անμարո μարքերի, Հուղարկավորման ավանդական սովորույթների ոտնաՀարման, Հյուրընկալման, ժողովրդական μժչկության մեջ թանկադին քարերի՝ Հմայական ու μուժիչ Հատկությունների կիրառման ն այլ Հարցերի մասին: Նա խարաղանում է ընտանիքի ն ամուսնական սովորությունների մեջ պաՀպանված անμարո μարքերը, ամուսնալուծությունը: «Ոմանք կնաթող էին, ոմանք երկկին, չՀաս ն աղդապղծության մեղքերով չաղախված» ԼԴավր., 230|: Դավրիժեցին ցավով է արձանադրում, թե մաՀմեդականների Հետ միննույն թաղամասում μնակվելը պատճառ էր դառնում խառն անուսնության ն որպես Հետնանք՝ մաՀմեդականացման: «Եթե քրիստոնյաների ուստրերը սիրում են մաՀմեդականների դուստրերին կամ թե մաՀմեդականների ուստրերը սիրում են քրիստոնյաների դուստրերին, մաՀմեդականները ծածուկ ու դաղտնի Հնարքներով այնքան էին խոսում քրիստոնյաների ուստրերի ն դուստրերի Հետ, մինչն որ նրանց կամքն ու Հոժարությունը փոխում էին ըստ իրենց ցանկության, ապա Համաձայնեցնելով՝ դարձնում էին մաՀմեդական» ԼԴավր., 353-355|: Հայ աղջիկները միայնակ փողոց դուրս դալու, երթնեկելու իրավունք չունեին ԼԴավր., 416|: Ցավով էր խոսում Սյունիքի եկեղեցականների մեջ տիրող վարքուμարքի մասին: Մեկ այլ տեղում նչում է, թե ինչպես չμերությամμ տառապող, այլաղդի, այլադավան մաՀմեդական ընտանիքները Հավատում են Հայ վարդա164

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

պետների աղոթքի μարերար ներդործությանը, վարդապետի աղոթքով Հղիանում է ամուլ Համարվող մաՀմեդական կինը, ն նրա աղոթքը ամոքիչ ու μուժիչ է Համարվել ամլության դեմ ԼԴավր., 217|: Պատմադիրը դրում է, թե այլադավան ընտանիքը Հանուն ժառանդի «ուխտ է անում μարություն անել, Հյուրեր ընդունել, անօթնաններին տեղ տալ իրենց Հարկի տակ», «ամուլ կանայք Փիլիպոս կաթողիկոսի աղոթքներով μուժվեցին» ԼԴավր., 254|: Պատմադիրը մերկացնում է Լվովում Նիկոլ եպիսկոպոսի անօրեն, կաչառակեր դործողությունները: «Փողի Համար չէր թողնում մեռելներին թաղել ն երμ փողն առնում էր՝ ըստ իր ցանկության, ապա Հրաման էր տալիս թաղման ն դերեղմանի տեղ Հատկացնելու Համար: Թաղելուց Հետո, երμ կամենում էին դերեղմանին տապանաքար դնել, այդ պատճառով երկրորդ անդամ դրամ էր առնում: Այդ նույն պատճառով պսակները, մկրտությունները խափանվեցին. տանում, այլ քաղաքներում էին պսակում ու մկրտում, մեռածներին էլ այլ քաղաքներ էին տանում, թաղում: Լվովում Նիկողայոս եպիսկոպոսի կաչառակերության ն կաթոլիկ Հավատք ընդունելու պատճառով խափանվում էին Հայոց ամուսնական, մկրտության ն Հաղորդության կարդերը: Այդ պատճառով «դաղտնի տանն էին կատարում պսակադրությունները»: Հայ աղջիկները փողոց դուրս դալու, երթնեկելու իրավունք չունեին: «Բաղմաթիվ երեխաներ մեռնում էին առանց մկրտության, չատ երեխաներ անկնունք էին դառնում 15-16 տարեկան Հասակում: Բաղմաթիվ Հիվանդներ մեռնում էին առանց Հաղորդության, իսկ չատ մեռելներ անթաղ էին մնում տարիներ: Մեռելներին դնում էին փայտյա դադաղի մեջ ն դադաղը լցնում էին կուպրով, մինչն որ մեռելին ծածկում էր, ապա դնում էին սառը տեղ ու պաՀում՝ սպասելով տիրոջ այցելության…»: Կային ընտանիքներ, որոնք մեռած Հարաղատների դիակները պաՀում էին տանը անդամ 10 չաμաթ ԼԴավր., 297-298|: Պատմադիրը ուչադրավ նկարադրություն է թողել Հայ ժողովրդի սովորությունների մեջ առանձնաՀատուկ տեղ դրավող դիմավորման-ընդունելության ծիսակատարությունների մասին: Դրանք ընդՀանուր առմամμ μաժանվում էին երկու մասի՝ պաչտոնական ն կենցաղային: Պաչտոնական ընդունելության մեջ մտնում էին տոՀմավադների, ռաղմական առաջնորդների, իչխան165

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ների ու թադավորների կողմից իրենց Հավասարներին, իրենցից ցածր ն μարձր աստիճան ունեցողներին ընդունելու կարդերը: Այդ μոլոր դեպքերում պաչտոնական չրջանները Հաղարամյակների ընթացքում մչակել են վարմունքի ձներ, Հավասարը Հավասարին ն անՀավասարին ընդունելիս ցուցաμերել են տարμեր ծիսական արարողություններ: Այսպես, ներկայացնելով ջուղայեցիների պաչտոնական Հյուրընկալության ավանդույթը՝ պատմիչը նկարադրում է ՇաՀ Աμասին դիմավորելու արարողությունը: ՊաՀի Հանդիսավորությունը ընդդծելու Համար նչում է, որ μոլորը տոնական ղդեստներով ու պատչաճ Հադուկապով էին մասնակցում միջոցառմանը. «Իչխանները, ծերերը, երիտասարդները, ղարդարանքներով, ղենքերով, ոսկեՀուռ սքանչելի Հանդերձներով պճնաղարդված, ընդառաջ էին դնում: ՇաՀի ընթացուղին ղարդարել էին դետեղրից մինչն Խոջա Խաչիկի ապարանքը, փռել էին դորդեր թադավորի ոտքերի տակ, թանկարժեք, մեծաՀարդի ու վայելուչ կերպասներ: Պատանիներն ու աղջիկները մատուցում էին քաղցրաՀամ մրդեր, Համադամ ու անուչաμույր ուտելիքներ, ծաղկաՀամ դինիներ»: Ներկա էին նան Հոդնոր դասը՝ «քաՀանաները՝ վառված մոմերով, խունկերով ու կնդրուկներով (անուչաՀոտ խեժ, որով խնկարկում էին)», ն աչխարՀիկ երդիչները, որոնք, առջնից ընթանալով, μարձրաձայն երդում էին: ԱրՀեստադործների քաղաք Համարվող Ջուղայի նչանավոր մարդիկ չաՀին թանկարժեք նվերներ էին մատուցում՝ ոսկե ղարդեր, չքեղ կերպասներ, դորդեր: ԱյնուՀետն երեք օր Հյուրընկալում ու Հյուրասիրում էին ընտիր կերակուրներով ու դինիներով (Դավր., 31-32): ՇաՀը նախանձով էր լցվում Հայ μնակչության μարեկեցիկ ու Հարուստ կյանքի Հանդեպ, որն էլ առիթ եղավ μռնադաղթի կաղմակերպման Համար: Դավրիժեցին Հանդամանորեն թվարկում ու ներկայացնում է Փարիա ն Բուրվարի դավառների Հայաμնակ վայրերը, ինչպես, օրինակ, Դարμնի, Փառչիչ, ՓաՀրան, Խոռոմապատ ն այլ դյուղերը, նրանցում Հայկական մի քանի սովորությունները: Օրինակ՝ Խոռոմապատ դյուղում պարսից ՇաՀ Աμասը՝ իμրն մի անցորդ, Հայերի տրամադրվածությունը իր Հանդեպ իմանալու նպատակով իջնանատեղ է խնդրում դյուղացիներից՝ ի սեր չաՀի: Գյուղի տղամարդիկ, ղμաղված լինելով չաՀի ծանր Հարկերն ու տուրքերը վճարելու, թադավորի կարիքները Հոդալու Հարցով, անուչադրության են մատնում անցորդին: Սակայն նույն դյուղից մի տարեց

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

կին օտարականին ԼչաՀին – Ռ. Ն.| ասում է. «Եկ որդյակս, եկ դնանք մեր տուն, եղիր մեղ Հյուր: Եվ կինը չաՀին առավ, տարավ իր տունը: ՇաՀը այնտեղ մնաց մինչն երեկո: Պառավի ողջ ընտանիքը մեռել էր, ուներ միայն մի որդի, որը դյուղի նախրորդն էր դարձել խիստ աղքատ լինելու պատճառով: Նրա վարձքն էր ամեն տնից մի Հաց Հավաքելը, Հավաքած տասնՀինդ Հացերը μերեց դրեց Հյուրի առջն, իսկ պառավն էլ μացեց թոնիրը, Հանեց պուտուկով եփված կորկոտե ապուրը, որը ոմանք վռոչ են կոչում, չաՀը Հացով կերավ այդ կերակուրը ԼԴավր., 142|: Սա էլ Հայկական Հյուրասիրության մեկ այլ դրվադ էր: Պատմադիրը իր երկում անդրադարձել է նան պետական ն Համայնքային μաղմաթիվ պաչտոնների μացատրությանը, անվանումներին. Խոնդկար – թուրքական սուլթանների ամենապատվավոր տիտղոսն էր, որ ուներ «միաՀեծան թադավոր», «արքա» նչանակությունը: Խոնդկարը իրավունք ուներ օրական տասնչորս մարդ սպանելու ԼԴավր., 31|: Փաչա, քեծիա – Հաղարապետ: Ղուլար, աղասի – Հավատարիմ ծառաներից կաղմված ղինվորների Հրամանատար: ՇաՀի Հավատարիմ ծառաները Հետադայում դառնում էին չաՀի թիկնապաՀական դնդի ղինվորներ, մի տեսակ ենիչերներ ԼԴավր., 534|: Սանջախ μեկ – կուսակալ ԼԴավր., 70|: Ղադի – Հոդնոր դատավոր ԼԴավր., 414|: Ենիչար աղասի – ենիչերների պետ: Ջորվաջի – ենիչերների Հարյուրապետ: Մուֆթի – արաμերեն նչանակում է աստվածաμան, ղուրանի մեկնիչ: Հոդնոր ն իրավական Հարցերում վճիռ կայացնող ԼԴավր., 414|: Մուդառիսներ – արաμերեն ուսուցչապետ, աստվածաμան ԼԴավր., 433|: Մոլլա ն մուղրի – ղուրան կարդացող ԼԴավր., 433|: կանաչադլուխ – Այդպես էին կոչվում մաՀմեդական այն Հոդնորականները, որոնք, ըստ ավանդության, մաՀմեդական կրոնի Հիմնադիրներից մեկի՝ Ալիի սերունդներն էին: Դրանք առանձին արտոնություններ ունեին ն կրում էին կանաչ դլխափաթաթան (չալմա): Սրանք Հայտնի էին սեիդներ անվամμ ԼԴավր., 413|: Զառչի – մունետիկ ԼԴավր., 425|:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հաջի – արաμերեն նչանակում է մաՀմեդական սրμավայր՝ Մեքքա ուխտադնացություն կատարած անձ: Հայերս Երուսաղեմ ուխտադնացություն կատարած անձին մածտեսի ենք անվանում ԼԴավր., 415|: Դավրիժեցին ԾԳ դլխում չատ ուչադրավ մի թեմայի է անդրադարձել՝ թանկադին քարերին ն դրանց ղանաղան Հատկություններին20: Այստեղ նա նախ տալիս է թանկադին քարերի անունները, ապա՝ նկարադրում դրանց արտաքին տեսքը, դույները, տարատեսակները, առաջացման վայրը, մչակման ձնը, «μուժիչ» ն «կախարդականե Հատկությունները, ընդունված դները, թվարկում է թերությունները, արատները ն դրանց վերացման ճանապարՀը: Այս տեղեկությունները աղդադրական կարնոր արժեք ունեն, քանղի սերտորեն առնչվում են թանկարժեք քարերի վերաμերյալ դոյություն ունեցող ժողովրդական պատկերացումներին ն Հավատալիքներին: Այսպես, ըստ պատմիչի՝ կայծը, որ յաղութն է (պարսկերեն) կամ ռուμինը (ֆրանսերեն) այն Հատկությունն ունի, որ եթե մարդ դնի μերանը, ծարավը կոտրվում է…, ով այն իր Հետ ունենա, մարդկանց մոտ սիրով կընդունվի, նան չարքերի կողմից ղարկվածի Համար առողջարար է (Դավր., էջ 456): Սարդիոնը, որ սեյլանն է (թուրքերեն), ունի արյունաՀոսությունը կանխող Հատկություն, կրակի մեջ չի այրվում, չի կորցնում դույնն ու փայլը: Դեղին սարդիոնը կոչում են թիլա (պարսկերեն՝ ոսկի), այլն պիճատի (պարսկերեն՝ նռնաքար) ն տպաղիոն (ֆրանսերեն) են ասում: Զմրուխտը ով որ կրի, աչքերը չեն ցավի, երկար կապրի: Հակաթույն է: Զմրուխտի սնը եթե օձի առջնը μռնես, տեսնելուն պես աչքերին ջուր է իջնում, ն օձը կուրանում է, իսկ եթե «քրքումով ծիրանաքարի վրա լավ մանրես ն աչքերի վրա քաչես, աչքերի լույսը կավելացնի», աչքերը չեն ցավի, տեսողությունը կուժեղանա: Այն կրելու դեպքում մարդուն չեն մոտենա թունավորները: Կարիճը կամ օձը խայթելիս ղմրուխտը վարդաջրով Հարում են ն քսում կծածի վրա, առողջանում է, տադնապի ու մտաԿ. Պատկանովը առանձին ուսումնասիրություն ունի (տե՛ս Патканов К., Драгоценные камни, их названия и свойства по понятиями армян в ՃՄII в., СПб., 1973):

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

Հոդության մեջ չի ընկում: Նան աղատվում է Հաղից, կանխում արյունաՀոսությունը, փորացավը: Հասղիսին (Հասմկաքար՝ կվարցի նստվածքային մանրաՀատիկ լեռնաքար), որ կանաչ, մի քիչ դեղնավուն է, չատ նայելուց աչքի լույսն ավելանում է, կամ եթե ծեծում ու քաչում են աչքերին, աչքերի քորը վերանում է: Բոլոր Հիվանդությունների դեմ օդտակար է: Ով մոտը ունենա, երկրաչարժ չի լինի, մարդու սիրտ չի խփի: Օդտակար է կայծակի դեմ (Դավր., էջ 471): Եղնդաքարը, որը ալմաստն է, լինում է Հին ու նոր: Հինը ավելի լավ է. ամեն քար մաչում է ն կտրում, այն չի մաչվում, կայծի ու սարդիոնի պես կրակի մեջ չի մոխրանում: Բաղկի վրա կրելու դեպքում Հղի կնոջ ծննդաμերությունը Հեչտանում է: Ալմաստը լինում է տասներկու տեսակ, վեց երես ունի, որ կողմն էլ չրջես, երեք երես է երնում: Ալմաստի կարատը Հինդ ցորենի Հատիկի քաչի է: ԳոՀարների թադավորը ալմաստն է: Ալմաստ կրողը չարքից չի վախենում, փորացավ, քոր չի ունենում, մոռացկոտ չի լինում, Հանդիստ է լինում: Եթե սալի վրա մանրեն ու տան մարդու, մաՀադեղ է (Դավր., էջ 457): Ադաթը (կատվի աչք կոչված քարը) կրող անձը μոր, քոսոտություն, քոր ն նմանատիպ μաներ չի ունենա, ունեցվածքն ու չնորՀքը չեն պակասի, մարդկանց մոտ ինքը ն խոսքը կընդունվեն: Ինչքան էլ դինի խմի, խելքը չի կորցնի (Դավր., էջ 458): Մեղեսիկը (սուտակ), որը լալն է Լամեթիոստոս|, դասվում է պատվական քարերի չարքին: Ըստ պատմադրի՝ ով Հետը մեղեսիկ ունենա, ամեն Հիվանդության դեմ օդտակար է, մեջքացավի Համար լավ է, վատ երաղ չի տեսնի, չարաՀալած Հատկություն ունի, տրամադրությունը μարձր կլինի: Մի Հատկանիչ նս. եթե μերանդ առնես, ծարավդ կկոտրի: Եթե աչքի դեղերին խառնես, աչքի լույսին օդտակար է, սրատես է դարձնում (Դավր., էջ 458): Ոսկեքարը, որը թիլան է Լդեղին կայծը|, եթե μարակ չորով փաթաթես ն կրակ դնես վրան, չորը չի այրվի: Ով որ Հետը ունենա, դիչերավախից ու երաղատեսությունից ղերծ կմնա ն չար փորձանքից կաղատվի: Բյուրեղը, որը պիլորն է, եթե ծեծեն ն Հին խոցի վրա ցանեն, խոցը կառողջանա, իսկ եթե ատամները մաքրեն, ատամի ժանդը կտանի: Մոտը պաՀողը մղձավանջից ն երաղախաμից ղերծ կմնա: Մեղմացնում է ցավը (Դավր., 458):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Գոճազմը Լսուտակ|, որը լաջվարդն է, երկնադույն կապույտ է, երակներ չունի ն սպիտակ չէ, կրակի վրա դույնը չի փոխում, ոսկեդույն μծեր է ունենում: Եթե արքայաջրի մեջ դցես, նույն ժամին սպիտակում է ն լինում է ինչպես ձյուն: Ստացվում է Ուղμեկստանից: Գրականության մեջ Հանդիպում է նան «արմինակուն» անվանումը, որը Արմենիա μառից է, քանղի նման է Հայկականին, որն օդնում է մելամաղձության դեպքում (Դավր., 458): Մարդարիտը անչափ օդտակար է ցերեկակույրին (դիչերը ավելի լավ է տեսնում, քան ցերեկը): Օդտակար է, եթե մարդը խայտավոր է (μորոտ): Ծեծում ու քացախով քսում են մաչկին, որով առողջանում է Հիվանդը (Դավր., 468): Այծեքարը, որը «Պատմության» մեջ կոչված է ծաջարըլթես, որ դեղթափն է, որը Հայերը թունադեղ են կոչում, ունի առաջին Հերթին դեղթափի Հատկություն, իսկ տեսքը նման է կաղնեպտղի. երկարավուն ն կլորավուն է, մեջը՝ կորիղ, «Հողադույն է, սնին է ղարկում ն մի քիչ էլ կարմրավուն է… Այդ Լքարը| դտնում են վայրի քոչի Լարու այծ| փորի մեջ… ասում են՝ օձից ն մուխալից ԼՀակաթույն μույս| μացի՝ այլ կերակուր չունի: Այս պատճառով Հիչյալ քարը առաջանում է քոչի փորում, դրա Համար աղնիվ Հակաթույն են Լթիրյակ| ասում» ԼԴավր., 469|: Պատմադիրը Հանդամանորեն նկարադրում է դեղթափ-Հակաթույնի Հատկություններն ու կիրառման ձները: Նա դրում է. «Եթե այն սամիթաջրով տրորեն ն օձաՀարին քսեն կօդնի ն անմիջապես ցավը կմեղմացնի: Ամեն տեսակի դաղանաՀարի օդնում է, չարը խափանում է»: Բացի այդ՝ «եթե տասներկու դարեՀատի քաչով տան, սրտի թուլությանը օդնում է ն մարդուն լավ ուժ է տալիս: Իր ընդունելու չափը կես դանդ է» Լերկու դարեՀատի կչիռ|. ով ամեն օր սրանից կես դանդ ուտի, կաղատվի ամեն չար փորձանքից ու ամեն մաՀացու դեղերից: Օդնում է նան դյուրաμորμոքին Լդյուրաղդացին, դյուրադրդիռ Հիվանդին|, սրա պատճառը այն է, որ «դյուրաμորμոքը այդ μանը անում է ոչ իր μնույթով, իսկ այդ դեղի Հատկությունը խիստ ջերմ է, իմացի՛ր» ԼԴավր., 470|: Այծեքարը Հակաթույն է, թույնի աղդեցությունը չեղոքացնող, վերացնող Հատկություն ունի: Հոդնոր մչակույթ: Առաքել Դավրիժեցին ցավով է նչում, որ Հայ աղդը, ղրկված քաղաքական իչխանությունից, պետականությունից, «ոտքի կոխան ծառա ու դերի է դարձել օտար աղդերի ու թադավորների» ԼԴավր., էջ 147|: Ուստին պատմադիրը ուչադրու170

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

թյունը առավել չատ սնեռում է իր ժողովրդի մչակութային կյանքի պատմության վրա: Մեր պատմիչներից ոչ մեկը այնպիսի մանրամասնությամμ չի խոսում երկրի չինարարական դործի մասին, ինչպես Դավրիժեցին: Նա ոչ միայն նկարադրում է նոր վանքերի, եկեղեցիների, ամրոցների ու չենքերի կառուցումն ու նրանց կառուցողներին, այլն մանրամասն պատմում է Հին կառույցների մասնակի վերանորոդումների, դրանց նկարաղարդումների մասին ն այլն: Սիրով է արձանադրում երկրում Հիմնվող միաμանությունների ն նրանց կից Հիմնվող դպրոցների մասին, Հանդամանորեն է Հիչատակում տեր Կիրակոսի ու Սարդիս եպիսկոպոսների՝ Սյունիքում նոր անապատ ն նրան կից դպրոց Հիմնելու դործունեությունը ԼԴավր., էջ 200|, նչել է ժամանակի նչանավոր մտավորական վարդապետների՝ Պողոս Մոկացու, Մովսես Սյունեցու, Ներսես Մոկացու (նա μացել է Լիմ անապատն ու դպրոցը), Կարապետ եպիսկոպոս Էջմիածնեցու (նա Հիմնել է Սնանի անապատն ու դպրոցը), Դավիթ եպիկսկոպոսի (նա ստեղծել է Զարեքադետի անապատն ու դպրոցը) ն ուրիչ չատերի կրոնական, դիտամչակութային դործունեությունը, որոնք ղանաղան տեղերում ծավալել էին նան կրթամչակութային դործունեություն: Պատմադիրը անդրադարձել ՃՄII դարի դպրոցների կաղմակերպման ու նրանց կրթադաստիարակչական դործունեությանը ԼԴավր., էջ 253|: Հայոց Հարուստ պատմադրության մեջ չկա այլ Հեղինակ, որ այնքան մանրամասնորեն ներկայացրած լինի Հայոց դրպոցների պատմությունը, որքան Դավրիժեցին: Պատմադիրը խանդավառությամμ է նկարադրել Հայոց վանքերի ճարտարապետական ու քանդակադործական μարեմասնությունները: Առանձին Հմայքով է խոսել Նոր Ջուղայի Հայ տաղանդավոր նկարիչ Մինասի արվեստի մասին՝ նչելով՝ որ նա նկարում էր յուղաներկով, ջրաներկով, թղթի, կտավի, տախտակի, պղնձի վրա: Նա ն՛ որմնանկարիչ էր, ն՛ դիմանկարիչ, ն՛ μնանկարիչ, ն՛ ծաղկարար՝ մանրանկարիչ ԼԴավր., էջ 323|: «Պատմություն» պատմադրական երկում ղդալի տեղ է Հատկացված տոմարական Հարցերին ն դրանց վերաμերյալ անվերապաՀորեն կարնոր սկղμնաղμյուր է Համարվում: Մինչն 363 թվականը Հայերը, ըստ Դավրիժեցու, Զատիկը տոնում էին Հրեաների նման՝ չաμաթվա որնէ օր: Հայոց տասը Լ561| թվականին կարդավորվեց ՀինդՀարյուրակը, որով ուղղվեց Զատիկը: Այն չարժական տոն է ն նչվում է մարտի 22-ից Հետո՝ լուսնի լրմանը Հաջորդող կիրակի

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

օրը: 561 թվականից Հետո Հայերը սկսեցին օդտվել Անդրեաս Բյուղանդացու կաղմած տոմարական ցուցակներից, որոնք պատրաստված էին 200 տարվա Համար: 561 թ. Դվինի եկեղեցական ժողովում որոչվեց 200 տարին լրանալուց Հետո ընդունել Հայոց նոր թվականություն 532 տարեչրջանի Համար: Այս 532 տոմարական չրջանը կլորացնելով՝ կոչում էին ՀինդՀարյուրակ: Երկրորդ ՀինդՀարյուրակը սկսվել է 1084 թ., իսկ երրորդը՝ 1616 թ.21: Ընդարձակ նկարադրություններ կան եկեղեցական տոների ն նրանցով Հիչատակվող իրադարձությունների մասին, ինչպես, օրինակ, Զատիկի, Ծաղկաղարդի, Խաչվերաց տոների վերաμերյալ: Գրքում նչվում է, որ Ծաղկաղարդի տոնը չարժական է, կապված է Զատիկի Հետ, կատարվում է մեկ չաμաթ առաջ՝ Զատկին նախորդող կիրակի օրը ԼԴավր., 272|: Ավադ պասի Հետ կապված՝ Դավրիժեցին դրում է՝ այդ «օրերում Փիլիպոս կաթողիկոսը կատարեց Ս. Էջմիածնի Հիմնարկեկը 1103 (1654)» թվականին: Գրքում Ավադ պասը Հիչատակված է նան որպես աղուՀացք: Ավադ պասը Մեծ Զատկի կամ Քրիստոսի Հարության տոնի պասն է, որը չարժական է: Հին ժամանակներում պասը պաՀում էին միայն աղուՀաց ուտելով, ուստի պասը կոչվում էր աղուՀացք ԼԴավր., 266|: Մեկ այլ անդամ, նչելով Վան քաղաքի ռմμակոծության մասին, դրում է, թե «աղուՀացքի առաջին չաμաթում սկսեցին թնդանոթաձդությունը, որը տնեց մինչն Հոդեդալուստը»: ԱղուՀացքը Մեծ պաՀքն է, իսկ Հոդեդալուստը Զատիկից 50 օր Հետո է, նչանակում է՝ 100 օր է տնելու ռմμակոծությունը ԼԴավր., 393|: «Հայտնության Հիսնյակը» կամ «Հիսունքը», որը նչանակում է Զատիկից մինչն Հոդեդալստյան տոնը, կաղմում է 50 օր: Հետաքրքիր է, որ պատմադիրը ամեն տոնի նկարադրությունը տալիս է՝ այդ օրը տեղի ունեցած իրադարձությունները Հիչատակելով: Պատմական անցքերը, չինարարական աչխատանքները, քաղաքական ու Հոդնոր դործիչների կյանքին առնչվող իրադարձությունները կապվում են ժողովրդական ն եկեղեցական տոնական Համակարդի Հետ: Նույն կերպ պատմադիրը Հաղորդում է, թե

Այս մասին մանրամասն տե՛ս Սարդսյան Լ., Հայոց տոնացույցի ծադումն ու ղարդացումը (4-8-րդ դար), Երնան, 2010, էջ 57-99:

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

1104 թ. Լ1655| մարտ ամսի աղուՀացքի Հինդերորդ կիրակի օրը տեղի ունեցավ մեծ Հայրապետ Տեր Փիլիպոս կաթողիկոսի վախճանը, որի պատճառով խափանվեց Ս. Էջմիածնի ղանդակատան կառուցումը: Ըստ պատմադրի Հաղորդման՝ կաթողիկոսին թաղեցին Ս. Հռիփսիմե եկեղեցու մեջ: Այդպես նան դրում է, թե սույն թվի Լ1655| «ապրիլ ամսի ութի Ծաղկաղարդի տոնին Ջուղայեցի Հակոμ վարդապետին օծեցին Սուրμ Էջմիածնի կաթողիկոս: Նավասարդի տոնի առթիվ էլ դրում է, թե Հայ μնակչության μռնադաղթը իրականացվեց, երμ նոր էր վերջացել Հայոց թվականը, ն «մտել էին 1054 (1605) թվականի առաջին ամիսը» ԼԴավր., 43|: Նավասարդի տոնակատարությունը անչարժ տոմարով Համընկնում էր օդոստոսի 11-ին: Նավասարդը Հայոց առաջին ամիսն էր ն տնում էր օդոստոսի 11-ից մինչն սեպտեմμերի 9-ը ԼԴավր. 333|: ԱյնուՀետն դրում է, թե «մեր թվականության 1020 Լ1571| տարվա սկղμում, որ Նավասարդ ամսի 16-ն էր, Ս. Հակոμի պասի ուրμաթ օրը Սուրμ աջը μերվեց Սուրμ Խաչ Աղթամար՝ ի պաՀպանություն μոլոր Հավատացյալներիս ԼԴավր., 333|: Մեկ այլ առիթով էլ Հաղորդում է, թե μռնադաղթը Հիմնականում ընթացավ աչնանը՝ Սուրμ Խաչ տոնից Հետո: Իսկ Սուրμ Խաչ տոնը Հայոց մեջ նչվում է սեպտեմμերի 14-ին Հաջորդող կամ նախորդող կիրակի օրը: Խաչվերացի այդ տոնին, պատմադրի մեկ այլ Հաղորդման Համաձայն, կատարվել է Երնջակի Ս. Կարապետի վանքի նոր ավարտած դմμեթի խաչի, ղանդակատան, նան մյուս կառույցների Լ1658 թ| օրՀնման արարողությունը ԼԴավր., 274|: 1658 թ. Խաչվերացի տոնին օրՀնվել է նան Ս. Էջմիածնի ղանդակատան չինարարության ավարտը: Խաչվերացի տոնը պատմադիրը Հիչատակում է Սուրμ խաչ անվամμ ԼԴավր., 60|: Պատմադիրը ակնարկ ունի նան Համμարձման տոնի վերաμերյալ: Պատմելով Կարμի դյուղում ջալալիների Լթուրք ասպատակիչներ| դործած ոճիրների մասին՝ դրում է, թե «նրանք այստեղ մնացին մինչն դարուն՝ մինչն Համμարձման տոնի օրերը»: Իսկ Համμարձման տոնը, որը չարժական է, նչվում է Զատիկից քառասուն օր անց ԼԴավր., 76|: Պատմադիրը խոսում է չաՀի կողմից Մելիքսեթ կաթողիկոսին «Աստվածածնի պասի օրերին» Լօդոստոսի կեսերին| տանջանքների ենթարկելու մասին ԼԴավր., 168|: Ասվում է նան, որ «սուրμ Գրիդոր

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Լուսավորչի պասը» պաՀում էին ամռան օրերին՝ Հունիսի երկրորդ կեսին՝ ի պատիվ Խոր Վիրապից նրա դուրս դալու ԼԴավր., 404|: Պատմադիրը Հաղորդում է, որ իր կառավարման տարիներին ՇաՀ Աμասը որոչ ժամանակ Հայերի նկատմամμ սիրաչաՀող քաղաքականություն էր վարում, թույլ էր տալիս նրանց մնալ իրենց Հավատքին ու սովորույթներիրն. «Հոժար կամքով Հրամայեց եկեղեցիներ չինել Նոր Ջուղայում ու դյուղերում, նան քաղաքի μերդի մեջ … մեծամեծ տոների օրերին՝ Հարության, Համμարձման ն այլ տոներին, անդամ չաՀը դալիս էր եկեղեցիներ ն ուրախանում քրիստոնյաների Հետ: Քրիստոնեական ամեն կարդ ու դավանություն քրիստոնյաները կատարում էին Համարձակորեն՝ ղանդեր ղարկել, ժամասացություն անել, ջրօրՀներքը մեծախումμ Հանդեսով տոնել» ն այլն ԼԴավր., 62|: Դավանաμանական ծարցեր, ծավատափոխություն: Բավականին ընդարձակ տեղեկություններ է Հաղորդում Դավրիժեցին Լվովի Հայության (կաթոլիկ ն առաքելական դավանանքի) երկու ն մեկ μնության, նան Եվտիքեական Հերձվածով մոլորված Հայության դավանաμանական Հարցերի մասին: Նա ցավով է արձանադրում, որ Լվովի Հայ եկեղեցում խափանված էին Հայ եկեղեցու յոթ խորՀուրդները՝ ապաչխարությունը, Հաղորդությունը, այցելությունը Հիվանդներին ն այլ կարդեր ԼԴավր., 299|: Դրա Համար «չատ երկյուղած ու Հայրենի օրենքների Համար նախանձախնդիր մարդիկ մեկնեցին տներից ու տեղերից ն ելան, μնիկ երկրից Հեռացան՝ անջատված ընտանիքներից, աղդականներից, պանդուխտ ու տարադիր չրջադայելով օտար երկրներում ն այդպիսի կյանքով Հեծելով ու Հոդոց Հանելով վախճանվեցին» ԼԴավր., 302|: «Պատմության» մեջ մանրամասն չարադրված է լվովաՀայերի՝ կաթոլիկության տարածմանը ցույց տված դիմադրության պատմությունը, որը, փաստորեն, պայքար էր Հանուն աղդային անկախության: Դավրիժեցին μացասաμար էր վերաμերվում եկեղեցու այն սպասավորներին, որոնք ապրում էին չքեղության մեջ ն ունեին μարեկեցիկ կենցաղ: Նա ասում է, որ Հայոց վանքերի «յուրաքանչյուր սնադլուխ ուներ իր սեփական Հարստությունը՝ այդին ն μուրաստանը, փեթակը ն՛ տունը, ն՛ մառանը, ն՛ ամμարները» ԼԴավր., 228|: Հոդնորականները ապրում էին աչխարՀիկ մարդկանց կենցաղով: «Բնավ չդիտեին, որ կրոնավորը պարտավոր է

Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու…

վեղար ու փիլոն կրել կամ կոչտ ու μրդյա Հադուստ Հադնել, այլ որպես աչխարՀական ն մարմնավոր իչխաններ թանկադին Հադուստներով պճնվում էին, անդրավարտիք, կապա, թանկադին դլխարկ դլուխներին ն մեկնոց էին վրաներն առնում: Նան չէին Համարում, թե վանականները պարտավոր են պասով, ծոմական տքնությամμ կյանք վարել, այլ ամμողջ տարին անխտիր ուրիչ ճաչեր, միս էին ուտում ն դինի խմում» ԼԴավր., 228|,– դժդոՀում է պամիչը: Փոխարենը դրվատանքով ու պատկառանքով է խոսում «պարկեչտ ու սրμակրոն վարքով, ոչ պերճապաճույճ ն փափուկ Հադուստով, որպես այդ ժամանակ ուրիչներն էին, այլ կոչտաղդեստ, չաμաթ ն կիրակի օրերին պաս պաՀող» Գրիդոր վարդապետի մասին, որը «պասը լուծում էր նավակատիքի կերակուրներով՝ ղերծ մսից ու դինուց» ԼԴավր., 227|: Դրվատանքի են արժանի նան պատմադրի այն Հաղորդումները, որոնք նվիրված են «Հավատի նաՀատակներին», նրանց անձնաղոՀ պայքարին՝ ընդդեմ մաՀմեդական Հոդնորականության ճնչման ն Հանուն աղդային կրոնի: Դավրիժեցին μերում է ծաղրուծանակի, ֆիղիկական ու μարոյական խոչտանդումների μաղմաթիվ փաստեր, որոնց ենթարկվում էին Հայ եկեղեցու Հոդնոր Հայրերը: ՇաՀ Աμասը Ա-ից մեծ ջանքեր պաՀանջվեցին դաղթականության ետդարձն արդելելու Համար: Սակայն արդելելու ամենամեծ միջոցը Հմուտ պետական դործիչը տեսնում էր քրիստոնյաներին սիրաչաՀելու մեջ: Նրա «քրիստոնեական» խոչոր քայլերից էր եկեղեցիներ կառուցելու թույլտվությունը: Դավրիժեցին այս փաստը դիտում էր իμր Հայերին Իրանի Հետ կապող օղակներից մեկը: ՇաՀ Աμասը 1620 թվականից անցավ Պարսկաստանի Հայ μնակչությանը թլպատելու ն մաՀմեդականացնելու քաղաքականությանը, որն իրադործում էր ամենայն դաժանությամμ: Թլպատող պաչտոնյաները չրջում էին դավառից դավառ՝ Փարիայում ու Բուրվարիում, ն ում դտնում էին, թլպատում էին՝ թե՛ աչխարՀական, թե՛ Հոդնորական ԼԴավր., 133|: ԱյնուՀետն պատմադիրը ավելացնում է, «թե մաՀմեդականություն ընդունածներից չատերը առաջվա նման մնացին քրիստոնեական Հավատքին ն էլ ավելի Հաստատուն, քան առաջ էին, «որովՀետն երեխաներին մկրտում էին, մեռելներին քաՀանաներով էին թաղում, միչտ եկեղեցի դնալով աղոթում էին, խոստովանելով Հաղորդում էին» ԼԴավր., 124|:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

7. ԱՌԱՔԵԼ ԴԱՎՐԻԺԵՑՈՒ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԻ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Առաքել Դավրիժեցին Հայ միջնադարյան Հարուստ պատմադրության խոչոր երախտավորներից մեկն է: ՃՄII դարում Հանդես եկան նան այլ պատմիչներ, սակայն նրանց երկերն իրենց պատմադրական արժեքով չկարողացան Հասնել Դավրիժեցու երկերի մեծությանը: Ղ. Ալիչանի μնութադրմամμ Դավրիժեցին թե՛ իրենից 2-3 դար առաջ ն թե՛ Հետո եղած պատմիչների մեջ լավադույնն է1: Լեոն Դավրիժեցուն Համարում է «առաջնակարդ դրական մի աստղ, որը չունի իր նմանը թե՛ նախորդ դարում ն թե՛ իր ժամանակակիցների մեջ2»: Իսկ Մ. Աμեղյանը μարձր է դնաՀատել Դավրիժեցու Հայրենասիրությունը՝ դրելով. «Խորենացուց ավելի սրտառուչ է ողμում յուր Հայրենիքը, որից ավելի դեղեցիկ չէր կարող ոչ մի իրեն ժամանակակից μանաստեղծ ողμալ3», կամ՝ «այդպիսի նկարադիրներ մեր պատմության մեջ քիչ կպատաՀենք Եղիչեի ժամանակից ի վեր4»: Դավրիժեցու մասին անչափ դովեստով են խոսել իր ժամանակակիցները՝ որպես լայն մտաՀորիղոնի ն մեծ պատրաստվածության տեր մարդու: Զաքարիա Քանաքեռցու վկայությամμ μանիմաց վարպետներից էր «Թավրիղեցի Առաքեալ վարդապետը, որ տեղեակ էր ամենայն պատմադրաց, որ ն արար ղպատմութիւնս աւերման աչխարՀիս Արարատեան ի մեծ ՇաՀ-Աμասէն…5»: Ա. Դավրիժեցու երկում նկարադրված են Հայ ժողովրդի՝ 1602-1662 թթ. պատմաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական ն մչակութային իրողությունները: Այն աչքի է ընկնում տվյալների

Ալիչան Ղ., Հայապատում, մասն Ա, Վենետիկ, 1901, էջ 131: Լեո, Հայոց պատմություն, Հ. 3, Երնան, 1969, էջ 353: Աμեղյան Մ., Հայոց Հին դրականության պատմություն, դ. II, Երնան, 1946, էջ 446, 519: Նույն տեղում, էջ 446: Տե՛ս «Զաքարեայ Սարկաւադի պատմադրութիւն», Հ. Գ., Վաղարչապատ, 1870, էջ 4:

Առաքել Դավրիժեցու տեղեկությունները Հայության…

μաղմաղանությամμ, որտեղ պատերաղմական դործողությունների, երկրի ներքին վիճակի, տիրակալների քաղաքականության կողքին տեղեկություններ են Հաղորդվում նան ժողովրդադրության, տեղադրության, քաղաքների, տնտեսական կենցաղի, մասնավորապես արՀեստների, առնտրի, ժողովրդի կենցաղի ու սովորույթների, նյութական մչակույթի, մասնավորապես եկեղեցաչինության, Հոդնոր դասի դործիչների, նրանց տարաղի, Հոդնոր մչակութային արժեքների, ժողովրդական տոների, դավանաμանական ն μաղմաμնույթ այլ Հարցերի մասին: Սույն չարադրանքի Համար օդտվել ենք տարμեր Հրատարակություններից,6 μայց որպես Հիմնական աղμյուր օդտադործել ենք Դավրիժեցու երկի՝ Վարադ Առաքելյանի աչխարՀաμար թարդմանությունը7: Գլխավորապես նպատակ ենք ունեցել ներկայացնելու Հայության ժողովրդադրական պատկերի փոփոխությունների ն Հայկական μնակավայրերից ոմանց մասին նրա արժեքավոր տեղեկությունները: Առաքել Դավրիժեցին մանրամասն նկարադրում է ՇաՀ Աμաս 1-ի Հրամանով 1604 թ. Հայերի μռնադաղթը, ժողովրդի տառապանքները: Հայտնի է, որ ՇաՀ Աμասը կիրառեց, այսպես կոչված, «այրած Հողի» մարտավարությունը, այն է՝ ամայացնել ու անմարդաμնակ դարձնել Հայաստանի մի չարք չրջաններ, տեղաՀան անել Հայ μնակչությանը, որպեսղի Հայաստանին տիրելու Համար պարսկաթուրքական պատերաղմում թուրքերը ղրկվեն սննդից, անասնակերից, օժանդակ աչխատուժից: Միաժամանակ ծրադրում էր իր երկրի մի քանի մարղեր μնակեցնել Հայաստանից դաղթեցված աչխատասեր Հայ μնակչությամμ Հույս ունենալով Հիմնականում Հարուստ վաճառականների ն Հմուտ արՀեստավորների, ինչպես նան Հողադործների միջոցով, նրանց ջանքերով ու կապիտալով նպաստել Պարսկաստանի տնտեսական ու մչակութային վերելքին: Նրա մյուս նպատակն էր, Հայաստանի չատ դավառներ Հայաղուրկ դարձնելով, երկրի μնակչությունն ավելի նոսրացնելով՝ երկար ժամանակ Հայերին ղրկել պաչտպանունակությունից ն ինքնուրույնության Համար պայքարելու Հնարավորությունից: Տե՛ս Առաքել Դավրիժեցի, Գիրք պատմութեանց, աչխատասիրությամμ՝ Լ. Ա. Խանլարյանի, ՀԽՍՀ ԳԱ Հրատ., Երնան, 1990: Առաքել Դավրիժեցի, Պատմություն, Թարդմանությունը, առաջաμանը ն ծանոթադրությունները՝ Վարադ Առաքելյանի, Երնան, 1988:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Ամիրդունա խանին կարդադրված էր Հայրենիքից «տարադրել-քչել՝ չթողնելով ամեննին կենդանի չունչ, չՀամողվողներին, թադավորի Հրամանը չանսացողներիին՝ սրով ու մաՀվամμ, դերությամμ»: Պատմադիրը այս Հրամանը ն արարքը Համարել է «աչխարՀակործան ու դաժան, Հողմակոծ Հուր»: Պատմադրի Հաղորդման Համաձայն՝ նան «մեծ սովի ու ջալալիների արչավանքների պատճառով Հայոց մեծ աղդը ելավ, դարձավ վտարանդի իր տեղերից, Հայրենի μնակավայրերից ու երկրներից ն դլուխն առած, իր երեսի ուղղությամμ ցիրուցան լինելով՝ սփռվեց ամμողջ աչխարՀում՝ Կիպրոս, Կոստանդնուպոլիս ն սրա չուրջ եղած քաղաքներում, Ուռումելի ԼԲալկաններ|, Բողդան ԼՄոլդավիա|, Իլախների երկիրը ԼԼեՀաստան|, Կաֆայի կղղին ԼՂրիմ|, Պոնտոսի ԼՍն ծովի| ծովեղրերը, այլն չատերը՝ Ատրպատական երկիրը…: Հայոց աղդի այն Հատվածը, որ եկավ, ղետեղվեց Ատրպատականում, պարսից թադավորը՝ մեծ ու առաջին ՇաՀ Աμասը, սրանց μոլորին այստեղից էլ քչեց տարավ Պարսկաստանի կենտրոնական տարածքները, մի մասին՝ ՖաՀրապատ, մի մասին՝ ՍպաՀան քաղաքն ու նրա դավառները ԼԴավր., 123-124|: Պարսկաստան դաղթեցված Հայ μնակչությունը տեղաμաչխվեց երկրի ղանաղան չրջաններում, Հիմնականում՝ ՍպաՀանում ու նրա չրջակայքում: Տեղ Հասնողներից ովքեր քաղաքացիներ էին, տեղավորվեցին ՍպաՀանում, իսկ ովքեր չինականներ ու դյուղացիներ, ՍպաՀան քաղաքի չրջակա դավառներում μնակեցրին, այսինքն՝ Լնջանում, Ալնջանում, Գանդիմանում, Ջղախոռում, Փարիայում ն Բուրվարում…» ԼԴավր., 47|: Հիմնվեցին պարսկաՀայ նոր դաղթօջախներ: Բռնադաղթի անմիջական արդասիքը Հանդիսացավ Հատկապես Նոր-Ջուղան, որը դարձավ խոչորադույնը իրանաՀայ դաղթօջախներից: ՇաՀ Աμաս Ա-ն ջուղայեցիներին տեղավորեց Զադենդեռունդ դետի ափին՝ ՍպաՀանի մոտ՝ Հողաμաժին Հատկացնելով իր անձնական լավադույն, ընտիր Հողերից, որոնց մի մասը նրանք ստացան իμրն պարդն, իսկ մյուսները ձեռք μերեցին դրամով8:

Տե՛ս Տեր-Հովծանյաց Հ., Պատմութիւն Նոր Ջուղայու, որ յԱսպաՀան, Հ. 1, Նոր Ջուղա, 1880, էջ 33-34, Աμրածամյան Ա., ՊարսկաՀայ դաղթօջախը // Համառոտ ուրվադիծ Հայ դաղթավայրերի պատմության, Հ. Ա, Երնան, 1964, էջ 256:

Առաքել Դավրիժեցու տեղեկությունները Հայության…

Հայերի թիվն այստեղ ՃՄII դարի 20-ական թթ. Հասել է 30.000-ի9: Նոր Ջուղայի Հայկական դաղութն ուներ ինքնավարության իրավունք, ընտրում էր իր քալանթարին՝ Համայնքի ղեկավարին: Այստեղ μնակչությունը μաժանված էր առանձին մասնադիտական, դասաունեցվածքային խմμերի, որոնց դլխավորում էին ավադները: Ավադ էին ընտրվում ինչպես Հոդնոր, այնպես էլ աչխարՀիկ Հայ դործիչներ, որոնք Հաճախ նչանակվում էին չաՀի կողմից: Գաղութի ակնառու անձերից էլ ընտրվում էր ներկայացուցիչ՝ դատական վեճերը կարդավորելու Համար: Ըստ պարսկական չարիաթի՝ զիմմիների Լայդպես էին անվանվում ոչ մաՀմեդականները, որոնք պարտավոր էին ջիզյա՝ դլխաՀարկ վճարել| միջն ծադած վեճը կարող էր լուծվել մաՀմեդական ղազիների (դատավորների) կամ Հոդնորականների միջոցով: Սակայն, ըստ երնույթին, մաՀմեդականներն իրենց միջամտությամμ ճնչում էին դործադրում Հայ Համայնքի վրա: ՇաՀ Աμաս Ա-ի ֆերմանի Համաձայն՝ մաՀմեդականների ն Հայերի միջն ծադած վեճերը պետք է լուծվեին Հայերի օդտին ԼԴավր., 61|: Անդամ սկղμնական չրջանում «Հայերը ամեն կարդ ու դավանություն կատարում էին Համարձակորեն՝ ղանդեր ղարկել, ժամասացություն անել, ջրօրՀնեքը մեծախումμ Հանդեսով տոնել, նան ինքը՝ չաՀն էլ էր դալիս ջրօրՀնեքին ն տեսնելով՝ ուրախանում էր: Մեռելներին Հայերը խաչվառով, չարական երդելով Հանում էին քաղաքից, անցկացնում էին չուկայի միջով ու տանում թաղելու, ն պարսիկներից ոչ ոք անարդական կամ ՀայՀոյական μառ չէր ասում: ՇաՀը քրիստոնյաներին այնքան Համարձակություն տվեց, որ երμ Հրապարակներում կամ չուկաներում քրիստոնյաների ու մաՀմեդականների միջն վեճ ու կռիվ էր պատաՀում, կռվողները ՀամաՀավասար միմյանց ծեծում էին ն ՀայՀոյում առանց երկյուղի» ԼԴավր., 62|: Պատմիչը չաՀի այդ Հայանպաստ արարքը մեկնաμանում էր չաՀի խոսքերով. «Մեծ ծախսերով, ջանքերով ու Հնարներով Հաղիվ կարողացա նրանց այս երկիրը μերել: Ես նրանց չμերեցի իրենց օդուտի ծամար, այլ որղեսզի մեր երկիրը չենացվի ու մեր ազդը ավելանա» ԼԴավր., 62|: Սակայն միաժամանակ Դավրիժեցին վկայում է նան դատական վճիռ կայացնելիս Հայերի նկատ9

Աμրածամյան Ա., նչվ. աչխ., էջ 256:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

մամμ մաՀմեդականների կամայականությունների մասին: Օրինակ՝ մաՀմեդականի սպանության մեջ մեղադրվող Հայը դատապարտվում էր մաՀվան, իսկ մաՀմեդականին դատելիս μավարարվում էին նրա մեկ մատը կտրելու վերաμերյալ որոչմամμ ԼԴավր., 63, 170|: Պատմիչը ԼԳ դլխում խոսում է, թե ինչ պատճառով ն ինչպես Հայ քրիստոնյաներին Հանեցին ՍպաՀանի քաղաքի կենտրոնից ն տարան ծայրամասը, դետից այն կողմ μնակեցրին: ՇաՀ Աμաս I-ը «այն ժամանակ, երμ Հայոց աղդը քչում տանում էր Պարսկաստան, այն Հայոց աղդից մի մաս քրիստոնյաներ, որոնց դաչտեցիներ են անվանում՝ Գողթան դավառի Դաչտ անվանված դյուղից լինելու Համար, μերեց μնակեցրեց այս տեղում ԼՍպաՀանի| Շամչապատ կոչված թաղում, մաՀմեդականների մեջ: Տեղի լավ լինելու Համար քաղաքի այլ տեղերից (ն արքունիքում ծառայողներից) նույնպես մեծ թվով մաՀմեդականներ եկան ն μնակվեցին այս թաղում: Բնականաμար, նախանձելով Հայերի ստեղծարար դործունեությանն ու ինչքին՝ պարսիկները, «միաμանվելով թադավորի ներքինիների Հետ, սկսեցին ճնչել դաչտեցի քրիստոնյաներին, որպեսղի սրանց արտաքսեն այդ տեղից» ԼԴավր., 350|: Եվ որովՀետն թադավորը Հրաման էր արձակել դինու արդելքի վերաμերյալ (այն, մաՀմեդականների դավանանքի Համաձայն, անմաքուր էր, ն օդտադործելը մեղք էր Համարվում), ուստի մաՀմեդականները ամμաստանում են արքային Հայերի «դինարμու աղդ լինելու», «դինով ջուրը պղծելու՝ խաղողը ճմլելով քաղցուն դինի ստանալու, կնճիռը ջուրը թափելու ն դրանով ջուրը պղծելու, օղի ստանալով՝ մրուրը ջուրը թափելու, դինու կարասը ջրով մեկ-երկու օր թրջած պաՀելով լվանալու, լվացաջուրը առվի ջրին խառնելու ն ամμաստանական այլ մեղադրանքներով» ԼԴավր., 350-351|: ՇաՀ Աμասը, դա առիթ դարձնելով ն տեղի տալով այդ ամμաստանություններին, Հրաման է արձակում. «Ովքեր դինարμու աղդեր են, թող ելնեն, μաժանվեն մաՀմեդականներից ն քաղաքամիջից դնան քաղաքի ծայրամասերը, առանձին μնակվեն» ԼԴավր., 351|: Հարկադրված մի մասը դնաց ու Հիմնադրեց Նոր Ջուղան, մյուս մասն էլ Գավռապատ դնաց ն վարձով ապրեց: ՍպաՀանից Հանվեցին նան այլ թաղամասերում Հաստատված Ամիդից, Գաղիկից, Բաղեչից, Մուչից, Բերկրիից, Արճեչից, Արծկեից, Երղնկայից,

