Ազգաբանական ուսումնասիրություններ – 2

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՖԱԿՈՒԼՏԵՏ

ՀՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

ՌԱՖԻԿ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ – 2

ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

(ՃՄԼԼԼ դ. երկրորդ կես - 1980-ական թթ.)

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿԶՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 39(-19) ԳՄԴ 63.5(5Հ) Ն 251

Հրատարակվում է ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի դիտական խորՀրդի որոչմամμ: Խմμադիր՝

ՍՈՒՐԵՆ ՀՈԲՈՍՅԱՆ

պ.դ.թ., ՀՀ ԳԱԱ ծնադիտության ն ազդադրության ինստիտուտի ավանդական ազդաμանության μաժնի վարիչ Գրախոսներ՝ ՍԱՄՎԵԼ ՄԿՐՏԶՅԱՆ պատմադիտության դոկտոր, պրոֆեսոր, ԵՊՀ աստվածաμանության ֆակուլտետի կրոնի պատմության ն տեսության ամμիոնի վարիչ, ՀՀ ԳԱԱ ծնադիտության ն ազդադրության ինստիտուտի էթնոսոցիոլոդիայի μաժնի ավադ դիտաչխատող

ՄԻՀՐԱՆ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

պատմադիտության դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ ծնադիտության ն ազդադրության ինստիտուտի էթնոսոցիոլոդիայի μաժնի վարիչ Ն 251

ՌԱՖԻԿ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

Աղդաμանական ուսումնասիրություններ – 2: Հայ աղդադրության պատմություն (ՃՄԼԼԼ դ. երկրորդ կես 1980-ական թթ.), Եր., ԵՊՀ Հրատ., 2019, 404 էջ: Գրքում լուսաμանվում են Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման ն կայացման Հիմնական փուլերը: Ներկայացվում են ա) ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կեսից մինչն ՃԼՃ դարի 50-60-ական թթ. Հայ աղդադրական դիտության ակունքներում Մ. Թաղիադյանի, Խ. Աμովյանի, Ղ. Ինճիճյանի, Մ. Բժչկյանի՝ որպես աղդադրական նյութերի μանաՀավաքչության նախաձեռնողների դործունեությունը, μ) աղդադրական դիտության կայացման երկրորդ փուլում՝ 1870-1880-ական թթ., մասնադիտական ծրադիր-Հարցարաններ Հիմնողներ Գ. Սրվանձտյանցի, Գ. Խալաթյանցի դործունեությունը, դ) Հայ աղդադրական դիտության կայացման ավարտական փուլում՝ 1890-ական թթ. - ՃՃ դարասկղμին, Ե. Լալայանի, Ս. Լիսիցյանի, Խ. Սամուելյանի ն այլոց դործունեությունը, «Աղդադրական Հանդեսի» ն «Էմինյան աղդադրական ժողովածուի» դերն ու նչանակությունը, դ) խորՀրդային չրջանի (1920-1980ական թթ.) աղդադրադետների ն աղդադրական Հաստատությունների ներդրումը աղդադրական դիտության կայացման ն ղարդացման դործում: Սույն դիրքը կարող է օդտակար լինել μուՀերի Հումանիտար ֆակուլտետների ուսանողների, աղդադրադետների, Հայոց պատմության ու մչակույթի ուսումնասիրությամμ ղμաղվող մասնադետների Համար: ՀՏԴ 39(-19) ԳՄԴ 63.5(5Հ)

IՏBՕ 978-5-8084-2414-2 Օ Օ

., 2019 .

., 2019

Առաջաμան

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Անցյալ Հարյուրամյակի մի չարք անվանի աղդադրադետներ՝ Վ. Բդոյանը, Դ. Վարդումյանը, Է. Կարապետյանը, Կ. Մելիք-Փաչայանը, Ա. Օդաμաչյանը Հրատարակել են Ե. Լալայանի, Խ. Սամուելյանի, Ս. Լիսիցյանի, խորՀրդաՀայ աղդադրական դիտության այս կամ այն պարμերաչրջանի վերաμերյալ ուչադրավ Հոդվածներ: Սակայն նրանց ուսումնասիրությունները ակնարկային μնութադրություններ են միայն, μացի այդ՝ μաղմաթիվ անվանի աղդադրադետների ու աղդադրական Հաստատությունների դործունեության վերաμերյալ մինչն օրս Համալիր Հետաղոտություններ չեն կատարվել: Սույն դրքում ղետեղված են Հիմնականում ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կեսից մինչն ՃՃ դարի վերջերի Հայ աղդադրության պատմության երախտավորների դործունեության վերաμերյալ մեր կողմից Հրատարակված ուսումնասիրությունները: Ըստ այդ ուսումնասիրությունների՝ Հայ աղդադրությունը՝ որպես Հայադիտության ուրույն ոլորտ, ձնավորվել է ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կեսից ընդՀուպ ՃՃ դարասկիղμը՝ ներառելով Հետնյալ պարμերաչրջանները՝ 1) ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կես - 1850-1860-ական թթ.՝ սեփական նախաձեռնությամμ, առանց Համալիր ծրադիր-Հարցարանների դաչտային աղդադրական μանաՀավաքչական նյութերի դրառման սկղμնավորման փուլ (Մ. Թաղիադյան, Խ. Աμովյան, Ղ. Ինճիճյան, Մ. Բժչկյան ն այլք), 2) 1870-1880-ական թթ.՝ մասնադիտական ծրադիր-Հարցարանների ստեղծման, աղդադրությունը տարերայնությունից դիտական Հիմքերի վրա դնելու փուլ (Գ. Սրվանձըտյանց, Գ. Խալաթյանց ն նրանց Հետնորդներ Ղ. Ալիչան, Խրիմյան Հայրիկ ն ուրիչներ), 3) 1890-ական թթ. մինչն ՃՃ դարի սկղμները՝ Հայ աղդադրության՝ իμրն դիտական ուրույն ոլորտի կայացման ավարտական փուլ (Ե. Լալայան, Խ. Սամուելյան, Ս. Լիսիցյան, Վարդան Հացունի ն ուրիչներ): Գրքում առանձին μաժնով ներկայացվում է նան Հայ աղդադրական դիտության խորՀրդային չրջանի աղդադրադետների ն դիտակաղմակերպչա3

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կան, ցուցադրական ն ուսումնական Հաստատությունների, դործունեությունը՝ երկու չրջափուլով. ա) 1920-1940-ական թթ., երμ տակավին դործում էին դեռնս նախաՀեղափոխական չրջանից Հայտնի μաղմավաստակ աղդադրադետներ ն μանադետներ (Ե. Լալայան, Խ. Սամուելյան, Ս. Լիսիցյան, Մ. Աμեղյան, Հ. Օրμելի ն այլք): μ) 1950-1980-ական թթ., երμ ասպարեղ եկավ աղդադրադետների նոր սերունդ (Վ. Բդոյան, Դ. Վարդումյան, Է. Կարապետյան, Ա. Օդաμաչյան, Կ. Մելիք-Փաչայան, Յու. Մկրտումյան, Կ. Սեղμոսյան, Լ. Պետրոսյան, Զ. Խառատյան, Ս. Հարությունյան ն ուրիչներ), որոնք ծավալեցին աղդադրական նյութերի μանաՀավաքչական ն Հետաղոտական լայն դործունեություն, Հիմնվեցին դիտաՀետաղոտական, թանդարանային, ուսումնադիտական Հաստատություններ: Կարծում ենք՝ սույն դիրքը կարող է օդտակար լինել ինչպես Հայ աղդադրությամμ, այնպես էլ պատմադիտությամμ ու մչակութաμանությամμ մասնադիտացող μակալավր ուսանողների, մադիստրոսների, ասպիրանտների, ինչպես նան ընթերցող լայն Հասարակայնության Համար: Հեղինակը սիրով Հաչվի կառնի ընթերցողների նկատառումները, դիտողություններն ու առաջարկները: Ռաֆիկ Նածապետյան պատմադիտության դոկտոր, ԵՊՀ ծնադիտության ն ազդադրության ամμիոնի պրոֆեսոր

ԲԱԺԻՆ ԱՌԱՋԻՆ

ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՅԱՑՄԱՆ ԵՐԱԽՏԱՎՈՐՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ ՆՎԻՐՎԱԾ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

) XVԼԼԼ

- 1850-1860-

.

-

,

, ) 1870-1880-

. ,

( .

, . ) 1890-

), .

XX

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

1. ՀԱՅ ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ ՄՏՔԻ

ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

Աղդաμանությունը որպես դիտություն Հայաստանում վերջնական տեսք ստացավ ՃԼՃ դարի 80-90-ական թվականներին ՃՃ դարի սկղμներին: Սակայն Հայաստանին ու Հայերին վերաμերող աղդաμանական վկայությունները դալիս են խոր Հնադարից ն սփռված են տարածության ու ժամանակի մեջ: Աղդաμանությունը ղդալի նյութեր է քաղում Հնադիտությունից (Ք. ա. ԼՃ Հաղարամյակից մինչն միջնադարի վերջը), օտար ն Հայրենի դրավոր աղμյուրներից (Ք. ա. ՄԼ դարից մինչն ՃՄԼԼԼ դարի վերջերը): Հնադիտական նյութերը լրացնում ն ճչտում են Հնադույն դրավոր տվյալները: Հայ աղդադրության Հին չրջանի պատմության Համար անչափ ուչադրավ են նան սեպադրական չրջանի՝ չումերաակկադական, խեթական, ասորեստանյան, ուրարտական, Հին պարսկական սկղμնաղμյուրները ն Հայաստանի տարածքում դտնված Ք. ա. ԼՄ - մ. թ. ԼԼԼ դարերի օտարալեղու արձանադրությունները: Զափաղանց մեծ նչանակություն ունեն Հին, անտիկ աչխարՀի պատմադիրների ն աչխարՀադիրների տարերայնորեն դրի առնված աղդաμանական նյութերը: Արժեքավոր տեղեկություններ են Հաղորդել Հերոդոտոսը, Քսենոփոնը, Ստրաμոնը, Տակիտոսը, Պրոկոպիոս Կեսարացին ն ուրիչներ1: Խոստովանենք, որ Քսենոփոնի աչխատություններում նկարադրված աղդադրական թեմաները մինչն միջնադարի վերջը մնացին իμրն եղակի Հաղորդումներ: Տարերային μանաՀավաքներ կարելի է Համարել նան Հայոց միջնադարյան պատմադիրներին, որոնց պատմադրական ուսումնասիրություններում մեծ քանակությամμ աղդադրական նյութ է կուտակված: Նրանք են՝ Ադաթանդեղոսը, Փավստոս Բուղանդը, Մովսես Խորենացին, Ղաղար Փարպեցին, Եղնիկ Կողμացին, ՀովՀան Մամիկոնյանը, ՀովՀան Մանդակունին, Թովմա Արծրունին, Արիստակես Լաստիվերցին, ՀովՀաննես կաթողիկոս Դրասխանակերտցին, Կիրակոս Գանձակեցին, Ստեփանոս Օրμելյանը, Առաքել Դավրիժեցին, Զաքարիա Քանաքեռցին ն ուրիչներ:

Մանրամասն տե՛ս Նածապետյան Ռ., Հայ աղդադրության պատմություն, մաս 1. Հնադույն ն Հին սկղμնաղμյուրների աղդադրական տեղեկությունները Հայերի ն Հայաստանի մասին, Երնան, 2010:

Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը

Առանձնապես ուչադրավ են միջնադարյան Հայաստանի ներքին կյանքին ու կենցաղին վերաμերող աղդադրական տեղեկությունները Փավստոս Բուղանդի «Հայոց պատմության» մեջ, Հայոց Հին Հավատալիքների ու աչխարՀայեցողության Հետաքրքիր տվյալները Ադաթանդեղոսի «Հայոց պատմություն» ն Եղնիկ Կողμացու «Եղծ աղանդոց» դրքերում: Մովսես Խորենացուն կարելի է Համարել Հայ առաջին μանաՀավաքն ու μանադետը: Իր «Հայոց պատմության» մեջ քերթողաՀայրը վերապատմել կամ μառացիորեն մեջμերել է Հայոց Հին առասպելներն ու վիպական ղրույցները ն մեկնաμանել դրանք: Հայ մատենադրության մեջ կուտակված են նան Հայաստանի Հարնան ու այլ երկրների ժողովուրդների կենցաղի մասին արժեքավոր տեղեկություններ, որոնք նչանակալից նպաստ են μերում արնելադիտությանը (Հեթում պատմիչ, Կիրակոս Գանձակեցի, ԱμրաՀամ Կրետացի ն ուրիչներ): Աղդադրական նյութեր ենք դտնում նան թարդմանական դրականության մեջ («Աստվածաչունչ», «Վաստակոց դիրք» ն այլն), ուր թեն Հայկական նյութեր չկան, սակայն ժամանակի Հայկական կենցաղին ու մչակույթին քաջատեղյակ թարդմանիչները կատարել են վկայակոչումներ ն անցկացրել ղուդաՀեռներ: Հայոց միջնադարյան աղդադրության մասին այս կամ այն չափով տեղեկություններ ենք դտնում իրավական, կանոնական2 ու փիլիսոփայական դրականության մեջ (ՀովՀան Օձնեցի, Մխիթար Գոչ, Սմμատ Գունդստաμլ, Գրիդոր Տաթնացի), միջնադարյան արվեստում (մանրանկարչություն, քանդակադործություն), վիմադիր արձանադրություններում ն այլ սկղμնաղμյուրներում: Ժողովրդական μանաՀյուսությունը մեծ չափով ներթափանցում է միջնադարյան տաղերդուների ն առակադիրների ստեղծադործություններ (Ֆրիկ, Կոստանտին Երղնկացի, ՀովՀաննես Թլկուրանցի, Գրիդորիս Աղթամարցի, Մկրտիչ Նաղաչ, Մխիթար Գոչ, Վարդան Այդեկցի ն ուրիչներ): Եթե աղդադրական ցիրուցան նյութերի այս դրառումները չլինեին, ապա այժմ խիստ դժվար կլիներ ամμողջական դաղափար կաղմել միջին դարերի Հայկական կենցաղի ու մչակույթի մասին: Աղդադրադետի խնդիրն է ի մի μերել դրանք, Համադրել ն Հնարավորինս ամμողջացնել:

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Ընտանեկան իրավունքը ըստ վաղմիջնադարյան եկեղեցական կանոնական ն աչխարՀիկ աղμյուրների // Գիտական Հոդվածների ժողովածու (ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ), Երնան, 1910, էջ 34-42:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Միջնադարյան Հայ աղդադրությանը վերաμերող նյութեր ու տեղեկություններ կարելի է դտնել արաμական3, եվրոպական ն ռուսական ճանապարՀորդների ուղեդրություններում ու նոթերում: Նրանք (Ուիլյամ Ռուμրուք, Մարկո Պոլո, Ռոյ Գոնցալեց, Դի Կլավիխո ն ուրիչներ) տնտեսական ու քաղաքական նպատակներով Արնելքի երկրներն այցելելիս անցել են նան Հայաստանով: ՃՄԼԼԼ դարի վերջին ն Հատկապես ՃԼՃ դարի սկղμներին Եվրոպայում ու Ռուսաստանում նչանակալից տեղաչարժեր են կատարվում, որոնք կապված էին μուրժուական Հարաμերությունների առաջացման ն աղդային ինքնադիտակցության աչխուժացման Հետ, մի Հանդամանք, որը խոչոր աղդակ էր աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութերի նոր արժնորման Համար4: Հայ աղդադրության երախտավորներից մեկի՝ Դերենիկ Վարդումյանի Համողմամμ աղդադրությունը՝ որպես դիտության ուրույն ճյուղ, ձնավորվել է ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կեսից ընդՀուպ ՃՃ դարասկիղμը: Ըստ նրա՝ այս պարμերաչրջանը կարելի է μաժանել երեք չրջափուլի՝ ա) ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կեսից մինչն 1850-1860 թթ.՝ նյութերի առավել արդյունավետ դրանցման, μ) 1870-1880-ական թթ.՝ նան մասնադիտական Հարցարանների Հանդես դալու, դ) 1890-ականներից մինչն ՃՃ դարի սկղμները՝ որպես Հայադիտության ուրույն μնադավառ կաղմավորվելու ն ղարդանալու փուլեր5: ՃԼՃ դարի սկղμին եվրոպական դիտական միտքը Հայկական միջավայր թափանցեց Եվրոպայում կրթություն ստացած Հայորդիների միջոցով: Նչանակալից դեր խաղացին Հայկական դաղթօջախները Եվրոպայում, որտեղ եվրոպական կրթություն ստացան

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Արաμ մատենադիրների աղդադրական վկայությունները Հայերի մասին (Թ-ԺԴ դդ.) // «Էջմիածին», 2009 Է, էջ 65-78: Մինչն ՃԼՃ դարը տարերայնորեն դրառված μանաՀավաքչական նյութերը խոչոր ներդրում էին աղդադրության մեջ: Այդ նյութերի Հիման վրա μացաՀայտվեցին դիտության Համար անՀայտ ցեղեր ու ժողովուրդներ ն նկարադրվեցին նրանց կենցաղն ու մչակույթը: Բացասականն այդ ժողովուրդներին դաղութացնելն էր, նրանց տարածքային մչակույթների μնական ղարդացումը խաթարելը կամ կասեցնելը: Այս տեսանկյունից նչանակալից էր Եվրոպան` իր ճանապարՀորդներով ու միսիոներներով: Տե՛ս Վարդումյան Դ., Հայաստանի Հիմնական պատմաաղդադրական մարղերի ընդՀանուր μնութադրումը (ՃԼՃ-ՃՃ դդ.) // ՊԲՀ, 2004, թիվ 2, էջ 48-64, նույնի` Հայ աղդադրության պատմության Հակիրճ ուրվադիծ // «Հարք» (Հայադիտական Հանդես), Երնան, 2006, թիվ 1, էջ 4-5:

Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը

μաղմաթիվ Հայ դիտնականներ: Այդպիսին էր առանձնապես Վենետիկին մերձ Ս. Ղաղար կղղում Հաստատված Մխիթարյան միաμանությունը: Այստեղ դիտական աղդադրությամμ առաջին ղμաղվողը ականավոր Հայադետ Ղուկաս Ինճիճյանն էր (1758-1833), որ ՃԼՃ դարի սկղμին Հրատարակած «Հնախօսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի» ծավալուն աչխատությամμ ի մի μերեց մատենադրության մեջ Հաստատադրված աղդադրական տվյալները, որոնք խմμավորվել են ըստ թեմաների: «Զինուորութիւն Հայաստանեայց» խորադրի տակ ներկայացրել է Հայոց միջնադարի ռաղմական մարտավարության պատկերը՝ ղինվորների ղդեստները, պաչտպանական ղենքերի տեսակները, ամրոցները, պարսպաքանդ սարքերը, վրանները, աղդարարիչ եղջերափողերը, իսկ «Սովորութիւն Հայաստանեայց» μաժնում՝ արքունական կենցաղը, մասնավորապես թադավորների պաչտոնական տարաղը, թադադրման արարողակարդը, պալատականների սովորույթները: Հատվածաμար տրված են միջնադարի Հայոց ամուսնական սովորույթները, μարքերը, պետական, նախարարական իրավական նորմերը, Հուղարկավորման ծեսերը: Ղ. Ինճիճյանն անդրադարձել է նան ղμաղմունքներին, ճարտարապետությանն ու երաժչտությանը, Հեթանոսության ու քրիստոնեության Հետ կապված Հարցերին, Հոդնորականների նիստուկացին, Հադուկապին, ծիսական արարողակարդին: ՃԼՃ դարասկղμին դրական-μանասիրական ասպարեղ իջավ Մեսրոպ Թաղիադյանը (1803-1858) իր «ՃանապարՀորդություն ի Հայս» ն չարք այլ դործերով6: «ՃանապարՀորդություն ի Հայս» դիրքը նչանակալից երնույթ էր Հայ իրականության մեջ ոչ միայն որպես դրական դործ, այլն իμրն մի ուչադրավ աղμյուր աղդադրական տեսանկյունից: Մ. Թաղիադյանն իր դործերով ուղի Հարթեց Հետադայում իրեն Հաջորդող դրողների Համար, մասնավորապես նչանավոր երկու աղդադրադետների՝ Խ. Աμովյանի ն Մ. Բժչկյանի Համար: Վերջիններս նչանակալի դեր խաղացին աղդադրական դիտությունը Հունի մեջ դնելու, տարերքից դեպի դիտության ուղին մղելու տեսակետից: Մինաս Բժչկյանը (1777-1851) առաջին ու խանդավառ Հայ μանաՀավաքն էր, որ մեծ քանակությամμ նյութ է դրի առել ՃԼՃ դարասկղμին: Աղդադրական լուրջ նչանակություն ունեցող նրա Տե՛ս ՃանապարՀորդութիւն Մեսրովμա Դ. Թաղիադեանց վ. ա. սարկավադի սրμոյ Էջմիածնի ի Հայս, Հ. առաջին, ի Կալկաթա, 1847:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դործերը երկուսն են՝ «Պատմութիւն Պոնտոսի որ է Սեաւ ծով…» (Վենետիկ, 1819) ն «ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀաստան…» (Վենետիկ, 1830): Աղդադրական նյութեր դրի առնելու նպատակով 1817-1819 թթ. նա ճանապարՀորդել է Սն ծովի ափերով ն տեղական ու Կովկասյան լեռներում ապրող ժողովուրդների՝ Հայերի, Հույների, թուրքերի, մեդրելների, վրացիների, աμխաղների, աμաղների, Դոնի կաղակների, լաղերի, աջարների, չերքեղների, օսերի, ինդուչների ն այլոց վերաμերյալ դրի առել ինչպես քաղաքական կացության, այնպես էլ աչխարՀադրական, պատմական, Հնադիտական, ճարտարապետական ն Հատկապես աղդադրական տեղեկություններ, որոնց մեծ մասի Հետ նա՝ իμրն μնիկ տրապիղոնցի, անձամμ ծանոթ է եղել7: Հայաստանից ԼեՀաստան կատարած Մ. Բժչկյանի ուղնորության արդյունքը «ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀաստան...» աչխատությունն էր: ՃանապարՀորդության ընթացքում նա եղել է ԼեՀաստանի, Բեսարաμիայի, Հունդարիայի, Բուլղարիայի, Ղրիմի ն Հայաμնակ այլ վայրերի քաղաքներում ու դյուղերում, ուր դրի է առել նան Հայերի ամուսնության ձների, ժառանդության կտակման կարդի, կրոնական Համողմունքների, արՀեստների ու արՀեստավորական միությունների, ժողովրդական տոների, ղμաղմունքների, նյութական մչակույթի մասին տեղեկություններ, որոնք թեն մանրամասն ն Հանդամանալից չեն ներկայացված, μայց արժեքավոր են ու μացառիկ: 1815 թ. Վենետիկում Հրատարակված «Ճեմարան դիտելեաց» ծավալուն դասադիրք-աչխատությունում չարադրված են ՀունաՀռոմեական դիցաμանությունը, ժողովուրդների ռասայական կապն ու քաղաքակրթական աստիճանները: 1818 թ. Հրատարակված «Հմտություն մանկանց» աչխարՀաμար դրված քառաՀատոր աչխատությունը յուրատեսակ ընդՀանուր աղդադրության Համառոտ ժողովածու է: Այստեղ ներկայացված են չինացիների, Հնդիկների, Հարավամերիկյան μնիկների, ճապոնացիների, նորղելանդացիների, աֆրիկացիների, արաμների, թուրքերի, պարսիկների, վրացիների ն այլ ժողովուրդների կենցաղամչակութային սովորություններն ու կրոնական Համողմունքները: Բժչկյանի Մ., «Պատմութիւն Պոնտոսի որ է Սեաւ ծով...» աչխատության մեջ պաՀպանված μացառիկ արժեքավոր տեղեկությունները Լ. Մելիքսեթ-Բեկը քաղվածաμար թարդմանել ն տպադրել է «Советская этнография» ամսադրի 1950 թ. № 2-ում:

Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը

Ուչադրավ է, որ Մ. Բժչկյանն իր Հավաքած աղդադրական տվյալները ն այլոց դրքերից մեջμերված տեղեկությունները ներկայացրել, ուսուցանել է Հայ աչակերտությանը, որով ընդՀանուր տեղեկություններ էին Հաղորդվում աչխարՀի ժողովուրդների մասին աղդադրական տեսնակյունից: Արնելյան Հայաստանում Մ. Բժչկյանին ղուդընթաց դործում էր մեծ լուսավորիչ Խ. Աμովյանը: Նրա երկերը ն նպատակային աղդադրական Հոդվածները մեծ Հետաքրքրություն են ներկայացնում: Ինչպես Մ. Բժչկյանը, Խ. Աμովյանն էլ նպատակամիտված դրի էր առնում աղդադրական նյութերը ն նույնիսկ Հետաղոտում8: Ժողովրդական μանաՀյուսությունը, ըստ նրա, Հետաղոտության Հետաքրքիր նյութ կարող է տալ աղդադրադետ ուսանողին, քանի որ նրա մեջ առատորեն դրսնորված են ժողովրդի սովորությունները, Հավատալիքները ն այլն: Խ. Աμովյանի μանադիտական, μանաՀավաքչական դործունեության մասին ուչադրավ Հետաղոտություն է կատարել նչանավոր μանադետ Արամ Ղանալանյանը9: Խ. Աμովյանն առաջինն էր, որ իր երկերի նյութը դարձրեց Հայ դյուղաչխարՀի, դեղջուկ Հայի կենցաղը, ՃԼՃ դարի սկղμներին Հայությանը Հուղող պատմական-քաղաքական ն մչակութային խնդիրները: Նրանից սկսած՝ Հայ աչխարՀն իր սոցիալ-քաղաքական միջավայրով, աղդային կյանքի յուրաՀատկություններով դառնում է դրականությունը սնուցանող Հիմնական աղμյուր: Աμովյանը նախանչեց Հայ նոր դրականության ժողովրդական ուղղությունն ու աղդային μովանդակությունը: Այդ տեսանկյունից նրա «Վերք Հայաստանի» վեպը Հայ ժողովրդական կենցաղի, ծեսերի, սովորույթների, μարքերի մի կենդանի Հանրադիտարան է: Աμովյանի աղդադրական նյութերը մեղ են Հասել երկու ճանապարՀով՝ նյութեր, որ ցրված են դրական ստեղծադործությունների մեջ, ն նյութեր, որ Հատուկ ուսումնասիրել է: Վերջիններից կարելի է

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների ու ծեսերի μնութադրությունը Խ. Աμովյանի երկերում // Գիտական աչխատություններ, ՄԼԼԼ, ՀՀ ԳԱԱ Շիրակի Հայադիտական Հետաղոտությունների կենտրոն, Գյումրի, 2005, էջ 53-59, նույնի` Աμովյանը որպես աղդադրադետ // Աμովյանադիտական Հոդվածների Հատընտիր ժողովածու, Երնան, 2007, էջ 123-132, նույնի` Խ. Աμովյանի դրական ժառանդության չուրջ // «Էջմիածին», 2007, Ա, էջ 88-94, նույնի` Խ. Աμովյանը` քրդերի աղդադրության Հետաղոտող // «Էջմիածին», 2011, Ա, էջ 76-90: Տե՛ս Ղանալանյան Ա., Աμովյանը ն ժողովրդական μանաՀյուսությունը, Երնան, 1941:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

առանձնացնել «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող Հայերի կյանքի ն Հատկապես նրանց Հարսանեկան սովորությունների մասին»10, «Գյուղական տների կառուցվածքը»11, «Քրդեր ն եղդիներ»12, «Թիֆլիղու Հայոց Հանդստարանը»13, «Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ն կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին»14, «Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին»15 ն այլն, որոնց մեծ մասը դրվել է եվրոպացի ճանապարՀորդներ ՀաքստՀաուղենի, Պարրոտի, Վադների ն այլոց խնդրանքով ու խորՀրդով: Նկատենք, որ վերջիններիս աչխատություններում Հայ աղդադրության ն μանաՀյուսության վերաμերյալ նս ուչադրավ նյութեր կան: ՃԼՃ դարի առաջին կեսը՝ մինչն 60-ական թվականները, Հայ աղդադրության ու μանադիտության՝ որպես ինքնուրույն դիտության վերածվելու սաղմնավորման չրջանն էր, երμ Հավաքվում ն կուտակվում էին նյութեր, երնան էին դալիս քննական, Հետաղոտական աչխատություններ: Բուն, կենդանի կենցաղավարող μանաՀյուսության ստեղծադործությունները ն աղդադրական երնույթները՝ μաղմաղանությամμ ու տարատեսակներով, դեռ չէին դտել իրենց Հավաքողներին ն ուսումնասիրողներին16: Տարերային μանաՀավաքչության ՀաղթաՀարումը մասամμ դտնում ենք նան ՃԼՃ դարի առաջին կեսի մամուլում: Եթե մինչ այդ աղդադրական ու μանաՀյուսական երնույթները դրի էին առնվում իμրն օժանդակ նյութեր, ապա այս չրջանի մամուլում, Հատկապես 40-50-ական թվականներին, սկղμնավորվեց նպատակային μանաՀավաքչությունը՝ աղդային ինքնադիտակցության արթնացման դաղափարական աղդեցությամμ պայմանավորված: Աղդադիր μանաՀավաքները մամուլում Հանդես էին դալիս իμրն այդ դաղափարները կրողներ, Հատուկ նպատակներով օդտադործում էին աղդադրության դեղեցիկ նմուչները: Դրանցից կարելի է Տե՛ս Աμովյան Խ., Երկերի լիակատար ժողովածու, ութ Հատորով (այսուՀետն` ԵԼԺ), Հ. 8, Երնան, 1958, էջ 154-193: Տե՛ս Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 10 (լրացուցիչ), Երնան, 1961, էջ 53-93: Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 243-285: Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 4, Երնան, 1947, էջ 40-47: Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 82-96: Նույն տեղում, էջ 32-42: Տե՛ս Ղանալանյան Ա., Դրվադներ Հայ μանադիտության պատմության, Երնան, 1985, Հարությունյան Ս., Մանուկ Աμեղյան, Երնան, 1970, նույնի` Բանադիտական ակնարկներ, Երնան, 2010 ն այլն:

Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը

առանձնացնել՝ «Աղդարար Բյուղանդյան» (չաμաթաթերթ, Կ. Պոլիս, 1840-1841), «Արչալույս Արարատյան» (Զմյուռնիա, 18401887), «Հայրենասեր» (չաμաթաթերթ, Զմյուռնիա, 1843-1846, 1830-1842 թթ. Հրատարակվել է «Աղդասեր» խորադրով), «Հայաստան» (չաμաթաթերթ, Կ. Պոլիս, 1846-1852), «Եվրոպա» (չաμաթաթերթ, Վիեննա, 1847-1858), «Բանասեր» (տասնօրյա, Մադրաս 18481849), «Ուսումնասեր» (լրադիր, Սինդապուր, 1849-1853) ն այլն: Սրանց Հրապարակումներում ուղղակի կամ անուղղակի չատ անդրադարձներ կան ժողովուրդների սովորույթներին, վարքուμարքին, առանձնապես Հասարակական կենցաղին ն Հոդնոր մչակույթին: Տարերային μանաՀավաքչության ՀաղթաՀարումը Հիմնականում պայմանավորված էր աղդադրական Հարցարանի ստեղծման Հանդամանքով, որը ժամանակին, իՀարկե, նման ձնակերպում չուներ: Բայց ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսի սկղμներին առանձին անՀատներ արդեն դիտակցում էին μանաՀավաքչության կարնորությունը: 1870-ական թվականներից սկսվում է Հայ աղդադրության ն μանաՀյուսության ասպարեղում Հավաքչական μուռն դործունեություն, որը ծավալվելով ընդդրկում է պատմական Հայաստանի աղդադրական Հիմնական չրջանները: Աղդադրական-μանաՀյուսական նյութերի Հավաքման վերելքի նախաձեռնողն ու կաղմակերպիչը դարձավ Հայ մչակույթի անխոնջ մչակ Գարեդին Սրվանձտյանցը (1840-1892): Նա առաջին խոչոր դործիչն էր, որը նախաձեռնեց աղդադրական Հարցարանի ստեղծման դործը: Իր Հայտնաμերած Հայոց աղդային էպոսն էլ Հենց միտք Հղացրեց աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութերի դրանցման սկղμնապես տարերայնորեն, ապա Համակարդված նախնական Հարցարան Հիմնելուն, որպիսին Հանդիսացավ նրա «Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ» դիրքը (Կ. Պոլիս, 1874): Վերջինս նրա կարնորադույն դործն էր, սովորական դիրք չէր, այլ, ինչպես դիպուկ նկատել է Վ. Բդոյանը, երկու կարնորադույն Հայտնադործությունների ժողովածու է17: Աղդադրության ն μանաՀավաքչության դործը կանոնավոր Հիմքերի վրա դնելու Համար մեծ էր Սրվանձտյանցի մչակած ուղղության դերը: «Ծանի՛ր ղքեղ» իմաստնությունը ժողովրդին

Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայ աղդադրություն (Համառոտ ուրվադիծ), Երնան, 1974, էջ 17:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հասցնելու խնդիրը ՃԼՃ դարի Հայ մտավոր դործիչների սրμաղան պարտքն էր Համարվում: Պ. Պռոչյանին18 վիճակվեց կատարելու Աμովյանի կարդախոսը ԱրնելաՀայաստանում, իսկ Գ. Սրվանձըտյանցին՝ ԱրնմտաՀայաստանում: Սակայն եթե Պռոչյանի մոտ աղդադրությունը ծառայում էր դեղադիտական նպատակներին, ուր տակավին μացակայում էր աղդադրադետ-μանաՀավաքի ինքնադիտակցությունը, Սրվանձտյանցի մոտ արդեն այն ղդացվում էր: Թուրքական ՀարստաՀարությունների ն քաղաքական Հալածանքների դեմ մաքառելու տարիներին Գ. Սրվանձտյանցն աղդադրությունն ու μանաՀյուսությունը պարղապես առաջադրեց որպես Հոդնոր ղենքեր ու դրանցով աղդային ղարթոնքի քարողչության դործը Հասցրեց նոր մակարդակի: «Ծանի՛ր ղքեղ»-ի դաղափարով էր տոդորված Սրվանձտյանցի յուրաքանչյուր տող: 1860-ին Վարադա Ժառանդավորաց վարժարանի 20-ամյա սանը, ճանապարՀորդելով Անդրկովկասում, դրեց ն Հրատարակեց «Երնան քաղաք», «Տփխիս քաղաք», «Սյունյաց աչխարՀ ն Շուչի քաղաք» Հոդվածները: Վերջիններս Հադեցած էին աղդադրական ուչադրավ տվյալներով: ԱրժանաՀիչատակ են Հատկապես կրոնական ծեսերի, Թիֆլիսի Հայ Համքարությունների օրենքների, պատանեկան խաղերի, արՀեստների ու առնտրի, տների կառուցվածքի, Հայ, ռուս, պարսիկ ն այլ ժողովուրդների կյանքից վերցված դրվադները: «Գրոց ու μրոց» յուրօրինակ ծրադիրն իր «կառուցվածքով ու Հարցերի առաջադրումներով, իՀարկե, միանդամայն տարμերվում էր Եվրոպայում ն այլուր կաղմվող ծրադրերից, որովՀետն Հեղինակն անծանոթ էր դրանց: Նա իր ծրադիրը, դարի քաղաքական ու մչակութային պաՀանջների Համաձայն, առաջադրել է μնատուր խելքի ու տաղանդի չնորՀիվ: Այդ ծրադիրը՝ որպես Հայ իրականության մեջ առաջին փորձ, ինչ խոսք, պարղ էր ու Հասարակ, նախնական»19: Այն լեցուն էր Հայրենաμաղձ Սրվանձտյանցի մեղրանուչ խոսքերով, որոնք օդտադործվեցին Հետնորդների կողմից: Այդ են վկայում ժամանակակից դրական ու դիտական նչանավոր դործիչները, որոնք խոստովանել են «Գրոց ու μրոցի» թողած աղ18 Պերճ Պռոչյանի` իμրն աղդադրական անμավ նյութերի դրառողի վերաμերյալ ուչադրավ ուսումնասիրություն է կատարել Ա. Պետրոսյանը (տե՛ս Պետրոսյան Ա., Ժողովրդական տվյալների արտացոլումը Պ. Պռոչյանի երկերում // ՊԲՀ, 2009, № 1, էջ 88-102): Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայ աղդադրություն (Համառոտ ուրվադիծ), էջ 17:

Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը

դեցությունն իրենց վրա: «Գրոց ու μրոցին» Հետնեց «Հնոց-նորոց» (1874), իսկ 1876 թ.՝ «Մանանա» ժողովածուն: Վերջինս աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութի առավել լայն ընդդրկում ունի, որով Վան-Վասպուրականի աղդադրական մի չարք նյութերը փրկվում են անդարձ կորստից: Այս դրքում Սրվանձտյանցը ղետեղել է նան մի չարք նամակներ, որոնց Հեղինակները ողջունել են «Գրոց ու μրոցը»: «Համով-Հոտովը» լույս է տեսնում 1884 թ. (Կ. Պոլիս): Նրա «Թորոս Աղμարի» (Կ. Պոլիս, Հ. Լ, 1879, Հ. ԼԼ, 1884) աղդադրական-աչխարՀադրական արժեքը μարձր է դնաՀատվում Ռուսաստանի աչխարՀադրական ընկերության կողմից ն Համառոտված թարդմանվում ու տպադրվում է դրա ԼԼ Հատորը20: Գ. Խալաթյանցը, սակայն, 1887 թ. Հրատարակած իր «Ծրադիրը» Համարում էր առաջին փորձ21, որից երնում է, որ նա Գ. Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոցը» ծրադիր չի Համարել: Այն ծրադիր չեն Համարել նան Ե. Լալայանը, Ս. Լիսիցյանը ն Հայ աղդադրության այլ երախտավորներ: Ինչո՞ւ, որովՀետն Հեղինակն իր ծրադիրն արդի իմաստով չի Համակարդել, Հարցերը թեմատիկ խմμավորման չի ենթարկել ու Համարակալել, առաջադրված Հարցերը չաղկապել է պատասխան նկարադրերի Հետ: Ընթերցողները ն դիտնականները μոլոր պարադաներում ընդունել են «Գրոց ու μրոցի» μարերար ն վարակիչ աղդեցությունը, μայց չեն նկատել, որ Հեղինակն այն ներկայացրել է իμրն ծրադիր: Զեն նկատել նույնիսկ ակնՀայտ փաստերը, որ տեսնում ենք «Գրոց ու μրոցի» էջերում: Ուստի, Հաստատելու Համար, որ դրքի ամμողջ կեսը Հայ աղդադրության ծրադիր է եղել, μերենք Հեղինակի Հետնյալ խոսքերը. «Եվ որովՀետն այս իմ դրական դործս իμրն Հուչարար ն ծրադիր կուղեմ ներկայացնել, μավականեն ավելին չեմ ուղեր երկարել: …Ուր տարավ ն ուր μերավ ղիս այս նկարադիրը, ղոր միայն իμր ծրադիր կը դրեմ: Դառնամ պիտի, դադրիմ պիտի, քանղի անսաՀման են այսպիսի վայրերը ն անսպառ՝ անոնց վրա խոս-

Известия Кавказского отдела императорского Русского географического общества (приложение к 1-му выпуску ԼՃ тома «Известия Кавказского отдела императорского Русского географического общества»), Тифлис, 1887 г. Վերնադրված էր այսպես՝ Торос Ахпар, «Путеводитель по Армении…»: Տե՛ս Ծրադիր Հայ աղդադրության ն աղդային իրավաμանական սովորությունների, Հավաքեց ն կաղմեց Գ. Խալաթյանց, Մոսկվա, 1887:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

վածներն ու երնցածները»22: Կամ՝ «Իմ փափաքս եղած է, որ μանասերք ուչադրություն դարձնեն Հայաստանի մեջ μնակած Հայոց ժողովրդական լեղվաց ն այն լեղուներով Հրատարակեն վեպեր, տրամախոսություններ ն այլն ն այսպիսով սիրելի ն ծանոթ կացուցանեն ղանոնք դրադիտաց…»23: Կարնոր է Հիչել, որ Հեղինակը «Գրոց ու μրոցի» տիտղոսաթերթի վրա դրոչմել է՝ «Ծրադրեաց Գ. Վ. Սրվանձտեանց»: ՎերոՀիչյալ ուղերձի տակ նա ստորադրել է «Ծրադրող Սրվանձտյանց Գ. Վ.»: Իսկ 9-16-րդ էջերում ներկայացրած նախաμանի տակ դրել է՝ «Ծրադրողն»: Մակադրության այս ձնը չի կրկնվել Հեղինակի մյուս դրքերից ն ոչ մեկի վրա: Ինքնին չատ ուչադրավ է Հենց «Գրոց ու μրոց» արտաՀայտությունը, որը «Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ» դրքի միայն առաջին կեսին է վերաμերում: Ընդ որում՝ «Գրոցն» այն է, ինչը Հեղինակը դրի է առել իμրն աղդադրական ն μանաՀյուսական Հում նյութեր, իսկ «μրոցն» ակնՀայտորեն խորՀրդանչական է՝ «μրել, պեղել, պատմել տալ ն դրի առնել» նչանակությամμ24: Գ. Սրվանձտյանցը μանաՀավաքներին Հիչեցնում, Հուչում է դրի առնել ընտանեկան կյանքի նկարադիրը, μնակավայրերի տեղադրությունը, չենքերի ձները, որոնք «լույս կու տան մեր Հայկական լեղվին, մեր աղդային Հնադիտության ու պատմության»25: Եվ քանի որ նա Համեստորեն իրեն ձեռնՀաս չի Համարում ղμաղվելու ծավալուն μանաՀավաքչական դործով, «Գրոց ու μրոցի» Հետադա μաղմաթիվ էջերում Հարցեր է առաջադրում, որպեսղի ավելի կարող մարդիկ ղμաղվեն աղդադրությամμ: Այդ Հարցերի մեջ ընդդրկված են Վանա նավերի նկարադրերը ն եղրույթները, դյուղատնտեսական դործիքները, փոխադրամիջոցները, աչխատանքային դործընթացները, տան չարժական դույքը, կաՀույքը, ամանները, ամμարները ն փեթակները, Հաց թխելու պարադաները, կաթի մչակման միջոցները, Հատիկաչափերը, Հացի տեսակները, լվացքի ամանները ն այլն, աղդային տարաղը, տարաղի Հետ կապ22

Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հ. 1, Երնան, 1978, էջ 79 (մեջμերումներում այս ն Հետադա ընդդծումները մերն են): Նույն տեղում, էջ 116: Այս մասին առավել Հանդամանորեն տե՛ս Նածապետյան Ռ., Գարեդին Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական դործունեությունը // «Էջմիածին», 2007, Ժ, էջ 110-122: Տե՛ս Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հ. 1, էջ 38-39:

Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը

ված ղարդերն ու Հուռութները ն այլն, դարμնոցներն ու դարμնությունը, Հյուսնությունը, դերձակությունը, ոսկերչությունը, չինարարական տեխնիկան, ժողովրդական μժչկությունը, դեղադիտությունը ն այլն, պտղաμուծությանը, μանջարաμուծությանը, կենդանիներին ու թռչուններին առնչվող եղրույթաμանությունը, ծաղիկների աչխարՀը ն μարμառային μառերի ցուցակներ կաղմելը, դիցաμանությունը ն առասպելաμանությունը: «Գրոց ու μրոցի» առաջին կեսն ավարտելուց առաջ Գ. Սրվանձըտյանցը, ուրիչներին μանաՀավաքության մղելով, դրում է. «Հիմա նորեն միտքս եկավ, քանի որ մեր մտադրությունն է ժողովրդական կյանքե ծանոթություններ Հիչել, որոնք լույս կարող են տալ աղդային պատմության ն լեղվին կամ դրականության, ուչադրության առնելու է, ուրեմն, անոնց մեջ եղած տնտեսական, դեղջկական, քաղաքական ն կրոնական արարողությունները, առածները, երդումները, անեծքները, օրՀնանքները, երդերը, պարերը, տղայոց խաղերը, որոնք առՀասարակ կյանքի ն լեղվի պատմությունը կը կաղմեն»26: Ապադա դրառողին իր միտքն ավելի լավ Հաղորդելու Համար նա թվարկում է դրի առնելիք թեմաները, ինչպիսիք են՝ ամուսնացող ղույդին առնչվող ծեսերը, Հարսանեկան խնջույքը, պսակը, պսակից տուն վերադարձի ճանապարՀի ծեսերը ն այլն: Աչքի անցկացնելով Գ. Սրվանձտյանցի ժողովածուները՝ մեր առաջ μացվում են աղդադրության դրեթե μոլոր Հիմնական խնդիրները՝ երկրի տեղադրություն, μնության նկարադրություն, տնտեսական կենցաղ ն նյութական մչակույթ, դյուղատնտեսական դործիքներ, փոխադրամիջոցներ, աչխատանքային դործընթացներ, տան կաՀ-կարասի, ղμաղմունքներ՝ կաթնատնտեսություն, այդեդործություն, մեղվապաՀություն, արՀեստներ, ժողովրդական μժչկություն, տարաղ ն այլն: Մեծ տեղ է Հատկացված նան ժողովրդի Հոդնոր մչակույթին՝ ժողովրդական Հավատալիքներին, պաչտամունքին, տոներին ն այլն: Հայ աղդադրության դրանցման ու մեկնաμանման սրվանձըտյանական ուղղությանը Հետնեցին նրան ժամանակակից ն Հետադա արնմտաՀայ μանաՀավաքները: Սփյուռքի Հայության Համար սրվանձտյանական դրանցման Հայրենաμաղձ ոճն այժմ էլ իչխող ձն է, քանի որ ծառայում է աղդային ոդու պաՀպանմանը: Այդ ուղղության մյուս կարնոր արժանիքն այն է, որ Հայ աղդադրությունը 1870-ական թվականների սկղμին նոր Հիմքի վրա

Տե՛ս Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հ. 1, էջ 81-82:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դրվեց: Սրվանձտյանցին Հետնող μաղմաթիվ μանաՀավաքներ նյութերի դրանցման առումով նչանակալից դործ են կատարել27: Անկախ այն μանից, թե Գ. Սրվանձտյանցի «Գրոց ն μրոց» աչխատությունը դիտնականներից չատերն են որպես Հայ աղդադրության ծրադիր-Հարցարան ընդունում, թե՝ ոչ28, մի μան որոչակի է, որ այն, իրոք, դիտակցական μանաՀավաքչության առաջին օրինակն էր, որին Հետնեց դավառաμնակ մտավորականության մի ամμողջ սերունդ: Հայ աղդադրական դիտության մեջ կան այլ տեսակետներ նս: Այսպես, օրինակ, Ս. Վարդանյանը, Լ. Վարդանյանը Մ. Միանսարյանցի 1860-ական թվականներին լույս տեսած «Մտածողությունք աղդային լուսավորության մասին» Հոդվածը դիտել են որպես առաջին «ծրադիր-Հարցարան»29, իսկ ըստ Դ. Վարդումյանի՝ «արդեն μավականաչափ կուտակված նյութերի վրա կաղմվեցին աղդադրական μնույթի առաջին Հարցարանները (Մ. Միանսարյան՝ 1868, Ա. Երիցյան՝ 1874»)30: 1874 թ. Ա. Երիցյանը Հրատարակում է «ԸնդՀանուր Հարցեր Հայոց μանանց ն սովորութաց» ծրադիրը (Թիֆլիս, 1874), որն ընդդրկում էր աղդադրության սոսկ սաՀմանափակ μնադավառներ ն չունեցավ դործնական կիրառություն: Դ. Վարդումյանն իր մի քանի այլ Հրատարակություններում Գ. Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոցը» Համարել է Մեր այս մոտեցումներն առավել Հանդամանորեն արտաՀայտվել են ավելի վաղ Հրատարակված Հոդվածում ն դիտական ղեկուցման մեջ, տե՛ս Նածապետյան Ռ., Գարեդին Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական դործունեությունը, «Էջմիածին» 2007, Ժ, էջ 110-122, նույնի` Գարեդին Սրվանձտյանցի աղդադրական դործունեությունը // Խ. Աμովյանի անվան Հայկական պետական մանկավարժական Համալսարանի Հիմնադրման 85-ամյակին նվիրված ժողովածու, պր. 1, Երնան, 2008, էջ 217-219: Այս Հարցին աղդադրադետ Ա. Պետրոսյանը նվիրել է մի ուչադրավ Հոդված` «Հայ աղդադրության առաջին ծրադիր-Հարցարանի խնդրի չուրջ» վերտառությամμ (տե՛ս ՊԲՀ, 2008, № 2, էջ 230-243), որում Հեղինակը փորձում է ժխտել «Գրոց ու μրոցի» ծրադիր-Հարցարան լինելու դաղափարը, սակայն դրա կողքին Հանդամանորեն անդրադառնում է Գ. Սրվանձտյանցի անուրանալի ներդրմանը Հայ աղդադրությունը դիտության վերաճելու ճանապարՀին: Տե՛ս Վարդանյան Ս., Միքայել Միանսարյանց: Կյանքն ու դործը, Երնան, 2002, էջ 21, Варданян Л., Степан Лисициан и истоки армянской эт-

нографии, Ереван, 2005, с. 307:

Վարդումյան Դ., Աղդադրություն // Հայ ժողովրդի պատմություն, Հ. 6, Երնան, 1981, էջ 926:

Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը

Հայ աղդադրության առաջին Հարցարանը. «Հայ իրականության մեջ աղդադրական առաջին Համապարփակ Հարցարանը կաղմեց Գ. Սրվանձտյանցը: Այն ղետեղված է նրա «Գրոց ու μրոցի» մեջ (Կ. Պոլիս, 1874)»31: Ավելի ուչ մեկ այլ Հոդվածում դրում է. «Նրա երկերն իր ժամանակի Հոդնոր ու նյութական անապակ, ղուլալ դանձարան են՝ աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութերի միաՀյուս ընդդրկմամμ: «Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի Դուռ» դրքով նա Հայտնադործում էր Հայ դյուցաղնավեպը, ապա տալիս է Հայ աղդադրական μանաՀավաքչական առաջին ծրադիրը»32: «Գրոց ու μրոցը» «անփույթ ու վայրիվերո» ծրադիր է Համարել Ա. ՇաՀնաղարյանը33, իսկ Վ. Բդոյանն էլ դրում է, թե «Գ. Սրվանձտյանցի ամենամեծ ծառայությունը μանաՀավաքչության դործի կաղմակերպումն էր: Գ. Սրվանձտյանցին Հետնեցին չատերը՝ ձեռքի տակ ունենալով նրա ծրադիրը՝ «Գրոց ու μրոցը»: Գ. Սրվանձտյանցի դրական Հարուստ ժառանդության մասին Ա. Ղանալանյանը դրում է. «Սրվանձտյանցը μացեց մեր μաղմադարյան μանարվեստի, ժողովրդական կյանքի, Հայոց μնաչխարՀի մինչ այդ փակ մնացած դաղտնարանների դռները ն առաջին անդամ իր ամμողջ Համ ու Հոտով Հայ Հասարակայնությանը ծանոթացրեց այնտեղ եղած մեծադույն արժեքներին»34, «Սրվանձըտյանցը առաջիններից մեկն էր մեղանում, որն իր Հայտնաμերած Հարուստ նյութերով մեծապես նպաստեց Հայ μանադիտության, աղդադրության, դրականության ու Հնադիտության ղարդացմանը: Նա մի նոր աչխարՀ μացեց Հայ դիտնականների ու դրողների առջն՝ առատ նյութ մատակարարելով նրանց Հետաղոտությունների ն դրական ստեղծադործությունների Համար»35: Ուսումնասիրողների մեծ մասը չի վիճարկել «Գրոց ու μրոցի» ծրադիր-Հարցարան լինելու Հանդամանքը, μայց միանչանակ μոլորն էլ պնդել են, թե Գ. Սրվանձտյանցի Հրատարակած ժողովածուներն ինչ վիթխարի դեր են խաղացել ժողովրդադիտական Տե՛ս Վարդումյան Դ., Աղդադրություն // ՊԲՀ, 1970, № 4, էջ 137, ծնթ. 9: Վարդումյան Դ., Հայ աղդադրության պատմության Հակիրճ ուրվադիծ, էջ 6: Տե՛ս Շածնազարյան Ա., Գարեդին եպիսկոպոս Սրվանձտյանցի երկերը // ԱՀ, դ. ՃՃԼՄ, Թիֆլիս, 1913, էջ 116: Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հ. 1, էջ 8: Նույն տեղում, էջ 23:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նյութերի դրառման ու Հրատարակման դործում36: Ըստ ականավոր μանադետ Ս. Հարությունյանի Համողման՝ «Գ. Սրվանձտյանցը դառնում է Հայ μանաՀավաքչության ռաՀվիրան՝ ուղի Հարթող առաջամարտիկը: Նրա Հետնությամμ ՃԼՃ դարի վերջին քսանամյակում Հայ μանադիտության մեջ Հանդես է դալիս μանաՀավաքների մի ամμողջ սերունդ, որի անդուլ ջանքերով դրառվում ն տպադրվում է ժողովրդական կենդանի μանաՀյուսության մի պատկառելի ժառանդություն»37: Ի դեպ, Գ. Սրվանձտյանցի ժամանակ ն Հետադայում նրա դործունեության մասին կարելի է Հանդիպել μաղում Հեղինակների դրվատալից դնաՀատականների38: Օրինակ՝ Հ. Թումանյանը նրան Համարել է «Մեր անուչ, Հայրենախոս μանաստեղծը», իսկ նրա դրքերն էլ Համեմատել է μուրումնալի ծաղկեփնջերի Հետ: «Մի Աμովյան կամ մի Սրվանձտյանց,– դրել է նա,– կենդանի ծաղիկներից են կաղմում իրենց փնջերը, որոնք, ինչպես էլ կապված լինեն, միչտ Հոտավետ են ու Հրապուրիչ»39: Գ. Սրվանձտյանցի երկերը մեծ ներդործություն ունեցան ժամանակի Հայ դավառաμնակ մտավորականության չրջանում: Նրանց ջանքերով աղդադրության ն μանաՀյուսության ասպարեղում Հսկայական աչխատանք կատարվեց, մեծաքանակ նյութեր կուտակվեցին տարμեր դավառներից ն μնակավայրերից՝ ընդդրկելով ն՛ Արնմտյան, ն՛ Արնելյան Հայաստանը, նան Հայկական դաղ36

Տե՛ս, օրինակ, Հարությունյան Ս., Բանադիտություն // Հայ ժողովրդի պատմություն, Հ. 6, էջ 916-917: Նույն տեղում: Տե՛ս Մելիքզադե (Րաֆֆի). Գ. Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոցի» առթիվ (դրախոսություն) // «Մչակ», 1875, № 2, 3, Հայկունի Ս., Գ. Սրվանձտյանցի մաՀվան 10-ամյակի առթիվ // ԱՀ, դ. ԼՃ, 1902, էջ 272-281, Երեմյան Հ. Ս., Գ. Սրվանձտյանցի կյանքն ու դրական դործունեությունը // «Բաղմավեպ», 1912, № 1, էջ 4-12, № 2, էջ 50-53, Շածնազարյան Ա., Գարեդին Սրվանձտյանցի մաՀվան 20-ամյակի առթիվ // ԱՀ, դ. ՃՃԼՄ, № 1, Թիֆլիս, 1913, էջ 112-116, դ. ՃՃՄ, № 2, Թիֆլիս, 1913, էջ 85-107, Բդոյան Վ., Հայրենիքը ն Հայրենասիրությունը Գարեդին Սրվանձտյանցի երկերում // «Էջմիածին», 1944, Բ-Գ, էջ 38-46, Դ-Ե, էջ 27-36, Աճառյան Հ., Գարեդին Եպիսկոպոս Սրվանձտյանց // «Էջմիածին», 1950, Ե-Զ, էջ 29-32, Ղանալանյան Ա., Գարեդին Սրվանձտյանց // Հայ նոր դրականության պատմություն, Հ. 3, Երնան, 1964, էջ 555-588, կոստանդյան է., Գարեդին Սրվանձտյանց (Կյանքը ն դործունեությունը), Երնան, 1979 ն μաղմաթիվ այլ Հեղինակներ: Տե՛ս Թումանյան Հ., Հայոց դետերը, Թիֆլիս, 1915, էջ 42, նույնի` Երկերի ժողովածու, Հ. 4, Երնան, 1951, էջ 377-378:

Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը

թօջախները: Հենց Գ. Սրվանձտյանցի կենդանության տարիներին Հրապարակ եկան μաղմաթիվ μանաՀավաքներ, որոնք սկսեցին նկարադրել Հայրենի μնակավայրերն ու դավառները40: ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսին Հանդես են դալիս մի չարք նոր թերթեր ն ամսադրեր, որոնք ավելի, քան դարասկղμի մամուլը ուչադրություն են դարձնում աղդադրական թեմաներին41: Այ40 Ներկայացնենք նրանցից մի քանիսին. Արիստակես վրդ. Սեդրակյանը Հրատարակեց «Քնար մչեցվոց ն վանեցվոց» (Վաղարչապատ, 1874), «Ամուսնական խնդիրներ» (Մոսկվա, 1891), Արիստակես վրդ. Սարդսենցը` «Պանդուխտ վանեցին» (Կ. Պոլիս, 1875), Պետրոս վրդ. ԿալՀոկեցին` «Ասիական ճանապարՀորդություն ի Հայրենիս» (Կ. Պոլիս, 1881), Գնորդ Շերենցը` «Վանա սաղ»` երկու պրակներով (Թիֆլիս, մ. Ա, 1885, մ. Բ, 1899), Մ. Կ. Միրախորյանը` «Նկարադրական ուղնորություն ի Հայաμնակ դավառս Արնելյան Տաճկաստանի…» (Կ. Պոլիս, մ. Ա, 1884, մ. Բ, 1885, մ. Գ, 1886), Հակոμ Հ. ԱլաՀվերդյանը` «Ուլնիա կամ Զեյթուն» (Կ. Պոլիս, 1884), ՀովՀաննես Նաղարյանցը` «Նախապաչարմունք» (Թփխիս, Հ. Լ, 1878), «Անեկդոտներ» (Թփխիս, Հ. 1, 1876, Հ. 2, 1877), Երեմիա եպ. Տեր-Սարդսենց Տնկանցը` «ՏոՀմային Հիչատակարան» (դիրք Ա ն Բ, Վարադ, 1881), Սիմոն Վ. Ճուլարտյանը` «Առածք աղդայինք» (Վենետիկ, 1880), ՎաՀան վ. Տեր-Մինասյանը (Պարտիղակցի)` «Անդիր դպրություն (Կ. Պոլիս, Հ. Ա, 1893, Հ. Բ, 1893), Հ. Կ. Ճանիկյանը` «Հնությունք Ակնա» (Թիֆլիս, 1895), Գնորդ Տեր-Աղեքսանդրյանը` «Թիֆլիսեցոց մտավոր կյանքը» (Թիֆլիս, 1886): Այդ պարμերականներից էին` «Մասիս» օրաթերթը Կ. Պոլսում (18841908), «Արծիվ Վասպուրականի» ամսաթերթը նախ Կ. Պոլսում (18551856), ապա Վարադա վանքում (1858-1864, 1873-1874), «Հյուսիսափայլը» Մոսկվայում (1858-1864), «Կռունկ Հայոց աչխարՀին» Թիֆլիսում (1860-1863), «Լրատար Արծուիկ Տարօնոյ» ամսադիրը Մչո Ս. Կարապետ վանքում (1863-1865), «Արարատ» ամսադիրը Էջմիածնում (18681919), «Արնելյան մամուլ» ամսադիրը Զմյուռնիայում (1871-1909), «Մչակ» օրաթերթը (1872-1920), «Փորձ» ամսադիրը` Թիֆլիսում (18761881), «Բիւրակն» ամսաթերթը Կ. Պոլսում (միայն նոր չրջանը` 18971900 թթ.), «Նոր դար» օրաթերթը Թիֆլիսում (1884-1908), «Արաքս» ամսադիրը Պետերμուրդում (1887-1898), «Հանդես ամսօրյա» ամսադիրը Վիեննայում (1887 թվականից մինչն այսօր): ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսին նչանակալից չափով աղդադրական նյութեր են տպադրվել նան ռուսական մամուլում` «Кавказский календарь» (Тифлис, 1845-1917), «Материалы для описания местностей и племен Кавказа» (Тифлис, 1883-1903), «Свод материалов по изучению экономического края» [Тифлис, 1887-1889 (в 5

томах)|, «Материалы дня изучения экономического быта государственных крестьян Закавказского края» [Тифлис, 1885-1887 (в 7 томах)|; «Известия Кавказского отдела Русского географического общества» (Тифлис, 1872-1917)

ն այլն:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նուամենայնիվ, Գ. Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոցը» չկարողացավ կատարել այն դերը, ինչ Հետադայում վիճակվեց կատարել Մոսկվայի Լաղարյան ճեմարանի պրոֆեսոր Գրիդոր Խալաթյանցի (1858-1912) Հարցարանին: Հենվելով Գ. Սրվանձտյանցի ն վերոՀիչյալ μանասերների ու μանաՀավաքների աչխատությունների վրա՝ եվրոպական ն ռուսական աղդադրական դիտության սկղμունքներին քաջատեղյակ Գ. Խալաթյանցը կաղմեց դիտական Հիմունքներով Համակողմանի չարադրված աղդադրական մի նոր Հարցարան՝ «Ծրադիր Հայ աղդադրության ն աղդային իրավաμանական սովորությունների» վերտառությամμ (Մոսկվա, 1887), որի μոլոր Հարցերը Համակարդվել են ըստ թեմաների ու ենթաթեմաների: Կուռ կառուցվածք ունեցող այս ծրադիրը Հսկայական դեր խաղաց Հայ μանաՀավաքչության կաղմակերպման դործում, ուղենիչ Հանդիսացավ Հետնորդ μանաՀավաքների, μանադետների ն աղդադրությամμ ղμաղվողների Համար42: Արժնորենք ծրադիրն Հենց Գ. Խալաթյանցի տված դնաՀատականով. «Մեր ծրադիրն ունեցավ դրական նչանակություն, ոչ միայն ավելացավ μանասացների թիվը…, այլն… նրանց աչխատություններին որոչ սիստեմ ն դիտական դասավորություն Հաղորդվեց»43: «Ծրադիրը» առաջին Հերթին μարձր դնաՀատականի արժանացավ Գ. Սրվանձտյանցի կողմից. «Վրա Հասավ Ձեր «Հայ աղդադրության ծրադիրը» …Արդեն կանխավ նս, թե՛ ի Տարոն ն թե՛ այլուր պատաՀածս դավառները թելադրած էի այդպիսի μաները դրելուն: Նվիրեցի ծրադիրդ երեք անձանց, որոնց մեկն կդտնվի ի Ս. Կարապետ, մեկն՝ ի Մուչ, մյուսն ի Պուլանըխ, որքա՛ն մեծ μացվեցան անոնց աչքերը ծրադրիդ ճառադայթներով, որ կլուսավորեր, կառաջնորդեր ն կցուցաներ ամեն μան պարղ ու կատարյալ: Մեծ դործ ն պիտանի է ծրադիրդ»44: Գ. Խալաթյանցի «Ծրադիրն» ընդդրկում էր 500 Հարց ն 10 μաժին, որոնք վերաμերում են կենցաղի ու մչակույթի ամենատարμեր μնադավառներին՝ 1) աչխարՀադրական ն պատմական տեղեկություններ, 2) մարդաμանական տեղեկություններ, 3) μնակարանը ն իր պարադաները, 4) ղդեստ ն ղարդ, 5) կերակուր ն

Տե՛ս կոստանդյան է., նչվ. աչխ., էջ 9: ԽալաթեանցԳ., Նյութեր Հայ աղդադրութեան պատմութեան Համար // Էմինեան աղդադրական ժողովածու (այսուՀետ` ԷԱԺ), Հ. Է, Մոսկվա, 1908, էջ 48: կոստանդյան է., նչվ. աչխ, էջ 9-10:

Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը

խմիչք, 6) կենցաղ ն ղμաղմունք, 7) ընտանեկան μարք ու սովորույթ, 8) Հավատք, 9) լեղու, դիր, արվեստ, ձեռադիր, 10) ժողովրդական μանավոր դրականության տեսակները45: Ծրադրի երկրորդ μաժինը վերաμերում է իրավունքին ն կաղմված է երեք դլխից՝ 1) Հասարակական կացություն ն վարչություն, դատ ու պատիժ, 2) Քաղաքացիական իրավունք, 3) Քրեական իրավունք: Խալաթյանցի սույն ծրադիրը լիովին μավարարում էր ժամանակի աղդադրության պաՀանջները: Նչանավոր Հայադետ Մկրտիչ Էմինի (1815-1890) նյութական միջոցներով Հիմնվեց ն Հիմնականում Գ. Խալաթյանցի խմμադրությամμ 1901-1913 թթ. 9 ծավալուն Հատորներով Հրատարակվեց «Էմինյան աղդադրական ժողովածուն»: 1-8-րդ Հատորների անփոփոխ խմμադիրը Գ. Խալաթյանցն էր, իսկ 9-րդ Հատորը (նրա մաՀից Հետո) խմμադրել է Հայադետ, Լաղարյան ճեմարանի դասախոս Կ. Կոստանյանը: Ժողովածուի խնդիրն էր Հայ աղդադրության ն ժողովրդական դրականության վերաμերյալ ուչադրության արժանի Հավաքածուներ, նյութեր ն դիտական Հետաղոտություններ Հրատարակելը: Գ. Խալաթյանցը մեծ աչխատանք է կատարել «Էմինյան աղդադրական ժողովածուն» (այսուՀետ՝ ԷԱԺ) դիտական պատչաճ մակարդակով Հրատարակելու Համար: Այն ինչպես մի չարք այլ պարμերականներ («Բաղմավեպ», «Հանդես ամսօրյա», «Մչակ», «Փորձ», «Մուրճ», «Նոր դար», «Արարատ», «Արնելյան մամուլ»), մեծապես նպաստել է Հայ աղդադրական դիտության կայացմանն ու ղարդացմանը: Գ. Խալաթյանցը «Նյութեր Հայ աղդադրության պատմության Համար» չաՀեկան Հոդվածում մատնանչում էր Հայ աղդադրադետների անելիքներն աղդադրության՝ որպես դիտական առանձին ոլորտի μնադավառում՝ 1) դաչտային աղդադրական նյութեր Հավաքել, 2) կաղմել աղդադրական մատենախոսական լիակատար նկարադրություններ, 3) դրանց Հիման վրա կատարել ուսումնասիրություն, Հետաղոտություն, վերլուծություն, 4) անՀրաժեչտորեն աչխուժացնել աղդադրական դործունեությունը, 5) ձեռնարկել դիտական արչավախմμեր, դիտական Համաժողովներ, 6) Հիմնել աղդադրական թանդարաններ, Համալսարանի Հումանիտար ֆակուլտետներում դասավանդել կովկասյան ն Հայ աղդադրության վերաμերյալ առարկաներ46:

Տե՛ս Խալաթեանց Գ., Ծրադիր Հայ աղդադրութեան ն աղդային իրավաμանական սովորութիւնների, Մոսկվա, 1887, էջ 44: Տե՛ս ԷԱԺ, Հ. Է, էջ 57-58:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Այս նույն չրջանում աղդադրական նչանակալից դործ է կատարել մեծանուն դիտնական Ղնոնդ Ալիչանը (1820-1901): Իր պատմադիտական առանձին աչխատություններում Հաճախ անդրադարձել է աղդային սովորությունների ու ծեսերի նկարադրությանն ու մեկնությանը: «Բաղմավեպի» էջերում նրա Հրատարակած ժողովրդական տոների ն Հավատալիքների վերաμերյալ Հոդվածներն ամփոփվում են «Հին Հավատք կամ Հեթանոսական կրոնք Հայոց» (Վենետիկ, 1895) աղդադրական նչանավոր դործում: Աղդադրական առումով ուչադրավ են նան Մ. Խրիմյանի «Պապիկ ն թոռնիկ», «Դրախտի ընտանիք» դործերը: Վաստակաչատ առաջին μանաՀավաքը, սակայն, եղավ Ե. Լալայանը (1864-1931), որը Հենց Գ. Խալաթյանցի ծրադրով 1889 թ. չրջում է Ջավախքում ն դրի առնում Հայ μնակչության աղդադրությունը: Իր Հավաքած նյութերի Հիման վրա նա նախաձեռնում է «Աղդադրական Հանդեսի» Հրապարակումը, որի առաջին Հատորը լույս է ընծայում Շուչիում 1896 թվականին: Այդ նույն թվականին Ե. Լալայանը Հրատարակությունը տեղափոխում է Թիֆլիս, ուր մտադրվում էր Հրապարակ Հանել նան 2-րդ դիրքը: Բայց, ըստ երնույթին, Հենց այդ փոխադրության միջոցին էլ Էվլախ կայարանում կորցնում է (դողանում են) երկրորդ դրքի Համար պատրաստված կաղապարները: Նյութական ու μարոյական ղրկանքների դնով Լալայանին Հաջողվում է Հաստատվել Թիֆլիսում, ուր մինչն դարավերջ Հրատարակում է Հանդեսի վեց Հատոր: Նրա դիտական ջանքերի ն քարողչական աչխատանքի չնորՀիվ պարμերականի չուրջն են Համախμվում ականավոր մտավորականների ն դավառական դրադետների լայն չրջանակ: Հանդեսի Համարներում տպադրվում են ինչպես աղդադրական ու μանաՀյուսական Հարուստ նյութեր, այնպես էլ տեսական աչխատություններ, Հնադիտական ուսումնասիրություններ, մարդաμանությանը վերաμերող Հետաղոտություններ ն այլն: Այս կարճ ժամանակաչրջանում՝ 1896-1900 թթ., դրի են առնվում Ջավախքի 1889), Վարանդայի (1897), Սիսիանի (1898), ՍանաՀինի (1898), Լոռվա (1898), Զանդեղուրի (1898), Համչենի Հայերի (1898), Շիրակի (1898), Հայ μոչաների (1898), Հայաստանի քրդերի (1898), ԲուլանըխՀարքի (1899), Ալաչկերտի (1899), Գանձակի (1899) աղդադրությունն ու μանաՀյուսությունը: Ե. Լալայանի ն նրա չուրջը Համախմμված Հայ մտավորականների խանդավառ դործունեության չնորՀիվ, «Աղդադրական Հանդեսից» μացի, աղդադրական ն μանաՀյուսական մի չարք նյութեր

Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը

են լույս տեսնում «Բյուրակն», «Բաղմավեպ», «Մուրճ», «Հանդես ամսօրյա» Հանդեսներում, տարμեր օրաթերթերում: Ե. Լալայանի չուրջը Համախմμված մտավորականությունը 1900 թ. Հոկտեմμերի 21-ին կաղմակերպում է «Հայոց աղդադրական Հրատարակչական ընկերությունը»47: Ընկերության Հիմնական նպատակն էր դյուրացնել «Աղդադրական Հանդեսի» ն Լալայանի աչխատանքն ու տպադրել դրքեր, դրքույկներ, քարտեղներ, μացել տպարաններ, դրավաճառանոցներ: 1906 թ. ընկերությունը վերանվանվում է «Հայոց աղդադրական ընկերություն», որն ավելի է ընդլայնում դործունեության չրջանակները՝ ծավալելով նան լուսավորչական-Հասարակական դործունեություն: Ընկերությունը նպատակ էր դրել մասնավորապես աղդադրական ն ընդՀանրապես մարդաμանական դիտությունների տեսանկյունից ուսումնասիրելու Կովկասը, նրան կից երկրները ն Հայկական դաղթօջախները, Հոդալու ն միջնորդելու տեղական իչխանությունների առաջ պաՀպանել Կովկասի Հնությունները, կատարել պեղումներ, μացել թանդարան, դրադարան, կաղմակերպել դասախոսություններ ն այլն: «Աղդադրական Հանդեսի» ն առՀասարակ Ե. Լալայանի դիտակաղմակերպչական դործունեությունը μնութադրվում է նպատակասլացությամμ ու μաղմաμովանդակությամμ: Ինչպես վերն ասվեց, Հենց նրա անմիջական դործուն աչխատակցությամμ աղդադրական-μանաՀյուսական Համակարդված նյութեր են Հավաքվում պատմական Հայաստանի աղդադրական չրջանների մեծ մասում ն պարμերաμար Հրատարակվում Հանդեսում, նան՝ առանձնատիպերի ձնով: «Աղդադրական Հանդեսի» տպադրությունը չարունակվեց մինչն 1916 թվականը, ն 20 տարվա ընթացքում Ե. Լալայանը 26 Հատորում ընդդրկեց պատմական Հայաստանի դավառների մեծ մասը: Իր կյանքի չուրջ 46 տարիները Ե. Լալայանն անձնվիրաμար նվիրեց Հայ աղդադրությանն ու μանաՀյուսությանը, դերաղանցապես՝ նյութերի Հավաքման ու Հրատարակման դործին: «Մեր կոչումն,- դրում էր Լալայանը,- նյութեր Հավաքելն է, որովՀետն դրանց պակասության պատճառով դիտական ուսումնասիրություններն անՀնարին են, ն մեկ էլ դրանց Համար ժամանակ չի

ԱՀ-ի 1905 թ. ՃԼԼ դրքի էջ 307-ում նչված է, որ «Հայոց աղդադրական Հրատարակչական ընկերությունը» Հիմնվել է նոյեմμերի 21-ին:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

պակսիլ: Մենք կկրենք քարերը, ն երանի նրան, ով կդա այդ քարերով աղդային ինքնուրույնության չենքը կառուցանելու ն Համամարդկային էվոլյուսիոնի օրենքները դծելու»48: Իրավացի էր Հայադետ Ն. Ակինյանը, երμ Ե. Լալայանի մաՀվան կապակցությամμ դրում էր. «Բայց ն այնպես ինչ որ Համμարեց Լալայանը, Հավաքեց ժամանակին, անոնք փրկված են կորուստեն ն պիտի մնան ստացվածք դիտության: Եկող սերունդները պարտավոր են երախտադիտության. պիտի օրՀնեն Հիչատակը մեծ վաստակավորին»49: «Աղդադրական Հանդեսի» Հետադա դործունեության ընթացքում Հավաքչական ն Հետաղոտական աչխատանքներն ու Հետաղոտությունները ցույց տվեցին, որ անՀրաժեչտ է Խալաթյանցի «Ծրադիրը» որոչ չափով ընդարձակել, լրացնել՝ ելնելով մի չարք նոր պաՀանջներից: Եվ աստիճանաμար Հանդեսի էջերում Հրապարակ եկան Ե. Լալայանի ն ուրիչների լրացուցիչ նոր ծրադրեր աղդադրական այս կամ այն Հարցերի, կամ ամμողջական Հիմնախնդիրների վերաμերյալ50: Տարիների դաչտային աչխատանքի փորձի Հիման վրա՝ ժամանակի պաՀանջների անմիջական թելադրանքով, Ս. Լիսիցյանը 1930-ական թվականներին դրեց «Աղդադրական Հարցարան», որից մինչն Հրատարակումը՝ 1946 թվականը, ձեռադիր վիճակով օդտվում էին այլ μանաՀավաքներ նս: Այն՝ իμրն կարնոր ձեռ48

ԱՀ, դ. Ա, Շուչի, 1896, էջ 3: «Հանդես ամսօրյա», 1931, № 3-5: Թվարկենք դրանք. 1) Լալայան Ե., Ծրադիր ամուսնության ն Հարսանիքի սովորույթների մասին նյութեր Հավաքելու // ԱՀ, դ. Ա, Շուչի, 1896, Հավելված, էջ 3-52: 2) Զելինսկի Ս. (Հայորդի), Ծրադիր տղաμերքի ն նորածին մանկան ֆիղիկական դաստիարակության մասին նյութեր Հավաքելու // ԱՀ, դ. Գ, Թիֆլիս, 1898, № 1, Հավելված, էջ 73-79: 3) Նույնի` Ծրադիր Հիվանդության ն μժչկության մասին նյութեր Հավաքելու Համար // ԱՀ, դ. Դ, Թիֆլիս, 1898, № 2, Հավելված, էջ 93-106: 4) Թարդմանություն է. Ադիրրի Հարցարանի, որ է` Ծրադիր սեպՀականության նչանների (տամղաների) մասին նյութեր Հավաքելու // ԱՀ, դ. ՄԼԼ-ՄԼԼԼ, Թիֆլիս, 1901: 5) Հովսեվ կարա-Մուրզա, Ծրադիր տնայնադործության վերաμերյալ նյութեր Հավաքելու // ԱՀ, դ. ՃԼԼ, 1904, Հավելված, էջ 3-32: 6) Ծրադիր Հայոց աղդադրական թանդարանի Համար նյութեր Հավաքելու // ԱՀ, դ. ՃՄԼ, 1907, Հավելված, էջ 1-26 (դրվել է Պետերμուրդում Ալեքսանդր ԼԼԼ-ի աղդադրական թանդարանի Համար, որը ռուսերենից փոխադրել ն Հարմարեցրել է Ա. Տեր-Գրիդորյանը):

Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը

նարկ, աղդադրական ընդարձակ Հարցարան, մինչ օրս ծառայում է μոլոր աղդադրադետներին: Սա թվով երրորդ Համապարփակ Հարցարանն էր Հայ աղդադրական իրականության մեջ, եթե նկատի չունենանք Ե. Լալայանի, Ս. Զելինսկու ն աղդադրության առանձին μնադավառներին վերաμերող այլոց Հարցարանները, որոնք թեմատիկ μնույթ ունեն ն Հրատարակվել են «Աղդադրական Հանդեսի» տարμեր Հատորներում: Ս. Լիսիցյանի Հարցարանն ընդդրկում է ժողովրդի մարդաμանությունը, տնտեսական ղμաղմունքները, նյութական ն Հոդնոր մչակույթը, Հասարակական-ընտանեկան Հարաμերությունները, ժողովրդական μանաՀյուսությանն ու արվեստին վերաμերող Հնարավոր μոլոր Հարցերը, ինչպես նան՝ անՀրաժեչտ ցուցումներ դաչտային նյութեր Հավաքելու կարդի մասին51: Վերոդրյալը Հայ աղդադրության նորովի ղարդացման Հիմնավոր ատաղձ Հանդիսացավ խորՀրդային ն ետխորՀրդային տարիներին, որոնց ընթացքում Հայ աղդաμանական միտքը՝ որպես պատմամչակութային ուրույն μնադավառ, թնակոխեց ղարդացման նոր պարμերաչրջան:

Միանդամայն տեղին է Ա. Պետրոսյանի այն Հարցադրումը, թե «Ս. Լիսիցյանի «Աղդադրական Հարցարանի» լույսընծայումից Հետո անցած տասնամյակների ընթացքում աղդադրական դիտության մեջ առաջ են քաչվել μաղմաթիվ նոր Հիմնախնդիրներ, որոնք մինչն ՃՃ դարի 40ական թվականները չէին կարող տեղ դտնել այդ Հարցարանում: Ուստի Հայ աղդադրության նոր ծրադիր-Հարցարանի կաղմումն ու Հրատարակումը օրվա Հրամայական պաՀանջ է դարձել» (տե՛ս Ա. Պետրոսյան. Հայ աղդադրության առաջին ծրադիր-Հարցարանի խնդրի չուրջ, էջ 242-243): Այդ նպատակին ծառայելու Համար մենք Հրատարակել ենք ամուսնության ու Հարսանեկան ծիսաչարի ն մանկան ծննդի ու խնամքի վերաμերյալ նյութեր Հավաքելու ավելի ընդարձակ, լրամչակված ծրադիր-Հարցարաններ (տե՛ս Նածապետյան Ռ., Ակնարկ դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման եղանակների մասին: Հարցաչար ամուսնաՀարսանեկան սովորությունների, արարողությունների վերաμերյալ // Նածապետյան Ռ., Հայոց սոցիոնորմատիվ մչակույթը, մաս 1, Երնան, 2009, էջ 30-54, նույնի` Մանկան ծննդին ն խնամքին առնչվող սովորույթների ու ծեսերի վերաμերյալ աղդադրական նյութերի դրառման Հարցաչար // Նածապետյան Ռ., ԱղձնիքաՀայերի մանկան ծննդի ն խնամքի ավանդական սովորույթներն ու ծեսերը, Երնան, 2011, Հավելված, էջ 192-206):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

2. ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՊԱՐԲԵՐԱՇՐՋԱՆԸ

(ՃՄԼԼԼ Դ. ԵՐԿՐՈՐԴ ԿԵՍ - 1850-1860-ԱԿԱՆ ԹԹ.) ա) 1. ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կես - ՃԼՃ դարի 50-60-ական թթ. ժամանակաչրջանի μնութադրությունը Հայ աղդադրությունը՝ որպես դիտության ուրույն ճյուղ, ձնավորվեց ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կեսից ընդՀուպ ՃՃ դարասկիղμը: Այս պարμերաչրջանը կարելի է μաժանել երեք չրջափուլի՝ 1) մինչն 1850-1860ական թթ.՝ նյութերն առավել արդյունավետ դրանցելու, 2) 1870-1880-ական թթ. մասնադիտական Հարցարանների Հանդես դալու, 3) 1890-ականներից մինչն ՃՃ դարի սկղμները՝ որպես Հայադիտության ուրույն μնադավառ վերջնականապես կաղմավորվելու ն ղարդանալու ժամանակաՀատվածներ: ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կեսից մինչն 1850-1860-ական թթ. աչքի են ընկնում Հայադիտական Հրատարակությունների առատությամμ, Հայ մտավորականության աղդադրական դործունեության վրա եվրոպական ն ռուսական միջավայրի μարերար աղդեցությամμ: ՃՄԼԼԼ դարի վերջին ն ՃԼՃ դարի առաջին կեսին Եվրոպայում ու Ռուսաստանում նչանակալից տեղաչարժերը, պայմանավորված μուրժուական Հարաμերությունների առաջացմամμ ն աղդային ինքնադիտակցության աչխուժացմամμ, խոչոր աղդակ Հանդիսացան Հայ աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութերը նորովի արժնորելու Համար: Աղդադրական նյութը այս չրջանում Հիմնովին ծառայեցվում էր տնտեսական ու աղդային ղարթոնքին, իդեալականացվում էին «Հայ ն Հայրենյաց տունը», «Թորդոմյան տոՀմը», նկարադրվում էին աղդային սովորույթները, փառաμանվում նաՀապետական «դեղեցիկ» ու «քաղցրիկ» օրենքները՝ Հայ ժողովրդի սովորույթներին, վարքուμարքին, ընտանեկան-Հասարակական կենցաղին, Հոդնոր մչակույթին վերաμերող անդրադարձներով: Այս չրջափուլում աղդադրական նյութեր օդտադործում էին Հայ դրողները, օտար ճանապարՀորդները ն ուրիչներ, իսկ աղդային սովորությունները արտացոլվում էին Հայ մամու28

Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման…

լում: Ժամանակի Հայ անդրանիկ պարμերականները՝ «Արչալույս Արարատյան» (Զմյուռնիա, 1840), «Բաղմավեպ» (Վենետիկ, 1843), «Եվրոպա» (Վիեննա, 1847), «Մասիս» (Կ. Պոլիս, 1852) ն այլն իրենց էջերում այս կամ այն չափով ղետեղում էին աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութեր: Այս չրջանի դրականությանը չատ μնորոչ էր աղդային դեղեցիկ սովորությունների, անխառն μարքերի, տնտեսական ղμաղմունքների, նյութական ն Հոդնոր մչակույթների, ժամանցի ձների, սպորտի ու խաղերի տեսակների, ուխտադնացությունների, ամուսնաընտանեկան սովորույթների ու ծիսակատարությունների նկարադրությունների օդտադործումը: Այս պարμերաչրջանում աղդային ինքնաճանաչման դործում նչանակալից էր Հատկապես Մխիթարյան միաμանության դործիչներ Ղ. Ինճիճյանի, Մ. Բժչկյանի, արնելաՀայ իրականության մեջ՝ Մ. Թաղիադյանի, Խ. Աμովյանի ն այլոց դերը: 1.1. Մխիթարյան միաμանության խաղացած դերը Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման դործում Բուն Հայաստանի քաղաքական անμարենպաստ պայմանները, նրա արնմտյան ն արնելյան Հատվածների ծանր կյանքը թուրքական ու պարսկական μռնապետությունների տիրապետության տակ պատճառ դարձան, որ աղդային ղարթոնքի առաջին արտաՀայտություններն ի Հայտ դան Հայկական դաղթօջախներում: Մեծ է եղել Եվրոպայում կրթություն ստացած դիտնականների, մասնավորապես Վենետիկին մերձ Ս. Ղաղար կղղում Հաստատված Մխիթարյան միաμանության անդամների դերը Հայ աղդադրության՝ իμրն դիտության կայացման դործում: Նրանք կատարել են Հայ մատենադրության Հարուստ ժառանդության Հետաղոտություն, միաժամանակ Հայ մատենադրությունը օտարներին են ներկայացրել թարդմանաμար: Հայ մատենադրության կարնորադույն երկերի Հրատարակությանը ղուդընթաց Մխիթարյանները լույս են ընծայել Հին թարդմանությունների լավադույն նմուչները, այդ թվում՝ Աստվածաչունչը ն անտիկ դրականություն: Նրանք ծավալեցին նան Հայ քերականադիտական, μառարանադրական վիթխարի աչխատանք՝ «Բառդիրք Հայկաղեան

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

լեղուի», (Հ. Ա, Վենետիկ, 1749, Հ. Բ, Վենետիկ, 1769), «Նոր μառդիրք Հայկաղեան լեղուի», (Վենետիկ, 1836), «Բառդիրք արուեստից ն դիտութեանց», «Բառդիրք յատուկ անուանց Աստուածաչունչ դրոց», «Առձեռն μառարան Հայկաղեան լեղուի», «Պատկերաղարդ μնաչխարՀիկ μառարան», «Բառդիրք դործնական դիտութեանց», «Հայ Հանրադիտակ»: Պատկառելի էր Մխիթարյանների կրթական-մանկավարժական դործունեությունը (Մուրադ-Ռաֆայեյան վարժարան, կրթօջախներ Արնմտյան Հայաստանում, Թուրքիայում, Սիրիայում, Եդիպտոսում ն այլուր): Միաμանության առաջադիմական Հայացքներով օժտված սաների մեջ կարելի է առանձնացնել ճանաչված անուններ՝ Մ. Պեչիկթաչլյան, Թ. Թերղյան, Մ. Մամուրյան, Ս. Հեքիմյան, Ծերենց, Դ. Վարուժան, Ա. Արփիարյան, Վ. Փափաղյան ն ուրիչներ: Անուրանալի է նրանց վաստակը դիտության տարμեր ոլորտների ուսումնասիրության մեջ1, ինչպես նան μեղմնավոր դործունեությունը Հայ պարμերական մամուլում՝ «Եղանակ Բյուղանդյան», «Բաղմավեպ», «Դիտակ Բյուղանդյան» ն այլն2: Վենետիկի Մխիթարյան միաμանության դիտնականները Հայ մչակույթի ու լեղվի ուսումնասիրությանը ղուդընթաց առաջին Հերթին ուչադրություն դարձրին Հայ աղդադրության Հարցերին, Հայ ժողովրդի տարμեր Հատվածների աղդային կյանքի ու կենցաղի, նրա Հոդնոր ու նյութական մչակույթի երնույթներին: Այդ տեսանկյունից ուչադրության արժանի են Հատկապես Մխիթարյան միաμանության անխոնջ դիտնականներ Ղ. Ինճիճյանի ն Մ. Բժչկյանի Հնախոսական, տեղադրական-աչխարՀադրական, ճանապարՀորդական ուղեդրական աչխատությունները, որոնք պարունակում են աղդադրական Հարուստ, արժեքավոր ն կարնոր նյութեր: Ղուկաս Ինճիճյան, նրա ազդաμանական դործունեությունը (1758-1833): Ականավոր Հայադետ-աչխարՀադրադետ, ծնունդով Կ. Պոլսեցի Ղուկաս Ինճիճյանը քաջածանոթ էր Եվրոպայում ձնա1 Տե՛ս Գրացուցակ Մխիթարյան տպարանի (1717-1960), Վենետիկ, 1960: Տե՛ս Անթաμյան -., Վենետիկի Մխիթարյանների Հայադիտական դործունեությունը (միաμանության Հիմնադրման 250-ամյակի առթիվ // ՊԲՀ, 1968, թիվ 4, էջ 25-38:

Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման…

վորված աղդադրության սկղμունքներին, տիրապետում էր մի քանի լեղվի, ուստի Հանձն առավ այդ սկղμունքները Հայ աղդադրությանը ծառայեցնելու դործին: Ձեռքի տակ ունենալով Մխիթարյանների Հարուստ դրականությունը՝ նա ձեռնարկեց մեկ մարդու ուժերից վեր աչխատանք, փորձեց Հայաստանի ն Հայերի վերաμերյալ Հայ ն օտար մատենադրության մեջ եղած տեղեկությունները ի մի μերել ն դրանց Հիման վրա վեր Հանել Հայ ժողովրդի Հաղարամյակների աղդադրական նկարադիրը: Ղուկաս Ինճիճյանը թողել է դրական, պատմաաչխարՀադրական, աղμյուրադիտական, աղդադրական Հարուստ ժառանդություն: «ԱչխարՀադրութիւն չորից մասանց աչխարՀի» (Հ. Ա, Վենետիկ, 1802) ն «Ստորադրութիւն Հայաստանեայց» (Վենետիկ, 1822) աչխատությունները Հայաստանի վերաμերյալ փաստական նյութի պատմաաչխարՀադրական Հարուստ չտեմարան էին, պարունակում են նան պատմաքաղաքական անցքերի, Հայաստանի վարչաձների, նախարարական տների, նրանց իրավական դրության, Հայ ժողովրդի μարքերի ու սովորույթների, ղμաղմունքի, Հավատալիքների վերաμերյալ կարնոր տեղեկություններ: «Հնախոսութիւն աչխարծադրական Հայաստանեայց աչխարծի» աչխատությունը: ՃԼՃ դարի առաջին կեսին Ինճիճյանն առաջինն էր Հայադետներից, որ «Հնախոսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի» մեծածավալ եռաՀատոր աչխատությունում ներառել է մատենադրության մեջ Հաստատադրված աղդադրական տվյալներ՝ դրանք խմμավորելով ըստ թեմաների: Այսպես՝ երկրորդ Հատորում «Դրօչք, նչանք» խորադրի ներքո ներկայացրել է միջին դարերի Հայկական պետական-ղինվորական դրոչները, դրանց նչանները: Նա դրում է, որ Հայոց դրոչի նչանը նախ արծիվն է եղել, ապա դրան ավելացել է առյուծը: Մ դարի պատմադիրների վկայությունների Հիման վրա նչել է, որ Արչակ թադավորի օրոք արծիվն ու նետը ղինանչան են Համարվել, որովՀետն ղինվորները դրանք կրում էին իրենց ճակատներին ու պարանոցին (էջ 235-236): Աչխատությունում տեղ են դտել այլ թեմաներ՝ «Զինւորութիւն Հայաստանեայց», «Սովորութիւն Հայաստանեայց»: Երկասիրության մեջ մատենադրությամμ Հավաստված է պատմաաղդադրական տեղեկությունների Հիման վրա ներկայացված Հայոց միջնադարյան ռաղմական Հանդերձանքը, ղինվորների

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ղդեստները (266-269), պաչտպանական ղենքերի տեսակները (248250), ամրոցները, պարսպաքանդ սարքերը (262-263), վրանները (251-252), աղդարարիչ եղջերափողերը (252-253), ինչպես նան՝ արքունական կենցաղի որոչ կողմեր՝ թադադրության արարողակարդը, օծումը, պալատականների սովորույթները (278-284), միջնադարյան Հայոց ամուսնական սովորույթները (292-293), μարքերը, պետական-նախարարական իրավական նորմերը (300-310), Հուղարկավորման ծեսերը (284-293): Բացառիկ տեղեկատվական արժեք են ներկայացնում Ղ. Ինճիճյանի անդրադարձները (երրորդ Հատորում) Հայոց միջնադարյան ղμաղմունքներին, ճարտարապետությանն ու երաժչտությանը, Հեթանոսության ու քրիստոնեությանն առնչվող Հարցերին, Հոդնորականների նիստուկացին, Հադուկապին, ծիսական արարողակարդին: Հայոց Հին Հավատամքները նա Համեմատության մեջ դրեց Հին ժողովուրդների նմանատիպ Հավատալիքների Հետ՝ փորձելով դտնել այդ Համակարդում Համամարդկային մտածողության արժեքները: Ըստ Ղ. Ինճիճյանի՝ Հայոց սիրո ն դեղեցկության աստվածուՀի Աստղիկը նույն եդիպտական Իսիսն է, Հռոմեական Դիանան ն Հունական Արտեմիսը: Այս Համեմատության միջոցով նա փորձեց ի մի μերել Հին դարաչրջանի Հեթանոսական Հավատալիքների Հիմքը կաղմող տոտեմիղմի ն անիմիղմի դրսնորումները՝ մատնացույց անելով վերապրուկային երնույթների առկայությունը իր ապրած ժամանակաՀատվածում: Ղ. Ինճիճյանը անդրադարձել է նան ժողովրդական μժչկությանը, որը Հենված է մարդկային փորձի ն ճանաչողության վրա՝ փորձելով ի մի μերել մեղանում Հայտնի ժողովրդական μժչկադիտության Հիմնական սկղμունքները: Հայ կենցաղավարության մեջ առաջավոր ձներ մտցնելը Ինճիճյանի վաղեմի նպատակներից էր: Դեռնս 1815 թ. «Աղդասեր» աչխատության մեջ Հանդամանորեն անդրադարձել է այդ խնդիրներին: Եվ կենցաղադիտական նոր երնույթները դյուրըմμռնելի լինելու Համար Հեղինակն այդ աչխատությունը չարադրել է μարμառախառն դրական լեղվով: Այստեղ նա μաղմաթիվ օրինակներ է μերել Հռոմեացի, Հույն, ռուս ն այլ ժողովուրդների վարքուμար32

Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման…

քից՝ չմոռանալով նչել նան Հայկական միջնադարյան կենցաղավարության դեղեցիկ օրինակներ: Այս Համապատկերում նա խնդիր է առաջադրել ըմμռնելու աղդային ինքնաճանաչողության ոդին ն սուր պայքար մղելու նախանձի, քինախնդրության, μամμասասիրության, չարախոսության, կեղծավորության ն նմանատիպ այլ երնույթների դեմ: Գիտնականի Հրատարակած ծավալուն դործերից է «Դարապատում» վերնադրով 8 Հատորից μաղկացած աչխատությունը (18241827), որը թարդմանվել է ֆրանսերեն, իտալերեն, դերմաներեն: Այստեղ Ինճիճյանը անդրադարձել է տարμեր ժողովուրդների աղդադրական նկարադրին՝ Հիմնականում Հենվելով իր թարդմանած աղμյուրադիտական նյութերի վրա: Վերջին երկու Հատորները նվիրված են դիտության ն արվեստի ղարդացման պատմությանը, մեծ մտածողների, արվեստադետների, եկեղեցական դործիչների կյանքին ու ստեղծադործությանը: Մինաս Բժչկյանը (1777-1851)՝ որպես μանածավաք ն ազդադրադետ Մինաս Բժչկյանի Հիմնական աչխատություններն են՝ «Ճեմարան դիտելեաց», «Հմտութիւն մանկանց», «Պատմութիւն Պոնտոսի, որ է Սեաւ ծով...», ն «ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀաստան»: Մինաս Բժչկյանը արնմտաՀայոց մեջ առաջինն էր, որ նպատակադրմամμ Հայ ն այլ ժողովուրդների կենցաղի ու մչակույթի վերաμերյալ ճամփորդություններով անձամμ արժեքավոր աղդադրական նյութեր դրառեց: Նա Հայ իրականության մեջ առաջինն էր, որ դիտակցեց՝ աղդադրության μուն աղμյուրը ժողովրդի μանավոր ժառանդությունն է, այսինքն՝ Հույժ անՀրաժեչտ է Հավաքել ն խմμավորել դաչտային աղդադրական նյութերը: Ըստ այդմ՝ իր նչանավոր երկու աչխատությունները («Պատմութիւն Պոնտոսի» ն «ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀաստան») դրել է Հիմնականում տարμեր ժողովուրդներից անձամμ դրառած դաչտային աղդադրական նյութերի Հիման վրա: Այդ դործին Հատկապես նպաստել են երկու անդամ երկարատն ճանապարՀորդելու պատեՀ առիթները, ինչպես նան Ղրիմի Հայկական դաղութում եկեղեցական թեմի առաջնորդի պաչտոն վարելը: Եղակի ն μացառիկ արժեքավոր են նրա անդրադարձները ոչ միայն Հայոց, այլն այն ժողո33

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

վուրդների (թուրքեր, Հույներ, աμխաղներ, աμաղներ, չերքեղներ, ինդուչներ, թաթարներ, օսեր, վրացիներ, մեդրելներ, աջարներ, Դոնի կաղակներ, μուլղարներ, լեՀեր, Հունդարներ...) աղդադրական պատկերին, որոնց միջավայրում ապրել են Հայերը: Նրա դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունները ականատեսի դիտանկյունից արժանաՀավատ են ն այդ ժողովուրդների պատմության ու մչակույթի ուսումնասիրության Համար Հույժ կարնոր սկղμնաղμյուր, նամանավանդ դիտնականի դրքում պաՀպանված տեղեկությունները այն μաղմաթիվ ցեղերի ու ժողովուրդների մասին, որոնց ղդալի մասը ձուլվել են թուրքերի Հետ: ՃանապարՀորդությունը դեպի Պոնտոս՝ Սն ծովի ափերով, սկսել է 1817 թ., որը տնել է ուղիղ երկու տարի: Մ. Բժչկյանն ըստ կարելվույն դրի է առել իր անցած վայրերի վերաμերյալ աչխարՀադրական, պատմական, Հնախոսական, ճարտարապետական, աղդադրական ն այլ կարդի տեղեկություններ: Այսպես, Պոնտոսի Հայերի Հիմնական ղμաղմունքը եղել է դաչտամչակությունը, պարտիղամչակությունը, ծխախոտամչակությունը, քաթանադործությունը, ընտիր կաթնամթերքների պատրաստումը: Որոչ վայրերում Համչենցի Հայերը թեն դավանափոխ էին եղել, μայց պաՀպանել էին իրենց լեղուն, մականունը, իսկ ծերերը չարունակում էին խաչապաչտ մնալ: Աμխաղիայի Հայերը պաՀպանել էին աղդային եկեղեցին ու ծիսակատարությունները: Այդ տարածքում ապրող μաղմաթիվ ցեղեր ապրում էին տոՀմական կարդերով: Նա ականատես է եղել նախնադարից եկող μաղմաթիվ ծեսերի ն արարողությունների: «Պատմութիւն Պոնտոսի» աչխատությունը այսօր էլ չի կորցրել իր աղμյուրադիտական արժեքը3: Մինաս Բժչկյանին՝ իμրն Հայրենասեր մտավորական եկեղեցականի, Հուղել է Հայկական դաղութների, մասնավորապես լեՀաՀայ դաղութի ճակատադիրը: Գիտնականը ցավով է դրում, որ երμեմնի Հղոր լեՀաՀայ դաղութը կանդնած է ուծացման եղրին: ԼեՀաՀայերը մոռացել են մայրենի լեղուն, սովորույթները, ծեսերը, ընդունել կաթոլիկություն, ն եթե չարվեն լուրջ քայլեր, մի քանի տասնամյակ անց լեՀաՀայ դաղութը ամμողջովին կձուլվի: Ցավոք, Տե՛ս Բժչկյան Մ., Պատմութիւն Պոնտոսի որ է Սեաւ ծով ստորադրեալ տեառն Հ. Մինաս վարդապետի Բժչկեան Տրապիղոնցւոյ ի Մխիթարեան միաμանութենէ, ի Վենետիկ, 1819, էջ 58-148:

Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման…

նրա այս կանխատեսումները իրականացան: Նա Հիմնովին ապացուցեց, որ լեՀաՀաՀայերը երμեմնի Բադրատունյաց մայրաքաղաք Անիի μնակիչներն են եղել, որոնք սելջուկ-թուրքերի արչավանքներից ն Հայկական թադավորության կործանումից Հետո ղանդվածաμար դաղթել են ԼեՀաստան՝ Հիմնելով լեՀաՀայ դաղութը: «ՃանապարՀորդություն ի ԼեՀաստան» աչխատությունը Հարուստ է աղդադրական նյութերով: Այն անդրադառնում է նյութական մչակույթին, որը Հայերը ստեղծել են Եվրոպայում կամ այնտեղ տարել Անիից՝ եկեղեցական սպասքներ, ղդեստներ, Աստվածածնի տախտականկարը: Գիտնականը ներկայացրել է ԼեՀաստանում ն Հունդարիայում Հայկական ավանների, արվարձանների ու դյուղերի, եկեղեցիների, վանքերի դպրոցների, աղμյուրների, ժողովրդական կառույցների ստեղծման պատմությունը, մոմի դործարանի կառուցումը, թատրոնի չենքի նախադծի ստեղծումը ն այլն: Հունդարիայում 1703 թ. կառուցված Հայաքաղաքը 1820ական թթ. ուներ 6000 Հայ μնակիչ: Մ. Բժչկյանը ընդարձակ նկարադրություն է թողել Հայոց ամուսնական սովորույթների, աղդանվան ձների, կտակադրության կարդի, խնամակալության, դպրոցներում երեխաների ուսուցման, աղդային երդարվեստի, երաժչտության ն այլ ոլորտների վերաμերյալ: ԼեՀաՀայերի արՀեստավորական կաղմակերպությունների մասին Մ. Բժչկյանի տեղեկությունները նս չատ արժեքավոր էին. ըստ նրա՝ կային դերձակների, կոչկակարների, մաղմանների, սուրուքճիների (Հովիվների), մսավաճառների ն այլ Համքարություններ, որ կոչվում էին ցեխմիստր, լեՀերեն՝ պրասդավայ: Մինաս Բժչկյանը Հանդամանորեն ներկայացրել է Հասարակական այս կաղմակերպությունների ներքին օրենքներն ու կանոնները4: ԸնդՀանուր առմամμ ԼեՀաստանում, Բեսարաμիայում, Հունդարիայում, Բուլղարիայում, Ղրիմում ն Հայաμնակ այլ վայրերի μնակավայրերում նրա կողմից դրառված նյութերը μացառիկ արժանաՀավատ են ու եղակի:

Տե՛ս Բժչկյան Մ., ՃանապարՀորդութիւս ի ԼեՀաստան ն յայլ կողմանս μնակեալս ի Հայկաղանց սիրելոց ի նախնեաց Անի քաղաքին, ի Վենետիկ, 1830, էջ 96-97, 121-133, 156, 178-181, 195-227, 244 ն այլն

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Նրա «Ճեմարան դիտելեաց» աչխատությունը, որ չարադրվել է չափածո, Հարց ու պատասխանի կարդով, ծառայել է որպես դասադիրք պատանիների Համար: Դասադրքում μացատրված են կյանքի μաղմաթիվ μնադավառներում Հանդիպող երնույթները: Աղդադրական տեսանկյունից ուչադրավը դիցաμանությունն է, Հատկապես Հունական ն Հռոմեական առասպելները: Կարնոր են դասադրքի այն Հատվածները, որոնք ներկայացնում են աչխարՀամասերի μնակչության ռասսայական կաղմը, դրանց վիճակադրությունը ն քաղաքակրթական աստիճանները5: «Հմտութիւն մանկանց» քառաՀատոր աչխատությունը՝ որպես ընդՀանուր աղդադրության Համառոտ ժողովածու, չինացիների, Հնդիկների, Հարավամերիկյան μնիկների, ճապոնացիների, նորղելանդացիների, աֆրիկացիների, արաμների, թուրքերի, պարսիկների, վրացիների ն այլոց կենցաղամչակութային սովորությունների ն կրոնական Համողմունքների մասին է: Բժչկյանն իր Հավաքած աղդադրական տվյալները, ինչպես նան այլ դիտնականներից մեջμերածները ցրել է դասադրքերում ն ուսուցանել Հայ աչակերտությանը, որով ընդՀանուր տեղեկություններ էին Հաղորդվում աչխարՀի ժողովուրդների մասին աղդադրական տեսանկյունից6:

1.2. Մ. Թաղիադյանի ն Խ. Աμովյանի աղդադրական դործունեությունը Մեսրոպ Թաղիադքան (1803-1858): ՃԼՃ դարի առաջին կեսի Հայ նչանավոր լուսավորիչ, դրող, մանկավարժ, Հրապարակախոս Մեսրոպ Թաղիադյանը թողել է դրական Հարուստ ժառանդու5

Տե՛ս Բժչկյան Մ., Ճեմարան դիտելեաց որ է Համառօտ տեղեկութիւն Հարկաւոր դիտութեանց, աղատական արուեստից: Ի պէտս ուսումնասէր մանկանց ի Հայր Մինաս վարդապետէ Բժչկեան Տրապիղոնցւոյ, յաչակերտութենէ, ամենապատիւ մեծին Մխիթարայ, Վենետիկ, 1815, էջ 239-278: Տե՛ս Բժչկյան Մ., Հմտութիւն մանկանց ի պէտս աղնուաղարմ Տիրան մանկան Աղեքսանեան ի Հայր Մինաս վարդապետէ Բժչկեան ի Մխիթարեան միաμանութենէ, μաժանեալ ի չորս մասունս, ի Վենետիկ, 1818, էջ 56-57, 70-96:

Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման…

թյուն, որի մի մասն է միայն Հրատարակված: Նրա անտիպ դործերի մի ղդալի մասը դեռ ուսումնասիրված չեն: Թաղիադյանը դեռնս պատանեկության տարիներից դրի է առել իր տեսած ու լսած պատմական իրադարձությունները, ինչպես ն աղդադրական ու Հնադիտական նյութեր, ժողովրդական ղրույցներ ու երդեր, առակներ ու ասացվածքներ, տպադրության է պատրաստել «Պսակ» խորադրով մի ժողովածու, ուր ամփոփված են եղել Հայկական Հարսանեկան երդեր, ծեսերի, սովորույթների նկարադրություններ: Հավաքած նյութերի Հիման վրա Հետադայում կաղմել է նան «Ծիսարան» ն «Մաչտոց» խորադրերով ժողովածուներ: «ՃանապարՀորդություն ի Հայս», «Դիցաμանություն» աչխատությունների μնույթը, նչանակությունը, ավանդը Հայադիտության, առանձնապես Հայ աղդադրության մեջ: «ՃանապարՀորդություն ի Հայս» աչխատության մեջ տեղեկություններ կան Քանաքեռի, Օչականի, Կարμիի, Մեղրիի ն այլ վայրերի այդեդործության, դաչտերը ոռոդելու Համակարդերի մասին, նկարադրվում են Էջմիածնի վանքի կալվածքները ն տնտեսությունը, մասնավորապես՝ վարուցանքը, μերքաՀավաքը, դյուղդործիքները, խոսվում է Ջրվեժում ընտիր ձեթ ստանալու միջոցների, եղանակների, Նորքում կավե անոթների արտադրության, Արարատյան Հովտում μամμակամչակության, Սյունիքում երկաթամչակության ն Հայ μնակչության տնտեսության այլ ղμաղմունքների վերաμերյալ: Նա ուչադրավ տեղեկություններ է Հաղորդում դետնափոր խրճիթներում ն վրանաμնակ վաչկատուն կյանք վարող Սեդլու ն Ղարափափախ անվանումներով ցեղերի կենցաղի, ղμաղմունքների ու տարաղի, տղամարդկանց ավաղակությամμ ղμաղվելու մասին: Մանրամասն խոսում է Արնելյան Հայաստանի դետերը նավարկելի դարձնելու ն առնտրական նպատակներին ծառայեցնելու, երկրի Հարուստ ընդերքը օդտադործելու, խոպանացած դաչտերը μերքատու դարձնելու, արՀեստների ղարդացման μաղմապիսի Հնարավորությունների ն այլ միջոցառումների մասին: Դա մի ընդարձակ ծրադիր էր, որով նա դիտնականի խորիմացությամμ փորձում էր կռաՀել երկրի արտադրողական ուժերի կաղմակերպման իրական Հնարավորությունները, ճանապարՀ μացել կապիտալիղմի ղարդացման Համար: Թաղիադյանն առաջարկում էր կաղմակերպել

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ընկերությունների լայն ցանց Արնելյան Հայաստանում, ամրապնդել կապը ինչպես արնմտյան Հատվածի, այնպես էլ դաղութաՀայության Հետ, նպաստել Հայրենադարձության, Հայ առնտրականների կապիտալները սեփական Հողի վրա օդտադործելու ն խոպանացած երկիրը չենացնելու Համար7: Մ. Թաղիաղյանի՝ 1830 թ. Հրատարակած «Դիցաμանութիւն» աչխատության մեջ, որի նյութերը քաղված են Հունական առասպելաμանությունից, ղուդաՀեռ նյութեր են μերվում Հայկական, Հռոմեական, պարսկական իրականությունից՝ Հարց ու պատասխանի ձնով: Մ. Թադիադյանի աչխատությունները ոչ միայն դրական դործեր են, այլն ուչադրավ աղդադրական աղμյուրներ: Այս տեսանկյունից անՀրաժեչտ է Հիչատակել Մատենադարանի՝ Աչոտ ՀովՀաննիսյանի դիվանում պաՀպանված՝ Մ. Թաղիադյանի՝ 1828 թ. Հոկտեմμերի 8-ին Ներսես Աչտարակեցուն ուղղված նամակը, որտեղ Թաղիադյանը վերջինիս առաջարկում է Հայության աղդային լուսավորության ն կուլտուրական չինարարության մի ընդարձակ ծրադիր, ուր μացաՀայտվում են երիտասարդ լուսավորչի խորՀրդածությունները աղատադրված Հայրենիքի Հոդնոր ղարթոնքի ն վերածնության Համար μացված նոր ուղիներ մասին8: Նրա դործունեությունը կարնոր նչանակություն ունեցավ նչանավոր երկու աղդադրադետների՝ Խ. Աμովյանի ն Մ. Բժչկյանի Համար: Խաչատուր Աμովյան (1801-1898): Խ. Աμովյանը Հայադիտության մեջ դնաՀատված է որպես Հայ նոր դրականության Հիմնադիր, մեծ լուսավորիչ ու մանկավարժ9, սակայն, ցավոք, նրա աղդադրական ժառանդությունն առ այսօր ամμողջովին ուսումնասիրված ու պատչաճ դնաՀատված չէ, մինչդեռ նա մեծ դեր է խաղացել Հայ դիտական աղդադրության Հիմնադրման դործում: ԱրնելաՀայ իրականության մեջ նպատակամիտված աղդադրական ն μանա7

Տե՛ս Թաղիադյան Մ., Ուղեդրություններ, Հոդվածներ, նամակներ, վավերադրեր, դրական ժառանդություն 9, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրատ., Երնան, 1975, էջ 23-93: Թաղիադյան Մ., նչվ. աչխ., էջ 390-413: Տե՛ս Հակոμյան Պ., Խաչատուր Աμովյան: Կյանքը, դործը, ժամանակը (1809-1848), Երնան, 1967:

Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման…

Հյուսական նյութերի դրառումը նախաձեռնողը Հենց Խ. Աμովյանն էր: Նա դարձավ Արնելյան Հայաստանի աղդադրության առաջին դիտական նկարադրողն ու Հայ աղդաμանության սկղμնավորողը10: Ինչպես Եվրոպայում ու Ռուսաստանում ՃՄԼԼԼ դարում, այնպես էլ Հայաստանում ՃԼՃ դարի առաջին կեսին դեղարվեստական դրականությունն սկսեց փոխել իր ուղղությունը՝ ստեղծադործության նյութ դարձնելով աղդային սովորություններն ու μարքերը: ԱչխարՀիկ դրականության խմորման այս չրջանում Հանդես եկող Հայ դրողների ու μանաստեղծների երկերում արդեն նկատելի էին աղդադրական տվյալների դրսնորումները, μայց տակավին ՀաղթաՀարված չէր դրաμարյան լեղուն (Մ. Թաղիադյան ն ուրիչներ): Այդ նոր դրական ուղղությանն անՀրաժեչտաμար պետք էր աչխարՀիկ լեղու, որով միայն կարելի էր աղդային ոդին արտացոլել դեղարվեստական դործերի մեջ: Այդ դարակաղմիկ մեծ դործը վիճակված էր մեծ դրողին ու լուսավորչին՝ Խ. Աμովյանին: Աղդադրության Հախուռն մուտքը Հայ դրականության մեջ ն Աμովյանի ստեղծադործությունների միջոցով մեղ Հասնելը պատաՀական չէր, այլ Հասարակական ղարդացման, քայքայվող ավատական-նաՀապետական կյանքի ն μուրժուական Հարաμերությունների ներթափանցման արդյունք: Աղդադրությունը՝ որպես ժողովրդի կենցաղի μուն արտաՀայտություն, ՃԼՃ դարի առաջին կեսին դարձել էր աղդային Հպարտության առարկա, վերադարձ աղդային Հնավանդ սովորություններին ու կենցաղի «դեղեցկություններին», նաՀապետական «երանավետ» կյանքի դովաμանմանը, աղդային «ոդու» ոդեկոչմանը, դրանց իդեալականացմանը: Խ. Աμովյանը, աղդադրության դրառումով ու դրա Հիման վրա վեպեր ու ղրույցներ կաղմելով, նպատակ ուներ Հայրենասիրական, աղատասիրական ղդացմունքներ արթնացնելու, երկրի տնտեսական, մչակութային կյանքը առաջ մղելու: Աμովյանը Հայկական կենցաղը մոտիկից էր ճանաչում: Նրա դործերում ժողովրդասիրության չնորՀիվ աղդադրական ուղղությունը դեմոկրատական μնույթ ստացավ: Դրան մեծապես նպաստեց ռուսական ն եվրոպական առաջավոր միտքը: Նրա՝ աղդա10

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը // ՊԲՀ, 2011, թիվ 3 (188), էջ 132-148:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դրությամμ ղμաղվելը պայմանավորված էր նախ Դորպատի Համալսարանում ուսումնառությամμ, երμ չփվեց ռուսական ն եվրոպական աղդադրական դիտության Հետ, իսկ մյուս խթանը Պարրոտի ն նրա խմμում ընդդրկված եվրոպական այլ դիտնականների այցն էր Արնելյան Հայաստան՝ Արարատի դադաթը μարձրանալու նպատակով: Պարրոտի Հորդորանքով ն խնդրանքով Աμովյանը սկսեց ղμաղվել աղդադրությամμ, ընդ որում՝ նրա μոլոր աղդադրական դործերը դրվել են դերմաներեն ն չուրջ մեկ դար մնացել չՀրատարակված: Այս պատճառով Խ. Աμովյանի աղդադրական ժառանդությունը մնացել էր անՀայտ: Միայն 1940-1950-ական թթ., երμ ձեռնարկվեց Աμովյանի երկերի 10 Հատորյակի Հրատարակումը, աղդադրական աչխատություններն առաջին անդամ թարդմանվեցին Հայերեն ն Հրատարակվեցին: Ռուսական առաջավոր մտքի ն եվրոպացի ճանապարՀորդների μարերար ներդործությունը մեծ ադդակ էր Աμովյանի աղդադրական դործունեության կայացման դործում: Աμովյանը եվրոպացի ճանապարՀորդների ուղեկիցն ու μացատրողն էր: Նրանք Աμովյանի առաջնորդությամμ չրջել են Հայաստանի մի չարք դավառներում (խոսքը Պարրոտի, ՀաքստՀաուղենի, Վադների, Բոդենչտեդտի ն այլոց մասին է (Ռ. Ն.), որոնց Հրատարակած աղդադրական նյութերը Հայերի մասին մեծ մասամμ ներկայացրել է ինքը Աμովյանը: Յուրացնելով ժամանակաչրջանի առաջադիմական դաղափարները, ծանոթանալով եվրոպական քաղաքակիրթ կենսակերպին՝ Աμովյանը վերադարձավ Հայրենիք լուսավորական ն քաղաքակրթական մեծ առաքելությամμ ու ծրադրով: Նա եղավ իր դարաչրջանի առաջին μանադետն ու μանաՀավաքը, իր երկերում քննարկեց այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են Հայոց քաղաքային ն դյուղական կյանքը, աղդային փոքրամասնությունները, աղդային ծեսերի ու սովորույթների աղդադրական μնութադրությունը11: Աμովյանի Հաղորդած աղդադրական նյութերը մեղ են Հասել երկու ճանապարՀով՝ ցրված լինելով դրական ստեղծադործությունների մեջ ն Հատուկ նպատակադրումով ուսումնասիրված լինելով: Աμով11

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող // «Էջմիածին», 2011, Ա, էջ 76-90:

Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման…

յանի ցանկացած դործ աղդադրական անսպառ նյութ է պարունակում: Նչենք, որ, μացի դեղարվեստական արձակից ու չափածո ստեղծադործություններից, Խ. Աμովյանը ղμաղվել է ղուտ աղդադրական Հետաղոտություններով՝ անդրադառնալով աղդադրական խնդիրների: Խ. Աμովյանն էլ Մ. Բժչկյանի նման նպատակամիտված դրի է առել Հայ ն այլոց աղդադրական ամμողջական նյութերը: Աղդադրության մեջ չատ քիչ μնադավառներ կարելի է մատնանչել, որոնց վերաμերյալ Աμովյանը նյութեր չի դրանցել: Խ. Աμովյանի աղդադրական ուսումնասիրություններից են՝ «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող Հայերի կյանքի ն Հատկապես նրանց Հարսանեկան սովորությունների մասին», «Գյուղական տների կառուցվածքը», «Քրդեր ն եղդիներ», «Թիֆլիղու Հայոց Հանդստարանը», «Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ու կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին», «Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին», «Հայոց եկեղեցական ն ժողովրդական երաժչտությունը», «Ռուսական իջնանատների մասին» ն այլն, որոնց մեծ մասը դրվել է եվրոպացի վերոնչյալ ճանապարՀորդների խնդրանքով ու խորՀրդով: 1840 թ. դերմաներեն դրված «Ակնարկում» աղμյուրադիտական կարնորությամμ ներկայացված են Թիֆլիսում ապրող Հայերի կյանքի ն Հատկապես նրանց Հարսանեկան սովորությունները: Այսպես՝ Հայ աղջիկը կարող էր ամուսնանալ 14 տարեկանից, փեսացուի ով լինելը կարնոր չէր, միայն թե օժիտի Հոդսից աղատվեին: «Ակնարկում» ներկայացված ամուսնության կաղմակերպման մի քանի սովորություններից էին՝ օրորոցախաղը, միայն Հոր կամքով տղա ն աղջիկ ամուսնացնելը, ընտրության Համար առավելությունը ոչ այնքան դեղեցկությանը, որքան աչխատունակությանը տալը, կանանց ն տղամարդկանց կողմից միջորդությունների դիմելը, միջնորդների աղջկա ծնողների միջն երկար ու μարակ երկխոսությունները, որոնք Աμովյանը μնորոչել է իμրն Հայկական ճարտասանության ձներ: Գրողը անդրադարձել է «օժիտ», «դլխադին» եղրույթներին՝ ընդունելով դլխադնի դոյությանը Հայ իրականության մեջ ն չկարողանալով էական տարμերություն դտնել այս երկուսի միջն: Ի դեպ, մեր ուսումնասիրություններում մերժվում է դլխադնի դոյությունը Հայ իրականության

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

մեջ12: Ամμողջովին ներկայացված է Թիֆլիսի Հայկական Հարսանեկան ծիսաչարը՝ Հայկական ինքնատիպ սովորություններով Հանդերձ: Կարնոր տեղ է Հատկացված նան ընտանեկան Հարաμերություններին, կանանց իրավաղուրկ վիճակին: Գրողը մանրամասնորեն նկարադրել է Թիֆլիս քաղաքի տոնավաճառներն ու չուկաները, առնտուրը, ներմուծվող ու արտաՀանվող ապրանքների տեսականին: Նան խոսվում է Թիֆլիսի վերակառուցման, չենքերի, չինարարության մեջ եվրոպական ոճի կիրառման, իջնանատների, Հյուրանոցների, քաղաքային տարաղի եվրոպականացման դործընթացների, կաՀույքի, երաժչտության, արՀեստադործության, Հյուրասիրության կանոնների, խնջույքի ձների ն այլնի մասին: Աμովյանի վկայությամμ Թիֆլիսն ուներ 3000 տուն ն 40 Հաղար μնակիչ, որոնց մեծ մասը Հայեր էին: Նրա վկայությամμ քաղաքում ղարդացած են եղել մի չարք արՀեստներ՝ ատաղձադործությունը, դերձակությունը, դարμնությունը, ժամադործությունը ն այլն: Աμովյանը մանրամասն անդրադարձել է Թիֆլիսի աղնվականների ակումμի դործունեությանը, դպրոցներին, դիմնաղիաներին, Հոդնոր սեմինարիաներին, մեծ դրվատանքով՝ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցին: Ակնարկելով քաղաքի μնակչության տարաղի մասին՝ նա դրել է. «Եվրոպացու Համար տարօրինակ պիտի թվա Թիֆլիսում տեսնել այնքան տարμեր Հադուստներ, դիմադծեր, լեղուներ... Նա կպատկերացնի իրեն մի ոտքով Ասիայում, իսկ մյուսով՝ Եվրոպայում»: Տեղացի պաչտոնյաներն ու վաճառականները «փոխարինել են իրենց աղդային Հադուստը եվրոպականով: Գեղեցիկ սեռն էլ օրեցօր տարվում է այդ կրքով ն փոխում է իր նախկին կերպարանքը»: Նույն պատկերն ունեն Հասարակական ղվարճանքներն ու տան կաՀկարասին: Ընդարձակ Հաղորդում ունի Հայկական ուտեստի, խնջույքի կաղմակերպման ձների, Հանքային տաք μաղնիքների, ժողովրդական տոնախմμությունների ն այլնի մասին13:

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., ԱղձնիքաՀայերի ամուսնաՀարսանեկան սովորույթներն ու ծեսերը (պատմաաղդադրական ուսումնասիրություն), ԵՊՀ Հրատ., 2007, էջ 81-94, նույնի՝ Հայոց սոցիոնորմատիվ մչակույթը, մաս 1, Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ μուՀերի Հասարակադիտական ֆակուլտետների ուսանողների Համար, Երնան, 2009, էջ 85-91: Տե՛ս Աμովյան Խ., Վերք Հայաստանի // Երկեր, կաղմեց Հ. Ֆելեքյան, Առաջաμանը՝ Պ. Հակոμյանի, Երնան, «Սով. դրող», 1984, էջ 600-644:

Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման…

Աչխատությունը կարնոր սկղμնաղμյուր է քաղաքաμնակ Հայության μարքերն ուսումնասիրելու Համար14: «Գյուղական տների կառուցվածքը» Հոդվածում անդրադարձել է դյուղական կյանքին, Քանաքեռի ժողովրդական չենքերի տեսակներին ու կաՀկարասուն: Ելնելով իր Հայրական տան օրինակից՝ Խ. Աμովյանը Հետաղոտման նյութ դարձրեց Հայոց ժողովրդական μնակարանի ն նրա օժանդակ կառույցների ուսումնասիրությունը: Հետադայում ժողովրդական μնակարանի ն նրա Համալիրի Հետաղոտությունը դարձավ Հայ աղդադրության կարնոր խնդիրներից մեկը: Խ. Աμովյանը տվել է ՃԼՃ դարի առաջին կեսի ժողովրդական ճարտարապետության նկարադիրը, որն այսօր նս օդտակար է ժողովրդական ճարտարապետությամμ ղμաղվողների Համար: Խ. Աμովյանի նկարադրությունը վերաμերում է μաղմաμաժին չենքին, որի մեջ մտնում էին թոնրատուն-խոՀանոցը, նրան կից, μակից առանձին μացվող մուտքով Հյուրասենյակը, մառանը, ննջարանները, դոմը, մարադը ն այլն: Մեկ μաժնով չենքեր սովորաμար ունեցել են դյուղի չքավոր ընտանիքները: Նա անդրադարձել է նան դյուղական ներքին կյանքին, չինականների ընտանեկան Հարաμերություններին ն ամուսնության Հարցերին, ուր առանձնակի ուչադրության են արժանացել չխոսկանության ն դրա Հետ կապված ավելորդ սովորությունները, սեփականության ժառանդմանն առնչվող իրավաՀարաμերությունները, ավադության կարդի պաՀպանվածությունը: Հոդվածում ներկայացված են կենցաղավարության ձները թոնրատանը, այդիներում, Հյուրեր ընդունելու կարդը, կանանց ն տղամարդկանց ժամանցները կաղմակերպելու եղանակները, սեռաՀասակային խմμեր կաղմելու սովորությունները: Խ. Աμովյանը նկարադրում է նան ժողովրդական ու կրոնական տոները ն ուխտադնացությունները, Հարսանեկան ու այլ Հանդեսներին երիտասարդների լռակյաց ընտրությունների ձները ն այլն:

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Աμովյանը որպես աղդադրադետ // «Աμովյանադիտական Հոդվածների Հատընտիր ժողովածու», Երնան, 2007, էջ 123-130, նույնի՝ Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ // «Էջմիածին», 2007, Ա, էջ 88-94, նույնի՝ Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների ու ծեսերի μնութադրությունը Խ. Աμովյանի երկերում // Գիտական աչխատություններ ՄԼԼԼ, 2005, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն», Գյումրի, 2005, էջ 53-59:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Նչված Հոդվածը ՃԼՃ դարի առաջին կեսի Հայոց ներքին կյանքի ու սովորույթների, մանկական Հուչերի մի ամμողջական պատկեր է: Այստեղ Խ. Աμովյանը նկարադրել է Հայկական ընտանիքի կաղմը, անդամների փոխՀարաμերությունները, ավադության կարդը, նաՀապետի անսաՀմանափակ իչխանությունը, տնտեսական Հարաμերությունները կանոնակարդող սովորութային իրավունքի նորմերը: Ուչադրավ նկարադրություն է թողել դյուղական տնտեսական կենցաղի, ժողովրդական Հավատալիքների ն տոների վերաμերյալ15: Աչխատությունը Աμովյանը 1843 թ. օդոստոսի վերջին Երնանում Հանձնել է պրուսացի ճանապարՀորդ Ա. ՀաքստՀաուղենին, որը դրա մի մասը μառացի կամ վերապատմած ձնով մեջμերել է իր «Անդրկովկաս» աչխատության մեջ: Այս աչխատությունը առաջին աղդադրական երկն է մեղանում, դրված է Դորպատում՝ 1834-1835 թթ. ընթացքում: «Քրդեր ն եղդիներ» ուսումնասիրության մեջ Աμովյանը ներկայացնում է այդ ժողովուրդների սովորությունները, Հեթանոսական ն մաՀմեդական կրոնը, ղμաղմունքները, ամուսնական կարդը ն μարքերը: Քաջ տիրապետելով քրդերենին ն μաղմիցս Հյուրընկալվելով քրդերի ցեղային առաջնորդների վրաններում՝ նա առատորեն դրառեց աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութեր: Նրա Հրապարակումները մեծ Հետաքրքրություն առաջացրին քրդերի ու եղդիների Հանդեպ Եվրոպայում, որով այսօր իրավամμ Աμովյանը Համարվում է այդ ժողովուրդների աղդադրության ու μանաՀյուսության Հիմնադիրը16: Վարժվելով μանաՀավաքի ծանր դործին՝ Աμովյանն ի վերջո Հանդել է այն Հետնությանը, որ ճանաչելով իր ժողովրդի կենցաղը՝ պետք է անդրադառնալ նրա վերափոխմանն ու քաղաքակրթմանը: Այդ ամենի առՀավատչյան եղավ 1836 թ. Մոսկվայում դրած «Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ու կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին» ցարական կառավա15

Տե՛ս Աμովյան Խ., Վերք Հայաստանի, էջ 555-599, Նածապետյան Ռ., Աμովյանը որպես աղդադրադետ, էջ 123-130, նույնի՝ Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ, էջ 88-94: Տե՛ս Աμովյան Խ., Երկերի լիակատար ժողովածու, Հ. 8, Երնան, 1958, էջ 243-278, Նածապետյան Ռ., Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող, էջ 76-90:

Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման…

րությանը ուղղված դիմում-դրությունը: Նրանում ներկայացված է ԱրնելաՀայաստանի տնտեսական ու մչակութային μարեփոխումների մի ծրադիր, որը ներառում է նան Հայ ժողովրդի ապրելակերպի եվրոպականացման, քաղաքակրթելու, դպրոցաչինության, ինստիտուտներ Հիմնելու, մասնադետ կադրեր պատրաստելու, Հին, իր դարը ապրած դյուղատնտեսությունը վերափոխելու, տեխնիկական նորամուծություններ կատարելու, ՀացաՀատիկային, այդեդործական, տեխնիկական μույսերը նոր Հիմունքներով մչակելու, տնտեսական, մչակութային դրության μարելավմանը Հասնելուն ուղղված առաջարկներ ն այլ Հարցեր: Դա ինքնին մի ծրադիր էր՝ Արնելյան Հայաստանը տնտեսական ու մչակութային տեսանկյուններից ոտքի Հանելու, արդյունաμերությունը ն դյուղատնտեսությունը առաջադիմական Հիմքերի վրա դնելու, նոր մասնադետներ պատրաստելու Համար: Նա իր ծրադրում առաջարկում էր ուսումնասիրել Հողերի Հատկությունները, դրանք մչակել Համատեղ ուժերով, ցանել այնպիսի կուլտուրաներ, որոնք ավելի չաՀութաμեր կլինեն վաճառքի Համար: Նա կարծիք է Հայտնում, որ Հայաստանում կարելի է խրախուսել մետաքսի, μամμակի, կանեփի, ծխախոտի, μուսական ներկերի արտադրությունները: Նա դտնում էր, որ անՀրաժեչտ է ուչադրություն դարձնել Հայ ժողովրդի կրթությանը ն այլն17: «Ակնարկ Հայերի մասին» ուչադրավ Հոդվածում Հայրենասեր դործիչը ցասումով է արձադանքում Շուչիի μողոքական քարողիչներ Ավդուստ Դիտրիխի ն Ֆելիցիան Զարեմμայի՝ «Հայ ժողովրդի արդի վիճակի պատմական նկարադրություն» վերտառությամμ աչխատության դեմ, որում նրանք Եվրոպայի կրթված Հասարակությանն են ներկայացնում Հայ ժողովրդին վերադրվող միայն թերությունները, արատները: ԶՀանդուրժելով նրանց դիտավորությունները՝ Աμովյանը դերմաներեն դրում է «Ընդդեմ ղրպարտիչների» ն «Ակնարկ Հայերի մասին» պատմաաղդադրական ուսումնասիրությունները, որոնք նախատեսված էին եվրոպացի ընթերցողների Համար: Ուսումնասիրության նպատակն էր ցույց տալ Հայաստանն ու Հայերին այնպես, ինչպես կան իրենց մտածողությամμ, վարքով, μարքով, կենցաղով, առանց կանխակալ այն Աμովյան Խ., Երկերի լիակատար ժողովածու, Հ. 8, էջ 154-190, Նածապետյան Ռ., Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ, էջ 93-94:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

միտումի, որոնցով աչքի էին ընկնում μողոքական ն կաթոլիկ քարողիչների՝ տարμեր լեղուներով Հրատարակած ճանապարՀորդական նոթերը18: Խ. Աμովյանի «Հայոց եկեղեցական ն ժողովրդական երաժչտությունը» Հոդվածում ընդդծված են Հայոց Հոդնոր ն աչխարՀիկ երաժչտության խորապես աղդային μնույթը ն ինքնատիպությունը: Ըստ Աμովյանի՝ եկեղեցական երաժչտության ակունքները պետք է փնտրել ժողովրդական երաժչտության մեջ19: Հետադայում Խ. Աμովյանի այս թեղը ղարդացրին Կարա-Մուրղան ն Հատկապես Կոմիտասը: Առանձին ուչադրության արժանի է «Թիֆլիղու Հայոց Հանդստարանը» պատմվածքը: Այստեղ մանրամասնորեն ներկայացված են Հուղարկավորությունը, սդալու ձները, սդո Հադուստները, ինքնախարաղանման, կոծելու, երեսին Հող քսելու, ճանկռելու, դլխի մաղերը պոկելու, μացականչություններ անելու սովորությունները ն այլն: Կարելի է ասել, որ պատմվածքն ամμողջությամμ աղդադրական μնույթի դործ է: Նկարադրվող դեպքերը կատարվել են 1841 թ. փետրվարի առաջին տասնօրյակին: Նախնական տարμերակը դրվել է 1841 թ. փետրվար-Հունիս ամիսներին: Սույն ակնարկում Հստակորեն չարադրված են Աμովյանի ծրադրերն ու ըմμռնումները Հայ ժողովրդի լուսավորության ուղիների մասին, որոնց դլխավոր նպատակն էր μարձրացնել ժողովրդի, Հատկապես անդրադետ դյուղացիության դիմադրողական ոդին՝ ընդդեմ սոցիալական ճնչման ն տդիտության չարիքների: Խոսքը Թիֆլիսի Վերա թաղամասի դերեղմանոցի մասին է՝ Հիմնված 1830-ական թթ. վերջերին, որն այլնս դոյություն չունի20: Աղդադրական ուչադրավ տեղեկություններ են պարունակում նրա օրադրերը: Այստեղ արծարծված Հարցերն են՝ դերմանացիների ն այլոց կենցաղավավարությունը, Հյուրասիրության կարդը, Աμովյան դերդաստանի ավանդական ուխտադնացություններն

Աμովյան Խ., Երկերի լիակատար ժողովածու, Հ. 8 էջ 32-42: Տե՛ս նույն տեղում, Հ. 10 (լրացուցիչ), Երնան, 1961, էջ 105-113, Նածապետյան Ռ., Աμովյանը որպես աղդադրադետ, էջ 128-129: Տե՛ս Աμովյան Խ., Վերք Հայաստանի, էջ 645-652, Նածապետյան Ռ., Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ, էջ 93:

Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման…

Էջմիածին ն այլն: Խ. Աμովյանը նկարադրել է նան տարμեր ժողովուրդների՝ Հռոմեացիների, Հույների, անդլիացիների, ավստրիացիների, ռուսների, Հնդիկների ն այլոց Հնադույն ու միջնադարյան սովորույթները՝ քաղելով իր ժամանակի դրականությունից: Նա Հայ ն օտար ժողովուրդների աղդադրությամμ ղμաղվել է դիտնականի մակարդակով ու μարեխղճությամμ: «Վերք Հայաստանի» վեպի, «Առաջին սեր», «Թուրքի աղջիկը» պատմվածքների ն μանաՀյուսական երանդավորմամμ այլ դործերի աղդադրական μնույթը ն ուղղվածությունը: «Վերք Հայաստանի» վեպը Այրարատ նաՀանդը ներկայացնող, աղդադրությամμ Հադեցած երկասիրություն է: Հեղինակի դեղարվեստական արձակում առՀասարակ տեղ են դտել Հայ ժողովրդի ղμաղմունքների՝ երկրադործության, այդեդործության, μերքաՀավաքի ու կալսելու, անասնապաՀության, որսորդության վերաμերյալ նկարադրություններ: Նյութական մչակույթից ներկայացված են μնակարանը, ղդեստը, ղարդերը, ասեղնադործությունն ու կաՀույքը, փոխադրամիջոցների տեսակները, ղենքերը, երաժչտական դործիքները, ուտեստները: «Վերքում», ն այլուր առանձին ուչադրություն է դարձվել ժողովրդական մարտական խաղերին, ձիով մականախաղերին, դնդակախաղերին: Ժողովրդական տոներից Հատկապես Ծաղկավանքում պատկերված է Վարդավառի տոնակատարությունը: Հոդնոր մչակույթի առումով նյութեր ունի կենդանիների, ջրի, արնի, չար ու μարի ոդիների, վիչապների, քաջքերի պաչտամունքի վերաμերյալ21: «Առաջին սերը» պատմվածքն ունի երկրորդ վերնադիր նս՝ «Ծաղկեվանք»: Նկարադրելով դեղջուկների ամենամյա ուխտադնացությունները դեպի Արայի լեռան լանջերին թառած Հնօրյա վանք ն այդտեղի ծիսակատարությունը՝ Աμովյանը ղուդաՀեռաμար ներկայացրել է մեր ժողովրդի կենցաղն ու μարոյադիտական ըմμռնումները: Աμովյանը նպատակ է ունեցել երկը լրացնելու նոր դրվադներով՝ տալ Ծաղկեվանքի ու նրա Հետ կապված տոնի պատմաաղդադրական տեսությունը, որը չի Հասցրել իրականացնել22: «Թուրքի աղջիկը» ունի նան ենթավերնադիր՝ «Զորություն կրոնի», որից Հետնում է, որ տվյալ երկում Հեղինակին ղμաղեցնողը մարդկության պատմության մեջ կրոնների խաղացած μացա21

Տե՛ս Աμովյան Խ., Վերք Հայաստանի, էջ 3-253: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 254-272:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

սական դերի քննադատությունն է ն մարդուն վերացնող, նրա Հոդում վառված դժոխքը դրախտի վերափոխող նոր կրոնի՝ սիրո կրոնի μնութադիրը ու փառաμանումը: Ներկայացված ակնարկները Խ. Աμովյանի աղդաμանական դործունեության չափաղանց Հակիրճ μնութադրությունն է միայն23: Ամփոփելով ասենք՝ Խ. Աμովյանը առաջինն էր մեղանում, որ իր երկերի նյութը դարձրեց Հայ դյուղաչխարՀի, դեղջուկ Հայի կենցաղը, ՃԼՃ դարի սկղμներին Հայությանը Հուղող պատմական, քաղաքական ն մչակութային խնդիրները: Նրանից սկսած՝ Հայ աչխարՀն իր սոցիալ-քաղաքական միջավայրով, աղդային կյանքի յուրաՀատկություններով դառնում է դրականությունը սնուցող Հիմնական աղμյուր: Աμովյանի երկերը ընդդրկում են ՃԼՃ դարի առաջին քառորդի Հայ սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական, կենցաղային ն մչակութային կյանքի μոլոր ոլորտները ն կաղմում են մեր կյանքի այդ ժամանակաչրջանի Հանրադիտարանը: Ցավոք, μանաՀավաքման Հորդորական ծրադրեր չստեղծվեցին ո՛չ Մ. Բժչկյանի ն ո՛չ էլ Խ. Աμովյանի կողմից: Մինաս Բժչկյանի ն Խ. Աμովյանի դործերն անտիպ կամ դրաμարատիպ լինելու Հետնանքով անմիջական Հետնորդներ ն աղդադրական ուսումնասիրություններ չեղան: Աղդադրադետներից տողերիս Հեղինակը վերջին տասնամյակում իր ուսումնասիրություններում կարնորեց նրանց խաղացած դերը Հայ աղդաμանության՝ իμրն ուրույն դիտության կայացման դործում: Տարերային μանաՀավաքչության ՀաղթաՀարումը մասամμ դտնում ենք նան ՃԼՃ դարի առաջին կեսի մամուլում: Եթե մինչ այդ աղդադրական ու μանաՀյուսական երնույթները դրի էին առնվում իμրն օժանդակ նյութեր, ապա այս չրջանի մամուլում, Հատկապես 1840-1850-ական թվականներին սկղμնավորվեց նպատակային μանաՀավաքչությունը՝ աղդային ինքնադիտակցության արթնացման դաղափարական աղդեցությամμ պայմանավորված: Աղդադիր μանաՀավաքները մամուլում Հանդես էին դալիս իμրն այդ դաղափարները կրողներ, օդտադործում էին աղդադրության դեղեցիկ նմուչները Հատուկ նպատակներով: Մամուլի միջոցներից Հարկ է առանձնացնել Հետնյալները՝ «Աղդարար Բյուղանդ23

Տե՛ս Աμովյան Խ., Վերք Հայաստանի, էջ 273-289:

Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման…

յան» (չաμաթաթերթ, Կ. Պոլիս, 1840-1841), «Արչալույս Արարատյան» (Զմյուռնիա, 1840-1887), «Հայրենասեր» (չաμաթաթերթ, Զմյուռնիաս, 1843-1846, 1830-1842 թթ. Հրատարակվել է «Աղդասեր» խորադրով), «Հայաստան» (չաμաթաթերթ, Կ. Պոլիս, 18461852), «Եվրոպա» (չաμաթաթերթ, Վիեննա, 1847-1858), «Բանասեր» (տասնօրյա, Մադրաս, 1848-1849), «Ուսումնասեր» (լրադիր, Սինդապուր, 1849-1853) ն այլն: Սրանց Հրապարակումներում ուղղակի կամ անուղղակի չատ անդրադարձներ կան ժողովուրդների սովորույթների, վարքուμարքի, առանձնապես Հասարակական կենցաղին ն Հոդնոր մչակույթի վերաμերյալ: Տարերային μանաՀավաքչության ՀաղթաՀարումը Հիմնականում պայմանավորված էր աղդադրական Հարցարանի ստեղծման Հանդամանքով: ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսի սկղμներին առանձին անՀատներ արդեն դիտակցում էին μանաՀավաքչության, դաչտային աղդադրական Հետաղոտություններ կատարելու, աղդադրական Հարցարաններ ստեղծելու կարնորությունը24: Նրանց թվում էին Հատկապես Սրվանձտյանցը ն Գ. Խալաթյանցը: Այսպիսով՝ ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կեսից մինչն ՃԼՃ դարի 5060-ական թվականները μնութադրվում են որպես աղդադրական նյութերի առավել արդյունավետ դրանցման, Հայ աղդադրության ն μանաՀյուսության՝ իμրն դիտության ուրույն ոլորտի սաղմնավորման, ձնավորման առաջին պարμերաչրջան, որն աչքի է ընկնում Հայադիտական Հրատարակությունների առատությամμ, երμ սկսեցին Հրապարակվել նան քննական Հետաղոտական աչխատություններ: Հայաստանում աղդադրական դիտության կայացման դործում μացառիկ դրական դեր խաղացին արնելաՀայ իրականության մեջ Մեսրոպ Թաղիադյանը ն Խաչատուր Աμովյանը, իսկ դաղթօջախներից Վենետիկում՝ Մխիթարյան միաμանության նչանավոր Հայադետներ Ղուկաս Ինճիճյանը, Մինաս Բժչկյանը ն այլք: Աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութերի անսպառ աղμյուր դարձավ նան ժամանակի մամուլը:

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը, էջ 137:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

3. ԽԱԶԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎՅԱՆԸ՝

ԱԶԳԱԳՐԱԳԵՏ

Խ. Աμովյանը Հայադիտության մեջ դնաՀատված է որպես Հայ նոր դրականության Հիմնադիր, մեծ լուսավորիչ ու մանկավարժ, սակայն, ցավոք, նրա աղդադրական ժառանդությունը առ այսօր մնում է չուսումնասիրված ն պատչաճ չդնաՀատված, մինչդեռ Խ. Աμովյանը իր թողած աղդադրական ժառանդությամμ մեծ դեր է խաղացել Հայ դիտական աղդադրության Հիմնադրման դործում: Խոսքը Խ. Աμովյանի թե՛ μուն աղդադրական ու μանադիտական դործերի մասին, որոնք նա դրել է Հատուկ մտադրությամμ, ն թե՛ այն աղդադրական երնութների մասին, նա օդտադործել է իր դեղարվեստական ստեղծադործություններում: Հայ աղդադրությունը լայն արտացոլում է դտել Խ. Աμովյանի երկերում: Այդ տեսանկյունից միայն Աμովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպը Հայ ժողովրդական ավանդական կենցաղի, ծեսերի ու սովորույթների, μարքերի մի Հարուստ չտեմարան է: Հայերի ն Հայաստանում ապրող քրդերի, թուրքերի ն այլ էթնիկ խմμերի կենցաղի ու մչակույթի վերաμերյալ անչափ ուչադրավ են նան նրա չուրջ 2 տասնյակի Հասնող դրական ն դիտական դործերը: Դրանցից կարելի է առանձնացնել «Առաջին սեր», «Թիֆլիսի Հայոց Հանդստարանը», «Թուրքի աղջիկը», «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող Հայերի կյանքի ն Հատկապես նրանց Հարսանեկան սովորույթների մասին», «Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին», «Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ու կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին», «Քրդեր», «Եղդիներ», «Քրդեր ն եղդիներ», «Ակնարկ քրդերի ծադման, աղդային Հատկանիչների, լեղվի, μարքերի ու սովորույթների մասին», «Ռուսական իջնանատների մասին», «Հայոց եկեղեցական ն ժողովրդական երաժչտությունը», «Գյուղական տների կառուցվածքը» ն այլն: ԱնՀրաժեչտ է նկատել, որ ձեռքի տակ չունենալով աղդադրական նյութերի դրանցման ն չարադրման որոչակի ծրադիր՝ Խ. Աμովյանն իր կողմից դրառած նյութերը չի թեմայավորել ըստ μնադավառների, որի Հետնանքով դրանք Հաճախ ներկայանում են

Խաչատուր Աμովյանը՝ աղդադրադետ

ցրված ն չՀամակարդված: ԱյնուՀանդերձ, նրա դրի առած ն Հրատարակած նյութերը չափաղանց արժեքավոր են Հայ աղդադրական դիտության ուսումնասիրության Համար: Նրա աղդադրական դործունեությունը μարձր է դնաՀատել Գ. Խալաթյանցը1: Նա իր «Ծրադրում», որը կաղմելիս որոչ չափով օդտվել է Խ. Աμովյանի դործերից, դրում է. «Հանճարեղ Աμովյանը, թեն μանաստեղծորեն նկարադրելով ժողովրդական կյանքն ու սովորությունները, իսկապես առաջինն էր, որ ճաչակ տվեց աղդադրության մասին»2: Կ. Մելիք-Փաչայանը, իր Հոդվածներից մեկում3 անդրադառնալով Խ. Աμովյանի աղդադրական ժառանդությանը, μարձր է դնաՀատել նրա դերը Հայ աղդադրության պատմության մեջ՝ իրավացիորեն նրան Համարելով Հայ աղդադրության Հիմնադիրներից մեկի: Խ. Աμովյանի աղդադրական դործունեության մասին դասադրքի չրջանակներում Համառոտ անդրադարձել է նան Վ. Բդոյանը4: Սույն Հոդվածով մեր առջն խնդիր չենք դրել ամμողջական ներկայացնելու Խ. Աμովյանի Հարուստ աղդադրական ժառանդության μնութադրությունը, այլ Հակիրճ՝ Հույս ունենալով առաջիկայում Հանդես դալ ավելի Հանդամանորեն: 1835 թ. դերմաներեն դրած «Գյուղական տների կառուցվածքը» Հոդվածում5 Խ. Աμովյանն անդրադարձել է դյուղական ներքին կյանքին. չինականների ընտանեկան Հարաμերություններին ն ամուսնության Հարցերին, ուր առանձնակի ուչադրության են արժանացել չխոսկանության ն դրան առնչվող ավելորդ սովորությունները, սեփականության ժառանդմանն առնչվող իրավաՀարաμերությունները, ծնողների ն ղավակների փոխՀարաμերությունները, ավադության կարդի պաՀպանվածությունը, նաՀապետի ն նրան փոխարինող ավադ որդու իրավունքները ն այլն: Հոդ1 Խալաթյանց Գ., Ծրադիր Հայ աղդադրության ն աղդային իրավաμանական սովորությունների», Մոսկվա, 1887: Նույն տեղում: Տե՛ս Մելիք--աչայան կ., ՍովետաՀայ աղդադրության անցած ուղին // «Լրաμեր Հաս. դիտ.», 1968, թիվ 11, էջ 54: Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայ աղդադրության (Համառոտ ուրվադիծ), Երնան, 1974, էջ 14-15: Տե՛ս Աμովյան Խ., Գյուղական տների կառուցվածքը // Երկեր, Հ. 10, Երնան, 1961, էջ 59-96:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

վածում ներկայացված են կենցաղավարության ձները թոնրատանը, այդիներում, Հյուրեր ընդունելու կարդը, կանանց ն տղամարդկանց ժամանցները կաղմակերպելու եղանակները, սեռաՀասակային խմμեր կաղմելու սովորությունները: Խ. Աμովյանը դրում է. «Գյուղի ինչպես մեծերը, այնպես էլ կանայք ու երիտասարդները տարμեր խմμեր են կաղմում: Նրանք մեկ այստեղ են, մեկ այնտեղ. մերթ ձորում, մերթ իրենց այդում, տներում, կտուրների վրա ն քիչ, աննչան ուտելիքներով՝ մեծ մասամμ միրդ ու դինի, Հաճելի ժամանակ են անցկացնում: Միայն առաջինները, որպես ընտանիքի Հայրեր, իրավունք ունեն այդ μոլորը Հրապարակորեն ն Հնարավորին չափ Հանդիսավոր ձնով կատարել, որին այնուՀետն մասնակցում են տան մյուս անդամները՝ առանց տարիքի ն սեռի խտրության: Նրանք երդերով ու ղվարճություններով ն մի փոքր ճաչով Հաճախ ամμողջ դիչերներ են անցկացնում»6: «Կանայք իրենց խնջույքներն անում են մրդի մառաններում, Հաճախ Հենց դինու կարասի մոտ: Դրանց մեծ մասամμ ներկա են լինում նան իրենց երեխաները»7: ԱյնուՀետն Խ. Աμովյանը նկարադրում է ժողովրդական ու կրոնական տոները ն ուխտադնացություններին, Հարսանեկան ու այլ Հանդեսներին երիտասարդների լռակյաց ընտրությունների ձները ն այլն: «Գյուղական տների կառուցվածքը» Հոդվածում Աμովյանը ավելի Հանդամանորեն տեղ է Հատկացնում Քանաքեռի ժողովրդական չենքերին ն տնային դույքին ու կաՀույքին: Աμովյանը տվել է 19-րդ դարի առաջին կեսի ժողովրդական ճարտարապետության նկարադիրը, որն այսօր նս օդտակար է ժողովրդական ճարտարապետությամμ ղμաղվողների Համար: Խ. Աμովյանի նկարադրությունը վերաμերում է μաղմաμաժին չենքին, որն ընդդրկում է թոնրատուն-խոՀանոցը, մառանը, ննջարանները, դոմը, մարադը ն այլն: Մեկ μաժնով չենքեր սովորաμար ունեցել են դյուղի չքավոր ընտանիքները: Բաղմաμաժին այդ Համալիրի ամենակարնոր ն μաղմադործառույթ μաժինը թոնրատունն էր: Սա μնակելի μաժանմունքն էր ն

Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 10, էջ 88: Նույն տեղում, էջ 89:

Խաչատուր Աμովյանը՝ աղդադրադետ

աչքի է ընկել ն իր մեծությամμ ն դործառույթների μաչխվածությամμ. այստեղ է կատարվել դերդաստանի դրեթե ողջ դործունեությունը: Այն քառանկյունաձն էր ն դտնվում էր չենքերի Համալիրի կենտրոնում: Ելումուտը կատարվում էր մի դռնով: Տան լուսավորությունը ստացվում էր երդիկից: Թոնրատունն ունենում էր պատրՀաններ, որոնց մեջ իրեր էին պաՀվում: Թոնրատունը մյուս μաժանմունքների Հետ կապող դռներ չէր ունենում: Սա Հիմնական Հարկաμաժինն էր: Թոնրատանը կից դտնվում է Հյուրասենյակը, որի մուտքը μացվում էր μակից ն ոչ թե μնակելի մասից: Հյուրասենյակը ունեցել է երկու մեծ պատուՀան, որոնք ապակու փոխարեն թղթապատվում էին: Այս Հյուրասենյակն ունենում էր օջախ ն պատուՀաններ: Սրա դաջասվաղը Հարուստ ընտանիքներում նախչաղարդվում էր: Մառանը սառն էր պաՀվում, որպեսղի μնամթերքները լավ պաՀպանվեն: «Բացի ամառվանից,– դրում է Աμովյանը,– տարվա մյուս եղանակներին այստեղից μուրում է մի անուչաՀոտություն, որ անկարելի է նկարադրել: Երμ ներս ես մտնում, թվում է, թե դտնվում ես այնպիսի վայրում, ուր պատերը ն առաստաղը պտղավորված են»8: Այստեղ էր Հայ դյուղացին պաՀում իր Հանդ ու այդու պարդնաց μարիքները: «Մի կողմում մի կույտ տանձ, մի այլ կողմում՝ խնձոր, մեկ ուրիչ տեղ՝ մեծ քանակությամμ չորացրած մրդեր … մուտքի մոտ՝ դինով լի… մեծ կարասներ, առաստաղի դերաններից խիտ չարքերով կախ արած՝ խաղող, տանձի, խնձորի μաղմաքանակ, մեծ ու դեղեցիկ չարեր,– այս էր առաջին Հայացքից նկատում անծանոթը»: Թանկադին Հյուրերը Հյուրընկալվում էին այնտեղ: «Իմ Հայրն այստեղ ընդունեց իր տան ամենալավ Հյուրին,– դրում է Աμովյանը,– իմ ջերմորեն սիրած μարերար, պարոն պետական խորՀրդական Պարրոտին՝ իր μոլոր ուղեկիցներով, թեպետ ունեինք Հյուրասենյակ»9: «Մառանը միաժամանակ երիտասարդ ամուսինների ննջասենյակ էր. անտարակույս ավելի չատ Հրապուրիչ, քան մի դեղեցիկ

Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 10, էջ 61-62: Նույն տեղում, էջ 63:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

պալատ, թեն այնտեղ μացի իրենց անկողնուց ու թերնս մի փոքր Հայելուց, ոչ մի այլ կաՀ-կարասի չկա»10: Այսպիսով, ըստ Աμովյանի նկարադրության, Հեղինակի օրոք μնակության, մթերքների ն անասունների Համար կառուցվում էին 3-4 μաժնով չենքեր, որոնք մեծ մասամμ պարսպապատվում էին: «Գյուղական տների կառուցվածքը» Հոդվածը, որը դրվել է դերմաներեն, Պ. Հակոμյանի կարծիքով ընդարձակ աչխատություն է եղել. դրանից կորել են μաղմաթիվ աղդադրական նկարադիրներ: Այդ կորած մասերը Աμովյանը Հանձնած է եղել ՀաքստՀաուղենին11: Խ. Աμովյանի արժեքավոր դործերից մեկը 1840 թ. դերմաներեն դրած մի ընդարձակ Հոդված է՝ «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող Հայերի կյանքի ն Հատկապես նրանց Հարսանեկան սովորությունների մասին» խորադրով: Ակնարկն ընդդրկում է Թիֆլիսի վերակառուցումը, չենքերը, չինարարության մեջ եվրոպական ոճի կիրառումը, իջնանատները, Հյուրանոցները, քաղաքային տարաղի եվրոպականացման դործընթացը, կաՀույքը, երաժչտությունը ն այլն12: Նրա Հաղորդման Համաձայն՝ ատաղձադործության, դերձակության, դարμնության ն ժամադործության դծով դերմանացիներն առանձնակի տեղ էին դրավում: Աμովյանը կարնոր տեղ է Հատկացնում Թիֆլիսում ընդունված Հյուրասիրական կանոններին, խնջույքը վարելու ձներին, կերակուրներին ու մատուցման եղանակներին, Ներսիսյան դպրոցի ակումμին ու սեղանախաղե10

Առ այսօր պաՀպանված տոՀմական տանը մինչն 1926 թվականը μնակվել են Աμովյանի Հարաղատները: 1927 թ. Քանաքեռ է եկել լուսավորության ժողկոմ Ասքանաղ Մռավյանը ն դիմել Խ. Աμովյանի Հորեղμոր թոռ Արտեմ Աμովյանին՝ խնդրելով վաճառել Հայրական տունը՝ այն թանդարան դարձնելու Համար: Աμովյանների տունը կառուցել էր պապ Ապովը: 1938 թ. ապրիլի 25-ին ՀՍՀ ժողովրդական կոմիսարների խորՀուրդը որոչում է ընդունել՝ «Ի նչանավորումն դրող, Հայ նոր դրականության Հիմնադիր Աμովյանի մաՀվան 90-ամյակի (նրա Հայրական)՝ տունը Քանաքեռում վերակառուցել ն դարձնել նրա կյանքն ու դործունեությունը ցուցադրող թանդարան»: ՏոՀմական ավանդության Համաձայն՝ Խաչատուրը լույս աչխարՀ է եկել Աμովյանների Հնամենի տան այն Հարկաμաժնում, որը դերդաստանի Համար ծառայել է որպես մառան ն մրդերի ամμարանոց (տե՛ս Հակոμյան Պ., Խաչատուր Աμովյան, Երնան, 1967, էջ 72: Տե՛ս Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 10, էջ 404: Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայ աղդադրություն, էջ 14:

Խաչատուր Աμովյանը՝ աղդադրադետ

րին, կրկեսային խաղերին ն այլն: Հեղինակը նչել է μարքերի անկումը Թիֆլիսում, μամμասիրությունը կենցաղում, աղջկա ծնունդը սդալու սոցիալական պատճառները (անչափ մեծ օժիտը) ն այլն: Աμովյանն անցնում է ամուսնության սովորությունների նկարադրությանը: Ըստ այդ μնութադրման՝ Հայ աղջիկը պետք է ամուսնանար 14 տարեկան Հասակում. փեսացուի ով լինելը կարնորություն չէր ներկայացնում, միայն թե μեռից աղատվեին: Հեղինակն «Ակնարկում» ցույց է տվել ամուսնությունը կաղմակերպելու մի քանի սովորություններ: Դրանք էին՝ օրորոցախաղի սովորությունը, միայն Հոր կամքով տղա ն աղջիկ ամուսնացնելը, ընտրության Համար առավելությունը ոչ այնքան դեղեցկությանը, որքան աչխատունակությանը տալը, կանանց ն տղամարդկանց կողմից միջնորդությունների դիմելը, միջնորդների ն աղջկա ծնողների միջն երկար ու μարակ խոսակցությունները, որոնք մենախոսության ու երկխոսության μնույթ էին ընդունում, ն Աμովյանի կողմից μնորոչվել են իμրն Հայկական ճարտասանության ձներ: Նչված μոլոր ծիսակատարությունները ներկայացնելուց Հետո Հեղինակը նկարադրել է Հարսանեկան տոնաՀանդեսը, որի մեջ կարնոր են դիտվել փեսայի ընկերների մասնակցությունը Հարսանիքին ն խնամապադի սովորության մի տարμերակը, փեսայի μացարձակ լուռ մնալը ն նրա ընկերների սուր կատակները, որոնք պատանեկան ընկերակցությունների նախնական սովորույթներից էին պաՀպանվել: Աμովյանը կարնոր տեղ է Հատկացրել նան ընտանեկան Հարաμերություններին, կանանց իրավաղուրկ վիճակին13: «Ակնարկում» ավանդական μարքերի, ընտանեկան Հարաμերությունների անկման ընդՀանուր պատկերի Հիման վրա Խ. Աμովյանը Հատկապես ընդդծում է ամուսնությունը տղամարդկանց Համար դրամադլուխ ձեռք μերելու ն չաՀույթի աղμյուր դարձնելու փաստը: «Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին» դերմաներեն դրված Հոդվածում14, որը դրելու չարժառիթ է Հանդիսացել կաթոլիկ միսիոներների անՀիմն Հերյուրանքները Հայ ժողովրդի մասին:

Տե՛ս Աμովյան Խ., Երկերի լիակատար ժողովածու, Հ. 8, Երնան, 1958, էջ 154-190: Տե՛ս Աμովյան Խ., Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին, Հ. 8, էջ 32-42:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Շուչիի μողոքական քարողիչներ Ավդուստ Դիտրիխի ն Ֆելիցիան Զարեմμայի «Հայ ժողովրդի արդի վիճակի պատմական նկարադրություն» վերտառությամμ աչխատության մեջ Եվրոպայի կրթված Հասարակությանն է ներկայացվում Հայ ժողովրդի միայն թերությունները, արատավոր կողմերը, Խ. Աμովյանը չՀանդուրժելով այդ, դերմաներեն դրում է պատմաաղդադրական Համառոտ մի ակնարկ, որի նպատակն էր ցույց տալ Հայաստանն ու Հայերին այնպես, ինչպես կան իրենց մտածողությամμ, վարքով, μարքով, կենցաղով: Խ. Աμովյանը Համողիչ կեպով մերժում ն դիտական տեսանկյուից արժեքաղուրկ է Համարում նրանց μնորոչումները: Խ. Աμովյանը դրում է. «Եթե ոչ մի μան՝ ոչ Հուչարձան, ոչ էլ պատմական տվյալներ Հիմք չլինեն ապացուցելու Համար, որ Հայաստանում դոյություն է ունեցել մի Հնադույն, քաղաքական ն մտավոր տեսակետից ինքնուրույն, յուրաՀատուկ ն ինքնատիպ նախնական մչակույթ, ապա՝ դրան ցայտուն ն կենդանի կռվան կարող է Հանդիսանալ այդ երկրի լեղուն»15: 1836 թ. լույս է տեսնում Խ. Աμովյանի «Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ու կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին» ընդարձակ դիմում-դրությունը16, որտեղ լուսավորիչը առաջ է քաչում սոցիալ-տնտեսական, կուլտուրական μնույթի վերափոխությունների ծրադիր՝ ռուսական կառավարությանը ներկայացնելու նպատակով: Նա իր ծրադրում առաջարկում է ուսումնասիրել Հողերի Հատկությունները, դրանք մչակել Համատեղ ուժերով, ցանել այնպիսի կուլտուրաներ, որոնք ավելի չաՀութաμեր կլինեն վաճառքի Համար: Նա դտնում է, որ անՀրաժեչտ է ուչադրություն դարձնել Հայ ժողովրդի կրթությանը ն այլն: Դա ինքնին մի ծրադիր էր՝ ԱրնելաՀայաստանը տնտեսական ու կուլտուրական տեսանկյունից ոտքի Հանելու, արդյունաμերությունը ն դյուղատնտեսությունը առաջադիմական Հիմքերի վրա դնելու, նոր մասնադետներ պատրաստելու Համար ն այլն: Յուրացնելով ժամանակաչրջանի առաջադիմական դաղափարները, ծանոթանալով եվրոպական քաղաքակիրթ կենսակերպին,

Աμովյան Խ., Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին, Հ. 8, էջ 38: Տե՛ս Աμովյան Խ., Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ու կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին, Հ. 8, էջ 82-95:

Խաչատուր Աμովյանը՝ աղդադրադետ

Աμովյանը վերադարձավ Հայրենիք լուսավորական ն քաղաքակրթական մեծ առաքելությամμ ն ծրադրերով: Իր դործունեությամμ ն դրավոր խոսքով նա μացաՀայտ պատերաղմ Հայտարարեց Հայաստանում տիրող միջնադարյան տդիտության, խավարամտության, սնոտիապաչտության, ինչպես նան μյուրոկրատիղմի, ցարական չինովնիկության դեմ: «Օդտակար լինել իմ Հայրենիքին՝ Հանդդնում եմ կառավարությանը պլաններ առաջադրել իմ աղդի ն երկրի Համար, իրավամμ արժանանա կառավարության Հատուկ ուչադրությանը, այդ μոլորը անում եմ ոչ թե կողմնապաՀությունից ն ծայրաՀեղ Հայրենասիրությունից, այլ անկեղծ ն Հաստատուն Համողմամμ»17: Խ. Աμովյանը Համողված է, որ Հայը ամենակուլտուրական տարրն է Հարնան ժողովուրդների մեջ՝ ընդունակ ընթանալու եվրոպական μարեփոխումների ճանապարՀով ն լուսավորություն տարածելու նան Հարնանների չրջանում: ԱՀա թե ինչ է դրում նա. «Սա մի ուրիչ ժամանակաչրջան է, երμ Հայաստանը, չնայած իր փոքրիկ տարածության, որ նա դրավում է անդրկովկասյան երկրների միջն, չնայած նրան, որ մինչն այժմ իր μաղմաթիվ Հղոր, μայց ն μիրտ Հարնանների միջոցով ղրկվել է ն չի արժանացել ոչ մի տնական կուլտուրայի, այնուՀանդերձ Հայ ժողովուրդն ինքնըստինքյան ոչ միայն կուլտուրականն է, այլն այն ժողովուրդն է, որի μնավորությունը ն ապրելակերպը նպաստում են, որ նա լուսավորություն տարածի իր Հարնանների մեջ: Ես այս պլանով աչքի առաջ ունեմ ոչ միայն Հայաստանի, այլն անդրկովկասյան մյուս ժողովուրդների μախտավորությունը»18: Աղդադրական առավել կարնոր դործ է Խ. Աμովյանի «Հայոց եկեղեցական ն ժողովրդական երաժչտությունը» Հոդվածը19: Այստեղ ընդդծված են Հայոց Հոդնոր ն աչխարՀիկ երաժչտության խորապես աղդային μնույթը ն ինքնատիպությունը: Ճչդրիտ դնաՀատական է տրված ժամանակի եկեղեցական երաժչտությանը20, որի ակունքները նա իրավացիորեն, փնտրում է ժողովրդական երաժչտության մեջ:

Աμովյան Խ., նչվ.աչխ., էջ 83: Նույն տեղում: Տե՛ս Աμովյան Խ., Հայոց եկեղեցական ն ժողովրդական երաժչտությունը // ԵԼԺ, Հ. 10, էջ 105-113: Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 10, Ծանոթադրություններ, էջ 367:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

1846 թ. դերմաներեն դրված «Քրդեր» Հոդվածը21 առաջին Համակողմանի աղդադրական Հետաղոտությունն է Անդրկովկասի քրդերի մասին: Այս Հոդվածում առավել արժեքավոր են Խ. Աμովյանի Հաղորդած տեղեկությունները քրդերի Հոդնոր մչակույթի ն տնտեսական կենցաղի վերաμերյալ: Աչխատանքը դրելու Համար Աμովյանն ուսումնասիրել է Էջմիածնի ն Երնանի եկեղեցական դրադարանների ձեռադրերը, ծանոթացել քրդերի վերաμերյալ նրանց վկայություններին: Հետադայում անձամμ ծանոթացել է Զիլանի, Սիպկանի, Գասանի, Ջալալի քրդական ցեղերի Հետ ն Հավաքել անՀրաժեչտ աղդադրական տեղեկություններ նրանց մասին: Խ. Աμովյանը Համատեղել է դաչտային ն կաμինետային աչխատանքը՝ լավ Հասկանալով այդ ղուդակցման անՀրաժեչտությունը աղդադրական աչխատանքի μնադավառում: Այստեղ Խ. Աμովյանը փորձել է անդրադառնալ նան քրդերի ծադման Հարցին՝ նրանց կապելով արաμների Հետ: Նրա այս վարկածը քրդերի ծադման մասին, իՀարկե, անՀավանական է: Խ. Աμովյանի «Քրդեր ն եղիդիներ» ուսումնասիրությունը22 թվադրված չէ, այն դրվել է յոթատառ դերմաներենով: Հոդվածն ունի երկու ենթավերնադիր՝ «Քրդեր» ն «Եղիդիներ»: «Քրդերը» μաժնում Աμովյանը կրկին անդրադարձել է նրանց ծադման Հարցին ն Հայտնել է այն կարծիքը, որ քրդերի ձնավորմանը մասնակցել են մարիրերը, Հայերը, արաμները ն այլ Հին ժողովուրդներ: ԱյնուՀետն խոսել է քրդերի կրոնական Հավատալիքների, քրդական լեղվի, քրդուՀու վիճակի, նրանց Հյուրասիրության մասին: «Եղիդիները» μաժնում Խ. Աμովյանը Հենց սկղμից նչել է, որ այն μոլորը, ինչ ասվել է քրդերի մասին, դոյություն ունի նան եղիդիների մեջ: Նրանց եղած տարμերությունը միայն կրոնական Հավատալիքների մեջ պետք է փնտրել: Եվ պատաՀական չէ, որ Աμովյանը ավելի մանրամասն ն Հանդամանորեն չեչտը դրել է եղիդիների կրոնական Հավատալիքների վրա, μացաՀայտել դրանց առնչվող սովորույթները, ծեսերը, որոնք միանդամայն ինքնատիպ են, μայց ինչ առումով նման են Հայկականին: 1846-1847 թթ. Աμովյանը դարձյալ դերմաներեն դրել է «Ակնարկ քրդերի ծադման, աղդային Հատկանիչների, լեղվի, μարքերի

Տե՛ս Աμովյան Խ., Քրդեր // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 373-393: Տե՛ս Աμովյան Խ., Քրդեր ն եղիդիներ // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 243-285:

Խաչատուր Աμովյանը՝ աղդադրադետ

ու սովորույթների մասին» Հոդվածը23, որը Խ. Աμովյանի՝ քրդերի մասին դրած ընդարձակ ուսումնասիրության Համառոտ չարադրանքն է: Այս Հոդվածում նս անդրադարձել է քրդերի ծադմանը, կրոնական Հավատալիքներին, Հոդնոր ն նյութական մչակույթի մի չարք տարրերին: Բացի վերոՀիչյալ ղուտ աղդադրական μնույթի աչխատություններից՝ մեծ քանակությամμ աղդադրական նյութեր են սփռված Խ. Աμովյանի դեղարվեստական երկերում: Այդ տեսանկյունից առանձին ուչադրության են արժանի «Թիֆլիսի Հայոց Հանդստարանը» պատմվածքը24, «Վերք Հայաստանի» վեպը25, «Առաջին սեր»26, «Թուրքի աղջիկ»27 արձակ երկերը: Առանձին ուչադրության արժանի է «Թիֆլիղու Հայոց Հանդստարանը» պատմվածքը: Այստեղ մանրամասնորեն ներկայացված են Հուղարկավորությունը, սդալու ձները, սդո Հանդերձները, ինքնախարաղանման, կոծելու, երեսին Հող քսելու, μացականչություններ անելու սովորությունները ն այլն: Կարելի է ասել, որ պատմվածքն ամμողջապես աղդադրական μնույթի դործ է: Գեղարվեստական արձակում Խ. Աμովյանը Հանդես է եկել որպես Հմուտ կենցաղադետ: Մանրամասնորեն նկարադրել է ժողովրդի կենցաղն ու մչակույթը, ծեսերն ու սովորությունները, ժողովրդական տոները: Զնայած այս նկարադրությունները ունեն դեղարվեստական μնույթ, սակայն դրանք Հմուտ աղդադրադետի ն μանասերի մանրակրկիտ դրառումներ են:

Տե՛ս Աμովյան Խ., Ակնարկ քրդերի ծադման, աղդային Հատկանիչների, լեղվի, μարքերի ու սովորույթների մասին // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 345-349: Տե՛ս Աμովյան Խ., Թիֆլիսի Հայոց Հանդստարանը // Երկերի լիակատար ժողովածու, Հ. 4, Երնան 1947, էջ 40-47: Տե՛ս Աμովյան Խ., Վերք Հայաստանի, Երնան, 1975: Տե՛ս Աμովյան Խ., Առաջին սեր, Հ. 4, էջ 1-18: Տե՛ս Աμովյան Խ., Թուրքի աղջիկը, Հ. 4, էջ 19-33:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

4. ԽԱԶԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎՅԱՆԻ ԳՐԱԿԱՆ

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ

ՃԼՃ դարի առաջին կեսին աղդադրական մեծ աչխատանք է կատարել Խ. Աμովյանը (1809-1848 թթ.): Ճակատադրի μերումով, դժμախտաμար, վերջինիս աղդադրական ժառանդությունը մինչն ՃՃ դարի կեսերը մնացել էր անտիպ: Այն մեր օրերում ունի դիտական կարնոր նչանակություն: Դրանք Աμովյանի թե՛ μուն աղդադրական ու μանադիտական դործերն են, որոնք նա դրել է Հատուկ նպատակադրմամμ, թե՛ այն աղդադրական նյութը, որը նա օդտադործել է իր դեղարվեստական ստեղծադործություններում: Խ. Աμովյանի կյանքում աղդադրությամμ ղμաղվելը պայմանավորված էր նախ նրա Դորպատյան ուսումնառությամμ, երμ չփվեց ռուսական ն եվրոպական աղդադրական դիտության Հետ, իսկ մյուս խթանը Պարրոտի ն նրա խմμում ընդդրկված եվրոպական այլ դիտնականների այցն էր Արնելյան Հայաստան՝ Արարատի դադաթը μարձրանալու նպատակով: Պարրոտի Հորդորանքով ն խնդրանքով Աμովյանը սկսեց ղμաղվել աղդադրությամμ, ընդ որում՝ նրա μոլոր աղդադրական դործերը դրվել են դերմաներեն ն չուրջ մեկ դար մնացել չՀրատարակված: Այս պատճառով Խ. Աμովյանի աղդադրական ժառանդությունը մնացել էր անՀայտ: Միայն 1940-1950-ական թվականներին, երμ ձեռնարկվեց Աμովյանի երկերի տասՀատորյակի Հրատարակումը, աղդադրական աչխատություններն առաջին անդամ թարդմանվեցին Հայերեն ն Հրատարակվեցին: Աμովյանի ցանկացած դործ աղդադրական անսպառ նյութ է պարունակում: Նչենք որ, μացի դեղարվեստական արձակից ու չափածո ստեղծադործություններից՝ Խ. Աμովյանը ղμաղվել է ղուտ աղդադրական Հետաղոտություններով՝ անդրադառնալով աղդադրական տարաμնույթ խնդիրների: Խ. Աμովյանի արժեքավոր դործերից մեկը 1840 թ. դրած «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող Հայերի կյանքի ն Հատկապես նրանց Հարսանեկան սովորությունների մասին» ընդարձակ Հոդվածն է: Այստեղ դրողը մանրամասնորեն նկարադրել է Թիֆլիս քաղաքի տոնավաճառներն ու չուկաները, առնտուրը, ներմուծվող ն արտաՀանվող ապրանքների տեսականին, Հատկապես մեծ ուչադրու60

Խ. Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ

թյուն է դարձրել թիֆլիսաՀայոց կենցաղին, քաղաքային տարաղի եվրոպականացման դործընթացին, երաժչտությանը: Ներկայացրել է Թիֆլիսի վերակառուցումը, չենքերը, չինարարության մեջ եվրոպական ոճի կիրառումը, իջնանատները, Հյուրանոցները, կաՀույքի տեսակները նն: Աμովյանը նչել է, որ μավականին ղարդացած էին արՀեստները, մասնավորապես ատաղձադործությունը, դերձակությունը ն ժամադործությունը, որոնց մեջ առանձնակի ներդրում ունեին դերմանացիները: Նա Հանդամանորեն անդրադարձել է Թիֆլիսում ընդունված Հյուրասիրության կանոններին, խնջույքը վարելու ձներին, կերակուրներին ու մատուցման եղանակներին, Ներսիսյան դպրոցի ակումμին ու սեղանախաղերին, կրկեսային խաղերին նն: Գրողը մատնանչել է μարքերի անկումը Թիֆլիսում, μամμասասիրությունը կենցաղում, աղջկա ծնունդով վչտանալու սոցիալական պատճառները (մեծ չափի օժիտը) նն: Այս Համապատկերում Աμովյանը անդրադարձել է ամուսնության սովորություններին: Ըստ այդմ՝ Հայ աղջիկը կարող է ամուսնանալ 14 տարեկանից. փեսացուի ով լինելը կարնոր չէր, միայն թե Հոդսից աղատվեին: «Ակնարկում» ներկայացված ամուսնության կաղմակերպման մի քանի սովորություններից էին՝ օրորոցախաղը, միայն Հոր կամքով տղա ն աղջիկ ամուսնացնելը, ընտրության Համար առավելությունը ոչ այնքան դեղեցկությանը, որքան աչխատունակությանը տալը, կանանց ն տղամարդկանց կողմից միջնորդությունների դիմելը, միջնորդների ն աղջկա ծնողների միջն երկար ու μարակ խոսակցությունները՝ որպես մենախոսություն ու երկխոսություն, որոնք Աμովյանը μնորոչել է իμրն Հայկական ճարտասանության ձներ: Գրողը անդրադարձել է օժիտ-դլխադին երնույթներին՝ ընդունելով դլխադնի դոյությունը Հայ իրականության մեջ ն չկարողանալով էական տարμերություն դտնել այս երկուսի միջն: Մեր ուսումնասիրություններում մերժվում է դլխադնի դոյությունը Հայ իրականության մեջ1: Այն Հանդամանքը, որ Հայ ընտանիքներում աղջկա ծնունդը այնպիսի ոդնորություն առաջ չի μերել, ինչպես տղայինը, ինքնին մերժում է դլխադնի դոյությունը մեղանում: Ինչ վերաμերում է օժիտին, ապա այն եղել է նոր կաղմավորվող ընտանի1 Տե՛ս Նածապետյան Ռ., ԱղձնիքաՀայերի ընտանիքը ն ընտանեկան ծիսակարդը, Երնան, 2004, էջ 136-142:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

քի Հիմքը ապաՀովող դործոնը: Խ. Աμովյանը անդրադարձել է նան արնեդնին կամ սարմիային. դա այն դումարն էր, որը Հարսը ձեռք էր μերում նչանդրեքից մինչն ամուսնություն ընկած փուլում՝ տարμեր առիթներով ստանալով դրամական նվեր ն ղարդեղեն: Սարմիան պատկանելու էր Հարսին. ոչ ոք այն տնօրինելու իրավունք չուներ՝ μացի Հարսից: Աμովյանը անդրադարձել է նան նարոտին, որ ամուսնական ղույդերը կրելու էին պարանոցին մինչն առադաստ մտնելը, դրա կրոնամոդական դերին: Ծիսակատարությունները ներկայացնելուց Հետո Հեղինակը նկարադրել է Հարսանեկան տոնաՀանդեսը, որի մեջ կարնոր են դիտվել փեսայի ընկերների մասնակցությունը Հարսանիքին ն խնամապապադի սովորության մի տարμերակը՝ փեսայի μացարձակ լուռ մնալը ն նրա ընկերների սուր կատակները, որոնք պատանեկան ընկերակցությունների Հնամենի սովորույթներից էին պաՀպանվել: Աμովյանը կարնոր տեղ է Հատկացրել փեսայի աներոջ ն Հարսանիքի քավորի այլաμանական ղրույցներին: ԱյնուՀետն դիտարկումներ կան ընտանեկան Հարաμերությունների ն աղջկա ու կնոջ իրավաղուրկ վիճակի վերաμերյալ2: «Գյուղական տների կառուցվածքը» Հոդվածում, ելնելով իր Հայրական տան օրինակից, նա Հայ աղդադրության մեջ առաջին անդամ Հետաղոտման նյութ է դարձրել Հայոց μնակելի տան ու նրա օժանդակ կառույցների աղդադրական ուսումնասիրությունը: Նչյալ Հոդվածում Աμովյանը անդրադարձել է չինականների ընտանեկան Հարաμերություններին ն ամուսնության Հարցերին, որոնց թվում առանձնակի ուչադրության են արժանացել չխոսկանության ն դրան առնչվող ավելորդ սովորությունները, սեփականության ժառանդման իրավաՀարաμերությունները, ծնողների ն ղավակների փոխՀարաμերությունները, ավադության կարդի պաՀպանվածությունը, նաՀապետի ն նրան փոխարինող ավադ որդու իրավունքները, որից երնում է, որ այրիացած մայրը մեծ նան կոչումը Հանձնում էր նաՀապետ կարդված որդու կնոջը, իսկ ինքը անվանվում էր վոքր նան: Գրողը Հավաստում է, որ դերդաստանում, առանց μացառության, μոլոր երեխաները քույրեր ու եղμայրներ էին Համարվում: ԱյնուՀետն ներկայացվում են կենցաղավարության Տե՛ս Աμովյան Խ., Երկերի լիակատար ժողովածու, 10 Հատորով, Հ. 8, Երնան, 1958, էջ 154-190:

Խ. Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ

ձները թոնրատանը ն այդիներում, ինչպես նան Հյուրեր ընդունելու, նրանց առանձին սենյակներում Հյուրասիրելու կարդը նն: Աμովյանն ուչադրություն է դարձրել կանանց ու տղամարդկանց ժամանցները կաղմակերպելու եղանակներին: Ըստ այդմ՝ դյուղական Համայնքները 19-րդ դարի սկղμներին պաՀպանում էին սեռաՀասակային խմμեր կաղմելու սովորությունները: Նա դրում է. «Գյուղի ինչպես մեծերը, այնպես էլ կանայք ու երիտասարդները տարμեր խմμեր են կաղմում: Նրանք մեկ այստեղ են, մեկ այնտեղ. մերթ ձորում, մերթ իրենց այդում, տներում, կտուրների վրա ն քիչ, աննչան ուտելիքներով՝ մեծ մասամμ միրդ ու դինի, Հաճելի ժամանակ են անցկացնում: Միայն առաջինները, որպես ընտանիքի Հայրեր, իրավունք ունեն այդ μոլորը Հրապարակորեն ն Հնարավորին չափ Հանդիսավոր ձնով կատարել, որին այնուՀետն մասնակցում են նան տան մյուս անդամները՝ առանց տարիքի ն սեռի խտրության: Նրանք երդերով ու ղվարճություններով ն մի փոքր ճաչով Հաճախ ամμողջ դիչերներ են անցկացնում»3: «Կանայք իրենց խնջույքներն անում են մրդի մառաններում, Հաճախ Հենց դինու կարասի մոտ: Դրանց մեծ մասամμ ներկա են լինում նան իրենց երեխաները»4: ԱյնուՀետն Հեղինակը նկարադրում է ժողովրդական ու կրոնական տոները ն ուխտադնացություններին, Հարսանեկան ու այլ տոնաՀանդեսներին երիտասարդների լռակյաց ընտրությունների ձները նն: Հակառակ թիֆլիսաՀայոց՝ Աμովյանի Հայրենի Համայնքներում աղջիկ ունենալը μարեμախտություն էր Համարվում, որովՀետն փեսա չունենալը տխուր երնույթ էր դիտվում: Նչված Հոդվածի մեջ առանձին տեղ է Հատկացված Քանաքեռի μնակիչների չենքերի տեսակներին, որոնք ներկայացված են տնային դույքի ու կաՀույքի պարադաների μաղմաղանությամμ: Ըստ այդմ՝ դրողի օրոք μնակության, մթերքների ն անասունների Համար կառուցվում էին 3-4 μաժնով չենքեր, որոնք մեծ մասամμ պարսպապատվում էին5: Թոնրատունն ամենաμարձր μաժինն էր. այն դտնվում էր չենքերի Համալիրի կենտրոնում՝ քառակուսի Հատակադծով: Ելումուտը կատարվում էր մի դռնից: Լինում էին նան օժան3

Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 10, Երնան, 1961, էջ 88: Նույն տեղում, էջ 89: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 59-96:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դակ չենքեր, որոնք չեն նկարադրվել: Թոնրատան լուսավորությունն ապաՀովվում էր դմμեթածածկ երդիկից: Թոնրատուն-Հացատանը տեղադրված են մեծ ու փոքր թոնիրներ, առաջինը՝ Հաց թխելու, երկրորդը՝ ճաչեր եփելու ն ամենօրյա կենցաղային նպատակների Համար: Ձմռանը թոնրի վրա էր դրվում քուրսի սեղանը՝ քառակուսի մինչն ծնկները Հասնող μարձրությամμ: Ընտանիքի անդամները նստում էին այս սեղանի չուրջ, ոտքերը ն ձեռքերը ներս էին երկարում ն տաքանում: Ընտանիքի դլխավորը իր Հատուկ տեղն ուներ: Ընտանիքը ճաչում էր քուրսի սեղանի վրա: Քուրսու չուրջն էին դցում անկողինները՝ կողք կողքի, μոլորի ոտքերը ուղղվում էին դեպի թոնիրը: Ուչադրավ է, որ այս Հարկաμաժինը μաղմադործառույթ նչանակություն է ունեցել: Թոնրատունն ունենում էր պատրՀաններ, որտեղ իրեր էին պաՀվում: Գրողը լուսամուտավոր սենյակը Հյուրասենյակ է Համարել, որի ծադման մասին ոչինչ չի ասել: Լուսամուտները ապակու փոխարեն թղթապատվում էին ապակու թանկության պատճառով: Թղթին Հալած յուղ էին քսում, որը նպաստում էր լույսի ավելացմանը: Այս Հյուրասենյակն ունենում էր օջախ՝ μուխարի ն պատուՀաններ: Սրա դաջասվաղը Հարուստ ընտանիքներում նախչաղարդվում էր: Թոնրատունը մյուս μաժանմունքների Հետ կապող դռներ չէր ունենում: Մառանը սառն էր պաՀվում, որ μնամթերքները լավ պաՀպանվեն: Այստեղ երμեմն տեղի էր ունենում Հյուրասիրություն, որպեսղի Հրավիրյալն աղատ ղդալով օդտվեր մրդերից: Աμովյանի Հայրը Հենց այսպես է Հյուրասիրել Ֆրիդրիխ Պարրոտին: «Գյուղական տների կառուցվածքը» Հոդվածը, որը դրվել է դերմաներեն, Պ. Հակոμյանի կարծիքով ընդարձակ աչխատություն է եղել. դրանից կորել են μաղմաթիվ աղդադրական նկարադրություններ, որոնք Աμովյանը Հանձնած է եղել ՀաքստՀաուղենին6: Խ. Աμովյանը աղդադրական ուչադրավ տեղեկություններ ունի իր Հիչատակարանում ն դորպատյան օրադրերում: Հիչատակարանում արծարծված Հարցերն են. պարսկական տարաղ կրող Հայ իչխանի կենցաղավարությունը, Հյուրասիրության կարդը, Աμովյան դերդաստանի ավանդական ուխտադնացությունները Ս. Էջմիածին, նրանց ն կաթողիկոսի կապերը, նվիրատվություն6

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, էջ 404:

Խ. Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ

ները վանքին, Աμովյանների այդուց օտարների օդտվելու Հանդամանքները, կաթողիկոսական Հանդերձավորման նկարադրությունը, Հայրապետական ընդունելությունների կարդը, միաμանների ճաչկերույթը, քանաքեռցիների տարաղների մասնակի նկարադիրը, պարսիկ դերվիչի ն քրդերի կրոնական Հայացքները նն: Դորպատյան օրադրերը դրվել են 1830-ական թվականներին: Գրողի ուսանողական կյանքից ն իր ուսուցիչների Հետ ունեցած Հարաμերություններից ղատ՝ ներկայացված են Գերմանիայի մտավորականների ընտանեկան կենցաղը ն քաղաքային կյանքը: Աμովյանը, տարիներ չարունակ պարμերաμար այցելելով իր ուսուցիչների տները, ծանոթացել է նրանց կենցաղին, նիստուկացին ու նկարադրել դրանք անմիջական տպավորություններով: Այդ ընդարձակ օրադրում տեղ են դտել ամուսնության, Հարսանիքի ու խնջույքների, ծննդյան տարեդարձներին նվիրված կերուխումի, կնոջ ն տղամարդու պատչաճ փոխՀարաμերությունների, երեխաների դաստիարակության, առատաձեռն Հյուրասիրությունների, Հուղարկավորության ծեսերի ու սովորությունների, տոների ն μաղմաթիվ այլ երնույթների նկարադրություններ: Աμովյանը դրառել է նան իր ճանապարՀորդական տպավորությունները: Օրադրում տեղ են դտել եվրոպական ճաչատեսակների ն մատուցման ձների, քաղաքային տարաղների, չենքերի, փոխադրամիջոցների, ժողովրդի ղμաղմունքների μնութադրերը նն: «Հայոց եկեղեցական ն ժողովրդական երաժչտություն» Հոդվածում7 Աμովյանը մեղանում առաջին անդամ քննարկեց Հոդնոր ն ժողովրդական երաժչտության խնդիրները՝ իրավացիորեն նկատելով, որ դրանք ոչ միայն չեն Հակասում իրար, այլն նույն ժողովրդական ստեղծադործությունն են, պարղապես Հոդնոր երաժչտությունը Հարմարեցված է եկեղեցական ծեսերին ու արարողություններին: Հետադայում Խ. Աμովյանի այս թեղը ղարդացրին Կարա-Մուրղան ն Հատկապես Կոմիտասը: Գրողը Համառոտ նկարադրել է ռուսական իջնանատները: 1840 թ. դրանք ունեցել են Հետնյալ պատկերը. երկթեք կտուրներով չենքերը Հենվում էին սյուների վրա: Դրանցից յուրաքանչյուրը միանդամից ընդունում էր 50-60 սայլ՝ μեռներով ու ձիերով

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, էջ 105-113:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հանդերձ: Կային նան երկՀարկանի իջնանատներ: Հանդամանորեն նկարադրվել է իջնանատների նիստուկացը, Հյուրեր ընդունելու ն ճանապարՀելու եղանակները, իջնանատների μարքերը, փոխՀարաμերությունները, որոնցով Հստակ պատկերացում է տրվում ՃԼՃ դարի առաջին կեսի ռուսական իջնանատների մասին: Այսպես՝ անկողին չէին Հրամցնում, քնում էին որմնաթախտերին, աթոռներ Հաղվադեպ էին դտնվում: Ռուսական վառարանի կտուրը ընտանիքի քնելատեղն էր: Իջնանատան տնտեսությունը կանայք էին վարում: Իջնանատունը Հյուրերին մատուցում էր կերակուրներ ն թեյ: Ուտելու μոլոր ամանները փայտից էին: Մարդիկ ուտում էին ամանից ձեռքով կամ դդալով: Ուտելու պաՀին ներս մտնողը պետք է արտասաներ «աղ ու Հաց», իսկ թեյի ժամանակ՝ «թեյ ու ջուր»: Լուսավորելու միջոցը կեչու փայտն էր, որի μարակ ձողիկները վառում էին աչտանակի մեջ8: Խ. Աμովյանի «Քրդեր ն եղդիներ» աչխատության «Քրդերը» Հատվածը ներկայացնում է այդ ժողովրդի կյանքը, սովորույթները, կրոնը, ղμաղմունքները: ԱնասնապաՀությունը նկարադրելիս Հեղինակը նչել է, թե քրդերի Հոտը ձմռանը Հայերն էին պաՀում: ԱրնելաՀայաստանում այդ ձրիակերությանը վերջ տրվեց պետության միջամտությամμ: Քրդերի նստակեցությունն ԱրնմտաՀայաստանում, Հեղինակի Հաղորդմամμ, սկսվել է ՃԼՃ դարի սկղμին: Աμովյանը նկարադրել է քրդերի առնանդմամμ ամուսնության սովորությունը, ժողովրդի μարքերը նն: Իսկ «Եղդիներ» μաժնում ներկայացրել է այդ ժողովրդի կենցաղը ն կրոնը, որը խառնուրդ է քրիստոնեության, մաՀմեդականության ու եμրայական Հավատալիքների: Նա նչում է, որ եղդիների պատկերացմամμ՝ դողությունը մեղք չէ, որովՀետն ծադում է Քրիստոսի՝ մի մեխ դողանալու պատմությունից, որը եղդիներն են կատարել9: Խ. Աμովյանն առաջին անդամ Հետաղոտման նյութ դարձրեց քրդերի ն եղդիների կենցաղի մի չարք ոլորտների ուսումնասիրությունները: Քաջ տիրապետելով քրդերենին ն μաղմիցս Հյուրընկալվելով քրդերի ցեղային առաջնորդների վրաններում՝ նա առատորեն դրառեց աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութեր: Գրողն անդրադարձավ արյան վրեժի սովորույթին, որը չափաղանց կայուն պաՀ8

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 323-324: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 243-278:

Խ. Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ

պանվել էր քրդերի ու եղդիների մեջ ՃԼՃ դարի առաջին կեսին: Արյան վրեժի սովորույթը իր արմատներով աղերսվում է Հանդուցյալների պաչտամունքին, սերում է խոր Հնադարից: Խ. Աμովյանը ուսումնասիրեց քրդերի μանաՀյուսական ժանրերը, երդերը՝ նկատելով, որ դրանց Հիմքում ընկած է քրդերի առօրյա կենցաղը: Ըստ նրա՝ յուրաքանչյուր քրդուՀի ի ծնե ստեղծադործող է ն երաժիչտ: Նա մանրամասնորեն քննարկեց քրդերի ն եղդիների մեջ պաՀպանված տոՀմատիրական չրջանի սովորությունները, որոնցից էր կնոջը, Հատկապես մեծ մորը Հատկացվող տեղն ու դերը, ինչն արմատներով աղերսվում է մայրիչխանությանը: Աμովյանը փաստորեն վեր Հանեց այդ ժողովուրդների աղդադրական ու μանաՀյուսական նկարադիրը: Նրա Հրապարակումները մեծ Հետաքրքրություն առաջացրին քրդերի ու եղդիների Հանդեպ Եվրոպայում, որով այսօր իրավամμ Աμովյանը Համարվում է այդ ժողովուրդների աղդադրության ու μանաՀյուսության Հիմնադիրը: Խ. Աμովյանի աղդադրական ժառանդության ղդալի մասը ցրված է նրա դեղարվեստական երկերում: Այդ տեսանկյունից առանձին ուչադրության է արժանի «Թիֆլիղու Հայոց Հանդստարանը» պատմվածքը: Այստեղ մանրամասնորեն ներկայացված են Հուղարկավորությունը, սդալու ձները, սդո Հադուստները, ինքնախարաղանման, կոծելու, երեսին Հող քսելու, μացականչություններ անելու սովորությունները նն: Կարելի է ասել, որ պատմվածքը աղդադրական ամμողջական մի թեմա ընդդրկող դործ է10: Հեղինակի դեղարվեստական արձակում առՀասարակ տեղ են դտել Հայ ժողովրդի ղμաղմունքների՝ երկրադործության, այդեդործության, μերքաՀավաքի ու կալսելու, անասնապաՀության, որսորդության վերաμերյալ նկարադրություններ: Կենցաղից ներկայացված են μնակարանները, ղդեստը, ղարդերը, ասեղնադործությունն ու կաՀույքը, փոխադրամիջոցների տեսակները, ղենքերը, երաժչտական դործիքները, կերակուրները նն: «Վերք»-ում ն այլուր Հեղինակն առանձին ուչադրություն է դարձրել ժողովրդի մարղական խաղերին, մասնավորապես ձիով մականախաղերին, դնդակախաղերին: Ժողովրդական տոները նույնպես եղել են Աμովյանի ուչադրության կենտրոնում. լուրջ դործ է Ծաղկավանքում Վարդավառի պատկերումը:

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 4, էջ 40-46:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հոդնոր մչակույթի առումով նա նյութեր ունի կենդանիների, Հողի, ջրի, քարի, արնի, չար ու μարի ոդիների, վիչապների, քաջքերի պաչտամունքների վերաμերյալ: Ինչպես Բժչկյանը, Խ. Աμովյանն էլ Հայ ընթերցողին ծանոթացնելու նպատակով նկարադրել է տարμեր երկրների սովորույթները, որոնք քաղել է իր ժամանակի տպադիր դրականությունից: Դրանք ղրույցներ են, որոնք ներկայացնում են Հռոմեացիների, Հույների, անդլիացիների, ավստրիացիների, ռուսների, Հնդիկների ն այլ ժողովուրդների Հնադույն ու միջնադարյան պետական վերնախավերի ն առանձին անձանց ցոփ μարքերը, չվայտությունները, կերուխումի Համար Հատկացվող վիթխարի ծախսերը, կաչառակերության ձները, խրախճանքներին Հադուրդ տալու Համար կաղմակերպվող մարղական մրցապայքարի ձները, սադիստական սովորությունները, աչխարՀաՀռչակ ժլատների կյանքն ու կենցաղը, խաղամոլությունը, ընտանեկան μարքերը նն: ԱկնՀայտ է, որ Խ. Աμովյանը Հայ ն օտար ժողովուրդների աղդադրությամμ ղμաղվել է եվրոպական տիպի դիտնականի մակարդակով ու μարեխղճությամμ: Նա այդ դրառումները կատարել է ՀաքստՀաուղենի, Պարրոտի, Վադների ն ուրիչների խնդրանքով ու խորՀրդով, ինչը Հետո դարձել է դրողի ղμաղմունքներից մեկը: Վարժվելով μանաՀավաքի ծանր դործին՝ Աμովյանն ի վերջո Հանդել է այն Հետնությանը, որ ճանաչելով իր ժողովրդի կենցաղը՝ պետք է անդրադառնալ նրա վերափոխմանն ու քաղաքակրթմանը: Այդ μանի առՀավատչյան «Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ու կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին» դիմում-դրությունն է, որը դրել էր 1836 թ. Մոսկվայում՝ ռուսական կառավարությանը ներկայացնելու Համար: Դա ինքնին մի ծրադիր էր՝ ԱրնելաՀայաստանը տնտեսական ու մչակութային առումներով ոտքի Հանելու, արդյունաμերությունը ն դյուղատնտեսությունը առաջադիմական Հիմքերի վրա դնելու, նոր մասնադետներ պատրաստելու, ինստիտուտ Հիմնելու Համար նն: Ըստ այդմ՝ նա Համառոտ նկարադրել է դյուղատնտեսության ճյուղերն ու տեխնիկայի Հետամնացությունը: Նա μառացիորեն դրում է. «Էլ ինչո՞ւ ղարմանալ, երμ 30-40 ընտանիքից μաղկացած մի դյուղ ի վիճակի է ամենաչատը միայն 5-6 դութան պաՀել ն դաչտ ուղարկել, ն սրանք իրենց Հերթին այնքան վատորակ են, որ Հարկավոր է լի68

Խ. Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ

նում ամենաքիչը 10-12 եղ լծել ն 5-6 μանվոր (Հոտաղ – Ռ. Ն.) μանեցնել, ն որովՀետն ո՛չ լծկան անասունները, ո՛չ էլ օրավարձը էժան չեն, ապա, կարծում եմ, պարղ է, թե որտեղից է առաջանում այդ չքավորությունը, ն որտեղից՝ Հաճախակի սովը»11: ԱյնուՀետն դրողը նկարադրել է վարուցանքի ժամանակ անՀրաժեչտաμար կաղմակերպվող կոլեկտիվ աչխատանքը. «Հարկավոր է, որ 6-8 ընտանիքներ միանան միմյանց Հետ,– որոնցից մեկը Հաճախ կարող է տրամադրել իր միակ μանվորին, իսկ մյուսն՝ իր միակ եղը,– մի լրիվ դութան սարքելու Համար: Եվ այսպիսով, մչակում են նրանք իրենց դաչտերը Հերթով, որոչ աչխատանքային օրերի: Ով ավելի չատ մարդ կամ անասուն կտրամադրի, նա էլ ավելի մեծ μաժին կստանա μերքից, այնպես որ, եթե մեկին μաժին է Հասնում 10 դութանային աչխատանքային օր, ապա նա առաջին կարդի երկրադործ է Համարվում: Շատ չքավորներ պետք է μավականանան երկու երեք աչխատանքային օրով ն ուրիչ միջոցով իրենց դլխի ճարը տեսնեն»12: ԱյնուՀետն դրողը մանրամասնորեն նկարադրել է չատ ավելի վատ ն խղճուկ տեխնիկական միջոցները, չեչտել ծանրաչարժ սայլի օդտադործման աննպատակաՀարմարությունը, որից դյուղը ունենում էր ամենաչատը 4-5 Հատ: Նա ցավով նկատում է, որ չարունակվում է նաՀապետական եղանակով կալսումը, իսկ դյուղացիները դաղափար անդամ չունեն կալսիչ ու քամՀար մեքենաների մասին, որի պատճառով ՀացաՀատիկի μերքաՀավաքն ու ղտումը ընթանում են կորուստներով ու չատ երկար13: Գրողը կարնորում է ոչ միայն իրենց դարն ապրած դյուղատնտեսական դործիքներն ու վարման եղանակները առաջնակարդ տեխնիկայով ու մեթոդներով փոխարինելու անՀրաժեչտությունը, այլն առաջարկում է դիտականորեն ուսումնասիրել տարμեր Հողատեսքերի Հատկությունները ն ըստ այդմ որոչել, թե դրանց վրա ինչ մչակաμույսեր է նպատակաՀարմար աճեցնել: Նա կարծիք է Հայտնում, որ Հայաստանում կարելի է խրախուսել մետաքսի, μամμակի, կանեփի, կտավատի, ծխախոտի, μուսական ներկերի ար11

Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 82-95: Նույն տեղում, էջ 86-87: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 87:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տադրությունները14: Բարեփոխումների իրականացման Համար Խաչատուր Աμովյան լուսավորիչը ամենաանՀրաժեչտ պայմաններից մեկը ն ամենակարնորը Համարել է Հայ ժողովրդի կրթական մակարդակի μարձրացումը, ընդդծել է նրանց μացառիկ առանձնաչնորՀները. աչքի են ընկել իրենց առնտրական ոդու ունակություններով, նրանց «վիճակված է երկու աչխարՀամասերը միացնել ն ավելի ու ավելի ամրապնդել: Ամենուրեք, ուր նրանք նստակյաց են, լինի այդ Կովկասում, Պարսկաստանում, թե Թուրքիայում՝ մեծ մասամμ նրանց ձեռքումն են դտնվում թե՛ առնտուրը, թե՛ արՀեստները, թե՛ արդյունաμերությունը ն թե՛ մանավանդ, Հողադործությունը»15: «Զնայած, որ նրանք ապրել են մի այդպիսի ծանր ն դաժան ճնչման ներքո, չրջապատված են եղել μացարձակապես ավաղակներով, այդուՀանդերձ,– նչում է ժամանակի մեծ մտածողը,– նրանց μարեպաչտ միտքը երμեք չի այլասերվել, երμեք չի μթացել դեպի կրթությունն ու կատարելադործությանը խորացող նրանց ոդին: Հայերի մոտ ասույթ էր դարձել. «Ով դրել, կարդալ չդիտի, նա կես մարդ է»: Նրանց ջանասիրությունը, կրթության Հանդեպ ծարավը, որոնցով նրանք աչքի են ընկնում ներկայումս անդրկովկասյան μոլոր դպրոցներում, ուր ամենից չատ իրենք են Հաճախում, անկասկածորեն Հաստատում են այս»16: Այստեղից էլ Խ. Աμովյանը Հավաստիացնում է, որ Հնարավոր է Հենց Հայերի միջոցով ժամանակի ընթացքում արադ մի ընդՀանուր քաղաքակրթություն տարածել այդ երկրներում՝ նրա Հարնանների մեջ, որովՀետն Հայերը, μացի վերը Հիչած Հատկություններից, ունեն նան չնորՀք իրենց այն Հարնան ժողովուրդների լեղուն, սովորույթները, առանձնաՀատկությունները ամենից լավ սովորելու ն յուրացնելու, որոնց մեջ նրանք ցրված ապրում են17: Աμովյանը առաջարկում է իչխանություններին μացել առնտրական, արդյունաμերական ն դյուղատնտեսական դպրոցներ, Հայ դործարարներին՝ ներդնել կապիտալ միջոցներ՝ Հայաստանը, այդ թվում՝ նան Անդրկովկասը դարավոր Հետամնացությունից դուրս μերելու Համար: Նա դրա իրադործման Համար առաջ է քաչում ծրադրային մի լայն փաթեթ:

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

Աμովյան Խ., ԵԼԺ, էջ 90-91: նույն տեղում, էջ 84: նույն տեղում, էջ 84: նույն տեղում:

Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների…

5. ՀԱՅՈՑ ԸՆՏԱՆԵԱՄՈՒՍՆԱԿԱՆ ՍՈՎՈՐՈՒՅԹՆԵՐԻ

ՈԻ ԾԵՍԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Խ. ԱԲՈՎՅԱՆԻ ԵՐԿԵՐՈՒՄ

Խ. Աμովյանը Հայոց սոցիոնորմատիվ մչակույթի կամ ընտանեկան-Հասարակական կենցաղը պատկերող μաղմաթիվ ուչադրավ ն արժեքավոր նկարադրություններ է թողել: Նրա «Առաջին սերը»1, «Թիֆլիղու Հայոց Հանդստարանը»,2 «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող Հայերի կյանքի ն Հատկապես նրանց Հարսանեկան սովորությունների մասին»,3 «Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին»,4 «Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ու կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին»,5 «Գյուղական տների կաոուցվածքը»,6 «Վերք Հայաստանի»7 ն այլ ստեղծադործություններ Հարուստ են Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների ու ծեսերի վերաμերյալ տեղեկություններով: ՃԼՃ դարի առաջին կեսը մի ժամանակաչրջան էր, երμ Հայ իրականության մեջ դեռնս կենսունակ էին ընտանեկան Համայնքները կամ դերդաստանները: ՆաՀապետական դերդաստանն իր կաղմով ու կառուցվածքով սերտ աղդակցությամμ եռասերունդ կամ քառասերունդ անՀատական ընտանիքների Համախմμումն ու միավորումն էր մեկ տան մեջ: Խ. Աμովյանի նկարադրություններից երնում էր, որ Արնելյան Հայաստանում դեռնս μավականին կայուն էին պաՀպանվել դերդաստանական Հարաμերությունների չատ մնացուկներ, որոնց ուսումնասիրությամμ Հնարավոր է վերականդնել արնելաՀայ Հատվածի ընտանեկան, ամուսնական կյանքի իրական պատկերը: Այդպիսի մեծ ընտանիքների կաղմը, ըստ դրողի, Հասնում էր 10-50 Հոդու: Դրանց երկարատն պաՀ1

Տե՛ս Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 4, Երնան, 1947, էջ 1-19: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 40-47: Տե՛ս Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 8, Երնան, 1958, էջ 154-193: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 32-42: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 82-96: Տե՛ս Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 10, Եր., 1961, էջ 59-99: Տե՛ս Աμովյան Խ., Վերք Հայաստանի ողμ Հայրենասերի, Երնան, 2004, էջ 3-422:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

պանման Հարցում Հիմնականն ու առաջնայինը տնտեսական դրդապատճառներն էին: Բնափակ տնտեսությունը ն արտադրողական ուժերի ղարդացման ցածր մակարդակը պաՀանջում էին արտադրական մեծ կոլեկտիվների Համակեցություն8: Գերդաստանին μնորոչ էին կայուն կաղմը, կուռ ղեկավարությունը, փոխՀարաμերությունները կարդավորող կարդ ու կանոնը, որոնք, Հաղարամյակների միջով փոխանցվելով, սովորութային ուժով Հասել էին ՃԼՃ դար՝ դառնալով աղդադրադետների ուսումնասիրության առարկա: Գերդաստանի նաՀապետը նրա ընդՀանուր, միանձնյա ղեկավարն էր: Նրա իրավունքները դրեթե անսաՀմանափակ էին: Նա էր դերդաստանական ամμողջ սեփականության տերը, դերդաստանի μոլոր անդամների ճակատադիրը տնօրինողը: Նրա իրավունքն էր խրախուսել դերդաստանի օդտին դործող անձանց ն պարսավել ու պատժել նրա չաՀերն ու սովորութային իրավունքը խախտողներին: Բացի դրանից՝ կարող էր ժառանդությունից ղրկել անՀնաղանդ ղավակներին կամ թոռներին ն Հեռացնել ընտանիքից: Եվ եթե նմանին մինչն իսկ աղդականն էլ ապաստան տար, այդպիսին տան թչնամի կՀամարվեր: Աղդականն ավելի չուտ պետք է աչխատեր Հաչտեցնել նրանց, ինչը ն Հաճախ կատարվում էր: Քանի դեռ մեծերից մեկն ապրում էր, μոլորն իրենց երեխաներով ն կանանցով Հանդերձ նրա Հպատակներն էին9: ԸնդՀանրապես դերդաստանի նաՀապետին μնորոչ այս ն նման իրավունքները μավականին լավ էին պաՀպանված, մի Հանդամանք, որին առանձնաՀատուկ ուչադրություն առաջինը դարձրել է Խ. Աμովյանը: Այսպես, ըստ դրողի, դերդաստանում ծերունիների ընդդծված Հեղինակության մասին է վկայում խոսկապ կոչվող արարողությունը10: Համատարած երնույթ էր, որ Հարսներն ամուսնության առաջին իսկ օրից երեսը ծածկում էին քողով: Քողածածկ Հարսն աղատ էր մնում դերդաստանի ու օտար տղամարդկանց աչքերից: Միայն առաջնեկի ծննդից Հետո կամ, ինչպես Խ. Աμովյանն է ՀիՏե՛ս Косвеи М., Семейная община и петронимия, Москва, 1963, с. 56, Карапетян Э., Армянская семейная община, Ереван, 1958, с. 8: Տե՛ս Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 10, էջ 64: Տե՛ս նույն տեղում:

Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների…

չատակում, «խոսկապ» արարողությունից Հետո Հարսը կարող էր μաց երեսով երնալ օտար տղամարդկանց: Այս ծեսը կատարվում էր նույնիսկ այն ժամանակ, երμ Հարսներն արդեն 30-40 տարեկան էին, այսինքն՝ անդամ մի քանի ղավակների տեր էին: Սակայն մինչ այս ծիսակատարությունը, ծնողները, երμ դրսում կամ այլ տեղ Հարսներին խոսելիս տեսնեին, պետք է չտեսնելու տային11: Այս աղատության Համար նրանք անձնվիրությամμ ն երախտադիտությամμ Համμուրում էին մեծերի ձեռքը ն իրենց երջանիկ ղդում, որ տանն արդեն որպես Հասուն կանայք են դիտվում: Ծերունիները Հաճախ թանկարժեք նվերներ էին անում նրանց, իրենց ձեռքով իջեցնում էին այն քողը, որը մինչն այդ ծածկած էր պաՀում նրանց քիթն ու μերանները: Դա նրանց աղատության նչանն էր: Հայկական դերդաստանում ընդՀարված ամուսինների Հաչտեցման դործում նս դդալի դեր է խաղացել նաՀապետը: Ըստ սովորույթի՝ վիճած ամուսիններին μերել են մեծի մոտ, որոնք Համμուրել են նրա ձեռքը ն խոստացել, որ նման μան այլնս չի կրկնվի: ԱյնուՀետն ամուսինների Հաչտեցումն ընդդծելու Համար ծերունին խրատական ն պարսավանքի խոսքեր է ուղղել իր որդուն՝ ասելով. «Մի՞թե իղուր եմ քեղ մինչն այս Հասակը Հասցրել, որ դու մեր ծերությունը դառնացնե՞ս, չդիտե՞ս, որ ամեն րոպե կարող եմ քեղ Հետ ուղածիս պես վարվել: Որդի, այդ μոլորը մեղ Համար չի, այլ քեղ Համար է, մեր մի ոտն արդեն դերեղմանում է. ինչ դու մեղ անես, նույնը քո երեխաներից չուտով կստանաս»12: Ծնողների նկատմամμ որդիների ամենափոքր Հանդդնությունը Համարվում էր ընտանեկան աղետ, վչտի պատճառ. «Աստված իր օրՀնությունն իմ տանից վերցրել է, մխիթարության փոխարեն ցավ ու վիչտ տվել: Լսվա՞ծ μան է, որ որդին իր Հոր Հանդեպ անՀնաղանդ լինի. իմ տան վրա անեծք կա» ն այլն,– ասում էին նրանք: Մեծերի նկատմամμ խորին Հարդանքը, ըստ Խ. Աμովյանի, դրսնորվում էր Հայ ընտանեկան կենցաղի μոլոր դրվադներում: Ուչադրավ է նան դրողի ճաչելու պաՀի վեμաμերյալ նկարադրությունը. «Տան առավել տարեց անդամները ն նրանց Հետ ավելի երիտասարդներն իրենց ջաՀել կանանցով նստում են մի կողմում, դեմքերը մեծ մասամμ Հակառակ կողմը դարձրած, որտեղ նստում

Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 10, էջ 65: Նույն տեղում:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

են ծերունիները: Տատը մեծ մասամμ ճաչում է ծերունու դիմաց, որպեսղի վերջինս չտեսնի, թե ինչպես են ուտում մյուսները, չնայած մեղ մոտ մեկընդմիչտ կանոն է, որ երիտասարդ կանայք ն աղջիկներն ուտելու ժամանակ մի ձեռքը միչտ պաՀում են μերաններին, անկախ այն μանից՝ այնտեղ է նա, թե ոչ: Նրանց խոսակցությունն այնքան ցածր է, այնպես դաղտնի, որ մինչն իսկ այդ տարածության վրա ոչինչ չի կարելի ասել, μացի փսփսոցից»13: Զնայած նաՀապետի μռնապետական դերին՝ նրա մաՀը միչտ էլ մեծ կորուստ է Համարվել դերդաստանի Համար՝ առաջ μերելով μոլոր անդամների ափսոսանքն ու կարեկցանքը: Այս մասին նս Խ. Աμովյանը թողել է արժեքավոր նկարադրություններ: Սրտառուչ է, թե ինչպես են արդեն 50-60 տարեկան որդիները երախտադիտության խոսքեր ասել Հանդուցյալի մասին. «Մեր տան սյուները քանդվեցին, ո՞վ է մեղ կառավարելու ն սանձաՀարելու, թանկադին ծնողներ: Այժմ մենք նման ենք մի տակառի, որի կափարիչը չկա, ն ամեն կեղտոտություն անարդել ներս է լցվում»: ՄաՀացած նաՀապետին փոխարինել է ավադ եղμայրը կամ ավադ որդին, որին չէին դիմում իր անունով, այլ ծայր պատվանունով: Նրա կնոջն անվանել են Մեծ նան, իրենց Հարաղատ մորը՝ Փոքր նան, ն նրանց երեխաները քույր ն եղμայր են Համարվել14: Ավանդական ընտանեկան այսպիսի դրվածքը վկայում է արյունակցական-աղդակցական կապերի կենսունակության մասին: Ընտանիքի նաՀապետի օդնականը նրա կինն էր, որը մեծ իչխանություն ուներ Հատկապես կանանց նկատմամμ: Անդամ նաՀապետի մաՀից Հետո մեծ մոր ընդՀանուր Հսկայական դործառույթները պաՀպանվում էին: Նրա Հեղինակությունը խարսխված էր ոչ թե μռնի ուժի, այլ իսկապես Հարդանքի վրա: Նկարադրելով ներընտանեկան փոխՀարաμերությանները՝ Խ. Աμովյանն անդրադարձել է նան թոնրատանը (Հացատուն), որտեղ ճաչել են դերդաստանի անդամները, լավաչ թխել, տաքացել: Թոնիրը վառել են ամեն օր՝ վաղ առավոտյան: Բոլոր կերակուրները եփել են թոնրի վրա: Կափարիչով ծածկված թոնրի վրա դրել են քառակուսի սեղանի ձն ունեցող, մեկ ոտնաչափ μարձրությամμ քուրսին, որը երկու-երեք կարպետով կամ դորդով ծածկել են այն13

Աμովյան Խ., Հ. 10, էջ 67: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 28-29:

Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների…

պես, որ դրանց ծայրերը ձդվեն մինչն Հատակը՝ տաքությունը ներսում պաՀելու նպատակով: Ընտանիքի μոլոր անդամներն ըստ կարդի նստել են քուրսու չուրջը ն տաքանալու Համար ոտքերը, Հաճախ նան ձեռքերը երկարել են ներս: Ընտանիքի Հայրն ունեցել է իր Հատուկ տեղը: Քուրսու չուրջը ճաչել են առավոտյան ն երեկոյան: Կանայք մեծ մասամμ ճաչել են տղամարդկանցից առանձին: Շատ Հաճախ Հայր ու որդի, մայր ու աղջիկ, քույր ու եղμայր միննույն ամանից են կերել, թոնրատանն ընդունել են միայն աղդականներին ն ծանոթ Հյուրերին15: Ավելի ուչ՝ ՃԼՃ դարի վերջին ն ՃՃ դարի սկղμներին, դերդաստանի նաՀապետի Հեղինակությունն աստիճանաμար անկում է ապրել: Դա կապիտալիստական Հարաμերությունների երկիր ներթափանցման Հետնանք էր, որը նպաստում էր անՀատական ընտանիքների դերի μարձրացմանը: Խ. Աμովյանը մանրամասնորեն անդրադարձել է Հարսանիքին, որը, փաստորեն, ամեն մի ամուսնության Հասարակայնորեն վավերացնելու ծես էր Համարվում: Գրողը, ճիչտ ըմμռնելով Հարսանեկան սովորույթների դերն ու նչանակությունը, փորձել է դրանք իմաստավորել: Ըստ նրա՝ Հարսանեկան սովորույթները՝ որպես աղդային երնույթ, միանդամայն ինքնատիպ են16: Ամուսնությունը մեծ մասամμ կատարվել է ոչ թե աղատ ընտրության միջոցով, այլ ծնողների ցանկությամμ: Ամուսնացող կողմերի՝ սեփական ընտրությամμ ամուսնությունը խստորեն սաՀմանափակված էր, որին մեծապես նպաստում էր աղջիկներին մանկության չրջանում նչանելու կամ նույնիսկ Հարս տանելու սովորությունը: Այսպիսի դեպքերում փորձում էին արդարանալ այն պատճառաμանությամμ, թե ընտանիքի Համար անՀրաժեչտ են աչխատավոր ուժեր, որ նրանք ձեռք են μերում՝ Հանձին նորաՀարսի17: Գրողի դիտարկման Համաձայն՝ ոմանք իրենց խնամիական կապերը կնքում էին այն ժամանակ, երμ երեխաները դեռնս չէին ծնվել: Եթե մեկին աղջիկ էր ծնվում, մյուսին՝ տղա, Համաձայն պայմանավորվածության՝ տասնՀինդ տարին լրանալուն պես նրանց ամուսնացնում էին: Սովորաμար տղաներին ամուսնացնում էին մինչն նրանց քսան տարեկան

Տե՛ս Աμովյան Խ., Հ. 10, էջ 69: Տե՛ս նույն տեղում, Հ. 8, էջ 162-163: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 164:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դառնալը, իսկ աղջիկներին՝ մինչն տասնՀինդ: Յուրաքանչյուր ընտանիքի Հայր տենչում է այն օրվան, երμ կկարողանա երջանկացնել իր ղավակներին՝ ամուսնացնելով. «Զէի ցանկանա էս մաչված ոսկորներս Հողի տակ դնել, մինչն որ Հարսանիքիդ օրը չպարեմ»: Կամ՝ «Հը, տղա, երμ՞ պիտի քեղ լծենք կամին, դիժ մողու պես դես ու դեն ես ընկնում»: «Թող մենք էլ կարմիր թելը (նարոտը – Ռ. Ն.) վիղդ կապենք ն թադը դլխիդ դնենք»18: Խ. Աμովյանը μաղմիցս ընդդծել է, որ ամուսնությունը տղամարդկանց Համար եղել է չաՀույթի աղμյուր ն դրամադլուխ ձեռք μերելու միջոց: «Շատ μացառիկ դեպքերում,– դրում է Աμովյանը,– կՀանդդնի որնէ երիտասարդ իր սրտի ուղածին ընտրել, իսկ աղջիկը՝ երμեք»19: Խոսելով ամուսնության Հիմքում ընկած դրամական դործարքների մասին՝ Խ. Աμովյանը վեր է Հանում արատները, անողոք ծաղրի ենթարկում ժամանակի μարքերը: «Բոլորն էլ փողի ծարավ են ղդամ,– դրում է նա,– փողի Համար են ամուսնանում, փողն է ամենամեծ սրμաթյունը աչխարՀիս երեսին երկնային ամենամեծ μախտավորությունը, լավադույն μուժամիջոցը, ինչպես նան դրախտ ու դժոխք դնալու, ամμողջ աչխարՀը տակն ու վրա անելու, կործանելու ն նորից չինելու միակ միջոցը»20: Խ. Աμովյանն աղդադրադետի խոր իմացությամμ ն դեղադետի Հմտությամμ նկարադրել է նան Թիֆլիսի Հայության այն խոր ապրումները, որոնք առնչվում էին օժիտի պատրաստման, աղջկա ծնունդը դժμախտություն Համարելու Հետ21: Աղջկա օժիտը Հասնում էր 200 - 1000 - 7000 - 10.000 արծաթ ռուμլի ն մի այդքան էլ ակնեղենի, նամանավանդ Թիֆլիսի Համար ամեն ինչ եռապատիկ թանկ էր, քան ուրիչ տեղ: Երիտասարդին կամ աղջկան ամուսնացնելը ծնողների ն տան մեծերի դործն է եղել: Երμ երիտասարդները Հասունացել են,

Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 8, էջ 162: Նույն տեղում: Նույն տեղում, էջ 179-180: Ուչադրավ է, որ աղջկա ծնունդը պատուՀաս է Համարվել Թիֆլիսի Հայության Համար: «Թող սատանի μաժին դառնա: Քիչ ցավ ունեինք, Հիմա էլ նորն է դայիս: Երμ աստված մարդուն պատժել է ուղում, սրանից մեծ պատիժ չի կարող լինել: Ա՛խ, երանի թե մեռներ, իսկույն նեթ Հողի տակը դնեինք», «Սն լիներ էս օրը մեղ Համար, աղջիկ է ծնվել: Ոչ սպանել կարող ես, ոչ էլ ջուրը դցել»:

Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների…

Հայրն ու մայրը սկսել են մտածել նրանց ամուսնության մասին: Ընտրությունից Հետո, որը մեծ մասամμ կատարում էր տղայի Հայրը, նա դնում էր աղջկա μնակավայրը տեսնելու նրան ջուր կրելիս (որովՀետն մեծ մասամμ աղջիկներն են դետից կամ աղμյուրից ջուր μերել), ապա խնամախոսի միջոցով տեղյակ է պաՀել աղջկա ծնողներին: Վերջիններս սովորաμար մերժել են ամեն տեսակ առաջարկություններ, մինչն չստանան իրենց պաՀանջածը: Միաժամանակ դովերդել են իրենց աղջկա արժանիքները. «Իմ աղջիկը դեղեցիկ է արնի նման, անմեղ՝ ինչպես աղավնին, ջանասեր է ն կարող է տասը մարդու դործ կատարել, կույր չէ, աչքեր ունի՝ ամեն մեկը լուսնի նման... ի՞նչն է պակաս: Հաց չատ ունենք նրան կերակրելու Համար, Հայտնի օջախից է. չէ՛, չէ՛ էդպես էժան չեմ ծախի: Նա մեր տան աչքն է, մեր տան սյունն ու լույսը: Նա Հողից չի μուսել որ էդպես Հեչտ ու Հանդիստ տնից դուրս դցեմ: Զի՛ ուղում, ուղածս չի՛ տալիս, թող նա իր ճամփեն դնա, ես էլ իմ»: Աղջկա ծնողներին մեծ Համμերությամμ լսելուց Հետո սկսում է խոսել միջնորդը, որի դերը կատարել են քաՀանաները, պառավ կանայք կամ տղամարդիկ: Միջնորդը խորամանկորեն ն Հմտորեն սկսել է Հակաճառել աղջկա ծնողներին: Երկու կողմերի Համաձայնության դեպքում աներն ստացել է պաՀանջած իրերն ու դրամը, որից Հետո կատարվել է նչանդրեքի արարողությունը: Նչանդրեքի ժամանակ Հարսին, μացի ղդեստներից, նվիրել են մատանիներ ն այլ ղարդեր, որոնցով նա արդեն կապվում էր ապադա ամուսնու ընտանիքի Հետ: Այդ օրը Հարսնացուին նվիրում էին նան չաքար ն կոնֆետներ: Դրանից Հետո քաՀանան օրՀնում էր Հարսի դդեստները նչանվածների ծնողների ներկայությամμ: Նչանդրեքից Հետո Հարսնացուն քող էր կրում ն տնից դրեթե դուրս չէր դալիս22: Աղդադրական նյութերը վկայում են, որ նչանդրեքից Հետո Հարսին ղանաղան Հասարակական վայրեր տանելու պարտականությունն ընկնում է տղայի կողմի կանանց վրա: Սովորույթի Համաձայն՝ փեսան իրավունք չուներ աներոջ Հետ Հանդիպելու. դրա Համար դոյություն է ունեցել Հատուկ արարողություն: Փեսային աներոջ տուն են Հրավիրել, ընծաներ տվել, μայց նա կանդնել է աներոջ մոտ դլուխը կախ Հանցավորի նման ն իր մթքերն արտաՀայտել է մնջախոսությամμ, Հաճախ

Տե՛ս Աμովյան Խ., Հ. 8, էջ 169:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Համμուրել աներոջ ձեռքը, չի Համարձակվել նրա Հետ ճաչել ու կատակել23: Խ. Աμովյանի նկարադրած՝ նորապսակների խուսափման այս սովորույթը որոչակի Հասարակական պայմանների Հետնանք էր: Սովորույթի ծադման, մեկնաμանման, դասակարդման չուրջ դոյություն ունեն տարμեր կարծիքներ: Գիտնականներից ոմանք այն կապում են ա) կնոջ առնանդման ինստիտուտի Հետ՝ իμրն μռնի ամուսնության դեմ ձնավորված Հակաղդեցություն, μ) դիտարկել են որպես արդելակող Համակարդ, սեռային կապերի կանխման միջոց, որը ծադել է խմμային ամուսնությունից անՀատականի անցման ընթացքում, դ) որպես մայրիչխանությունից Հայրիչխանության անցման ժամանակաչրջանի մնացուկ, դ) տիրապետող μաղմաթիվ մնացուկների Հոդեμանական ըմμռնում24: Աները փեսայի Հետ ղրուցելիս նորից իր աղջկա դովքն է արել, փեսային խրատներ տվել. «Արի ձեռքս Համμուրիր ու ղոչաղ կաց, չեմ թողնի, որ ճակատդ մռայլվի, Հողի տակից էլ ձեղ Համար Հաց կՀանեմ: Սրանից Հետո իմ դուռը μաց է քեղ Համար, իսկ Հարսնացուիդ (մինչն ամուսնությունը – Ռ. Ն.) իրավունք չունես տեսնելու, թե չէ աչքերդ կՀանեմ, աղջկաս էլ ընդմիչտ կխլեմ քեղանից, ասածներս մտքումդ պաՀիր: Ես ձեղ իրար մոտ կտանեմ»25: Այս μոլորն ավարտվել է նրանով, որ աները Հարվածել է փեսայի ականջին, ծոծրակին, Համμուրել է ճակատը, քաչել ականջը, քիթը, Հետո երկու ձեռքով μռնել է ամոթից կաս-կարմիր կտրած փեսայի դլուխը ն սեղմել կրծքին: Այս դեպքում աներոջ Համμույրը, ըստ Ե. Լալայանի, ոչ թե Հարդանքի, այլ սիրո նչան էր26: Ըստ Խ. Աμովյանի վկայության՝ աղջկա մայրը նս Հատուկ ուչադրություն է դարձրել փեսային, Հյուրասիրել Համեղ կերակուրներով: Նրան է դիմել «աչքիս լույս», «սրտիս սյուն», «ցավդ տանեմ», «երեսս ոտքիդ տակ» ն այլ սիրալիր արտաՀայտություններով:

Տե՛ս Աμովյան Խ., Հ. 8, էջ 169: Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Խուսափման սովորույթի դրսնորումները աղձնիքաՀայերի ընտանեկան կենցաղում, «Բանμեր Երնանի Համալսարանի», Երնան, 2005. 1, էջ 149: Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 8, էջ 170: Տե՛ս Լալայան Ե., Ծիսական կարդը Հայոց մեջ, Ա պրակ, Թիֆլիս, 1913, էջ 10:

Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների…

Աղդադրական առումով մի սքանչելի երկխոսություն է ղոքանչի սիրատոչոր խոսքերն ուղղված նորափեսային. «...Մեռնեմ աչքերիդ, դլխիդ, Հոդուդ, երեսիդ, մեռնեմ քո μոյ-μուսաթին: Սիրտս ուղում է քեղ սաղ-սաղ ուտել: Երμ քեղ տեսնում եմ, արնն է ծադում առաջս: Ուղում եմ դլխովդ պտտույտ դալ: Ցավդ տանեմ: Երեսս ոտքիդ տակը: Թո՛ղ աստված Հոդիս ու մարմինս առնի, քեղ տա: Հոդիս Հոդուդ μնակարան է դարձել: Որ կյանքս էլ ուղես, կտամ: Ամեն անդամ, երμ ոտքդ իմ չեմն ես դնում, կարծես թե երկինք է երնում իմ տանը: Մեռնեմ անունիդ: Եթե կարողանայի սիրտս μաց անել, կտեսնեիր, որ արյունս քո սիրուց եռ է դալիս, երμ ինձանից Հեռանամ ես, թվում է, որ տան պատերը դներ են դարձել ու ինձ ուտել են ուղում: Մի օր քեղ չտեսնելիս կարծես աչխարՀը տակն ու վրա է լինում: Դու Հոդուս լույսն ես, սրտիս ճրադը...: Աչքս ջուր է դառնում, երμ ուչանում ես: Երμ ձայնդ ականջս է ընկնում, խելք ու միտքս չքանում է: Դու իմ թադն ու պարծանքն ես: Քուն թե արթուն քեղ եմ միայն տեսնում: Պատկերդ այնպես է տպավորվել իմ սրտում, որ եթե քեղ մի ժամ չտեսնեմ, Հոդիս կտամ: Ինչ ունեմ՝ քոնն է. տունս, ունեցածչունեցածս, կյանքս, μոլորս մատաղ լինենք ոտքերիդ տակ: Մեռնեմ էն ձեռքին, որ քեղ պաՀել ու մեծացրել է»27: Նման վերաμերմունքը փեսայի նկատմամμ չարունակվել է նչանդրեքից մինչն Հարսանիք: Այդ ընթացքում փեսան պարտավոր էր տոն օրերին նվերներով այցելել իր նչանածին: Խ. Աμովյանի վկայությամμ Հարսանիքը տնել է երեք օր, մասնակցել են μոլոր աղդականները: Փեսան նախօրոք սափրվել է, լողացել: ՅուրաՀատուկ ծես է եղել փեսայի μաղնիք դնալը, որն ուղեկցվել է երաժչտությամμ ն փեսայի ընկերների ուղեկցությամμ: Բաղնիքում երեկոյան քեֆ են արել ու կատակել, իսկ փեսան, սովորության Համաձայն, քեֆին մասնակցելու իրավունք չի ունեցել, որովՀետն Հաջորդ օրը պետք է Հաղորդություն ընդուներ եկեղեցում28: Խ. Աμովյանը դրել է, որ μաղնիքից վերադառնալուց Հետո μոլոր Հյուրերը ղվարճանում են, պարում ու երդում, նրանց Հյու27

Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 8, էջ 170: Նույն տեղում, էջ 171:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րասիրում էր փեսայի Հայրը: Ոչ մի կին իրավունք չուներ այդ սենյակում երնալու: Այս նկարադրության ժամանակ է, որ Խ. Աμովյանը Հարնանցիորեն Հիչատակում է խնամապադին նմանվող մի երնույթ: Նա դրում էμ. «ՋաՀել տղաներից մեկր ձայն է տալիս. Զինակիրնե՛ր, ում քրոջը Համμուրենք: – Խաչեղμոր,– Հնչում է պատասխանը: Երμեմն կանչողին պատասխանում են. «քո քրոջը», կամ՝ «նրա քրոջը, ով ձայն տվեց»29: Այս սովորույթը պաՀպանվել էր ՃԼՃ դարի վերջերին ն ՃՃ դարի առաջին քառորդին, որն արվում էր Հարսնառի կերուխումն աղջկա Հոր տանն ավարտելուց Հետո՝ տանից դուրս դալու պաՀին: Խնամեպադի իմաստը նախապես ընտրած աղջկան Հասարակայնորեն տաμուացնելն էր: Հարսնացուի տանը Հավաքվել են մի խումμ կանայք, որոնք Հարսնացուի աչքերը ներկել են սն ներկով, իսկ եղունդներն ու մատները կարմիր Հինայով: Հինան այս դեպքում օդտադործվել է որպես ղարդ, մյուս կողմից խորՀրդանչել է նորի դաղափարը: Հայկական Հարսանիքների ժամանակ կարնոր անձ է եղել խաչեղμայրը, որն անպատճառ պետք է փեսայի արյունակից աղդականը լիներ30: Այս դեպքում Խ. Աμովյանը պետք է նկատի ունենար խաչեղμոր տոՀմական լինելը, որովՀետն Հայաμնակ չատ դավառներում յուրաքանչյուր դերդաստան իր խաչեղμայրներին չարունակ միննույն տոՀմի սերունդներից է Հրավիրել31: «Քավոր», «կնքաՀայր», «խաչեղμայր» Հասկացությունները չափաղանց կարնոր դեր են կատարում Հայ ընտանեկան-ամուսնական ծեսերի ու սովորությունների մեջ: Պսակի արարողության ժամանակ քավորի ներկայությունը խիստ անՀրաժեչտ է Համարվել: Հարսանեկան ծիսակատարության ողջ ընթացքում քավորին վերապաՀված է μացառիկ դեր՝ պաչտպանել «թադավորին» ն «թադուՀուն» անտեսանելի ն տեսանելի μոլոր չարիքներից ու թչնամիներից: Քավորի առաջնորդությամμ Հարսանքավորների խումμը դնացել է Հարսնացուի ետնից, իսկ փեսայի ծնողներն ու տարեց Հյուրերը մնացել են տանը: Փեսա-թադավորը մինչն չեմից ներս

Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 8, Էջ 172-173: Նույն տեղում, էջ 171-172: Տե՛ս Սամուելյան Խ., Մայրական իրավունքը // «Աղդադրական Հանդես», դիրք ՃՄԼԼ, Թիֆլիս, 1908, էջ 74:

Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների…

մտնելն աներոջից որնէ նվեր է ստացել: Աները փեսային խոստացել է իμրն ընծա նվիրել մեկ եղ.– «Եղ ունես, արտդ վարիր...»: «Մի եղով է կամենում փեսային ընդունել»,– ծաղրել են ներկաները...: Ի վերջո աները խոստացել է. «Իմ սպիտակ ձին կամ Հինդ տակառ դինին, կամ թե՝ պարտեղի մի մասը ձեղ փեչքեչ»: ԱյնուՀետն Հարսի մայրը μակում փեսայի μերանը կոնֆետ կամ չաքար է դրել, Հետո երկու մետաքսե կանաչ ն կարմիր ուսաչոր խաչաձն կապել փեսայի ն խաչեղμոր վղին, Համμուրել նրանց, չաքարաջուր տվել խմելու, որից Հետո՝ պարել: Ըստ Խ. Աμովյանի վկայության, պարում էր նան աները32: ԱյնուՀետն փեսաթադավորին նստեցրել են նրա Համար Հատակ պատրաստած տեղը, որից Հետո քաՀանան օրՀնել է Հարսի ղդեստները: Հարսի դեմքր ծածկել են սպիտակ քողով, դլխի չորս կողմը փաթաթել μաց կարմիր կտոր, որը կոչվել է կրաքաչի33: Կտորի մի ծայրը μռնել է Հարսը, իսկ մյուսը՝ փեսան: Հարսին Հադցնելուց Հետո Հրավիրել են խաչեղμորը, որ կապի Հարսի դոտին, որը խորՀրդանչել է կուսության դաղափարը: Նորապսակներին օրՀնել է աղջկա Հայրը, այնուՀետն Հարսն ու փեսան Հարսանքավորների Հետ չարժվել են դեպի եկեղեցի: Աղջկա ծնողները Հարսանքավորների Հետ եկեղեցի չեն դնացել: Խ. Աμովյանն այս երնույթի մեջ տեսնում է առնանդմամμ ամուսնությունից առաջացած թչնամության Հետքերը: Հարսնացուին եկեղեցի է ուղեկցել այն կինը, որը նրա մատներին Հինա է դրել, ինչպես նան Հարսի եղμայրը, որոնք Հարսին պաչտպանել են «չարից»: Երաժիչտները դնացել են առջնից, փեսան իր խաչեղμոր Հետ Հետնից, իսկ երկու քայլ այն կողմ՝ Հարսնացուն: Եկեղեցում խաչեղμայրը նորապսակների դլխավերնում պաՀել է մերկացրած սուր, իսկ եկեղեցու սպասավորները կատարել են պսակադրությունը34: Պսակադրության վերջում քաՀանան նորապսակներին տվել է մի μաժակ դինի, որից սկղμում խմել է փեսան, Հետո՝ Հարսը35: Պսակադրությունն ավարտելուց Հետո Հարսանքավորները դնացել են փեսայի տուն: Նորապսակներին դիմավորել է փեսայի մայրը, որը պարելով մոտեցել է Հարսին, Համμուրել

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

Աμովյան Խ., Երկեր, Հ. 8, էջ 174: նույն տեղում, էջ 174-175: նույն տեղում, էջ 176: նույն տեղում:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նրան, ներս տարել ն նստեցրել նրա Համար նախատեսված տեղում, դիրկը դրել տղա երեխա՝ նմանն ունենալու ակընկալիքով: Հաջորդ օրը կատարվել է մի ծես, որի ժամանակ Հավեր են ղոՀաμերել: Խաչեղμայրը առանց այլնայլության սկսել է սրով խփել ու սպանել պատաՀած Հավերին, որոնց տերերը չեն պաՀանջել Հավի արժեքը: Երμեմն այսպես են վարվել նան պատաՀած դառների ն ուլերի Հետ36: Այդ երեկոյան նորապսակներին նվերներ Հանձնելու արարողակարդն էր արվում: Ամենաթանկ նվերը պետք է տար խաչեղμայրը: Խաչեղμորը կատարած ծախսերի դիմաց որոչ ժամանակ անց փեսայի ծնողները պարտավոր էին Հատուցել խաչեղμորը՝ տուն տանելով նրա ծախսերը՝ թանկարժեք նվերներ: Նույն օրը քաՀանան արձակել է կարմիր թելը (նարոտը), որը խորՀրդանչել է Հարսանիքի ավարտը, ն նորապսակների անկողին մտնելու իրավունք ստանալը: Այդ ծեսը կոչվել է թադվերացում: «Թադվերցումից» երեք-չորս չաμաթ Հետո միայն, ինչպես վկայում Խ. Աμովյանը, Հարսն իրավունք է ստացել այցելելու ծնողներին, որը կոչվել է երեսμացուկ կամ դարձ37: Այսպիսով՝ ուսումնասիրելով Խ. Աμովյանի μաղմաթիվ ստեղծադործությունները` փորձել ենք ի մի μերել Հայոց ընտանեկանամուսնական սովորույթներին ու ծեսերին առնչվող նկարադրությունները, որոնք μավականին չատ տեղեկություններ են պարունակում ավանդական Հայկական ընտանիքների սոցիալ-Հասարակական փոխՀարաμերությունների ն առՀասարակ տվյալ ժամանակաչրջանի ավանդութային արժեՀամակարդի մասին:

Տե՛ս Աμովյան Խ., Երկեր, Հ 8, էջ 177: Տե՛ս նույն տեղում:

Խ. Աμովյանը՝ Հայ աղդաμանական դիտության սկղμնավորող

6. Խ. ԱԲՈՎՅԱՆԸ՝ ՀԱՅ ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՂ

ՃԼՃ դարի սկղμին եվրոպական դիտական միտքը Հայկական միջավայր թափանցեց Եվրոպայում կրթություն ստացած Հայորդիների միջոցով: Նչանակալից դեր խաղացին Հայկական դաղթօջախները Եվրոպայում, որտեղ եվրոպական կրթություն ստացան μաղմաթիվ Հայ դիտնականներ: Այդպիսին էր առանձնապես Վենետիկին մերձ Սուրμ Ղաղար կղղում Հաստատված Մխիթարյան միաμանությունը: Նրանք առաջինն էին, որ Համակարդված ձնով ի մի μերեցին մատենադրության մեջ Հաստատադրված աղդադրական տվյալները1: Այդ ժամանակ դրական μանասիրության ասպարեղ իջավ Մ. Թաղիադյանն (1803-1858) իր «ՃանապարՀորդություն ի Հայս» դիրքը2 նչանակալից երնույթ էին Հայ իրականության մեջ ոչ միայն իμրն դրական դործ, այլն իμրն մի ուչադրավ աղμյուր աղդադրական տեսանկյունից: Թաղիադյանը, ՃԼՃ դարի սկղμին Հայ կյանքից աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութեր օդտադործելով, ուղի Հարթեց Հետադայում իրեն Հաջորդող դրողների Համար: Նրա Հետ մի չարք այլ մտավորականներ իրենց այդ տիպի դործունեությամμ նախադրյալ Հանդիսացան երկու նչանավոր մտավորականների՝ քանաքեռցի Խ. Աμովյանի ն տրապիղոնցի Ա. Բժչկյանի (1777-1851) Համար: Այս երկու նչանավոր դեմքերը ՃԼՃ դարի առաջին կեսին դրականՀասարակական մտքի μնական ծնունդ էին: Հայ աղդադրության պատմության մեջ նրանք դարադլուխ են կաղմում այդ դիտությունը Հունի մեջ դնելու, նրան տարերքից դեպի դիտության ուղին մղելու տեսանկյունից: Մ. Բժչկյանի՝ աղդադրական լուրջ նչանակություն ունեցող դործերը երկուսն են՝ «Պատմութիւն Պոնտոսի որ է Սեաւ ծով...» (Վենետիկ, 1819) ն «ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀս» (Վենետիկ, 1830): Այս դրքերը դրվեցին ան1

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը // «Պատմաμանասիրական Հանդես», 2011, թիվ 3 (188), էջ 132-149: Տե՛ս Թաղիադյան Մ., Ուղեդրություններ, Երնան, 1975, էջ 23-201:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ձամμ իր չրջադայությունների ընթացքում սեփական դաչտային աղդադրական եղակի նյութերի Հիման վրա: Դրանք դիտական չրջանառության մեջ դնելը μացառիկ երնույթ էր ոչ միայն կորստից փրկելու, այլն Հայ ն օտար չատ ժողովուրդների մասին μացառիկ աղμյուրադիտական տեղեկությունների Հավաստման, դրանց արժնորման տեսանկյունից: Փաստորեն՝ Մինաս Բժչկյանը առաջին ու խանդավառ Հայ μանաՀավաքն էր, որ մեծ քանակությամμ նյութ է դրի առել ՃԼՃ դարասկղμին: Պոնտոսի պատմության մեջ նա μավական ուչադրավ նյութեր ունի ծովափնյա մի չարք ցեղերի ու ժողովուրդների ինչպես քաղաքական կացության, նմանապես ն կենցաղի ու սովորությունների վերաμերյալ: Դրանք այն էթնոսներն են, որոնց մեծ մասը թուրքական տիրապետության ներքո ձուլվեցին, թուրքացվեցին: Նրա մյուս դործը լեՀաՀայերի էթնոմչակութային առավել քան կարնոր μնութադիրն է Հետադա սերունդներին Հավաստելու առումով: Բացի նչված աչխատություններից՝ Ս. Բժչկյանին են պատկանում «Հմտություն մանկանց» ն «Ճեմարան դիտելյաց» դասադրքերը, որոնցում կարնոր տեղեկություններ էին Հաղորդվում աչխարՀի ժողովուրդների մասին: Սակայն առ այսօր նչված ուսումնասիրությունները պատչաճ ուսումնասիրված ն դնաՀատված չեն: Ս. Բժչկյանին վիճակված չէր անել այն, ինչը արեց Հայրենասեր լուսավորիչ Խ. Աμովյանը: Ինչպես Եվրոպայում ն Ռուսաստանում ՃՄԼԼԼ դարում, Հայաստանում ՃԼՃ դարի սկղμներին դեղարվեստական դրականությունն սկսեց փոխել իր ուղղությունը՝ ստեղծադործության նյութը դարձնելով աղդային սովորություններն ու ավանդույթները: ԱչխարՀիկ դրականության խմորման այս չրջանում Հանդես եկող Հայ դրողների ու μանաստեղծների երկերում արդեն նկատելի էին աղդադրական տվյալների դրսնորումները, μայց տակավին ՀաղթաՀարված չէր դրաμարյան լեղուն (Թաղիադյան ն ուրիչները): Այդ նոր դրական ուղղությանն անՀրաժեչտաμար պետք էր աչխարՀիկ լեղու, որով միայն կարելի էր աղդային ոդին տեղավորել դեղարվեստական դործերի մեջ: Այդ դարադլուխ կաղմող մեծ դործը վիճակված էր մեծ դրողին ու լուսավորչին՝ Խ. Աμովյանին: Աղդադրության Հախուռն մուտքը Հայ դրականության մեջ ն

Խ. Աμովյանը՝ Հայ աղդաμանական դիտության սկղμնավորող

Աμովյանի ստեղծադործությունների միջոցով մեղ Հավաստելը պատաՀական չէր: Դա Հասարակական ղարդացման արդյունք էր, քայքայվող ավատական-նաՀապետական կյանքի ն μուրժուական Հարաμերությունների Հաստատման արդյունք: Հայ աղդադրության սկղμնավորումն ու ձնավորումն էլ Հենց այդ արթնացնող նոր Համակարդի ծնունդն էին, ինչն էլ Աμովյանից քիչ առաջ ն նրա ամμողջ կյանքի ընթացքում խաղում էր աղդային ինքնաճանաչողության ու աղատադրական պայքարի դործոնի դեր: Աμովյանի մոտ աղդադրական երնույթների դրառումն ու դրա Հիման վրա կաղմած դրական դործերը ունեին Հայրենասիրական, աղատասիրական, երկրի տնտեսական, մչակութային կյանքը առաջ մղելու նպատակ: Աμովյանը Հայկական կենցաղը մոտիկից էր ճանաչում: Նրա մոտ μուռն ժողովրդասիրությունն էր պատճառը, որ աղդադրական ուղղությունը դեմոկրատական μնույթ ստացավ: Դրան մեծապես նպաստեց նան ռուսական առաջավոր միտքը ԱրնելաՀայաստանը պարսից տիրապետությունից աղատադրելու չրջանում: Պակաս նչանակալից չէին նան եվրոպական ճանապարՀորդների աղդեցությունները, որոնք Աμովյանի առաջնորդությամμ չրջել են Հայաստանի մի չարք դավառներ (Պարրոտ, ՀաքստՀաուղեն, Վադներ, Բոդենչտեդտ ն ուրիչները), չնայած որ այդ μոլոր ուղնորների կողմից Հրատարակված Հայ աղդադրական նյութերը մեծ մասամμ պատմել է ինքը՝ Աμովյանը, եթե Հաչվի չառնենք ժողովրդի μերանից նրա կատարած անմիջական թարդմանությունները: Յուրացնելով ժամանակաչրջանի առաջադիմական դաղափարները, ծանոթանալով եվրոպական ժողովրդի կենսակերպին՝ Աμովյանը վերադարձավ Հայրենիք լուսավորական ն քաղաքակրթական մեծ առաքելությամμ ու ծրադրով: ԸնդՀանրապես աղդադրությամμ ն մասնավորապես Հայ աղդադրությամμ ղμաղվելը որոչ մտավորականության ն մանավանդ Հետադեմ կղերականության կողմից դիտվում էր իμրն անպատչաճ, ստոր աչխատանք: Ցրել այս մղձավանջը, դեն նետել դրաμարը, մտնել Հարաղատ ժողովրդի մեջ, խոսել նրա Հետ Հարաղատ պարղ լեղվով, դրի առնել նրա կենցաղը, իրեն իսկ՝ այդ ժողովրդին Հրամցնելու նպատակով. աՀա այս էր մեծ լուսավորչի ու աղդադրադետի աղդադրական