Առաքել Դավրիժեցու տեղեկությունները Հայության…

Դերջանից, Բաμերդից, Կարինից, Բասենից, Կաղղվանից, Շիրակավանից, Արարատյան առանձին μոլոր դավառներից, Ալաչկերտից, Մակվից, Խոյից, Սալմաստից, Ուրմիայից (եկածները)…: Սրանց, ինչպես նան Երնան քաղաքի μնիկ տեղացի Հայերին նույնպես Հանել ն քչել տարել էին ՍպաՀան քաղաքը ն քաղաքամեջ մաՀմեդականների Հետ խառնիխուռն ն նան ղուտ Հայերով առանձին μնակեցրել այն թաղերում, որոնց անունները ասում են Թորոսական ն Շխչաμանա ԼԴավր., 352|: Պատմիչը Հետնողականորեն ընդդծում է, որ դինու դործածությունը Հայերին իրենց կառուցած μարեչեն տներից արտաքսելու Համար պատրվակ էր միայն: «Այս միջադեպը մեկն էր Սեֆնիների ներքին քաղաքականության մեջ նոր ուղղություն նչանակող երկրի այլադավան Համայնքների մեկուսացման դործընթացում, որը սկսեց կիրառվել մասնավորապես ՃՄII դարի 50-ական թվականներին»,– դրում է Լ. Դանեղյանը10: Ե՛վ երնանցիներին, ն՛ մյուս տեղերից եկածներին μնակության տեղ Հատկացրին ՍպաՀանի կողքով Հոսող դետի մյուս ափին, ջուղայեցիներին մոտիկ: «Քաղաքը ն μոլոր մաՀմեդականները, թադավորի պալատն ու վաճառանոցները ն այն ամենը, ինչ կա, որ քաղաքին է վերաμերում, դետի Հյուսիսային կողմում են, իսկ ջուղայեցիները՝ Հարավային կողմում, դետից դեն են տեղավորված ուրիչ աղդերից ղատ ու առանձին» ԼԴավր., 354|: Հայաստանի տարμեր վայրերից եկածներն այստեղ էլ ունենում են իրենց թաղամասերը՝ Թորոսկան, Շխչաμանի, Շամչաμադ ն այլն: ՏեղաՀանումը թեն մեծ ղրկանքներ ու դժվարություններ առաջացրեց, μայց մաՀմեդականներից առանձին, ջուղայեցիների Հարնանությամμ μնակվելը Հետադայում դոՀացում պատճառեց Հայ μնակչությանը: Այստեղ ընդարձակ տարածքներում մեծ ն Հարուստ տներ չինեցին, պարտեղներ ու այդիներ Հիմնեցին: Բացի դրանից՝ «անջատվելով μաժանվեցին մաՀմեդական օձաμարո աղդից, որը, մչտապես կծոտելով, նենդում ու տանջում էին քրիստոնյաներին, իսկ այժմ μոլոր քրիստոնյաները մի տեղում են միավորված ն ուրախությամμ դոՀանում են տեր Աստծուց…» Տե՛ս Դանեղյան Լ., Առաքել Դավրիժեցու երկը որպես Սեֆյան Իրանի ՃՄII դարի պատմության սկղμնաղμյուր, էջ 161-199:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ԼԴավր., 355|: Ուչադրավ է, որ Պարսկաստան μռնադաղթած Հայերից «անջատեցին քարադործ արՀեստավորներին, տարան ՍպաՀան քաղաքը այն արՀեստի Համար, որ պետք էր դալիս այնտեղ թադավորի տան չինության ն ողջ պարսից աղդի Համար» ԼԴավր., 356|: Սրանց ՍպաՀանի Հարավային կողմում, դետի այն ափին են μնակեցնում՝ «դավր աղդի» Հարնանությամμ: Պատմադիրը «դավր աղդ» է անվանում պարսկական այն ցեղախմμին, որը մինչ իր ապրած ժամանակները Հետնում էր ղրադաչտական կրոնին ն չէր ընդունում մաՀմեդականությունը: Հայերի տեղից տեղ տեղափոխումները չարունակել են նան ՇաՀ Աμասի Հաջորդների օրոք: ՇաՀ Աμաս Երկրորդը 1659 թ. մայիսին Հայ քարադործ վարպետներին ն մաՀմեդականությունից խուսափած պարսիկներին այստեղից էլ տեղաՀանել ու μնակեցրել է այնտեղ, որտեղ μնակեցվել էին «երնանցիները, չխչաμանցիները ն դաչտեցիները», դրանով «μոլոր այլացեղ ու այլաՀավատ աղդերը առանձնացվեցին մաՀմեդականներից, որպեսղի մաՀմեդականները, նրանցից անխառն μնակվելով, մաքուր մնան (չպղծվեն)» ԼԴավր., 357|: Քրիստոնյա ժողովուրդների Համար առանձին չարիք էին պարμերաμար կրկնվող մանկաՀավաքները (Դեվչիրմե)11: Օսմանյան իչխանությունները յուրաքանչյուր 3-5 տարին մեկ Հավաքադրում էին քրիստոնյա 8-20 տարեկան տղաներին, որոնք պետք է ընդունեին մաՀմեդականություն, անցնեին ռաղմական ուսուցում ն Համալրեին ենիչերների չարքերը: Պարսկական իչխանությունները մանկաՀավաքների միջոցով Համալրում էին ղորաμանակը: Դավրիժեցու մի Հաղորդման Համաձայն, երμ Ադուլիսում տեղի μնակիչները պարտավոր էին դիմավորել չաՀին, Հայ մանուկներին Հավաքադրումից ղերծ պաՀելու նպատակով «վայելչադեղ չերնալու, չաՀին Հաճելի չլինելու ն նրանցից չվերցնելու» Համար սափրել էին դլուխները: Սա առաջացնում է չաՀի ղայրույթը ն քաՀանա տեր Անդրեասը իր կյանքի դնով ծնողներին ու մանկանց դլուխները սափրած անձանց փրկելու Համար մեղքն իր վրա է Այդ մասին տե՛ս Զուլալյան Մ., «Դնչիրմեն» (մանկաՀավաքը) Օսմանյան կայսրության մեջ՝ ըստ թուրքական ն Հայկական աղμյուրների (ՊԲՀ, 1959, № 2-3, էջ 247-256):

Առաքել Դավրիժեցու տեղեկությունները Հայության…

վերցնում ԼԴավր., 280|: Լինում էին ն աղջիկների Հավաքներ, երμ քրիստոնյաներից խլվում էին աղջիկներ՝ պալատի ն Հարեմի Համար: Ըստ Դավրիժեցու՝ Հայ աղջիկներին արդելված էր փողոց դուրս դալ ԼԴավր., 416|, կենդանի մնացած աղջիկներն ու ջաՀել կանայք պարսիկների ձեռքը չընկնելու ն նրանց կողմից չանարդվելու նպատակով «երեսները ծածկում էին իրենց դլխարկով կամ ղդեստով ն անսաՀման μարձրությունից իրենց վայր էին նետում քարայրներից ու մեռնում»: Հայ μնակչության դաղթը նկարադրելիս պատմադիրը տալիս է Հայկական փոքր ու մեծ քաղաքների ու նրա չրջակա μնակավայրերի անունները, որտեղից Պարսկաստան էին քչվում Հայերը Արարատյան երկրի վերակացու նչանակված Ամիրդունա խանի կողմից: Ժողովրդադրական պատկերի ճչդրտման առումով մեծ արժեք ունեն դրքի այն էջերը, որոնք ընդդրկում են ՇաՀ Աμասի կողմից Հայերին Իրանի խորքերը μռնի դաղթեցնելու ն Հայ ժողովրդի Համար այդ դաղթի աղետալի Հետնանքների նկարադրությունները: Զափաղանց մանրակրկիտ կարդով Հիչատակում են Հայկական μնակավայրերը՝ իրենց Հին ն 17-րդ դարի անվանումներով: Պատմիչը Հառաչանքով է թվարկում դատարկված դավառների, վայրերի անվանումները՝ դրելով. «Սկսեցին ԼտեղաՀանությունը – Ռ. Ն.| Նախիջնանի սաՀմաններից, անցան Եղեդնաձոր, Գեղամա ծովի եղերքով, Լոռիով, Համղաչիման դավառը, Ապարանը, Շիրակավանը, Զարիչատը (Վանանդ կամ Կարս դավառում, կառուցվել է Արտաչես Ա-ի ժամանակ՝ 189-160 Ք.ա., ն Արտաչեսի որդի ԶարեՀի անունով կոչվել է ԶարեՀաչատ-Զարիչատ), Կարսի դյուղերի մի մասը, Կաղղվանի ձորը ամμողջովին, μովանդակ Ալաչկերտը, Մակուի դյուղերը, Աղμակի (Վասպուրականի դավառներից մեկը, որտեղով է անցնում Թավրիղ–Վան ճանապարՀը), Սալմաստի, Խոյի, Ուրմիայի դավառները, μովանդակ Արարատյան դաչտը, Երնան քաղաքը, Կոտայքի չրջանը, Ծաղկունքի ձորը, Գառնու ձորը, Ուրծաձորը), սրանցից առաջ Կարինի, Բասենի, Խնուսի, Մանաղկերտի, Արծկեի, Արճեչի, Բերկրի, Վանա դավառները» ԼԴավր., 52|: Ա. Դավրիժեցու «Պատմությունը» արժեքավոր է նան աղդադրական ն տեղանվանական μացաՀայտումների, տեղորոչումներ կատարելու առումներով: Մենք կփորձենք անդրադառնալ ոչ μոլոր μնակավայրերին, տեղանուններին ն նրանցում եղած Հոդնոր

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ու կրթամչակութային Հարստություններին: Նախ առանձնացնենք «Աղջոց վանքը» (Աղջկուց վանք) ԼԴավր., 18|: Սա վանական Համալիր է ն դտնվում է Գեղարդից յոթ կմ Հարավ-արնելք: Այս վանքի մոտ եղել է նույնանուն դյուղը, որտեղից էր նան Մելիքսեթ, չարաՀուչ Մելիքսեթ կաթողիկոսը: Հավոց թառը ԼԴավր., 23| դտնվում է Գառնիից դեպի արնելք՝ Աղատ դետի ձախ ափին, μարձունքի վրա: Այն եղել է Հայաստանի նչանավոր վանքերից մեկը, Հայաստանի մչակութային ու կրոնական կարնոր կենտրոն: Կառուցվել է 1013 թ. ն 1679 թ. ավերվել է երկրաչարժից: Այժմ դրեթե ավերակ է: Առինջ դյուղը ԼԴավր., 72| դտնվում է Կոտայքի տարածաչրջանում՝ Երնանին կպած: Պատմիչը այստեղ Հիչատակում է նան Ղրխμուլաղ վայրը: Պատմադիրը Հիչատակում է նան Աչտարակի ենթաչրջանի Կարμի ն ՕՀանավանք, Օչական կոչված μնակավայրերը ն նրանցում եղած եկեղեցական Համալիրները: Խոսվում է նան Փիլիպոս կաթողիկոսի կողմից Մուղնու Ս. Գնորդ ղորավարի վանքի կառուցման, Օչականի Ս. Մեսրոպի տաճար-Հանդստարանի վերանորոդման, Ուչի դյուղում Ս. Սարդիս ղորավարի վանքի, Բջնի դյուղում Ս. Աստվածածնի տաճարի վերակառուցման, Բջնիում Ս. Սարդիս դմμեթավոր խաչաձն եկեղեցու մասին: Թվարկելով μնակավայրերը՝ խոսում է Հիմնականում նրանցում ն մոտակա եկեղեցիների վերանորոդման մասին Թիֆլիսում, Լոռու դավառում, Արարատյան Հովտում, Սիսական դավառում, Ղափանի դավառում, Նախիջնան քաղաքում ն սրա դյուղերում Աստապատի մեծաչուք եկեղեցու, ՃաՀուկ, ՇաՀակերտ, Գաղ դյուղերի եկեղեցիների, Շոռոթի եկեղեցու, Ադուլիսի վանքի ն չորս եկեղեցիների, Թավրիղ քաղաքի եկեղեցու, Դարաչամμի, Ցղնայի եկեղեցիների Մովսես ն Փիլիպոս կաթողիկոսների օրոք (ՃՄII դ.) կառուցման մասին ն այլն ԼԴավր., 278|: Պատմիչը Հիչատակում է նան Վժան անվամμ դյուղի մասին ԼԴավր., 308|, որը Արադածոտն դավառի Հնադույն դյուղերից է: Ներկայումս այն Աչտարակի ենթաչրջանի Ուջան դյուղն է: «Պատմություն» երկում Հիչատակվում է Մազրա դյուղը, որը կոչվել է նան Մեծ Մաղրա: Ներկայումս այն Զոդ μնակավայրն է ԼԴավր., 85|: կարենիսը ԼԴավր., 146| Գյումուչ (Արծաթ) դյուղի Հին անունն

Առաքել Դավրիժեցու տեղեկությունները Հայության…

է: Այս դյուղում է դտնվում Առաքելոց վանքը, որը կոչվել է նան Կարենավանք: Այն այժմ ավերակ է: Գտնվում է Հրաղդան քաղաքից 16 կմ դեպի Հարավ-արնմուտք: Հիչատակվել է կաղզվան ԼԴավր., 183| μնակավայրը Այրարատ նաՀանդի Երասխաձոր դավառում: Ամμերդ դավառը ԼԴավր., 198| նույն Արադածոտն դավառն է: Հիչատակվում է նան Ամμերդ անվամμ μերդ-ամրոցը՝ Արադածոտն դավառում՝ Բյուրականից 7 կմ Հյուսիս: ՊաՀպանվել են միայն դղյակի, μերդապարսպի ավերակները, եկեղեցու, μաղնիքի ն այլ կառույցների մնացորդները: Հարենի դյուղը ԼԴավր., 198| եղել է Կարμի դյուղի մոտ, μնակչությունից դատարկվել ն ավերվել է ՇաՀ Աμասի μռնադաղթի ժամանակ: Ըստ պատմադրի՝ Տաթն վանքը սկղμնապես կոչվել է Ստաթեի կամ Եվսաթեի վանք ԼԴավր., 198|: Òորո վանք կամ ծրվանցը դտնվել է Տաթն վանքի մոտ: Թանածատի վանքի ԼԴավր., 200| տեղադրման Հարցն առ այսօր վիճելի է: Բարկուչատը ԼԴավր., 201| դտնվում է Արաքսի պարսկական ափին, որտեղ դտնվել է Նախավկայի վանքը: Պատմադիրը տեղեկություններ ունի նան Գողթն դավառի մի չարք μնակավայրերի ն վանական Համալիրների մասին: Դրանցից են ծղնա դյուղը, Զուղան, Վերին Ադուլիս դյուղաքաղաքը, Օրդվաթ, Շամμ, Շոռոթ դյուղերը: Գավառի Հիչատակված վանքերից են՝ Վերին Ադուլիսի Ս. Թովմաս Առաքյալի վանքը, Ցղնայի Ս. Աստվածածին եկեղեցին, Մսրվանիսի (Մեսրոպավանի) Ս. Մեսրոպ վանքը: Աստապատ դյուղաքաղաքից 3 կմ Հարավ-արնելք ընկած Արաքսի ձախ ափին Հիչատակվում է Ս. Ստեփանոս Նախավկայի անունով ամուր պարիսպներով ն երկաթապատ դռներով վանքը ն այլն ԼԴավր., 212-214|: Դավրիժեցու դործում Հիչատակվում են Երնջակ դավառը ն Նախիջնան μնակավայրը: Ըստ Ստեփանոս Օրμելյանի՝ Սյունիքի նաՀապետներից մեկի կինը՝ Երնջակը, չինում է իր անունով

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Երնջակ μերդը, ն դավառը μերդի անունով կոչվում է Երնջակ12: Այս դավառում Հիչատակվում է Ապարան կամ Ապարաններ դյուղը ԼԴավր., 151|: ՃՄII դարի սկղμում այն ուներ 500 տուն Հայ μնակիչ ն կապ չունի Նիդ դավառի Ապարան μնակավայրի Հետ: Ոսկանաղատ դյուղը ԼԴավր., 25| Հիչատակվում է Պատմական Հայաստանի Գարդման դավառում Հիմնված ՄՀակ սարի ստորոտում՝ Գանձակ դետակի ձախ ափին: Գարդմանը Համապատասխանում է ժամանակակից Ադրμեջանի Ղաղախի, Թովուղի Հյուսիսային ն Շամքորի չրջանի արնմտյան մասերին: Հաթերք դյուղը ԼԴավր., 25| դտնվում է Մեծ Հայքի Արցախ նաՀանդի Հաթերք դավառում: Հիմնադրվել է Տրտու (Թարթառ) դետի ձախ ափին: Այժմյան Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի չրջանի Հաթերք դյուղն է: Խաչենը ն Դիզակը Արցախ նաՀանդի դավառներից են: Դիղակի սաՀմաններն էին Հարավից Արաքսը, արնելքից՝ Մուղանի դաչտը, Հյուսիսից՝ Քյոնդոլան դետը, արնմուտքից՝ Քիրս լեռը: Պատմադրի Հաղորդմամμ Արցախ աչխարՀի Ջրաμերդ դավառը անվանվել է նան Ճարաμերդ ԼԴավր., 474|: Գավառը կրել է նան Ճարաμերդ, Զլաμերդ, Զլμերդ, Ջերմուկի μերդ, Ճառաμերդ անվանումները: Պատմադիրը մեկ այլ տեղում անվանում է Ծար դավառ ԼԴավր., 477|: Շամքորը ԼԴավր., 201| Արցախ նաՀանդի Փառնես դավառն է, որտեղ դտնվում է Փառիսոս քաղաքը, այժմ կոչվում է Կալաքենդ: Քոչիզ դյուղը Ծովատեղ դյուղի Հին անունն է, որ դտնվում է Արցախ նաՀանդի Վարանդա դավառում: Վերին Զակամը դտնվում է Արցախ նաՀանդի Կողթ դավառում, որը Հետադայում μաժանվեց երկու մասի՝ Շամքորի ն Զակամ դավառների: Վերին Զակամի կամ ուղղակի Զակամի դյուղերից է պատմադրի Հիչատակած Մելիքղատան դյուղը ԼԴավր., 25|: Քչտաղսի՝ Խանածախ դյուղը դտնվում է ԼԴավր., 25|: Հին ԱղաՀեջք դավառում, որը Հետադայում կոչվել է Քաչաթաղ: Երկու դյուղ կա Խանածախ անունով. մեկը՝ Արցախի Խաչեն դա12

Տե՛ս Ստեփանոս Օրμելյան, Սյունիքի պատմություն, թարդմանությունը, ներածությունը ն ծանոթադրությունները՝ Ա. Ա. Աμրածամյանի, Երնան, 1986, էջ 71:

Առաքել Դավրիժեցու տեղեկությունները Հայության…

վառում, իսկ մյուսը, որը Հիչատակում է պատմիչը, Քաչաթաղում է՝ Գորիսի մոտ: Հոչանց դյուղը ԼԴավր., 206| Հիչատակվում է Սյունաց նաՀանդի ԱղաՀեջք դավառում (Քաչաթաղ): Այստեղ Հայտնի են եղել Քաչաթաղ ն Խոժոռաμերդ ամրոցները: Բաղք դավառը ԼԴավր., 225|) Համապատասխանում է Ղափանի չրջանի մի մասին, իսկ Խոտանանը Բաղքի դյուղերից մեկն է: Վասակաչեն անվամμ դյուղը ԼԴավր., 477| այժմյան Վարդենիսն է: Ջարեք դետը ԼԴավր., 474| ն նույն անվամμ μերդը ն վանքը պետք է լինեն Արցախ նաՀանդի Փառիսոս կամ Գարդման դավառում: Քոթուկլու դյուղը ԼԴավր., 218| տեղադրվում է Շուչիի դիմաց՝ Քառասնից դյուղի մոտերքը: Երնջակ դավառը Մեծ Հայքի Սյունյաց նաՀանդի առաջին դավառն է եղել: Հարավից սաՀմանակից է եղել Արաքսին, արնմուտքից՝ Նախիջնանին, Հյուսիս-արնմուտքից՝ ՃաՀուկին, Հյուսիսից՝ Ծղուկ ն Գողթն դավառներին: Երնջակի նչանավոր Ապրակունիս դյուղի մոտ պատմիչը Հիչատակում է նան Ս. Կարապետ վանքը: Խրամ ավանը ԼԴավր., 407| դտնվել է Նախիջնան դավառում: Շոռոթ դյուղը ԼԴավր., 279| Մեծ Հայքի Սյունյաց նաՀանդի Երնջակ դավառի դյուղերից է: Երնջակի Հարավային սաՀմանը Հասնում է մինչն Արաքսի ափը: Երնջակը չրջապատված է Գողթն, Ծղուկ, ՃաՀուկ ն Նախիջնան դավառներով: Մեղրի դյուղը ԼԴավր. 273| ներկայիս քաղաքատիպ ավանը Հնում կոչվել է Արնիք, որը մտնում էր Սյունաց նաՀանդի մեջ: Պատմադիրը չրջել է նան Արնմտյան Հայաստանում ն Հիչատակում է μաղմաթիվ տեղանուներ, որոնցից ներկայացնենք մի քանիսը. Խնուսը Բարձր Հայքի Խնուս դավառի վարչական կենտրոնն է եղել: Արծկե քաղաքը ԼԴավր., 35| Մեծ Հայքի Տուրուμերան նաՀանդի Բղնունիք դավառում է Հիչատակվում՝ Վանա լճի Հյուսիսային ափին: Ամուկ դավառի Ալյուր դյուղը ԼԴավր., 421| Վասպուրականի

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Առμերան դավառի դյուղերից մեկն է: Բերկրի քաղաքը Մեծ Հայքի Վասպուրական նաՀանդի Առիμերան դավառում է Հիչատակվում: Նույն նաՀանդի ԱղիՀովիտ դավառի Վանա լճի Հյուսիսային ափին է Հիչատակվում Արճեչ քաղաքը, իսկ ԱպաՀունիք դավառում՝ Մանաղկերտը ԼԴավր., 38|: Աստաղատ μնակավայրը ԼԴավր., 273| դյուղաքաղաք էր Մեծ Հայքի Վասպուրական նաՀանդում: Արտազ դավառը Մեծ Հայքի Վասպուրական նաՀանդի 15-րդ դավառն է, որի կենտրոնը Մակու μերդաքաղաքն է: Հնում կոչվել է Շավարչան: Ըստ ավանդության՝ այստեղ է նաՀատակվել Հայաստանում քրիստոնեության քարողիչ Թադեոս առաքյալը, որի պատվին էլ Մակուից 20 կմ Հարավ-արնելք կառուցվեց Սուրμ Թադեոսի վանքը ԼԴավր., 275|: Բադվան կամ Բադավան ԼԴավր., 331| μնակավայրը դտնվում է Այրարատ նաՀանդի Բադրնանդ դավառի Նպատ լեռան ստորոտում, որտեղ կառուցվել է μաղիլիկ մեծ տաճար: Այժմ կոչվում է Ուչքիլիս: Բայազետի μերդը ԼԴավր., 331| դտնվում է Այրարատ նաՀանդի Կոդովիտ դավառում (Հին Բայաղետը): Խոչաμ μերդաքաղաքը ԼԴավր., 385| դտնվում է Վանից 35 կմ Հարավ-արնելք՝ Խոչաμ դետի եղերքին: կեղի դավառը ԼԴավր., 394| պատմական Խորձյան դավառն է, որը դտնվում է Զորրորդ Հայքում ն այժմ կոչվում է Քղի: Ոստանի կաղան ԼԴավր., 394| μնակավայրը Վանա լճի եղերքին դտնվող փոքրիկ այն ավանն է, որը մեծանալով դարձել էր քաղաք ն կոչվել Ռչտունյաց ոստան, որը Հիմնադրել էր Վասպուրականի Գադիկ Արծրունի թադավորը: Ծովի կողմից անՀնարին է եղել մտնել μերդ: ՃանապարՀն ապառաժի կողի վրա փորված անցքն էր, որ Դավրիժեցին կաղ է կոչում13: Աղμակ կամ Բարմ երկիրը, ԼԴավր., 428|, ըստ պատմադրի, Վասպուրական նաՀանդի դավառներից մեկն էր՝ Հադամակերտ ԼԲաչկալե| կենտրոնով: Այս դավառում Հիչատակվում է նան Լոռիքան μերդը: Տե՛ս Առաքել Դավրիժեցի, Պատմություն, աչխարՀաμար թարդմանությամμ դրքի 225 ծանոթ., էջ 550:

Առաքել Դավրիժեցու տեղեկությունները Հայության…

Բարմ երկրի Էրնկան դյուղը ԼԴավր., 248| կոչվում էր Աղμակ, որը Մեծ Հայքի Վասպուրականի դավառներից է: Գավառի կենտրոնը եղել է Հադամակերտ քաղաքը, որն այժմ թուրքերն անվանում են Բաչկալե, որից քիչ Հեռու Սուրμ Խաչ վանքն է: Իսկ Էրնկան դյուղը ՃՄII դարում ունեցել է եկեղեցի: Պատմադիրը Հիչատակում է, որ 653 թ. կաթողիկոս Ներսես Հայրապետը Դվինում կառուցում է Սուրμ Սարդիսը, որը այժմ դոյություն չունի, ն Խոր Վիրապը, որն այն ժամանակ մատուռ պետք է եղած լիներ, իսկ այժմ դոյություն չունի ԼԴավր., 484|: 786 թ. կառուցվել է Մաքենիսը ԼԴավր., 484|, որը դտնվում է ՀՀ Մարտունու չրջանում, ժամանակին եղել է նան կրթական օջախ: Պատմադիրն ունի նան մեղ Հայտնի վանական ն եղեղեցիական այլ Համալիրների Հիմնադրման վերաμերող Հակիրճ տեղեկություններ ԼԴավր., 484-485|: Ըստ նրա՝ Ախուրյանի աջ ափին՝ սաՀմանի այն կողմում, Հիմնադրվել է Հոռոմոսի վանքը Ճ դարում Բյուղանդիայից փախած Հայ վանականների կողմից, որի Համար էլ կոչվել է Հոռոմոսի ԼԴավր., 485|: Դավրիժեցին Հիչատակում է նան Երկուերեսի եկեղեցին: Նա այն Համարում է մեծ եկեղեցի, որը Օսմանյան Մուրադ խոնդկարը կամեցել է քանդել 1032 Լ1583| թ. ն քարերը տեղափոխել՝ μերդ կառուցելու Համար: Ըստ պատմադրի՝ եկեղեցու Առաքել անվամμ վարդապետին Հաջողվել է կանխել եկեղեցու ավերումը, թեն թուրք ելուղակները Հասցրել էին պղծել այն ԼԴավր., 477|: Ըստ Թորամանյանի՝ այդ եկեղեցին եղել է այժմյան Զարենցի անվան դպրոցի տեղում, որտեղ դտնվում էր Ս. Գրիդոր Լուսավորիչը, որը կառուցվել է Երկու երեսի տեղում: Ամփոփելով նչենք, որ Առաքել Դավրիժեցու տեղեկություններն ունեն սկղμնաղμյուրի μացառիկ կարնոր նչանակություն՝ Հայոց μռնադաղթերից Հետո Պարսկաստանում Հայության ստեղծած ժողովրդադրական նոր պատկերի մասին: Իսկ տեղանունների մասին տեղեկությունները կարնոր են քարտեղադիտության ն պատմական աչխարՀադրության ղարդացմանը նպաստելու առումներով:

ԲԱԺԻՆ ՉՈՐՐՈՐԴ

ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ԱՐԱԲ ԵՎ

ԵՎՐՈՊԱՑԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՆԵՐԻ

ՈՒՂԵԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ`

ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ

Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները…

1. ԱՐԱԲ ՄԱՏԵՆԱԳԻՐՆԵՐԻ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ

ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

(Թ-ԺԴ ԴԴ.) Թ-ԺԴ դարերի Հայաստանի ն Հայերի վերաμերյալ ուչադրավ տեղեկություններ են թողել արաμ մատենադիրները: Լինելով օտարներ ն չրջելով Հայաստանում ն ողջ Անդրկովկասում՝ նրանք դրի են աոել Հատկապես իրենց Համար խորթ μարքերն ու սովորույթները: Թեն արաμ մատենադիրների վկայությունները չատ Հաճախ Հակասական են, իրարամերժ, սակայն առանց դրանց մեր պատկերացումները այդ ժամանակաչրջանի μաղմաթիվ Հարցերի վերաμերյալ միակողմանի կլինեին: Ալ Զածիզ (Ը-Թ դդ.): Ժամանակի լայնախոՀ դիտնականներից է (776-869), որի աչխարՀադրական երկերը մեծ արժեք ունեն: Հեղինակ է «Գիրք կենդանիների մասին» մեծադիր մի Հատորի, որտեղ նա Հաղորդում է կենդանաμանական, մարդաμանական ն աղդադրական μնույթի տեղեկություններ: Ալ ՋաՀիղի Հիմնական աչխարՀադրական երկն է «Գիրք մեծ քաղաքների ու երկրների Հրաչքների մասին» աչխատությունը, որից, սակայն, պաՀպանվել է սակավ մասը: Համեմատաμար ուչ Հայտնաμերվեց «Հայացք վաճառականության վրա» դիրքը, որում ուչադրավ նյութեր կան Հայաստանի վերաμերյալ1: Վերջինիս «Զդեստների ճանաչման ն նրանց արժեքավորման մասին» դլխում Հեղինակը թվարկում է Հայաստանում արտադրվող ն արտաՀանվող ընտիր ղդեստները. «Լավադույն կաՀավորանքը (ֆարչ), ամենաթանկն ու ամենաչքեղը միրիղղա (կիրմիղ) Հայկական կարմիր փայլուն կաՀավորանքն է, ապա՝ մետաքսե (խաղղ) դծավոր ղարդարունը՝ դունադեղ մետաքսը…: Այս μոլոր տեսակների արժեքն ու դինը μարձրանում է ըստ այնմ, թե ինչքան ոսկու Հյուսվածք են պարունակում: Նրանք μոլորը լինում են ոսկով Հյուսված՝ μացի միրիղղա (այծեմաղե դործվածք) Հայկա1 Օդտվել ենք «Արաμական աղμյուրներ, Գ, արաμ մատենադիրներ, Թ-Ժ դարեր» դրքից, ներածությունը ն μնադրերից թարդմանությունները՝ Արամ Տեր-Ղնոնդյանի, Երնան, 2005, էջ 419 (այսուՀետն՝ Արաμ. դիրքը ն էջը):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կանից, մայսանիից (աստղափայլ) ն μարակ մետաքսից (μաղյուն): Լավադույն թաղիքը (լաμուդ) չինականն է, ապա Մաղրիրμի կարմիրը, Թալիկանի սպիտակը, Հայկականը ն խորասանյանը» (Արաμ. Գ, 424-425): «Դրսի երկրներից μերված ղարմանալի Հրաչալիքների, պիտույքների, Հարճերի, քարերի ն այլ μաների մասին» դլխում թվարկվում են աչխարՀի այն երկրենրի ապրանքներ, որոնք միջաղդային մեծ արժեք ունեն, դրանց չարքում են նան «Ամիդից՝ Հյուսված ղդեստներ, թաչկինակներ, նուրμ վարադույրներ, μրդե քող (չղարչ)... Հայաստանից՝ թաղիքներ, թամμեր, դորդեր, նուրμ փսիաթներ, դոտիներ, μուրդ» (նույն տեղում, 427-428): Ալ 8ակուμի (Թ-Դ): Ծնվել է Բաղդադում, երկար ժամանակ ապրել է Հայաստանում, մաՀացել է 897 թվականին: Մեղ են Հասել ալ Յակուμիի երեք երկեր: Դրանցից ամենակարնորը «Պատմությունն» է, որն իր լայն ընդդրկմամμ դերաղանցում է նախորդներին՝ ներառելով տեղեկություններ նույնիսկ Հյուսիսի ժողովուրդների ու չինացիների մասին, դրանով իսկ այս երկը կարող է Համարվել պատմական Հանրադիտարան: Նա Հայտեի է որպես առաջին խոչոր պատմիչներից մեկը: Հեղինակն ունի նան աչխարՀադրական մի երկ, որը կոչվում է «Գիրք երկրների»: Ըստ արաμադետ Արամ Տեր-Ղնոնդյանի, որը նան այս երկի Հայերեն թարդմանողն է, դրքի՝ Հյուսիսային ն արնմտյան երկրներին վերաμերող μաժինները, որոնք մեղ չեն Հասել, պարունակել են Հայաստանի մանրամասն նկարադրությունը, քանղի Հեդինակը կյանքի մեծ մասն անցկացրել է Հայաստանում2: «Ասել է ԱՀմադ իμն Յակուμը, թե Հայաստանը երեք մասից է μաղկացած: Առաջին մասը ընդդրկում է Դվինը, Կարնո քաղաքը, Խլաթ, Շիմչատ քաղաքները ն սրանց միջն ընկած Հողերը: Երկրորդը՝ Վիրքը, Տփղիսը ն Դարμանդ քաղաքը ն Ալանքը (ալ Լան) 2 Ալ Յակուμիի թե՛ պատմության, թե՛ աչխարՀադրության ձեռադրերը պակասավոր են, ն երկուսն էլ դտնվել են մեկական ձեռադրով: Այնտեղ պակասող մասը պետք է վերաμերի Հենց Հայաստանին, ն եթե նկատի ունենանք, որ ալ Յակուμին Հայաստանի մասին լավատեղյակ է, քանի որ այնտեղ ապրել է, ուստի պետք է ենթադրել, որ նա չատ մանրամասն ու կարնոր տեղեկություններ պետք է Հաղորդեր: Բարեμախտաμար, արաμ պատմիչներ Շարիչին ն Արուլ-Ֆիդան պաՀպանել են ալ Յակուμիից քաղված տեղեկություններ Հայաստանի մասին (տե՛ս նույն տեղում, ծանոթ. II, 12, էջ 475-476):

Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները…

ն սրանց միջն ընկած Հողերը: Երրորդ մասն ընդդրկում է Պարտավը, որն Առանի (դլխավոր) քաղաքն է, Փայտակարանը ն Դարμանդը| (Արաμ., 476): Այս տեղեկությունը, թե Արմինիան երեք մասի է μաժանվում, մեծ նչանակություն ունեցող վկայություն է, որը մի պարղություն է մտցնում: Գրեթե μոլոր արաμ մատենադիրները Արմինիան, ըստ նախկին ժամանակաչրջանի (Զ-Է դարեր), μաժանում են 4 մասի՝ Առան (Ա. Հայաստան), Վիրք (Բ. Հայաստան), Արնելյան Հայաստան (Գ. Հայաստան) ն Արնմտյան Հայաստան (Դ. Հայաստան): Այս քառակի μաժանումը արաμական չրջանի Համար ոչ մի վարչական կամ աղդային Հիմք չունի, իսկ Արմինիա նաՀանդի եռակի μաժանումը ավելի է արտաՀայտում իրականությունը, քանի որ Հայաստանը Հանդես է դալիս որպես մեկ միավոր, ն, իրոք, այն Արմինիայի կաղմում առանձին վարչական աղդային միավոր էր, որը կառավարում էր Հայոց իչխանը (Բաթրիկ), իսկ մյուս երկու միավորներից առաջինը ընդդրկում է Հայոց արնելից կողմանք (Արցախ ն Ուտիք նաՀանդները) ն Աղվանքը, Շիրվանը ն Դարμանդը: Երրորդ միավորը Վիրքն է (Ջուրջան): Ալ Յակուμին մյուս դլուխներում ակնարկում է այն դործվածքների մասին, որոնք ընդՀանուր անվամμ Հայկական (արմանի) են կոչվել դեռնս Ը-Թ դարերում: Այս առումով նրա տեղեկությունը եղակի է (Արաμ., 475): Ինչ վերաμերում է Հետադայում՝ Բադրատունյաց ժամանակաչրջանում դոյություն ունեցող այդպիսի արտադրությանը, ապա այդ մասին կան Հարուստ վկայություններ Ժ դարի արաμ աչխարՀադրադետների երկերում: Ալ իսթախրի (Ժ դ.): Ալ Իսթախրին Ճ դարի արաμական աչխարՀադրական դիտության դպրոցի առաջին ն ամենակարնոր ներկայացուցիչներից է: ՄաՀացել է 951 թվականից Հետո: Նրանից մեղ է Հասել «Գիրք թադավորությունների ճանապարՀների մասին» երկը, որը մանրամասն նկարադրությունն է այն μոլոր երկրների, որ նա Համարել է մաՀմեդական աչխարՀի մաս (Արաμ., 571-582): Լինելով Հայաստանի տարμեր վայրերում՝ նա Հանդամանորեն նկարադրել է դրանք: Այսպես, ալ Իսթախրին նկարադրել է Դվինը որպես Հայաստանի մայրաքաղաք. «Դվինը (Դաμիլ) Արդաμիլից մեծ քաղաք է ն Հայաստանի մայրաքաղաքն է…», «Ունի պարիսպ, ն քրիստոնյաները նրանում մեծաթիվ են: Մայր մղկիթը

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

եկեղեցու կողքին է: Նրանում արտադրում են μրդե դործվածքներ, ինչպես՝ դորդ, երեսի μարձեր (վասայիդ), Հենաμարձեր (մակուիդ), չալվարի դոտիներ (տիքքա) ն Հայկական այլ տեսակի (ասնաֆ ալ արմանի) ապրանքներ: Ունեն մի ներկ, որը կոչվում է կարմիր (կիրմիղ), որով ներկում են μուրդը: Ինձ պատմել են, որ դա մի որդ է, որն ինքնին իր վրա Հյուսվում է, ինչպես մետաքսի որդը3, պատմել են նան, որ այնտեղից արտաՀանվում է մեծ քանակությամμ դիպակ (μաղյուն՝ մետաքսե ծաղկավոր ծանր դործվածք)» ԼԱրաμ., 574|: Ուչադրավ են Դվինի վերաμերյալ ալ Իսթախրիի վկայությունները, որոնց Համաձայն՝ Դվինը Համարվում էր միջաղդային առնտրի կարնորադույն կենտրոններից մեկը, որտեղ Հանդուցավորվում էին արնելքից արնմուտք ն Հյուսիսից Հարավ ձդվող առնտրական մայրուղիները: Նա μարձր է դնաՀատել Դվինում պատրաստվող μրդե դործվածքներն ու դորդերը, «Հայկական արտադրության» այլ իրերը, որոնք արտաՀանվում էին: Արնելյան տարμեր երկրներից Դվին էին μերվում տարμեր տեսակի ապրանքներ ն քաղաքից արտաՀանվում մետաքսե թել ու դործվածքներ, դորդեր, μրդից պատրաստված տարμեր տեսակի Հադուստեղեն: Պատմիչր մանրամասն թվարկում է ներմուծվող ն արտաՀանվող Ալ ԻսթաՀրիի ն մյուս արաμ պատմիչների վրա մեծ տպավորություն են թողել Հայկական չերամապաՀությունն ու որդան կարմիր ներկի ստացումը: Հայկական որդան կարմիրը մեծ ճանաչում է ունեցել աչխարՀում, քանի որ դրանով ներկված կտորեղենը ղարմանալիորեն մեկուկես Հաղարամյակ պաՀպանել է իր վառ կարմիր դույնը: Ըստ Հայ պատմիչների ն արաμ մատենադիրների վկայությունների՝ այդ որդը աճում է Արարատյան Հովտի սեղերով Հարուստ Հողերում, դարնանը Հավաքում են այդ որդերը, չորացնում Հով տեղում, ապա աղում են երկանքով ն Հետադա մչակումներից Հետո ստանում են այդ կարմիրը: Առաջին փուլը Հստակորեն նկարադրվում է, իսկ երկրորդը Հավանաμար Հայ ներկարարաների դաղտնիքն էր, որի մասին լռում են դրավոր աղμյուրները: Ալ Իսթրախրին ն մյուս մատենադիրները վկայում են, որ դրա կարմիրով Հայերը ներկում էին միայն μրդե թելեր ու դործվածքներ, սակայն արաμ մատենադիրները սխալվում էին այս Հարցում, քանի որ վաղուց ճչտված է, որ Մատենադարանում պաՀվող ձեռադրերում օդտադործված մետաքսե կտորները ներկված են որդան կարմիրով ն մինչն այժմ էլ պաՀպանել են իրենց վառ կարմիր դույները, μացի դրանից՝ ՃII-ՃIII դարերից մեղ Հասած դորդերում μրդի Հետ մեկտեղ օդտադործվել են նան մետաքսե թելեր, որոնք ներկված են եղել որդան կարմիրով (տե՛ս Պետրոսյան Ա., ՇերամապաՀությունը Հայաստանում, Երնան, 1987):

Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները…

ապրանքների տեսականին (Արաμ., 574-575): Խաղարները, ինչպես վկայում է Ալ Իսթախրին, դործվածքներ ն ղդեստներ չէին պատրաստում, դրանք տարվում էին նրանց մոտ Ջուրջանից, Արմինիայից ն Ռումից (Բյուղանդիա): Արաμ աչխարՀադիրը տալիս է Հայաստան երկրի աչխարՀադրական սաՀմանները Սմμատ Ա-ի (890-914) օրոք. Հայաստանը «...դտնվում էր նրանց, քրիստոնյա մեծամեծների ձեռքում, ն նրանք (Հայերն) են, որ դերակչռում են Հայաստանի μնակչության մեջ: Սա Հայոց թադավորությունն է (մամլաքատ ալ-Արման), որը սաՀմանակից է Հոռոմներին (Ռում), նրանց մի սաՀմանը Հասնում է Պարտավ, մյուս սաՀմանը՝ Ջաղիրա (Միջադետք), իսկ մի սաՀմանը՝ Ատրպատական ն Հայաստանից դեպի Հոռոմների կողմերը, առաջին սաՀմանային ամրությունը Կարնո (Կալիկալա) քաղաքն է: Նրանք ԼՀայերը| Հոռոմների երկիր մտնելու Համար ունեն մի նավաՀանդիստ, որը Հայտնի է Տրապիղոն անվամμ, ուր Հավաքվում էին վաճառականները ն մտնում Հոռոմների երկիրը վաճառականության Համար: Ինչքան μյուղանդական մետաքս, դիպակ ն ղդեստներ են μերվում այդ կողմերը, ապա Տրապիղոնի վրայով է (Հասնում|...» (Արաμ., 575): Ալ Իսթախրին խոսում է նան Հայաստանի μնական միջավայրի, Մեծ ն Փոքր Մասիսների, քաղաքների միջն եղած Հեռավորությունների չափերի ն այլնի մասին, որոնք ունեն պատմաաչխարՀադրական ն, ինչ խոսք, նան աղդադրական մեծ արժեք: Պատմիչը ճչտում է մի չարք քաղաքների տեղադրությունն ու առանձնաՀատկությունները. «Նախճավան, Բերկրի, Խլաթ, Մանաղկերտ, Բաղեչ, Կարնո քաղաք, Արղն, Նփրկերտ ն Շիրակ քաղաքները μոլորն էլ փոքր են, մեծությամμ իրար նման: Բոլորն էլ μարեμեր Հող ունեն ն չեն են, լի μաղում μարիքներով: Ոմանք Նփրկերտը Ջաղիրայի մեջ են Համարում, սակայն դա Տիդրիսից այս կողմ է, իսկ Ջաղիրայի սաՀմանը Տիդրիսի ետնում է (այն կողմում է), ինչպես քարտեղում այն դրել ենք Տիդրիսի ու Եփրատի միջն, այդ պատճառով Հայաստանի մեջ ենք Համարել... Այս քաղաքներում դների էժանություն կա այնպես, որ որոչ վայրերում ոչխարը երկու դիրՀեմ արժի, երμեմն որոչ դավառներում մեղրի երկու, նույնիսկ երեք մաննը (մեկ մաննը Հավասար է 3,328 կդ-ի) մեկ դիրՀեմ է: Նրանցում այնպիսի առատություն կա, որ եթե չտեսած

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

մարդուն պատմես, չի Հավատա, այնքան որ առատ է... Հայաստանի ն Առանի դրամը ոսկին (դինար) է ն արծաթը (դիրՀեմ)՝ μոլոր տեսակներով» (Արաμ., 575-577): Ալ Իսթախրին կարնոր տեղեկություններ է Հաղորդում Հայաստանի դետերի ն լճերի մասին. «Իսկ այս երկրի դետերը, որոնց վրա նավեր են դնում, Հետնյալներն են՝ Կուրը (Քուռ), Արաքսը (ալ Ռասա)... Արաքսը քաղցր ջուր ունեցող Հաճելի դետ է: Բխում է Հայաստանից, Հասնում է Վարդանակերտի դուռը, ապա Մուղանի ետնի կողմով ն Կուրի ելքի ետնով թափվում ծովը (Կասպից – Ռ. Ն.): ... Հայաստանում կա մի լիճ, որը կոչվում է Արճեչի (Վանա) լիճ, որտեղից Հանվում է տառեխ (թիռիխ) ձուկը, որն արտաՀանվում է μոլոր երկրները» (Արաμ., 577): Ալ Մուկադդասսի (Ժ դ.): Ծնվել է Երուսաղեմում (946/ 9471000 թթ.), ճանապարՀորդել է դրեթե μոլոր մաՀմեդական երկրներում: Իր «Լավադույն μաժանումները երկրամասերի (կլիմաների) ճանաչման Համար» աչխարՀադրական երկը չարադրել է Ճ դարի 80-ական թվականներին: Նա, ինչպես դասական դպրոցի μոլոր աչխարՀադրադետները, նկարադրել է միայն մաՀմեդական աչխարՀը, որը երկու Հստակ մասերի է μաժանել՝ արաμական ն ոչ արաμական (աջամ) երկրների: Երկրորդ խմμում է նան Հայաստանը, որն «ընդարձակ Հովիտների երկրամաս» Հասկացության մեջ միացվել է Առանին ու Ատրպատականին (Արաμ., 649-660): Ալ Մուկադդասին նչում է, որ «… այնտեղ Հասնելու ճանապարՀները դժվար են, ն քրիստոնյաները նրանում մեծամասնություն են կաղմում: Հայաստանը մի մեծ նաՀանդ է, որը Հիմնել է Նոյի որդի Հաμեթի որդի Թորդոմի որդի Արմինին: Այստեղ արտադրվում են վարադույրներ, μրդե μարձրարժեք դորդեր, μաղում Հատուկ արտադրանքներ: Նրա մայրաքաղաքն է Դվինը (Դաμիլ), ն նրա քաղաքներն են Բաղեչը, Խլաթը, Արճեչը, Բերկրին, Խոյը, Սալմաստը, Ուրմիան, Դախառականը, Մարաղան, ԱՀրուն, Մարանդը, Սինջանը, Կարնո քաղաքը, Կանդարիան, Կալաատ Յունիսը ն Նուրինը» ԼԱրաμ., 651|: Ըստ արաμ Հեղինակի՝ Բաղեչը Հայաստանի նչանավոր քաղաքներից էր: Այն առնտրական ճանապարՀներով կապված էր Վանա լճի չրջակա քաղաքների Հետ: Բաղեչն ուներ երկու թաղա196

Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները…

մաս ն քարակերտ միջնաμերդ ԼԱրաμ., 653|: Քաղաքից ճանապարՀներ էին ձդվում դեպի Խոյ ն Սալմաստ, Արճեչ, Բերկրի, Խլաթ ն Ամիդ ԼԱրաμ. 578, 659|: Քաղաքն ուներ Հայ ն ասորի խառը μնակչություն: Դժվար չէ նկատել, որ այստեղ դեռ Ճ դարում քրդեր չէին Հաստատվել: Ալ-Մուկադդասին Հիչատակում է նան մեծամասնությամμ Հայերով μնակեցված Մանաղկերտը՝ իμրն անառիկ μերդ ն չուկա ունեցող քաղաք ԼԱրաμ., 652|: Մատենադիրը պատկերավոր անդրադարձներ է կատարում Հայաստան երկրի մարդկանց արՀեստներին, ղμաղմունքներին, առնտրին, μնական պաչարներին ն այլն. «Երկրամասը ունի չատ առավելություններ, նրանում առատ են մրդերը, խաղողի որթերը, նրա քաղաքները Իրաքի նման Հաճելի են, ինչպես Մուղանը, Խլաթը, Տաμրիղը, նրանում դները ցածր են, ծառերը՝ խիտ, նրա միջով դետեր են Հոսում, լեռների վրա մեղր կա, իսկ դաչտերում արՀեստանոցներ, տափաստանները լի են ոչխարների Հոտերով, իսկ մենք, նրա μոլոր դավառների Համար մի ընդՀանուր անուն չդտնելով, այն կոչեցինք «Ընդարձակ Հովիտների երկրամաս» (Իկլիմ ալ ՌիՀար): Այս երկրամասը Իսլամի Լթադավորության| Համար մի դեղեցկություն է..., որը μրդե դործվածքներ է արտադրում ն ղարմանաՀրաչ դոտիներ, ուր որդերը կարմիր (կիրմիղ) ներկ են տալիս: Հնարավոր չէ տալ նրա նկարադրությունը ամμողջությամμ...: Միաժամանակ սա մի կարնոր սաՀմանային ամրություն է (սաղր) ն աղնիվ երկիր: Նրանում են Արաքսի Լեղերաμնակ| մարդիկ, որոնք Մեծ Մասիս ԼՀարիս| ն Փոքր Մասիս ԼՀուվայրաս| լեռների տակ են մնացել: Նրանում կա Թաիֆի Լլեռների| մի մասը ն դրախտի Հետ նմանություն ունի: Սա իսլամի պարծանքն է ն ղաղիների ԼՀավատի ռաղմիկների| Հանդստավայրը: Ունի օդտակար ապրանքներ, Հին դավառներ, Հորդառատ դետեր, արժեքավոր դյուղեր, Հրաչալի առանձնաՀատկություններ ու Հյութեղ մրդեր» (Արաμ., 650): Դրանցից մեկը նա Համարում է Նախճավանը: Մատենադիրը այն Համարել է վաճառաչաՀ քաղաք: Այն ուներ ամրաչեն μերդ: Քաղաքի Հիմնական μնակիչները Հայեր են ԼԱրաμ., 336|: Իր նախորդի պես Ալ Մուկադդասին ուչադրավ վկայություներ ունի Դվինի ն այնտեղ կաղմակերպվող Հարուստ տոնավաճառների ու չուկաների, կատարվող աչխույժ առնտրի մասին:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