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ուղղությունը: Աքիմյանի պատմած Հուչերի մեջ չատ կարնոր վկայություններ կան Հենց այդ մասին: «Մեր վարժապետը,– պատմում է Աքիմյանը,– առանձնապես սիրում է ներկա լինել ժողովրդական տոներին, դիտել, ուսումնասիրել երնույթները, μաներ քաղել դրանցից: Թիֆլիսում այն ժամանակ ո՛չ թատրոն կար, ո՛չ օպերա ն ո՛չ անդամ կրկես: Դրանց փոխարեն կային ջիրիդ, մուչտակռիվ, կոխ՝ ըմμչամարտ: Բայց նա այդ Հանդիսավայրերը լոկ ղվարճանալու Համար չէր դնում, այլ ինչպես ասի՝ ուսումնասիրելու Համար, երկար կանդնած ականջ էր դնում, թե ժողովուրդը – մարդ թե կնիկ ինչպես են խոսում, ընչի՞ց են Հաճույք ղդում կամ ի՞նչպես են պաՀում իրենց: Այդ անում էր նա որոչ նպատակով. մենք նրա Հետ եղող աչակերտներս, այդ չէինք իմանում, μայց Հետո՝ վերջն իմացանք, երμ սկսեց մեղ մոտ մաս-մաս կարդալ Աղասու պատմությունը»3: Վերոնչյալ Հուչերը դրի առնող Քամալյանի նույն Հաղորդման մեջ այնուՀետն պատմվում է, թե ինչպես Աμովյանը երկար ճանապարՀ էր անցնում ն իր աչակերտների Հետ դիտում ժողովրդական տոնախմμությունները լեռներում՝ սրμավայրերի մոտ, թե ինչպես Հարցումներ էր անում ն դրանցում դրանք: Այդ նույնը տեսնում ենք Աμովյանի երկերում: «Էս օր էլ,– դրում էր նա «Վերքի» Հռչակավոր առաջաμանում,– մուրաղս Հենց էն ա եղել, որ դնամ ընկնիմ մեկ իչխանի ոտք, ասեմ, ինձ մե կտոր Հաց տա ու ես՝ դիչեր-ցերեկ ընկնիմ դեղեդեղ ու մեր աղդի սիրած μաները Հավաքեմ, դրեմ»: Աղդադրական երնույթները դրի առնելը ն նրա դրական մչակումը ժողովրդի Համար, Աμովյանի Համար ուներ Հայրենասիրական ղդացմունքներ արթնացնող նչանակություն: Նա ղդում էր, որ իր ժողովրդի մեջ աղդային ինքնադիտակցություն արթնացնողը ոչ թե եվրոպական μանաստեղծությունն ու պրողան էր, ոչ թե օտար լեղուն ն խորթ դաղափարները, այլ իրենց այդ ժողովրդի սեփական մչակույթն ու պատմությունը: «Հենց μերաններս μաց ենք անում,– դրում էր Խ. Աμովյանը, առակ ենք ասում,– ուրիչ լեղվից ա, օրինակ ենք μերում, նմանապես, Հենց ասում ենք, «Եվրոպա, Եվրոպա», μայց մեր վրա խոսելիս, աստված Հեռու տա3 Քամալյան Ա., Նեմեց ն Հայ ծերերը Աμովյանց անմաՀ Խաչատուրի մասին // «Սովետական դրականություն», 1940, թիվ 8-9:

Խ. Աμովյանը՝ Հայ աղդաμանական դիտության սկղμնավորող

նի, ինչ չենք ասում. μաս մեր երեխեն մեղ կսիրի՞: Բաս աղդի սրտումն էլ μարի նչան կմնա՞»: Եվրոպական ճանապարՀորդները, որոնց Հանդիպել ն օդնել է Աμովյանը,– իրենց ուղեդրություններում ցույց են տվել Աμովյանի μուռն Հայրենասիրությունն ու աղդադրական ն μանադիտական աչխատանքներին նվիրված լինելը: ՀաքստՀաուղենը մի տեղ դրում էր. «…Ես անցուցի այնտեղ [Քանաքեռում| Աμովյանի Հետ խոսակցությամμ μոլոր ժամանակը մինչն երեկո ն ստացա նորանից այն ն մյուս օրը թանկադին տեղեկություններ Հայոց աղդի կենցաղավարության, μարքի, մասնավոր Հատկությանց, Հակամիտությանց վերա ու ուստի կարողացա Հասկանալ նորա ներքին կյանքը առավել պարղ այս տեղեկություններից, քան, եթե ապրեի նոցա մեջ ամμողջ ամիսներ»4: Եվրոպացի ճանապարՀորդը խոստովանում է, թե ինչ կարնոր ծառայություններ է մատուցել իրեն Աμովյանը. նրա Հետ ղրույցների ընթացքում է ՀաքստՀաուղենը ձեռք μերել Հարուստ դիտելիքներ Հայ ժողովրդի կենսակերպի, սովորությունների, ինքնատիպության մասին, նրա օդնությամμ է կարողացել ընկալել Հայերի ներքին կյանքը չատ ավելի պարղ, քան եթե ինքը ամիսներ չարունակ ապրեր Հայերի մեջ, ն վերջինիս դնաՀատմամμ Աμովյանը ջերմ Հայրենասեր էր ն իր երախտադիտությունն էր Հայտնում Անդրկովկասի ժողովուրդների վերաμերյալ կատարած դիտարկումների Համար5: Հայերի նկատմամμ ՀաքստՀաուղենի μացառիկ ջերմ վերաμերմունքը պայմանավորված է նախ ն առաջ Խ. Աμովյանի նկատմամμ ն իր՝ Հայաստանում եղած ժամանակ տեսած ն լսած տպավորություններով:

Հակոμյան Պ., Խաչատուր Աμովյան, Կյանքը, դործը, ժամանակը (1809-1836), Երնան, 1967, էջ 7-9, 17, 23, 31-35, 37-38 ն այլն: Աμեղյան Ա., «Աμովեան ն ՀաքստտՀաուղեն», Ե տարի, թիվ 2(50), թիվ 3 (51), Բոստոն, 1927, էջ 82-99, 131-145: Տե՛ս Заметки о семейной и общественной жизни и отношений народов, обитающих между Черным и Коспийском морями. Путевые впечатления и воспоминания барона Августа фон-Гаксттаузена, СП ., 1857: Տե՛ս նան Հովսեվյան Լ., Հայերը Ավդուստ ՀաքստՀաուղենի դնաՀատմամμ // «Հայադիտական Հանդես», № 3, Խաչատուր Աμովյանի անվան Հայկական պետական մանկավարժական Համալսարան, 2009, էջ 57-65:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Խաչատուր Աμոփանը առաջինն էր, որ իր երկերի նյութը դարձրեց Հայ դյուղաչխարՀի, դեղջուկ Հայի կենցաղը, ՃԼՃ դարի սկղμներին Հայությանը Հուղող պատմական, քաղաքական ն մչակութային խնդիրները: Նրանից սկսած՝ Հայ աչխարՀն իր սոցիալքաղաքական միջավայրով, աղդային կյանքի յուրաՀատկություններով դարձավ դրականությունը սնուցանող Հիմնական աղμյուր: Աμովյանի երկերը ընդդրկում են ՃԼՃ դարի առաջին քառորդի Հայ սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական, կենցաղային ն մչակութային կյանքի μոլոր ոլորտները, որով էլ դրանք Հանդիսանում են մեր կյանքի այդ ժամանակաչրջանի Հանրադիտարանը: Աμովյանը նախանչեց Հայ նոր դրականության ժողովրդական ուղղությունն ու աղդային μովանդակությունը: Աμովյանի Հաղորդած աղդադրական նյութերը մեղ են Հասել երկու ճանապարՀով՝ նյութեր, որ ցրված են դրական ստեղծադործությունների մեջ, ն նյութեր, որոնք Հատուկ նպատակադրված ուսումնասիրված են6: Այս տեսանկյունից միայն Աμովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպը Հայ ժողովրդական ավանդական կենցաղի, ծեսերի ու սովորույթների, μարքերի մի Հարուստ չտեմարան է: Հեղինակի դեղարվեստական արձակի մեջ առՀասարակ տեղ են դտել Հայ ժողովրդի ղμաղմունքների՝ երկրադործության, այդեդործության, μերքաՀավաքի ու կալսելու, անասնապաՀության, որսորդության վերաμերյալ նկարադրություններ: Կենցաղից ներկայացված են μնակարանները, ղդեստը, ղարդերը, ասեղնադործությունն ու կաՀույքը, փոխադրամիջոցների տեսակները, ղենքերը, երաժչտական դործիքները, կերակուրները ն այլն: «Վերքում» ն այլուր Հեղինակը առանձին ուչադրություն է Տե՛ս Աμովյան Խ., «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող Հայերի կյանքի ն Հատկապես նրանց Հարսանեկան սովորությունների մասին» // Խ. Աμովյան ԵԼԺ, 8 Հատորով, Հ. 8, Երնան 1958, էջ 154-193, նույնի՝ «Գյուղական տների կառուցվածքը» // Երկեր, Հ. 10, (լրացուցիչ), Երնան, 1961, էջ 53-93, նույնի՝ «Թիֆլիղու Հայոց Հանդստարանը» // ԵԼԺ, Հ. 4, Երնան, 1947, էջ 40-47, նույնի՝ «Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ն կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին» // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 82-96, նույնի՝ «Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին» // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 3242, նույնի՝ «Հայոց եկեղեցական ն ժողովրդական երաժչտությունը» // Երկեր, Հ. 10, էջ 105-113:

Խ. Աμովյանը՝ Հայ աղդաμանական դիտության սկղμնավորող

դարձրել ժողովրդի մարղական խաղերին, մասնավորապես ձիով մականախաղերին, դնդակախաղերին: Ժողովրդական տոները նույնպես եղել են Աμովանի ուչադրության կենտրոնում. լուրջ դործ է Ծաղկավանքում Վարդավառի պատկերումը: Հոդնոր մչակույթի առումով նա նյութեր ունի կենդանիների, Հողի, քարի, արնի, չար ու μարի ոդիների, վիչապների, քաջքերի պաչտամունքի վերաμերյալ: Ինչպես Մ. Բժչկյանը, Խ. Աμովյանն էլ Հայ ընթերցողներին ծանոթացրել է տարμեր երկրների սովորույթները, որոնք քաղել է իր ժամանակի տպադիր դրականությունից: Դրանք ղրույցներ են, որոնք ներկայացնում են Հռոմեացիների, Հույների, անդլիացիների, ավստրիացիների, ռուսների, Հնդիկների ն այլ ժողովուրդների Հնադույն ու միջնադարյան պետական վերնախավերի ն առանձին անձանց ցոփ μարքերը, չվայտությունները, կերուխումի Համար Հատկացվող վիթխարի ծախսերը, կաչառակերության ձները, խրախճանքներին Հադուրդ տալու Համար կաղմակերպվող մարղական մրցապայքարի ձները, սադիստական սովորությունները, աչխարՀաՀռչակ ժլատների կյանքն ու կենցաղը, խաղամոլությունը, ընտանեկան μարքերը ն այլն: Խ. Աμովյանի երկերը ն նպատակային աղդադրական Հոդվածները մեծ Հետաքրքրություն են ներկայացնում: ԱրնելաՀայ իրականության մեջ Խատաչուր Աμովյանն էլ Մ. Բժչկյանցի նման նպատակամիտված դրի էր առնում աղդադրական նյութերը ն նույնիսկ Հետաղոտում: Աղդադրության մեջ չատ քիչ μնադավառներ կարելի է մատնանչել, որոնց վերաμերյալ չատ թե քիչ, դիտավորյալ թե Հարնանցիորեն Աμովյանը նյութեր չդրանցեր: Այս μոլորից պարղ երնում է, որ Խ. Աμովյանը Հայ ն օտար ժողովուրդների աղդադրությամμ ղμաղվել է եվրոպական տիպի դիտնականի մակարդակով ու μարեխղճությամμ: Վարժվելով μանաՀավաքի ծանր դործին՝ Աμովյանն ի վերջո Հանդել է այն Հետնությանը, որ ճանաչելով իր ժողովրդի կենցաղը՝ պետք է անդրադառնալ նրա վերափոխմանն ու քաղաքակրթմանը: Այդ μանի առՀավատչյան «Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ու կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին» դիմումդրությունն է, որը դրել է 1836 թ. Մոսկվայում՝ ռուսական կառավարությանը ներկայացնելու Համար: Դա ինքնին մի ծրադիր էր՝ ԱրնելաՀայաստանը տնտեսական ու մչակութային առումներով

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ոտքի Հանելու, տեղական արդյունաμերությունը ն դյուղատնտեսությունը առաջադիմական Հիմքերի վրա դնելու, նոր մասնադետներ պատրաստելու, μարձրադույն ուսումնական Հաստատություն Հիմնելու Համար ն այլն7: Խ. Աμովյանի աղդաμանական դործունեության մանրակրկիտ վերլուծությունը դուրս է սույն Հոդվածի չրջանակներից, դրանց մի մասը կարծարծվեն մեր Հետադա ուսումնասիրություններում8, μավարարվենք միայն նրանով, որ նա տնտեսական կենցաղից նյութեր ունի Հողադործության, այդեդործության, անասնապաՀության, օժանդակ ն յուրացնող տնտեսաձների, տնայնադործության ն արՀեստների, Հաղորդակցության ու կապի միջոցների մասին: Տնտեսական կենցաղի ուսումնասիրման Համար կարնոր են Աμովյանի Հաղորդած տեղեկություններն այն իմաստով, որ դրանք իրենց տեսակի մեջ եթե ոչ եղակի, ապա Հաղվադյուտ տվյալներ են՝ ՃԼՃ դարի առաջին կեսը լավ Հասկանալու Համար: Նույնիսկ ն դեռ ավելի կարնոր են մեղ Համար նյութական մչակույթի մասին Աμովյանի դրառած նյութերը: Նյութական մչակույթի μնադավառից նա դրանցել է կամ նկարադրել իր ապրած ու չրջած վայրերը, տունն ու նրա ժողովրդաճարտարապետական կառույցները, չենքերի ստորաμաժանումները, μնակարանների սարքավորումն ու կաՀավորումը ն ամանները: Նա այդ ասպարեղից ներկայացրել է Հայերի ն այլաղդիների ղդեստների ու ղարդերի, ինչպես նան ադանելիքների պարղ նկարադիրը ն այլն: Զդալի ու նչանակալից են Աμովյանի դրի առած ն մչակած աղդադրական այն նյութերը, որոնք վերաμերում են սոցիոնորմատիվ մչակույթին՝ ամուսնություն ն Հարսանիք, դերդաստան ն

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը // ՊԲՀ, 2011, 3 (188), էջ 132-148: Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների ու ծեսերի μնութադրությունը Խ. Աμովյանի երկերում // Գիտական աչխատություններ, ՄԼԼԼ, ՀՀ ԳԱԱ, Շիրակի Հայադիտական Հետաղոտությունների կենտրոն, Գյումրի, 2005, էջ 53-59, նույնի՝ Խ. Աμովյանը որպես աղդադրադետ // Աμովյանադիտական Հոդվածների Հատընտիր ժողովածու, Երնան, 2007, էջ 123-132, նույնի՝ Խ. Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ // «Էջմիածին», 2007, Ա, էջ 88-94;

Խ. Աμովյանը՝ Հայ աղդաμանական դիտության սկղμնավորող

փոքր ընտանիք, մաՀ ն թաղում, դրացիություն, Համայնք ն կառավարություն: Բավական առատ են այն նյութերը, որոնք ընդդրկում են նախնական կրոնական Համակարդերը ն Հեթանոսական Հավատալիքները Հայերի մեջ: Աμովյանը Հատուկ ուսումնասիրություններ ունի Հայաստանում μնակվող քրդերի ն եղդիների վերաμերյալ ն իրավացիորեն նա Համարվում է քրդադիտության առաջին Հետաղոտողը9: Մի խոսքով Խ. Աμովյանի աղդադրական դործունեությանը Հանդամանորեն անդրադառնալը Հույժ կարնոր է ն մերօրյա պաՀանջների առումով խիստ անՀրաժեչտ: Լավ է ասված. «Աμովյանն սկիղμ էր, սկիղμ աղդային ինքնադիտակցության ու քաղաքակրթության, սկիղμ լուսավորչական չարժման ու աչխարՀիկ կրթության ծավալման, սկիղμ աչխարՀաμարը դրական լեղու դարձնելու ու Հայրենիքի դաղափարադրույթը տարածելու, որոնց մեջ կարնորվում էին մանավանդ լեղվի, Հայրենասիրության դաղափարը, Հայ ժողովրդի սոցիալական ն աղատադրության Հարցերը10»: Այս նույն Հետնողականությամμ նա սկիղμ էր նան Հայ դիտական աղդաμանության ասպարեղում:

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող // «Էջմիածին», 2011, Ա, էջ 76-90: Ավադյան Ա., Հին Քանաքեռը ն Աμովյանը // «Հայադիտական Հանդես», № 3 (12), Խ. Աμովյանի անվան պետական մանկավարժական Համալսարան, 2009, էջ 28-33

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

7. Խ. ԱԲՈՎՅԱՆԸ՝ ՔՐԴԵՐԻ

ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՂ

Խ. Աμովյանին՝ որպես Հայ աղդադրության ն μանադիտության սկղμնավորողներից մեկին, Հանձնարարված էր ուսումնասիրել Հայաստանի տարածքում ապրող քրդերի ն եղդիների կենցաղամչակութային յուրաՀատկությունները: Պատվիրատուն ցարական կառավարության Կովկասյան փոխարքայության պաչտոնյա Կոմս Բեկենդորֆն էր: Խ. Աμովյանը 1845 թ. վերջերին՝ Հենց Քրիստոսի ծննդյան տոներին, ամենադաժան ձմռանը, իր Հաչվին արձակուրդ վերցնելով, մեկնեց քրդաμնակ ն եղդիաμնակ չրջաններ, որտեղ երկու չաμաթ ապրելով նրանց մեջ՝ արժեքավոր տեղեկություններ ձեռք μերեց նրանց μարքերի, սովորությունների, Հավատալիքների, μնավորության ն նույնիսկ պոեղիայի մասին: Վերադառնալով Թիֆլիս՝ երեք ամսվա ընթացքում Հավաքած նյութերը մչակեց ն ամփոփեց դերմաներենով դրված «Քրդեր ն եղիդիներ» աչխատության մեջ: Հավանաμար, Աμովյանի ուղնորությունը եղել է 1845 թ. դեկտեմμերի 23-ից մինչն 1846 թ. Հունվարի 6-ը, քանի որ այդ ժամանակ էին տեղի ունենում ծննդյան տոները ն Նոր տարվա արձակուրդները: Աμովյանի լավատեղյակությունը քրդերի ն եղիդիների մասին մեծ չափով պայմանավորված է եղել նան մանկապատանեկան տարիների տպավորություններով, իր Հայրական տանը՝ Քանաքեռում ձմռանը մչտապես Հանդրվանող քրդերի ն եղիդիների Հետ չփումներով, ն 1829 թ. սկսած մինչն 1844 թվականը՝ Պարրոտի, Վադների, ՀաքստՀաուղենի, Աμիխի Հետ չրջադայությունների ժամանակ Արնելյան Հայաստանում, Բայաղետի փաչայությունում ն Մակուի խանությունում դրի առած Հարուստ տեղեկություններով ն նրանց լեղվի ու սովորույթների լավ իմացությամμ: Բացի այդ՝ Աμովյանը Հիչատակում է նան, թե ինքը քրդերի ն եղիդիների մասին նյութեր է դրառել նան նրանց սովորություններին լավատեղյակ տեղացի Հայերից: Անչուչտ, նրա ձեռքի տակ են եղել արաμական ն պարսկական որոչ աղμյուրներ, ինչպես նան Հ. Զամչյանի «Հայոց պատմությունը» ն Ղ. Ինճիճյանի «ԱչխարՀադրու92

Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող

թյուն չորից մասանց աչխարՀի» մասն առաջին, Ասիա, Հ. Ա, դիրքը, ուր քրդերի մասին խոսվում է 51-56 էջերում: «Քրդեր ն եղիդիներ» ուսումնասիրությունը ուչադրավ տեղ է դրավում Խ. Աμովյանի դրական Հարուստ ժառանդության մեջ: Քրդերի ն եղիդիների մասին Հետաղոտություն կատարելու ցարական կառավարության առաջարկը, ինչ խոսք, կապված էր ռուսական կայսրության մեջ նոր մտած ժողովուրդների աղդային յուրաՀատկությունների իմացության միջոցով կառավարման աղդային քաղաքականություն մչակելուն ղուդաՀեռ: Միաժամանակ Հայոց աղդային՝ էթնիկ առանձնաՀատկությունների μացաՀայտման Համար «կպաՀանջվեն ոչ միայն μանականություն, ամեն տեսակի դիտելիքներ, այլն տեղական ն Հարնան ժողովուրդների աղդային պատմության վավերադրերի μաղմամյա, ժրաջան ուսումնասիրություն ն Հետաղոտություն»1: «Քրդեր ն եղիդիներ»2 ուսումնասիրությունը μաղկացած է երկու μաժնից. առաջինը՝ «Քրդեր», ապա՝ «Եղիդիներ»: Ուսումնասիրության ձեռադիր առաջին օրինակը ուղարկվել է Մյունխենի Համալսարանի պրոֆեսոր Մորից Վադներին: Վերջինս Աμովյանին Համարում է Արնելքի լավադույն Հետաղոտող ու դիտակ, ասիական չատ լեղուների տիրապետող: Վադները դրում է. «Պարոն Աμովյանի ձեռադիրը, որ պարունակում է քրդերի ն չատ տեղեր նրանց Հետ խառն ապրող եղիդիների սովորույթների, μնավորության դծերի ն կյանքի պայմանների մասին Հանդամանալից դիտողություններ, դրվեց իմ տրամադրության տակ աղատորեն օդտվելու պայմանով»3: Ձեռադրերից երկրորդը Հանձնված է եղել Կովկասի փոխարքայի դրասենյակին դեռնս 1846 թվականին: Աμովյանը իμրն առանձին տարμերակ դրել է նան «Ակնարկ քրդերի ծադման, աղդային Հատկանիչների, լեղվի, μարքերի ն սովորույթների մասին»4, առանձին՝ նան «Քրդեր»5 ն «Եղիդիներ»6: Աμովյան Խ., Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին // ԵԼԺ, 8 Հատորով, Հ. 8, Երնան, 1958, էջ 32: Տե՛ս նույն տեղը, էջ 243-285: Նույն տեղում, Ծանոթադրություններ, էջ 424: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 345-349: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 373-393: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 405-412:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Քրդերին նվիրված մասի սկղμում Խ. Աμովյանը ընդդծում է, որ քրդերի ծադման, ներկայի ն անցյալի մասին դրավոր տեղեկությունները չատ աննչան են: Նույնիսկ քուրդ դրադետները ոչինչ չդիտեն իրենց մասին, μացի նրանցից, որ իրենք քուրդ են ն աչխարՀիս երեսին դոյություն ունեն նոյյան ժամանակներից: Քրդերն ունեն ինքնանվանման երկու ձն՝ «կուրմանջ» ն «քուրդ»: Առաջինը կապված է ձնավորման տեղանքի Հետ: Քրդերը իրար մեջ իրենց կոչում են «կուրմանջ»: Այլաղդիների Համար նրանց ինքնանվանումը «քուրդն» է: Խ. Աμովյանը μերում է քուրդ անվանման 3 μացատրություն. առաջինը, որ առաջ են քաչել Միքայել Զամչյանը ն Ղ. Ինճիճյանը, կապված է արաμական տիրապետության չրջանում իսլամ կրոնը ընդունելու ն Հայկական Կորդուք ու Մոկս պատմական Հարավային նաՀանդներում Հաստատվելու տեղավայրի անվան Հետ, երկրորդը՝ պարսկերեն կուրդ՝ ուժեղ, ղորեղ, իսկ երրորդը՝ թուրքերեն դուրդ (դայլ) μառերի Հետ, որը Հիչեցնում է այդ ժողովրդի ավաղակային Հակում ունենալու Հանդամանքը: Աμովյանը մի դեպքում Հնարավոր է Համարում անունը μխեցնել Կուրդուք վայրի անվանումից, իսկ առավել Հավանականը այս երեք անուններից Համարում է թուրքականը, որովՀետն ըստ նրա՝ քրդերն այնպես են թուրքերեն խոսում, ինչպես իրենց μնիկ լեղվով: Բոլոր դեպքերում քուրդը միջնադարում առաջացած անուն է: «Կուրմանջ» ինքնաանվանումն էլ կապում է Պարսկաստանի Հարավարնելյան սաՀմանում դտնվող Կալման կամ Կարման (ներկայիս ՔիրմանչաՀ) քաղաքի անվան Հետ, այն քաղաքի, որը սկղμում եղել է մի քանի քրդական ցեղերի μնակավայր7: Խ. Աμովյանը ակնարկային Հոդված է նվիրել քրդերի ծադման, աղդային Հատկանիչների, լեղվի, μարքերի ու սովորույթների ուսումնասիրմանը: Ըստ Աμովյանի՝ քրդերը մարական ծադում ունեն: Ինչ մնում է լեղվին, ապա իսլամի ընդունման ն արաμական տիրապետության չրջանում քրդերենը, ըստ Աμովյանի, «մի խառնուրդ է թաթարերենի, արաμերենի, Հայերենի ն Հատկապես պարսկերենի», «Հայկական ն ասորական սաՀմանամերձ վայրերում իչխանական ամμողջ ցեղեր ն դավառներ անցան նրանց Տե՛ս Աμովյան Խ., Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 375:

Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող

[քրդերի – Ռ. Ն.| կողմը ն ձուլվեցին նրանց Հետ»8: Քրդերի՝ դեպի Հայկական սաՀմանամերձ չրջաններ տեղաչարժվելու ն Հայկական Հոծ μնակչությանը իրենց ենթարկելու չրջանում որոչ քրդական ցեղեր «սերվել են Հայ իչխանական Սլկունի, Ռչտունի, Մամիկոնյան ն Մանդակունի տներից»9: Ակնարկում Աμովյանը խոսում է արաμներից քրդերի կրած մեծ աղդեցության՝ կրոնի, արտաքին կերպարանքի, տարաղի, ընտանեկան μարքերի, կենցաղի, օրենքների, ամեն տեսակ առաքինությունների ն արատների մասին. Ներթափանցումը քուրդ Հավատակիցների մեջ այնքան մեծ է եղել, որ նույնիսկ քրդերի կարծիքով իրենք սերվել են արաμներից10: Մեկ այլ տեղում դրում է, թե «Հարավային Միջադետքում μոլոր քրդական ցեղերը խոսում են արաμերեն, ինչպես իրենց մայրենի լեղվով… ասիական ոչ մի ժողովուրդ այնպես մաքուր չեն խոսել արաμերեն, ինչպես քրդերը»: Այս ն կենցաղամչակութային այլ ընդՀանրություններ նկատի ունենալով՝ Խ. Աμովյանը Հանդում է մի եղրակացության, որի Հետ ոչ մի կերպ չի կարելի Համաձայնել: Նա դրում է. «Ոչ մի կասկած չի կարող լինել, որ քրդերի մի խոչոր մասը սերում է արաμներից»11: Հարկ է նչել, որ քրդերի ծադման, նրանց պատմությանն առնչվող չատ Հարցեր տակավին մինչն օրս էլ լիովին չեն պարղաμանված: Արաμական խալիֆայության կաղմավորումից Հետո քրդական ցեղախմμերը թափանցել են Հյուսիսային Միջադետք ն մաՀմեդականություն են ընդունել: Սելջուկյան թուրքերի տիրապետության չրջանում՝ ՃԼ-ՃԼԼ-րդ դարերում, քրդերը սկսեցին Հաստատվել Հայաստանի Հարավային դավառներում: Այդ դործընթացը ավելի ղանդվածային μնույթ կրեց մոնղոլական նվաճումների չրջանում ն Հատկապես ՃՄ-ՃՄԼ դարերում, երμ օսմանյան սուլթանները Պարսկաստանից պարμերաμար դաղթեցնում ն Հայաստանի Հարավային դավառներում էին տեղավորում ռաղմատենչ քրդերի, որոնց վրա դրվում էր թուրքական սաՀմանների պաչտ8

Աμովյան Խ., Ակնարկ քրդերի ծադման, աղդային Հատկանիչների, լեղվի, μարքերի ն սովորույթների մասին // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 345: Նույն տեղում, էջ 346: Նույն տեղում: Նույն տեղում, էջ 378-379:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

պանությունը, դրա դիմաց քուրդ ցեղապետներին արտոնություններ ու առանձնաչնորՀումներ էին տրվում: Նստակեցության ն աղատ ապրելու պայմաններ ստեղծելով՝ թուրքական սուլթանները փաստորեն դայթակղում էին պարսկական քրդերին: Նրանց իրավունք էր վերապաՀվում չարժվել իրենց Հոտերի Հետ ցանկացած ուղղությամμ: Թուրք կառավարողները նրանց միջոցով փորձում էին տարանջատել ու թուլացնել տեղական նստակյաց Հայ μնակչությանը: Քրդական ցեղերը «յուրթլուկի» «օջակլըկի ու Հյուքումեթի» ինքնավար իրավունքներով ընդարձակ չրջաններ են ղμաղեցնում, որոնք այնուՀետն վերածվեցին քրդական Հղոր իչխանության՝ Բիթլիս կենտրոնով12: Քրդերը Պարսկաստանում, ինչպես ն Թուրքիայում, Հատկապես Հայկական Հարավային դավառներում, Համարյա անսաՀման իչխանության տեր էին ն մի քանիսում էլ Հաստատել էին իրենց իչխանությունը: «Իրենց արչավանքների ն ասպատակությունների ժամանակ քրդական ցեղերից մի քանիսը սարսափելի էին թե՛ միմյանց նկատմամμ ն թե՛ օտարների»13: Քրդերի μնութադրությունը: Ուչադրավ է նան քրդերի նիստուկացի, μարքերի ու սովորույթների՝ Խ. Աμովյանի նկարադրությունը: Ըստ Աμովյանի՝ քրդերը մեծ մասամμ ղμաղվել են խաչնարածությամμ, Հողադործությամμ, մասամμ նան՝ արՀեստներով: Նրանք ապրել են նաՀապետական կյանքի μնատուր մաքրությամμ, միաժամանակ «աղատ են, անկախ ու անսանձ, անՀանդրվան», «առաջին անդամ ես նրանցից սովորեցի, որ դժμախտության մեջ էլ կարելի է չընկճվել»14: Քրդերը, ըստ Խ. Աμովյանի, քաջ են, աղատասեր, սակայն միաժամանակ ռաղմատենչ են ու վայրադ: Նրանք կռվում են Հարնան ժողովուրդների՝ թուրքերի, պարսիկների, Հայերի, նույնիսկ իրար դեմ, Հակված են կողոպուտների, Հափչտակությունների ու

Տե՛ս Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հ. 2, Երնան, 1982, էջ 444-452, Հ. Շածպազեան, Քուրդո-Հայ պատմություն, Կ. Պոլիս, 1911, էջ 57-58, Никитин В., Курды, М., 1964, էջ 240-247, Туманский А. Г., Очерк района Эрзрумского и Битлийского вилайетов, Тифлис, 1909, էջ 31: Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 346: Տե՛ս Աμովյան Խ., Ակնարկ քրդերի ծադման, աղդային Հատկանիչների, լեղվի, μարքերի ն սովորույթների մասին // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 259:

Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող

թալանների: Նրանց մեջ արյունակցական վրեժը խստորեն պաՀպանվում է ն պարտադիր կարդով պետք է ի կատար ածվի նույնիսկ երկար տարիներ անց, իսկ երμեմն էլ կարող է լուծվել թչնամական ամμողջ ցեղի μնաջնջմամμ. «Ինչքան նաՀապետական ու ասպետական է նրանց նիստուկացը, այնքան էլ Հասարակ մարդը Հոդով ու մարմնով ամուր կապված է իր ցեղապետներին: Վերջինիս Հեղինակությունը ն խոսքը միչտ սուրμ ն անդրժելի է Համարվել առաջինի Համար: Ցեղապետի մի նչանով ամեն ոք պատրաստ էր մեռնելու, ով միայն մարտունակ էր Համարում իրեն: Բավական էր միայն մի թեթն արատավորել ցեղի՝ Հաճախ առանձին անՀատի պատիվը, այո՛, Հաճախ նույնիսկ կատակով ասված մի խոսք, որպեսղի մի ամμողջ դավառ Հրի ու սրի մատնվեր: Արյան վրեժը Հադեցվում է երμեմն մի ամμողջ ցեղի ոչնչացումով»15: Եթե վրիժառություն ծադի նույնիսկ ընտանիքի թանկադին անդամներից մեկի մաՀվան Հետնանքով, ն արյունարμու ավաղակների մի ամμողջ ոՀմակ պատսպարվի այդ տանը, ապա μոլորն էլ ղենքերը պատյան են դնում, ն երկու կողմերն էլ μաժանվում են միմյանցից որպես μարեկամներ: Նմանապես այն դեպքերում, երμ Հանցավորն ինքը, ղդալով իր թուլությունը ն իր արյունածարավ թչնամու դերաղանցությունը, սուրը ուսից կախած, ոչ սովորականի նման թեք, այլ ուղիղ, թնի տակ դրած մի կտոր կտավ՝ որպես պատան ն իμր կատարյալ Հպատակության նչան, երնա իր Հակառակորդի կամ ցեղապետի տանը, ապա ամեն ինչ մի Հարվածով լուծված է Համարվում, ն եթե նրան որնէ մեկը նվաղադույն վիրավորանք անդամ Հասցնի, իսկական դժոխք կընկնի: Խ. Աμովյանը քրդին Հակիրճ μնութադրել է այսպես՝ «առնական կեցվածք, չափավոր, վայելուչ վարք, կոպիտ արտաքին տեսք, ուժեղ, մկանոտ մարմին, Հռոմեական արծվաքիթ, լայն ն խայտաμղետ ղդեստներ. սրանք են արտաքին ն ներքին նչանները ն Հատկությունները յուրաքանչյուր քրդի…»16: Խ. Աμովյանը «Քրդեր» ուսումնասիրության մեջ տալիս է քրդի ընդՀանուր μնութադիրը այսպես. «Քրդերին կարելի է կոչել Արնելքի ասպետներ այդ μառի լիակատար իմաստով, եթե միայն

Աμովյան Խ., Ակնարկ…, էջ 347: Նույն տեղում, էջ 349:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նրանք նստակյաց կյանք վարեին: Ռազմասիրություն, պարզասրտություն, ազնվություն, անսածման ծավատարմություն իրենց իչխաններին, տված խոսքի կատարում, ծյուրասիրություն ն անսաՀման Հարդանք, որ նրանք տածում են կնոջ Հանդեպ. աՀա այն առաքինությունները ն Հատկությունները, որ ընդՀանուր են քուրդ ժողովրդին»: Միաժամանակ իμրն μացասական μնութադրություն՝ ընդդծում է նրանց մյուս Հատկությունները՝ «արյան վրիժառություն ու տոծմական թչնամություն մինչն իսկ մերձավոր ազդականների մեջ, ծավչտակամոլություն, ավազակամոլություն»17: Քրդերի տնտեսական կենցաղի ն նյութական մչակույթի μնութադիրը: Խ. Աμովյանը քրդերին μաժանել է նստակյաց ն քոչվորական կենցաղ վարող խմμերի: Քոչվորները ղμաղվել են անասնապաՀությամμ, իսկ նստակյաց կյանք վարող քրդերը՝ Հողադործությամμ, արՀեստադործությամμ ն առնտրով, այսինքն՝ դյուղերում ն քաղաքային վայրերում ապրողներ ն Հայտնի են եղել իրենց μնակավայրերի անուններով՝ սլիվանցի, ռչկոտանցի: Այդպես են կոչվել, որովՀետն μնակության վայրը եղել է Սլիվանը (Տիդրանակերտ), իսկ Բաղեչում, Մուչում, Սասունում կոչվել են ռչկոտան: Նրանք ձմռանը իրենց դյուղերում ապաստան են տվել քոչվոր քրդերին ն որպես Հատուցում՝ պաչտպանել նրանց արտաքին Հարձակումներից: Փաստորեն՝ վաչկատուն քրդերը պատուՀաս էին նստակյացների դլխին, քանղի պարտավոր էին ամμողջ ձմռանը մինչն սար μարձրանալը օթնան տալ նրանց, ապաՀովել վառելիքով, անասնակերով: Ի դեպ, վաչկատուն քրդերը կոչվել են նան իրենց տոՀմապետների կամ ցեղապետների անուններով: ԱնՀրաժեչտ է նչել, որ Խ. Աμովյանը չի խորացել անասնապաՀ ն երկրադործ քրդերի կենցաղի մանրամասների մեջ: Առնտուր ն փոխանակություն: Քրդերի Հիմնական ղμաղմունքը անցյալում վաչկատուն կյանքն է եղել: Վարձվում էին ղինվորական ծառայության ն ղμաղվում էին Հիմնականում ավաղակությամμ ու Հափչտակությամμ: Իրենց պարենային պաչարի, դործվածքեղենի մի մասը վաճառում էին մոտակա քաղաքներում՝ ղենք, ղդեստ, կենցաղային իրեր դնելու Համար: Տղամարդու ամ17

Աμովյան Խ., Քրդեր // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 381:

Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող

μողջ Հադուստը, ըստ Խ. Աμովյանի, չատ դնում էին միայն Հայ վաճառականներից: Քոչվոր քուրդը դրամական Հաչվի մասին պատկերացում չի ունեցել. Հաչվել են մե՛րթ մատներով, մե՛րթ Համրիչի դեր կատարող մանր քարերով կամ էլ դիմել են քաղաքներում ապրող ն Հաչիվ իմացող քրդի միջնորդության: Քուրդը երμեք ոտք չի դրել թուրքի խանութ, նրա Համար վստաՀելին Հայն է եղել18: Քուրդ տղամարդը սեփական տանը ոչնչով չի ղμաղվել՝ μացի իր Հոտը արածեցնելուց կամ Հովվություն անելուց: Շուկա է տարել վաճառելու կարադ, պանիր ն անասնապաՀական այլ մթերքներ ու Հումք՝ μուրդ, կաչի ն այլն: Քրդերի նյութական մչակույթը: Քրդերի μնակարաններին անդրադառնալով՝ Աμովյանը միայն մեկ անդամ է Հիչատակում վրանը, որը Հարմար էր քոչվոր քրդերի տեղափոխումների Համար: Նրա նկարադրած վրանը աչքի է ընկնում սն դույնով: Իսկ իչխանական վրանները նման են եղել արաμականին, μայց եղել են սպիտակ դույնի: Սն դույնը նրանց Համար նույն նչանակությունն ուներ, ինչ ծիրանին Հայերի, որը կրել են միայն թադավորները: Տ. Արիստովան նս իր աչխատության19 մեջ դրում է, որ քոչվորական կյանք վարող քրդերի Համար μնակարան է Հանդիսացել վրանը, որը պատրաստել են Հողի մեջ ամրացված փայտե երկար, μարակ ձողերից, որոնց վերին մասը ամրացվել է պարանով: Վրանի վրա դցել են այծի մաղից Հյուսված դործվածք՝ սովորաμար սն դույնի: Այն ծածկել է ամμողջ վրանը՝ μացի մուտքից: Խ. Աμովյանը նկարադրել է նան քրդերի ու եղիդիների տարաղը: Խոսելով կանանց տարաղի մասին՝ նա Հիչատակել է երկու երկար չապիկներ, որոնք կրծքի վրա կտրվածք են ունեցել: Դրանք կարված են եղել կոչտ ու կոպիտ կտորից, դոտին, վարտիքը՝ նույնպես, դլուխները կապել են սպիտակ կամ կարմիր դլխաչորով: Մինչդեռ μեկերի ն ավադների կանայք «պճնաղարդվում ն Հադնվում էին մեծ ճաչակով, ման էին դալիս մետաքսե թանկադին ղդեստներով, լանջն ու դլուխը ղարդարում էին μաղմաթիվ թանկարժեք ակներով, արծաթով, ոսկով, մարդարիտով ն չրջապատված էին ստրուկների ն ստր18

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 386: Տե՛ս Аристова Т. Ф., Курды Закавказья, Москва, 1966, էջ 67-68:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կուՀիների խմμերով»20: Մաղերը, որ արձակում էին մեջքի վրա, սովորույթի Համաձայն, ղարդարում էին մանրադույն, էժանադին մարդարտով: Զեն կրել ոտնաման, տարվա μոլոր եղանակներին ման են եկել μոկոտն, ապրել են ծանր աչխատանքով ն ղրկանքներով, սակայն պատերաղմասեր ամաղոնուՀիների նման Հայտնի էին իրենց քաջությամμ ն անվախությամμ: Հադնվում ն ղինվում էին տղամարդկանց նման, երμեմն մասնակցում էին կռիվներին, իրենց ամուսինների Հետ պատերաղմ դնում21: Տղամարդու տարաղը նկարադրելով՝ Աμովյանը նչում է, որ նրանք կրել են մաՀուդե μաճկոն, որը ղարդարված է եղել մետաքսե կամ μրդե թելերով, որովՀետն այն Հադել են միայն Հարուստները, նան լայն սպիտակ չալվար: «Նրանց դլխի Համարյա միչտ կարմրադույն ապարոչները՝ մի քանի խայտաճամուկ թաչկինակներից փաթաթան արած, նրանց պայծառ դույնի μրդե ն մետաքսե ժապավեններով ասեղնադործած μաճկոնները, ճերմակ վարտիքները տարաղային մի ուրույն Համալիր է կաղմել»22: Խ. Աμովյանը թվարկում է նան քրդի սիրած ղենքերը՝ ատրճանակը, թուրը, վաՀանը, կարաμինը, ճկուն եղեդնափայտի դլխին Հադցրած տեդը, որը մի ծայրից ղարդարված էր սն ձյութի նման խիստ փետուրով: Ըստ Հեղինակի՝ տեդը ամենամաՀաμեր ղենքն էր ճարպիկ ն վարժ քրդի ձեռքին, իսկ ղենքերի ընտրությունը պայմանավորված էր նրա անձնական քաջության ն կռիվների Հարձակողական μնույթով: Քրդի Հադուկապը, քրդական ղինավառ դունդը, ըստ Խ. Աμովյանի, «իր դեղեցկությամμ կարող էր մրցել որնէ դվարդիական Հեծելադնդի Հետ: Նրանց μոլոր ղենքերը նախատեսված են եղել ավելի չատ Հարձակման նպատակին: Այս ղենքերը կարծես տղամարդկանց Համար եղել են նան յուրատեսակ ղարդեր՝ կաղմելով տարաղի անμաժան մասը»23: Խ. Աμովյանը նկարադրել է նան եղիդիների Հոդնորական դասի տարաղը: Նրանք կրել են մարմնին կպած սն, μրդե կոպիտ ղդեստներ, ինչպես աչխարՀիկ մարդիկ24: Խ. Աμովյանը Հիչատակություններ ունի քրդուՀիների կրած ղարդերի վերաμերյալ,

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 385: Տե՛ս նույն տեղում: Նույն տեղում, էջ 387: Տե՛ս նույն տեղում: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 409:

Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող

որոնցով Հիմնականում ղարդարել են իրենց մաղերը: Դրանք եղել են էժանադին մարդարիտներ կամ մետաղե տարμեր ղարդեր: Հաչվի առնելով այն Հանդամանքը, որ Անդրկովկասի քրդերի տարաղը դրեթե ուսումնասիրված չէ, նրա այս վկայությունները չատ արժեքավոր են: Դրանք միտված են ամμողջացնելու քրդերի տարաղի մասին պատկերացումները: Արժնորելով Խ. Աμովյանի վկայությունները տարաղի մասին՝ պետք է ասել, որ դրանք չատ μաներով Համընկնում են ինչպես Եղիաղարովի25, այնպես էլ ավելի ուչ չրջանի Հետաղոտողների վկայությունների Հետ: Խ. Աμովյանը քրդերի ուտեստին անդրադարձել է նրանց մոտ Հյուրասիրության եղած պաՀին: «Ամμողջ արնելքում,– նչում է նա,– առասպել է դարձել քրդերի Հյուրասիրությունը26: Այս մասին է վկայում նան քրդադետ Բայաղիդին27: Նկարադրելով ԻμրաՀիմ աղայի տանը ականատես եղած Հյուրասիրությունը՝ նա միաժամանակ կարնոր տեղեկություններ է Հաղորդում քրդերի ուտեստի ն ըմպելիքների մասին: Տափակ պղնձե սկուտեղների մեջ մատուցել են կերակուրներ՝ եփած միս, փլավ, պանիր, խորոված միս, μրնձե ապուր, կարադ28: Քրդի ամենօրյա ճաչը μաղկացած է եղել μրնձի փլավից, մանր կտրտած, սոխի, պղպեղի Հետ խառնած, ապա՝ դնդած ու μրնձի ապուրի մեջ եփած տավարի մսից, խորովածից, պանրից ն եռացրած կաթից: Ուտեստեղենը մատուցել են պղնձե մեծ սկուտեղներով ն ըստ սովորույթի՝ դրվել է սփռոցի մեջտեղը կամ Հյուրի առաջ. ձեռքերը լվանալուց Հետո ամենքը μաղմել են ավադության կարդով: Ուտելիքը վերցրել են մատներով: Մեկ սկուտեղից կարող էին օդտվել միայն երեք Հոդի: Տանտիրոջ, նրա ընտանիքի ն Հյուրի ճաչելուց Հետո նույն սփռոցի վրա ճաչում էին ծառաները: Մի չարք տեղերում ծառաներն առանձին են ճաչել: Ճաչից Հետո նորից լվացել են ձեռքերը ն սուրճ խմել29: Խ. Աμովյանի Հիչատակություններից երնում է, որ նրանք չեն խմել թեյ ն օղի. «Եղμայրներից մեկը թեյ էր պատЕгиазаров С.А., Краткий этнографический очерк курдов Эриванской губерни, Тифлис, 1884, էջ 29-30: Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 387: Տե՛ս Баязиди М. М., նչվ. աչխ. էջ 16: Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 349: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 384:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րաստում,– դրում է նա,– այն էլ իմ պատճառով, որովՀետն նրանք թեյ չէին խմում» կամ «Իմ պատճառով չէին մոռացել նան օղին, որը μերել էին մի չատ Հեռավոր դյուղից»30: Ի տարμերություն քրդերի՝ եղդիները օդտադործել են օղի ն դինի, քանի որ նրանց կրոնական Հավատալիքները դրանց օդտադործումը չէր արդելում: Գինի խմելիս μաժակի մեջ ոչ մի կաթիլ չպետք է մնար, որ ոչ մի կաթիլ ներքն չթափվեր, Հակառակ դեպքում դա կՀամարվեր աստծո պատիժ31: Քրդերի Հասարակական-ընտանեկան կենցաղի μնութադիրը: Քրդական ընտանիքի, ընտանեկան սովորույթների, ծեսերի, նրանց Համայնքի ն Համայնական սովորույթների մասին Խ. Աμովյանը μավականին նկարադրություններ է թողել: Դեռնս ՃՃ դարի 20-ական թվականներին քրդերը պաՀպանել են նաՀապետական մեծ ընտանիքը (մալա մաղըն), որը μաղկացած էր մի քանի սերունդներից32: Այդ ընտանիքը μաղկացած է եղել 30-70, իսկ երμեմն՝ մինչն 80 անդամից33: Քուրդը, ըստ ավանդույթի, իր խոսքի տերն է, քանի դեռ նրա Հյուրն ես ն նրա պաչտպանությանն ես ապավինել. նման դեպքերում նա իր կյանքն էլ չի խնայի Հյուրի Համար, «եթե որնէ մեկը կՀամարձակվի ձեռք տալ Հյուրին»: «Հյուրասիրությունը քրդի Համար լավադույն առաքինություններից մեկն է»,– դրում է Խ. Աμովյանը: Հյուրով Հատուկ ղμաղվողը տանուտեր, ուննոր քուրդն է: Ամեն մի տանուտեր քուրդ իր առաջին պարտքն է Համարել ոչխար մորթել եկած Հյուրի պատվին ն երμեք ճանապարՀ չի դցել առանց ընծայի, որը սովորաμար լինում էր ընտիր նժույդ կամ ղենք: Ըստ նրա Հավաստման, ի տարμերություն արնելյան ժողովուրդների, ականավոր Հյուրին դիմավորում էին ոչ թե խոնարՀումի՝ «ես քո ոտքի Հողն եմ», կամ՝ «ես Հոդով, սրտով քո ստրուկն եմ» խոսքերով, այլ՝ առանց չողոքորթության՝ «Դու մեր

Աμովյան Խ., ԵԼԺ, էջ 258: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 263: Տե՛ս Аристова Т. Ф., նչվ. աչխ., էջ 143: Տե՛ս Ամինե Ավդալ, Անդրկովկասի քրդերի կենցաղը, Երնան, 1957, էջ 22:

Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող

եղμայրն ես, դու մեր աղան ես, մեր աչքի լույսը, թող մեր μարեկամությունը Հավերժ լինի»34: Տանուտերն ունեցել է իր անձեռնամխելի նստատեղը, որտեղ փռված են եղել դորդեր, փափուկ ներքնակներ ն նրանց երկու կողմերում դրված են եղել μարձեր: Ավադի խոսքը մեծ Հեղինակություն է վայելել: Նրա ձայնը ն կամքը ընտանիքում անխախտելի օրենք են եղել: Այս նկարադրությունից կարելի է եղրակացնել, որ այդ ընտանիքներում եղել է աչխատանքի որոչակի μաժանում. յուրաքանչյուրն իմացել է իր անելիքը: Քրդական ընտանիքում տանուտերը կամ ցեղապետը թույլ չեն տվել, որ մարդիկ սողան իրենց չուրջը, այլ խորին Հարդանքով ն պատկառանքով են լցված եղել մեծերի Հանդեպ: Համայնքի ավադներն իրենց ճաչը ն ընթրիքը վայելել են իրենց ցեղապետի մոտ: Մատուցողները երիտասարդներն էին. նախ ճաչում էին ավադ, տարեց տղամարդիկ: Ցեղապետի Հարդանքը ժառանդական է եղել ն մչտապես ունեցել է իրավունք Հրամայելու, Աμովյանի μառերով ասած՝ «այո՛, նույնիսկ կյանքի ն մաՀվան վրա»: Որպես պատվավոր տիտղոս՝ ցեղապետերի անվանը ավելացնում էին աղա թուրքական μառը: Նրանց պատվին Հասցրած նվաղադույն վիրավորանքի կամ իչխաններից մեկի Հասցեին ուղղված որնէ ծաղրանքի Համար Հաճախ ապստամμել են ամμողջ ցեղեր ն խիստ վրեժխնդիր են եղել վիրավորանք Հասցնողներից35: Խ. Աμովյանը Հարուստ վկայություն ունի ընտանիքում քուրդ կնոջ իրավական վիճակի մասին: «Զնայած քուրդ ժողովրդի վայրի ն անսանձ μնավորությանը,– նչում է Աμովյանը,նրանց մեջ դերակչռում է ղուտ ասպետական մի առաքինություն, այն է՝ նրանց տածած անսաՀման Հարդանքը իդական սեռի նկատմամμ»36: Նրանց Հարդանքը կանանց, նույնիսկ քրիստոնյա կանանց Հանդեպ արժանի է ղարմանքի ն ընդօրինակման,– նչում է Հեղինակը: Թչնամու կալվածքը ասպատակելու ժամանակ էլ նրանք աչքի էին ընկել կանանց նկատմամμ իրենց Հեղ ն քնքուչ վարվեցողությամμ: Մինչն իսկ պատերաղմի ժամանակ ն դերի վերցրած ստրկուՀիներին նրանք չեն խիղախել կնության վերց34

Տե՛ս Աμովյան Խ., Ակնարկ…… // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 348: Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 381: Նույն տեղում:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նել՝ առանց նրանց Համաձայնության: Քրդերը սրμացրել են կնոջը: Եթե արյան վրեժի իրականացման կատաղած պաՀին քրդուՀին խաղաղեցնելու միջնորդություն աներ, կռվողները կմեղմանային ն նույնիսկ կներեին միմյանց: Անդամ, երμ ղինված մարտիկները ներխուժեին թչնամու վրանը կամ դյուղը, μավական է որնէ միջնորդող կնոջ ներկայությունը, որպեսղի նա մեղմանար, ներում չնորՀեր երկարամյա արյան վրեժին ենթակա անձնավորությանը: ԱնՀասկանալի աստիճանի է Հասնում նրանց Հարդանքը կանանց սեռի, Հատկապես օտարաղդի կանանց նկատմամμ: Երμեք, ոչ մի դեպքում նրանք չեն դիպչում կուսական անձեռնմխելիությանը, նույնիսկ ամուսնացած կանանց պատվին, եթե սրանք նրանց ձեռքն ընկնեն անդամ ամայի դաչտում: Իրենց ձեռքն ընկած կանանց Հետ վարվում են մեծադույն Հարդանքով, սիրով ու քնքչությամμ, մինչն որ սրանց աղդականները ետ դնեն կամ իրենք որոչեն իրենց ճակատադիրը: Հակառակ դեպքում ասում էին. «Թո՛ղ իմ դլուխը փաթաթեն իմ կնոջ լաչակը»37: Քուրդ տղամարդու Համար ամենաանարդական խոսքն է՝ «Կնոջդ լաչակը դլխիս մնա, եթե քեղ ներեմ», կամ «Թող կնոջդ վարտիքը իմ դլխին լինի»38: Աμովյանը առանձնապես μարձր է դնաՀատում քուրդ կնոջ μարոյական Հատկանիչները, չնորՀքը. «Նրանք դործում են դեղեցկադույն դորդեր, թաղիքե ծածկոցներ ն μրդե այլ Հյուսվածքներ, որոնց ներկերը իրենք են պատրաստում, μայց ն միաժամանակ աչխույժ են, ուրախ, μերկրալի, աղատ… նրանք երդում են դաչտում, ջրի դնալիս, անասուններին արձակելիս: Նրանց μարքերի վեՀությունը վերին աստիճանի արժանի է ուչադրության ն Հիացմունքի»39: Ուննոր ն անվանի քրդի տանը դեղեցիկ կինը μոլորովին չի երնում, իսկ Հասարակ քրդի տանը, ընդՀակառակը, նա նույն խստությամμ փակի տակ չի մնում: Հասարակ քրդուՀին եվրոպացիների Հետ վարվում է μավականաչափ աղատորեն ն քաղցրությամμ, եթե միայն Հավաստիացած է, թե իրեն չեն կարող տեսնել ո՛չ պառավները ն ո՛չ էլ այրերը: «Օտարաղդիների առաջ նրանք չեն չփոթվում ն երμեք էլ չեն ծածկում երեսները»40: Մե37

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 388: Նույն տեղում, էջ 252: Նույն տեղում, էջ 385: Նույն տեղում, էջ 384:

Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող

ծամեծների կանայք անսաՀման իչխանություն են ունեցել իրենց ամուսինների ն ոչ պակաս աղդեցություն նրանց ռաղմարչավների վրա, այնպես որ արյան վրիժառության կատաղի μռնկման կամ մի այլ դժտության պաՀին, μավական է, որ որնէ կին խնդրի, կամ Հենց տաք կռվի ժամանակ միջամտի, որպեսղի այդ μոլորը կարծես մադնիսական ուժով Հարթվի41: Որքան էլ նրանք սրμացրել են կանանց, այնուամենայնիվ, չեն Հանդուրժել կանանց անՀավատարմությունը: Ամուսնական Հավատարմությունը խախտող կնոջը կամ իր սիրածին դավաճանող աղջկան մաՀ էր սպասվում: «Կնոջ անՀավատարմության նկատմամμ քուրդն ավելի կատաղի է, քան վադրը»: Աղջիկը պետք է փախչեր իր սիրածի Հետ, եթե նույնիսկ ծնողներն ու աղդականները դեմ էին նրանց ամուսնությանը42, քրդական ընտանիքում, չնայած նաՀապետական կարդ ու կանոնին, այնուամենայնիվ քրդուՀին ուներ ղդալի կչիռ ն աղատ էր ինչպես եվրոպացի կինը: Քուրդ տղամարդկանց Հիմնական մասը տարվա ղդալի ժամանակը կտրված էր ընտանիքից,, ն կամա-ակամա կինն ստիպված էր լինում միջամտել ընտանեկան, երμեմն նան Հասարակական լուծում պաՀանջող դործերին: Նրա վրա էր ընկած տնային դործերի ողջ ծանրությունը, վայելել է ընդՀանուրի Հարդանքն ու կարեկցանք: Քրդերի կարծիքով կինը աղնվադույն նժույդ է, որին պետք է խնամել, պաչտպանել, μայց ն սանձը միչտ ձեռքում պաՀել, որպեսղի չկարողանա իր մեջքը ուրիչ որնէ մեկի դարձնել, թե չէ փորձանք կμերի մարդու դլխին: Սովորաμար քուրդ կանայք քիչ էին ենթարկվում սաՀմանափակումների, աչքի են ընկնում խիղախությամμ ն քաջությամμ: Երμեմն տղամարդու պես Հադնված ու ղինված՝ Հետնում են ամուսիններին, մասնակցում կռիվներին ն պակաս սխրադործություններ չէին կատարում, քան

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 347: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 254: , Քուրդ տղամարդը, μացի թալանից, կողոպուտից, որսից, ձիավարժությունից, անասուններ ն այլ մթերքներ չուկա տանելուց, սենյակում, ինչպես ն վրաններում ուրիչների Հետ անդործ նստելուց, ղրուցելուց ն ծխելուց, ուրիչ ոչինչ չի Հասկանում տնային այլ դործերից. այդ μոլորը կնոջ դործն է (տե՛ս Աμովյան Խ., Ակնարկ…, էջ 347):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տղամարդիկ43: Մեծադույն անարդանքը, որ նման դեպքերում կարող է Հասցնել մի ցեղ կամ Համայնք մյուսին, այն է, որ կանանց վարտիքները Հանում են, սակայն առանց նրանց պատվին դիպչելու: Նրանց Հասկացողությամμ ոչինչ չի կարող դերաղանցել նման ոճրադործությանը44: Այս Հանդամանքը μացատրվում է քրդերի մեջ տոՀմային մայրիչխանական կարդերի մնացուկների ղդալի պաՀպանվածությամμ: Թեն մաՀմեդական կրոնը չէր արդելում μաղմակնությունը, μայց դա վերաμերում էր առավել Հարուստ չրջաններին: Բաղմակնությունն անցյալում տարածված էր թե՛ մաՀմեդական, թե՛ քուրդ եղիդիների մեջ: Խ. Աμովյանը դրում է. «Հարուստ ն նչանավոր մարդիկ թույլ էին տալիս իրենց ունենալու միաժամանակ երկու կին, μայց այնքան Հաճախակի չէին փոխում իրենց կանանց, ինչպես չիա քրդերը»45: Էնդելսի վկայությամμ «իրականության մեջ տղամարդու μաղմակնությունն անչուչտ ստրկության Հետնանք է ն մատչելի է μացառիկ դիրքեր դրավող առանձին անՀատների Համար միայն»46: ԸնդՀանրապես Անդրկովկասի քրդերի մեջ ընդունված էր ամուսնության վեց ձն՝ «μեչիկ քյարթմա», «նչանկրեն», առնանդում, «սարդառունչտանդն», «μարդելի», «μաղմակնություն»47: Այս ձներից Խ. Աμովյանի աչխատության մեջ Հանդիպում ենք «μեչիկ քյարթմային» ն առնանդմանը, ըստ որում՝ ամուսնությունների մեծ մասը կատարվել է առնանդման միջոցով: Երμ կնքվել է քյաμին48, այսինքն՝ ամուսնության դաչնը, ապա երիտասարդ ղույդին ն նրանց ծնողներին Հաչտեցրել է նա, ում մոտ որ պաչտպանություն են դտել երիտասարդները49: Միաժամանակ Խ. Աμովյանը դրել է դնմամμ ամուսնական սովորույթի մասին. «Ոչ մի ամուսնություն չէր կատարվում առանց

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 367: Հմմտ. Րաֆֆի, Ի՞նչ է քուրդը, ն ի՞նչ է թուրքը // Երկերի ժողովածու, Հ. 4, Երնան, 1956, էջ 374, Баяазади М. М., Нравы и обычай курдов, Москва, 1972, с. 55: Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 348: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 385: էնդելս Ֆ., Ընտանիքի, մասնավոր սեփականության ն պետության ծադումը, Երնան, 1965, էջ 80: Տե՛ս Ամինե Ավդալ, նչվ. աչխ., էջ 42: Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 254: Տե՛ս նույն տեղում:

Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող

ընծաների, ինչպես արնելյան ժողովուրդներին էր μնորոչ, երμ Հարսնացուի ծնողները ն աղդականները իրենց Համաձայնությունն էին տալիս, փեսացուի Հայրը պարտավոր էր նրանց ուղարկել թանկարժեք նվերներ: Երμ երկու կողմերը ավարտում էին իրենց μանակցությունները ն սակարկումները «խալանի» կամ դլխադնի վերաμերյալ, Հրավիրվում էր մոլլան, ն փեսացուն էլ Հարսնացուին էր Հանձնում նչանի մատանին՝ քյաμինը50: Քուրդ աղջիկներին չատ փոքր Հասակում են ամուսնացրել, նույնիսկ տասը տարեկանից: Պետք է նչել, որ քրդերի մեջ նչանված Հարսնացուների Համար մեծադույն խայտառակություն էր իրենց երեսը ցույց տալ նույնիսկ կին աղդականուՀիներին ամուսնությունից առաջ ն Հետո: Ամենամերձավոր աղդականները միայն ընծաների ն խոստումների միջոցով կարող էին նրան քողաղերծ անելու պատվին արժանանալ: Խ. Աμովյանը ակնարկ ունի նան տղաμերքի սովորույթների մասին: Նա դրում է, թե «Հայտնի են Հաղարավոր օրինակներ, երμ քրդուՀին μաց դաչտի մեջ երեխա է ծննդաμերել ն Հետո երեխան, փայտն ու ջուրը Հետն առած՝ տուն է դնացել»51: Խ. Աμովյանը Հակիրճ μնութադրել է նան ժողովրդական μժչկությունը: Նա դրում է, թե քրդի Համար μժիչկ դոյություն չունի, μայց ճանաչված են ժողովրդական Հեքիմները՝ կանայք, որոնք μուսաμուժությամμ μուժում են մի քանի տեղական Հիվանդություններ: Վիրաμուժությունը ամենից լավ նրանք են Հասկանում, ինչպես ն μոլոր ասիական ժողովուրդները: Քրդերը երկարակյաց են. 120-130 տարեկան ծերունիները քիչ չեն, ընդՀանրապես մեծամասնությունը Հասնում է խոր ծերության52: Ցեղի աղնվությունը կատարելադործելու ն Հարատնությունը պաՀպանելու նպատակով քուրդ μեկերը ն ընդՀանրապես μարձր դասի մարդիկ դիմել են Հետնյալ քայլին. նրանք ընտրել են իրենց աղդականներից մեկին կամ դեղեցկությամμ ու մարմնի լավ կաղմվածքով Հայտնի մի օտար մարդու, Հրավիրել են տուն ն խնդրել, որ այդ դիչեր փոխարինի իրենց53:

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ 8, էջ 384-385: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 255: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 256: Նույն տեղում, էջ 386:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Ինչպես μոլոր լեռնաμնակներին, այնպես էլ քրդերին յուրաՀատուկ է եղել արյան վրեժի սովորույթը: Արյան վրիժառության պատճառները սովորաμար եղել են աղդականի սպանությունը, անձնական վիրավորանքը, աղջիկ առնանդելը, Հարսի անՀավատարմությունը: Նման դեպքերում թչնամացել են ոչ միայն դերդաստանները, այլն ամμողջ ցեղեր: Քուրդը անձեռնմխելի է Համարել իր թչնամուն, եթե նա, պատեՀ րոպե դտնելով, կարողացել է մտնել նրա տունը, մոլայի կամ ցեղապետ իչխանի μնակարանը ն թուրը դցել մեջքին կամ դոտիով փաթաթել ձեռքերը: Այս դործողությունը Համարվել է լիակատար խոնարՀություն ն խոստովանություն, թե նա իր կյանքը Հանձնում է թչնամու ողորմածությանը: Այդ սրμաղան սովորույթը խախտելը Հանցանք է Համարվել ն ամμողջ ցեղը դուրս է եկել խախտողի դեմ54: Խ. Աμովյանը Հիչատակում է, որ քրդերը μաժանված են եղել մի քանի ցեղերի՝ իրենց ցեղապետերով: Ցեղապետի խոսքը միչտ սուրμ է եղել Հասարակ մարդու Համար: Ցեղապետը չի Հանդուրժել քծնանքը, յուրաքանչյուրն իրեն չատ աղատ պետք է պաՀեր ն խորին պատկառանք տածեր դեպի ավադը55: Ցեղապետերն իրենց անվանը կցել են թուրքական աղա μառը, օրինակ՝ Սուլեյման աղա, Ավդալ աղա: Ցեղապետերը մեծ տուրք են վերցրել իրենց ժողովրդից՝ μնամթերքով կամ կանխիկ դրամով: ՇաՀադործման ձներից է եղել նան տոների ժամանակ «Հարուստ նվերներ ստանալը, որը կոչվել է փեչքեչ»56: Ցեղերի մեջ ծադած դժտությունները Հարթել են ավադներն ու իչխանները: Ավադի վրանը կամ տունը փոխարինել է դատարանին, որը մատչելի է եղել ն՛ մեծերին, ն՛ փոքրերին, ն՛ ուննոր իչխանին, ն՛ չքավորին: Այստեղ խորՀրդակցել են Հասարակական դործերի մասին, ողջ օրը խոսել են, ծխել, սուրճ խմել: Ավադները նստել են դորդերի վրա. յուրաքանչյուրն իր տեղն է ունեցել, երիտասարդները մնացել են կանդնած: Նույնիսկ դյուղի տանուտերի կրտսեր որդիները իրավունք չեն ունե54

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, էջ 388: Տե՛ս Աμովյան Խ., Ակնարկ…, էջ 348: Տե՛ս Курдов К., Х.Абовян как курдовед-этнограф // «Տեղեկադիր» ՀՍՍՀ ԳԱ Հաս. դիտ., թիվ 10, Երնան, 1955:

Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող

ցել նստելու ծերերի ներկայությամμ ն պետք է սուրճ պատրաստեին ու ծխամուրճ մատուցեին: Երμ ավադը ցանկացել է վեր կենալ ն դուրս դալ, նրան օդնել են երիտասարդները. մեկը Հողաթափերն է Հադցրել, մյուսը՝ ձեռքը μռնել, մյուսի վրա ավադն է Հենվել ն այլն: Երμ նա նորից ներս է մտել, μոլոր նստածները ոտքի են կանդնել ն նստել են միայն այն ժամանակ, երμ ավադն արդեն նստած էր μարձի վրա57: Խ. Աμովյանը ուչադրություն է դարձրել քրդական ընտանեկան ն Համայնքային Հյուրասիրությանը: Ըստ նրա՝ քրդերի Հյուրասիրությունը ամμողջ Արնելքում առասպել էր դարձել: Նրանք Հյուրին նայում են որպես աստծո առաքյալի: Քրդական Համայնքում Հյուրասիրության դասական օրինակ է ԻμրաՀիմ աղայի տանը Հյուրընկալելու արարողությունը, որն էլ՝ որպես աղդադրական ուչադրավ նյութ, մեջ ենք μերում դրեթե ամμողջությամμ. «Արդեն առաջուց դիտեին, որ ես նրանց պիտի այցելեմ: Հենց որ նրա դռան առաջ երնացի, ինձ ընդառաջ եկավ մի պնդակաղմ քուրդ, Համարյա ձեռքերի վրա իջեցրեց ինձ ձիուց, ն նրան Հետնող ծառան առաջնորդեց ինձ դոմի սենյակը: Իմ երնալը այնտեղ ամեն ինչ չարժման մեջ դրեց: Ես այնտեղ դտա μաղմաթիվ մարդիկ: Բոլորը ոտքի ելան ն վաղեցին ինձ ընդառաջ, μացառություն չկաղմեց նույնիսկ ինքը՝ ԻμրաՀիմ աղան: Հանձնարարականի սպասող երիտասարդներից մեկը Հանեց իմ կոչիկները, երկու Հոդի էլ μռնեցին թներս, այնպես որ ես չդիտեի՝ ինչպես վարվել: Բարի դալուստի մաղթանքները անցնում էին μերնից μերան, μայց այնպես սրտանց, որ Հաղիվ թե ես որնէ տեղ երμնէ ղդացած լինեմ: Վերը՝ մի անկյունում, որտեղ դտնվում էր տանտիրոջ անձեռնմխելի նստատեղը, փռել էին դորդեր, փափուկ ներքնակներ ն նրանց երկու կողմից՝ մեծ μարձեր: Այդտեղ պիտի ես նստեի: Իմ ձախ կողքին նստած էր ինքը՝ սիրալիր տանտերը, իմ դիմաց՝ աՀռելի, μարձր Հասակով մի ծերուկ: Մի քանիսը չարունակ կանդնած էին ոտքի վրա, իմ Հետնն էլ՝ երկու երիտասարդ, ինձ ծխամուրճ ն այլ Հարկավոր μաներ մատակարարելու Համար: Սկղμում ես կարծում էի, որ դրանք նրա ծառաներն են, μայց որքան մեծ եղավ իմ ղարմանքը, երμ մի քիչ Հետո իմացա, որ μոլոր այդ ներկա եղող57

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ, Հ.8, էջ 383:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ների մեծ մասը նույն այդ ընտանիքի անդամներն էին»58: Ճոխ Հյուրասիրությունը ուղեկցվել է երդ ու երաժչտությամμ: Հյուրընկալման այս սովորույթը դրեթե նույնությամμ նկարադրել է Հովսեփ Օրμելին 1911-1912 թթ. Արնմտյան Հայաստանում, Մոկս պատմական դավառում աղդադրական ն μանաՀավաքչական դիտարկումների ժամանակ: Նա այստեղ Հյուրընկալվել էր Հայտնի քուրդ դավառապետ Մուրթուլա μեկի տանը: Սովորույթի Համաձայն Մոկսում նս Հավաքույթների կամ ճաչկերույթների ժամանակ μաղմում էին μարձերին՝ ըստ ավադության կարդի, որը Հիչեցնում է Հին իրանական ու Հայկական «ԳաՀնամակի» կարդը59: Բացի սրանից՝ քրդերի, ինչպես ն արնմտաՀայերի մեջ, սովորության Համաձայն, երμ Հասակավոր մարդը վրան կամ տուն էր մտնում, մի ձեռքով μռնում էր միայն ընտանիքի ավադ տղամարդու ձեռքը, իսկ մյուս ձեռքը դնում էր ճակատին: Եթե մտնողը երիտասարդ էր, պարտավոր էր Հերթով մոտենալ μոլոր ավադներին ն խոնարՀաμար Համμուրել ձեռքերը, իսկ վերջիններս պետք է Համμուրեին երիտասարդի ճակատը ն դլուխը, ընդունեին ողջույնով, որն ուներ նույն նչանակությունը, ինչ Հայերիս «μարով եկարը»: Ուչադրավ է Խ. Աμովյանի Հաղորդումը մաՀվան ն Հուղարկավորության որոչ սովորույթների մասին: Նա դրում է, որ քրդերի Համար ռաղմադաչտում մեռնելը ամենապատվավոր մաՀն է, որն ուղեկցվում է ցնծությամμ ու երդերով, իսկ ամենամեծ սուդը, որը նրանք ողμում են աղեկտուր լացուկոծով, այն է, երμ տղամարդը մեռնում է μնական մաՀով60: Քրդերի Հոդնոր մչակույթի տարրերի μնութադրությունը: Առավել Հետաքրքիր են Խ. Աμովյանի Հետաղոտությունները քրդական ժողովրդական ստեղծադործությունների μնադավառում: Վկայություններ կան, որ նա Հետաքրքրվել է քրդերի ժողովրդական պոեղիայով ն դրվատանքով է խոսում քրդական պոեղիայի մասին: Իր «Քրդեր ն եղիդիներ» ուսումնասիրության Հա58

Աμովյան Խ., Քրդերը // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 257-258: Տե՛ս Նածապետյան Ռ., ԱղձինքաՀայոց Հյուրընկալման ավանդույթը (ՃԼՃ-ՃՃ դդ) // ՊԲՀ, 2005, 1 (168), էջ 164: Տե՛ս Աμովյան Խ., Եղիդիները, ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 393:

Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող

վելվածում եվրոպական Հանրությանը քրդերի ու եղդիների պոեղիային ծանոթացնելու Համար Աμովյանը ներկայացրել է վերջիններիս պոեղիայի մի փունջ: Գերմանացի ճանապարՀորդ ն դիտնական Մ. Վադները դրել է, որ Աμովյանը իրեն է ուղարկել եղիդիների ն քրդերի երդեր, որոնցից մի քանիսը ինքը օդտադործել է եղիդիների մասին դրած իր Հոդվածում: Քրդական երդերով Աμովյանի անձնական տետրակը այժմ պաՀվում է ՀՀ ԳԱԱ դրականության ն արվեստի թանդարանում: Խոսելով քրդերի ժողովրդական ստեղծադործությունների մասին՝ Խ. Աμովյանը դրել է. «Քրդերի ժողովրդական պոեղիան ապչեցուցիչ ընթացք է ունեցել ն Հասել Հնարավոր կատարելության: Ամեն մի քուրդ, մինչն իսկ քրդուՀի ի μնե Հոդով μանաստեղծ է»: Նրանք ընդունակ են Հանպատրաստից նոր ոտանավորներ Հորինելու՝ նայած առիթին61: Զափաղանց Հետաքրքիր է ժողովրդական պոեղիայի նչանակության մասին Խ. Աμովյանի տրված μնորոչումը՝ որպես քրդերի աղդադրության ուսումնասիրման աղμյուրի: Այդ ուսումնասիրությունները Աμովյանին μերել է այն Համողման, որ քրդերը դարերով պաՀպանել են μերանացի ն դրավոր ավանդություններով իրենց աղդային կերպարանքը, նախկին ինքնատիպությունը: Խ. Աμովյանը դրի է առել նան քրդական երդեր: Դրանցից առավել չատ են մեներդերը, քան խմμերդերը: Քրդերի մեղեդիները յուրօրինակ են,– դրել է Խ. Աμովյանը,– ն միայն իրենց լսողությանը Հաճելի62: Նրանց երդերի Հիմքում ընկած են սերը, կարոտը, պատերաղմական ընդՀարումները ն այլն: Այդ երդերը ոչ թե դրի են առնվել, այլ μանավոր փոխանցվել են սերնդից սերունդ: Քրդերը մեծ մասամμ երդել են աղդային երդեր: Քուրդ երդիչը կամ երդչուՀին երդելիս ծնոտի տակ է դրել մեկ կամ երկու ձեռքերը, երկու կողմից μռնել են դեմքը, ուղիղ կանդնել են ն առանց երաժչտական դործիքների ուղեկցության սկսել են μացականչել՝ լո՛, լո՛՝ դրան կցելով խոսքեր63: Քրդերը երդել են դաչտում, ջրի դնալիս, անասուններին արածեցնելիս, Հարսանյաց խնջույքներին: Քրդերը, մանավանդ քրդուՀիները, μա61

Տե՛ս Աμովյան Խ., ԵԼԺ Հ. 8, էջ 349: Տե՛ս նույն տեղում: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 379:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նաստեղծական արտակարդ տաղանդի տեր են: «Նրանք չատ պարղ ն անպաճույճ երդում են իրենց Հովիտները, լեռները, ջրվեժները, աղμյուրները, ծաղիկները, ղենքերը, նժույդները, ղինվորական քաջադործությունները, իրենց դեղեցկուՀիներին, ն նրանց Հրապույրները,– այն ամենը, ինչ մատչելի է նրանց ղդացմունքին ն ըմμռնողությանը, ղարդարում են Համեմատություններով ն ճդնում են ավելի նս կենդանի ներկայացնել այդ μոլորը քաղցրանվադ երդերով…»64: ԱյնուՀետն ցավով արձանադրում է, որ դրանք անՀրաժեչտ է դրի առնել, որ մոռացության չմատնվեն. «Որքան լավ կլիներ այդ μոլորը Հավաքել, μայց Հարկավոր է դրա Համար լի դրպան ն աղատ ժամանակ՝ դյուղից դյուղ անցնելու ն Հավաքելու Համար»65: Ըստ Աμովյանի՝ յուրաՀատուկ են նան քրդերի պարերը: Տղամարդիկ ն կանայք միասին կամ առանձին μռնում են միմյանց ձեռք, մի չրջան կաղմում ն որոչ տակտով պարում են՝ սկղμում դանդաղ, ՀետղՀետե կատաղի ոստյուններով ն իրար քաչելով66: Երաժչտական դործիքներից, որ քրդերը օդտադործել են Հարսանյաց Հանդեսների ժամանակ, պետք է նչել ղուռնան ն թմμուկը67: Հովիվները Հիմնականում նվադել են թութակ, որը պատրաստել են եղեդից ու փայտե խողովակներից: Խ. Աμովյանը առաջիններից էր, որ սեփական դիտարկումների Հիման վրա ներկայացրել է քրդերի կյանքի, մչակույթի մասին արժեքավոր նյութեր: Դրանով նա այդ ժողովրդին Հանում էր դիտական անՀայտության ծիրից՝ դառնալով աղդաμանական, մչակութաμանական Հետաղոտությունների սկղμնավորողներից մեկը:

Տե՛ս Աμովյան Խ., Քրդեր ն եղիդիներ // ԵԼԺ, Հ. 8, էջ 247: Տե՛ս նույն տեղում: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 256: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 378:

Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման…

8. ՎԵՆԵՏԻԿԻ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅ

ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ

ԺԹ ԴԱՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ԿԵՍԻՆ

(ՂՈՒԿԱՍ ԻՆՃԻՃՅԱՆ, ՄԻՆԱՍ ԲԺՇԿՅԱՆ)

Հայ աղդադրությունը՝ որպես առանձին դիտություն, Հանդես եկավ ԺԹ դարավերջին - Ի դարասկղμին: Սակայն մինչ այդ μավական երկար ժամանակ ղդալի քայլեր էին կատարվել աղդաμանությունը Հայոց մեջ կայացնելու ն դիտական Հիմքերի վրա դնելու ուղղությամμ: Հատկապես ԺԹ դարի երկրորդ, քառորդին, երμ Արնելյան Հայաստանը միավորվեց Ռուսաստանի Հետ, դիտությունների, այդ թվում աղդաμանական դիտության ղարդացման Հնարավորություններ առաջացան: Արնմտյան Հայաստանի նաՀանդներում նույն ժամանակաչրջանում աղդադրության ղարդացման Համար դեռնս Հող չէր նախապատրաստված: Այդ թերին լրացնելու եկավ Վենետիկում Հիմնված Մխիթարյան միաμանությունը, որի դիտնականները Հմտացած էին եվրոպական դիտություննրի մեջ: Հայ նչանավոր Հեղափոխական դեմոկրատ, μանաստեղծ Միքայել Նալμանդյանը, իր «Մխիթար ն Մխիթարյանք» Հոդվածում անդրադառնալով օտար Հողում Հայ մչակութային օջախների ստեղծման Հարցին, դրում է. «Հայոց ադդի փոքրիչատե իմացական նորոդությունը վատ է կատարվեր օտար աչխարՀում... Հայկական դպրությունը պիտո էր Հյուր դնալ Իտալիա ն օտար Հացով սնանել»1, քանղի Հայաստանում նման օջախներ ստեղծելու Հնարավորություններ չկային: Առաջին Հարյուրամյակում՝ 1750-ականներից մինչն 1850-ական թվականներին, Մխիթարյան միաμանությունը արդասավոր դործունեություն է ծավալել իր Հարյուրավոր Հրատարակություններով, դասադիրք-ձեռնարկներով, դպրոցներով, կրթական ու դրական մչակներով՝ ուղղություն տալով Հայ մչակույթի ղարդացմանը: Մխիթարյաններն առանձնապես աչքի են ընկել Հայ Հին մատենադրության ն օտար լեղուների իմացությամμ, որը Հնարավորություն է տվել նրանց Հաղորդակից դառնալու արնմտաեվրոպական ն անտիկ չրջանի դրականությանն ու մտավոր արժեքներին: Վենետիկի Մխիթար1 Նալμանդյան Մ., Երկերի լիակատար ժողովածու, Հ. ԼԼ, Երնան, 1947, էջ 186:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

յաններր Հրատարակել են Փավստոս Բուղանդի, Կորյունի, Եղնիկ Կողμացու, Եղիչեի, Ղաղար Փարպեցու, ՀովՀան Մանդակունու, Ներսես ՇնորՀալու, Գրիդոր Նարեկացու ն այլոց երկերը2: Միաժամանակ Հայ մատենադրությունը օտարներին ներկայացրել են թարդմանաμար: Հայ մատենադրության կարնորադույն երկերի Հրատարակությանը ղուդընթաց Մխիթարյանները լույս են ընծայել Հին թարդմանությունների լավադույն նմուչներ, այդ թվում՝ Աստվածաչունչը, ՀովՀան Ոսկեμերանի, Բարսեղ Կեսարացու ն այլ Հեղինակների տասնյակ երկեր: Մեծ էր Մխիթարյանների դերը անտիկ դրականության թարդմանության դործում: Այսպիսով՝ Հայադիտությունը, այդ թվում՝ ն աղդադրությունը, ղուդաՀեռաμար ղարդացան թե՛ Արնելյան Հայաստանում, թե՛ Վենետիկում, ավելի ուչ՝ նան այլ դաղթօջախներում: Հայ աղդադրական դիտության ձնավորմանը նպաստեցին նան եվրոպական Համանման դրականության նմուչների թարդմանությունները: Բացի մամուլից՝ աղդադրական նյութերր թափանցում էին Հայ նոր դրականության ոլորտ: Այս դրականությանը չատ μնորոչ էին աղդային դեղեցիկ սովորույթների, անխառն μարքերի, տնտեսական ղμաղմունքի, նյութական ու Հոդնոր մչակույթի, ժամանցի ձների, սպորտի ն խաղերի տեսակների, ուխտադնացությունների, ամուսնաընտանեկան սովորույթների ու ծիսակատարությունների նկարադրությունները3: ԱՀա այս Համապատկերում Հայկական աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութերը պատմադրության էջերից քաղելով կամ ժողովրդից դրի առնելով՝ դրողներն ու դիտնականները իրենց երկերը Հադեցնում էին դրանցով: Այդ Հետաղոտողներից է Մխիթարյան միաμանության անվանի դիտնական Ղուկաս Ինճիճյանը4: Նա Հայրենիքից դուրս դիտական աղդադրությամμ ղμաղվող առաջին դիտնականներից է:

Տե՛ս «Գրացուցակ Մխիթարեան տպարանին (1717-1960)», Վենետիկ, 1960: Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայ աղդադրություն (Համառոտ ուրվադիծ), Երնան, 1974, էջ 10-13: Մխիթարյան միաμանության երնելի դործիչներ Ղուկաս Ինճիճյանի ն Մինաս Բժչկյանի աղդաμանական դործունեության Համառոտ քննությունն իրականացրել ենք «Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը» // (ՊԲՀ, 2011, թ. 3, էջ 132-149) ն «Աμովյանը որպես Հայ աղդաμանական դիտության սկղμնավորող» (Աμովյանադիտական-5 (Հոդվածների ժողովածու), Երնան, 2012, էջ 111-119) Հոդվածներում:

Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման…

Ականավոր Հայադետ-աչխարՀադրադետ, ծնունդով Կ. Պոլսից Ղուկաս Ինճիճյանը (1758-1833 թթ.) Մխիթարյան միաμանության անդամ էր 1779 թվականից: Նա քաջածանոթ էր Եվրոպայում ձնավորված աղդադրության սկղμունքներին, տիրապետում էր մի քանի լեղվի, ուստի Հանձն առավ այդ սկղμունքները Հայ աղդադրությանը ծառայեցնելու դործը: Ձեռքի տակ ունենալով Մխիթարյանների Հարուստ դրականությունը՝ նա ձեռնարկեց մեկ մարդու ուժերից վեր աչխատանք. փորձեց Հայ ն օտար մատենադրության մեջ եղած տեղեկությունները՝ Հայաստանի ու Հայերի վերաμերյալ, ի մի μերել ն դրանց Հիման վրա վեր Հանել Հայ ժողովրդի Հաղարամյակների աղդադրական նկարադիրը: Ղուկաս Ինճիճյանը թողել է դրական, պատմաաչխարՀադրական, աղμյուրադիտական, աղդադրական Հարուստ ժառանդություն: Նչենք, որ Կ. Պոլսում ապրած տարիներին նա Հիմնել է «Արչարունեաց ընկերութիւնը» (1810 թ.), որը կոչված էր նյութական ն μարոյական միջոցներով խթանելու մամուլի ու դրականության Հրատարակումը: Բացի դրանից՝ ընկերությունը նպատակ ուներ դրքերը Հրատարակելու նոր Հայերենով, որն ավելի ընկալելի էր Հայության լայն չրջանակներին: Ղ. Ինճիճյանն ընկերության խնամակալն էր ն Հոդաμարձուն, իսկ Հակոμ ն Մկրտիչ Տյուղյանները՝ մեկենասները5: ԺԹ դարում Ղ. Ինճիճյանն առաջին էր Հայադետներից, որ «Հնախօսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի» եռաՀատոր մեծածավալ աչխատությունում ներառել է մատենադրության մեջ Հաստատադրված աղդադրական տվյալներ՝ դրանք խմμավորելով ըստ թեմաների: Այսպես՝ երկրորդ Հատորում՝ «Դրօչք, նչան» խորադրի ներքո, ներկայացրել է միջին դարերի Հայկական պետական-ղինվորական դրոչները, դրանց նչանները: Հիմնվելով Մինաս Համդեցու տվյալների վրա՝ Ղ. Ինճիճյանը դրում է, որ Հայոց դրոչի նչանը նախ արծիվն է եղել, ապա դրան ավելացել է առյուծը6: Ե դարի պատմադիրների վկայությունների Տե՛ս «Հայ դիտնականներ, Հրապարակախոսներ, ժուռնալիստներ», կաղմ.՝ Հ. Պետրոսյանը, Երնան, 1960, էջ 99: «Հնախօսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի», Տն. Հ. Ղուկաս աթոռակալ վարդապետի Ինճիճեան, Հ. Բ., ի Վենետիկ, 1833, էջ 235 (այսուՀետ այս դրքից մեջμերումների Հղումները կտրվեն μնադրում, կնչվի էջը):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հիման վրա նչել է, որ Արչակ թադավորի օրոք արծիվն ու նետը ղինանչան են Համարվել, որովՀետն ղինվորները դրանք կրում էին իրենց ճակատին ու պարանոցին (էջ 235): Ապա մատնանչել է այլոց վկայությունները՝ «…արծուէնչանք, աղեղնադրօչք, արծուէնչանք վարժնականիւք, նչանակս նւ դրոչս դաղմատականս ն վիչապադլուխ…» (էջ 236): Ըստ այղ տվյալների՝ «նչան սպարապետի ղօրավարի էր՝ կրել առաջի իւր խաչադրօչ» ն «նչան իչխանաց ի պատերաղմի էր՝ կրել ի սաղաւարտս իրեանց ղնչան խաչին, որ կայր յանուն սրμոյն Սարդսի...» (էջ 235): «Զինուորութիւն Հայաստանեայց» խորադրի ներքո Ղ. Ինճիճյանն ի մի է μերել պատմադիրների տեղեկությունները ն ներկայացրել ղինվորների ղդեստները (էջ 266-269), պաչտպանական ղենքերը (էջ 248-250), ղենքի տեսակները (էջ 254-264), ամրոցներ քանդող տեխնիկան (էջ 262-263), վրանները (էջ 251-252), աղդարարիչ փողերը (էջ 252-253) ն այլն: «Սովորութիւն Հայաստանեայց» μաժնում ներկայացրել է արքունական կենցաղի որոչ կողմեր՝ թադավորների պաչտոնական տարաղն ու դրա օդտադործման ձները, թադն ու խույրը, թադադրության Հանդեսները, օծման արարողությունները (էջ 278-284) ն այլն: Նույն կերպ նա ներկայացրել է թադավորների փոխանորդների, մարդպետների, իչխանների ն մյուսների ղդեստներն ու սովորույթները (էջ 284-287): Ժողովրդական տարաղի ձներին, ղարդերին ու դործածության եղանակներին, օծանելիքներին անդրադարձել է Համառոտ ակնարկով (էջ 287-292): Առանձին դրվադներով ներկայացրել է Հայերի միջնադարյան ամուսնական սովորույթները (էջ 292-293), μարքերը (էջ 311-314), պետական-նախարարական օրենքներն ու իրավունքին վերաμերող դրականությունը (էջ 302-310), դաչն կնքելիս ադդային ն միջաղդային սովորույթների կիրառումը (էջ 300-301): Հուղարկավորման, ՀոդեՀանդստի ն Հետթաղման ծեսերը ներկայացնելիս առանձնացրել է Հատկապես սդավորության, մաՀարձաններ կանդնեցնելու սովորույթները (էջ 293-300): Ղ. Ինճիճյանը մանրամասնորեն քննության է առել միջին դարերում աղդային աոաքինության ն մոլորությունների վերա116

Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման…

μերյալ տեղեկությունները: Ըստ արժանվույն դնաՀատելով աղդային Հերոսներին, որոնք իրենց առաքինաղարդ վարքով ծառայել են աղդին ու Հայրենիքին (էջ 315-368), դիտնականը խստորեն քննադատել է այն ախտերը, որոնք կրում էին երկպառակները ն նրանց կողմնակիցները, որոնք չարությամμ ու նախանձով, քսությամμ ն μանսարկությամμ, մատնությամμ ու դավաճանությամμ դործել են Հայրենիքի դեմ՝ դրանով վնաս Հասցնելով աղդային կենցաղավարությանը (էջ 369-401): Այստեղ նա Հրամայական է Համարում Հայկական կենցաղն առողջ Հիմքերի վրա դնելը, արատներն արմատախիլ անելը: Ի դեպ, Հայ կենցաղավարության մեջ առաջավոր ձներ մտցնելը Ղ. Ինճիճյանի վաղեմի նպատակներից էր: Դեռնս 1815 թ. «Աղդասէր» աչխատության մեջ Հանդամանորեն անդրադարձել է այդ խնդիրներին: Կենցաղադիտական նոր երնույթները դյուրըմμռնելի լինելու Համար Հեղինակն այդ աչխատությունը չարադրել է μարμառախառն դրական լեղվով: Այստեղ նա μաղմաթիվ օրինակներ է μերել Հռոմեացի, Հույն, ռուս ն այլ ժողովուրդների վարքուμարքից՝ չմոռանալով ներառել նան Հայկական միջնադարյան կենցաղավարության դեղեցիկ օրինակներ: Այս Համապատկերում նա խնդիր է առաջադրել ըմμռնելու աղդային ինքնաճանաչության ոդին ն սուր պայքար մղելու նախանձի, քինախնդրության, μամμասասիրության, չարախոսության, կեղծավորության ն նման այլ երնույթների դեմ: Բացի Հայկական կենցաղադիտության Հարցերից՝ Ղ. Ինճիճյանն այս աչխատությունում նկարադրել է խորվաթների ու դաղմատցիների աղդային μնորոչ առանձնաՀատկությունները, որոնք դրի է առել դեռնս 1786 թ.՝ Խորվաթիայում եղած ժամանակ: Ղ. Ինճիճյանը «Հնախոսօութիւն աչխարՀադրական...» աչխատության երրորդ Հատորում Հանդամանորեն անդրադարձել է Հայոց երկրադործության, որսորդության, ճարտարապետության, քանդակադործության ու երաժչտության վերաμերյալ տվյալներին, Հեթանոսությանը, քրիստոնեությանը ն այլն: Ուչադրավ մանրամասներ են առկա Հոդնորական դասի նիստուկացի, եկեղեցականների ղդեստների, Հանդերձների, պարադաների, կաթողիկոսական սովորույթների, ծիսակատարությունների մասին: Նա Համեմատության մեջ է դրել Հայոց ն մյուս Հին ժողովուրդների Հավատալիքները՝ փորձելով այդ Համակարդում դտնել Համամարդկա117

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

յին մտածողության ընդՀանրություններ: Ըստ նրա՝ Հայոց սիրո ու դեղեցկության աստվածուՀի Աստղիկը նույն եդիպտական Իսիսն է, Հռոմեական Դիանան ն Հունական Արտեմիսը: Այս Համեմատությամμ նա փորձել է ի մի μերել Հին դարաչրջանի Հեթանոսական Հավատալիքների Հիմքը կաղմող տոտեմիղմի ն անիմիղմի դրսնորումները՝ մատնացույց անելով վերապրուկային երնույթների առկայությունն իր ապրած ժամանակաչրջանում: Աչխատության մեջ Ղ. Ինճիճյանն անդրադարձել է նան տեղանունների ստուդաμանությանը, ժողովրդական μժչկությանը, որը Հիմնված էր մարդկային փորձի ու ճանաչողության վրա՝ փորձելով առանձնացնել այդ չրջանում Հայտնի ժողովրդական μժչկադիտության Հիմնական սկղμունքները: Նա, սակայն, լինելով Հոդնորական, Հաճախ կրոնական թեմաներով խնդիրների մասին խոսելիս դրանք մեկնաμանել է կրոնական Համապատասխան դաղափարախոսության դիրքերից՝ փորձելով դրանց մեջ տեսնել նան Հայկականը: Այսպես՝ նա տասնյակ էջեր է նվիրել այն դրույթի ապացուցմանը, որ Ադամն ու Եվան խոսել են Հայերեն: Գիտնականի Հրատարակած ծավալուն դործերից է «Դարապատում» վերնադրով 8 Հատորից μաղկացած աչխատությունը (18241827 թթ.), որը թարդմանվել է ֆրանսերեն, իտալերեն, դերմաներեն, առավել ճանաչված է Եվրոպայում, քան մեղանում: Այստեղ Ղ. Ինճիճյանն անդրադարձել է տարμեր ժողովուրդների աղդադրական նկարադրին՝ Հիամնականում Հենվելով իր թարդմանած աղμյուրադիտական նյութերի վրա: Վերջին երկու Հատորները նվիրված են դիտության ն արվեստի դարդացման պատմությանը, մեծ մտածողների, արվեստադետների, եկեղեցական դործիչների կյանքին ու դործունեությանը: Ղ. Ինճիճյանը Հրատարակել է նան «Ամարանոց Բիւղանդեան» (Վենետիկ, 1794 թ.), «Տարեդրություն» (աչխարՀաμար) ն «Եղանակ Բիւղանդեան» (Վենետիկ, 1803-1820 թթ.) տարեդրքերը, որոնք աղդադրական նյութերի անաչառ աղμյուրներ են: «Եղանակ Բիւղանդեան» տարեդրքի 1808, 1809, 1812, 18151820 թթ.7 Հատորները խիստ ինքնատիպ μնույթ ունեն: Յուրաքանչյուր տարեթիվ անպայման ունի տվյալ տարվա μոլոր տասներկու Շտիկյան Ս., Ղ. Ինճիճյանի «Եղանակ Բիւղանդեան» տարեդիրքը // ՊԲՀ, 1966, թ. 2, էջ 173-177:

Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման…

ամիսների աստղաμաչխական նկարադիրը: Սրան Հաջորդում են յուրաքանչյուր ամսվան առնչվող մանրամասն μնութադրերը օրվա տնողությունը, արնածադի ու մայրամուտի ժամանակները, դիչերաՀավասարները, յուրաքանչյուր օրվա ընթացքում տեղի ունեցած μնական երնույթները ն այլն, այս ամենը Հաճախ տրված է վայրկյանների ճչդրտությամμ: Այս ուղղությունն, առավել կամ պակաս չափով դերակայող է մնում μոլոր տարիների Համար: Նման աստղաμաչխական μնույթի տարեդիրքը նախադեպը չունի: Նրա աչխատությունների ղդալի մասը վերաμերում է աչխարՀադրությանը: Մասնակցել է Ս. Ադոնցի «ԱչխարՀադրութիւն չորից մասանց աչխարՀի» μաղմաՀատորի ստեղծման աչխատանքներին, որի Ասիային նվիրված «Նոր Հայաստան» (Վենետիկ, 1806 թ.) Հատորի Հեղինակն է: Այդտեղ աչխարՀադրական տեղեկություններ էին տրված Փոքր Հայքի, Միջադետքի, Կիլիկիայի, Խաղտիքի, Ատրպատականի, Աղվանքի ն այլ վայրերի մասին: Նա ամենայն մանրամասնությամμ ներկայացնում է պատմական Հայաստանը տվյալ ժամանակաՀատվածում8: Սույն աչխատությունը փաստական նյութի Հարուստ չտեմարան է ն, անկասկած, ունի պատմաաչխարՀադրական կարնոր արժեք: Հայաստանի ն նրա աչխարՀադրության վերաμերյալ իր մյուս Հայտնի աչխատություններում9 Ղ. Ինճիճյանը խոսել է պատմաքաղաքական կարնոր անցուդարձերի, Հայաստանի վարչաձների, նախարարական տների, նրանց իրավական դրության, Հայ ժողովրդի μարքերի ու սովորույթների, ղμաղմունքի, Հավատալիքների ն Հատկանչական այն ամենի մասին, որոնք վերաμերում է Հայաստանին ու նրա μնակչությանը10: «Ստորադրութիւն Հին Հայաստանեայց»11 ստվարածավալ աչխատության մեջ ՀունաՀռոմեական ն ասորական աղμյուրներից Տե՛ս Ադոնց Ս., ԱչխարՀադրութիւն չորից մասանց աչխարՀի, Հ. Ա., Վենետիկ, 1802: Տե՛ս Ինճիճեան Ղ., Հնախօսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի, Հ. Ա., Բ., Գ., Վենետիկ, 1835: Վենետիկի Մխիթարյանների 250-ամյա դործունեությանը Հանդամանորեն անդրադարձել է Փ. Անթաμյանը: Նա Հակիրճ ներկայացրել է նան Ղ. Ինճիճյանի անցած դիտական ուղին (տե՛ս -. Անթաμյան, Վենետիկի Մխիթարյանների Հայադիտական դործունեությունը (Միաμանության Հիմնադրման 250-ամյակի աոթիվ) // ՊԲՀ, 1968, թ. 4, էջ 25-38): Ինճիճեան Ղ., Ստորադրութիւն Հին Հայաստանեայց, Մեծ Հայք, Վենետիկ, 1822:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հավաքած փաստական Հարուստ նյութերի Հիման վրա տալիս է Մեծ Հայքի պատմաաչխարՀադրական պատկերը՝ նաՀանդների ու դավառների աչխարՀադրական μնութադիրը, տեղանունների ստուդաμանությունը, տեղեկություններ աղդադրության վերաμերյալ, կատարում աչխարՀադրական անունների տեղադրական ճչտումներ: Գիտական աղդադրության ձնավորման մեջ մեծ ավանդ ունեցող մյուս Հետաղոտողը Մինաս Բժչկյանն է: Նա Մխիթարյան միաμանության ականավոր դիտնականներից է՝ μանասեր, մանկավարժ, պատմաμան, աղդադրադետ, երաժչտադետ: Ծնվել է Տրապիղոնում 1777 թ., վախճանվել Ս. Ղաղարի վանքում 1851 թվականին: Զμաղվել է մանկավարժությամμ ն դիտությամμ: 1814 թ. տեղափոխվել է Կ. Պոլիս, որտեղ ծավալել է նան թատերական դործունեություն: Եղել է Ղրիմի Հայոց առաջնորդ, ճանապարՀորդել է Սն ծովի ափերում ն Եվրոպայում: Լինելով պատմական, աչխարՀադրական ն μանասիրական μնադավառների փորձառու դիտնական՝ Մ. Բժչկյանը կարողացել է աղդային դիտությունը ղուդակցել միջաղդայինին ն Հարստացնել իր դիտելիքները: Բացի պատմական ն μանասիրական ուսումնասիրություններից, աչխարՀադրությամμ ու մանկավարժությամμ ղμաղվելուց՝ նա Հավաքել է Հայ ն օտար ժողովուրդների կենցաղի ու մչակույթի վերաμերյալ նյութեր: Ժամանակադրորեն լինելով երկրորդը Ղուկաս Ինճիճյանից Հետո նա մեղանում աոաջինը դիտակցեց, որ աղդադրության μուն աղμյուրը ժողովրդի μանավոր ժառանդությունն է, այսինքն՝ Հույժ անՀրաժեչտ է Հավաքել ն խմμավորել դաչտային՝ աղդադրական նյութերը: Ըստ այդմ՝ իր երկու նչանավոր աչխատությունները դրել է Հիմնականում իր կողմից տարμեր ժողովուրդներից դրառված ղաչտային-աղդադրական նյութերի Հիման վրա: Այդ դործին Հատկապես նպաստել են երկար ճանապարՀորդելու պատեՀ առիթները (երկու անդամ), ինչպես նան Ղրիմի Հայկական դաղութում առաջնորդի պաչտոն վարելը: Այստեղ նա Հիմնավորապես սովորելով ռուսերեն ն թաթարերեն, տիրապետելով նան այլ լեղուների՝ դրել է «Քերականութիւն Հայկաղեան լեղուի, μացատրեալ ի ռուսաց μարμառ» (1840 թ.) ն «Քերականութիւն μաղմալեղու. յորում μովանդակին սկղμունք արաμացի, պարսիկ, օսմանեան ն թաթար μարμառ. Հան120

Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման…

դերձ ծանօթութեամμք այլ ն այլ լեղուանց» (1844 թ.) աչխատությունները: Մ. Բժչկյանի առանձին աչխատություններում տեղ դտած աղդադրական նյութերն ու ուսումնասիրությունները Հայ աղդադրական դիտության Համար մեծ նչանակություն ունեն Հատկապես այն պատճառով, որ ամμողջովին ընդդրկում են նրա ապրած ժամանակաչրջանը: ՊաՀպանելով ժամանակադրական կարդը՝ ներկայացնենք նրա մի քանի աչխատությունների աղդադրական μնութադրերը: 1815 թ. Վենետիկում Մ. Բժչկյանը Հրատարակել է «Ճեմարան դիտելեաց...»12 մեծածավալ աչխատությունը: Վերջինս չարադրվել է չափածո Հարց ու պատասխանի կարդով: Այս դասադրքում μացատրված են կյանքի տարμեր μնադավառներում Հանդիպող երնույթները: Աղդադրական տեսանկյունից ուչադրավը դիցաμանությունն է, Հատկապես Հունական ն Հռոմեական առասպելները: Կարնոր են դասադրքի այն Հատվածները, որոնք ներկայացնում են աչխարՀամասերի μնակչության ռասսայական կաղմը, դրանց վիճակադրությունն ու քաղաքակրթական աստիճանները13: Մ. Բժչկյանի մյուս դասադիրքը՝ «Հմտութիւն մանկանց ...»14, կարելի է Համարել ընդՀանուր աղդադրության Համառոտ ժողովածու: Այս դասադիրքը μաղկացած է չորս Հատորներից, որոնք Հրատարակվել են 1818 թվականին: Դասադիրքը դրված է աչխարՀաμար մատչելի լեղվով: Առաջին Հատորը ներկայացնում է չինացիների, Հնդկացիների, Հարավամերիկյան μնիկների ն այլ ժողովուրդների սովորույթները: Ավելի արժեքավորը դրքի երրորդ Հատորն է, որում ընդՀանրացված կարդով ներկայացված են պարսիկների, Հնդիկների, չինացիների ն այլ աղդերի μաղում սովորույթները, կրոնները ն այլն: Տե՛ս «Ճեմարան դիտելեաց որ է Համառօտ տեղեկութիւն Հարկաւոր ղիտութեանց, աղատական արուեստից: Ի պէտս ուսումնասէր մանկանց ի Հայր Մինաս վարդապետի Բժչկեան Տրապիղոնցւոյ, յաչակերտութենէ ամենապատիւ Մեծին Մխիթարայ ի Վենետիկ», 1815 (այսուՀետ՝ «ճեմարան դիտելեաց...»): Տե՛ս նույն տեղում, էջ 131-147: Տե՛ս «Հմտաթիւն մանկանց ի պէտս աղնուաղարմ Տիրան մանկան Աղեքսանեան ի Հայրս Մինաս վարդապետէ Բժչկեան ի Մխիթարեան միաμանութենէ, μաժանեալ ի չորս մասունս», ի Վենետիկ, 1818, էջ 7286:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Պարսիկների կյանքից Հիչատակված են կրակապաչտությունը ն կենցաղային առանձին երնույթներ: Հեղինակն առանձնակի սիրով նկարադրել է Հնդիկ ժողովրդի ցեղային սովորույթները, տարաղը, կերակուրները ն ցեղերի մեծ մասի կողմից տոտեմիղմի պաՀպանման Հետնանքով որոչ կենդանիների ն թռչունների միս չուտելը, մատներով ու պարաններով Հաչիվ պաՀելու ձների դաղտնիքներն ուրիչներից թաքցնելը ն այլն: Հեղինակը մանրամասնություններ է Հաղորդել Հնդկական կենդանապաչտության ն μուսապաչտության վերաμերյալ, որոնց թվում են կովի պաչտամունքի լայն տարածումը, ակնաղարդ կովը տաճարներում պաՀելու, նրան երկրպադելու սովորույթները ն այլն: Ըստ նրա նկարադրության՝ աչխարՀի տերն ու ղեկավարը Հնդիկների Համար Ճընկըռնատ աստվածությունն էր, որի կռատունն ուխտի դնացողները, ինչ Հեռավորությունից էլ լիներ, պիտի ծնկաչոք դային: Երμեմն նման այցը տնում էր մեկ տարի: «Ոմանք ալ,– ավելացնում է Մ. Բժչկյանը,– երեսի վրա կպառկին ու դլուխնին ուր որ կը Հասնի, անկէ նորեն կը պառկին, ն այսպես պառկելով կերթան ամիսներով»15: Ապա նկարադրված են այդ աստվածության մոտ կատարվող ծիսակատարությունները, նրան երեխաներ ղոՀելը, քրմերի ծառայությունները, ինչպես նան Դուրկա աստվածության պաչտամունքը, նրա քրմերի ճդնավորական ղարՀուրելի կենցաղավարությունը, ջրապաչտությունը, Գանդեսի ափը ցրած ծանր Հիվանդի՝ առողջանալու դեպքում տուն վերադառնալու իրավունքից ղրկված լինելը, կենդանիների Հիվանդանոց ունենալը ն կռապաչտական այլ սովորույթներ: Ցեղային ն ընտանեկան կենցաղի վերաμերյալ տեղեկություններից ուչադրավ են կրոնական տարμերությունների պատճառով տարμեր տոՀմերի թչնամանքը, ամուսնության նպատակով մեծերի կողմից երկու տարեկան աղջկան դնելն ու տուն տանելը, մեծացնելը ն դաստիարակելը, աղջիկ երեխաների վաճառքը, որոչ ցեղերի մեջ մեռած ամուսնու Համար պատրաստված խարույկի վրա նրա առողջ կնոջը նս այրելը ն այլն16: Զինաստանին նվիրված Հատվածներում Մ. Բժչկյանը նկարա15

Տե՛ս «Հմտաթիւն մանկանց ...», էջ 72-86: Տե՛ս նույն տեղում:

Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման…

դրել է պետական յուրօրինակ օրենքները, թադավորների ընտանեկան ն Հասարակական կենցաղը, արքունական չքեղաչուք տարաղը, չքաՀանդեսները, կրոնը, աստվածների արձանները, ապաչխարության Հադուստներ ու պարանոցներին չղթաներ կրող 35 Հաղար քրմերի սովորույթները, մարդաμանական տիպերը, տոտեմիղմի մնացուկները, աղջիկներին փոքր տարիքից երկաթե կոչիկ-կաղապար Հադցնելով ոտքերը փոքր պաՀելու ղարՀուրելի սովորույթը, ուտելու ձները, Հյուրասիրության եղանակները, ողջունման ձները, Հուղարկավորության ծեսերը ն այլն17: Աչխատության մեջ Համանման նկարադրություններ կան ճապոնացիների, նորղելանդացիների, աֆրիկացիների, արաμների, թուրքերի, վրացիների ն այլ ժողովուրդների վերաμերյալ: Վերոնչյալ երկու աչխատություններն էլ չարադրված են դրավոր աղμյուրներից քաղված նյութերի Հիման վրա, որոնցում Հեղինակը Համեմատության մեջ է դնում տասնյակ ժողովուրդների կենցաղին ու մչակույթին առնչվող աղդադրական ծեսերն ու սովորույթները՝ փորձելով այդ Համեմատության միջոցով Հասնել որոչակի ընդՀանրացումների: Եթե Մ. Բժչկյանի վերոՀիչյալ դասադրքերում աղդադրության վերաμերյալ ընդՀանուր երնույթները տեղ են դտել իμրն մեծ մասամμ ուրիչներից քաղված նյութեր, ապա նրա «Պատմութիւն Պոնտոսի» ն «ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀաստան» աչխատություններում աղդադրական նյութն ամμողջովին Հեղինակի μանաՀավաքչական վաստակն է: Ինչպես երնում է Մ. Բժչկյանի «Արդ՝ մենք չրջելով ընդ ոլորտս Պոնտոսի առաքելական պաչտօնիւ»18 արտաՀայտությունից, նա Հատուկ նպատակով ճանապարՀորդել է Սն ծովի ափերով: ՃանապարՀորդությունն սկսել է 1817 թ. ն ուղիղ երկու տարի անց Հասել նույն տեղը: Ինչպես μոլոր ուղնորներին է Հատուկ, Մ. Բժչկյանն իր անցած վայրերի վերաμերյալ Հնարավորին չափ դրի է առել աչխարՀադրական, պատմական, Հնախոսական, ճարտարապետական, աղդադրական ն այլ կարդի տեղեկություններ: Նա,

Տե՛ս «Հմտութիւն մանկանց ...», էջ 88-96: «Պատմութիւն Պոնտոսի որ է Սեաւ ծով ստորադրեալ տեառն Հ. Մինաս վարդապետի Բժչկեան Տրապիղոնցւոյն ի Մխիթարեան միաμանութենէ», ի Վենետիկ, 1819, էջ 9:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նախապես ծանոթանալով աչխարՀաՀռչակ ճանապարՀորդների՝ Հերոդոտի, Քսենոփոնի, Արիանոսի ն ավելի ուչ չրջանի ուղնորների ուսումնասիրություններին, իր վկայությունները Համեմատում է այդ Հեղինակների տվյալների Հետ: Նրա դրի առած նոր նյութերը դիտական ու ճանաչողական մնայուն արժեքներ են, որովՀետն նրանից Հետո ծովափնյա ժողովուրդների էթնիկական կաղմում Հսկայական փոփոխություններ են կատարվել, պատմական Հուչարձաններից չատերը կործանվել կամ ոչնչացվել են: Մ. Բժչկյանի այս աչխատության մեջ Հիմնական տեղը Հատկացված է տարμեր ժողովուրդներին ու ցեղերին. Հայերի վերաμերյալ աղդադրական տեղեկությունները թեն արժեքավոր, μայց սակավ են: Նրա Հավաստմամμ Զարչամպայի ավանային μնակիչները Համչենցիներ էին, որոնք ղμաղվում էին դաչտամչակությամμ, պարտեղամչակությամμ ն միաժամանակ «ամէնքը ղինւոր դրուած են որդւոց որդի ն ունեն ղօրապէտ Հայ իչխան, որ ղիրենք կը կառավարէ. մարդէ աՀ չունին. միայն Տէրէպէկիին Հետ պատերաղմ կերթան ն ղօրաւոր մարդիկ են»19: Պլատանա ավանում Հույների ն թուրքերի Հետ խառը μնակվող Հայերը ղμաղվում էին ծխախոտամչակությամμ, քաթանադործությամμ, ընտիր կաթնամթերքներ պատրաստելով: Տրապիղոն քաղաքի Հայերին Համարում է անեցիներ, իսկ չրջակա Հայ դյուղացիությանը՝ Համչենցիներ: Նա դտնում է, որ քաղաքում μնակություն են Հաստատել վաղ անցյալում դաղթած պարսկաՀայեր: Քաղաքաμնակ Համչենցիները, որոնք պարտադրված, թուրքական ղինված ուժերին էին ծառայում, միաժամանակ Հարկատու էին: Հենվելով վիմական արձանադրությունների վրա՝ Հեղինակը Հավաստում է, թե Տրապիղոնի մի թաղում ապրող երμեմնի ֆրանսիացիները Հայացած են եղել20: Սյուրմենեի Համչենցի մաՀմեդականացած Հայերի մասին դրում է, որ նրանք պաՀպանում են «իրենց մականունը ն լեղուն. կան ծերեր, որ դիտեն քրիստոնէութիւն ն կը պատուեն խաչը ն

«Պատմութիւն Պոնտոսի որ է Սեաւ ծով ստորադրեալ տեառն Հ. Մինաս վարդապետի Բժչկեան Տրապիղոնցւոյն ի Մխիթարեան միաμանութենէ», ի Վենետիկ, 1819, էջ 49: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 82-97:

Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման…

ծածուկ ողորմութիւն կուտան ժամերուն»21 ն ղոՀեր են մատուցում: Նրանք արտադրում էին ընտիր յուղ, մանածեղեն, ձկան յուղ (դելֆինի), «որ μոլոր այս կողմերս ն Լաղիստան այս եղը կը դործածեն ճրադի ն մեծ առուտուր կըլլայ»22: Համամչենի Խաչիքյար վանքը, μացի Հայերից, Համարվել է նան այլաղդիների ուխտավայր, ընդ որում՝ «այս վանքին քով դտան մեծ ղանդակ մի, ուր կայ դերեղման արջու, վրան դրուած է, թէ այս արջ Հաւատարիմ ծաոայաթիւն ըրեր է վանքին տասներկու տարի. Հայ ն տաճիկ վրան ուխտ կ’երթան մինչն Հիմայ անմտութեամμ ն սատկած օրը վրան կ’երթան աղօթք կենեն»23: Անցնելով աμխաղների երկիր՝ Մ. Բժչկյանը ներկայացրել է Հայկական երկու դյուղեր՝ Աթուխա ն Պղատուխ: Սրանց μնակիչները թեն պարսկաՀայեր են եղել, որոնք երμեմնի Հմուտ Հողադործներ ն անասնապաՀներ էին, այստեղ նրանք արդեն «ապաղայի (աμխաղների) վարք ունէին... առուտուրի, որսորդութեան քաջ են, ուրիչ μան չիյտեն. Հասարակ լեղունին ապաղայի է, դիտեն Հայերէն... իրենց աղջիկներն ալ ապաղայի նման են Հադուստով ն ամէն վարքով... դլուխնին կլոր խալμախ կը դնեն, որ իրենք կը չինեն»24: Այս դյուղերը տակավին պաՀպանում էին աղդային եկեղեցին ու ծիսակատարությունները: Պոնտոսում μնակվող Հույների վերաμերյալ տեղեկությունները ցույց են տալիս, որ տվյալ ժամանակաչրջանում արդեն ուչացման Հետնանքով չատերը կորցրել էին աղդային առանձնաՀատկությունների մեծ մասը: Պլատանայում նրանք ղμաղվելիս են եղել ծխախոտամչակությամμ ն պղնձադործությամμ: Ավանդության Համաձայն՝ Հույները Տրապիղոնում ամսվա յուրաքանչյուր օրվա Համար մի եկեղեցի են կառուցել, իսկ Հետաղոտողի օրոք այնտեղ կային 24 Հունական եկեղեցի, վանք, մատուռ: Այնուամենայնիվ, ըստ Մ. Բժչկյանի վկայության՝ իμր իրար Հետ դժտված լինելու պատճառով Հույն մեծաՀարուստներն իրենց

«Պատմութիւն Պոնտոսի ...», էջ 93: Տե՛ս նույն տեղում: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 97: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 116:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տներում մատուռներ էին կառուցում, որ եկեղեցի չՀաճախեն25, մի երնույթ, որը, ըստ էության, կապված էր ոչ թե ներքին Հակասությունների, այլ թուրքական Հալածանքների Հետ: Դա Հաստատապես երնում է նրանից, որ նույն Մ. Բժչկյանի Հաղորդմամμ Գյումուչխանեում ն նրա չրջակայքում μնակվող մեծ թվով Հույների մեջ «ցեղ մը կայ, որ Կրոմցի կըսուին. μոլորը կէսկէս են, ղի ներսէն ամէն քրիստոնէութեան պարտքը կը կատարեն, դրսէն այլաղդ են ն, երμեմն այլաղդութիւն ալ կընեն, երμ որ Հարկադրեն ն որդոց որդի այսպէս կերթան. իրենց իմամն ալ այսպէս է ն ոչ երμնէ կը փոխուին»26: Կեորելե μնակավայրում Մ. Բժչկյանը Հիչատակում է մի ցեղի, որին ԺԹ դարասկղμի μնակիչներն անվանում էին «Զըրա սէօնտխրէն» կամ «Զեփնի»: «Սրանք,– դրում է ուղնորը,– կռապաչտութենէ մնացած ղարմանալի μաներ ունէին, տարին անդամ մի մեծ ուրախութեամμ արք ն կանայք միատեղ խաղալով ն դիչերն ամէն լոյսը մարելով դարչելի μաներով կանցընէին ն Հին կռապաչտներուն պէս առանց իրար ճանչնալու ն առանց աղդակից ն քոյր որոչելու կը խառնակէին դաղանի նման: Այս μանը Հիմայ վերցած է իրենց մէջէն, սակայն չատերը նամաղ չիյտեն. ն արμեցութիւնն իμր օրինաւոր դործք Համարելով չատ կարμենան»27: Ըստ Հեղինակի դրառած նյութերի՝ μաղմաթիվ ցեղեր ապրում էին տոՀմական կարդերով: Նա ականատես է եղել նախնադարից եկող μաղմաթիվ ծեսերի ն արարողությունների: Այսպես՝ չեփնի ցեղի մեջ դոյություն ունեցած սովորույթն իր արմատներով աղերսվում է նախնադարի այն չրջափուլին, երμ չէին կանոնակարդվել ընտանեկան կապերը՝ որպես խառնամուսնության դրսնորում: ԱկնՀայտ է Հեղինակի այս նկարադրության աղերսը պրոմիսկուիտետի (անկանոն սեռական կապերի) Հետ: Լաղերի μնակավայրերն այցելելիս Մ. Բժչկյանը նկատել է, որ այդ ժողովուրդը արտաքին ճնչումների Հետնանքով մեծ մասամμ ձուլվել է Հույներին ու թուրքերին, թեն պաՀպանում է իր ցեղային ոդին: Օֆ (Օֆիս) μնակավայրում աչքի էին ղարնում նրանց

«Պատմութիւն Պոնտոսի ...», էջ 76: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 90-91: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 56:

Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման…

ներքին կենցաղում վրիժառության սովորույթների պաՀպանումը: Քեմեր μնակավայրում կիսաթուրքացած լաղերն արտադրում էին թել, պանիր, նարինջ, կիտրոն, ձկան յուղ ն մեղր, սրա մի տեսակը, որ «տէլի պալ» էր կոչվում, Հարμեցնող Հատկություն ուներ, ն դրանով Քսենոֆոնի ղորքը 24 ժամ Հարμած է մնացել: Աթինա փոքր նավաՀանդստի լաղերը, որ ճարպիկ առնտրականներ էին, ղμաղվում էին նան դերեվաճառությամμ28: Հակառակ արնելյան սովորույթներին՝ Լաղիկա դավառի Կեոնե ավանի լաղերի, մանավանդ մեծամեծների կանայք, ըստ Մ. Բժչկյանի Հավաստման, ամաղոնուՀիների Հատկություն ունեին, նրանք տղամարդկանց նկատմամμ իչխողի դերում են եղել: Զափաղանց Հետաքրքիր նկարադրություններ կան մեդրելների վերաμերյալ: Նչվում է, որ նրանք Հաճախ էին Հարձակվում լեղդիների ն լաղերի վրա ու դերեվարածներին վաճառում: Նրանց Հարուստ վերնախավը ստրուկներին կամ ճորտերին նս վաճառելու իրավունք ուներ: Հմուտ որսորդներ էին, ուստի լավ ձի, չուն ն μաղե ունենալը մարդու երջանկության դրավականն էին Համարում: Սիրում էին Հասարակական ճաչկերույթները, որտեղ երμեմն «իրենց թադավորը, թադուՀին, իչխանները ն ծառաները մէկտեղ կուտէին»: Հիչատակելի են նան այլ սովորույթներ. «Ոմանք դործք ողորմութեան կը սեպեն անառողջանալի Հիւանդը մեռցընել... Սոսկալի է իրենց սուդը, քառասուն օր կը տնէ. լաթերնին կը պատռեն, մաղերնին կը փեթտ են ն կուրծքներուն կը ղարնեն՝ ղարՀուրելի ձայներ Հանելով, ինչպէս ըրին Տրապիղոն, երμ մեռաւ մեր օրն իրենց վերջին թադաւորը՝ Սօղօմոն: Թադաւորն որ մեռնի, եպիսկոպոսը պատարադ կընէ ն μոլոր քաղաքը կը պտըտցընեն մեռելը: Հետոյ դրօչակ կը μանան, մէկին տակը կը նստեցնեն մեռելին չները, մէկին՝ տակը ձին ն մէկալին տակը սուրը կը դնեն, մեծ իչխանը կը Հրաւիրի սուդի, որ ոտքը μաց ն մինչն կէս մեջքը մերկ կը չոքի աղօթք կընէ ամէն մէկ դրօչակին տակը մեռելին Հոդուն Համար. Հետոյ իրեն Հարկիք կընեն»29: ԱյնուՀետն ուղնորը նկարադրել է մաՀացածների Հիչատակը Հարդելու կրոնական ծիսակատարությունը, ժողովրդի ավելորդա28

«Պատմութիւն Պոնտոսի ...», էջ 93-96: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 103-104:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

պաչտությունները, կախարդական սովորույթների պաՀպանումը, քրիստոնյա քաՀանաների Հեթանոսական պաչտամունքները, եկեղեցուն Հեթանոսական սովորույթով ընծաներ նվիրելը ն այլն: Այդ ժողովուրդն արտադրում էր մետաքս, կտավեղեն, μուրդ, կաչի, մորթի, մեղրամոմ, որսի կենդանիների մորթիներ ն այլն30: Վրացիների մասին տեղեկությունները Հակիրճ են: Նրանց թադավորների, պալատական իչխանների թիվը 200-ն էր, նույնքան էին ն իչխանավորները, որոնց մեջ չէին մտնում աղնվականները: ԹադուՀուն ընկերակցում էին 60 ղարդարված տիկիններ, որոնք ամաղոնուՀիների նման ձի նստել դիտեին31: Մ. Բժչկյանը Հետաքրքիր տեղեկություններ ունի աμխաղների ն նրանց Հետ լեղվական ընդՀանրություն ունեցող աμաղների վերաμերյալ, որոնց «ապաղ», իսկ երկիրը «Ապաղա» էր անվանում: Վերջիններիս Համարում էր սկյութական ցեղ: ԺԹ դարասկղμին, ըստ Հեղինակի, աμաղ-աμխաղները ցեղային կյանքով էին ապրում: Ցեղապետներն ու աղդապետներն ընտրվում էին μանավոր օրենքով: Սրանցով կարդավորվում էին միջցեղային ն ցեղամիջային Հարաμերությունները, ապրանքափոխանակությունը ն ընտանեկան կենցաղը: Ամուսնության Համար աղջկա ընտրությունը կատարվում էր ամμողջ Համայնքի ներկայությամμ, որը տեղի էր ունենում սրμաղան ծառի տակ՝ Հասարակական կերուխումի ն մոդական միջոցառումների պայմաններում: Հյուրընկալման μարքերն այստեղ անսովոր էին: Օտարականն աμաղ-աμխաղների մեջ մտնելիս պարտավոր էր անՀապաղ դիմել մեկին, ծնկաչոք խնդրել, որ իրեն Հյուրընկալի: Նրա կյանքն ապաՀովելու Համար Հյուրընկալը մյուսների ներկայությամμ պետք է երդվեր: ԱյնուՀետն նա պարտավոր էր Հյուրից անμաժան լինել, այլապես վերջինս դերվում ն վաճառվում էր: Սրանց կերակուրները Համեստ էին. առօրյա ուտելիքներն էին լաղուտե Հացը, միսն ու պանիրը: Հադուստը ամառ-ձմեռ միննույն սն մաղեղենն էր: Աμաղ-աμխաղները մոլի ծառապաչտ էին. սրμաղան մեծ ծառի մոտ Հասնող դերին ու մաՀապարտը աղատ էին արձակվում: Թաղման ծեսերը դրեթե նույնն էին, ինչ մեդրելներինը: Անապայի տարածքում ապրող

«Պատմութիւն Պոնտոսի ...», էջ 103-104: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 102:

Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման…

աμաղների ն Աμխաղիայում ապրողների սովորույթները Հիմնականում Համընկնում էին32: Զերքեղների վերաμերյալ նչվում էր, որ նրանց իչխանները այդ ժամանակ սրμաղան էին Համարվում, նրանց ու ժողովրդի տարաղը ն կերակուրները նույնն էին: Գիր չունենալու պատճառով իչխանների ն ծերունիների μանավոր խոսքը չերքեղների Համար օրենք էր, որը μխում էր սովորութային իրավունքից: Մեկ տարեկան երեխային ղենք ու խաղալիք էին Հրամցնում, ն եթե նա առաջինը ղենքին էր ձեռք տալիս, ընտանիքը ցնծություն էր ապրում: Յոթ տարեկան երեխան Հանձնվում էր վարպետին, որը սովորեցնում էր ղինավարժություն, ձիավարություն ն այլն: Կնոջը μարակիրան դարձնելու նպատակով նրա մեջքին մանկուց կաչվե դոտի էին կապում, որը տարիքին ղուդաՀեռ փոխարինվում էր ավելի մեծով: Մ. Բժչկյանը չերքեղուՀիներին Համարում էր ամաղոնուՀիներ այն պատճառով, որ նրանք նս քաջ ու վարժ էին ձիավարության մեջ: Կենցաղի չատ Հին կողմերին Համապատասխան՝ պաՀպանվում էին Հավատալիքները: ԱՀա այս Հակիրճ տեղեկություններից μացի՝ Հեղինակը ներկայացրել է չերքեղ ամուսինների կենցաղը ն Հուղարկավորության ծեսերը33: Թողնելով Կովկասյան լեռնաստանները ն դնալով ղեպի ռուսական, ուկրաինական ն μուլղարական ափերը՝ Մ. Բժչկյանը մասնակի տեղեկություններ է Հաղորդել թաթարական ցեղերի, օսերի, Դոնի կաղակների, μուլղարների ն այլ աղդերի կենցաղի վերաμերյալ34: Վերոնչյալից երնում է, որ Հեղինակն իր «Պատմութիւն Պոնտոսի» աչխատությամμ մեղ է ներկայանում իμրն Պոնտոսի, Կովկասի, Ռուսաստանի, Ուկրաինայի ն այլ երկրների մի չարք ժողովուրդների առաջին μանաՀավաք-աղդադիրներից մեկը ԺԹ դարի առաջին քառորդում: Նրա այս աչխատությունն այսօր նս չի կորցրել իր աղμյուրադիտական արժեքը μաղմաթիվ ցեղերի ու ժողովուրդների աղդադրության Համար: Մ. Բժչկյանին՝ իμրն Հայրենասեր մտավորական-եկեղեցականի, Հուղել է Հատկապես Հայկական, մասնավորապես լեՀաՀայ դա32

«Պատմութիւն Պոնտոսի ...», էջ 109-120: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 120-128: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 140-148:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ղութի ճակատադիրը: Նա որոչեց Մխիթարյան միաμանության թույլտվությամμ մեկնել ԼեՀաստան՝ տեսնելու այս դաղութի իրական պատկերը: Նրա ճանապարՀորդության արդյունքը եղավ «ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀաստան»35 աչխատությունը, որը նախորդի նման չարադրված էր ինչպես դրավոր նյութերի, այնպես ն իր կողմից Հավաքված դաչտային-աղդադրական նյութերի Հիման վրա: Գիտնականը ցավով է դրում, որ երμեմնի Հղոր լեՀաՀայ դաղութը կանդնած է կործանման եղրին: ԼեՀաՀայերը մոռացել են մայրենի լեղուն, սովորույթները, ծեսերը, ընդունել կաթոլիկություն, ն եթե չձեռնարկվեն լուրջ քայլեր, մի քանի տասնամյակ անց լեՀաՀայ դաղութը ամμողջովին կձուլվի: Ցավոք, նրա այս կանխատեսումներն իրականացան: Աչխատության մեջ դիտնականը Հիմնովին ապացուցում է, որ լեՀաՀայերը երμեմնի Բադրատունյաց մայրաքաղաք Անիի μնակիչներն են եղել, որոնք սելջուկ-թուրքերի արչավանքներից ն Հայկական թադավորության կործանումից Հետո ղանդվածաμար դաղթել են ԼեՀաստան՝ Հիմնելով լեՀաՀայ դաղութը: Ուղեդրության մեջ Հեղինակն ի մի է μերել պատմիչների թողած տեղեկությունները Անի քաղաքի ն դրա μնակիչների՝ ԼեՀաստան դաղթի (1062 թ. ն 1239 թ.) մասին, օդտադործել Անիի ն Շիրակի պատմական մի չարք Հուչարձանների արձանադրությունները, Հնադիտական, աղդադրական տեղեկություններ է Հաղորդել ԺԹ դարում ԼեՀաստանի, Ռումինիայի, Բուլղարիայի ն Ուկրաինայի Հայաμնակ վայրերի, Հայերի կենցաղի, աղդային սովորույթների, դատավարության, եկեղեցական μարքերի, վանքերի ն այլ Հուչարձանների մասին: Մեր օրերում Մ. Բժչկյանի այս աչխատությունը Համարվում է լեՀաՀայ դաղութի վերաμերյալ պատմաաղդադրական ամμողջական Հետաղոտություն, որը չի կորցրել իր արդիականությունը: «ՃանապարՀորդութութիւն ի ԼեՀաստան» աչխատությունը Հարուստ է Հատկապես Հայերի մասին աղդադրական նյութերով: Այն անդրադառնում է Հայոց նյութական մչակույթին, որը Հայերը ստեղծել են Եվրոպայում կամ այնտեղ տարել Անիից: Օրինակ՝ Տե՛ս Բժչկեան Մ., ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀաստան ն յայլ կողմանս μնակեալս ի Հայկաղանց սիրելոց ի նախնեաց Անի քաղաքին, ի Վենետիկ, 1830, նան՝ Հովակիմյան Հ. (Արչակունի), Պատմություն Հայկական Պոնտոսի, Բեյրութ, 1967:

Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման…

Հիչատակվում է Անիից տարված ն մինչ իր օրերը պաՀպանված եկեղեցական սպասքի, ղդեստների ն Աստվածածնի տախտականկարի մասին36: Ղրիմում Հիչատակում է քաղաքի Հայկական դպրոցի կառուցման մանրամասները, որին, ի դեպ, ինքն էլ է մասնակցել37: ԼեՀաստանում ն Հունդարիայում Հեղինակը ներկայացրել է Հայկական ավանների, արվարձանների ու դյուղերի, եկեղեցիների, վանքերի, դպրոցների, աղμյուրների, ժողովրդական կառույցների ստեղծման պատմությունը, մոմի դործարանի կառուցումը, թատրոնի չենքի նախադծի ստեղծումը38 ն այլն: Հունդարիայում 1703 թ. կառուցված Հայաքաղաքը 1820-ական թթ. ուներ 6000 Հայ μնակիչ: Այստեղ տները մեծ մասամμ աղյուսաչեն ն միաՀարկ էին: Լայն փողոցները տեղ-տեղ սալաՀատակով էին: Հունդարական ղուտ Հայաμնակ Եղիասμեթուպոլիս (Պաչալով) քաղաքի μնակիչները μնակավայրից դուրս Հող էին մչակում, որտեղ «ամենայն տանուտեարք ի միում աւուր տան Հնձել ղարտորայս իւրենց ն միում աւուր սկսանին կթել ղայդիս իւրեանց. այսպէս ամենայն դործողութիւնք ի քաղաքիս են կարդաւորեալ»39: Համայնքային մի սովորույթ, որը, ըստ երնույթին, Անիից էր անցել ն μուն Հայաստանում քիչ էր պաՀպանվել: Ռուսաստանի ն Եվրոպայի Հայկական դաղթավայրերում Մ. Բժչկյանը Հիչատակել է մի չարք արՀեստներ, որոնցից են կաչեդործությունը, մոմադործությունը, օճառադործությունը, դերձակությունը, ասեղնադործությունը, կոչկակարությունը ն այլն: Այդ չրջաններում արՀեստավորներն ունեին իրենց կաղմակերպությունները, որոնք, օրինակ, ԼեՀաստանում Հայտնի էին «ցեխմիստր» (Համքարություն) անունով, լեՀական պետությունը միջնադարում սաՀմանել է այս միությունների կանոնները, որոնք պարտադիր են եղել μոլորի Համար: Դրանից ելնելով ն դրան Համապատասխաան՝ Օքսենտիոս Խոսրովայնիկոլյանց Հայ վարդապետի ձեռքով 1747 թ. դրվել է Հայ ցեխմիստրների կանոնադրությունը, որտեղ ասվում է, որ արՀեստավորական յուրաքանչյուր

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

Բժչկեան Մ., ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀաստան ...», էջ 125: նույն տեղում, էջ 251-252: նույն տեղում, էջ 194-195: նույն տեղում, էջ196:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

խումμ պետք է ունենա իր Համքարությունը ն մի սուրμ, որը պիտի «Հովանավորի» այդ միության դործունեությունը: Միություններն ունեցել են դանձարկղեր, որոնցում առկա դումարով Հոդացել են իրենց տնտեսական կարիքները: Համքարություններն ունեցել են նան իրենց դրոչը: Նման կաղմակերպությունների մեջ մտնում էին ամուրի տղաների խմμերը, որոնք կտրիճների միություններ էին ն պաՀպանում էին սեռաՀասակային դասերի Հնադույն կաղմակերպությունների ավանդույթները40: Մ. Բժչկյանը Հանդամանորեն խոսել է ԼեՀաստանում, ԺԴ դարից սկսած, Հայկական իրավաՀավասարությունները պաՀպանելու նպատակով աղդային դատաստանադրքով առաջնորդվելու Հանդամանքների մասին: Այստեղ նկարադրել է դատավարական կաղմ ընտրելու, վերընտրելու, պաչտոնյաների կոչումների, ընտրության ժամանակ դատաստանատանը ն եկեղեցում դրան նվիրված ծիսակատարությունների, ընտրվածներին Հրացանաձդության ծեսով այցելելու, կերուխում կաղմակերպելու տեսարանները41: Դատավորի դլխավորությամμ 40 խորՀրդական-տանուտերերը դեռնս 1492 թ. Հաստատել էին մի կանոնադրություն, որը «դրօրենք»42 անվանումն ուներ: Դա Հայերի այլնայլ Հարաμերությունների նան ամուսնական կարդը պաՀպանելու մասին օրենքն էր, որը, որքան Հայտնի է, առաջին անդամ դրավոր արտաՀայտվել է ԼեՀաստանի Հայ դաղութում: «Գրօրենքի» մեջ արծարծված Հարցերը Հետնյալն էին՝ 1. Հարսնացուի օժիտի ն փեսացուին տրվելիք ընծաների սաՀմանումը, 2. քաՀանայի կողմից պսակվողների աղդակցական աստիճանի որոչումը (թույլատրվում էր ամուսնանալ Հինդերորդ աստիճանում), 3. փեսացուի կողմից Հարսնացուին տրվելիք «երեսջրի» (դլխադնի) չափի որոչումը, 4. փոխադարձորեն տրված նչանների օրՀնումը պատարադի ժամանակ ն այդ նչանադրության մասին Հասարակությանը Հայտարարելը, 5. Հարսանիքի օրը որոչելը, 6. Հարսանեկան Հանդեսի տնողությունը պաՀպանելու Հարցը (3 օր), 7. պսակող քաՀանայի Հասանելիքի սաՀմանումը, 8. կտրիճների մասնակցությունը Հարսա40 Տե՛ս Բժչկեան Մ., ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀաստան ...», էջ 104, 149, 167: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 117: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 18:

Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման…

նիքին ն նրանց պարտականությունները այդ Հանդեսում, 9. պատարադի ժամանակ ղույդի Հաղորդելն ու պսակելը ն այլն: Նչված աչխատության մեջ ներկայացված են նան Հայկական միջնադարյան աղդանունները, որոնցից են՝ Բաղդասարենց, Վարդերեսնիչ, Նիկոլայանց, Ասվատուրյանց, Մոչորով ն այլն, ինչպես նան կտակադրության կարդը, խնամակալությունը, Եղիսաμեթուպոլսի դրպոցներում երեխաներին ձրի ուսումի տալը ն այլն: ՃանապարՀորդն այս աչխատության մեջ նս աղդադրական նյութեր ունի օտար ժողովուրդների վերաμերյալ: Դրանցից ամենակարնորները նկարադրում են Ղրիմի կաղակների ն թաթարների ընտանեկան, Հասարակական ն ռաղմական կենցաղն ու սովորույթները, դետնափոր տները ն այլն: Մ. Բժչկյանի դիտական Հետաքրքրությունների չրջանակներում են եղել նան աղդային երդարվեստի, միջնադարյան խաղադրերի ն Հայկական ձայնադրության նոր Համակարդի խնդիրները: Լինելով երաժչտադետ Հ. Լիմոնճյանի ժամանակակիցը՝ Մ. Բժչկյանը տեղեկություններ է արձանադրել նրա կյանքի ու դործունեության մասին, նրա խորՀրդով ն օդնությամμ նոթեր չարադրել Հայ երաժչտության վերաμերյալ: Ունի երաժչտադիտական անտիպ մի աչխատություն՝ «Երաժչտութիւն, որ է Համառօտ տեղեկութիւն երաժչտական սկղμանց ն ելնէջութեանց եղանակաց ն նչանադրաց խաղից (1815)»43: Այսպիսով՝ պետք է նչել որ Մխիթարյան միաμանության դիտնականներ Ղ. Ինճիճյանը ն Մ. Բժչկյանը ԺԹ դարի առաջին կեսին ղդալի ներդրում ունեցան իրենց աչխատություններով Հայրենիքից դուրս Հայ աղդադրությունը դիտական Հիմքերի վրա դնելու, աղդադիտական նյութերն առավել արդյունավետ դրանցելու, Համակարդելու դործում: Անուրանալի է նրանց վաստակը ինչպես Հայ, այնպես ն այլ ժողովուրդների տոնածիսական, կենցաղային, μարոյաէթիկական, Հոդնոր ն այլ սովորույթները, դրանց առանձնաՀատկությունները դրառելու ն Համակարդելու, առանձնաՀատկություններն ու ընդՀանրությունները μաղդատելու ն ինչ-որ չափով դիտական կարդաμերման ենթարկելու Հարցե43

Տե՛ս Հիսարլեան Ա., Պատմութիւն Հայ ձայնադրութեան, Կ. Պօլիս, 1914, էջ 8, նան՝ Տայեան Ղ., Հայ արդի ձայնադրութիւնը ն Մինաս Բժչկեան // «Գեղունի», 1927, էջ 60:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րում: ՊատաՀական չէ, որ նրանց աչխատությունները Հետադա Հետաղոտողների Համար կարնոր ն Հաճախ եղակի սկղμնաղμյուրներ են, իսկ նրանց դործունեությունը դարձավ այն նախադրյալներից մեկը, որի Հիման վրա Հետադայում՝ 1870-1880-ական թթ., ստեղծվեցին մասնադիտական Հարցարաններ, իսկ 1890-ական թվականներից մինչն Ի դարասկիղμը ձնավորվեց Հայ աղդադրական դիտությունը՝ որպես Հայադիտության առանձին ոլորտ:

) 1870-1880,

( .

, .

)

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

1. ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՐՎԱՆՁՏՅԱՆՑԻ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ

ԲԱՆԱՀԱՎԱՔԶԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայ աղդադրության մեջ ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսը նչանավորվեց Գարեդին Սրվանձտյանցի դործունեությամμ: Գարեդին եպիսկոպոս Սրվանձտյանցը ծնվել է 1840 թ. դեկտեմμերի 12-ին Վանի Այդեստան արվարձանում, Սանդենց Ավետիսի ն Սանդուխտի ընտանիքում: Նրա դրոց անունը ՀովՀաննես էր: Հայնկուսների դպրոցում սովորելիս, արտակարդ ընդունակություններն ու ուչիմությունը նկատի ունենալով, ՀովՀաննեսին Ինդլիղ ՕՀաննես էին անվանում: 1857 թ. ՀովՀաննեսն ընդունվել է Վարադա վանքում Խրիմյան Հայրիկի μացած Ժառանդավորաց դիչերօթիկ վարժարանը, որտեղ նրա չնորՀալիությունն ու Հայրենասիրական μարձր ղդացմունքները նկատի ունենալով՝ Մ. Խրիմյանը նրան վերանվանել է վարդանանց քաջերից Գարեդին Սրվանձտյանցի անունով (Հետադայում այն դարձավ Սանդենց Ավետիսի ամμողջ աղդատոՀմի նոր աղդանունը): Վարադի դպրոցում սովորելիս Գ. Սրվանձտյանցը դարձել է Մ. Խրիմյանի Հուսալի աչխատակից աչակերտը, վարում է «Արծուի Վասպուրականի» ամսաթերթի փոխխմμադրի պաչտոնը, Խրիմյանի Հետ ճանապարՀորդել է Արնելյան Հայաստանի դավառներում (18601861): Ուղնորությունների ընթացքում դրել է մի չարք Հոդվածներ, որոնք Հավասարապես աղդադրական ն Հրապարակախոսական μնույթի էին: 1863-1865 թթ. Գ. Սրվանձտյանցը Մչո Ս. Կարապետի վանքում Հրատարակել է «Լրատար արծուիկ Տարօնոյ» երկչաμաթաթերթը: Այդ նույն վանքում, Կարինում ն այլուր նա ղμաղվել է մանկավարժությամμ, կաղմել այμμենարան ու ընթերցարան: Սարկավադից Հասել է վարդապետի (1864) ն եպիսկոպոսի (1886) աստիճանի: Նա Վանում, Մուչում, Կարինում, Ակնում, Տրապիղոնում, Կ. Պոլսում ն այլուր վարել է առաջնորդի ն այլ պաչտոններ: 1860ական թթ. մինչն 1880-ական թթ. վերջը նա իր պաչտոնավարած վայրերում Մ. Խրիմյանի Հետ կամ միայնակ անողոք ն դժվարին պայքար է ծավալել աչխարՀիկ ն Հոդնոր ֆեոդալական կարդերը պաչտպանող խմμակցությունների ու առանձին անձանց դեմ: Նա ակնՀայտ ն ընդՀատակյա պայքար է մղել թուրքական μռնապետու136

Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական…

թյան, քրդական ավարառության ու անկարդությունների դեմ. նրան ն Խրիմյանին Հոդնոր ն աչխարՀիկ Հակառակորդները մատնել են պետության ձեռքը՝ որպես Հայ ժողովրդին ապստամμության նախապատրաստողների: Գ. Սրվանձտյանցն իր աղնիվ պայքարի Համար ոչ միայն դարձել է Հայ ժողովրդի սիրելի վարդապետը, այլն, ինչպես μնորոչել է Մ. Խրիմյանը, Հայաստանի «Հեղափոխության ավետարանիչը»: Ռուս-թուրքական պատերաղմից Հետո՝ 1878 թ., Կ. Պոլսի պատրիարքարանի Հանձնարարությամμ երեք վարդապետ դործուղվել են Հայկական լեռնաչխարՀի խռովաՀույղ դավառները՝ Հայ ժողովրդի դժդոՀությունների պատճառները պարղելու, տեղի Հայության կարիքները տեղեկադրելու ն թուրքական պետությանը ներկայացնելու նպատակով: Նրանցից մեկը Գ. Սրվանձըտյանցն էր, որի վրա դրված էին ծանր պարտականություններ՝ ամոքել ժողովրդի վիրավոր սիրտը, կանխել նրա արտադաղթը ն տեղերում թուրքական իչխանությունների ուչադրությունը μնեռել լեռնականների վայրադությունները վերացնելու Հարցերին: Որոչ ընդմիջումներով Գ. Սրվանձտյանցի այս ուղնորությունը տնեց երկու տարի (1878 ն 1879): Գործուղման արդյունքը եղավ «Թորոս աղμար» երկՀատորյակը, որի առաջին Հատորը 1879 թ. լույս աեսավ, իսկ երկրորդը՝ 1884 թվականին: Գ. Սրվանձտյանցը մեծ Հայրենասեր էր. լինելով աչխատավոր ընտանիքի ղավակ, ինչպես ն կրելով 1860-ական թթ. ականավոր աղդային դործիչների աղդեցությունը՝ նա պայքար էր ծավալում չաՀատակությունների դեմ: «Հայրենասիրություն մի անկչիռ ն դերՀարդո առաքինություն է ն իսկական μարյաց μուն արմատ»,– դրում էր Սրվանձտյանցը: Նրա կարծիքով աղդերի լուսավորությունը մեծապես պարտական է տվյալ ժողովրդի Հայրենասիրությանը: Դա մի անպարտելի ղենք էր Համարում, որով աղդի անՀատը խորապես նվիրվում է Հայրենիքին ն ապրում նրա ուրախություններն ու փորձությունները: Ինքը Հենց այդպիսին էր: Հոդնոր ն աչխարՀիկ պաչտոնների μերումով նա ԱրնմտաՀայաստանը խորապես ուսումնասիրել էր, նկարադրել ն պատկերել ընթերցողների Համար: Այդ տեսանկյունից ուչադրավ էին նրա վերոՀիչյալ «Թորոս աղμարի» Հատորները, ինչպես նան «Գրոց ու μրոցը» ն «Մանանան»: Իր նչանավոր դրվածքներում ն ճառերում նա էլ վաթսունա137

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կանների դործիչների նման ձդտում էր Հայաստանը տեսնել միավորված, «Հայը Հայուն ծանոթացնել, Հայը Հայուն սիրել տալն է μոլորովին իմ փափաքս ն ջանքս»: Այս մասին դրում էր Հեղինակն այն օրերին, երμ ռուս-թուրքական պատերաղմից Հետո չրջում էր Հայկական ավերված նաՀանդներում ու դավառներում: Գ. Սրվանձտյանցը Հայ չինականի նվիրված պաչտպանն էր. նրա աչքերի առջն սուլթանական Թուրքիան անլուր ՀարստաՀարություններով կեղեքում էր Հողի մչակներին, վտանդավոր չափերի էր Հասել արտադաղթը: Տեսնելով այդ երնույթները՝ Գ. Սրվանձտյանցն իր Հնարավորությունների չափով պայքարում էր Հանուն այն μանի, որ Հայ ժողովուրդը տոկար ն μնավեր չլիներ: Իր ուղնորություններից մեկի ժամանակ, երμ Հասնում է Ծովքի ափերը, նա լճի երեսին տեսնում է տխուր մի թռչուն, «սնորակ փետուրներով, μարակ վղիկով, դլորակ դլխով, որ ծռած էր մեկ քով, թխորակ աչքերով, սպիտակ լանջով, ծնկները ծալած ջրույն ալյաց վրա կերերա, սդավորի մը կամ անդին կորուստ ունեցողի մը կնմանի... Մինակ է ինքն μոլորովին: Հանկարծ ծովուն Հատակը կիջնե կանՀետանա, խորերը կՀուղե, ն աՀա ջրույն երեսը կելնե պարապ ն ունայն, միննույն տխուր տիպով ու դիրքով...»: Տեղացիներից լսում է, որ սդավոր թռչունը Թորոս աղμար անունն է կրում: Այս թռչունն Համարելով որպես Հայաստանի խորՀրդանիչ՝ Գ. Սրվանձտյանցը դրում է. «Ա՛յ Թորոս աղμար, որ կՀուղես ծովուս խորերը, կՀուղես սրտիս անդունդները: Թորո՛ս աղμար, որ մեկ կորուստներդ կխնդրես, արդյոք տաճարին եթե դաՀլիճին, Լնոնյանց եթե Ներսիսյանց, Հեթումյանց եթե Գրիդորյանց, խու՞յրն եթե սաղավարտն, խա՞չն եթե դայիսոնն, փետուրի՞կն եթե պողովատիկն, դրո՞չմն եթե դրոչակն, Աստվածաμան մատյա՞նն եթե դաՀույք արքունական, ծիրանի՞ն եթե եմիփորոնն, Վկայասիրին μուրվառն ու աղոթամատու՞յցն եթե Թորոսի սուրն վրիժուց: ... Էյ Թորոս աղμար, թռիր ինձ Հետ, թռիր ղքեղ տանիմ Հայրենիքեն Հեռացյալ Հայոց ի տես, ի Հույղ ն ի Հույս...: Բայց դու կմերժես, չես Համողվիր, ն ոչ տեղեդ կμաժանվիս: Այո՛, դու ուղիղ ես, Հուղե, խնդրե, որոնե այդ տեղ. կորուստը՝ կորսված տեղը»1: Այսինքն՝ Թորոսի վրեժի սուրը ձեռքդ պաՀիր ն Հայրենի Հողից մի Հեռանա: Սա ճիչտ այն միտքն էր, ինչ Սրվանձտյանց Գ., Թորոս աղμար Հայաստանի ճամփորդ, մասն աոաջին // Երկեր, Հ. 2, Երնան, 1982, էջ 182-183:

Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական…

Մ. Խրիմյանի երկաթե չերեփի դաղափարը: Գ. Սրվանձտյանցի քաղաքական μացաՀայտ ն քողարկված Հայացքները Հայտնի էին թուրքական μռնապետությանը, ուստի ն 1888 թ. նրան խորամանկորեն Հանեցին Տրապիղոնի առաջնորդական պաչտոնից ն, այսպես կոչված, աղատ աքսորի ուղարկեցին Կ. Պոլիս: Ընդմիչտ ղրկվելով Հայաստան վերադառնալու իրավունքից՝ Գ. Սրվանձտյանցը, Հայրենիքի կորուստը մորմոքալով, վախճանվեց 52 տարեկան Հասակում (1892): Աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութերի Հավաքման Համար Գ. Սրվանձտյանցին նախորդող աղդադրադետները Հատուկ ծրադրեր (Հարցարաններ) չստեղծեցին: Այդ ն այլ պատճառներով էլ նրանք անմիջական Հետնորդներ դրեթե չունեցան: Առանձին դիտնականներ, որոնք ստեղծադործում էին մայր Հայրենիքից դուրս ն մասամμ ղμաղվում էին աղդադրությամμ, նույնպես ուղեցույց դործեր չունեցան: Աղդադրական μանաՀավաքչության դործը կանոնավոր Հիմքերի վրա դնելու Համար մեծ էր Գ. Սրվանձտյանցի մչակած ուղղության դերը: «Ծանիր ղքեղ» աստվածաչնչյան իմաստնությունը ժողովրդին Հասցնելու խնդիրը ՃԼՃ դարի Հայ մտավոր դործիչների սրμաղան պարտքն էր Համարվում: Աղդի վերաձնավորման խնդիրը, մասնավորապես ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսին պաՀանջում էր յուրօրինակ դրական ուղղության սկղμնավորում, որը մատչելի լիներ μոլոր խավերին: Այդ ուղղության սկիղμը դրվեց Խ. Աμովյանի անմաՀ «Վերքի» Հրատարակումով (1858), որին Հետնեցին Հայաստանի երկու Հատվածների դրական մչակները: Կարդախոսն էր՝ վերցնել ժողովրդից ն խանդավառ խոսքով վերադարձնել նրան: Պերճ Պռոչյանին վիճակվեց կատարել այդ առաքելությունը ԱրնելաՀայաստանում, իսկ Գ. Սրվանձտյանցին՝ ԱրնմտաՀայաստանում: Սակայն Գ. Սրվանձտյանցը Պռոչյանից տարμերվեց նրանով, որ դեղարվեստական ստեղծադործությունների փոխարեն կատարեց ժողովրդական ստեղծադործությունների դրառումներ: Թուրքական ՀարստաՀարությունների ն քաղաքական Հալածանքների դեմ մաքառելու տարիներին Գ. Սրվանձտյանցը պարղապես Հայտնադործեց աղդադրությունն ու μանաՀյուսությունը որպես Հոդնոր ղենքեր ն դրանցով աղդային ղարթոնքի քարող139

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

չության դործը μարձրացրեց մի նոր մակարդակի վրա2: «Ծանիր ղքեղ»-ի դաղափարը μուրում էր Սրվանձտյանցի յուրաքանչյուր տողից: 1860 թ. Վարադա Ժառանդավորաց վարժարանի 20-ամյա սանը, ճանապարՀորդելով Անդրկովկասում, դրեց ն Հրատարակեց «Երնան քաղաք», «Տփխիս քաղաք», «Սյունյաց աչխարՀ ն Շուչի քաղաք» Հոդվածները: Վերջիններս Հադեցած էին աղդադրական ուչադրավ տվյալներով: ԱրժանաՀիչատակ են Հատկապես կրոնական ծեսերի, Թիֆլիսի Հայ Համքարությունների օրենքների, պատանեկան խաղերի, արՀեստների ու առնտրի, տների կառուցվածքի, Հայ, ռուս, պարսիկ ն այլ ժողովուրդների կյանքից վերցված դրվադները: Գ. Սրվանձտյանցը սկղμում տարերայնորեն սկսեց դրանցել աղդային սովորությունները, սակայն չատ չուտով Համակարդեց աչխատանքները ն Հրապարակեց իր Հռչակավոր «Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ» դիրքը (1874): Վերջինս նրա կարնորադույն դործն էր, որը սովորական դիրք չէր, այլ, ինչպես դիպուկ նկատել է «Հայ աղդադրություն» ձեռնարկի Հեղինակ Վ. Բդոյանը, երկու կարնորադույն Հայանադործումների ժողովածու էր: Առաջինը «Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ» վեպն էր ն երկրորդը՝ Հայ աղդադրական μանաՀավաքչության Համար դրված առաջին ծրադիրը (Հարցարանը)3: «Գրոց ու μրոց» յուրօրինակ ծրադիրն իր կառուցվածքով ու Հարցերի առաջադրումներով,– չարունակում է Վ. Բդոյանը,– իՀարկե, միանդամայն տարμերվում էր Եվրոպայում ն այլուր կաղմվող ծրադրերից, որովՀետն Հեղինակն անծանոթ էր այդ վերջիններին: Նա իր ծրադիրը, դարի քաղաքական ու մչակութային պաՀանջների Համաձայն, առաջադրել է μնատուր խելքի ու տաղանդի չնորՀիվ: Այդ ծրադիրը՝ որպես Հայ իրականության մեջ առաջին փորձը, պարղ էր, Հասարակ, նախնական»4: Բայց այն լցված էր Հայրենաμաղձ Սրվանձտյանցի մեղրանուչ խոսքերով, որով նա օդտադործողներ ու Հետնորդներ ունեցավ: Այդ են վկա2 Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայ աղդադրություն. Համառոտ ուրվադիծ, Երնան, 1974, էջ 17: Տե՛ս նույն տեղում: Նույն տեղում:

Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական…

յում նրան ժամանակակից նչանավոր դրական ու դիտական դործիչները, որոնք նույնիսկ խոստովանում են «Գրոց ու μրոցի» թողած աղդեցությունն իրենց վրա: «Գրոց ու μրոցին» Հետնեց «Մանանա» ժողովածուն (1876): Սրվանձտյանցն այս դրքում ղետեղել է մի չարք նամակներ, որոնց Հեղինակները ողջունել են «Գրոց ու μրոցը»: Նրանցից մեկը՝ Հ. ՇաՀնաղարյանը, դրում էր. «Ձեր Գրոց ու μրոց դրքույկն է այն աղդի դրություններեն, որք չատ քիչ անդամ Հրապարակ կելլեն ն որք իրենց պատվականության Համար միչտ փնտռված ու կարդացված են: Ընթերցողն Ձեր դրքույկին մեջ ... կդտնե... ամեն տեսակ նյութոց առատություն մի՝ իր ուչադրությունը դրավելու արժանի: Երկրաμանին կցուցանենք իրեն անծանոթ μույսեր, աչխարՀադիրին ընդարձակ ու ցանկալի տեղեկություններ կուտաք սիրելի երկրի մի վրա..., Հնախոսին սիրտը եռանդ կձդեք խուղարկություններ ընելու այն երկրին մեջ, ուր չատ քաջության Հետքերն ընդ Հողով ծածկյալ՝ դիպվածով միայն երնան դան մերթ ընդ մերթ, իսկ μանաստեղծին կվառեք, կμորμոքեք սիրտն ու խանդը, երμ չնորՀալի առասպելները քաղելով μնակչաց չրթներեն մեղ կպատմեք: Բայց ինչպե՞ս Հայտնեմ Ձեղ այն աղդեցության ուժն ու սաստկությունը, որ Գրոց ու μրոց առաջի տողեն սկսյալ մինչն Հետինը կաղդեն աղդասեր սրտից վրա...: Դուք տարμեր աղդում մի կդործեք կրծքի ն երնակայության վրա, վասն ղի Հանդիման կարծես մեր աչաց կμերեք, դուք ունեք դրությամμ մի կարի Հույժ սիրելի երկիր մի՝ իր μոլոր ավերակներովն, ուր միանդամայն վեՀադլուխ սարերու ստորոտն փոչվոց Հետ խառն տեսնելով սննդադործ ցողուններ ու μարունակներ, մեր կենդանի Հույսեր, տրտմելու փոխարեն կքաջալերվին ու կղվարթանան»5: Բարձր դնաՀատականներ են տվել նան Կ. Պոլսի Պատրիարք Ներսես Վարժապետյանը6, Ղնոնդ Ալիչանը7 ն ուրիչներ: Սակայն Գ. Սրվանձտյանցի դրական վաստակի ն մասնավորապես «Գրոց ու μրոցի» դերի դիտական ամենաμարձր դնաՀատականը տվել է պրոֆ. Գ. Խալաթյանցը՝ դրելով. «1870-ական թվականների սկղμին Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հատոր 1, Ծանոթադրություններ ն ցանկեր, էջ 622-624: Տե՛ս նույն տեղում, 620-621: Տե՛ս նույն տեղում, 621-622:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

լույս են տեսնում Սրվանձտյանցի առաջին երկասիրությունները: Աղդային-ժողովրդական կյանքի խորին Հմտությունը, Հայ աղդադրության ամեն մի ճյուղին վերաμերյալ ճոխ ն μաղմատեսակ նյութերն ու նկարադիրները: Ժողովրդի անպաճույճ կյանքին ցույց տված անկեղծ Համակրանքն ու ներμողները, աղդասիրական ոդին, որ փայլում է ամեն մի երեսում, այս μոլորը միացած μանաստեղծական դողտրիկ լեղվի ն նուրμ ճաչակի Հետ, վերին աստիճանի դեղեցիկ տպավորություն արին ընթերցող Հասարակության վերա: Հայ աղդադրության անμավ ճոխությունը, նյութեր Հավաքելու անՀրաժեչտ կարնորությունը, նոցանից սպասելիք դիտնական, դործնական ն μարոյական աՀադին օդուտները առաջին անդամ, որքան Հնար էր, պարղվեցան: Հայ աղդադրությունը նոր չունչ առավ: Ամեն մի դրադետ Համակրեց ժողովրդական մեղվաչուրթ վարդապետին, սիրեց նորա նկարադրած երկիրը, ժողովուրդը, ժողովրդի անարվեստ μանաստեղծությունը: Սրվանձտյանցը օրինակ դարձավ, նորան Հետնեցին ղարմանալի եռանդով ն միաμանությամμ մի չարք քանքարավոր μանասերներ, որոնք, սիրելով իրանց դործը, երμեմն նան նեղություն ու ղրկանք Հանձն առնելով, աչխատեցին ամեն մեկը յուր դյուղը, դավառը, երկիրը ուսումնասիրել, նյութեր Հավաքել, ժողովրդական կյանքի ղանաղան երնույթները նկարադրել: Եվ աՀա կարճ միջոցում (1875-1887) լույս են տեսնում μաղմաթիվ ուչադրության արժանի Հոդվածներ, դրքույկներ, ժողովածուներ այս կամ այն դավառի մասին, ն այժմ նս չէ դադարում օրեցօր ավելանալ այդ կարնոր ն օդտավետ Հրատարակությունների չարքը»8: Գ. Խալաթյանցը, թվարկելով Սրվանձտյանցի անմիջական Հետնորդներին, ավելացրել է, թե Հայ աղդադրության ղարդացումը կախված է առաջնորդող ծրադրից, որի Համար ն ինքը կաղմել է իր «Ծրադիրը»9: Գ. Խալաթյանցը, սակայն, 1887 թ. Հրատարակած իր այդ «Ծրադիրը» Համարում էր առաջին փորձը10, որից երնում է, որ նա Գ. Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոցը» ծրադիր չի դիտել: Այս ծրա8 Ծրադիր Հայ աղդադրության ն աղդային իրավաμանական սովորությունների, Հավաքեց ն կաղմեց Գ. Խալաթյանց, Մոսկվա, 1887, էջ Թ-Ժ: Տե՛ս նույն տեղում, էջ Ժ-ԺԳ: Տե՛ս նույն տեղում, էջ ԺԳ:

Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական…

դիրը չեն կռաՀել նան Ե. Լալայանը, Ս. Լիսիցյանը ն Հայ աղդադրության մյուս երախտավորները11: Ինչո՞ւ: ՈրովՀետն Հեղինակը իր ծրադիրը արդի իմաստով չի Համակարդել, Հարցերը չի թեմավորել ու Համարակալել, որովՀետն առաջադրված Հարցերը չաղկապել է պատասխան նկարադրերին: Ընթերցողները ն դիտնականները μոլոր պարադաներում ընդունել են «Գրոց ու μրոցի» μարերարվարակիչ աղդեցությունը, μայց չեն նկատել, որ Հեղինակն այն ներկայացրել է իμրն ծրադիր: Զեն նկատել նույնիսկ ակնՀայտ փաստերը, որ մենք տեսնում ենք «Գրոց ու μրոցի» էջերում: Ուստի Հաստատելու Համար, որ այդ դրքի ամμողջ կեսը Հայ աղդադրության ծրադիր է եղել, կμերենք Հեղինակի խոսքերը: Իր μարեկամ Աղաμեկյանին ուղղած ուղերձում Սրվանձտյանցը դրում էր. «Մտածելով, թե փայտերը, քարերը ն ամենայն ակունք ու այլ նյութերը նախքան ղարվեստավորվելը իրենց μնական μույսին ն կաղմին մեջ անվայելուչ ն անչնորՀք երնույթ մը ունին, μայց արվեստավորք ղանոնք թանկ կը դնեն, ն ինչո՞ւ ուրեմն արՀեստական նյութը իրեն նախնականը պատրաստողն ու վաճառողն ունի, ինչու դրարվեստն ալ չունենա»12: «Իսկ թե քանի՞ տեսակ կա թռչնոց ն ի՞նչ անոնց անունները. անոնցմե յուրաքանչյուրը ո՞ր դավառին մեջ չատ կա, ի՞նչ դիտելիք անոնց վրա, նույնպես ն ընտանի կենդանյաց ն վայրի դաղանոց տեսակները. անոնց անունները: Քանի տեսակ կա ծառոց, ի՞նչ անուն անոնց, ի՞նչ Հատկություն, ի՞նչ պտուղ, քանի՞ տեսակ ն անուն կա խնձորին, տանձին, քանի՞ խաղողին: Այսպես նան ծաղկանց, μանջարեղինաց»13: «Ընթերցողին Հայտնի է, թե որչափ չտապով կթռչի դրիչս, առանց ուչադրություն ընելու վերոՀիչածս ու չՀիչածս լերանց, դարեվանդաց, μլրոց ն ամենայն վայրաց նկարադիրներն ու վեպերն ներկայացնելու: Ես նպատակ ունիմ Հառաջ վաղելու: Եվ որովՀետն այս իմ դրական դործս իμրն Հուչարար ն ծրադիր կուղեմ ներկայացնել, μավականեն ավելին չեմ ուղեր երկա-

Վ. Բդոյանը «Գրոց ու μμոցը» աղդադրական ծրադիր է Համարել դեռնս 1946 թ. (տե՛ս «Էջմիածին», 1946, № 1, էջ 39): Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ, Գ. Սրվանձըտյանց, Երկեր, Հ. 1, Երնան, 1978, էջ 31: Նույն տեղում, էջ 42:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րել»14: «Ուր տարավ ն ուր μերավ ղիս այս նկարադիրը, ղոր միայն իμր ծրադիր կդրեմ: Դաոնամ պիտի, դադրիմ պիտի, քանղի անսաՀման են այսպիսի վայրերը ն անսպառ՝ անոնց վրա խոսվածներն ու երնցածները»15: «Իմ փափաքս եղած է, որ μանասերք ուչադրություն դարձնեն Հայաստանի մեջ μնակած Հայոց ժողովրդական լեղվաց ն այն լեղուներով Հրատարակեն վեպեր, տրամախոսություններ ն այլն, ն այսպիսով սիրելի ն ծանոթ կացուցանեն ղանոնք դրադիտաց...»16: Կարնոր է Հիչել, որ Հեղինակը «Գրոց ու μրոցի» տիտղոսաթերթի վրա դրոչմել է՝ «Ծրադրյաց Գ. Վ. Սրվանձտյանց»: ՎերոՀիչյալ ուղերձի տակ նա ստորադրել է «Ծրադրող Սրվանձտյանց Գ. Վ.»: Իսկ 9-16-րդ էջերում ներկայացրած նախաμանի տակ դրել է «ծրադրողն»: Մակադրության այս ձնը չի կրկնվել Հեղինակի մյուս դրքերից ոչ մեկի վրա: Ինքնին չատ ուչադրավ է Հենց «Գրոց ու μրոց» արտաՀայտությունը, որը «Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ» դրքի միայն առաջին կեսին է վերաμերում: Ընդ որում՝ «Գրոցն» այն է, ինչ Հեղինակը դրի է առել իμրն աղդադրական ն μանաՀյուսական Հում նյութեր, իսկ «μրոցը» ակնՀայտորեն խորՀրդանչական է՝ «μրել, պեղել, պատմել տալ ն դրի առնել» նչանակությամμ: Ուրեմն «Գրոց ու μրոց» վերտառությունը այլ կերպ նչանակում է «Գրառումներ ն Հարցեր» (μանաՀավաքների Համար): Ասել է թե՝ դրքի անունն այլ կերպ կարելի է կարդալ «Գրառումներ ու Հարցեր ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ»: Գ. Սրվանձտյանցը μաղում տեղերում μանաՀավաքներին միտք է տալիս՝ դրի առնել ընտանեկան կյանքի նկարադիրը, μնակավայրերի տեղադրությունը, չենքերի ձները, որոնք «լույս կու տան մեր Հայկական լեղվին, մեր աղդային Հնադիտության ու պատմության»17: Եվ քանի որ Հեղինակը Համեստորեն իրեն ձեռնՀաս չի Համարում ղμաղվելու ծավալուն μանաՀավաքչական դործով, նա «Գրոց ու μրոցի» Հետադա μաղմաթիվ էջերում Հար14

Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ, Գ. Սրվանձըտյանց, Երկեր, Հ. 1, Երնան, 1978, էջ 72: Նույն տեղում, էջ 79: Նույն տեղում, էջ 116: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 38-39:

Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական…

ցեր է առաջադրում, որպեսղի ավելի կարող մարդիկ ղμաղվեն աղդադրության դրանցմամμ: Այդ Հարցերի մեջ ընդդրկված են Վանա նավերի նկարադրերը ն եղրույթները (էջ 39), դյուղատնտեսական դործիքները, փոխադրամիջոցեերը, աչխատանքային դործընթացները (էջ 39), տան չարժական դույքը, կաՀույքը, ամանները, ամμարները ն փեթակները, Հաց թխելու պարադաները, կաթնամչակութային միջոցները, Հատիկաչափերը, լվացքի ամանները, Հացի տեսակները ն այլն (էջ 40), աղդային տարաղը, տարաղի Հետ կապված ղարդերն ու Հուռութները ն այլն (էջ 40-41), դարμնոցներն ու դարμնությունը, Հյուսնությունը, դերձակությունը, ոսկերչությունը, չինարարական տեխնիկան (էջ 40-41), ժողովրդական μժչկությունը, դեղադիտությունը ն այլն (էջ 42-43), պտղաμուծության, μանջարաμուծության, կենդանիների ու թռչունների Հետ առնչվող եղրույթաμանությունը (էջ 42), ծաղիկների աչխարՀը ն μարμառային μառերի ցուցակներ կաղմելը, դիցաμանությունը ն առասպելաμանությունը (էջ 48-50): Գ. Սրվանձտյանցը Հորդորում է մտավորականներին դրել ժողովրդի կենդանի խոսակցական լեղվով: Բաղդատելով Հայոց դրական ն «դավառական» լեղուները՝ նա դտնում է, որ առաջինը Համեմատաμար աղքատ է իր μառապաչարով, մինչդեռ երկրորդը՝ աչքի է ընկնում իր Հարստություններով: Իμրն ապացույց իր ասածի՝ Սրվանձտյանցը μերում է դյուղատնտեսական դործիքների ու վերջիններիս առանձին մասերի, թռչունների ու կենդանիների, μույսերի ու պտուղների, ծառ ու ծաղկի տարμեր տեսակների μուն ժողովրդական μարμառային μաղմաթիվ ու μաղմատեսակ անուններ, որոնք μացակայում են դրական լեղվի մեջ, ն դրա Հիման վրա առաջ է քաչում դրական լեղուն ժողովրդական լավադույն μառերով ու ոճերով Հարստացնելու կարնոր Հարցը: Հեղինակը մի առանձին խրախուսանքով Հորդորում է ուսումնասիրել Սասունն ու Խութը, սրանց Հայ ն քուրդ μնակիչների կյանքը՝ դրելով. «Ինչ սքանչելի μան կլիներ այս ամենուն կենցաղավարությանը նկարադրին Հետ ն իրենց ղդեստուց ձնն ու կյանքի ղμաղմունքը ստորադրվեր, կամ անոնց պատկերները լուսանկարով Հանվեր»18: Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ // Գ. Սրվանձըտյանց, Երկեր, Հ. 1, Երնան, 1978, էջ 73:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ԱռանձնաՀատուկ կերպով սիրելով աղդային դիցաμանության վերաμերյալ նյութեր դրի առնելը՝ Գ. Սրվանձտյանցը թվում է մասնավորապես Վասպուրականի դավառները ն դրում. «Ասոր յուրաքանչյուր դավառը ղատ-ղատ անձանց դործ է ստորադրել, ն ղատղատ մատյան կաղմել»19: Գ. Սրվանձտյանցն իր «Գրոց ու μրոցի» առաջին կեսն ավարտելուց առաջ, ուրիչներին μանաՀավաքության մղելով, դրում է. «Հիմա նորեն միտքս եկավ, քանի որ մեր մտադրությունն է ժողովրդական կյանքե ծանոթություններ Հիչել, որոնք լույս կարող են տալ աղդային պատմության ն լեղվին կամ դրականության, ուչադրության առնելու է, ուրեմն, անոնց մեջ եղած տնտեսական, դեղջկական, քաղաքական ն կրոնական արարողությունները, առածները, երդումները, անեծքները, օրՀնանքները, երդերը, պարերը, տղայոց խաղերը, որոնք առՀասարակ կյանքի ն լեղվի պատմությունը կկաղմեն»20: Ապադա դրառողին իր միտքը ավելի լավ Հաղորդելու Համար նա թվարկում է դրի առնելիք թեմաները, ինչպիսիք են՝ ամուսնացող ղույդին առնչվող ծեսերը, Հարսանեկան խնջույքը, պսակը, պսակից տուն վերադարձի ճանապարՀի ծեսերը ն այլն21: Քննության առարկա ժողովածուում տեղ դտած մյուս նյութերից անՀրաժեչտ է Հիչատակել նան Տարոնի ու Վասպուրականի ժողովրդական μժչկության, Համμարձման վիճակախաղի, վարդավառի տոնախմμության ուչադրավ նկարադրությունները, μուժիչ աղμյուրների, սրμաղան Համարված ծառերի, Հրաչադործ քարերի, Թուխ Մանուկների, Ցասման խաչերի, օձի պաչտամունքի վերաμերյալ ուչադրավ տեղեկությունները: Մինչ Գ. Սրվանձտյանցը Հայ աղդադրությունն իμրն դրական ատաղձ է օդտադործվում դեղարվեստական դրականության մեջ: Այդ ձնով մեծ քանակությամμ նյութեր են Հայթայթել Խ. Աμովյանը, Պ. Պռոչյանը, Րաֆֆին, դյուղադիրները ն ուրիչներ: Եվ եթե դրողները աղդադրությունը ծառայեցրել են դեղադիտությանը, ապա Գ. Սրվանձտյանցը, ընդՀակառակը, դեղադիտությունն է

Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ, էջ 79: Այս ն այլ Հարցերի վերաμերյալ չատ ենք օդտվել Հայ աղդադրության ձեռնարկից: Հմմտ. Բդոյան Վ., Հայ աղդադրություն, էջ 16-20: Նույն տեղում, էջ 81: Տե՛ս նույն տեղում, 81-82:

Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական…

ծառայեցրել աղդադրությանը: Իսկ սա Հայ աղդադրության մեջ երնույթ էր, որը Հայտնադործել ն տաղանդավոր կերպով կիրառել է Գ. Սրվանձտյանցը: Ի պատիվ իրեն՝ Գ. Սրվանձտյանցը աղդադրական տվյալները դեղադիտական խոսքով մատուցելիս չի աղավաղել, չի խաթարել, որովՀետն μուն նպատակը աղդադրությանը Հարաղատ մնալն է եղել: Այս կերպ ստեղծվում է Հայ աղդադրության դրանցման ու մեկնաμանման սրվանձտյանական ուղղությունը, որին Հետնեցին իր ժամանակակից ն Հետադա μանաՀավաքները: Նրա ստեղծած այս ուղղությունն առանձին ընդունելություն դտավ ԱրնմտաՀայաստանում՝ 1870-ական թվականներից սկսած: Դրա պատճառը երկրի այդ Հատվածին վիճակված պատմական մռայլ ճակատադիրն էր: Սփյուռքի Հայության Համար սրվանձտյանական դրանցման Հայրենաμաղձ ոճը այժմ էլ իչխող ձնն է, քանի որ ծառայում է պաՀպանելու աղդային ոդին: Գ. Սրվանձտյանցի դրի առնելու ձնն ու ոճը, Հայրենաμաղձության յուրաՀատկությունները, աղդային ու տնտեսական Համախմμման դիտակցական արծարծման մեթոդներն ստեղծվել են ՃԼՃ դարի պատմական այն դործոնների աղդեցությամμ, որոնք պաՀանջում էին կանխել աղդի կործանումը: Դրանով պետք է μացատրել, որ յուրաքանչյուր աղդադիր μանաՀավաք Սփյուռքում μանաՀյուսության ու աղդային սովորույթների փրկարարի դեր ունի: Սրվանձտյանական ուղղությունը տակավին կարնոր դեր ունի աղդաՀավաքման ն աղդապաՀպանման դործում: Գ. Սրվանձտյանցի ստեղծած ուղղության մյուս կարնոր արժեքը Հայ աղդադրությունը 1870-ական թթ. սկղμին նոր աստիճանի μարձրացնելն էր, որը նա կատարեց իր ծրադրով ու դրանցման մեթոդներով, Հրատարակած ժողովածուներով: Այդ դիտական ուղղությանը Հետնող μաղմաթիվ μանաՀավաքներ նյութերի դրանցման առումով նչանակալից դործ են կատարել: Գ. Սրվանձտյանցը աղդադրական նյութեր չատ է դրանցել: Սակայն տպադրվել է փոքր մասը միայն: Հեղինակը քանիցս նչել է, թե իր դրական վաստակների ղդալի մասը ուղնորությունների, պաչտոնափոխությունների ն ղանաղան անպատեՀությունների ժամանակ կորստի են մատնվել: Աղդադրի մեծ եղμոր դուստրը՝ Անթառամ Սրվանձտյանցը, 1944-1945 թթ. ասել է, թե Հայ-թուր147

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

քական մի միջադեպի ժամանակ, ըստ երնույթին, 1895-1896 թթ. դեպքերի օրերին, թուրքերը խուղարկել են Վանա դրադետների տները ն չատերին μանտարկել: Գարեդինի կրտսեր եղμայրը՝ Սիմեոնը, երկյուղ կրելով, թե ընտանիքի անդամները μանտ կնետվեն, թոնրի կրակին է Հանձնել Գ. Սրվանձտյանցի՝ այնտեղ ունեցած ամμողջ արխիվն ու դրադարանը: ԱնՀայտ են «Արծուիկ Տարօնոյ», «Արծուի Վասպուրականի» ամսաթերթերի արխիվային նյութերի ճակատադրերը: Իսկ այժմ Գ. Սրվանձտյանցի արխիվում աղդադրական անտիպ նյութերի աննչան պատառիկներ են միայն մնացել: Այսպիսով, որպես աղդադրական ժառանդություն՝ մենք ձեռքի տակ ունենք Գ. Սրվանձտյանցի տպադիր դործերը՝ «Գրոց ու μրոց», «Մանանա», «Թորոս աղμար» ն «Համով-Հոտով» աչխատությունները, որոնք ցրված են ժամանակի մամուլում: ԱրնմտաՀայաստանի տնտեսությունը Հեղինակը ներկայացրել է դյուղատնտեսության ն արՀեստների Համառոտ μնութադրերով: Այդ Հաղորդումներից երնում է, որ ԱրնմտաՀայաստանը մինչն ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսը պաՀպանում էր տնայնադործությունը, μնատնտեսությանը Հատուկ արտադրամիջոցներն ու արտադրաեղանակները: Քաղաքներում երկաթադործության, պղնձադործության, ատաղձադործության ն այլ արՀեստների չարքում լավ ղարդացած էր կտավադործությունը, որն արդեն դտնվում էր ապրանքային արտադրությանն անցնելու դործընթացում: Դրա չնորՀիվ ղարդանում էր աղնվադեղմ այծերի μուծումը Վասպուրականում, Հայկական Տավրոսի որոչ վայրերում ն այլուր: Նա առանձնապես ղարդացած էր Համարում Արաμկիրի մանուսադործությունը: Գ. Սրվանձտյանցը նան նկարադրել է արտասաՀմանից ներմուծվող Հումքի տեսակները, որոնք վերամչակվում էին ն արտաՀանվում: Գ. Սրվանձտյանցը μաղմիցս անդրադարձել է նյութական մչակույթի առարկաներին: Դրանցից են՝ μնակավայրերն ու կառույցները, աղդային ն օտար ժողովուրդների տարաղները, ղարդերը, կաՀկարասին: Ուչադրության արժանի են Հեղինակի այն Հաղորդումները, Համաձայն որոնց՝ ոչ μոլոր նաՀանդներում էր Հայկական տարաղն անաղարտ մնացել: Ծոփքում, Աղձնիքում, Փոքր Հայքում, Պոնտոսի չրջաններում, մինչն իսկ ավանդապաՀ

Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական…

Վասպուրականում Հայ կինն ստիպված էր մաՀմեդականների նման սավան կրել, թեն վերջինս աղդային տարաղը դուրս չէր մղում: Գ. Սրվանձտյանցը ներկայացրել է նան μուն աղդային տարաղի կորուստները, օրինակ՝ Ամասիա քաղաքում «կանայք... մարղվանցվոց էրիկ մարդու չալվար կՀադնին՝ ի դլուխ կիսաքող մը կրելով, իսկ փողոցը չրջած ատեն սավանով կպատսպարվին. անխոս ն անտես կպաՀեն ղիրենք. կարի սակավաթիվ են չրջաղդեստ Հադնող կանայք»22: Նչանակում է՝ անդրավարտիքը Հիչյալ վայրերում դուրս էր մղել չրջաղդեստի տեսակները: Գ. Սրվանձտյանցը նյութեր է ներկայացրել նան ընտանեկան Հարաμերությունների վերաμերյալ: Նա ուչադրություն է Հրավիրել Հայ կնոջ ծանր վիճակին (մասնավորապես քաղաքներում) ն խարաղանել երնույթը: Հեղինակը ներկայացրել է նան ամուսնության սովորությունները ն անՀաչտ դիրք է դրավել օժիտի ու Հարակից ավելորդ ծեսերի կիրառման նկատմամμ: Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական դրանցումները ընդդրկում են նան առտնին կենցաղը, կերակուրներն ու Հյուրասիրության ձները, Հուղարկավորության սովորությունները, լաղերի, ասորիների, քրդերի, թուրքերի ն այլ ժողովուրդների կենցաղը ն այլն: Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական ամենամեծ նախասիրությունները կապված էին Հայկական Հեթանոսական կրոնի ն Հնադույն այլ պաչտամունքների Հետ: ԲանաՀավաքը, իՀարկե, մինչքրիստոնեական պաչտամունքները քրիստոնեական դիրքերից խարաղանելու Համար չէ, որ դրի էր առնում նչյալ նյութերը առանձնակի Հաճույքով: ԸնդՀակառակը, նա պաչտամունքների նկատմամμ ուներ առանձնաՀատուկ վերաμերմունք՝ նչելով, թե Հայ ժողովրդի պատմության Համար Հեթանոսական ու նախնական կրոնների մնացուկները կարնոր նչանակություն ունեն: Նա իրավացի էր, որովՀետն կրոնական առանձին Համակարդերի Հաջորդականությունը կամ էվոլյուցիոն չղթան ամեն մի ժողովրդի Հոդնոր կարողությունների պատմության մի մասն է: Այդ իմաստով կրոնների պատմությունը մի օժանդակ աղμյուր է նան աչխարՀիկ պատմության Համար ճիչտ այնպես, ինչպես Հնադիտական պեղածո արժեքները: Այս տեսանկյունից Գ. Սրվանձտյանցի աչխատու22 Սրվանձտյանց Գ., Թորոս աղμար, մասն Ա, Երկեր, Հ. 2, Երնան, 1982, էջ 212:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թյուններում փաստադրված այն պաչտամունքները, որոնք ներկայացնում են ոդեպաչտությունը, տոտեմիղմը, ջրային ու ցամաքային տարրերը, չար ու μարի ոդիների կարծեցյալ աչխարՀը ն մարդու ինքնապաչտպանության ձները, աստեղային կրոնի ն դիցաμանության կրոնի մնացորդները, այս μոլորը եղել են ն կլինեն Հայոց Հին Հավատքի պատմության աղμյուրները: Գ. Սրվանձտյանցի Հիչատակած ջրային տարերքում ապրող առասպելական նժույդներն ու դոմեչները, որոնցից երնակայական նոր ցեղեր են ստանում, ոչ այլ ինչ են, քան անասունների ցեղերն աղնվացնելու իղձերը, որը մարդն ունեցել է ամենանախնական ժամանակներից ի վեր: Գ. Սրվանձտյանցն այս առումով դեռ չատ օդտակար է լինելու ուսումնասիրողներին, որոնք μաղմակողմանի քննությամμ կարող են ցույց տալ, որ պալեոլիթյան, էնեոլիթյան ն այլ չրջանների կենդանիների ոսկորների, ժայռապատկերների, μրոնղե արձանիկների ու μրոնղե առարկաների վրա Հաստատադրված կենդանական պատկերների ու Գ. Սրվանձտյանցի փրկած կենդանապաչտական նյութերի Համադրությամμ Հաստատվում է այն, որ դրանք միննույն չղթայի օղակներն են, իսկ դրանց ուղեկցող մարդը՝ այս երկրի Հաստատուն μնակիչը: Նույնը պետք է ասել նան Գ. Սրվանձտյանցի Հավաքած μուն դիցապաչտական նյութերի մասին: Ոչ մի Հայ μանաՀավաք ՃԼՃ դարում ն Հետադայում այդպիսի արժեքավոր նյութեր դրի չի առել: Աստղիկ ն ԱնաՀիտ դիցուՀիների, նմանապես Հայկի ու Բելի աստվածությունների առասպելների վերաμերյալ Գ. Սրվանձտյանցի դրի առած տվյալները Հաստատում են Ադաթանդեղոսի, Խորենացու ն մյուս պատմիչների Հաղորդումները: Ժողովրդական տոներն ու ուխտադնացությունները, որոնք քրիստոնեական Հայաստանը ժառանդություն է ստացել Հեթանոս Հայաստանից, օդտադործվել են աչխարՀիկ նպատակներով: Հնադույն ժամանակներից ի վեր Հայ մատենադրության մեջ պատկերվել են այնպիսի տոնախմμություններ, որոնց ժամանակ դրսնորում էին ժողովրդական խաղատեսակները, ձիարչավները, աղդային պարերը, ն մրցություններում անուն վաստակած մարդիկ Համμավ էին ձեռք μերում ոչ միայն երկրի ներսում, այլն միջաղդային ասպարեղներում: ԱՀա այս նյութերն են ղμաղեցրել Գ. Սրվանձտյանցին: Բացի դրանցից՝ Հեղինակը մեծ վաստակ ունի

Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական…

Հայ ժողովրդական μանաՀյուսության դրառման μնադավառում: Առավել արժեքավորը, սակայն, «Գրոց ու μրոց» ժողովածուի Բ մասն է, ուր ղետեղված է Հայ ժողովրդի աղդային մեծ վեպը՝ «Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ» վերնադրով, որը մինչ այդ անՀայտ էր մեր դրականությանը: «Սասունցի Դավիթ» Հայոց աղդային դյուցաղներդությունը, որը Հայտնադործվել է 1873 թ., ն Հրատարակվեց 1874 թ. Կ. Պոլսում «Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ» վերնադրով, Հայ մչակույթի դարավոր պատմության մեջ կատարված մեծադույն Հայտնադործություններից մեկն էր, որի Համար մենք պարտական ենք Գ. Սրվանձտյանցի տարիների դործադրած ջանքերին: Գ. Սրվանձտյանցի պատումն ունի μացառիկ նչանակություն մեր մչակույթի պատմության մեջ: Այդ պատումի Հետ, փաստորեն, կապվում է ոչ միայն Հայ ժողովրդական վեպի Հայտնադործման կարնոր փաստը, այլն Հերքումը ոմանց այն թյուր ըմμռնման, ըստ որի՝ Հայ ժողովուրդն իμր ղրկված է եղել աղդային լեղվով ու աղդային նկարադրով Հերոսական վիպասանություն ունենալու Հնարավորությունից23: Գ. Սրվանձտյանցի պատումի արժեքը, սակայն, չի սաՀմանափակվում միայն դրանով: Այն աչքի է ընկնում նան իր ամμողջականությամμ, μովանդակայնության ն ձնի արժանիքներով, դրառման Հարաղատությամμ: Այսօր էլ, երμ մեր ձեռքի տակ կան «Սասնա ծռերի» չուրջ 160 տպադիր ու անտիպ պատումներ, տվյալ պատումը, իրավամμ, Համարվում է լավադույններից մեկը: Գ. Սրվանձտյանցը, լավ դնաՀատելով աղդադրական նյութերը, դրում է. «Այս դործիս Հրատարակությունը Հասկացողին Համար արժեք կունենա, μայց կարծեմ արՀամարՀողներ ավելի պիտի լինին ն այպանողներ, ոչ միայն այս դրվածին կտորը, այլ ամμողջ սույն դրքույկը, այդ թվում ն իմ անձը: Ասոնք չՀասկացողներեն են»24: Բարեμախտաμար, Գ. Սրվանձտյանցն սխալ էր: Ոչ թե «Համրանքով քսան Հոդի ն եթե Հավանեցին նրա դործին, այլ նույնիսկ չՀասկացողները Հրապուրվեցին նրա ճարտար լեղվից ն նրա μերած պատումի դեղեցկությամμ: Ամեն կողմից նա Հավանություն ու քաջալերություն ստացավ, մինչն անդամ դրամական

Հարությունյան Ս., Գարեդին Սրվանձտյանցը ն Հայկական Հերոսավեպ // ՊԲՀ, 1990, թիվ 4, էջ 8: Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հ. 1, էջ 86:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նպաստ: Ժողովրդական նյութով ղμաղվողի ն μարμառներ ուսումնասիրողի Համար պարղ պիտի լիներ այդ Հրատարակության մեծ արժեքը ն պիտի օդտվեին դրանից: Դրանով խանդավառված մի չարք μանաՀավաքներ, նրանց թվում՝ Մանուկ Աμեղյանը, Գարեդին Հովսեփյանը, Սարդիս Հայկունին, Խաչիկ Դադյանը, Բադրատ Խալաթյանը, Երվանդ Լալայանը, Կարապետ ՄելիքՕՀանջանյանը, Արամ Ղանալանյանը ն չատ ուրիչներ, Հայաստանի ղանաղան կողմերում դրի առան նորանոր պատումներ25: Էպոսը անվանվել է նան «Սասնա ծռեր», «Սասնա փաՀլնաններ», «Սասնա տուն», «Ջոջանց տուն», «Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ», «Դավիթ ն ՄՀեր», «Դավթի պատմություն», «Դավթի Հեքիաթ» ն այլն: «Գրոց ու μրոցը», «Մանանան» ն «Համով-Հոտովը» Հայկական Հեքիաթների, երդերի ու տաղերի ընտիր ժողովածուներն են: «Սասնա ծռեր»-ում դործում է վիպական Հերոսների չորս Հիմնական սերունդ՝ Սանասար ն Բաղդասար (Լ), որոնք պատումներում Հանդես են դալիս նան տարμեր անուններով՝ Աμամելիք ն Սանասար, Սանասար ն Ասլամելիք: Մեծ կամ Ջոջ ՄՀեր, երμեմն՝ Առյուծաձն ՄՀեր (ԼԼ), Դավիթ՝ Թլոր, Թլոլ, Թլվատ, Թառլան մականուններով (ԼԼԼ), Փոքր կամ Պստիկ ՄՀեր (ԼՄ): Հերոսների այս չորս սերունդներն իրար Հետ կապված են ուղղաՀայաց՝ Հայր-որդի աղդակցական կապերով: Յուրաքանչյուր սերունդ ունի վիպական իր առանձին պատմությունը, որը վիպասացներն անվանել են «ճյուղ»՝ սերունդ իմաստով: «Սասնա ծռերի» ամենաընդարձակ, ամμողջական ն կենտրոնական մասը Դավթի ճյուղն է, որով ն Հաճախ էպոսն է անվանվում: 1876 թ. Կ. Պոլսում լույս է տեսել Սրվանձտյանցի երրորդ ժողովածուն՝ «Մանանա» խորադրով, որտեղ առանձնապես արժեքավոր են ժողովրդական Հեքիաթներն ու երդերը: Սրվանձտյանցը այստեղ ներկայացել է ոչ միայն դրանց Հայտնաμերող ու Հրատարակիչ, այլն իμրն դրանց առաջին դնաՀատողն ու μնութադրողը: Ուչադրավ է նան նրա «Համով-Հոտով» ժողովածուն, որը լույս է տեսել 1884 թ. Կ. Պոլսում: Այն μաղկացած է երեք տարμեր մասերից, որոնց Հեղինակը կոչել է «Ճաչակ»: Այստեղ Հարուստ

Սասնա ծռեր, խմμադրեց Մ. Աμեղյան, աչխատակցությամμ Կ. ՄելիքՕՀանջանյանի, Երնան, Պետ. Հրատ., Հ. Ա, 1936, Հ. Բ, մ. Ա, 1944, մ. Բ, 1951:

Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական…

տեղեկություններ կան Վան-Վասպուրականի, Մանաղկերտի, Բաղեչի ն Մուչ-Բուլանխի դավառների, քաղաքների ու դյուղերի, μնության ու μնակչության տեղադրական, աղդադրական μնութադրության վերաμերյալ: Մինչն Գ. Սրվանձտյանցի աչխատությունների Հրապարակումը Հայ μանադետներն ու աղդադրադետները աղոտ պատկերացում ունեին իրենց ժողովրդի μառ ու μանի, Հավատալիքների, վարք ու μարքի, ծեսերի, սովորությունների, Հայրենի μնաչխարՀի առանձնաՀատկությունների վերաμերյալ: Այդ նյութերը մեղանում մեծ մասամμ մնում էին, Թումանյանի խոսքով ասած, «ավերակների ու Հողի տակ, իրենց պարծանքները՝ մոռացության ու անՀայտության մեջ» 26: Գ. Սրվանձտյանցը առաջիններից մեկն էր, որն իր Հայտնաμերած Հարուստ նյութերով մեծապես նպաստեց Հայ μանադիտության, աղդադրության, դրականության ու Հնադիտության ղարդացմանը: Նրա աչխատությունները չէին սաՀմանափակվում միայն ճանաչողական նչանակությամμ, նա նան իսկական դեղադետ էր, դրող ու μանաստեղծ: ՀովՀաննես Թումանյանը նրան Համարել է «Մեր անուչ, Հայրենախոս μանաստեղծը», իսկ նրա դրքերն էլ Համեմատել է μուրումնալի ծաղկեփնջերի Հետ: «Մի Աμովյան կամ մի Սրվանձտյանց,– դրել է նա,– կենդանի ծաղիկներից են կաղմում իրենց փնջերը, որոնք ինչպես էլ կապված լինեն, միչտ Հոտավետ են ու Հրապուրիչ»27: «Մեր դրականության մեջ,– դրել է Րաֆֆին,– ոչ ոք Սրվանձըտյանցի չափ չի ուսումնասիրել ն չէ Հավաքել մեր ժողովրդական ավանդությունները, սովորությունները, մեր նախապաչարմունքները... նրա չորս ամենաՀետաքրքիր դրքերը խիստ Հարուստ դանձ են մեր Հնադետների Հետաղոտության Համար»28: Սրվանձտյանցի ու նրա երկերի մասին նույն ձնով են արտաՀայտվել Ղնոնդ Ալիչանը, Գաμրիել Պատկանյանը, Ծերենցը, Սեդրակ Մանդինյանը, Մանուկ Աμեղյանը ն ուրիչներ, ժամանակի պարμերական մամուլը: Գ. Սրվանձտյանցի ամենամեծ ծառայությունը Հայ աղդադրության ու μանաՀյուսության μնադավառում μանաՀավաքչու26

Թումանյան Հ., Երկերի ժողովածու, Հ. 4, Երնան, 1951, էջ 146-147: Նույն տեղում, էջ 377-378: «Մչակ», 1883, № 143:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թյան դործի կաղմակերպումն էր: «Գրոց ու μրոցի» ն «Մանանայի» Հրապարակ դալը մեծ աչխուժություն մտցրեց μանաՀավաքչության մեջ: ԲանաՀավաքները, որ մինչ այդ մամուլում փորձում էին տեղ Հատկացնել աղդային μանավոր դրականությանն ու աղդադրությանը, այժմ սկսեցին դրքեր Հրատարակել, որոնք ավելի լայն Հնարավորություններ էին ընձեռում Հեղինակներին: Այդ Հեղինակներից չատերը նույնիսկ կենդանի չփումների մեջ էին Սրվանձտյանցի Հետ, որը նրանց խրախուսում ն ուղղություն էր տալիս: Հենց Սրվանձտյանցի կենդանության տարիներին մեկը մյուսի ետնից Հրապարակ եկան μաղմաթիվ μանաՀավաքներ, որոնք իրենց Համեստ կարողություններին Համապատասխան սկսեցին նկարադրել Հայրենի μնակավայրերն ու դավառները: Այդպիսիններից Հիչատակենք Արիստակես վ. Սեդրակյանին29, Արիստակես վ. Սարդսյանցին30, Պետրոս ծ. ԿալՀոկեցուն31, Գեորդ դ. Շերենցին32, Մանուել Կ. Միրախորյանին33, Հակոμ Հ. ԱլլաՀ-

Տե՛ս Արիստակես վարդապետ Սեդրակյան, Քնար Մչեցվոց ն վանեցվոց (մինչն այժմ չՀրատարակված երդեր), Վաղարչապատ, 1874: Նույնի՝ Ամուսնական խնդիրներ, Մոսկվա, 1891: Տե՛ս Արիստակես վարդապետ Սարդսյանց, Պանդուխտ վանեցին, նամակներ, երդեր, առածներ, առեղծվածներ, Կ. Պոլիս, 1875: Տե՛ս Պետրոս ծ. վարդապետ կալծոկեցի, Ասիական ճանապարՀորդություն ի Հայրենիս, Կ. Պոլիս, 1881: Ուղնորը եղել ու Համառոտ նկարադրել է Հայաստանի խոչոր դետերը՝ Եփրատ, Տիդրիս, Արաքս ն մյուսներ, ներկայացրել Հայկական վանքերը ն այլն: Տե՛ս Շերենց Գեորդ, Վանա սաղ. Հավաքածույք Վասպուրականի ժողովրդական երդերի, Հեքիաթների, առածների ն Հանելուկների (տեղական μարμառով), առաջին մաս, Թիֆլիս, 1885, Բ մաս, Թիֆլիս, 1899: Մանուել կ. Միրախորյան, Նկարադրական ուղնորություն ի Հայաμնակ դավառս Արնելյան Տաճկաստանի. տեղադրությունք սարեն ն ձորեն, Հնեն ն նորեն, պիտանի դիտնոց, մասն Ա, Կ.Պոլիս, 1884: Մասն Բ, Կ. Պոլիս, 1885: Մասն Գ, Կ. Պոլիս, 1885: Գ. Սրվանձտյանցի նման ՀաղթաՀարելով μաղում դժվարություններ՝ Միրախորյանը չրջել է Հայաստանի μաղմաթիվ դավառները ն դրանցումները Հրատարակել է ոչ միայն իμրն աչխարՀադրական, պատմական ն աղդադրական չրջանակների, այլն իμրն դպրոցական ընթերցանության դիրք: Ուղնորությունն սկսել է Տրապիղոնից, անցել Բասյան դավառով, չրջել Վանա լճի ավաղանի, Աղձնիքի ն Տուրուμերանի դավառները ն ավարտել Բարձր Հայքով: Հայրենադիտական μաղմապիսի նյութերից μացի՝ ուղնորությունում տեղ են դտել աղդադրական թանկարժեք տվյալներ, որոնց մեջ Հատկապես կարնորվում է Կարնո նաՀանդի «Հայ դյուղացվոց տարեկան կենաց չորս եղանակի նկարադիրը» (Գ, 177-217):

Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական…

վերդյանին , ՀովՀաննես Նաղարյանցին35, Երեմիա եպս. ՏերՍարդսյանցին36, Մ. Խրիմյանին37, Ճուլարտյանին38, Վ. վ. Տեր-Մինասյանին39, Հ. Կ. Ճանիկյանին40, Գնորդ Տեր-Աղեքսանդրյանին41…: Գ. Սրվանձտյանցի կյանքի ու դործունեության վերաμերյալ Տե՛ս Ալլածվերդյան Հ. Հ., Ուլնիա կամ Ջեյթուն. լեռնային ավան ի Կիլիկիա. նկարադիր տեղական, կենսական, μանասիրական ն լեղվաμանական, Կ. Պոլիս, 1884: Առաջին մասում ներկայացված են Զեյթունի դիրքը, μնակչության թիվը, μնակավայրի կառուցվածքը, եկեղեցիները, վանքերն ու դպրոցները, երկրորդ մասում՝ ղդեստները, կաՀկարասին, կերակուրները, երկրամչակությունը, որսորդությունը, ամուսնության ու Հարսանեկան սովորությունները, իսկ երրորդում՝ ավելորդապաչտություններն ու μանաՀյուսության մանր ժանրերը: Տե՛ս Նազարյանց Հ., Նախապաչարմունք, Հ. Լ, Տփխիս, 1878, նույնի՝ Անեկդոտներ, Հ. Լ, 1876, Հ. ԼԼ, 1877: Երեմիա եպիսկոպոս Տեր-Սարդսյանց (Տնկանց), ՏոՀմային Հիչատակարան, դիրք Ա ն Բ, Վարադ, 1881: Այս աչխատությունը տակավին լույս չի տեսել, ձեռադիրը դտնվում է Մատենադարանում (№4184): Տնկանցի աչխատությունն աղդադրական երնույթների Հարուստ Հատոր է: Տե՛ս Պապիկ ն թոռնիկ. դրեց Հայոց Հայրիկ դյուղական ժողովրդի թոռնիկներու Համար,- Էջմիածին, 1894: Մ. Խրիմյանը ակնՀայտորեն կրել է իր աչակերտի՝ Գ. Սրվանձտյանցի դրական աղդեցությունը. նա իր մի չարք դործերը չարադրել է սրվանձտյանական ոճով: Նրա ամենակարնոր աղդադրական դործը «Պապիկ ն թոռնիկն» է, որում Հեղինակը μավական Հանդամանորեն նկարադրել է երկրադործի տարեկան աչխատանքները ն Հաճախ առաջ է քաչել Հողամչակման տեխնիկայի ղարդացման Հարցերը, ոռոդման Համակարդի μարելավումը ն այլն: Տե՛ս Ձուլարտյան Սիմոն վարդապետ, Առածք աղդայինք, Վենետիկ, 1880: Տե՛ս Անդիր դպրություն ն առակք. Տեր-Մինասյան ՎաՀան վարդապետ. Հ. Ա, Կ. Պոլիս, 1893. Հ. Բ, 1893: Սեփական դրած առակներից μացի՝ նկարադրել է նան Հայկական ժողովրդական տոները: Բարեկենդանի ն աμեղաթողի սովորությունների մասին նյութեր է տպադրել «Մասիս» չաμաթաթերթում (տես «Մասիս», 1901, էջ 86-88): Ձանիկյան Հ. կ., Հնությունք Ակնա, Թիֆլիս, 1895: Ստվար Հատոր է, որը Հարուստ աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութեր է պարունակում: Նախաμանում խոսում է այն մասին, թե այս դործը պատրաստել է 1880-ական թթ.՝ ստանալով Ակնի առաջնորդի՝ Գ. Սրվանձտյանցի Հորդորները: Տեր-Աղեքսանդրյան Գեորդ, Թիֆլիսեցոց մտավոր կյանքը, մասն Ա, Բանաստեղծությունք, Թիֆլիս, 1886: Ստվար Հատոր է, որում տեղ են դտել μանաՀյուսության մանր ժանրերը, Հեքիաթները ն աղդադրական որոչ μացատրություններ: Հեղինակը խոստովանում է, որ ինքը կրել է Խ. Աμովյանի ն Գ. Ախվերդյանի աղդեցությունը, իսկ որպես ուղեցույց՝ Հաչվի է առել Գ. Սրվանձտյանցի ն մյուսների դործերը:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ստեղծվել է Հարուստ դրական, դիտական ժառանդություն, որոնցից առանձնացնում ենք Հետնյալները՝ Շերենց Գ., Գ. Սրվանձտյանցի մաՀվան 10-ամյակի առթիվ // «Աղդադրական Հանդէս», 1902, դ. ԼՃ, էջ 272-281: Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հ. 1, Երնան, 1978: Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հ. 2, Երնան, 1982: Հայկունի, Գ. Սրվանձտյանցի մաՀվան 10-ամյակի առթիվ // «Աղդադրական Հանդէս», 1902, զ. ԼՃ, էջ 272-281: Երեմյան Հ. Ս., Գ. Սրվանձտյանցի կյանքն ու դրական դործունեությունը // «Բաղմավեպ», 1912, № 1, էջ 4-12, № 2, էջ 5053: Շածնազարյան Ա., Գ. Սրվանձտյանցի մաՀվան 20-ամյակի առթիվ, «Աղդադրական Հանդէս», 1913, դ. ՃՃԼՄ, էջ 112-116, դ. ՃՃՄ, էջ 85-107: Բդոյան Վ., Հայրենիքը ն Հայրենասիրությունը Գարեդին Սրվանձտյանցի երկերում // «Էջմիածին» ամսադիր, 1944, փետրվար-մարտ, էջ 38-46, ապրիլ-մայիս, էջ 27-36: Բդոյան Վ., Գ. Սրվանձտյանցը որպես աղդադրադետ // «Էջմիածին», 1946, № 7-8, էջ 37-42: Աճառյան Հ., Գարեդին եպիսկոպոս Սրվանձտյանց, «Հայ նոր դրականության պատմություն», Հ. 3, 1964, էջ 155-158: Մելիք--աչայան կ., Հայ մչակույթի ականավոր դործիչը // «Երեկոյան Երնան», 1965, № 366: Նազինյան Ա., Հայ μանաՀյուսության ն աղդադրության վաստակավոր մչակը // «Սովետական Հայաստան», 1965, № 306: Նազինյան Ա., Գ. Սրվանձտյանց, Երկեր, Հ. 1, էջ 7-26: կոստանդյան է. Ա., Գարեդին Սրվանձտյանց (կյանքը ն դործունեությունը), Երնան, 1979:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

2. ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՃԼՃ ԴԱՐԻ

70-80-ԱԿԱՆ ԹԹ. ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականները Հայ աղդադրության պատմության մեջ μնութադրվում են որպես տարերային μանաՀավաքչության ՀաղթաՀարման, աղդադրական Հարցարանների ստեղծման, Հայ աղդադրության ն μանաՀյուսության ասպարեղում Հավաքչական μուռն դործունեության ծավալման պարμերաչրջան: Այս չրջափուլում են ստեղծվել Հայ աղդադրության առաջին ծրադիր-Հարցարանները: Հայադիտության մեջ կան չրջանառվող կարծիքներ, որոնց Համաձայն՝ Մ. Միանսարյանցի ն Ա. ն Ս. Երիցյանների ուսումնասիրությունները Համարվում են որ Հայ աղդադրության առաջին ծրադիր-Հարցարանները1: Մ. Միանսարյանցի (1830-1880) աղդային, մչակութային, լուսավորական դաղափարները ամփոփված են նրա «Մտածութիւնք աղդային լուսավորութեան մասին» Հրապարակախոսական Հոդվածում: Այստեղ նա մի ծրադիր-Հարցարան է ներկայացրել Հայ ժողովրդի կյանքի ու կենցաղի μաղմաμնույթ կողմերից միայն մտավոր, մչակութային, μարոյաՀոդեμանական առանձնաՀատկությունների Համալիր Հետաղոտության առումով: Հարցերի պատասխանները, ըստ Մ. Միանսարյանցի, Հնարավորություն կընձեռեն Հետաղոտողներին աղդային վերածննդի, լուսավորության, քաղաքակրթության, Հայ ժողովրդի Համախումμ կեցության առաջնաՀերթ խնդիրները քննելու ն վերլուծելու մչակութաμանական առավել լայն տեսադաչտում: Այն չի կարելի «Աղդադրական Հարցարան» դիտարկել աղդադրական երնույթների սաՀմանափակ թվով Հարցերի ընդդրկման պատճառով: Մ. Միանսարյանցի «Քնար Հայկական» (1868) ժողովածուն իր μնադրադիտական որոչակի սկղμունքներով թերնս առաջին լուրջ փորձերից մեկն է, որի ուղեն1

Տե՛ս Վարդանյան Ս., Միքայել Միանսարյանց: Կյանքն ու դործը, Երնան, 2002, էջ 21, Варданян Л., Степан Лисициан и истоки армянской этнографии, Ереван, 2005, с. 307, Վարդումյան Դ., Աղդադրություն // Հայ ժողովրդի պատմություն, Հ. 6, Երնան, 1981, էջ 926:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

չած μաղմաթիվ դրույթներ նպաստել են ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսին նոր սկղμնավորվող Հայ μանադիտության ձնավորմանն ու ղարդացմանը: Նույնը կարելի է ասել Ալեքսանդր ն ՍրμուՀի Երիցյանների ուսումնասիրությունների վերաμերյալ: Ա. Երիցյանը Հրատարակեց «ԸնդՀանուր Հարցեր Հայոց μանանց ն սովորութաց» (Թիֆլիս, 1874), իսկ Ս. Երիցյանը՝ «Տոմար ընտանեկան» (Թիֆլիս, 1884), սակայն այս աչխատանքներն ընդդրկում են աղդադրության սոսկ սաՀմանափակ μնադավառներ՝ ընտանիք, իրավական սովորույթներ, վիճակադրական տվյալներ ն այլն, որոնք չունեցան դործնական կիրառություն: Դրանք չդարձան դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման ծրադիր-Հարցարաններ: Գարեդին Սրվանձտյանց (1890-1812). ազդադրական ն μանածավաքչական դործունեությունը: Հայ աղդադրության մեջ ՃԼՃ դարի 60-80-ական թվականները նչանավորվում են Գ. Սրվանձըտյանցի μեղմնավոր դործունեությամμ2: Ծնվել է 1840 թ. Վա2

Տե՛ս Հայկունի, Գ. Սրվանձտյանցի մաՀվան 10-ամյակի առթիվ //«Աղդադրական Հանդես» (այսուՀետն՝ ԱՀ), դ. ԼՃ, Թիֆլիս, 1902, էջ 272-281, Երեմյան Հ. Ս., Գ. Սրվանձտյանցի կյանքն ու դրական դործունեությունը // «Բաղմավէպ», 1912, № 1, էջ 4-12, № 2, էջ 50-53, Շածնազարյան Ա., Գարեդին Սրվանձտյանցի մաՀվան 20-ամյակի առթիվ // ԱՀ, դ. ՃՃԼՄ, Թիֆլիս, 1913, էջ 112-116, դ. ՃՃՄ, էջ 85-107, Բդոյան Վ., Հայրենիքը ն Հայրենասիրությունը Գարեդին Սրվանձտյանցի երկերում // «Էջմիածին» ամսադիր, 1944, փետրվար-մարտ, էջ 38-46, ապրիլ-մայիս, էջ 27-36, նույնի՝ Գարեդին Սրվանձտյանցը որպես աղդադրադետ // «Էջմիածին ամսադիր», 1946, թիվ 7-8, էջ 37-42, Անասյան Հ., Գարեդին եպիսկոպոս Սրվանձտյանց // «Էջմիածին ամսադիր», 1950, մայիս-Հունիս, էջ 29-32, Ղանալանյան Ա., Գարեդին Սրվանձտյանց // «Հայ նոր դրականության պատմություն», Հ. 3, 1964, էջ 555-588, նույնի՝ Գարեդին Սրվանձտյանց // Գարեդին Սրվանձտյանց, Երկեր, Հ. 1, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրատ., Երնան, 1978, էջ 7-26, կոստանդյան է., Գարեդին Սրվանձտյանց, Կյանքը ն դործունեությունը, Երնան, 1979, Նածապետյան Ռ., Գարեդին Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական դործունեությունը // «Էջմիածին» ամսադիր, 2007, Ժ, էջ 110-122, նույնի՝ Գարեդին Սրվանձտյանցի աղդադրական դործունեությունը // Խ. Աμովյանի անվան ՀՊՄՀ Հիմնադրման 85-ամյակին նվիրված պրոֆեսորադասախոսական անձնակաղմի 53-րդ դիտաժողովի նյութերի ժողովածու (2007 թ. նոյեմμերի 7-9), Լ պրակ, ՀՊՄՀ, Երնան, 2008, էջ 217-219:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

նում, վախճանվել է 1892 թ. Կ. Պոլսում: Նախնական կրթությունը ստացել է Վանում, ապա ավարտել է Վարադա վանքի ժառանդավորաց դպրոցը, եղել է տեղի ուսուցիչ, «Արծուի Վասպուրական» թերթի փոխխմμադիր, 1862 թ.՝ Մչո Ս. Կարապետ վանքին կից ժառանդավորաց վարժարանի տնօրեն-ուսուցիչ, 1863-1865 թթ.՝ «Լրատար Արծուիկ Տարօնոյ» երկչաμաթաթերթի խմμադիր, 1866 թ. Կ. Պոլսում Հրատարակել է «Նոր ընթերցարան» դասադիրքը, նրա նախաձեռնությամμ μացվել են դպրոցներ: 1867 թ. Կարինում ձեռնադրվել է վարդապետ, 1867-1869 թթ. ստանձնել է Կարինի վարժարանների լիաղոր-տեսչի պաչտոնը, 1869 թ. եղել է Մչո Ս. Կարապետ վանքի վանաՀոր փոխանորդ, 1872 թ. մասնակցել է Վանի «Միություն ի փրկություն» աղդային-աղատադրական խմμակի ստեղծմանը: Կ. Պոլսի պատրիարքի կոնդակով եղել է Արնմտյան Հայաստանում՝ Տիդրանակերտ, Սեμաստիա, Մարղվան, Թոքատ, Կամախ, Երղնկա, Դերջան, Կարին, Արաμկիր, Բաղեչ, Վան, Մուչ ն այլ Հայաμնակ վայրերում: 1879-1881 թ. եղել է Վանի Հոդնոր առաջնորդի փոխանորդ, մասնակցել է «Սն խաչ» Հայրենասիրական դաղտնի կաղմակերպության աչխատանքներին, ապա վիճակավոր առաջնորդի պաչտոն է վարել Բաղեչում, Խարμերդում, 1886 թ. Էջմիածնում օծվել է եպիսկոպոս, նչանակվել է Տրապիղոնի, ապա՝ Ս. Կարապետի վանքի վանաՀայր, Հետո պաչտոնադրվել է ն առնվել իչխանությունների Հսկողության տակ: Աղդադրության ու Հնադիտության μնադավառում կատարած μեղմնավոր դործունեության Համար ընտրվել է Պետերμուրդի կայսերական Հնադիտական ակադեմիայի պատվավոր անդամ: Մկրտիչ Խրիմյանի (Հայոց Հայրիկ) Հետ Համադործակցությամμ ն Հոդնորականի կոչման μերումով նա տասնամյակներ ի վեր չրջեց Հատկապես Արնմտյան Հայաստանում ու ստեղծեց արժեքավոր մենադրություններ՝ առաջնորդվելով ժամանակի դործիչներին Հատուկ՝ «Ծանիր ղքեղ» խորիմաստ նչանաμանով: 1860-1861 թթ.՝ «Արծուի Վասպուրական» ամսաթերթի փոխխմμադիր եղած ժամանակ, որպես նվիրակ ն քարողիչ Մ. Խրիմյանի Հետ ճանապարՀորդել է Արնելյան Հայաստանի դավառներում, որի ընթացքում դրել է մի չարք աղդադրական ն Հրապարակախոսական Հոդվածներ՝ «Երնան քաղաք», «Տփղիս քաղաք», «Սյունյաց աչխարՀ ն Շուչի

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

քաղաք» վերտառություններով: Վերջիններս Հադեցած էին աղդադրական ուչադրավ տվյալներով: ԱրժանաՀիչատակ են Հատկապես կրոնական ծեսերի, Թիֆլիսի Հայ Համքարությունների օրենքների, պատանեկան խաղերի, արՀեստների ու առնտրի, տների կառուցվածքի, Հայ, ռուս, պարսիկ ն այլ ժողովուրդների կյանքից վերցված դրվադները: Աղդադրական μնույթի Հոդվածներ է տպադրել նան իր Հրատարակած «Լրատար Արծուիկ Տարօնոյ» երկչաμաթաթերթում (1863-1865): Գ. Սրվանձտյանցը այդ տարերայնությունից չատ չուտ աղատվեց, երμ Հրապարակ Հանեց իր Հռչակավոր «Գրոց ու μրոց» աչխատությունը: Գ. Սրվանձտյանցը իր նախորդներից տարμերվում էր արդեն որպես աղդադրական-μանաՀյուսական նյութերի Հավաքման μուռն վերելքի նախաձեռնող ու կաղմակերպիչ, որպես աղդադրական Հարցարանի ստեղծման նախաձեռնող: Իր Հայտնաμերած Հայոց աղդային էպոսն էլ Հենց միտք Հղացրեց աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութերի դրանցման սկղμնապես տարերային, ապա Համակարդված նախնական Հարցարան Հիմնելու, որպիսին Հանդիսացավ նրա «Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ» դիրքը (Կ. Պոլիս, 1874): Վերջինս նրա կարնորադույն դործն էր, սովորական դիրք չէր, այլ, ինչպես դիպուկ նկատել է աղդադրադետ Վ. Բդոյանը, երկու կարնորադույն Հայտնադործությունների ժողովածու է3: «Գրոց ու μրոցը» դիտական ծանրությանը ներկայացվեց որպես նախադեպը չունեցող ծրադիր-ծարցարան: Հանդամանքների μերումով Գ. Սրվանձտյանցը ճանապարՀորդել ու չրջադայել է Արնմտյան Հայաստանի մեծ մասում ն նկարադրել Հայ ժողովրդի նյութական, կենցաղային, մտավոր-լուսավորական, սոցիալական ու քաղաքական վիճակը: 1870-ական թվականներից Հայ աղդադրության ն μանաՀյուսության ասպարեղում նա ծավալեց Հավաքչական μուռն դործունեություն՝ ընդդրկելով պատմական Հայաստանի աղդադրական Հիմնական չրջանները: «Գրոց ու μրոց» յուրօրինակ ծրադիրն իր «կառուցվածքով ու Հարցերի առաջադրմամμ, իՀարկե, միանդամայն տարμերվում էր Եվրոպայում ն Բդոյան Վ., Հայ աղդադրություն (Համառոտ ուրվադիծ), Երնան, 1974, էջ 16-17:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

այլուր կաղմվող ծրադրերից, որովՀետն Հեղինակն անծանոթ էր դրանց: Նա իր ծրադիրը, դարի քաղաքական ու մչակութային պաՀանջներին Համաձայն, առաջադրել է μնատուր խելքի ու տաղանդի չնորՀիվ: Այդ ծրադիրը՝ որպես Հայ իրականության մեջ առաջին փորձ, ինչ խոսք, պարղ էր ու Հասարակ, նախնական: Որպես առաջին, խիստ նախնական փորձ, Հարցերը Համակարդված, թեմատիկ խմμավորման ենթարկված ու Համարակալված չէին, դրանք չաղկապված էին պատասխան նկարադրերին: «Գրոց ու μրոցն» ընդդրկում էր Հայ աղդադրության դրեթե μոլոր Հիմնական խնդիրները՝ տեղադրություն, μնության նկարադրություն, տնտեսական կենցաղ (դյուղատնտեսական դործիքներ, փոխադրամիջոցներ, աչխատանքային դործընթացներ), ղμաղմունքներ (կաթնամչակություն, այդեդործություն, մեղվապաՀություն, արՀեստներ, ժողովրդական μժչկություն), նյութական մչակույթ (տան կաՀկարասի, տարաղ ն այլն), ընտանեկան ն Հասարակական կենցաղ (ընտանիք, ամուսնություն, մանկան ծնունդ, Հուղարկավորություն), Հոդնոր մչակույթ (ժողովրդական Հավատք, պաչտամունք ն այլն): Այն Հորդոր էր՝ ուղղված դավառական մտավորականությանը՝ ղμաղվելու աղդադրությամμ ն μանաՀավաքչությամμ: Թուրքական ՀարստաՀարությունների ն քաղաքական Հալածանքների դեմ մաքառելու տարիներին Սրվանձտյանցը պարղապես Հայտնադործեց աղդադրությունն ու μանաՀյուսությունը նան որպես Հոդնոր ղենք ն դրանով աղդային ղարթոնքի մի նոր խթան դտավ: «Ծանիր ղքեղ»-ի դաղափարը նստած էր նչանավոր դործչի յուրաքանչյուր տողում: Այն լեցուն էր Հայրենաμաղձ Սրվանձտյանցի մեղրանուչ խոսքերով, որոնք դործածության արժանացան Հետնորդների կողմից: Այդ են վկայում ժամանակակից դրական ու դիտական նչանավոր դործիչները, որոնք խոստովանել են «Գրոց ու μրոցի» թողած աղդեցությունն իրենց վրա: ԱյդուՀանդերձ, թեն ընթերցողները ն դիտնականները ընդունել են «Գրոց ու μրոցի» μարերար ու վարակիչ աղդեցությունը, μայց չեն նկատել, որ Հեղինակն այն ներկայացրել է իμրն ծրադիր: Զեն նկատել նույնիսկ ակնՀայտ փաստերը, որ դրանցված են «Գրոց ու μրոցի» էջերում: Ուստի Հաստատելու Համար, որ դրքի ամμողջ կեսը Հայ աղդադրության ծրադիր է եղել, μերենք Հեղինակի Հետնյալ խոսքերը. «Եվ որովՀետն այս իմ դրական դործս իμրն Հուչարար ն ծրադիր կուղեմ ներկայացնել, μավականին ավելին չեմ ուղեր

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

երկարել: … Ուր տարավ ն ուր μերավ ղիս այս նկարադիրը, ղոր միայն իμր ծրադիր կը դրեմ: Դառնամ պիտի, դադրիմ պիտի, քանղի անսաՀման են այսպիսի վայրերը ն անսպառ՝ անոնց վրա խոսվածներն ու երնցածները»4: Կամ՝ «Իմ փափադս եղած է, որ μանասերք ուչադրություն դարձնեն Հայաստանի մեջ μնակած Հայոց ժողովրդական լեղվաց ն այն լեղուներով Հրատարակեն վեպեր, տրամախոսություններ ն այլն. ն այսպիսով սիրելի ն ծանոթ կացուցանեն ղանոնք դրադիտաց…»5: Կարնոր է Հիչել, որ Հեղինակը «Գրոց ու μրոցի» տիտղոսաթերթի վրա դրոչմել է՝ «Ծրադրեաց Գ. Վ. Սրվանձտեանց»: Մակադրության այս ձնը չի կրկնվել Հեղինակի մյուս դրքերից ն ոչ մեկի վրա6: Աղդադրադետ Ա. Պետրոսյանը «Հայ աղդադրության առաջին ծրադիր-Հարցարանի խնդրի չուրջ»7 Հոդվածում ջանք չի խնայում Գ. Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոցը» աղդադրական նյութերի դրառման ծրադիր-Հարցարան լինելը մերժելու Համար, սակայն, μերված փաստերը Համադրելով՝ ընթերցողը Հաճախ Հակառակ կարծիքի է Հանդում, մանավանդ որ Հեղինակը նս դրում է. «ԱկնՀայտ է, որ Գ. Սրվանձտյանցը «Գրոց ու μրոցի» առաջին մասը դիտում է որպես ծրադիր՝ այն առաջարկելով ուրիչներին նս»8: Այնուամենայնիվ Գ. Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոցը» չկարողացավ կատարել այն դերը, ինչ Հետադայում վիճակվեց կատարել Գ. Խալաթյանցի Հարցարանին: Գ. Սրվանձտյանցի երկրորդ մեծադույն ծառայությունը «Սասնա ծռեր» դյուցազնավեպի ծայտնադործումը, դրառումը ն ծրապարակումն էր: 1873 թ. Գ. Սրվանձտյանցը ժողովրդադրական նյութեր դրառելիս Մչո Առնիստ դյուղի երեսփոխան Կրպեից (Կարապետ) դրի առավ «Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ»

Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հ. 1, էջ 79: Նույն տեղում, էջ 116: Մանրամասն տե՛ս Նածապետյան Ռ., Գարեդին Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական դործունեությունը, էջ 110-122, նույնի՝ Գ. Սրվանձտյանցի աղդադրական դործունեությունը, էջ 217-219, նույնի՝ Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը // ՊԲՀ, 2011, թիվ 3, էջ 132-148: Պետրոսյան Ա., Հայ աղդադրության առաջին ծրադիր-Հարցարանի խնդրի չուրջ // ՊԲՀ, 2008, թիվ 2 (178), էջ 230-243: Նույն տեղում, էջ 232:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

դյուցաղնավեպը, որը, իրավամμ, ճանաչվեց մեր աղդային Հերոսական էպոսը: Հայ մչակույթի դարավոր պատմության մեջ կատարված մեծադույն Հայտնադործումներից մեկն էր դա, որի Համար մենք պարտական ենք Գ. Սրվանձտյանցի տարիների ուչադիր Հետամուտներին ն դործադրած անձանձիր ջանքերին: Սրվանձըտյանցի պատումն ունի μացառիկ նչանակություն մեր մչակույթի պատմության մեջ: Այդ պատումին է առնչվում, փաստորեն, ոչ միայն Հայ ժողովրդական վեպի Հայտնադործման կարնոր փաստը, այլն Հերքումը ոմանց այն թյուրըմμռնման, ըստ որի՝ Հայ ժողովուրդն իμր չի ունեցել աղդային վեպ: Սրվանձտյանցի այս Հայտնադործության արժեքը, սակայն, չի սաՀմանափակվում միայն դրանով: Այն աչքի է ընկնում նան իր ամμողջականությամμ, μովանդակության ու ձնի արժանիքներով, դրառման Հարաղատությամμ9: Այն մինչ օրս դրառված ավելի քան 160 տարμերակներից ամենակատարյալն է ու անփոխարինելին: Դա Հրաչալիք Հայտնադործություն էր: Այսպիսով, μացառիկ էին «Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ» դիրքը (Կ. Պոլիս, 1874) ն աղդադրադետի դերը Հայ աղդադրության ն μանադիտության ասպարեղում աղդադրության μանաՀավաքչության դործը կանոնավոր Հիմքերի վրա դնելու առումով: «Գրոց ու μրոցին» Հետնեցին Սրվանձտյանցի «Հնոց-նորոց» (1874), «Մանանա» (1876), Թորոս Աղμար»՝ երկու Հատորով (1879, 1884), «Համով-Հոտով» (1884) ժողովածուները: Մեծ էր դրանց դերը աղդադրությունը ն μանադիտությունը դիտության վերածելու, μանաՀավաք կադրեր պատրաստելու դործում: Այդ աչխատությունները ծառայեցին որպես նպատակային μանաՀավաքչության առաջին օրինակ, որին Հետնելու էր դավառաμնակ մտավորականության մի ամμողջ սերունդ: «Համով-Հոտովի» ղդալի մասը Վան-Վասպուրականի, ՄուչԲուլանըխի ն Արնմտյան Հայաստանի ուրիչ դավառների, քաղաքների ու դյուղերի, μնաչխարՀի լեռների, ձորերի, անտառների, դաչտերի, լճերի, կղղիների, դետերի, աղμյուրների տեղադրու9 Տե՛ս Ղանալանյան Ա., Գարեդին Սրվանձտյանց // Գարեդին Սրվանձտյանց, Երկեր, Հ. 1, էջ 12-13:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թյան, μնակչության աղդադրական սովորույթների, չրջապատի μերդերի, վանքերի, ավանների ու չեների նկարադրությունն է: Այստեղ Համապատասխան տվյալներ կարելի է դտնել Վան քաղաքի ու չրջակայքի, Բերկրիի, Խոչաμի, Աղμակի, Դատվանի, Նանըկանցի, Գոմքի, Կարմրակի, Նարեկի, Մոխրաμերդի, Ախավանցի, Արտոսի, Ոստանի, Առտերի, Ախթամարի, Շատախի, Մոկսի, Սպարկերտի, Կարկառի, Խլաթի, Արճեչի, Մանաղկերտի, Խնուսի, Բաղեչի, Մոտկանի, Տատիկի ն չատ ուրիչ վայրերի վերաμերյալ10: Այն նան ընդդրկում է μանաՀյուսական տարμեր ժանրի դրառված նյութեր: 1876 թ. «Գրոց ու μրոցի» երկրպադուները ընծա ստացան Գ. Սրվանձտյանից մի նոր ժողովածու՝ «Մանանա» խորՀրդավոր խորադրով, որը մոտ երկու ն կես անդամ ավելի մեծ ծավալ ուներ նախորդից11: Սա աղդադրական տեսանկյունից մի նոր երնույթ էր ն՛ քանակի, ն՛ որակի առումով: Գիրքը μաղկացած է մի քանի մասից. ա) «Հայրենեաց Համն ու Հոտը», որտեղ ղետեղել է աղդադրական նյութերի մեծ մասը, μ) «Հայրենեաց վեպք ն ղրոյցք» որտեղ ընդդրկված են Հեքիաթներն ու առակները, դ) «Երդք ն նվադք Հայրենեաց», որտեղ տեղ են դտել ձեռադրերից քաղված միջնադարյան μանաստեղծների մի չարք μանաստեղծություններ, ապա՝ աչխարՀիկ ժողովրդական երդեր, այնուՀետն՝ Հանելուկներ, դյութանք, μժչկարան ն այլն: Գրքում μերված են Վանի Այդեստան թաղամասի տեղադրությունը, μնակիչների կյանքի Հանդամանքները, ընտանեկան սովորությունները, մանկական խաղերը, ժողովրդական նախապաչարումները, ծածկադրերի, խաղերի, μարμառային անունները ն այլն: Այս երկում նա Հատկապես անդրադարձել է Վասպուրականի ժողովրդական երդերին, վիպական ղրույցներին, Հեքիաթներին: Նրա՝ Հայկական Հեքիաթներին տված այն μնորոչումը, թե μոլոր Հեքիաթներն ունեն որոչակի ուղղվածություն ն Հաջող ավարտ, այսօր էլ միանդամայն ընդունելի են: Ըստ Սրվանձտյանցի՝ ժողովրդական երդն ու երաժչտությունը Հայերի մեջ այնքան

Տե՛ս Ղանալանյան Ա., Գարեդին Սրվանձտյանց // Գարեդին Սրվանձտյանց, Երկեր, Հ. 1, էջ 365-586: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 117-364:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

Հին են, որքան ն ինքը՝ ժողովուրդը: «Մանանան» Վասպուրականի վերաμերյալ μանաՀյուսականաղդադրական ուչադրավ Հետաղոտություն է, որը «Գրոց ու μրոցի» նման մեծ Հետաքրքրություն առաջացրեց Հայ իրականության մեջ: Սրվանձտյանցը քաղել է նյութը ժողովրդի μանավոր լեղվից՝ Հարաղատ մնալով տվյալ μարμառին, մչակել է այն ու դրել դիտական չրջանառության մեջ: Իր այս դործով Գարեդին Սրվանձտյանցը մեծապես Հարստացրեց Հայ դրական անդաստանը: 1878 թ. Կ. Պոլսի պատրիարքարանի Հանձնարարությամμ երեք վարդապետ դործուղվեցին արնմտաՀայ դավառները՝ նրա μնակչության դժդոՀության առիթները, կարիքները, ժողովրդադրական վիճակադրությունը տեղեկադրելու՝ սուլթանական թուրքական պետությանը ներկայացնելու նպատակով: Այդ վարդապետներից մեկը Գ. Սրվանձտյանցն էր՝ իր ժողովրդի նիստուկացին քաջատեղյակ մի Հայրենասեր մտավորական: Նրա ուղնորությունը տնեց երկու տարի՝ 1878-1880 թթ., որի ընթացքում չատ ավելի մոտիկից չփվեց Հարաղատ ժողովրդի Հետ, ավելի լավ ճանաչեց նրա Հոդնոր կարողությունները: Գ. Սրվանձտյանցը չրջադայում է Հայաμնակ μաղմաթիվ վայրերում՝ Տիդրանակերտ, Սեμաստիա, Մարղվան, Ամասիա, Թոքատ, Պաֆրա, Սինոպ, Տիվրիկ, Ակն, Կամախ, Երղնկա, Դերջան, Կարին, Արաμկիր, Բաղեչ, Վան, Մուչ: Իր տպավորությունները ամփոփում է «Թորոս Աղμար» երկում12: Գրքում տրված է այդ վայրերի ն տեղի Հայ μնակչության կյանքի ու կենցաղի ճչմարտացի պատվերը՝ Համապատասխան վիճակադրական տվյալներով, վերարտադրված է նրանց անցյալը, ներկան, տնտեսական, քաղաքական կացությունը: Յուրաքանչյուր վայրի Համառոտ նկարադրին ղուդաՀեռ տրվում են տեղեկություններ նրա կլիմայի, առնտրական կամ արդյունաμերական նչանակության, աչքի ընկնող չինությունների, դպրոցների, ուսուցիչների աչակերտության, տեղական կենդանիների ու μույսերի ն այլնի մասին: Թորոս Աղμարը այն երնակայական թռչունն էր, որին Հեղի12

Տե՛ս Սրվանձտյանց Գ., Թորոս Աղμար Հայաստանի ճամμորդ, Երկեր, Հ. 2, Երնան, 1982 (մասն առաջին), էջ 169-323 (մասն երկրորդ), էջ 324-514:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նակը Հանդիպել էր Նարեկացու ծննդավայրում դտնվող Ծովք լճում. ինչպես թռչունը ողμում էր Նարեկացու մաՀը, այնպես էլ Սրվանձտյանցը ողμում էր արնմտաՀայության չուրջ ստեղծված մթնոլորտը արյունարμու սուլթան Համիդի կողմից: Նա ղդուչացնում էր մոտեցող վտանդի մասին: Ցավոք, Սրվանձտյանցի կանխատեսումը Հայերին սպառնացող կոտորածների մասին իրականացավ 1894-1896 թվականներին: «Թորոս Աղμար»-ում Հեղինակը վեր Հանեց սերնդեսերունդ փոխանցված ն ժողովրդի μանավոր լեղվում պաՀպանված Հսկայական քանակությամμ աղդադրական նյութեր: «Թորոս Աղμարի» աղդադրական-աչխարՀադրական արժեքը μարձր է դնաՀատվել Ռուսաստանի աչխարՀադրական ընկերության կողմից ն Համառոտված թարդմանվել ու տպադրվել «Торос Ахпар. Путеводитель по Арменииա խորադրով»13: Ի տարμերություն մյուս աչխատությունների՝ «Հնոց-նորոցը» դրված է μացառապես դրավոր աղμյուրների Հիման վրա: Զդալով թուրքական կառավարությունից եկող վտանդը՝ նա Հայոց եկեղեցիներից վերցրեց ձեռադիր Հավաքածուներ, ավանդաղրույցներ, ցուցակներ, որոնք էլ Հրապարակեց նչյալ աչխատության մեջ14: Մինչ Գ. Սրվանձտյանցը Հայ աղդադրությունն իμրն դրական ատաղձ էր օդտադործվում դեղարվեստական դրականության մեջ: Այդ ձնով մեծ քանակությամμ նյութեր են Հայթայթել Խ. Աμովյանը, Պ. Պռոչյանը, Րաֆֆին, դյուղադիրները ն ուրիչներ: Եվ եթե դրողները աղդադրությունը ծառայեցրել են դեղադիտությանը, ապա Գ. Սրվանձտյանցը, ընդՀակառակը, դեղադիտությունն է ծառայեցրել աղդադրությանը: Իսկ սա Հայ աղդադրության մեջ երնույթ էր, որը Հայտնադործել ն տաղանդավոր կերպով կիրառել է Գ. Սրվանձտյանցը: Ի պատիվ իրեն՝ Գ. Սրվանձտյանցը աղդադրական տվյալները դեղադիտական խոսքով մատուցելիս չի աղավաղել, չի խաթարել, որովՀետն μուն նպատակը աղդադրությանը Հարաղատ մնալն է եղել15: Նախքան Գ. Սրվանձտյանցի աչխատուՏե՛ս Известия Кавказского отдела императорского Русского географического обществаա, т. IX, Тифлис, 1887: Տե՛ս Սրվանձտյանց Գ., Հնոց-նորոց, Կ. Պոլիս, 1874: Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Գարեդին Սրվանձտյանցի աղդադրական μանաՀավաքչական դործունեությունը, էջ 116-117:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

թյունների Հրապարակումը արնմտաՀայ մտավորականները աղոտ պատկերացում ունեին իրենց ժողովրդի μառ ու μանի, Հավատալիքների, վարքուμարքի, ծեսերի, սովորությունների, Հայրենի μնաչխարՀի առանձնաՀատկությունների վերաμերյալ: Այդ նյութերը մեղանում մեծ մասամμ մնում էին, Թումանյանի խոսքով ասած, «ավերակների ու Հողի տակ», իրենց պարծանքները՝ մոռացության ու անՀայտության մեջ16: Գ. Սրվանձտյանցը առաջիններից մեկն էր, որն իր Հայտնաμերած Հարուստ նյութերով մեծապես նպաստեց Հայ μանադիտության, աղդադրության, դրականության ու Հնադիտության ղարդացմանը: Նրա աչխատությունները չէին սաՀմանափակվում միայն ճանաչողական նչանակությամμ. նա նան իսկական դեղադետ էր, դրող ու μանաստեղծ: ՀովՀաննես Թումանյանը նրան Համարել է «մեր անուչ, Հայրենախոս μանաստեղծը», իսկ նրա դրքերն էլ Համեմատել է μուրումնալի ծաղկեփնջերի Հետ: «Մի Աμովյան կամ մի Սրվանձտյանց,– դրել է նա,– կենդանի ծաղիկներից են կաղմում իրենց փնջերը, որոնք ինչպես էլ կապված լինեն, միչտ Հոտավետ են ու Հրապուրիչ»17: Գ. Սրվանձտյանցի երկերի արժանիքն այն է, որ նա, ամենայն Հմտությամμ պաՀպանելով նյութերի անաղարտությունը, դրանք ներկայացրեց դեղարվեստական չնչով՝ միաժամանակ անելով աղդաμանական ու μանադիտական նուրμ դիտողություններ: Ուստի նրա ժողովածուները, ճանաչողականից μացի, ունեն դիտական որոչակի արժեք: Ունենալով մեծ երնակայություն, ճոխ լեղու ն մոտիկից ծանոթ լինելով արնմտաՀայության μարքերին ու սովորություններին՝ Սրվանձտյանցը ամμողջացրեց Արնմտյան Հայաստանի տարμեր դավառներից դրառած աղդադրական նյութը: Նրա յուրաքանչյուր դիրքը մեծ աչխուժություն էր առաջացնում մտավորականների չրջանում, ն պատաՀական չէ, որ Սրվանձտյանցի երկերի աղդեցությամμ սկսվեց մտավորականների չարժը դեպի դավառներ՝ աղդադրական, μանաՀյուսական նյութեր դրառելու Համար: Սրվանձտյանցի Հսկայական ժառանդությունը, Հետաքրքրություն առաջացրեց դեպի աղդադրությունն ու μանաՀյուսությունը, իսկ երկերի ինքնատիպ ոճը,

Տե՛ս Թումանյան Հ., Երկերի ժողովածու, Հ. 4, Երնան, 1951, էջ 146147: Նույն տեղում, էջ 377-378:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

լեղուն Համապատասխան ճաչակ ձնավորեցին: Գ. Սրվանձտյանցի երկերի դերը ն նրա «Ծրադրի» ծետնորդները: Սրվանձտյանցի կատարած դործը Հասարակական մեծ արձադանք դտավ ն ջերմ ընդունելության արժանացավ: Ինքը՝ Սրվանձտյանցը, իր կատարած դործը ներկայացնում էր որպես ուրիչներին խրախուսելու ն աղդօդուտ դործունեության մղելու օրինակ: Նա դրում է. «Մեր մտադրությունն է ժողովրդական կյանքե ծանոթություններ Հիչել, որոնք լույս կարող են տալ մեր աղդային պատմության ն լեղվին կամ դրականության. ուչադրության առնելու է, ուրեմն, անոնց մեջ եղած տնական, դեղջկական, քաղաքական ու կրոնական արարողությունները, առածները, երդումները, անեծքները, օրՀնանքները, երդերը, պարերը, տղայոց խաղերը, որոնք առՀասարակ կյանքի ն լեղվի պատմությունը կը կաղմեն»18: Գարեդին Սրվանձտյանցի դործերը թարմ չունչ են Հաղորդում ժամանակի Հայ մտավոր աչխարՀի վրա: Մտավորականների չրջանում չարժում է ծավալվում մինչ այդ արՀամարվող դեղջկական կյանքը՝ այնտեղից՝ ժողովրդի Հուդու խորքերից դուրս μերելու դարերով անթեղված դանձերը՝ որպես ինքնաճանաչման մինչ այդ անտեսված միջոց: Դա արդյունք էր սկսված աղդային ղարթոնքի, որի առաջին արտաՀայտություններից մեկը Հենց ինքը՝ Գ. Սրվանձտյանցն էր: 1870-1880-ական թթ. ասպարեղ իջավ μանաՀավաքների մի ամμողջ սերունդ, որը, ոդնորված Գ. Սրվանձտյանցի օրինակով, առավել արդյունավետ աղդադրական-μանաՀյուսական Հավաքչական դործունեություն ծավալեց: Հրապարակվեցին մեծ թվով աղդադրական ու μանաՀյուսական ժողովածուներ, որոնք ավելի լայնորեն ընդդրկեցին պատմական Հայաստանի աղդադրական չրջանները՝ մեծապես Հարստացնելով Հայ աղդադրության դանձարանը նորանոր նյութերով: Նչենք մի քանի Հեղինակների՝ Արիստակես վարդապետ Սեդրակյան («Քնար մչեցվոց ն վանեցվոց», Վաղարչապատ, 1874, «Ամուսնական խնդիրներ» Մոսկվա, 1891), Արիստակես վրդ. Սարդսենց («Պանդուխտ վանեցին», Կ. Պոլիս, 1874), Պետրոս վրդ. ԿալՀոկեցի («Ասիական ճանապարՀորդություն ի Հայրենիս», Կ. Պոլիս, 1881), Գնորդ Գ. Շերենց («Վանա սաղ»,

Սրվանձտյանց Գ., «Գրոց ու μրոց», Երկեր, Հ. 1, մ. Ա, էջ 81:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

Թիֆլիս, մաս Ա, 1885, մաս Բ, 1899), Մ. Կ. Միրախորյան («Նկարադրական ուղնորություն ի Հայաμնակ դավառս Արնելյան Տաճկաստանի…», Կ. Պոլիս, Մասն Ա. 1884, Բ. 1885, Գ. 1886), Հակոμ Հ. ԱլաՀվերդյան («Ուլնիա կամ Զեյթուն», Կ. Պոլիս, 1884), ՀովՀաննես Նաղարյանց («Նախապաչարմունք», Թիֆլիս, 1878, «Անեկդոտներ», Թիֆլիս, Հ. 1, 1876, Հ. 2, 1877), Երեմիա եպ. ՏերՍարդսենց-Տնկանց («ՏոՀմային Հիչատակարան», դիրք Ա ն Բ, Վարադ, 1881), Սիմոն վ. Ճուլարտյան («Առածք աղդայինք», Վենետիկ, 1880), Հ. Կ. Ճանիկյան («Հնությունք Ակնա», Թիֆլիս, 1895), Գնորդ Տեր-Աղեքսանդրյան («Թիֆլիսեցոց մտավոր կյանքը», Թիֆլիս, 1886) ն այլք: Այսպիսով՝ ժամանակի Հայ դավառաμնակ մտավորականության ջանքերով աղդադրության ն μանաՀյուսության ասպարեղում մեծաքանակ նյութեր կուտակվեցին տարμեր դավառներից ն μնակավայրերից՝ ընդդրկելով ն՛ Արնմտյան, ն՛ Արնելյան Հայաստանը, նան Հայկական դաղթօջախները: Նրանց չնորՀակալ դործունեության չնորՀիվ կորստյան վտանդից փրկվեցին Հայ աղդային մչակույթի անթիվ դանձեր: Սփյուռքի Հայության Համար աղդային ոդու պաՀպանելուն ուղղված աղդադրական նյութերի սրվանձտյանական դրանցման Հայրենաμաղձ ոճը ներկայումս էլ իչխող ձն է մնում: Հավաքված ու Հրատարակված աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութերը, սակայն, վերը Հիչատակված ժողովածուներում չունեցան աղդադրության ու μանաՀյուսության դիտական պաՀանջներին Համապատասխան մակարդակ: Գ. Սրվանձտյանցի ն նրա Հետնորդների երկերում աղդադրությունը ն μանաՀյուսությունը խիստ միաձույլ էին Հանդես դալիս: Դրանք աղդադրական-μանաՀյուսական Համալիր Հետաղոտություններ չէին ն չէին էլ կարող լինել առանց դրանց դործունեությունը ուղղորդող դիտական աղդադրական ծրադրերի առկայության, ժամանակի Հասարակական-քաղաքական պայմանների: Այդ μանն արեց Գ. Խալաթյանցը 1887 թ., Սրվանձտյանցի երկերի նյութի ն արնմտաեվրոպական ու ռուսական արդեն առկա դիտական որոչ փորձի Հիման վրա՝ կաղմելով Հայ աղդադրական, μայց արդեն դիտական Հիմունքներով դրված Հարցարան, որը Հետադա169

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

յում իր ամμողջ աչխատանքի Հիմքում դրեց նչանավոր աղդադրադետ Ե. Լալայանը: Գրիդոր Խալաթյանցը (1858-1112), որպես ծայ դիտական ազդաμանության ծիմնադիր: Հայ աղդադրության Հետադա ղարդացման դործում մեծ է եղել Մոսկվայի Լաղարյան ճեմարանի պրոֆեսոր, նչանավոր Հայադետ, պատմաμան, μանասեր Գրիդոր Խալաթյանցի՝ պատմադիտության, աղդաμանական դիտության, լեղվի ու դրականության μնադավառներում ունեցած դերն ու նչանակությունը19: Նրա դրչին են պատկանում ավելի քան 20 տպադիր աչխատություն, Հայ ն օտար մամուլում սփռված μաղմաթիվ Հոդվածներ, ինչպես ն անտիպ ուսումնասիրություններ20: Ծնվել է 1858 թ. սեպտեմμերի 15-ին Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գյումրի) քաղաքում, վախճանվել է 1912 թ. փետրվարի 8-ին Թիֆլիսում: Գիտության դոկտոր էր 1903 թվականից, պրոֆեսոր՝ 1906 թվականից: 1868-1877 թթ. սովորել է Մոսկվայի Լաղարյան ճեմարանում, 1877-1880 թթ.՝ Մոսկվայի Համալսարանի μժչկական ֆակուլտետում, ապա՝ տեղափոխվել պատմալեղվաμանական ֆակուլտետ ն ավարտել 1884 թվականին: ԱյնուՀետն կատարելադործվել է Գերմանիայում: 1886 թվականից մինչն կյանքի վերջն աչխատել է Լաղարյան ճեմարանում՝ դասավանդելով Հայադիտական տարμեր առարկաներ: 1890 թվականից դլխավորել է Հայադիտության ամμիոնը, իսկ 1897-1903 թթ. եղել է ճեմարանի տեսուչը: Նրա անդրանիկ դործն է «Սասունցի Դավիթ» Հայ ժողովրդական էպոսի ռուսերեն թարդմանությունը (1881), «Ղաղար Փարպեցի եւ դործք նորին» (1883), «Հայ ժողովրդական Հեքիաթների ընդՀանուր ուրվադիծ» (1885, ռուս.), «Հայոց վեպը Մովսես Խորենացու Պատմության մեջ» (1896, ռուսերեն), «Գիրք մնացորդացը» ըստ Հնադույն Հայ թարդմանության (1899), «Մովսես Խորենացին ն յուր աղμյուրները» (1898), «Մովսես Խորենացու նորադույն աղμյուրների մասին» (1898), «Հայ Արչակունիները Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ» (1903), «Ակնարկ

Տե՛ս Շածնազարյան Ա., Պրոֆ. Գրիդոր ԱμրաՀամյան Խալաթյանց // «Աղդադրական Հանդես», դ. ՃՃԼԼ, № 1, Թիֆլիս, 1912, էջ 249-263: Վարդանյան Վ., Գր. Խալաթյան // ՊԲՀ, 1968, թիվ 4, էջ 143-149:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

Հայաստանի պատմության…» (1910, ռուսերեն): Թեն որոչ երկերում առկա են թյուր կարծիքներ, դրույթներ ու տեսակետներ, որոնք Հետադայում մերժել է Հայադիտությունը, սակայն այսօր էլ Խալաթյանցի μաղմաթիվ երկեր պաՀպանել են իրենց դիտական արժեքը: Աղդադրության ն μանաՀյուսության ղարդացումն ու նվաճումները Եվրոպայում ն Ռուսաստանում աղդակ Հանդիսացան՝ 1880-ական թթ. վերջին ն Հատկապես 1890-ական թվականների սկղμին Հայ աղդադրության ն μանաՀյուսության դծով կատարվող աչխատանքներն էլ դիտության նոր պաՀանջների Համեմատ իրականացնելու Համար: Այդ էր պաՀանջում նան Հայ աղդադրության ն μանաՀյուսության ասպարեղում կուտակված նյութերի ու Հարուստ փորձի ուսումնասիրությունը: Այդ դործը վիճակված էր Գ. Խալաթյանցին ն Երվանդ Լալայանին: Գ. Խալաթյանցի՝ որպես եվրոպական աղդադրության քաջածանոթ տեսաμանի, աղդադրական դործի կաղմակերպչի դործուն մասնակցությամμ 1880-ական թթ. սկղμներին Հրատարակվում է ռուսերեն աղդադրական ծրադիր: Դրա օրինակով Մոսկվայի Լաղարյան ճեմարանի ուսուցչապետ Գրիդոր Խալաթյանցը 1887 թ. Հրատարակեց «Ծրադիր Հայ աղդադրության ն աղդային իրավաμանական սովորությունների» (Մոսկվա, 1887) ուղեցույց ծրադիր-Հարցարանը, որն անդնաՀատելի դեր ունեցավ Հայ աղդադրական դիտության կայացման ն ղարդացման դործում: Այն Համակարդված, կուռ կառուցվածք ուներ ն նորույթ էր: Խալաթյանցի ծրադիր-Հարցարանը μացառիկ դրական դեր խաղաց աղդադրադետ կադրերի պատրաստման, նպատակադրված դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունների իրականացման, μանաՀավաքչական նյութերի Համակարդված դրառման, դիտական արչավախմμերի կաղմակերպման դործում: Այն մեծապես խթանեց Հայ աղդադրական դիտության ձնավորումն ու Հետադա ղարդացումը: Գ. Խալաթյանցը նախաμանում լուրջ ուչադրություն է դարձրել Հայ աղդադրության վերաμերյալ նյութերը մչակելու խնդրին՝ ցավով արձանադրելով. «Ժողովրդի խոսքն ու μարμառը, Հին ծեսն ու սնապաչտությունը, առասպելական վեպն ու ավանդությունը, Հին երդն ու խաղը, Հեքիաթն ու առակը, որպես ն չատ աղդային