«Դվինը կարնոր քաղաք է, ունի անառիկ μերդ (միջնաμերդ): Նրանում չատ են μարիքները, անունը Հռչակված է, μուրդը նչանավոր է, ունի Հինավուրց արվարձան ն ամրակուռ μերդ: Նրա չուկաները խաչաձն են ու նրա դյուղական մերձակա Հողերը Հրաչալի: Մայր մղկիթը μարձր μլրի վրա է, ն նրա կողքին է եկեղեցին: Ունի միջնաμերդ: Նրանց չենքերը կավից են ն քարից: Բաղմաթիվ դռներ ունի, որոնցից են Քայդարի ԼՔինդար| դուռը, Տփղիսի դուռը ն Անիի դուռը: Սակայն նրա Լμնակչության| մեծամասնությունը կաղմում են քրիստոնյաները ն նրանց աղնվականները... » (Արաμ., 651): Դվինից երեք փարսախ Հեռավորության վրա կա մի սպիտակ վանք՝ կառուցված կոփված (քանդակված) քարով, ն նման է երկար դլխանոցի: Նրա ներսում կա Մարիամ ԼԱստվածածնի| պատկերը: ԼՇենքը| նստած է ութ սյուների Լմույթերի| վրա, որոնց միջն դտնվում են դռներ: Ո՛ր դռնից էլ մտնես, կտեսնես Մարիամի պատկերը: Նրա մոտ կա մի սն ժայռ, որից յուղ է ծորում, որով μուժվում են: Նրա (ժայռի) մոտ լինում է որդան կարմիր: Սա մի որդ է, որը երկրի վրա երնում է, ն կանայք, դնալով նրա մոտ, քաղում են պղնձե (ասեղով), որն իրենց Հետ է լինում, ապա դնում են փռի մեջ» (Արաμ., 656). Արաμ Հեղինակը Հիչատակում է մի չարք դործվածքներ, որոնք պատրաստվում էին մետաքսից ն միջաղդային չուկաներում Հայտնի էին որպես «Հայկական դործվածքներ»: Դրանք էին μուտը, ղայթանը, տարμեր տեսակի ծածկոցները, քողերը, μարձի երեսները, դոտիները ն այլն: Նա Հատկապես դովում էր որդան կարմիրով ներկված մետաքսեղենը, μրդե սփռոցները, որոնք աչքի էին ընկնում μարձր որակով: Ըստ պատմիչի վկայության՝ Հատկապես մետաքսե դործվածքների արտադրության առումով անդերաղանցելի էին Հայերն ու Հույները, որոնց արտադրանքը լայն Համμավ ուներ Արնելքում ու Արնմուտքի միջաղդային չուկաներում: Ալ Մուկադդասին Հատուկ նչում է չուկաների առատության ն էժանության մասին: Նրա ասելով՝ մի դառը 2 դիրՀեմ արժեր, երկու Հացը՝ մի դանկ, իսկ մրդերը այնքան առատ էին, որ տրվում էին առանց Հաչվի ն կչռի (Արաμ., 650): Այս վկայությունները վերաμերում են Ճ դարին, երμ Հայաստանը ապրում էր տնտեսական μարդավաճման ժամանակաչրջան:

Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները…

Իμն ալ ՖակիՀ (Թ-Ժ դ.): Մեկ այլ արաμ Հեղինակ՝ Իμն ալ ՖակիՀը, ծնվել է Իրանի Համադան քաղաքում, նրանից Հայտնի է «Գիրք երկրների մասին» աչխատությունը, որը դրել է 903 թ., աչխարՀադրական μնույթի է ն կաղմել է Հինդ Հատոր, μայց մեղ է Հասել միայն դրանց Հիման վրա կաղմված սեղմ չարադրանքը (Արաμ., 479): «Գլուխ պանդուխտների ու պանդխտության մասին» խորադրի ներքո նա ընդդծում է Հայկական ջորիների ընտիր լինելու մասին, Հայաստանից տանում էին վաճառքի որթատունկի փայտից Հսկայական սեղաններ, որոնց չրջանակը երμեմն լինում է 20 թիղ (Արաμ., 482): Ամենաμարեμեր 10 նաՀանդների թվում Հեղինակն առանձնացնում է նան Հայաստանը, ամենախորամանկ μնակչությունն ունեցող 11 երկրների թվում նս Հիչատակում է Հայաստանը (Արաμ., 490): Հայաստանն ակտիվ դերակատարում ուներ Արնելքից Արնմուտք ն Արնմուտքից Արնելք միջաղդային առնտրում (Արաμ., 490): Պատմիչը Հետաքրքիր է ներկայացնում Հայաստանի աչխարՀադրական սաՀմանները. «Հայաստանի սաՀմանն է Պարտավից մինչն Դարμանդ ն մյուս կողմից` Հոռոմաց (Ռում) երկիրը ն մինչն Կովկաս լեռը, Սարիրի թադավորությունն ու Լաքղի թադավորությունը: Ատրպատականի վերջին դավառից, որը Վարդանակերտն (Վարսան) է, մինչն Հայաստանի առաջին դավառը 8 ձիերի կայան (սիքքա) է, իսկ Պարտավից մինչն Տփղիս 10 ձիերի կայան է, որ Հայաստանում կա 18 Հաղար դյուղ» (Արաμ., 494): Խոսելով Ճ դարի սկղμների արաμական վարչական միավոր Արմինիայի մասին՝ Ալ ՖակիՀն ասում է, թե ԱՀմադ իμն ՎադիՀ ԻսպաՀանին, որը երկար տարիներ ապրել է Արմինիայում ն քարտուղար է աչխատել տեղի թադավորների ու կառավարիչների մոտ, չի տեսել ավելի μարիքներով լի ն անասունների քանակով ավելի նչանակալից մի երկիր, քան Արմինիան (Արաμ., 497): Պատմիչը Հետաքրքիր դույներով նկարադրում է իր լսած Հրաչապատումները Հայաստանի մասին. «Ասել են, թե ԼՀայաստանի| Հրաչալիքներից է Կարնո քաղաքի քրիստոնյա եկեղեցիներից մեկում մի տուն: Երμ Ծաղկաղարդի դիչերն է դալիս, այս տան ինչ-որ տեղից սպիտակ փոչի է դուրս դալիս մինչն առավոտ: Առավոտյան այս

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

μանը դադարում է մինչն Հաջորդ տարին: Վանականներն այն Հավաքում են ն μաժանում մարդկանց, իսկ դրա Հատկանիչն այն է, որ Հակաղդում է թույներին, կարիճի ու օձի խայթոցին: Դրանցից մեկ դանկ կչռով ածվում է ջրի մեջ, ն կծվածը կամ խայթվածը խմում է ու անմիջապես Հանդստանում: Կա նան մեկ ուրիչ Հրաչք, ն դա այն է, որ այդ փոչին եթե վաճառվի, կամ փոխարենը որնէ աչխարՀիկ μարիք վերցվի, ապա դործածողը չի օդտվի ն իր ցավից չի ամոքվի» (Արաμ., 501): Արաμ մատենադիրը ուչադրություն է Հրավիրում նան Հայաստանով անցնող Արաքս դետի վրա, որում μաղմանում են Հաղվադյուտ ձկնատեսակներ. «Արաքսը մի ղարմանալի Լդետի| ձոր է, որտեղ կան ձկան տեսակներ: Նրանում լինում է չուրմաՀին (ձկան տեսակ) ն միայն այս դետում է լինում: Հայտնվում է ամեն տարի՝ որոչակի ժամանակ, ինչպես ծովի կետերի տեսակները ն ձկների վտառները, որոնք որոչակի չրջաններում են երնան դալիս, ինչպես թառափը, ծովատառեխը, պերկեսը: Այն Հայտնի է ձկների չարքում Հաճելի Համի, առատ ճարպի ն մսի Հյութեղ լինելու չնորՀիվ» (Արաμ., 501-502): Վերոնչյալից μացի՝ պատմիչը նան μաղմաղան ու μաղմապիսի այլ տեղեկություններ է Հաղորդում Հայաստանում Հանդիպող ղարմանաՀրաչ երնույթների ու իրերի մասին. «Հայաստանի μնակիչներն ասում են՝ մենք չատ մանանա ունենք: Ունենք որդան կարմիրը, որի նմանը ոչ ոք չունի: Սա մի կարմիր որդ է, որը Հայտնվում է դարնանային օրերին, ն նրան Հավաքում են, եփում, ապա՝ նրանով ներկում μուրդը: Իսկ աչակը մի կենդանի է (դրաստ), որը լինում է Հայաստանում ն նման է կատվին՝ ճկուն Հոդերով, մաղոտ մաչկով, որի մի քանի կտորն իրար կարելով, դառնում է Հադուստ: Նրա ժանիքները լավ են Համարվում սիրո Համար: Նրա ժանիքներն ու ճանկերը եթե վերցնես, չորացնես ն տաս, ում որ սիրում ես, ապա նա ուժեղ կերպով կսիրի քեղ: Ասում են, թե ունենք տորոն ներկի μույսը: Հայաստանում կա սնդիկի Հանք, պղնձարջասպ, պղինձ ն կապար: Նրանք ունեն Հայկական ցուլեր: Նա դրում է, որ Հայաստանից «ավելի μարիքներով լի ու կենդանիներով Հարուստ երկիր չի տեսել» ԼԱրաμ., 497|: Ունեն առատ չադանակենի ն կեչի, որից Հրաչալիքներ են սարքում» (Արաμ., 502):

Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները…

Իμն Հաուկալ (Ժ-ԺԱ դ.): ՄաՀացել է 977 թվականից Հետո, Համարվում է աչխարՀադրության մեջ Ալ Իսթախրիի դործի չարունակողը: Ծնվել է Մծμինում, որպես վաճառական ճանապարՀորդել է 943 թվականից սկսած, Հայտնի է «Երկրի պատկերը» դրքով (Արաμ., 581): Պատմիչը նկարադրել է Հայերի տնտեսական ղμաղմունքները, Հայաստանի այդ ժամանակաչրջանի առնտրաչաՀ քաղաքները, Հարնան երկրների Հետ կատարվող առնտուրն ու փոխանակությունը: Թեն նրա վկայությունները Հիմնականում կրկնում են իր նախորդներին, սակայն պատմիչը ուչադրավ տեղեկություններ է Հայտնում Հայ թադավորների կողմից արաμական տարաղի որոչ տարրերի օդտադործման մասին: Խոսքը վերաμերում է փաթթոցներին կամ չալմաներին, որոնք կրում էին Հայ թադավորները: Դրա լավադույն օրինակը Անիի պեղումներից դտնված Գադիկ թադավորի արձանն է, որի դլխին կա մատենադրի Հիչատակած չալման: «Դվինը,– ասում է նա,– մի քաղաք է՝ Հարուստ μարիքներով, պարտեղներով, մրդատու ծառերով, ցանքատարածություններով ն ունի կավե պարիսպ: Նրանում կան ջրի աղμյուրներ ն Հոսող ջրեր: Հիմնականում ցանում են μրինձ ն μամμակ... Դվինից արտաՀանում են այծի նուրμ μրդից ն μրդե այլ դործվածքեղեն, ինչպես՝ դորդեր, μարձեր, նստելու μարձեր, ծածկելու դորդեր, չալվարի դոտիներ ն Հայկական այլ արտադրանքի տեսակներ, որոնք ներկվում են Լմի ներկով|, որը ստացվամ է մի որդից, որն իր վրա է Հյուսում, ինչպես չերամը իր վրա մետաքսի μոժոժ է Հյուսում: Այստեղ արտադրում են նան մեծաքանակ մետաքսեղեն: Նրանց մետաքսն իր նմանը չատ ունի Հոռոմների երկրում, թեպետ սա Լնս| μերվում է ԼՀայաստանից|: Իսկ Հայկական (արմանի) անվամμ Հայտնի նրանց արտադրանքը, ինչպես Հաստ դործվածքեղենը, երկար դորդերը, կաչվե Հենաμարձերը, ծածկելու (թամμի) դորդերը ոչ մի տեսակետից իրենց նմանը չունեն աչխարՀի որնէ մասում»: Ըստ Հեղինակի՝ Հայկական թավչակերպ արտադրանքը թանկարժեք է: Իμն Հաուկալը նչում է, որ Հայաստանում տիրապետողը քրիստոնեությունն է, ն Հայերը ամեն տարի տիրակալին (խալիֆին) տալիս էին ՀողաՀարկ (խարաջ). «Երկու Հայաստան կա, մեկը

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հայտնի է որպես Ներքին, իսկ մյուսը՝ Արտաքին (Խարիչա)4: Արտաքինի որոչ մասերում կան մաՀմեդականներին պատկանող քաղաքներ ն այժմ էլ մնում են նրանց ձեռքում: Հին ժամանակներում դրանք Հայերի իչխանության տակ են եղել Հարկ վճարելու պայմանով: Այժմ մաՀմեդական իչխողների ձեռքում են ինչպես Արճեչը, Մանաղկերտը ն Խլաթը: Նրա ԼՀայաստանի| սաՀմանները Հստակորեն Հայտնի են: Մի սաՀմանը՝ արնելքից մինչն Պարտավ, իսկ արնմուտքից մինչն Ջաղիրա, Հարավից մինչն Ատրպատական, իսկ Հյուսիսից՝ Հոռոմների երկիրը (Բյուղանդիա)՝ Կարնո քաղաքի կողմից: Կարնո քաղաքը Հոռոմների երկրի մեջ կարնոր սաՀմանային ամրություն էր Ատրպատականի, Ջիμալի ն Ռեյի ու Հարակից նաՀանդների μնակչության Համար ն Ներքին Հայաստանի դլխավոր քաղաքն է» (Արաμ., 632): «Նախճավանի, Բերկրիի, Խլաթի, Մանաղկերտի, Բաղեչի, Կարնո քաղաքի, Արղնի, Նփրկերտի ն Սարուջի միջն մեծ տարμերություն չկա, քանղի նրանք մեծությամμ իրար նման են: ԼՍակայն Խլաթը, ծավալվելով քաղաքից դուրս, մի քանի անդամ կրկնապատկվել է: Նրա μնակիչները Հարստության ն μարօրության մեջ են, ն այժմ այնտեղ կան վաճառատներ, Հրաչալի չուկաներ ն վաճառականների Հավաքավայրեր: Նրա μնակիչների μարքերի մեջ տիրապետողը կոպտությունն է ն օտարի Հանդեպ թչնամանքը|»: «Դրանցից Լքաղաքներից| ոչ մեկը նման չէ Դվինին իր մեծությամμ ու ընդարձակությամμ, թեն μոլորն էլ μարեμեր են, չեն ն լի μարիքներով, – նկատում է մատենադիրը: «– Այս քաղաքներում ու նրանց դավառներում արտադրվում են ապրանքներ արտաՀանման Համար ն անՀրաժեչտ չատ μաներ, ինչպես արջառ ու ոչխար ն դործվածքեղեն, որոնք ամեն կողմ ուղարկվում են, Հայկական կոչված ընտիր կաՀավորանք, չալվարի դոտիներ, որոնք Սալմաստամ արտադրվածի նման են ն վաճառվում են ամեն մեկը մի դինարից մինչն տասը դինար, ն աչխարՀի ոչ մի մասում

Ըստ երնույթին, Ներքին Հայաստան ասելով Հեղինակը նկատի ունի այն տիրույթները, որոնք Հայոց Բադրատունի թադավորների անմիջական իրավասության տակ էին Հյուսիսային Հայաստանում, իսկ Արտաքին Հայաստանը ընդդրկում էր Վասպուրականի թադավորությունը, արաμական ամիրայությունները ն այլն (տե՛ս նույն տեղում, էջ 647, ծանոթ. 65):

Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները…

նմանը չկա. նան Հայկական թավչակերպ նստելու μարձեր, երկար դորդեր, որոնք նմանը չունեն իրենց քանակով ու որակով, ինչպես կանացի քողեր, վարադույրի μրդե կտորներ, դլխի թաչկինակներ, որոնք պատրաստվում են Նփրկերտում ն Հայաստանի այլ վայրերում» (Արաμ., 632-633): Հեղինակը ուչադրավ տեղեկություններ է Հաղորդում Ատրպատականի, Հայաստանի ն Առանի քաղաքների միջն եղած Հեռավորությունների, մայրուղիների ն վաճառականական առնտրի, դանձվող Հարկերի մասին: Արաμ մատենադիրը տեղեկություններ է Հաղորդում նան այլ վայրերի մասին. «Նախապես ասվեց, որ երկու Հայաստաններ կան, Ներքին՝ Դվինը, Նախճավանը ն Կարնո քաղաքը Հյուսիսում՝ իրենց Հարակից նաՀանդներով, ն Արտաքինը՝ Բերկրին, Խլաթը, Արճեչը, Ոստանը, Անձնացիքը (ալ Զավաղան) ու սրանց միջն ընկած տիրույթները, ամրոցները, դավառներն ու նաՀանդները» (Արաμ., 630-631): Արաμ Հեղինակն ասում է, թե այլ երկրներ էին արտաՀանվում ընտիր ջորիներ, որոնք աղնվացեղ էին, դիմացկուն, μուծում էին ձիեր. «Իսկ Անձնացյաց ն Հայաստանի ու Առանի որոչ մասերից Իրաք, Ասորիք, Խորասան ն այլ վայրեր են ուղարկվում ընտիր ջորիներ, որոնք Հայտնի են առողջությամμ, տոկունությամμ, ճկունությամμ ու Համμերությամμ, ինչպես նան այլ μաներ, որոնց Հռչակն ավելորդ է դարձնում նկարադրել կամ Հատուկ ընդդծել այն... Բուծում են Հրաչալի ձիեր, որոնց Հատուկ դեղեցկությունն ու արադաչարժաթյունը կարելի է Համեմատել Թաμարիստանի ձիերի Հետ ն դուցե նրանցից էլ դերաղանց են, ինչպես Ջուրջանի ձիերից» (Արաμ., 634): Իμն Հաուկալի վկայության Համաձայն՝ Վանա լճից արդյունաՀանվող աղը ն տառեխ ձուկը չատ երկրներ էին արտաՀանվում. «Բերկրիի, Խլաթի ն Արճեչի Հարավում կա մի լիճ Լխոսքը Վանա լճի մասին է|, որը ձդվում է արնելքից արնմուտք, ն երկարությունը կլինի մի քանի տասնյակ փարսախ: Նրանից ն Առեստ դետից թղաչափ փոքրիկ ձկներ են μռնում, որը Հայտնի է տառեխ (թիռիխ) անվամμ, ն աղում, չորացնում ու տանում են μաղում երկրներ, ինչպես՝ Մոսուլ, Ջաղիրայի, Իրաքի կողմերը ն Ասրիքի դավառները: ԼԱյս լճի մեջ մի կղղի կա, կոչվում է Աղթամար|:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Նրա ափին կա μորակ աղ, որը նույնպես արտաՀանվում է Իրաք ն այլ տեղեր՝ Հացթուխների Համար: Լճին մոտիկ, նրանից Հարավ՝ մի լեռան վրա, կան մկնդեղի Հանքեր, իսկ մկնդեղը տարվում է աչխարՀի տարμեր կողմերը: Սա մկնդեղի μուն աղն է ն լինում է կարմիր ու դեղին: Կապուտան Լլճի| ափերից նս Հանում են ոսկերչական μորակ, որն օդտադործվում է արծաթի ու ոսկու ղոդման Համար: Վաճառականները նրանից առատ չաՀույթ են ստանում» (Արաμ., 632): Արաμական աղμյուրները նչում են, որ Հայկական դործվածքները Հասնում են նան Հեռավոր երկրներ: Ֆաթիմյան խալիֆների ԿաՀիրեի դանձարանում որպես չատ թանկարժեք իր պաՀվում էր Մութավաքիլ խալիֆի (847-861) վրանը, որ պատրաստված էր որդան կարմիրով ներկված Հայկական դործվածքից: Միջաղդային առնտրում Հայտնի էին Հայկական դորդերը, տապաստակ կոչված փոքրիկ դորդ-օթոցները կամ աղոթքի դորդերը, ինչպես անվանում էին դրանք արաμ Հեղինակները: Հայկական դորդերը, դործվածքները ն պղնձե անոթները Հիչատակված են 814 թ. Թրակիայում μուլղարների վերցրած ավարի մեջ: Հայկական դորդերը արաμական խալիֆայություն էին Հասնում ոչ միայն առնտրի, այլն Հարկային ճանապարՀով: Փաստորեն՝ միջաղդային առնտրին մասնակցում էր նան սեփական արտադրանքով: Արաμական աղμյուրների Համաձայն՝ Հայաստանից արտաՀանում էին նան մետաղ, Հանքանյութեր, աղ, ներկանյութեր, ձիեր, ջորիներ, ՀացաՀատիկ, μուսական յուղեր, մեղր, չորացրած մրդեր ն այլն: Իμն ալ Ասիր (ԺԲ-ԺԳ դդ.): Ծնվել է 1160 թ., իսկ 1223 թ.՝ մաՀացել: Կյանքի մեծ մասն անցկացրել է Մուսուլում (Վերին Միջացետք), Բաղդադում, Հալեպում, Դամասկոսում: Նրա մեծադույն աչխատությունը «Պատմությունն» է, որը սկսվում է արարչադործությունից ն Հասնում մինչն ԺԳ դարը: Սա կոչվում է «Լիակատար (ամμողջական կամ տիեղերական) պատմություն»: Աչխատության մեջ Իμն ալ Ասիրը նախորդների նման Աստվածաչնչի նյութերը միաձուլում է ՇաՀնամեի Հետ ն, այսպիսով, տալիս է աչխարՀի պատմության մի Հետաքրքիր չարադրանք5:

Տե՛ս «Արաμական աղμյուրներ», Բ (թարդմանությունը μնադրից, առաջաμանը ն ծանոթադրությունները՝ Արամ Տեր-Ղնոնդյանի), Երնան, 1981 (այսուՀետ՝ Արաμ. Բ ն էջը):

Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները…

Իμն ալ Ասիրը իր պատմությունը սկսում է տոՀմաμանությունից, որը, ըստ Աստվածաչնչի, դալիս է Նոյ նաՀապետի Սեմ, Քամ ն Հաμեթ որդիներից, որոնցից սերել է ամμողջ մարդկությունը: Սակայն արաμական մատենադրության մեջ Իμն ալ Ասիրի տարμերակն ունի իր առանձնաՀատկությունները: Ըստ Աստվածաչնչի՝ «որդիք Հաμեթի՝ Գամեր ն Մադովք ն Մադա ն Յաւան ն Ելիսա ն Թոμէլ ն Մոսոք ն Թիրաս» (Ծնունդք, Ժ, 2)»: Իμն ալ Ասիրը առաջին Հատորում, էջ 41, «Նոյի (ՆուՀ) ժամանակ կատարված դեպքեր» դլխում դրում է «Եւ ծփաց ԼՆոյան| տապանը երկրի վրա ոչ մի տեղ կանդ չառնելով, մինչն որ Հասավ սրμավայրը ԼԵրուսաղեմ|, ուր կանդ չառավ ն մի չաμաթ պտույտ դործեց նրա չուրջը, ապա չարունակեց իր ընթացքը երկրի վրա, մինչն որ Հասավ ալ Քուդի ԼԿորճայք նաՀանդի Արարադ լեռան վրա, ըստ Ղուրանի՝ կանդ առավ Նոյան տապանը|, որը լեռ է Կարդիում (Կորդուք), Մոսուլի երկրում, ն այնտեղ կանդ առավ: Այստեղ է, որ ասվել է՝ «թող կորչեն անարդար մարդիկ»: Եվ երμ կանդ առավ, ասվել է. «Ով երկիր, կուլ տուր քո ջուրը ն երկինք Հեռացրու ջրերը»: Հողը ներծծեց Լջուրը|, Նոյը մնաց վերնում մինչն որ ջրերը իջան: Երμ դուրս եկավ Ջաղիրայի Հողում (Միջադետք), Կարդիի (Կորդուքի) կողմերում տեղ ընտրեց ու կառուցեց մի դյուղ, որը կոչվեց Սամանին կամ Թամանին (Հայկական Թման դյուղն է Արարատ լեռան մոտ) ն այժմ կոչվում է Սամանինի չուկա, որովՀետն նրա Հետ եղածներից ամեն մեկը մի տուն կառուցեց, իսկ նրանք ութսուն Հոդի էին» (Արաμ. Բ, 38): Ըստ արաμական ավանդության՝ Հայերը Նոյի որդի Հաμեթի որդի Յունանի որդի Լանթայի որդիներից են: Իμն ալ Ասիրը Հայաստանը (Արմինիա) Հիչատակելով, նկատի է ունեցել Հետնյալ վարչական μաժանումները՝ ա) μուն Հայաստան, որն ընդդրկում էր Այրարատ, Սյունիք, Արցախ, Գուդարք (Հարավային մասը), Բարձր Հայք (արնելյան մասը), Տուրուμերան, Վասպուրական, Մոկք ն մի քանի այլ նաՀանդներ, μ) Վիրք կամ արնելյան Վրաստան՝ Տփղիս կենտրոնով, դ) Աղվանք (Առան)՝ Պարտավ կենտրոնով, դ) Մերձկասպյան դավառներ (Շրուան, Մասքութք, Խայղան ն այլն), որոնք Թ դարում կոչվեցին Շիրվան՝ Շամախի կենտրոնով, ն Դերμենդ: Արմինիայի մայրաքաղաքն էր Դվինը, ապա՝ Դվինն ու Պարտավը միասին (Արաμ. Բ, 39):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Արաμները Հայկական Կարնո քաղաքը կոչում էին Կալիկալա: Ըստ Իμն ալ Ասիրի μացատրության՝ «սա կոչվել է Կալիկալա, որովՀետն Արմինակուսի պատրիկի (կառավարիչ) կինը, որի անունը Կալի էր, կառուցել էր այս քաղաքը ն կոչել Կալի Կալա (Կարնո քաղաք), այսինքն՝ Կալիի μարեդործություն, իսկ արաμները արաμացնելով ասել են Կալիկալա» (Արաμ. Բ, 54): Պատմիչը անդրադառնում է Արտաչատի անվանը, որն արաμները կոչում էին Կիրմիղի դյուղ. «Արտաչատը մի դյուղ էր, ուր կիրմիղ է լինում, որով ներկում են» (Արաμ. Բ, 55): Նա նկատի ունի որդան կարմիրը: Իμն ալ Ասիրը Դվինը ներկայացնում է որպես Դ-Ժ դարերում Առաջավոր Ասիայի դլխավոր առնտրական Հանդույցներից մեկը ն Հայաստանի մայրաքաղաքը: Պատմիչը տեղեկություններ է Հաղորդում Վանա լճի մասին, որից Հանվող ձուկը՝ տառեխը, արաμների մեջ չատ Հայտնի էր: Օմայանները պետականացրին լիճը ն նրա ձկների Հասույթը: Աμասյանների օրոք տառեխը մտնում էր Հայաստանի μնաՀարկի մեջ, ընդ որում՝ տարեկան վերցվում էր 20.000 տառեխ: «Այս տառեխը աչխարՀի Հրաչալիքներից է, քանղի փոքր ձուկ է, որը տարվա որոչ եղանակին է երնան դալիս լճում: Առաջանում է մի դետի մեջ, որը թափվում է լիճը այնքան չատ, որ կարելի է ձեռքով որսալ ն մանավանդ Հատուկ պատրաստված դործիքների միջոցով: Երμ այդ եղանակը վերջանում է, այլնս ոչինչ չի մնում» (Արաμ. Բ, 62): Պատմիչը չարադրանքի ընթացքում ուչադրավ ժողովրդադրական Հաղորդումներ է անում: Օրինակ՝ նա դրում է, թե Եդեսիա քաղաքի μնակչության մեծամասնությունը Հայեր էին, իսկ մաՀմեդականները՝ քիչ (Արաμ. Բ, 232): Դեռ վաղ չրջանից Եդեսիան μնակեցված է եղել Հայերով: ԺԱ-ԺԲ դարերում նրա μնակչությունը լրիվ Հայերից էր μաղկացած, ն նրա կառավարիչները լինում էին Հայեր: Երμ 1144 թ. Եդեսիան (ՈւռՀա) դրավվեց Մոսուլի աթաμեկի կողմից, քաղաքի պաչտպանները առաջին Հերթին Հայերն էին: 8ակուտ ալ Համավի (8ակուտ Աμու Աμդալլած Շածաμադդին) (ԺԲ - ԺԳ դդ.): Արաμ այս աչխարՀադիրը ծնվել է 1178 թ. Փոքր Ասիայում, Հունական ընտանիքում, մաՀացել է 1229 թ.: Նրա դործերից նչանավոր է «ԱչխարՀադրական μառդիրքը», որը ղդալի տեղեկություններ է պարունակում միջնադարյան Հայաս206

Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները…

տանի ն Հարնան երկրների քաղաքական ու տնտեսական կյանքի, պատմության, քաղաքների, կենցաղի տարμեր μնադավառների, արՀեստների ու արՀեստադործական արտադրանքի մասին: Արաμ աչխարՀադիրն աղμյուրադիտական ն աղդադրական ուչադրավ տեղեկություններ է Հաղորդում Հայկական μնակավայրերի, ամրոցների, եկեղեցիների վերաμերյալ6: Նա այμμենական կարդով Հիչատակում է տեղանուններ, որոնցից մենք առանձնացնում ենք Հայկականը: Այսպես, նրա ներկայացմամμ Ամիդը, որը կոչվում էր նան Կարա Ամիդ, որովՀետն չենքերը կառուցված էին սն μաղալտից, դրավում է նպաստավոր աչխարՀադրական դիրք՝ դտնվելով երկու դետերի՝ Եփրատի ն Տիդրիսի μաժանման պարանոցի մոտ՝ միջադետքյան կղղու վերին ծայրում՝ ճանապարՀների Հանդուցակետում: «Ամիդի մոտ լեռան մի ծերպում կա մի թուր, ով իր ձեռքերը մտցնի ճեղքից ն μռնի այդ թրի դաստակից, ստանում է մեծ ցնցում, ն սարսափը կպատի նրան, ինչքան էլ այդ մարդը անվախ լինի: Այդ թրի քաչողական ուժը երկաթի նկատմամμ չատ ավելի մեծ է, քան մադնիսի ուժը: Այսպես, երμ նրա Հետ չփեն մի ուրիչ թուր կամ դանակ, այն էլ է մադնիսանում ն ստացած ուժը չի նվաղում անդամ Հարյուր տարի անցնելուց Հետո» ԼԱրաμ., 8|: «Արճեչ - Հին քաղաք Արմինիայում՝ Խլաթի մոտ, μնակիչները մեծ մասամμ Հայ քրիստոնյաներ են» (Արաμ., 13): Գերաղանցապես Հայաμնակ Արճեչ քաղաքը անդամ թուրք-սելջուկների կողմից դրավվելուց Հետո՝ ՃIII դարում, Հիչատակվում է որպես արՀեստադործությամμ, չուկաներով, μաղմաթիվ կրպակ-արՀեստանոցներով Հարուստ առնտրականներով քաղաք ԼԱրաμ., 111|: «Արդաչաթը (Արտաչատ) Կրմիղի (որդան Կարմիր) դյուղն է: Արաμ այլ մատենադիրներ անվանում են «Կրմիղի ավան», որովՀետն այնտեղ «կիրմիղ» կոչված միջատից ստացված կարմիր ներկով կերպասներ էին ներկում» (Արաμ., 15): «Արղանջան (Երդնկա)ն ժողովուրդը անվանում է Արղանքան: Շատ Հաճելի, անվանի, ճոխ ու μաղմամարդ քաղաքներից մեկն է: Գտնվում է Ռոմի երկրների ն Խլաթի միջն՝ Էրղրումի մոտ: Բնակչությունը մեծ մասամμ μաղկացած է Հայերից...»

Օդտվել ենք «Արաμական աղμյուրները Հայաստանի ն Հարնան երկրների մասին» (կաղմեց՝ Հ. Թ. Նալμանդյանը) դրքից, Երնան, 1965, (այսուՀետն՝ տեքստում՝ Արաμ. ն էջը):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

(Արաμ., 14): Հայտնի է, որ Հայկական Երղնկա քաղաքը, որը դտնվում է պատմական Հայաստանի Բարձր Հայքի Եկեղյաց դավառում, ԱնաՀիտի պաչտամունքի Հռչակավոր կենտրոն է եղել: «Արղանը (Արղն) նչանավոր քաղաք է Խլաթի մոտ, որն ունի ամուր μերդ ն անցյալում Արմինիայի ամենածաղկյալ չրջաններից մեկն էր...» (Արաμ., 14): «Արմինիան մի ընդարձակ երկրամասի անուն է. ավանդում են, թե ԼՀայաստան| Արմինիա է կոչվում Նոյի որդի, Հաμեթի որդի, Ավմարի որդի, Լանթայի որդի՝ Արմինիայից: Նա էր, որ առաջին անդամ եկավ այնտեղ ու μնակություն Հաստատեց»: Յակուտ ալ Համավին Հանդամանորեն ներկայացնում է Արմինիայի վարչական μաժանումները՝ քաղաքներով, քաղաքական իրավիճակը արաμական տիրապետության չրջանում (Արաμ., 16-18): «Աֆլուղունիա» (տեղը Հստակ ճչտված չէ) – Մեծ քաղաք Հայոց երկրում՝ Արմինիայի կողմերում: Այս քաղաքն ունի դյուղեր ն ամուր μերդեր, որոնցից է Վարիման կոչված μերդը, իսկը լեռան դադաթի վրա ն ծովի մեջտեղը: Այնտեղ կա մի դետ, որի ջուրը կորչում է դետնի մեջ, ն որը կոչվում է Նիղիμինի դետ Լարդյո՞ք դա Մեղրադետը չէ՞ – Ռ. Ն.|... Նրանք չատ Հյուրընկալ են ն պատվում են ճաչով: Շատ Հարդում են իրենց կրոնավորներին: Երμ նրանցից մեկը մաՀամերձ է լինում, կանչում է քաՀանային, նրան նվիրում ինչքեր ն խոստովանում իր դործած մեղքերը, իսկ քաՀանան թողություն է տալիս նրան ն երաչխավորում, որ մեղքերը արձակված ու ներված են: Ամեն անդամ, որ Հիվանդը Հիչում է իր դործած մի մեղքը, քաՀանան ձեռքերը երկարում է ն երկու ափերով որպես թե մի μան է μռնում ն դցում դետին: Հետո, երμ մեղքերի խոստովանությունը լրանում է, քաՀանան, երկու ձեռքերը իրար μերելով, դուրս է դնում այն իմաստով, որ μոլոր մեղքերն էլ Հավաքած է ափերի մեջ ն դնում է թափելու μաց վայրում: Այս մի տարօրինակ ն ղարմանալի սովորություն է նրանց մոտ» (Արաμ., 21): Յակուտ ալ Համավին Հիչատակում է Հայաստանի տարածքում դտնվող մի չարք ամրոցներ, μերդեր ն μնակավայրեր, ինչպիսիք են՝ Աքչութա, Օլթի, Սղերդ, ԱնՀիլ, Ունջ, Բասեն, Թալ, Կուրատ (Թլկուրան), Թավկատ (Թոդատ), Ջաμալջուր (Ճապաղջուր) դավառ ն μերդ Զորրորդ Հայքում, Ջուրնա (Գառնի), Ջաղնակ (Գանձակ), Հարնակ, (Աղնի կամ Արկնի) Հանքավայր, Հիμն

Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները…

Զիադ (Խարμերդ), Հիսն Քայֆա՝ Դիարμեքիրի նաՀանդում, Տիդրիսի վրա իչխող մի մեծ μերդաքաղաք է, ունի ԺԲ դարում Տիդրիսի վրա կառուցված կամուրջ: Արաμ աչխարՀադիրը Հատուկ ուչադրություն է դարձնում Վանա ն Ուրմիա լճերին. «ԲուՀայրաթ Արճիչ կամ Խլաթի լիճ (Վանա լիճ), որի մեջ աճում է տառեխ: Խլաթի լիճը Հայաստանի Հրաչալիքներից է: Տասն ամիս նրա մեջ չեն երնում ո՛չ դորտեր ն ո՛չ էլ ձկներ, իսկ տարվա երկու ամիսը նրա մեջ այնքան լիքն են, որ կարելի է ձեռքով μռնել: Տառեխն ուղարկում են չատ երկրներ, մինչն անդամ Հնդկաստան (Արաμ., 37)»7: Իսկ Կապուտան կամ Ուրմիա լճի մասին դրում է. «Այդ լիճը լեղի է ն դարչաՀոտ: Նրա մեջ ոչ մի կենդանի չի ապրում, ո՛չ ձուկ ն ո՛չ էլ ուրիչ μան: Նրա մեջտեղը կա մի լեռ, որը կոչվում է Կապուտան, ն մի կղղի, որի վրա կան չորս դյուղակներ, որտեղ ապրում են այս ծովի նավերի նավաստիները: Այս լեռան վրա կա նչանավոր մի ամուր μերդ, որի μնակիչները ծովաՀենություն են անում, կողոպտում են ճանապարՀորդներին ն ապա ապաստանում μերդում, որտեղ ոչ ոք չի կարող մտնել: Լճի չրջադիծը Հիսուն փարսախ երկարություն ունի, իսկ լայնքը մի դիչերվա մեջ կարելի է անցնել նավով: Այդ ծովակից Հանում են անտիմոնի նման ոչ փայլուն աղ (թութի, ցինկ անտիմոն): Լճի արնելյան ափի դեմ Հանդիման կան ակեր, որոնցից μխած ջուրը քարանում է օդի Հետ չփման մեջ մտնելիս» (Արաμ., 33): Բաղեչ քաղաքին անդրադառնալիս դրում է, թե այն Հարուստ է մրդաստաններով, ն նրա խնձորը որակով անմրցելի է, խիստ առատ ու էժանադին, արտաՀանվում է չատ երկրներ: Քաղաքը կոչվում է «ՇաՀաստան» (Արաμ., 33): Ալ Հարիթ ու Ալ Հուվայրիթ (Մեծ ն Փոքր Մասիսներ) μառի մեկնաμանության մի տարμերակն է «Ջաμալ ալ Հարիթ», որի իմաստն է մչակի, երկրադործի լեռ: Յակուտի մեկնաμանությունը թելադրված է նախաիսլամական դարում ապրող Հարիթ անունով մի

Ուչադրավ է, որ Ղ. Ինճիճյանը նչում է, թե Հույների մոտ աղ դրած ցանկացած ձուկ «տառիխիս» էր կոչվում. մինչն անդամ աղ դրած միսն էր այդպես կոչվում: Ուրեմն տառեխը աղ դրած վիճակի մեջ արտաՀանվելով՝ իր անունը փոխանցել է ամեն կարդի մսեղենին (տե՛ս ինճիճեան Ղ., Հնախօսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի, Վենետիկ, 1835, էջ 240):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

արաμի անունից, որը իμր այնտեղ μնակություն է Հաստատել: Արարատի լանջերը այժմ անμնակ են, մինչդեռ արաμ մատենադիրների տեղեկությունների Համաձայն՝ միջնադարում Հարուստ են եղել անտառներով ն երեներով: Մուկադդասին ավելացնում է, որ Արարատի չուրջը կային Հաղարից ավելի դյուղեր (Արաμ, 154-155, ծան, 138): Հանիում (Հայնի, քաղաք Զորրորդ Հայքում, Ամիդից դեպի Հյուսիս՝ լեռների մեջ. երկաթի Հանք կա, որը արտաՀանվում է ուրիչ երկրներ (Արաμ., 51): Հայղան (Խիղան) դավառն ունի ծառաստաններ ն μանջարանոցներ, արադաՀոս աղμյուրներ: Գտնվում է Սղերդի մոտ Դիարμեքիրում: Արտադրում է չադանակ ն կաղին: Իսկ արքակաղինը, μացի այստեղից, Հնարավոր չէ դտնել ո՛չ Իրաքում, ո՛չ Ջաղիրայում ն ո՛չ Սորիքում: Հայղանը Արմինիայի քաղաքներից է (Արաμ., 54): «Խիլաթ (Խլաթ)` ամուր ն Հռչակավոր քաղաք, օժտված ամեն տեսակ μարիքներով, ընդարձակ ու պտղատու: Միջին Հայաստանի քաղաք է, ունի μաղմաղան պտուղներ ն պատվական ու առատ ջրեր: Ունի մի լիճ, որի նմանը աչխարՀում չկա, այնտեղ որսում են տառեխ կոչված ձուկը, որն արտաՀանվում է ուրիչ երկրներ...» (Արաμ., 60): «Կալիկալա (Կարին): Կալիկալայում մի տեսակ դորդ են պատրաստում, որը քաղաքի անվան կրճատումով կոչվում է «Կալի» (խալի)» (Արաμ. Բ, 97): «Կարս, այստեղից արտաՀանվում է մետաքս» (Արաμ. Բ 99): Մարկիղի (ԺԴ դ.): Ավելի ուչ չրջանի արաμ մատենադիր է Մարկիղին, դրել է «Մամլուք սուլթանների պատմությունը» աչխատությունը, որը ուչադրավ աղμյուր է Կիլիկիայի մասին: Նա նկարադրում է Սիս քաղաքի ՀրդեՀն ու թալանը, այնտեղից տարված ապրանքները՝ դրանցում աոանձնացնելով մետաքսե դործվածքներն ու մետաքսե թելերը: Հայտնի է, որ Կիլիկիան ծովային ուղիներով ամուր աոնտրական կապերի մեջ էր ինչպես Եվրոպայի, այնպես էլ Ասիայի առնտրական կենտրոնների Հետ, որի չնորՀիվ μարդավաճում էր Կիլիկիայի տնտեսական մչակույթը: Այս ն նման խնդիրների վերաμերող ուչադրավ վկայություններ է Հաղորղում Մարկիղին: Այսպիսով, թեն արաμ մատենադիրների վկայությունները երμեմն ոչ միայն իրարամերժ են, այլն Հակասական, այնուՀանդերձ դրանք կարնոր սկղμնաղμյուր են միջնադարյան Հայաստանի ու Հայերի վերաμերյալ:

Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի…

2. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳՈՐԾՎԱԾՔԵՂԵՆԸ

ԱՐԱԲ ԵՎ ԵՎՐՈՊԱՑԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՆԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՄԲ (IՃ-ՃՄ ԴԴ.)

Հայոց դործվածքեղենի մչակույթի վերաμերյալ Հրատարակված ուսումնասիրությունների1 թիվը թեն այնքան էլ մեծ չէ, μայց ծավալուն աչխատանք է արված պատմական սկղμնաղμյուրների ու Հայկական Հնադույն դործվածքեղենի պաՀպանված նմուչների μացաՀայտման, պատմամչակութային նչանակության կարնորման ուղղությամμ: ԱյդուՀանդերձ, փորձ են արել Հնարավորինս ամμողջական ու ՀամաՀավաք ներկայացնել ու միջնադարյան դործվածքեղենի արտադրության վերաμերյալ եղած աղμյուրադիտական Հավաստումները: Միջնադարյան Հայ աղդադրական նյութերի դրանցման տեսանկյունից կարնոր է արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների ներդրումը, որոնք, լինելով առնտրական տարμեր ընկերությունների ներկայացուցիչներ, ինչպես նան առաջնորդվելով իրենց երկրների քաղաքական չաՀերով, չրջել են Արնելքի երկրներում, այդ թվում՝ նան Հայաստանում՝ Հումքի աղμյուրներ ն վաճառաՀանման չուկաներ փնտրելու նպատակով: Դրա Հետ մեկտեղ չրջադայությունների ընթացքում նրանք դրի են առել պատմական ն աղդադրական չափաղանց կարնոր վկայություններ Հայաստանի ն Հայերի մասին, որոնք ճչտվել ն չրջանառության մեջ են դրվել ինչպես տվյալ ժամանակաչրջանի Հայ մատենադրության, այնպես էլ օտար աղμյուրներում եղած նյութերի Հիման վրա: Հայերի ն Հայաստանի մասին մեղ են Հասել ուղեդրություններ, դիվանադիտական ղեկուցադրեր, առնտրական դործարքների տեքստեր, ուսումնասիրություններ ն այլն: Դրանցում կան μացառիկ Տե՛ս, օրինակ, Աμրածամյան Վ. Ա., ԱրՀեստները Հայաստանում IՄՃՄIII դարերում, Երնան, 1956, Առաքելյան Բ. Ն., Քաղաքները ն արՀեստները Հայաստանում IՃ-ՃIII դարերում, Հ. 1, Երնան, 1958, Թեմուրճյան Վ. Ս., Գորդադործությունը Հայաստանում (Պատմաաղդադրական ուսումնասիրություն), Երնան, 1955, նան Նածաղետյան Ռ., Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները Հայերի մասին (Թ-ԺԴ դդ.) // «Էջմիածին», Է, 2009, էջ 65-79:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նյութեր, որոնք վերաμերում են Հայ ժողովրդի Հասարակականտնտեսական կյանքին, մչակույթին, աչխարՀադրական միջավայրին ու սովորություններին: Կասկածից վեր է, որ Հրատարակված ոչ μոլոր նյութերն են պատչաճ ուսումնասիրվել ու դնաՀատվել: Հայաստան այցելած արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների ուչադրությունը Հատկապես դրավել է տեղի դործվածքեղենի արտադրությունը, որին Հատուկ էր ներկելու, դաջելու μարձր արվեստը, նրμաՀյուսությունը: Հայաստանում դործածված ամենաարժեքավոր ն ճանաչված ներկը եղել է որդան կարմիրը, որով ներկում էին արքայական, իչխանական պատմուճաններ, վարադույրներ, դորդեր ն այլն: Ղնոնդ Ալիչանի Հիչատակմամμ՝ «ամէնեն ընտիր եւ ամէնեն մեծ ճանչած որդն կարմրոս, Հռչակեալ իր չարափայլ դունով, թադաւորաց ծիրանիք ն Հրովարտակք կներկվէին»2: Այդ ներկը օդտադործում էին նան մադաղաթների վրա մանրանկարչական նուրμ աչխատանքներ կատարելիս: Որդան կարմիր ներկը, որն արաμ մատենադիրներն ու աչխարՀադիրները «կիրմիղ» էին անվանում, Հռչակված էր Արնելքում, որ Հայաստանի Հարնան ն Հեռավոր երկրներ էին արտաՀանում՝ տեղում ընտիր մետաքսե ն այլ կտորներ ներկելու Համար3: Կարմիր որդը, որ նույն «ղըրմըղն» է, ռուսերեն՝ кошениль կամ карман, վրացերեն՝ «μուժղենդի», Հունարեն՝ kօkkiոօո, լատիներեն՝ օօօստ, Հնում Հայաստանում արտադրվող ն ՀամաչխարՀային չուկա արտաՀանվող Հիմնական նյութերից էր4: Որդան կարմիր ներկի ն Հայկական միջնադարյան դործվածքեղենի մասին օտար մատենադիրների տեղեկությունները Հավաքել ն թարդմանել են Բ. Խալաթյանցը, Հ. Թ. Նալμանդյանը ն Ա. Տեր-Ղնոնդյանը5:

Ալիչան Ղ., Հուչիկք Հայրենեաց, Հ. Բ, Վենէտիկ, 1869, էջ 52: Տե՛ս Манандян Я., О торговле и городах Армении, Ереван, 1955, էջ 163: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 84-85: Տե՛ս Արաμացի մատենադիրները Հայաստանի մասին, Հավաքեց ն թարդմանեց Բ. Խալաթյանցը, Վիեննա, 1919, Արաμական աղμյուրները Հայաստանի ն Հարնան երկրների մասին, կաղմեց Հ. Թ. Նալμանդյանը, Երնան, 1965, Արաμական աղμյուրներ, Բ, Իμն ալ Ասիր, թարդմանությունը՝ μնադրից, առաջաμանը ն ծանոթադրությունները՝ Արամ Տեր-Ղնոնդյանի, Երնան, 1981, Արաμական աղμյուրներ, Գ, Արաμ մատենադիրներ Թ-Ժ դարեր, ներածությունը ն μնադրից թարդմանությունները՝ պ.դ.դ., պրոֆ.

Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի…

Մասնավորապես IՃ դարի արաμ աչխարՀադրադետ Յակուտ ալ Համավի «ԱչխարՀադրական μառդիրք» երկում «Արդաչաթը» Համարվել է «Կիրմիղի՝ որդան կարմրի դյուղ», «Կիրմիղի ավան», «Կարյաթ ալ Կիրմիղ»: Ըստ նրա տեղեկության՝ որդան կարմիր միջատից ստացված ներկով կերպասներ էին ներկում6: IՃ դարի արաμ մատենադիր Բալաղուրի «Երկրների նվաճում» դրքում Հռչակավոր «որդան կարմիր» ներկի ստացման Հայրենիքն է Համարվում «Արդիչաթը» (Արտաչատ), որը «Որդան կարմրի դյուղն է (Կարիատ ալ Կիրմիղ)»7: Ճ դարի պարսիկ արաμադիր աչխարՀադրադետ Իμն ալ ՖակիՀի «Գիրք երկրների մասին» (Քիթաμ ալ Բուլդան) Հինդ Հատորով աչխատության մեջ μավականաչափ տեղ է տրված նան Հայաստանին, նրա μնական Հարստություններին, μուսական ն կենդանական աչխարՀին: Ըստ նրա՝ որդան կարմիրը այնքան Հայտնի էր, որ Հայերը պարծենում էին նրանով: «Սա մի կարմիր որդ է, որը Հայտնվում է դարնանային օրերին ն նրան Հավաքում են, եփում, ապա՝ նրանով ներկում μուրդը»8: Հայկական որդան կարմիրը մեծ ճանաչում է ունեցել աչխարՀում, քանի որ դրանով ներկված դործվածքները ն մետաքսե կտորները ղարմանալիորեն երկար ու ձիդ դարեր պաՀպանել են վառ կարմիր դույնը: Հայ ներկարարները դաղտնի են պաՀել, ն, ցավոք, դրավոր աղμյուրներն էլ լռում են որդի ու ներկի ստացման տեխնոլոդիայի մասին: Առ այսօր այդ դաղտնիքը μացաՀայտված չէ: Այժմ ներկայացնենք Հայկական դործվածքեղենի վերաμերյալ արաμական աղμյուրներում Հիչատակված որոչ տեղեկություններ: Այսպես, IՃ դարի արաμ աչխարՀադրադետ ՋաՀիղը (776-869)9 «Գիրք մեծ քաղաքների ու երկրների Հրաչքների մասին» ն «Հայացք վաճառականության վրա» դրքերի Հեղինակն է: Առաջին Արամ Տեր-Ղնոնդյանի, Երնան, 2005: Տե՛ս Արաμական աղμյուրները Հայաստանի ն Հարնան երկրների մասին, էջ 14: Տե՛ս Արաμական աղμյուրներ, Գ, էջ 271: Նույն տեղում, էջ 502: Ալ ՋաՀիղը նան «Գիրք կենդանիների մասին» աչխատության Հեղինակ է: Այդ աչխատության մեջ նա Հաղորդում է կենդանաμանական, մարդաμանական ու աղդադրական μնույթի μաղմաթիվ տեղեկություններ (տե՛ս նույն տեղում, էջ 419):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դրքից միայն պատառիկներ են պաՀպանվել, Հիմնականում Հայաստանին վերաμերող Հատվածները, իսկ երկրորդը կարելի է Համարել տնտեսական աչխարՀադրության ստեղծման մի յուրատեսակ փորձ: Այս դրքի «Զդեստների ճանաչման ն նրանց արժեքավորման մասին» դլխում թվարկվում են տարμեր երկրներից արտաՀանվող, թանկ դնաՀատվող ապրանքները. Հայաստանից Հիչատակված են թաղիքներ, թամμեր, դորդեր, նուրμ փսիաթներ, դոտիներ, μուրդ10, միայն Ամիդից՝ Հյուսված ղդեստներ, թաչկինակներ, նուրμ վարադույրներ, μրդե քող (չղարչ)11: ԱյնուՀետն խոսելով խալիֆայության մեջ արտադրվող ապրանքների մասին՝ Հիչատակում է, որ «լավադույն կաՀավորանքը, ամենաթանկն ու ամենաչքեղը Հայկական միրիղղա (այծի մաղե դործվածք) կարմիր փայլուն կաՀավորանքն է»12: ԿաՀավորանք տվյալ դեպքում նչանակում է դորդեր, ծածկոցներ ու μարձեր: Հավաստում է, որ Մուտավվաքիլ խալիֆայի (842-861) օրոք Հայ նախարարները ինչ-որ Հարց լուծելու Համար μարձրաստիճան պաչտոնյային կաչառելու նպատակով որպես ընծա Սամարա են ուղարկում μացառիկ չքեղ վրան՝ դորդերով, μարձերով13: Ըստ արաμ մատենադիրների՝ Հայկական դործվածքեղենի արտադրության նչանավոր կենտրոններ են եղել Դվինը, Անին, Կարինը, Երղնկան, Վանը ն այլ քաղաքներ: Նրանց տեղեկություններից իմանում ենք նան, որ ջուլՀակությունը կամ անկվածությունը14 Հայաստանում եղել է եկամտի կարնոր աղμյուր: IՃ դարի արաμ պատմիչ ն աչխարՀադրադետ Յակուμին իր «Պատմու10

Տե՛ս Արաμական աղμյուրներ, էջ 428: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 427: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 427-428: Տե՛ս նույն տեղում: Բրդից, μամμակից, վուչից, կանեփից, մետաքսից դործվածքներ արտադրելու արՀեստը միջնադարյան Հայաստանում Հայտնի է եղել մի չարք անուններով: Ժողովրդի մեջ առավել դործածական է եղել «կտավադործություն» եղրույթը, իսկ արՀեստավորը կոչվել է կտավադործ: Գրական լեղվում ավելի դործածական էր «ոստայնանկություն» եղրույթը, դրան Համապատասխան արՀեստավորն էլ կոչվել է ոստայնանկ: Ավելի Հին են «անկված», «անկվածադործություն» եղրույթները: Համեմատաμար ավելի նոր է միջին դարերում դործածվող, պարսկերենից փոխառյալ «ջուլՀակ» եղրույթը (տե՛ս Առաքելյան Բ., Քաղաքները ն արՀեստները Հայաստանում IՃ-ՃIII դարերում, Հ. 1, էջ 268):

Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի…

թյուն» (Տարիխ) Հանրադիտարանային դրքում դրում է, որ Հիչամ խալիֆի (724-743) պատվերով պատրաստվում են Հայկական մետաքսե փայլուն μանվածքներ, դունաղարդ Հայկական կտորեղեն ն ղդեստի տարμեր տեսակներ15: Իսկ իμն Խալդունը Հայտնում է, որ ՄIII դարի 80-ական թթ.՝ ՄաՀդի ն Հարուն-ալ Ռաչիդ խալիֆների ժամանակ, Հայաստանի՝ Բաղդադի իչխանությանը վճարած μնատուրքերի ցուցակում նչված է քսան դորդ (խալի)16: Գորդադործությունն այնքան ղարդացած էր, որ իμրն μնաՀարկի տեսակ դորդեր էին ուղարկվում խալիֆայության արքունիք: Ուչադրավ է, որ արմանի կոչված դործվածքեղենը, Յակուμիի տեղեկացմամμ, դոյություն է ունեցել ՄIII-IՃ դարերում: Յակուμին «Գիրք երկրների մասին» աչխատության մեջ նչում է, որ Տիդրիսի ափին դտնվող ՆաՀրաμան քաղաքում «պատրաստում են այն μանվածքի Հենքը, որից Հայկական (արմանի) կոչված տեսակներն են արտադրում: Այն տանում են Հայաստան, ուր մանվում ն Հյուսվում է»17: Ինչ վերաμերում է Հետադայում Բադրատունյաց ժամանակաչրջանում այդպիսի արտադրության դոյությանը, ապա այդ մասին կան Հարուստ վկայություններ Ճ դարի արաμ աչխարՀադրադետների երկերում: Դվինում արտադրված դործվածքների մասին արժեքավոր տեղեկություններ է տալիս արաμ աչխարՀադրադետներից ալ-Իսթախրին, որը Ճ դարի արաμական աչխարՀադրական դիտության առաջին ն ամենանչանավոր ներկայացուցիչներից էր: Նրանից մեղ է Հասել «Գիրք թադավորությունների ճանապարՀների մասին» երկը, որտեղ մանրամասն նկարադրվում են այն μոլոր երկրները, որոնք, ըստ նրա, մաՀմեդական աչխարՀի մաս են կաղմել: Գրքում μացառիկ ուչադրավ տեղեկություններ կան Հայաստանում արտադրվող դործվածքեղենի ն որդան կարմիր ներկի մասին: Նա դրում է. «Դվինը (Դաμիլ) Արդաμիլից մեծ քաղաք է ն Հայաստանի մայրաքաղաքն է. նրանում է կառավարիչի նստավայրը (Դար ալ-իմարա), ինչպես Առանի կառավարիչի նստավայրը Պարտավում է, իսկ Ատրպատականի կառավարիչի նստավայրը՝ Ար15

Տե՛ս Արաμական աղμյուրներ, Գ, էջ 361: Տե՛ս Թեմուրճյան Վ., Գորդադործությունը Հայաստանում, էջ 28: Տե՛ս Արաμական աղμյուրներ, Գ, էջ 475:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դաμիլում: Ունի պարիսպ, ն քրիստոնյաները նրանում մեծաթիվ են»18: Ճ դարի մեկ այլ արաμ աչխարՀադիր՝ ալ-Իսթախրի դործի չարունակող իμն Հաուկալը, 943-973 թթ. որպես վաճառական Բաղդադից մեկնել ու այցելել է μաղմաթիվ երկրներ՝ Հնդկաստանից մինչն Ատլանտյան օվկիանոս, μնականաμար, եղել է Հայաստանում: Հիացմունքով նկարադրելով Դվինի՝ իμրն Հայաստանի վարչական կենտրոնի Հայ μնակչությամμ μաղմամարդ ն μարեμեր լինելը՝ դրում է, որ «Դվինից արտաՀանում են այծի նուրμ μրդից (միրիղղա)» ն μրդից դործվածքեղեն, ինչպես դորդեր (μուսութ), μարձեր (վասիդ), նստելու μարձեր (մակաիդ), ծածկելու (թամμի) դորդեր (անմաթ), չալվարի դոտիներ (տիքաք) ն Հայկական այլ արտադրանքի (ասնուֆ ալ-արմանի) տեսակներ, որոնք ներկվում են որդան կարմիրով19: ԱյնուՀետն նույն Հեղինակը դրում է. «Այս քաղաքներում Լնկատի ունի Խլաթը, Դվինը, Նփրկերտը| ու նրանց դավառներում արտադրվում են ապրանքներ (տիջարատ) արտաՀանման Համար ն անՀրաժեչտ չատ μաներ, ինչպես արջառ ու ոչխար ն դործվածքեղեն, որոնք ամեն կողմ ուղարկվում են, Հայկական կոչված ընտիր կաՀավորանք (ֆարչ), չալվարի դոտիներ (տիքաք), որոնք Սալմաստում արտադրվածի նման են ն վաճառվում են ամեն մեկը մի դինարից մինչն տասը դինար, աչխարՀի ոչ մի մասում նմանը չկա. նան Հայկական (արմանի) թավչակերպ (մաՀֆուր) նստելու μարձեր (մակաիդ), երկար դորդեր (անխախ), որոնք նմանը չունեն իրենց քանակով ու որակով, ինչպես կանացի քողեր (սաμանիյատ), վարադույրի μրդե կտորներ (մակարիմ), դլխի թաչկինակներ (մանադիլ), որոնք պատրաստվում են Նփրկերտում ն Հայաստանի այլ մասերում»20: Միջնադարյան արաμալեղու սկղμնաղμյուրներից Հայտնի է նան, որ խալիֆաթի ընդդրկած Հայկական տարածքում լավադույն Հատկանիչներով աչքի էր ընկնում Հայկական μուրդը, որով էլ Հենց մեծապես պայմանավորված են եղել դործվածքեղենի որակական μարձր Հատկանիչները: Ճ դարի արաμ աչխարՀադրադետ Մուկադդասին (946, 4718

Արաμական աղμյուրնե, Գ, էջ 571: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 630: Նույն տեղում, 632-633:

Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի…

1000) ճանապարՀորդել է դրեթե μոլոր արնելյան երկրներում, որոնք նա μաժանել է արաμական ն ոչ արաμական (աջամ) երկրների: Երկրորդ խմμի մեջ է նան Հայաստանը: Հայաստանը, Վրաստանը, Առանը (Աղվանք) ն Ատրպատականը, որոնք արաμական խալիֆայության դլխավոր վարչական μաժանմամμ մտնում էին, այսպես կոչված, Հյուսիսային փոխարքայության մեջ՝ Իկլիմ ալ ՌիՀաμ (Ընդարձակ Հովիտների երկրամաս) անվանումով, նրա Հավաստմամμ «ունի չատ առավելություններ, նրանում առատ են մրդերը, խաղողի որթերը, դները ցածր են, ծառերը՝ խիտ, նրա միջով դետեր են Հոսում, լեռների վրա մեղր կա, իսկ դաչտերում՝ արՀեստանոցներ, տափաստանները լի են ոչխարի Հոտերով… Այս երկրամասը Իսլամի (թադավորության) Համար մի դեղեցկություն է: ԼԱյստեղ| արտադրվում են μրդե դործվածքներ, ղարմանաՀրաչ դոտիներ, ուր որդերը կարմիր ներկ են տալիս (կիրմիղ): Հնարավոր չէ տալ նրա նկարադրությունը: ԼԱյստեղ| մեկ ոչխարի դինը երկու դիրՀեմ է, Հացի երկու նկանակը մեկ դանկ է, իսկ պտուղները ո՛չ Հաչվում են, ո՛չ կչռում: Միաժամանակ սա մի կարնոր սաՀմանային ամրություն է (սաղր) ն աղնիվ երկիր: Ունի օդտակար ապրանքներ, Հին դավառներ, Հորդառատ դետեր, արժեքավոր դյուղեր, Հրաչալի առանձնաՀատկություններ ն Հյութեղ մրդեր»21: Մուկադդասին Հիացմունքով է խոսում Հայաստանում արտադրվող դործվածքեղենի մասին. «Այստեղ արտադրվում են վարադույրներ, μրդե μարձրարժեք դորդեր (ղաղալի): Նա ունի μաղում Հատուկ արտադրանքներ»22: Թվարկելով Հայկական քաղաքները՝ Մուկադդասին նչում է. «Նրա մայրաքաղաքն է Դվինը (Դաμիլ) ն նրա քաղաքներն են Բաղեչը, Խլաթը, Արճեչը, Բերկրին ն այլն»: Նրանցից Դվինը կարնոր քաղաք է, ունի անառիկ μերդ (միջնաμերդ): Նրանում չատ են μարիքները, անունը Հռչակված է, μուրդը նչանավոր է, Հայտնի է իր Հնադույն մաՀուդով»23: ԱյնուՀետն Հավելում է. «Դվինից արտաՀանում են μրդե ղդեստներ, դորդեր, երեսի μարձեր, թամμի կարպետներ, դոտիներ: Նրանց դոտիների, թավչապատ դործվածքների, որդան կարմիր ներկի (կիր21

Տե՛ս Արաμական աղμյուրներ, Գ, էջ 650: Նույն տեղում, էջ 651: Նույն տեղում, էջ 653:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

միղ), թամμի կարպետների, ներկերի ղուկալ (ռուկալ) կոչված պտղի, կասμույա ձկան, տառեխ (թիռիխ) կոչված ձկան նմանը չկա, ունեն թուղ ն չադանակ, որոնք չատ ընտիր են»24: Նա նույնպես Հիչատակելով որդան կարմիրը՝ այն անվանում է «կիրմիղ», որի Հայրենիքը Համարվում է Արարատյան դաչտավայրը, մասնավորապես Արտաչատի ն Դվինի չրջակայքը: ԱչխարՀադրադետը ականատես է եղել որդան կարմրի Հավաքմանը ն այդ մասին դրում է. «Նրա մոտ ԼԴվինի| կա մի սն ժայռ, որից յուղ է ծորում, որով μուժվում են: Նրա ԼԺայռի| մոտ լինում է որդան կարմիր Լկիրմիղ|: Սա մի որդ է, որը երկրի վրա երնում է, ն կանայք, դնալով նրա Համար, Հավաքում են պղնձե (ասեղով), որն իրենց Հետ է լինում, ապա դնում են փռի մեջ»25: Ուչադրավ է, որ Ճ դարի արաμադիր անանուն տաջիկ մի ուղեդրող նս Հիացմունքով է նկարադրել Հայաստանից արտաՀանվող դյուղատնտեսական ն արՀեստադործական արտադրանքները՝ նչելով դրանց ցանկը՝ ՀացաՀատիկ, ձուկ, մեղր, μամμակ, մետաքս, ներկեր (որդան կարմիր), աղ, մոմ, դորդեր, կարպետներ, μրդե Հադուստ, խոնջաներ, դոտիներ ն այլն26: Նա նչում է նան, որ Դվինն ու Սալմաստը Հայտնի էին դոտիների արտադրությամμ, Դվինը՝ նան դորդերի, իսկ Խոյը, Բերկրին, Ախլաթը, Արճեչը ու նան Սալմաստը նչանավոր էին իμրն կարպետադործության կենտրոններ: Ըստ որում՝ ուղեդիրը մասնավորապես կարնորում է Հայաչատ Սալմաստում զիլի կարպետները27: Ըստ Ճ դարի արաμ ուղեդիր իμն Ֆադլանի Հավաստման՝ Կամայի μուլղարական թադավորի արքայական վրանում, որտեղ Հաղար մարդ կարող էր տեղավորվել, Հատակին փռված էին մեծ մասամμ Հայկական դորդեր28: Արաμ մատենադիր ՄուՀամմեդ Բարիախինի տեղեկության

Արաμական աղμյուրներ, Գ, էջ 656: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 657: Տե՛ս Փափազյան Հ., Անանուն տաջիկ աչխարՀադիրը Հայաստանի, Ադրμեջանի ն Արնելյան Վրաստանի աչխարՀադրության ն տնտեսական Հարաμերությունների մասին (Ճ) դար // «Տեղեկադիր», 1953, № 5, էջ 73-86: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 78-79: Տե՛ս Ибн-Фадлан, Путешествие на Волгу, перевод с коментариями, под редакцией акад. И. Ю. Крачковского, Москва, 1939, էջ 73:

Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի…

Համաձայն՝ 911 թ. «Էմիր Աμուսաջը Մուխտադիր խալիֆին (Հայաստանից) ուղարկեց 400 ձի, 30 Հաղար դինար ն յոթ Հայկական դորդ, դորդերից մեկը 60 կանդուն երկարություն ն 60 կանդուն լայնք ուներ, այդ դորդի վրա աչխատել էին տասը տարի»29: Եթե այդ ժամանակ դործածվող կանդունն 0,51-0,52 մետր է, ապա դորդի երկայնքն ու լայնքը կկաղմի մոտ 31 մետր, իսկ մակերեսը՝ ավելի քան 960 քառակուսի մետր: Որպես տարեկան Հարկ արաμական խալիֆայությունը Հայաստանից ստանում էր 20 դորդ30: ՃI դարի արաμ ճանապարՀորդ իμն Բատուտան էլ, Հիչատակելով Երղնկայում արտադրված նուրμ կտորները, դրում է, որ «Արղանջան ԼԵրղնկան| մեծ ու չեն քաղաք է, նրա μնակիչներից մեծադույն մասը Հայեր են… այնտեղ կան լավ կարդավորված չուկաներ, այնտեղ չինում են դեղեցիկ կերպասներ, որոնք կրում են նույն քաղաքի անունը: Այնտեղ կան նան պղնձի Հանքեր, որով չինում են ամաններ ն «μայսուներ»՝ նման աչտանակի»31: ՃI դարի արաμ մեկ այլ մատենադիր Աμու-Ֆաղլ ԲեյՀակին իր «Թարիխի ԲեյՀակի» («ԲեյՀակի պատմությունը») աչխատության մեջ դրում է, որ Խորասանի Ղաղննյան կառավարիչ Աμու-Ֆաղլ Սուրի Մուիղը Ղաղննյան սուլթան Մասուդիին 500 μեռ, այդ թվում՝ Հայկական (արմանի) դորդեր, նվերներ է տանում: Հայկական դորդերը Հիացմունք են պատճառել Էմիրի պալատականներին32: ՃIII դարի արաμ պատմիչ Իμն ալ Ասիրի «Ալ-Քամիլ Ֆիլ-Տարիխ» (Լիակատար պատմություն) μաղմաՀատոր աչխատության մեջ Հայաստանի ն Հայերի մասին տեղեկությունները վերաμերում են ՄII-ՃIII դարերին: Այս ն նման Հիչատակությունները Հիմք են տալիս ասելու, որ Հայկական μրդյա դործվածքեղենը ն մետաքսեղենը միջնադարյան Հայաստանի ղարդացած արՀեստադործական արտադրանքներից են եղել ն անդամ արտաՀանվել են Արաμական խալիֆայություն ն Բյուղանդական կայսրության Марр Н. Я., Ани, Ереван,1939, ծանոթ. 165, էջ 237-238: Տե՛ս Бартольд В. В., Историко-географический обзор Ирана, СПб., 1903, էջ 150: Տե՛ս իμն Բատուտա, Պատմություն, քաղեց ն թարդմանեց Հ. Աճառյանը, Երնան, 1940, էջ 30: Տե՛ս Материалы по истории туркмен и Туркмении, т. 1, Москва, 1939, էջ 238:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

երկրներ: Հայ ջուլՀակները մեծ անուն են Հանել արաμական երկրներում, ն արաμ մատենադիրները դովեստով են խոսել նրանց մասին իμրն չատ Հմուտ արՀեստավորների: ՃII-ՃIII դարերի արաμ աչխարՀադրադետ Յակուտը (1178-1229), խոսելով Եդիպտոսի Ասիութ քաղաքում անկվածադործության ղարդացած լինելու մասին, առանձնաՀատուկ նչում է, որ այստեղ կան չատ Հայ ջուլՀակներ33: Եդիպտոս դաղթած Հայերը Հատկապես ղμաղվել են դորդադործությամμ: Ինչպես Հայտնի է, «ֆաթիմյան խալիֆներից Մուստանղարի օրոք (1036-1094 թթ.) Հայաղդի վեղիր Պատր-էլ-Կամալին Եդիպտոսի վաճառականությունը ն արվեստները ծաղկեցնելու Համար ընդունում է Հաղարավոր Հայ դաղթականների»34: Յակուտը դորդի՝ Արնելքում տարածված խալի35 անունը կապում է Կարին քաղաքի Հետ: Նա ասում է. «Կալիկալա (Կարին) քաղաքում մի տեսակ դորդ են պատրաստում, որն իր (քաղաքի) անունով կոչվում է խալի»: Այս վկայությունը կարնոր է այն տեսանկյունից, որ Հայաստանը Համարվում է խալիի արտադրության Հայրենիք: Նույն Յակուտը Վան քաղաքի մասին խոսելիս նույնպես վկայում է, թե «այնտեղ դորդեր են պատրաստում»36: ՃIII դարի արաμ ճանապարՀորդ Յակուտ ալ Համավիի չնորՀիվ մեղ է Հասել Կարին քաղաքի ՄII դարին վերաμերող մի Համμավավոր «Հայկական» աղոթադորդի նկարադրությունը, որից իմանում ենք, որ դրա դեղաղարդման Համակարդը ներկայացնում էր պալատական միջավայրին μնորոչ պարտեղային մի չքեղ տեսարան37: Այս նույն Հեղինակը, Վանի՝ որպես դորդադործության Հայտնի կենտրոն լինելու մասին պատմելով, վկայակոչում է IՃ դարի արաμ ճանապարՀորդ Աμու Աղնիի դիտարկումները, Համա-

Տե՛ս Արաμական աղμյուրները Հայաստանի ն Հարնան երկրների մասին, էջ 19-20: Աղազարմ Ն. Մ., Նօթեր Եդիպտոսի Հայ դաղութին վրայ, ԿաՀիրէ, 1911, էջ 14: Գորդ μառի փոխարեն տարμեր ժամանակներում դործածվել են արկանելի, կաղերտ, խալի, անկված, μազմական ն այլ μառեր: Տե՛ս Արաμական աղμյուրները Հայաստանի ն Հարնան երկրների մասին, էջ 96-97: Նույն տեղում, էջ 113:

Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի…

ձայն որոնց՝ այդ քաղաքում դործում էին խոչոր դորդեր38: Արաμ պատմիչները, լինելով Հայաստանի տարμեր վայրերում, առաջին Հերթին ուչադրություն են դարձրել իրենց Համար նորություն ու Հետաքրքրություն ներկայացնող ղμաղմունքներին, սովորույթներին ու առարկաներին, մի Հանդամանք, որը, ըստ երնույթին, Հատուկ է եղել ճանապարՀորդներին: ԱՀա թե ինչու Աμու Աղնին չեչտել է Վանում դործվող դորդերի առանձնաՀատկությունը, որն արտաՀայտվում էր անսովոր խոչոր չափերում: Արաμական աղμյուրների Հիչատակությունների Համաձայն՝ դորդադործությունը Հայաստանում, տնային արՀեստ լինելուց μացի, եղել է քաղաքներում μարձր ղարդացման Հասած արՀեստի արտադրանք39: Այսպիսով՝ արաμական սկղμնաղμյուրներից պարղվում է, որ Հայկական դորդերը, կերպասեղենը, ներառյալ ամμողջ դործվածքեղենը Խալիֆաթի ժամանակաչրջանում դերիչխում էին Արնելքի չուկաներում ն, որ Հատկապես կարնոր է, դարձել էին ընդօրինակման առարկա ու ճանաչված էին որպես «Հայկական դործվածք»: ԸնդՀանուր առմամμ եղած տեղեկություններից երնում է, որ միջնադարյան Հայաստանում դործվածքեղենի մչակույթը Հատկապես ղարդացած էր Բարձր Հայքում, Այրարատում, Արցախում, Սյունիքում, Վասպուրականում: Արաμական աղμյուրներից պարղվում է, որ դործվածքեղենի, Հատկապես դորդերի արտաՀանման կենտրոններից կարնորադույնը Դվին քաղաքն էր, իսկ միջնադարում՝ Կարինը, Երղնկան, Վանը, Անին, Արծնը ն այլն: Դրանք Հայտնի էին Արնելքում՝ Եդիպտոսից մինչն Միջին Ասիա: IՃ-ՃIII դարերը Համարվում էին Հարստության ն Հասարակության մեջ անՀատի դրաված դիրքի չափանիչ: Հիրավի, μնակարանը, պալատը դորդերով կաՀավորելը, Հյուրեր ընդունելիս դորդեր փռելը, Հարսի օժիտում պարտադիր դորդեր ունենալը, ննջեցյալին դորդով ծածկված սեղանին դնելը կիրառական ն ծիսաՀմայական նչանակություն են ունեցել, չարքերից աղատվելու, առողջություն, արդասավորություն, μարեկեցություն ապաՀովելու խորՀուրդ: Տարμեր նպատակի Համար դործածվող դորդերին μնո38

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 119: Տե՛ս Առաքելյան Բ., նչվ. աչխ., էջ 290-295:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րոչ են եղել ուրույն չափերը, դույնը, ղարդանախչերը, Հորինվածքը, որոնք պաՀպանվել են երկար ժամանակ: Եվրոպացի Հեղինակները նս Հայերի ու Հայաստանի մասին թողել են ուչադրավ տեղեկություններ, չատ չաՀեկան, անդամ μացառիկ նյութեր, որոնք վերաμերում են Հայ ժողովրդի Հասարակական-տնտեսական ն քաղաքական պատմությանը, դավանաμանական ու մչակութային Հարցերին: Հայադիտության մեջ նրանց ժառանդությունը դեռնս ամμողջականորեն ուսումնասիրված չէ, թեն առանձին Հեղինակներ անդրադարձել են այս կամ այն վկայությանը: Նրանցից կարելի է Հիչատակել Գ. Վ. ԶարμՀանալյանի40, Կ. Կոստանյանցի41, Վ. Վ. Բարտոլոդի42, Լեոյի43, Հ. Ս. Անասյանի44, Ա. ՀովՀաննիսյանի45, Մ. Կ. Զուլալյանի46 ն ուրիչների աչխատությունները: Նչված Հեղինակները Հիմնականում անդրադարձել են քաղաքական, դիվանադիտական, կրոնադավանաμանական Հարցերին: Մեր խնդիրն է ՃIII-ՃՄ դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների տեղեկությունների Հիման վրա ներկայացնել Հայկական արՀեստադործական մչակույթը, մասնավորապես դործվածքեղենի արտադրությունը: Ըստ այդմ՝ մեղ Համար եվրոպացի ուղեդրողների վերաμերյալ Հիմնական աղμյուրը Հ. Հակոμյանի «Ուղեդրություններ» աղμյուրադիտական աչխատությունն է47: Եվրոպացի ճանապարՀորդների ուղեդրություններում կարելի

Տե՛ս Զարμծանալեան Գ. Վ., Ուսումնասիրութիւններ Հայ լեղուի եւ մատենադրութեան ի Արեւմուտս, Վենէտիկ, 1895: Տե՛ս կոստանեանց կ., Հայադիտութիւնն Արեւմտեան Եվրոպայում, Թիֆլիս, 1910: Տե՛ս Бартольд В. В., История изучения Востока в Европе и России, Ленинград, 1925: Տե՛ս Լեո, Հայոց պատմություն, Հ. 3, Երնան, 1946: Տե՛ս Անասյան Հ. Ս., ՃՄII դարի աղատադրական չարժումներն Արնմտյան Հայաստանում, Երնան, 1961: Տե՛ս Հովծաննիսյան Ա., Դրվադներ Հայ աղատադրական մտքի պատմության, դիրք II, Երնան, 1959: Տե՛ս Զուլալյան Մ. կ., Արնմտյան Հայաստանը ՃՄI-ՃՄIII դարերում, Երնան, 1980: Նույնի՝ Եվրոպացի Հեղինակները Հայերի ն Հայաստանի մասին // ՊԲՀ, 1985, թիվ 2, էջ 56-72: Տե՛ս Հակոμյան Հ., Ուղեդրություններ, Հ. Ա, ԺԳ-ԺԶ դարեր (12531582), Երնան, 1932:

Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի…

է Հանդիպել μաղմաթիվ Հիչատակությունների, ըստ որոնց՝ ջուլՀակությունը Հայ μնակչության ամենակարնոր ն տարածված արՀեստներից էր: Այսպես, ֆրանսիացի ճանապարՀորդ Ռուμրուքը (1215-1270) մոնղոլական տիրապետության տակ դտնվող երկրներում 1253-1255 թթ. չրջադայելիս Հանդիպում է մի Հայ վաճառականի, որը պարապում էր կտավադործությամμ, ն դժդոՀ մնալով նրանից՝ ասում է. «Մի դիր անդամ չի ճանաչում ն արՀեստով կտավադործ է, ինչպես ստուդեցի վերադարձիս նրա սեփական երկրում»48: Ռուμրուքը մի Հայ վանականի է Հանդիպել Մանդու խալիֆի արքունիքում (Կարակորում մայրաքաղաքում): Եվրոպացի ճանապարՀորդը նչում է նան, որ Մանդու խանի պալատի արնելյան ծայրին կար մի μնակարան՝ փոքրիկ մի խաչ վրան, ներս մտնելով՝ դտնում է դեղեցկորեն ղարդարված մի խորան: Այստեղ եղել է ոսկյա մի կերպաս՝ վրան ասեղնադործված Փրկչի, Կույսի, ՀովՀաննես Մկրտչի ն երկու Հրեչտակների պատկերները՝ Հադուստները ընդելուղված մարդարիտներով, նան արծաթյա մի մեծ խաչ՝ Հրեչտակները ն կենտրոնը դոՀարաղարդված49: Նկարադրում է նան Հայ վանականի կրած ղդեստները. «Նա Հադել էր ամենակոպիտ մաղե կտորից մի վերարկու, որը Հասնում էր իր ոլոքի կեսին, ն որի վրա կրում էր սն մետաքսյա մի ուրար ն իր մաղե վերարկուի տակն ուներ երկաթյա մի դոտի»50:

Հակոμյան Հ., Ուղեդրություններ, Հ. Ա, ԺԳ-ԺԶ դարեր (1253-1582), էջ 8: Տե՛ս Առաքելյան Բ., նչվ. աչխ., էջ 34: Ռուμրուքը Ֆրանսիայի Լյուդովիկոս IՃ թադավորի կողմից ուղարկվել էր մոնղոլների խան Մանդուի մոտ: Հայաստանով անցնելիս եղել է Նախիջնանում, Երնանում, Մանաղկերտում, Երղնկայում, Կամախում, Սեμաստիայում, Կեսարիայում ն Սիսում: Նրան Հետաքրքրել են ոչ միայն պատմական անցքերը, այլն աղդադրական առանձին երնույթներ: Նրա Հավաստմամμ Նախիջնանում եղել է 80 Հայ եկեղեցի, μայց իր ժամանակ մնացել են երկու փոքր եկեղեցի, որոնցից մեկում կատարել է իր ծննդյան տոնը (Հ. Հակոμյան, նչվ. աչխ., էջ 16): Նախիջնանի դեղեցիկ դյուղերում ն քաղաքում μնակիչներն իրենց տներում պաՀելիս են եղել մի փայտյա ձեռք՝ խաչը μռնած, ն մի վառվող ճրադ՝ դրված նրա առջն: Սովորություն ունեին խունկով տանից վանելու չար ոդիներին: Խոսում է նան սուրμ լեռան՝ Մասիսի մասին: Տեղի Հայերը ասել են, որ չպետք է μարձրանալ Մասիսը, նա աչխարՀի մայրն է, Նոյյան տապանի Հանդրվանը, ուստի նրա վրա μարձրանալը սրμապղծություն է: Երղնկա

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Իտալացի ճանապարՀորդ Մարկո Պոլոն (1254-1325) ՀամաչխարՀային Հանրությանը Հայտնի է իր «Ուղեդրություն» դրքով, որում ուչադրավ տեղեկություններ է Հայտնում Հայաստանի ն Կիլիկիայի Հայ μնակչության կենցաղամչակութային կյանքի վերաμերյալ: Նա, 1271-1295 թթ. Զինաստան կատարած ճանապարՀորդության ընթացքում լինելով Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանությունում, որին անվանում է Թուրքմենիա, Հիչատակում է, որ այստեղի «Հայերը Հույների Հետ խառն ապրում են քաղաքներում ն դյուղերում՝ ղμաղվելով առնտրով ն արՀեստներով: Փոքր Ասիայում ապրող ԼՀայերը| Հյուսում են աչխարՀի ամենանուրμ ն ամենադեղեցիկ դորդերը ն նույնպես մեծ քանակությամμ մետաքս, որդան կարմիր ն ուրիչ դույներով ն առատությամμ ուրիչ կտորեղեններ»51: Այն նուրμ ն Հարուստ դորդերը, որոնց մասին խոսում է ճանապարՀորդը, թուրքերի կողմից Փոքր Ասիան նվաճելուց ն տեղական Հայ ն Հույն μնակչությանը այլ երկրներ Հեռանալուց Հետո այլնս չեն արտադրվում, թեն ավելի կոպիտ տեսակի կարպետներ ու դորդեր դործվում են Հայաչատ Սեμաստիայում ն այլ քաղաքներում52: Նա երկու անդամ անցել է Հայաստանով՝ Այաս–Կեսարիա–Սեμաստիա–Երղնկա–Մուչ–Մերդին երթուղով: Վերադարձել է Թավրիղ–Սնանա լճի ավաղան–Էրղրում–Բաμերդ–Տրապիղոն երթուղով53: Եվրոպացի վաճառականը Կիլիկիան անվանում է Փոքր Հայաստան: Ըստ նրա՝ «երկիրը կառավարվում է մի թադավորով, որն իր երկրամասում պաՀպանում է արդար վարչություն, μայց ինքն էլ Հպատակ է թաթարին: Երկիրն ունի μաղմաթիվ քաղաքներ ու դյուղեր, ն ամեն ինչով առատ է…, մեծ երկիր է ամեն տեսակ դաղանների ու թռչունների որսորդության տեսակետից: Հին օրերում այնտեղի աղնվականները քաջարի մարդիկ էին ն ղենքով կատարում էին Հերոսական դործեր: Նրանք ունեն մի քաղաք ծոքաղաքի մասին խոսելիս նչում է, որ 10 Հաղար Հայտնի մարդիկ են կորել երկրաչարժից: Ակնարկ կա Սեμաստիա քաղաքում Քառասուն մարտիրոսաց (մանկաց) դերեղման-ուխտատեղիի մասին (տե՛ս նույն տեղում, էջ 16-24) ն այլն: Հակոμյան Հ., նչվ. աչխ., էջ 46: Տե՛ս նույն տեղում, ծանոթ. 1, էջ 47: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 36-64:

Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի…

վի վրա, որ կոչվում է Լայաս (Այաս)»54: Այաս քաղաքը նա Համարել է միջաղդային առնտրի Հանդուցակետերից մեկը՝ ավելացնելով, թե «μոլոր Համեմեղենները ն մետաքսյա ու արծաթյա կերպասները ն ուրիչ արժեքավոր անոթներ, որոնք դալիս են ներքին դավառներից, μերվում են այս քաղաքը»55: Այասի վերաμերյալ Հայտնում է նան, որ «Վենետիկի, Ջենովայի ն ուրիչ երկրների վաճառականները այստեղ են դալիս՝ վաճառելու իրենց ապրանքները կամ դնելու, ինչ որ իրենք պետք ունին»56: Մեկ այլ տեղեկության Համաձայն՝ Կիլիկիայի Լնոն Բ թադավորը (1187-1219) մի Հրովարտակով, որ թվադրվում է 1188 թ. դեկտեմμերի 23-ով, արտոնում է ջենովացիներին Այասից արտաՀանել Եվրոպա ձի, ջորի, կերպասեղեն, դորդեր ն ուրիչ μաներ, նչանակում է «մասնավոր մաքս ամեն մեկ արտաՀանվող առարկայի վրա»57: Արնելք մեկնողները իրենց ճանապարՀորդությունը սկսում են Հիմնականում Հենց այս քաղաքից: Մարկո Պոլոն Մեծ Հայաստանը նկարադրելիս ասում է. «Այս մի մեծ երկիր է: Սկսվում է մի քաղաքից, որը կոչվում է Արղինդա (Երղնկա), ուր Հյուսում են աչխարՀի լավադույն μեՀեղները»58: Փաստորեն՝ նա Հիացած էր Երղնկայի նուրμ կտորներով, որ նույնիսկ Համարում է աչխարՀի μեՀեղների մեջ լավադույնը: Դրանից կարում էին ճոխ ու վայելուչ ղդեստներ: Նույն կերպ խոսում է Մուչ ն Մերդին Հայկական քաղաքների մասին՝ Հավաստելով. «ԼՄուչ ն Մերդին քաղաքներում| արտադրվում է մեծ քանակությամμ μամμակ, որից չինում են մեծ մասամμ μեՀեղ ն ուրիչ կտորեղեն: Ժողովուրդը արՀեստավոր ն առնտրական է»59: Ուչադրավ է, որ Մարկո Պոլոյի ներկայացմամμ ՃIII դարում Մուչը μարդավաճ վիճակում էր: Առավել դովեստով է խոսում Թավրիղի մասին՝ նչելով, որ այնտեղ μնակվում են «Հայեր, նեստորականներ, Հակոμիկներ, վրացիներ, պարսիկներ, վերջապես ՄուՀամեդի պաչտողներ, որոնք վատ սերունդ են…: Թավրիղի մարդիկ իրենց ապրուս54

Նույն տեղում, էջ 44: Հակոμյան Հ., նչվ. աչխ., էջ 44: Նույն տեղում: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 47: Նույն տեղում, էջ 48: Նույն տեղում, էջ 58

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տը ճարում են առնտրով ն ձեռարվեստով, որովՀետն Հյուսում են տեսակ-տեսակ մետաքսյա ն ոսկյա դեղեցիկ, արժեքավոր կտորներ»60: Այս ն ուրիչ Հեղինակների տեղեկությունների Համաձայն՝ Հայաչատ Երղնկայում, Մուչում, Մերդինում ն Հայկական այլ քաղաքներում արտադրվում էր μուկրամ՝ թանկարժեք μեՀեղ, որն արտաՀանվում էր Արնմուտք ն Հարնան երկրներ61: Ուչադրավ ակնարկ ունի նան Սնանա լճի դեղեցկության, նրա կենդանական աչխարՀի, ձկնատեսակների մասին: ՃIII դարի վերջերին ն ՃIՄ դարի սկղμներին իսպանացի Ռույ Գոնսալես դի Կլավիխոյի ուղեդրություններում նս ուչադրավ աղդադրական տեղեկություններ կան: Նա ճանապարՀորդել է Կոստանդնուպոլիս, իսկ այնտեղից Սամարղանդ ուղնորվելիս անցել է Սասուն–Տրապիղոն–Երղնկա–Էրղրում–Ալաչկերտ–Բայաղետ–Մակու–Խոյ–Թավրիղ–ԹեՀրան ն վերադարձել Թավրիղ–Խոյ– Ալաչկերտ–Թորթում–Իսպիր–Տրապիղոն ճանապարՀներով62: Կլավիխոն պատմում է Տրապիղոնից Երղնկա, Երղնկայից Խոյ ճանապարՀորդելու, Երղնկա քաղաքի ն այդտեղի Հայ կառավարչի Հյուրասիրության մասին, նկարադրում μնակիչների Հադուստը, նիստուկացը: Նրա տեղեկության Համաձայն՝ «Երղնկայի ամμողջ դաչտը չատ μարեμեր էր, մչակում էին որթան տունկ (խաղող) ն ՀացաՀատիկ: Ամեն քայլափոխին կային չատ դեղեցիկ պարտեղներ ն այդիներ: Հայերն են չինել Արղինջանը, ն քաղաքի պարտեղներում կարելի է տեսնել չատ տեղեր քարերի վրա փորադրված խաչի նչանը»63,

Հակոμյան Հ., նչվ. աչխ., էջ 60 Նույն տեղում, էջ 50: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 65-146: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 95: Միաժամանակ μերում է այլ մանրամասներ. «Երղնկա քաղաքի μոլոր տներն ունեն տափակ կտուրներ, որոնցով մարդիկ կարող են անցնել մեկ տնից մյուսը կտուրների վրայով, ինչպես փողոցից»: «Քաղաքը չատ μաղմամարդ է, ն այնտեղ կարելի է տեսնել չատ դեղեցիկ փողոցներ ու Հրապարակներ»: Նա ընդդծում է քաղաքի մարդաչատությունը, վաճառականության ղարդացածությունը ն խմելու ջրի լավ մատակարարումը: Կլավիխոն ուսումնասիրել է Հայերի կրոնական պատկերացումները, պաս պաՀելու սովորույթը, պասի օրերին ձեթ ու կարմիր արյուն ունեցող ձուկ ուտելու արդելքը, Զատկից մինչն Հոդեդալուստ ամեն օր միս ուտելու սովորությունը, ՀամչենաՀայության չրջանում Հարկադրական մաՀմեդականացումն ու ղարմանալիորեն μարքերի վատացման Հանդամանքները, Մակու քաղաքի չրջակա Հայկական դյուղերի եկեղեցիների μակերի, դերեղմանատներում «չիրիմներն ու դե226

Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի…

որոնք, ըստ Վ. Բդոյանի, ամենայն Հավանականությամμ երկրադործական, այդեդործական μերքը պաչտպանող ցասման խաչեր են եղել64: ՃանապարՀորդը Հիչատակում է, թե «Մասիս լեռան ստորոտում, Հովիտներում դտնվում է կարմիր որդան (kiոոiշ) ներկը, որով մետաքսը ներկում են μոսորադույն»65: ՃՄ դարի եվրոպացի ճանապարՀորդներից կարելի է առանձնացնել Վենետիկի քաղաք Հանրապետությունից Ուղուն Հասանին ուղարկված երեք դեսպանների՝ Կատերինո Զենոյի (14711474), Ջողեֆա Բարμարոյի (1471-1478) ն Ամμրոսիո Կոնտարինիի (1473-1477) դրի առած տպավորությունները: Մասնավորապես Ջողեֆա Բարμարոն Մերդին μնակավայրի մասին թողել է Հետնյալ Հիչատակությունը. «Այս քաղաքը պարիսպ չունի ն երեք քառորդ մղոն (1 մղոնը - 1600 մ) երկար է, ունի մոտ երեք Հարյուր տուն՝ լավ μնակված: Նրանք չինում են մետաքսյա ն μամμակյա կտորեղեններ: Այստեղ Հարդելի անձնավորությունների դիմավորման ժամանակ «ոտքերի տակ փռում են կապերտներ, որոնցից յուրաքանչյուրն արժե Հարյուր դուկատ»66, ապա անդրադառնալով Մերդինից Սղերդ ճանապարՀորդությանը, նչում է Հասանքեֆ (Հըսնքեֆ) քաղաքի μլրի վրա կառուցված տեղադիրքի, μլրի ստորոտում μնակված քարայր-μնակարանների մասին ն Հավելում. «ԼՔաղաքում| կան Հյուսվածքեղենի վաճառականներ ն ուրիչ արՀեստավորներ, որովՀետն քաղաքը մեծ անցուդարձ ունի»67: Նույն ճանապարՀորդը արժեքավոր տեղեկուրեղմանաքարերը խաչերով ղարդարված լինելու սովորույթը, որ մի մարդու Հասակի չափ μարձր էին ու չատ դեղեցկորեն փորադրված ն այլն» (նույն տեղում, էջ 138): Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայ աղդադրություն (Համառոտ ուրվադիծ), Երնան, 1974, էջ 11: Տե՛ս Հակոμյան Հ., նչվ. աչխ, էջ 111: Այս նկարադրությունը ուղեկցվում է ամենայն Հավանականությամμ Հնադույն Արտաչատ քաղաքի ավերակների Հիչատակմամμ. «ԼՄասիս| լեռան ղառիվայրի վրա տեսանք մի ընդարձակ քաղաքի ավերակներ, ուր դարերից ի վեր թվում էր, թե μնակչություն չի եղել, ն մի փարսախ Հեռավորությունից (-5250 մ) ամեն կողմից այս մնացորդները տեսնվում էին: Մարդիկ մեղ պատմեցին, թե այս ավերակներն էին այն առաջին քաղաքի, որը Հիմնված էր ջրՀեղեղից անմիջապես Հետո Նոյի ն իր որդիների կողմից» (նույն տեղում): Տե՛ս նույն տեղում, էջ 182-183: Նույն տեղում:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թյուններ է տալիս նան Սղերդի ն նրա չրջակա դյուղերի μնակչության ղμաղմունքի մասին. «Այդտեղի ժողովուրդն ապրում է Հողադործությամμ, նրանք ունեն ՀացաՀատիկ, պտուղներ ն չատ կտավ» դործվածքներ, եղներ, ձիեր ն μավականաչափ ուրիչ կենդանիներ, սրանցից ղատ՝ նրանք ունեն այծեր, որ ամեն տարի խուղում են ն նրանց մաղից չինում են կապերտ, այս պատճառով չատ խնամքով են պաՀում՝ պաՀելով նրանց Լայծերին| լվացված ու մաքուր»68: Եվրոպացի ճանապարՀորդը նկարադրում է Տրապիղոնից մինչն Խոյ ընկած քաղաքների ու դյուղերի μնակչության ղμաղմունքը, նչում է, որ այդ քաղաքներում ն դյուղերում պատրաստում էին կտավ՝ «քաթան, կերպասներ, ասվի (չայախ), չատ դորդ ն քիչ մետաքս»69: Իսկ Շամախու մասին դրում է. «Այս չատ լավ քաղաք է ն ունի 4000-5000 տուն, ն չինում են մետաքս, կտավ ն ուրիչ μաներ, դտնվում է Մեծ Հայաստանում ն μնակիչների մեծ մասը Հայ են»70: Առավել ուչադրավ Հաղորդման Հանդիպում ենք «Լոնդոնի առնտրական ընկերության» դործակալ Արթուր Էդուարդի թողած մի Հիչատակությունում, որում ասված է, որ «Հայաստանի մի դյուղը՝ Գիլդաթը, Հալեպ է փոխադրում տարեկան 500 ն երμեմն 1000 ջորու μեռ մետաքս»71: Անդլիացի առնտրական Ջոն Նյուμերին 1578-1582 թթ.՝ դեպի Արնելքի երկրներ կատարած ուղնորությունների ընթացքում, Թավրիղում նկատել է, որ Հայաստանից μերված կտորեղենը մեծ դին ունի: Նա դրում է, որ Երղնկա ն Էրղրում (Կարին) քաղաքներից այստեղ լավ ապրանք է μերվում. «Թավրիղում մի տեսակ մետաքս սաթին կա, ատլաս կոչված, որի յուրաքանչյուր կտորը ինը-տասը դաղ (- 1 մետր կամ 1 1/4 արչին) երկար է ն վաճառվում է կտորը երեքուկես մարչել (դաՀեկան - 4,53 դրամ կչռով արծաթի կամ ոսկու դրամ, արնմտաՀայերի մեջ՝ օսմանյան դրամ, - է օսմանյան ոսկու 1/100-ի) ն լավադույնը չորս ղուրուչ (թուրք. դրամական միավոր - 40 տարա), որոնք

Հակոμյան Հ., նչվ. աչխ., էջ 182-183: Նույն տեղում, էջ 198: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 199: Նույն տեղում, էջ 425:

Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի…

Հայաստանի Երղնկա ու Էրղրում քաղաքների լավ ապրանք են»72: Նույն վաճառականը Հիացմունքով է խոսում նան Նախիջնանի մետաքսե կտորեղենի մասին73: Այսպիսով՝ արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների թողած նկարադրությունները Հավաստում են, որ Հայաստանում ն Հայաչատ այլ քաղաքներում ու դյուղերում IՃ-ՃՄ դարերում խիստ ղարդացած ու μաղմաղան է եղել դործվածքների արտադրությունը, որը կոչված էր μավարարելու ոչ միայն տեղական սպառման, այլն երկրից դուրս Հանվող ապրանքային արտադրության պաՀանջները: Հայկական դորդերի վայելած Հռչակի ն միջաղդային առնտրի մեջ դրանց խաղացած դերի չնորՀիվ է, որ Հայկական «կարպետ» «μառը» անցել է ֆրանսերենին՝ օaոքօէէօ ն անդլերենին՝ օaոքօէ՝ դորդ իմաստով74: Հայկական դործվածքը, ժամանակակիցների դնաՀատմամμ, միջաղդային չուկայում մեծ Հետաքրքրություն ու պաՀանջարկ է ունեցել ոչ միայն Արնելքում, այլն Եվրոպայում: Ռաֆիկ Նածաղետյան, Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրողացի ճանաղարծորդների դնածատմամμ (IՍ-ՍV դդ.) – Հայաստանում ն Արնելքի Հայաչատ այլ μնակավայրերում IՃ-ՃՄ դարերում, ի չարս այլ արՀեստների, լավ ղարդացած էր տարատեսակ դործվածքների արտադրությունը: Հոդվածում մասնավորապես ի մի են μերվում արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների թողած պատմական ն աղդադրական կարնոր վկայություններն այս մասին: Հայկական կերպասների, մետաքսի, դորդերի ն դործվածքի այլ տեսակների Համμավը տարածված էր չատ երկրներում: Եվ օտարերկրացի ճանապարՀորդները իրենց ուղեդրություններում որպես ականատեսներ ներկայացնում են Հայկական դործվածքեղենի արտադրության նչանավոր կենտրոններում այս արՀեստի ղարդացած լինելը: Նրանք Հատկապես ընդդծում են Հայ արՀեստավորների ներկելու, դաջելու μարձր արվեստը, դործվածքների նրμաՀյուսությունն ու չքեղությունը, որոնց չնորՀիվ դրանք Հնարավոր չէր չփոթել այլ երկրներում արտադրվածների Հետ:

Նույն տեղում, էջ 453: Տե՛ս Հակոμյան Հ., նչվ. աչխ., էջ 454: Տե՛ս Առաքելյան Բ. Ն., նչվ աչխ., էջ 294:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

3. ՃՄ-ՃՄII ԴԱՐԵՐԻ ԵՎՐՈՊԱՑԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՆԵՐԻ

ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ՀԱՅԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների՝ Հայաստանի ն Հայերի մասին թողած ուղեդրական ակնարկները լիարժեքորեն ներառված չեն Հայ պատմադիտական դրականության մեջ, մինչդեռ դրանք անմիջական աղերսներ ունեն մեր պատմական իրականության Հետ, միանդամայն արժանի են Հատուկ ուսումնասիրության, առանձին-առանձին թարդմանվելու ն ներկայացվելու Հայ դիտական Հանրությանը, ինչպես դա արված է ադրμեջանական1 ն վրացական2 պատմադիտության մեջ, կամ ինչպես ավելի լայն առումով ներկայացված են Կովկասը3 ն Արնելքը4: Այդ չրջանի եվրոպացի ուղեդրողները ունեն կարնոր, երμեմն էլ μացառիկ արժեքավոր նյութեր, որոնք վերաμերում են նան Հայոց տնտեսամչակութային աղդադրական μնութադրին: Մենք ուսումնասիրել ն 2014 թ. առանձին Հոդված ենք նվիրել ՃIII-ՃIՄ դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների Հաղորդումներին5:

Տե՛ս «Путешественники об Азербайджане», т. 1 (составил Ямпольский З.), Баку, 1961: Տե՛ս Орловская Н., Грузия в литературах Западной Европы ՃIII-ՃՄIII веков, Тбилиси, 1965: Տե՛ս Попиевктов М., Европейские путешественники ՃIII-ՃՄIII вв. по Кавказу, Тбилиси, 1935: Տե՛ս Бартольд В. В., История изучения Востока в Европе и России, Ленинград, 1926:

Ներկայացրել ենք ֆրանսիացի Ռուμրուքի (1215-1270), իտալացի Մարկո Պոլոյի (1254-1325), ՃIՄ դարի վերջերի ն ՃՄ դարի սկղμների իսպանացի ճանապարՀորդ Ռույ Գոնսալես դի Կլովիխոյի, ՃՄ դարի եվրոպացի ճանապարՀորդներից՝ Վենետիկի Հանրապետության երեք դեսպանների՝ Կատերինո Զենոյի, Ժողեֆա Բարμարոյի, Ամμրոսիո Կոնտարինիի՝ Հայաստանի ն Հայերի կենցաղամչակութային կյանքի, մասնավորապես Հայկական դործվածքեղենի վերաμերյալ դրի առած տպավորությունները (տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների դնաՀատմամμ (IՃ-ՃՄ դդ.) // «Պատմություն ն մչակույթ», Հայադիտական Հանդես, ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի դիտական Հոդվածների ժողովածու, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 2014, էջ 438-451:

ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների աղդադրական…

Սույն աչխատությունում կներկայացնենք ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների՝ Հայաստանի ն Հայերի վերաμերյալ աղդադրական տեղեկությունները: Նրանք, լինելով առնտրական տարμեր ընկերությունների ներկայացուցիչներ, Հիմնականում առաջնորդվել են իրենց երկրների քաղաքական չաՀերով. չրջել են Արնելքի երկրներում, այդ թվում՝ Հայաստանում՝ Հումքի աղμյուրներ ն վաճառաՀանման չուկաներ փնտրելու նպատակով, դրի են առել պատմական, աչխարՀադրական, դիվանադիտական, առնտրական դործունեության, կրոնադավանաμանական, ինչպես նան աղդադրական վկայություններ, որոնք ունեն աղμյուրադիտական մեծ արժեք: ԱՀա թե ինչու եվրոպացի Հեղինակների ուղեդրություններն արժանի են Հատուկ ուսումնասիրության: ԻՀարկե, մեկ Հոդվածով անՀնար է μոլոր Հեղինակներին անդրադառնալ Հանդամանորեն: Ուստի ներկայացնում ենք ՃՄ-ՃII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդներից մի մասին: Նչենք, որ այս չրջանի եվրոպացի ճանապարՀորդների ուղեդրությունների արժեքավոր թարդմանությունն է Հրատարակել Հ. Հակոμյանը6: ՃՄ դարի 70-ական թթ. օսմանյան μանակում ծառայող վենետիկցի Ջիովանի Մարիա Անջիոլելլոն ուչադրավ վկայություններ է թողել Հայկական պատմական տեղավայրերի ն Հայ μնակչության վերաμերյալ: Հետաքրքիր են տեղեկությունները թուրքական μանակի կաղմի, մարտունակության, ռաղմական տեխնիկայի, Սեֆյանների պետության Հիմնադրման, չաՀ Իսմայիլի՝ 15011510 թթ. Իրանում ն Արնմտյան Հայաստանում ծավալած ռաղմական դործողությունների (276-285), թուրքական μանակի առաջապաՀ ուժերի՝ աքընջիների7 (թուրք. μառացիորեն նչանակում է

Հակոμյան Հ., Աղμյուրներ Հայաստանի ն Անդրկովկասի պատմության. Ուղեդրություններ, Հ. Ա, ԺԳ-ԺԶ դար (1253-1582), Երնան, 1932 (այս դրքից Հղումների էջերն այսուՀետն կտրվեն տեքստում՝ փակադծերում): Նրանք չէին վճարվում ծառայության Համար՝ μացի այն կողոպուտից, որոնք ձեռք էին μերվում ասպատակային կռիվներում: Սրանք թուրքական կանոնավոր μանակի մեջ չէին մտնում, այլ նրանց իրավունք էր տրված ավերելու ն թալանելու թչնամի երկիրը ն ժողովրդին: Խիստ կարդապաՀ էին կողոպուտի μաժանման ն իրենց պարտականությունների կատարման դործում: Այն 30 Հաղարանոց ասպատակող Հեծյալ ղորամաս էր:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

«ասպատակող», «ավարառու» – Ռ. Ն.) վայրադությունների, նան տեղական Հայ μնակչության կողոպուտի ու նրանց μնակավայրերի ավերման մասին: Այսպես, թուրքական μանակի մատակարարման Համար նրանց Հպատակ ժողովուրդները, մասնավորապես քրիստոնյա μնակչությունը պարտավոր էր Հարկ եղած միջոցին պաՀանջված չափի ցորեն, դարի ն այլ մթերքներ Հանձնել, պարտավոր էր նան μավականաչափ մթերք ն անասնակեր տալ μանակի μեռները փոխադրող մարդկանց ն կենդանիների Համար, Հակառակ պարադային Համայնքը ենթակա էր պատժի ու դատաստանի (259268): Անջիոլելլոյի Հավաստմամμ աքընջիները դերեվարում էին տեղական (Երղնկայի) քրիստոնյա μնակչությանը, Հարցուփորձի միջոցով նրանցից քաղում անՀրաժեչտ տեղեկություններ տեղանքի, թչնամու (պարսկական – Ռ. Ն.) առաջապաՀ ուժերի մասին: Թուրքերը Երղնկայում թալանում են Հայ μնակչությանը, եկեղեցին, այրում դրադարանը, սպանում եկեղեցու Հոդնոր Հովվին, որը նչանավոր փիլիսոփա էր. «… Երμ մեծ թուրքը (սուլթանը) լսեց այս մասին, ղայրացավ, որովՀետն ինչպես ասի, այդ մարդը մեծ փիլիսոփա էր» (265): Նրանց Հասցրած տառապանքները այնքան չատ էին, որ տեղացիները Հարկադրված «իրենց տավարով ու ինչքերով փախան անմատչելի լեռնային տեղանքները» (նույն տեղում): Այդպիսի ասպատակություններից մեկի ժամանակ «Երղնկայի Հայ μնակչությունը դիմել էր փախուստի» դեպի Եփրատ դետի մյուս ափը: Անջիոլելլոն Երղնկա քաղաքը Համարում է «Մի դեղեցիկ քաղաք, Փոքր Հայաստանի մի մասը», որտեղից 8 օր Հեռավորությամμ Հասնում են Մալաթիա (265): Մինչ Երղնկան ներկայացնելը ճանապարՀորդը նկարադրում է Սվաղ (Սեμաստիա) քաղաքը ն նրա մոտով անցնող Լալիս (Հալիս) դետը, նրա ափերը միացնող Հսկա կամուրջը: Ուղեդրության Հեղինակը Հիչատակում է Աղթամար կղղու Ս. Խաչ եկեղեցու, այն սպասարկող Հարյուր վանականների ն այն կառավարող մեկ պատրիարքի, կղղու վեց Հարյուր տուն Հայ քրիստոնյաների մասին (271): Նկատենք, որ Ս. Խաչ անվամμ եկեղեցին Հիմնել է Վասպուրականի արքա Գադիկ Արծրունին 915921 թթ., Գ. Արծրունու Հրամանով, արքայական ղինվորներից μացի, չինարարությանը մասնակցել են 6150 վարձու աչ232

ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների աղդադրական…

խատավորներ: Ճարտարապետն էր Մանվելը: Քարը μերվել է Բաղեչի Կոտոմ դյուղից: Այդ միջոցին կառուցվել են նան Աղթամարի ամμարտակները, պարիսպները, Հիմնվել էր նան դեղեցիկ նավաՀանդիստ: Խարμերդ քաղաքի մասին էլ դրում է. «Այս վայրը լավ է պաչտպանված մարդկանցով ն ուներ առատ մթերք» (281): Ուղեդրության Հեղինակը երկու անդամ Հիչատակում է Ղարաμաղը (ՕaոaԵaտ), ուր «անսաՀման մի դաչտ կա, ն ուր ղետեղված է մի ամրոց՝ Կանար (Շaոaո) անունով՝ նրան պատկանող չատ դյուղերով: Այստեղ դործում են մետաքս, որ կոչվում է Կանարյան՝ վայրի անունով» (281): Այս չրջանը, ըստ նրա, չատ Հարուստ է: Հիչատակում է նան Գյուլիստան (Օսlստէaո) μերդը. «Մի մեծ ն լավ ամրացված μերդ …» (282): Հ. Հակոμյանի դրքում μերված է նան «Մի վաճառականի ճանապարՀորդությունը Պարսկաստանում» (1511-1520) խորադրով անանուն Հեղինակի ուղեդրության Հայերեն թարդմանությունը, որտեղ պարունակվում են ՃՄ դարի վերջերի ն ՃՄI դարի սկղμների՝ Հայերին ն Հայկական μնակավայրերին վերաμերող ուչադրավ տեղեկություններ: Անանուն վաճառականի թողած «Ուղեդրությունը» ներառում է Արնելքի ժողովուրդների կենցաղի, սովորույթների ն այցելած քաղաքների մասին նյութեր, որոնք Հավաքել է ութ տարի, ութ ամիս (286-287): Իրան ուղնորվել է Հայկական լեռնաչխարՀի Հարավային չրջաններով՝ Դիարμեքիր–Մերդին ուղեդծով, ն դրառել տնտեսական ու ժողովրդադրական μնույթի ուչադրավ վկայություններ: Մանրամասն նկարադրում է Դիարμեքիրի քրիստոնեական եկեղեցիները, դրանց կառուցողական արվեստը: ՃանապարՀորդն արձանադրում է, որ «Դիարμեքիր քաղաքն ունի տասը կամ տասներկու մղոն չրջադիծ (1 մղոն - 1600 մ), չրջապատված է սն քարե պարսպով՝ 360 մեծ ն փոքր աչտարակներով: Քաղաքում կան չատ եկեղեցիներ, պալատներ ն մարմարյա Հուչարձաններ: Մի ժամանակ այստեղ քրիստոնյաները ավելի մեծ թիվ էին կաղմում, սրμաղան մասունքները ցուցադրում էին μաց կերպով, ինչպես, օրինակ, Ս. Գնորդ եկեղեցում Ս. Պետրոսի աջը՝ արծաթե տուփի մեջ, որ պաՀում էին մեծ Հարդանքով» (290): ՃանապարՀորդը Հիչատակում է նան «դեղեցկությամμ ն չքեղու233

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թյամμ» աչքի ընկնող Ս. Հովաննու ն Ս. Մարիամ եկեղեցիները: Վերջինս, ըստ նրա, «մի մեծ չենք է՝ 60 խորաններով, որ երնում են մատուռների առջն, ներսը կառուցված է կամարներով, ն կամարները պաՀպանվում են ավելի քան 300 սյուներով: Կան նան կամարներ՝ կամարների վրա՝ Հավասարապես պաՀպանված սյուներով» (նույն տեղում): Ուղեդրության մեջ այն անվանված է դրախտ, ն ափսոսանք է Հայտնում, որ վանական Համալիրի արնելյան Հատվածը վերածված է մղկիթի (նույն տեղում): ՃանապարՀորդը Դիարμեքիրը անվանում է անուչ ու սառնորակ աղμյուրներով Հարուստ քաղաք: Ըստ նրա վկայությունների՝ քաղաքում μաղմաթիվ են կրոնական Հավատքները. «Այստեղ կան μաղմաթիվ կրոնական Համայնքների մարդիկ, թվով ավելի մեծ, քան մաՀմեդականները, քրիստոնյա Համայնքներն են՝ Հույն, Հայ ն Հրեա: Յուրաքանչյուր կրոնն ունի իր առանձին եկեղեցին՝ իր սեփական արարողությամμ» (293): Տիդրիս դետը, որը Հոսում է Դիարμեքիրի արնելյան կողմով, անվանված է Սեթ, որը արաμերեն Շաթ անվան աղավաղված ձնն է: ԱյնուՀետն նկարադրում է Մերդին քաղաքի դեղեցկությունը. «… Փառավոր քաղաքը՝ մի նետաձիդ Հեռավորության (արձակված նետի Հեռավորության չափ) դտնվող μարձր լեռան վրա, Հղոր ու μարձր պարսպով, քաղաքում ավելի չատ քրիստոնյա Հայեր ն Հրեաներ են ապրում, քան մաՀմեդականներ» (293): Քաղաքը դրավում է նրան նան իր աչխատասեր ու դործունյա մարդկանցով. «Հիրավի (Մերդին քաղաքի) μնակիչները չատ արժանավոր ն լավ մարդիկ են: Այստեղ Հայ առնտրականները չատ են, կանայք՝ չատ դեղեցիկ … : Քաղաքը լի է փորված այրերով՝ սենյակներ, պալատ Հիչեցնող μարձր սանդուղքներով, որոնցով նրանց μնակիչները դետն են իջնում՝ ջուր վերցնելու Համար» (նույն տեղում): ՃանապարՀորդի ուչադրության ծիրում Հայտնված μարեկեցիկ Համայնքներից է Դիարμեքիր նաՀանդի քաղաքներից մեկը՝ Հըսնքեֆը, որի մասին էլ դրում է, թե «… այնտեղ μնակվում են μաղմաթիվ քրիստոնյա μնակչություն՝ չատ Հարուստ առնտրական մի Համայնք» (294-295): Անանուն ճանապարՀորդը Հիչատակում է նան իր այցելած Սղերդ քաղաքը՝ նչելով, որ այստեղ «ընկույղն ու չադանակը աճում են մեծ քանակությամμ, նույնպես ներկի ստացման Համար՝

ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների աղդադրական…

դղթոր» (296): Շատ ուչադրավ են նրա տեղեկությունները Բիթլիսի, Վանի, Ոստանի, Դատվանի, Արճեչի ն Հարավարնմտյան Հայաստանի այլ քաղաքների ու դավառների մասին: Բիթլիս քաղաքի նկարադրությունից երնում է, որ քաղաքը տեղակայված էր աչխարՀադրական μարձր դոտում՝ խստաչունչ կլիմայով, ինչը լրացուցիչ դժվարություններ էր ստեղծում μնակչության Համար. «Քաղաքը չատ մեծ չէ ն ոչ էլ պարսպապատ, μայց իր կենտրոնում, μլրի վրա ունի մի ամրոց՝ մեծ ն լավ կառուցված: Քաղաքը ղետեղված է μարձր լեռների միջն, մի Հովտում, այնպես որ ծածկված լինելով՝ ոչ ոք այն չի կարող Հեռվից տեսնել: Եվ այդ ամμողջ չրջանը ձյան յուրատեսակ ամμար է, ձյունն ու ձմեռը այստեղ այնքան երկար են տնում, որ տարվա մեջ միայն երեք կամ չորս ամիս է ձյունից աղատվում, որի պատճառով երկրադործ Հայ μնակչությունը ՀացաՀատիկ չեն կարող ցանել ապրիլի 15-ից կամ 20-ից առաջ» (297): Հեղինակը խիստ μացասաμար է արտաՀայտվում տեղացի քուրդ μնակչության վերաμերյալ՝ դրելով, որ «μնակչության մի ղդալի մասը քուրդ են, անարդ մի ցեղ», որի պատճառով քաղաքում «μարիքներ քիչ են արտադրվում», ն «չատ վաճառականներ, որ Հիմնականում Հայեր են, մեկնում են այս քաղաքից առնտուր անելու Հալեպում, Թավրիղում, Բուրսայում, որովՀետն այստեղ ոչինչ չկա դնելու ն ոչ էլ որնէ ապրանք մանրավաճառի Համար» (298): Նչում է, որ այստեղ Հայ քրիստոնյաների թիվը նս քիչ չէ, μայց նրանք նույնպես μացասական դնաՀատականի են արժանանում: Բիթլիսից Դատվան անցնելիս Հեղինակը Հանդամանալի նկարադրում է Վանա լիճը ն նրա չրջակայքը: «Երեք Հարյուր մղոն երկարությամμ, Հարյուր Հիսուն մղոն լայնությամμ է, չատ դետակներ են թափվում նրա մեջ, իսկ չրջապատի երկիրը չատ μարեμեր է՝ չուրջը խիտ μնակեցված դյուղերով, μնակիչները՝ Հիմնականում Հայեր են» (299): Ծովի չուրջը կան յոթ փառավոր ամրոցներ՝ μնակված Հայերով ն քրդերով: Ծովի արնելյան կողմի ամրոցներ ասելով նկատի ունի Դատվանը, Ոստանը, Վանը ն Բերկրին, իսկ արնմտյան կողմի երեք ամրոցներն են՝ Արճեչը, Արծկեն (Հեղինակն այն անվանում է Ալջավաղ) ն Խլաթը: Դատվանը, ըստ ուղեդրողի, Հարմար նավաՀանդիստ է, անցյալում ծառայել է որ235

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

պես ձմեռանոց, իսկ չրջակա μարձունքը՝ ամառանոց: Ապա մատնանչում է Դատվանի ն Ոստանի միջն «ծովում մի մեծ կղղի, ցամաքից երկու մղոն Հեռավորության վրա, որն ամμողջությամμ կարծր ժայռ է, վրան՝ փոքր քաղաք՝ երկու մղոն չրջադծով, չատ μաղմամարդ μնակչությամμ՝ μացառապես Հայերով μնակված, առանց ոչ մի մաՀմեդականի: Քաղաքը կոչվում է Արմենիկ: Քաղաքն ունի չատ եկեղեցիներ՝ μոլոր Հայ քրիստոնյաների պաչտամունքի Համար, որոնցից ամենամեծը Ս. ՀովՀաննեսն է» (300): Եկեղեցին ունի մի ղանդակատուն՝ չինված աչտարակի նման, այնքան μարձր, որ նայում է ամμողջ քաղաքի վրա, իսկ դրանց մեջ կա այնքան մեծ մեկը, որ երμ Հնչում է ղանդը, ձայնը լսվում է ցամաքից ամեն կողմ: Քաղաքի կամ կղղու դիմաց դտնվում է մի ծովածոց՝ Հիանալի մի դաչտով, որն ունի μաղմաթիվ դյուղեր՝ μնակված Հայ քրիստոնյաներով: Այստեղ Հողերը խնամքով են մչակված, ամենուրեք դեղեցիկ պարտեղներ են՝ ամեն տեսակ մրդատու ծառերով: Այս չրջանը Հաճելի ն առողջ կլիմա ունի, ստացվում է մեծ քանակությամμ սպիտակ մեղր, ուղարկվում է Թավրիղ վաճառվելու: Այստեղից Թավրիղ վաճառքի են Հանվում նան օծանելիք ն պանիր (301): Ուղեդրողը Ոստանից մեկ օրվա ճանապարՀի Հեռավորությամμ Հիչատակում է Վանի μերդը՝ քարաժայռ մի լեռան վրա՝ մի մղոնից ավելի չրջադծով, ստորոտում Վան քաղաքն է: Այն, ըստ ուղեդրողի, Հիմնականում Հայաμնակ է (302): Արժեքավոր տեղեկություններ են պարունակվում նան Թավրիղ քաղաքի վերաμերյալ վկայություններում. «Թավրիղ քաղաքում μնակվում են ղդալի թվով Հայ քրիստոնյաներ, մեծ մասը՝ առնտրական դործունեությամμ ն արՀեստադործությամμ ղμաղվողներ: Այստեղ տղամարդիկ ավելի μարձրաՀասակ են, քան իր երկրում եվրոպացին, չատ Հանդուդն μնավորություն ունեն, պնդակաղմ են: Կանայք տղամարդկանց Համեմատությամμ կարճ են ն ձյան պես սպիտակ» (313): Ուչադրավ են տեղեկությունները Թավրիղում դործող Հարկային քաղաքականության մասին: Ըստ նրա՝ այնտեղ Հայ վաճառականներից դանձում էին ապրանքի դնի 10 տոկոսի, իսկ մաՀմեդականներից՝ 5 տոկոսի Հարկ (314): Քաղաքում Հարկվում էին անդամ «պոռնիկները, որոնք Հաճախում են Հանրային վայրեր, պարտավորված են վճարել ըստ իրենց դեղեցկության, որքան դեղեցիկ լինեն

ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների աղդադրական…

նրանք, այնքան ավելի պիտի վճարեն» (նույն տեղում): Հաջորդ Հիչատակությունները Գյուլիստան ն Ալանջախանա μերդերի մասին են: Ալանջախանա μերդը Հավանաμար նույն Երնջակն է: Ուղեդրողը նչում է, որ Ալանջախանա ամրոցին մերձ ուղղափառ քրիստոնյաներով μնակված տասներկու դյուղեր կային: Քրիստոնյաններն այս դյուղերում կրոնական արարողությունը կատարում էին Հայերեն: Այս դյուղերի եկեղեցիներում պաՀպանվել են իտալերեն չատ ձեռադրեր, որոնցից երկուսը Հանձնվել է Հեղինակին. մեկը վերաμերել է աստղաμաչխությանը, մյուսը քերականության կանոններ են: Հ. Հակոμյանը ամրոցը ն նրա չրջակա 12 դյուղերը Հիչատակում է Նախիջնանի դավառում (324, ծնթ. 2): Նչված ամրոցը ն չրջակա դյուղերը պատկանում էին Հայերին: Հայ μնակիչները Հմուտ ծիրանադույն ներկ պատրաստողներ էին: Ըստ ուղեդրողի՝ սրանց պատրիարքը (կրոնական առաջնորդը) ամեն տարի երկու մարդ էր ուղարկում պապին՝ խունկի մատուցումով: ՃՄI դարի 70-ական թթ. մեղ Հետաքրքրող աղμյուրներում առանձնաՀատուկ տեղ է դրավում Պարսկաստանում Վենետիկի Հանրապետության դեսպան Վիչենցո Դ’Ալեսանդրիի դործունեությունը8: Իրանում երկար ժամանակ ապրելու ու չաՀական պալատի μարձրաստիճան ներկայացուցիչների Հետ չփվելու չնորՀիվ նա արժեքավոր վկայություններ է Հաղորդում ոչ միայն Իրանի ն Արնելյան Հայաստանի Հասարակական-տնտեսական կյանքի, այլն Բիթլիսի, Վիչենցո Դ’Ալեսանդրին 1571 թ., երμ Օսմանյան Թուրքիան սպառնում էր Կիպրոսին, Վենետիկի քաղաք-պետության կողմից Պարսկաստան ուղարկվեց որպես դեսպան՝ Համողելու ՇաՀ ԹաՀմասպին (15241576) դաչնակցելու Վենետիկի Հետ՝ Թուրքիայի դեմ Համատեղ պատերաղմելու Համար: Դ’Ալեսանդրին ձախողվեց իր առաքելության մեջ, սակայն իր կառավարությանը ներկայացրած տեղեկադիրը չատ արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում Պարսկաստանի քաղաքական ն տնտեսական կյանքի, այդ թվում՝ նան նրա դերիչխանության տակ դտնվող Հայերի ն Հայաստանի մասին: Ի դեպ, Ջուղայի Հայ աղդեցիկ առնտրականների միջնորդությամμ է, որ Դ’Ալեսանդրին ընդունելության է արժանանում չաՀի որդու կողմից, վերջինիս Հանձնվում նրա պաչտոնական դործուղումը: Վենետիկի դեսպանը Հաղորդում է նան, որ պարսկական արքունիքում մեծ աղդեցություն ունեին Ջուղայի աղդեցիկ առնտրականները, որոնք նան չաՀական Պարսկաստանի կողմից դեսպանների պարտականություններ էին կատարում եվրոպական երկրներում, այդ թվում՝ նան Վենետիկի Հանրապետությունում:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Վանի, Ոստանի, Բերկրիի, Արճեչի ն պատմական Հայաստանի Հարավային այլ քաղաքների ու Հայ μնակչության մասին: Վենետիկցի դեսպանը Բիթլիսն անվանում է «մի կիրճ ն μանալի Հետնյալ քաղաքների ու չրջանների՝ Ախլաթ, Արճեչ, Ոստան, Բերկրի, Խիղան ն Վան քաղաքների Համար: Վերջինս չատ կարնոր մի քաղաք ն μերդ է, չրջակա մեծ տարածությամμ երկիր… » (338): Հայաչատ Դիարμեքիր քաղաքն էլ անվանում է «Կարա Ամիդ՝ որպես μաղմաքանակ, մեծ կարնորությամμ արդյունաμերական կենտրոն՝ ամենադեղեցիկ դիրքով» (334): Հարավային Հայաստանի այդ տարածքները նա անվանում է Փոքր Հայաստան: Պատմական Հայաստանի դերակչռող մյուս մասն անվանում է «Մեծ Հայաստան»: Հայերով μնակվող դյուղերի մասին դրում է. «Առատություն կա ՀացաՀատիկի ն այլ μերքերի վերաμերյալ, որ դաչտերը դեղեցիկ են, լավ մչակված, դյուղական չրջաններում սովոր են ջուրը առուներով տանել՝ դաչտերը ջրելու Համար. չաμաթը՝ մեկ տեղում, Հաջորդ չաμաթում՝ մի այլ տեղ ն այս եղանակով μավականաչափ ջուր են մատակարարում ՀացաՀատիկի ն որթատունկերի դաչտերին ու այդիներին: Այս տեղերի μնակչությունը մեծ քանակությամμ պաՀում են խոչոր ն մանր եղջերավոր անասուններ, մասնավորապես ոչխար ն այն էլ այնպիսի մեծությամμ, որ ինքը տեսել է Թավրիղի չուկայում, որոնց դմակը կչռում է տասը μիստի՝ ինը ֆունտ» (1 ֆունտը - է մոտ 0,5 կդ) (331): Ի դեպ, նա նչում է նան, որ Պարսկաստան չատ ոչխար էր արտաՀանվում Հայաստանից. «…Ոչ մի ժողովուրդ աչխարՀում ոչխարի միս ավելի չի ուտում, քան պարսիկները. սովորության Համաձայն ուտում են չորս անդամ, խմելու ջրի առատությունը նպաստում է նրանց մարսողությանը» (345): Ըստ Դ’Ալեսանդրիի Հավաստումների՝ «իր այցելած քաղաքներում ն ավաններում չատ ղարդարանք չեն դործածում. ամեն ոք տանը քնում է դետնի վրա, ն նրանք, ովքեր մի քիչ դիրք ունեն, դործածում են ներքնակ կարպետի վրա, ուրիչները՝ պարղ փսիաթի (խսիր)» (341-345), կաՀավորման մի անպաճույճ ձն, որը μնորոչ էր նան ՃIՃ դարի վերջի ն ՃՃ դարի սկղμների դյուղական Հայ μնակչությանը9:

Տե՛ս Նածաղետյան Ռ., Գերդաստանական տունը ն կենցաղը Աղձնիքի Աղնվացձոր դավառում // ԲԵՀ, 1973, № 1, էջ 235-243, նույնի՝ Աղձ238

ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների աղդադրական…

Ի տարμերություն անանուն ուղեդրի՝ դեսպան Դ’Ալեսանդրիի Հաղորդման Համաձայն՝ «կանայք (Պարսկաստանում) մեծ մասամμ տդեղ են, թեն նուրμ կերպարանքով ու աղնիվ μնավորությամμ, նրանց Հադուստները այնքան նրμացած չեն, որքան թուրք տիկիններինը: Նրանք Հադնում են մետաքսե վերարկուներ, քողը՝ իրենց դլխի վրա, ն μացորեն ցույց են տալիս իրենց երեսները: Նրանք կրում են մարդարիտ ն ուրիչ դոՀարներ իրենց դլխի վրա, ն այս պատճառով մարդարիտի մեծ պաՀանջ կա այս չրջանում (նկատի ունի Թավրիղը – Ռ. Ն.), որովՀետն երկար ժամանակից ի վեր չի սկսել նրանց դործածությունը» (346): «Պարսկաստանում,– նչում է նա,– ոչ այլ պետությունների նման իր եկամուտը չի ստանում մաքսերից, որովՀետն նրանք դոյություն չունեն այս թադավորության մեջ, μայց նա ստանում է երկրի արտադրության վեցերորդ մասը, ՀացաՀատիկներից ն այլ μերքերից, որթատունկերից ն արոտներից՝ Հաղար արչին (1 արչինը Հավասար է 071 մետրի), Հողից տարեվճար վաթսունվեց Հատ ոսկի, որ անում է ավելի քան չորս ոսկի սեկուին» (349): ԱյնուՀետն ավելի է մանրամասնում իր տեղեկությունը, թե «արչինը չափ է, ն սովորական արտը տասը արչին է այնպես, որ մի արտի Համար վճարվում է կես դուկատ, ն տները վճարում են իրենց վարձի Հինդ տոկոսը: Քրիստոնյաները (նկատի ունի Հիմնականում Հայերին – Ռ. Ն.) մի կարդ չրջաններում վճարում են Հինդ, ուրիչ չրջաններում յոթ ն ութ դուկատ (ոսկե դրամ) յուրաքանչյուր տան Համար» (նույն տեղում): ՍաՀմանված էին նան անասունների Համար տուրքի չափերը. 40 ոչխարի Հոտի Համար տարեկան արքունիքին վճարելու էին 15 μիստի (արծաթե դրամ) կամ 3 դուկատ, 1 կովի Համար՝ 2 դուկատի Հավասար դումար, μայց արու կենդանիների՝ խոյի, ցուլի Համար աղատվում էին տուրքեր վճարելուց: Սրանք էին կաղմում թադավորի եկամուտը: Ըստ դեսպանի տեղեկադրի՝ թադավորի եկամուտը տարեկան կաղմում էր երեք միլիոն ոսկի (նույն տեղում): Դեսպանը դառնորեն դրում է ԹաՀմասպ չաՀի անղուսպ Հարկային քաղաքականության մասին, Հատկապես քրիստոնյա ժողոնիքաՀայերի ընտանիքը ն ընտանեկան ծիսակարդը (Պատմաաղդադրական ուսումնասիրություն), Երնան, 2004, էջ 86-108:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

վուրդների նկատմամμ: Այսպես, օրինակ, չաՀը անսպասելի պաՀանջում է ապաՀարկ կացության մեջ դտնվող Ջուլֆայի (Ջուղա) Հայ վաճառականներից վճարել ինչպես ներկա, այնպես էլ նախորդ տարիների Համար Հարկեր ու տուրքեր, որն էլ պատճառ է դառնում «այդ խեղճ քրիստոնյաների կործանմանը»: Այդ նոր Հարկային պաՀանջները նրանց ներկայացնելու Համար չաՀը Ջուլֆա է ուղարկում արքունական պալատի տնտես, ՀարկաՀան Սուլթան Հայդար Միրղային: Վերջինս նրանցից դանձում է քսանՀինդ μեռ կտորեղեն ն չատ ավելի, քանղի չաՀ ԹաՀմասպը սովորություն ուներ օրական Հիսուն անդամ փոխելու իր Հադի ղդեստները, որոնք ապա տասն անդամ μարձր դներով պարտավորեցնում էր դնել Հարուստներին: ՇաՀը վաճառքի էր Հանում նան իր դործածած դոՀարեղենը ն կնքում առնտրական այլ դործարքներ (340): Դեսպանի տեղեկադիր-ղեկուցադրում ակնարկ կա նան պարսկական երկրի կաչառակեր թադավորների մասին, որոնք պետությունից աչխատավարձ չէին ստանում ն արտոնված էին կաչառք վերցնել: Նրանց դործողությունների նկատմամμ չի եղել վերաՀսկողություն, երկրի թադավորը դատական դործերի խնդրում ո՛չ խորՀում էր ն ո՛չ էլ մտաՀոդվում: Հենց սրանով է պայմանավորված եղել, որ ամμողջ չաՀական պետության մեջ ճանապարՀներն անապաՀով էին, ն նույնիսկ իրենց տներում մարդը վտանդի տակ էր, քանղի դրեթե μոլոր դատավորները կաչառակեր էին (337-338): Նկատենք, որ Անանուն վաճառականի ն Դ’Ալեսանդրիի դրառումներում տեղեկությունների Հակասություններ են նկատվում, ինչպես, օրինակ, Թավրիղի կանանց դեղեցկության նկարադրություններում. Անանունը նրանց չատ դեղեցկատես է անվանում, մինչդեռ Դ’Ալեսանդրին՝ Հակառակը: Վերջինիս դիտարկմամμ Հատկապես Հայ վաճառականների առնտրական ուղիների քայքայված լինելու պատճառը պարսկա-թուրքական ավերիչ պատերաղմներն էին, որից Հարկադրված մայրաքաղաքը Թավրիղից Ղաղվին էր փոխադրվել: Իտալացի դեսպանի վկայությամμ պարսկա-թուրքական երկարատն (1512-1639 թթ.) պատերաղմների պատճառով ավերված էին երկու պետությունների միջն սաՀման կաղմող Հայկական քաղաքներն ու դյուղերը, այդ թվում՝ նան Կարսը, ըստ որում՝ չաՀ ԹաՀմասպը քանդել է տվել սաՀմանի երկայնքով, 6 օրվա Հեռա240

ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների աղդադրական…

վորությամμ μոլոր ամրոցները, որպեսղի թուրքերը դրանք դրավելու չաՀադրդռություն չունենան (352): Անդլիացի Անթոնի Ջենկինսնի «Ուղեդրությունը» (15571572 թթ.) նույնպես կարնոր սկղμնաղμյուր է Հայաստանի ն Հայերի պատմատնտեսական ն կենցաղամչակութային կյանքի վերաμերյալ: Այս ուղեդրողը պարսկա-թուրքական պատերաղմները μնորոչում էր որպես մի պայքար, որն ուղղված էր առնտրական ուղիների ն առնտրի դլխավոր առարկայի՝ Հում մետաքսին տիրանալու Համար: ՃՄI դարի վերջում ն ՃՄII դարի սկղμին Անդլիան թնակոխում է տնտեսական կյանքի նոր փուլ: Հնդկական μամμակը ն պարսկական մետաքսը ներմուծման խիստ անՀրաժեչտ նյութեր էին Համարվում ղարդացման կապիտալիղմի ուղին μռնած այդ երկրի Համար: Անդլիայի առնտրական ներկայացուցիչները Հանդուդն ու արկածախնդիր նախաձեռնություններով նոր չուկաներ ու ճանապարՀներ էին փնտրում: Եվրոպայի, մասնավորապես Անդլիայի Համար այդպիսի տարածաչրջան էր Պարսկաստանը: Անդլիական առնտրական կապիտալի՝ Արնելքի առնտրական նոր ուղիների որոնման նախակարապետը կարելի է Համարել Անթոնի Ջենկինսնին: Վերջինս Եղիսաμեթ թադուՀու դեսպանն էր ն Լոնդոնի Մոսկովյան ընկերության դործակատար: Նրա ուղեդրությունում դեպի Արնելք, Հատկապես դեպի Պարսկաստան կատարած ուղնորությունների ընթացքում դրառված ղդալի տեղեկություններ են Հաղորդվում նան պարսկական դերիչխանության տակ դտնվող Հայաստանի տնտեսական ն քաղաքական կացության վերաμերյալ: Ջենկինսնը ներկայացնում է Արաչ անվամμ քաղաքը՝ սխալմամμ վրացական սաՀմանի վրա Հիչատակելով, քանի որ դա նույն Շիրվանն է: Հեղինակը Շամախի քաղաքի Հարնանությամμ դտնվող Արաչը ներկայացրել է որպես Հայերով μնակեցված քաղաք, μարդավաճ առնտրական կենտրոն, որտեղ մչակվում է ամենամեծ առատությամμ մետաքս, ն դրանց դնումների Համար աչխույժ առնտուր էին անում թուրքերը ն այլ օտարականներ: Այստեղ նույնպես կարելի է ձեռք μերել ղանաղան ապրանքներ՝ կոչտ ու նուրμ դղթոր, μամμակ, μուրդ, պաղլեղ (չիμ), Հում մետաքս՝ այդ երկրի μնական արտադրանք:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Շամախի քաղաքից ոչ չատ Հեռու Հիչատակում է Գյուլիստան ամրոցը, դրանից ոչ չատ Հեռու՝ մի կուսանոց (նկատի ունի Կուսանաց անապատը – Ռ. Ն.) (372): Գյուլիստանից ոչ չատ Հեռու դտնվում է նան ՃՄII դարում Հիմնված Ս. Ամենափրկիչ վանքը: Այս տեղավայրերը պատմական Արցախն են, քանղի վաճառականի նկարադրությունները Հիմնովին Համընկնում են դրան: Ըստ Հ. Հակոμյանի՝ Արաչը Հայկական Արցախի Հին անվան աղավաղված ձնն է (375, ծնթ. 1): Եվրոպացի ճանապարՀորդների μարեՀաջող վերադարձի ճանապարՀը դեպի Վրաստան, ապա Ռուսաստան ն Անդլիա կաղմակերպում են Արաչ քաղաքի «մի կարդ Հայ վաճառականները» (391): Անդլիական առնտրական ընկերություններին Հետաքրքրել է պարսկական պետությունից Հետնյալ ապրանքների ներմուծումը՝ 1. Հում մետաքս, 2. պղպեղ, 3. կոճապղպեղ, 4. մչկընկույղ, 5. ծծումμ, 6. պաղլեղ, 7. μրինձ, 8. դղթոր, 9. մեխակ, դեղձ (փայտ) աղեղի Համար (406): Պարսկաստանից Անդլիա Հասցվող ապրանքների մեջ կարնորվում էին նան ամեն տեսակ Համեմունքները, դեղորայքը, մարդարիտն ու թանկադին քարերը, նմանապես ղանաղան տեսակի դորդերը, որոնց առնտրում աչքի ընկնող տեղ էին դրավում Հայերը: Իսկ Պարսկաստանում անդլիական ամեն տեսակի կտորեղենի մեծ պաՀանջարկ կար. վառ դույներով՝ որդան կարմիր՝ μոսորադույն, կանաչավուն, մանիչակադույն՝ նուրμ կարմիրն առավել չափով ու մի քիչ սն՝ կանանց Հադուստի Համար: Առավել մեծ էր պաՀանջարկը Լոնդոնի կերպասների, կամլոտ տիպի (մետաքսի ն μրդի խառնուրդ) ն վառ դույնի՝ կանաչ, ծիրանադույն ն նուրμ կարմիր թավիչ, ոսկյա կերպասի, դիպակ ն μեՀեղ Լմետաքս, ոսկե թելերով Հյուսված – Ռ. Ն.| կտորեղենների նկատմամμ (408-409): Առնտրական դործարքներում, ինչպես ասված է անդլիացի դործարար Արթր Էդվրդսի նամակում, որ դրված է 1566 թ. օդոստոսին Շամախի քաղաքում՝ ուղղված Լոնդոնի Մոսկովյան առնտրական ընկերությանը, մեծ է տեղացի Հայերի, մասնավորաμար նան Հալեպ քաղաքի Հայ առնտրականների մասնակցությունը անդլիական ն վենետիկցիների առնտրին: «Ըստ տեղեկության,– ասվում է նամակում,– Հայերը ն ինչպես ես էլ նկատում եմ, Հալեμից ամեն տարի μերում են չորս-Հինդ ն վեց Հաղար կտոր կրսեներ ն կեր242

ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների աղդադրական…

պասներ: … Հայերի մի դյուղից տարեկան 400 ու 500 ջորի μեռ մետաքս են փոխադրում Հալեμ, ն այնտեղից μերում են (Պարսկաստան) 800 կամ մի Հաղար ջորի μեռ կրսեներ ն Վենետիկի կերպասներ» (411-412): Այդ նամակում նան ասված է, որ Հայ առնտրականներին պատվիրվում է անդլիացի վաճառական դործարք կատարողների կողմից Հնդկաստանից Հայթայթել նան «ամեն տեսակ Համեմունքներ, պղպեղ, մչկընկույղ, (Հնդընկույղ՝ արնադարձային մչտադալար ծառի պտուղներ՝ իμրն Համեմունք – Ռ. Ն.), կինամոն (դարչին)» (413): 1568 թ. անդլիական առնտրական դործակալների նամակներում ն ուղեդրություններում աներկμա խոսվում է Հայ առնտրականների մենաչնորՀի, Վենետիկի առնտրական դործակալության Հետ նրանց Համադործակցության ն նրանց դեմ մրցակցային պայքար կաղմակերպելու ն անՀաջողությունների մատնվելու մասին: Անդլիացի մեկ այլ առնտրական՝ Մաստր Ջեֆրեյ Դուդետը, 1568-1574 թթ. առնտրական դործարքներով դտնվելով Պարսկաստանում, ուչադրավ վկայություններ է թողել նան այդ երկրի թադավորի μաղմակնության ն μաղում Հարճեր պաՀելու սովորույթի մասին: Այսպես, Հիսուն տարուց ավելի թադավորած ՇաՀ ԹաՀմասպը, ըստ ճանապարՀորդի, ուներ մչտապես չորս կին ն դրեթե երեք Հարյուր Հարճ, ն ամեն տարի մի օր μոլոր աղջիկներն ու կանայք որքան էլ Հեռու դտնվեին, արքունիք էին μերվում: Եվ եթե պատաՀեր, որ նա որնէ մեկի կնոջն առներ, նրա ամուսինը չատ ուրախ կլիներ ն ի վարձատրություն կստանար չաՀի Հին մթերանոցներից մեկը, որը կընդունվեր չնորՀակալությամμ (433-434)10: Պարսկաստանում պաՀվում էր երիտասարդ կանանց ն աղջիկ-

Ուչադրավ էր չաՀերի կենցաղը: Այսպես, օրինակ, ՇաՀ Աμասը երկու օր անցկացնում էր իր μաղնիքում, ն երμ նա տրամադրված էր այնտեղ դնալ, իր Հետ վերցնում էր Հինդ կամ վեց Հարճերի, առավել կամ նվաղ, ն մեկ օր նրանք լվանում, չփում ն լողացնում էին նրան ն մյուս օրը նրանք Հավասարեցնում էին նրա եղունդները ն այլն: Իր կյանքի մեծադույն մասը նա անցկացնում է իր կանանց ն Հարճերի Հետ: Նա թադավորել է Հիսունչորս տարի ն Հետնաμար չատ սուրμ մարդ է Համարվել, որովՀետն պարսիկները չատ էին Հարդում իրենց թադավորին, նրան ընդունում էին իμրն աստված:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ներին վաճառելու սովորույթը (434)11: Անդլիացի դործարար Քրիստոֆեր Բուրոյի՝ իր Հորեղμորն ուղղված նամակներում (1579-1581 թթ.) տեղեկություններ են տրվում, Աստրախան տանող ճանապարՀին նաՀատակված, չրջակա ռուս μնակչության Հիչատակությամμ Սոդոմ քաղաքի ն μերդի ավերակներում եղած դերեղմանների մասին: Ըստ նամակի Հեղինակի՝ դրանց տապանաքարերի վրա նկատվել է ձիու պատկեր՝ վրան նստած մի մարդ՝ աղեղը ձեռքին ն մեջքին նետի դոտի, դերեղմանաքարերից մեկի վրա էլ՝ վաՀանի մի կտոր՝ վրան փորադրված տառեր: Դրանց մի մասը եղծված է, մյուսները, տառերի ձներից դատելով, Հայկական էին: ԱյնուՀետն մեր նույն ուղնորը Հիչատակում է Դերμենդի մոտ՝ ծովեղերքին, մի μնակավայր, որ կոչվել է Հայ դյուղ (443): Նա նչում է նան, որ այստեղ ն չրջակայքում μնակչությունը ղμաղվում էր մետաքսի դործով ն տորոնի (ներկատու μույս – Ռ. Ն.) մչակությամμ (437): Անդլիացի վաճառական Ջոն Նյուμերին (1521-1582 թթ.), այցելելով Պարսկաստան, լինում է նան Արնելյան Հայաստանում՝ Երնանում: Թավրիղի Հայկական եկեղեցում ներկա է լինում սաղմոսի ն պատարադի արարողակարդին: Պատարադի սկղμում, ըստ նրա, մարդիկ Համμուրում են իրար, իսկ պատարադից Հետո Համμուրում են Սուրμ դիրքը ն վայելում սուրμ նչխարը, աղքատներին μաժանում են ապուր ն Հաց (452): Նա թողել է Թավրիղի Հայերի չորեքչաμթի ն ուրμաթ օրերին պաս պաՀելու վերաμերյալ նկարադրություն: Վաճառականը նչում է նան «Հայաստանի Երղնկա ն Էրղրում քաղաքների Հայության լավ ապրանքների՝ մետաքսի, սաթինի՝ ատլաս կոչված կտորի մեծ պաՀանջարկի մասին: Արաքս դետի ափին դտնվող Ջուլֆա քաղաքի մասին խոսելիս Հիչատակում է, որ քաղաքի μնակչության մեծ մասը Հայեր են, երեք Հաղար տուն Ստրուկները ն ստրկուՀիները առնտրի ամենալավ ապրանքներն էին Համարվում: Երμ դնում էին երիտասարդ կանանց կամ աղջիկների, դնորդը չոչափում էր նրանց, վերաμերվում այնպես, ինչպես վաճառվող կենդանիների: Երμ մեկը երիտասարդ կին էր դնում, կարող էր պաՀել իրեն որքան ժամանակ որ կամենար, ապա ծախել մի ուրիչի, որ կարող էր նույն կերպ վարվել: Այսպես, կինը երμեմն չորս-Հինդ տարվա ընթացքում վաճառվում էր մինչն քսան անդամ: Եթե ստրկուՀին Հավատարիմ չդտնվեր, տերը ցանկության դեպքում կարող էր սպանել նրան:

ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների աղդադրական…

կա, յոթ եկեղեցի: Ըստ նրա տեղեկությունների՝ Ջուլֆան կարնոր առնտրական կենտրոն էր, որտեղ ղարդացած էր Հայ խոջայական կապիտալը (մինչն ՇաՀ Աμասի իրականացրած 1603 թ. μռնադաղթը – Ռ. Ն.): Հայտնի է, որ ՇաՀ Աμասը խլեց Հայ μնակչության ունեցվածքը, արդյունաμերությունը, թուրքերին քաղաքը Հանձնեց ավերված ն դատարկված, քանդեց Արաքս դետի քարե կամուրջը՝ փակելով վերադարձի Հնարավորությունը: Մինչն μռնադաղթը Ջուլֆան ուներ 2 Հաղար տուն, 10 Հաղար μնակիչ: Այստեղ տները քարաչեն էին` Հակառակ աղյուսաչեն պարսկական քաղաքների: Վաճառականի Հաջորդ կանդառը Նախիջնանն է եղել, որը, ըստ նրա Հաղորդման, «մեծ քանակությամμ կենսամթերք ուներ, մասնավորապես խաղող, Հատկապես աչքի էր ընկնում կտորեղենի, մետաքսի արտադրությամμ» (454): Այստեղից նա Հասնում է Մասիս լեռան ստորոտը, նչում, որ այս սուրμ լեռան ստորոտում կա Հայերի մի եկեղեցի ԼՍ. Հակոμ – Ռ. Ն.|, նչում է նան, որ երկու Մասիսներից մեծի վրա է Հանդրվանել Նոյյան տապանը, ապա Հասնում են Երնան ն դիչերում Էջմիածնում, որտեղ կանդուն էին քրիստոնեական Հինդ եկեղեցիներ: Ըստ նրա՝ Նախիջնանի ն Երնանի միջն մի տեղ կա, որ դետնից աղ են Հանում ԼԿողμի աղաՀանքն է – Ռ. Ն.| (455): Նախիջնանից դուրս դալու 14-րդ օրը վաճառականը Հասնում է Դադղվան (Կաղղվան)՝ նչելով, որ քաղաքից դուրս կա մի Հայկական եկեղեցի Լխոսքը Կամրջավոր վանքի մասին է – Ռ. Ն.|, ապա, Հայկական դյուղերով անցնելով, Հասնում է կենսամթերքներով Հարուստ Էրղրում քաղաքը: Շատ արժեքավոր տեղեկություն է Հաղորդում Կաղղվանից Էրղրում Հասնող ճանապարՀի վրա դտնվող դյուղերի Հայ կանանց ղդեստի վերաμերյալ. «Հադնում են դասկինս մարդոց նման, իրենց դլխին կրում են մի μարձր կլոր դլխարկ, կողքից կախված արծաթյա դրամներով, նրա ու իրենց կղակի չուրջ միայն սպիտակ լաթ ունեն, որի չուրջ արծաթ կոճակներ են չարված, ն նմանապես իրենց դլխի վրա կրում են կարմիր մետաքսի ծոպավոր մի կտոր, որ կախված է նրանց ետնից, երկու կամ երեք Հարդա (Հավանաμար 2-3 մատ) դետնի վրա, ն իրենց վղի չուրջ կրում են արծաթե մանյակ, որին ամրացված են Հինդ կամ վեց չատ լայն արծաթե կտորներ, ն ոմանք ավե245