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

իրավաμանական սովորությունները – մեր աչքի առաջ պակասում, նվաղում, մաչվում, արՀամարՀանքի կամ մոռացության են տրվում ն ՀետղՀետե անՀետանալու վիճակին մոտենում՝ չփվելով ու ընդՀարվելով նորաձնությունների Հետ, կյանքի նոր դաղափարների ու պայմանների, դրավոր օրենքների Հետ, նոցա Հոսանքին չդիմանալով ն նոցա տեղի տալով»21: «Ծրադրով» սաՀմանվում էր առարկան, ուղղություն տրվում μանաՀավաքներին՝μաղմապատկելով նրանց թիվը: Ծրադիրը ընծայված է Գ. Սրվանձտյանցին: Ծրադրից Հետո մեծ Հետաքրքրություն է առաջանում դեպի աղդաμանությունը («Ծրադրիդ ճառադայթներով, ուր կլուսավորեր, կառաջնորդեր ն կցուցաներ ամեն μան պարղ ու կատարյալ, մեծ դործի պիտանի է Ծրադիրդ»,– դրում է Գ. Սրվանձտյանցը): Ծրադրի μովանդակությունը, կառուցվածքը: Ծրադիրն ընդդրկում էր 500 Հարց ն 10 μաժին, որոնք վերաμերում են կենցաղի ն մչակույթի ամենատարμեր μնադավառներին՝ 1) աչխարՀադրական ն պատմական տեղեկություններ, 2) մարդաμանական տեղեկություններ, 3) μնակարանը ն իր պարադաները, 4) ղդեստ ն ղարդ, 5) կերակուր ն խմիչք, 6) կենցաղ ն ղμաղմունք, 7) ընտանեկան μարք ու սովորույթ, 8) Հավատք, 9) լեղու ն դիր, արվեստ, ձեռադիր, 10) ժողովրդական μանավոր դրականության տեսակները: Ծրադրի երկրորդ μաժինը վերաμերում է իրավունքին ն կաղմված է երեք դլխից՝ 1) Հասարակական կացություն ն վարչություն, դատ ու պատիժ, 2) քաղաքացիական իրավունք, 3) քրեական իրավունք22: Գ. Խալաթյանցի «Ծրադիրը» արդյունք էր խոր ու μաղմակողմանի Հետաղոտության: Այն ժամանակի դիտության Համատեքստում ընդՀանրացնում ն ամփոփում է աղդադրության μնադավառը, նրա սաՀմանումն ու ընդդրկումը, դասակարդումը, ինչպես նան վեր Հանում մչակույթի այլ μնադավառների Հետ ունեցած առնչություններն ու կապերը՝ ելնելով Հայ իրականության ն Հայկական նյութի պաՀանջներից: Յուրաքանչյուր μաժնի ն ենթաμաժնի մեջ նա Հարցադրումների Հետ տվել է մի չարք ծա21 Խալաթյանց Գ., Նյութեր Հայ աղդադրության պատմության // «Էմինյան աղդադրական ժողովածու», Հ. Է, Մոսկվա, 1908, էջ 48: Խալաթյանց Գ., Ծրադիր Հայ աղդադրութեան ն աղդային իրավաμանական սովորությունների, Մոսկվա, 1887, էջ 44:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

նոթություններ, օրինակներ ու նմուչներ՝ նպաստելու μանաՀավաքի աչխատանքին: «Ծրադիրն» իր ներքին կառուցվածքով ն Հարցադրումներն իրենց μնույթով նպատակ ունեին աղդադրական երնույթների ն մչակութային տարμեր մարղերի փաստերը ներկայացնելու ոչ թե մեկուսացված, այլ Համակցված ն փոխադարձ ներթափանցումներով: Միաժամանակ ուչադրավ խորՀուրդներ ու ցուցումներ էր տալիս μանաՀավաքներին, թե ինչպես պետք է ղրուցել μանասացների Հետ, ինչ կերպ դրի առնել ն դասավորել Համապատասխան μաժինների Հարցադրման արդյունքները: Գիտնականը Հատուկ ուչադրություն է Հրավիրում նյութերի Հարաղատ ն անաղարտ դրանցման Հանդամանքին: Նա դրում է. «ԲանաՀավաքը մեծ ուչադրությամμ ն Հարդանքով պետք է վերաμերվի այն μոլոր տեղեկություններին, որ իրան կՀաղորդեն, կամ ինքը կժողովե անմիջապես… Հարկավոր է դիտել ու դրել այն, ինչ որ կա, ն ոչ թե այն, ինչ որ պետք է լինի՝ μանաՀավաքի կարծիքով»23: ԱյնուՀետն Գ. Խալաթյանցը իր «Ծրադրում» մատնանչում է, որ աղդադրական-μանաՀյուսական նյութերի Հավաքման դործին պետք է Հաջորդի առանձին Հավաքածուների Հրատարակությունը, ուր ներկայացված լինեն ն աղդադրական նկարադրություններ ու μանաՀյուսական ստեղծադործություններ ն Հետաղոտություններ: Գ. Խալաթյանցը «Նյութեր Հայ աղդադրության պատմության Համար» Հոդվածում մատնանչում էր Հայ աղդադրադետների անելիքները. 1) պետք է չտապեցնել դաչտային աղդադրական նյութեր Հավաքելու խնդիրը, 2) պետք է Հոդ տանել կաղմելու աղդադրական մատենախոսական լիակատար նկարադրություններ, 3) նյութեր Հավաքելուն ղուդընթաց մեղ պետք է դրանց Հիման վրա կատարել ուսումնասիրություն, Հետաղոտություն, վերլուծություն, 4) պետք է աչխուժացնել Հայոց աղդադրական դործունեությունը, 5) ձեռնարկել անՀապաղ դիտական արչավախմμեր, դիտական Համաժողովներ, 6) պետք է Հիմնել աղդադրական թանդարաններ, μուՀերում դասավանդել կովկասյան ն Հայ աղդադրության վերաμերյալ առարկաներ, 7) մեծ կարնորություն ունի Հայ Խալաթյանց Գ., Ծրադիր Հայ աղդադրութեան ն աղդային իրավաμանական սովորությունների, Մոսկվա, 1887, էջ ԺԸ:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

աղդադրության Համար ն դրացի աղդերի ընկերական ն Հասարակական կենցաղի Համեմատական ուսումնասիրությունը24: Գ. Խալաթյանցի կարծիքով աղդադրությունը օդնում էր պարղելու չատ կարնոր խնդիրներ: Ժողովրդի μուն պատմությունը վերականդնելու անսպառ նյութը պարուրված է Հեքիաթների, առասպելների, Հանելուկների, առակների, դեղջկական երդերի ն μանաՀյուսական այլ ստեղծադործությունների մեջ, որոնք, «դարերի ընթացքում փոփոխվելով, μարդվելով, ձնակերպվելով», իրենց մեջ պարփակել են կյանքի իսկական պատկերը, «ժողովրդի ձդտումներն ու իդեալները»: Ժողովրդադիտությունը, ըստ դիտնականի, ինքնաճանաչման մի Հղոր միջոց է, μացի դրանից՝ այն նպաստում է լեղվի, դրականության, μարոյադիտության, իրավադիտության ղարդացմանը: Նա Հրամայական պաՀանջ է Համարում աղդադրական μաժիններ Հիմնել Պոլսում, Էջմիածնում, ընդլայնել μանաՀավաքման միջոցները, Թիֆլիսում կովկասադիտական Համալսարան μացել: Գ. Խալաթյանցին մտաՀոդում է, որ չատ ավանդություններ, իրավական սովորություններ, չփվելով նորամուծություններին, դրավոր կանոններին «նվաղում, մաչվում, արՀամարՀանքի կամ մոռացության են տրվում», «կանցնի չատ-չատ մի կես դար, ն այդ մեր պապերից ավանդած Հաղարավոր տարիների չատ կողմերից թանկադին կտակը կկորչի անդարձ, եթե օրով առաջ Հոդ չտանենք խնամքով արձանադրելու նրան ն պաՀելու դիտության Համար»: Նա նչում ու կարնորում է, որ երμ կարողանանք մեղանում էլ դիտության վերածել աղդադրությունը, այնժամ Հիմք կդոյանա դրելու մեր մչակույթի ու երկրի պատմությունը՝ «ճչմարտացի ու պատչաճավոր»25: «Ծրադիրը» էական դեր խաղաց աղդադրական դործը Հայ իրականության մեջ դիտական սկղμունքներով իրականացնելու Հարցում: Այդ ժամանակաչրջանի Հայ դրականությունը ողողված է ժողովրդի առօրյան, կենցաղն ու սովորույթները Համակողմանիորեն արտացոլող առատ նյութերով: Այն իր արտացոլումը դտավ թե՛ դեղարվեստական դրականության մեջ՝ (Րաֆֆի, Պ. Պռոչյան, Ռ. Պատկանյան, Մուրացան, Հ. Թումանյան, Մ. Նալ24

Տե՛ս Խալաթյանց Գ., Նյութեր Հայ աղդադրության պատմության, էջ 57-58: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 46-48:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

μանդյան) ն թե՛ Վ. Սուրենյանցի, Լանսերեի, Ֆեթվաճյանի, Գ. Բաչինջաղյանի, Կոմիտասի, Կարա-Մուրղայի, Ռ. Մելիքյանի, Թ. Թորամանյանի ն ուրիչների արվեստի դործերում: Հայ աղդադրական նյութի մատուցման ու մեկնաμանման դործում նչանակալի ներդրում կատարեցին Ս. Ամատունին26, Ա. Ղլտճյանը27, Մ. Միրախորյանը28, Ս. Հայկունին29, Գ. Ախվերդյանը30 ն այլք: Մի չարք Հանդեսներ՝ «Արաքս», «Բյուրակն», «Բաղմավեպ», «Հանդես ամսօրյա», «Մչակ» ն այլն, ապա՝ «Աղդադրական Հանդես», «Էմինյան աղդադրական ժողովածու», նվիրվեցին Հայ աղդաμանական դործունեությանը: Գ. Խալաթյանցի Հորդորով են Հիմնվել «Հայոց աղդադրական ընկերությունը» ն «Աղդադրական Հանդեսը» («Այժմ մնում է,– դրում է Լալայանը Խալաթյանցին,– մի ուրիչ ցանկության իրականանալը, դուք վերադառնաք Կովկաս ն ստանձնեք այս ընկերության ղեկավարությունը»): 1906 թ. Խալաթյանցը Հրավիրվել է Մոսկվայի կայսերական Համալսարան ն վարել Հայ աղդադրություն դասընթացը: Նչանավոր Հայադետը ղμաղվել է նան Հայ մատենադետի, մասնավորապես Մ. Խորենացու քննությամμ ն նրանց դործերի թարդմանություններով: Նա ռուսերեն ն դերմաներեն թարդմանել է «Սասունցի Դավիթ» էպոսը, դրել այդ լեղուներով «Հայ ժողովրդական Հեքիաթների ուրվադիծ» աչխատությունը: «էմինյան ազդադրական ժողովածու»-ի (1101-1113 թթ., 1 ծ.) դերն ու նչանակությունը ծայ ազդադրական դիտության պատմության մեջ: Համաձայն Մոսկվայի Լաղարյան ճեմարանի պրոֆեսոր Մկրտիչ Էմինի կտակի՝ որոչվել է նրա դրամադլխի եկամուտներն ուղղել Հայ աղդադրության ն Հայ ժողովրդական դրականության վերաμերյալ ուչադրության արժանի նյութերի ն Հե26

Տե՛ս Ամատունի Ս., Հայոց μառ ու μան, Վաղարչապատ, 1912: Տե՛ս Ղլտճեան Ա., Հայոց Հին իրաւունքը, Ալեքսանդրապոլ, 1918: Նույնի՝ Ամուսնութիւն, ամուսնալուծութիւն ն քաղաքացիական պսակ, Ալեքսանդրապոլ, 1904: Տե՛ս Միրախորյան Մ., Նկարադրական ուղնորություն ի Հայաμնակ դավառս Արնելյան Տաճկաստանի տեղադրությունք սարեն ու ձորեն, Հնեն ու նորեն պիտանի դիտնոց), Կ. Պոլիս, Հ. 1, 1884, Հ. 2, 3, 1885: Տե՛ս Հայկունի Ս., Բադրնանդ, ջրաμաչխ դավառ, 1, Էջմիածին, 1894: Տե՛ս Ахвердов ЮՕ. Тифлисские амкары, Тифлис, 1883:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տաղոտությունների ժողովածուներ Հիմնելուն: «Դրամադլխի Հաչվով տպադրվելիք թե՛ ժողովածուները ն թե՛ առանձին դրվածքները պետք է դիտական նչանակություն ունենան ն վերաμերեն Հայ աղդադրությանը, Հայոց Հավատքին, Հնություններին, պատմությանը, որպես ն լեղվին, μանավոր ու դրավոր դրականությանը, արվեստներին: Ժողովածուները պետք է նվիրվեն Էմինի Հիչատակին»31: ԱՀա Էմինյան աղդադրական այդ դրամադլխի միջոցներով, ի թիվս այլ դործերի, տպադրվել են նան «Էմինյան աղդադրական ժողովածուի» 9 Հատորները: Ժողովածուի խնդիրն էր Հայ աղդադրության ն ժողովրդական դրականության վերաμերյալ ուչադրության արժանի Հավաքածուներ, նյութեր ն դիտական Հետաղոտություններ Հրատարակելը: Գ. Խալաթյանցը մեծ աչխատանք է կատարել «Էմինյան աղդադրական ժողովածուն» դիտական պատչաճ մակարդակով Հրատարակելու Համար: Ժողովածուի 1-8-րդ Հատորների անփոփոխ խմμադիրը Գ. Խալաթյանցն էր, իսկ 9-րդ Հատորը (նրա մաՀից Հետո) խմμադրել է Հայադետ Կ. Կոստանյանը: Այն Համառ ջանքերը, եռանդուն ստեղծադործական աչխատանքը, որը թափել է Խալաթյանցը Հանդեսի 8 Հատորների խմμադրման, ծանոթադրության ու տպադրության ուղղությամμ, վեր է ամեն տեսակի դնաՀատությունից: ԷԱԺ-ի առաջին դիրքը (1901) նվիրված է պատմական Հայաստանի աղդադրական ինքնատիպ չրջաններից մեկին՝ Շիրակի աղդադրությանն ու μանաՀյուսությանը, որի նյութերը ամμողջությամμ Հավաքել է ճանաչված աղդադրադետ Ալեքսանդր Մխիթարյանը (1846-1916)՝ «Փչրանքներ Շիրակի ամμարներից» վերնադրով: Առաջին մասում ներառված են ժողովրդական μանավոր դրականության տեսակները՝ Հեքիաթ, առակ, առած, Հանելուկ, օրՀնանք, անեծք, երդում ն այլն: Երկրորդ մասը վերաμերում է աղդադրությանը, որտեղ ներկայացված են տեղացիների ընտանեկան μարքն ու սովորույթը, կենցաղն ու ղμաղմունքը ն Հատկապես Հավատքը (սնոտիապաչտություն, նախապաչարմունքներ, երաղներ, μժչկություն, կախարդություն, թովչություն, μժժանք), իμրն Հավելված՝ Շիրակի μարμառի Համառոտ μառարանը: Խոսելով Հավաքածուի նչանակության ու արժեքի մասին՝ Հատորի առաջաμանում Գ. Խա31

«Մկրտիչ Էմինի երկասիրությունները», Հ. 4, Մոսկվա, 1898:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

լաթյանցը նչում է, որ չատ երնույթներ ու նյութեր նման կլինեն ն կՀիչեցնեն այլ դավառների աղդադրական նկարադրությունները, ն դիտնականը միաժամանակ իրավացի դիտողություն է անում. «Բայց նան այս կրկնությունը՝ որոչ սիստեմի Հետ միասին յուր անՀերքելի արժեքն ունի՝ վերստուդելով ու Հաստատելով նախընթաց Հաղորդածները ն Հայ աղդադրության Համեմատական ուսումնասիրության Համար ավելի առատ ն ապաՀով նյութ պատրաստելով»32: Քննության առարկա նյութերից μացի՝ Ա. Մխիթարյանը Հրատարակել է նան «Տաղեր ն խաղեր» (Ալեքսանդրապոլ, 1900) ուչադրավ ժողովածուն: Ժողովածուի 4 դիրք նվիրված է վաստակաչատ μանաՀավաք Սարդիս Հայկունու (1838-1908) μանաՀյուսական նյութերի Հավաքածուներին՝ Հայ ժողովրդական վեպեր (6 Հատ, որոնց թվում՝ «Դավիթ ն ՄՀեր» վեպի Մոկաց ճյուղը) ն Հեքիաթներ (42 Հատ), (Հատոր Բ, Մոսկվա-Վաղարչապատ, 1901): «Հայ ժողովրդական Հեքիաթ» (Հատոր Դ, 1902), «Դավիթ ն ՄՀեր» դյուցաղանվեպի Շատախի ն Արարատյան ճյուղերը, «Հայ-քրդական վեպ» (Հ. Ե, 1904), «Հայ ժողովրդական երդ» ն μանաՀյուսական այլ ժանրի ստեղծադործություններ (Հ. Զ, 1906): Գրի է առնվել «Սասնա ծռեր» 4 պատում, ժողովրդական վեպերի ու սիրավեպերի 32 պատում, 117 Հեքիաթ ու առակ, 276 երդ, մոտ 800-ի Հասնող առած, ասացվածք, Հանելուկ ն այլն: ԱնՀրաժեչտ է ընդդծել չորս Հատորներում տեղ դտած Ս. Հայկունու μանաՀյուսական նյութի ժանրային μաղմաղանությունը՝ էպոսի 4 պատում, Հեքիաթներ, երդեր, առածներ ու Հանելուկներ, անեծքներ, օրՀնանքներ, երդումներ, չուտասելուկներ, որոնք Հարուստ են ոչ միայն քանակով, այլն իրենց դրառման վայրերով: Գ. Խալաթյանցը չատ μարձր է դնաՀատել Ս. Հայկունու μանաՀավաքչական դործունեությունը՝ աղդադրական տարμեր չրջաններից դրառած մեծաքանակ ն μաղմաղան նյութեր ն Հարնան ժողովուրդներից μարեխղճորեն դրառելու Համար33: Ի դեպ, Սարդիս Հայկունու դործունեությունը

«Էմինյան աղդադրական ժողովածու», այսուՀետ ԷԱԺ, Հ. Ա, Մոսկվա-Ալեքսանդրապոլ, 1901, էջ 8: Տե՛ս ԷԱԺ, Հ. Զ, Մոսկվա-Վաղարչապատ, 1906, էջ 14:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ըստ արժանվույն դնաՀատել է Վերժինե Սվաղլյանը34: ԷԱԺ-ի ընդդրկած մյուս μնադավառը աղդադրական լեղվաμանությունն է՝ էթնոլինդվիստիկան: Երեք Հատորներով լույս են տեսել Հ. Աճառյանի (1876-1953) «Թուրքերենի աղդեցությունը Հայերենի վրա ն թուրքերեն փոխառյալ μառերը» (Հ. Գ, 1902), «Հայ μարμառադիտություն», (Հ. Ը, 1911), «Հայերեն դավառական μառարան», (Հ. Թ, 1913) աչխատությունները: Սրանով ԷԱԺ-ը μարձրացրեց ժողովրդական լեղվի, աղդադրական լեղվաμանության Հիմնախնդիրը: ԷԱԺ-ի Է Հատորը (1908) Գ. Խալաթյանցը ներկայացրել է որպես աղդադրության ն μանաՀյուսության տեսության ու պատմության ընդՀանուր Հոդվածների ժողովածու: Հայերեն թարդմանությամμ ներկայացված են Լ. Շտերնμերդի «Աղդադրություն», «Համեմատական կրոնախոսություն», Ե. Անիչկովի «Ֆոլկլոր», Հ. Լիպպերտի «Կույլտուրի պատմություն» ն մի քանի այլ Հոդված: Այստեղ է Հրատարակված Գ. Խալաթյանցի «Նյութեր Հայ աղդադրության պատմության» ուչադրավ Հոդվածը, որում առաջ քաչված անելիքները առ այսօր էլ մնում են առաջնաՀերթ պաՀանջ: Մկրտիչ Խրիմյանի երկերի աղդադրական ն μանաՀավաքչական Համառոտ μնութադիրը: Մկրտիչ Խրիմյանը (Խրիմյան Հայրիկ) Հայտնի է ոչ միայն իμրն Հայ ժողովրդի մեծ երախտավոր, Հասարակական-քաղաքական ն կրոնական խոչոր դործիչ, դրող, այլն նչանավոր μանաՀավաք-աղդադրադետ: Խրիմյան Հայրիկը (Մկրտիչ Ա. Վանեցի) ծնվել է Վանում 1820 թ. ապրիլի 4-ին, վախճանվել է 1907 թ. Հոկտեմμերի 29-ին Վաղարչապատում: Հայոց կաթողիկոս էր 1893 թվականից: Սովորել է Վասպուրականի Լիմ ն Կտուց անապատների դպրոցներում, 1842 թ. Հաստատվել է Կ. Պոլսում: 1847 թ. ճանապարՀորդել է Պարսկաստանում, Անդրկովկասում, այցելել Երուսաղեմ: 1848-1850 թթ. ուսուցչություն է արել Կ. Պոլսի Խասդյուղ թաղամասի դպրոցում: 1851 թ.

Սվազլյան Վ., Սարդիս Հայկունի. Կյանքը ն դործունեությունը // «Հայ աղդադրություն ն μանաՀյուսություն», Նյութեր ն ուսումնասիրություններ, Հ. 4, Երնան, 1973:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

Կ. Պոլսի պատրիարքարանի Հանձնարարությամμ մեկնել է Կիլիկիա՝ Հայության կյանքը ուսումնասիրելու ն տեղի կրթական դործին նպաստելու Համար: 1854 թ. ձեռնադրվել է վարդապետ: 1855 թ. Կ. Պոլսում Հիմնադրել է «Արծուի Վասպուրական» պարμերականը: 1856 թ. Վարադավանքի վանաՀայրն էր, 1857 թ. Հիմնադրել է տեղի Ժառանդավորաց դիչերօթիկ վարժարանը: 1860 թ. այցելել է Արնելյան Հայաստան, ծանոթացել Հայ կյանքին: 1862 թ. ստացել է Տարոնի Հոդնոր առաջնորդի պաչտոնն ու Ս. Կարապետ վանքի վանաՀայրությունը՝ ձեռնարկելով նոր Ժառանդավորաց վարժարանի Հիմնադրումը: Ժողովրդի մեջ նա մեծարվել է «Հայրիկ» պատվանվամμ: 1868 թ. Էջմիածնում օծվել է եպիսկոպոս, 1869 թ. ընտրվել է Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարք (մինչն 1873 թվականը): 1878թ. եղել է Բեռլինի կոնդրեսի Հայկական պատվիրակության ղեկավարը: 1879 թ. ընտրվել է Վանի Հոդնոր առաջնորդ, 1880 թ. Վանում μացել է երկրադործական ուսումնարան: Աջակցել է Վանի «Սն խաչ» ն Կարինի «Պաչտպան Հայրենյաց» աղդային աղատադրական դաղտնի կաղմակերպությունների ստեղծմանն ու դործունեությանը, 1892 թ. մայիսին ընտրվել է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս, 1893 թ. սեպտեմμերի 26-ին օծվել է Էջմիածնում: 1895 թ. մեկնել է Պետերμուրդ ն Նիկոլայ ԼԼ ցարից Հայցել նրա պաչտպանությունը Արնմտյան Հայաստանում խոստացված μարենորոդումների իրականացման Համար: Եռանդուն պայքար է մղել Հայ եկեղեցապատկան ունեցվածքը μռնադրավելու մասին 1903 թ. Հունիսի 12-ի ցարական օրենքի դեմ ն այլն35: Մկրտիչ Խրիմյանի Հասարակական ն արնմտաՀայ աղդային-աղատադրական պայքարի դործունեությանն են անդրադարձել Ա. Մադոյանը, Հ. Պետրոսյանը36, Ռ. ՆաՀապետյանը37,

Աճեմյան Հ., Հայոց Հայրիկ, Թավրիղ, 1929, Գաμրիելյան Մ., Խրիմյան Հայրիկ, Նյու Յորք, 1892, Գյոզալյան Գ., Խրիմյան Հայրիկ (Գաղափարների աչխարՀը), Պեյրութ, 1962, Երեմյան Ս., Աղդային դեմքեր, Գրադետ Հայեր, առաջին չարք, Վենետիկ, Ս. Ղաղար, 1913, Մալումյան Խ., Մ. Խրիմյան, Թիֆլիս, 1892, կոստանդյան է., Մկրտիչ Ա Վանեցի // ՀՍՀ, Հ. 7, Երնան, 1981, էջ 641-642: Տե՛ս Մադոյան Ա., Պետրոսյան Հ., Գաղափարի ն աղատության ջաՀակիրը (առաջաμան) // Խրիմյան Հայրիկ, Երկեր, Երնան, 1992, էջ 5-18:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

աղդադրական դործունեությանը՝ Ա. Պետրոսյանը38: Խրիմյանի դրական ժառանդության ուսումնասիրության տեսանկյունից ուչադրության արժանի են նան Վ. Պալճյանի39, Կ. Դանիելյանի40, Հ. Պետրոսյանի41 ուսումնասիրությունները: Նրա «Պապիկ ն Թոռնիկ», «Դրախտի ընտանիք», «Սիրաք ն Սամուել», «Վանդոյժ», «Հայդոյժ» աչխատությունները42 կարնոր աղդաμանական աղμյուրադիտական արժեք ունեն: Դրանցում (Հատկապես «Պապիկ ն Թոռնիկում») Մ. Խրիմյանը ուչադրավ ն եղակի նկարադրություններ ունի տնտեսական կենցաղի՝ երկրադործության չարացան ու չաղացան Համակարդերի, վարուցանքի ձների, երկրադործական աչխատանքային դործիքների, Հատկապես վարի ու Հնձի, ոռոդման ու պարարտացման, μերքաՀավաքի ն կալսոցի, չտեմարանելու, երկրադործական պաչտամունքի, ժողովրդական Հմտությունների ու կիրառված դարավոր փորձի, աչխատանքի Համադործակցության ձների (Հարակաչ) ն այլնի վերաμերյալ: Հանդամանորեն ներկայացնում է Վանա լճի ավաղանում կիրառված վարուցանքի «արդյունավետ» չարացան Համակարդը, որը ապաՀովում է μարձր μերքատվություն. «մինչն մեկին քսան ու քսանՀինդ» μերք էր ստացվում, սերմի կորուստ չէր լինում: Շարացան Համակարդը Խրիմյանն անվանել է «տիր» կամ «դիր» դնել («Պապիկ ն Թոռնիկ», էջ 49-51): ԱյնուՀետն տալիս է չարքացան արորի μացառիկ նկարադիրը. «Հարօրի խոփի ետն կցված կան երկու տախտակներ կանդուն ու կես երկարությամμ ն թղաչափ լայնությամμ: Այս երկու տախտակներ կցված են իրարու,

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Մ. Խրիմյանը ն արնմտաՀայ աղդային-աղատադրական չարժումը // Երիտասարդ դիտաչխատող, ԵՊՀ, 1969, թիվ 8-9, էջ 67-78: Տե՛ս Պետրոսյան Ա., Մկրտիչ Խրիմյանը μանասաց, μանաՀավաք, աղդադրադետ // ԵՊՀ աստվածաμանության ֆակուլտետի «Տարեդիրք», Զ, 2011: Տե՛ս նան նույնի՝ Հայ դրականությունը ն μանարվեստը աղդադրության սկղμնաղμյուր, ԵՊՀ Հրատ., Երնան, 2012, էջ 139-171: Տե՛ս Պալճյան Վ., Խրիմյան Հայրիկը որպես դաստիարակ, Պուքրեչ, 1943: Տե՛ս Դանիելյան կ., Հայ դյուղադրությունը 19-րդ դարում (18601890), Երնան, 1973: Տե՛ս Պետրոսյան Հ., Գեղամ Տեր-Կարապետյան, Երնան, 1983: Տե՛ս Խրիմյան Հայրիկ, Երկեր, կաղմողներ՝ Ա. Մադոյան, Հ. Պետրոսյան, Երնան, 1992:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

եռանկյուն ձն ունեն. վերին մասն μաց է թղաչափ լայնությամμ, իսկ վարի մասն մի մատի չափ μաց է տախտակներու երկարությամμ, այնպես, որ սերմնացան այդ Հարօրին ետնեն երթալով սերմը փոքրիկ μուռով կը ձդե տախտակներու մեջ ն անտի ակոսին մեջ կիյնան կարդավ սերմի Հատիկներ. ակոսի երկու կողմի Հողեր թափելով կը ծածկեն սերմեր: Դու տեսնաս μուսած ժամանակ որչա՛փ սիրուն ձեւ կունենան, ուղիղ դծով ակոսէն կը μարձրանան, եւ Հաջող տարին մինչն մէկին քսան ն քսանՀինդ (μերք) կուտան»43: Շարքացան արորով մչակվում էին դերաղանցապես լանջային, անջրդի Հողերը: Այս Համակարդի օդտադործման չնորՀիվ Վասպուրականը Հռչակված էր ցորենի μարձր μերքատվությամμ44: Խրիմյանի վկայությամμ, երμ ցանքը սկսվում էր, սերմնացանը « … տուն չէր դառնար դաչտէն», քնում էր μացած ակոսի մեջ՝ μաց երկնքի տակ, մինչն ավարտվեր սերմից Հանելու ժամանակը: Ցանքը սկսելու Համար նա «… դոտին պինդ կկապէր μուռն մի սերմէն առնելով չապկի սրտաμացեն կը ցանէր ծոցին երկու կողմը մինչն անթատակեր. ետոյ երես խաչակնքելով կսկսէր ցանել արտը»: Ցանքը տնում էր 20-30 օր, «… մինչն կը ծլէին ցանվորի ծոցի Հատիկներ»: Դա «…մի μարեդուչակ նչան կը Համարվէր ցանված արտերուն պտղաμերութեան…» («Պապիկ ն Թոռնիկ», էջ 57-58): Խրիմյանը անդրադառնում է դարնանացան ն աչնանացան Համակարդերին, արՀեստական ոռոդման Համակարդերի անՀրաժեչտությանը, ցանքաչրջանառությանը, արտերը քարերից մաքրելու, դոմաղμով պարարտացնելու, սերմը պարμերաμար փոխելու ն այլ Հարցերի՝ Հմուտ Հողադործի μանիմացությամμ: Դրանք ներկայացված են μացառապես իր դաչտային աղդադրական նյութերի Հիման վրա: Նույն կերպ արժեքավոր են անասնապաՀության, Հատկապես լծկանի, օժանդակ ղμաղմունքների, չերամապաՀության, մետաքսի ստացման, արՀեստադործության, փոխադրամիջոցների տեսակների վերաμերյալ տեղեկությունները: Տնտեսական կենցաղի վերաμերյալ Մ. Խրիմյանի անդրադարձներն ունեն աղդադրական Հե43

Խրիմյան Հայրիկ, Երկեր, էջ 50: Տե՛ս Բդոյան Վ., Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում, Երնան, 1972, էջ 252-253:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տաղոտությունների սկղμնաղμյուրի արժեք: Կարնոր տեղ են դրավում ընտանիքին ն ընտանեկան կենցաղին վերաμերող նյութերը: «Դրախտի ընտանիքում» արտացոլված են դլխատանը, դերդաստանին, նրանում դործող սովորութային իրավունքի չափանիչներին, աչխատանքի սեռատարիքային μաժանումներին, կնոջ ն տղամարդու կարդավիճակին, ամուսնական, Հարսանյաց արարողություններին, ամուսնացող ղույդի իրավունքներին ու պարտականություններին, ծնողների ու ղավակների փոխՀարաμերություններին, ընտանեկան դաստիարակության Հարցերին, Հուղարկավորության սովորույթներին ն այլ խնդիրների վերաμերող Հարցեր (էջ 180-186): Մ. Խրիմյանն ընտանեկան կյանքի μարեկեցության Համար առաջ է քաչել երեք պայման՝ ուսում, դաստիարակություն ն տնտեսություն. «Լուսով Հաց դտէք, դաստիարակութեամμ μարի ընտանիք կաղմեցէք, իսկ իմաստուն տնտեսութեամμ Հոդացէք… ձեր ներկան ն ապադան» (նույն տեղում, էջ 185): Հարկ ենք Համարում նրա ուսանելի մի քանի մտքեր մեջμերել, որոնք այսօր էլ ունեն դաստիարակչական մեծ արժեք. «Գիտես, Թոռնիկ, Աստուած մի արասցէ, եթե քո ամուսին Շուչան մեռնի, մի ուրիչ Շուչան կարող ես առնել, μայց երμ Հող քեղ Համար մեռնի, այսինքն կամ ծախես, կամ ձեռքէդ Հանես եւ ղրկուիս քո ժառանդած Հողէն, էն ժամանակ դու էլ կը մեռնիս, Շուչանն էլ Հետ քեղ կը մեռնի եւ Պապիկի տուն եւ օճախ կը քանդուի» («Պապիկ ն Թոռնիկ», էջ 24): «Իչխանության առաջին խանձարուրն ընտանիքն է» («Սիրաք ն Սամուել», էջ 329): «ՆաՀապետական ընտանեաց մեջ չատ նչանավոր էր ծնողաց յարդանք ու որդւոց պատկառանք» («Դրախտի ընտանիք», էջ 195): «Ընտանեկան կյանքին ն տան չինութեան Հիմնաքարեր կը Համարուին Հայր ու մայր» (նույն տեղում): «…ԱչխարՀիս չարեաց ու μարեաց սկղμնածնունդ մայր ընտանիքն է» (նույն տեղում, էջ 205-206): «Հայրենի կրոն, Հավատ ն եկեղեցին, այո այդ սուրμ ավանդները անեղծ, անկորուստ պաՀելու խորանն ընտանիքն է» (նույն տեղում, էջ 207):

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

«Յորժամ տան ծերունի նաՀապետ ողջ է, ու կը կառավարէ որդիքները ն թոռները, նմանապէս մայր տանտիկին իւր Հարսները ն աղջիկները… նորածին մանուկներու օրորոցներով կը լեցուի ն կը ցնծայ տունը» (նույն տեղում): «Հայրս… ղարմացեր է, երμ քսանի չափ նորածին տղոց օրորոցները Համրած է»,– խոսքը Մչո Հացեկաց դավառ կատարած ուղնորության մասին է (նույն տեղում, էջ 207-209): «Ամուսնութիւն Աստծոյ Հաստատած մի օրէնքն է՝ մարդկային սեռ պաՀելու Համար» («Պապիկ ն Թոռնիկ», էջ 128): «Ամուսնութիւն Աստծոյ խորՀրդաւոր ձեռադործ ն μնական օրէնքն է, … ամուսնական օրենքը դրախտէն կը սկսի, …ամուսնութեան μուն օրէնքը μնական սէրն է, որ մարդուն μնութենէն անμաժանելի է, … ամուսնական օրէնքը աչխարՀի մարդկութեան Հիմն է… մեր կեանքը չարունակող ստեղծադործ ձեռքն է» (նույն տեղում, էջ 126): «Ամուսնական միության մեջ այր ն կին՝ մի մարմին է» («Դրախտի ընտանիք», էջ 221): Ամուսնությունը պետք է «առանց արենակցութեան լինի», քանի որ դա ոչ միայն «μարոյապէս Հակառակն է», այլն «վնասակար ն աղնուասերունդ ընտանիք կաղմելու… μժիչկները փորձով կապացուցեն աղդակից ամուսնութեան չար Հետնանքները» (նույն տեղում, էջ 221): «Ամուսնական արմատէն ընտանիքը կը Հաստատուի, ընտանիքէն ժողովուրդ, ժողովուրդէն այլ եւ այլ աղդերը, աղդերէն իչխանական պետությունները ն պետութիւներէն ընՀանուր մարդկային ՀամաչխարՀական ընկերութիւն» («Դրախտի ընտանիք», էջ 205-206): «Հարսանիքը պսակի սուրμ խորՀուրդին Հրապարակական ու Հանդիսաւոր արարողութիւնն է… մարդոյն Նոր Կենաց մուտքն է ն տոնաՀանդեսն է», որը պետք է իրականացնել «չափով, կչռով ն պարկեչտութեամμ» (նույն տեղում, էջ 230): «Իրենց ղավակներ չուտ կը կարդեն, որպեսղի տան աչխատաւորներ Հասնին» (նույն տեղում, էջ 227): Նչանադրությունից Հետո «կոյսն պարտաւոր է իւր պատկառանաց քողով ծածկուիլ միչտ ի պատիւ փեսային. ն միանդամայն

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ցոյց տալով, թէ ինքն նուիրեալ է, այլնս աղատ չէ» (նույն տեղում, էջ 225): «Կենակից ամուսին ն Հարսն ընտրելու իրավունքը ամուսնացող փեսային իրավունքն է», սակայն «ծնողք նս մեծ իրաւունք ունին այս պարադային մեջ» (նույն տեղում): «Առնանդութիւնք կը լինեին, որոց ըստ մեծի մասի պատճառը ծնողաց խստասիրտ յամառութիւնը ն ընծայասիրութեան μաղձանքն է…» (նույն տեղում): Մենք նմանատիպ չատ Հարցերի պատասխաններ ն խորՀուրդներ պարունակող մտքերի՝ որպես «մչտախօս կտակ եւ յիչատակ», կՀանդիպենք ընտանեկան դաստիարակության, Հուղարկավորման սովորույթների ն սոցիալական այլ խնդիրների վերաμերյալ: «Տղամարդը «արտաքին վաստակաւորն է», իսկ կինը «տան տիկինն» է, որի խնդիրն է «տան կառավարութիւն» ն «մայրական դաստիարակութիւն»: «Ինչպես «միակտուր լծափայտ՝ եղներու վղի վերայ Հաւասար դրուած է», այնպես էլ կնոջ ն տղամարդու միջն տան Հոդսերի μաժանումը: «Լծակից» μառը թույլ է տալիս Հասկանալու «առն ն կնոջ Հաւասար կեանք ն ընթացքը» (նույն տեղում, էջ 250): «Կինը աղախին չէ. այլ տան տիկին ու թադուՀի» (նույն տեղում, էջ 245), «Կին մարդոց կեանքն է» (նույն տեղում, էջ 147)45: «Ծնողները պետք է μարի դործոց օրինակով դաստիարակեն իրենց ղավակները», «ծնողները պետք է «նախ իրենց կեանքն ուղղեն ն ապա իրաւունք ունենան իրենց ղավակները խրատելու», «իրենց ղավակներին դաստիարակեն այնպես, որ նոքա Հայրենատուր սուրμ կրօն, Հաւատք անարատ ու անեղծ պաՀեն, Հայաստանեայց եկեղեցին սիրեն, եղμայր սիրեն, ընկեր սիրեն, մարդասեր լինին, աղդ սիրեն, Հայրենիք սիրեն եւ նոր Հին անչքացեալ փառք ու յիչատակը չի մոռանան, նորա կիսակործան տաճարները յիչեն, ուսումն սիրեն, դիտութիւն սիրեն, դպրոց սիրեն, դիրք սիրեն, եթե քաղաքացի են՝ նոր աչխարՀի այլ եւ այլ ար45

Ի դեպ, Ա. Պետրոսյանը Խրիմյանի աղդադրական դործունեությանը անդրադառնալիս առանձնացրել է նրա՝ Հայ μանարվեստի ընտանեկան դաստիարակության Համար մեծ խորՀուրդ ունեցող նչխարները (տե՛ս Պետրոսյան Ա., Հայ դրականությունը ն μանարվեստը աղդադրության սկղμնաղμյուր, էջ 161-171):

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

Հեստները սորվին. անխարդախ լինին վաճառելոյ եւ դնելոյ մեջ: Իսկ եթե չինական են, Հող սիրեն, մաճ սիրեն եւ աչխատութիւն սիրեն»: «ՕրՀնեցեք, որ նոքա (ղավակները – Ռ. Ն.) ամուսնասէր լինին, տնաչէն եւ տնտես լինին. μարի եւ աղնուական ընտանիք կաղմեն, որով միայն Հնար է, որ աղդային կեանքը μարւոքի, μարձրանայ իւր Համμաւ եւ փառք» (նույն տեղում, էջ 279-280): Ղնոնդ Ալիչանի երկերի ազդադրական ծամառոտ μնութադիրը: Բանաստեղծ, μանասեր, պատմաμան, աչխարՀադրադետ, թարդմանիչ Ղնոնդ Ալիչանը ծնվել է Կ. Պոլսում 1820 թ. Հուլիսի 6-(18)-ին դրամադետ-Հնադետի ընտանիքում: 1832 թ. մեկնել է Վենետիկ՝ Մխիթարյանների մոտ ուսումնառության, 1840 թ. պաչտոնապես ճանաչվել է Մխիթարյան միաμանության անդամ: Եղել է Հռոմում, Փարիղում, Վիեննայում, Բեռլինում, Լոնդոնում, Գենտում (Բելդիա), Միլանում, Բրյուսելում, սակայն երμեք չի եղել Հայաստանում: 1872 թ. մինչն կյանքի վերջը մչտապես ապրել է Վենետիկի Ս. Ղաղար կղղում, որտեղ էլ մաՀացել է 1901 թ. նոյեմμերի 9(22)-ին46: Ալիչանը եղել է Հայ ժողովրդական μանարվեստի առաջին դնաՀատողներից ն μանաՀավաք ուսումնասիրողներից47: «Հայոց երդք ռամկականք» (1852) ժողովածուն մեր դիտական μանադիտության առաջին աչխատություններից է: Գիտական Հոդվածներով Ալիչանը Հանդես է եկել 1843 թվականից՝ «Բաղմավեպի» էջերում: «Տեղադիր Հայոց մեծաց» (1855) աչխատության մեջ տեղադրել է պատմական Հայաստանի նաՀանդները (Վասպուրական, Սյունիք, Արցախ, Այրարատ, Տայք ն այլն), տվել նրանց Համապատասխան դիտաաչխարՀադրական μնութադրությունը: Գրքում տրված է Հայաստան աչխարՀի «μնական նկարադիրը», այսինքն՝ դետեր, լեռներ, տարμեր վայրերի կլիմայական μնութադրություններ, կենդանական աչխարՀի դիտական նկարադրություն, արՀեստների տեսակներն ու ըստ դավառների տարածված լինելը: Աչխատությունն ավարտվում է տեղանունների Հանդամանալի ցանկով: «Տեղադիր Հայոց մեծացը»՝ իμրն պատմական Հայաստանի աչ46

Տե՛ս Երեմյան Ս., Կենսադրություն Հ. Ալիչանի, Վենետիկ, 1902: Տե՛ս նան Շտիկյան Ս., Ղնոնդ Ալիչան, (Ծննդյան 150-ամյակի առթիվ) // ՊԲՀ, 1970, № 2, էջ 13-263: Տե՛ս Յարութիւնեան Ս., Ղեւոնդ Ալիչանը եւ Հայոց երդերն ու Հավատալիքները // «Բաղմավէպ», 1-4, 2001, էջ 233-241:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

խարՀադրության վերաμերյալ Հմտալից տեղեկատու ձեռնարկ, դարձել է ոչ միայն Հայաստանի պատմությամμ ու աչխարՀադրությամμ, այլն աղդադրությամμ ղμաղվողների սեղանի դիրքը: Ալիչանը նախատեսել էր դրել պատմական Հայաստանի μոլոր 15 նաՀանդների մասին պատմաաչխարՀադրական ն ժողովրդադրական μնույթի աչխատություններ, որոնք պետք է ղետեղվեին 20-22 մեծադիր Հատորներում: Շարքի առաջին դործն է «Շիրակ, տեղադրություն պատկերացույցը» (1881), որտեղ Ալիչանը Հանդամանալից քննության է ենթարկել այդ դավառի պատմությունն ու աչխարՀադրությունը՝ աղդադրական պատկերներով Հանդերձ: ԱյնուՀետն իրար են Հաջորդել «Սիսուան, Համադրություն Հայկական Կիլիկիո ն Լնոն Մեծադործ» (1885), «Այրարատ, μնաչխարՀ Հայաստանյաց» (1890) ն «Սիսական, տեղադրություն Սյունյաց աչխարՀի» (1893) աչխատությունները, որոնք կոթողային ուսումնասիրություններ են: Այդ դործերում Ալիչանը մասնադիտական մանրակրկիտությամμ տեղադրել է Հայաստանի պատմական նաՀանդների լեռները, դետերը, լճերը, ձորերը, μուսական ու կենդանական աչխարՀը, արժեքավոր տեղեկություններ Հաղորդել քաղաքներում, չեներում ու դյուղերում եղած մեծ ու փոքր պատմական Հուչարձանների մասին: Նրա տեղադրական երկերում Հավաքված են μաղմաթիվ մեծարժեք նյութեր Հայկական վանքերի, ղանաղան Հուչարձանների վրա եղած արձանադրություններից, ամփոփված են իր նկարադրած տեղավայրերից մինչ այդ Հրատարակված μոլոր արձանադրությունները: Ուչադրավ են Ալիչանի «Հայապատում» (1901) ն «Հայ μուսակ կամ Հայկական μուսաμանություն» (1895) աչխատությունը, ուր Հեղինակը Հավաքել, դասդասել ն դիտականորեն μնութադրել է Հայկական լեռնաչխարՀի ավելի քան 3400 μույսեր ու ծաղկատեսակներ՝ 150-ից ավելի նկարներով: «Այրարատ», «Շիրակ», «Սիսական», «Սիսուան», «Նչմարք Հայկականք» (պր. 1-3), «Հայաստան-Վենետիկ», «Բնախոսություն Հայաստանի», «Հայապատում» ն այլ ծավալուն աչխատությունները անխոնջ Հետաղոտական աչխատանքի, տեղադրական, պատմաքաղաքական, մատենադիտական, Հնադիտական, աղդադրական անՀամար փաստերի ՀամաՀավաք չտեմարաններ են: Մեծ Հայքի մի քանի դավառներին ն Կիլիկյան Հայաստանին նվիրված պատմամչակութային մենադրությունները ցայժմ մնում են չդերաղանցված:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

Հետաղոտական մեղվաջան աչխատանքի ն խոր Հմտության չնորՀիվ Հեղինակը կաղմել է Համանման դավառների մանրամասն տեղադրությունը, խոսել է նրանց μուսական ու կենդանական աչխարՀի մասին, նչել կարնոր վարչական, կրոնական, մչակութային կենտրոնները, նան Հիմնական դծերով ներկայացրել Հայաստանի քաղաքական պատմությունը: Ի տարμերություն նախորդ Հեղինակների ծայրաստիճան կցկտուր, երμեմն էլ միմյանց Հակասող պատմաաչխարՀադրական պրպտումների՝ Ալիչանի ստվարածավալ մենադրությունները Հնադույն ժամանակներից մինչն ՃԼՃ դարի վերջերը քննական վերլուծությամμ այս կամ այն դավառի կամ նաՀանդի ճչդրտված պատմաաչխարՀադրական ու մչակութային Համալիր μնութադրումներ են: Դրանցում աչքաթող չեն արվել դիտակրթական, ճարտարապետական կենտրոնները, նրանց տեղադրական մանրակրկիտ նկարադրությունները, վիմադրական, Հնադիտաաղդադրական, ժողովրդադրական, պատմական իրադարձությունների, նչանավոր դործիչների վերաμերյալ: Ցավոք, նա չՀասցրեց Հրատարակել «Վասպուրական» երկու Հատորով ստվարածավալ աչխատությունը, որի Հրատարակումը մեծ նպաստ կμերեր Հայադիտությանը: Նրա աչխատություններից յուրաքանչյուրը պատմաաղդադրական Հատուկ ուսումնասիրության դործեր են: Միայն այս կարդով Հնարավոր է ամμողջական պատկերացում կաղմել Ղնոնդ Ալիչանի ներդրած μաղմաμնույթ դիտական վաստակի մասին: Ղ. Ալիչանի յուրաքանչյուր աչխատություն իր տեսակի մեջ նախորդը չի ունեցել: «Հին Հավատք կամ Հեթանոսական կրօնք Հայոց» (1895) աչխատությունը Հոդնոր մչակույթի արժեքավոր ուսումնասիրություն է: Այն ընդդրկում է Հայոց μնապաչտության, կենդանապաչտության, ոդիների աչխարՀի, Հայ Հեթանոսական դիցարանի, մոդության, Հմայության ն այլ Հարցերի μնութադրությունը: Աչխատությունում քննվում են Հայկական Հեթանոսության ծադումնաμանական ակունքները ն այլն: Այս ինքնատիպ մենադրությունն արդյունք էր Հեղինակի՝ Հայ միջնադարյան ձեռադիր ու տպադիր աղμյուրների, վիմադրության, տեղադրության, Հնադիտական Հուչարձանների, ժողովրդական Հավատալիքների երկարատն պրպտումների, որոնց Հիման վրա նա քաղել էր մեծաքանակ արժեքավոր նյութեր, ենթարկել դիտական կուռ Համա187

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կարդման ն Հետաղոտել ժամանակի միջաղդային կրոնադիտության մեջ ընդունված մեթոդներին Համապատասխան: Աչխատության մեջ ուսումնասիրվել էր Հայ Հեթանոսական Հավատալիքների, պաչտամունքի, դիցաμանության դրեթե ամμողջական Համակարդը: Քննության էր առնվել քրիստոնեությունից Հաղարամյակներ առաջ Հայկական ցեղերի նախնադարյան Հավատալիքների ու պաչտամունքների մեծածավալ Համակարդը՝ իր տարμեր դրսնորումներով՝ տարրապաչտությամμ, երկնային լուսատուների, μույսերի, կենդանիների, լեռների ու քարերի, դետերի ու աղμյուրների, μարի ու չար ոդիների, աստվածային Հերոս-նախնիների պաչտամունքներով, նախնադարյան կրոնապաչտամունքային ձներով՝ Հմայությամμ, դուչակությամμ, ախտարքային Հավատալիքներով, Հանդերձյալ կյանքի նկատմամμ ունեցած նախնական ու Հետադա պատկերացումներով, այլ կերպ ասած՝ Հայոց նախաքրիստոնեական ժամանակների Հավատալիքների, դիցաμանության ն կրոնական պաչտամունքների ամμողջական Համակարդը, որն աննախադեպ երնույթ էր Հայադիտության պատմության մեջ: «Բաղմավեպի» էջերում դիտնականի տպադրած ժողովրդական տոներին ն Հավատալիքներին վերաμերող Հոդվածների աղդադրական, դիտական արժեքը առ այսօր ըստ արժանվույն դնաՀատված չէ: Ղնոնդ Ալիչանի μանադիտական ակնառու դործունեությանն են անդրադարձել Ա. Ղանալանյանը48, Ս. Հարությունյանը: Ըստ Ս. Հարությունյանի՝ Ալիչանն իր դործունեությամμ դառնում է Հայ ժողովրդադիտության նախակարապետներից մեկը49: Ուչադրավ է Ղ. Ալիչանի՝ 1852 թ. Վենետիկում Հրատարակած «Հայոց երդք ռամկականք» աչխատությունը: Այն Հայ միջնադարյան դուսանաժողովրդական ն աչուղական երդերի անդրանիկ ժողովածուներից մեկն էր՝ դասական օրինակ Հայ μանասիրության պատմության մեջ: Ղ. Ալիչանն իր ժողովածուում է ամփոփել Վենետիկի, Վիեննայի, Փարիղի, Լոնդոնի մատենադրություններում պաՀվող Հայ միջնադարյան ձեռադրերից անձամμ քաղած ն ԺԹ դարում μանավոր ավանդությունից վկայված մոտ

Տե՛ս Ղանալանյան Ա., Դրվադներ Հայ μանադիտության պատմության, Երնան, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրատ., 1985: Տե՛ս Յարութիւնեան Ս., Ղեւոնդ Ալիչանը եւ Հայոց երդերն ու Հաւատալիքները // «Բաղմավէպ», 1-4, 2001, Վենետիկ, Ս. Ղաղար, 2001, էջ 233-241:

Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին

երկու տասնյակ ժողովրդական երդեր, դրանց ղուդակցել նան նույն երդերի իր իսկ կատարած անդլերեն թարդմանությունները, որով ոչ միայն մեր միջնադարյան ն μուն ժողովրդական երդերի ընտրանին առաջին անդամ արժանանացավ առանձին Հրատարակության, այլն դրվեց թե՛ աղդային, թե՛ միջաղդային դիտական լայն չրջանառության մեջ50: Նչենք, որ Ալիչանի այս ժողովածուով է ի Հայտ եկել ՀանրաՀայտ «Կռո՛ւնկ, ուստի՞ կու դաս» երդը: Իր դիտական Հսկայական ժառանդությամμ Ալիչանը մեծապես նպաստել է Հայրենական դիտության ղարդացմանը: Նրա դործերի մեծ մասը նան Հայ աղդադրության Համար այսօր էլ ունեն ճանաչողական արժեք ն սկղμնաղμյուրի նչանակություն: Հայ աղդադրական նյութի դիտական ուսումնասիրության առումով նախաՀեղափոխական չրջանում չատ են կարնորվում նան Նիկողայոս Ադոնցի (1871-1942) ն Սողոմոն Եղիաղարովի (1852-1914) ուսումնասիրությունները: Ադոնցն իր «Армения в эпоху Юстиниана» (Ս. Պետերμուրդ, 1908) աչխատության մեջ պատմաաղդադրական նյութերի քննությամμ μացաՀայտել է միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական-տարածքային կաղմավորումների աղերսը տոՀմային-աղդակցական ու Համայնքային կաղմավորումների Հետ: Աղդադրական առումով առանձնապես ուչադրավ են Ս. Եղիաղարովի «Сельская община» (Казань, 1899) ն «Городская цехи» (Казань, 1891) աչխատություններում ՃԼՃ դարի Հայ դյուղական Համայնքի ն արՀեստավորական Համքարությունների վերաμերյալ կատարված Հետաղոտությունները: Վերջում նկատենք, որ Հոդվածում քննարկվող ժամանակաչրջանից են ռուս ն եվրոպացի ճանապարՀորդներ Իվան Շոպենի (1798-1870)51, Էլիղե Ռեկլյուի (1830-1905)52, Հենրի Լինչի (1862-

Տե՛ս Յարութիւնեան Ս., Ղեւոնդ Ալիչանը եւ Հայոց երդերն ու Հաւատալիքները, էջ 235-236: Տե՛ս Шопен И. И., Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи. СПб., 1852: Տե՛ս Ռեկլյու է., Լաղիստան, Հայաստան ն Քրդստան, Վաղարչապատ, 1893:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

1913)53 ն այլոց ուղեդրությունները, ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսին Հրապարակ եկած մի չարք Հայերեն պարμերականներ ն ռուսալեղու մատենաչարեր, որոնք, կարելի է ասել, առ այսօր անսպառ աղդադրական նյութ են μովանդակում՝ տակավին չօդտադործված: ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսին Հանդես են դալիս Հայկական մի չարք նոր թերթեր ն ամսադրեր, որոնք ավելի, քան դարասկղμի մամուլը, ուչադրություն են դարձնում աղդադրական թեմաներին54: Հայերի ներքին կյանքի ու սովորույթների, մասնավորապես տնտեսական ղμաղմունքների ու կենցաղի վերաμերյալ առատ նյութեր են պարունակում նան ՃԼՃ դարի վերջերին ն ՃՃ դարի սկղμներին Հրապարակված ռուսական մի չարք մատենաչարեր ու պարμերականներ55: Այսպիսով՝ աղդադրական դիտելիքների կուտակման այս Հիմքի վրա էլ ծավալվեց աղդադրության՝ որպես պատմական դիտության ուրույն μնադավառի ձնավորման ու ղարդացման դործընթացները, «Աղդադրական Հանդեսի» (1895/1896-1916 թթ) ն «Էմինյան աղդադրական ժողովածուի» (1901-1913թթ.) Հրատարակմամμ ավարտին Հասցվեց այն:

Տե՛ս Линч Х. Ф. Б., Армения. Тифлис, т. 1-2, 1910: Տե՛ս Այդ պարμերականներից էին «Մասիս» օրաթերթը՝ Կ. Պոլսում (1884-1908), «Արծուի Վասպուրականի» ամսաթերթը՝ նախ Կ. Պոլսում (1855-1856), ապա՝ Վարադա վանքում (1858-1864, 1873-1874), «Հյուսիսափայլը»՝ Մոսկվայում (1858-1864), «Կռունկ Հայոց աչխարՀի» Թիֆլիսում (1860-1863), «Լրատար Արծուիկ Տարօնոյն»՝ Մչո Ս. Կարապետ վանքում (1863-1865), «Արարատ» ամսադիրը՝ Էջմիածնում (1868-1919), «Արնելյան մամուլ» ամսադիրը՝ Զմյուռնիայում (1871-1909), «Մչակ» օրաթերթը, (1872-1920), «Փորձ» ամսադիրը՝ Թիֆլիսում (1876-1881), «Բիւրակն» ամսաթերթը՝ Կ. Պոլսում (միայն նոր չրջանը՝ 18971900 թթ.), «Նոր դար» օրաթերթը՝ Թիֆլիսում (1884-1908), «Արաքս» ամսադիրը՝ Պետերμուրդում (1887-1898), «Հանդես ամսօրյա» ամսադիրը՝ Վիեննայում (1887 թվականից մինչն այսօր): Տե՛ս “Кавказский календарь” (Тифлис, 1845-1917); “Материалы для описания местностей и племен Кавказа” (Тифлис, 1883-1903), “Свод материалов по изучению экономического быта государственных крестьян Закавказского края” (Тифлис, 1885-1887 (в 7 томах); “Известия Кавказского отдела императорского российского географического общества” (Тифлис, 1872-1917) ն այլն:

. 1890-

XX

( .

)

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

1. ԵՐՎԱՆԴ ԼԱԼԱՅԱՆԻ ԵՎ «ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ

ՀԱՆԴԵՍԻ» ԴԵՐԸ ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՅԱՑՄԱՆ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ

(«Աղդադրական Հանդեսի» 120-ամյակի առթիվ) Բացառիկ է ականավոր աղդադրադետ, μանադետ ու Հնադետ, խմμադիր ու Հրատարակիչ, մանկավարժ ու թանդարանաստեղծ Երվանդ Լալայանի դերը Հայ աղդադրական դիտության կայացման ն Հետադա ղարդացման դործում: Նա թողել է Հարուստ ու μաղմաղան ժառանդություն: Նրա դիտադործնական μաղմաμեղուն ու μաղմաμնույթ դործունեությունը առ այսօր խորքային ուսումնասիրության չի արժանացել: Ուսումնասիրությունները սաՀմանափակվում են դիտական Հոդվածների ն լրադրային Հաղորդումների վերլուծության չրջանակներով1: Տե՛ս Ակինյան Ն., Ե. Լալայան (մաՀախոսական) // «Հանդես ամսօրյա», Վիեննա, 1931, թիվ 3-5: Խ. Սամուելյան, Ե. Լալայան (մաՀախոսական) // «ԽորՀրդային Հայաստան», օրաթերթ, 1931, փետրվարի 28, թիվ 50: Ղաֆադարյան կ., Երվանդ Լալայան (ծննդյան 100-ամյակի առթիվ) // «Սովետական Հայաստան», 1964, նոյեմμերի 27: Меликсет Беков Л. Н., Армянский этнограф-археолог Е.А. Лалаян // “Советская этнография”, 1936, № 4-5: Սարդսյան Ա., Ե. Լալայանի կյանքն ու դործունեությունը արտացոլող փաստաթղթեր // «Բանμեր Հայաստանի արխիվների», Երնան, 1963, № 1: Մելիք-Փաչայան Կ. Վ., Երվանդ Լալայան (ծննդյան 100-ամյակի առթիվ) // «Պատմաμանասիրական Հանդես», 1964, թիվ 3, էջ 29-41: Նազինյան Ա. Մ., Երվանդ Լալայանը μանաՀավաք-μանադետ // «Տեղեկադիր» Հաս. դիտ. ՀՍՍՀ ԳԱ, 1965, թիվ 8, էջ 63-70: Ադամյան Ա. Հ., Երվանդ Լալայանի անտիպ նամակներից // «Տեղեկադիր» ՀՍՍՀ ԳԱ (Հաս. դիտ.), թիվ 8, 1965, էջ 7180: Բդոյան Վ., Հայ աղդադրություն (Համառոտ ուրվադիծ), Երնան, 1974, էջ 27-28: Մելիք--աչայան կ. Վ., Նազինյան Ա. Մ., Երվանդ Լալայանի կյանքն ու դիտական դործունեությունը // Լալայան Երվանդ, Երկեր, Հինդ Հատորով, Հ. 1, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրատ., Երնան, 1983, էջ 7-32: Նածապետյան Ռ., Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը // ՊԲՀ, 2011, թիվ 3, էջ 132-148: Վարդանյան Ս., Ջավախքի μանաՀյուսական մչակույթը Երվանդ Լալայանի դրառումներում (Ծննդյան 150-ամյակի առթիվ) // ՊԲՀ, 2014, թիվ 2, էջ 46-54:

Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական…

Ե. Լալայանը Հիմնավոր մասնադիտական կրթություն էր ստացել Ժննի ն Լողանի Համալսարաններում, աչխատել էր Վիեննայի Մխիթարյանների մոտ ն Փարիղի մարդաμանական դպրոցում, քաջատեղյակ էր ժամանակի աղդադրական ն մարդաμանական դիտությունների Հիմունքներին: Նա դործունեություն է ծավալել 1880-1920-ական թվականներին: Ծնվել է 1864 թ. մարտի 13-ին Ալեքսանդրապոլում: 1885 թ. ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը ն իμրն ուսուցիչ աչխատել է Ախալցխայում, Ախալքալաքում, Ալեքսանդրապոլում: 1894 թ. ավարտելով Ժննի Համալսարանի Հասարակադիտական μաժինը՝ ստացել է սոցիալական դիտությունների թեկնածուի դիտական աստիճան: Վեց ամիս աչխատելով Վիեննայի Մխիթարյանների մոտ՝ ձեռք է μերել դիտական աչխատանքի փորձ: Իսկ Փարիղի մարդաμանական դպրոցում ծանոթացել է մարդաμանության սկղμունքներին: Զμավարարվելով դրանցով՝ նա ավարտել է նան Շվեյցարիայի Լողան քաղաքի Համալսարանին կից մանկավարժության դասընթացը ն ստացել մանկավարժի վկայական: Ե. Լալայանը, ուսումնառության տարիներին՝ 1890-1894 թթ., դիտական ն մանկավարժական աչխատանքի լուրջ փորձ ձեռք μերելով, վերադարձել է Անդրկովկաս ն երկու տարի՝ 1895-1897 թթ., դասավանդել է Շուչիի թեմական դպրոցում: Ե. Լալայանի Հրատարակած առաջին աչքի ընկնող դործը «Ջավախքի μուրմունք» μանաՀյուսական ժողովածուն էր2: ԱյնուՀետն Հրատարակել է «Սուրμ Սարդիս»3, «Տաճկախոս Հռոմեական Հայերը»4 Հոդվածները, որոնք ընդդրկվում են «Ջավախք»5 պատմաաղդադրական աչխատության մեջ: Դրանում տեղ է դտել նան Ե. Լալայանի՝ 1895 թ. Փարիղի ժողովրդական ավանդույթների ընկերության պարμերականում տպադրված «Հայկական ավանդությունները ն սնոտիապաչտությունները» Հոդվածաչարը: Ի դեպ, Ե. Լալայանը նույն ընկերության թղթակից անդամն էր:

Տե՛ս «Ջավախքի μուրմունք», Հավաքեց Լալայանց Ե., Թիֆլիս, 1892: Տե՛ս «Հանդես ամսօրյա», 1894, № 11, էջ 350-353: Տե՛ս նույն տեղում, 1894, № 10, էջ 313-315: Տե՛ս Լալայան Երվանդ, Ջավախք (Նյութեր ապադա ուսումնասիրության Համար) // «Աղդադրական Հանդես» (այսուՀետն՝ ԱՀ), դիրք Ա, Շուչի, 1896:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Մինչն Երվանդ Լալայանի դրական ասպարեղ իջնելը ԱրնելաՀայաստանում աղդադրական նյութեր Հավաքելու ծրադիր չկար: ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսին մեղ Հայտնի են դրողներ, որոնք, քաջածանոթ լինելով Հայ դյուղական կյանքին, իրենց ստեղծադործությունները Հադեցնում էին աղդային սովորություններով, ծեսերով, կենցաղային ն աչխատանքային երդերով ն այլն: Այդ եղանակը կիրառել է Խ. Աμովյանը դեռ ՃԼՃ դարի առաջին կեսին: Գրեթե նույն ժամանակաՀատվածում էր աղդադրական ուսումնասիրություններ կատարում Մխիթարյան միաμանության անդամ Մինաս Բժչկյանը: Պերճ Պռոչյանը ԱրնելաՀայաստանում դարձավ Աμովյանի դործի չարունակողը. նրա «Սոս ն Վարդիթեր», «Հացի խնդիր» ն մյուս վեպերը Աչտարակի μուն կենցաղով լեցուն դործեր են: Այդ նույն նպատակներով աղդադրական նյութեր է օդտադործել նան Րաֆֆին: Ինչպես ԱրնմտաՀայաստանում, նմանապես ԱրնելաՀայաստանում ծրադրային դեր կատարեց Գարեդին Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոց» վերնադրով դիրքը6: Հեղինակը խորՀուրդ էր տալիս դավառաՀայ մտավորականությանը՝ դրառելու ն մոռացությունից փրկելու աղդադրական-μանաՀյուսական նյութերը: Նա աղդադրական նյութերը դրի էր առնում մեծ ոդնորությամμ, խոսուն Հայերենով, մի երնույթ, որ չատ կարնոր էր ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսին, աղդային ինքնադիտակցության ղարթոնքի չրջանում: Նկատենք, որ մինչն այսօր էլ Գարեդին Սրվանձտյանցի այս մեթոդը ուղենիչ է եղել արնմտաՀայ, իսկ ներկայումս՝ սփյուռքաՀայ աղդադիրների Համար: ՃԼՃ դարի 90-ական թթ. վերջին տասնամյակներն արդեն ն ՃՃ դարի սկիղμը նչանավորվեցին աղդադրական դիտելիքների աննախադեպ կուտակմամμ: Կարելի է ասել, որ այդ ժամանակաչրջանի ամμողջ Հայ դրականությունը, դրա ամենալայն ըմμռնմամμ, ողողված է ժողովրդի առօրյա կյանքը, կենցաղն ու սովորույթները Համակողմանիորեն արտացոլող առատ նյութերով: Այդ երնույթն իր արտաՀայտությունը դտավ թե՛ պարμերական մամուլում, Հատկապես «Հանդես ամսօրյա», «Բաղմավեպ», «Մչակ», «Բյուրակն», «Տարաղ» ն այլն, ն թե՛ դեղարվեստական դրականության մեջ

Տե՛ս Սրվանձտյանց Գ., «Գրոց ու μրոց», մասն Ա, Երկեր, Հ. 1, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրատ., Երնան, 1978, էջ 35-88:

Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական…

(Րաֆֆի, Պ. Պռոչյան, Ռ. Պատկանյան, Հ. Թումանյան, Մ. Նալμանդյան, դյուղադիրներ ն այլք), ինչպես նան արվեստի ղանաղան μնադավառներում: Հայ աղդադրական նյութի մատուցման ու մեկնաμանման դործում նչանակալի ներդրում կատարվեց նան ժամանակի μանասիրության մեջ, ինչպես, օրինակ, Ղ. Ալիչանի, Ս. Ամատունու, Ա. Ղլտչյանի, Վ. Հացունու, Ս. Հայկունու, Ն. Ադոնցի, Ս. Եղիաղարյանի ն այլոց կողմից: Վերջապես, նպաստավոր էր նան ժամանակաչրջանը՝ Հայ Հասարակության μոլոր խավերի քաղաքական μուռն ղարթոնքը՝ կապված աղդային մչակութային արժեքների ն էթնիկ յուրաՀատկությունների նորովի դիտակցման ն վերադնաՀատման Հետ: Այս ամենի չնորՀիվ պարարտ Հող նախապատրաստվեց Հայաստանում աղդադրական դիտության կայացման ն առաջընթացի Համար: Այն Հիմնավորապես կապված է Գ. Խալաթյանցի ն Հատկապես Ե. Լալայանի անխոնջ դործունեության Հետ: Երվանդ Լալայանը աղդադրական նյութերը դրի առավ դիտնական-Հետաղոտողի μարեխղճությամμ, ն դա այն μանի չնորՀիվ, որ Հրապարակի վրա էր Մոսկվայի Լաղարյան ճեմարանի պրոֆեսոր Գրիդոր Խալաթյանցի՝ խնամքով ու մանրամասնորեն կաղմած «Ծրադիր Հայ աղդադրության ն աղդային իրավաμանական սովորությունների» ուղեցույցը, որը լույս տեսավ 1887 թվականին: Ե. Լալայանը Հիմնավորապես դործողության մեջ դրեց Գ. Խալաթյանցի «Ծրադիրը»: Այդ առիթով նա դրել է. «Այս աչխատության մեջ (նկատի ունի «Ջավախքը» – Ռ. Ն.) մենք առաջնորդվել ենք պրոֆ. Գ. Խալաթյանցի կաղմած ծրադրով, որ առաջարկում ենք մեր μանաՀավաքներին որպես մի անՀրաժեչտ ուղեցույց»7: «Ծրադիրը» Հայ աղդադրությունը μուն դիտական Հողի վրա դնելու լուրջ փորձ էր, որ Խալաթյանցը կատարել էր Գ. Սրվանձըտյանցի «Գրոց ու μրոց» դրքի ն ռուսական ու եվրոպական դիտությունների նվաճումների աղդեցությամμ: Այդ ծրադրի Հիման վրա Արնելյան ն Արնմտյան Հայաստանի μնակավայրերում չրջադայելիս նա դրի էր առնում ու Հրատարակում տվյալ վայրի աղդադրական նյութը: Հետաղոտությունը լրացվում էր ժողովրդական անդիր դրականության նմուչներով, նչանավոր վանքերի, Լալայան Ե., Ջավախք (Նյութեր ապադա ուսումնասիրության Համար) // «Աղդադրական Հանդես» (այսուՀետն՝ ԱՀ), դ. Ա, էջ 379:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

պատմական Հուչարձանների, միջնադարյան ձեռադիր մատյանների ն այլ Հնությունների նկարադրություններով: Իր անդրանիկ μանաՀավաքչական դործունեությունը սկսել է Ջավախքում դեռնս 1889 թվականին: Նա դրի է առնել Կարնո Հայ μնակչության նյութական ն Հոդնոր մչակույթի վերաμերյալ մեծ քանակությամμ նյութ: Հայ դիտական աղդադրությունը մեծ կորուստներ կունենար, եթե Ե. Լալայանը Համալիր կարդով դրի չառներ ն չուսումնասիրեր, թանդարանի Համար չՀավաքեր կորստի մատնվող աղդադրական նմուչները: Գրի առնելիս նա առաջնորդվում էր նյութերի ամμողջականությունը պաՀպանելու սկղμունքով: «Ազդադրական ծանդեսը» ծիմնելու չարժառիթները ն պատմական նչանակությունը ծայ ազդադրական դիտության զարդացման դործում: Ե. Լալայանը 1895 թ. Շուչիում Հիմնեց է Հայ իրականության մեջ առաջին, ցարդ նմանը չունեցող աղդադրական մասնադիտական պարμերականը՝ «Աղդադրական Հանդեսը», որը նչանակալից երնույթ էր Հայ ժողովրդադիտության μնադավառում: Անդրանիկ Համարը լույս տեսավ Շուչիում 1895-1896 թվականներին: Երկրորդ Համարը տպադրվեց Թիֆլիսում ու պարμերաμար Հրատարակվեց չուրջ քսան տարի՝ մինչն 1916 թվականը: Լալայանի անմիջական խմμադրությամμ ու ղեկավարությամμ լույս ընծայվեց 26 Հատոր: Հանդեսի առաջին Հատորը μովանդակում էր Ջավախքի8 Հայոց աղդադրությունը, ինչպես նան իր Հեղինակությամμ «Համառոտ տեսություն Հայ աղդադրության» ակնարկը, ուր նա չարադրել է Հայ աղդադրության անցած ուղին, որին ավելացնելու էր իր դիտական վաստակը: «Հրատակչից» խորադրով Համառոտ առաջաμանում Լալայանը չարադրում է Հանդեսը ստեղծելու չարժառիթները, նպատակները. «Րոպեական աղդեցության տակ չենք վճռել մի այդպիսի Հանդեսի Հրատարակության ձեռնամուխ լինել,

Տե՛ս ԱՀ, դիրք Ա: Հետադա Հղումները չծանրաμեռնելու Համար նպատակաՀարմար ենք դտնում այստեղ նչել ԱՀ-ի Համարների լույսընծայման տարեթվերը՝ դ. Բ՝ 1897, դ. Գ՝ 1898, դ. Դ՝ 1898, դ. Ե՝ 1899, դ. Զ՝ 1900, դ. ՄԼԼ-ՄԼԼԼ՝ 1901, դ. ԼՃ՝ 1902, դ. Ճ՝ 1903, դ. ՃԼ՝ 1904, դ. ՃԼԼ՝ 1904, դ. ՃԼԼԼ՝ 1906, դ. ՃԼՄ՝ 1906, դ. ՃՄ՝ 1907, դ. ՃՄԼ՝ 1907, դ. ՃՄԼԼ՝ 1908, դ. ՃՄԼԼԼ՝ 1908, դ. ՃԼՃ՝ 1910, դ. ՃՃ՝ 1910, դ. ՃՃԼ՝ 1911, դ. ՃՃԼԼ՝ 1912, դ. ՃՃԼԼԼ՝ 1912, դ. ՃՃԼՄ՝ 1913, դ. ՃՃՄ՝ 1914, դ. ՃՃՄԼ՝ 1916:

Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական…

ոչ էլ պատաՀմամμ ենք ընտրել այս. մեղ ճանաչողները դիտեն, թե որքան ժամանակից ի վեր փայփայել ենք այս միտքը ն որքա՛ն արդելքների ենք Հաղթել փոքրիչատե նախապատրաստվելու այս դործի Համար: Այսօր մենք Հանդես ենք դալիս ոչ թե միայն մեր ուժի վրա վստաՀացած, այլ աղդի ինքնաճանաչության ղդացման: Թերթերի մեջ սփռված ն առանձին լույս տեսնող աղդադրական Հոդվածներն արդեն ապացուցանում են, որ Հայոց աղդն էլ վերջապես ղարթնել է խոր քնից ն ցանկանում է կատարել դիտության ամենիմաստ խոսքը՝ «Ծանի՛ր ղքեղ». նա կամենում է ճանաչել իրեն ն յուր աղդային Հատկությունների վրա Հիմնել աղդային ղարդացումը: Մեր այս դործն այդ ղդացման արդյունքն է ն մեր կոչումը՝ այդ դործին դիտական ուղղություն տալ ն աչխատողների մեջ միություն Հաստատել»9: «Աղդադրական Հանդեսի» խնդիրն է եղել նպաստել ամեն մի Հայի՝ ճանաչելու իր աղդի անցյալը, իր երկիրը, իրեն չրջապատող աղդերը10: «Մեր կոչումն այժմ միայն,– դրում է մեծ μանաՀավաքը ն դիտության կաղմակերպիչը,– նյութեր Հավաքելն է, որովՀետն դրանց պակասության պատճառով դիտական ուսումնասիրություններն անՀնարին են, ն մեկ էլ՝ դրանց Համար ժամանակ չի պակասիլ: Մենք կը կրենք քարերը ն երանի նրան, ով կըդա այդ քարերով աղդային ինքնուրույնության չենքը կառուցանելու ն Համամարդկային էվոլյուսիոնի օրենքները դծելու»11: Լալայանը մեծ ուչադրություն է դարձրել այդ կարնոր դործում մտավորականության լայն խավերին ներդրավելուն: Նա մամուլի էջերում Հրատարակած Հայտարարություններով, աղդադրական ընկերության կաղմակերպած դասախոսություններով ն μաղմաթիվ այլ միջոցներով Հորդորել է ն խրախուսել՝ նվիրվել աղդային մչակույթի պաՀպանմանը, դիտական սերունդներին այն Հանձնելու մեծ դործին: Նա դրում է. «Դե՛Հ, ուրեմն, Հայ ժողովուրդ, μա՛ց սիրով մեր առաջ քո սիրտն ու Հոդին, թո՛ղ որ մենք թափանցենք քո ներքին կյանքի մեջ ն պատկերացնենք քեղ ինչպես որ ես. քո ախտերիդ նկարն անդամ կարող է μարիք μերել

Տե՛ս ԱՀ, դիրք Ա, էջ 5: Տե՛ս «Համառոտ տեսություն Հայոց աղդադրական ընկերության նպատակների ն ամμողջ դործունեության», Թիֆլիս, 1914, էջ 3: ԱՀ, դ. Ա, էջ 6:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

քեղ: Եվ դեռ քանի քաղաքակրթության Հուրը լափում է անցյալի μոլոր Հիչատակներն, ն մենք պետք է չտապենք Հավաքելու, ինչ-որ դեռ մնացել է, ն դեռ քանի մենք մասնադետ աղդադրադետներ չունինք, Հրավեր ենք կարդում Հայոց դրականության Մչակներիդ ն Ձեղ, Հայ ՈւսուցչուՀիներ, ն Ուսուցիչներ, որ սիրով Հանձն եք առել Հայ ժողովրդի կրթության դործը, Ձեր իսկ դործի Հաջողության ն աղդային ինքնուրույնությունն ապաՀովելու փափադով՝ յուրաքանչյուրդ Ձեր միջավայրը ներկայացնելու նեղությունն Հանձն առեք…»12: Գիտնականի այդ կոչը ապարդյուն չանցավ: Ինչպես պետք էր սպասել, Հայաստանի երկու Հատվածներից նրա չուրջը Համախմμվեցին μաղմաթիվ μանաՀավաքներ ն դիտնականներ: Նյութական ու μարոյական ղրկանքների դնով Լալայանին Հաջողվել է Հաստատվել Թիֆլիսում: Ե. Լալայանի դիտական ջանքերի ն քարողչական աչխատանքի չնորՀիվ պարμերականի չուրջը Համախմμված ականավոր մտավորականների ու դավառական դրադետների (Մ. Աμեղյան, Թ. Թորամանյան, Հ. Աճառյան, Լեո, Մելիքսեթ μեկ, Ե. ՇաՀաղիղ, Խ. Սամվելյան, Ա. Զելինսկի, ԿարաՄուրղա, Բենսե (ՍաՀակ Մովսիսյան), Ս. Լիսիցյան ն ուրիչներ) μանաՀավաքչական Համակարդված դործունեություն ծավալվեց: Հանդեսի Համարներում տպադրվել են ինչպես աղդադրական ու μանաՀյուսական Հարուստ նյութեր, այնպես էլ տեսական աչխատություններ, Հնադիտական ուսումնասիրություններ, մարդաμանությանը վերաμերող Հետաղոտություններ ն այլն: 1896-1900 թթ. Ե. Լալայանը իր դրառած դաչտային աղդադրական նյութերի Հիման վրա «Աղդադրական Հանդեսում» տպադրել է «Ջավախք»13, «Վարանդա»14, «Սիսիան»15, «Զանդեղուր»16, «Գանձա12

ԱՀ, դ. Ա, էջ 6: Տե՛ս «Ջավախք». նյութեր ապադա ուսումնասիրության Համար // ԱՀ, դ. Ա, էջ 117-378, դ. Բ, էջ 245-294: Տե՛ս «Վարանդա». նյութեր ապադա ուսումնասիրության Համար // ԱՀ, դ. Բ, էջ 5-243, դ. Գ, էջ 9-53, (այլոց Հեղինակությամμ՝ էջեր 54-76, 77-101, 102-112, 113-144, 144-150, 151-172, 173-178, 187-244, 338-349): Տե՛ս «Սիսիան» նյութեր ապադա ուսումնասիրության Համար // ԱՀ, դ. Գ, էջ 105-270: Տե՛ս «Զանդեղուր» նյութեր ապադա ուսումնասիրության Համար // ԱՀ, դ. Դ, էջ 7-116, «Զանդեղուրի դավառ». Կապան կամ Ղափան // ԱՀ, դ. ՃԼԼ, էջ 175-212:

Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական…

կի դավառ»17, «Բորչալուի դավառ»18 արժեքավոր աչխատությունները: Շուրջ 50 μանաՀավաքներ «Աղդադրական Հանդեսին» նյութեր էին առաքում: Օրինակ՝ Բենսեն դիտական Հմտությամμ ներկայացրեց Հարք դավառի աղդադրական նյութերի մեծադույն մասը19: Բարձր Հայքի աղդադրական նյութերը փրկելու տեսանկյունից մեծ դործ է կատարել Հ. Մալխասյանը, որը μարեխղճորեն նկարադրել է Ջավախքի նյութերը20: Հ. Մուրադյանցը ներկայացրել է ՀամչենաՀայերի յուրօրինակ կենցաղի մի չարք կողմերը21: Արցախի տնտեսական, ընտանեկան կենցաղը, Հիվանդությունն ու μժչկությունը, Հուղարկավորության ծեսերը ն այլն

Տե՛ս «Գանձակի դավառ» նյութեր ապադա ուսումնասիրության Համար // ԱՀ, դ. Ե, էջ 213-216, դ. Զ, էջ 231-371, դ.ՄԼԼ-ՄԼԼԼ, էջ 255-270: Տե՛ս «Բորչալուի դավառ» // ԱՀ, դ. ՄԼԼ-ՄԼԼԼ, էջ 271-436, դ. ԼՃ, էջ 197-262, դ. Ճ, էջ 113-268, դ. ՃԼ, էջ 33-128: Տե՛ս Բենսե (ՍաՀակ Մովսիսյան), «Բուլանըխ կամ Հարք դավառ» (ԱՀ, դ. Ե, էջ 8-184 ն Զ, էջ 7-108): Այս աչխատությունը Հետո լույս է տեսել առանձին Հատորով: Աչխատության μովանդակությունը Հետնյալն է՝ պատմական տեսություն, տեղադրություն, μուսական ու կենդանական աչխարՀ, Հանքեր, μնակավայրեր ու ճարտարապետական Հուչարձաններ, աղդադրություն՝ վարչական կարդ, μնակարան, ղդեստ ու ղարդ, տնտեսական ղμաղմունքներ՝ Հողադործություն, անասնապաՀություն, փոխադրամիջոցներ, տնային դույք ն կաՀույք, արՀեստներ, ուտեստներ, ամուսնություն ն Հարսանիք, տղաμերք ն կնունք, ընտանեկան Հարաμերություններ, Հիվանդություն ն μժչկություն, մաՀ ն թաղում, կրոնների վերապրուկներ, ժողովրդական տոներ, երդեր ու մանր ժանրեր: Բենսեին ենք պարտական ողջ Տուրուμերանի երկրադործական ամμողջ տեխնիկան նկարներով ու նկարադրությամμ մեղ Հասցնելու Համար: Պետք է նչել, որ ավելի մանրակրկիտ μանաՀավաք, քան Բենսեն էր, չդիտենք: Տե՛ս Մալխասյան Հ., Հայ դեղջուկի ալμոմը (ԱՀ, դ. Գ, էջ 359-391, դ. Զ, էջ 193-203): Այս Հոդվածաչարում մանրամասնորեն նկարադրված են երկրադործական աչխատանքները տարμեր սեղոններում, աչխատանքի դործիքները ներկայացված են նկարներով: Նկարադրված են μոլոր ուտելիքներն ու կերակուրները, կավե ն պղնձե ամանները՝ նկարներով Հանդերձ: Իսկ աչխատության մեծ մասը տակավին անտիպ է, որը ներկայացնում է արՀեստները ն այլն: Տե՛ս Մուրադյանց Հ., Համչենցի Հայեր. աղդադրական նյութեր (ԱՀ, դ. Դ, էջ 117-143, դ. Ե, էջ 361-406, դ. Զ, էջ 109-158): Հոդվածաչարի արծարծած Հարցերն են՝ երկրի տեղադրությունը, վիճակադրությունը, ղդեստն ու ղարդը, տնտեսական ղμաղմունքները՝ երկրադործությունը, ինչպես նան ամուսնական սովորությունները, պաչտամունքները ն տոները:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նկարադրել է Ղ. Տեր-Ղաղարյանը22, ինչպես նան Հ. Վ. ն Ա. Բ. μանաՀավաքները23: Հայ ժողովրդի արՀեստադործության վերաμերյալ նյութեր ն ուսումնասիրություններ է Հրատարակել Ս. Թառայանցը24: Վ. Փափաղյանը մեծ աչխատություն է դրել Հայ μոչաների կենցաղի վերաμերյալ, որի Հում նյութը անձամμ ինքն է Հավաքել25: Կովկասյան ժողովուրդների, այդ թվում Հայերի կաթնամթերքների վերաμերյալ ուսումնասիրություն է տպադրել Ա. Քալանթարը26: Ալաչկերտի μանաՀյուսությունը մեծապես չաՀել է Գրիդորիս քաՀ. ՆժդեՀյանցի չնորՀիվ27: Նոր Նախիջնանի Հայոց աղդադրությունը նչանակալից Հմտությամμ դրի առել ու մեծ ծավալով տպադրել է Ե. ՇաՀաղիղը28, Երնանի, Շարուր-Դարալադյաղի, Հին Նախիջնանի, Ջուղայի, Ադուլիսի, Ալեքսանդրապոլի, Կարսի, Բասենի, Շիրակի ն Ղաղախի ու Շամախու Հայերի սովորությունները ջանասիրաμար դրի է առել ն տպադրել «Փորձ» ամսադրում ու «Աղդադրական Հանդեսում» նչանավոր μժիչկ, Հայրենասեր Քաջμերունին29: Հրաչյա ն ԱրմենուՀի Աճառյանները դրի են առել Կ. Պոլսի ժողովրդական μանաՀյուսությունը30:

Տե՛ս ԱՀ, դ. Բ, էջ 77-101: Տե՛ս ԱՀ, դ. Բ, էջ 144-186: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 3-71: Տե՛ս ԱՀ, դ. Բ, էջ 74-90, դ. Դ, էջ 203-275: Այս չատ ուչադրավ աչխատությունը μովանդակում է μաղմաթիվ թեմաներ՝ ժողովրդի ծադումը, թիվը, մարդաμանական կառուցվածքն ու μնավորությունը, թափառական կենցաղավարությունը, μնակարանը, Հադուստներն ու ղարդերը, կերակուրներն ու խմիչքները, ղμաղմունքը, լեղուն, կրոնական Հավատալիքները, ամուսնության սովորությունները, Հուղարկավորության ծեսերը, ժողովրդական արվեստը, μանաՀյուսությունը, իրավաμանական սովորությունները ն այլն: Տե՛ս Քալանթար Ա., Կաթնային արդյունքներ (ԱՀ, դ. Դ, էջ 276-292): Տե՛ս Գրիդորիս քած. Նժդեծյանց, Ալաչկերտի μանավոր դրականություն (ԱՀ, դ. Ե, էջ 185-199, դ. ՄԼԼ-ՄԼԼԼ, էջ 437-505, դ. ԼՃ, էջ 263-271, դ. ՃԼ, էջ 197-240, դ. ՃԼԼ, էջ 95-103, դ. ՃԼԼԼ, էջ 63-86, դ. ՃՄԼԼ, էջ 49-52, դ. ՃՄԼԼԼ, էջ 33-36, դ. ՃԼՃ, էջ 95-98, դ. ՃՃ, էջ 108-111): Տե՛ս Շածազիզ Եր., Նոր-Նախիջնանը ն նոր-նախիջնանցիք (ԱՀ, դ. ՄԼԼ-ՄԼԼԼ, էջ 5-102, դ. ԼՃ, էջ 5-82): Տե՛ս Քաջμերունի, Հայկական սովորություններ («Փորձ», 1879, № 10, էջ 39-47, 1881, № 5-6, էջ 57-62, ԱՀ, դ. ՄԼԼ-ՄԼԼԼ, էջ 113-204, դ. ԼՃ, էջ 83-116): Տե՛ս Հրաչյա ն Արմենուծի Աճառյաններ, Հավաքածո պոլսաՀայ ռամկական անդիր դրականության (ԱՀ, դ. ԼՃ, էջ 160-196):

Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական…

Եվ այսպես, ուրիչ չատ μանաՀավաքներ Լալայանի խմμադրած «Աղդադրական Հանդեսում» տպադրել են իրենց դավառների աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութեր, «Սասնա ծռերի» մի չարք պատումներ ն այլն: Բացի ղուտ μանաՀավաքչական աչխատանքներից՝ «Աղդադրական Հանդեսում» տպադրվում էին ժամանակի նչանավոր մտավորականների իրավադիտական, աղդադրական, μանադիտական, Հնադիտական ն այլ ուսումնասիրությունները31: Այստեղ թարդմանաμար լույս են տեսնել նան եվրոպացի մի չարք աղդադրադետների տեսական աչխատությունները ն այլ դործեր32, Հիմնականում՝ Ե. Լալայանի թարդմանությամμ: Ե. Լալայանը ձդտում էր այդ թարդմանությունների միջոցով Հայ ընթերցողներին իրաղեկ դարձնել Եվրոպայում աղդադրական, μանաՀյուսական, մարդաμանական դիտությունների նորություններին, Հատկապես այն նոր մեթոդներին, որոնք արմատավորվել էին Արնմտյան Եվրոպայում: «Աղդադրական Հանդեսի» Զ դրքով փակվում է ՃԼՃ դարը:

Տե՛ս Սամուելյան Խ., Արյան վրեժ ն փրկանք (ԱՀ, դ. Ճ, էջ 269-303), Հին Հայոց իրավունքը ն նրա Հետաղոտության մեթոդը (ԱՀ, դ. ՃԼ, էջ 5-32), Առնանդմամμ ն դնմամμ ամուսնություն (ԱՀ, դ.ՃԼԼ, էջ 49-83), Հայ ընտանեկան պաչտամունքը (ԱՀ, դ. ՃԼԼ, էջ 202-234, դ. ՃԼԼԼ, էջ 112139, դ. ՃԼՄ, էջ 156-174), Հայոց ժառանդական իրավունքը (ԱՀ, դ. ՃՄ, էջ 68-90, դ. ՃՄԼ, էջ 117-129), Մայրական իրավունք (ԱՀ, դ. ՃՄԼԼ, էջ 126-141, դ. ՃԼՃ, էջ 33-58), Ֆոլկլորի միջաղդային դաչնակցություն (ԱՀ, դ. ՃՃԼ, էջ 34-36), Սիմμոլը Հայ սովորույթներում (ԱՀ, դ. ՃՃԼԼ, էջ 232-245, դ. ՃՃԼԼԼ, էջ 231-234), կոստանյան կ., Պռույդ ն տուայր (ԱՀ, դ. ՃԼԼԼ, էջ 131-138), Բաμայան Լ., Պարսկաստանի կրակապաչտները (ԱՀ, դ. ՃՄԼԼԼ, էջ 37-58), Ատրպետ, Եղան պաչտամունքը (ԱՀ, դ. ՃՃԼԼԼ, էջ 114-124), Իվեկյան Գ., Քավոր (ԱՀ, դ. ՃՃԼՄ, էջ 90-110), Ղլտչյան Ա., Հայ Հին իրավունքը (ԱՀ, դ. ՃՃԼԼ, էջ 5-60, դ. ՃՃԼԼԼ, էջ 84-114, դ. ՃՃԼՄ, էջ 5-50) ն ուրիչները: Տե՛ս Վիրխով Ռ., Կովկասի տեղը քաղաքակրթության պատմության մեջ (ԱՀ, դ. Ա, էջ 50-116): Պրոֆ. Պետրի, Մարդաμանության պատմական ղարդացումը (ԱՀ, դ. Ա, Հավելված, էջ 3-52): Լետուրնո Շ., Ամուսնության ղարդացումն (ԱՀ, դ. Ա, Հավելված, էջ 53-120): Պոզոդա Ա., Նորադույն տեսություններ դերդաստանի, Հասարակության ն պետության ծադման մասին (ԱՀ, դ. Գ, Հավելված, էջ -50, դ. Դ, Հավելված, էջ 3-26, Ե, Հավելված, էջ 3-24): կանեստրին Գ., Մարդաμանություն (ԱՀ, դ. Բ, էջ 3-118): Ռատցել Ֆ., Տարերք աղդադրության (ԱՀ, դ. Դ, Հավելված, էջ 59-96, դ. Ե, Հավելված, էջ 25-40, դ. Զ, Հավելված, էջ 3-40):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

1896-1900 թվականները ամսադրի Հրատարակության առաջին չրջանն էին. խմμադրի սեփական միջոցներով Հրատարակվեց 6 դիրք՝ յուրաքանչյուրը 500-600 էջով ն μաղմաթիվ իլյուստրացիաներով: Այս չրջանում ամսադիրն ուներ երկու μաժին՝ աղդադրական ն մարդաμանական: «Հայոց ազդադրական-ծրատարակչական ընկերության» (1100 թ. ծոկտեմμեր) ն «Հայոց ազդադրական ընկերության» (1106 թ.) դործունեությունը: Ե. Լալայանը, սակայն, չսաՀմանափակվեց միայն «Հանդեսի» Հրատարակությամμ: Նրա չուրջը Համախմμված մտավորականության ներդրավմամμ 1900 թ. Հոկտեմμերի 21-ին կաղմակերպվեց «Հայոց աղդադրական Հրատարակչական ընկերությունը»33: Ընկերության նպատակն է դյուրացնել «Աղդադրական Հանդեսի» Հրատարակությունը ն Ե. Լալայանի աչխատանքը, տպադրել դրքեր, դրքույկներ, քարտեղներ, μացել տպարաններ ու դրավաճառանոցներ ն այլն, ընդլայնել ն աչխուժացնել լուսավորչական, Հասարակական դործունեության չրջանակները: Ընկերության նախադաՀն էր Ա. Մելիք-Աղարյանը, անդամ-քարտուղար Ե. Լալայանը: Ընկերության որոչմամμ Երվանդ Լալայանը ընտրվել է «Աղդադրական Հանդեսի» մչտական խմμադիր: Յոթ անձից կաղմված խմμադրական Հանձնաժողովում ընդդրկվել նան Պերճ Պռոչյանը ն ՀովՀաննես Թումանյանը: Ի դեպ, մեծ լոռեցին այս աղդանվեր ձեռնարկում Լալայանի Հավատարիմ աջակիցն ու ՀամախոՀն էր: Այսպես, «Աղդադրական դործը մեղանում» ուչադրավ Հոդվածում նա դրում է. «Մեր աղդը, որ աչխարՀքի ու Արնելքի ամենաՀին աղդերեն մինն է ն աղդադրության տեսակետից Հանդիսանում է վերին աստիճանի Հետաքրքրական մի աղμյուր ուսումնասիրության, ն մեր աչխարՀքը, որը մի լիքը թանդարան է ամեն տեսակ կենցաղադիտական, պատմական, կրոնական, μանաՀյուսական ն այլ մեծարժեք նյութերի, տակավին մնում է խավարի մեջ, իրենց փառքերը ավերակների ու Հողի տակ, իրենց պարծանքները մոռա33 ԱՀ-ի 1905 թ. ՃԼԼ դրքի 307 էջ-ում ասվում է, որ Հայոց աղդադրական Հրատարակչական ընկերությունը Հիմնվել է նոյեմμերի 21-ին:

Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական…

ցության ն անՀայտության մեջ: Իրար Հետնից անընդՀատ կորչում կամ փչանում են այդ ամենը նոր կյանքի Հոսանքների տակ ու նորանոր աղետների մեջ: Սրա Համար էլ մեր աչքում մի առանձին նչանակություն է առնում Թիֆլիսի Հայոց աղդադրական ընկերությունը իր թանդարանով ու Հանդեսով, որն Հիմնել է պ. Ե. Լալայանը ն իր անդուլ աչխատանքով ճդնում է ծավալել ու ճոխացնել»34: Հ. Թումանյանն առաջ է քաչել աղդադրական նյութերի Հավաքման Հարցը՝ կոչ անելով Հարուստներին օդնել «Հայոց աղդադրական ընկերությանը» նյութապես, իսկ ուսուցիչներին՝ Հավաքել այդ նյութերը, որոնք կորչում են: Աղդադրական նյութերը Հաղորդողները տարեց մարդիկ էին, որոնց մասին Թումանյանը դրել է. «Սրանց ամեն մեկը ավանդությունների, առասպելների, Հին ղրույցների, ժողովրդական Հավատալիքների մի չտեմարան, մի թանդարան է: Այս պատմություններից, ղրույցներից, սովորություններից չատերը եկած են Հին դարերից, մեր Հին նախնիների կյանքն ու սովորություններն են, նրանց մտքի ն Հոդու ծնունդներն են»35: «Հայոց աղդադրական-Հրատարակչական ընկերությունը» նոր թափ է Հաղորդել μանաՀավաքչությանը36: Այդ ընկերության Հիմնադրմամμ սկսվել է «Աղդադրական Հանդեսի» Հրատարակության երկրորդ չրջանը, պարμերականը դադարում է լինել Ե. Լալայանի Հրատարակությունը՝ դառնալով ընկերության պաչտոնական օրդանը37: Այս չրջանում՝ մինչն 1906 թվականը, Հրատարակվեց Հանդեսի 7 դիրք, ընդ որում՝ մարդաμանական μաժինը վերացվեց: «Հայոց» աղդադրական-Հրատարակչական ընկերության չնորՀիվ Հրատարակվեցին ոչ միայն Հանդեսի Հետադա Հատորները, այլն μաղմաթիվ դրքեր, դրքույկներ ու քարտեղներ: 1905 թ. ընկերության անդամների թիվը Հասնում է 80-ի: Ե. Լալայանը մտադիր էր ավելի ընդարձակել ընկերության դործունեությունը: Նրա նպատակն էր Հիմնել Հայ աղդադրական ընկերություն իր թանդարանով, դրադարանով,

Թումանյան Հ., Երկերի ժողովածու, Հ. ՄԼ, Երնան, 1959, էջ 146-147: Նույն տեղում, էջ 65: Տե՛ս ԱՀ, դ. ՃԼՄ, էջ 186: Տե՛ս Лалаян Е., Очеркь истории Армянской этнографии, Тифлис, 1913, էջ 4-5:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դիտական օրդանով ու Հրատարակչությամμ, նան դասընթացներով: Իր μարձրադույն կրթությունն ավարտելուց Հետո նա փորձել է ձեռնարկել այս դաղափարի իրադործումը, սակայն նկատի ունենալով Հայերի Հանդեպ Անդրկովկասի ցարական իչխանության Հալածական քաղաքականությունը, աչխատեց Հիմնել այդ ընկերությունը Փարիղում: Բայց այդ նրան չՀաջողվեց, ն միայն 1905 թ. փետրվարյան Հեղափոխությունից Հետո, երμ Ռուսաստանում որոչ քաղաքական աղատություններ ձեռք μերվեցին, Ե. Լալայանը կարողացավ իրականացնել իր վաղուց փայփայած դաղափարն ն Հիմնեց «Հայոց աղդադրական ընկերությունը» Թիֆլիսում: Միայն այս եղանակով դիտնականը Հնարավոր էր Համարում Հասնել «աղդի ինքնաճանաչության դաղափարին»: ԱՀա թե ինչ է դրում նա «Հայոց աղդադրական ընկերության» նպատակների ու դործունեության մասին իր կաղմած ղեկուցադրում (1914թ). «Հայրենիքի ն աղդի Համակողմանի ուսումնասիրության, աղդային ինքնուրույնություն, աղդային ոդին μնորոչող աղդադրական նյութերը ն Հայրենի Հնությունները Հավաքելու, պաՀպանելու ն ուսումնասիրելու կարիքը ցայտուն կերպով երնան է դալիս, երμ աղդը Հասնում է ինքնաճանաչության դաղափարին»: Հինդ տարվա եռանդուն դործունեությունից Հետո՝ 1906 թ., «Հայոց աղդադրական Հրատարակչական ընկերությունը» վերանվանվում է «Հայոց աղդադրական ընկերություն» (174 մչտական անդամով): Նպատակն էր ավելի մեծ ծավալով դործել, մասնավորապես աղդադրական ն ընդՀանրապես մարդաμանական, Հնադիտական դիտությունների տեսանկյունից ուսումնասիրել Կովկասը, Հարակից երկրները ն Հայկական դաղթօջախները, Հոդալ ն միջնորդել տեղական իչխանությունների առաջ՝ պաՀպանելու Կովկասի Հնությունները, կաղմակերպելու դիտական արչավախմμեր, կատարելու պեղումներ, μացելու թանդարաններ, դրադարաններ Թիֆլիսում ն Էջմիածնում, կաղմակերպելու դասախոսություններ, աղդադրականերաժչտական երեկույթներ ն այլն: Ուչադրավ է վերջինիս դերը մասնադիտական Հարցարանների ստեղծման ն եղած նյութերը «Աղդադրական Հանդեսում» Հրատարակելու դործում: Ընկերությունը Հարատնեց չուրջ տասը տարի՝ մեծապես խթանելով աղդադրականմարդաμանական-Հնադիտական աչխատանքների ծավալումը ոչ

Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական…

միայն Հայաստանում, այլն ամμողջ Կովկասում: Այս միջոցին Հայ աղդադրության նաՀապետ, μանաՀավաք, Հնադետ Ե. Լալայանը մեր առաջ Հառնում է նան որպես թանդարանաչինության մեծ երախտավոր: Նրա ակտիվ նախաձեռնությամμ Թիֆլիսի «Հայոց աղդադրական ընկերությունն» իր ընդՀանուր ժողովում քննարկել է Հայ աղդադրական-Հնադիտական թանդարան Հիմնելու Հարցը ն ընդունել Հետնյալ որոչումը. «Նկատի ունենալով այն աՀադին նչանակությունը, որ աղդադրական Հնադիտական թանդարանն ունի մի աղդի ինքնուրույն ղարդացման ն ընդՀանրապես մարդկության էվոլուցիան μնորոչելու Համար. ի նկատի առնելով, որ ՀամաչխարՀային քաղաքակրթության արադ ղարդացման չնորՀիվ Հայի առանձնաՀատուկ կյանքը, նրա աղդային ղդեստները, աչխատանքի դործիքները, նիստն ու կացը, սովորույթները մեծ արադությամμ փոփոխության են ենթարկվում…, ընկերությունը որոչում է նախապատրաստական աչխատանքներ տանել աղդադրական-Հնադիտական թանդարան Հիմնելու»38: Շրջանառվում էր թանդարանի Հիմնադրման երկու վայր. ոմանք դտնում էին, որ այն պետք է Հիմնադրվի Հայաստանում՝ Ալեքսանդրապոլում, Երնանում կամ Էջմիածնում, իսկ մյուսների կարծիքով՝ Հենց Թիֆլիսում: Ի վերջո, Էջմիածնի Հոդնոր Սինոդի որոչմամμ ն Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի թույլտվությամμ որոչվեց թանդարանը կառուցել Թիֆլիսում՝ Հայոց Ավադ եկեղեցուն կից տարածքում: Թիֆլիսում Ե. Լալայանի ջանքերով Հիմնված ԱղդադրականՀնադիտական թանդարանի Հիմքը կաղմեցին Ե. Լալայանի կողմից պեղված Հնադիտական նյութերը ն տարμեր ճանապարՀներով ձեռք μերված աղդադրական Հավաքածուները: 1908 թ. Հունվարի 4-ին ընկերության նիստում որոչվեց Թիֆլիսում μացել նան դրադարան: Հիմնականում Ե. Լալայանի

1907 թ. մարտի 30-ին Հրավիրված Հայոց աղդադրական ընկերության ժողովը որոչում ընդունեց նախապատրաստական աչխատանքներ տանել թանդարան ստեղծելու Համար, ն այդ կապակցությամμ անՀրաժեչտ Համարվեց Հրատարակել նյութեր Հավաքելու ծրադիր: Շուտով այն տպադրվեց «Ծրադիր Հայոց աղդադրական թանդարանի Համար նյութեր Հավաքելու» վերնադրով (ԱՀ, դ. ՃՄԼ, Հավելված, էջ 1-26. դրվել է Պետերμուրդում Ալեքսանդր ԼԼԼ-ի աղդադրական թանդարանի Համար, որը ռուսերենից փոխադրել ն Հարմարեցրել է Ա. Տեր-Գրիդորյանը):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ջանքերով Թիֆլիսում ստեղծվեց մասնադիտական թանկարժեք դրականությամμ Հարուստ Կովկասադիտական-մարդաμանական դրադարանը, որի Հիմքը կաղմեց դիտնականի անձնական Հավաքածուն՝ 10 Հաղար կտոր դրականությամμ ու նան Հայ պարμերական մամուլի նյութերով: Գրադարանի դրքային ֆոնդը μաղկացած էր 40 Հաղար դրքերից: Գրադարանի վարիչն էր Ե. Լալայանի կինը՝ Հայկանուչ Լալայանը, որն աչխատում էր առանց վարձատրության: Թանդարանում Ե. Լալայանի ղեկավարությամμ դործում էին Հայադիտական դասընթացներ, Հրավիրվում էին դիտական նստաչրջաններ, կաղմակերպվում էին μաղմաթիվ արչավախմμեր: Ընկերության չնորՀիվ առանձին դրքերով Հրատարակվեց աղդադրական-μանաՀյուսական μնույթի μաղմաղան դրականություն: Միաժամանակ Ե. Լալայանը Հոդվածներով ու ղեկուցումներով Հանդես է դալիս միջաղդային Համաժողովներում ն պարμերականներում: «Հայոց աղդադրական ընկերության» դործունեության, ծրադրերի ն Ե. Լալայանի ձեռնարկած միջոցառումների վերաμերյալ Հայաստանի պետական պատմության ն արվեստի ու դրականության թանդարանների արխիվներում պաՀվում են 1000-ից ավելի փաստաթղթեր ու նամակներ: Հայկական աղդադրական ընկերության Հիմնադրմամμ սկսվում է «Աղդադրական Հանդեսի» Հրատարակության երրորդ ն վերջին չրջանը (1906-1916): Ընկերությունը չարունակում է այն Հրատարակել որպես եռամսյա պարμերական, սակայն կարողանում է Հրատարակել միայն տարեկան երկու դիրք (այն էլ ոչ μոլոր տարիներին): Այս չրջանում նյութական միջոցների անμավարար լինելու պատճառով որոչ չափով կրճատվում են առանձին չրջանների աղդադրական նկարադրությունները: Քանի որ Հովանավորները Հրաժարվում են Հատկացնել խոստացված ֆինանսավորումը, «Աղդադրական Հանդեսը» Հայտնըվում է ծանր վիճակի մեջ. այդ նույն պատճառով ի դերն են ելնում նան մյուս նպատակները: Աչխատանքներն ընթանում էին μնականոն Հունով մինչն 1917 թ. Հոկտեմμերյան Հեղաչրջումը Ռուսաստանում: Վրաստանում լրջորեն վտանդվեց նան Հայկական արժեքների ճակատադի206

Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական…

րը: Այս Հարցում էլ մեծ աչխատանք ծավալեց թանդարանի դիտական ղեկավար Ե. Լալայանը՝ μանակցություններ վարելով Հայաստանի, Վրաստանի կառավարությունների ն Համապատասխան նախարարությունների Հետ: Հայաստանի առաջին Հանրապետության կառավարության 1919 թ. սեպտեմμերի 9-ի նիստի որոչմամμ Երնանում անՀրաժեչտ Համարվեց Հիմնել աղդադրական-մարդաμանական թանդարան, որի Համար μաղա պետք է դառնային Թիֆլիսի աղդադրական-Հնադիտական թանդարանի ժողովածուները: Ե. Լալայանի ակտիվ մասնակցությամμ 1921 թ. այն մաս-մաս տեղափոխվեց Երնան, որն էլ Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի Հիմքը դարձավ: Երվանդ Լալայանի ծրատարակչական ն թարդմանչական դործունեությունը: Գ. Խալաթյանցի «Ծրադրի», մասամμ նան Լալայանի՝ որոչ թեմաների վերաμերյալ կաղմած լրացուցիչ Հարցաչարերի չնորՀիվ39 պատմական Հայաստանի առանձին դավառների ուսումնասիրությունը առաջին անդամ Հայ աղդաμանական դիտության մեջ իրականացվեց Համալիր, ամμողջական թեմատիկ ընդդրկումներով, ընդ որում՝ աղդադրական երնույթներին ղուդաՀեռ ներկայացվեցին են նան μանաՀյուսությունը, մարդաμանությունը, պատմությունը, μնությունը (երկրի նկարադիր՝ լեռ39 «Աղդադրական Հանդեսի» Հետադա դործունեության ընթացքում Հավաքչական ն Հետաղոտական աչխատանքներն ու Հետաղոտությունները ցույց տվեցին, որ անՀրաժեչտ է Խալաթյանցի «Ծրադիրը» որոչ չափով ընդարձակել, լրացնել՝ ելնելով մի չարք նոր պաՀանջներից: Եվ աստիճանաμար Հանդեսի էջերում Հրապարակ եկան Ե. Լալայանի ն ուրիչների լրացուցիչ նոր ծրադրեր՝ աղդադրական այս կամ այն Հարցի կամ ամμողջական Հիմնախնդիրների վերաμերյալ: Թվարկենք դրանք. 1) Լալայան Ե., Ծրադիր ամուսնության ն Հարսանիքի սովորույթների մասին նյութեր Հավաքելու (ԱՀ, դ. Ա, Հավելված, էջ 3-52): 2) Զելինսկի Ս., Ծրադիր տղաμերքի ն նորածին մանկան ֆիղիկական դաստիարակության մասին նյութեր Հավաքելու (ԱՀ, դ. Գ, Հավելված, էջ 73-79): 3) Նույնի՝ Ծրադիր Հիվանդության ն μժչկության մասին նյութեր Հավաքելու Համար (ԱՀ, դ. Դ, Հավելված, էջ 93-106): 4) Թարդմանություն է. Ադիրրի Հարցարանի, որ է՝ Ծրադիր սեպՀականության նչանների (տամղաների) մասին նյութեր Հավաքելու (ԱՀ, դ. ՄԼԼ-ՄԼԼԼ), էջ 525, 5) կարա-Մուրզա Հ.Ծրադիր տնայնադործության վերաμերյալ նյութեր Հավաքելու (ԱՀ, դ. ՃԼԼ, Հավելված, էջ 3-32), Ծրադիր Հայոց աղդադրական թանդարանի Համար նյութեր Հավաքելու (ԱՀ, դ. ՃՄԼ, Հավելված, էջ 1-26):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ներ, ջրեր, կլիմա, Հանքեր, μուսական ն կենդանական աչխարՀ, տեղադրական՝ դավառի վարչական μաժանում, դյուղեր, վանքեր, վիճակադրություն, քարտեղ ն այլն: Հանդամանորեն ներկայացվում է Հնադիտական մչակույթի առկա վիճակը: Շարունակում են Հրատարակվել պատմական Հայաստանի առանձին չրջանների վերաμերյալ μաղմաթիվ աչխատություններ՝ Ե. Լալայանի՝ «Նախիջնանի դավառ. Ա մասն՝ Գողթն կամ Օրդուμադի ոստիկանական չրջան»40, «Շարուր Դարալադյաղի դավառ, Ա մասն՝ Վայոց ձոր»41, «Նոր Բայաղետի դավառ կամ Գեղարքունիք»42, «Վասպուրական»43, «Մուչ-Տարոն»44 ն այլն: Վասպուրականի վերաμերյալ Ե. Լալայանը նախատեսել էր Հրատարակել մի քանի Հատոր, սակայն Առաջին աչխարՀամարտը ն նյութական միջոցների սղությունը թույլ չեն տալիս այն իրադործել: Նա կարողանում է անդրադառնալ Վասպուրականի աղդադրությանը, μանաՀյուսությանը, Վասպուրականի ասորիներին, տնայնադործությանը, նչանավոր վանքերին, նրանց չրջակա տապանաքարերի արձանադրությունների վերլուծությանը: Ե. Լալայանը Համեստորեն այդ աչխատությունները կոչել է «Նյութեր ապադա ուսումնասիրության Համար», թեն դրանք լուրջ դիտաՀետաղոտական ուսումնասիրություններ են: Լալայանը այդ դործին մոտեցել է Հայրենասեր դիտնականի խոր ինքնադիտակցությամμ: Աղդադրական-μանաՀյուսական նյութեր դրի առնելու Հույժ անՀրաժեչտությունը նկատի ունենալով՝ Լալայանը դրել է. «Քանի որ ուսումնասիրու40

Տե՛ս «Նախիջնանի դավառ, Ա մասն. Գողթն» (ԱՀ, դ. ՃԼ, էջ 241334, դ. ՃԼԼ, էջ 109-174), «Նախիջնանի ոստիկանական չրջանը» (դ. ՃԼԼԼ, էջ 199-226), «Նախիջնանի ոստիկանական չրջան կամ Նախճավան» (դ. ՃՄ, էջ 133-163): Տե՛ս «Շարուր-Դարալադյաղի դավառ» (ԱՀ, դ. ՃԼԼ, էջ 235-293), «Վայոց ձոր» (ԱՀ, դ. ՃԼԼԼ, էջ 139-166, դ. ՃԼՄ, էջ 133-155, դ. ՃՃՄԼ, էջ 5-84): Տե՛ս «Նոր Բայաղետի դավառ կամ Գեղարքունիք» (ԱՀ, դ. ՃԼԼԼ, էջ 167-197, դ. ՃԼՄ, էջ 5-37, դ. ՃՄ, էջ 165-206, դ. ՃՄԼ, էջ 9-65, դ. ՃՄԼԼ, էջ 86-125, դ. ՃՄԼԼԼ, էջ 109-156, դ. ՃԼՃ, էջ 5-34, դ. ՃՃ, էջ 33-60): Տե՛ս «Վասպուրական» (ԱՀ, դ. ՃՃ, էջ 116-212, դ. ՃՃԼ, էջ 37-100, դ. ՃՃԼԼ, էջ 85-100, դ. ՃՃՄ, էջ 21-60), «Տնայնադործությունը Վասպուրականում. Շատախի չալադործությունը» (ԱՀ էջ 189-215), «Հավատք» (ԱՀ, դ. ՃՃՄԼ, էջ 195-210): Տե՛ս «Մուչ-Տարոն» (ԱՀ, դ. ՃՃՄԼ, էջ 149-194):

Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական…

թյուններ կատարելու Համար երμեք ժամանակ չի պակասելու, մինչդեռ եթե Հապաղենք աղդադրական երնույթները դրառել, չատ ու չատ նյութեր μոլորովին անՀետանալու են, ուստի իմ անմիջական նպատակը ոչ թե ուսումնասիրություն տալն է, այլ եվրոպական ուսումնասիրության լույսով Հայկական նյութերը որոնելը, դտնելը, կորստից աղատելը»45: Լալայանը իրավացիորեն դտնում էր, որ Հայ ժողովրդի մչակութային արժեքների՝ աղդադրական, μանաՀյուսական ն Հոդնոր մչակույթի այլնայլ նյութերի Հայտնաμերումն ու Հավաքումը անՀատական դործ չեն, այլ պետք է դառնան Համաղդային, Համաժողովրդական խնդիր: Ե. Լալայանի դիտական դործունեության Հիմնական μնադավառներից է նան ժողովրդական μանաՀյուսությունը: Նա ժողովրդական μանաՀյուսությունը դիտում էր որպես աղդադրության մի անμաժանելի օղակ ն աչխատություններում մեծ տեղ էր Հատկացնում μանաՀյուսական նյութերին, որոնք ոչ միայն լրացնում ու լուսաμանում են քննարկվող պատմաաղդադրական չրջանի ընտանեկան μարքերն ու Հավատալիքները, այլն դառնում են ուղեկցող ու ամμողջացնող նյութ: Ե. Լալայանի μանաՀյուսական Հավաքածուներում մեծ տեղ են դրավում տարμեր աղդադրական չրջաններից, ինչպես, օրինակ, Ջավախքից, Գանձակից, Զանդեղուրից, Լոռիից դրի առնված վիճակի կամ ջանդյուլումի երդերխաղիկները: Ե. Լալայանը դրի է առել ն Հրատարակել է «Սասնա ծռերի»՝ Նոր Բայաղետի46, Վանի47 ն Ալաչկերտի48 պատումները, իրանական «Ռուստամ Զալ»49 վեպի Հայկական տարμերակը: Աղդադրական նյութեր դրառելիս Լալայանը, որպես կանոն, Հարաղատ էր մնում տվյալ μարμառին, ժողովրդական լեղվին, առանց փոխելու դրառում էր տվյալ աղդադրական չրջանին μնորոչ μանաՀյուսական նյութերը:

Տե՛ս Լալայան Ե., Ծիսական կարդերը Հայոց մեջ (արտատպված ԱՀ-ից), Թիֆլիս, 1913, էջ 3: Տե՛ս ԱՀ, դ. ՃՄԼԼԼ, էջ 37-82: Տե՛ս ԱՀ, դ. ՃՃ, էջ 61-101, դ. ՃՃԼ, Թիֆլիս, էջ 101-126: Տե՛ս Մարդարիտներ Հայ μանաՀյուսության, դ. Գ, Թիֆլիս, 1915: Տե՛ս ԱՀ, դ. ՃԼՄ, էջ 69-85:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Ե. Լալայանը Հավաքել ն Հրատարակել է չափաղանց արժեքավոր μանաՀյուսական նյութեր «Աղդադրական Հանդեսում», առանձին դրքերով՝ «Ջավախքի μուրմունք» (1892), «Հոμոս» (1903), «Մոլլա Նասր-Էդ-Դինը» (1904), «Պառավաչունչ» (1911), «Մարդարիտներ Հայ μանաՀյուսության» (Հատ., Ա-Գ, 1914-1915) դործերը, դրի է առել Հեքիաթներ, առակներ, առածներ, Հանելուկներ, չուտասելուկներ, ինչպես նան Հոդնոր ոլորտը ընդդրկող տարμեր μնույթի ծեսեր ն արարողություններ: «Մարդարիտների» երեք դիրքը միասին պարունակում է 91 Հեքիաթ: Ժողովածուի Ա ն Բ Հատորներում ընդդրկված են Արարատյան Հովտի μնակչության, իսկ Գ դրքում՝ Ապարանում μնակություն Հաստատած արնմտաՀայ վերաμնակիչների Հեքիաթները: Լալայանը դրի է առել նան «Արա Գեղեցիկ» ավանդավեպը50 «Ալեքսանդր Մակեդոնացին» ն «Դավիթ ԱնՀաղթը»51, «Նոր Բայաղետի μանաՀյուսությունից»52, «Ապարանի μանաՀյուսությունից»53, «Ջավախքի μանաՀյուսությունից»54 ն μանաՀյուսական μաղմաթիվ այլ արժեքավոր Հավաքածուներ: Նրա դրի առած Հեքիաթների մի ղդալի Հատվածը լույս է տեսել ՀՀ ԳԱԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի «Հայ ժողովրդական Հեքիաթներ» μաղմաՀատոր Հրատարակության մեջ: Առաջին աչխարՀամարտի, արնմտաՀայերի ցեղասպանության ու Հայրենիքից ցիրուցան լինելու, նյութական կյանքի Համատարած անկման Հետնանքով «Հայոց աղդադրական ընկերությունը» սնանկացավ, դադարեց μանաՀավաքչական դործունեությունը: 1914-1915 թթ. «Աղդադրական Հանդեսը» լույս չտեսավ, 1916 թ. Հրատարակվեց միայն Հանդեսի վերջին՝ 26-րդ Հատորը: ԱնՀատական չրջադայություններից ղատ «Հայոց աղդադրական ընկերության միջոցով 1915 թ. սեպտեմμերին»՝ Առաջին աչխարՀամարտի այդ ծանր օրերին, Ե. Լալայանը կաղմակերպեց արչավախումμ՝ թուրքական յաթաղանից մաղապուրծ ն Անդրկովկա50

Տե՛ս ԱՀ, դ. ՃԼՃ, էջ 144-159: Տե՛ս ԱՀ, դ. Ճ, էջ 304-312: Տե՛ս ԱՀ, դ. ՃԼՃ, էջ 115-150: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 151-157: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 158-164:

Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական…

սի քաղաքներում ու դյուղերում ապաստանած արնմտաՀայ դաղթականներից ժողովրդական μանաՀյուսության ն աղդադրական նյութեր դրի առնելու Համար: Արչավախմμի աչխատանքներին մասնակից դարձրեց նչանավոր մտավորականներ Ա. Բարսեղյանին, Ս. Շալջյանին, Ն. Մարտիրոսյանին, Մ. Դաμաղյան-Վեսպերին, Ս. Կուժիկյանին, Ե. Պեղաղյանին: Գիտական արչավախմμի աչխատանքը տնեց չորս ամիս. այդ ընթացքում Հավաքվեց 874 Հեքիաթ, նան Հավաքադրվեցին առակներ, պատմվածքներ, կենդանական վեպեր, ավանդություններ, մոտ 240 Հատ, նմանապես ժողովրդական երդեր, աղոթքներ, առածներ ն այլն, չուրջ 62 տետրակներ: ԶուդաՀեռաμար Լալայանը դրի առավ Մչո Հայերի աղդադրությունը, որը ն տպադրել է իր Հանդեսի վերջին՝ 26-րդ Հատորում: Աղդադրական նյութերի Հավաքման դործում Ե. Լալայանը ուչադրություն է դարձրել նան Հայերին Հարնան մի քանի ժողովուրդների ՝ ռուս դուխուμորների, մալականների ն ուտիների ու ասորիների աղդադրության վրա: Ուտիների մասին թողել է մի ընդարձակ ձեռադիր՝ «Ուտիների աղդադրությունը», որը թարդմանված է նան ռուսերեն: Այդ աչխատության ամփոփ Համառոտությունը լույս է տեսել ՀՍԽՀ դիտությունների ն արվեստի ինստիտուտի «Տեղեկադրում» (Հ. 1, 1926), ասորիների մասին՝ «Վասպուրականի ասորիները» վերտառությամμ ուսումնասիրությունը լույս է տեսել «Աղդադրական Հանդեսում» (դիրք 20): Պատմության թանդարանի դիվանում են դտնվում Լալայանի օրադրության ձեռադրերը, որոնք մեծ թվով նյութեր են պարունակում նրա կյանքի ու դիտական դործունեության վերաμերյալ: «Աղդադրական Հանդեսից» μացի՝ նա աչխատակցել է «Տարաղ», «Մչակ», «Մուրճ», «Նոր-դար» ն այլ պարμերականներին: Բաղմաμեղուն դիտնականի դրչին են պատկանում ավելի քան 70 արժեքավոր աչխատություններ, դրեթե նույնքան էլ անտիպ դործեր: Բուն աղդադրության ն μանաՀյուսության նյութերին ղուդաՀեռ «Աղդադրական Հանդեսը» մեծ տեղ էր տալիս Հարակից μոլոր դիտություններին՝ պատմությանը, Հնադիտությանը, աչխարՀադրությանը, սոցիոլոդիային, լեղվաμանությանը, արվեստին, մարդաμանությանը ն այլն: Բացի անՀատական չրջադայություն211

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ներից ն Հրատարակած կոնկրետ աչխատանքներից՝ Լալայանը աղդադրության տարμեր μնադավառներին վերաμերող ծրադրեր է կաղմել, ուղարկել ուսուցիչներին ու Հասարակական դործիչներին՝ տեղերում նյութեր Հավաքելու Համար: Նա միաժամանակ ստացված նյութերը վերադասակարդել է, խմμադրել, ճարտարապետական Հուչարձանները լուսանկարել, աչխարՀադրական ու տեղադրական քարտեղներ է կաղմել, թարդմանություններ կատարել՝ «Հանդեսի» յուրաքանչյուր դիրքը ներկայացնելով μաղմակողմանի ու Հարուստ μովանդակությամμ: Փաստորեն՝ «Աղդադրական Հանդեսը» դարձել էր Հայ կյանքի մի յուրօրինակ Հանրադիտարան: Այն Հրատարակվում էր որոչակի Համակարդով: Ամեն մի դիրքը Հիմնականում ընդդրկում էր Հայաստանի որնէ դավառի կամ Կովկասի որնէ Հայաμնակ չրջանի ստվարածավալ ու Համակողմանի նկարադրություն՝ մեծ մասամμ չարադրված իր իսկ՝ Ե. Լալայանի կողմից: Հանդեսի էջերում ուչադրավ նյութեր են Հրատարակվել նան μոչաների, քրդերի, ասորիների, պարսիկների, տեղի ռուս ն ուկրաինացի աղանդավորների, ուտիների, վրացիների, Հույների ն այլոց աղդադրության վերաμերյալ55: «Աղդադրական Հանդեսի» չնորՀիվ աղդադրությունը Հայաստանում լիովին ձնավորվեց որպես դիտության ուրույն μնադավառ՝ սաՀմանաղատվելով մասնավորապես μանադիտությունից: Հանդեսի միջոցով կորուստից փրկվեցին ու Հետադա սերունդներին կտակվեցին Հայ ժողովրդական ավանդութային մչակույթի չատ ու չատ նյութեր, որոնք նոր, կապիտալիստական, սոցիալտնտեսական Հարաμերությունների ներթափանցման Հետնանքով ենթարկվեցին արմատական փոփոխությունների56: Միայն կարելի է ափսոսալ, որ չնայած Ե. Լալայանի ծավալած վիթխարի Հավաքչական աչխատանքին՝ Հայաստանի ոչ μոլոր չրջանները Հնարավոր եղավ ընդդրկելու, ն ժողովրդական մչակույթի ոչ μոլոր կողմերին վերաμերող նյութերը փրկվեցին կորստից: Ներկայումս «Աղդադրական Հանդեսի» ավանդները չարունակում է «Հայ աղդադրու55

Տե՛ս -ավազյան Վ., Հայ μոչաներ (ԱՀ, դ. Գ), Լալայան Ե., Մալականներ (ԱՀ, ՄԼԼ-ՄԼԼԼ դրքեր), 1901, Բաμայան Լ., Կրակապաչտներ (ԱՀ,

դ. ՃՄԼԼԼ):

Տե՛ս Վարդումյան Դ., Աղդադրություն, ՀԺՊ, Հ. ՄԼ, Երնան, 1981, էջ 926-929:

Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական…

թյուն ն μանաՀյուսություն» մատենաչարը, որը 1970 թվականից սկսած պարμերաμար Հրատարակվում է ՀՀ ԳԱԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի կողմից: Իրավացի էր Հայադետ Ն. Ակինյանը, երμ Ե. Լալայանի մաՀվան կապակցությամμ դրում էր. «Բայց ն այնպես ինչ-որ Համμարեց Լալայանը, Հավաքեց ժամանակին, անոնք փրկված են կորուստեն ն պիտի մնան ստացվածք դիտության: Եկող սերունդները պարտավոր են երախտադիտության. պիտի օրՀնեն Հիչատակը մեծ վաստակավորին»57: Այսպիսով՝ Ե. Լալայանը μաղմաՀարուստ ու μաղմաμովանդակ դործունեությամμ, այդ թվում իր իսկ կողմից Հիմնված ն խմμադրված «Աղդադրական Հանդեսի» 26 դրքերում ն այլուր պատմական Հայաստանի մեծ մասի վերաμերյալ աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութերի Հրատարակմամμ վերջնականապես կայացրեց դիտական աղդաμանությունը ն Հիմք դրեց դրա ղարդացմանը: Որպես μանաՀավաք՝ Լալայանը ոչ թե պարղապես նյութ արձանադրող էր, այլ Հետաղոտող-դիտնական: Ե. Լալայանը Հիմք դրեց նան պատմական Հայաստանի պատմաաղդադրական չրջանների Համալիր ն μաղմակողմանի տարածքային Հետաղոտության մեթոդին, որի արդյունքը դիտնականի «Ջավախք», «Վարանդա», «Գանձակի դավառ», «Բորչալուի դավառ», «Վայոց ձոր», «Զանդեղուր», «Նոր Բայաղետի դավառ», «Նախիջնանի դավառ», «Վասպուրական», «Մուչ-Տարոն» ն այլ աչխատություններն են:

Ակինյան Ն., Ե. Լալայան (մաՀախոսական), էջ 294:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

2. Ե. ԼԱԼԱՅԱՆԸ՝ ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄԱԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ

ՇՐՋԱՆԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԻ ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՂ

Աղդադրության մեջ «պատմաաղդադրական չրջան» ն «տնտեսամչակութային տիպ» Հասկացությունները անՀամեմատ քիչ են մչակված1: «Պատմաաղդադրական մարղ» Հասկացության ներքո Հասկացվում է այն μնատարածքը, որի վրա ապրող ժողովուրդների կապերի փոխադարձ աղդեցության ն պատմական ճակատադրերի ընդՀանրության արդյունքում ձնավորվել է որոչակի մչակութային ընդՀանրություն2: Այդ ընդՀանրությունը առավել դյուրին Հետաղոտվում է ըստ աղդադրական տվյալների, որոնք վերաμերում են նյութական մչակույթին (μնակավայր, μնակարան, μնակարանի ներսույթ, ուտեստ, սպասք, ղդեստ ն ղարդարանք), նան Հոդնոր մչակույթի առանձին երնույթների (ծեսեր, Հավատալիքներ, տոներ, ժողովրդական μանաՀյուսություն): Աղդադրական նյութի օդնությամμ Հաճախ Հստակորեն ուրվադծվում են տնտեսամչակութային տիպերի μնատարածքային ու էթնիկական տարածման սաՀմանները, դրանով իսկ μնորոչվում են նան պատմաաղդադրական մարղերը: Տնտեսամչակութային տիպերի ն պատմաաղդադրական մարղերի առանձնացումը չատ կարնոր է աղդադրական դասակարդման Համար: ԱչխարՀի ժողովուրդների դոյություն ունեցող դասակարՏե՛ս Андрианов Б., Хозяйственно-культурные типы и исторической процесс // “Советская этнография”, № 2, 1968, Чеснов Я., О социально-этнографических и природных условиях возникновения хозяйственно-культурных типов // СЭ, 1970, № 6, Вардумян Д., Характеристика основных этнографических районов Армении в ՃԼՃ в., М, 1964, նույնի՝ Հայաստանի Հիմնական աղդադրական չրջանների μնութադիրը ԺԹ դարում // «Բաղմավեպ», 2002, թիվ 1-4, էջ 358-364; նույնի՝ Հայաստանի Հիմնական պատմաաղդադրական մարղերի ընդՀանուր μնութադրումը (ՃԼՃ-ՃՃ դդ.) // ՊԲՀ, 2004, թիվ 2(166), էջ 48-64: Տե՛ս Левин М. Г. и Чебоксаров Н. Н., Хозяйственно-культурные типы и историко-этнографические области // «Советская этнографияե, №4, 1955, էջ 4:

Ե. Լալայանը՝ Հայ աղդադրության ուսումնասիրության…

դումները կառուցված են Հիմնականում լեղվաμանական սկղμունքներով: Ուստի անՀրաժեչտություն է ժողովուրդների μուն աղդադրական դասակարդումը՝ Հիմնված պատմաաղդադրական մարղերի ն ենթամարղերի առանձնացման վրա: Սա աղդադրադետների կարնորադույն խնդիրներից է: Այս տեսանկյունից պետք է μարձր դնաՀատել «Աղդադրական Հանդեսի» (1895/18961916) ն անձամμ Երվանդ Լալայանի դիտակաղմակերպչական նպատակասլաց ու μաղմաμովանդակ դործունեությունը: Նա «Աղդադրական Հանդեսի» նպատակն է Համարել. «Հավաքել Հայ աղդադրությանը վերաμերող նյութեր ն սրանց ուսումնասիրությամμ դծել Հայ աղդի Հոդեկան, մտավոր ու Հասարակական կյանքի ղարդացումը, նպաստել ամեն մի Հայի ճանաչելու իր աղդի անցյալը, իր պատմական Հայրենիքը, իրեն չրջապատող աղդերը»: Նրա ջանքերի չնորՀիվ «Հանդեսի» չուրջը Համախմμվեց ականավոր մտավորականների ն դավառական դրադետների լայն ցանց, պատմական Հայաստանի աղդադրական չրջանների մեծ մասի վերաμերյալ աղդադրական-μանաՀյուսական նյութեր Հավաքվեցին՝ պարμերաμար Հրատարակվելով «Աղդադրական Հանդեսում», նան առանձնատիպերի ձնով, որոչ մասը՝ ռուսերեն թարդմանությամμ: Ե. Լալայանը Հայաստանի վերաμերյալ աղդադրական ուսումնասիրությունները կատարել է ըստ որոչակի չրջանների, որոնք կաղմում են աղդադրական մի ամμողջություն: Նչենք, որ «Աղդադրական Հանդեսում» μանաՀյուսական նյութը ղդալի տեղ էր դրավում, այդուՀանդերձ Հայաստանի տարμեր չրջաններին վերաμերող աղդադրական ուսումնասիրությունները ավելի ծավալուն ու մեծաքանակ էին, որոնց Հեղինակը Հիմնականում Հենց Երվանդ Լալայանն էր3: Նրանից առաջ ժողովրդական մչակույթի Հիմնական աղμյուր Հանդիսացող աղդադրական նյութը տակավին կարոտ էր մասնադիտական, Հատկապես ըստ պատմաաղդադրական մարղերի ն ենթամարղերի դասդասման ու ընդՀանրացման: Նա իր μանաՀավաքչական դործունեությունը

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Երվանդ Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական դիտության կայացման ն ղարդացման դործում // «Պատմություն ն մչակույթ», Հայադիտական Հանդես (Գիտական Հոդվածների ժողովածու), ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, Երնան, 2016, էջ 373-386:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

սկսել է Ախալքալաքում դեռնս 1889 թվականին: Որպես μանաՀավաք՝ Լալայանը ոչ թե նյութի պարղ արձանադրող է, այլ Հետաղոտող դիտնական: Գրի առնելու ընթացքում նա առաջնորդվել է նյութի ամμողջականությունը պաՀպանելու սկղμունքով, կենցաղավարության, նյութական ու Հոդնոր մչակույթի միջն μնական պատճառական կապերը վեր Հանելով: Իր դործունեության ընթացքում Ե. Լալայանը առաջնորդվում էր Գրիդոր Խալաթյանցի կաղմած ծրադրով, որը «Ծրադիր Հայ աղդադրության ն աղդային իրավաμանական սովորությունների» վերտառությամμ լույս է տեսել Մոսկվայում 1887 թվականին: Այդ մասին Լալայանը դրում է. «Ես աղդվեցի Խալաթյանցի ծրադրից, ն ինքս ինձ նվիրեցի աղդադրությանը»: Նույնը առաջարկում է մյուս μանաՀավաքներին՝ որպես «անՀրաժեչտ ուղեցույց»4: Այդ ծրադրի Հիման վրա պատմական Հայաստանի երկու Հատվածներում չրջադայելիս նա դրի է առնում ու Հրատարակում տվյալ վայրի աղդադրական նյութը՝ ժողովրդական μանավոր դրականության նմուչներով, նչանավոր վանքերի, պատմական Հուչարձանների, միջնադարյան ձեռադիր մատյանների ն այլ Հնությունների նկարադրություններով: «Աղդադրական Հանդեսը» Հրատարակվում է որոչակի Համակարդով. ամեն մի Հատորը Հիմնականում μաղկացած է Հայաստանի որնէ դավառը կամ Կովկասի որնէ Հայաμնակ չրջանը ներկայացնող (Ջավախք, Գանձակի դավառ, Լոռի, Վարանդա, Սիսիան, Զանդեղուր, Վայոց ձոր, Գեղարքունիք, Նախրջնանի դավառ, (Գողթն) Վասպուրական, Մուչ-Տարոն, Նոր Նախիջնան, Համչեն, Հարք ն այլն) ստվարածավալ ու Համակողմանի նկարադրությունից: Մեծ մասամμ չարադրված է իր իսկ՝ Ե. Լալայանի կողմից: Նրա՝ աղդադրական առանձին չրջաններին ուղղված աչխատությունները ընդդրկում են Հետնյալ Հիմնական μաժինները՝ պատմական Համառոտ տեսություն, տեղադրություն, պատմական Հուչարձաններ, աղդաμնակչությանը վերաμերող տեղեկություններ, տնտեսական դրություն, լուսավորություն, նյութական մչակույթ, μնակարան, ղդեստ ն ղարդ, ընտանեկան μարք՝ ամուսնու4

Տե՛ս Լալայան Ե., Ջավախք (Նյութեր ապադա ուսումնասիրության Համար) // «Աղդադրական Հանդես» (այսուՀետ՝ ԱՀ), Ա դիրք, Շուչի, 1895-1896, էջ 379:

Ե. Լալայանը՝ Հայ աղդադրության ուսումնասիրության…

թյուն, տղաμերք ն կնունք, ընտանեկան կյանք, Հիվանդություն ն μժչկություն, մաՀ, թաղում ն մեռելոց, Հոդու ն Հանդերձյալ կյանքի ժողովրդական ընկալումներ, Հավատք՝ լեռների, քարի, կրակի, ջրի, ծառերի, կենդանիների, լուսավորների, ոդիների պաչտամունքային դրսնորումներ, կախարդություն, սնոտիապաչտություն, նչանավոր տոներ, ժողովրդական μանավոր դրականություն5: ԸնդՀանրապես որնէ պատմաաղդադրական չրջանին վերաμերող նրա ուսումնասիրությունը կարելի է μաժանել երկու մեծ μաժնի՝ պատմաաչխարՀադրական ն աղդադրական: Աղդադրական տեղեկություններին ղուդաՀեռ Լալայանը մանրամասն տեղեկություններ է տալիս տվյալ չրջանի պատմության, μնակլիմայական ն աչխարՀադրական պայմանների, Հուչարձանների, դյուղական μնակավայրերի մասին: Սակայն Հարկ է նչել, որ այդ μաժինները ընդՀանրապես ն առանձին չրջաններ մասնավորապես, նույն չափով չեն արժանացել Լալայանի ուչադրությանը: Աղդադրադետի ուսումնասիրություններում առավել մեծ տեղ են դրավում ընտանեկան μարքերին ու Հավատքին վերաμերող μաժինները: Դա պետք է μացատրել այն Հանդամանքով, որ Լալայանը դտնվում էր էվոլյուցիոնիղմի՝ ժամանակի աղդադրության տիրապետող ն առաջադիմական ուղղության աղդեցության ներքո: Է. Կարապետյանը «Աղդադրական Հանդեսի» Հիմնադրման 60-ամյակին նվիրված իր Հոդվածում նկատում է, որ «Հեղինակի [Ե. Լալայանի – Ռ. Ն.| տեսադաչտից դուրս է մնացել նյութական կյանքը»6: Այս μնորոչումը մեղ Համար այնքան էլ պարղ չէ, մանավանդ որ նույն Հոդվածում Է. Կարապետյանը Ե. Լալայանի Հետաղոտությունների պլանում նչում է նան «տնտեսական դրություն» μաժինը: Կարծում ենք՝ ավելի Հստակորեն կարելի է նչել, որ ժողովրդի տնտեսական կենցաղը ն դրան առնչվող աչխատանքի դործիքները անՀամեմատ քիչ են արտացոլվել Ե. Լալայանի դործերում, այն էլ՝ միայն առանձին չրջաններ նկարադրելիս: Իսկ նյութական մչակույթի այնպիսի տարրերի վերաμերյալ, ինչպիսիք են՝ μնակարանը, տարաղը, ուտեստը, Լալայանը μավականին Հան5 Տե՛ս, օրինակ, Լալայան Ե., Վարանդա, ԱՀ, երկրորդ տարի, Բ դիրք, 1897, Թիֆլիս (տե՛ս μովանդակությունը): Карапетян Э., К 60-летию армянского этнографического издания «Азгагракан андес», СЭ, № 2, 1898, էջ 113:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դամանալի է անդրադարձել: Սովորաμար Ե. Լալայանը ուսումնասիրության Համար ընտրում է Հայաստանի որնէ վարչական միավոր: Սակայն նա աղդադրական ուսումնասիրությունը կատարում է ոչ թե տարերայնորեն, այլ դիտում է այն որպես մի աղդադրական չրջան՝ իր յուրօրինակ Համալիր նկարադրով: Լալայանը երμեմն որնէ մեծ չրջան μաժանում է աղդադրական տեսանկյունից ավելի փոքր ենթաչրջանների՝ որոչ նյութեր Հավաքելով ողջ չրջանի, որոչ նյութեր էլ առանձին ենթաչրջանների վերաμերյալ: Միաժամանակ նա տվյալ չրջանի μնակչությանը առանձնացնում է դաղթականներից՝ ուսումնասիրության օμյեկտ դարձնելով միայն μնիկներին: Այդ առիթով նա «Զանդեղուրի դավառ» աչխատության մեջ դրում է. «Մեր ներկա Հետաղոտության մեջ մենք միայն նրանց (դաղթականների – Ռ. Ն.) դյուղերը նկարադրեցինք, որպեսղի տեղադրական μաժինները փոքր ի չատե լրիվ կարողանայինք ներկայացնել, այնինչ մյուս, ղուտ աղդադրական կետերում, մենք նրանց μոլորովին անուչադիր թողինք, Հետաղոտելով միմիայն μնիկ ժողովրդին, որպեսղի աղդադրական տեսակետից սխալներ արած չլինենք ն տարμեր սովորույթներ իրար չխառնեինք»7: Որպես Լալայանի դործելակերպի առանձնաՀատկություն՝ պետք է նչել, որ նա իր Հետաղոտությունները դատարկ տեղում չի սկսում: Ձեռնարկելով որնէ չրջանի ուսումնասիրությունը՝ Լալայանը օդտադործում է մատենադիրների ն այլ Հեղինակների անտիպ կամ տպադրված Հատուկենտ տեղեկություններն ու Հավաքած նյութերը՝ Հարստացնելով աղμյուրադիտական Հենքը: Ե. Լալայանը առաջինն էր, որ Հայ աղդադրությունը Հանեց տնայնադործական չրջանակներից, աղատվեց իր նախորդների աչխատանքների միակողմանիությունից, աղդադրական ուսումնասիրությունների Համար մչակեց որոչակի Համակարդ, Հայ աղդադրությունը դրեց դիտական Հիմքերի վրա: Դա է նրա մեծադույն ծառայությունը: Համառ աչխատունակություն ցուցաμերելու ու անսպառ եռանդի չնորՀիվ նա կարողացավ ծավալել այնպիսի ընդդրկուն աչխատանք, դլուխ μերել այնպիսի Հսկա դործ, որի նմանը կարող էին կատարել միայն Հատուկ ընկերություններ, մասնադի7

Լալայան Ե., Սիսիան // ԱՀ, դ. Գ, Թիֆլիս, 1898, № 1, էջ 194:

Ե. Լալայանը՝ Հայ աղդադրության ուսումնասիրության…

տական ինստիտուտներ: Նա միայնակ, չատ անդամ սեփական նյութական միջոցներով ճանապարՀորդել է Անդրկովկասի դրեթե μոլոր Հայաμնակ վայրերը, նան Արնմտյան Հայաստանի որոչ վայրերում: Արդյունքում Հավաքել է աղդադրական ն Հետադայում նան Հնադիտական ու μանաՀյուսական նյութեր Ջավախքում, Վարանդայում, Սիսիանում, Զանդեղուրում, Գանձակի, Բորչալուի (Լոռի), Նախիջնանի, Նոր Բայաղետի, Երնանի, Էջմիածնի դավառներում, Գողթանում, Վայոց ձորում ն Վասպուրականում: Ամենուր, մերթ դրիչը ձեռքին արձանադրելով ն ուսումնասիրելով, մերթ μրիչը ձեռքին պեղելով, Ե. Լալայանը ի Հայտ է μերում Հայաստանի պատմության ն մչակույթի, կենցաղի ու սովորությունների վերաμերյալ անչափ Հարուստ նյութեր՝ դրանց մի մասը դնելով դիտական չրջանառության մեջ: «Աղդադրական Հանդեսի» Ա, Բ ն Գ դրքերում տեղ դտած Ե. Լալայանի «Ջավախք»8 մեծածավալ աչխատությունը դրված է Հեղինակի Հավաքած դաչտային աղդադրական նյութերի Հիման վրա ն իր տեսակի մեջ նորույթ է9: «Ջավախք» աչխատությունը նվիրված է նախկին Գուդարք նաՀանդի Ջավախք դավառին (ներկայիս Ախալքալաքի չրջան, Վրաստանի Հանրապետություն): Աչխատությունը կաղմված է Հետնյալ մասերից՝ «Պատմական Համառոտ տեսություն» (էջ 117-124), ուր տրվում է Ջավախքի պատմական անցյալը Հնադույն ժամանակներից մինչն ՃԼՃ դարի վերջը, «Ջավախքի տեղադրությունը» (125-152)՝ լեռներ, լճեր, դետեր, կլիմա, μուսական ն կենդանական աչխարՀը, նչանավոր դյուղերը, Հնությունները՝ եկեղեցիներ, ամրոցներ (153-172): Մյուս դլուխները նվիրված են Ջավախքի μնակչությանը (173-185), Հանդամանորեն տրված են վիճակադրական տվյալներ (186-192) դավառում μնակվող Հայերի, Հայ μոչաների, ռուսների, վրացիների, Հույների, թուրքերի, քրդերի, ինչպես նան աղդաμնակչության տեղաչարժի (193-199), ժողովրդական լուսավորության մասին (218-223): «Տնտեսական դրություն» μաժնում (200-217) նկարա8 Տե՛ս ԱՀ, դիրք Ա, 1896, էջ 117-378, դիրք Բ, 1897, էջ 245-295, դիրք Գ, 1898, էջ 91-104, դիրք Դ, 1898, էջ 159: Տե՛ս Մելիք--աչայան կ. Վ., Երվանդ Լալայան // ՊԲՀ, № 3, 1964, էջ 33:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դրված են ինչպես դյուղացիների, այնպես էլ քաղաքացիների ղμաղմունքները: Նյութական մչակույթից ներկայացված են μնակարան, ղդեստ ն ղարդարանք μաժինները (227-231): «Ընտանեկան μարք» (233-319) μաժնում նկարադրված են ամուսնությունը ն Հարսանեկան սովորույթները, տղաμերքը ն կնունքը, ընտանեկան կյանքը, ժողովրդական μժչկությունը, Հոդու ն Հանդերձյալ կյանքի մասին սնաՀավատ պատկերացումները ն այլն: Աչխատության վերջին μաժինը նվիրված է Հավատքին ն նչանավոր տոներին (320-379): Վերջապես՝ «նչանավոր տոներ» (245-278) ն «Հայ դրչադիրներ» (279-294) վերտառությամμ μաժինները ղետեղված են «Աղդադրական Հանդեսի» Բ դրքում: «Աղդադրական Հանդեսի» Բ ն Գ դրքերում ղետեղված է Ե. Լալայանի խմμադրությամμ դրված կոլեկտիվ «Վարանդա» աչխատությունը, որը նվիրված է Շուչու դավառի աղդադրությանը (ներկայիս Արցախի Հանրապետության Շուչիի ն Մարտունու չրջանները, Հադրութի չրջանի մի մասը): Այս աչխատությունը Լալայանը դրել է ՀամաՀեղինակությամμ. μանաՀավաք Լ. Աթաμեկյանը կաղմել է Վարանդայի վիճակադրությունը, Ղ. Տեր-Ղաղարյանը նկարադրել է տնտեսական կենցաղը, «Ընտանեկան μարք» μաժնի «Հիվանդություն ն μժչկություն» Հատվածի վերաμերյալ նյութեր է դրառել նան Հ. Տեր-ՀովՀաննիսյանը, իսկ Հ.Վ.-ն («Տղաμերք ն կնունք») ն Ա.Բ.-ն («Ընտանեկան կյանքը») (որոնց ով լինելը Հայտնի չէ)10 մասնակցել են ընտանեկան կենցաղի նկարադրությանը: Աչխատության մեծ մասը դրել է Ե. Լալայանը: Այս աչխատությունը նս կաղմված է նախորդ աչխատության սխեմայով11՝ 1) «Պատմական տեսություն» (էջ 5-8), 2) «Տեղադրություն» (9-53), 3) «Վիճակադրական տեղեկություններ» (54-

Լալայանը Ե., «Վարանդա» աչխատության վերջում՝ ծանոթադրության մեջ, դրում է. «Բացի իմ Հավաքած նյութերից՝ ինձ Համար տարμեր դյուղերից նյութեր Հավաքեցին Պ. Պ. ԱլլաՀվերդյանը, Վարդապետյանը, ՀովՀաննիսյանը ն ուրիչներ, որոնց չնորՀակալություն եմ Հայտնում» (տե՛ս ԱՀ, դիրք Գ, էջ 349): Հավանաμար նրանք նչված սկղμնատառերով դրված Հեղինակներն են, որոնց դրառած նյութերը Ե. Լալայանը խմμադրել ն տեղադրել է իր աչխատության մեջ: Տե՛ս ԱՀ, դիրք Բ. 1897, էջ 4-244, դիրք Գ, 1898, էջ 339-349:

Ե. Լալայանը՝ Հայ աղդադրության ուսումնասիրության…

76), 4) «Տնտեսական դրություն» (77-101), 5) «Լուսավորություն» (102-112), 6) «Ընտանեկան μարք» (113-185), ա) «Ամուսնություն» (113-143), μ) «Տղաμերք ն կնունք» (144-150), դ) «Ընտանեկան կյանք» (151-172), դ) «Հիվանդություն ն μժչկություն» (173-177), ե) «ՄաՀ, թաղում ն մեռելոց» (178-184), ղ) «Հոդու ն Հանդերձյալ կյանքի մասին» (185-186), 7) «Հավատք» (187-243), ա) «Լեռների պաչտամունք» (187-188), μ) «Քարի պաչտամունք» (188-193), դ) «Կրակի պաչտամունք» (194-195), դ) «Ջրի պաչտամունք» (196-197), ե) «Ծառերի պաչտամունք» (198-203), ղ) «Կենդանիների պաչտամունք» (204215), է) «Լուսավորների պաչտամունք» (216-220), ը) «Ոդիների պաչտամունք» (221-230), թ) «Կախարդություն» (231-239), ժ) «Սնոտիապաչտություններ» (240-244) ն վերջապես՝ «Նչանավոր տոներ» (338-349)՝ նան ԱՀ-ի երրորդ դրքում, ուր անդրադարձել է Ջավախքի μանավոր դրականությանը12: Ե. Լալայանի Հաջորդ դործը «Զանդեղուրի դավառ» աչխատությունն է: Ձեռնարկելով պատմաաղդադրական այս չրջանի ուսումնասիրությունը՝ Ե. Լալայանը նպատակաՀարմար է դտել այն μաժանել «աղդադրական տեսանկյունից անՀրաժեչտ չրջանների (Սիսիան, Կապան)», դրանք ուսումնասիրել առանձինառանձին, իսկ այնուՀետն Հավաքել այն նյութերը, որոնք ընդՀանուր են ողջ դավառի Համար: Սակայն Լալայանին Հաջողվեց նկարադրել միայն Զանդեղուրի ոստիկանական չրջանի13 (ներկայիս Գորիսի չրջան) ն Սիսիանի ոստիկանական չրջանի14 (ներկայիս Սիսիանի չրջան) աղդադրությունը, իսկ Կապանի չրջանի15 վերաμերյալ տվել է միայն պատմական Համառոտ տեսություն: Այդ իսկ պատճառով վերոՀիչյալ «Զանդեղուր» ն «Սիսիան» աչխատություններում μացակայում են այնպիսի μաժիններ, ինչպիսիք են Հավատքը, տնտեսական դրությունը, վիճակադրական տեղե12

Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս Տե՛ս

ԱՀ, ԱՀ, ԱՀ, ԱՀ,

դիրք դիրք դիրք դիրք

Գ, 1898, էջ 91-102: Դ, 1898, № 2, էջ 7-116: Գ, 1898, № 1, էջ 105-272: ՃԼԼ, էջ 175-202:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կությունները, կերակուրը ն խմիչքը, աղդային իրավաμանական սովորույթները: Աչխատությունները դրված են Հետնյալ ծրադրով՝ պատմական Համառոտ տեսություն, μնադրություն, նչանավոր դյուղեր ն պատմական Հուչարձաններ, μնակիչներ, μնակարան, ղդեստ ն ղարդ, ընտանեկան μարք, նչանավոր տոներ, ժողովրդական երդեր: Սակայն Սիսիանի ն Զանդեղուր աչխատությունների էջերում ղետեղված են աղդադրական μացառիկ նչանակություն ունեցող Սիսիանի քարտեղը, Որոտնա վանքը, Սատանի կամուրջը, Տաթնի վանքը՝ իր սյուն-դավաղանով, մենՀիրներ ն դոլմեններ, սիսիանցիներ՝ տեղական տարաղով, սիսիանցի դերդաստանը, μնակարանը՝ իր ներսույթով, երաժչտական դործիքներ, սափորներ, դութան, դաչտային այլ դործիքներ (Սիսիան), Զանդեղուրի քարտեղը, ջրվեժը («չռռան»), Գորիսի Համայնապատկերը, քարաՀունջեցի կինը՝ իր տարաղով, դորիսեցի տղամարդը՝ իր տարաղով, Ծիծեռնավանքը, պղնձե անոթներ, մանկան օրորոցը«ճոճք», մանկան μարուրը՝ երեք կնոջ ն մեկ տղամարդու Հետ՝ իրենց աղդային Հադուկապով, ղանդեղուրցի կանայք ն քողը երեսին նորաՀարսը ճաչելիս (Զանդեղուր): Ե. Լալայանի դրչին է պատկանում նան «Գանձակի դավառ»16 մեծածավալ ուսումնասիրությունը: Պատմական տեսության մեջ Լալայանը անդրադարձել է Հայ մելիքություններին, մելիքների, կյանքին, նրանց Հասարակական ն իրավաμանական սովորություններին: Տեղադրության մեջ ներկայացված են ինչպես Հայկական նչանավոր դյուղերը, վանքերն ու μերդերը, այնպես էլ դավառում μնակվող դերմանացիների, թուրքերի ն մալականների դյուղերը: ԱյնուՀետն տրված են Հայ μնակչության մարդաμանական նկարադիրը, նրանց μնակարանը, տարաղը, ընտանեկան μարքը՝ ամուսնաՀարսանեկան, տղաμերքի ն կնունքի սովորույթներն ու ծեսերը, ընտանեկան կյանքը՝ μաղնիքը, ուտեստը ն ըմպելիքը, ժողովրդական μժչկությունը, մաՀվան, Հուղարկավորության ն մեռելոցի Հետ կապված սովորույթներն ու ծիսական արարողակարդը, ինչպես նան Հավատքը՝ լեռների, քարի, ջրի, կրակի, ծառերի, կենդանիների, տարերքի ն տիեղերական երնույթների, ոդիների, սրμերի պաչտամունքային դրսնորումները, սնոտիապաչտա16 Տե՛ս ԱՀ, դիրք Ե, 1899, էջ 213-360: 1900, 232-282, դիրք ՄԼԼ ՄԼԼԼ, 1901, 255-270:

Ե. Լալայանը՝ Հայ աղդադրության ուսումնասիրության…

մունքային երնույթները, նչանավոր տոները: Առանձին ներկայացված է դավառում μնակվող մալականների աղդադրությունը: Աչխատության մեջ տեղ են դտել Գանձակի մելիքներից մեկի լուսանկարը՝ մելիքական ղդեստով, μեկը ն Հասարակ դյուղացի կինը՝ իրենց տարաղներով, Գանձակի Հրապարակը, ՇաՀ-Աμասի Հիմնած մղկիթը Գանձակում, նչանավոր վանքերից՝ Զարեքա անապատը, Գանձակի μերդը, Մամռուտ μերդը: Ե. Լալայանի նչանավոր դործերից է «Բորչալուի դավառ»17 աչխատությունը, որը նվիրված է Լոռվա աղդադրությանը: Այս դործը Հեղինակը ձեռնարկել է նախ ն առաջ նաՀապետական կյանքով ապրող Լոռու աղդադրության վերաμերյալ Հինավուրց թանկադին նյութերը սերունդներին պաՀ տալու մտաՀոդությամμ, քանղի այն արադ կարող էր ոչնչացվել քաղաքային կենցաղավարության անցնելու պատճառով՝ պայմանավորված ԹիֆլիսԿարս կառուցվող երկաթուղով: Իր դաչտային μանաՀավաքչական տնական Հետաղոտությանը ղուդաՀեռ Լալայանը աչխատությունը դրելիս օդտվել է նան տպադրված ու անտիպ վիճակում եղած նյութերից ու տեղեկություններից, որոնք վերաμերում էին ուսումնասիրվող դավառին, թեն «մատենադիրներից քաղած տեղեկությունների ամենաչնչին մասն է վերաμերում ժողովրդի կուլտուրական ղարդացմանը»18: Իր նախանչած ծրադրով Լալայանը տալիս է դավառի μնադրությունը, ընդդրկած սաՀմանները, μնական Հարստությունները, կլիման, μուսական ու կենդանական աչխարՀը, Համառոտ պատմական տեսությունը, ոստիկանական չրջանի Հայաμնակ դյուղերի տեղադրությունը, ընդՀանուր տեղեկություններ դավառի աղդաμնակչության, վանական Համալիրների ու եկեղեցիների, նչանավոր Հուչարձանների մասին՝ նկարներով Հանդերձ, ն աղդադրական տվյալներ μնիկ աղդաμնակչության վերաμերյալ: Նկարադրված են նրանց μնակարանը, ղդեստը ն ղարդը, դլխի Հարդարանքը, ամուսնական սովորույթներն ու ծեսերը՝ ուչադրավ պատկերներով, ինչպես, օրինակ, փեսա-թադավորին սափրելու ծեսը, տղաμերքն ու կնունքը, մանկածնությունը, ընտանեկան կենցաղը, որտեղ Հեղինակը ցույց է տալիս նաՀապե17

Տե՛ս ԱՀ, դիրք ՄԼԼ-ՄԼԼԼ, 1901, էջ 271-437, դիրք ԼՃ, 1902, էջ 197-262, դիրք Ճ, 1903, էջ 112-268, դիրք ՃԼ, 1904, էջ 33-128: Տե՛ս Լալայան Ե., Բորչալուի դավառ, Թիֆլիս /ա.թ./, էջ 4:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տական դերդաստանի ներընտանեկան Հարաμերությունները, վարվելակարդը, դերդաստանի տրոՀումը անՀատական փոքր ընտանիքների, նրանց միջն պաՀպանվող աղդատոՀմային կապերն ու պարտականությունները: Ուչադրավ են կերակուրին ու ըմպելիքներին, ժողովրդի առողջապաՀական դրությանը, մաՀվան, Հուղարկավորման ն Հիչատակմանը Հատկացված μաժինները: Զդալի տեղ են դրավում Հավատքին, ժողովրդական տոներին ու պասերին, ուխտադնացությանը ն ժողովրդական μանաՀյուսությանը վերաμերող μաժինները: Ե. Լալայանը աչխատության մեջ ղետեղել է նան ուչադրավ նկարներ, քարտեղներ: Ե. Լալայանի «Նախիջնանի դավառ»19 ուսումնասիրությունը ընդդրկում է «Գողթն» կամ Օրդուμադի՝ Վերին Ադուլիսի ոստիկանական ն «Նախիջնանի ոստիկանական չրջան» կամ Նախճավան տարածաչրջանները: Առաջինը նվիրված է Հայկական տառերի դյուտի 1500-ամյակին: Ներկայացված են Գողթնի տեղադրությունը, μնադրությունը, պատմությունը, որի տակ խոսվում է քաղաքական կրոնական ն մտավոր ու Հասարակական ղարդացման մասին, Հանդամանորեն ներկայացվում են ոչ միայն Օրդուμադը, այլն Վերին Ադուլիս, Վանանդաձոր, Ցղնա կամ Զանանաμի ձոր, Բատաձոր-Գիլանաձոր ն նրա չրջակա մյուս μնակավայրերը, դործող ն կիսավեր վանքերն ու եկեղեցիները, μնակարանը, տարաղը, դլխի Հարդարանքը, ընտանեկան μարքը ն նչանավոր տոները: Աչխատության երկրորդ մասը՝ «Նախիջնանի ոստիկանական չրջան կամ Նախճավան» վերնադրով, Հավանաμար կիսատ է մնացել ն ընդդրկում է μնադրություն, պատմական տեսություն ն տեղադրություն μաժինները: Պատմական տեսության առաջին մասը՝ նախապատմական չրջանը, Ե. Լալայանը դրել է իր կատարած պեղումների նյութերի Հիման վրա: «Աղդադրական Հանդեսի» 15-րդ դրքում ներկայացվում է Նախճավան (Նախիջնանի ոստիկանական) չրջանի տեղադրությունը՝ μաղկացած 31 դյուղից. Նախիջնանից դեպի Հարավ ն Հյուսիս ընկած դյուղերը՝ իրենց μնակչության կաղմով, տներով, չրջակա պատմական Հուչարձաններով, նան տարածքի վանքերը, եկեղեցիները, ամրոցները, Հայ ն թուրք

Տե՛ս Նախիջնանի դավառ, Ա մասն, Գողթն կամ Օրդուμադի ոստիկանական չրջան // ԱՀ, դիրք, ՃԼ, 1904, էջ 240-336, դիրք ՃԼԼԼ, 1906, էջ 199-226, դիրք ՃՄ, 1907, էջ 133-163:

Ե. Լալայանը՝ Հայ աղդադրության ուսումնասիրության…

μնակչության ղμաղմունքները ն այլն: Ե. Լալայանը ջանացել է աչխատության մեջ ղետեղել պատմական Հուչարձանների, μնակավայրերի, անՀատ դործիչների Հնարավորինս չատ նկարներ: Նույն սկղμունքներով Հրատարակվել է նան Ե. Լալայանի «Նոր Բայաղետի դավառ կամ Գեղարքունիք»20 մեծածավալ աչխատությունը, որտեղ ներկայացված է Սնանա լճի ավաղանի աղդադրությունը: Աչխատության մեջ Հանդամանորեն տրված են Նոր Բայաղետի μնադրությունը, իր կատարած Հնադիտական պեղումների արդյունքների Հիման վրա՝ նախապատմական չրջանը, տեղադրությունը, Հաղորդակցության երթուղիները, պատմությունը, պատմական Հուչարձանները, ընտանեկան μարքը, ամուսնաՀարսանեկան, տղաμերքի, կնունքի ն մանկատածության սովորույթները, ժողովրդական դեղերն ու μժչկությունը, Հուղարկավորման ն մեռելոցի սովորություններն ու ծիսական արարողակարդերը, ժողովրդական Հավատալիքներն ու պաչտամունքային դրսնորումները՝ լեռների, քարերի, կենդանիների, չեմքի տարրերի ն ֆիղիկական երնույթների՝ ոդիների, սրμերի, նան Հավատքը՝ չար ոդիների վերաμերյալ, կախարդությունը, սնոտիապաչտությունները, պասերն ու տոները, ժողովրդական μանաՀյուսությունը, նչանավոր վանքերը: Աչխատությունը դրված է Ե. Լալայանի երկար տարիների պեղումների ն Հավաքած աղդադրական նյութերի Հիման վրա: Սակայն պետք է նչել, որ այս աչխատության մեջ Հեղինակը մի չարք μաժիններ՝ նվիրված աղդաμնակչության վերաμերյալ տեղեկություններին, նյութական մչակույթին, չի ներկայացրել՝ պատճառաμանելով, որ μնակարանները, ղդեստները նման են Վայոց ձորի, Բորչալուի դավառներին, ուստին ավելորդ է Համարել ժամանակ վատնելը: Ե. Լալայանը դրել է նան «Շարուր Դարալադյաղի դավառ»21 աչխատությունը, որը, սակայն, անավարտ է ն լրիվությամμ չի ընդդրկում ամμողջ դավառին վերաμերող աղդադրական նյութը: Գավառը μաժանելով երկու մասի՝ Լալայանը ներկայացրել է Տե՛ս ԱՀ, դիրք ՃԼԼԼ, 1906, էջ 167-198, դիրք ՃՄ, 1907, էջ 164-205, դիրք ՃՄԼ, 1907, էջ 8-65, դիրք ՃՄԼԼ, 1908, էջ 86-125, դիրք ՃՄԼԼԼ, 1908, էջ 109-156, դիրք ՃԼՃ, 1910, էջ 115-150, դիրք ՃՃ, 1910, էջ 31-60, դիրք ՃՃԼԼԼ, 1912, էջ 123-148, դիրք ՃՃԼՄ, 1913, էջ 51-59: Տե՛ս ԱՀ, դիրք ՃԼԼ, 1904, էջ 235-293, դիրք ՃԼԼԼ, 1906, էջ 139-166, դիրք ՃԼՄ, 1906, էջ 133-155:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

միայն նրա մի մասի՝ Դարալադյաղի կամ Վայոց ձորի աղդադրությունը: Ներկայացված են Վայոց ձորի μնադրությունը, պատմությունը, տեղադրությունը, դյուղերը, μնակչության տարաղը, ընտանեկան μարքը՝ ամուսնության ն Հարսանիքի սովորությունները, տղաμերքի ն կնունքի, ժողովրդական դեղերի ն μժչկության, մաՀվան, Հուղարկավորման ն մեռելոցի Հետ կապված սովորությունները ն նչանավոր վանքերը: Աղդադրական չրջանների վերաμերյալ «Աղդադրական Հանդեսում» տեղ դտած μացառիկ արժեքավոր ուսումնասիրություն է Ե. Լալայանի «Վասպուրական»22 աչխատությունը: Նյութերը Ե. Լալայանը Հավաքել է 1910 թ. Վասպուրական կատարած ճանապարՀորդության ժամանակ, ինչպես նան Արնելյան Հայաստանի այն վայրերում, ուր Հայտնվել էին այդ նաՀանդից մաղապուրծ փախած դաղթականները: Վասպուրականի վերաμերյալ աչխատանքը Ե. Լալայանը նախատեսել էր Հրատարակել 6 Հատորով, որոնք առանձին-առանձին պետք է ընդդրկեին՝ ա) ամμողջ Վանի նաՀանդի տեղեկադրությունը՝ պատմական ն Հնադիտական տեղեկություններով, μ) նաՀանդի μոլոր վանքերի նկարադրությունը, դ) աղդադրական տեղեկություններ Վանի, Շատախի, Մոկսի վերաμերյալ, դ) ժողովրդական Հավատքը, ե) Վասպուրականի ձեռադրերի ցուցակը, ղ) Վասպուրականի μանավոր դրականությունը ըստ μարμառների՝ Հատորների μաժանված: Սակայն այս μանը Հեղինակին չի Հաջողվում: Հրատարակված աչխատությունը ընդդրկում է Հետնյալ մասերը՝ Վասպուրականի աղդադրությունը, որտեղ մարդաμանական տեղեկություններ են տրված Վանի, Տոսպի ն Հայոց ձորի μնակչության վերաμերյալ, մանրամասնորեն նկարադրված են նրանց μնակարանները ն դրանց ներսույթը, ղդեստը ն ղարդեղենը՝ իրենց նկարներով, ընտանեկան μարքերը, ամուսնաՀարսանեկան, տղաμերքի, կնունքի սովորությունները, ընտանեկան կյանքը, մաՀը, թաղումն ու մեռելոցը: Հաջորդ μաժիններն են Վասպուրականի նչանավոր վանքերը՝ դրանց մի ղդալի մասի չափադրումներով, ամμողջական Համալիրների նկարնե22 Տե՛ս ԱՀ, դիրք ՃՃ, 1910, 116-196, 197-202, դիրք ՃՃԼ, 1911, 101-104, դիրք ՃՃԼԼ, 1912, էջ 85-100, 117-197, դիրք ՃՃԼԼԼ, 1912, 149-196, դիրք ՃՃԼՄ, 1913, էջ 117-180, 181-232, դիրք ՃՃՄ, 1913, էջ 20-60, 109-164, 189-215, դիրք ՃՃՄԼ, 1916, էջ 196-212:

Ե. Լալայանը՝ Հայ աղդադրության ուսումնասիրության…

րով, արձանադրություններով, տապանադրերով, տնայնադործությունը, որի տակ ներկայացված է Շատախի չալադործությունը: «Հավատք» խորադիրը կրող μաժնում23 Ե. Լալայանն անդրադարձել է լեռների, քարի, ջրի, ջրի μուժիչ Հատկությունների, μույսերի, ծառերի, թփերի, կենդանիների՝ թռչունների, սողունների, չան, դայլի, ոդիների (չար ու μարի), սրμերի տեղական պաչտամունքային դրսնորումներին: Սրանց վերաμերյալ լրացումներ է կատարել 1915-1916 թթ. փախստականներից Հայ μանաՀյուսության վերաμերյալ դաչտային աղդադրական նյութեր Հավաքող արչավախումμը ղեկավարելիս: Մի առանձին μաժին է նվիրված Վասպուրականի ասորիների աղդադրությանը: «Վասպուրականը» Հիմնարար ն արժեքավոր աչխատություն է տվյալ պատմաաղդադրական չրջանի վերաμերյալ ն արդյունք է Հեղինակի մի քանի տարիների Համառ աչխատանքի: Հայոց աղդադրական ընկերության միջոցներով 1915 թ. սեպտեմμերին Հայ իրականության մեջ առաջին անդամ կաղմակերպված աղդադրական-μանաՀավաքչական խմμարչավը, չորս ամիս չրջելով Անդրկովկասի այն վայրերում, ուր ապաստան էին դտել Հայ փախստականները, դրի են առնում 874 Հեքիաթ ն μաղմաթիվ երդեր: Դրանով Ե. Լալայանի ջանքերով կորստից փրկվեցին Մչո, Մոկսի, Վանի, Բիթլիսի, Արճեչի, Սասունի, Ալաչկերտի, Բասենի, Շատախի, Բուլանըխի ն այլ աղդադրական չրջանների Հեքիաթներ, առակներ, պատմվածքներ, ավանդություններ, աղոթքներ, առածներ, երդեր, աղդադրական այլ նյութեր: Նույնքան արժեքավոր էին Ե. Լալայանի դրի է առել աղդադրական նյութերը մչեցիների վերաμերյալ: Գիտնականը ծրադրել էր դրառած նյութերը լրացնելու ն ամμողջացնելու նպատակով նոր խմμարչավ կաղմակերպել դեպի Մչո պատմական դավառը: Սակայն մի կողմից նյութական սղությունը, մյուս կողմից պատերաղմական պայմաններում թուրքական վայրադությունները այն դարձնում են անՀնար: Իր Հայտնի «Մուչ-Տարոն» աչխատության ծանոթադրության մեջ նչում է նան, որ Հավաքած նյութերի Հավաստիությունը վերստուդելու Հույսով այս աչխատությունը կարդացել է դավառի պատմությանն ու աղդադրական երնույթներին քաջածա23

ԱՀ, դ. ՃՃՄԼ, էջ 196-212:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նոթ երեք անձնավորությունների (Եղիչե քաՀանա Տեր-Բարսամյան, Մուչեղ քաՀանա Տոնապետյան, Նաղարեթ Մարտիրոսյան), որոնց Հավանությանը արժանանալուց Հետո այն Հրատարակության է ներկայացրել24: «Մուչ-Տարոն» աչխատությունը սկսում է «Զդեստ ն ղարդ» μաժնով՝ նկարադրելով կանանց, ապա՝ տղամարդկանց տարաղների μարդ ն անկրկնելի Համալիրները՝ մչեցի փախստականների լուսանկարներով: Անդրադարձել է առօրյա ն տոնական Համալիրներին, դլխի μարդ Հարդարանքներին, ղարդերին, ադանելիքներին՝ ոտնամանների, դուլպաների տեսակներին: ԱյնուՀետն անդրադարձել է ամուսնության ն Հարսանեկան սովորույթներին ու ծեսերին, եղակի նյութ է Հաղորդվում ամուսնական երկսեռ տարիքի, խնամիության աստիճանների, ամուսնությունն ըստ աղդության, տեղի ն սոցիալական Համակարդի, ամուսնական ղանաղան դեպքերի, օրորոցախաղով ամուսնության, Հարսնացուի ընտրության, աղջիկտեսի, նչանադրության, մինչն Հարսանիքն ու պսակը երկուստեք խնամիական կապերի, այցելությունների կարդի, տոներին միմյանց խոնչա-μոխչա ուղարկելու, Հարսանիքի նախապատրաստական աչխատանքների, տաչտադրոնքի, ազպալվածքի, ծինադրեքի, փեսային սափրելու, Հարս ու փեսայի ղդեստներն օրՀնելու, դրանց ուղեկցող երդերի, քավորի դերակատարության, μուն Հարսանեկան ն պսակի, ապա ՀետՀարսանեկան արարողությունների՝ կթղայի՝ նորաՀարսին նվերներ Հանձնելու, օժիտի, Հարսին առաջին անդամ դարձ տանելու, փեսապատիվ սովորույթի ն այլնի վերաμերյալ: Առանձին μաժնով ներկայացված են մանկան ծննդի ն կնունքի, անվանակոչման կարդի, քառասունքի սովորույթի, նորածնի մարմնակրթական դաստիարակության սովորույթները: Առանձին դլուխ են կաղմում մաՀվան, Հուղարկավորման ն մեռելոցների արարողությունների նկարադրությունները: Ցավոք, այս աչխատության մեջ ամμողջապես ն Համալիր ձնով չեն ներկայացված Գ. Խալաթյանցի ծրադիր-Հարցարանի μոլոր պաՀանջները, ինչպես դա արված է նախորդ աչխատություններում: ԻՀարկե, Ե. Լալայանին չՀաջողվեց ամμողջությամμ սպառել

ԱՀ, դ. ՃՃՄԼ, էջ 149:

Ե. Լալայանը՝ Հայ աղդադրության ուսումնասիրության…

Հայոց պատմաաղդադրական չրջանների աղդադրական μնութադրումը, ինչպես պատմական Հայրենիքի տարածքում, այնպես էլ սփյուռքում: Դա մեկ մարդու կամ նույնիսկ մեկ սերնդի ուժերից վեր դործ է: Այստեղ կարնորն այն է, որ նա սկիղμ դրեց ու լայն ծավալով ներկայացրեց Հայաստանի աղդադրական չրջանների մի ղդալի մասը՝ ըստ աղդադրական ն տնտեսամչակութային երնույթների Համադրման սկղμունքների: «Աղդադրական Հանդեսի» 1896-1916 թթ. μանաՀավաքներից առաջինը Ե. Լալայանն էր, որին Հաջողվեց պատմական Հայաստանի մի չարք չրջաններում ուսումնասիրություններ կատարել: Պատմաաղդադրական չրջանների վերաμերյալ իր աչխատություններում դիտնականը Հույժ կարնոր ուչադրություն է դարձրել նան ժողովրդադրությանը, որը ներկայացված է μնակավայրերի, տների ու μնակչության μացարձակ թվերով, նրանց սեռատարիքային կաղմով, աղդային, դավանքային ու դասակարդային պատկանելիությամμ: Կարնոր տեղ է Հատկացված μնակչության չարժերին (ամուսնություն, ծնունդ, մաՀ), որոնք ներկայացված են ըստ տարեթվերի՝ աղդային ու սեռատարիքային կաղմով, իսկ արդյունքում μնակչության աճի տեմպերն արտաՀայտող տվյալներն են: Ուրույն տեղ է Հատկացված μնակչության տեղաչարժերին, չարժընթացներին ու խտությանը, ինչպես նան նրանց տնտեսական դործունեությանը վերաμերող ցուցանիչներին: Վիճակադրական այդ Հարուստ տվյալները Ե. Լալայանը քաղել է 1886 թ. «ընտանեկան ցուցակներից», 1897 թ. Համառուսական առաջին մարդաՀամարի արդյունքներից, ինչպես նան տարածքային վարչամիավորների 1890-1908 թթ. Հրատարակած ամենամյա Հաչվետվություններից ն այլ աղμյուրներից, որոնք լրացվել ու մչակվել են Հավաքչական աչխատանքների ընթացքում: Ե. Լալայանի ուսումնասիրություններում Հանդամանալի ուչադրություն է դարձվել Հին վանքերի նկարադրություններին, դրանց վրա եղած վիմադրական արձանադրություններին: Այդ նյութերը Հիմնականում արժեքավոր են իμրն Հնադիտական տվյալներ՝ Հայ ճարտարապետության, արվեստի ու սոցիալ-քաղաքական, Հին կամ միջնադարյան Հայոց պատմության ուսումնասիրությունների Համար:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Իր աղդադրական Հավաքադրումների մեջ անխոնջ դիտնականը մեծ ուչադրություն է դարձրել նան Հայ μանաՀյուսական նյութերի դրառմանը: Ժողովրդական μանաՀյուսությունն իր նյութերի քանակով ու μաղմատեսակությամμ առաջնակարդ տեղ է դրավում նրա Հավաքածուներում մեջ՝ կենդանի պատկեր ներկայացնելով ժողովրդական աչխարՀայացքին, Հավատալիքներին, μարμառներին, որոնց մեջ կարելի է μացաՀայտել նույնիսկ ամենաՀին մչակութային չերտերի մնացուկներ: Ժողովրդական μանաՀյուսության նյութերի մեջ դերակչռում են Հեքիաթները: Ե. Լալայանը կաղմել է Հեքիաթների ստվար ժողովածուներ, որոնց մի մասն է դեռնս Հրատարակված: Դրանք են՝ 1. Ջավախքի Հեքիաթները, որոնց մի մասը Հրատարակված է «Ջավախքի μուրմունք» խորադրով դրքում, 2. Ալեքսանդրապոլի Հեքիաթներ, 3. Լոռու Հեքիաթներ, 4. Նոր Բայաղետի Հեքիաթներ, 5. Վասպուրականի Հեքիաթներ, որոնցից երեք Հատորները տպադրված են «Մարդարիտներ Հայ μանաՀյուսության» խորադրով, 6. Էջմիածնի դավառի Հեքիաթներ, 7. Կոտայքի Հեքիաթներ, 8. Եղվարդի Հեքիաթներ: Ցավոք, դիտնականի դրի առած նյութերի մի ղդալի մասը, ինչպես ասվեց, դեռնս Հրատարակված չեն, չատ ծրադրեր մնացին անկատար: Գիտնականը ծրադրեր էր կաղմել «Հայկական տներ», «Հայկական ղդեստներ ու ղարդարանքներ», «Հայկական կերակուրներ ու խոՀանոց», «Հայկական ամուսնության ու Հարսանիքի սովորություններ», «Հայկական խաղեր ու պարեր», «Հայկական ժողովրդական Հավատք», «Հայկական տոներ», մի խոսքով՝ Հայ աղդադրության դրեթե μոլոր ոլորտների վերաμերյալ թեմատիկ Համալիր ուսումնասիրություններ, որոնք դիտնականը չՀասցրեց կյանքի կոչել: Նրա տեսադաչտից չվրիպեցին նան Հայաստանի աղդային փոքրամասնությունների տեղաμաչխվածությունը ն նրանց էթնոմչակութային փոխառնչակցությունը Հայերի ն միմյանց նկատմամμ: Հանդեսի էջերում ուչադրավ նյութեր են Հրատարակվել μոչաների, քրդերի, ասորիների, պարսիկների, տեղի ռուս ն ուկրաինացի աղանդավորների, ուտիների, վրացիների, Հույների, թուրքերի ն այլոց աղդադրական երնույթների վերաμերյալ: «Աղդադրական Հանդեսի» μոլոր Հիմնական μաժինները աղդադրական Հետաղոտությունների Հիմքում ունեցել են որնէ (մեծ

Ե. Լալայանը՝ Հայ աղդադրության ուսումնասիրության…

կամ փոքր) μնատարածք՝ իր μնակչությամμ ն մչակույթով, չափանիչ ընտրելով երμեմն ժամանակի վարչատարածքային μաժանումը, երμեմն էլ՝ ավանդութային կենցաղամչակութային Համալիրը: Հայաստանի պատմաաղդադրական չրջաններին նվիրված Ե. Լալայանի Համալիր նյութերն ու Հրատարակությունները մինչն օրս պաՀպանել են իրենց արդիականությունն ու թարմությունը, թեպետ քիչ չեն նան տպադիր պարμերականներում ու ժողովածուներում նրա մյուս դործերը, որոնք նս արժանի են Հանդամանալի քննության: Այսպիսով՝ իր կյանքի 46 տարիները Ե. Լալայանը անձնվիրաμար ծառայեցրեց Հայ աղդադրությանն ու μանաՀյուսությանը, դերաղանցապես նյութերի Հավաքման ու Հրատարակման դործին: Այն, ինչ արել է Ե. Լալայանը, իսկական դիտական սխրանք է: Այսպիսով՝ Ե. Լալայանը պատմաաղդադրական չրջանների ուսումնասիրության Հարուստ ժառանդություն թողեց: Հիմնականում Հետնյալներն են՝ 1. Ջավախքի μուրմունք (Թիֆլիս 1892): 2. Ջավախք կամ Ախալքալաքի դավառ. աղդադրություն (ԱՀ, դ. Լ ն ԼԼ): 3. Վարանդա. աղդադրություն (ԱՀ, դ. ԼԼ): 4. Սիսիան. աղդադրություն (ԱՀ, դ. ԼԼԼ): 5. Զանդեղուր. աղդադրություն (ԱՀ, դ. ԼԼԼ): 6. Ղափան. աղդադրություն (ԱՀ, դ. ՃԼԼ): 7. Գանձակի դավառ. աղդադրություն (ԱՀ, դ. Մ, ՄԼ ն ՄԼԼ-ՄԼԼԼ): 8. Բորչալուի դավառ. աղդադրություն (ԱՀ, դ. ՄԼԼ-ՄԼԼԼ, ԼՃ, Ճ, ՃԼ): 9. Գողթան դավառ. աղդադրություն (ԱՀ, դ. ՃԼ, ՃԼԼ): 10. Նախիջնանի ոստիկանական չրջան. աղդադրություն (ԱՀ, դ. ՃԼ, ՃԼԼԼ ն ՃԼՄ): 11. Վայոց ձոր. աղդադրություն (ԱՀ, դ. ՃԼԼ, ՃԼԼԼ, ՃԼՄ), որը լույս է տեսել նան ռուսերեն թարդանությամμ: 12. Նոր Բայաղետի դավառ. աղդադրություն (ԱՀ, դ. ՃԼՄ, ՃՄԼ, ՃՄԼԼ, ՃՄԼԼԼ, ՃՃ, ՃՃԼԼ, ՃՃԼՄ), լույս է տեսել նան ռուսերեն թարդամանությամμ: 13. Պեղումներ Նոր Բայաղետի դավառում (ԱՀ, դ. ՃՄ, ՃԼՃ), լույս է տեսել նան ռուսերեն թարդմանությամμ: 14. Գանձակի դավառի մալականները. աղդադրություն (ԱՀ, դ. ՃՄԼԼ, ՃՄԼԼԼ): 15. Ապարանի μանաՀյուսությունից (ԱՀ, դ. ՃԼՃ): 16. Ջավախքի μանաՀյուսությունից (ԱՀ, դ. ՃԼՃ): 17. Սնանի վանքը (ԱՀ, դ. ՃՄԼԼ), լույս է տեսել նան ռուսերեն թարդմանությամμ: 18. Վայոց ձորի վանքերը (ԱՀ, դ. ՃՃՄԼ): 19. Վասպուրականի աղդադրությունը (ԱՀ, դ. ՃՃ): 20. Վասպուրականի ասորիները (ԱՀ, դ. ՃՃԼՄ), լույս է

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տեսել նան ռուսերեն թարդմանությամμ: 21. Վասպուրականի μանաՀյուսությունը (ԱՀ, դ. ՃՃ, ՃՃԼ, ՃՃԼԼ, ՃՃԼԼԼ, ՃՃԼՄ, ՃՃՄ): 22. Վասպուրականի Հավատքը (ԱՀ, դ. ՃՃԼԼ, ՃՃՄԼ): 23. Տնայնադործությունը Վասպուրականում (ԱՀ, դ. ՃՃՄ): 24. Ծիսական կարդերը Հայոց մեջ (ԱՀ, դ. ՃՃԼ, ՃՃԼԼԼ, ՃՃՄ): 25. Մուչ-Տարոն. աղդադրություն (ԱՀ, դ. ՃՃԼԼ): 26. Ցուցակ Հայերեն ձեռադրերի Վասպուրականի (Թիֆլիս, 1915): 27. Ուտիների աղդադրությունից // «Տեղեկադիր Հայաստանի դիտության ն արվեստի ինստիտուտի», թիվ 1, 1926: 28. Հուղարկավորության ն դերեղմանների ղարդացումը Հայաստանում // «Տեղեկադիր Հայաստանի դիտության ն արվեստի ինստիտուտի», թիվ 3, 1928: 29. Տղաμերքի սովորությունների ղարդացումը Հայոց մեջ // «Տեղեկադիր Հայաստանի դիտության ն արվեստի ինստիտուտի», թիվ 5, 1931: 30. Մարդարիտներ Հայ μանաՀյուսության, Հ. 1-3, Թիֆլիս, Վաղարչապատ, 1914-1915: 31. Դամμարանների պեղումները խորՀրդային Հայաստանում (1931): Բաղմավաստակ դիտնականը չՀասցրեց Հրատարակել μաղմաթիվ աչխատություններ, որոնցից են՝ 1. Հայկական տոներ, 2. Հայկական առածներ, 3. Հայկական Հանելուկներ, 4. Էջմիածնի դավառը, 5. Սասունցիների աղդադրությունը, 6. Ուտիների աղդադրությունը, 7. Երնանի դավառը (ընդարձակ տեղադրական, Հնադիտական ու պատմական, անավարտ), 8. Լոռու դավառի Հեքիաթները, 9. Նոր Բայաղետի դավառի Հեքիաթները, 10. Լենինականի դավառի Հեքիաթները, 11. Կոտայքի Հեքիաթները, 12. Եղվարդի Հեքիաթները, 13. Տնայնադործությունը Հայաստանում: Ե. Լալայանից μացի՝ առանձին չրջանների վերաμերյալ աղդադրական ուսումնասիրություններով «Աղդադրական Հանդեսում» Հանդես են եկել նան այլ μանաՀավաքներ: Դրանցից առավել աչքի է ընկնում Բենսեի (ՍաՀակ Մովսիսյան) «Բուլանըխ կամ Հարք դավառ»25 ուսումնասիրությունը՝ նվիրված Տուրուμերան նաՀանդի Հարք դավառի աղդադրությանը: Ուչադրավ է Յ. Մուրադյանցի «Համչենցի Հայեր»26 ուսումնասիրությունը, որը նվիրված է Սն ծովի անատոլիական ափերից կովկասյան ափերը դաղթած մոտ 15

Տե՛ս ԱՀ, դիրք Ե, 1899, էջ 5-184, դիրք Զ, 1900, էջ 7-108: Տե՛ս ԱՀ, դիրք Դ. 1898, էջ 117-143, դիրք Ե, 1899, էջ 361-406, դիրք Զ, 1900, էջ 109-158:

Ե. Լալայանը՝ Հայ աղդադրության ուսումնասիրության…

Հաղար Հայերի աղդադրությանը, որոնք իրենց Համչենցի են անվանում իրենց նախկին Հայրենիքի՝ Համչենի անունով: Ե. ՇաՀաղիղի «Նոր Նախիջնանը ն նոր նախիջնանցիք»27 ուսումնասիրությունը նվիրված է Նոր Նախիջնանի Հայկական դաղթօջախի պատմությանը ն աղդադրությանը: Արցախի տնտեսական կենցաղը նկարադրել է Ղ. Տեր-Ղաղարյանը28, ընտանեկան կենցաղը, Հիվանդությունն ու μժչկությունը, Հուղարկավորության ծեսերը ն այլն ներկայացրել են Հ. Վ. ն Ա. Բ. անվանումներով μանաՀավաքները29: Վ. Փափաղյանը մեծ աչխատություն է դրել Հայ μոչաների կենցաղի վերաμերյալ, որի աղդադրական նյութը ամμողջությամμ անձամμ ինքն է Հավաքել30: Կովկասյան ժողովուրդների, այդ թվում Հայերի կաթնամթերքների վերաμերյալ ուսումնասիրություն է կատարել Ա. Քալանթարը31: Ալաչկերտի μանաՀյուսությունը մեծապես չաՀել է Գ. քաՀ. ՆժդեՀյանցի չնորՀիվ32: Հին Նախիջնանի, Ջուղայի, Ադուլիսի, Ալեքսանդրապոլի, Կարսի, Բասենի, Շիրակի ն Ղաղախի ու Շամախու Հայերի սովորությունները ջանասիրաμար դրի է առել ու «Փորձ» ամսադրում, ապա «Աղդադրական Հանդեսում» տպադրել նչանավոր μժիչկ, Հայրենասեր Հ. Քաջμերունին33: Հրաչյա ն ԱրմենուՀի Աճառյան-

Տե՛ս ԱՀ, դ. ՄԼԼ-ՄԼԼԼ, 1901, էջ 5-102, դ. ԼՃ, 1902, էջ 5-82: Տե՛ս ԱՀ, դ. Բ, էջ 77-101: Տե՛ս ԱՀ, դ. Բ, էջ 144-186: Տե՛ս ԱՀ, դ. Գ, էջ 74-90, Դ, էջ 203-275: Այս չատ ուչադրավ աչխատությունը μովանդակում է μաղմաթիվ թեմաներ՝ ժողովրդի ծադումը, թիվը, մարդաμանական կառուցվածքն ու μնավորությունը, թափառական կենցաղավարությունը, μնակարանը, Հադուստներն ու ղարդերը, կերակուրներն ու խմիչքները, ղμաղմունքը, լեղուն, կրոնական Հավատալիքները, ամուսնության սովորույթները, Հուղարկավորության ծեսերը, ժողովրդական արվեստը, μանաՀյուսությունը, իրավաμանական սովորությունները ն այլն: Տե՛ս Քալանթար Ա., Կաթնային արդյունքները // ԱՀ, Դ, էջ 276-292: Տե՛ս Գր. քած. Նժդեծյանց, Ալաչկերտի μանավոր դրականություն // ԱՀ, դ. Ե, էջ 185-199, դ. ՄԼԼ-ՄԼԼԼ, էջ 437-505, դ. ԼՃ, էջ 263-271, դ. ՃԼ, էջ 197-240, դ. ՃԼԼ, էջ 95-103, դ. ՃԼԼԼ, էջ 83-86, դ. ՃՄԼԼ, էջ 49-52, դ. ՃՄԼԼԼ, էջ 33-36, դ. ՃԼՃ, էջ 95-98, դ. ՃՃ, էջ 108-111: Տե՛ս Քաջμերունի, Հայկական սովորություններ // «Փորձ», 1879, № 10, էջ 39-47, 1881, № 5-6, էջ 5762, ԱՀ, դ. ՄԼԼ-ՄԼԼԼ, էջ 113-204, դ. ԼՃ, էջ 83-116:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ները դրի են առել Կ. Պոլսի ժողովրդական μանաՀյուսությունը34: Եվ այսպես, ուրիչ չատ μանաՀավաքներ Լալայանի խմμադրած «Աղդադրական Հանդեսում» տպադրել են իրենց դավառների աղդադրական նյութերի աղդադրական նչխարներն ու μանաՀյուսությունը: Ներկայումս նման կարդի Հետաղոտությունը մասնադետ աղդադրադետների կողմից դրեթե լռել է: 2014 թ. տողերիս Հեղինակի կողմից այս Հրատապ Հարցի վերաμերյալ Հրատարակված մի Հոդվածում դրել ենք. «Ցավոք, ներկայումս ավանդական աղդադրությունը մոռացության է մատնվում աղդադրադետ μանաՀավաքներիս աչքի առաջ: Պատմական Հայաստանի 9/10 մասի ն առանձնապես սփյուռքի աղդադրությունը կորստյան է մատնված: Մենք ցարդ պետական մոտեցում չունենք Հատկապես Արնմտյան Հայաստանի աղդադրության ուսումնասիրության նկատմամμ: Այս աննպաստ վիճակից դուրս դալու Համար անՀրաժեչտ է, որ կորստյան մատնվող աղդադրական նյութերը փրկվեն, առանձին չրջաններում ն մարղերում դեռնս մնացած աղդադրական Հետաքրքրություն ներկայացնող փաստերը դրի առնվեն: Մի՞թե Հնարավոր չէ չարունակել Ե. Լալայանի, Ս. Լիսիցյանի, Վ. Բդոյանի, Դ. Վարդումյանի ն մյուսների թողած ավանդները՝ ավարտին Հասցնելով պատմական Հայաստանի μոլոր պատմաաղդադրական չրջանների ուսումնասիրությունը՝ պատրաստելով նան աղդադրադետ կադրեր: Նչված խնդիրը պետք է μարձրացնել պետական մակարդակի: Հայաստանի Հանրապետության պատմաաղդադրական չրջանների ուսումնասիրության առումով մենք դեռնս չունենք Համապարփակ Հետաղոտություններ, էլ ուր մնաց Արնմտյան Հայաստանը ն ժամանակակից սփյուռքը»35: Նույն Հոդվածում մենք կարնորել ենք նան ավելի ընդլայնված ն Համապարփակ նոր Հարցարան ունենալու անՀրաժեչտությունը:

Տե՛ս Հրաչյա ն Արմենուծի Աճառյաններ, Հավաքածո պոլսաՀայ ռամկական անդիր դրականության, ԱՀ, դ. ԼՃ, էջ 160-196: Նածապետյան Ռ., Հայաստանում աղդադրական նյութերի դրառման սկղμնավորման պատմությունից // ՀՀ ԳԱԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտ, Հայ ժողովրդական մչակույթ, ՃՄԼ, Ավանդականը ն արդիականը Հայոց մչակույթում, Դերենիկ Վարդումյանի ծննդյան 90-ամյակին նվիրված դիտաժողովի նյութերի ժողովածու, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» Հրատ., Երնան, 2014, էջ 31-40:

ԲԱԺԻՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՇՐՋԱՓՈՒԼԻ

ՀԱՅ ԱՆՎԱՆԻ ԱԶԳԱԳՐԱԳԵՏՆԵՐԻ,

ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊԶԱԿԱՆ

ԵՎ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ,

ԹԱՆԳԱՐԱՆՆԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒԹՅԱՆԸ ՆՎԻՐՎԱԾ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

) 1920-1940-

.

) 1950-1980-

.

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

1. ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

(1920-1940-ԱԿԱՆ ԹԹ.)

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջափուլ թնակոխեց իμրն պատմամչակութային դիտության լիովին կաղմավորված μնադավառ: ԽորՀրդային կարդերի Հաստատմամμ սկսվեց Հայադիտության ղարդացման նոր փուլ Հայաստանում դիտության մյուս μնադավառների Հետ միասին μարենպաստ պայմաններ ն ղարդացման Հեռանկարներ ստեղծվեցին նան աղդադրական դիտության Համար: Նյութական Հնարավորություններ ու Հեռանկարներ μացվեցին ինչպես դիտաՀետաղոտական, այնպես էլ դաչտային μանաՀավաքչական աչխատանքների ծավալման Համար1: Այն, ինչ նախկինում ինքնուրույն պետականության μացակայության պատճառով մեղանում կատարվում էր առանձին անՀատների ն աղդադրական, դավառադիտական ն նման ընկերությունների նախաձեռնությամμ ու ջանքերով, սկսեց իրականացվել պետական Հոդածությունը վայելող Համապատասխան Հիմնարկների ու μարձրադույն ուսումնական Հաստատությունների ծրադրված, Հետնողական դործունեությամμ: ԽորՀրդային աղդադրության խնդիրների ու Հեռանկարների, սոցիալիստական դյուղի վերափոխումների անդրադարձների վերաμերյալ պաՀանջներ էին առաջ քաչվում միութենական աղդադրության կողմից2: Սոցիալիստական դաղափարաμանության Հիմնական պաՀանջներին Համապատասխան քաղաքականացվում էր Հասարակական դիտությունների ուսումնասիրությունը, դլխավոր խնդիր էր դառնում պետական իչխանության ու կոմունիստական կուսակցության վարած քաղաքականության քարողչությունը, սոցիալիստական վերափոխումները ներկայացնելը: Գաղափարական այս պարտադրանքի պայմաններում Տե՛ս Карапетян Э., Вардумян Д., О некоторых задачах армянской советской этнографии // «Տեղեկադիր» ՀՍՍՀ ԳԱ Հաս. դիտ., 1952, № 1, էջ 67-74: Տե՛ս Толстов С.П., Основные задачи и путь развития советской этнографии, «Институт этнографии АН СССР, краткие сообщения» Москва-Ленинград, 1950, № ՃԼԼ:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

Հայադիտության, այդ թվում՝ նան աղդադրական դիտության ապաՀով ն անկաչկանդ ղարդացումը, ըստ էության, դարձավ անՀնարին: ԱյդուՀանդերձ, Հայ աղդադրական դիտության ձեռքμերումները խորՀրդային տարիներին ակնառու էին: ԽորՀրդային չրջանում Հայ աղդադրության ընթացքը նույնպես կարելի է μաժանել ղարդացման երկու ժամանակաչրջանի. ա) 1920-1940-ական թթ., երμ տակավին դործում էին դեռնս նախաՀեղափոխական չրջանից Հայտնի μաղմավաստակ աղդադրադետներ ն μանադետներ (Ե. Լալայան, Խ. Սամուելյան, Ս. Լիսիցյան, Գ. Զուրսին, Ի. Պետրուչնսկի, Մ. Աμեղյան, Հ. Օրμելի ն այլք), որոնք Հավաքչական դործունեությանը ղուդընթաց Հրատարակեցին մի չարք ընդՀանրացնող աչխատություններ: μ) 1950-1980-ական թթ., երμ ասպարեղ եկավ աղդադրադետների նոր սերունդ, որը, Հենվելով ավանդականի վրա, դիտության տվյալ ժամանակաչրջանի պաՀանջներին Համապատասխան, ծավալեց Հավաքչական ն Հետաղոտական լայն դործունեություն ՀՍՍՀ ԳԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտում, Հայաստանի պատմության պետական թանդարանում, Երնանի պետական Համալսարանի Հնադիտության ն աղդադրության ամμիոնում ու Սարդարապատի Հերոսամարտի ՀուչաՀամալիր, Հայոց աղդադրության ն աղատադրական պայքարի պատմության աղդային թանդարանում: Առաջին ՀամաչխարՀային պատերաղմի Հետնանքով ողջ պատմական Հայաստանում ն Անդրկովկասում փակվեցին աղդադրական Հրատարակչությունները, «Հայոց աղդադրական ընկերությունը» ն նրա դործունեությանը նպաստող կաղմակերպությունները: ՆաՀատակվեցին կամ ցաքուցրիվ եղան նախախորՀրդային չրջանում Հայտնի μաղմաթիվ աղդադրադետ-μանաՀավաքներ, որոնք Համախմμված էին Հատկապես «Աղդադրական Հանդեսի» չուրջը: Նորաստեղծ ԽորՀրդային Հայաստանին վիճակված էր ամեն ինչ նորից սկսել3: ԽորՀրդային իչխանության առաջին տարիներին նոր կադրե-

Տե՛ս Лисицян С. Д., Армянская этнография за 15 лет // «Советская Этнография» (այսուՀետ՝ СЭ), 1936, № 4-5, էջ 270-274, կարապետյան է., Վարդումյան Դ., ՍովետաՀայ աղդադրության մի քանի խնդիրների մասին // ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկադիր» Հաս. դիտ., 1952, № 1, էջ 67-74, Вардумян Д. С., Этнографическая работа в Армении в 5-6 пятилетиях

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րի մեծ պակաս կար, μուՀերի ուսումնական ծրադրերում μացակայում էր աղդադրադետ կադրեր պատրաստելու պաՀանջը, Մոսկվայի ն Լենինդրադի μուՀերում չատ թույլ էր կովկասադիտական առարկաների դասավանդման մակարդակը, Հույս չէր ներչնչում դրանցում Հայ աղդադրադետ կադրեր պատրաստելու դործընթացը: Մի կողմից երկրի տնտեսական ծանր վիճակը, մյուս կողմից կադրերի պակասը μացասաμար էին անդրադառնում Հայ աղդադրության Հավաքչական ն դիտաՀետաղոտական աչխատանքները արդյունավետ իրականացնելու վրա: Հարկավոր էր մի նյութական Հիմք, որի վրա Հենվելով՝ Հնարավոր կլիներ ստեղծել ու աճեցնել նոր աղդադրական կադրեր: ԽորՀրդային ժամանակաչրջանում՝ 1920-1930-ական թթ. դժվարին նյութական պայմաններում, μայց պետության անմիջական իրավասությամμ, այդուՀանդերձ, նախորդ սերնդի անμասիր աչխատանքով ստեղծվեցին աղդադրական դիտության ղարդացման Հնարավորություններ: Աղդադրական նյութերի Հավաքումը կատարվում էր այլ պայմաններում: Հայ ժողովրդի արնելաՀայ Հատվածը ձեռնամուխ է եղել երկրի սոցիալիստական վերակառուցմանը: Հարկավոր էր Հետնել արադորեն կատարվող տնտեսական, Հասարակական ն մչակութային վերափոխությունների ընթացքին ն ճչդրտորեն լուսաμանել դրանց չնորՀիվ ժողովրդի կենցաղի ու սովորությունների մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունները: Միաժամանակ անՀրաժեչտ էր լրացնել ժողովրդի այն μոլոր աղդադրական խմμերի Հետաղոտությունը, որոնք մինչ այդ μոլորովին դուրս էին մնացել ուսումնասի// СЭ, 1956, № 3, էջ 146-148, նույնի՝ Армянская этнография за годы Советской власти // СЭ, 1962, № 5, էջ 111-116, նույնի՝ Աղդադրություն // «Գիտությունը Հայաստանում 50 տարում», ՀՍՍՀ ԳԱ Հր., Երնան, 1973, էջ 65-70, Карапетян Э. Т., К 60-летию армянского этнографического периодического издания «Азгагракан андес» // СЭ, 1956, № 2, էջ 111-114, Мелик-Пашаян К.В., Жизнь и деятельность Эрванд Лалаяна // СЭ, 1965, № 2, էջ 135-146, նույնի՝ Ստեփան Լիսիցյան (ծննդյան 100-ամյակ առթիվ) // ՊԲՀ, 1965, № 4, էջ 31-42, Օդաμաչյան Ա., Խաչիկ Սամվելյանը աղդադրադետ // ՀՍՍՀ ԳԱ «Տեղեկադիր» (Հաս. դիտ.), 1958, № 11, էջ 33-42, Բդոյան Վ., Աղդադրություն // Հայադիտությունը 50 տարում, Երնան, 1970, էջ 195-229, ՎարդումյանԴ., Աղդադրություն // ՊԲՀ, 1970, № 4, էջ 135-145, նույնի՝ Հայ աղդադրությունը Ի դարում // «Բաղմավէպ», 1-4, 2003, էջ 451-465, Մելիք--աչայան կ. Վ., ՍովետաՀայ աղդադրության անցած ուղին // ՊԲՀ, 1968, № 11, էջ 54-67:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

րողների տեսադաչտից կամ էլ թերի էին ուսումնասիրվել: Եթե սա դյուրին էր կատարել արնելաՀայերի նկատմամμ, քանի որ նրանք մտնում էին Սովետական Միության կաղմի մեջ, ապա դործը μարդանում էր արնմտաՀայերի Հարցում: Անմատչելի էր Արնմտյան Հայաստանը, ուր Հայություն դրեթե չէր մնացել: Սովետական Հայաստան էին ապաստանել թուրքական μարμարոսություններից ճողոպրած արնմտաՀայերի μեկորները, որոնք տեղավորվել էին ղանաղան μնակավայրերում: Սրանք մանրանկարային ձնով ներկայացնում էին դրեթե ամμողջ արնմտաՀայ մչակույթը, որը կարող էր կորչել, եթե չՀաստատադրվեր: Եթե խորամուխ ենք լինում 1920-ական ն 1930-ական թթ. սովետաՀայ աղդադրադետների կատարած աչխատանքների մեջ, ապա տեսնում ենք, որ այդ տարիներին նրանց Հետաքրքրությունները կենտրոնացած են եղել նչված խնդիրների Հետաղոտությունը ամμողջացնելու վրա: Մի նոր եռանդով Հավաքչական աչխատանքների են լծվում արդեն Համμավավոր, μաղմավաստակ Ե. Լալայանը, Ս. Լիսիցյանը, Խ. Սամուելյանը ն ՀետղՀետե նրանց չուրջը Համախմμված որոչ երիտասարդներ: Երվանդ Լալայանի 1120-1130-ական թթ. դործունեությունը: ԽորՀրդային չրջանում աղդադրական դիտության արդեն ձնավորված Հիմնական սկղμունքների մի մասը պաՀպանվեց, սակայն ղդալի էին նան արձանադրված փոփոխությունները: Այս Հարցում անուրանալի է անվանի աղդադրադետ Երվանդ Լալայանի վաստակը: Պատմաաղդադրական չրջանացման ն Ե. Լալայանի մչակած սկղμունքով Հետաղոտությունները4 չարունակվեցին նան Տե՛ս Լալայան Ե., Ջավախք // «Աղդադրական Հանդես» (այսուՀետ՝ ԱՀ), Շուչի, 1896, դ. 1, էջ 117-378, նույնի՝ Վարանդա // ԱՀ, Թիֆլիս, 1997, դ. 2, էջ 5-255, նույնի՝ Սիսիան // ԱՀ, Թիֆլիս, 1898, դ. 3, էջ 105272, նույնի՝ Զանդեղուր // ԱՀ, Թիֆլիս, 1898, դ. 4, էջ 7-117, նույնի՝ Գանձակ // ԱՀ, Թիֆլիս, 1899, դ. 5, էջ 213-260, նույնի՝ Բորչալու // ԱՀ, Թիֆլիս, 1902, դ. 9, էջ 197-262, նույնի՝ Գողթն, ԱՀ, Թիֆլիս, 1905, դ. 12, էջ 109-174, նույնի՝ Վայոց-ձոր, ԱՀ, Թիֆլիս, 1906, դ. 14, էջ 133155, նույնի՝ Նոր-Բայաղետ // ԱՀ, Թիֆլիս, 1907, դ. 16, էջ 8-65, նույնի՝ Վասպուրական // ԱՀ, Թիֆլիս, 1910, դ. 20, էջ 116-212, Лалаян Е., Ванский вилайет (Васпуракан). //СМОМПК, 1915. Вып. ՃԼԼՄ. Отд. Второй, էջ 1-84, նույնի՝ Մուչ-Տարոն // ԱՀ, Թիֆլիս, 1917, դ. 26, էջ 155175: Տե՛ս նան Լալայան Ե., Երկեր 5 Հատորով, Հ. 1, Երնան, 1983, Հ. 2, Երնան, 1988, Հ. 3, Երնան, 2004:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

խորՀրդային չրջանում: ՃԼՃ դարի վերջին քառորդից արմատավորված պատմաՀամեմատական մեթոդի կիրառությունը ղարդացման Հեռանկարներ μացեց Հայադիտության μոլոր μնադավառների, այդ թվում, Հայ աղդադրական դիտության առաջընթացի Համար: 1920-ական թթ. Ե. Լալայանը աղդադրորեն, տեղադրորեն ն Հնադիտորեն Հետաղոտեց Կոտայքի չրջանը, մչակեց անցյալում իր կուտակած Հարուստ աղդադրական նյութը: Հայաստանի դիտության ն արվեստի ինստիտուտի միջոցներով նախ 1926 թ., ապա՝ 1928 թ. Ե. Լալայանը դործուղվեց Կոտայքի չրջան: 1926 թ. ամռանը 40 օր մնալով՝ դիտարչավը Հայտնաμերեց ն դրի առավ չուրջ 400 Հին ու նոր ժողովրդական քառյակներ, Հինդ տասնյակ Հեքիաթներ, ղրույցներ ու առակներ5: Կոտայքում կատարված դիտարկումների մի մասը Հրատարակվեց ՀԽՍՀ դիտության ն արվեստի (ՀԳԱԻ) տեղեկադրում6: Այստեղ նա իր կնոջ՝ Հայկանուչ Հարությունյանի ն μանաՀավաք ՇաՀեն Կուժիկյանի օդնությամμ դրի առավ սոցիալական Հարաμերությունների, կրոնական պատկերացումների վերաμերյալ մեծ քանակությամμ աղդադրական ն Հատկապես μանաՀյուսական նյութեր: Ե. Լալայանը ստանձնել էր ոչ միայն նորաստեղծ թանդարանի, Հատկապես աղդադրության μաժնի Հոդսերը, այլն Երնանի ն Արարատյան Հովտի աղդադրության ուսումնասիրությունը: Նրա ծրադրերի մեջ էր մտնում նան Երնանի դավառադիտական թանդարանի կաղմակերպումը: Նա չարունակում է պեղումները Էլառում: Ե. Լալայանի՝ այդ տարիների Հնադիտական ու աղդադրական ուսումնասիրությունների արդյունքներն ամփոփվեցին «Նիժի ն Վարդաչենի ուտիները աղդադրական տեսակետից»7, «Տղաμերքի սովորությունների ղարդացումը Հայոց մեջ»8, «Հուղարկավորության ն դերեղմանների ղարդացումը Հայաստանում»9 Հոդվածներում, «Դամμարանների պեղումները ԽորՀրդային Հայաս5

Տե՛ս Լալայան Ե., Կոտայք (Հաչվետվություն) // ՀՍԽՀ դիտության ն արվեստի ինստիտուտի (այսուՀետ՝ ՀԳԱԻ) «Տեղեկադիր», 1927, № 2, էջ 220-225: Տե՛ս նույն տեղում: Տե՛ս նույն տեղում, № 1, Երնան, 1926: Տե՛ս նույն տեղում, 1930-31, № 4-5: Տե՛ս նույն տեղում, 1928, № 3:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

տանում» (Եր., 1931) մենադրությունում: Իր Հնադիտական աչխատանքները ամփոփող այս դրքում Լալայանը նկարադրել ն արժնորել է իր պեղած μրոնղեդարյան փոխադրամիջոց սայլը, որ դտնվել էր Սնանա լճի ավաղանում: Փաստորեն՝ սա փոխադրամիջոցների վերաμերյալ թերնս առաջին Հաղորդումն էր: Դրա կարնորությունը նկատի ունենալով է, որ այն պաՀվում է Հայաստանի պատմության թանդարանում: «Նիժի ն Վարդաչենի ուտիները աղդադրական տեսակետով» Հոդվածում Հեղինակը Համառոտակի նկարադրում է Նիժի ն Վարդաչենի տեղադրությունը, μուսական ն կենդանական աչխարՀը, ուտիների ծադման մասին եղած տեսակետները: Սոցիալական երնույթներին անդրադառնալիս ուչադրավ տվյալներ է μերում ուտիների տոՀմական Հնավանդ սովորությունների, կենցաղի մասին: «Հուղարկավորության ն դերեղմանների ղարդացումը Հայաստանում» Հետաղոտության մեջ Ե. Լալայանը անդրադառնում է Հուղարկավորության ձներին ն դրանց առնչվող սովորություններին: «Տղաμերքի սովորությունների ղարդացումը Հայոց մեջ» Հոդվածում դիտնականը, օդտադործելով իր երկար տարիների ընթացքում Հավաքած դաչտային աղդադրական նյութերը, ինչպես նան Համեմատական աղդադրության Հարուստ տվյալները, Հանդամանորեն μացաՀայտում է տղաμերքի սովորությունների էվոլյուցիան՝ սկսած Հնադույն չրջանից մինչն ՃՃ դարի սկիղμը: Հավաստի վկայություններ կան11, որ Ե. Լալալայանը դրել է ծիսական այս սովորությունների վերաμերյալ մի քանի Հոդվածներ նս, որոնք, սակայն, լույս տեսնելու μախտին չեն արժանացել ն նրա մաՀից Հետո անՀետացել են: Նույն ճակատադրին է արժանացել նան նրա ծավալուն մենադրությունը՝ «Տնայնադործական արՀեստները Հայաստանում» աչխատությունը: Ծեսերին վերաμերող աղդադրական նյութերը նա առավել Հմտորեն, քան ժամանակի Հայ Հնադետները, օդտադործում է իր պեղումներից Հայտնաμերված Համապատասխան նյութերը կենդանացնելու, դրանք մեկնաμանելու Համար12: Լալայան Ե., Դամμարանների պեղումները ԽորՀրդային Հայաստանում, Երնան, 1931: Տե՛ս Лисицян С.Д., Армянская этнография за 15 лет, էջ 270-274: Տե՛ս Археологические раскопки в Новобаяазетском уезде ССР Армении // «Русский археологический журнал» 1929, т. 17, выпуск 3-4: Տե՛ս նան նույնի՝ Դամμարանների պեղումները ԽորՀրդային Հայաստանում աչխատությունը:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ԱնդնաՀատելի են դիտնականի Հետաղոտական աչխատանքները Հայ ժողովրդական մչակույթի՝ Հնադիտության ն μանաՀյուսության ոլորտներում նս, որոնք սույն Հոդվածի խնդիրներից դուրս են, թեն Ե. Լալայանը μանաՀյուսությունը դիտում էր որպես աղդադրության մի անμաժանելի օղակ, ուստի պատաՀական չէ, որ աղդադրական Հետաղոտությունների մեջ մեծ տեղ էր Հատկացրել նան μանաՀյուսական նյութերին: Ըստ նրա՝ μանաՀյուսական նյութերը լրացնում ու լուսաμանում են քննարկվող այս կամ այն պատմաաղդադրական չրջանի ընտանեկան-Հասարակական μարքերն ու Հավատալիքները: Նույն կերպ Հնադիտությունը ոչ այլ ինչ է, քան նախապատմական աղդադրություն, որն իր μոլոր խնդիրների սկիղμը որոնում է Հնադիտության մեջ13: Ե. Լալայանի թանդարանաստեղծ դործունեությունը: 19201940-ական թթ. աղդադրական դործն ամμողջությամμ կենտրոնացվեց Երնանում ստեղծված Հայաստանի պատմության պետական թանդարանում: ԽորՀրդային կարդեր Հաստատվելուց քիչ անց Հայաստանի լուսժողկոմատը կարնորեց կենտրոնական թանդարան Հիմնելու Հարցը,: Այցելուների Համար μացվել է 1921 թ. օդոստոսի 20-ին Գեղարվեստական թանդարան անվանմամμ: Առաջին վարիչը Վ. Ախիկյանն էր, իսկ երկու ամիս անց՝ Մարտիրոս Սարյանը: Թանդարանի առաջին ցուցանմուչները Հայաստանի կառավարության դնած դեղարվեստական մի քանի տասնյակ կտավներն էին: Նույն թվականի ձմռանը Ե. Լալայանը Թիֆլիսից Երնան տեղափոխեց Կովկասի Հայոց աղդադրական ընկերության՝ Ե. Լալայանի ջանքերով Հիմնված թանդարանն ու մասնադիտական դրադարանը՝ 20 Հաղար դրքով: Լուսժողկոմատի Հանձնարարությամμ Ե. Լալայանի անմիջական ղեկավարությամμ թանդարանում կաղմակերպվեցին Հնադիտական ն աղդադրական μաժինները ն նա էլ դարձավ դրանց առաջին վարիչը: Տասնյակ տարիների ըն13

Տե՛ս Մելիք--աչայան կ. Վ., Նազարյան Ա. Մ., Երվանդ Լալայանի կյանքն ու դիտական դործունեությունը // Երվանդ Լալայան, Երկեր Հինդ Հատորով, Հ. 1, էջ 18, 28-29: , Հայաստանի պատմության թանդարանը Հիմնադրվել է Հայաստանի առաջին Հանրապետության պառլամենտի ընդունած օրենքով (№ 439, 09.09.1919 թ.) ն կոչվել է Աղդադրական-մարդաμանական թանդարան-դրադարան:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

թացքում Ե. Լալայանի ն «Հայոց աղդադրական ընկերության» երաղանքը աղդային թանդարան ունենալու մասին վերջապես իրականանում է: 1922 թ. Մոսկվայից Երնան տեղափոխվեցին նան Լաղարյան ճեմարանի՝ պատերաղմի տարիներին այնտեղ պաՀված թանդարանային արժեքները, այդ նույն թվականին՝ Ե. ՇաՀաղիղի ջանքերով Նոր Նախիջնանի Հայկական Համայնքի Հնությունների թանդարանային Հավաքածուները: Այս ամենը կենտրոնանալով Գեղարվեստի թանդարանում՝ փոխեց նրա μովանդակությունը, ուստի նույն թվականի վերջերին թանդարանը վերանվանվեց Պետական կենտրոնական թանդարան: Թանդարանը այնուՀետն Հարստացավ այլ տեղերից ձեռք μերված մի չարք արժեքներով, այդ թվում՝ նան պատմադրական արխիվային նյութերով: Կենտրոնական թանդարանում ձնավորվեցին Հնադիտական, աղդադրական, դեղարվեստական ն պատմադրական μաժինները՝ Հանձնըվելով ՀՍԽՀ լուսժողկոմատի իրավասությանը ն ղեկավարվելով Հատուկ խորՀրդի կողմից14: 1922 թ. վերջերին Մ. Սարյանի ղμաղվածության պատճառով Ե. Լալայանը ժամանակավորապես դարձավ թանդարանի տնօրենը: Նա 1926 թ. այստեղ տեղափոխեց «Անվո Հնադարանի» μեկորները, որը Առաջին աչխարՀամարտի ծանր օրերին մեծ դժվարությամμ Հասցվել էր ՍանաՀին: 1929 թ. թանդարան տեղափոխվեց ՃԼՃ դարի վերջերին Մ. Խրիմյանի կաղմած Էջմիածնի վանքի Աղդադրական թանդարանը: Թանդարանի Հավաքածուները (15289 առարկա) Համալրվեցին Հայաստանի ն Անդրկովկասի Հայաμնակ չրջաններից դիտարչավների միջոցով պարμերաμար Հավաքված իրերով ն Երնանի ղանաղան դերատեսչությունների ունեցած նյութերով: Հավաքված Հնադիտական ն ճարտարապետական նոր նյութերը Հնարավորություն տվեցին ստեղծելու նան ճարտարապետական μաժին (1930 թ.), որի առաջին վարիչը դարձավ Թ. Թորամանյանը: Սրանով μոլորվեց Պետական կենտրոնական թանդարանի կաղմակերպման առաջին չրջանը: 1931 թ. այն վերանվանվեց Կուլտուր-պատմական թանդարան: 1935 թ. ՀԿԿ կենտկոմի Հրամանով մայր թանդարանի Հավա14

Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայկական ՍՍՌ պետական պատմական թանդարան // «Էջմիածին», 1947, № 7-8: Թանդարանի վերաμերյալ տե՛ս նան՝ Вардумян Д., Колхозный музей в Армении // СЭ, Москва, 1950, № 2:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

քածուների Հիման վրա ստեղծվեցին ինքնուրույն թանդարաններ. 1. դեղարվեստական μաժնի (ղեկավար՝ Դրամμյան) Հիման վրա կաղմակերպվեց Կերպարվեստի թանդարանը (այժմ՝ Հայաստանի աղդային պատկերասրաՀը), 2. դրական μաժնի Հիման վրա ձնավորվեց Գրական թանդարանը (այժմ՝ Զարենցի անվան դրականության ն արվեստի թանդարան), 3. Հնադիտության, աղդադրության ն ճարտարապետության μաժինների Հիման վրա էլ մայր թանդարանը 1935 թ. վերանվանվեց Պետական պատմական թանդարան: 1939 թ. Պետական պատմական թանդարանը Լուսժողկոմատի Համակարդից անցավ ՍՍՌՄ ԳԱ Հայկական մասնաճյուղի Համակարդ՝ դառնալով նրա դիտաՀետաղոտական Հաստատություններից մեկը: ԱյնուՀետն թանդարանը նոր անվանափոխումների ենթարկվեց. 1962 թ.՝ Հայաստանի պատմության պետական թանդարան, 2003 թ.՝ Հայաստանի պատմության թանդարան: Թանդարանի աղդադրության μաժնի վարիչը ի սկղμանե մինչն 1928 թ. Ե. Լալայանն էր, իսկ 1928-1946 թթ.՝ Ս. Լիսիցյանը: Թանդարանն էր Հիմնականում կաղմակերպում դործուղումները ն դիտարչավները 1930-ական թվականներին: Գիտական արչավների Հիմնական նպատակը թանդարանային արժեքներ, առանձնապես երկրադործական դործիքներ, արտադրամիջոցների տարատեսակներ ձեռք μերելն էր: Աչխատանքները իրականանում էին Ստեփան Լիսիցյանի ղեկավարությամμ: Այդ տարիներից այստեղ պաՀվում են ղդեստներ, ղարդեր, ասեղնադործ μանվածքներ, դորդեր, արծաթյա ն ոսկյա μաղմապիսի պարադաներ, արՀեստի ու երկրադործության դործիքներ, տնային պարադաներ, պաչտամունքային առարկաներ, Հայկական դրամների Հարուստ Հավաքածու, նեդատիվների ու լուսանկարների ֆոնդեր, դիտական նյութերի արխիվ ն այլն: Թանդարանում պաՀպանվում է 400.000 առարկայից μաղկացած աղդային Հավաքածու: Թանդարանի Հավաքածուները Համալրվում են Հիմնականում Հայաստանի տարածքի Հնավայրերից Հայտնաμերված դտածոներով, դնումներով, նվիրատվություններով: Թանդարանը ներկայացնում էր Հայաստանի մչակույթի ն պատմության ամμողջական պատկերը նախապատմական ժամանակներից մինչն մեր օրերը: Աղդադրական μաժինը կրում էր իր լավադույն ղեկավարներից մեկի՝ Ս. Լիսիցյանի անունը: Պատմական թանդարանն էլ Հենց այս չրջափուլում Հանդիսա244

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

ցավ այն օջախը, որտեղ ծավալվեցին դիտաՀետաղոտական աչխատանքները նան աղդադրության ոլորտում: Հայաստանի դիտության ն արվեստի ինստիտուտի ծիմնումը: ԽորՀրդային Հայաստանի դիտական առաջին Հիմնարկը Հիմնվել է 1921 թ. փետրվարին Էջմիածնում «Կուլտուր-պատմական ինստիտուտ» անվամμ դիտականորեն Հայաստանի ժողովրդական մչակույթի ուսումնասիրության նպատակով15: 1922 թ. մայիսից ինստիտուտը վերանվանվեց Հայաստանի դիտական ինստիտուտ՝ Հետնյալ μաժանմունքներով՝ ա) Հնադիտական, աղդադրական, դեղարվեստական, պատմության, μ) լեղվադիտական ն ցեղաμանական, դ)μանասիրական, դ) պատմական-Հասարակադիտական: 1925 թ. Հունվարին այն ակադեմիական կառուցվածքով վերածվեց μարձրադույն դիտաՀետաղոտական Հիմնարկի՝ ՀՍԽՀ դիտության ն արվեստի ինստիտուտի (նախադաՀ՝ Մ. Աμեղյան): Ինստիտուտի դիտական տեղեկադրում էր Հրատարակվում 1920-1930-ական թթ. աղդադրական, Հնադիտական, μանադիտական աչխատությունների ղդալի մասը: Ինստիտուտը 1926-1928 թթ. Հատուկ դիտական արչավախմμեր էր կաղմակերպում: Նրանցից մեկը, ինչպես նչել ենք, դլխավորում էր Ե. Լալայանը: Մյուս դիտարչավը՝ երաժչտադետ Սպիրիդոն Մելիքյանի դլխավորությամμ, Ախտայի (Հրաղդան) ն Կոտայքի դյուղերում Հայտնաμերել ու ձայնադրել է չուրջ Հիսուն ժողովրդական երդ16: Հաջորդ տարի՝ 1927 թ. ամռանը, նան 1928 թ. նույն դիտարչավը Թալինի, Ապարանի, Ստեփանավանի, Փամμակի չրջաններում դրի են առել նս 358 ժողովրդական երդ: Ինստիտուտը դնաՀատելի աչխատանք է կատարել ավանդական Հայ μանաՀյուսության թանկարժեք նչխարների Հայտնաμերման ն

Այն ղեկավարելու Համար Հիմնված դիտական կոլեդիայում ընդդրկվել են Լնոն Սարդսյանը (նախադաՀ), Սենեքերիմ Տեր-Հակոμյանը (Մատենադարանի վարիչ), Լնոն Լիսիցյանը (թանդարանի վարիչ): Շատ չանցած, նրանց փոխարինել են ճանաչված մտավորականներ Կ. ՄելիքՕՀանջանյանը, Գ. եպիսկ. Հովսեփյանը, Խ. Սամուելյանը: Նրանում ներդրավել են նան Լեոն (Առաքել Բաμախանյան), Թ. Թորամանյանը, Գ. Զուμարյանը ն այլք: Տե՛ս նույն տեղում, 1927, № 2, էջ 227 (Ս. Մելիքյանի ղեկուցումՀաչվետվությունը):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դրառման, մչակման ու Հրատարակման ուղղությամμ17: 1931 թ. Հայաստանի դիտության ն արվեստի ինստիտուտի Հիմքի վրա կաղմակերպվեց Հայաստանի կուլտուրայի պատմության ինստիտուտը, որն իր առաջնաՀերթ խնդիրներից էր Համարում կորստյան ենթակա աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութերի Հայտնաμերումը, դրառումը ն ուսումնասիրությունը: ԱյնուՀետն այս աչխատանքները 1934-1939 թթ. չարունակեց Կուլտուրայի պատմության ինստիտուտին փոխարինած Հայաստանի պատմության ն դրականության ինստիտուտը: Աղդադրության μնադավառում 1920-ական թթ. կեսերին կարնոր դեր խաղաց նան ԽՍՀՄ դիտությունների ակադեմիայի կովկասյան պատմաՀնադիտական ինստիտուտը, որը դտնվում էր Թիֆլիսում: Այստեղ աչխատում էին Հայ աղդադրությամμ ու Հնադիտությամμ ղμաղվող մի չարք դիտնականներ, այդ թվում՝ Ս. Լիսիցյանը, Լնոն Մելիքսեթ-Բեկը: ՎերոՀիչյալ Հաստատությունները անՀատական ուղնորությունների, դործուղումների ու խմμարչավների միջոցով Հսկայական դործ կատարեցին թանդարանային արժեքների ձեռքμերման ն աղդադրական նյութեր դրի առնելու տեսանկյունից: Հայադիտության Հետադա ղարդացման տեսակետից կարնոր նվաճումներից էին Պատմության ն դրականության ինստիտուտի (1935 թ.), նույն տարում՝ ԽՍՀՄ ԳԱ Հայկական մասնաճյուղի Հիմնումը, որոնց վրա 1943 թ. Հիմնվեց Հայաստանի դիտությունների ակադեմիան: Աղդադրական դիտության ղարդացման, մասնադետ կադրերի պատրաստման տեսանկյունից նչանակալից դեր է խաղացել Երնանի պետական Համալսարանը: ԵՊՀ-ն, իր դոյության տարիներին ղարդանալով ու Հղորանալով, դարձել է Հանրապետության ուսումնադիտական ու կրթամչակութային խոչոր կենտրոն, ակնառու նվաճումներ դրանցել Հայաստանի կենսադործունեության տարμեր ոլորտներում, այդ թվում՝ պատմաμան-աղդադրադետ μարձրորակ կադրեր պատրաստելու դործում: Դեռնս 1930-1940-ական թթ. որոչ ընդմիջումներով «Աղդադրություն» առարկան դա17

Տե՛ս Ղանալանյան Ա. Տ., ՍովետաՀայ μանադիտությունը Հիսուն տարում // ՊԲՀ, 1970, № 3, էջ 13-32:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

սավանդում էր պրոֆ. Ս. Լիսիցյանը: Նրա մաՀից (1947) Հետո երկար ժամանակ այդ առարկան ուսումնական ծրադրերից դուրս էր մնացել ն վերականդնվեց 1964-1965 ուս.տարում: 1920-1930-ական թթ. ն 1940-ական թթ. սկղμներին դլխավոր ուչադրությունը առաջին Հերթին դարձվել է անցյալում կուտակված վիթխարի նյութի ուսումնասիրման ն նոր տեսանկյունից լուսաμանելու դործունեության վրա: Երկար տարիների Համառ աչխատանքը այդ μնադավառում տվեց իր պտուղները: Ե. Լալայանը, Խ. Սամուելյանը, Ս. Լիսիցյանը Հայտնի էին նախախորՀրդային չրջանից Հայադիտությանը մատուցած ծառայություններով: Հարուստ դիտելիքների Հիմքով նրանք կարողացան Հարմարվել ժամանակի պաՀանջներին՝ վերաիմաստավորված ներկայացնելով իրենց Հետաղոտությունների արդասիքները, նորովի ծավալելով նան դաչտային Հավաքչական, թանդարանային-ցուցադրական աչխատանքները: Խաչիկ Սամուելյան (1873-1190)18: Խ. Սամուելյանի դիտական աչխատությունները իրավադիտության, պատմության ն Հատկապես աղդադրության ասպարեղներում դեռնս նախախորՀրդային

Ծնվել է 1873 թ. Ղրիմի Կերչ քաղաքում: Միջնակարդ կրթությունը ստացել է Թեոդոսիայի դիմնաղիայում: 1895-1900 թթ. սովորել ն ավարտել է Պետերμուրդի իրավաμանական ֆակուլտետը, 1901-1903 թթ. ուսանել է Ենայի (Գերմանիա) Համալսարանում, ապա μնակություն է Հաստատել Թիֆլիսում ն 1907 թ. ղμաղվել է լրադրությամμ: 1904-1907 թթ. եղել է «Кавказское сельское хозяйство» ամսադրի պատասխանատու քարտուղարը: 1907-1908 թթ. ղμաղեցրել է Գնորդյան ճեմարանում դասախոսի, 19091921 թթ.՝ Նոր Նախիջնանում թեմական, Թիֆլիսի առնտրական դպրոցներում՝ ուսուցչի, Շուչիի, Բաքվի, Ալեքսանդրապոլի դպրոցներում՝ տեսուչի պաչտոններ: Բաղմաթիվ Հոդվածներով Հանդես է եկել «Մչակ», «Տարաղ», «Արչալույս», «ՍուրՀանդակ», իսկ խորՀրդային չրջանում՝ «ԽորՀրդային Հայաստան», «Մաճկալ», «Ավանդարդ», «Հայաստանի աչխատավորուՀի», «Բանվոր» ն այլ պարμերականներում: 1921-1922 թթ. ընտրվել է Հայաստանի դիտական ինստիտուտի կոլեդիայի անդամ, ապա վարել իրավաμանական տարμեր պաչտոններ, 1924-1934 թթ. նչանակվել է պետական կենտրոնական արխիվի վարիչ, որից Հետո ղμաղվել է մանկավարժական դործունեությամμ ԵՊՀ-ում, Նյութական կուլտուրայի ն Մանկավարժական ինստիտուտներում: Վախճանվել է 1940 թ. (տե՛ս Կ. Մելիք-Փաչայան, Խ. Սամուելյան (ծննդյան 100-ամյակի առթիվ), ՊԲՀ, 1974, № 1, էջ 86-96):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տարիներին ակնառու էին19: Գիտնականը ակտիվ աչխատակցել է «Աղդադրական Հանդեսին»՝ տպադրելով մի չարք ուսումնասիրություններ, եղել է նան «Հայոց աղդադրական ընկերության» ն խմμադրական մասնաժողովի անդամ: Կրթությամμ լինելով իրավաμան ն որպես այդպիսին մուտք դործելով աղդադրության μնադավառը՝ նա μեղմնավոր աչխատանք է կատարել Հայ ժողովրդի սովորութական իրավունքի μաղմակողմանի Հետաղոտության ն դրան առնչվող պետական իրավունքի ակունքների Հարցերը Հետաղոտելու μնադավառում: Այդ ուղղությամμ նրա կատարած երկար տարիների աչխատանքի արդյունքն է Հայ իրավունքի Հնադույն պատմությանը նվիրված նրա աչխատությունը, որը դրված է դլխավորապես աղդադրական նյութերի Հիման վրա՝ քաղված Հայ մատենադրական ն աղդադրական աղμյուրներից20: Սակայն Խ. Սամուելյանի, ինչպես նան Հայ ժողովրդական մչակույթի Հետաղոտության դլուխդործոցը Հանդիսացավ նրա եռաՀատոր աչխատությունը21: Հին Հայկական սովորութային իրավունքի, դերդաստանի, տոՀմական կառույցների, ամուսնության ձների, օժիտի, դլխադնի, քաԱռաջին դիտական Հոդվածներն են՝ «Очерки по обычному семейному праву», «Кавказский вестник», 1902, «Արյան վրեժ ն փրկանք» // ԱՀ, դ. Ճ, Թիֆլիս, 1903, էջ 269-303, «Հայոց Հին իրավունքը ն նրա Հետաղոտության մեթոդը» // ԱՀ, դ. ՃԼ, Թիֆլիս, 1904, էջ 532, «Առնանդմամμ ն դնմամμ ամուսնություն» // ԱՀ, դ. ՃԼԼ, Թիֆլիս, 1905, էջ 40-83, «Հայ ընտանեկան պաչտամունքը» // ԱՀ, դ. ՃԼԼԼ, Թիֆլիս, 1906, էջ 112130, ԱՀ, դ. ՃԼՄ, № 2, Թիֆլիս, 1906, էջ 156-174, «Հայոց ժառանդական իրավունքը» // ԱՀ, դ. ՃՄ, Թիֆլիս, 1907, էջ 68-90, «Մայրական իրավունք» // ԱՀ, դ. ՃՄԼԼ, № 1, Թիֆլիս, 1908, էջ 126-141, ԱՀ, դ. ՃՄԼԼԼ, № 2, Թիֆլիս, 1908, էջ 59-90, դ. ՃԼՃ, Թիֆլիս, 1910, էջ 33-58, «Հայ սովորութական իրավունքը» // Վիեննա, 1911, «Սիմμոլը Հայ սովորույթներում» // ԱՀ., դ. ՃՃԼԼ, № 1, Թիֆլիս, 1912, էջ 132-245, դ. ՃՃԼԼԼ, № 2, Թիֆլիս, 1912, «Մ. Գոչի «Դատաստանադիրքը» ու Հայոց քաղաքացիական իրավունքը» (Վիեննա, 1911), «Տոտեմիղմը Հայոց մեջ» // «Բանμեր Հայաստանի դիտական ինստիտուտի», դ. Ա ն Բ, Վաղարչապատ, 19211922, էջ 15-34 ն այլն): Տե՛ս Սամուելյան Խ.. Հին Հայ իրավունքի պատմություն, Երնան, «Արմֆան» Հրատ., 1939: Տե՛ս Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, Հ Լ, 1931, Հ. ԼԼ, 1941, Հ. ԼԼԼ, 1941, Երնան, «Արմֆան» Հրատ.:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

վորի, ժողովրդական Հավատալիքների ուսումնասիրությունը կենտրոնական տեղ էր դրավում Խ. Սամուելյանի աչխատություններում: Նա տեսաμան աղդադրադետ է, լավատեղյակ եվրոպական ն ռուսական առաջավոր դիտությանը: Տեսական μնույթի են «Առնանդմամμ ն դնմամμ ամուսնություն», «Հայ ընտանեկան պաչտամունքը» աղդադրական ուսումնասիրությունները, որոնցում Հարուստ փաստական նյութերով Հետաղոտվում են առնանդմամμ ն դնմամμ ամուսնությունը, նրա ղարդացման չրջանները, ցույց է տրված, որ առնանդմամμ ամուսնությունը աստիճանաμար վերանում է, իսկ դլխադինը տեղի է տալիս օժիտին: Ըստ Խ. Սամուելյանի՝ ընտանեկան պաչտամունքը խստորեն առնչվում է ոդիների պաչտամունքին, թաղման ծեսերին, ննջեցյալների պաչտամունքին: Հանդամանորեն վերլուծվում են օջախի պաչտամունքին առնչվող Հարցերը: Ուչադրավ ուսումնասիրություններից են նան «Տոտեմիղմը Հայոց մեջ», «Քարի պաչտամունքը Հայոց մեջ» Հոդվածները, որոնցում ներկայացվում է կենդանիների, թռչունների, սողունների, եղան, օձի, անդղի, այծի, դայլի, խոյի պաչտամունքը: Քարապաչտությունը, ըստ դիտնականի, ոդեպաչտություն է, աչխարՀայացք ն ոչ թե կրոն: Հնադիտական աղդադրական, մատենադրական Հարուստ նյութերով ապացուցում է, որ քարապաչտությունը Հայերի մեջ դոյություն է ունեցել վաղնջական ժամանակներից ն Հարատնել է մինչն ՃԼՃ դարի վերջը: Այս Հարցերի ղդալի մասը արծածված է «Հին Հայաստանի կուլտուրան» դրքի առաջին Հատորում22: Գիտնականը, ըստ էության, մչակել էր Հայ Հոդնոր մչակույթի ղարդացման Հիմնական ուրվադծերը: Այդ աչխատության մեջ Խ. Սամուելյանը դժվարադույն խնդիր է դնում իր առաջ՝ մեծ մասամμ վերապրուկային նյութերի Հիման վրա վերականդնելու նախնադարյան տոՀմային կարդերի պատկերը Հայաստանում: «Հին Հայաստանի կուլտուրան» Հետաղոտության երկրորդ Հատորում անդրադարձել է տնտեսական արտադրական ն նյութական մչակույթի տարμեր կողմերին: Այսպես, օրինակ, փոխադրության Հնադույն միջոցներից սայլերի, կառքերի ն վերջիններիս մոդելների ու նկարների ն Ախթալայում դտնված μրոնղե դոտու

Տե՛ս Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, Հ. Լ, էջ 276-330:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ն Վանում պեղված ուրարտական կնիքի վրա եղած կառքի քանդակապատկերների ուսումնասիրությունը Հեղինակին Հանդեցրել է այն Հետնության, որ Հայաստանի անիվավոր փոխադրամիջոցներն իրենց ծադմամμ ու ղարդացմամμ անմիջական առնչություն ունեն Առաջավոր Ասիայի Հնադույն երկրների՝ ասուրաμաμելական աչխարՀի, փոքրասիական ժողովուրդների ն այլոց փոխադրանքների Հետ23: ԽորՀրդային կարդերի օրոք Հայ աղդադրության նչանավոր տեսաμանը, ի մի μերելով նախաՀեղափոխական չրջանում դրած աչխատությունները, քննության առարկա դարձրեց Հայկական ընտանեկան-դերդաստանական Հարաμերությունները, դյուղական Համայնքը, ծիսական կարդերը, ամուսնության ձները, Հայոց պաչտամունքը ն այլն: Առանձին Հետաքրքրությամμ Խ. Սամուելյանը Հետաղոտեց Հայկական տոՀմային կարդերը՝ աղդակցական Հարաμերությունների Հիման վրա, աղդապաչտպանական երնույթները, վրիժառության պարտականությունը, տոՀմապետ-աղդապետների ծերակույտերի խաղացած դերը աղդակցական Հարաμերություններում24: Խ. Սամուելյանի ուսումնասիրություններում առանձին Հետաքրքրություն է ներկայացնում Հայկական դերդաստանը: Խ. Սամուելյանը նաՀապետական դերդաստանի որոչ Հարցերի ուսումնասիրությամμ ղμաղվել էր դեռնս Հեղափոխությունից առաջ: Սակայն 1920-1930-ական թթ. նա չարունակել է դիտաՀետաղոտական աչխատանքները: ՆաՀապետական դերդաստանը, «որը կաղմում է դիտնականի եռաՀատոր աչխատության 3-րդ Հատորի մի մասը» (էջ 165-204), դիտական պատչաճ ուսումնասիրություն է, որում քննության են առնված ընտանեկան Համայնքը, դրա տնտեսական Հիմքերը, դերդաստանի անդամների՝ իμրն միջանկյալ ընտանետիպի Հարաμերությունները, վերջինիս Հարատնման, նրա Հասարակական արժեքի, կոլեկտիվիստական μնույթի, այդ ընտանեձնի քայքայման ն Հարակից այլ Հարցեր: Խ. Սամուելյանի ուսումնասիրությունների առանձին Հիմնա-

Տե՛ս Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, Հ. ԼԼ, էջ 74-82: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 132-165:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

Հարցերից է նան դյուղական Համայնքի Հետաղոտությունը25: Խ. Սամուելյանը քննել է նան ամուսնության ձներն ու դրան առնչվող ծիսական Համակարդերը: Ձեռքի տակ եղած դրավոր աղμյուրների Հիման վրա Հեղինակը Հետաղոտել է ավանդական Հարսանեկան տոնաՀանդեսները, Հարսանիքը կաղմակերպելու Համայնքային սովորությունները, Հարսի μարոյական կերպարին առնչվող խնդիրները ն այլն26: Խ. Սամուելյանը Հայ աղդադրության ուսումնասիրության պատմաՀամեմատական մեթոդի տեսաμան էր: Նրա «Հին Հայաստանի կուլտուրան» եռաՀատոր աչխատության մեջ առաջին փորձն է կատարվում՝ ներկայացնելու Հայաստանի նյութական ն Հոդնոր մչակույթի ղարդացման փուլերը՝ սկսած նախնադարյան Համայնական կարդերից մինչն ՃՃ դարը: Ու թեն աչխատության մեջ նյութական ն Հոդնոր ու սոցիալական մչակույթի Հարցերի վերաμերյալ Հեղինակի որոչ մեկնություններ, ձնակերպումներ ն եղրաՀանդումներ Հնացել են, սակայն մեծ է նրա՝ Հայ մչակույթի վերաμերյալ կատարած Հետաղոտությունների արժեքը: Մեծ է Խ. Սամուելյանի դերը նան Հայ իրավադիտության պատմության ուսումնասիրության μնադավառում: Հայ իրականության մեջ նա առաջինն էր, որ քննարկման նյութ դարձրեց սովորութային իրավունքի նորմերը ն փորձեց տալ իրավունքի սաՀմանը, դրա տեղն ու դերը: Խ. Սամուելյանը նան μանաՀյուսական ուսումնասիրությունների Հեղինակ է: Նրա μանաՀյուսական ուսումնասիրություններից է «Աչխատանքը Հայ ժողովրդական երդերում» աչխատությունը: Գիտնականը նան արխիվային դործի Հմուտ կաղմակերպիչ էր: 1924-1934 թթ. եղել է պետական կենտրոնական արխիվի վարիչը: Այդ տարիներին աղդադրադետները եռանդուն մասնակցություն են ունենում նան լայնորեն ծավալվող դիտաաթեիստական քարողչության դործին: Հատկապես Խ. Սամուելյանը «Նիմանդ» կեղծանվամμ Հրատարակեց երեք տասնյակից ավելի Հակակրոնական μնույթի, կնոջ անՀավասարության ն նաՀապետական կյան25

Տե՛ս Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, Հ. ԼԼ, էջ 204-

221:

Տե՛ս Սամուելյան Խ., Հին Հայաստանի կուլտուրան, Հ. ԼԼԼ, էջ 82-132:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

քից եկող մյուս վնասակար երնույթների դեմ Հոդվածներ ն μրոչյուրներ27: Ստեվան Լիսիցյան (1865-1197)28: Մեծ է եղել Ստեփան Լիսիցյանի ներդրումը աղդադրական դիտության կաղմակերպման ն ղարդացման դործում: Նա իրավամμ Համարվում է խորՀրդաՀայ աղդադրության Հիմնադիրը29: Գիտնականը աղդադրությամμ սկսել է ղμաղվել 1920-ական թվականներից՝ Հայաստանում խորՀրդային կարդեր Հաստատվելու առաջին իսկ տարիներից: Նրա Համար օրախնդիր էր մոռացությունից փրկել աղդադրական նյութերը ն կենցաղային իրերը, դրանցել նան μանաՀյուսական նյութերն ու μարμառը, որի Համար էլ ձեռնամուխ է լինում աղդադրական դիտարչավներ կաղմակերպելուն ու Հետաղոտական աչխատանքներ կատարելուն: 1924 թ. Հայաստանի կառավարության Հրավերով

Տե՛ս, օրինակ, Սամուելյան Խ., Հայ ժողովրդական տոները // «Վերելք» ամսադիր, Երնան, 1924, թիվ 2-3, նույնի՝ Աստվածածնի տոնը (Հակակրոնական ակնարկ), Երնան, 1928, նույնի՝ Ո՞վ էր Քրիստոսը, Երնան, 1930, նույնի՝ Քրիստոսի ծնունդն ու մկրտությունը, Երնան, 1930, նույնի՝ Եկեղեցական տոներ, Երնան, 1930 ն այլն: Ստեփան Լիսիցյանը ծնվել է 1865 թ. Թիֆլիսում, ղինվորական μժիչկ, դեներալ Դանիել Լիսիցյանի ընտանիքում: Բարձրադույն կրթություն է ստացել Եվրոպայում: 1889 թ. ավարտել է Վարչավայի Համալսարանի պատմաμանասիրական ֆակուլտետը, ստացել է պատմական դիտությունների թեկնածուի դիտական աստիճան ն նույն թվականին մանկավարժական աչխատանքի է անցել Էջմիածնի Գնորդյան ճեմարանում, տիրապետել է 12 լեղվի: 1894-1915 թթ. դասավանդել է Թիֆլիսում՝ Ներսիսյան դպրոցում: Լիսիցյանի մանկավարժական-լուսավորական դործունեության կարնոր ներդրումներից է «Տարաղ», «Աղμյուր» պատկերաղարդ Հանդեսների ն «Հասկեր» մանկական Հանդեսի Հրատարակությանը մասնակցությունը: Նրա թարդմանությամμ ռուսերեն, անդլերեն լույս է տեսել Խ. Լինչի «Հայաստան» երկՀատոր աչխատությունը, թարդմանել է նան Հ. Սենկնիչի «Յո՞ երթաս» վեպը: Ս. Լիսիցյանը Հ. Թումանյանի «Վերնատուն» դրական միավորման եռանդուն մասնակիցներից էր: Գիտամանկավարժական ասպարեղում ձեռքμերումների Համար 1941 թ. նրան չնորՀվել է պրոֆեսորի, իսկ 1945 թ.՝ ՀԽՍՀ դիտության վաստակավոր դործչի կոչում: Տե՛ս Մելիք--աչայան կ., ՍովետաՀայ աղդադրության անցած ուղին // «Լրաμեր» ՀՍՍՀ ԳԱ Հաս. դիտ., 1968, № 11, էջ 54-67: Ս. Լիսիցյանի դիտական ու Հասարակական ժառանդության մասին մանրամասն տե՛ս Варданян Л., С. Лисицян и истоки армянской этнографии, Ереван, 2005:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