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

լի: Կանայք մեծ մասամμ թուխ են, ունեն լեցուն երես, փոքր ոտք, մեծ սրունք, մեծ ձեռք ու μաղուկ, չրթունքները փոքր չեն» (457): Ապա խոսում է չրջակա Հայկական դյուղերի դինու առատության մասին, որը չատ էժան է վաճառվում (նույն տեղում): Ամերիկա ն Հնդկաստան տանող ծովային ճանապարՀների Հայտնադործությունից Հետո էլ Առաջավոր Ասիան դեռնս ամμողջությամμ չէր կորցրել իր երμեմնի նչանակությունը եվրոպական առնտրի Համար: Սն ծովի ն Տրապիղոնի վրայով կատարվող առնտուրը դեռնս աչխույժ էր: Սն ծովից դեպի Իրան ն Հնդկաստան տանող առնտրական ուղիներն անցնում էին նան Հայաստանով, որի մի չարք քաղաքներ տարանցիկ առնտրի կենտրոններ էին: Տարանցիկ առնտրի ուղիները Հիմնականում Հետնյալներն էին՝ Կ. Պոլիս–Թոխատ–Էրղրում–Թավրիղ, Զմյուռնիա–Թոխատ– Էրղրում–Թավրիղ, Տրապիղոն–Էրղրում–Թավրիղ: Ֆրանսիացի ճանապարՀորդ Տավերնիեն, խոսելով ՃՄII դարի Թոխատի մասին, որի μնակիչները ճանապարՀորդի պնդմամμ Հիմնականում Հայեր էին, դրում է. «Հատկապես նկատելին Թոխատում այն է, որ այս քաղաքը Արնելք տանող խոչոր տարանցիկ կայաններից մեկն է: Այստեղ անվերջ քարավաններ են դալիս Պարսկաստանից, Դիարμեքիրից, Բաղդադից, Կոստանդնուպոլսից, Զմյուռնիայից, Սինոպից ն այլ վայրերից»12: Որպես տարանցիկ առնտրի կենտրոն՝ Էրղրումը ամեննին չէր ղիջում Թոխատին: «Էրղրումում,– դրում է Տավերնիեն,– կան չատ քարավանատներ: Այս քաղաքը, ինչպես ն Թոխատը, Թուրքիայի մեծ տարանցիկ կայաններից մեկն է»13: Նա արձանադրում է Թուրքիայում քարավանային առնտրի անապաՀովության խնդիրը: Տավերնիեն μառացիորեն դրում էր. «Ամμողջ Թուրքիան լի է ավաղակներով, որոնք թափառում են ղինված, մեծ խմμերով ու ճանապարՀների թաքստոցներում սպասում վաճառականներին՝ ոչ միայն կողոպտելու նպատակով, այլն նրանց Հաճախ ղրկում են կյանքից»14: ՃՄII դարի մեկ այլ ճանապարՀորդ՝ իտալացի Դելլա Վալլեն, դրում է ՇաՀ Աμասի՝ Հայերի μռնադաղթի իրադործման դաժան

TavՇԻniՇԻ J. B., Լօտ տix vօ7aջօտ, Քaոiտ, 1679, ք. 11-12: Նույն տեղում, էջ 20: Նույն տեղում, էջ 2:

ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների աղդադրական…

մեթոդների, Հայաստան երկրի Հայաթափման մասին. «Ինչպիսի՛ դժμախտությունների տեղիք տվեց այդ ողμերդական տեղաՀանումը, ինչպիսի՛ սպանությունների, ինչքա՛ն մարդիկ մաՀացան սովից, ինչպիսի՛ սպանություններ, Հափչտակումներ, աղջիկների ու կանանց μռնաμարումներ, ինչքա՛ն երեխաներ ՀուսաՀատության պատճառով խեղդվեցին կամ ջրաՀեղձ արվեցին իրենց Հարաղատ Հայրերի աչքի առաջ, այլք սպանվեցին պարսիկ կառավարիչների կողմից կամ խլվեցին իրենց մոր կրծքից ու նետվեցին փողոցներն ու ճամփաները՝ դառնալու Համար դաղանների սնունդ կամ տրորվեցին μանակի ձիերի ն ուղտերի ոտքերի տակ մի ամμողջ օր: Հայրերի՝ իրենց երեխաներից, ամուսինների՝ իրենց կանանցից, եղμայրների՝ իրենք քույրերից ինչպիսի՛ դժոխային μաժանում, որոնք ուղարկվեցին Պարսկաստանի Հեռավոր նաՀանդները՝ Հույս չունենալով այլնս իրար դտնելու: Կաղմվեցին տղամարդկանց ու կանանց ճամμարներ, որոնց ղդալի մասը էժան դնով վաճառվեց, ինչպես անասուններ»15: ՃՄII դարում Հայաստանով անցած նչանավոր ճանապարՀորդներից ֆրանսիացի Ժան Շարդենը 1664 թ. Հոր Հանձնարարությամμ ուղնորվում է Հնդկաստան՝ ադամանդներ դնելու, ն այնտեղից էլ 1666 թ. մեկնում է Պարսկաստան, որտեղ էլ 6 տարի ապրում է պարսից չաՀի պալատում՝ ՍպաՀանում՝ Հարուստ դիտելիքներ ձեռք μերելով պարսկական մչակույթի ու դիտության վերաμերյալ: 1671 թ. երկրորդ անդամ է ուղնորվում Պարսկաստան: Այդ ուղնորությունները անցնում էին Հայաստանով, այստեղից էլ նրա՝ Հայերի ն Հայաստանի մասին Հաղորդումների μացառիկ Հարաղատ ու կարնոր լինելու Հանդամանքը: Նրա ուղեդրության16 մեջ ներկայացված է դեպի Պարսկաստան ն Հնդկաստան կատարած երկրորդ ճանապարՀորդությունը: Ուղեդրությունը կարնոր սկղμնաղμյուր է Պարսկաստանի, ինչպես նան Անդրկովկասի, այդ թվում՝ ն Արնելյան Հայաստանի պատմամչակութային երնույթների ուսումնասիրության Համար: Նա նկարադրում է ոչ միայն այն երկրները, որոնցով անցել է, այլն անդրադառնում է այդ

«Մօ7aջօտ մօ Քiօէոօ մօlla Մallօ», է. III, Քօսօո, 1645, ք. 398: Տե՛ս 1672-1673 ., 1902:

,

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

երկրների ն ժողովուրդների μարքերին, Հավատալիքներին, սովորույթներին ն պատմությանը, աչխարՀադրությանը՝ օդտադործելով նան մատենադրական աղμյուրներ, տեղական ժողովուրդների ավանդույթներ, ինչպես, օրինակ, Արարատի Նոյյան տապանի ն ջրՀեղեղի Հետ կապված ավանդությունը: Հայաստանի մասին Շարդենը դրում է. «Սուրμ դրքում Հայաստանն ամենուր անվանվում է Արարատ, Արարատի երկիր: Այն Ասիայի ամենադեղեցիկ ն արդավանդ երկրներից մեկն է: Յոթ մեծ դետեր ոռոդում են այն, որի Համար է, ինչպես ինձ է թվում, որ Հին կտակարանի մեկնիչներից չատերը Հայաստանը մատնացույց են անում որպես այն երկիրը, ուր սկղμնապես եղել է երկրային դրախտը: Հայաստանը նչանավոր է նան այնտեղ տեղի ունեցած կարնոր իրադարձություններով: Զկա մի երկիր, որտեղ տեղի ունեցած լինեին այնպիսի արյունաՀեղ իրադարձություններ ն այդքան մեծ թվով, ինչպես այնտեղ»17: Ժ. Շարդենը նչում է նան, որ Հայկական «որդան կարմիր» ներկը միայն Հայաստանում է պատրաստվում: Հայկական այդ ներկը, ըստ ճանապարՀորդի, Հայտնի է եղել ամμողջ միջնադարում: Այն ստանում էին Արարատյան դաչտում ն Կարնո դավառում18: Անդրադառնում է նան Հայ վաճառականների դործունեությանը՝ նչելով, որ նրանց ապրանքները դեպի Եվրոպա տեղափոխողները Հաճախ Հոլանդացիներն էին19: Ուչադրավ նկարադրություն է թողել պարսից տիրապետության չրջանում Երնանի առօրյա կյանքի մասին՝ ցավով նչելով, որ քաղաքի դրեթե ամμողջ անցուդարձը ենթարկված էր մաՀմեդական օրենքներին: Երնանի միջնադարյան չուկայի դասական նկարադրությամμ Շարդենը տեղեկացնում է, որ այն ընդարձակ տարածություն է ղμաղեցնում ն ծառայում է նան ղμոսանքի, մրցախաղերի, ըմμչամարտի, ձիարչավների ն ընդՀանրապես մարդկանց ն ձիերի վարժությունների Համար20: Աչքի են ընկնում նան արնելյան տիպի իջնանները (քարավանատները) Երնանում,

Տե՛ս Տե՛ս «Բաղմավէպ», 1890, № 4, էջ 276: Տե՛ս Տե՛ս նույն տեղում:

1672-1673

., էջ 243:

1672-1673

., էջ 243:

ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների աղդադրական…

որոնք, ինչպես նչում է ճանապարՀորդը, μավական չատ են: Երնանին նվիրված μաժնում մանրամասն նկարադրում է քաղաքն ու Երնանի μերդն իր ամրություններով: Արարատյան դաչտի μնակավայրերի, այդ թվում նան Երնանի մասին դրելիս անդրադառնում է դրանց տեղանվանական Հարցերին: Օրինակ՝ Ակոռիին (ըստ ժողովրդական ստուդաμանության՝ նչանակում է «արկանել ուռի») անդրադառնալիս դրում է, որ Նոյն այստեղ տնկեց խաղողի առաջին որթատունկը: «Հայկական ավանդությամμ Նոյը խաղողի վաղ տնկեց Երնանի մոտ: Ոմանք անդամ ցույց են տալիս այն տեղը, որը դտնվում է Երնանից մի մղոն Հեռավորության վրա»21: Այս նույն ավանդության Համաձայն՝ Երնանի տեղանվան մասին նա դրում է. «Հայերի կարծիքով Երնանը ամենաՀին μնակավայրն է աչխարՀում, քանի որ նրանց ավանդությամμ այնտեղ է ապրել Նոյն իր ամμողջ ընտանիքով, ինչպես ջրՀեղեղից առաջ, այնպես էլ Հետո՝ իջնելով այն լեռից, որի վրա Հանդրվանել է տապանը»22: Նախիջնանին անդրադառնալիս Ժ. Շարդենը Հիչատակում է այն ավանդությունը, որ Նոյը այստեղ է μնակվել ջրՀեղեղից Հետո: Նախիջնան Հայերենում նչանակում է «առաջին μնակավայր» կամ «առաջին իջնանելու տուն» (նախ այստեղ իջնանեց Նոյը)23: Մյուս Հաղորդումներից կարնոր է Հիչատակել Ս. Էջմիածնի նկարադրությունը, որը արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում Մայր աթոռի վիճակի, ինչպես նան այն մասին, թե այդ ժամանակ ինչ սրμություններ էին կենտրոնացված այնտեղ: Ըստ նրա Հաղորդման՝ եկեղեցու խորաններում պաՀված են μաղմաթիվ դեղեցիկ ն չատ Հարուստ ղարդեր, ոսկյա անոթներ, կանթեղներ, արծաթյա աչտանակներ ն այլ պարադաներ24, որոնց դոյությունը այդքան Հեռավոր անցյալում անչափ կարնոր են թերնս աղդադրական թանդարանի սկղμնավորման պատմության տեսանկյունից: Մանրամասն տեղեկություններ է Հաղորդում նան պարսիկների սովորությունների, երդիչ-երդչուՀիների ու կաքավողների,

Տե՛ս Նույն տեղում: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 243: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 252-283:

1672-1673

., էջ 246:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թատերական խաղերի, ըմμչամարտերի, Հարսանիքի, ղդեստների ու ղարդերի, որոչ սովորույթների, նոր տարվա տոնակատարության, Հմայիլների ու թալիսմանների, նրանց դործածման մասին ն այլն: Խոսվում է նան Էջմիածնի վանական Համալիրի, Հայոց կրոնի, տոներից՝ ՊաՀքի մասին25: Նկարադրում է նամեստնիկի (կառավարչի) կողմից կաղմակերպված Հարսանիքն ու նրա մեջ ըմμչամարտի տեսարանը, ըմμիչների ղդեստն ու մարմնի չարժումները26, սովորույթներ, որոնք ունեցել են Հայերը: Նա անդամ նկարադրում է պարսիկների կենցաղի որոչ դրսնորումների մասին27: Այսպիսով` արձանադրենք, որ ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների, ուղեդրողների վկայությունները կարնոր սկղμնաղμյուրներ են տվյալ ժամանակաչրջանի Հայաստանի ն Հայերի մասին: Դրանք պարունակում են Հայոց պատմության, աղդադրության մի չարք Հարցերի վերաμերյալ նոր տեղեկություններ, նոր մեկնաμանություններ, ուստի կարնորվում են վերոնչյալ նյութերը թարդմանելն ու Հետաղոտելը, ինչը ղդալի ներդրում կլինի տվյալ ժամանակաչրջանն ուսումնասիրող պատմադիտության մեջ:

Տե՛ս Տե՛ս նույն տեղում, էջ 258-260: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 261:

1672-1673

., էջ 252:

Վերջաμան

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Գիրքը ներառում է մի քանի μաժիններ ն ենթաμաժիններ: Առաջին μաժինը կրում է «Դաչտային աղդադրական նյութերը՝ Հայ աղդադրական դիտության ուսումնախջրության սկղμնաղμյուր» խորադիրը: «Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման չուրջ» ենթաμաժնում Հեղինակը անդրադառնում է դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման, դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունների կարնորությանն ու իրականացման մեթոդներին, ցուցումներին ն ուղեցույցներին, որոնք Հարուստ տեղեկատվություն կարող են տալ աղդադրությամμ ու մչակութաμանությամμ մասնադիտացող, մադիստրատուրայում սովորող ուսանողներին կամ աղդադրական նյութեր դրառողներին: Կարնորվում են աղդադրական նյութերի դրառման, Հայ աղդադրական դիտության կայացման Համար Գ. Սրվանձտյանցի, Գ. Խալաթյանցի, Ե. Լալայանի, Ս. Լիսիցյանի ներդրած ջանքերը, նրանց կաղմած աղդադրական Հարցարանների դերն ու նչանակությունը, դրանցով դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունների անցկացման նպատակով անՀատական ն խմμային դիտարչավների կաղմակերպման, երթուղիների, μանասացների ընտրության, Հարցումների անցկացման կարդի ու ռեժիմի ն այլ Հարցերը: Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառումը պետք է իրականացվի այն սկղμունքով, որ առավել ամμողջական արտաՀայտի տարածաչրջանի աղդադրական երնույթների ընդՀանրական պատկերը: Հեղինակը μանասացի Հաղորդումները դրառելուց, ձայնադրելուց, լուսանկարելուց ն արտանկարելուց ղատ՝ չատ է կարնորում նան թանդարանների ցուցադրության Հավաքածուների Հարստացման Համար դործունեությունից դուրս մղված աղդային մչակույթի ուչադրավ առարկաների Հավաքման, դնման դործընթացները: Միաժամանակ չատ է կարնորվում նան նոր աղդադրական Հարցարանների կաղմումը, քանղի եղածները այլնս չեն Համապատասխանում մոռացության մատնվող նորօրյա սովորույթների լիարժեք դրանցմանը:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Այս μաժնի երկրորդ՝ «Հայաստանում աղդադրական նյութերի դրառման սկղμնավորման պատմությունից» ենթաμաժնում Հեղինակը անդրադառնում է Հայ աղդադրական նյութերի դրառման պատմությանը՝ Հնադույն չրջանից մինչն ՃՃ դարի կեսերը, մասնավորապես Խ. Աμովյանի, Մխիթարյան միաμանության Հայրենասեր դործիչների μանաՀավաքչական դործունեությանը, որն ուղղված էր տարերային μանաՀավաքչության ՀաղթաՀարմանը, ն որոնք Հանդես եկան աղդային ինքնադիտակցությունն արթնացնող, մչակութային ժառանդությանը վերաμերող, աղդային Հպարտություն ներչնչող, սեփական ջանքերով դրառված աղդադրական նյութերով: Աղդադրական նյութերի դիտական Հիմունքներով դրառման փուլը Հեղինակի Համողմամμ պայմանավորված է եղել Գ. Սրվանձտյանցի, Գ. Խալաթյանցի՝ ՃIՃ դարի 60-70-ական թվականների դործունեությամμ, մասնավորապես աղդադրական Հարցարանների ստեղծմամμ: Համակարդված աղդադրական նյութերի դրառումը ն աղդադրական դիտության՝ իμրն առանձին դիտական ուղղության կայացումը առնչվում է Ե. Լալայանի ն նրա ջանքերով Հիմնված «Աղդադրական Հանդեխջ» դործունեությանը: Այս դործում կարնոր դեր են խաղացել նան «Էմինյան աղդադրական ժողովածուն», «Բյուրակն», «Բաղմավեպ», «Հանդես ամսօրյա» Հանդեսները նրանց դործունեությանը ակտիվորեն մասնակցած μանաՀավաք մտավորականների ջանքերով: Աղդադրական նյութերի դրառման ն դիտության ղարդացման նոր փուլը պայմանավորված է եղել Ս. Լիսիցյանի, աղդադրական դիտական Հաստատությունների՝ ՀՍՍՀ ԳԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի, Հայաստանի պատմության թանդարանի, ԵՊՀ Հնադիտության ն աղդադրության ամμիոնի ծավալած դործունեությամμ: Երկրորդ μաժնի խորադիրն է «Հնադիտական, անտիկ պատմադրության ն μանաՀյուսական նյութերը՝ աղդադրական Հետաղոտությունների սկղμնաղμյուրներ»: Առաջին ենթաμաժնում Հեղինակը անդրադառնում է Հայկական լեռնաչխարՀի տարածքում մեծ տարածում դտած ժայռապատկերներին՝ Ք.ա. IՃ-I Հաղ. կեսերի պատմական իրականության μացաՀայտման կարնորադույն մչակութաμանական, մեր նախնիների անցյալը պատկերադրորեն

Վերջաμան

արտացոլող սկղμնաղμյուրին: Գրքում դրանք ներկայացված են որպես Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն μնակիչների առօրյա կենցաղն ու ղμաղմունքները, դաղափարական պատկերացումները, կրոնաՀմայական ըմμռնումներն արտացոլող խորՀրդանիչներ, իμրն անցյալի կենդանի վկայություններ: Մեկնաμանվում են Հայաստանում այս Հիմնախնդրին նվիրված ուսումնասիրությունների պատմությունն ու նչանակությունը, դրանց չուրջ արտաՀայտված տեսակետները: Դրանցում ժայռապատկերները դիտվել են նան որպես դրի մի նախաձն, դաղափարադիր, նչան, մաչտոցյան դրի նախատիպ, աստղադիտական պատկերացումներ, μայց Հիմնականում որպես Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն նախնիների կենցաղի ու մչակույթի կարնոր ու անփոխարինելի սկղμնաղμյուր: Միաժամանակ դրանց ուսումնասիրությունը Հայոց պատմության ն մչակույթի անՀայտ էջերի վերՀանման, Հայոց ծադումնաμանության, μնիկության ու ժողովրդադրական խնդիրների μացաՀայտման Հղոր միջոց է: Դրանցում պարղ նկատելի է, որ Հաղարամյակներ չարունակ լեռնաչխարՀի μնակիչները նստակյաց ու տեղաμնիկ են եղել, նկատելի են թեմատիկ սերտ աղերսներ ժայռապատկերման ն Հայոց մչակույթի μաղում ոլորտների միջն: Դրանք պատկերադրորեն լույս են սփռում Հայկական լեռնաչխարՀի նեոլիթ-էնեոլիթյան պարμերաչրջանի տեղաμնիկների տնտեսության, կենցաղի, արվեստի ու մչակույթի անՀայտ կողմերի մասին: Հաջորդ ենթաμաժնում ներկայացվում է «Սասնա ծռեր» էպոսը՝ որպես Հայոց ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների Հեթանոսական ն միջնադարյան ժամանակների ղանաղան կողմերն արտացոլող սկղμնաղμյուր: Դրանցում առկա են ամուսնության Հին ժամանակներից եկող ձների՝ առնանդմամμ, պայմանադրությամμ, օրորոցախաղով, Հոժարակամ ընտրությամμ, խնձոր, նամակ, դիմանկար, մատանի ուղարկելու միջոցով սիրո նչան փոխանցելու կամ էլ ձեռքը μռնելու, թնով թնին Հպվելու, թնանցուկ լինելու, օձիքից μռնելու ծիսական Համμույրով միմյանց մտադրությունը Հասկացնելու սովորույթները: Էպոսում արձանադրվել են նան տեդրամուսնությամμ, քենամուսնությամμ, μաղմայրությամμ, μաղմակնությամμ ն պատդամախոսությամμ ամուսնության ձնե253

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րը, որոնց որոչ մնացուկներ Հարատնեցին նան Հետադա դարերում: Էպոսում ընտանիքի տիրապետող ձնը փոքր ընտանիքն էր, որի ներսում նկատելի էր μարքերի աղատությունը. դործնական նչանակություն է ունեցել կողմերի՝ աղջկա ն տղայի փոխադարձ Համաձայնությամμ, անդամ աղջկա նախաձեռնությամμ ու ցանկությամμ նչանադրությունը, մինչն Հարսանիք ն պսակ կատարելը փեսայի աղջկա Հերանց տանը մնալը, կենակցելը, նչանը դրժելը ն այլոց Հետ ամուսնանալը, Հարճեր պաՀելը ն այլն, որոնք Հեթանոսական μարքերին μնորոչ երնույթներ էին: Էպոսում առանձնանում են տղամարդու ն կնոջ իրավաՀավասարության Հարցերը: Այստեղ կինը նս μարձր μանականության կրող է, Հասարակական-քաղաքական ակտիվ անՀատ, տնտեսավարող, սեռի արժանապատվության ն պատվախնդրության կրող, ամուսնության Հարցում առավելապես ընտրության իրավունքի տեր: Էպոսում Հայ կինը Համարձակ է, ընդունակ է ինքնատիպ որոչումներ կայացնելու, ներկայացվում է անձնվիրության, Հավատարմության, պատվասիրության վեՀ Հատկանիչներով: Երրորդ՝ «Միջնադարյան Հայկական պատմադրական երկերը՝ Հայ աղդադրական դիտության ուսումնասիրության սկղμնաղμյուր» μաժնում Հեղինակը Հիմնականում անդրադարձել է Փավստոս Բուղանդի1, Ադաթանդեղոսի երկերի աղդադրական μնութադրումներին, միջնադարյան եկեղեցական կանոնական ն աչխարՀիկ աղμյուրներում ընտանեկան իրավունքի Հարցերին, Առաքել Դավրիժեցու «Պատմություն» երկի աղդադրական ու ժողովրդադրական տեղեկություններին: Հեղինակը Հակիրճ անդրադարձել է վաղ միջնադարյան Հայոց սոցիալական, ընտանեկան կյանքին նախ՝ Բուղանդի, ապա՝ Ադաթանդեղոսի «Հայոց պատմություն» երկերի տվյալների Հիման վրա: Երկու Հեղաչրջող իրադարձություններ՝ 301 թ. քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն ն Հայոց դրերի դյուտը (405-406 թթ.), լիովին փոխեցին մեր երկրի նյութական ն

Փավստոս Բուղանդի «Հայոց պատմության» դրքի աղդադրական μնութադրումներին դրքի Հեղինակը անդրադարձել է առանձին մենադրությամμ:

Վերջաμան

Հոդնոր մչակույթի, Հասարակական-ընտանեկան կյանքի μնույթն ու կերպարը, Հոդնոր մթնոլորտը: Դարակաղմիկ այդ իրադարձություններով էին պայմանավորված Հայոց աղդային ինքնաճանաչման ու ինքնաՀաստատման դործընթացները: Ոչ մի Հեղինակ այնքան Հանդամանորեն չի ներկայացրել IՄ դարի իրադարձություններով լեցուն կյանքը, որքան Բուղանդը: Նրա «Հայոց պատմությունը» ճչմարտապատում ն եղակի սկղμնաղμյուր է ոչ միայն Հայաստանի, այլն Մերձավոր Արնելքի ժողովուրդների պատմության ն կենցաղամչակութային երնույթների ուսումնասիրության Համար: Այս ենթաμաժնում պրոֆ. Ռ. ՆաՀապետյանը անդրադառնում է Բուղանդի նկարադրություններին քրիստոնեության ընդունումից Հետո էլ Հայոց երկրում պաՀպանված ընտանեկան անμարո μարքերի՝ μաղմակնության, μաղմայրության, Հարճեր պաՀելու, մերձավոր արյունակիցների ամուսնական կապերի, առնանդմամμ, վաղ, արμունքի չՀասած տարիքի ամուսնությունների, Հաճախ կատարվող ամուսնալուծությունների, օտարների Հետ ամուսնությունների վերաμերյալ: Պատմադիրը նղովում է դրանք՝ Համարելով «պիղծ ամուսնություն», «խառնակցություն», «անարժան ն չար վարք»: Հեթանոսական նման μարքերի քննադատությունը, ըստ դրքի Հեղինակի, ունի նան այժմեական նչանակություն, քանղի Հայ ընտանիքի ամրությունը ներկայումս նույնպես էապես թուլացել է, ն, ինչպես Բուղանդն է նչում, դրանով թուլանում են նան Հայոց պետականության Հիմքերը, ինչը μացասաμար է աղդում մեր ժողովրդի դոյապաՀպանման, ինքնատիպության, աղդային արժեքների պաՀպանման վրա: Պատմադիրը ժամանակի Հայրենասեր Ներսես Մեծ կաթողիկոսին վերադրվող μառերով օրվա խնդիրն է Համարել «ամուսնության մեջ լինել օրինավոր, չխաμել, միմյանց դեմ դավ չսարքել, Հեռու մնալ աղդակցական մերձավոր, խառնակ ամուսնություններից, մանավանդ Հարսների Հետ մերձավոր կապերից»: Արդիական Հնչեղություն ունեն նան պատմադրի՝ ընտանիքում մանկան ռաղմաՀայրենասիրական դաստիարակությանը վերաμերող պատդամները: Դայեկություն ստանձնող ընտանիքը պարտավոր էր պատանուն պատվաստել քաջություն, Համառ աչխատասիրություն, պետական դործիչ դառնալու ունակություններ, դիվանադիտություն, չրջաՀայեցողություն, լեղուների իմա255

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ցություն ն այլն: Գովեստով է խոսվում եկեղեցու μարերարությամμ օտարանոցների, Հիվանդանոցների, որμանոցների, դպրոցների, μարեդործական Հաստատությունների μացման դործընթացների վերաμերյալ: Արդիական Հնչեղություն ունեն նան Հայոց ընտանիքում սերնդի վերարտադրության, ռաղմաՀայրենասիրական ու μարոյական դաստիարակության, Հերոս նախնիներին նմանվելու, նրանց անունները Հավերժացնելու ավանդույթները: Հերոսղորավորների (օրինակ՝ Մանվել Մամիկոնյանի) անունից պատմադիրը պատդամում էր երիտասարդ սերնդին. «Ուրախությամμ Հանձն առ Հայրենիքի Համար Հերոսաμար մեռնելը՝ ինչպես ձեր քաջ նախնիքը, երկրի վրա քաջության անուն թողեք ն ձեր արդարությունը երկնքին նվիրեք, մաՀից ամեննին մի վախենաք, ձեղ Հեռու պաՀեք նենդությունից, պղծությունից, չարությունից, տեր Աստծուն ծառայեցեք մաքուր սրտով ու Հավատարմությամμ…»: Ռ. ՆաՀապետյանը ղուդաՀեռներ է անցկացնում IՄ դարում Հայ աղատադրական պայքարի ելած ն 2016 թ. ապրիլյան պատերաղմի աղատամարտիկների դործողությունների միջն: Բուղանդը դատապարտում է Հուղարկավորման Հեթանոսական μարքերը ն կոչ է անում պատերաղմի դաչտում Հերոսաμար ղոՀվածին Հուղարկավորել Հպարտությամμ, ռաղմական փողերի Հնչեցմամμ, ձիախաղերի կաղմակերպմամμ, արքայի, սպայական կաղմի մասնակցությամμ: Այս ն նման այլ μաղմաթիվ Հարցերի է անդրադարձել նան Ադաթանդեղոսը իր «Հայոց պատմություն» երկում: «Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի վերաμերյալ տեղեկությունները Ադաթանդեղոսի «Հայոց պատմություն» երկում» խորադրով ենթավերնադրի ներքո Հեղինակն առանձնացրել է ոչ միայն քաղաքական, եկեղեցական, այլն տնտեսամչակութային ն սոցիալական կյանքի տարμեր կողմերը. Հայոց ընտանեկան ն աղդակցական Հարաμերությունների, մանկան դաստիարակության ավանդական սովորույթներից մեկի՝ դայեկության, Հուղարկավորման ն դրան ուղեկցող ծեսերի, Հասարակական սոցիալական խմμերի, դասային μաժանումների, իրավաՀարաμերությունների, Տրդատ արքայի ֆիղիկական Հատկանիչների, Հայաստանում ն նրա Հարնանությամμ ապրող այլ էթնիկ տարրերի, նան ժողովրդական μժչկության, տոնական Համալիրների, երկրի

Վերջաμան

ղինված ուժերի ն աղդադրական այլ տարրերի վերաμերյալ տեղեկությունները: Դրանք քննարկվում ու մեկնաμանվում են դիտական μարեխղճությամμ, Հավուր պատչաճի: Պրոֆեսոր Ռ. ՆաՀապետյանը առանձին ենթաμաժնով քննարկման նյութ է դարձնում «Ադաթանդեղոսի պատմությունը՝ որպես Հայ Հեթանոսական դիցարանի ուսումնասիրության սկղμնաղμյուր» թեման: Այստեղ Հանդամանորեն ներկայացվում են Ադաթանդեղոսի տեղեկությունները Հայ դիցաμանության ու Հեթանոսական պետական կրոնական Համակարդի, Արամաղդ, ԱնաՀիտ, Նանե, ՎաՀադն, Աստղիկ, Վանատուր, ՄիՀր, Տիր, Սպանդարամետ աստվածությունների, նրանց դերերի մասին, ինչպես նան նրանց նվիրված թանկարժեք կուռքերի, տաճարների ու μադինների, տոնաՀանդեսների ու ղոՀաμերությունների, պաչտամունքային վայրերի տեղադրության ն Հեթանոսության դեմ ծավալվող պայքարի, Հեթանոսական մեՀյանների կործանման, դրանց տեղերում ամենուրեք «տերունական խաչի նչանների» կանդնեցման, քրիստոնեական եկեղեցիների սկղμնավորման վերաμերյալ: Հեթանոսական դիցարանի ցանկում չէին ընդդրկվել Հայկական Հեթանոսական դիցարանի Հնադույն ն Հին չրջանի աստվածությունները՝ աղդածին աստվածներ Հայկը, Հայերի անվանադիր Արամը, Հայոց երկրի արարիչ-պաՀապան աստվածությունները՝ Տորք Անդեղը՝ Անդեղ տան կուսակալը, դրի ն դորդադործության Հովանավորը, Արա Գեղեցիկը՝ մեռնող ն Հառնող μնության, դարնանային վերածննդի, μերքի ու μարիքի Հովանավորը, կյանքը Հանուն Հայրենիքի ղոՀաμերող անձնվեր Հերոսը, պտղաμերության ն ջրային տարերքի աստվածուՀի Նարը, որոնք իրենց մասին եղած ավանդաղրույցներով մի տեսակ պատմականացել ու մարդկանց երնակայության մեջ մտել են իμրն իրական Հերոսներ: III-IՄ դարերում Հայաստանի կրոնամչակութային կյանքի մեծադույն երնույթներից մեկի՝ Հայոց քրիստոնեական դարձի, Հայոց առաքելական եկեղեցու Հիմնադրման վերաμերյալ Հարցերը, նս լուրջ ուչադրության են արժանացել: Գրքի երրորդ μաժնի առանձին ենթաμաժնով ծավալուն ներկայացվում են նան Ադաթանդեղոսի տեղեկությունները վաղմիջնադարյան Հայաստանի պետական կառուցվածքի, երկրի ընդդրկած սաՀմանների, Հայ ժողովրդի ծադման, նախարարական տների, նրանց

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ղμաղեցրած պաչտոնների ն տիրույթների վերաμերյալ: Սուղ, μայց արժեքավոր տեղեկություններ է Հաղորդում Հայոց տնտեսական կյանքի ամենաμաղմաղան ոլորտների՝ դաչտամչակության, այդեդործության, խաղողադործության ու դինեդործության, μուսական աչխարՀի ընդՀանուր պատկերի, ժողովրդական ու արքունական փոխադրության, կապի միջոցների, երկարության, ն ժամանակի ու կչիռների չափման միավորների, արՀեստների չքեղաչուք տեսակների, առնտրի, երկրով անցնող տարանցիկ առնտրի ուղիների, ինչպես նան նյութական մչակույթի՝ μարձրաչխարՀիկ ն արքունական ղդեստի ու ղարդարանքի, μնակավայրերի, չենքերի տեսակների, մասնավորաμար քրիստոնյա քարողիչների կացարանների, ուտեստի ն ըմպելիքների, կիրառական արվեստի μաղում տեսակների վերաμերյալ: Ադաթանդեղոսի «Հայոց պատմությունը» անդնաՀատելի սկղμնաղμյուր է ոչ միայն վաղմիջնադարյան Հայաստանի, այլն Հարնան երկրների ու ժողովուրդների քաղաքական ու սոցիալտնտեսական, առավել նս մչակութային կյանքն ուսումնասիրելու տեսանկյունից: Աչխատության Հավաստիությունը արժնորվում է ականատես վկայի դիտանկյունից, պատմադիրն ինքը նչում է, որ իր դրառումների մի մասը «լսել է վստաՀելի մարդկանցից»: Այս ինքնախոստովանությունից դժվար չէ կռաՀել, որ պատմիչը նան μանաՀավաք է եղել, ն, վստաՀորեն կարելի է ասել, որ նրա «Հայոց պատմությունը» դրական, պատմաաչխարՀադրական, աղդադրական, μանաՀյուսական մի արժեքավոր ժողովածու է: Երրորդ μաժնում ներկայացվում է նան «Ընտանեկան իրավունքը՝ ըստ վաղմիջնադարյան եկեղեցական կանոնական ն աչխարՀիկ աղμյուրների» ենթաμաժինը: Քննարկվում են քրիստոնեական կրոնի Հաղթանակով ընտանեկան, Հասարակական կյանքում կիրառված դարավոր μանավոր սովորութային իրավունքի կողքին որպես կարդավորող ն կառավարող եկեղեցական կանոնական ն դրավոր աչխարՀիկ նորմերի դերի ն նչանակության Հետ կապված Հարցերը: Պետականության կայունացման ն Հղորացման Հետ միաժամանակ առաջանում է նան իրավունքը՝ որպես ողջ Հասարակության անդամների փոխՀարաμերությունները կարդավորող վարքադծի ՀամընդՀանուր կանոն, ձնավորվում են նան կանոնական օրենքներ, որոնցով կարդավորվում են ընտանիքի անդամների ինչպես անձնական, այնպես էլ դույքային փոխՀարաμերությունները: Կանոնական ն աչխարՀիկ

Վերջաμան

իրավունքը արդեն IՄ դարում Հայաստանում անժխտելի իրողություն էր: Վաղ միջնադարում մեղանում մեծ մասամμ սկսում են դործածվել քրիստոնեական եկեղեցու՝ տիեղերական դարձած կանոնները, երնան են դալիս նան μուն Հայկական դրավոր կանոնները, որոնց առաջին դրի առնողները եղել են Գրիդոր Լուսավորիչը ն ՀովՀան Մանդակունին: Հայ կանոնական իրավունքի Հիմնական աղμյուրը «Կանոնադիրք Հայոցն» էր: ԲացաՀայտվում են օտար աղμյուրների կողքին Հայ աղդային-եկեղեցական (Աչտիչատի, ՇաՀապիվանի, Դվինի, Պարտավի ն Հայ Հոդնոր առաջնորդների) կանոնախմμերի նչանակությունը Հայ ընտանեկան իրավունքի պատմության Հետաղոտման դործում: Դրանց Հետ մեկտեղ արժեքավոր կանոններ են պարունակում նան ընտանեկան Հարցերի ծիսական «Մաչտոցը», Հայ եկեղեցու պաչտոնական դրությունների «Գիրք թղթոց» ժողովածուն, Մ-Ճ դարերի պատմադրական, եկեղեցական Հրապարակախոսական դրականությունը: Ընտանեկան, Հասարակական Հարաμերությունների իրավական կարդավորման մասին որպես օժանդակ աղμյուր նյութեր են պարունակում նան Հայ ն օտար պատմիչների երկերը: Դրանք էական դեր ունեցան արդեն ՃII դարում աղդային օրենսդրքի ստեղծման դործում (Ալավկա որդի Դավիթ Վարդապետի, Մխիթար Գոչի, Սմμատ Գունդստաμլի «Դատաստանադրքերը»): Երրորդ μաժնում ղդալի տեղ է Հատկացված ՃՄII դարի պատմադիր Առաքել Դավրիժեցու «Պատմություն» երկի աղդադրական μնութադրումներին: «Խորենացուց ավելի սրտառուչ Հայրենասեր» Դավրիժեցու երկում նկարադրված են Հայ ժողովրդի կյանքում 1602-1662 թթ. պատմաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական ն մչակութային իրողությունները: 1604 թ. Հայերի μռնադաղթով պարսից չաՀը ծրադրում էր Պարսկաստանի մի քանի մարղ μնակեցնել աչխատասեր Հայ μնակչությամμ՝ Հույս ունենալով Հիմնականում Հարուստ վաճառականների ն Հմուտ արՀեստավորների, ինչպես նան Հողադործների միջոցով, նրանց ջանքերով ու կապիտալով նպաստել իր երկրի տնտեսական ու մչակութային վերելքին: Ուսումնասիրության մեջ Հանդամանորեն ներկայացվում է Դավրիժեցու աչխատությունը, մասնավորապես ժողովրդադրության, տեղադրության, μնակավայրերի, տնտեսական կենցաղի, մասնավորապես դյուղատնտեսական դոր259

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ծիքների, այդեդործության, դինեդործության, անասնապաՀական ղμաղմունքների, ոչխարաμուծության, արՀեստների, քարադործ վարպետների, դարμնության, առնտրի, Հայ վաճառականների ձեռներեցության, նրանց պարսից արքաների կողմից արտոնություններ չնորՀվելու, դլխավորապես Ջուղայի վաճառականների դործունեության, մետաքսի առնտրի, դրա առնտրական ուղիների, երկրում դործող չափ ու կչիռների, ժողովրդական կենցաղի ու սովորույթների մասին: Առավել Հանդամանորեն μնութադրվում են նյութական մչակույթի՝ ժողովրդական μնակարանների տարμեր ձների՝ քարայր μնակարանների, չքեղ տների ու ապարանքների, կաՀույքի որոչ տեսակների, տնային դույքի, Նոր Ջուղայի կառուցման, կամարակապ փողոցների, այդեստանների, եկեղեցաչինության, Հոդնոր դասի դործիչների, նրանց տարաղի, Համալիր Հադուկապի, թանկարժեք μնական քարերի, դրանց μուժիչ Հատկությունների, μնության երնույթների վերաμերյալ տեղեկությունները: Դավրիժեցու երկում արժեքավոր տեղեկություններ կան ընտանեկան-Հասարակական Հարաμերությունների, նան Հայ եկեղեցական որոչ դործիչների նենդությունների, խարդախությունների, կաչառակերության, Հայ պետականության դոյությանը վնասներ Հասցնող երնույթների մասին: Ցավով է արձանադրվել Հայ աղդի Համար աղետ Հանդիսացող մանկաՀասակ տարիքի ուստրերի ու դուստրերի պետական պարտքերի դիմաց Հավաքադրումները, դավանափոխության, թլպատման, իսլամացման երնույթները: Պատմիչի տեսադաչտում են նան ընտանեկան կենցաղում տեղ դտած անμարո μարքերի, անՀարկի ամուսնալուծությունների, Հուղարկավորման ավանդական սովորույթների ոտնաՀարման, Հյուրընկալման, դիմավորման յուրաՀատուկ ծեսերի, ժողովրդական μժչկության մասին ն այլ տեղեկություններ: Մեկնաμանվում են նան պետական ն Համայնքային μաղմաթիվ պաչտոնների ու տիտղոսների անվանումները: Ուսումնասիրության մեջ քննարկման առանձին ոլորտ են Հայոց Հոդնոր մչակույթի Համալիրները՝ ժողովրդական ն եկեղեցական տոնացույցը, տոմարական Հարցերը, ՃՄII դարի դպրոցների կաղմակերպման ու նրանց կրթադաստիարակչական դործունեությունը, Հայոց վանքերի ճարտարապետական ու քանդակադործական, նկարչական Հարուստ ավանդույթները ն այլ Հարցեր:

Վերջաμան

Դավրիժեցու երկին վերաμերող Հաջորդ ուսումնասիրության մեջ մեկնաμանվում են Պարսկաստան դաղթեցված Հայ μնակչության տեղաμաչխման ն պարսկաՀայ դաղթականների, Հատկապես Նոր Ջուղայի Հիմնման դործընթացները, վերջինիս ինքնավարության իրավունքը, Հայ μնակչության մյուս Հատվածների վերաμնակեցումների քաղաքականությունը, Հայկական μնակավայրերը՝ իրենց Հին ու ՃՄII դարի անվանումներով: Ըստ այս ուսումնասիրության՝ Դավրիժեցու երկը արժեքավոր նյութ է տալիս ոչ միայն Հայ, այլն օտար ժողովուրդների մասին: Դավրիժեցու վկայությունների մեծ մասն ունի դաչտային աղդադրական նյութերի արժեք, քանղի աղդադրական տեղեկությունները Հիմնականում անձամμ ինքն է դրի առել. չրջել է պատմական Հայաստանի չատ վայրերում ն Հայերով μնակեցված μաղմաթիվ երկրներում: Դավրիժեցու երկը μնութադրվում է որպես աղդադրական նյութերի կարնոր չտեմարան: Զորրորդ μաժնում ներկայացվում են արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների ուղեդրությունները՝ որպես Հայ աղդադրության սկղμնաղμյուրներ: «Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները Հայերի մասին (Թ-ԺԴ դդ.)» ուսումնասիրության մեջ անդրադարձ է կատարվում Ալ ՋաՀիղի (776-869), Յակուμիի (IՃ դ.), Ալ Իսթախրիի (Ճ դ.), Ալ Մուկադդասի (Ճ դ.), Իμն ալ ՖակիՀի (Թ-Ժ դ.), Իμն Հաուկալի (Ժ-ԺԱ դ.), Իμն ալ Ասիրի (ԺԲ-ԺԳ դ.), Մարկիղի (ԺԴ դ.) ն այլոց ուղեդրությունների՝ Հայերի ու Հայաստանի վերաμերյալ μացառիկ ուչադրավ տեղեկություններին: Դրանցում առանձնացվել են Հայաստանի սաՀմանների, Հայաստան երկիրը մարդկության առաջացման Հնադույն կենտրոն լինելու, ընդդրկած տարածքների, նչանավոր դետերի, լճերի, առնտրական ուղիների, նչանավոր վաճառաչաՀ քաղաքների՝ Դվինի, Արտաչատի (Կիրմիղի դյուղ), Անիի, Նախիջնանի, Կարինի, Երղնկայի, Բիթլիսի, Բերկրիի, Խլաթի, Նփրկերտի, Ամիդի, Մանաղկերտի, Արճեչի, Հայնիի, Ոստան, Եդեսիա (ՈւռՀա) ն այլ քաղաքների μնակչության, ղμաղմունքների, արՀեստների ու առնտրի կենտրոններ լինելու մասին: Դրանցում կարելի է Հանդիպել μնութադրություններ Հայերի տնտեսական ղμաղմունքների, երկրադործական, այդեդործական մրդերի ն խաղողի որթերի առատության, դրանց անչափ էժանության, ձիաμուծութ261

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

յան, ընտիր ձիերի վաճառքի, Արաքս դետի ձկան Հարստության, Վանա լճի Հայտնի տառեխ ձկնատեսակի, Առեստ ավանի ձկնաμուծարանի, Կապուտան լճի ափերից «ոսկերչական μորակի» արդյունաՀանման, այն արծաթի ն ոսկու ղոդման Համար ծառայեցնելու, դրանից վաճառականների մեծ չաՀույթ ստանալու մասին: Առատ նյութեր են Հաղորդվում Հայաստանում արտադրվող ն արտաՀանվող «Հայկական կարմիր փայլուն կաՀավորանքի», դծավոր ղարդարուն, դունադեղ մետաքսե, ոսկե Հյուսվածքներով կտորեղենի, նուրμ վարադույրների, μրդե ղարմանաՀրաչ դործվածքեղենի՝ դորդերի, միջաղդային չուկայում դրանց մեծ պաՀանջարկի, դոտիների, ղդեստների, այծեմաղե (միրիղա) դործվածքի, Հայաստանը որդան ներկի Հայրենիք լինելու ն այլնի վերաμերյալ: Ըստ այդ աղμյուրների՝ երկրից արտաՀանվում էին նան մետաղ, Հանքանյութեր, աղ, ներկանյութեր, ձիեր, ջորիներ, ՀացաՀատիկ, μուսական յուղեր, մեղր, չորացրած մրդեր ն այլն: Հումքի աղμյուրներ ն վաճառաՀանման չուկաներ ձեռք μերելու նպատակով Արնելքի երկրներ, այդ թվում՝ նան Հայաստան այցելած արաμ (IՃ-ՃIՄ դդ.) ն եվրոպացի ճանապարՀորդները (ՃIII-ՃՄ դդ.) վիթխարի աղդադրական նյութեր են Հաստատադրել Հայ ժողովրդի Հասարակական-տնտեսական կյանքի, մչակույթի, աչխարՀադրական միջավայրի, տեղական աղդային սովորությունների վերաμերյալ: Օտարները ուչադրություն են դարձրել իրենց Համար նորություն ու Հետաքրքրասիրություն ներկայացնող ղμաղմունքներին, սովորույթներին ու առարկաներին, ուստի նրանք էլ ղարմացած ն Հիացմունքով են դրել Հայկական դործվածքեղենի մասին: Սույն ուսումնասիրության մեջ μացաՀայտվում են Հայկական որդան կարմիր ներկի ն միջաղդային չուկայում մեծ ճանաչման արժանացած դործվածքեղենի վերաμերյալ արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների Հաղորդումների աղμյուրադիտական կարնորությունն ու նչանակությունը: Ըստ այս Հաղորդումների՝ Հայաստանում արտադրվող ն ՀամաչխարՀային չուկա արտաՀանվող «Կիրմիղ» անվանված կարմիր որդից ստացվող ներկը Հռչակված էր ամμողջ Արնելքում: Դրանով ներկված դործվածքներն ու մետաքսե կտորները ղարմանալիորեն երկար ու ձիդ դարեր պաՀպանել են վառ կարմիր դույնը: Ըստ արաμ մատենադիրների՝ Հայկական դործվածքեղենի արտադրության նչանավոր կենտրոններ են եղել Դվինը, Անին, Կարինը, Երղնկան, Վա262

Վերջաμան

նը ն այլ քաղաքներ: ՋուլՀակությունը կամ ոստայնանկությունը (կտավադործությունը) եղել է եկամտի կարնոր աղμյուր: Գորդադործությունը այնքան ղարդացած է եղել, որ իμրն μնաՀարկի տեսակ դորդեր էին ուղղարկվում խալիֆայության արքունիք: Դրանցից մեկը ունեցել է 60 կանդուն (1 կանդուն - 0,5 մ) երկարություն ն նույնքան լայնք: Արաμական սկղμնաղμյուրներից պարղվում է, որ Հայկական դորդերը, կերպասները, ներառյալ ամμողջ դործվածքեղենը Խալիֆաթի ժամանակաչրջանում դերիչխում էին Արնելքի չուկաներում, դարձել էին ընդօրինակման առարկա: Առաջին անդամ ուսումնասիրվում են նան եվրոպացի ճանապարՀորդների թողած ուչադրավ տեղեկությունները Հայ ժողովրդի Հասարակական-տնտեսական ն քաղաքական պատմության, դավանաμանական ն մչակութային Հարցերի վերաμերյալ: Ըստ ֆրանսիացի ճանապարՀորդ Ռուμրուքի (1215-1270), իտալացի Մարկո Պոլոյի (1254-1325), իսպանացի Ռոյ Գոնսալես դի Կլավիխոյի (ՃIII-ՃIՄ դդ.), վենետիկցի Կատերինո Զենոյի, Ջողեֆա Բարμարոյի ն Ամμրոսիո Կոնտարինիի ուղեդրությունների տեղեկությունների՝ Հայաստանում ն Հայաչատ այլ μնակավայրերում Հռչակված են եղել դործվածքների արտադրությունը, դրանց նրμաՀյուսությունն ու չքեղությունը, միջաղդային չուկայում Հայկական դորդերի ն կերպասեղենի, մետաքսի մեծ պաՀանջարկը, Հայ արՀեստավորների ներկելու, դաջելու μարձր արվեստը ն այլն: Ուսումնասիրության մեջ ներկայացվում են ՃՄ-ՃՄII եվրոպացի ճանապարՀորդներ, իտալացիներ Ջիովանի Մարիա Անջիոլելլոյի (ՃՄ դ. 70-ականներ), Վիչենցո Դ’Ալեսանդրիի (ՃՄI դ. 70ականներ), անդլիացիներ Անթոնի Ջենկինսընի (1557-1572), Մաստր Ջեֆրեյ Դուդետի (1568-1574), Ջոն Նյուμերի (15211582), ֆրանսիացիներ Ժ. Բ. Տավերնիեի (ՃՄII դ. սկղμներ), Ժան Շարդենի (ՃՄII դ. 60-70-ականներ) ուղեդրությունները: Նրանք, լինելով առնտրական տարμեր ընկերությունների ներկայացուցիչներ, նպատակ են ունեցել իրենց երկրների կապիտալի Համար որոնելու Հումքի ձեռքμերման աղμյուրներ ն վաճառաՀանման չուկաներ: Ըստ այդմ՝ նրանց ուղին անցել է Մերձավոր ու Միջին Արնելքի երկրներով, եղել են նան Հայաստանում, որտեղ խաչվում էր միջնադարյան տարանցիկ առնտրի ուղիների մեծ մասը,

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դրառել իրենց տեսածը՝ թողնելով պատմաաղդադրական μնույթի արժեքավոր նկարադրություններ: Հետնաμար, Հաչվի առնելով, որ այդ ուղեդրությունները պարունակում են Հայոց պատմության, աղդադրության մի չարք Հարցերի վերաμերյալ նոր տեղեկություններ, նոր մեկնաμանություններ, կարնորվում են վերոնչյալ նյութերը թարդմանելն ու Հետաղոտելը, ինչը մեծ ծառայություն կլինի ինչպես ոլորտի մասնադետներին, այնպես էլ դիտական Հանրությանը: Գիրքը ավարտվում է պատմադրական ն Հայաստան այցելած ճանապարՀորդների՝ Հայոց ժողովրդական μնակարանի վերաμերյալ μացառիկ տեղեկությունների մատուցմամμ: Ներկայացվում են Հայկական ժողովրդական μնակարանի վերաμերյալ վաղմիջնադարյան Հայ մատենադիրների՝ Փավստոս Բուղանդի, Ադաթանդեղոսի, Ղաղար Փարպեցու, ՀովՀան Մամիկոնյանի, Թովմա Արծրունու, Ստեփանոս Օրμելյանի, Կիրակոս Գանձակեցու, ՃՄII-ՃՄIII դարերի Հայ մատենադիրներ Առաքել Դավրիժեցու, Զաքարիա Քանաքեռցու, ԱμրաՀամ Կրետացու, Սիմեոն Երնանցու երկերում տեղ դտած ակնարկները, ՃՄIII-ՃIՃ դարերում Մերձավոր Արնելք, Անդրկովկաս ն Հայաստան այցելած օտար ճանապարՀորդների ուչադրավ Հաղորդումները: Դրանցում առավել արժեքավոր են ՃՄIII-ՃIՃ դարերում Մորիերի, Տեքսիենի, Դյուμուայի, Ռոμերտ Կեր Փորթըրիի, Ուիլիըմ Աուղլեյի, Մոլթկեի, Կոնտ դե Շոլենի, Մորից Վադների, Ջոն Ջոնսընի, Պուչկինի, Գրիμոյեդովի, Շոպենի ն այլոց նկարադրությունները: Բերված Հաղորդումները աղμյուրադիտական կարնոր արժեք են ներկայացնում Հայկական ավանդական μնակարանի աղդադրական Համալիր ուսումնասիրության Համար: Քննարկվում է նան Խ. Աμովյանի «Գյուղական տների կառուցվածքը» Հետաղոտությունը: Ուչադրավ Հիչատակություններ են թողել նան Ա. Շիրվանղադեն, ՃIՃ դարավերջի Հայ ճանապարՀորդներ Լ. Սարդսյանը, Բ. Խալաթյանը, Մ. Միրախորյանը ն այլք: Ամփոփելով նչենք, որ սույն դիրքը կարող է օդտակար լինել ոչ միայն աղդադրադետներին ու ճարտարապետներին, այլն Հայոց պատմության ն մչակույթի Հարցերով ղμաղվողներին:

Заключение

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

Книга включает несколько разделов и подразделов. Первый раздел озаглавлен «Полевые этнографические материалы как источник изучения армянской этнографической науки». В подразделе «О записи полевых этнографических материалов» автор рассматривает вопросы, касающиеся записи полевых этнографических материалов, важности и методов проведения полевых этнографических исследований, а также указаний и указателей, которые могут предоставить богатую информацию студентам магистратуры, специализирующимся на этнографии или культурологии, а также тем, кто записывает этнографические материалы. Придается важное значение усилиям Г. Срвандзтянца, Г. Халатянца, Е. Лалаяна, Ст. Лисицяна в деле записи этнографических материалов и становления армянской этнографической науки, рассматривается роль и значение составленных ими этнографических анкет, вопросам, касающимся организации по ним индивидуальных и групповых экспедиций для проведения полевых этнографических исследований, выбору маршрутов и сказителей, порядку и режиму проведения опросов, и другим вопросам. Запись полевых этнографических материалов должна осуществляться таким образом, чтобы наиболее полно отразить общую картину этнографических явлений региона. Автор помимо записи, фотографирования и копирования сообщений сказителя придает также важное значение процессам сбора и приобретения достойных внимания предметов национальной культуры, изъятых из употребления с целью обогащения музейных коллекций. В то же время придается важное значение созданию новых этнографических опросников, поскольку

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

существующие уже не могут служить цели полноценной регистрации обычаев, которые предаются забвению. Во втором подразделе указанного раздела под названием «Из истории происхождения записей этнографических материалов в Армении» автор рассматривает историю записи армянских этнографических материалов с древнейшего периода до середины ՃՃ в., в частности собирательскую деятельность Х. Абовяна, деятелей-патриотов Мхитаристской конгрегации, направленную на преодоление стихийного собирательства: они выступили с записанными собственными усилиями этнографическими материалами, пробуждающими национальное самосознание, касающимися культурного наследия и внушающими национальную гордость. По мнению автора, этап записи этнографических материалов на научной основе был обусловлен деятельностью Г. Срвандзтянца, Г. Халатянца в 60-е и 70-е гг. ՃԼՃ в., в частности, созданием этнографических опросников. Запись систематизированных этнографических материалов и становление этнографической науки как отдельного научного направления связаны с именем Е. Лалаяна и основанного его усилиями «Этнографического журнала». В этом деле сыграли также важную роль «Этнографическое собрание Эминян», журналы «Бюракн», «Базмавеп», «Хандес амсоря» благодаря усилиям принимающих в их подготовке участие представителей интеллигенции, вовлеченных в сбор материалов. Новый этап записи этнографических материалов и развития этнографической науки был обусловлен деятельностью Ст. Лисицяна, этнографических научных учреждений, таких как Институт археологии и этнографии Академии наук Армянской ССР, Музей истории Армении, кафедра археологии и этнографии ЕГУ.

Заключение

Второй раздел озаглавлен «Археологические материалы, материалы античной историографии и фольклорные материалы как источники этнографических исследований». В первом подразделе автор рассматривает широко распространенные на территории Армянского нагорья наскальные изображения – важнейший культурологический источник, раскрывающий исторические реалии ԼՃ в.-середине Լ в. до н.э. и иллюстрирующий прошлое наших предков. В книге они представлены как символы, отражающие повседневный быт и занятия, идейные представления, религиозные верования древнейшох жителей Армянского нагорья, так и живые свидетельства прошлого. Дается оценка истории и значению исследований, посвященных этой проблеме в Армении, высказанным о них мнениям. В них наскальные изображения рассматриваются также в качестве первобытной формы письма, идеограммы, знака, прототипа маштоцской письменности, астрологических представлений, но главным образом в качестве важного и незаменимого источника быта и культуры древних предков, населяющих Армянское нагорье. В то же время их исследование является мощным средством выявления неизвестных страниц армянской истории и культуры, армянской генеалогии и демографических проблем. Они ясно показывают, что в течение тысячелетий жители нагорья вели оседлый образ жизни и являлись коренными жителями нагорья, ощущается тематически тесная связь между наскальными изображениями и многими сферами армянской культуры. Они проливают свет на неизвестные стороны экономики, быта, искусства и культуры коренного населения Армянского нагорья эпохи неолита-энеолита. В следующем подразделе представлен эпос «Сасна црер» как источник, отражающий разные аспекты семейно-брачных отношений в Армении в эпоху язычества и Средневековья. В эпосе

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

отражены относящиеся к браку древние обычаи похищения, договоренности, добровольного выбора, обычаи признания в любви посредством отсылки яблока, письма, портрета, кольца или обычай брать за руку, прикасаться рукой к руке, брать под руку, обмениваться обрядовым поцелуем с целью извещения о взаимных намерениях. В эпосе также отражены такие обычаи, как обычай выходить замуж за деверя, жениться на свояченице, многоженство, многомужество, некоторые пережитки которых сохранились и в более поздние века. В эпосе доминирующей формой семьи была небольшая семья, внутри которой царила свобода нравов: практическое значение имело обручение по взаимному согласию сторон (юноши и девушки) и даже по инициативе и по желанию девушки, а также проживание жениха до свадьбы в доме отца девушки, сожительство жениха и невесты, расторжение женихом помолвки и женитьба на другой, содержание наложниц и прочие явления, характерные для язычества. В эпосе затрагиваются вопросы равенства мужчин и женщин. Здесь женщина также является носительницей высокого разума, активным общественно-политическим лицом, хозяйственницей, обладает достоинством и самолюбием, обладает правом выбора в вопросе замужества. В эпосе армянская женщина изображается смелой, способной принимать неординарные решения, наделенной такими качествами, как самоотверженность, верность, самолюбие. В третьем разделе «Произведения средневековой армянской историографии как источник изучения армянской этнографической науки» автор в основном рассматривает этнографические

Заключение

описания в произведениях Павстоса Бюзанда1, Агатангехоса, вопросы семейного права в средневековых церковных канонических и светских источниках, этнографические и демографические сведения в произведении Аракела Даврижеци «История». Автор вкратце затрагивает социальную, семейную жизнь армян раннего Средневековья, опираясь на данные, нашедшие отражение в произведениях Бюзанда и «Истории Армении» Агатангехоса. Два революционных события – принятие христианства в качестве государственной религии в 301 г. и изобретение армянского алфавита (405-406 гг.)  полностью изменили природу и облик материальной и духовной культуры нашей страны, социальной и семейной жизни, а также духовную атмосферу. Процессы национального самопознания и самоутверждения армян были обусловлены именно этими эпохальными событиями. Ни один автор не описывал так подробно полную событий жизнь ԼՄ в., как это сделал Бюзанд. Его «История Армении» является правдивым и уникальным источником изучения истории и культурно-бытовых явлений не только Армении, но и народов Ближнего Востока. В этом подразделе профессор Р. Наапетян рассматривает описания Бюзанда, который указывает на то, что даже после принятия христианства в Армении продолжала царить атмосфера нравственной распущенности: многоженство, многомужество, содержание наложниц, супружеские связи между близкими родственниками, похищения, ранние (до достижения половой зрелости) браки, частые разводы, браки с иностранцами. Историк порицает их как «нечестивое супружество», «прелюбодеяние», «недостойное и злостное поведение». Согласно автору книги, критика подобных языческих нравов

«

»

.

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

актуальна и сегодня, поскольку армянская семья уже не так крепка, как раньше, и, как указывает Бюзанд, это ослабляет основы армянской государственности, что негативно сказывается на выживании, самобытности, сохранении национальных ценностей нашего народа. Историк описывает словами, приписываемыми патриоту того времени католикосу Нерсесу Великому, задачу сегодняшнего дня: «В браке быть порядочным, не обманывать, не строить козни, воздерживаться от заключения браков между близкими родственниками и от смешанных браков, особенно от связей с невестками». Актуальное звучание имеют также наставления историка, касающиеся военно-патриотического воспитания ребенка в семье. Семья должна была привить подростку мужество, настойчивость, способность стать государственным деятелем, дипломатию, проницательность, языковые навыки и так далее. Семья, занимающаяся воспитанием, была обязана привить юноше храбрость, трудолюбие, способности, необходимые для того, чтобы стать государственны деятелем, а также дипломатичность, осмотрительность, знание языков и пр. С похвалой говорится об открытии приютов, больниц, сиротских домов, школ, благотворительных организаций на средства церкви. Актуальное звучание имеют также традиции воспроизводства поколений в армянской семье, военно-патриотического и нравственного воспитания, подражания героическим предкам, увековечивания их имен. От имени героев (например, Манвела Мамиконяна) историк поучает молодое поколение: «С радостью героически умрите за родину, как ваш храбрый предок, оставьте после себя славу храбреца и посвятите свою праведность небесам, не бойтесь смерти, воздерживайтесь от коварства, скверны, злобы, служите Господу Богу преданно, с чистым сердцем ...» Р. Наапетян проводит параллели между действиями воинов, вставших на путь национально-осво270

Заключение

бодительной борьбы в ԼՄ в., и участниками апрельской войны 2016 г. Бюзанд осуждает языческие обычаи похорон и призывает хоронить воина, героически павшего на поле боя, с гордостью, с военными фанфарами, с организацией конных игр в присутствии короля и офицерского состава. Эти и другие подобные вопросы затрагивались также Агатангехосом в его «Истории Армении». В подразделе, озаглавленном «Сведения о социальной культуре раннесредневековой Армении в «Истории Армении» Агатангехоса», автор выделил различные аспекты не только политической, церковной, но и культурно-экономической и социальной жизни, сведения о семейно-родственных отношениях армян, похоронах и сопутствующих им обрядах, общественно-социальных группах, классовом разделении, правовых отношениях, физических характеристиках царя Трдата, других этнических элементах, проживающих в Армении и по соседству с ней, народной медицине, праздничных комплексах, вооруженных силах страны и прочих элементах этнографии. Они рассматриваются и комментируются с научной добросовестностью. Профессор Р. Наапетян в отдельном подразделе рассматривает тему «История Агатангехоса как источник изучения пантеона армянских языческих богов». Здесь обстоятельно представлены сведения Агатангехоса об армянской мифологии и языческой религиозной государственной системе, богах Арамазде, Анаит, Нане, Ваагне, Астхик, Ванатуре, Мигре, Тире, Спандарамете, их ролях, а также посвященных им драгоценных идолах, храмах и капищах, празднествах и жертвоприношениях, местах отправления культа, борьбе против язычества, разрушении языческих капищ, возведении повсеместно на их месте «знамений креста Господня», возникновении христианских церквей.

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

В список пантеона языческих богов не вошли боги древнего и древнейшего периода армянского языческого пантеона: прародитель армян Айк, давший армянам имя бог Арам, боги-создатели и хранители армянской земли: Торк Ангех, покровитель письменности и ковроделия: Ара Прекрасный, покровитель урожая, символ умирающей и воскрешающей природы и весеннего возрождения, самоотверженный герой, пожертвовававший жизнью ради родины: богиня плодородия и водной стихии Нар, которые благодаря связанным с ними легендам обрели черты исторических лиц и вошли в сознание людей как реальные герои. В центре внимания также вопросы, связанные с одним из крупнейших явлений культурно-религиозной жизни Армении ԼԼԼԼՄ вв. – принятием христианства и созданием армянской апостольской церкви. В отдельном подразделе третьего раздела книги подробно представлены также сведения Агатангехоса, касающиеся государственного устройства раннесредневековой Армении, границ страны, происхождения армянского народа, нахарарских домов, занимаемых ими должностей и владений. Он представляет скудные, но ценные сведения о самых разнообразных сферах экономической жизни Армении: полеводстве, садоводстве, виноградарстве и виноделии, дает общую характеристику растительного мира, представляет сведения о средствах транспорта и связи народа и королевского двора, мерах длины, времени и весов, видах ремесел, торговле, проходящих через страну транзитных торговых маршрутах, а также о материальной культуре: светских и королевских нарядах и украшениях, населенных пунктах, типах зданий, в частности о жилищах, еде и напитках христианских проповедников, а также о разных видах прикладного искусства. «История Армении» Агатангехоса является бесценным источником для изучения социально-экономической и политической,

Заключение

а также культурной жизни не только раннесредневековой Армении, но и соседних стран и народов. Достоверность труда оценивается с позиции очевидца, сам историк отмечает, что часть записей была им услышана от «заслуживающих доверие людей». Это признание наводит на мысль, что историк был также собирателем, и можно с уверенностью сказать, что его «История Армении» является ценным этнографическим, литературным, историко-географическим, фольклорным сборником. Третий раздел включает также подраздел «Семейное право по раннесредневековым церковным каноническим и светским источникам». Рассматриваются вопросы, касающиеся роли и значения регулирующих церковных канонических и писаных светских норм, применяемых после победы христианства наряду с распространенным в семейной и общественной жизни многовековым устным традиционным правом. По мере укрепления государственности возникает право в качестве всеобщего правила поведения, регулирующего взаимоотношения членов всего общества, формируются также канонические законы, регулирующие как личные, так и имущественные отношения членов семьи. Уже в ԼՄ в. в Армении каноническое и светское право стало неоспоримой реальностью. В эпоху раннего Средневековья у нас в большинстве своем начинают применяться правила христианской церкви, получившие значение вселенских, появляются также армянские писаные правила, которые первым записал Григорий Просветитель и Ован Мандакуни. Основным источником канонического права Армении была Армянская книга канонов. Раскрывается важность армянских национальноцерковных канонов (Аштишата, Шаапивана, Двина, Партава и армянских духовных лидеров) наряду с зарубежными источниками с точки зрения изучения истории армянского семейного права. Наряду с ними ценные каноны содержатся также в книге «Маштоц», регулирующей также семейные вопросы, сборнике «Книга

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

посланий» («Гирк тхтоц») официальных записей армянской церкви, историографической, церковной публицистической литературе Մ-Ճ вв. Произведения армянских и зарубежных историков также содержат материалы по правовому регулированию семейных и общественных отношений и могут служить в качестве вспомогательных источников. Они сыграли существенную роль в создании в ՃԼԼ в. Национального кодекса (Судебники Давида Вардапета – сына Алавика, Мхитара Гоша, Смбата Гундстабля). В третьем разделе уделено значительное внимание этнографическим характеристикам «Истории» историка ՃՄԼԼ в. Аракела Даврижеци. В сочинении Даврижеци, являющегося «более страстным патриотом, чем Хоренаци», описываются историко-политические, социально-экономические и культурные реалии в жизни армянского народа в период 1602-1662 гг. В 1604 г. персидский шах намеревался посредством депортации армян заселить несколько регионов Персии трудолюбивым армянским населением, надеясь добиться экономического и культурного роста своей страны главным образом через богатых торговцев и умелых ремесленников, используя их капитал и усилия. В исследовании подробно представлено сочинение Даврижеци, в частности, сведения, касающиеся демографии, топографии, населенных пунктов, хозяйства, в частности сельскохозяйственных инструментов, садоводства, виноделия, скотоводческих занятий, овцеводства, ремесел, мастеров-каменщиков, кузнечного дела, торговли, предприимчивости армянских купцов, предоставленных им персидскими царями привилегий, деятельности купцов Джуги, торговли шелком, торговых путей, мер объема и весов, народного быта и обычаев. Более подробно представлены сведения, касающиеся материальной культуры, например, разных видов жилищ (пещерных жилищ, роскошных домов и дворцов), некоторых видов мебели, домашнего имущества, строительства Нор-Джуги, арочных улиц,

Заключение

садов, церковного строительства, представителей духовного сословия, их костюмов, одеяния, драгоценных камней, целебных свойствах последних и природных явлений. В сочинении Даврижеци имеются ценные сведения, касающиеся семейно-общественных отношений, а также коварства, мошенничества, взяточниства некоторых армянских религиозных деятелей, явлений, наносяших вред армянской государственности. С болью отмечаются такие являющиеся бедствием для армянского народа явления, как обращение в другую религию, обрезание, исламизация. В поле зрения историка также есть сведения об имеющих место в семейном быту развращенных нравах, неподобающих разводах, нарушении погребальных традиций, обычаев гостеприимства и встречи гостей, народной медицины. Комментируются также наименования многочисленных государственных и общинных должностей и титулов. Отдельной сферой рассмотрения в исследовании являются комплексы армянской духовной культуры: народный и церковный календарь, организация школ в ՃՄԼԼ в. и их образовательновоспитательная деятельность, богатые архитектурные и скульптурные традиции армянских монастырей и другие вопросы. В следующем исследовании, касающемся сочинения Даврижеци, комментируются процессы расселения армянского населения, переселенного в Персию, процессы основания армянских колоний Персии, в частности Нор-Джуги, право самоуправления последней, политика по переселению другой части армянского населения, армянские населенные пункты со старыми наименованиями и наименованиями ՃՄԼԼ в. Согласно указанному исследованию, сочинение Даврижеци дает нам ценные сведения не только об армянском, но и о других народах. Большинство сведений Даврижеци обладают ценностью полевых этнографических материалов, поскольку этнографические

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

сведения в основном записаны им самим: он обошел много населенных пунктов исторической Армении и населенных армянами стран. Работа Даврижеци характеризуются как сокровищница этнографического материала. В четвертом разделе представлены путевые записки арабских и европейских путешественников как источники армянской этнографии. В исследовании «Этнографические свидетельства арабских летописцев об армянах» рассматриваются интересные сведения об армянах и Армении, которые нашли отражение в путевых записках аль-Джахиза (776-869 гг.), Якуби (ԼՃ в.), аль-Истахри (Ճ в.), аль-Мукаддаса (Ճ в.), Ибн аль-Факиха, Ибн Хаукала, Ибн альАсира, Маркиза и других авторов. В них выделяются сведения, касающиеся границ Армении, Армении как древнего центра возникновения человечества, включенных в Армению территорий, известных рек, озер, торговых путей, а также населения, его занятий, ремесел, торговых центров известных торговых городов Двина, Арташата (села Кирмизи), Ани, Нахичевана, Карина, Эрзнка, Битлиса, Беркри, Хлата, Нпркерта, Амида, Маназкерта, Арчеша, Хайни, Востана, Едесии (Урхи) и др. В них можно найти описания занятий армян, сведения о земледелии, садоводстве, об обилии фруктов и винограда, их крайней дешевизне, о коневодстве, о продаже лошадей, изобилии рыбы в реке Аракс, об обитающей в озере Ван сельди, о рыборазводне в селе Арест, о добыче «ювелирной буры» на берегах реки Капутан, использовании ее для пайки золота и серебра и получении от этого купцами большой прибыли. Сообщаются обширные сведения о производимой в Армении и экспортируемой «блестящей армянской красной мебели», покрытой украшениями, цветистой шелковой ткани с золотой текстурой, изысканных занавесях, изумительных шерстяных изделиях – коврах

– с их высоким спросом на международном рынке, ремнях, одежде,

Заключение

ткани из козьего пуха, об Армении как родине краски, получаемой из кошенили. Согласно этим источникам, страна также экспортировала металлы, минералы, соль, красители, лошадей, мулов, зерно, растительные масла, мед, сухофрукты и многое другое. Посетившие страны Востока, включая Армению, с целью приобретения источников сырья и рынков сбыта арабские (ԼՃ-ՃԼՄ вв.) и европейские путешественники (ՃԼԼԼ-ՃՄ вв.) оставили обширные этнографические материалы об общественно-экономической жизни, культуре, географической среде, местных национальных обычаях армянского народа. Иностранцы обращали внимание на новые для них занятия, традиции, предметы, поэтому они с удивлением и восхищением писали об армянских тканях. В исследовании раскрывается источниковедческое значение и роль сведений, предоставляемых арабскими и европейскими путешественниками о краске, изготовляемой из армянской кошенили, и признанных на международном рынке тканях. Согласно этим сведениям, производимая в Армении и экспортируемая на мировой рынок краска «Кирмиз», получаемая из кошенили, известна на всем Востоке. Окрашенные краской шелковые ткани на протяженин веков сохраняли ярко-красный цвет. По словам арабских летописцев, важными центрами производства армянских тканей были Двин, Ани, Карин, Ерзнка, Ван и другие города. Ткачество было важным источником дохода. Ковроткачество было настолько развито, что ковры отправлялись во двор халифа в виде натурального налога. Один из ковров был длиной в 60 локтей (1 локоть = 0,5 м) и имел такую же ширину. Из арабских источников становится ясно, что на восточных рынках в период халифата доминировали армянские ковры, шелка, которые становились образцами для подражания. Впервые изучаются также интересные сведения, оставленные европейскими путешественниками и касающиеся общественно277

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

экономической жизни и политической истории армянского народа, вопросов теологии и культуры. Согласно сведениям, почерпнутым из путевых записок французского путешественника Рубрука (12151270), итальянца Марко Поло (1254-1325), испанца Руи Гонсалеса де Клавихо (ՃԼԼԼ-ՃԼՄ в.), венецианца Катерино Дзено, Джозефа Барбаро и Амброджо Контарини, Армения и другие армянонаселенные районы славились производством тканей, их изысканностью и роскошью, высоким искусством крашения армянских ремесленников, существовал высокий спрос на армянские ковры и шелк на международном рынке В исследовании представлены путевые записки европейских путешественников ՃՄ-ՃՄԼԼ вв. итальянцев Джиовани Мария Анждело (70-е гг. ՃՄ в.), Виченцо д'Алессандро (70-е гг. ՃՄԼ в.), англичан Энтони Дженкинсона (1557-1572), Мастра Джефрея Дугета (1568-1574), Джона Ньюбера (1521-1582), французов Ж.Б. Тавернье (начало ՃՄԼԼ в.), Жана Шардена (60-70-е гг. ՃՄԼԼ в.). Они, будучи представителями разных торговых компаний, стремились найти для капитала своих стран источники приобретения сырья и рынки сбыта. При этом их путь пролегал через страны Ближнего и Среднего Востока, они побывали также в Армении, где пересекалось большинство средневековых транзитных торговых маршрутов, они фиксировали увиденное, оставив ценные описания историко-этнографического характера. Поэтому в связи с тем, что эти путевые записки содержат новые сведения и новые комментарии, касающиеся ряда вопросов истории и этнографии Армении, важны перевод и исследование вышеуказанных материалов: это представит интерес для специалистов сферы и научной общественности. Поэтому, поскольку эти руководства содержат новую информацию, новые комментарии по ряду вопросов в истории Арме278

Заключение

нии, этнографии, важно переводить и исследовать вышеупомянутые материалы, которые будут полезны как профессионалам, так и научному сообществу. В заключении книги приводятся исключительные сведения народном жилье, представленные историографами и путешественниками, посетившими Армению. Представлены сведения об армянском народном жилье, нашедшие отражение в трудах армянских летописцев раннего Средневековья Павстоса Бюзанда, Агатангехоса, Газара Парпеци, Ована Мамиконяна, Товмы Арцруни, Степаноса Орбеляна, Киракоса Гандзакеци, армянских летописцев ՃՄԼԼ-ՃՄԼԼԼ вв. Аракела Даврижеци, Захарии Канакерци, Абраама Кретаци, Симеона Ереванци, а также сведения, предоставленные путешественниками, посетившими Ближний Восток, Закавказье и Армению в ՃՄԼԼԼ-ՃԼՃ вв. Наиболее ценными из них являются описания Мориера, Тексиена, Дюбуа, Роберта Кер Портера, Уильяма Аузли, Мольтке, Конт де Шольна, Морица Вагнера, Джона Джонсона, Пушкина, Грибоедова, Шопена и других, относящиеся к ՃՄԼԼԼ-ՃԼՃ вв. Приведенные сообщения представляют важную источниковедческую ценность для комплексного этнографического изучения традиционного армянского жилища. Кроме того, рассматривается также исследование Х. Абовяна «Строение сельских домов». Интересные сведения оставлены также Ал. Ширванзаде, армянскими путешественниками конца ՃԼՃ в. Л. Саргсяном, Б. Халатяном, М. Мирахоряном и другими. Подводя итог, отметим, что настоящая книга может быть полезна не только этнографам и архитекторам, но и тем, кто занимается историей и культурой Армении.

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ՇՕNՇԼUՏIՕN

՛հօ Եօօk iոօlսմօտ տօvօոal տօօէiօոտ aոմ տսԵտօօէiօոտ. ՛հօ fiոտէ տօօէiօո iտ օոէiէlօմ “Fiօlմ Էէհոօջոaքհiօ Խaէօոialտ aտ էհօ Տօսոօօ fօո Տէսմ7iոջ Ճոոօոiaո Էէհոօջոaքհiօ Տօiօոօօ”. Iո էհօ տսԵտօօէiօո օոէiէlօմ “Օո էհօ Քօօօոմ օf Fiօlմ Էէհոօջոaքհiօ Խaէօոialտ”, էհօ aսէհօո օօոտiմօոտ iտտսօտ ոօlaէօմ էօ էհօ ոօօօոմ օf fiօlմ օէհոօջոaքհiօ ոaէօոialտ, էհօ iոքօոէaոօօ aոմ ոօէհօմտ օf օօոմսօէiօո օf fiօlմ օէհոօջոaքհiօ տէսմiօտ, aտ wօll aտ iոմiօaէiօոտ aոմ iոմiօaէօոտ էհaէ օaո քոօviմօ ոiօհ iոfօոոaէiօո էօ ջոaմսaէiոջ ոaտէօոտ տքօօialiշiոջ iո օէհոօջոaքհ7 օո օսlէսոal տէսմiօտ, aտ wօll aտ էհօտօ wհօ aոօ օոջaջօմ iո ոօօօոմiոջ օf օէհոօջոaքհiօ ոaէօոialտ. Օոօaէ iոքօոէaոօօ հaտ Եօօո aէէaօհօմ էօ էհօ օffօոէտ օf Օ. Տոvaոմշէ7aոէտ, Օ. Ճհalaէ7aոէտ, Է. Լala7aո, Տէ. Լiտiէտ7aո iո էհօ ոaէէօո օf ոօօօոմiոջ օf օէհոօջոaքհiօ ոaէօոialտ aոմ էհօ fօոոaէiօո օf Ճոոօոiaո օէհոօջոaքհiօ տօiօոօօ. ՛հօ ոօlօ aոմ տiջոifiօaոօօ օf էհօ օէհոօջոaքհiօ զսօտէiօոոaiոօտ օօոքilօմ Ե7 էհօո, էհօ iտտսօտ ոօlaէօմ էօ էհօ օոջaոiշaէiօո օf iոմiviմսal aոմ ջոօսք օxքօմiէiօոտ fօո էհօ օօոմսօէiօո օf fiօlմ օէհոօջոaքհiօ ոօտօaոօհօտ, էհօ տօlօօէiօո օf ոօսէօտ aոմ ոaոոaէօոտ, էհօ օոմօո aոմ ոօմօ օf օօոմսօէiօո օf տսոvօ7տ, aոմ օէհօո iտտսօտ հavօ Եօօո օօոտiմօոօմ. ՛հօ ոօօօոմ օf fiօlմ օէհոօջոaքհiօ ոaէօոialտ տհօսlմ Եօ օaոոiօմ օսէ տօ էհaէ էօ ոօտէ fսll7 ոօflօօէ էհօ օvօոall քiօէսոօ օf օէհոօջոaքհiօ քհօոօոօոa օf էհօ ոօջiօո. Iո aմմiէiօո էօ ոօօօոմiոջ, քհօէօջոaքհiոջ aոմ օօք7iոջ էհօ ոaոոaէօո’տ ոօտտaջօտ, էհօ aսէհօո alտօ aէէaօհօտ ջոօaէ iոքօոէaոօօ էօ էհօ քոօօօտտօտ օf օօllօօէiօո aոմ aօզսiտiէiօո օf ոօէօwօոէհ7 օԵյօօէտ օf ոaէiօոal օսlէսոօ էհaէ հavօ Եօօո մiտստօմ wiէհ էհօ քսոքօտօ օf օոոiօհiոջ էհօ ոստօսո օօllօօէiօոտ. Ճէ էհօ տaոօ էiոօ, ջոօaէ iոքօոէaոօօ հaտ Եօօո aէէaօհօմ էօ էհօ օոօaէiօո օf ոօw օէհոօջոaքհiօ զսօտէiօոոaiոօտ, տiոօօ էհօ օxiտէiոջ օոօտ օaո ոօ lօոջօո տօոvօ էհօ քսոքօտօ օf fսll ոօջiտէոaէiօո օf օստէօոտ էհaէ aոօ fօոջօէէօո. Iո էհօ տօօօոմ տսԵտօօէiօո օf էհօ ջivօո տօօէiօո օոէiէlօմ “Fոօո էհօ Էiտէօո7 օf էհօ Օոiջiո օf Քօօօոմտ օf Էէհոօջոaքհiօ Խaէօոialտ iո Ճոոօոia” էհօ aսէհօո օօոտiմօոտ էհօ հiտէօո7 օf էհօ ոօօօոմ օf Ճոոօոiaո օէհոօջոaքհiօ ոaէօոialտ fոօո էհօ aոօiօոէ քօոiօմ էօ էհօ ոiմմlօ օf էհօ 20էհ օօոէսո7, iո քaոէiօսlaո, էհօ օօllօօէiոջ aօէiviէiօտ օf Ճհ. ՃԵօv7aո,

Շօոօlստiօո

քaէոiօէiօ fiջսոօտ օf էհօ Խkհiէaոiտէ օօոջոօջaէiօո aiոօմ aէ օvօոօօոiոջ էհօ տքօոէaոօօստ օօllօօէiոջ: էհօ7 օaոօ սք wiէհ օէհոօջոaքհiօ ոaէօոialտ ոօօօոմօմ Ե7 էհօiո օwո օffօոէտ էհaէ aոօստօ ոaէiօոal օօոտօiօստոօտտ, օօոօօոոiոջ էհօ օսlէսոal հօոiէaջօ aոմ iոտքiոiոջ էհօ ոaէiօոal քոiմօ. Ճօօօոմiոջ էօ էհօ aսէհօո, էհօ տէaջօ օf էհօ ոօօօոմ օf օէհոօջոaքհiօ ոaէօոialտ օո a տօiօոէifiօ Եaտiտ waտ օօոմiէiօոօմ Ե7 էհօ aօէiviէiօտ օf Օ. Տոvaոմշէ7aոէտ, Օ. Ճհalaէ7aոէտ iո էհօ 60տ aոմ 70տ օf ՃIՃ օօոէսո7, iո քaոէiօսlaո, Ե7 էհօ օոօaէiօո օf օէհոօջոaքհiօ զսօտէiօոոaiոօտ. ՛հօ ոօօօոմiոջ օf տ7տէօոaէiշօմ օէհոօջոaքհiօ ոaէօոialտ aոմ էհօ fօոոaէiօո օf օէհոօջոaքհiօ տօiօոօօ aտ a տօքaոaէօ տօiօոէifiօ մiոօօէiօո aոօ aտտօօiaէօմ wiէհ էհօ ոaոօ օf Է. Լala7aո aոմ էհօ “Էէհոօջոaքհiօ Խaջaշiոօ” fօսոմօմ Ե7 հiտ օffօոէտ. “՛հօ Էոiո7aո Էէհոօջոaքհiօ Շօllօօէiօո”, էհօ “87սոakո”, “8aշոavօք”, “Էaոմօտ Ճոտօո7a” ոaջaշiոօտ alտօ քla7օմ aո iոքօոէaոէ ոօlօ iո էհiտ ոaէէօո էհaոkտ էօ էհօ օffօոէտ օf էհօ ոօքոօտօոէaէivօտ օf էհօ iոէօlliջօոէտia iոvօlvօմ iո էհօ օօllօօէiօո օf ոaէօոialտ. Ճ ոօw տէaջօ iո էհօ ոօօօոմ օf օէհոօջոaքհiօ ոaէօոialտ aոմ էհօ մօvօlօքոօոէ օf օէհոօջոaքհiօ տօiօոօօ waտ օօոմiէiօոօմ Ե7 էհօ aօէiviէiօտ օf Տէ. Լiտiէտ7aո, օէհոօջոaքհiօ տօiօոէifiօ iոտէiէսէiօոտ: էհօ Iոտէiէսէօ օf Ճոօհօօlօջ7 aոմ Էէհոօջոaքհ7 օf էհօ Ճօaմօո7 օf Տօiօոօօտ օf էհօ Ճոոօոiaո ՏՏՔ, էհօ Խստօսո օf էհօ Էiտէօո7 օf Ճոոօոia, էհօ Շհaiո օf Ճոօհօօlօջ7 aոմ Էէհոօջոaքհ7 օf էհօ Yօոօvaո Տէaէօ Uոivօոտiէ7. ՛հօ տօօօոմ տօօէiօո iտ օոէiէlօմ “Ճոօհaօօlօջiօal Խaէօոialտ, Խaէօոialտ օf Ճոօiօոէ Էiտէօոiօջոaքհ7 aոմ Fօlklօոօ Խaէօոialտ aտ Տօսոօօտ օf Էէհոօջոaքհiօ Քօտօaոօհօտ”. Iո էհօ fiոտէ տսԵտօօէiօո, էհօ aսէհօո օօոտiմօոտ էհօ ոօօk քaiոէiոջտ wiմօտքոօaմ iո էհօ էօոոiէօո7 օf էհօ Ճոոօոiaո Էiջհlaոմտ aտ էհօ ոօտէ iոքօոէaոէ օսlէսոal տօսոօօ ոօvօaliոջ էհօ հiտէօոiօal ոօaliէiօտ օf էհօ 9էհ օօոէսո7 - ոiմմlօ օf էհօ 1տէ օօոէսո7 8Շ. aոմ illստէոaէiոջ էհօ քaտէ օf օսո aոօօտէօոտ. Iո էհօ Եօօk էհօ7 aոօ քոօտօոէօմ aտ տ7ոԵօlտ ոօflօօէiոջ օvօո7մa7 lifօ aոմ aօէiviէiօտ, iմօօlօջiօal iոaջiոaէiօոտ, ոօliջiօստ Եօliօfտ օf էհօ aոօiօոէ iոհaԵiէaոէտ օf էհօ Ճոոօոiaո Էiջհlaոմտ, aտ liviոջ օviմօոօօ օf էհօ քaտէ. Ճո aտտօտտոօոէ iտ ջivօո էօ էհօ հiտէօո7 aոմ տiջոifiօaոօօ օf էհօ տէսմiօտ մօvօէօմ էօ էհiտ քոօԵlօո iո Ճոոօոia, aտ wօll aտ էհօ օքiոiօոտ օxքոօտտօմ aԵօսէ էհօո. ՛հօ ոօօk քaiոէiոջտ wօոօ alտօ օօոտiմօոօմ iո էհօո aտ a քոiոiէivօ fօոո օf wոiէiոջ, iմօօջոaո, տiջո, էհօ քոօէօէ7քօ օf էհօ Խaտհէօէտ wոiէiոջ, aտէոօlօջiօal ոօքոօտօոէaէiօոտ,

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Եսէ ոaiոl7 aտ aո iոքօոէaոէ aոմ iոոօքlaօօaԵlօ տօսոօօ օf lifօ aոմ օսlէսոօ օf էհօ aոօiօոէ aոօօտէօոտ iոհaԵiէiոջ էհօ Ճոոօոiaո Էiջհlaոմտ. Ճէ էհօ տaոօ էiոօ, էհօiո տէսմ7 iտ a քօwօոfսl ոօaոտ fօո iմօոէif7iոջ էհօ սոkոօwո քaջօտ օf էհօ Ճոոօոiaո հiտէօո7 aոմ օսlէսոօ, էհօ Ճոոօոiaո ջօոօalօջ7 aոմ մօոօջոaքհiօ քոօԵlօոտ. ՛հօ7 օlօaոl7 տհօw էհaէ fօո էհօստaոմտ օf 7օaոտ էհօ iոհaԵiէaոէտ օf էհօ հiջհlaոմտ lօմ a տօմօոէaո7 lifօտէ7lօ aոմ wօոօ iոմiջօոօստ iոհaԵiէaոէտ օf էհօ ոօսոէaiոտ: էհօոօ iտ a էհօոaէiօall7 օlօտօ օօոոօօէiօո Եօէwօօո էհօ ոօօk քaiոէiոջտ aոմ ոaո7 aոօaտ օf էհօ Ճոոօոiaո օսlէսոօ. ՛հօ7 տհօմ liջհէ օո էհօ սոkոօwո տiմօտ օf էհօ օօօոօո7, lifօ, aոէ aոմ օսlէսոօ օf էհօ iոմiջօոօստ քօքսlaէiօո օf էհօ Ճոոօոiaո Էiջհlaոմտ օf էհօ NօօliէհiօԷոօօliէհiօ օոa. ՛հօ ոօxէ տսԵտօօէiօո քոօտօոէտ էհօ “Տaտոa ՛տոօո” օքօտ aտ a տօսոօօ ոօflօօէiոջ vaոiօստ aտքօօէտ օf faոil7 aոմ ոaոոiaջօ ոօlaէiօոտ iո Ճոոօոia iո էհօ օոa օf քaջaոiտո aոմ էհօ Խiմմlօ Ճջօտ. ՛հօ օքօտ ոօflօօէտ էհօ aոօiօոէ օստէօոտ ոօlaէօմ էօ ոaոոiaջօ, i.օ. aԵմսօէiօո, aոոaոջօոօոէ, vօlսոէaո7 օհօiօօ, էհօ օստէօոտ օf մօօlaոiոջ lօvօ Ե7 տօոմiոջ aո aքքlօ, a lօէէօո, a քօոէոaiէ, a ոiոջ, օո էհօ օստէօո օf kօօքiոջ a հaոմ, էօսօհiոջ հaոմ էօ հaոմ, օffօոiոջ օոօ'տ aոո, օxօհaոջiոջ a ոiէսal kiտտ iո օոմօո էօ ոօէif7 օf ոսէսal iոէօոէiօոտ. ՛հօ օքօտ alտօ ոօflօօէտ տսօհ օստէօոտ aտ էհօ օստէօո օf ոaոո7iոջ a Եոօէհօոiո-law, ոaոո7iոջ a տiտէօո-iո-law, քօl7ջaո7, քօl7aոմո7, տօոօ օf wհiօհ տսոvivօմ iոէօ laէօո օօոէսոiօտ. Iո էհօ օքօտ, էհօ մօոiոaոէ fօոո օf էհօ faոil7 waտ a տոall faոil7, wiէհiո wհiօհ էհօ fոօօմօո օf ոօոalտ ոօiջոօմ: Եօէոօէհal Ե7 էհօ ոսէսal օօոտօոէ օf էհօ քaոէiօտ (a Եօ7 aոմ a ջiոl) aոմ օvօո օո էհօ iոiէiaէivօ aոմ Ե7 wiտհ օf a ջiոl, aտ wօll aտ էհօ մwօlliոջ օf a Եոiմօջոօօո Եօfօոօ wօմմiոջ iո էհօ ջiոl’տ faէհօո’տ հօստօ, էհօ օօհaԵiէaէiօո օf a Եոiմօ aոմ a ջոօօո, էհօ aոոսlոօոէ օf էհօ օոջaջօոօոէ օf a Եոiմօջոօօո aոմ ոaոոiaջօ էօ aոօէհօո, էհօ ոaiոէօոaոօօ օf օօոօսԵiոօտ aոմ օէհօոտ քհօոօոօոa է7քiօal fօո քaջaոiտո wօոօ օf քոaօէiօal iոքօոէaոօօ. ՛հօ օքօտ էօսօհօտ սքօո էհօ iտտսօտ օf օզսaliէ7 Եօէwօօո ոօո aոմ wօոօո. Էօոօ, a wօոaո iտ alտօ a Եօaոօո օf հiջհ iոէօllօօէ, aո aօէivօ տօօiօ-քօliէiօal քօոտօո, a Եստiոօտտ ոaոaջօո, հaտ մiջոiէ7 aոմ տօlfոօտքօօէ, հaտ էհօ ոiջհէ օf օհօiօօ iո էհօ iտտսօ օf ոaոոiaջօ. Iո էհօ օքօտ, aո Ճոոօոiaո wօոaո iտ քօոէոa7օմ aտ օօսոaջօօստ wօոaո, wհօ iտ օaքaԵlօ էօ ոakօ օxէոaօոմiոaո7 մօօiտiօոտ aոմ օոմօwօմ wiէհ տսօհ

Շօոօlստiօո

fօaէսոօտ aտ տօlflօտտոօտտ, lօ7alէ7, տօlf-օտէօօո. Iո էհօ էհiոմ տօօէiօո, “՛հօ Պօոkտ օf Խօմiօval Ճոոօոiaո Էiտէօոiօջոaքհ7 aտ a Տօսոօօ օf Տէսմ7iոջ էհօ Ճոոօոiaո Էէհոօջոaքհiօ Տօiօոօօ,” էհօ aսէհօո ոaiոl7 օօոտiմօոտ օէհոօջոaքհiօ մօտօոiքէiօոտ iո էհօ wօոkտ օf Քavտէօտ 8սշaոմ1, Ճջaէaոջօջհօտ, էհօ faոil7 law iտտսօտ iո էհօ ոօմiօval օհսոօհ օaոօոiօal aոմ տօօսlaո տօսոօօտ, aտ wօll aտ էհօ օէհոօջոaքհiօ aոմ մօոօջոaքհiօ iոfօոոaէiօո iո էհօ “Էiտէօո7” օf Ճոakօl Թavոiշհօէտi. ՛հօ aսէհօո Եոiօfl7 էօսօհօմ օո էհօ տօօial, faոil7 lifօ օf էհօ Ճոոօոiaոտ օf էհօ օaոl7 Խiմմlօ Ճջօտ, ոօl7iոջ օո էհօ մaէa ոօflօօէօմ iո էհօ wօոkտ օf 8սշaոմ aոմ էհօ “Էiտէօո7 օf Ճոոօոia” օf Ճջaէaոջօջհօտ. ՛հօ էwօ ոօvօlսէiօոaո7 օvօոէտ, i.օ. էհօ aմօքէiօո օf Շհոiտէiaոiէ7 aտ էհօ տէaէօ ոօliջiօո iո 301 aոմ էհօ iոvօոէiօո օf էհօ Ճոոօոiaո alքհaԵօէ (405-406) օօոքlօէօl7 օհaոջօմ էհօ ոaէսոօ aոմ iոaջօ օf էհօ ոaէօոial aոմ տքiոiէսal օսlէսոօ օf օսո օօսոէո7, տօօial aոմ faոil7 lifօ, aտ wօll aտ էհօ տքiոiէսal aէոօտքհօոօ. ՛հօ քոօօօտտօտ օf ոaէiօոal տօlf-kոօwlօմջօ aոմ տօlf-affiոոaէiօո օf Ճոոօոiaոտ wօոօ օօոմiէiօոօմ յստէ Ե7 էհօտօ օքօօհ օvօոէտ. Nօ aսէհօո մօտօոiԵօմ էհօ lifօ օf էհօ fօսոէհ օօոէսո7 fսll օf օvօոէտ տօ մօէailօմ aտ 8սշaոմ մiմ. Էiտ “Էiտէօո7 օf Ճոոօոia” iտ a էոսէհfսl aոմ սոiզսօ տօսոօօ fօո տէսմ7iոջ էհօ հiտէօո7 aոմ օսlէսոal քհօոօոօոa օf ոօէ օոl7 Ճոոօոia, Եսէ alտօ էհօ քօօքlօտ օf էհօ Խiմմlօ Էaտէ. Iո էհiտ տսԵտօօէiօո ՔհԹ Ք. Naհaքօէ7aո օxaոiոօտ էհօ մօտօոiքէiօոտ օf 8սշaոմ, wհօ iոմiօaէօտ էհaէ օvօո afէօո էհօ aմօքէiօո օf էհօ Շհոiտէiaոiէ7, aո aէոօտքհօոօ օf ոօոal liօօոէiօստոօտտ օօոէiոսօմ քոօvailiոջ iո Ճոոօոia: քօl7ջaո7, քօl7aոմո7, ոaiոէօոaոօօ օf օօոօսԵiոօտ, ոaոiէal ոօlaէiօոտ Եօէwօօո օlօտօ ոօlaէivօտ, aԵմսօէiօոտ, օaոl7 (Եօfօոօ քսԵօոէ7) ոaոոiaջօտ, fոօզսօոէ մivօոօօտ, ոaոոiaջօտ wiէհ fօոօiջոօոտ. ՛հօ հiտէօոiaո օօոմօոոտ էհօո aտ "wiօkօմ ոaոոiaջօ", "aմսlէօո7", "սոwօոէհ7 aոմ ոaliօiօստ Եօհaviօո." Ճօօօոմiոջ էօ էհօ aսէհօո օf էհօ Եօօk, էհօ օոiէiօiտո օf տսօհ քaջaո ոօոalտ iտ տէill էօքiօal էօմa7, տiոօօ էհօ Ճոոօոiaո faոil7 iտ alոօaմ7 ոօէ aտ տէոօոջ aտ Եօfօոօ, aոմ, aտ 8սշaոմ քօiոէտ օսէ, էհiտ wօakօոտ էհօ Եaտօտ օf Ճոոօոiaո տէaէօհօօմ, wհiօհ ոօջaէivօl7 affօօէտ էհօ տսոvival, iմօոէiէ7, aոմ քոօտօոvaէiօո օf էհօ ոaէiօոal valսօտ օf օսո ՛հօ aսէհօո օօոտiմօոտ էհօ օէհոօջոaքհiօ օհaոaօէօոiտէiօտ օf Քavտէօտ 8սշaոմ’տ Եօօk “՛հօ Էiտէօո7 օf Ճոոօոia” iո a տօքaոaէօ ոօոօջոaքհ

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

քօօքlօ. ՛հօ հiտէօոiaո մօտօոiԵօմ wiէհ էհօ wօոմտ aէէոiԵսէօմ էօ էհօ քaէոiօէ օf էհօ էiոօ Շaէհօliօօտ Nօոտօտ էհօ Օոօaէ էօմa7’տ էaտk: “էօ Եօ մօօօոէ iո a ոaոոiaջօ, ոօէ էօ օհօaէ, ոօէ էօ քlօէ, էօ ոօfոaiո fոօո ոaոոiaջօ Եօէwօօո օlօտօ ոօlaէivօտ aոմ fոօո ոixօմ ոaոոiaջօտ, օտքօօiall7 fոօո ոօlaէiօոտհiքտ wiէհ մaսջհէօոտ-iո-law”. ՛հօ iոտէոսօէiօոտ օf էհօ հiտէօոiaո օօոօօոոiոջ էհօ ոiliէaո7քaէոiօէiօ օմսօaէiօո օf էհօ օհilմ iո էհօ faոil7 aոօ alտօ aօէսal. ՛հօ faոil7 էհaէ էօօk էհiտ յօԵ հaմ էօ iոտէill iո էհօ էօօոaջօո օօսոaջօ, քօոտօvօոaոօօ, էհօ aԵiliէ7 էօ Եօօօոօ a տէaէօտոaո, մiքlօոaօ7, iոտiջհէ, laոջսaջօ տkillտ aոմ տօ օո. ՛հօ faոil7 iոvօlvօմ iո սքԵոiոջiոջ waտ օԵliջօմ էօ iոտէill iո էհօ 7օսոջ ոaո էհօ օօսոaջօ, մiliջօոօօ, տkillտ ոօօօտտaո7 էօ Եօօօոօ a տէaէօտոaո, aտ wօll aտ մiքlօոaօ7, մiտօոօէiօո, kոօwlօմջօ օf laոջսaջօտ, օէօ. ՛հօ7 տքօkօ aԵօսէ էհօ օքօոiոջ օf տհօlէօոտ, հօտքiէalտ, օոքհaոaջօտ, տօհօօlտ aոմ օհaոiէaԵlօ օոջaոiշaէiօոտ fսոմօմ Ե7 էհօ օհսոօհ wiէհ քոaiտօ. ՛հօ էոaմiէiօոտ օf ոօքոօմսօէiօո օf ջօոօոaէiօոտ iո էհօ Ճոոօոiaո faոil7, ոiliէaո7-քaէոiօէiօ aոմ ոօոal օմսօaէiօո, iոiէaէiօո էօ հօոօiօ aոօօտէօոտ, aոմ քօոքօէսaէiօո օf էհօiո ոaոօտ aոօ alտօ aօէսal. Օո Եօհalf օf էհօ հօոօօտ (fօո օxaոքlօ, Խaոvօl Խaոikօո7aո), էհօ հiտէօոiaո էօaօհօտ էհօ 7օսոջ ջօոօոaէiօո: “Թiօ հօոօiօall7 fօո 7օսո հօոօlaոմ wiէհ յօ7, aտ 7օսո Եոavօ aոօօտէօո, lօavօ Եօհiոմ 7օսոտօlf էհօ ջlօո7 օf a Եոavօ ոaո aոմ մօvօէօ 7օսո ոiջհէօօստոօտտ էօ էհօ հօavօո, մօ ոօէ Եօ afոaiմ օf մօaէհ, ոօfոaiո fոօո iոտiմiօստոօտտ, filէհ aոմ aոջօո, տօոvօ էհօ Լօոմ Օօմ faiէհfսll7, wiէհ a քսոօ հօaոէ ... ” Ք. Naհaքօէ7aո մոawտ քaոallօlտ Եօէwօօո էհօ aօէiօոտ օf տօlմiօոտ wհօ օոԵaոkօմ օո էհօ քaէհ օf էհօ ոaէiօոal-liԵօոaէiօո տէոսջջlօ iո էհօ 4էհ օօոէսո7 aոմ էհօ քaոէiօiքaոէտ օf էհօ Ճքոil waո օf 2016. 8սշaոմ օօոմօոոտ էհօ քaջaո օստէօոտ օf էհօ fսոօոal aոմ օallտ էհaէ էհօ waոոiօո, wհօ հօոօiօall7 fօll օո էհօ Եaէէlօfiօlմ, տհօսlմ Եօ Եսոiօմ wiէհ քոiմօ, wiէհ ոiliէaո7 faոfaոօ, wiէհ էհօ օոջaոiշaէiօո օf հօոտօ ջaոօտ iո էհօ քոօտօոօօ օf էհօ kiոջ aոմ օffiօօոտ. ՛հօտօ aոմ օէհօո տiոilaո iտտսօտ հavօ Եօօո alտօ էօսօհօմ սքօո Ե7 Ճջaէaոջօջհօտ iո հiտ “Էiտէօո7 օf Ճոոօոia”. Iո էհօ տսԵտօօէiօո օոէiէlօմ “Iոfօոոaէiօո օո Տօօial Շսlէսոօ օf Էaոl7 Խօմiօval Ճոոօոia iո էհօ“ Էiտէօո7 օf Ճոոօոia ”Ե7 Ճջaէaոջօջհօտ”, էհօ aսէհօո հiջհliջհէօմ էհօ vaոiօստ aտքօօէտ օf ոօէ օոl7 քօliէiօal aոմ օհսոօհ, Եսէ alտօ օսlէսոal, օօօոօոiօ aոմ տօօial lifօ, iոfօոոaէiօո օո էհօ faոil7-kiոտհiք ոօlaէiօոտ օf էհօ Ճոոօոiaոտ, էհօ

Շօոօlստiօո

fսոօոal aոմ էհօ ոiէօտ aտտօօiaէօմ wiէհ էհօո, քսԵliօ aոմ տօօial ջոօսքտ, օlaտտ մiviտiօո, lօջal ոօlaէiօոտ, քհ7տiօal օհaոaօէօոiտէiօտ օf kiոջ ՛ոմaէ, օէհօո օէհոiօ օlօոօոէտ liviոջ iո Ճոոօոia aոմ iո էհօ ոօiջհԵօոհօօմ wiէհ iէ, էոaմiէiօոal ոօմiօiոօ, հօliմa7 օօոքlօxօտ, ոiliէaո7 fօոօօտ օf էհօ օօսոէո7 aոմ օէհօո օlօոօոէտ օf օէհոօջոaքհ7. ՛հօ7 aոօ օօոտiմօոօմ aոմ օօոոօոէօմ wiէհ էհօ տօiօոէifiօ օօոտօiօոէiօստոօտտ. ՔհԹ Ք. Naհaքօէ7aո iո a տօքaոaէօ տսԵօհaքէօո օօոտiմօոտ էհօ էօքiօ “՛հօ Էiտէօո7 օf Ճջaէaոջօջհօտ aտ a Տօսոօօ օf Տէսմ7 օf էհօ Քaոէհօօո օf Ճոոօոiaո Քaջaո Օօմտ”. ՛հօ fօllօwiոջ էհօ iոfօոոaէiօո օf Ճջaէaոջօջհօտ iտ քոօտօոէօմ հօոօ iո մօէailտ: iոfօոոaէiօո aԵօսէ էհօ Ճոոօոiaո ո7էհօlօջ7 aոմ քaջaո ոօliջiօստ տէaէօ տ7տէօո, էհօ ջօմտ Ճոaոaշմ, Ճոaհiէ, Naոօ, Մaհaջո, Ճտէջհik, Մaոaէսո, Խiհո, ՛iո, Տքaոմaոaոօէ, էհօiո ոօlօտ, aտ wօll aտ քոօօiօստ iմօlտ, էօոքlօտ aոմ հօaէհօոտ մօմiօaէօմ էօ էհօո, fօտէivalտ aոմ տaօոifiօօտ, քlaօօտ օf wօոտհiք, էհօ fiջհէ aջaiոտէ քaջaոiտո, էհօ մօտէոսօէiօո օf քaջaո հօaէհօոտ, էհօ օոօօէiօո օf էհօ "տiջոտ օf էհօ Շոօտտ օf էհօ Լօոմ" օvօո7wհօոօ iո էհօiո քlaօօ, էհօ օոօոջօոօօ օf Շհոiտէiaո օհսոօհօտ. ՛հօ liտէ օf էհօ քaոէհօօո օf քaջaո ջօմտ մiմ ոօէ iոօlսմօ էհօ ջօմտ օf էհօ aոօiօոէ aոմ օlմ քօոiօմ օf էհօ Ճոոօոiaո քaջaո քaոէհօօո: էհօ aոօօտէօո օf էհօ Ճոոօոiaոտ Էa7k, էհօ ջօմ Ճոaո, wհօ ջavօ էհօ ոaոօ էօ էհօ Ճոոօոiaոտ, էհօ ջօմտ-օոօaէօո aոմ ջսaոմiaոտ օf էհօ Ճոոօոiaո laոմ: ՛օոk Ճոջօkհ, էհօ քaէոօո օf wոiէiոջ aոմ օaոքօէ wօaviոջ, Ճոa էհօ 8օaսէifսl, էհօ քaէոօո օf էհօ հaոvօտէ, a տ7ոԵօl օf էհօ մ7iոջ aոմ էհօ ոօտստօiէaէiոջ ոaէսոօ aոմ էհօ տքոiոջ ոօԵiոէհ, a տօlflօտտ հօոօ wհօ տaօոifiօօմ հiտ lifօ fօո էհօ տakօ օf հiտ հօոօlaոմ, էհօ ջօմմօտտ օf fօոէiliէ7 aոմ էհօ waէօո օlօոօոէ Naո, wհօ, էհaոkտ էօ էհօ lօջօոմտ aտտօօiaէօմ wiէհ էհօո, aօզսiոօմ էհօ fօaէսոօտ օf հiտէօոiօal քօոտօոտ aոմ քօոօէոaէօմ iոէօ էհօ ոiոմտ օf քօօքlօ aտ ոօal հօոօօտ. ՛հօ iտտսօտ ոօlaէօմ էօ օոօ օf էհօ laոջօտէ քհօոօոօոa iո էհօ օսlէսոal aոմ ոօliջiօստ lifօ օf Ճոոօոia օf էհօ 3rd-4th օօոէսոiօտ, i.օ. էհօ aմօքէiօո օf Շհոiտէiaոiէ7 aոմ էհօ օոօaէiօո օf էհօ Ճոոօոiaո Ճքօտէօliօ Շհսոօհ, aոօ alտօ iո էհօ օօոէօո օf aէէօոէiօո. ՛հօ iոfօոոaէiօո օf Ճջaէaոջօջհօտ ոօջaոմiոջ էհօ տէaէօ տէոսօէսոօ օf օaոl7 ոօմiօval Ճոոօոia, էհօ օօսոէո7'տ Եօոմօոտ, էհօ օոiջiո օf էհօ Ճոոօոiaո քօօքlօ, էհօ Nakհaոaո հօստօտ, էհօiո քօտiէiօոտ aոմ քօտտօտտiօոտ iտ alտօ քոօտօոէօմ iո մօէailտ iո a տօքaոaէօ տսԵտօօէiօո օf էհօ էհiոմ տօօէiօո օf էհօ Եօօk. Էօ քոօտօոէտ տօaոէ, Եսէ valսaԵlօ iոfօոոaէiօո aԵօսէ էհօ

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ոօտէ մivօոտօ aոօaտ օf էհօ օօօոօոiօ lifօ օf Ճոոօոia: fiօlմ օսlէivaէiօո, ջaոմօոiոջ, viէiօսlէսոօ aոմ wiոօոakiոջ, ջivօտ a ջօոօոal մօտօոiքէiօո օf էհօ քlaոէ wօոlմ, քոօviմօտ iոfօոոaէiօո օո ոօaոտ օf էոaոտքօոէ aոմ էհօ օօոոօօէiօո օf էհօ քօօքlօ aոմ էհօ ոօ7al օօսոէ, էհօ ոօaտսոօտ օf lօոջէհ, էiոօ aոմ wօiջհէ, է7քօտ օf օոafէտ , էոaմօ, էոaոտiէ էոaմօ ոօսէօտ քaտտiոջ էհոօսջհ էհօ օօսոէո7, aտ wօll aտ aԵօսէ էհօ ոaէօոial օսlէսոօ: տօօսlaո aոմ ոօ7al մոօտտօտ aոմ յօwօlո7, տօէէlօոօոէտ, է7քօտ օf Եսilմiոջտ, iո քaոէiօսlaո, aԵօսէ մwօlliոջտ, fօօմ aոմ Եօvօոaջօտ օf Շհոiտէiaո քոօaօհօոտ, aտ wօll aտ aԵօսէ մiffօոօոէ է7քօտ օf aքքliօմ aոէ. ՛հօ “Էiտէօո7 օf Ճոոօոia” Ե7 Ճջaէaոջօջհօտ iտ aո iոvalսaԵlօ տօսոօօ fօո տէսմ7iոջ էհօ տօօiօ-օօօոօոiօ aոմ քօliէiօal, aտ wօll aտ էհօ օսlէսոal lifօ օf ոօէ օոl7 օaոl7 ոօմiօval Ճոոօոia, Եսէ alտօ օf էհօ ոօiջհԵօոiոջ օօսոէոiօտ aոմ քօօքlօտ. ՛հօ ոօliaԵiliէ7 օf էհօ wօոk iտ օvalսaէօմ fոօո էհօ քօոտքօօէivօ օf aո օ7օwiէոօտտ: էհօ հiտէօոiaո հiոտօlf ոօէօտ էհaէ հօ հօaոմ տօոօ օf էհօ ոօէօտ fոօո “էոստէwօոէհ7 քօօքlօ”. ՛հiտ օօոfօտտiօո տսջջօտէտ էհaէ էհօ հiտէօոiaո waտ alտօ a օօllօօէօո, aոմ iէ օaո Եօ տէaէօմ wiէհ aտտսոaոօօ էհaէ հiտ “Էiտէօո7 օf Ճոոօոia” iտ a valսaԵlօ liէօոaո7, հiտէօոiօal aոմ ջօօջոaքհiօal, օէհոօջոaքհiօ aոմ fօlklօոօ օօllօօէiօո. ՛հօ էհiոմ տօօէiօո alտօ iոօlսմօտ էհօ տսԵտօօէiօո “Faոil7 Լaw 8aտօմ օո Էaոl7 Խօմiօval Շհսոօհ Շaոօոiօal aոմ Տօօսlaո Տօսոօօտ”. ՛հօ iտտսօտ օօոօօոոiոջ էհօ ոօlօ aոմ տiջոifiօaոօօ օf էհօ ոօջսlaէiոջ օհսոօհ օaոօոiօal aոմ wոiէէօո տօօսlaո ոօոոտ aքքliօմ afէօո էհօ viօէօո7 օf էհօ Շհոiտէiaոiէ7 alօոջ wiէհ էհօ օօոէսոiօտ-օlմ օոal էոaմiէiօոal law wiմօտքոօaմ iո էհօ faոil7 aոմ քսԵliօ lifօ հavօ Եօօո օxaոiոօմ. Ճտ տօօո aտ էհօ տէaէօհօօմ տէոօոջէհօոօմ, էհօ law aոօտօ aտ a սոivօոտal ոսlօ օf օօոմսօէ ոօջսlaէiոջ էհօ ոօlaէiօոտ օf ոօոԵօոտ օf էհօ wհօlօ տօօiօէ7, էհօ օaոօոiօal lawտ ոօջսlaէiոջ Եօէհ քօոտօոal aոմ քոօքօոէ7 ոօlaէiօոտ օf faոil7 ոօոԵօոտ հavօ Եօօո alտօ fօոոօմ. ՛հօ օaոօոiօal aոմ տօօսlaո law Եօօaոօ aո սոմօոiaԵlօ ոօaliէ7 iո Ճոոօոia alոօaմ7 iո էհօ 4էհ օօոէսո7. Iո էհօ օոa օf էհօ օaոl7 Խiմմlօ Ճջօտ, fօո էհօ ոօտէ քaոէ, wօ տէaոէօմ ստiոջ էհօ ոսlօտ օf էհօ Շհոiտէiaո օհսոօհ, wհiօհ հavօ ոօօօivօմ էհօ սոivօոտal տiջոifiօaոօօ, aոմ էհօ Ճոոօոiaո wոiէէօո ոսlօտ alտօ aքքօaոօմ, wհiօհ wօոօ fiոտէ wոiէէօո մօwո Ե7 Օոօջօո7 էհօ Illսոiոaէօո aոմ Էօvհaո Խaոմakսոi. ՛հօ Ճոոօոiaո Եօօk օf օaոօոտ waտ էհօ ոaiո տօսոօօ օf օaոօոiօ law օf Ճոոօոia. ՛հօ iոքօոէaոօօ օf էհօ Ճոոօոiaո ոaէiօոal aոմ օհսոօհ

Շօոօlստiօո

օaոօոտ (Ճտհէiտհaէ, Տհaհaքivaո, Թviո, Քaոէav aոմ էհօ Ճոոօոiaո տքiոiէսal lօaմօոտ) alօոջ wiէհ էհօ fօոօiջո տօսոօօտ հaտ Եօօո ոօvօalօմ fոօո էհօ viօwքօiոէ օf տէսմ7iոջ էհօ հiտէօո7 օf էհօ Ճոոօոiaո faոil7 law. Ճlօոջ wiէհ էհօո, էհօ valսaԵlօ օaոօոտ aոօ alտօ օօոէaiոօմ iո էհօ Եօօk օոէiէlօմ “Խaտհէօէտ”, wհiօհ alտօ ոօջսlaէօտ էհօ faոil7 iտտսօտ, iո էհօ “8օօk օf Խօտտaջօտ” (“Օiոk ՛kհէօէտ”) օօllօօէiօո օf օffiօial ոօօօոմտ օf էհօ Ճոոօոiaո օհսոօհ, հiտէօոiօջոaքհiօ, օհսոօհ քսԵliօiտէ liէօոaէսոօ օf էհօ 5էհ10էհ օօոէսոiօտ. ՛հօ wօոkտ օf էհօ Ճոոօոiaո aոմ fօոօiջո հiտէօոiaոտ alտօ օօոէaiո ոaէօոialտ օո էհօ lօջal ոօջսlaէiօո օf faոil7 aոմ քսԵliօ ոօlaէiօոտ aոմ օaո տօոvօ aտ aսxiliaո7 տօսոօօտ. ՛հօ7 քla7օմ a տiջոifiօaոէ ոօlօ iո էհօ օոօaէiօո օf էհօ Naէiօոal Շօմօ ()սմiօial Շօմօ օf Թaviմ Մaոմaքօէ - տօո օf Ճlavik, Խkհiէaո Օօտհ, ՏոԵaէ ՕսոմտէaԵlօ) iո ՃII օօոէսո7. ՛հօ էհiոմ տօօէiօո քa7տ օօոտiմօոaԵlօ aէէօոէiօո էօ էհօ օէհոօջոaքհiօ օհaոaօէօոiտէiօտ օf էհօ “Էiտէօո7” օf Ճոakօl Թavոiշհօէտi, a հiտէօոiaո օf էհօ 17էհ օօոէսո7. ՛հօ wօոk օf Թavոiշհօէտi, wհօ iտ “a ոօոօ քaտտiօոaէօ քaէոiօէ էհaո Ճհօոօոaէտi”, մօտօոiԵօտ էհօ հiտէօոiօal aոմ քօliէiօal, տօօiօօօօոօոiօ aոմ օսlէսոal ոօaliէiօտ iո էհօ lifօ օf էհօ Ճոոօոiaո քօօքlօ iո էհօ քօոiօմ օf 1602-1662. Iո 1604, էհօ Քօոտiaո տհaհ iոէօոմօմ էօ տօէէlօ iո տօvօոal ոօջiօոտ օf Քօոտia wiէհ էհօ հaոմwօոkiոջ Ճոոօոiaո քօքսlaէiօո էհոօսջհ էհօ մօքօոէaէiօո օf Ճոոօոiaոտ, հօքiոջ էօ aօհiօvօ էհօ օօօոօոiօ aոմ օսlէսոal ջոօwէհ օf հiտ օօսոէո7 ոaiոl7 էհոօսջհ wօalէհ7 ոօոօհaոէտ aոմ տkillօմ օոafէտոօո, ստiոջ էհօiո օaքiէal aոմ օffօոէտ. ՛հօ տէսմ7 քոօտօոէտ iո մօէail էհօ wօոk օf Թavոiշհօէտi, iո քaոէiօսlaո, էհօ iոfօոոaէiօո ոօջaոմiոջ մօոօջոaքհ7, էօքօջոaքհ7, տօէէlօոօոէտ, օօօոօո7, iո քaոէiօսlaո, aջոiօսlէսոal էօօlտ, ջaոմօոiոջ, wiոօոakiոջ, օaէէlօ Եոօօմiոջ, տհօօք Եոօօմiոջ, օոafէտ, ոaտէօոտ-Եոiօkla7օոտ, Եlaօkտոiէհiոջ, էոaմօ, էհօ iոiէiaէivօ օf Ճոոօոiaո ոօոօհaոէտ, էհօ քոivilօջօտ ջոaոէօմ էօ էհօո Ե7 էհօ Քօոտiaո kiոջտ, էհօ aօէiviէiօտ օf էհօ ոօոօհaոէտ օf )սջհa, տilk էոaմօ, էոaմօ ոօսէօտ, ոօaտսոօտ օf vօlսոօ aոմ wօiջհէ, էհօ fօlk lifօ aոմ օստէօոտ. Iոfօոոaէiօո օո էհօ ոaէօոial օսlէսոօ, fօո օxaոքlօ, մiffօոօոէ է7քօտ օf մwօlliոջտ (օavօ մwօlliոջտ, lսxսոiօստ հօստօտ aոմ քalaօօտ), տօոօ է7քօտ օf fսոոiէսոօ, հօստօհօlմ քոօքօոէ7, էհօ օօոտէոսօէiօո օf Nօո )սջհa, aոօհօմ տէոօօէտ, ջaոմօոտ, օհսոօհ օօոտէոսօէiօո, ոօքոօտօոէaէivօտ օf էհօ օlօոջ7, էհօiո օօտէսոօտ, ջaոոօոէ, ջօոտէօոօտ, էհօiո հօaliոջ քոօքօոէiօտ aոմ ոaէսոal քհօոօոօոa հavօ Եօօո ջivօո ոօոօ մօէailօմ. Թavոiշհօէտi’տ wօոk օօոէaiոտ valսaԵlօ iոfօոոaէiօո ոօlaէօմ էօ faոil7

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

aոմ քսԵliօ ոօlaէiօոտ, aտ wօll aտ iոտiմiօստոօտտ, fոaսմ, ԵոiԵօո7 օf տօոօ Ճոոօոiaո ոօliջiօստ fiջսոօտ aոմ քհօոօոօոa հaոոfսl էօ էհօ Ճոոօոiaո տէaէօհօօմ. Տսօհ քհօոօոօոa aտ օօոvօոտiօո էօ aոօէհօո ոօliջiօո, օiոօսոօiտiօո, Iտlaոiշaէiօո Եօiոջ մiտaտէօո fօո էհօ Ճոոօոiaո քօօքlօ aոօ ոօէօմ wiէհ քaiո iո էհօ wօոk. ՛հօ հiտէօոiaո’տ fiօlմ օf viտiօո alտօ օօոէaiոտ iոfօոոaէiօո aԵօսէ էհօ մօքոavօմ ոօոalտ iո faոil7 lifօ, iոaքքոօքոiaէօ մivօոօօտ, viօlaէiօո օf fսոօոal էոaմiէiօոտ, օստէօոտ օf հօտքiէaliէ7 aոմ ոօօօiviոջ օf ջսօտէտ aոմ էոaմiէiօոal ոօմiօiոօ. ՛հօ ոaոօտ օf ոսոօոօստ քսԵliօ aոմ օօոոսոiէ7 քօտէտ aոմ էiէlօտ aոօ alտօ օօոոօոէօմ. ՛հօ օօոքlօxօտ օf էհօ Ճոոօոiaո տքiոiէսal օսlէսոօ aոօ a տօքaոaէօ aոօa օf օօոտiմօոaէiօո iո էհօ տէսմ7: էհօ fօlk aոմ օհսոօհ օalօոմaո, էհօ օոջaոiշaէiօո օf տօհօօlտ iո էհօ ՃՄII օօոէսո7 aոմ էհօiո օմսօaէiօոal aօէiviէiօտ, էհօ ոiօհ aոօհiէօօէսոal aոմ տօսlքէսոal էոaմiէiօոտ օf Ճոոօոiaո ոօոaտէօոiօտ aոմ օէհօո iտտսօտ. ՛հօ տօէէlօոօոէ քոօօօտտօտ օf էհօ Ճոոօոiaո քօքսlaէiօո ոօvօմ էօ Քօոտia, էհօ քոօօօտտօտ օf էհօ fօսոմaէiօո օf էհօ Ճոոօոiaո օօlօոiօտ օf Քօոտia, iո քaոէiօսlaո Nօո-)սջհa, էհօ ոiջհէ օf տօlf-ջօvօոոոօոէ օf էհօ laէէօո, էհօ քօliօ7 օո էհօ ոօտօէէlօոօոէ օf aոօէհօո քaոէ օf էհօ Ճոոօոiaո քօքսlaէiօո, էհօ Ճոոօոiaո տօէէlօոօոէտ wiէհ օlմ ոaոօտ օf ՃՄII օօոէսո7 հavօ Եօօո օօոոօոէօմ օո iո էհօ ոօxէ տէսմ7 օօոօօոոiոջ էհօ wօոk օf Թavոiշհօէտi. Ճօօօոմiոջ էօ էհօ iոմiօaէօմ տէսմ7, էհօ wօոk օf Թavոiշհօէտi ջivօտ ստ valսaԵlօ iոfօոոaէiօո ոօէ օոl7 aԵօսէ էհօ Ճոոօոiaո, Եսէ alտօ aԵօսէ օէհօո քօօքlօտ. Խօտէ օf iոfօոոaէiօո օf Թavոiէտհօէտi հaտ a valսօ օf էհօ fiօlմ օէհոօջոaքհiօ ոaէօոialտ, տiոօօ օէհոօջոaքհiօ iոfօոոaէiօո հaտ Եօօո ոaiոl7 wոiէէօո Ե7 հiոտօlf: հօ wօոէ aոօսոմ ոaո7 տօէէlօոօոէտ օf հiտէօոiօal Ճոոօոia aոմ էհօ օօսոէոiօտ iոհaԵiէօմ Ե7 էհօ Ճոոօոiaոտ. ՛հօ wօոk օf Թavոiշհօէտi iտ օհaոaօէօոiշօմ aտ a էոօaտսո7 օf օէհոօջոaքհiօ ոaէօոial. ՛հօ fօսոէհ տօօէiօո քոօտօոէտ էոavօl ոօէօտ օf ՃոaԵ aոմ Էսոօքօaո էոavօlօոտ aտ տօսոօօտ օf Ճոոօոiaո օէհոօջոaքհ7. ՛հօ տէսմ7 “Էէհոօջոaքհiօ Էviմօոօօ օf ՃոaԵ Շհոօոiօlօոտ aԵօսէ էհօ Ճոոօոiaոտ” օxaոiոօտ iոէօոօտէiոջ iոfօոոaէiօո aԵօսէ էհօ Ճոոօոiaոտ aոմ Ճոոօոia, wհiօհ aոօ ոօflօօէօմ iո էհօ էոavօl ոօէօտ օf al-)aհiշ (776-869), YakսԵi (IՃ օ.), ՃlIտէaհոi (Ճ օ.), al-Խսզaմմaտa (Ճ օօոէսո7), IԵո al-Fakiհ, IԵո Էaսkal, IԵո al-Ճտiո, Խaոզսiտ aոմ օէհօո aսէհօոտ. ՛հօ7 հiջհliջհէ iոfօոոaէiօո օօոօօոոiոջ էհօ Եօոմօոտ օf Ճոոօոia, Ճոոօոia aտ aո aոօiօոէ օօոէօո օf էհօ օոiջiո օf ոaոkiոմ, էհօ էօոոiէօոiօտ

Շօոօlստiօո

iոօlսմօմ iո Ճոոօոia, faոօստ ոivօոտ, lakօտ, էոaմօ ոօսէօտ, aտ wօll aտ էհօ քօքսlaէiօո, iէտ օօօսքaէiօոտ, օոafէտ, էոaմօ օօոէօոտ օf էհօ faոօստ էոaմօ էօwոտ օf Թviո, Ճոէaտհaէ (Ճiոոiշi villaջօ), Ճոi, Nakհiօհօvaո, Ճaոiո, Yօոշոka, 8iէliտ, 8օոkոi, Էlaէ, Nքոkօոէ, Ճոiմ, Խaոaշkօոէ, Ճոօհօտհ, Էaiոi, Մօտէaո, Yօմօտia (Uոհa), օէօ. Iո էհօո օոօ օaո fiոմ մօտօոiքէiօոտ օf էհօ օօօսքaէiօոտ օf Ճոոօոiaոտ, iոfօոոaէiօո օո aջոiօսlէսոօ, հօոէiօսlէսոօ, օո էհօ aԵսոմaոօօ օf fոսiէտ aոմ ջոaքօտ, էհօiո օxէոօոօ օհօaքոօտտ, օո հօոտօ Եոօօմiոջ, օո էհօ տalօ օf հօոտօտ, aո aԵսոմaոօօ օf fiտհ iո էհօ Ճոakտ Քivօո, օո էհօ հօոոiոջ liviոջ iո Լakօ Մaո, օո a fiտհ faոո iո Ճոօտէ villaջօ, օո էհօ օxէոaօէiօո օf “յօwօlո7 Եօոax” օո էհօ Եaոkտ օf էհօ Ճaքսէaո Քivօո, iէտ ստօ fօո տօlմօոiոջ օf ջօlմ aոմ տilvօո aոմ ոakiոջ Եiջ քոօfiէտ fոօո էհiտ. Պiմօ iոfօոոaէiօո iտ ոօքօոէօմ օո էհօ iէօոտ քոօմսօօմ iո Ճոոօոia aոմ օxքօոէօմ, "Ճոոօոiaո տհiո7 ոօմ fսոոiէսոօ" օօvօոօմ wiէհ aմօոոոօոէ flօwօո7 տilk faԵոiօ wiէհ ջօlմօո էօxէսոօ, օxզսiտiէօ օսոէaiոտ, aոaշiոջ wօօlօո քոօմսօէտ - օaոքօէտ - wiէհ էհօiո հiջհ մօոaոմ iո էհօ iոէօոոaէiօոal ոaոkօէ, Եօlէտ, օlօէհօտ, ջօaէ flսff faԵոiօ, aԵօսէ Ճոոօոia aտ էհօ Եiոէհքlaօօ օf քaiոէ օԵէaiոօմ fոօո օօօհiոօal. Ճօօօոմiոջ էօ էհօտօ տօսոօօտ, էհօ օօսոէո7 alտօ օxքօոէօմ ոօէalտ, ոiոօոalտ, տalէ, մ7օտ, հօոտօտ, ոսlօտ, ջոaiոտ, vօջօէaԵlօ օilտ, հօոօ7, մոiօմ fոսiէտ aոմ ոaո7 օէհօո iէօոտ. ՛հօ ՃոaԵ (IՃ-ՃIՄ օօոէսոiօտ) aոմ Էսոօքօaո էոavօlօոտ (ՃIII-ՃՄ օօոէսոiօտ) viտiէiոջ էհօ օօսոէոiօտ օf էհօ Էaտէ, iոօlսմiոջ Ճոոօոia, wiէհ էհօ aiո օf aօզսiոiոջ տօսոօօտ օf ոaw ոaէօոialտ aոմ ոaոkօէտ, հavօ lօfէ օxէօոտivօ օէհոօջոaքհiօ ոaէօոialտ օո էհօ տօօial aոմ օօօոօոiօ lifօ, օսlէսոօ, ջօօջոaքհiօal օոviոօոոօոէ, lօօal ոaէiօոal օստէօոտ օf էհօ Ճոոօոiaո քօօքlօ. ՛հօ fօոօiջոօոտ մոօw aէէօոէiօո էօ ոօw fօո էհօո օօօսքaէiօոտ, էոaմiէiօոտ, օԵյօօէտ, էհօոօfօոօ էհօ7 wոօէօ wiէհ տսոքոiտօ aոմ aմոiոaէiօո aԵօսէ էհօ Ճոոօոiaո faԵոiօտ. ՛հօ տէսմ7 ոօvօalտ էհօ տօսոօօ-տէսմ7 տiջոifiօaոօօ aոմ էհօ ոօlօ օf iոfօոոaէiօո քոօviմօմ Ե7 էհօ ՃոaԵ aոմ Էսոօքօaո էոavօlօոտ aԵօսէ էհօ քaiոէ ոaմօ fոօո Ճոոօոiaո օօօհiոօal aոմ էհօ faԵոiօտ ոօօօջոiշօմ օո էհօ iոէօոոaէiօոal ոaոkօէ. Ճօօօոմiոջ էօ էհiտ iոfօոոaէiօո, էհօ “Ճiոոiշ” քaiոէ քոօմսօօմ iո Ճոոօոia aոմ օxքօոէօմ էօ էհօ wօոlմ ոaոkօէ, օԵէaiոօմ fոօո օօօհiոօal, iտ kոօwո էհոօսջհօսէ էհօ Էaտէ. ՛հօ մ7օմ տilk faԵոiօտ fօո էհօ օօոէսոiօտ հavօ քոօտօոvօմ a Եոiջհէ ոօմ օօlօո. Ճօօօոմiոջ էօ էհօ ՃոaԵ օհոօոiօlօոտ, Թviո, Ճոi, Ճaոiո, Yօոշոka, Մaո aոմ օէհօո օiէiօտ wօոօ օօոտiմօոօմ aտ iոքօոէaոէ օօոէօոտ fօո էհօ քոօմսօէiօո օf Ճոոօոiaո faԵոiօտ. Պօaviոջ waտ aո iոքօոէaոէ տօսոօօ օf

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

iոօօոօ. Շaոքօէ wօaviոջ waտ տօ մօvօlօքօմ էհaէ էհօ օaոքօէտ wօոօ տօոէ էօ էհօ օaliքհ'տ 7aոմ iո էհօ fօոո օf a ոaէսոal էax. Օոօ օf էհօ օaոքօէտ հaմ էհօ lօոջէհ օf 60 օlԵօwտ (1 օlԵօw - 0.5 ո) aոմ հaմ էհօ տaոօ wiմէհ. Fոօո էհօ ՃոaԵ տօսոօօտ iէ Եօօaոօ օlօaո էհaէ էհօ Ճոոօոiaո օaոքօէտ aոմ տilk մօոiոaէօմ iո էհօ օaտէօոո ոaոkօէտ մսոiոջ էհօ քօոiօմ օf օaliքհaէօ, wհiօհ Եօօaոօ տaոքlօտ fօո iոiէaէiօո. Iոէօոօտէiոջ iոfօոոaէiօո lօfէ Ե7 էհօ Էսոօքօaո էոavօlօոտ ոօջaոմiոջ էհօ տօօiօ-օօօոօոiօ lifօ aոմ քօliէiօal հiտէօո7 օf էհօ Ճոոօոiaո քօօքlօ, iտտսօտ օf էհօօlօջ7 aոմ օսlէսոօ հaտ Եօօո alտօ տէսմiօմ fօո էհօ fiոտէ էiոօ. Ճօօօոմiոջ էօ էհօ iոfօոոaէiօո էakօո fոօո էհօ էոavօl ոօէօտ օf Fոօոօհ էոavօlօո ՔսԵոսk (1215-1270), Iէaliaո Խaոօօ Քօlօ (1254-1325), Տքaոiaոմ Քսi Օօոշalօշ մօ Շlaviյօ (ՃIII-ՃIՄ օ.), Մօոօէiaո Ճaէօոiոօ 2օոօ, )օտօքհ 8aոԵaոօ aոմ ՃոԵոօջiօ Շօոէaոiոi, Ճոոօոia aոմ օէհօո Ճոոօոiaոքօքսlaէօմ aոօaտ հavօ Եօօո faոօստ fօո էհօ քոօմսօէiօո օf faԵոiօտ, էհօiո տօքհiտէiօaէiօո aոմ lսxսո7, էհօ հiջհ aոէ օf մ7օiոջ Ե7 էհօ Ճոոօոiaո օոafէտոօո, էհօոօ waտ a հiջհ մօոaոմ fօո Ճոոօոiaո օaոքօէտ aոմ տilk օո էհօ iոէօոոaէiօոal ոaոkօէ. ՛հօ տէսմ7 հaտ alտօ քոօտօոէօմ էհօ էոavօl ոօէօտ օf էհօ Էսոօքօaո էոavօlօոտ օf էհօ ՃՄ-ՃՄII օօոէսոiօտ: Iէaliaոտ )iօvaոi Խaոia Ճոյօlօ (էհօ 70էհ օf ՃՄ օօոէսո7), Մiօօոշօ մ'Ճlօտտaոմոօ (էհօ 70տ օf ՃՄI օօոէսո7), Էոջliտհ Ճոէհօո7 )օոkiոտօո (1557-1572), Խaտէօո )օffոօ7 Թսջօէ (1568-1574), )օհո NօwԵօո (1521-1582), էհօ Fոօոօհ ).8. ՛avօոոiօո (էհօ Եօջiոոiոջ օf էհօ 17էհ օօոէսո7), )օaո Շհaոմiո (էհօ 60տ-70տ օf էհօ 17էհ օօոէսո7). ՛հօ7, aտ ոօքոօտօոէaէivօտ օf vaոiօստ էոaմօ օօոքaոiօտ, տէոivօմ էօ fiոմ էհօ տօսոօօտ օf ոaw ոaէօոialտ aոմ ոaոkօէտ fօո էհօ օaքiէal օf էհօiո օօսոէոiօտ. Խօոօօvօո, էհօiո քaէհ ոaո էհոօսջհ էհօ օօսոէոiօտ օf էհօ Nօaո aոմ Խiմմlօ Էaտէ, էհօ7 alտօ viտiէօմ Ճոոօոia, wհօոօ ոօտէ օf էհօ ոօմiօval էոaոտiէ էոaմօ ոօսէօտ օոօտտօմ, էհօ7 ոօօօոմօմ wհaէ էհօ7 տaw, lօaviոջ էհօ valսaԵlօ մօտօոiքէiօոտ օf էհօ հiտէօոiօal aոմ օէհոօջոaքհiօ օհaոaօէօո. ՛հօոօfօոօ, մսօ էօ էհօ faօէ էհaէ էհօտօ էոavօl ոօէօտ օօոէaiո ոօw iոfօոոaէiօո aոմ ոօw օօոոօոէտ ոօջaոմiոջ a ոսոԵօո օf iտտսօտ օf էհօ հiտէօո7 aոմ օէհոօջոaքհ7 օf Ճոոօոia, էհօ էոaոտlaէiօո aոմ ոօտօaոօհ օf էհօ aԵօvօ ոaէօոialտ aոօ iոքօոէaոէ: iէ will Եօ օf iոէօոօտէ էօ տքօօialiտէտ օf էհiտ տքհօոօ aոմ էհօ տօiօոէifiօ օօոոսոiէ7. ՛հօոօfօոօ, տiոօօ էհօտօ ջսiմօտ օօոէaiո ոօw iոfօոոaէiօո, ոօw օօոոօոէտ օո a ոսոԵօո օf iտտսօտ iո էհօ հiտէօո7 օf Ճոոօոia, օէհոօջոaքհ7, iէ iտ iոքօոէaոէ էօ էոaոտlaէօ aոմ տէսմ7 էհօ aԵօvօ

Շօոօlստiօո

ոaէօոialտ, wհiօհ will Եօ ստօfսl Եօէհ fօո էհօ քոօfօտտiօոalտ aոմ էհօ տօiօոէifiօ օօոոսոiէ7. ՛հօ օxօօքէiօոal iոfօոոaէiօո օո քսԵliօ հօստiոջ քոօviմօմ Ե7 հiտէօոiօջոaքհօոտ aոմ էոavօlօոտ wհօ viտiէօմ Ճոոօոia iտ քոօտօոէօմ iո էհօ օօոօlստiօո օf էհօ Եօօk. Iէ iոօlսմօտ էհօ iոfօոոaէiօո օո էհօ Ճոոօոiaո ոaէiօոal հօստiոջ, ոօflօօէօմ iո էհօ wօոkտ օf էհօ Ճոոօոiaո օհոօոiօlօոտ օf էհօ օaոl7 Խiմմlօ Ճջօտ Քavտէօտ 8սշaոմ, Ճջaէaոջօջհօտ, Օհaշaո Քaոքօէտi, Էօvհaո Խaոikօո7aո, ՛օvոa Ճոէտոսոi, Տէօքaոօտ ՕոԵօliaո, Ճiոakօտ Օaոմշakօէտi, Ճոոօոiaո օհոօոiօlօոտ օf էհօ ՃՄII-ՃՄIII օօոէսոiօտ Ճոakօl Թavոiշհօէտi, 2akaոia Ճaոakօոէտi, ՃԵոaհaո Ճոօէaէտi, Տiոօօո Yօոօvaոէտi, aտ wօll aտ iոfօոոaէiօո քոօviմօմ Ե7 էոavօlօոտ wհօ viտiէօմ էհօ Խiմմlօ Էaտէ, էհօ ՛ոaոտօaսօaտia aոմ Ճոոօոia iո էհօ ՃՄIII-ՃIՃ օօոէսոiօտ. ՛հօ ոօտէ valսaԵlօ օf էհօո aոօ մօտօոiքէiօոտ օf Խօոiօո, ՛օxiօո, ԹսԵօiտ, ՔօԵօոէ Ճօո Քօոէօո, Պilliaո Ճստlօ7, Խօlէkօ, Շօոէօ մօ Տօհօlո, Խօոiէշ Պaջոօո, )օհո )օհոտօո, Քստհkiո, ՕոiԵօօմօv, Շհօքiո aոմ օէհօոտ, ոօlaէiոջ էօ էհօ ՃՄIII-ՃIՃ օօոէսոiօտ. ՛հօ aԵօvօ քոօտօոէօմ iոfօոոaէiօո iտ օf ջոօaէ տօսոօօ-տէսմ7 valսօ fօո էհօ օօոքոօհօոտivօ օէհոօջոaքհiօ տէսմ7 օf էհօ էոaմiէiօոal Ճոոօոiaո հօոօ. Iո aմմiէiօո, էհօ տէսմ7 օf Ճհ. ՃԵօv7aո օոէiէlօմ “՛հօ Շօոտէոսօէiօո օf Քսոal Էօստօտ” iտ alտօ օօոտiմօոօմ. Iոէօոօտէiոջ iոfօոոaէiօո waտ alտօ lօfէ Ե7 Ճl. Տհiոvaոշaմօ, Ճոոօոiaո էոavօlօոտ օf էհօ laէօ ՃIՃ օօոէսո7 Լ. Տaոջտ7aո, 8. Ճհalaէ7aո, Խ. Խiոakհօո7aո aոմ օէհօոտ. Տսոոiոջ սք էհօ wօոk, iէ տհօսlմ Եօ ոօէօմ էհaէ էհօ քոօտօոէ Եօօk ոa7 Եօ ստօfսl ոօէ օոl7 էօ օէհոօջոaքհօոտ aոմ aոօհiէօօէտ, Եսէ alտօ էօ էհօտօ wհօ aոօ օոջaջօմ iո էհօ հiտէօո7 aոմ օսlէսոօ օf Ճոոօոia.

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐ

ԱՀ – Աղդադրական Հանդես ԱՀՊՊԹ – Աչխատություններ Հայաստանի պատմության պետական թանդարան ԲՎՊ – Բաղմավէպ ԴԱՆ – Դաչտային աղդադրական նյութեր ԷԱԺ – Էմինյան աղդադրական ժողովածու ԿՊՀ – Կովկասի պատմաՀնադիտական ինստիտուտ ՀԱ – Հանդէս ամսօրեա ՀԱԲ – Հայ աղդադրություն ն μանաՀյուսություն ՀԱԻ – Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտ ՀԱԱՊՊԹ – Հայաստանի աղդադրության, աղդային-աղդադրական պայքարի պետական թանդարան ՀԱՊԹ – Հայաստանի աղդադրության պետական թանդարան ՀԳԱԻ – ՀԽՍՀ դիտության ն արվեստի ինստիտուտ ՀԳՄ – Հայ դրողների միություն ՀՀ ԳԱԱ – Հայաստանի Հանրապետության դիտությունների աղդային ակադեմիա ՀՊՄՀ – Հայաստանի պետական մանկավարժական Համալսարան ՊԲՀ – Պատմաμանասիրական Հանդես АЭФ – Армянская этнография и фольклор. Материалы и исследования. Ереван ИКИАИ – Известия Кавказского историко-археологоческого института ИФЖ – Историко-филологический журнал Академии наук ССР, ныне – Национальный академии наук Республики Армения. Ереван ПИИЭ – Полевие исследования института этнографии КЭС – Кавказский этнографический сборник. Москва СЭ – Советская этнография. Москва СМОМПК – Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. Тифлис

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲԱԺԻՆ 1

ԴԱՇՏԱՅԻՆ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ-ԲԱՆԱՀԱՎԱՔԶԱԿԱՆ

ՆՅՈՒԹԵՐԸ՝ ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ

1. ԴԱՇՏԱՅԻՆ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԳՐԱՌՄԱՆ

ՇՈՒՐՋ «ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹ», Հայադիտական Հանդես (դիտական Հոդվածների ժողովածու), Բ, ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 2013, էջ 241-252:

2. ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԳՐԱՌՄԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹ, ՃՄI, Ավանդականը ն արդիականը Հայոց մչակույթում (Դերենիկ Վարդումյանի ծննդյան 90-ամյակին նվիրված դիտաժողովի նյութերի ժողովածու), ՀՀ ԳԱԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտ, Երնան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» Հրատ., 2014, էջ 31-39:

ԲԱԺԻՆ II

ՀՆԱԳԻՏԱԿԱՆ (ԺԱՅՌԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐ) ԵՎ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ՆՅՈՒԹԵՐԸ՝ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

1. ԺԱՅՌԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐԸ՝ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀԻ

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԲՆԱԿԻԶՆԵՐԻ ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ

(«Հայ աղդադրության պատմություն» դասընթացի դասախոսությունների չարքից) «ԱԿՈՒՆՔ», դիտական Հոդվածների ժողովածու, թիվ 3 (9), ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 2013, էջ 276289:

2. ԱՄՈՒՍՆԱԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՐՏԱՑՈԼՈՒՄԸ «ՍԱՍՆԱ ԾՌԵՐ» ԷՊՈՍՈՒՄ

Հրատարակված է «Ակունք», դիտական Հոդվածների ժողովածու, թիվ 2 (18), ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ, ԵՊՀ Հրատ., 2018, էջ 5-21:

ԲԱԺԻՆ III

ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԱՏՄԱԳՐԱԿԱՆ ԵՐԿԵՐԸ՝ ՀԱՅ

ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ

1. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ՎԱՂՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ (ըստ Փավստոս Բուղանդի) «Մաչտոց», Հասարակական, կրթամչակութային, Հայադիտական Հանդես, 2018, № 4, թիվ 72, էջ Լ-Կ:

2. ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՀԱՅՈՑ

ՀԵԹԱՆՈՍԱԿԱՆ ԴԻՑԱՐԱՆԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ

«Բանμեր Երնանի Համալսարանի. Հայադիտություն», Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 2018, թիվ 3, էջ 32-43:

3. ՎԱՂՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՆԱԽԱՐԱՐԱԿԱՆ

ՏԻՐՈՒՅԹՆԵՐԻ, ՊԱՇՏՈՆՆԵՐԻ, ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԵՎ

ԿԵՆՍԱԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍԻ «ՀԱՅՈՑ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ» ԵՐԿՈՒՄ

ՀՀ ԳԱԱ «Լրաμեր Հասարակական դիտությունների», № 3(645) (սեպտեմμեր-դեկտեմμեր) Երնան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» Հրատ., 2018, 25-40:

4. ՎԱՂՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍԻ «ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ» ԵՐԿՈՒՄ

«Պատմություն ն մչակույթ», Հայադիտական Հանդես (դիտական Հոդվածների ժողովածու), ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 2018, էջ 336-347:

5. ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ՝ ԸՍՏ ՎԱՂՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ

ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ԿԱՆՈՆԱԿԱՆ ԵՎ ԱՇԽԱՐՀԻԿ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ

Գիտական Հոդվածների ժողովածու, ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 2010, էջ 34-41:

6. ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ՝ ԸՍՏ

ԱՌԱՔԵԼ ԴԱՎՐԻԺԵՑՈՒ «ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ» ԵՐԿԻ

«Պատմություն ն մչակույթ», Հայադիտական Հանդես (դիտական Հոդվածների ժողովածու), Բ, ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, 2011, ԵՊՀ Հրատ., Երնան, էջ 251-270:

7. ԱՌԱՔԵԼ ԴԱՎՐԻԺԵՑՈՒ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

«Ակունք», դիտական Հոդվածների ժողովածու, թիվ 1, ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ, Երնան, ԵՊՀ Հրատ., 2011, էջ 9-18:

ԲԱԺԻՆ IՄ

ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ԱՐԱԲ ԵՎ ԵՎՐՈՊԱՑԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՆԵՐԻ

ՈՒՂԵԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ՝ ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ

1. ԱՐԱԲ ՄԱՏԵՆԱԳԻՐՆԵՐԻ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ

ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԵՐԻ ՄԱՍԻՆ (Թ-ԺԴ ԴԴ.)

«Էջմիածին», պաչտօնական ամսադիր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրμոյ Էջմիածնի, Է (Հուլիս), 2009, էջ 65-79:

2. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳՈՐԾՎԱԾՔԵՂԵՆԸ ԱՐԱԲ

ԵՎ ԵՎՐՈՊԱՑԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՄԲ (IՃՃՄ ԴԴ.)

«Պատմություն ն մչակույթ», Հայադիտական Հանդես (դիտական Հոդվածների ժողովածու), 2014, ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, ԵՊՀ Հրատ., էջ 438-452:

3. ՃՄ-ՃՄII ԴԱՐԵՐԻ ԵՎՐՈՊԱՑԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՆԵՐԻ

ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՎ

ՀԱՅԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

«Հայադիտական Հանդես», № 1, Խ. Աμովյանի անվան Հայկական պետական մանկավարժական Համալսարան, Երնան, 2019, էջ 114-129: «Պատմություն ն մչակույթ», Հայադիտական Հանդես (դիտական Հոդվածների ժողովածու), № 1, ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, ԵՊՀ Հրատ., 2019, էջ 107-118:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ ....................................................................................... 3 ԲԱԺԻՆ 1

ԴԱՇՏԱՅԻՆ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐԸ՝

ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ .......................................................................................... 8

1. Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման չուրջ................ 9 2. Հայաստանում աղդադրական նյութերի դրառման սկղμնավորման պատմությունից .............................................. 27

ԲԱԺԻՆ II

ՀՆԱԳԻՏԱԿԱՆ (ԺԱՅՌԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐ) ԵՎ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ

ՆՅՈՒԹԵՐԸ՝ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

1. Ժայռապատկերները՝ Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն μնակիչների աղդաμանական ուսումնասիրության սկղμնաղμյուր ................................................................................. 39 2. Ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների արտացոլումը «Սասնա ծռեր» էպոսում ............................................................... 55

ԲԱԺԻՆ III

ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԱՏՄԱԳՐԱԿԱՆ ԵՐԿԵՐԸ՝

ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ ........................................................................................ 73

1. Սոցիալական մչակույթը վաղմիջնադարյան Հայաստանում... 74 2. Ադաթանդեղոսի պատմությունը՝ Հայոց Հեթանոսական դիցարանի ուսումնասիրության սկղμնաղμյուր ...................... 84 3. Վաղմիջնադարյան Հայաստանի նախարարական տիրույթների, պաչտոնների, արտադրական ն կենսաապաՀովման մչակույթի վերաμերյալ տեղեկությունները Ադաթանդեղոսի «Հայոց պատմություն» երկում ............................................................ 102 4. Վաղմիջնադարյան Հայաստանի սոցիալական մչակույթի վերաμերյալ տեղեկությունները Ադաթանդեղոսի «Հայոց պատմություն» երկում ............................................................ 123

5. Ընտանեկան իրավունքը՝ ըստ վաղմիջնադարյան եկեղեցական կանոնական ն աչխարՀիկ աղμյուրների........... 142 6. Հայ աղդադրական տեղեկությունները՝ ըստ Առաքել Դավրիժեցու «Պատմություն» երկի ....................................... 152 7. Առաքել Դավրիժեցու տեղեկությունները Հայության ժողովրդադրական պատկերի փոփոխությունների ն Հայկական տեղանունների մասին........................................... 176

ԲԱԺԻՆ IՄ

ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ԱՐԱԲ ԵՎ ԵՎՐՈՊԱՑԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՆԵՐԻ

ՈՒՂԵԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ՝ ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ ........................................ 190

1. Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները Հայերի մասին (Թ-ԺԴ դդ.) ....................................................... 191 2. Միջնադարյան Հայաստանի դործվածքեղենը արաμ ն եվրոպացի ճանապարՀորդների դնաՀատմամμ (IՃ-ՃՄ դդ.) ............................................................................... 211 3. ՃՄ-ՃՄII դարերի եվրոպացի ճանապարՀորդների աղդադրական վկայությունները Հայաստանի ն Հայերի մասին ........................................................................... 230 ՎԵՐՋԱԲԱՆ .................................................................................... 251 ЗАКЛЮЧЕНИЕ ..................................................... 265 ՇՕԱՇLUSԼՕԱ ....................................................... 280 ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐ ............................................................................ 292 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ......................................................... 293

ՌԱՖԻԿ ԱՍՔԱՆԱԶԻ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ – 1

ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

(Հնադույն չրջանից մինչն ՃՄII դ.)

Համակարդչային ձնավորումը Մ. Պողոսյանի, Կ. Զալաμյանի Կաղմի ձնավորումը Ա. Պատվականյանի Հրատ. խմμադրումը Մ. ՀովՀաննիսյանի

Տպադրված է «ՄՌԱՎ ՊՐԻՆՏ» ՍՊԸ-ում: Ք. Երնան, Նար-Դոս 1 նրμ., 16 տուն

Ստորադրված է տպադրության 27.11.2019: Զափսը 60x84 1/16: Տպ. մամուլը 18.625: Տպաքանակը 100:

ԵՊՀ Հրատարակչություն ք. Երնան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 www.քսԵliտհiոջ.aո