Թիֆլիսից տեղափոխվել է Երնան, ն սկսվել է Ս. Լիսիցյանի դործունեության մի նոր μեղմնավոր ժամանակաչրջան: Հայ աղդաμանական դիտության μնադավառում Ս. Լիսիցյանի ծավալած դործունեությունը ընթացել է երեք Հիմնական ուղղություններով՝ ա) աղդադրական նյութերի Հավաքչություն, μ) դիտաՀետաղոտական, դ) դիտակաղմակերպչական: Գիտնականի աղդաμանական դործունեության ժամանակաչրջանը 1920-1940-ական թթ. կեսերն են: Այն սկսվում է ՍՍՌՄ դիտությունների ակադեմիայի կովկասյան պատմաՀնադիտական ինստիտուտում աչխատելու տարիներից՝ 1924-1928 թթ.՝ Հիմնական ն 1928-1936 թթ.՝ արտաՀաստիքային: Թիֆլիսում այդ աչխատանքները դիտնականը ն Լնոն Մելիքսեթ-Բեկը Համակարդում էին ԽորՀրդային Միության դիտությունների ակադեմիայի կովկասյան պատմաՀնադիտական ինստիտուտի (ԿՊՀԻ) Հետ: ԿՊՀԻ Հանձնարարությամμ 1924 թ. ուսումնասիրությունների ն աղդադրական նյութեր Հավաքելու նպատակով Ս. Լիսիցյանը մեկնել է Լեռնային Ղարաμաղ, Գ. Զուրսինը՝ Զանդեղուր ն Լաղոն (Հ. Ղաղարյան)՝ Լեռնային Քուրդիստան (Լաչին): Ապա նույն Հիմնարկի Հանձնարարությամμ 1925 թ. Ս. Լիսիցյանը մեկնել է Ախալքալաք, Ախալցխա, Շիրակ, 1927 թ.՝ Մեղրի, Նոր Բայաղետ, 1928 թ.՝ Ադուլիս՝ Հարուստ դաչտային աղդադրական նյութեր Հավաքելով ինչպես տեղաμնակներից, այնպես էլ դաղթական Հայերից30: Գրառված նյութերում մեծ Հետաքրքրություն են ներկայացնում ՋուլֆաՕրդուμադ տարածաչրջանում դեռնս դոյատնած «ղոկեր» կոչվող էթնիկ խմμի վերաμերյալ տեղեկությունները, որոնք դեռնս Հրատարակված չէին31: Նյութերը դրի էին առնվում 1926 թ. աղդադրադետի կաղմած «Գավառադիտություն» խորադրով, ապա դեռնս ձեռադիր «Աղդադրական Հարցարանի» Հարցաչարերով: Այդ ասպարեղում նրա մեջ ղուդակցվել են անխոնջ Հետաղոտողը ն դիտության Հմուտ կաղմակերպիչը: ԱյդուՀետ առավել Հմտությամμ ուսումնասիրեց դյուղական μնակարանները ն չենքերի ամμողջական Համալիրները: 1925 թ. Հունիսի 21-ին Ս. Լիսիցյանը ԿՊՀԻ դիտնականների ժողովում ղեկուցել է Հայկական դյուղաՏե՛ս Лисицян С., Армянская этнография за 15 лет, СЭ, 1936, № 45, էջ 270-274: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 271:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կան μնակարանների ուսումնասիրման Հարցի վերաμերյալ, որը նվիրված էր դլխատան ուսումնասիրությանը Ղարաμաղում32: Ստեփան Լիսիցյանը առաջինն էր, որ Հանդամանալի ներկայացրեց Հայաստանի դյուղերի μնակարանի Հիմնական տիպը՝ «դլխատունը» ն այն մտցրեց դիտական չրջանառության մեջ: Նրա μացաՀայտումները վերաμերում են Հայ դյուղական տան՝ «դլխատան» ճարտարապետական կառուցվածքի ն Հայոց պաչտամունքային կառույցների ծադումնաμանական ընդՀանրություններին, որով Հավաստվում է Հայ ճարտարապետության տեղաμնիկ μնույթը, որը կասկածի տակ էր առնվել որոչ Հետաղոտողների կողմից: Տալիս է նան դլխատան նկարադրությունը, տարածման չրջանները, նրա աղերսը ժամատան, այլ կերպ ասած՝ Հայ դասական եկեղեցական ճարտարապետության ակունքների կապը ժողովրդական μնակարանի Համալիրի ճարտարապետության Հետ ն այլն: Հաջորդ ղեկուցումն այստեղ Բարձր Հայքի μնակարանների մասին էր33: 1926-1927 թթ. նույն տեղեկադրում Հրատարակվել են նան Լիսիցյանի Հետաղոտած այլ աղդադրական չրջանների վերաμերյալ նյութերը նս34: Մեծ են եղել նրա ջանքերը Արնմտյան Հայաստանի, մասնավորապես Շատախի, Մոկսի, Սասունի, Ալաչկերտի պատմամչակութային μաղում արժեքների Հավաքման ն դիտական չրջանառության մեջ դնելու ուղղությամμ: 1927 թ. լույս է տեսնել Ս. Լիսիցյանի «Շատախի պատմաաղդադրական ուրվադծերը»35 Հոդվածը, որտեղ դիտնականը տվել է Տե՛ս Лисицян С., К изучению армянских крестьянских жилищ (Карабахский карадам // «Известия кавказского историко-археологического института» (ИКИАИ), том ԼԼԼ, Тифлис, 1925, էջ 97-108: Տե՛ս Лисицян С., Крестьянское жилище Высокой Армении // ИКИАИ, т. ԼՄ, Тифлис, 1926, էջ 55-70, տե՛ս նան էջ 136-138: Տե՛ս Лисицян С., Из материалов по изучению жилищ Армении. «Крестьянское жилище Мегринского района» // ИКИАИ, т.Մ, Тифлис, 1927, էջ 119-133, Из материалов по изучению жилищ Армении. «НорБаязетский азарашенк и заметки о крестьянских жилищах соседних районов Памбакского и Даралагязского» // ИКИАИ, Тифлис, 1927, т. ՄԼ, էջ 133-140): Տե՛ս Лисицян С., Историко-этнографические очерки Шатаха: «Мелики» («Сообшества сверстников») // ИКИАИ, т. Մ, Тифлис, 1927, էջ 71-82:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

Շատախի աչխարՀադրական դիրքը, վարչական μաժանումը, էմիրների, մելիքների դործունեությունը, առաջին անդամ արծարծել «Եղμայրական միությունների» (Հասակակիցների միության) Հարցը: Ուչադրավ է նան դիտնականի «Սրμավայրերը լեռնանցքներում» աչխատանքը36, որտեղ վերլուծվում ու μացաՀայտվում են նրանց ակունքները, որոնք առնչվում են Հեթանոսական չրջանի լեռների ոդիների, կրակի ն ջրի պաչտամունքին: 1928 թ. Ստեփան Լիսիցյանը նչանակվել է Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի աղդադրության μաժնի վարիչ ն դլխավորել այն չուրջ 20 տարի՝ մինչն իր կյանքի վերջը (1947 թ.): Ս. Լիսիցյանի անդնաՀատելի ծառայություններից մեկն այն էր, որ առաջինը սկսեց Հավաքել արտադրամիջոցները ն նյութական մչակույթի այն տեսակները, որոնք կարտացոլեին Հայ ժողովրդի արտադրողական ուժերի ղարդացման մակարդակը. ցավոք, դրանք մինչ այդ անուչադրության էին մատնված: Գիտարչավների միջոցով սոցիալիստական չինարարության չնորՀիվ դյուղացիների կենցաղում կատարվող փոփոխությունների վերաμերյալ դաչտային աղդադրական նյութեր, ինչպես նան թանդարանային արժեքներ ժողովելու խնդիրը մեծ եռանդով էր իրականացնում դիտության անխոնջ կաղմակերպիչը: Թանդարանային աչխատանքների ծավալման, ֆոնդերի Հարստացման, ցուցադրությունների կաղմակերպման μնադավառում մեծ է եղել Ստեփան Լիսիցյանի երախտիքը, որին իրավամμ կարելի է Համարել աղդադրական թանդարանային դործի Հիմնադիրն ու անխոնջ ղարդացնողը սովետական Հայաստանում: Թանդարանում նրա ջանքերով կենտրոնացվեցին աղդադրական թե՛ Հավաքչական ն թե՛ ցուցադրական ու դիտաՀետաղոտական, ինչպես նան թանդարանադիտական կաղմակերպչական աչխատանքները, որոնց ոչ միայն ուղղություն տվողը, այլն Հիմնական կատարողն ինքն էր: Թանդարանային ցուցանմուչներ Հավաքելու ն աղդադրական Հավաքածուները Համալրելու Համար Ս. Լիսիցյանը 1930-ական թթ. կաղմակերպել է աղդադրական նոր դիտարչավներ դեպի ԽորՀրդային Տե՛ս Лисицян С., «Святыни» у перевалов // СЭ, № 4-5, 1936, էջ 200-212:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հայաստանի տարμեր չրջաններ, ինչպես նան Հարակից Հանրապետությունների Հայաμնակ վայրեր: Գիտնականը չատ էր կարնորում ն առաջնաՀերթ ու անՀետաձդելի խնդիր էր Համարում արադ վերափոխումների պատճառով կորստյան մատնվող ավանդութային մչակույթի տարμեր երնույթներին վերաμերող աղդադրական նյութի դրառումը: Այդ նպատակով դիտարչավներին ղուդընթաց նա տեղերում թղթակիցների լայն ցանց է ստեղծել: 1931-1938 թթ. աղդադրական դիտարչավը Ս. Լիսիցյանի ղեկավարությամμ մեկնում է Սիսիան ն Գորիս (1931), Ղափան-Մեղրի (1932), Լոռի (1934-1935), Բոդդանովկա, Ախալքալաք ն Ախալցըխա (1936), Աչտարակ, Նոր Բայաղետ, Մարտունի ն Վարդենիս (1938): Այդ տարիների դիտական արչավների Հիմնական նպատակը թանդարանային արժեքների, Հատկապես երկրադործական դործիքներ ձեռք μերելն էր: 1931 թ. ապրիլին Զանդեղուրի երկրաչարժի Հետնանքների ՀաղթաՀարման տարում ն ապա 1932 թ. Ղափանի ու Մեղրու չրջաններից Հայթայթված աղդադրական Հավաքածուների Հիման վրա թանդարանում Հնարավոր է դառնում կաղմակերպել աղդադրական ցուցադրություններ, որոնցից Հատկապես Հիչատակման արժանի է Զանդեղուր-Մեղրի ցուցասրաՀը, որը դործեց մի քանի տարի: Աղդադրական դիտարչավների ընթացքում դիտնականը դրի է առել ոչ միայն վիթխարի աղդադրական նյութ, այլն թանդարանի Համար Հայթայթել է չուրջ 1000 ցուցանմուչ, որոնց մեջ կարնոր տեղ են դրավում ոսկերչական, ղինադործական, կավադործական իրերի ու դործիքների Հաղվադյուտ Համալիրները: Դրանցում Հատկապես կարնորվում էր կորստյան մատնվող Արնմտյան Հայաստանի որոչ լեռնային չրջաններին՝ Շատախին, Մոկսին, Սասունին վերաμերող արժեքավոր Հավաքածուները: Միաժամանակ ձեռք են μերվում լուսանկարների ն դեղանկարների աղդադրական Հարուստ Հավաքածուներ: ԱյդուՀետն միջոցների սղության պատճառով դործուղումներն ու դիտարչավները դադարում են մինչն 1943 թվականը: Թանդարանի աղդադրական μաժինը Հարկադրված ղμաղվում է Հիմնականում Հավաքված նյութերի Հետաղոտական աչխատանքով: 1936 թ. լույս է տեսնում Լիսիցյանի

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

«Հայ աղդադրությունը 15 տարիների ընթացքում»37 Հոդվածը, որում Հանդամանորեն ներկայացված են այն նվաճումները, որոնց Հասել էր խորՀրդաՀայ աղդադրությունը մեկուկես տասնամյակի ընթացքում: 1920-1930-ական թթ. Ս. Լիսիցյանի ուսումնասիրությունների Հանրադումարը եղավ «Ակնարկ նախաՀեղափոխական Հայաստանի աղդադրության» աչխատությունը38, որը Հայոց էթնոմչակութային ամμողջական պատկերը տալու առաջին փորձն էր: Այստեղ ի մի են μերված խորՀրդաՀայ աղդադրության նվաճումները ն Հնարավորինս ամμողջականորեն ներկայացված է Հայոց նյութական ու Հոդնոր մչակույթի, տնտեսական ղμաղմունքների ու սոցիալական կյանքի ընդՀանուր պատկերը՝ էթնիկ առանձնաՀատկություններով: Նրանում, ավանդութայինից μացի, ներկայացվում են նան մինչն 1930-ական թթ. կեսերը խորՀրդային պայմաններում կատարված փոփոխությունները ն դրանց ղարդացման Հետադա միտումները: Ստեփան Լիսիցյանը դիտակաղմակերպչական վիթխարի ջանքեր դործադրեց Հատկապես Հայաստանի պետական պատմական թանդարանի աղդադրության μաժնի վարիչ եղած տարիներին, նրա անունով էլ 1947 թվականից առ այսօր կոչվում է այն: Բացառիկ կարնոր է Ստեփան Լիսիցյանի «Աղդադրական Հարցարանի» դերը ն նչանակությունը Հայ աղդադրական դիտությունը ղարդացնելու, μանաՀավաք կադրեր ներդրավելու դործում: «Աղդադրական Հարցարանը» Հանրադիտարանային μնույթի մասնադիտական ուղեցույց է, ն որով ներկայումս էլ դաչտային աչխատանքների ընթացքում առաջնորդվում են Հայ ժողովրդական մչակույթով ղμաղվողները: Այն ընդդրկում է ժողովրդի մարդաμանությունը, տնտեսական ղμաղմունքները, նյութական ն Հոդնոր մչակույթը, Հասարակական, ընտանեկան Հարաμերությունները, ժողովրդական μանաՀյուսությանն ու արվեստին վե37

Տե՛ս Лисицян С., Армянская этнография за 15 лет, № 4-5, էջ 270-

274: Տե՛ս Лисицян С., Очерки этнографии дореволюционной Армении // “Кавказский этнографический сборник” (այսուՀետ՝ КЭС), Москва, 1955, Լ (новая серия), т. ՃՃՄԼ, էջ 182-264:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րաμերող Հնարավոր μոլոր Հարցերը, ինչպես նան անՀրաժեչտ ցուցումներ դաչտային նյութեր Հավաքելու կարդի մասին: Հարցարանը Հրատարակվեց Հեղինակի մաՀվանից երկու չաμաթ առաջ: Սա երրորդ Համապարփակ Հարցարանն էր Հայ աղդադրական իրականության մեջ, եթե նկատի չունենանք Երվանդ Լալայանի, Ս. Զելինսկու ն աղդադրության առանձին μնադավառներին վերաμերող այլոց Հարցարանները, որոնք թեմատիկ μնույթի են ն Հրատարակվել են «Աղդադրական Հանդեսի» տարμեր Հատորներում39: 1930-1940-ական թթ. Ս. Լիսիցյանի ստեղծած՝ Հայ աղդադրությանը վերաμերող Հիմնարար աչխատությունները լույս տեսան ՀետմաՀու՝ «Զանդեղուրի Հայերը» (Եր., 1969) ն «Լեռնային Ղարաμաղի Հայերը» (աղդադրական ակնարկ) // «Հայ աղդադրություն ն μանաՀյուսություն», դ. ՃԼԼ, (Եր., 1981, էջ 7-84) աչխատություններում: «Լեռնային Ղարաμաղի Հայերը» աչխատությունը 1992 թ. Հրատարակվել է նան ռուսերեն40: Գիտնականը 1920-1930-ական թթ. Հավաքած դաչտային նյութերի Հիման վրա մանրամասնորեն ներկայացրել է Արցախի ժողովրդի նյութական ն Հոդնոր մչակույթը, Հիմնական ղμաղմունքները, Հավատալիքնե39

ԱյդուՀանդերձ, Հայ աղդադրության նոր, ավելի մանրամասն Հարցադրումների ներառմամμ ծրադիր-Հարցարան կաղմելն ու Հրատարակելը Հույժ անՀրաժեչտ է նան մեր օրերում, որպեսղի կորուսյալ Արնմտյան Հայաստանի ն սփյուռքաՀայության մեծ մասի աղդադրական ժառանդությունը կորստյան մատնվելուց Հետո դոնե կարողանանք փրկել ՀՀ չրջաններում դեռ մնացած փաստերը: Մի՞թե Հնարավոր չէ չարունակել Ե. Լալայանի, Ս. Լիսիցյանի, Ա. Ալպոյաճյանի, Վ. Բդոյանի, Դ. Վարդումյանի ն այլոց թողած ավանդները՝ ավարտին Հասցնելով եթե ոչ պատմական Հայաստանի, դոնե ՀՀ պատմաաղդադրական չրջանների ուսումնասիրությունը: Բարեμախտաμար, դեռնս կան արնմտաՀայ վերապրողների սերունդներ, որոնք չատ թե քիչ պաՀպանում են Հիչողություններ «Էրդրի» մչակութային ժառանդության մասին: Շատ կարճ ժամանակից Հետո դրանցից էլ կղրկվենք, դրա Համար Հույժ կարնոր են դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունների խրախուսումը, աղդադրական երնույթներն ամμողջովին դրի առնելը (տե՛ս Նածապետյան Ռ., Հայաստանում աղդադրական նյութերի դրառման սկղμնավորման պատմությունից // Հայ ժողովրդական մչակույթ, ՃՄԼ, Ավանդականը ն արդիականը Հայոց մչակույթում, Երնան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» Հրատ., 2014, էջ 31-40): Տե՛ս Лисицян С., Армяне Нагорного Карабаха (этнօграфический очерк), Ереван, 1992:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

րը, նիստուկացը, μացաՀայտել դրանց տեղական առանձնաՀատկությունները՝ միաժամանակ ցույց տալով պատմամչակութային ընդՀանրությունը Հայ էթնոսի Հետ ամμողջությամμ վերցրած: Այդ Հարուստ աղդադրական նյութի մեծ մասը առաջին անդամ է դրվել դիտական չրջանառության մեջ: Այստեղ տեղին է կարնորել նան Արցախի Հայ μնակչության մինչքրիստոնեական Հավատալիքների մասին Ի. Պետրուչնսկու ուսումնասիրությունը41, որը դրվել է 1928 թ., այսինքն՝ այն ժամանակվա նյութերի Հիման վրա, երμ դեռ ամμողջ թափով չէր ծավալվել կոլտնտեսային չարժումը, սոցիալիստական վերափոխումը42: Այս ժամանակաչրջանը μնորոչ էր նրանով, որ արցախաՀայոց կենցաղում ու աչխարՀայացքում անցյալից եկած ավանդույթները տակավին Հարատնում էին, իսկ նոր սովորույթները դտնվում էին լինելիության ընթացքի մեջ: Գրքում նախ քննվում են երկրամասի μնակլիմայական պայմաններն ու աչխարՀադրական միջավայրը, μնակչության էթնիկական կաղմն ու տեղաչարժերը, Շուչիի Հիմնադրման պատմությունն ու իμրն քաղաք խաղացած դերը, պաչտամունքային-սովորութային մի չարք երնույթներ, նյութական ու Հոդնոր մչակույթի Հարցեր: 1924 թ. μնակչությունը այստեղ կաղմել է 130 Հաղար մարդ, ընդ որում՝ Հայերը՝ 120 Հաղար, իսկ ադրμեջանցիները՝ 10 Հաղար (էջ 16-17): Ժողովրդական Հավատալիքների Համակարդում Ս. Լիսիցյանն առանձին-առանձին քննել է ժողովրդական տոները, Հասարակական-ընտանեկան կենցաղին μնորոչ երնույթները, պաչտամունքի վայրերն ու ձները՝ ղատելով, տարμերակելով քրիստոնեական ն նախաքրիստոնեական չերտերը, վկայակոչում է մի չարք ավանդություններ ու Հավատալիքներ՝ կապված μուսական ու կենդանական աչխարՀի, μնության առանձին երնույթների Հետ (ամպրոպ, կայծակ, ծառեր, քարայրներ, քարեր, աղμյուրներ, արջ, եղջերու ն այլն): Նա Հատուկ ուչադրություն է դարձրել այն պաչտամունքային վայրերի μաղմաքանակությանը, որոնց անվանումները չեն առնչվում քրիստոնեական սրμերին, առանձնացրել է Տե՛ս Петрущевский И., О дохристянских верованиях крестьян Нагорного Карабаха // «Известия» Аз. ГНИИ, Баку, 1930, т. Լ, вып. 5: Տե՛ս Լիսիցյան Ս., Լեռնային Ղարաμաղի Հայերը, էջ 10:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կանանց անունով Հայտնի քրիստոնեական կառույցները, որոնց թիվը Հասնում էր 59-ի (104-ից) ն իրավացիորեն այդ երնույթը փորձել է կապել Մեծ մոր երկրպադության վերապրուկների Հետ (էջ 53): Այժմ Հակիրճ անդրադառնանք նրա «Զանդեղուրի Հայերը» Հետաղոտության մեջ քննարկվող Հարցերին: Տնտեսական կենցաղի վերաμերյալ Ս. Լիսիցյանը դեռնս 1940-ական թթ. Համառոտակի անդրադարձել է Զանդեղուրի աղդադրական չրջանի վարուցանքի, μերքաՀավաքի, կալսման տեխնիկայի (էջ 126-134), այդեդործության (էջ 143-144)43, անասնապաՀության (էջ 134-140, էջ 152-163)44, օժանդակ ն յուրացնող տնտեսաձների (էջ 140-147, էջ 163-167)45, փոխադրամիջոցների (էջ 182-183)46, դյուղական μնակավայրերի, չենքերի (էջ 86), տարաղի ն ուտեստի (էջ 168-174) μնութադրությանը47: «Բնակավայրեր ն չենքեր» դլխում քննության են առնվում μնակավայրերի μնույթը ն տեղադրությանն առնչվող Հարցերը: Զանդեղուրում մեծ մասամμ դարավանդային μնույթ ունեցող μնակավայրերը Ս. Լիսիցյանն ուսումնասիրել է 1920-1930-ական թվականներին: Նա μացաՀայտել է աղդադրական այդ չրջանի μնակլիմայական, աչխարՀադրական, տնտեսական ու քաղաքական դործոններով պայմանավորված μնակավայրերի տիպերը: Հեղինակը իրավացիորեն նկատում է, որ μնակավայրերի տեղաμաչխումը Զանդեղուրում ենթարկվել է աղμյուրների դասավորության, իչխող քամիների ուղղության ն թչնամական Հարձակումներից ապաՀովության պայմաններին: Գյուղերը խորը մտՏե՛ս նան Лисицян С., Очерки этнографии дореволюционной Армении, էջ 183-186: Հմմտ. «Хозяйства и материальная культура армян» /Народы Кавказа, т. ԼԼ, Москва, 1962, էջ 463-469: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 183-186: Հմմտ. Народы Кавказа, т. ԼԼ, 469471: Տե՛ս Лисицян С., Очерки этнографии дореволюционной Армении, էջ 176-200: Հմմտ. Народы Кавказа, т. ԼԼ, էջ 472-478: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 200-203: Հմմտ. Народы Кавказа, т. ԼԼ, էջ 478: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 202-204, 216-222:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

նում են ձորերի մեջ (Հալիձորը, ՇինուՀայրը, Խոտը, Հին Գորիսը, Վերինչենը, ՔարաՀունջը, Խնձորեսկը ն այլն): Կան ամμողջովին քարայր-μնակարաններ: Այդ տեսանկյունից տիպական է Խնձորեսկը: Այսպիսի μնակարաններ կան Հին Գորիսում, Տեղում, Խնածախում ն այլուր: Ապա չարադրվել են Զանդեղուրի կենտրոն Գորիսի μարձրացման սոցիալ-տնտեսական Հանդամանքները՝ կարնոր ճանապարՀների Հանդույց, առնտրական ն վարչական կենտրոն լինելը: ԱյնուՀետն ներկայացվել են μնակարանները ն դյուղատնտեսական չենքերը (էջ 84-114): Առանձին μաժին է Հատկացված տարաղի μնութադրմանը: Ըստ Հեղինակի՝ Զանդեղուրի Հայ կնոջ ղդեստները չատ նման են Շամախու, Նուխու, Գանձակի, Ղարաμաղի, Ղարադաղի, Մեղրու ն Ադուլիսի տարաղներին: Նկարադրվում են կանանց տարաղների տեսակները՝ աչխատանքային, տոնական, ինչպես նան աղջիկների Հադուստը ն այլն: Տղամարդու ղդեստները նույնն են, ինչ արնելյան Կովկասի տղամարդկանց Հադուստները (էջ 115-124): Հասարակական-ընտանեկան կենցաղի μաղում Հարցեր են քննարկված Ս. Լիսիցյանի աչխատություններում: Արձանադրելով մեծ, դերդաստանական ընտանիքի մնացուկների առկայությունը Զանդեղուրում՝ նա նչում է, որ փոքր ընտանիքի ներքին կյանքում չոչափելիորեն երնում են դերդաստանական Հարաμերությունները՝ տղամարդու դերիչխանությունը տան մեջ, կնոջ ենթարկվածությունն ու չխոսկանությունը, աչխատանքի μաժանման Հին ձները ն այլն: Ընդդծելով տղամարդու դերի առաջնայնությունը Հայ ընտանիքում՝ առանձնացրել է մոր դերակատարության մի քանի ուչադրավ փաստեր՝ մոր՝ Հարսնացու ընտրելը, աղջկա ամուսնության դործում քեռուն դիմելը, ապադա ղոքանչի՝ փեսացուին ակնՀայտ ու դաղտնի Հովանավորելը, պսակադրությունից Հետո աղջկա տանը խնջույք կաղմակերպելը, որը μնորոչ է միայն Զանդեղուրին ն այլն: Ս. Լիսիցյանը լայն տեղ է Հատկացրել ամուսնությանը, ընտանեկան Հարաμերություններին ն մանկատածությանը վերաμերող μաղմապիսի սովորույթներին, տվել դրանց դիտական մեկնաμանությունները48: Հայաստանի նախաՀեղափոխական չրջանի ընտանիքների ընդՀանուր դնաՀատա48

Տե՛ս Լիսիցյան Ս., Զանդեղուրի Հայերը, էջ 185-207, 219-227:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կանի, ամուսնության ձների ն Հարսանեկան ծեսերի ամփոփ μնութադրությունը տրված է «Очерки этнографии дореволюционной Армении» աչխատության մեջ49: Գիտնականը անդրադարձել է նան Հուղարկավորության ՀամաՀայկական ն Զանդեղուրի յուրաՀատկություններին50, նան դյուղական Համայնքի դրսնորումներին51: Ս. Լիսիցյանը Զանդեղուրում ուսումնասիրել է տեղական տոները, դրանց էության դիտական μացատրությունները (էջ 260278): Ստեփան Լիսիցյանի այս փաստալից աչխատությունը Զանդեղուրի Հայերի մասին կարնոր ավանդ է Հայ աղդադրական դիտության մեջ: Ստեփան Լիսիցյանի աչխատությունները ղդալի չափով օդտադործվել են «ԱչխարՀի ժողովուրդները» մատենաչարի «Կովկասի ժողովուրդները» Հատորի «Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության ժողովուրդները» μաժնում52: Ստեփան Լիսիցյանը վերջապես, Հայտնի է նան պատմական ն պատմամչակութային μնույթի աչխատանքներով, մի μնադավառ, որով նա ղμաղվել էր դեռնս անցյալում: Այս չրջանում լույս տեսան նրա «Ղոչուն դաչի մեդալիթյան μնակատեղին Սիսիանում» (1938 թ.), «Տիդրան Մեծն ըստ դրամների» (1941 թ.), «Գառնիի Հունարեն արձանադրության վերծանումը» (1945 թ.), «Պոմպեոսի ուղին Անդրկովկասում» (1946 թ.), «Կիմերների Անդրկովկաս ներխուժելու ուղին» (1947 թ.) Հոդվածները, որոնք չատ ուչադրավ ներդրում են Հայ պատմադիտության մեջ: Այսպիսով՝ Ս. Լիսիցյանն իր ավելի քան կեսդարյա դործունեությունը նվիրաμերեց Հայաստանում պատմադիտության, մասնավորապես աղդադրության, թանդարանադիտության, Հնադիտության, ինչպես նան աչխարՀադրության ն մանկավարժության ղարդացմանը՝ Հիմնարար աչխատություններով անդնաՀատելի ավանդ ներդնելով Հայոց նյութական ն Հոդնոր մչակույթի ղարՏե՛ս Очерки этнографии …, էջ 232-241: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 207-218: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 260-278: Տե՛ս «Народы Кавказа», т. ԼԼ, Москва, 1962, «Хозяйства и материальная культура армян», էջ 463-523, «Семейный быт» (524-536), «Религиозные верования» (536-540), «Здравохранение» (540-544), «Фольклор, литература и искусство» (551-601):

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

դացման մեջ: Անխոնջ դիտնականը մեծ ջանքեր է դործադրել նան μուՀերում աղդադրություն առարկան ուսումնական ծրադրերում ընդդրկելու Համար: Նրա ակտիվ քարողչության չնորՀիվ Հետադայում իր նախապատրաստած աղդադրադետ կադրերի նոր սերունդը՝ Վ. Բդոյան, Կ. Մելիք-Փաչայան, Դ. Վարդումյան, Է. Կարապետյան, Ա. Օդաμաչյան ն այլք, դարձան 1959 թ. ՀԽՍՀ ԳԱ Համակարդում Հիմնված Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի աղդադրադետ կադրերի Հիմնական կորիղը: Թանդարանի աղդադրության μաժնի վերոնչյալ երիտասարդ աղդադրադետները, ինչպես նան Վ. Պետոյանը ն Ամինե Ավդալը 1944-1950 թթ. տարեկան մեկ-երկու ամսով դործուղվել են Հայաստանի տարμեր չրջաններ՝ Արարատյան դաչտավայր, այդ թվում՝ Երնան, Աչտարակ, Թալին, Արադած, Գուդարք՝ դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունների Համար, իսկ ԳԱ արվեստի μաժնից ՍրμուՀի Լիսիցյանը՝ Հայ ժողովրդական պարերի դրանցման Համար՝ ԹալինԱրադած տարածաչրջան: Մանուկ Աμեղյան (1865-1199): Պրոֆեսոր, ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս Մ. Աμեղյանը դիտական ասպարեղ իջավ ՃԼՃ դարի վերջին տասնամյակներին ն իր արդյունավետ դործունեությունը չարունակեց ՃՃ դարի առաջին կեսերին: 1899 թ. Մ. Աμեղյանը Հրատարակել է երկու մենադրություն՝ «Հայ ժողովրդի Հավատալիքները» ն «Հայ ժողովրդական առասպելները Մ. Խորենացու Հայոց պատմության մեջ»: Այդ ղույդ աչխատությամμ, փաստորեն, Հիմք դրվեց Հայ ժողովրդական Հավատալիքների, Հնադույն առասպելների (Հայկի, ՎաՀադնի, Արա Գեղեցիկի ն Շամիրամի, Տորքի) ն առասպելական վեպի (Տիդրանի ն Արտաչեսի վիպական ցիկլեր) դիտական ուսմունքներին: Մանուկ Աμեղյանը Հայ ժողովրդական առասպելների լավադույն դիտակն էր: 1940 թ. մեծանուն Հայադետը Հրատարակել է «Ժողովրդական խաղիկներ» վերնադրով ստվար Հատորը, որը պարունակում է տասնյակ տարիների ընթացքում Հեղինակի (մասամμ նան Կոմիտասի) դրի առած ն տպադիր ու ձեռադիր աղμյուրներից Հավաքած չուրջ 3.500 ժողովրդական խաղիկներ: Նույն թվականին Հրատարակել է նան «Գուսանական-ժողովրդական տաղեր» վերնադրով ժողովածուն: Ինչպես այս, այնպես էլ դեռնս 1931 թ. լույս տե263

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

սած «Հին դուսանական ժողովրդական երդերը» ուսումնասիրությունները մեծարժեք դործեր են: «Հայ ժողովրդական Հավատալիքը» ատենախոսության Համար Ենայի (Գերմանիա) Համալսարանում Աμեղյանը ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի դիտական աստիճան: ԱյնուՀետն, ինչպես նչեցինք, Հետաղոտել է Հայ ժողովրդական μանաՀյուսությունը, ուսումնասիրել ն Համակարդել պատմավիպական ն քնարական ժանրի ժողովրդական ստեղծադործությունները, Հայտնաμերել է «Սասնա ծռերի» երկրորդ տարμերակը՝ «Դավիթ ն ՄՀեր» ժողովրդական վեպի Մոկաց պատումը (1886), Հետաղոտել է «Սասնա ծռերի» ժանրային դեղարվեստական Հատկանիչները, μացաՀայտել նրա պատմական ատաղձն ու վիպական առասպելական չերտերը: 1889-1890 թթ. «Մուրճ» ամսադրում Մ. Աμեղյանը «Աղդային վեպ» խորադրով Հրատարակել է մի ընդարձակ ուսումնասիրություն, որը նորաՀայտ «Սասունցի Դավիթ» Հերոսավեպին նվիրված առաջին լուրջ ու ամμողջական Հետաղոտությունն էր: 1906-1908 թթ. «Աղդադրական Հանդեսի» մի քանի դրքերում լույս է տեսնել Աμեղյանի՝ վեպին նվիրված երկրորդ, ավելի ընդարձակ ու μաղմակողմանի Հետաղոտությունը՝ «Հայ ժողովրդական վեպ» վերնադրով՝ վեպի 15 պատումների նյութի Հիման վրա: Ավելի ուչ (1936-1944 թթ. ն 1951 թ.) Աμեղյանի ընդՀանուր խմμադրությամμ լույս են տեսնել վեպի չուրջ 50 պատումների դիտական ամμողջական ժողովածուի երկու Հոյակապ Հատորները՝ «Սասնա ծռեր» վերնադրով: 1939 թ. կաղմել ն Հրատարակության է պատրաստել վեպի Հոμելյանական ՀամաՀավաք μնադրի առաջին ճյուղը («Սանասար ն Բաղդասար»): Աμեղյանը նորովի ուսումնասիրել է Հայերի Հին ու նոր Հավատալիքները, առասպելական ղրույցները, Հայ վիպական ն քնարական μանաՀյուսությունը, Հեղինակ է «Վիչապներ» կոչված կոթողներն իμրն Աստղիկ-Դերկետո դիցուՀու արձաններ» աչխատության53: Միայն նրա «Հայ ժողովրդական Հավատք» ծավալուն

Գեղամա լեռներում, Արադածում, Ջավախքում ն այլուր տարածում դտած «վիչապներ» կոչվող ձկնակերպ քարե կոթողները աղդադրական ն Հնադիտական մեծ Հետաքրքրություն են ներկայացնում: «Վիչապներով» ղμաղվել են նան Ն. Յա. Մառը, Յա. Ի. Սմիռնովը (տե՛ս «Выша264

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

ուսումնասիրությունը μավական է, որ նա դնաՀատվի որպես Հայ μանադիտության ն աղդադրության ամենաերնելի դեմքերից մեկի: Ի վերջո, դիտնականի այս ոլորտի μոլոր Հետաղոտությունների արդյունքների ամփոփումն է «Հայոց Հին դրականության պատմություն» երկՀատոր աչխատությունը (1944 թ., 1946 թ.): Հովսեվ Օրμելի (1887-1161): Հայ աղդադրության՝ իμրն ուրույն դիտության կայացման դործում նչանակալի ներդրում է ունեցել նչանավոր արնելադետ, Հնադետ, վիմադրադետ աղդադրադետ, դիտության կաղմակերպիչ, ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս Հովսեփ Օրμելին: Հույժ ուչադրավ աղդադրական դիտարկումները վերաμերում են նրա դիտական դործունեության նախնական փուլին: Հակիրճ ներկայացնենք այն՝ 1906-1917 թթ. Անիի պեղումների իրականացում54, Անիի, Լեռնային Ղարաμաղի ն այլ Հուչարձանների Հայկական արձանադրությունների դրառում ն Հրատարակում55, 1909 թ. Մոկսի Հայերի ն քրդերի աղդադրության ու μարμառի Հետաղոտություն՝ կաղմելով Հայ ն քրդական μարμառների μառարաններ, Էրղրումի, Բայաղետի, Վանի, Աղթամարի, Բաпы», Ленинград, 1931), Գ. Ղափանցյանը («Հնության մի քանի Հիչատակներ», «Արարատ», 1914, № 1), Բ. Բ. Պիոտրովսկին («Вышапы, камменные статуи в горах Армении», Ленинград, 1939,), Ա. Ս. Մնացականյանը («Հայկական ղարդարվեստ», Երնան, 1955, էջ 547-557), ն ուրիչներ: Նչված դիտնականներից Մառը, Սմիռնովը, Պիոտրովսկին, Ղափանցյանը «վիչապները» կապում են ջրի ու ջուր պարդնող աստվածության, իսկ Աμեղյանը՝ Հին Հայոց սիրո ն Հեչտանքի դիցուՀու՝ Աստղիկի պաչտամունքի Հետ: Անկախ այս կարծիքի դիտական արժանաՀավատությունից էականն այն է, ըստ μանադետ Ս. Հարությունյանի, որ Աμեղյանն այստեղ Հանդամանորեն քննել է Աստղիկ դիցուՀու պաչտամունքի ընդՀանուր արմատները, տեղավայրերը, առասպելները ն μացաՀայտել նրա տեղն ու նչանակությունը Հին Հայոց ծիսապաչտամունքային Համակարդում» (Հարությունյան Ս., Մանուկ Աμեղյան, Գիտական վաստակի դնաՀատման ուրվադիծ, ՊԲՀ, 2006, № 1, էջ 3-27): Հովսեփ Օրμելին Անիի Հնադարանի տնօրենն էր: 1910 թ. Հրատարակվեց նրա կաղմած «Каталог Анийского музея древностей», СПб., 1910. 1911 թ. Հ. Օրμելին ռուսերեն Հրատարակեց իր «Անվո ավերակները» դրքույկը (Развалины Ани. История. Современное состояние. Раскопки). Հ. Օրμելին ժամանակակից Հայ վիմադրության առաջին Հետաղոտողը եղավ: Դեռնս 1914-1917 թթ. Հիմնականում «Քրիստոնյա Արնելք» (ռուսերեն) Հանդեսում տպադրել է Անիի արձանադրությունների իր ուսումնասիրությունները («Դիվան Հայ վիմադրության», պր. 1, Եր., 1966):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դավանի ճարտարապետական Հուչարձանների ուսումնասիրություն ն չափադրում, Հնադիտական պեղումներ Թոփրակ կալեում ն Հայկաμերդում, 1916 թ.՝ Ն. Մառի Հետ Վանում, եռանդուն կաղմակերպչական ջանքեր թանդարանադիտության, թանդարանաստեղծման ասպարեղում. Հովսեփ Օրμելին եղել է Էրմիտաժի տնօրենը (1934-1954), ԽՍՀՄ ԳԱ Հայկ. մասնաճյուղի, ապա՝ Հայաստանի ԳԱ պրեղիդենտը, ԽՍՀՄ արնելադիտության ինստիտուտի Լենինդրադի μաժանմունքի ղեկավարը (1943-1947) ն այլն: ԱյդուՀանդերձ, Հ. Օրμելու աղդադրական դիտարկումները Հիմնականում վերաμերում են Արնմտյան Հայաստանի Մոկս դավառին, ուր նա այցելել է 1911-1912 թթ. ն Հավաքել աղդադրական, μանաՀյուսական ն μարμառադիտական եղակի նյութեր: Մոկսի μնակչությունը խառն էր, այնտեղ ապրում էին թե՛ Հայեր, թե՛ քրդեր: Այստեղ նա նյութերը դրառել է Մոկս քաղաքի Ապըրխանանց, Անջղոնց, Տաչտ թաղամասերում 23 Հայ ն մեկ քուրդ՝ Հայերեն, արաμերեն, պարսկերենին, թուրքերենին տիրապետող μանասացներից: Բանասացները Հիմնականում տղամարդիկ էին, Հիչատակված է նան կին μանասաց՝ Նաղե ՇաՀամիրյան անվամμ, որից Հ. Օրμելին դրառել է ղվարճախոսություններ: Հ. Օրμելին կաղմեց Հայերեն-ռուսերեն ն քրդերեն-ռուսերեն μարμառադիտական μառարաններ՝ Հատուկ ուչադրություն դարձնելով թե՛ իմաստաμանությանը, թե՛ Հնչյունաμանությանը: Օրμելու մեծ աչխատանքի արդյունքները նրա կենդանության օրոք լույս չտեսան: Միայն 1968 թ. լույս տեսավ Հ. Յրμելու ընտիր աչխատությունների առաջին Հատորը56: 1982 թ. Հրապարակվեց միայն մի փոքրիկ մասը57, որն ընդդրկում է Մոկսի աղդադրական ակնարկը ն դրի առնված μնադրերի ռուսերեն թարդմանությունները: 2002 թ. Հրատարակվեց նրա «Ընտիր երկերի» երկրորդ Հատորը58, որտեղ առավել ընդլայնված է տրված Մոկսին վերաμերող աղդադրական ակնարկը: Այն կաղմված է երկու Հիմնական μաժնից՝ աղդադրու-

Տե՛ս Орбели И. А., Избранные труды, в двух томах, т. 1, Москва-Ленинград, 1968: Տե՛ս Орбели И. А., Фольклор и быт Мокса, Москва, 1982: Տե՛ս Орбели И. А., Избранные труды в двух томах, т. ԼԼ, Ереван, 2002:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

թյուն (Մոկսը ն μնակիչները) ն μանաՀյուսություն՝ Հայ μանաՀյուսական μնադրեր, թարդմանություններ: Հավելվածում տրված են μնակավայրերի անվանումները՝ տեղի μարμառով, Մոկս քաղաքը՝ իր Հինդ թաղամասերով, որտեղ, Հայերից μացի, ապրում էին նան քրդեր, դնչու-μոչաներ: Հաչվառված են 75 խոչոր μնակավայր, 5 ադարակ՝ իրենց տնտեսություններով, աղդային կաղմով, 19 լուսանկար, որոնք պատկերել են μնական տեսարանները, կառույցները, տարաղը, տապանաքարերը, մի խումμ ՀայուՀիներ՝ մանուկների Հետ, Մուրթուլա Բեկն իր վարչակաղմով ն այլն: Գյուղերը տեղադրված են ութ առանձին կիրճերում (ձորակներում): Գրքում Մոկսի աչխարՀադրական ն μնաէկոլոդիական միջավայրը ն էթնիկ կաղմը ներկայացնելուց Հետո տրված են տեղեկություններ Հայ (նստակյաց-երկրադործ) ն քուրդ (քոչվոր-անասնապաՀ) ժողովուրդների թվաքանակի, ղμաղմունքների՝ երկրադործության, անասնապաՀության, տնայնադործության, արՀեստների, փոխադրամիջոցների, առնտրի, փոխանակության, նյութական մչակույթի՝ μնակավայրերի ու μնակարանների դասավորվածության, ներսույթի, Հատակադծի, վերջապես՝ Հասարակական, Հոդնոր կյանքի ու կենցաղի, սովորույթների ու ավանդույթների, ինչպես նան քաղաքական ու աղդամիջյան փոխՀարաμերությունների վերաμերյալ: Ուչադրավ են Հատկապես միջէթնիկ Հարաμերությունները՝ Հեղինակին Հյուրընկալած Մուրթուլա μեկի μնութադիրը, երեկոյան Հավաքույթները նրա տանը, ըստ ավադության μարձերին μաղմելը, որը Հիչեցնում է Հին իրանական ու Հայկական «ԳաՀնամակի» կարդը59: Մոկսի Հայերից դիտնականի դրի առած μանաՀյուսական տեքստերից առանձին խումμ են կաղմում ժողովրդական Հեքիաթները, մանրապատում ղրույցները, կենդանական վեպերն ու առակները, վիպական երդերն ու μալլադները, աչխատանքի ն ծիսական երդերը, երդիծական ն մանկական երդերը, առածներն ու ասացվածքները, Հանելուկներն ու չուտասելուկները: Գրքի նչանակությունը կարնորվում է նրանով նան, որ 1915-1916 թթ. Մոկսում ոչ մի Հայ չմնաց, Հետնաμար Օրμելու Մոկսի Հայության վերաμերյալ դիտար59

Տե՛ս նան Վարդումյան Դ., Հովսեփ Օրμելու աղդադրական Հետաղոտությունները Մոկսում, «Նոր աղդադրական Հանդես», Ա, Երնան, 2005, էջ 122-124:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կումները մնացին որպես եղակի թանկարժեք Հաղորդումներ: Ուսումնասիրվող Հարցի չրջանակից դուրս չեն մնացել ն մեջընդմեջ խոսվում է ամուսնության ու Հարսանիքի, ժողովրդական տոների (Համμարձում, Վարդավառ, Տյառնընդառաջ) մասին ն այլն60: Մեծանուն դիտնականը ծանրակչիռ վաստակ ունի նան Հայ μանադիտության ասպարեղում: 1939 թ. «Սասունցի Դավիթ» էպոսի 1000-ամյակի տոնակատարության միջոցառումները Հանձնարարված էր դլխավորել Հ. Օրμելուն: Նա մեծ դեր ունեցավ «Սասունցի Դավիթ» ՀամաՀավաք ժողովածուի (Հայերեն ն ռուսերեն) Հրատարակման դործում (1939 թ.): Նրա նախաձեռնությամμ նույն թվականին Լենինդրադում տպադրվեց «Սասունցի Դավիթ» վեպի ռուսերեն թարդմանությունը, ն դիտնականի ղեկուցումներով այն ներկայացվեց ԽՍՀՄ ժողովուրդների լայն չրջաններին61: Նչենք, որ միջաղդային μանադիտությանը մեր դյուցաղներդությունը ծանոթ է Հենց այդ թարդմանության չնորՀիվ: Նրա ջանքերով էր, որ մեր դյուցաղներդությունը, դուրս դալով աղդային սաՀմաններից, դարձավ Համամարդկային մչակույթի սեփականություն: «Հայ Հերոսական էպոսը» աչխատության ն «Սասունցի Դավիթ» էպոսը («ԽորՀրդային դրականություն», ամսադիր, Եր., 1939, № 8-9) ուսումնասիրության մեջ Օրμելին Հանդամանորեն անդրադարձել է էպոսի μովանդակությանը, կերպարներին, վեր է Հանել էպոսի պատմական կորիղն ու ձնավորման ընթացքը, μացաՀայտել էպոսի ն Համանման այլ դործերի միջն առկա ընդՀանրությունները: Կենդանի, պատկերավոր, ներչնչուն խոսքով նա վեր է Հանել էպոսի պատմամչակութային ու դեղարվեստական արժեքները, ընդդծել նրա մեջ մարմնավորված աղատասիրական, Հերոսական, խաղաղասիրական, մարդասիրական դաղափարները: «Առակները» նս նրա Հետաղոտությունների չատ կարնոր մասն են: Ընդդրկելով Հսկայական նյութ՝ Հեղինակը ներկայացրել է ՃԼԼ-ՃԼԼԼ դարերի Հայաստանի Հասարակական կյանքն ու մչա60 Տե՛ս Յուզμաչյան կ. Ն., Ակադեմիկոս Հ. Օրμելի, Երնան, 1971: Տե՛ս նան Վարդումյան Դ., Հ. Օրμելու աղդադրական Հետաղոտությունները Մոկսում, էջ 122-123: «Давид Сасунский, Армянский народный эпос», Москва-Ленинград, 1939, Օրμելի Հ., Հայկական ժողովրդական էպոսը, Երնան, 1956:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

կույթը ն փորձ կատարել պարղաμանելու, թե ինչպիսի արձադանք է դտել դարաչրջանը առակներում62: Օրμելու ինչպես աղդադրական, այնպես էլ μանադիտական ուսումնասիրությունները աղμյուրադիտական ն տեսական ընդՀանրացնող դործեր են: Ակադեմիկոս Հ. Ա. Օրμելին թողել է Հարուստ դիտական ժառանդություն: Հայ մչակույթի ասպարեղում Հովսեփ Օրμելին դնաՀատված է եղել որպես ռաՀվիրա: 1920-1940-ական թթ. նչանավոր աղդադրադետներից էր նան Երվանդ ՇաՀաղիղը (1856-1951)՝ դրականադետ, պատմաμան, աղդադրադետ, մանկավարժ, μանասիրական դիտությունների դոկտոր (1944), ՀԽՍՀ դիտության վաստակավոր դործիչ (1946): 1922 թ. Հրավիրվել է Երնան՝ մասնակցելու Հայաստանի կենտրոնական կուլտուր-պատմական թանդարանի ստեղծման աչխատանքներին՝ նորաստեղծ թանդարանը Նոր Նախիջնանի Հայկական Համայնքին պատկանող աղդադրական ն արխիվային Հարուստ նյութերով Հարստացնելու Համար: Թանդարանում աչխատել է որպես պատմադրական μաժնի վարիչ: Պատմաμանասիրական μաղմաթիվ աչխատությունների Հեղինակ է, որոնցից աղդադրական առումով ուչադրավ են Նոր Նախիջնանի Հայկական դաղթավայրի պատմությանը, աղդային սովորություններին ն ավանդույթներին վերաμերող «Նոր Նախիջնանը ն նոր նախիջնանցիք» (ԱՀ, դ. 9, էջ 5-57) ուսումնասիրությունը, «Հին Երնանը» (Եր., 1931), «Աչտարակի պատմությունը» (Եր., 1987): Անտիպ է դեռնս «Զերքեղիա կամ Զերքեղիստան ն չերքեղաՀայք» աչխատությունը: Հայ աղդադրության μնադավառում անառարկելի է նչանավոր լեղվաμան Գ. Ղափանցյանի (1887-1957)63 Հետաղոտությունների Տե՛ս Орбели ИՕ, Басни средневековой Армении, Москва-Ленинград, 1956. Ծնվել է Աչտարակում, μարձրադույն կրթությունն ստացել է Պետերμուրդի Համալսարանում, աչակերտել է Նիկողայոս Մառին: 1913 թ. ավարտել է Պետերμուրդի Համալսարանի արնելյան լեղուների ֆակուլտետի Հայ-վրաց-պարսկական μաժինը ն աչխատանքի անցել Էջմիածնի Գնորդյան ճեմարանում: 1914 թ. մասնակցել է Անիի Ն. Մառի կաղմակերպած պեղումներին: 1921 թ. Հրավիրվել է Երնանի Համալսարան ն մինչն 1954 թվականը ղեկավարել է լեղվաμանության ամμիոնը: Բանասիրական դիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր է: Նրա Հրատարակած աչ269

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կարնորությունը, առանձնապես Հեթանոսական Հավատալիքների ուսումնասիրության խնդրում: Տիրապետելով փոքրասիական մի չարք մեռած լեղուների (խեթերեն, ուրարտերեն, խուռիերեն ն այլն)՝ Ղափանցյանը սեպադիր արձանադրությունների խորաղնին ուսումնասիրությամμ պարղել է Հայերի էթնիկական կապերը Հարնան ժողովուրդների Հետ, լեղվական փոխառություններն ու փոխաղդեցությունները: Այդ առումով ուչադրության արժանի է «Շհօէէօ-ճոոօոiճօճ» (Եր., 1931) մենադրությունը, որտեղ քննել է Հայերենի ու խեթերենի չուրջ 200 μառեր ու ձներ, լուսաμանել նան փոքրասիական մի չարք ժողովուրդների մչակույթի ու պատմության կնճռոտ Հարցեր: Ղափանցյանի «Խեթական աստվածները Հայոց մեջ»64, «Արա Գեղեցիկի պաչտամունքը» (Եր., 1944) մենադրությունները, «ՋրաՀարսի պաչտամունքը Հայերի մեջ»65 ն «Խեթական մի առասպելի մասին՝ կապված կռունկի ն դարնան աստվածության Հետ»66 Հոդվածները ն «Հայասան - Հայերի μնօրրան»67 աչխատությունը մինչն օրս դնաՀատվում են որպես լուրջ ներդրում Հայ աղդաμանության, Հնադույն Հավատալիքների լուսաμանման դործում: Ղափանցյանի նչանավոր աչխատություններից է նան «Հայոց լեղվի պատմությունը» (Եր., 1961), որտեղ քննության են առնված Հայ ժողովրդի կաղմավորման Հարցերը, Հայոց լեղվի Հնդեվրոպական նստվածքը: Հայ աղդադրության վերաμերյալ ուչադրավ Հետաղոտություններ ունի Գ. Զուրսինը: Առաջինը նա Հիմք դրեց Զանդեղուրի աղդադրական ուսումնասիրությանը՝ 1931 թ. լույս ընծայելով խատություններից ուչադրավ են «ԸնդՀանուր լեղվաμանություն» (Եր., 1937-1939), «Ուրարտուի պատմություն» (1940), ն այլ աչխատություններ (տե՛ս նան Ղավանցյան Գ., Գիտական դործունեության Համառոտ ակնարկ, Երնան, 1959): Տե՛ս Капанцян Г.А., Хетские боги у армян: в связи с генезисом армянского пантеона вообще // «Երնանի պետՀամալսարանի դիտական աչխատություններ», Հ. 14, 1940, էջ 243-316: Տե՛ս «ԽորՀրդային դրականություն», 1940, թիվ 6, էջ 124-135: Տե՛ս «Մառի անվան կաμինետի աչխատություններ», № 1, 1945, էջ 173-186: Տե՛ս Капанцян Г. А., Хайаса-колыбел армян. Этногенез армян и их начальная история, Ереван, 1956:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

«Армяне Зангезура»68 դիրքը: Նրան Հետնում են Ն. Գրիդորովի, Ե. Մելիք-ՇաՀնաղարյանի, Ն. Շիրակունու, Գեդիվանովի Հոդվածները, որոնք տպադրվեցին «Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа» մատենաչարում: Լ. Մելիքսեթ-Բեկը Ս. Լիսիցյանի ն Գ. Զուրսինի Հետ միասին աչխատելով Կովկասի պատմաՀնադիտական ինստիտուտում, նույնպես կարնոր ներդրում ունեցավ Հայ աղդադրության μնադավառում: Ուչադրավ են Լ. Մելիքսեթ-Բեկի «Հայ աղդադրադետՀնադետ Ե. Լալայանը»69, «Կովկասում Կուվադայի սովորույթի Հարցի մասին»70 ն այլ Հոդվածներ71: Հայ Հեթանոսական կրոնի ուսումնասիրության խնդրում ուչադրավ է նչանավոր μանադետ Կ. Մելիք-ՕՀանջանյանի «Միթրա-ՄիՀրը «Սասնա ծռերի» մեջ» (Հայկ. ՍՍՌ ԳԱ «Գրական-μանասիրական Հետախուղումներ», դ. Ա, Եր., 1946) ուսումնասիրությունը: Հեթանոսական պաչտամունքի մեկ այլ աստվածության՝ ՎաՀադնի պաչտամունքի վերաμերյալ ուչադրավ Հետաղոտություն է կատարել Բ. Առաքելյանը72: Ուչադրության արժանի է նան Թ. Ավդալμեդյանի՝ արնի ու կրակի աստված ՄիՀրին նվիրված «ՄիՀրը Հայոց մեջ»73 աչՏե՛ս Чурсин Г., Армяне Зангезура, Отдельный оттиск из «Научных записок», Тифлис, 1931, т. Լ, вып. 6: Տե՛ս Меликсет-Беков Л., Армянский этнограф-археолог Е. А. Лалаян (К пятилетию со времени его кончины), СЭ, 1936, № 4-5, էջ 225226: Տե՛ս Меликсет-Беков Л., К вопросу об обычае кувады на Кавказе в связи с языковым пережитком матриархата, Сб. Академия наук СССР, ՃՄ, Խосква-Ленинград, 1935, էջ 729-736: Տե՛ս Меликсет-Беков Л., Указатель литературы по истории государства и права, обычному праву и юридическом древностям Грузии, Армении и Азербайджана, Тбилиси, 1939, նույնի՝ К истории удин (սէiօճ-ճոոօոiճօճ), “Труды Тбил. Гос. Ун-та”, т. 23, 1942, էջ 25-55: Տե՛ս Առաքելյան Բ. Ն., դիտողություններ վիչապաքաղ ՎաՀադնի մասին, «Տեղեկադիր ՀՍՍՌ ԳԱ Հաս. դիտ.», № 2, 1951, էջ 75-81: Տե՛ս Ավդալμեդյան Թ., ՄիՀրը Հայոց մեջ // Հայադիտական Հետաղոտություններ, Երնան, 1969, էջ 13-79:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

խատությունը, իսկ μնության մեռնող ն Հարություն առնող աստվածություններին, Հողի ու ջրի պաչտամունքին է նվիրված Վ. Բդոյանի «Երկրադործական պաչտամունքի մի քանի Հետքեր Հայերի մեջ» ուսումնասիրությունը74: Սփյուռքում էլ լույս տեսան պատմաաղդադրական մի քանի չրջանների վերաμերող ուսումնասիրություններ, որոնք ավելի չատ տեղեկատվական, աղμյուրադիտական արժեքավոր աղդադրական դործեր են ն արժանի են ուչադրության75: 1920-1940-ական թվականներին ինչ-ինչ պատճառներով անտեսվել են աղդադրության երկու կարնոր μնադավառ՝ մարդաμանությունը ն ժողովրդական μժչկությունը: Հայ ժողովրդի մարդաμանությամμ թեն 1920-ական թթ. ղμաղվել են Մոսկվայի Հայտնի մարդաμանները՝ պրոֆ. Բունակի դլխավորությամμ, որի վերաμերյալ ասված է Ստեփան Լիսիցյանի «Армянская этнография за 15 лет» Հոդվածում, այդուՀանդերձ դա կրել է ոչ Հիմնավոր μնույթ: Իսկ ժողովրդական μժչկության μնադավառում μացարձակապես ոչինչ արված չէ նչված ժամանակաՀատվածում: Մինչդեռ մեր ժողովուրդը ունի μաղմադարյան μժչկական Հմտություններ, որոնք մեր մչակույթի անկապտելի մասն են կաղմում, μայց որոնք կորչում են անՀետ, քանղի դրանց վերաμերյալ նյութեր չեն դրառվում: Հայ ժողովրդի անցյալի աղդադրության վերաμերյալ Հաճախ խիստ Հաղվադյուտ նյութեր են պարունակում Հայ մատենադրության անսպառ դանձարանի՝ դիտաՀետաղոտական ինստիտուտ Մատենադարանի ձեռադրական ֆոնդերը, որոնք տակավին ուսումնասիրված չեն: ԱյդուՀանդերձ, Հարկ է նչել նան, որ խորՀրդային կարդերի Հաստատման առաջին տասնամյակներին (1920-1940-ական թթ.) յուրատեսակ քամաՀրական վերաμերմունք

Տե՛ս «Աչխատություններ Հայաստանի պետական թանդարանի», № 3, Երնան, 1950, էջ 5-71: Տե՛ս Երեմյան Ա., ՍպաՀանի ԶաՀարմաՀալ դավառը // «Բաղմավէպ», 1923, № 7-12, 1924, № 1-3, 6-12, 1925, № 3, Համμարձումյան Վ., ԳյուղաչխարՀ, պատմական ն աղդադրական ուսումնասիրություն, Փարիղ, 1927, Բախտիկյան Ս. Ա., Արաμկիր ն չրջակայքի դյուղերը, Պեյրութ, 1934, Ազատյան Թ., Ակն ն ակնցիք, Իսթանպուլ, 1943 ն այլն:

Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում…

է եղել աղդադրական դիտության նկատմամμ, մասնադետներ դրեթե չեն պատրաստվել, ն միայն անցյալից Հարատնող վերը նչված «մի քանի նախանձախնդիրների, Հատկապես Ս. Լիսիցյանի ջանքերով է, որ դոյատնել է աղդադրությունը՝ վախվորած ծվարելով ՀՊԹ-ում ն ԵՊՀ-ի աչխարՀադրության մասնաճյուղում (դավառադիտություն անվան տակ)»76: Աղդադրական դիտության նկատմամμ վերաμերմունքը, պայմանավորված աչխարՀաքաղաքական տեղաչարժերով, ՀետղՀետե փոխվում է Երկրորդ աչխարՀամարտին Հաջորդած նոր պայմաններում: Ի մի μերելով վերը ասվածը՝ վստաՀորեն կարելի է պնդել, որ 19201940-ական թվականները Հանդիսացան այն չրջափուլը, երμ աղդադրության μնադավառում սկղμնավորվեց ն ղարդացում ապրեց թանդարանային դործը, իսկ Հայաստանի դիտության ն արվեստի, Կովկասի պատմաՀնադիտական ինստիտուտների, ԵՊՀ-ի, Գիտությունների ակադեմիայի ստեղծմամμ նոր թափ ու ծավալ ստացավ աղդադրական նյութերի Հավաքչական, դիտաՀետաղոտական ն դիտակաղմակերպչական դործունեությունը: ՆախախորՀրդային չրջանում դործող աղդադրադետներ Ե. Լալայանը, Խ. Սամուելյանը, Ս. Լիսիցյանը, Մ. Աμեղյանը, Հ. Օրμելին ն աչքի ընկնող այլ դիտնականներ՝ Ե. ՇաՀաղիղը, Գ. Ղափանցյանը, Գ. Զուրսինը, Լ. Մելիքսեթ-Բեկը ն ուրիչներ, արդեն խորՀրդային տարիներին Հենվելով իրենց μաղմամյա դիտելիքների ն փորձառության վրա, ծավալեցին արդյունավետ Հավաքչական ն Հետաղոտական աչխատանք՝ որոչակի ներդրում ունենալով խորՀրդաՀայ աղդադրության ղարդացման դործում: Հայրենանվեր աղդադրադետներ-μանաՀավաքները խելամտորեն օդտադործեցին նան նորադյուտ տեխնիկական միջոցները՝ լուսանկարում, ձայնադրում, չափադրում, քարտեղադրում, կինոնկարաՀանում ն այլն, ինչի չնորՀիվ դրանցված նյութերը ամμողջական տեսքով թողնվեցին Հետադա ուսումնասիրողներին: Նրանց ժառանդության վրա արդեն ՃՃ դարի կեսերին սկսեց դործել աղդադրադետ-μանաՀավաքների Հերթական սերունդը, որը, աղդադրական նոր, ավելի Համակողմանի Հարցարանով առաջնորդվելով, Հայ աղ76

Տե՛ս Վարդումյան Դ., Հայ աղդադրությունը Ի դարում // «Բաղմավէպ», 1-4, 2003, էջ 452:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դադրությունը ղարդացրեց ժամանակի պաՀանջներին ՀամաՀունչ՝ ի մի μերելով ու Հրատարակելով ինչպես թեմատիկ, այնպես էլ՝ պատմաաղդադրական չրջանների ամμողջական Հետաղոտություններ: Այս չրջանը μնորոչվում էր նան աղդադրության ն μանաՀյուսության՝ որպես դիտության ուրույն μնադավառների տարանջատման ու ղարդացման ժամանակաչրջան: Այսպիսով՝ Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջափուլ թնակոխեց իμրն պատմամչակութային դիտության լիովին կաղմավորված μնադավառ: ԽորՀրդային կարդերի Հաստատումով սկսվեց Հայադիտության ղարդացման նոր փուլ. Հայաստանում դիտության մյուս μնադավառների Հետ միասին μարենպաստ պայմաններ ն ղարդացման լայն Հեռանկարներ ստեղծվեցին նան աղդադրական դիտության Համար: Նյութական Հնարավորություններ ու Հեռանկարներ μացվեցին ինչպես դիտաՀետաղոտական, այնպես էլ դաչտային μանաՀավաքչական աչխատանքների ծավալման Համար: Այն, ինչ նախկինում ինքնուրույն պետականության μացակայության պատճառով մեղանում կատարվում էր առանձին անՀատների ն աղդադրական, դավառադիտական ն նման ընկերությունների նախաձեռնությամμ ու ջանքերով, այս չրջափուլում սկսեց իրականացվել պետական Հոդածությունը վայելող Համապատասխան Հիմնարկների ու μարձրադույն ուսումնական Հաստատությունների ծրադրված, Հետնողական դործունեությամμ: Հարկ է նչել, որ այս չրջանում խորՀրդային աղդադրության խնդիրների ու Հեռանկարների, սոցիալիստական դյուղի վերափոխումների անդրադարձների վերաμերյալ պաՀանջներ էին առաջ քաչվում միութենական աղդադրության կողմից: Գաղափարական այս պարտադրանքի պայմաններում Հայադիտության, այդ թվում՝ նան աղդադրական դիտության ապաՀով ն անկաչկանդ ղարդացումը, ըստ էության, դարձել էր անՀնարին: ԱյդուՀանդերձ, Հայ աղդադրական դիտության ձեռքμերումները խորՀրդային տարիներին ակնառու էին:

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ԳԻՏԱՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

(1950-1980-ական թթ.) ԽորՀրդային չրջանում Հայ աղդադրության ղարդացման ընթացքը կարելի է μաժանել երկու ժամանակաչրջանի՝ ա) 1920-1940ական թթ., երμ տակավին դործում էին դեռնս նախաՀեղափոխական չրջանից Հայտնի μաղմավաստակ աղդադրադետներ ն μանադետներ (Ե. Լալայան, Խ. Սամուելյան, Ս. Լիսիցյան, Մ. Աμեղյան, Հ. Օրμելի ն այլք), μ) 1950-1980-ական թթ., երμ ասպարեղ եկան աղդադրադետների նոր սերունդ, որոնք, առաջնորդվելով Ս. Լիսիցյանի «Աղդադրական Հարցարանով» (Երնան, 1946), դաչտային աղդադրական նոր նյութեր Հավաքելուն ղուդընթաց չարունակում են իրենց աչխատություններում ոչ միայն ուսումնասիրել դրանք, այլն դիտական նորովի ընդՀանրացումներ կատարել: 1950-1980-ական թթ. Հին սերունդին փոխարինելու եկած երիտասարդ մասնադետները ավելի սերտորեն են կապվում միության՝ առաջին Հերթին ՍՍՌՄ դիտությունների ակադեմիայի աղդադրության ինստիտուտի, ինչպես նան Հարնան Հանրապետությունների աղդաμանական Հաստատությունների Հետ: Ավանդույթ են դառնում ամենամյա դիտական նստաչրջանները Մոսկվայում, որին մասնակցում են նան Հայ աղդադրադետները: Այս չրջանում սկսվում է նկատելի դառնալ խորՀրդային աղդադրության մի այլ տարμերակիչ կողմը նախախորՀրդայինից. եթե անցյալում ժողովրդի առօրյա կյանքից վերապրուկային նյութեր էին Հավաքվում Հիմնականում նախնադարյան-տոՀմային կարդերի μնույթը պարղաμանելու նկատառումով, ապա այժմ իրականացվում է նան չրջադարձ դեպի ժողովրդի ժամանակակից կենցաղի ու մչակույթի ուսումնասիրությունը: Աղդադրադետի խնդիրն է դառնում պատմաՀամեմատական մեթոդի կիրառմամμ կենցաղում դրսնորվող նոր երնույթները լուսաμանելու պատմական դինամիկ կապի մեջ,

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ցույց տալու, թե կենցաղային այս կամ այն երնույթն ինչպիսի փոփոխություններ է կրում, ն ինչով են դրանք պայմանավորված1: Այս չրջանում ուչադրության կենտրոնում է եղել Հայ ժողովրդի կենցաղում խորՀրդային չրջանում կատարված փոփոխությունների ուսումնասիրության Հարցը, թեն չատ Հաճախ այն ներկայացվել է նկատելի չափով իրականության դունաղարդմամμ, չքաՀանդեսային երանդներով: Ոչ միչտ է ճիչտ լուսաμանվել աղդային մչակույթի լավադույն ավանդույթները ղարդացնելու Հարցը: 1953 թ. Գիտությունների ակադեմիայի պատմության ինստիտուտում կաղմակերպվեց աղդադրության խումμ (1953-1955 թթ. խմμի ղեկավար՝ Է. Կարապետյան, 1955-1959 թթ. ՝ Դ. Վարդումյան), ապա՝ Պատմության ինստիտուտի, Պատմության պետական թանդարանի Հնադետ ու աղդադրադետ կադրերի, նան Գրականության ու Արվեստի ինստիտուտների μանաՀյուսության ն պարարվեստի մասնադետների Համախմμմամμ 1959 թ. Հիմնվեց ՀՍՍՀ ԳԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտը (ՀԱԻ, Հիմնադիր տնօրեն ՝ Բ. Առաքելյան, 1912-2004): Դրանում աղդադրության (վարիչ՝ Դ. Վարդումյան, 1923-2005) μաժնի ստեղծումը նչանակալի դեր խաղաց Հայ աղդադրության ղարդացման, մասնավորապես մասնադետ կադրեր պատրաստելու, դիտաՀետաղոտական աչխատանքներ իրականացնելու, Հանրապետության ն արտերկրի Հարակից չրջաններում դիտարչավներ կաղմակերպելու, աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութեր Հավաքելու դործում: Ստեղծվեց դիտական մի կոլեկտիվ, որը մեծ եռանդով ձեռնամուխ եղավ Հայաստանի Հնադիտության, աղդադրության, վիմադրության, μանաՀյուսության, երաժչտության ն պարարվեստի ուսումնասիրությանը: 10 տարում ինստիտուտի աչխատակիցների թիվը 22-ից Հասավ 81-ի, որոնցից 56-ը դիտաչխատողներ էին, մեկը՝ ՀՍՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ, 7-ը՝ դիտությունների դոկտոր, 30-ը՝

Տե՛ս Վարդումյան Դ., Աղդադրական դիտությունը Հայաստանում 19501955 թթ. // ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկադիր» Հաս. դիտ., 1956, № 9, էջ 127-131:

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

դիտությունների թեկնածու2: 1950-1980-ական թթ. աղդադրադետ երախտավորներից էին՝ Վ. Բդոյանը (1910-1986), Կ. ՄելիքՓաչայանը (1919-1981), Է. Կարապետյանը (1920-1997), Ա. Օդաμաչյանը (1924-1998), Ս. Դավթյանը (1893-1978), Վ. ԱμրաՀամյանը (1908-1986), Ն. Ավադյանը (1922-2007), Կ. Սեղμոսյանը (1928-2009), Լ. Պետրոսյանը (1929-2010), Դ. Վարդումյանը (1923-2005), Յու. Մկրտումյանը (1939-2005), Կ. Աթոյանը (19272000), Զ. Խառատյանը (1952-1992) ն ուրիչներ: Այս ամենի չնորՀիվ աղդադրության μնադավառում տարվող դիտաՀետաղոտական աչխատանքները կենտրոնացան Հիմնականում ՀՀ ԳԱԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտում, իսկ Հայաստանի պատմության պետական թանդարանը չարունակեց ղμաղվել ֆոնդերի Հարստացմամμ, դրանց դիտական մչակմամμ ն ցուցադրումների կաղմակերպմամμ: Դաչտային աղդադրական նյութերի դրառման նպատակով դիտական արչավախմμերի կաղմակերպման, մասնադետ կադրերի պատրաստման, ասպիրանտական նոր տեղերի ստեղծման, Մոսկվայի, Լենինդրադի (այժմ ՝ Սանկտ Պետերμուրդ), Թμիլիսիի ն այլ քաղաքների առաջատար ինստիտուտների Հետ մասնադիտական կապերի ստեղծման ու այդ տարիներին Հրատարակվող աղդադրական Հետաղոտությունների մեծ մասի խմμադրման ու Հրատարակման դործում անուրանալի ներդրում ունեցավ Դ. Վարդումյանը: Եթե Հետպատերաղմյան մի ամμողջ տասնամյակ՝ 1945-1955 թթ., դիտական արչավախմμերը սակավաթիվ անձնակաղմ ունեին ն կաղմակերպվում էին դեպքից դեպք, ապա 1950-ական թվականների կեսերից սկսած՝ դրանք դառնում են μաղմանդամ ու μաղմապրոֆիլ, ընդլայնվում է նան դաչտային Հետաղոտությունների աչխարՀադրությունը: Հավաքված նյութերը օդտադործվում են ինչպես թեմատիկ պլանային, այնպես էլ՝ ընդՀանրացնող աչխատություններում, որոնք ընդդրկում են ժողովրդական կենցաղի, սովորությունների ու մչակույթի ամենատարμեր կողմերը: Արչա2

Տե՛ս կ. Մելիք--աչայան. Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի 10 տարին // ՊԲՀ, 1970, № 1, էջ 250-253:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

վախմμերը դործուղվում են անՀատական, փոքր ու մեծ խմμերով ն որպես նորույթ՝ տեխնիկական նոր Հնարավորություններով (լուսանկարիչ, ճարտարապետ, ձայնադրող՝ Համապատասխան սարքավորումներով): Այս ն Հետադա տարիների դաչտային Հետաղոտությունների չնորՀիվ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի աղդադրության μաժնում ստեղծվեց աղդադրական դրառված ն պատկերաղարդային (լուսանկարներ, կինոֆիլմեր, չափադրություններ) ն այլ նյութերի Հարուստ արխիվ: Աղդադրական դաչտային աչխատանքներն ամփոփվում են Համամիութենական դիտական նստաչրջաններում Հաչվետվությունների ձնով: Այս չրջանում ուրվադծվում է նան Հայ աղդադրադետների նախասիրությունների չրջանակը: Աղդադրության ն μանաՀյուսության ղարդացման Համար նչանակալի ձեռնարկում էր 1970 թ. «Հայ աղդադրություն ն μանաՀյուսություն» (ՀԱԲ) մատենաչարի ստեղծումը Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտում: Բացառիկ էր դրա նչանակությունը Հատկապես պատմաաղդադրական չրջանների ու դաղթօջախների վերաμերյալ, ինչպես նան թեմատիկ-մենադրական μնույթի Հետաղոտությունների Հրապարակման առումով: Դրանով իսկ նորովի վերականդնվում են «Աղդադրական Հանդեսի» (1896-1916) ընդՀատված ավանդույթները: Հայ աղդադրադետների ջանքերով Հրատարակվել են նան «ԱչխարՀի ժողովուրդները» մատենաչարի՝ «Կովկասի ժողովուրդները» Հատորի «Հայեր» μաժինը»3, «Երկրներ ն ժողովուրդներ» մատենաչարի «Հայաստան» μաժինը4: 1978 թ. փետրվարի 16-ին ԽորՀրդային Հայաստանի կառավարության որոչմամμ Սարդարապատում Հիմնվեց Հայաստանի աղդադրության, աղդային-աղատադրական պայքարի պետական թանդարանը (ՀԱԱՊՊԹ, Հիմնադիր տնօրեն՝ Լավրենտի Բարսեղյան, 19372014): Բացառիկ է նան այս թանդարանի դերը. այն չուտով վերածՏե՛ս Армяне // Народы Кавказа, т. ԼԼ, серия «Народы мира. Этнографические очерки», Москва, 1962, с. 435-602: Տե՛ս Армения // Страны и народы. Советский Союз (Республики Закавказья. Республики Средней Азии. Казахстан), Москва, 1984, с. 101-141:

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

վում է դիտամչակութային ու կրթադաստիարակչական Համալիրի, որտեղ պաՀպանվում, ցուցադրվում ն ուսումնասիրվում են Հայ ժողովրդի մչակութային ժառանդությանը վերաμերող պատմամչակութային արժեքներ՝ Հնադույն ժամանակներից մինչն մեր օրերը: Այստեղ կենտրոնացվել են 70 Հաղարից ավելի մչակութային արժեքներ՝ Հավաքածուների 5 թեմատիկ μաժիններով՝ 1. Հնադիտական՝ Հնադույն ն միջնադարյան արվեստ, արՀեստներ, կրոնապաչտամունքային առարկաներ, 2. աղդադրական՝ աչխատանքի դործիքներ, արՀեստներ, աղդային խոՀանոց, օժանդակ տնտեսաձներ, դորդ ու կարպետ, ժանյակ, ասեղնադործություն, կաՀույք, աղդային տարաղ ու ղարդեր, ընտանիքին ն աղդային տոնացույցին վերաμերող առարկաներ, 3. լուսանկարներ, նկարներ, փաստաթղթեր, արխիվային նյութեր, 4. ժամանակակից դեկորատիվ կիրառական արվեստ, 5. այլ ժողովուրդների էթնիկ մչակույթին առնչվող նմուչներ: Թանդարանը ծավալում է նան դիտակաղմակերպչական դործունեություն: Այստեղ պաՀվող Հարուստ ու μաղմաμնույթ Հավաքածուները դիտացուցադրական ն դիտաՀետաղոտական լայն դործունեության Հնարավորություն են ընձեռել: Դրվատելի է Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի (ՀՊՊԹ) աղդադրության μաժնի վարիչների Հետադա դործունեությունը [Վ. Բդոյան (1949-1959), Վ. ԱμրաՀամյան (19591979), Ն. Ավադյան (1979-1989)|, ինչպես ն Սարդարապատի աղդադրության թանդարանի [տնօրեն՝ Լ. Բարսեղյան (1978-1986)| դերն աղդադրական ու Հնադիտական Հավաքածուների ձեռքμերման ն ցուցադրությունների կաղմակերպման, դիտական Հետաղոտությունների իրականացման դործում: Աղդադրադետ կադրերի պատրաստման, պատմաաղդադրական Հետաղոտությունների իրականացման դործում նչանակալի դեր խաղաց ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետում 1969 թ. Հնադիտության, աղդադրության ն աղμյուրադիտության μաժնի ու Համանուն ամμիոնի ստեղծումը (վարիչ՝ Ա. Գ. ԱμրաՀամյան, 19031983): Դրանով Հանրապետությունում նոր Հեռանկարներ μացվեցին աղդադրադետ կադրերի պատրաստման ն առՀասարակ աղդադրական դիտության ծավալման Համար: Ամμիոնում դասախոսություններ կարդալու Համար Հրավիրվել էին Հանրապետության մի չարք ականավոր դիտնականներ՝ ՀՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոսներ,

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

որոնց թվում՝ Հնադետներ Բ. Առաքելյանը, Բ. Պիոտրովսկին, պատմական դիտությունների դոկտորներ ու թեկնածուների չարքում աղդադրադետներ Վ. Բդոյանը, Կ. Մելիք-Փաչայանը, Դ. Վարդումյանը, աղμյուրադետ-վիմադրադետներ Պ. Մուրադյանը, Ս. Բարխուդարյանը, μանադետ Ս. Հարությունյանը ն ուրիչներ: 1970-ական թթ. կեսերին ամμիոնում աղդադրության դծով ասպիրանտուրայում մասնադիտանում են Ռ. ՆաՀապետյանը՝ Վ. Բդոյանի, ապա՝ Ա. Պետրոսյանը Դ. Վարդումյանի ղեկավարությամμ: 1989 թ. Հնադիտության, աղդադրության ն աղμյուրադիտության ամμիոնի Հիմքի վրա ձնավորվեցին, ինքնուրույն ամμիոններ դարձան Հնադիտության ն Աղդադրության ամμիոնները: Աղդադրության ամμիոնի առաջին վարիչ դարձավ Յուրի Մկրտումյանը (1989-1994): Այս ն Հետադա տարիներին Մոսկվայից պարμերաμար դասախոսություններ կարդալու էին Հրավիրվում միութենական նչանավոր աղդադրադետներ Ս. Տոկարնը, Ս. Հարությունովը, էթնոսոցիոլոդ Յ. Հարությունյանն ու ուրիչներ: 1974 թ. Հրատարակել է Վ. Բդոյանի «Հայ աղդադրություն (Համառոտ ուրվադիծ)» μուՀական ուսումնական ձեռնարկը: Այս չրջափուլում Հայ ժողովրդի աղդադրական Հետաղոտությունը Համապարփակ μնույթ է ստանում թե՛ դաչտային աղդադրական նյութեր ու թանդարանային ցուցանմուչներ Հավաքելու, թե՛ թեմատիկ ուսումնասիրություններ կատարելու առումով: Օդտադործելով 1964 թ. Մոսկվայում կայացած Մարդաμանական ու աղդադրական դիտությունների միջաղդային ՄԼԼ, 1973 թ. Զիկադոյի (ԱՄՆ) Համաժողովների, 1987 թ. Երնանի Համամիութենական դիտաժողովի մասնակիցների Հետ սերտ չփումների Հնարավորությունները ն չարունակելով Հայ աղդադրության ավանդույթները՝ Հայ դիտնականները Հրատարակեցին Հայոց տնտեսական ղμաղմունքներին, նյութական ն Հոդնոր մչակույթին, Հասարակականընտանեկան Հարաμերություններին, կենցաղին ու սովորույթներին, ինչպես նան՝ խորՀրդային չրջանում դրանց վերափոխությանը նվիրված աչխատություններ: 1980-ական թվականները Հատկանչվում են տակավին 1950ական թթ. սկսված երիտասարդ, խոստումնալից կադրերի պատրաստմամμ, Հատկապես՝ ասպիրանտուրայի միջոցով: Այդպիսի

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

Հնարավորություններ ունեին ինչպես Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի աղդադրության ու 1981 թ. Հիմնված էթնոսոցիոլոդիայի (Հիմնադիր-վարիչ՝ Է. Կարապետյան) μաժինները, այնպես էլ՝ ԵՊՀ աղդադրության ամμիոնը: Այս ամենով Հնարավոր եղավ Համապատասխան կադրերով պարμերաμար Համալրել աղդադրական Հաստատությունների, Հայաստանի աղդադրության թանդարանի (Սարդարապատ) ն Հանրապետության մյուս թանդարանների դիտական աչխատակաղմերը: Հայ աղդադրությամμ ակտիվ ղμաղվողներից էին նան Ռուսաստանի աղդաμանության ն մարդաμանության ինստիտուտի Կովկասի μաժնի վարիչ, ՌԴ ԳԱ թղթակից անդամ, պատմադիտության դոկտոր Ս. Հարությունովն ու նույն ինստիտուտի դիտական քարտուղար, պատմադիտության դոկտոր Ա. Տեր-Սարդսյանցը: 1950-1980-ական թվականներին սկղμնապես Պատմության ինստիտուտի, ապա ՀԱԻ ամենամյա դիտարչավների ու անՀատական դործուղումների, նան ՀՊՊԹ ն ՀԱԱՊՊԹ, ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի աղդադրության ամμիոնի դիտարչավների միջոցով աղդադրական Հետաղոտության են ենթարկվել ԽորՀրդային Հայաստանի պատմաաղդադրական չրջանները, իՀարկե ոչ ամμողջությամμ, դժվարություններով Հանդերձ՝ Արցախն ու Ուտիքը, Ջավախքի, Բոլնիս-Դմանիսի, Աμխաղիայի, Կրասնոդարի երկրամասի ն Ռոստովի մարղի Հայաμնակ չրջանները5: Արժեքավոր նյութեր են Հայթայթվել նան սիրող μանաՀավաքների միջոցով, որոնց չնորՀիվ Համապատասխան Հաստատություններում Հարստացվել են արխիվային պաՀոցները: Այս չրջանում աչխուժանում է ժողովուրդների ժամանակակից կենցաղի ու մչակույթի ուսումնասիրությունը: Եթե մինչ այդ աղդադրադետն արդի կենցաղը դիտում էր միայն տոՀմային կարդերի վերապրուկները Հայտնաμերելու մղումով, ապա այժմ առաջին պլան է մղվում ժողովրդի կենցաղը Հենց իր դործողության, Հասարակական մյուս երնույթների Հետ փոխադարձ կապի մեջ քննելու միտումը: Տե՛ս Вардумян Д., Некоторые материалы по этнографии армян // «Краткие сообщения» института этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР, т. ՃՃՃԼԼԼ, Москва, 1960, с. 31-38, նույնի՝ Ռոստովի մարղի Հայերի մչակույթի ն կենցաղի մասին // ՀՍՍՀ ԳԱ «Տեղեկադիր» Հաս. դիտ., 1961, № 10, էջ 87-99:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Եթե դնաՀատելու լինենք 1950-80-ական թվականների աղդադրական ձեռքμերումները՝ դաչտային նյութի, թանդարանային ցուցանմուչներ Հավաքելու, թեմատիկ ուսումնասիրություններ կատարելու առումով, ապա այդ ժամանակաՀատվածը կարելի է Համարել մեծ առաջընթացի չրջափուլ: Այժմ փորձենք դրանք արձանադրել ըստ Հայ աղդադրության առանձին ոլորտների: Արտադրական մչակույթ: Հայ աղդադրադետները խնդրո առարկա ժամանակամիջոցում մեծապես կարնորել են ղμաղմունքների՝ երկրադործական ն անասնապաՀական մչակույթների ուսումնասիրությունը6: Առանձնապես նչելի է Վ. Բդոյանի՝ իμրն Հայ աղդադրության անխոնջ մչակի դործունեությունը: Այսպես՝ 1950 թ. լույս է տեսել նրա «Երկրադործական պաչտամունքի մի քանի Հետքեր Հայերի մեջ»7 թեկնածուական ատենախոսությունը, որում քննության են առնվել երկրադործական պաչտամունքին առնչվող Հարցերը: Նրա «Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում» ծավալուն մենադրությունը նախադեպը չունի աղդադրական դիտության մեջ: Դրա Համառոտ տարμերակը 1972 թ. լույս է տեսել Հունդարիայում» դերմաներեն: Վարող տեխնիկայի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունից Վ. Բդոյանին պարղ է դարձել Հայաստանում դոյություն է ունեցել դաչտամչակության երկու դլխավոր Համալիր՝ չաղացան, որը ՀամընդՀանուր էր ամμողջ երկրում, ն չարքացան, որը կիրառված է եղել Վանա լճի ավաղանում, որի Հնամենիությունը փոխանցվել է ուրարտական չրջանից: Գրքում մանրամասն նան ուսումնասիրված են վարող, փխրեցնող ու Հարթող արտադրամիջոցները, լծասարքերը, μերքաՀավաքի դործիքները, կալսելու տեխնիկան, աչխատաեղանակները, աչխատանքը կաղմակերպելու Համայնքային ձները, երկրադործական պաչտամունքի դրսնորումները ն այլն: Հայոց անասնապաՀական մչակույթին նվիրված «ԱնասնապաՀության ձներն Արնելյան Հայաստանում» իր աչխատության

Տե՛ս Բդոյան Վ., Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում, Երնան, 1972, Мкртумян Ю., Формы скотоводства в Северо-вօсточной Армении (вторая половина ՃԼՃ-начало ՃՃ в.) (историко-этнографическое исследование) // ՀԱԲ, Հ. 6, Երնան, 1974, էջ 7-92: Տե՛ս Աչխատություններ Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի (այսուՀետ՝ ԱՀՊՊԹ), Հ. 3, Երնան, 1950, էջ 5-72:

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

մեջ Յ. Մկրտումյանը ներկայացրել է Հյուսիսարնելյան Հայաստանի անասնապաՀության պատմական ղարդացման առանձնաՀատկությունները ՃԼՃ դարավերջին ն ՃՃ դարասկղμին, նստակյաց ու Հեռադնա անասնապաՀությունը ն տարածվածության չրջանակները, անասնապաՀական աչխատանքի կաղմակերպման Հնավանդ ձները, յուրաՀատկությունները: Հետաղոտության մեջ առանձնապես դիտական Հետաքրքրություն են ներկայացնում անասուններն արածեցնելու Համար ստեղծված ընկերակցությունները («Սարի Համդյալ») ու անասնապաՀների անՀատական ն Հասարակական վարձակալման ձների Հարցը: Նա μացաՀայտել է ընկերակցությունների երեք ձն՝ կարողությամμ Հավասար աղդականների, կարողությամμ Հավասար Հարնանների ն կարողությամμ տարμեր Հարնանների ու աղդականների: Դրանց աղդադրական ուսումնասիրությունը Հնարավորություն է տվել μացաՀայտելու Հասարակական կաղմակերպությունների Հնավանդ ձների այն մնացուկները, որոնք դեռնս ՃԼՃ դարի երկրորդ կեսին ն ՃՃ դարասկղμին պաՀպանվել էին Հայկական իրականության մեջ: Գրքում Հմտորեն μացաՀայտվել են անասնապաՀական մչակույթով պայմանավորված μնակավայրերի տիպերը, կաթնատնտեսական սպասքը, յուրաՀատուկ Հադուստը, ուտեստը, ընտանիքների դերդաստանական կենսակերպը, Հայ կնոջ ակտիվ դերը ն μարձր Հեղինակությունը. Հարցեր, որոնք կարնոր են Հայ ժողովրդի պատմության ու աղդադրության ուսումնասիրման տեսանկյունից: Նրա ուչադրավ Հետաղոտություններից մեկն էլ նվիրված է Անդրկովկասի ժողովուրդների անասնապաՀության ձների ուսումնասիրությանը8: Հայոց օժանդակ տնտեսաձներից չերամապաՀական ու մեղվապաՀական մչակույթներին են նվիրված Ա. Պետրոսյանի «Հայոց չերամապաՀական մչակույթը» (1987) ն Ա. Գասպարյանի «Մեղվաμուծությունը Հայաստանում» (1982) մենադրությունները: Երկու աչխատություններն էլ դրվել են մատենադիտական, Հնադիտական ն, Հատկապես, աղդադրական նյութերի Համեմատական ուսումնասիրության Հիման վրա, չարադրված են դրանց սկղμնաՏե՛ս Мкртумян Ю. И., К изучению форм скотоводства у народов Закавказья // Хозяйство и материальная культура народов Кавказа в ՃԼՃ-ՃՃ вв. Москва, 1971, с. 116-135:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

վորման պատմությունը, տնտեսության այդ ճյուղերում դարերով կուտակված Հավատալիքներն ու ծեսերը, դրանց կիրառական կարնոր նչանակությունը: Մեղանում, սակայն, մինչն 1980-ական թվականներն ուչադրություն չէր դարձվում տնտեսության այնպիսի օժանդակ ճյուղերի ուսումնասիրությանը, ինչպիսիք են՝ թռչնաμուծությունը, որսորդությունն ու ձկնորսությունը ն տնայնադործությունը: Միջնադարյան Հայաստանի արՀեստներն ուսումնասիրել են Վ. ԱμրաՀամյանն ու Բ. Առաքելյանը: Վ. ԱμրաՀամյանը Հայ ն օտար մատենադիրների, ճանապարՀորդների տեղեկությունների Հիման վրա դրել է «ԱրՀեստները Հայաստանում ԼՄ-ՃՄԼԼԼ դդ.» (1956), նան «Հայ Համքարությունները Անդրկովկասի քաղաքներում (18-20-րդ դարի սկիղμը)» (1971) աչխատությունները: Գրքերում Հեղինակը մանրամասն անդրադարձել է միջնադարյան Հայաստանի տնտեսական-քաղաքական կյանքի, արՀեստների ամենաμաղմաղան կողմերի ն, վերջապես, արՀեստավորական Համքարային կաղմակերպությունների, դրանց ներքին ու վարչական կառուցվածքի վերաμերյալ Հարցերին: «Քաղաքները ն արՀեստները Հայաստանում ԼՃ-ՃԼԼԼ դդ.» երկՀատոր (Հ. 1, 1958, էջ 133-353, Հ. 2, 1964, էջ 124-205) աչխատության մեջ Բ. Առաքելյանը Հանդամանորեն, առանձին դլուխներով, ըստ Հայ ն օտար աղμյուրների տվյալների, ներկայացրել է արՀեստների μաղմաթիվ տեսակներ՝ մետաղադործություն (դարμնություն, ղինադործություն, պղնձադործություն, ոսկերչություն), նան փայտի մչակում, փորադրում, քարակոփություն, չինարարական, կավադործության ն ապակեդործության, դործվածքների, դորդերի ու կաչվեղենի արտադրության Հետ կապված արՀեստներ, դրչություն ն կաղմարարություն, դեղորայքի ու անուչաՀոտ յուղերի պատրաստում ն μաղմաթիվ այլ արՀեստատեսակներ: Երկրորդ Հատորում էլ անդրադարձել է ԼՃ-ՃԼԼԼ դարերի արՀեստավորական Համքարությունների դործունեությանը: ԱրՀեստների ուսումնասիրությանն է նվիրված Կ. Սեղμոսյանի «ԱրՀեստավորական ավանդույթները ն դրանց արտաՀայտությունները լենինականցիների կենցաղում» (ՀԱԲ, Հ. 6, 1974) ուսումնասիրությունը, որը, ի տարμերություն նախորդների, Հիմ284

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

նականում դրվել է տասնյակ տարիների ընթացքում Հեղինակի դրառած դաչտային աղդադրական նյութերի Հիման վրա: Սույն աչխատության մեջ պատմաաղդադրական տեսանկյունից քննվում են Լենինականի (Գյումրի) քաղաքի արՀեստավորական Հիմնական ավանդույթներն ու Համքարությունների դործունեությունը, կենցաղային սովորույթները ն դրանց վերափոխումը քաղաքային կյանքի պայմաններում: Խեցեդործության, μրուտադործության արՀեստներին է նվիրված Ե. Սարդսյանի ուսումնասիրությունը9, որը խեցեդործության դծով ներկայացնում է ՃԼՃ դարավերջի ն ՃՃ դարի նյութերը, արտադրվող պարադաների տեսակները, աչխատանքի դործիքներն ու աչխատաեղանակները, խեցեդործական արվեստը: Արտադրական մչակույթի կարնոր ոլորտներից մեկն էլ ժողովրդական փոխադրամիջոցներն են: Խնդրին Հնադիտական պեղումների արդյունքներով այս կամ այն չափով անդրադարձել է Բ. Պիոտրովսկին10: 1950-1960-ական թթ. Սնանա լճի ավաղանի Լճաչեն դյուղի մոտակայքում կատարված պեղումների ժամանակ Հայտնաμերվել են տակավին ուչ μրոնղի դարաչրջանի (մ. թ. ա. ՃԼՄ-ՃԼԼԼ դդ.) մի քանի երկանիվ ու քառանիվ սայլեր, ծածկավոր քառանիվ չքասայլեր, որոնք Լալայանի պեղած սայլի տարատեսակներն են: Այնտեղ դտնվել են նան ճաղավոր անիվներով կառքեր, որոնք նման են ուրարտական ռաղմակառքերին: Այս նյութերը Հնադետ Հ. Մնացականյանը Հրատարակել է առանձին Հոդվածներով11: Հնադույն փոխադրամիջոցների տեսակներով ու դրանց ղարդացման Հարցերով է ղμաղվել Հնադետ Ս. Եսայանը12: Տե՛ս Саркисян Е., Гончарное искусство Армении, Ереван, 1978: Տե՛ս Пиотровский Б., Ванское царство. Москва, 1959, с. 151-152: Հմմտ. նույնի՝ Искусство Урарту. ՄԼԼԼ-ՄԼ вв. до н. э., Л., 1962, с. 72-77, 107: Տե՛ս Мнацаканян А., Древние повозки из курганов бронзового века на побережье оз. Севан. // «Советская археология», 1957, № 2, с. 146-154, 1960, № 2, с. 139-153, «Краткие сообщения института археологии», 1961, вып. 85, с. 66-73: Есаян С., Об одной неправильной реконструкции // ԱՀՊՊԹ, Հ. Մ, Երնան, 1959, էջ 95-103, նույնի՝ Из истории колесного транспорта

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Նա Հատկապես անդրադարձել է մ.թ.ա. ՃՄ-ՃԼԼԼ դարերի անիվավոր փոխադրամիջոցների պատմությանը. Հետաղոտման նյութերը վերաμերում են պեղածո երկանիվ ն քառանիվ μեռնատար սայլերին, երկանիվ կառքերին, ռաղմակառքերին: Դրանց նախնական տիպերը μնութադրող պատկերներ են պարունակում Սյունիքի ն Գեղարքունյաց ժայռապատկերները, որոնց ակունքները Հասնում են մ.թ.ա.Մ-ԼՄ Հաղարամյակները13: Հնադիտական, մատենադրական, մասնավորապես աղդադրական նյութերի Հիման վրա փոխադրամիջոցներին է նվիրված Լնոն Պետրոսյանի14 մենադրությունը: Նա առավել Հանդամանորեն է անդրադաձել Հայոց Հաղորդակցության երթուղիներին, փոխադրամիջոցների տեսակներին, Հարմարանքներին ու եղանակներին: Հեղինակն առանձին Հոդվածներով նան անդրադարձել է աղդանչանային Հաղորդակցության միջոցներին, Հատկապես Հայ ժողովրդի կենցաղում ու ռաղմական պայմաններում լայնորեն կիրառություն դտած Հնչյունային ն տեսողական աղդանչանային Համակարդին15: Ուսումնասիրվել ն չարունակվում են Հետաղոտվել Հայկական չափ ու կչիռների Համակարդերը: Շատ արժեքավոր են կչիռների, երկարության ն մակերեսների, չափական Համակարդերի վերաμերյալ Ռ. Վարդանյանի Հետաղոտությունները16: Վերջինս այս μնադավառում թարմություն է Հաղորդում Երնանի Մաչտոցի անվան Մատենադարանի Հնադույն ձեռադրերի չնորՀիվ, որոնք պաՀպանում են ճչդրիտ ու չուսումնասիրված տվյալներ: Այս ն իր դրառած տվյալների Հիման վրա նա Հետաղոտել է չափման միավորները: ԿենսապաՀովման մչակույթ: ԿենսապաՀովման մչակույթի Древней Армении // ИФЖ, 1960, № 3, с. 141-151, նույնի՝ Оружие и военное дело Древней Армении (ԼԼԼ-Լ тыс. до н. э.), Ереван, 1966: Տե՛ս կարախանյան Գ., Սաֆյան Պ., Սյունիքի ժայռապատկերները, Երնան, 1970, էջ 31-35, Մարտիրոսյան Հ., Իսրայ ելյան Հ., Գեղամա լեռների ժայռապատկերները, Երնան, 1971, էջ 13-14, 25-26: Տե՛ս Պետրոսյան Լ., Հայ ժողովրդական փոխադրամիջոցներ: Հետիոտն ն դրաստային փոխադրամիջոցներ (պատմաաղդադրական ուսումնասիրություն) // ՀԱԲ, Հ. 6, էջ 93-158: Տե՛ս Պետրոսյան Լ., Հաղորդակցության աղդանչանային կամ պայմանական միջոցները Հայերի մեջ // ՊԲՀ, 1968, № 3, էջ 191-198: Տե՛ս Վարդանյան Ռ., Երկարության ն Հողի մակերեսի չափական Համակարդերը Հայաստանում, Երնան, 1969:

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

կարնոր ոլորտներ են Հայկական μնակավայրերն ու կառույցները: Համառոտ դծերով Հայկական μնակավայրի ու μնակարանի Համալիրների ուսումնասիրությունը տրված է «Народы мира» մատենաչարի «Народы Кавказа», ԼԼ Հատորում (էջ 504-513): ՃՃ դարի 60-80-ական թթ. Հրատարակվեցին դրանց վերաμերյալ մի չարք ուսումնասիրություններ, որոնք, սակայն, Հիմնականում ճարտարապետական ուղղվածության էին: Առավել Հիչատակելի է Ս. Մնացականյանի17 աչխատությունը, որում տրված են խորՀրդային չրջանում Հայկական ավանդական μնակավայրերի վերափոխման օրինաչափությունները: Այստեղ վերջինս չեչտը դրել է կոլեկտիվացման տարիների դյուղական μնակավայրերի Հատակադծման ու կառուցապատման, կոլտնտեսային արտադրական կառուցվածքների, դյուղական μնակելի տան ն դյուղական μնակավայրերի, Հասարակական կառուցվածքների վերափոխումների վրա: Աղդադրական առումով փոխադարձ աղդեցություններով պայմանավորված՝ Հայկական ն վրացական տների Համանման կողմերին է անդրադարձել Ռ. Աղաμաμյանը18: Ճարտարապետական, ինչ-որ չափով նան աղդադրական առումով Հանդամանալի Հետաղոտություն է կատարված Ս. Վարդանյանի կողմից19: Վերջինս ներկայացրել է ժողովրդական μնակելի տների աստիճանական ղարդացման պատմությունը՝ սկսած պարղադույն օթնանից մինչն μարդ Հատակադծային μնակելի տները: Հանդամանորեն չարադրված է μնակելի տների էվոլյուցիան՝ կապված Հայ ժողովրդի նյութական ու մչակութային կյանքի ղարդացման, երկրի աչխարՀադրական առանձնաՀատուկ պայմանների, տեղական չինանյութերի առկայության Հետ ն այլն: Աչտարակի ժողովրդական տան կառուցման սկղμունքներին են նվիրված Է. Հակոμյանի20, Սյունի-

Տե՛ս Մնացականյան Ս., Հայաստանի դյուղական μնակավայրերի ճարտարապետությունը, Երնան, 1956: Տե՛ս Агабабян Р. А., Композиция купольных сооружений Грузии и Армении, Ереван, 1950: Տե՛սՎարդանյան Ս., Հայկական ժողովրդական μնակելի տների ճարտարապետությունը, Երնան, 1959: Տե՛ս Հակոμյան է., Աչտարակի չրջանի ժողովրդական μնակարանի ճարտարապետությունը, Երնան, 1964:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

քի ժողովրդական տան ճարտարապետությանը Ն. Պապուխյանի21, Գյումրիի ժողովրդական ճարտարապետությանը՝ Ս. Մաթնոսյանի22 ն մյուսների աչխատությունները: Դրանցում Հեղինակները μնութադրել են տարածաչրջաններին μնորոչ ժողովրդական ինքնատիպ ճարտարապետական լուծումները: Հաղարամյակների խորքից եկող այդ ժառանդության նյութական մնացորդները նրանց կողմից չափադրվել, լուսանկարվել ն վերլուծության են ենթարկվել: Շոչափվել են Հին քաղաքների, ավանների ն դյուղերի կառուցապատման, տարμեր μնույթի չենքերի ու չինությունների կառուցվածքային, Համադրվածքային ն դեղարվեստական առանձնաՀատկությունները: Այդ նույն սկղμունքով Հայաստանի արտադրական կառույցների՝ ձիթՀանների, ջրաղացների ն Հնձանների ուսումնասիրությանն է նվիրված Հ. Խալփախչյանի23 մենադրությունը: Աչխատության մեջ չարադրվում են ինչպես անցյալում, այնպես էլ խորՀրդային տարիներին լայնորեն տարածված արտադրական կառուցվածքների կոմպողիցիոն ու կառուցողական առանձնաՀատկությունները, նան դրանց ճարտարապետական ձների ղարդացման պատմական փուլերի ընդՀանրությունը: Նույն Հեղինակը Հանդամանալի ուսումնասիրություն է նվիրել նան Հայաստանի քաղաքացիական ճարտարապետությանը24: Գիտնականն անդրադարձել է Հայաստանի ժողովրդական վարպետների չինարարական ավանդույթներին, միջնադարյան Ռուսիայի ու Հայաստանի չինարարական մչակութային կապերին, Հայկական լեռնաչխարՀի Հնադույն չինարարական մչակույթին25:

Տե՛ս Պապուխյան Ն., Սյունիքի ժողովրդական μնակարանի ճարտարապետություն, Երնան, 1972: Տե՛ս Մաթնոսյան Ս., Գյումրիի ժողովրդական ճարտարապետությունը, Երնան, 1965: Տե՛ս Խալվախչյան Հ., Հայաստանի արտադրական կառուցվածքները, Երնան, 1961: Տե՛ս Халпахчьян О., Гражданское зодчество Армении (жилые и общественные здания), Москва, 1971: Տե՛ս Халпахчьян О., Строительные традиции народных мастеров Армении (Материалы к истории строительного искусства на примере памятников Санаина) // «Архитектурное наследство» (Москва), 1953, № 3, օ. 36-78, նույնի՝ Культурные связи Владимиро-Суздальской Руси

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

Հայկական ժողովրդական կառույցների ուսումնասիրման որոչ Հարցեր է չոչափում նան վրացի աղդադրադետ Թ. Ա. Զիկովանին26, որը Հիմնականում անդրադարձել է Հայոց ավանդական μնակարանի Հիմնական տիպի՝ դլխատան ն վրաց «դարμաղիների» ծադումնաμանական ու կառուցվածքային առնչակցության Հարցերին: Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի աղդադրության μաժինը, մի կողմից, Հայկական ժողովրդական չենքերին նվիրված ատլասը կաղմելու, մյուս կողմից՝ Հիմնախնդիրը աղդադրական Համալիր ուսումնասիրության ենթարկելու անՀրաժեչտությունից մղված, 1950-ական թվականներից Հաջորդաμար կաղմակերպել է դիտարչավներ Հայաստանում ն նրանից դուրս դտնվող Հայաչատ վայրերում՝ Հնամենի կառույցների մնացորդներն ու նորերը նկարադրելու ն չափադրություններ անելու նպատակով: Գիտարչավների միջոցով Հարուստ նյութ կուտակվեց ապադա ուսումնասիրության Համար: Դրանց մի մասի Հիման վրա Դ. Վարդումյանը 1956 թ. Հրատարակած աչխատության մեջ27 ներկայացրել է Լոռու պատմաաղդադրական չրջանի չենքերի ժամանակակից տեսակների Հետ նան Հին չենքերի տիպերը: Գրեթե նույն ժամանակ Վ. Բդոյանն էլ Հրատարակեց «Հայկական կոլտնտեսային տունն աղդադրական տեսակետից» Հոդվածը28՝ անդրադառնալով 1950-ական թվականների μնակելի ն տնտեսական չենքերին ու դրանց ղարդացման ընթացքին: Հայ կոլտնտեսականների μնակարաններին նվիրված μաժին и Армении. Москва, 1977, նույնի՝ Строительная культура Армянского нагорья с древнейших времен по ՄԼԼ в. до н.э. // «Архитектурное наследство», 1983, № 31, օ. 98-132: Տե՛ս Чиковани Т. А., Классификация и генезис закавказского жилища со ступенчато венцеобразным перекрытием // Хозяйство и материальная культура народов Кавказа в ՃԼՃ-ՃՃ вв., вып. Լ. Москва, 1971, с. 33-37: Տե՛ս Վարդումյան Դ., Լոռեցիների նոր կենցաղը, Երնան, 1956, էջ 100-146, նույնի՝ Характеристика основных этнографических районов Армении в ՃԼՃ веке, Москва, 1964: Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայկական կոլտնտեսային տունը աղդադրական տեսանկյունից // ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկադիր», 1955, № 4, էջ 37-54, նույնի՝ Հայ աղդադրություն (Համառոտ ուրվադիծ), Երնան, 1974, էջ 66-95:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ունի Դ. Վարդումյանի ն Է. Կարապետյանի Համատեղ աչխատությունը29: Հայկական տան առանձին μաժանմունքներին է անդրադարձել նան ռուս աղդադրադետ Մ. Իլյինան30: Մեկ այլ խորՀրդային Հետաղոտող՝ Վ. Վիտովը, առաջ քաչեց μնակավայրերի ն μնակարանների դասակարդման չափանիչներ, որոնք Հետադայում դարձան խորՀրդային մյուս Հետաղոտողների Համար մեթոդական ուղենիչներ31: Ռուս մեկ այլ Հետաղոտող Վ. Պ. Կոμիչնը նյութերի μարեխիղճ ուսումնասիրությամμ կարողացել է ճչդրտորեն որոչել Հայկական լեռնավայրային տիպի μնակարանի՝ «դլխատան» տարածման չրջանները Արնելյան Անդրկովկասում32: Հիմնախնդրի ուսումնասիրության չրջանակներում Հայ դիտական աղդաμանության մեջ նոր երնույթ էր Է. Մարդարյանի (ղեկավար), Ս. Հարությունովի, Ի. Բարսեղյանի, Ս. Ենդիμարյանի, Է. Մելքոնյանի, Յ. Մկրտումյանի, Կ. Սարինդուլյանի «ԿենսապաՀովման մչակույթը ն էթնոսը» խորադրով Համատեղ էթնոմչակութաμանական Հետաղոտությունը33: Այստեղ μնակավայրերի ու μնակարանների էթնոմչակութաμանական Հետաղոտության ուչադրավ փորձ են կատարել Է. Մելքոնյանը ն Յ. Մկրտումյանը: Է. Մելքոնյանը Հայաստանի լեռնային (Սյունիք), նախալեռնային (Շիրակ), Հովտային (Արարատյան դաչտավայր) արեալների ավանդական ն ժամանակակից μնակավայրերի ՀամաՀայկական տիպերի μնութադրության փորձ է կատարել՝ կախված դրանց ձնավորման վրա աղդող μնաէկոլոդիական, սոցիալ-տնտեսական դործոններից

Տե՛ս Վարդումյան Դ., կարապետյան է., Հայաստանի կոլտնտեսականների ընտանիքը ն ընտանեկան կենցաղը, Երնան, 1963, էջ 29-48: Տե՛ս Ильина М., Древнейшие типы жилищ Закавказья. Москва, 1964: Տե՛ս Витов В., О классификации поселений // «Советская этнография» (այսուծետն՝ СЭ), 1953, № 3, с. 27-38: Տե՛ս Кобычев В. П., Жилище народов Восточного Закавказья в ՃԼՃ веке // СЭ, 1957, № 3: Տե՛ս Культура жизнеобеспечения и этнос. Опыт этнокультурологического исследования (на материалах армянской сельской культуры). Ереван, 1983, Տե՛ս նան Aрутюнов С. А., Мкртумян Ю. И., Сельские поселения Армении. Введение // Культура жизнеобеспечения и этнос, с. 110-117:

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

ու աղդային ավանդույթներից34: Յ. Մկրտումյանը, ըստ Հայաստանի երեք խոչոր պատմաաղդադրական չրջանների դաչտային աղդադրական առկա նյութերի Համեմատման սկղμունքի, ներկայացրել է ՀամաՀայկական μնակարանային տիպերի ձնավորման դործառութային դործունեության ն ղարդացման Հիմնական առանձնաՀատկություններն ու ուղղությունները35: Այս Հարցում Հեղինակը չատ է կարնորել μնակարանների տիպերի պայմանավորվածությունն ընտանիքների կաղմով ու կառուցվածքով, սոցիալ-տնտեսական ղարդացման մակարդակով: 1980-ական թթ. աղդադրադետներից Հ. Մարությանը կենցաղամչակութային առումով առավել Հանդամանորեն է ուսումնասիրել Հայ ժողովրդական μնակարանի ներսույթը36: Նա, Հայկական ժողովրդական ավանդական μնակարանի դործառութային Հակիրճ μնութադրությունը տալուց ղատ, ներկայացրել է ժողովրդական μնակարանի ավանդական ջեռուցման ն լուսավորության, կաՀույքի ու կարասու կիրառական ն տիպաμանական μնութադրությունը, ներսույթի դեկորատիվ կիրառական տարրերի դեղարվեստական, ճարտարապետական յուրաՀատկությունները: ԱյսուՀանդերձ, թե՛ Հայկական, թե՛ կովկասադիտական ու ընդՀանուր աղդադրական դրականության մեջ դեռնս չմչակվեցին μնակարանի՝ որպես սոցիալական ֆենոմենի Համալիրի Հետաղոտման ՀամընդՀանուր ճանաչման արժանացած սկղμունքներ: Դրանով Հնարավորություն կընձեռվեր պատմաՀամեմատական խոր վերլուծության Հիման վրա կատարելու կենսապաՀովման մչաՏե՛ս Мелконян Э., Сельские поселения Армении // Культура жизнеобеспечения и этнос, с. 110-149: Տե՛ս Мкртумян Ю., Сельское жилище армян // Культура жизнеобеспечения и этнос, с. 150-188: Տե՛ս Марутян А. Т., Армянские традиционные зернохранилища (по этнографическим материалам) // «Вестник общественных наук» АН Арм. ССР, 1987, № 7, с. 65-76, նույնի՝ Интерьер армянского народного жилища (вторая половина ՃԼՃ-начало ՃՃ в.). Материалы к «Кавказскому историко-этнографическому атласу» // Армянская этнография и фольклор (материалы и исследования), т. 17, Ереван, 1989, с. 63-142:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կույթի այդ μաղադրիչի լրիվ ն Հանդամանալի ուսումնասիրություն: Ցավոք, ինչպես μնակավայրի, այնպես էլ μնակարանի վերաμերյալ առ այսօր Հայադիտության մեջ չկա Համալիր, ամμողջական Հետաղոտություն: Եղածներն առանձին Հրապարակումներ են ու Հոդվածներ: Հայ աղդադրական դիտության խնդիրն է ունենալ Հիմնարար, Հայկական ավանդական ն ժամանակակից μնակավայրին ու μնակարանին նվիրված ամփոփ ն ամμողջական մենադրական աչխատություններ: ԿենսապաՀովման մչակույթի Հաջորդ կարնոր ոլորտը Հայ ժողովրդական տարաղն ու ղարդերն են: Այս Համալիրն անՀամեմատ լավ է ուսումնասիրված, քան նախորդը: Միջնադարյան տարաղը, ըստ Հայ ն օտար մատենադիրների տեղեկությունների, ուսումնասիրել է Վ. Հացունին: Նա միաժամանակ Հետաղոտել է μուն աղդային տարաղը ն փոխառված օտար տեսակները: Աղդային տարաղի վերաμերյալ նրա դրքի տեղեկություններն ու նկարները ներկայացնում են աչխարՀիկ ղդեստները ն եկեղեցական ծիսական տարաղը, իսկ փոփոխվածը՝ արքունի-պալատական, նախարարական ն ղինվորական Հադուստ37: Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի երկարամյա աչխատող Ա. Պատրիկը իր «Հայկական տարաղ» դրքում տվել է Հայկական տարաղի μաղմադարյան պատմության ուրվադիծը վաղնջական ժամանակներից մինչն ՃՃ դարի կեսերը՝ ներառելով Հայկական ժողովրդական պատմաաղդադրական չրջանների տարաղաձների քարտեղը, նկարների Հարուստ ալμոմը՝ 82 տախտակ, ինչպես նան՝ օտար փոխառված տարաղանմուչները38: Այս դրքի դիտաճանաչողական արժեքը μացառիկ է, քանղի Վ. Հացունու ուսումնասիրությունն ընդդրկում է միայն մինչն ՃՄԼ դարը, մինչդեռ Պատրիկը ոչ միայն Հնի վրա ավելացրել է նորը, այլն չարունակել է այն մինչն իր ապրած ժամանակներն ու կարողացել է տալ Հայ ժողովրդի տարաղի ընդՀանուր պատկերը: Եվ ամենակարնորը. Հեղինակը ջանացել է կորստից փրկել μնաջնջման ենթարկված արնմտաՀայության ղանաղան դավառների Հատուկ տարաղաձները, նան Հայրենադարձներից Հավաքել Հին լուսանկարներ ու սփյուռքում լույս տեսած Հայրենակցական ն աղդադրական Հրատարակություններից քաղել Համապա37

Տե՛ս Հացունի Վ., Պատմություն Հին Հայ տարաղին, Վենետիկ, 1924: Տե՛ս Պատրիկ Ա., Հայկական տարաղ, Երնան, 1967:

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

տասխան նյութեր: 1965 թ. Ֆ. Գրիդորյանը Հրատարակեց «Հայկական տարաղներ» ալμոմը: Հայկական տարաղի, ադանելիքների, դլխի Հարդարանքների Հանդամանալի ուսումնասիրություն է կատարել իր դրառած դաչտային աղդադրական նյութերի Հիման վրա Ն. Ավադյանը39: Նա Հանդամանորեն ներկայացրել է Հայաստանի պատմաաղդադրական տարμեր չրջաններին μնորոչ տարաղային Համալիրների նկարադիրն ու μնութադրությունը: Ն. Ավադյանի դրքում ներկայացված են Հայկական տարաղի Համալիրների μաղկացուցիչ մասերը, նրա տարածման չրջանակները: Տրված են ձնվածքը, օդտադործված կարերի տեսակները, նան Հադուստի ղարդարման եղանակները40: Այս ուսումնասիրությունը յուրատեսակ, անփոխարինելի ձեռնարկ է ն՛ աղդադրադետների, ն՛ տարաղի մասնադետների, ն՛ թատերական, երդի ու պարի Համույթների տարաղը μեմականացնողների Համար: Ուչադրավ է նան Արցախի Հայ μնակչության ժողովրդական Հադուստի վերաμերյալ նրա մյուս Հետաղոտությունը41: Հայկական տարաղի պատմադրությանն ու պատմաաղդադրական չրջանների տարաղային յուրաՀատկություններին է անդրադարձել նան Վ. Բդոյանը42: Ուրարտական ղդեստին են անդրադարձել Ս. Եսայանն ու Ս. Հմայակյանը43, իսկ Հելլենիստական դարաչրջանի Հայկական տարաղին՝ Գ. Տիրացյանը44, Պոնտոսի Հայության տարաղի վերաμերյալ ուչադրավ է Տե՛ս Ավադյան Ն., Հայկական ժողովրդական տարաղ (ՃԼՃ դ.-ՃՃ դ. սկիղμ), Երնան, 1983: Տե՛ս Авакян Н., Способы орнаментации традиционной одежды армян в ՃԼՃ-ՃՃ вв. // СЭ, 1972, № 4, с. 108-117, նույնի՝ Об ареалах народного костюма армян (ՃԼՃ-начало ՃՃ в.) // «Кавказский этнографический сборник» (այսուՀետ КЭС), т. ՄԼ, Москва, 1976, с. 188-200: Տե՛ս Авакян Н., Народная одежда армян Арцаха в ՃԼՃ-начале ՃՃ в. // Хозяйство и материальная культура народов Кавказа в ՃԼՃՃՃ вв., вып. Լ, Москва, 1971, с. 209-223: Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայ աղդադրություն, էջ 95-112: Տե՛ս Եսայան Ս., Հմայակյան Ս., Ուրարտական ղդեստ // ՊԲՀ, 1980, № 3, էջ 203-215: Տե՛ս Տիրացյան Գ.. Դիտողություններ Հելլենիստական դարաչրջանի Հայկական տարաղի մասին // ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկադիր», 1959, № 11-12, էջ 97-101:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Ի. Կուղնեցովի աչխատությունը45: Պարադետ ՍրμուՀի Լիսիցյանը, պարարվեստի Հետ ունեցած անմիջական առնչությունները նկատի ունենալով, իր «Հայ ժողովրդի Հինավուրց պարերը ն թատերական ներկայացումները»46 երկՀատոր աչխատության մեջ ղետեղել է տասնյակ տարաղաձներ: ԿենսապաՀովման մչակույթի կարնոր μաղադրամասերից մեկն էլ ուտեստի ն ըմպելիքների Համակարդն է: Միջնադարյան ուտեստը մատենադիրների տեղեկությունների Հիման վրա Հանդամանորեն ուսումնասիրել է Վ. Հացունին47: Ցավոք, առ այսօր այս Հիմնախնդիրն աղդադրական առումով անμավարար է ուսումնասիրված: 1960 թ. ռուսերեն, իսկ 1963 թ. Հայերեն լույս է տեսել «Հայկական խոՀանոց» դիրքը: Ուչադրավ են Լ. Հարությունյանի48 ն Ս. Երեմյանի49 վերոնչյալ դրքում ղետեղած ուսումնասիրությունները: Ուտեստի վերաμերյալ առատ նյութ է ղետեղված Վ. Բդոյանի «Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում» աչխատության մեջ: Հայկական ուտեստի ն Հացկերույթների վերաμերյալ տեսական ընդՀանրացնող ուսումնասիրություն է կատարված 1983 թ. Երնանում լույս տեսած «Культура жизнеобеспечения и этнос» դրքի երրորդ՝ «Система питания» դլխում Ս. Հարությունովի, Յ. Մկրտումյանի Հեղինակությամμ (էջ 189-253): Ուչադրավ է ուտեստի Համալիրի վերաμերյալ Ս. Հարությունովի ընդՀանուր եղրաՀանդումների վերաμերյալ μաժինը50: Սոցիոնորմատիվ մչակույթ: Այս ՀիմնաՀարցերի վերաμերյալ 1950-ական թթ. իրենց ներդրումն ունեցան Հայ աղդադրության երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչները՝ Վ. Բդոյանը, Է. Կարապետյանը, Դ. Վարդումյանը ն այլք: Հայկական դյուղական ընՏե՛ս Кузнецов И., Одежда народов Понта, Москва, 1955: Տե՛ս Лисицян С. С., Старинные пляски и театральные представления армянского народа, т. Լ, Ереван, 1958, т. ԼԼ, Ереван, 1972: Հացունի Վ., Ճաչեր ն խնջույք Հին Հայաստանի մեջ, Վենետիկ, 1912: Տե՛ս Арутюнян Л., О некоторых особенностях питания армянского народа // Армянская кулинария, Москва, 1960, с. 29-36: Տե՛ս Еремян С., Естественно-исторические основы питания армянского народа // Армянская кулинария, с. 21-28: Տե՛ս Арутюнов С. А., Система питания. Общие выводы // Культура жизнеобеспечения и этнос, с. 254-270:

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

տանիքի ձների, դրանց կառուցվածքի, ներընտանեկան Հարաμերությունների, նոր երնույթ դարձած սովորույթների, Հայոց Հարսանեկան ծեսերի ն աղդ-արենակցական խմμերի վերաμերյալ ուչադրավ Հոդվածներ Հրատարակեց նան Վ. Բդոյանը51: Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի դիտաչխատող Է. Կարապետյանն էլ Հրատարակեց «Գլխադինը Հայոց Հարսանեկան սովորույթների մեջ ն նրա սոցիալ-տնտեսական արմատները» ռուսերեն թեկնածուական ատենախոսության սեղմադիրը52: Այդ տարիներին Դ. Վարդումյանն ի մի μերեց իր կատարած դաչտային Հետաղոտությունների արդյունքները ն Հրատարակեց չատ արժեքավոր, Համընդդրկուն ուսումնասիրություն՝ «Լոռեցիների նոր կենցաղը»53 վերնադրով: Այստեղ Համառոտ ներկայացված են խորՀրդային Հասարակարդում լոռեցիների կենցաղում տեղի ունեցած արմատական փոփոխությունները: Ըստ էության, սա Հայերի Հին ու նոր կենցաղի Հիմնական ն μնորոչ կողմերի Համեմատական ուսումնասիրության մի փորձ է: 1960-80-ական թթ. Հայ աղդադրական դիտության մեջ կարնոր ուչադրություն է դարձվել ընտանեկան ն աղդակցական Հարաμերություններին ու Համայնքային կաղմակերպություններին: Հայերի դերդաստանին, աղդակցական Համակարդին է անդրադարձել Մ. Օ. Կոսվեն իր աչխատություններում54: Կովկասի ժողովուրդների աղդադրության տարμեր Հարցերին նվիրված իր թեմա51

Տե՛ս Բդոյան Վ., Կոլտնտեսային ընտանեկան Հարաμերություններ.ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկադիր» Հաս. դիտ., 1956, № 7, էջ 25-39, նույնի՝ Հարսանեկան ծեսերի ու սովորույթների նկարադիր, դրանցված 14-րդ դարում //«Բանμեր Մատենադարանի», 1956, № 3, էջ 53-56, նույնի՝ Кровнородственный «азг» и родственные отношения у армян // СЭ, 1952, № 1, с. 189-192: Տե՛ս Карапетян Э., Выкуп в свадебных обрядах армян и его социально-экономические корни // Труды государственного исторического музея Армении, т. 3, Ереван, 1950, с. 73-146: Տե՛ս ՎարդումյանԴ., Լոռեցիների նոր կենցաղը, Երնան, 1956: Տե՛ս Косвен О., Очерки по этнографии Кавказа // СЭ, 1946, № 2, նույնի՝ Семейная община и патрономия. Москва, 1963, նույնի՝ История и этнография Кавказа (исследования и материалы). М., 1961, նույնի՝ Կովկասի ժողովուրդների պատրոնոմիան // ՊԲՀ, 1963, № 1, էջ 93-107:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

տիկ ուսումնասիրություններում Կոսվենը խիստ ուչադրավ ընդՀանրացումներ է կատարել՝ Հմտորեն օդտադործելով նան Հայ ժողովրդի կենցաղին ու սովորույթներին վերաμերող նյութերը: Նրա ղեկավարությամμ առավել Հանդամանորեն առանձին մենադրություններով Հանդես է եկել Է. Կարապետյանը: Նա իμրն դոկտորական ատենախոսություն Հրատարակել է երկու ուչադրավ աչխատություն, որոնք նոր խոսք էին Հայ դիտական աղդադրության մեջ55: Գոյություն ունեցող դրավոր աղμյուրների ն իր իսկ Հավաքած դաչտային աղդադրական նյութերի Համեմատական քննությամμ Հեղինակը խոր ու մանրաղնին վերլուծության է ենթարկել Հայ նաՀապետական դերդաստանը: «Հայերի ընտանեկան Համայնքը» աչխատության մեջ դիտարկվել ու, ըստ ամենայնի, մեկնաμանվել են Հայ ընտանեական Համայնքի տնտեսական μաղայի, կաղմի ու կառուցվածքի, անդամների աչխատանքային ն փոխՀարաμերությունների ուչադրավ դույքային-իրավական μաղում Հարցեր: Հայտնի է, որ ընտանեկան Համայնքի ղարդացման ներքին օրինաչափությունների Համակարդում, նաՀապետական-Հայրիրավական սկղμունքների դրսնորման ղանաղան ձներում կարնոր տեղ են ղμաղեցնում նան աղդակցական Հարաμերությունները, որոնց ուսումնասիրությանն է նվիրված Է. Կարապետյանի «Աղդ-արենակցական խումμը Հայերի մեջ» աչխատությունը: Դ. Վարդումյանը ն Է. Կարապետյանը Համատեղ Հրատարակել են «Հայաստանի կոլտնտեսականների ընտանիքը ն ընտանեկան կենցաղը» աչխատությունը (1963): Գրքի Հեղինակները խորՀրդային ընտանիքի կենցաղը ն ներընտանեկան Հարաμերությունները առավել ամμողջական ներկայացնելու Համար կիրառել են պատմաՀամեմատական մեթոդը թե՛ ժամանակադրական, թե՛ տարածական առումներով: Առավել Հանդամանալի Հրատարակությունների Հեղինակ է ԽՍՀՄ ԳԱ կովկասադիտության ինստիտուտի դիտքարտուղար Ա. Տեր-Սարդսյանցը: Նա ՀամաՀայկական դաչտային աղդադրական Հետաղոտությունների չնորՀիվ μաղմաթիվ ուսումնասիրություններ կատարեց Հայոց ընտանիքի, ներընտանեկան կյանքի, խուսափման սովորույթների, ամուսնաՀարսանեկան ն այլ ծիսաՏե՛ս Карапетян Э., Армянская семейная община. Ереван, 1958, նույնի՝ Родственная группа «азг» у армян, Ереван, 1966:

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

կարդերի վերաμերյալ, որոնք դիտնականը քննում է ԽՍՀՄ ժողովուրդների աղդային մչակույթների Համատեքստում56: Այդ նույն մեթոդաμանությամμ Հայկական ընտանիքի վերաμերյալ ուչադրավ ուսումնասիրություն է Հրատարակել Զ. Խառատյանը57: Հայոց ամուսնաընտանեկան Հարաμերությունների ղարդացման ու փոփոխման, դրանց սովորութային ն իրավական Հիմքերի վերՀանման ու լուսաμանման μնադավառում պատչաճ տեղ ունի Ս. ՀովՀաննիսյանի Հետաղոտությունը58, իսկ աղդակցական խմμի վերաμերյալ ուչադրավ աչխատություններ Հրատարակեցին Ա. Ասմանդուլյանը59 ն Տ. Ավետիսյանը60: Առաջ քաչվեց Հայկական կենցաղում լայն տարածում ունեցած Հասակային դասերի ինստիտուտի վերապրուկների ուսումնասիրության Հարցը: «Հայ ժողովրդական խաղեր» դրքում դրանց անդրադարձել է նան Վ. Բդոյանը61: Նոր Նախիջնանի կտրիճների դասի Համանման սովորությունների

Տե՛ս Тер-Саркисянц Е., Обычай избегания у армян и его изживание за годы Советской власти (по материалам сельских районов Армянской ССР) // ИФЖ, 1968, № 2, с. 211-218, նույնի՝ Современная семья у армян (по материалам сельских районов Армянской ССР), Москва, 1972, նույնի՝ О национальном аспекте браков в Армянской ССР (по материалам загсов) // СЭ, 1973, № 4, с. 89-95, նույնի՝ Современные этнические процессы на Кавказе. М., 1978, с. 62-117, նույնի՝ Современная семья у армян Нагорного Карабаха // КЭС, т. ՄԼ, с. 11-46, նույնի՝ Основные тенденции развития современной сельской семьи у армян // КЭС, т. ՄԼԼ, 1980, с. 162-192, նույնի՝ Брак и свадебный цикл у армян (вторая половина ՃԼՃ-начало ՃՃ в) // КЭС, т. ԼՃ, 1989, с. 246-284, նույնի՝ Армяне. Семейный быт народов СССР, М., 1990, с. 402-420: Տե՛ս Харатян З. В.. Культовые мотивы семейных обычаев и обрядов у армян // Армянская этнография и фольклор (материалы и исследования), т. 17, с. 7-61: Տե՛ս Հովծաննիսյան Ս., Ամուսնաընտանեկան իրավունքը վաղ ավատական Հայաստանում, Երնան, 1976: Տե՛ս Асмангулян А., История армянских терминов родства. Ереван, 1983: Տե՛ս Ավետիսյան Տ., Հայկական աղդանուն, Երնան, 1987: Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայ ժողովրդական խաղեր, Հ. Լ, Երնան, 1963, էջ 23-42:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հետքեր է արձանադրել Խ. Փորքչեյանը62, իսկ Ջավախքի տղամարդկանց ու կանանց միությունների մասին ուսումնասիրություն է կատարել Ժ. Խաչատրյանը63: Հայաստանի տարμեր չրջաններում ն Հայաչատ դաղութներում տղամարդկանց ու կանանց Հասակակիցների միությունների դոյությունն է արձանադրել նան Վ. Գրիդորյանը64: Առավել Հանդամանորեն այս մասին դրել է Լ. Վարդանյանը: Նրա «Տղամարդկանց տարիքային խմμերի ավանդույթները Հայերի մեջ (ՃԼՃ դ. վերջ-ՃՃ դ. սկիղμ)» աչխատությունն առաջին ամμողջական Հետաղոտությունն է՝ նվիրատվական այս ծեսերի վերաμերյալ65: Աղդադրության ավանդութային թեմաներից է նան դյուղական Համայնքը: ԱրնելաՀայ դյուղական Համայնքին է նվիրված Մ. Հակոμյանի մենադրությունը66: Հայկական դյուղական կամ Հարնանական Համայնքին նվիրված ուչադրավ Հոդվածներով են Հանդես եկել անվանի պատմաμաններ՝ Լ. Խաչիկյանը, Ս. Հակոμյանը, Ա. Հակոμյանը, Ա. Համμարյանը, Պ. ՀովՀաննիսյանը67: Այս

Տե՛ս -որքչեյան Խ., Նոր Նախիջնանի Հայ ժողովրդական μանաՀյուսություն, Երնան, 1965, նույնի՝ Նոր Նախիջնանի Հայ դյուղերի «Կտրիճների միությունների» մասին // ՊԲՀ, 1966, № 3, էջ 184-192: Տե՛ս Խաչատրյան Ժ., Հասակակիցների միությունները Ջավախքում // ՊԲՀ, 1968, № 1, էջ 203-212: Տե՛ս Գրիդորյան Վ., Արնմտյան Ուկրաինայի Հայկական դաղութների «Կտրիճվորաց եղμայրությունների» մասին // ՊԲՀ, 1963, № 2, էջ 115-127: Տե՛ս Варданян Л., Традиции мужских возрастных групп у армян в конце ՃԼՃ - начале ՃՃ в. (историко-этнографическое исследование) // Армянская этнография и фольклор (материалы и исследования), т. 12. Ереван, 1981, с. 85-142: Տե՛ս Акопян М., Сельская община в Восточной Армении во ԼԼ пол. ՃԼՃ - нач. ՃՃ вв., Ереван, 1988: Խաչիկյան Լ., ՃԼՄ-ՃՄ դդ. Հայկական դյուղական Համայնքի մասին // ՊԲՀ, 1958, № 1, Հակոμյան Ս., Գյուղական Համայնքը Հայաստանում վաղ ն ղարդացած ֆեոդալիղմի դարաչրջանում // ՊԲՀ, 1965, №1, նույնի՝ Գյուղական Համայնքը Հայաստանում 15-18-րդ դդ. // ՊԲՀ, 1973, № 2, Հակոμյան Ա., Գյուղական Համայնքը Կարսի մարղում (ՃԼՃ դարի վերջ - ՃՃ դարի սկիղμ) // ՊԲՀ, 1987, № 1, Համμարյան Ա., Ադրարային Հարաμերությունները Արնմտյան Հայաստանում (1856-1914), Երնան, 1965, Հովծան298

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

Հիմնախնդրին է անդրադարձել նան տողերիս Հեղինակը68: 1980-ական թվականներից սկիղμ դրվեց նան էթնոժողովրդադրությանն առնչվող Հարցերի ուսումնասիրությանը69: Հումանիտար մչակույթ: Հայոց Հոդնոր-Հումանիտար մչակույթի առանձին ոլորտները նս Հանդամանալի Հետաղոտման են ենթարկվել Կ. Մելիք-Փաչայանի70, Ա. Օդաμաչյանի71, Լ. ԱμրաՀամյանի72, Զ. Խառատյանի73, Գ. Վարդումյանի74, Վ. Բդոյանի75, Կ. Աթոյանի76, Ս. Լիսիցյանի77, Ժ. Խաչատրյանի78, Է. Պետրոսյանիսյան Պ., Գյուղական Համայնքի պրոμլեմի ուսումնասիրությունը ակադ. Հ. Մանանդյանի աչխատություններում // ԲԵՀ, 1985, № 1: Նածապետյան Ռ., Աղդակցական ն Համայնքային փոխօդնության ձների վերապրուկները աղձնիքաՀայության մեջ // ԲԵՀ, 1979, № 1, նույնի՝ Նյութական փոխօդնության ձների մնացուկները աղձնիքաՀայության աղդակցական խմμերի մեջ ՃԼՃ դ. ն ՃՃ դ. սկղμին // «Երնանի Համալսարան», դիտական լրատու, 1977, № 2: Տե՛ս Население Еревана (этносоциологическое исследование), ред. Арутюнов Ю., Карапетян Э., Ереван, 1986: Տե՛ս Մելիք--աչայան կ., ԱնաՀիտ դիցուՀու պաչտամունքը, Երնան, 1963: Տե՛ս Օդաμաչյան Ա., Ամանորը Հայ ժողովրդական տոնացույցում // ՀԱԲ, Հ. 9, Երնան, 1978, էջ 7-72, նույնի Народные верования армян // КЭС, т. ՄԼ, с. 107-130: Տե՛ս Абрамян Л., Первобытный праздник и мифология. Ереван, 1983: Տե՛ս Харатян З., Культовые мотивы семейных обычаев и обрядов у армян // ՀԱԲ, Հ. 17, էջ 7-61: Տե՛ս Вардумян Г., Дохристианские культы армян // ՀԱԲ, Հ. 18, Երնան, 1991, էջ 65-146: Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայ ժողովրդական խաղեր, Հ. 1, Երնան, 1963, Հ. 2, Երնան, 1980, Հ. 3, Երնան, 1983: Տե՛ս Աթոյան կ., Ռաղմա-սպորտային մենամարտերը Հայաստանում, Երնան, 1965: Տե՛ս Лисицян С., Старинные пляски и театральные представления армянского народа, т. Լ. Ереван, 1958, т. ԼԼ, 1972, նույնի՝ Армянские старинные пляски, Ереван, 1983: Տե՛ս Խաչատրյան Ժ., Ջավախքի Հայ ժողովրդական պարերը // ՀԱԲ, Հ. 7, Երնան, 1975, էջ 7-124: Տե՛ս նան Петросяни Э., Хачатрян Ж., Армянский народный танец, Москва, 1980:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նի79 կողմից: Հայ ժողովրդական մինչ այդ անտեսված խաղերին նվիրված եռաՀատոր ընդարձակածավալ աչխատության մեջ Վ. Բդոյանը Հնարավոր μոլոր աղμյուրներից՝ դաչտային աղդադրական, մատենադրական, դեղարվեստական դրականության ն այլն, μծախնդիր մանրակրկիտությամμ դրեթե սպառիչ կերպով Հավաքել է Հայ ժողովրդական խաղերը՝ Հնարավոր տարμերակներով, դիտականորեն մչակել դրանք՝ ենթարկելով անՀրաժեչտ դասակարդումների ն տվել որպես μնադրեր՝ կցելով նան ծավալուն ուսումնասիրություն: 1950-1980-ական թթ. աղդադրական նչանակալի Հետաղոտություններ կատարվեցին Հայոց կիրառական արվեստի ոլորտում: 1955 թ. լույս տեսավ Ա. Մնացականյանի «Հայկական ղարդարվեստը» ծավալուն մենադրությունը, որն առ այսօր ունի աղμյուրադիտական կարնոր նչանակություն: Նչելի են Վ. Թեմուրճյանի80, Մ. Ղաղարյանի81 ն Վ. Բդոյանի82 դորդադործության վերաμերյալ անչափ Հետաքրքիր Հետաղոտությունները, որոնցում ընդարձակ ակնարկներ կան պատմական անցյալի ն խորՀրդային տարիներին կաղմակերպված դորդերի արտադրության մասին: Վ. Բդոյանի «Հայկական աղամանները» աչխատության մեջ արծարծված են ԱնաՀիտ դիցուՀուն խորՀրդանչող Հայկական կանացիակերպ աղամանների կիրառության, նրան աղերսվող աղի պաչտամունքի, քրիստոնեության չրջանում դիցուՀու ծպտվելու Հանդամանքներին առնչվող Հարցեր: Ուչադրավ են նան Ս. Դավթյանի՝ Հայկական ժանյակի, ասեղնադործության, կարպետի, միջնադարյան կիրառական արվեստների պատմության վերաμերյալ

Տե՛ս Петросяни Э., Театральные черты в средневековых армянских миниатюрах // ՀԱԲ, Հ. 7, էջ 127-194, նույնի՝ Сюжеты и образы народного драматического творчества армян // Фольклорный театр народов СССР, Москва, 1985, с. 171-190: Տե՛ս Թեմուրճան Վ., Գորդադործությունը Հայաստանում, Երնան, 1956: Տե՛ս Ղազարյան Մ., Հայկական դորդը (պատկերաղարդ), Լոս Անջելես, 1988: Տե՛ս Բդոյան Վ., Հայկական աղամաններ: ԱնաՀիտ դիցուՀուն խորՀրդանչող կանացիակերպ աղամաններ, Երնան, 1986:

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

ուսումնասիրությունները83: Դրանցում քննության են առնված ասեղնադործ արվեստների տեսակները, դրանց կատարման Հնարները, աչխարՀադրական տարածման, աղդադրական ու դեղարվեստական առանձնաՀատկություններին վերաμերող μաղմաթիվ ն μաղմաղան Հարցեր: Նրա դրքերը լույս են սփռում կիրառական արվեստի Հանիրավի մոռացված մի քանի ասպարեղների վրա: Այս առումով դրանք μացառիկ արժեք են ներկայացնում Հայադիտության մեջ: Նչելի են նան Ա. Պատրիկի84, Ա. Գնորդյանի85 ուսումնասիրությունները: Կիրառական արվեստի μնադավառում տեսական μնութի ուսումնասիրություն է կատարել ակադեմիկոս Բ. Առաքելյանը: Նա 1949 թ. Հրատարակել է «Հայկական պատկերաքանդակները ԼՄ-ՄԼԼ դարերում» աչխատությունը, որում մանրամասնորեն ուսումնասիրել է աչխարՀիկ ն կրոնական μովանդակություն ունեցող քարե Հուչարձանները: 1969 թ. Հրատարակված նրա Հոդվածը86 դրվել է Ք. ա. ՄԼ դարից մինչն Ք. Հ. ԼԼԼ դարի նյութերի Հիման վրա: 1976 թ. Բ. Առաքելյանը Հրատարակեց Հին Հայաստանի արվեստի վերաμերյալ ընդՀանրացնող մի աչխատություն, որի դիտական նչանակությունը μացառիկ է87: Գրքում քննարկված են ինչպես մոնումենտալ, այնպես էլ կիրառական արվեստի Հուչարձանները՝ քանդակները, խճանկարը, դեղարվեստական ստեղծադործությունները՝ մետաղից, քարից, կավից, ապակուց, Հայ թադավորների Հատած դրամների, ինչպես նան դեմմաների ու կնիքների պատկերադրությունը: Հեղինակը լուսաμանում է Հին Հայկական արվեստի ձնավորումն ու նրա ղարդացման փուլերը վաղ Հայկական (Ք. ա. ՄԼ-ԼՄ դդ.), Հելլենիստական (Ք. ա. ԼԼԼ-Լ դդ.), ինչպես նան Լ-ԼԼԼ դարաչրջաններում, իսկ փայտի դեղարվեստա83

Տե՛ս Դավթյան Ս., Հայկական ժանյակ, Երնան, 1966, նույնի՝ Հայկական ասեղնադործություն, Երնան, 1972, նույնի՝ Հայկական կարպետ, Երնան, 1975, նույնի՝ Դրվադներ Հայկական միջնադարյան կիրառական արվեստների պատմության, Երնան, 1982: Տե՛ս Պատրիկ Ա., Ուրֆայի ասեղնադործությունը, Երնան, 1985: Տե՛ս Գնորդյան Ա., ԱրՀեստները ու կենցաղը Հայկական մանրանկարներում, Երնան, 1978: Տե՛ս Առաքելյան Բ., Քանդակադործությունը Հին Հայաստանում // ՊԲՀ, 1969, № 1, էջ 43-69: Տե՛ս Առաքելյան Բ., Ակնարկներ Հին Հայաստանի արվեստի պատմության (մ. թ. ա. ՄԼ դ. - մ. թ. ԼԼԼ դ.), Երնան, 1976:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կան փորադրության արվեստին է անդրադարձել Հ. Աղատյանը՝ Վ. Բդոյանի ընդարձակ ներածական խոսքով88: Թեմատիկ ուսումնասիրություններին ղուդընթաց Հրատարակվել են նան պատմաաղդադրական առանձին չրջանների վերաμերյալ ուսումնասիրություններ, որոնցից առավել կարնորներից են Դ. Վարդումյանի89, Վ. Պետոյանի90, Ե. Կարապետյանի91, Վ. Թեմուրճյանի92, Ե. Տեր-Մկրտչյանի93, Գ. Հալաջյանի94, Բ. Թոռլաքյանի95, Հովսեփ Օրμելու96, Ս. Պատրիկի97, Ս. Ավադյանի98, Ռ. Գրիդորյանի99, Կ. Զերքեղյանի100 մենադրությունները: Երկար սպասումից Հետո ՀետմաՀու Հրատարակվեց նան Վ. Բդոյանի ծավալուն ուսումնասիրությունը101: Սրանք մեծարժեք ներդրում են Հայ աղդադրական դիտության Համակարդում: Առանձին Հոդվածներ են նվիրվել Հայ աղդադրության պատմությանը102: Ցավոք, մինչ օրս չկա Հայ աղդադրության պատմու88

Տե՛ս Ազատյան Հ., Փայտի դեղարվեստական փորադրություն, ձեռնարկ, Երնան, 1961: ՎարդումյանԴ., Լոռեցիների նոր կենցաղը, Երնան, 1956: Տե՛ս Պետոյան Վ., Սասնա աղդադրությունը, Երնան, 1965: Տե՛ս կարապետյան Ե., Սասուն (աղդադրական նյութեր), Երնան, 1962: Տե՛ս Թեմուրճյան Վ., Գամիրքի Հայերը (պատմաաղդադրական ուսումնասիրություն) // ՀԱԲ, Հ. 1, Երնան, 1970, էջ 9-142: Տե՛ս Տերμի-Մկրտչյան Ե., Վանեցոց Հարսանիքը (կենցաղադրական պատկերներ) // ՀԱԲ, Հ. 1, Երնան, 1970, էջ 143-202: Տե՛ս Հալաջյան Գ., Դերսիմի Հայերի աղդադրությունը (նյութեր ն ուսումնասիրություններ), մասն Ա // ՀԱԲ, Հ. 5, Երնան, 1973, էջ 5-300: Տե՛ս Թոռլաքյան Բ., ՀամչենաՀայերի աղդադրությունը // ՀԱԲ, Հ. 13, Երնան, 1981, էջ 5-154: Տե՛ս Орбели И., Фольклор и быт Мокса, Москва, 1982. Տե՛ս Պատրիկ Ս., Պատմադիրք Հուչամատեան Սեμաստիոյ ն դավառի Հայութեան, Հ. Ա, Պեյրութ, 1974, Հ. Բ, Նյու Ճըրղի, 1983: Տե՛ս Ավադյան Ս., Արճակի աղդադրությունն ու μանաՀյուսությունը // ՀԱԲ, Հ. 8, Երնան, 1978, էջ 5-186: Տե՛ս Գրիդորյան Ռ., Գեղարքունիք (նյութեր ն ուսումնասիրություններ) // ՀԱԲ, Հ. 14, Երնան, 1983, էջ 5-263: Տե՛ս âերքեզյան կ., Աֆիոն-ԿարաՀիսարի դաղթօջախը, Երնան, 1986: Բդոյան Վ., Ջավախքի Հայոց աղդադրությունը ն ժողովրդական μանարվեստը, Երնան, 2014: Այս առումով թերնս կարելի է առանձնացնել Հետնյալները. Вардумян Д., Этнографическая работа в Армении 5-6 пятилетиях // СЭ, 1956, Ի 3, նույնի՝ Армянская этнография за годы советской власти //

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

թյան ամμողջական ուսումնասիրություն: Հրատարակվել են Գ. Սրվանձտյանցի երկերի երկՀատորյակը (1978, 1982), Ե. Լալայանի երկերի ՀինդՀատորյակից 1-3-ը (1983, 1988, 2004): Հայ ժողովրդի աղդադրությանը այլնայլ առիթներով անդրադարձել են նան սփյուռքաՀայ դրասերները, ըստ որում՝ ղμաղվելով μացառապես պատմական աղդադրությամμ: Սակայն սփյուռքաՀայերը, եթե նկատի չունենանք առանձին μացառությունները, մասնադիտորեն չեն ղμաղվել աղդադրությամμ: ԱյդուՀանդերձ ղդալի չափով եղակի տեղեկություններ են Հաղորդում արնմտաՀայերի այս կամ այն Հատվածի կենցաղի ու սովորությունների վերաμերյալ: Աղդադրական Հետաղոտություններ են նան կատարվել Հայաստանում ապրող քրդերի103, ռուսների104, Հույների105 աղդադրության վերաμերյալ: Այս չրջափուլի ձեռքμերումներից մեկն էլ μանադիտության ն մարդաμանության չոչափելի Հաջողություններն են, որոնք առանձին Հետաղոտության նյութեր են: ՍովետաՀայ μանադիտությունը նույնպես ղարդացել է անցյալի Հայ СЭ, 1962, № 4-5, с. 111-116; նույնի՝ Աղդադրություն // Գիտությունը Հայաստանում 50 տարում, Երնան, 1973, էջ 65-70, նույնի՝ Աղդադրություն // ՊԲՀ, 1970, № 4, էջ 135-145, Карапетян Э., Вардумян Д., О некоторых задачах армянской советской этнографии // ՀՍՍՌ ԳԱ «Տեղեկադիր», Երնան, 1952, Ի 1, էջ 67-79, Բդոյան Վ., Աղդադրություն // Հայադիտությունը 50 տարում, Երնան, 1971, էջ 195-229, Մելիք-աչայան կ., ՍովետաՀայ աղդադրության անցած ուղին // ՀՍՍՀ ԳԱ «Լրաμեր Հաս. դիտ.», 1968, № 11, էջ 54-67: Տե՛ս Ավդալ Ա., Քուրդ կինը նաՀապետական ընտանիքում ըստ աղդադրական ն ֆոլկլորային նյութերի // Աչխատություններ, Հայաստանի պատմության թանդարանի, Երնան, 1948, № 1, նույնի՝ Արյան վրիժառությունը քրդերի մեջ ն նրա մնացուկների վերացումը սովետական պայմաններում // նույն տեղում, 1952, № 2, նույնի՝ Курдская этнография и фолкьлор и их изучение в советской Армении // Вопросы этнографии Кавказа, Тбилиси, 1952, նույնի՝ Անդրկովկասյան քրդերի կենցաղը, Երնան, 1957: Տե՛ս նան Дарвешян М., Скотоводческое хозяйство курдов Восточной Армении. Ереван, 1986. Տե՛ս Долженко И., Хозяйственный и общественный быт русских крестьян Восточной Армении (кон. ՃԼՃ-нач. ՃՃ вв.), Ереван, 1985: Տե՛ս Харацидис Э., Хозяйственный быт и материальная культура греческого населения Восточной Армении во второй пол. ՃԼՃ-нач. ՃՃ вв. (историко-этнографическое исследование), Ереван, 1990:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

դասական μանադիտության ավանդույթների Հիման վրա: 1930-ական թվականներից սկսած մինչն օրս դիտական արչավախմμերի, անՀատական դաչտային դործուղումների ն սիրող μանաՀավաքների ջանքերով Հայաստանի չրջաններում ն Հայաստանից դուրս Հայաμնակ վայրերում դրի են առնվել μանաՀյուսական μաղմաժանր ն Հարուստ նյութեր, որոնք Հրատարակվեցին ինչպես «Հայ աղդադրություն ն μանաՀյուսություն» մատենաչարում, այնպես էլ առանձին մենադրություններում: Նչանավոր μանադետ Սարդիս Հարությունյանը չուրջ վեց տասնամյակ անխոնջ նվիրումով ծառայել է Հայադիտությանը: Նրա μանադիտական μոլոր աչխատությունները որքանով որ μանադիտական մեծարժեք դործեր են, նույնքանով էլ աղդադրական տեսական μնույթի Հետաղոտություններ: Այսպես, Մոսկվայում «Мифы народов мира» երկՀատորյակում (1981 թ., 1982 թ.), այնուՀետն «Мифологоческий словарь»-ում (1990 թ.) լույս տեսավ նրա ռուսերեն Հոդվածաչարը Հայոց առասպելների մասին: Հայ առասպելների քննությանը նվիրված նրա Հիմնարար աչխատությունը «Հայ առասպելաμանություն» վերնադրով մենադրությունն է (Բեյրութ, 2000 թ.): Ս. Հարությունյանի μանադիտական դործունեության մյուս կարնոր μնադավառն ընդդրկում է Հմայական μանաՀյուսության դրեթե μոլոր կարնոր ժանրերը: 1975 թ. Հրապարակի վրա է Հմայական μանաՀյուսության ուրույն ժանրերին նվիրված մենադրությունը՝ «Անեծքի ն օրՀնանքի ժանրը Հայ μանաՀյուսության մեջ», իսկ դեռ 1960 թ. Հրատարակվել էր նրա «Հայ ժողովրդական Հանելուկներ» մենադրական Հետաղոտությունը, 1965 թ.՝ «Հայ ժողովրդական Հանելուկներ» ՀամաՀավաք Հրատարակությունը, որոնցով Հիմք դրվեց Հայկական Հանելուկների, անեծք-օրՀնանքների ն առՀասարակ Հմայական Հայ μանաՀյուսության դիտական ուսմունքներին: Մենք դիտնականին ենք պարտական աղդային Հերոսավեպի Գ (1979 թ.) ն Դ (1999 թ.) Հատորների պատումների Հավաքման, խմμադրման, Հարուստ ծանոթադրություններով Հրատարակության Համար: 1977 թ. լույս է տեսնել Ս. Հարությունյանի կաղմած՝ վեպի տասը ընտիր պատումներից μաղկացած ժողովածու՝ օժտված դիտական անՀրաժեչտ ապարատով՝ «Կուլտուր-պատմական ակնարկով»: Տարիներ չարունակ ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետում Հնադիտության ն աղդա304

Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման…

դրության դծով մասնադիտացող ավարտական կուրսերում ն մադիստրատուրայում դասախոսել է «Հայ μանաՀյուսություն» Հատուկ դասընթացը: Թեն ուչացումով Հայաստանում նս պատրաստվել են տարμեր մասնադիտության մարդաμաններ, որոնք դեմքի պլաստիկ վերականդնման ն Հնեամարդաμանությանը ղուդընթաց ղμաղվում են էթնիկ մարդաμանության որոչ Հարցերի Հետաղոտությամμ: Առաջին արդյունքները եղել են Հուսադրող. Հստակվել են արմենոիդ տիպի Հատկանիչները, փորձ է արվել պարղելու Հայկական μարձրավանդակի Հնադույն ն այժմյան μնակիչների ֆիղիոլոդիական տիպի Հաջորդության Հարցը ն այլ Հարցեր106: Նկատենք, որ այս ձեռքμերումներին ղուդաՀեռ ուսումնասիրվող ժամանակաչրջանում կար դաղափարախոսական այն խոչընդոտը, որը կաչկանդում էր մի կողմից անցյալի ժառանդության ամμողջական օդտադործմանն ու արտասաՀմանյան դործընկերների Հետ մասնադիտական փոխառնչումներին, մյուս կողմից՝ աչխարՀասփյուռ Հայերին որպես էթնիկ ամμողջություն դիտելուն, ն նրանց պատմաաղդադրական ուսումնասիրությանը, խնդիր չէր դրվում դաչտային Հետաղոտություններ իրականացնելու Համապարփակ ձնով՝ μոլոր թեմաների վերաμերյալ նյութերը դրի առնելու նպատակով: «Աղդադրական Հանդեսում» ն «Աղդադրություն ն μանաՀյուսություն» (նյութեր ն ուսումնասիրություններ) մատենաչարում վիթխարի նյութեր են դրառված, μայց Հայաստանի μոլոր տարածաչրջանները ն μոլոր թեմաները չեն, որոնք Հետաղոտված են, ինչպես նան չատ չրջաններ ու կենցաղի կարնոր μնադավառներ: Առ այսօր դեռնս չկան Համալիր Հետաղոտություններ ոչ միայն Արնմտյան Հայաստանի, այլն Հայաստանի Հանրապետության չատ մարղերի, ինչպես, օրինակ, Տավուչի, Արադածոտնի, Շիրակի, Կոտայքի, Արարատի, Լոռու, Գեղարքունիքի մասին:

Տե՛սՎարդումյան Դ., Նազինյան Ա., 1978-1979 թթ. աղդադրական ն μանաՀյուսական դաչտային Հետաղոտությունների արդյունքներ // Զեկուցումների թեղիսներ, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրատ., Երնան, 1980, էջ 3-4:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

3. ԱԿԱԴԵՄԻԿՈՍ ՀՈՎՍԵՓ ԱԲԳԱՐԻ ՕՐԲԵԼԻ

(Երախտավոր Հայորդու ծննդյան 130-ամյակի առթիվ) Հայրենական պատմության մեջ ակադեմիկոս Հովսեփ Աμդարի Օրμելին ճանաչված է որպես նչանավոր արնելադետ, Հնադետ, վիմադրադետ, μանադետ, թանդարանադետ, μանասեր, պատմաμան, Հուչարձանադետ, դիտության Հմուտ կաղմակերպիչ, ՀԽՍՀ ն ՍՍՀՄ ԳԱՍ ակադեմիկոս: Նա ոչ միայն նչանավոր դիտնական էր, դիտության Հմուտ կաղմակերպիչ, այլն ակտիվ Հասարակական դործիչ: Լինելով Հայտնի Էրմիտաժի տնօրենը՝ նրա ղեկավարությամμ այն դարձել էր դիտական խոչոր օջախ: Հովսեփ Օրμելին Հայաստանի դիտությունների ակադեմիայի Հիմնադիրն ու առաջին նախադաՀն էր, ՍՍՀՄ ԳԱ արնելադիտության ինստիտուտի Լենինդրադի μաժանմունքի Հիմնադիրը: Հովսեփ Օրμելին ծնվել է տոՀմիկ մտավորականների ընտանիքում: Նրա պապը՝ Հովսեփ Հովակիմի Օրμելին, ավարտել է Մոսկվայի Լաղարյան ճեմարանը: Հեղինակ է տպադիր մի չարք աստվածաμանական աչխատությունների: Վախճանվել է 1891 թվականին: Հովսեփ Օրμելի ավադը ունեցել է երեք տղա ն երկու աղջիկ: Ավադ որդին՝ Դավիթը, ավարտել է Խարկովի Համալսարանը ն դարձել μժիչկ-Հոդեμույժ, երկրորդ որդին՝ Համաղասպը, Թիֆլիսում Հայտնի μժիչկ-ատամնաμույժ էր, երրորդը՝ Աμդարը, ուսանել է Պետերμուրդի Համալսարանի իրավաμանական ֆակուլտետում ն ստացել իրավադիտության թեկնածուի աստիճան: Աμդար Օրμելին ցանկացել է մնալ Պետերμուրդում, սակայն Հոր պաՀանջով վերադարձել է Հայրենիք ն իμրն Հաչտարար դատավոր պաչտոնավարել է Նախիջնանում, ապա՝ Ծաղկաձորում, Քութայիսում: Թիֆլիս տեղափոխվելուց Հետո նա մի քանի տարի աչխատել է որպես դատական պալատի դատախաղի օդնական, ապա՝ դարձել փաստաμան: Ընտանիքում նրա աղդեցությունը մեծ էր, Հեղինակությունը՝ անառարկելի: Աμդար Օրμելու կինը՝ Վարվառան, Արղության իչխանական տոՀմից էր՝ Մովսես ԱրղությանԵրկայնաμաղուկի դուստրը: Աμդար Օրμելու ավադ որդին՝ Ռուμենը (1880-1943), ավարտել էր Պետերμուրդի Համալսարանի իրավա306

Ակադեմիկոս Հովսեփ Աμդարի Օրμելի

μանական ֆակուլտետը, ստացել առաջին կարդի դիպլոմ: 1906 թ. արժանացել է իրավադիտության մադիստրոսի աստիճանի, ստաժավորվել է նան Գերմանիայում՝ Ենայի Համալսարանում, ճանաչվել այդ Համալսարանի դոկտոր: Հետադայում նա տարվեց ջրասուղական դործով, որի պատմությանը մի չարք կարնոր ուսումնասիրություններ նվիրեց: Ռուμեն Օրμելին ստորջրյա Հնադիտության Հիմնադիրներից մեկն է եղել մեր երկրում: Միջնեկ որդու՝ Լնոն Օրμելու (1887-1958) անունը Հայտնի է μոլորին: Իμրն Ի. Պ. Պավլովի ուսմունքի ղարդացնող՝ նա ֆիղիոլոդիայի μնադավառում կանդնած է դիտական մի չարք ուղղությունների սկղμնավորողի տեղում: Լնոն Օրμելու դաղափարների ղարդացմամμ այժմ դμաղված են դիտաՀետաղոտական ամμողջ Հաստատություններ: Օրμելիների դերդաստանը աչքի էր ընկնում մի չարք այնպիսի դործիչներով, որոնք Հատուկ էին ՃԼՃ դարի վերջին ն ՃՃ դարի սկղμին Հայ մտավորականությանը: Ծաղկաձորում μացված է Օրμելի եղμայրների թանդարան՝ որի ցուցանմուչները Հստակ պատկերացում են տալիս այդ ղարմանալի ընտանիքի մասին: Երնանում ն Լենինդրադում կան «Օրμելի» կամ «Օրμելի եղμայրների» անունը կրող դիտական օջախներ ու փողոցներ: Աμդար Օրμելու կրտսեր որդին՝ Հովսեփը, ծնվել է 1887 թ. մարտի 8(20)-ին Քութայիսում: Հաջորդ տարին ընտանիքը վերաՀաստատվեց Թիֆլիսում՝ Անդրկովկասի մչակութային ամենախոչոր կենտրոններից մեկում: Հովսեփ Օրμելին 1896 թ. ընդունվել է 3-րդ արական դիմնաղիան: Այստեղ նա ձեռք է μերել դասական լեղուների՝ Հունարենի ն լատիներենի լավ դիտելիքներ: Հարնան երեխաների Հետ չփվելով, Հայերենից ն ռուսերենից μացի, սովորեց վրացերեն, ադրμեջաներեն: 1904 թ. նա ավարտեց դիմնաղիան: 1911 թ. ավարտել է Սանկտ Պետերμուրդի Համալսարանի պատմաμանասիրական ֆակուլտետը, ղուդաՀեռ նան արնելադիտական ֆակուլտետի Հայ-վրաց-պարսկական μաժանմունքը: Արնելադիտական առարկաներից Հովսեփ Օրμելուն դրավեց Հայադիտությունը, նա դտավ ժամանակի Հայտնի դիտնական մի μարեկամ, ուսուցիչ Նիկողայոս Մառին (1864-1934): Հովսեփ Օրμելին եկավ Պետերμուրդ, երμ Մառն արդեն ճանաչված էր որպես Ռուսաստանի խոչորադույն արնելադետներից մեկը: Նրա անվան Հետ է կապված Հայրենական կովկասադիտության մի ամμողջ դարաչրջան:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հովսեփ Օրμելի դիտնականի կայացման դործում մեծ դեր խաղաց նան Յակով Իվանովիչ Սմիոնովը (1869-1918): Նա արտասովոր լայն դիտելիքների տեր մարդ էր, չատ էր Հետաքրքրվում նան Հայկական Հնություններով: Մառի Հետ Յա. Ի. Սմիոնովը մասնակցեց Գառնիի Հեթանոսական տաճարի պեղումներին, ուսումնասիրեց այն ժամանակ այնքան խորՀրդավոր թվացող Գեղամա լեռների վիչապ-կոթողները: 1892 ն 1903 թթ. Նիկողայոս Մառը ձեռնարկեց երկու դիտական արչավ դեպի Անի, ապա 1904 թ. պեղումները վերսկսվեցին ն չարունակվեցին մինչն 1917 թվականը: Այսպիսով՝ 16 անդամ Հեռավոր Պետերμուրդից Անի են ժամանել դիտնականներ, նրանց թվում՝ նան Հովսեփ Օրμելին ն 16 ամառ անցկացրել ավերակ քաղաքում: Մառի ղեկավարությամμ Անիում Հիմնադրվեց պաչտոնական Հաստատում չստացած իμական Հնադիտական ինստիտուտ: Մասնակիցների Համար Անիի պեղումները Հնադիտական Հիանալի դպրոց են եղել: Այդ արչավներից Հովսեփ Օրμելին ստացավ ն՛ նյութի, ն՛ նրա վերլուծության խոր դիտելիքներ: Այլ պարտականությունների Հետ միասին Օրμելին տնօրինում էր Անիի Հնադաμանը: Վերջինս Հիմնվել էր մասնավոր միջոցների չնորՀիվ: Անիի այցելունեμի թիվը մեծ էր: Այցելուների մի ղդալի մասը կաղմում էին օտարերկրացիներ: Հովսեփ Օրμելուն Հարկ էր լինում տալ ընդարձակ μացատրություններ, որոնք Հաճախակի վեր էին ածվում իսկական դասախոսությունների, որոնց արդյունքում Հրատարակվեց «Անվո ավերակները» Հանրամատչելի մի դրքույկ: 1909 թ. Հովսեփ Օրμելին ձեռնարկեց մի ինքնուրույն ճանապարՀորդություն դեպի պատմական Հայաստանի դավառներից մեկը՝ Խաչեն (ԼՂՀ-ում): Բոլոր վայրերում պատճենաՀանում է 220 արձանադրություներ, ընդ որում՝ նրանց մի մասը մինչն օրս անՀայտ են եղել: Այդ Համեմատաμար կարճատն ինքնուրույն դիտական ճանապարՀորդությանը Հաջորդեց մեկ ուրիչը՝ այս անդամ μոլոր առումներով ավելի μարդ, խոսքը դեպի Մոկս ձեռնարկած ուղնորության մասին է: Մինչն կյանքի վերջը Հովսեփ Օրμելին մնաց Մոկսում տեսածի ու լսածի տպավորության տակ: Նա Արնելյան ֆակուլտետի վերջին կուրսում էր, երμ 1910 թ. սեպտեմμերի 22-ին Գիտությունների ակադեմիայի պատմաμանասիրական μաժանմունքի նիստում Նիկողայոս Մառը առաջարկեց Վան

Ակադեմիկոս Հովսեփ Աμդարի Օրμելի

ուղարկել մի մասնադետի, որը կղμաղվեր այնտեղի Հնություններով ն ձեռնամուխ կլինի μարμառադիտական ն աղդադրական նյութերի Հավաքմանը: Զեկուցողի կարծիքով այդպիսի աչխատանք կարող էր կատարել Հովսեփ Օրμելին: 1911-1912 թթ. Օրμելին Մոկսում Հավաքեց չափաղանց Հետաքրքիր թե՛ μանաՀյուսական, թե՛ μարμառադիտական, ն թե՛ աղդադրական նյութ: Նա եղել է միակ եվրոպացի դիտնականը, որն աչխատանքր կատարել է Հենց տեղում: Հնարավորություն ունեցավ ուսումնասիրելու նան Աղթամար կղղին, նրա Հնությունները, Հատկապես Հռչակավոր տաճարը: Հետադայում Հ. Օրμելին մեծ աչխատություն դրեց այդ մասին, որը լույս տեսավ ՀետմաՀու: Երիտասարդ դիտնականի վրա Մոկսում մեծ տպավորություն էր թողել տեղի Մուրթուլա μեդը, որը Հայկական կոտորածի ժամանակ Հայերի պաչտպաններից մեկն էր, Հայասեր ն ռուսասեր մի մարդ: Օրμելին դրում է, թե ինչպես Մոկսում Հասկացավ, որ ոչ թե քուրդ ժողովուրդն է Հայերի ոխերիմ թչնամին, այլ քրդերին Հայերի դեմ սադրող թուրքական վարչակաղմը: Ավարտելով Մոկսին նվիրված աչխատությունը՝ դիտնականը ցավով նչել է, որ 1915 թ. եղեռնից փրկվեց միայն մի քանի Հայ ընտանիք, μնակչության մի մասը μնաջնջվեց, մյուս մասը փախուստի դիմեց, Մոկսն ամայացավ: Նա ուսումնասիրել է Մոկսի Հայերի ն քրդերի μարμառն ու μանաՀյուսությունը, Էրղրումի, Բայսպետի, Վանի, Աղթամարի, Բադավանի Հուչարձանները, Հնադիտական պեղումներ կատարել Թոփրակկալեում ն Հայկաμերդում: 1912 թ. Օրμելին ընտրվեց Ռուսաստանի Հնադիտական ընկերության անդամ: 1914 թվականից արդեն դասախոսում էր Պետերμուրդի Համալսարանի արնելադիտության ֆակուլտետում՝ դասավանդելով Հնադիտություն, Հայաստանի պատմություն, Հայկական արձանադրադիտություն, քրդերեն: 1916 թ. Նիկողայոս Մառի Հետ Վանում պեղումների ժամանակ Հայտնաμերել է Սարդուրի Բ ուրարտական թադավորի մեծածավալ սեպադիր արձանադրությունը: 1917-1918 թթ. նա դասավանդում էր նան Մոսկվայի Լաղարյան ճեմարանում, Պետական Հնադիտական Հանձնաժոդովի խորՀրդի անդամն էր, իսկ 1919 թ.՝ ԽորՀրդային Ռուսաստանի լուսժողկոմատի՝ թանդարանների դործերով կոլեդիայի դիտական քարտուղարը, եղել է Նյութական մչակույթի պատմության ռու309

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

սաստանյան ակադեմիայի Հիմնադիրներից մեկը, 1920 թ. նչանակվել է Պետրոդրադի էրմիտաժի ավանդապաՀ: 1926 թ. Հիմնադրել ն դլխավորել է Էրմիտաժի Արնելքի μաժինր, 1934-1951 թթ. նրա տնօրենն էր: Հովսեփ Օրμելին երկար տարիներ կապված էր Անդրկովկասի, Հատկապես Հայաստանի դիտական Հաստատությունների Հետ: 1935 թ. ընտրվել է ՍՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս: 1936 թ. դլխավորել է Անμերդի, Արադածի Հնադիտական պեղումները: 1938 թ. Հովսեփ Օրμելին ընտրվել է ՍՍՀՄ ԳԱ Հայկական մասնաճյուղի նախադաՀության նախադաՀ: Իμրն մասնաճյուղի նախադաՀ՝ Օրμելին դլխավորեց «Սասունցի Դավիթ» դյուցաղներդության 1000-ամյա Հոμելյանի նախապատրաստական աչխատանքները, որոնք ընթանում էին Երնանում ն Լենինդրադում (Էրմիտաժում): Բնադիրը Հրատարակվեց 1939 թ. Օրμելու խմμադրությամμ ու նրա առաջաμանով, որն ընդունվեց որպես դիտական-մչակութային խոչոր նվաճում: Սկսվեց Հայրենական պատերաղմը: Օրμելին օր ու դիչեր ղեկավարում էր Էրմիտաժի էվակուացման աչխատանքները: Նրա ջանքերով պատերաղմի աՀեղ տարիներին կաղմակերպվեց Էրմիտաժի դեղարվեստի արժեքների տարՀանումը Սվերդլովսկ (այժմ՝ Եկատերինμուրդ): ԱյնուՀետն մնալով պաչարված Լենինդրադում՝ նա ապաՀովեց Էրմիտաժի մի չարք այլ Հավաքածուների՝ քաղաքում դտնվող թանդարանային նմուչների պաՀպանումը: Գիտությունների ակադեմիայի Հավաքածուների տարՀանման Համար Հովսեփ Օրμելին 1944 թ. պարդնատրվեց «Լենինի չքանչանով»: 1945 թ. նրա դիտությամμ μացվեց Էրմիտաժի 60 դաՀլիճ, իսկ 1946 թ. Նյուրնμերդի դատավարությանը մասնակցեց որպես մեղադրող կողմի վկա: Հովսեփ Օրμելու դիտական կյանքն ու դործունեությունը անխղելիորեն կապված էր Հայրենի դիտության, պատմության ու մչակույթի ղարդացման Հետ: 1943 թ. նոյեմμերի 10-ին Հայաստանի ժողովրդական կոմիսարների սովետը Հատուկ որոչում ընդունեց ՍՍՀՄ ԳԱ Հայկական մասնաճյուղի Հիման վրա Երնանում Հայկական ՍՍՀ դիտությունների ակադեմիայի կաղմավորման մասին: Նոյեմμերի 25-ին Հաստատվեց ակադեմիայի առաջին կաղմր՝ 23 Հոդի, իսկ նոյեմμերի 29-ին կայացավ նորածնունդ ակադեմիայի իսկական անդամների առաջին ընդՀանուր ժողովր: Այդ ժողովում

Ակադեմիկոս Հովսեփ Աμդարի Օրμելի

Հովսեփ Օրμելին, որը 1935 թվականից ՍՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամ էր, ընտրվեց ՀՍՍՀ ԳԱ նախադաՀ ն պաչտոնավարեց մինչն 1947 թվականը: Գիտությունների ակադեմիայի Հիմնադրմամμ սկիղμ դրվեց մի չարք դիտությունների ղարդացմանը, որոնք մինչն այդ սաղմնային վիճակում էին: Աղդային դիտությունների ակադեմիայի ստեղծումը Հասարակական մեծ նչանակություն ունեցող իրադարձություն էր: Հովսեփ Օրμելին 1944 թ. վերադարձավ Լենինդրադ: Էրմիտաժը սարսափելի վիճակում էր: Թանդարանին Հսկայական վնաս էր Հասցվել: Մչակեց Էրմիտաժի վերականդնման ընդՀանուր նախադիծը ն սկսեց միջոցներ Հայթայթել այդ աչխատանքների իրականացման Համար: Այդ տարիներին նրա դիտական ծառայությունները նորից միջաղդային ճանաչում դտան. 1944 թ. նա ընտրվեց Լոնդոնի Հնադիտական ընկերության, իսկ 1945 թ.՝ Իրանի դիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամ, 1955 թ.՝ Լենինդրադի պետական Համալսարանի արնելադիտության ֆակուլտետի դեկան, իսկ 1956 թ.՝ Մերձավոր ն Միջին Արնելքի երկրների պատմության ամμիոնի վարիչ, դլխավորել է նան ՍՍՀՄ ԳԱ արնելադիտության ինստիտուտի նորաստեղծ Լենինդրադյան μաժանմունքը: 1957 թ. մարտի 20-ին՝ ծննդյան յոթանասունամյակի օրը, նա երկրորդ անդամ պարդնատրվել է Լենինի չքանչանով: «Աչխատանքային կարմիր դրոչի» կրկնակի չքանչանակիր Հովսեփ Օրμելին նան ԽՍՀՄ ԳԱ կովկասադիտության մասնաճյուղի ղեկավարն էր: Հայ ժողովրդին պատիվ μերող աչխարՀաՀռչակ դիտնականը վախճանվեց 1961 թ. փետրվարի 2-ին: Մարմինը Հողին Հանձնվեց Լենինդրադի Բոդոսլավսկոյե դերեղմանատանը՝ իր եղμոր՝ Լնոն Օրμելու ն վերջինիս դստեր կողքին: Տապանաքարր Հայկական վարդադույն տուֆից է՝ Հայաստանի կառավարության կողմից ուղարկված, վրան դրված է Հայերեն ն ռուսերեն՝ ակադեմիկոս Հովսեփ Օրμելի. 1887-1961: Գերեղմանի վրա դրված է Լնոն Լաղարեի քանդակած կիսանդրին: Հովսեփ Օրμելու վայելած Հսկայական Հեղինակությունը դործունեության տարիներին էլ, ՀետմաՀու էլ ամենուրեք ղուդորդվել է նրա դիտական μաղմաμեղուն վաստակի Հետ:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

4. ԱԿԱԴԵՄԻԿՈՍ ՀՈՎՍԵՓ ՕՐԲԵԼՈՒ

ԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ԳԻՏԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊԶԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԷՋԵՐԻՑ

Հովսեփ Օրμելին (1887-1961 թթ.) ՃՃ դարի խոչորադույն Հայադետներից է: Հայրենական դիտության մեջ նա ճանաչված է նան որպես նչանավոր արնելադետ, Հնադետ, վիմադրադետ, թանդարանադետ, μանադետ, աղμյուրադետ, պատմաμան, Հուչարձանադետ, արվեստաμան: ՀԽՍՀ ն ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս է: Օրμելին ոչ միայն ականավոր դիտնական էր, դիտության Հմուտ կաղմակերպիչ, այլն ակտիվ Հասարակական դործիչ1: Համառոտակի μնութադրենք Օրμելու դիտակաղմակերպչական դործունեության որոչ կողմեր: Բաղմաμեղուն ու դարակաղմիկ է եղել դիտնականի Հնադիտական, վիմադրական, թանդարանաստեղծ դործունեությունը 1906-1917 թվականներին: 1906-1910 թթ. նրա մասնակցությամμ իրականացվել են Անի քաղաքի՝ Ն. Մառի ղեկավարությամμ պեղումները, մասնակցություն է ունեցել Անիի քաղաքատեղի ն նրա Հուչարձանների ուսումնասիրությանը, Անիի Հնադարանի՝ թանդարանի Հիմնմանն ու տնօրինմանը: Անիի պեղումների արդյունքների Հիման վրա 1910 թ. Հրատարակվել է Օրμելու կաղմած «Каталог Анийского музея древностей» (СПб., 1910), իսկ ամՏե՛ս Юзбашян К. Н., Академик Иосиф Абгарович Орбели, Москва, 1964, с. 15-19. Тарле Е. В., Историк-патриот // В кн: Орбели И. А., Избранные труды, Ереван, 1963, с. ՃՄԼԼԼ-ՃՃԼԼ. Ղաֆադարյան կ. Գ., Հովսեփ Օրμելի // Հայադիտական Հետաղոտություններ, Ա, Երնան, 1974, էջ 6-19: Յուզμաչյան կ. Ն., Ակադեմիկոս Հովսեփ Օրμելի, Երնան, 1987: Պետրոսյան Յու. Ի., Ակադեմիկոս Հովսեփ Օրμելի (Ծննդյան 100-ամյակի առթիվ) // ՊԲՀ, № 1, 1987, էջ 3-10: Мегрелидзе И. В., Иосиф Орбели, Тбилиси, 1983. Пиотровский Б. Б., Академик Иосиф Абгарович Орбели. Биографикческий очерк // В кн: Исследования по истории культуры народов Востока // Сборник в честь академика И. А. Орбели, Москва-Ленинград, 1960. Якубовский А. Ю., Академик И. А. Орбели (к 60-летию со дня рождения) // «Вестник древней истории», 1947, № 4 ն այլն):

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

μողջությամμ՝ «Ընտիր երկերում» (И.А. Орбели. Избранные труды, Ереван, 1963, стр. 23-128): 1911 թ. Հրատարակվում է «Անվո ավերակները» դրքույկը ռուսերեն՝ «Развалины Ани. История. Современное состояние. Раскопки» («Избранные труды», էջ 123): Հայտնի է, որ 1918 թ. պեղումների մասնակից ԱչխարՀμեկ Քալանթարի ն ուսուցիչ Հովսեփ Գալստյանի միջոցով պեղված նյութերի մի մասը μաղմաթիվ դժվարությունների ՀաղթաՀարման դնով տեղափոխվում է ՍանաՀինի վանքը՝ թուրքական վանդալների թալանից այն փրկելու Համար: Այդ նյութերը Հետադայում իրենց արժանի տեղն են դտնում Հայաստանի պատմության թանդարանում: Ուչադրավ են դիտնականի Թոփրակ-կալեում ն Հայկաμերդում, 1916 թ. նան Ն. Մառի Հետ Վանում կատարած Հնադիտական պեղումների արդյունքները: Վանում Հ. Օրμելին Հայտնաμերեց ուրարտական թադավոր Սարդուրի ԼԼ-ի կոթողային՝ 400 տողանոց տարեդրությունը, որը մինչն օրս դտնված մի քանի Հարյուր սեպադիր արձանադրությունների մեջ ամենամեծն է ն Ուրարտուի պատմության Համար μացառիկ արժեքավորը: Հնադիտական դործունեության Հաչվառմամμ 1912 թ. Օրμելին ընտրվեց Սանկտ Պետերμուրդի Ռուսաստանի Հնադիտական ընկերության անդամ: 1936 թ. Հովսեփ Օրμելին դլխավորեց Ամμերդի պեղումները նչանավոր դիտնականների ընդդրկմամμ2: Օրμելու՝ ականավոր դիտնականի μաղմակողմանի դիտական դործունեության ոլորտներից մեկն էլ ԽՍՀՄ արնելադիտության ասպարեղում ծավալած դործունեությունն էր: Նրա դիտական աչխատությունները՝ նվիրված Հայկական, վրացական ն Իրանի մչակույթի Հուչարձաններին, ինչպես նան քրդերենի վերաμերյալ

Օրμելու դլխավորությամμ պեղումներին մասնակցում էին Հետադայում ճանաչված դիտնականներ դարձած Վալենտինա ԱμրաՀամյանը, Եվդենի Բայμուրդյանը, Սեդրակ Բարխուդարյանը, Հովսեփ Եղիաղարյանը, Սուրեն Երեմյանը, Կարո Ղաֆադարյանը, Արտաչես Վրույրը, Սմμատ Տեր-Ավետիսյանը, Լնոն Քալանթարը, Էրմիտաժից՝ Ալիսա Բանկը, Անդրեյ Բորիսովը, Հայկ Գուլումիրյանը, Իդոր ն Միխայիլ Դյակոնովները, Տատյանա Իղմայլովան, Անտոն Հաջյանը, Անատոլի Յակոμսոնը, Բորիս Պիոտրովսկին, Նիկոլայ Տոկարսկին (տեղակալ), Կամիլլա Տրները ն այլք (տե՛ս կ. Գ. Ղաֆադարյան, Հովսեփ Օրμելի, էջ 13):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ուսումնասիրությունները մեծ Հռչակ μերեցին ականավոր դիտնականին: ՍՍՀՄ ԳԱ արնելադիտության ինստիտուտի Լենինդրադի μաժանմունքի քրդադիտության կաμինետի կաղմակերպիչն ու ղեկավարն էր, տարիներ չարունակ եղել է սովետական քրդաμանների մի քանի սերունդների դիտական ղեկավարը: Դեռնս Մոկսում եղած տարիներին Հ. Օրμելին իր առջն նպատակ էր դրել կատարել տեղական լեղուներով՝ Հայերեն ն քրդերեն μարμառադիտական Հետաղոտություններ, կաղմել Հայերեն-ռուսերեն ն քրդերեն-ռուսերեն μարμառադիտական μառարաներ՝ Հատուկ ուչադրություն դարձնելով թե՛ իմաստաμանությանը ն թե՛ Հնչյունաμանությանը: Այս դործերը Հրատարակվեցին Հ. Օրμելու ընտիր երկերի երկրորդ Հատորում (Избранные труды, т. ԼԼ, Ереван, 2002, էջ 185-358): Մեծ է դիտնականի վաստակը Իրանի մչակույթի պատմության ուսումնասիրության ասպարեղում: Այն ուսումնասիրվում է առավել լայն ընդդրկման՝ Առաջավոր Ասիայի, Իրանի ն Անդրկովկասի ժողովուրդների մչակութային փոխաղդեցությունների Համատեքստում: Նրա «Սասանյան արվեստը» (1924), «Սասանյան արծաթը» ն «ՇաՀնամեն» (1944), «Սասանյան մետաղը. դեղարվեստական առարկաներ ոսկուց, արծաթից, μրոնղից» (1935) ն այլ աչխատությունները արնելադիտության Հիմնարար ուսումնասիրություններից են: Հովսեփ Օրμելին ղդալի ավանդ է ներդրել վրացադիտության, մասնավորապես վրաց արվեստի ն դրականության ուսումնասիրության մեջ3: Հովսեփ Օրμելին Համարվում է Հայկական պատմամչակութային Հուչարձանների առաջին դիտական Հետաղոտողը, Հուչարձանադետը: Գիտական մեծ Հետաքրքրություն են ներկայացնում նրա՝ Էրղրումի, Բայաղետի, Վանի, Բադավանի, Աղթամար կղղու ճարտարապետական Հուչարձանների ուսումնասիրության ն չափադրումների արդյունքները: 1921, 1939, 1948, 1950 թթ. նա ղեկուցումներ է կարդացել Աղթամար կղղու ճարտարապետական Հուչարձանների վերաμերյալ4: 1929 թ. Հովսեփ Օրμելիու դլխավոՏե՛ս Мгрелидзе И. В., նչվ. աչխ., էջ 80-107: Տե՛ս Орбели И. А., Из истории культуры и искусства Армении ՃՃԼԼԼ вв. // «Избранные труды», т. 1, Москва, 1968, էջ 17-204, 389-419:

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

րությամμ իրականացվում են Գառնիի, Պտղնիի, Փարպիի, Աչտարակի, Ամμերդի պատմաճարտարապետական Հուչարձանների ուսումնասիրությունները: Նրա Հնադիտական, ճարտարապետական, վիմադրական Հետաղոտությունները Անիում, Վանում, Աղթամարում, Խաչենում, Մարմաչենում ն այլուր Հայադիտությունը Հարստացրին առաջնակարդ նչանակություն ունեցող չատ Հուչարձանների մասին արժեքավոր տվյալներով, որոնցով ուղղորդվեցին Հետադա ուսումնասիրողները: 1914-1917 թթ. Պետերμուրդի Համալսարանում դասախոսական դործունեությանը ղուդաՀեռ Հ. Օրμելին ծավալում է վիմադրական μեղմնավոր դործունեություն: «Քրիստոնյա Արնելք» ռուսական Հանդեսում տպադրվում են Անիի, Մարմաչենի, Լեռնային Ղարաμաղի ն այլ Հուչարձանների արձանադրությունների իր ուսումնասիրությունները (յոթ դիտական Հոդված): Դեռ 1909 թ. Լեռնային Ղարաμաղի պատմական Խաչեն դավառում ընդօրինակվեց 220 արձանադրություն: Նրա վիմադրական ուսումնասիրությունները Հետադայում Հրատարակվեցին «Դիվան Հայ վիմադրության» (Երնան, 1966) Լ պրակում (Անի քաղաք, կաղմեց Հ. Ա. Օրμելի): Հովսեփ Օրμելին տաղանդավոր թանդարանադետ էր: Անիի փոքրիկ Հնադարանից Հետո նրա տաղանդը փայլեց ՀամաչխարՀային դլուխդործոց թանդարաններից մեկում՝ Լենինդրադի պետական Էրմիտաժում, որտեղ նա աչխատեց ավելի քան 30 տարի, նախ՝ որպես μաժնի վարիչ ապա՝ տնօրեն: Օրμելու օրոք ստեղծվեց ն ընդլայնվեց անդերաղանցելի Արնելքի μաժինը: Գիտնականի ջանքերով Էրմիտաժը պատկերասրաՀից վերածվեց արվեստի ն մչակույթի ՀամաչխարՀային թանդարանի, պատրաստեց թանդարանային դործի միջաղդային ճանաչում ստացած նչանավոր մասնադետներ: Բացառիկ է եղել նրա ավանդը պաչարված Լենինդրադում Էրմիտաժի անդին Հավաքածուների տարՀանումը, անվտանդության կաղմակերպումը ն վերաμացումը կաղմակերպելու դործում: 1945 թ. վերաμացվեց 60 դաՀլիճ: Բացառիկ այս դործունեության Համար Օրμելին պարդնատրվեց Լենինի չքանչանով5:

Տե՛ս Նածապետյան Ռ. Ա., Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում (1920-1940-ական թթ.) // «Ակունք», Գիտական Հոդվածների ժողովածու, թիվ 2(16), ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ, ԵՊՀ Հրատ., 2017, էջ 5-29:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Օրμելին մեղվաջան աչխատանք է կատարել Հայ միջնադարյան մչակույթի լավադույն նմուչները դրաμարից ռուսերեն թարդմանելու ն դիտական լայն չրջանառության մեջ դնելու ուղղությամμ: Նրա թարդմանությամμ լույս են տեսել Մխիթար Գոչի ու Վարդան Այդեկցու «Առակները»6, Եղիչեի «Վասն Վարդանայ ն Հայոց պատերաղմին» աչխատությունը7 ն չատ այլ Հուչարձաններ: Ա. Գ. ԱμրաՀամյանն էլ առանձին Հոդվածով անդրադարձել է Օրμելու կողմից Անանիա Շիրակացու «Խնդրադրքի» ռուսերեն թարդմանությանը8 ն այդ առթիվ նրա առաջ քաչած մի չարք Հարցերին, որոնք մեծ արժեք ունեն Հայաստանում9 μնական դիտությունների պատմության ուսումնասիրության Համար: Հ. Օրμելին միաժամանակ նչանակալի ներդրում է ունեցել նան Հայ աղդադրության՝ իμրն ուրույն դիտության կայացման ն ղարդացման դործում: Ցավոք, առ այսօր, դիտնականի աղդադրական դործունեության վերաμերյալ մեկ Հաղորդումից10 ղատ, այլ ուսումնասիրություններ դեռնս արված չեն: Գիտնականը դեռ Պետերμուրդի Համալսարանում ուսանելու տարիներին մի քանի Հոդված է դրել Հայերի, վրացիների ն մաՀմեդական ժողովուրդների արվեստի վերաμերյալ, որոնք ղետեղվել են ԲրոկՀաուղի ն Էֆրոնի նոր Հանրադիտական μառարանում: 1909 թ. Հ. Օրμելին Պետերμուրդի պատմաμանասիրական ֆակուլտետն ավարտելուց Հետո պաչտպանել է թեկնածուական ատենաՏե՛ս Орбели Иосиф, Басни средневековой Армении, МоскваЛенинград, 1956: Տե՛ս նան Орбели И. А., Из истории культуры и искусства Армении Ճ-ՃԼԼԼ вв., т. 1, Москва, 1968, էջ 207-388: Տե՛ս Егише. О Вардане и воине армянской, перевод с древнеармянского акад. И. А., Орбели, Ереван, 1971. Вопросы и решения вардапета армянского математика ՄԼԼ века, издал и перевел И. А. Орбели, Петроград, 1918: Աչխատության վերաՀրատարակությունը տե՛ս Орбели И. А., Избранные труды, Ереван, 1963, էջ 512-537: Աμրածամյան Ա. Գ., Հ. Օրμելին Շիրակացու «Խնդրադրքի» թարդմանիչ ն մեկնաμան // Հայադիտական Հետաղոտություններ, պրակ Ա, Երնան, 1974, էջ 20-29: Վարդումյան Դ., Հ. Օրμելու աղդադրական Հետաղոտությունները Մոկսում // «Նոր աղդադրական Հանդես», 2005, № Ա, էջ 122-123:

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

խոսություն՝ «Կովկասի աղդադրությունը՝ ըստ դասական (Հունական ն Հռոմեական) Հեղինակների տեղեկությունների»: Նրա աղդադրական դիտարկումները Հիմնականում վերաμերում են Արնմտյան Հայաստանի Մոկս դավառին, որտեղ նա Ն. Մառի խորՀրդով 1911-1912 թթ. դործուղվում է Պետերμուրդի կայսերական դիտությունների ակադեմիայի կողմից: Այստեղ էլ նա դրի է առնում աղդադրական, μանաՀյուսական ու μարμառադիտական եղակի նյութեր: Նրա Մոկսում կատարած դրառումները առաջինն ու միակն են, որոնք իրականացվել են դաչտային ուսումնասիրությունների պայմաններում: Ըստ որում՝ դիտնականը չատ էր կարնորում նյութերի μնադրային արժեքի պաՀպանումը: Մոկսում կատարած դիտական Հետաղոտությունների արդյունքները իր կենդանության օրոք լույս չտեսան: 1982 թ. Հրատարակվեց միայն դրանց մի փոքր մասը11, որն ընդդրկում էր Մոկսի մասին աղդադրական ակնարկը ն դրառված μնադրերի ռուսերեն թարդմանությունները: Աղդադրական ուսումնասիրությունները (Մոկսը ն նրա μնակիչները, դավառի 1911-1912 թթ. μնակավայրերի ցուցակը) լույս տեսան միայն Հետադայում՝ 2002 թ., Հրատարակված «Ընտիր երկերի» 2-րդ Հատորի առաջին μաժնում12: Մոկսի աչխարծադրական պայմանները, μնակչությունը ն μնակավայրերը. Մոկսում դիտնականը նյութերը դրառել է 23 Հայ ն 1 քուրդ՝ Հայերենին, արաμերենին, պարսկերենին, թուրքերենին տիրապետող μանասացներից: Նրանք Հիմնականում տղամարդիկ էին, Հիչատակված է նան կին μանասաց՝ Նաղե ՇաՀամիրյան անվամμ, որից Հ. Օրμելին դրառել է ղվարճախոսություններ: Ըստ Օրμելու՝ Մոկսը ՃՃ դարի սկղμին դավառակ էր (կաղա) Արնմտյան Հայաստանի Վանի նաՀանդի Վանի դավառում՝ Վանա լճի Հարավային կողմում, որը Հայտնի էր նան որպես Մեուքուղ, Մյոքուղ, Մոդս, Մոկաց դավառ, Մոկյուս, Մոկսայե, Մոկուս, Մոկք, Մուքուս: Տարածքը մոտավորապես Համապատասխանում էր պատմական Մեծ Հայքի Մոկք աչխարՀի Մոկք-Առանձնակ դավառին: Կենտրոնը Մոկս դյուղաքաղաքն էր: Գավառի Մոկս (Մոդք, Մոդս) անվանման ժողովրդական ստուդաμանության վեՏե՛ս Орбели И. А., Фольклор и быт Мокса, Москва, 1982: Տե՛ս Орбели И. А., Избранные труды в двух томах, т. ԼԼ, Ереван, 2002 (այսուՀետ՝ ԸԵ, էջը):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րաμերյալ Օրμելին μերում է Հետնյալ ավանդությունը. «Մանուկ Քրիստոսին խոնարՀվելուց Հետո երեք մոդերը վերադառնում են ԲեթղեՀեմից: Նրանցից մեկը՝ Գասպարը, ճանապարՀին Հիվանդանում, մաՀանում ու թաղվում է այնտեղ: Այդ վայրում Հետադայում (1408 թ.) կառուցվում է Սուրμ Գրիդոր Ամենափրկիչ եկեղեցին, իսկ երկիրը կոչվում է Մոդք (Մոդս)» (ԸԵ, 8): Ունի խիստ լեռնային ռելիեֆ, խմելու ն ոռոդելու առատ ջուր, ղով ու առողջարար կլիմա, սաղարթախիտ անտառներ, փարթամ արոտավայրեր, μուսական ու կենդանական Հարուստ աչխարՀ: Գավառակի երկարությունը մոտ 30 կմ է, լայնությունը՝ 25 կմ: Նրան եղերում են Հյուսիսից Եղերովի, արնելքից՝ ԿոռաչապաՀի ն Առնոսի, արնմուտքից՝ Կառկառի, իսկ Հարավից՝ Բարվարի լեռները: Բաժանված էր յոթ դլխավոր դյուղախմμերի՝ Բառադյալին, Հառնջուդյալին, Հառնանցդյալին, Տալանից ձոր, Տինիսդյալին, Տուրկադյալին, Փութկուդյալին: Խիտ լեռնային այս դավառակը ներկայանում է տեղ-տեղ դետերի ընթացքով ձդվող Հովիտներով: Մոկս դյուղաքաղաքը Մոկս դավառի կենտրոնն է, ընկած է Վան քաղաքից Հարավ-արնմուտք՝ 60 կմ Հեռավորության վրա՝ Մոկս կամ Մոկաց ջուր դետի աջ ն ձախ ափերին, լեռան ստորոտում՝ 1650 մ μարձրության վրա: Իսկ չրջակա լեռները 3-4 Հաղար մետր μարձրություն ունեն, դադաթները կլոր տարին սառցապատ են, չուրջμոլորը անդնդախոր կիրճեր են, անանցանելի թավ անտառներ, տարվա 5-6 ամիսը կտրված է «աչխարՀից», ասես փակ ամրոց լինի: Հ. Օրμելին Մոկս դյուղաքաղաքը նկարադրել է իր դիրքով, չրջակա միջավայրով, μնակչության կենցաղամչակութային պատկերով: Ըստ այդմ՝ դյուղաքաղաքը μաղկացած էր Հինդ թաղամասից՝ Քյաղքը թաղ (Քաղաքի թաղ), Անջղոնց (Անճղոնց) թաղ, Ապըրխամանց (ԱμրաՀամենց) թաղ, Տյաչտը (Դաչտ) թաղ ն Մանդականց (Մատկունց)՝ Հայ ն քուրդ μնակչությամμ: Դժվար չէ նկատել, որ քաղաքի 3 թաղամասերը կրում են աղդակցական, տոՀմական անվանումներ, ինչը խորՀրդանչում է նրանց μնակիչների աղդակից ընտանիքներով Համատեղ μնակվելու սովորույթի մասին, իսկ երկու թաղամասերի անվանումները պայմանավորված են եղել տեղանքի աչխարՀադրական դիրքով: Մոկսի կենտրոնական Քյաղքի թաղում էին չուկան, խանութ318

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

ների չարքը, ղայֆախանաները (սրճարան), կառավարական տունը, որը «կունախ» էին անվանում: Բնակվում էին 20 տուն Հայեր ն 4-5 տուն թուրք պաչտոնյաներ: Այստեղ էր դտնվում Սուրμ ՀովՀաննես եկեղեցին: Անջղոնց թաղում էին դտնվում արՀեստանոցներն ու իջնանատունը (խանը): Թաղում կար 15 տուն, μնակիչները Հիմնականում արՀեստավորներ էին (սոլկար, դարμին, պայտար), 4 ընտանիք ղμաղվում էր առնտրով: Նրանից վերն՝ Ջերմուկ կոչված աղμյուրի մոտ, 1908 թ. կառուցվել է կենտրոնական Հայկական դպրոցը: Թաղի եկեղեցին կոչվում էր Սուրμ Աստվածածին: Տյաչտի թաղի μնակչությունը կաղմված էր 42 տնտեսությունից: Նրանց ղμաղմունքն էր չալադործությունը, Հողադործությունը ն անասնապաՀությունը: Թաղի եկեղեցին կոչվում էր Սուրμ Հակոμ: Այն դտնվում էր քաղաքից դուրս՝ դերեղմանոցի Հարնանությամμ: Ապըրխամանց թաղում կար 20-25 տուն: Բնակչությունը ղμաղվում էր արՀեստադործությամμ (չալադործություն, կտավադործություն), առնտրով, անասնապաՀությամμ ն Հողադործությամμ: Այն նս ուներ եկեղեցի: Մանդականցը առանձին թաղ էր կաղմում Մոկս դետակի ձախ ափին՝ սարալանջի վրա, ընդամենը 7 տուն, որտեղ ապրում էին ջրաղացպանների ընտանիքները: Գետափին, կողք կողքի կային 5 ջրաղաց ն 1 ձիթՀանք13: Մոկաց ջուր դետի ստորին Հոսանքի աջ կողմում՝ Դալան ն Մարմախ կոչվող կիրճերի միջն, նս 4 դյուղ կար, իսկ մնացած դյուղերն ու ադարակները տեղաμաչխված էին Հարնան կիրճերի ուղղությամμ: ԸնդՀանուր առմամμ Մոկս դավառի խոչոր μնակավայրերը 75-ն էին, նս 5 ադարակներ ունեին 2-3 տնտեսություններ: Գյուղերը դտնվում էին 8 առանձին ձորակներում (կիրճերում): Նրանցից 3-ը մոտ էին Մոկս դյուղաքաղաքին ն մասնակցում էին քաղաքի տնտեսական ն առնտրական կյանքին: Հայա13

Մոկսի մասին այս տեղեկությունները քաղել ենք Ա. Դարμինյանի «Մոկսի աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութեր» ձեռադիր աչխատությունից (ՄԼԼ ն ՄԼԼԼ մաս), տե՛ս ՀՀ ԳԱԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի արխիվ, ՀԱԻ ԱԲԱ, թղթ. № 24, դործ № 26, 27:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

μնակ այդ դյուղերից մեկի մոտ դտնվում էին միջնադարյան μերդի ավերակները: Մոկաց ջուր դետի վրա դեռ ՃՄԼ դարում (1553 թ.) կամուրջ էր կառուցվել առնտրով ղμաղվող երկու եղμայրների՝ Խոջա Մուրադի ն Խոջա Կարապետի (Քերապետ) կողմից, որոնք այդ մասին կամրջի պատին թողել են արձանադրություն (ԸԵ, Мокс и его обитатели, էջ 1-34): Ընդ որում, դրանում Հիչատակված է նան, որ այն կառուցվել է Մոկսի դաժան կառավարիչ Ավդալի ժամանակներում: Մոկս դյուղաքաղաքի 5 թաղամասերը, ինչպես ասվեց, ունեին իրենց եկեղեցիները, որոնցից կանդուն էին մնացել Անջղոնց Ս. Աստվածածինը (ՃԼԼԼ դ., վերանորոդված 1676 թ.), Տյաչտ (Դաչտ) թաղամասի Ս. Հակոμը (ՃԼՄ դ.), որը ուչ միջնադարում եղել է դրչության նչանավոր կենտրոն: Մոկաց Ս. Խաչ վանքը, որը կոչվել է նան Ս. Կանանց վանք (ըստ ավանդության Հիմնել է Հռիփսիմեն), Հիչատակվում է Ճ դարից: Այն մչակութային կարնոր կենտրոն է եղել ՃԼՄ-ՃՄԼ դարերում: Վանքի Ս. ՀովՀաննես Մկրտիչ եկեղեցին, ըստ արձանադրության, կառուցվել է 1408 թ., ուներ սրμատաչ μաղալտից կառուցված ՃՄԼԼ դարի ժամատուն: Դրանք միանման կառուցված եկեղեցիներ էին: Մոկս դյուղաքաղաքի մոտ էին դտնվում նան Մոկաց Ս. Գնորդ, ավելի դործածական՝ Փութկու Ս. Գնորդ ն Մոկաց Ամենափրկիչ վանքերը: Փութկու Ս. Գնորդ վանքը կառուցվել է 1887 թվականին: Ս. Գնորդի դերեղմանը քրդերը կոչում էին Միր-Խասանի: Ձմռանը եկեղեցու Համալիրի մի տեղից մյուսի դնալը Հնարավոր էր միայն՝ ձյան տակով մարդաμոյ երկար թունել μացելով14: Մոկաց Ամենափրկիչ վանքը, որը Հիչատակվել է ՃԼԼԼ դարից,

«Փութկի Սուրμ Գնորդ» – ըստ ժողովրդական-եկեղեցական ավանդության՝ այսպես է կոչվել սուրμ Գնորդի դլուխը պուտուկի (կճուճի) մեջ դրած μերելու ն այդ սրμավայրի Հիմքում թաղելու պատճառով: Սրμավայրը նվիրական է եղել ու սիրելի տեղի թե՛ Հայ ն թե՛ քուրդ μնակչության չրջանում: Այն, ըստ ավանդության, կառուցվել է Միր Հասան անունով իչխանի կողմից, որը որսի է դուրս եկել Մոկաց լեռներում՝ մոլորվելով խիտ ն թավուտ անտառներում: Նա օդնության է կանչել սուրμ Գնորդին, որը օդնել ն փրկել է նրան: Իչխանը նրա պատվին այդ վայրում կառուցել է սրμատեղի, որը Հետադայում վերածվել է վանական Համալիրի ն մանավանդ ձմռանը Մոկաց լեռներում դարձել մոլորված ուխտավորների ն ճանապարՀորդների Համար պատսպարան ու ժամանակավոր կացարան:

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

կառուցվել է Մոկս դյուղաքաղաքից արնելք՝ Առնջո ձորում, լեռան լանջին: Այն ՃԼԼԼ-ՃՄԼ դարերում եղել է Վասպուրականի նչանավոր դրչության կենտրոններից մեկը: Նրա դլխավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցին վերակառուցվել է 1570 թ. Հովսեփ ճարտարապետի ձեռքով: Մոկսի մոտ՝ μարձր լեռան դադաթին, ինչպես ասվեց, պաՀպանված են Հին μերդի ավերակները՝ իր աչտարակով: Գյուղաքաղաքի Հարավային կողմում կար մի քարաժայռ՝ Արծվաքար անվամμ, որտեղ իμր μնակվում են երկնային էակներ: Մոկս դավառի Առնոս լեռան ստորոտին է դտնվում Ս. Վարդանի կամ Ս. Վարդանանց վանքը (ԸԵ, էջ 7-8): Գիտնականը «Մոկսի μանաՀյուսությունը ն կենցաղը» դրքի Հավելվածում ղետեղել է 19 լուսանկար, պատկերել է μնական տեսարաններ, չինություններ, տարաղների նմուչներ, տապանաքարեր, նան մանուկների Հետ ՀայուՀիների լուսանկարներ, ապա Մուրթուլա μեկին՝ իր վարչակաղմով: Տնտեսական կենցաղը ն նյութական մչակույթը: Երկրադործություն. Մոկս դավառակի նստակյաց երկրադործական կյանք վարող Հայ μնակչությունը, ըստ Հ. Օրμելու դրառումների, կաղմել է 672 տուն15, իսկ քրդերը, որոնք սուննի մաՀմեդականներ էին, 640, μացի դրանից, 1-2 թաղամասերում ապրում էին նան դնչու-μոչաների (լճան) 4-5 ընտանիք ն ամμողջ դավառում՝ 4-5 թուրք աստիճանավորների ընտանիքներ (ԸԵ, Мокс..., 7-9): Մոկս դյուղաքաղաքը ՃՃ դարի սկղμին ուներ 2000 μնակիչ, որի դերակչիռ մասը Հայեր էին: Մոկսի Հայաμնակ 49 μնակավայրերի ավելի քան 900 ընտանիք տեղաՀանվել է 1915 թվականին: Նրանց մեծ մասը ղոՀվել է μռնադաղթի ճանապարՀին: Փրկվածները Հիմնականում անցել են Արնելյան Հայաստան ն μնակություն Հաստատել Թալինի, Աչտարակի չրջաններում, Սնանի ավաղանում ն այլուր: Տեղացի Հայերին քրդերն անվանում էին Հոռոմներ կաթոլիկ դավանանքի պատճառով, իսկ Հայերը քրդերին՝ կարմրադլուխներ՝ կարմիր դլխարկ կրելու Համար: Գիտնականը նկարադրել է Հայ μնակչության՝ որպես նստակ15

ՃՃ դարի սկղμներին Մոկսի 49 μնակավայրերի Հայ μնակչությունը կաղմված է եղել ավելի քան 900 ընտանիքից (տե՛ս ՀՍՀ, Հ. 7, Երնան, 1981, էջ 697):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

յաց երկրադործների ն քրդերի՝ որպես անասնապաՀների ղμաղմունքները՝ Հողադործություն, անասնապաՀություն, տնայնադործություն, արՀեստները, փոխադրամիջոցները, μնակավայրերն ու μնակարանները, կենցաղը, տարաղը ն այլն: Նստակյաց կյանք վարող Հայ ն քուրդ μնակչությունը Համատեղ ապրում էին Մոկսի դյուղերում ն ադարակներում՝ առանձին թաղամասերով: Համատեղ կյանքը չատ նմանություններ էր առաջացրել μնակարանի, Հադուստի, կյանքի այլ կողմերի վերաμերյալ (ԸԵ, Мокс..., 10): Բնակլիմայական μացառիկ դժվարին պայմաններում Հայ μնակչությունը վարում էր աչխատատար երկրադործական-անասնապաՀական Համալիր տնտեսաձն: Լեռնային անտառածածկ չրջաններում ձմռան 5-6 ամիս տնողության պայմաններում Հիմնականում մչակում էին այնպիսի Հացաμույսեր, որոնք կարող էին ապաՀովել μարձր μերք: Դրանցից էին կորեկը՝ իր μաղմաթիվ՝ կարմիր, սն, ճերմակ տեսակներով, տարեկանը, Հաճարը, դարին, ցորենը: Մչակում էին նան խաղող, μամμակ, տեսակ-տեսակ պտղատու ծառեր, ձիթատու μույսերից՝ կտավատ, նան μոստանային կուլտուրաներ: Յուրաքանչյուր տուն ձմեռը դաՀուկ-սաՀնակներով, դարնանը՝ չալակի կողովներով, իր ունեցած դոմաղμը տեղափոխում էր արտերը՝ որպես պարարտանյութ: Գարնանը նախքան վարուցանքը անասուններին արոտ էին Հանում արտերի վրայով: Ոչխարի մեղը, անասունների դոմաղμը Հողի պարարտացման ամենաուժեղ միջոցն էին Համարում, ուստի այստեղ ն չրջակա վայրերում այդ եղանակը դործածում էին դրեթե μոլոր ընտանիքները: Մոկսում լեռնային տեղանքի պատճառով մչակաμույսերը պաՀանջում էին մեծ խնամք, լարված ու դժվարին աչխատանք: ՍակավաՀողության պատճառով լանջային տեղանքներում ստեղծում էին դարավանդային արտեր, իսկ անտառածածկ Հատվածներում կիրառում էին անտառաՀատաՀրկիղային Համակարդը, որը μնորոչ էր դարձել լեռնային Հայ μնակչության տնտեսական կենցաղում: Այս առումով Մոկս դավառի μնական պայմանների ն տնտեսական կյանքի չատ կողմեր նման էին լեռնային Սասունին16: Հովսեփ Օրμելին իր դիտարկումներում չի անդրադարձել երկրադործական աչխատանքային դործիքներին, վարման եղա16

Նածապետյան Ռ., ԱղձնիքաՀայերի ընտանիքը ն ընտանեկան ծիսակարդը (ՃԼՃ դ. երկրորդ կես - ՃՃ դ. սկիղμ), Պատմաաղդադրական ուսումնասիրություն, Երնան, 2004, էջ 30-34:

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

նակներին (ԸԵ, Мокс..., 9-35): Այստեղ, ինչպես ն Հարնան Աղձնիքում ն այլուր, ցանքը կատարել են միայն արորով ն մի ղույդ եղով: Ըստ Վ. Բդոյանի Հետաղոտությունների՝ Միջադետքին Հարող Հայկական μոլոր աղդադրական չրջաններում՝ Ծոփք-Աղձնիքում, դուցե նան Կորճայքում (այդ թվում նան՝ Մոկքում – Ռ. Ն.) դութան չի օդտադործվել17: Մոկսի տարածաչրջանում դյուղատնտեսական տեխնիկան չափաղանց պարղունակ է եղել. վարը կատարվել է պարղունակ արորով, Հունձը կատարվել է մանդաղով, դերանդի դործածելու սովորություն չկար, կալսումը՝ անասունների ոտքերի տրորման՝ դոռի կամ կոռի Համակարդով: Աչխատանքը կատարելիս 3-5, երμեմն էլ 6-10 եղ ու արջառ կողք կողքի պաՀած, վղները Հյուսում, միացնում էին երկար պարանով կամ թե դոռի կոչված Հատուկ չղթայով, անասունների μերանները կապում էին ուռենու թարմ ճյուղերով: Կողք կողքի, միմյանց կապված, չարքով պտտեցում էին կալում՝ կենտրոնում կանդնած կամ տեղում պտտվող եղան չուրջը: Կենտրոնինը, որը միայն առանցքի չուրջն էր պտտվում, կոչվում էր μնդոր, ծայրերին լծվածը՝ սարդորի եղ, որոնք ամենից ավելի արադ էին պտտվում: Կոռը քչողը օրվա մեջ մի քանի անդամ անասունների խումμը մինչն կալսման ավարտը աջից ձախ, ձախից աջ էր դարձնում ն անասունների դիրքն ու տեղն էր փոխում՝ չՀոդնեցնելու Համար: Այստեղ կամը որպես կալսող դործիք չէր դործածվում: Կոռիով կալսումը կատարվում էր յուրաքանչյուր տան μակում: Ամեն տան կալսատեղը տան առջն եղած Հարթ Հրապարակն էր կամ ներքնի Հարնանի կտուրը: Նրան կից կառուցված էր կալտունը՝ երեք պատերով, թեք ծածկով, առջնը μաց, որտեղ լցնում էին Հարդը կալսումը ավարտվելուց Հետո, իսկ անձրնի դեպքում՝ ամμողջ կալը: Կալտունը կալը նայող կողմն էր՝ μաց երեսով, իսկ Հատակը կալի մակերեսին էր Հավասար: ԲերքաՀավաքի ժամանակ օրանը (կալսվելու Համար Հնձած ՀացաՀատիկ) խուրձ-խուրձ արված չալակով էին տեղափոխում կալատեղ, որը պետք է լավ պնդացրած Հատակ ունենար: Կալսումը վերջանալուց Հետո եղաններով՝ Հորսելիներով ն փայտե թիերով μոլոր կողմերից ծեծած օրանը Հավաքում, կիտում էին կալի կենտրոնում, դարձնում թեղ (կալսված Հարդախառն ՀացաՀատիկի կույտ) ն ձեռնամուխ լինում Հատիկն ու Հարդը Տե՛ս Բդոյան Վ., Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում, Երնան, 1972, էջ 212:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

էրնելուն՝ քամուն տալուն՝ Հարդը ՀացաՀատիկից առանձնացնելու Համար, որովՀետն քամՀար մեքենան այստեղ մուտք չէր դործել (ԸԵ, Мокс..., 12): Հարդը առանձնացնում ն լցնում էին կից կառույցի՝ կալատան մեջ, իսկ կորեկը, դարին կամ ցորենը, առանձնացնելով Հարդից, մաղում էին տարμեր մեծության անցքեր ունեցող մաղերով: Նախ ծանծախառն Հատիկը մաղում էին անցքերը մեծ՝ սըռատ մաղով, ապա՝ ավելի փոքր անցքերով քարմաղով ն քարից ու Հարդից մաքրվածը մաղում էին փոքեմաղով, այնուՀետն՝ պաՀեստավորում այծի մաղից Հյուսված պարկերում՝ ջվալներում: Այս նույն եղանակը դրեթե նույնությամμ կատարվում էր նան Սասունում18: Ուչադրավ են վարուցանքը Հաջողությամμ իրադործելուն ուղղված ժողովրդական Հավատալիքների վերաμերյալ դիտնականի դրառումները: Այսպես, տնական ոչ անձրնային եղանակի դեպքում կանայք ավանակին տանում էին աղμյուրի կամ դետակի մոտ, լողացնում, Հետո կանացից մեկը Հրացանը ձեռքին Հեծնում էր ավանակին՝ դեմքով դեպի պոչը ն այն ձեռքն առած՝ քչում էր դեպի վարատեղ, որտեղ էլ օդ էր կրակում՝ կենդանի ն անկենդան էակներին՝ չարքերին վախեցնելու ու փախցնելու Համար: Այդպես ակնկալում էին եղանակի փոփոխություն ն անձրն: Մեկ այլ Հավատալիքի Համաձայն՝ դիչերը Հայ տղամարդիկ դնում էին քրդերի, քրդերը՝ Հայերի դերեղմանները, իրենց խոնջանները՝ դոտիները, կապում էին դերեղմանաքարին, Հայկական դերեղման-խաչքարին ն ապա դոտին դլորում էին մոտակա դետակը: Այդ պաՀին նրանցից մեկն անպայման պետք է չան նման Հաչեր (ԸԵ, Мокс..., 33): Գյուղատնտեսական տեխնիկայի պարղունակությունը, արտադրողական ուժերի ղարդացման ցածր աստիճանը մարդուն կախման մեջ էին պաՀում նան μնությունից, չրջապատող աչխարՀադրական միջավայրից: Ուստի, այստեղ նս, ինչպես Հայկական մյուս պատմական դավառներում, μավարար քանակությամμ կենսամթերքների արտադրությունը, μնակարանային ու արտադրական կառույցների չինարարությունը, μնության տարերքի դեմ պայքարելն անՀնար կլիներ առանց Համայնքի անդամների ն ըն18

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., Աղձնիք. պատմաաղդադրական ակնարկ // Հայադիտական Հետաղոտություններ, պրակ Ա, էջ 162-177 ն Հավելվածը:

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

տանիքների կոլեկտիվ փոխադարձ օդնության կաղմակերպման: Կիրառվում էին աչխատանքային Համադործակցության տարμեր ձներ. Հայ դյուղացիական ընտանիքները Համախմμում էին աչխատուժը ն արտադրամիջոցները: Խմμային աչխատանքները իրականացնում էին Հերթականությամμ: Իրողություն է, որ Մոկսում քրդերի որոչ մասն անցել էր նստակեցության, այդուՀանդերձ, μացառապես երկրադործությամμ ղμաղվողները Հայերն էին: Սակավաթիվ թուրք μնակչությունը μնակվում էր Մոկս դյուղաքաղաքում, իսկ քրդերը Հիմնականում ղμաղվում էին խաչնարածությամμ: Նրանց Հիմնական ղանդվածները սեղոնային վրանաμնակ վաչկատուններ էին: Անասնապածություն. Ալպիական Հարուստ մարդադետինների առկայությունը նպաստում էր արոտային անասնապաՀության, Հատկապես խաչնարածության ղարդացմանը: Այստեղ կիրառվում էր անասնապաՀության նստակյաց Համակարդը՝ ձմռանը մսուրային, ամռանը՝ արոտավայրային խնամքով: Ձմռան երկարատնության պատճառով անասունները ենթարկվում էին մսուրային խնամքի չուրջ 5-6 ամիս տնողությամμ: ԱնասնապաՀությունը դավառի Հիմնական ղμաղմունքն էր: Գիտնականի դրառումների Համաձայն՝ անասնապաՀության մեջ դերակչռում էր ոչխարաμուծությունը, այծաμուծությունը, դրանցով պայմանավորված՝ կաթնատնտեսությունը, μրդամչակությունը, ջուլՀակությունը, չալադործությունը, դղրարարությունը, որոնք Մոկս դավառի Հայ μնակչության Հիմնական ղμաղմունքներն էին: Մոկսի Հայությունը կաթնատու խոչոր եղջերավոր անասուններին պաՀում էր ուչադրության կենտրոնում, նրանց նկատմամμ ցուցաμերում մչտական խնամք ն Հոդատարություն: Գիտնականը դրառել է նան անասնապաՀությանն առնչվող Հավատալիքներ: Դրանցից մեկի Համաձայն՝ տանտիրուՀուն չՀնաղանդվող կովին Հնաղանդեցնելու նպատակով նրա մեջքին μարձում էին Հաց թխելու դործածական պարադաներ՝ դրտնակ, μաթաթ, ակիչ ն այլն, ն քչում արոտավայր: Երեկոյան կովի ետնից դնում էր Հարնանը՝ տուն վերադարձնելու Համար: Հաց թխելու պարադաները, ըստ տեղացիների պատկերացումների, կովին «խելքի էին μերում» (ԸԵ, Мокс..., 17-18): Մեկ այլ Հավատալիքի Համաձայն՝ Հավին թուխս դնելիս ածան Հավերի դլխաքանակը ապա325

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հովելու Համար երկու աղջիկ թխսին նստեցնում էին 11 ձվերի վրա, թխսի մի կողմում նստում էր մեկ տղա երեխա, մյուս կողմում՝ 10 աղջիկ երեխա, որպեսղի 11 ձվից մեկը լիներ որձակ, մնացած տասը՝ ածան Հավ (ԸԵ, Мокс..., 17-18): Հ. Օրμելին ակնարկներ ունի Մոկսի վաչկատուն կյանք վարող քրդերի վերաμերյալ: Ըստ նրա՝ նստակյաց կյանք վարող քրդերից վաչկատունները տարμերվում էին թե՛ կյանքի պայմաններով, վարքով, սովորույթներով ն թե՛ μարμառով: Մոկսի Հարավային վաչկատուն ԲոՀտանի Ջեղիրեի քրդերի 200 ընտանիք Մոկսի արոտավայրերն էին μարձրանում մայիս ամսից իրենց անասունների Հոտերով՝ 40.000 ոչխար, 6.000 խոչոր եղջերավոր անասուն, 1000 ջորի, 200 ձի ն այլն: Այստեղ էին Հաստատվում նան Սղերդի քրդերի 300 ընտանիք՝ իրենց μաղմաքանակ Հոտերով (ԸԵ, Мокс..., 9): Արծեստադործություն. Մոկաց լեռնաչխարՀի Հայ μնակչության Հիմնական արՀեստներն էին չալադործությունը, դղրարությունը, թաղիքադործությունը, ջուլՀակությունը: Մոկսի ն նրա Հարնան դավառների՝ Շատախի, Գավաչի Հայ μնակչության կենցաղում լայն տարածում ունեին μրդի մչակումը, μուրդ դղելու՝ դղրության ն μրդի մնացորդներից թաղիք (քեչա) դցելու արՀեստները՝ թաղիքադործությունը: Մոկացի թափառաչրջիկ դղրարներն ու թաղիքադործները Հայրենի եղերքից դուրս էին դալիս արտադնա աչխատանքի՝ աչնան սկղμներին խմμեր կաղմած՝ տարածվելով Թուրքիայի, Կովկասի, Հարավային Ռուսաստանի Հայաμնակ չրջաններում: Սովորաμար Մոկացի դղրարներն ու թաղիքադործներն արտադնա աչխատանքի էին մեկնում մինչն առաջին ձյան դալը՝ Հոկտեմμեր ամսին ն վերադառնում էին ապրիլին, որովՀետն ձմռանը ճանապարՀները փակվում էին ն լեռնանցքներում մոլեդնում էր փոթորիկը: Մոկսի ն չրջակա դավառների աչխարՀադրական դիրքն ու տնտեսական ղμաղմունքները նկարադրել է նան Գարեդին Սրվանձտյանցն իր «ՀամովՀոտով» աչխատության մեջ19: Ընկույղի կեղնից ստանում էին ներկ, որով ներկում էին μրդյա դործվածքները (ԸԵ, Материалы экспедиции 1911-1912 гг. по этнографии и фольклору Мокса, 3): Մոկսում չատ դնաՀատե19

Տե՛ս Սրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հ. 1, Երնան, 1978, էջ 402:

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

լի էին նախչաղարդ չալե դոտիները: Ըստ Օրμելու՝ այստեղ μրդյա դործվածքեղենը աչքի էր ընկնում որակով, նախչաղարդման μարձր արվեստով, վարպետությամμ: Տարածված էին նան Հարավային Հարնան դավառներից ներկրվող μամμակի Հումքով իրականացվող կտավադործությունը ն քաթանի արտադրությունը: Տղամարդու ղդեստեղենի մեջ դերակչռում էին չալից պատրաստված չալվարը, վերնաղդեստները: Հաղորդակցության միջոցներ. Բնակչությունը կտրված էր արտաքին աչխարՀից ճանապարՀների μացակայության, տեղադիրքի պատճառով: Ամենուրեք μարձրաμերձ լեռներ էին, կիրճեր, ձորեր, ինչի Հետնանքով անՀնար էր անիվավոր փոխադրամիջոցների կիրառումը, ուստի μեռներն ու μերքը տեղափոխում էին մարդիկ՝ իրենց ուսերին μարձած կամ չալակով, որոչ դեպքերում՝ ձեռքի մանր անիվավոր քարչակներով: Սայլը կամ կառքը անծանոթ փոխադրամիջոց էր այն կիրառելու անՀնարինության պատճառով: Հաղորդակցությունը այստեղ իրադործվում էր նեղ արաՀետներով, որոնք ձդվում էին նեղ կիրճերի եղրով, Հետնաμար μեռները մեծ մասամμ տեղափոխում էին ոչ թե դրաստներով, այլ չալակով, որովՀետն, ինչպես վկայում են մատենադիրները, «…լերինս μարձրաμերձս ն փապարս անտառախիտ ունի20»: ՎերոՀիչյալ փաստը Հիմք է ծառայել, որ մոկացիները նորածին տղայի օրորոցում պարանի կտոր դնեին ն մաղթեին, որ լավ μեռնակիր լինի (ԸԵ, նչվ. աչխ, էջ 7): Մոկսն արտաքին աչխարՀի Հետ կապվում էր Շատախի, Առնոսի, Նեմրանի ն Եղերովի լեռնանցքներով: Վերջինիս ամենաμարձր կետում՝ Մոկս դյուղաքաղաքի չրջակա երկու կիրճերի միջն, մի Հարթության վրա դտնվում էր Հռչակավոր Փութկու Սուրμ Գնորդ սրμավայրը՝ ճանապարՀորդների օթնանը, որտեղ նրանց անվճար սնունդ ն ապրելու պայմաններ էին տրամադրվում: Երμեմն ճանապարՀորդներն օրերով մնում էին արդելափակված՝ մինչն Սուրμ Գնորդի Հռչակավոր սն աքաղաղի կանչը: Աքաղաղի կանչը դուչակում էր լավ եղանակ, ու դրավական էր, որ մարդիկ անփորձանք կՀաղթաՀարեն լեռնանցքը (ԸԵ, Материалы..., 6-7)21: Ձյան վրայով անվտանդ քայլելու Համար Հադնում էին թաղիքե,

Թովմա Արծրունի, Պատմութիան Արծրունեաց, Երնան, 1978, էջ 314: Տե՛ս նանՍրվանձտյանց Գ., Երկեր, Հ. 1, էջ 402:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կաչվե տրեխներ, դործածում լական՝ ութաձն մի չրջանադծով տախտակ՝ 3-4 սմ լայնությամμ, որը դրսից Հյուսված էր կաչվե կամ կանեփի ամուր թելերով, Հադնում էին տրեխի տակից (ԸԵ, Материалы..., 7) ն աղատ քայլում թարմ ձյան վրայով՝ առանց խրվելու: Նյութական մչակույթ: Բնակավայր, μնակարան. Մոկս դավառակի դյուղերը մեծ մասամμ տեղավորված էին լեռնալանջերին, որոնց տների պատերից մեկը խրված էր լեռնալանջի մեջ, ն μնական պայմանների թելադրանքով դրանք μաղմաՀարկ էին ու դարավանդային պատկեր էին ներկայացնում. մի տան կտուրը մյուսի Համար μակ էր ծառայում, ինչը, դիտնականի μնութադրմամμ, μնորոչ էր Դաղստանին: Տները Հիմնականում երկՀարկ, երμեմն էլ եռաՀարկ էին: Առաջին Հարկը կիսադետնափոր էր, որտեղ տեղավորված էին դոմը, թոնրատունը, տնտեսական նչանակության այլ կառույցներ: Պատերը կավե ամուր աղյուսներից էր չարվում: Թոնրատունը կոչվում էր տան-տուն, իսկ քրդերեն՝ մալե-մալե: Հայկական տան-տուն Հարկաμաժնում երկու թոնիր էր տեղադրվում՝ մեկը Հաց թխելու, որտեղ էլ կատարվում էին նան ծիսական արարողակարդերը, մյուսը՝ ամենօրյա կենցաղային նպատակներով, այդ թվում՝ ճաչ պատրաստելու Համար: Երμեմն նան երկրորդ Հարկում էին տեղադրում թոնիր՝ փայտե քառակուսի կարկասի մեջ, ներսից ն դրսից կավե չաղախով երեսպատված: Դրանք կավե Հաստ չուրթերով թոնիրներ էին: Բացի թոնիրներից՝ դոյություն ուներ նան μաց կրակարան-օջախ՝ Հանդութ անվամμ: Այն սալե պատերով ն ծածկով կրակարան էր, որ Սասունում կոչվում էր թվեք: Օրμելին այցելության ժամանակ Հայկական տներում նկատել է ռուսական երկաթե վառարաններ, որոնց ծուխը խողովակներով դուրս էին Հանում: Դրանք պատրաստվում էին Վանում կամ էլ արտադնա աչխատողները μերում էին Ռուսաստանից: Երկրորդ Հարկը ջեռուցվում էր Հիմնականում Հանդութով, թոնրի կրակով: Երկրորդ Հարկում էին տեղավորված Հյուրասենյակն ու ննջարանները: Բնակելի ն օժանդակ կառույցները Հարմարեցված էին այնպես, որ ձմռանը, Հատկապես տղամարդկանց արտադնա աչխատանքի մեկնելու պատճառով կանայք ն երեխաները Հեչտությամμ օդտվեին թե՛ վառելիքից, թե՛ մառաններից ու անասնակերով լեցուն մարադներից ն թե՛ Հոդային անասունների մասին (ԸԵ, Мокс..., 11): Մոկսի դավառում աղդակիցների տները Հնարավորինս միմ328

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

յանց կից էին կառուցվում՝ տնտեսական փոխօդնության ն ինքնապաչտպանության կաղմակերպման անՀրաժեչտությամμ պայմանավորված: Արյունակից աղդականների դրկից տները միմյանց մեջ արադ Հաղորդակցվելու նպատակով ակնատ՝ փոքրիկ պատուՀաններ կամ նեղլիկ դռներ են ունեցել: Դրանց միջոցով միմյանց էին փոխանցում կրակը՝ թոնիրը վառելու Համար, կամ էլ ուրախառիթ ն μոթաμեր լուրեր22: Տների ծածկը Հարթ էր, դերանակապ, վրան μարակ Հեծաններով (մարթակ) չարվածքով, սրանց վրա՝ ծղոտի ն ծառի ճյուղերի փռվածքով, իսկ սրանց վրա՝ տերն, կորեկի փուք, վրան ցեխ, ապա կավե Հաստ չերտով, որն ամրացնում, պնդացնում էին կաղնու փայտի ծանր դլանով կամ լողքարով: Ամեն տարի այն պնդացվում, ամրացվում էր լողքարով, աղաջրով: Պատերը պետք է ունենային ցվիք՝ ջրՀորդան: Բնակարանի ներսույթը. Այստեղ μնակարանների ծածկը, Հատակը, սյուները, դուռն ու պատուՀանները թանկարժեք ընկույղի փայտից էին: Տները ներսից ընկույղի Հաստ տախտակներով էին երեսպատվում: Սպիտակեղենի ն անկողնու Համար Հիմնական կաՀույք էին ծառայում պատամիջի պաՀարանները, պատերի երկայնքով արված թարեքները, իսկ արտաՀադուստ ղդեստեղենը տեղավորում էին սնդուկներում (ԸԵ, Мокс..., 12): Տան ընդՀանուր մուտքը մեկ դռնից էր: Այն ընկույղի փայտից էր՝ Հաստ, ու ամուր, երկաթե կախովի կողպեքով կամ էլ առավել տարածված փայտե չարժական փականով: Փայտե փականները կոչվում էին դրիրա, որն ուներ կրիայի ձն: Տան ծածկը Հենվում էր սյուների վրա. խոյակներն ամրացվում էին Հորիղոնական դերաններով, որոնք Հենվում էին քարե ամուր խարիսխների վրա: Կթու, լծկան, մանր եղջերավոր անասունները միմյանցից առանձնացվում էին ճիպոտաՀյուս կամ տախտակե միջնորմ պատերով, նան մսուրքներով՝ անասունների դլուխները տան մեջ ուղղված դասավորությամμ: Տան առաջին Հարկի ներսից երկրորդ Հարկ μարձրանում էին փայտե աստիճաններով: Բնակարանն այստեղ ներկայանում էր իμրն յուրատեսակ ամրոց: Դրանք μնակելի ն տնտեսական նչանակության Համակա22

Այս մասին տե՛ս նան Բարսեղյան Ա., Մոկաց աղդադրական նյութեր, մաս 1 (ձեռադիր), էջ 119-121 (տե՛ս ՀԱԻ ԱԲԱ, թղթ. 8, դործ. 14):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ռույցներ էին, որոնց առաջին Հարկը, ինչպես ասվեց, կթու ն լծկան անասուններին էր Հատկացվում, երկրորդը մարդկանց μնակեցման Համար էր, երրորդ Հարկը, որը կոչվում էր վերնաՀարկ, Հյուրասենյակ օդան էր, որի մուտքը դրսից էր՝ լեռան լանջով μարձրացող աստիճաններով: Լուսավորությունը ապաՀովում էին կամ կտուրից μացվող երդիկով կամ էլ երկրորդ ն երրորդ Հարկերում փոքրիկ չμակ կոչված պատուՀաններով, որոնք ծածկվում էին ընկույղի յուղով պատված թղթով: Հարձակման ենթարկվելիս չμակ-պատուՀաններից դուրս էին Հանվում Հրացանների փողերը (ԸԵ, Мокс..., 11-12): Նման չենքերը՝ չμակ-պատուՀաններով ն վերնաՀարկով, μնորոչ են եղել նան Սասունին23: Ե՛վ Մոկս դավառում, ն՛ Սասունում նման երկՀարկ կամ եռաՀարկ չենքերը կոչվում էին քօչկ՝ «պալատ» նչանակությամμ: Գիչերային լուսավորությունը ապաՀովվում էր կավե ձեթաճրադներով, որոնք ամրացվում էին պատերին կամ կենտրոնական սյանը: Շարժական լապտեր էին ծառայում տնային արտադրության մոմե ճրադները՝ μրդյա թելից դործված, մոմով երեսպատված պատրույդներով՝ ավելի քան 2 մետր երկարությամμ: àւտեստ. Ոչխարաμուծության ն այծաμուծության ղարդացած լինելու չնորՀիվ ուտեստի Համալիրում դերակչռել են կաթը ն կաթնամթերքը, Հատկապես սարերի Համեմունքներով պատրաստված պանիրը: Այն դործածում էին թարմ ն կճուճներում Հորած՝ պաՀածոյացված ձնով: Այդ Համալիրում մեծ տարածում ուներ յուղով պաՀածոյացված խաչած միսը՝ ղավուրման: Շատ էր ընկույղի ն նրանից քամված ձեթի կիրառությունը ավանդական ուտեստում: Այն անդամ դործածում էին պանրի մեջ: Բացառիկ էր նրա ձեթի առողջարար նչանակությունը (ԸԵ, Материалы..., 3): Պտուղներից առավել առատ էր ընկույղը, որը դործածվում էր ոչ միայն որպես ընդեղեն ն ուտեստի ու խմորեղենի մեջ, այլն դրանից ձեթ էին ստանում: Գիտնականը ընկույղի ձեթի ստացման՝ Հսկա ղանդվածով քարե անիվով աչխատող ձիթՀան է արձանադրել Մոկս դյուղաքաղաքի մոտ՝ Ջնեստան դյուղում: Այսպես, Մոկս դյուղաքաղաքում նկարադրել է աՀադին սալերից կառուց23

Տե՛ս Նածապետյան Ռ., ԱղձնիքաՀայերի ընտանիքը ն ընտանեկան ծիսակարդը (ՃԼՃ դ. երկրորդ կես - ՃՃ դ. սկիղμ), էջ 47:

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

ված չինություններ, որոնք ձիթՀաններ էին՝ կարծր քարից տաչած Հսկայական անիվներ, որոնք միննույն ժամանակ ծառայում էին որպես դինդ: Այդպիսիք Հայտնաμերվել են միայն միջնադարյան μնակավայրերում՝ Անիում, Մրենում, Ամμերդում պեղումների ժամանակ, իսկ Մոկսում դեռնս դործածվում էին (ԸԵ, Мокс..., 8): Զդեստ. Տղամարդու Հադուստների մեջ դերակչռել է չալից պատրաստված ղդեստեղենը՝ չալվարը, վերնաղդեստները: ՋուլՀակներին Հումք մատակարարողները կանայք էին, որոնք μրդե ն μամμակե թել էին Հասցնում: Ըստ դիտնականի Հաղորդումների՝ Հյուսում էին նախչաղարդ դորդեր, չալե դոտիներ, որոնք աչքի էին ընկնում μարձր որակով ն նախչաղարդման արվեստով: Սոցիոնորմատիվ մչակույթ. Ուչադրավ են դիտնականի դրառումները Մոկսի Հայության ամուսնության ն Հարսանեկան սովորույթների վերաμերյալ, որոնք, ցավոք, չատ կցկտուր ն չատ Հակիրճ են ներկայացված: Նա առավել մեծ ուչադրություն է դարձրել Հարսանիքներին երդվող երդերին, լեղվին: Սակայն ն միաժամանակ Հայտնում է, որ այն Հայկական Հարսանիքներին, որին ինքը անձամμ է մասնակցել, Հարսը եղել է 11 տարեկան, փեսան՝ 19 (ԸԵ, Мокс..., 29): Ըստ տեղական սովորույթի՝ աղջիկներին ամուսնացնում էին դեռաՀաս տարիքում, անդամ 6 տարեկանից սկսած: Գիտնականը μացաՀայտում է նան, որ այստեղ, μարեμախտաμար, չէր պաՀանջվում տեղական քուրդ աղաների՝ Հայ Հարսի առաջին դիչերվա իրավունքին տիրանալու ավանդական սովորույթի վերածված դարչելի երնույթը, ինչպես դա արվում էր Արնմտյան Հայաստանի Հարավային քրդաՀպատակ այլ չրջաններում: ԱյդուՀանդերձ, սրանով էր պայմանավորված Հայ աղջիկների մանկական չրջանում ամուսնացնելու սովորույթը՝ տիրողների նման μարμարոսությունից խույս տալու Համար: Աղջկա ընտրության Հարցում Հետնում էին մի Հավատալիքի, ըստ որի՝ տղայի մերձավոր 2-3 տղամարդ աղջկա տուն դնալիս երեկոյան իրենց Հետ տանում էին Հավի ձու ու դնում ոչխարի փարախում: Եթե այն անվնաս մնար մինչն առավոտ, կՀամարվեր Հաջող ն իրականալի ընտրություն, Հակառակ պարադայում տղայի կողմը խուսափում էր նման ընտրությունից՝ այն անՀաջող Համարելով (ԸԵ, Мокс..., 29-30): Օրμելին նչում է նան Հայ ընտանիքում սեռերի խտրական

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

վերաμերմունքի մասին: Օրինակ՝ Մոկսում սովորույթ չկար աղջկա ծնունդը չնորՀավորելու, այլ կարեկցում էին՝ ասելով՝ «աղջիկ μերողը տղա էլ կունենա» (ԸԵ, Материалы..., 7): Ուչադրության արժանի են նան տոների, մասնավորապես Վարդավառի ն Տյառնընդառաջի տեղական սովորույթների վերաμերյալ դրառումները (ԸԵ, Мокс..., 32): Այսպես՝ ըստ Օրμելու դրառումների՝ Մոկսի եկեղեցու μակում Տյառնընդառաջին վառվող խարույկի փայտը Հավաքում էին ողջ դյուղի μնակիչներից: Ցրդենու (խարույկի փայտ) ճարճատուն μոցերի Հետ միասին սկսում էին խարույկի չուրջը պտտվել, խարույկի միջով անցնել կամ վրայով ցատկել. որոչ վայրերում Հավատում էին, որ, ով Տրնդեզի կրակի միջով μոլորովին անվնաս անցնի կամ վրայով ցատկի, ապա կաղատվի օձի, կարիճի խայթոցներից, կայծակի Հարվածից ն պատաՀական վտանդներից: Նա դրում է, որ Մոկսում սովորություն կար կատակով «պատժել» դյուղում այդ տարի ամուսնացած կամ տղա երեխա ունեցած մարդուն, եթե նա մինչն Տյառնընդառաջ «μանկուտ» չէին արել, այսինքն՝ μոլորին Հյուրասիրելու նպատակով քաղցրավենիով ու մրդերով «μաց սեղան» չէին դրել: Տյառնընդառաջին այդպիսի մարդկանց կատակով Հրում ն կրակն էին դցում: ԱյնուՀետն սկսվում էին երդերով չուրջպարերը ն խաղերը: Խաղացողները միմյանց չալակում էին ու յոթ անդամ պտտվում կրակի չուրջը, միայն թե տղամարդիկ տղամարդկանց էին չալակում, կանայք՝ կանանց, անչափաՀասները՝ միմյանց: Մոկսում այդ նույն ժամանակ եկեղեցու մոտից վառվող ջաՀերով դնում էին դերեղմանները ն այդ խարույկի կրակը կամ լույսը տանում իրենց Հանդուցյալներին: Նույն Մոկսում, սովորույթի Համաձայն, այդ ջաՀերով յոթ անդամ Հարվածում էին իրենց դյուղի պառավների Հետույքներին24: Առանձնակի Հետաքրքիր են ներկայացնում ժողովրդական μժչկության վերաμերյալ դրառումները: Մոկսում μժչկական պետական օդնության լրիվ μացակայության պայմաններում, μնականաμար, կարնորություն էր տրվում ժողովրդական μժչկության դարավոր Հմտություններին: Ըստ Օրμելու Հիչատակման՝ մանդաՏե՛ս նան Орбели И. А., Фольклор и быт Мокса, Москва, 1982, с. 53-54:

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

ղով կամ որնէ այլ դործիքով կամ սուր քարով ձեռքը կամ ոտքը վնասելու դեպքում վերքի վրա կանաչ ջրիմուռի25 (խոնավ տեղերում քարերի մակերեսը ծածկող μորμոս) թրջոց էին դնում, իսկ մրսածության, թոքերի Հիվանդության կամ մեջքացավի ժամանակ թիակներին էին փաթաթում տաքացրած թաղիք (քեչա): Շատ Հիվանդությունների μուժման միջոց են Համարել Հիվանդ մասերը տաքացած երկաթով այրելու եղանակը: Մեծ տարածում է ունեցել μուժիչ խոտաμույսերի օդտադործումը որպես սպեղանի, իսկ Հատկապես տուμերկուլյողի դեպքում դործածում էին կովի կաթի խիժից կամ էլ կովի կաթնախիժ չատ կերած նորածին Հորթի տաք արտաթորանքից՝ որպես մերանից պատրաստված մածուն կերցնելով: Սրանք Հնադույն ժողովրդական μժչկության Հնարներն էին, որոնք կիրառվում էին անդամ ՃՃ դարի սկղμներին: Հ. Օրμելին «Մոկաց տեքստերում» անդրադարձել է նան մանկական խաղերին: Ուչադրավ է Մոկսի Մուրթուլա μեկի տանը դիտնականի դիտարկած Հյուրընկալման արարողակարդը: Հ. Օրμելին ուչադրություն է դարձնում նրա՝ պատուՀանի դոդին դիղված քառակուսի Հարթ μարձերին: Երμ երեկոյան տանտիրոջն այցելում էին Հյուրեր՝ քրդեր ն Հայեր, այդ μարձերը դրվում էին Հատակին, ն պատվավոր Հյուրերը նստում էին դրանց վրա: Առավել մեծանունը կարող էր ստանալ նան երկրորդ μարձը: Բարձերը դարսում էր «մեՀմանդարը» (Հյուրընկալը – Ռ. Ն.), ընդ որում՝ մի դեպքում տան տերն էր μերելու նչան տալիս, մյուս դեպքում մեՀմանդարը μարձը μերում էր՝ չսպասելով նչանի: Հյուրերը նստում էին Հատակին՝ ըստ ավադության ն անվանիության, ճիչտ այնպես, ինչպես տեղավորվում էին Հին Պարսկաստանում ն Հին Հայաստանում պալատ Հրավիրված աղնվականները: «Բարձը», ինչպես ն «դաՀը», խորՀրդանչում էր Հասարակական սանդուղքի վրա նախարարի դրաված աստիճանը: Հետադայում Հ. Օրμելին կռաՀեց, որ Էրմիտաժում պաՀվող մի սկուտեղի վրա պատկերված են Հենց այդպիսի μարձեր, իսկ նրանց կույտի վրա Հենված դաՀին նստած

Ջրիմուռ – ջրամամուռ, ծովաքոս, լոռ, դորտնխալի, դորտնդորդ (μեղմնիկավոր-սպորավոր) ջրային μույս (Սուքիասյան Ա. Մ., Հայոց լեղվի Հոմանիչների μացատրական μառարան, Հ. 2, Երնան, 2009, էջ 962):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

է Խոսրով Անուչիրվան արքան (ԸԵ, Мокс..., 5, 10, 14-15): Աղդադրական երնույթներից μացի՝ դիտնականը Մոկսում կարողացավ կաղմել տեղական μարμառի Հոլովման ն խոնարՀման Հատուկ աղյուսակներ, աղդադրական նյութը Հաճախ Համեմվում էր μանաՀյուսական տվյալներով՝ դրի առնելով նան երդեր ու պարերդեր, ղվարճալի պատմություններ, որոնցում «քաղաքացի» Հեղինակները Հումորով, երμեմն էլ μավականին կծու արտաՀայտվում էին դյուղացիների μարքերի մասին: Նրա ընտրած μանասացները այն մարդիկ էին, որոնք երμեք դուրս չէին եկել իրենց ծննդավայրից, ուստի լեղուն, արտասանությունը անարատ էին պաՀպանվել: Հ. Օրμելին եղել է միակ եվրոպացի դիտնականը, որը Հետաղոտություն է կատարել Հենց տեղում: Գավառի μնակչության չատ սովորույթներ, կենցաղային առարկաներ պաՀպանվել էին վաղնջական ժամանակներից: Ուչադրավ են մեծանուն դիտնականի աղդադրությանը սերտորեն առնչվող Հայ μանադիտական Հետաղոտությնները: Արժեքավոր է դիտնականի «Մոկաց տեքստեր» ընդՀանուր խորադրով ծավալուն աչխատությունը, որն ամփոփում է Հեղինակի 19111912 թթ. Մոկս դավառում կատարած ոչ միայն μարμառադիտական ն աղդադրական Հետաղոտությունների արդյունքները, այլն իր իսկ դրի առած μանաՀյուսական նյութերը: Դրանցում առանձին խումμ են կաղմում ժողովրդական Հեքիաթները, մանրապատում ղրույցները, վեպերն ու առակները, վիպական երդերն ու μալլադները, աչխատանքի ն ծիսական, երդիծական ն մանկական երդերը, առածներն ու ասացվածքները, Հանելուկներն ու չուտասելուկները: Բարեμախտաμար, սրանք ներառվեցին դիտնականի «Избранные труды» (т. 2) ժողովածուում (էջ 129-185): Հ. Օրμելին մեծ ներդրում ունի նան Հայ ժողովրդական էպոսի ուսումնասիրման, այն ժողովրդական լայն չրջաններին ճանաչելի դարձնելու դործում: Դեռ Մոկսում ն Վանում եղած ժամանակ՝ 1911-1912 թթ., նա մոտիկից չփվում է Մոկաց դղրարների Հետ, ծանոթանում «Սասնա ծռերի» մասին նրանց ավանդած պատումներին, իսկ Վանի մոտ ՄՀերի դռան սեպադրերն ուսումնասիրելիս լսում է Դավթի որդի ՄՀերի ավանդաղրույցը: 1939 թ. «Սասունցի Դավիթ» էպոսի 1000-ամյակի տոնակատարության մի334

Ակադեմիկոս Հ. Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական…

ջոցառումները Հանձնարարված էր դլխավորել Հ. Օրμելուն: Նա մեծ դեր ունեցավ «Սասունցի Դավիթ» ՀամաՀավաք ժողովածուի Հայերեն ն ռուսերեն Հրատարակման դործում (1939 թ.): Գիտնականի «Հայկական Հերոսական էպոսը» (1956 թ.) աչխատությունը էպոսադիտության μնադավառի խոչոր նվաճումներից է: Նրա նախաձեռնությամμ նույն թվականին Լենինդրադում տպադրվեց «Սասունցի Դավիթ» էպոսի ռուսերեն թարդմանությունը26: Նրա ջանքերով էր, որ մեր դյուցաղներդությունը, դուրս դալով աղդային սաՀմաններից, դարձավ Համամարդկային մչակույթի սեփականություն: «Հայ Հերոսական էպոսը» աչխատության ն «Սասունցի Դավիթ էպոսը» («ԽորՀրդային դրականություն» ամսադիր, Երնան, 1939, № 8-9) ուսումնասիրության մեջ Օրμելին Հանդամանորեն անդրադարձել է էպոսի μովանդակությանը, կերպարներին, վեր է Հանել էպոսի պատմական կորիղն ու ձնավորման ընթացքը, μացաՀայտել Համանման այլ դործերի միջն ընդՀանրությունները, մատնանչել էպոսի պատմամչակութային ու դեղարվեստական արժեքները, ընդդծել նրանում մարմնավորված աղատասիրական, Հերոսական, խաղաղասիրական, մարդասիրական դաղափարները: Հ. Օրμելին ինքնատիպ դիտարկումներ է կատարել նան ժողովրդական առակների ժանրային առանձնաՀատկությունների սոցիալական որոչակի ուղղվածության վերաμերյալ: Ա. Ղանալանյանի խմμադրությամμ լույս է ընծայվել Հ. Օրμելու կաղմած միջնադարյան առակների («Басни средневековой Армении») ժողովածուն: Հ. Օրμելու խմμադրությամμ 1959-1962 թթ. լույս են տեսել «Հայկական ժողովրդական Հեքիաթների» Լ, ԼԼ, ԼԼԼ Հատորները: Նրա՝ Մոկսում դրառած 6 միավոր Հեքիաթները Հրատարակվել են «Հայ ժողովրդական Հեքիաթների» (Մոկս) ՃՄԼԼ Հատորում27: Այսպիսով՝ Հ. Օրμելին թողել է աղμյուրադիտական ն տեսական իսկապես ընդՀանրացնող Հարուստ ժառանդություն:

Տե՛ս Давид Сасунский. Армянский народный эпос, МоскваЛенинград, 1939: Հ. Օրμելու μանադիտական դործունեությանը առավել Հանդամանալի անդրադարձել է μանադետ Արամ Ղանալանյանը (տե՛ս Ղանալանյան Ա., Դրվադներ Հայ μանադիտության պատմության, Երնան, 1985, էջ 159-175):

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

5. ԱՆԽՈՆՋ ԱԶԳԱԳՐԱԳԵՏՆ ՈՒ ԲԱՆԱՀԱՎԱՔԸ

(Վարդ Բդոյանի ծննդյան 70-ամյակի առթիվ) Վարդ Բդոյանը ծնվել է 1910 թ. մարտի 4-ին Ջավախքի Փոքր Խանչալի դյուղում, երկրադործի ընտանիքում: Միջնակարդ կրթությունը ստացել է Ախալքալաքի մանկավարժական տեխնիկումում (1932 թ.), որից Հետո Հինդ տարի ղμաղվել է մանկավարժական դործունեությամμ: Ուսումնառությունը չարունակել է Երնանի մանկավարժական ինստիտուտի Հեռակա μաժնում, որն ավարտել է 1943 թվականին: Աղդադրական դործունեությունը սկսել է 1938 թ.՝ ՍՍՀՄ դիտությունների ակադեմիայի Հայկական մասնաճյուղի պատմության ն դրականության μաժնում՝ որպես μանաՀավաք, որտեղ նա չարունակել է աչխատել նան 40-ական թթ.՝ Համատեղության կարդով: 1939-1944 թթ. աչխատել է Մատենադարանում՝ որպես դրադարանապետ ն մատենադետ: 1944-1949 թթ. եղել է Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի աղդադրության μաժնի դիտական աչխատակից, իսկ 1949-1959 թթ.՝ μաժնի վարիչ: Թանդարանում եղած 15 տարիների ընթացքում նա մեծ աչխատանք է ծավալել թանդարանային արժեքների ձնավորման, Հատկապես երկրադործական տեխնիկայի Հավաքման, ցուցադրման, ինչպես նան ֆոնդերի վերաՀաչվառման դործում: «Հողաμերքի ն տղաμերքի պաչտամունքը Հայոց մեջ» թեկնածուական ատենախոսությունը Հաջողությամμ պաչտպանել է 1948 թվականին: 1959 թվականից մինչն օրս աչխատում է Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտում: 1969 թ. պաչտպանել է դոկտորական ատենախոսություն՝ «Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում» թեմայով: Վ. Բդոյանն իր դիտական դործունեությանը Համատեղել է դասախոսական-մանկավարժական աչխատանքը Համալսարանի պատմության ֆակուլտետի Հնադիտության ն աղդադրության μաժնում՝ դասավանդելով «Հայ աղդադրություն» ն «Աղդադրության Հետաղոտման մեթոդիկա» առարկաները: Նրա ղեկավարությամμ պատմության ֆակուլտետի ուսանողները ն Հասարակական Հիմունքներով մեկ տասնյակ μանաՀավաքներ Հսկայական նյութեր են դրի առել Հայաստանի տարμեր պատմաաղդադրական չրջանների մչակույթի վերաμերյալ:

Անխոնջ աղդադրադետն ու μանաՀավաքը

Վ. Բդոյանի Հետաղոտությունների մեջ առանձնաՀատուկ տեղ է դրավում Հատկապես Հայկական երկրադործական մչակույթի ն նրա տեխնիկայի ընդարձակ պատմությունը, որին նա անդրադարձել է «Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում» մենադրությամμ (1972 թ.) ն մի չարք Հոդվածներով: Նչված մենադրությունը եղակի երնույթ է Հայ աղդադրության պատմության մեջ: Այն ընդդրկում է ամμողջ պատմական Հայաստանի երկրադործական երկու խոչոր μնադավառների՝ μրիչային ն արորադութանային երկրադործության ամμողջ նյութը, դիտական դասակարդումն ու Հետաղոտությունը: Մենադրության մեջ ներկայացված են վարող տեխնիկայի աղդադրական չրջանների առանձնաՀատկությունները, ըստ որում՝ յոթ աղդադրական չրջանի արորներն ունեն μոլորովին տարμեր կառուցվածք, թեն ըստ դործառույթի նույնն են: Բացի Աղձնիքից ն Ծոփքից՝ մնացած μոլոր աղդադրական չրջաններում (Բարձ Հայք, Վասպուրական, Այրարատ, Սյունիք, Համչեն) դոյություն ունեին աղդային մեծ ու փոքր դութաններ, որոնց ՃԼՃ դարի վերջերին փոխարինեցին դործարանային դութանները: Հեղինակը Հանդամանորեն կանդ է առել այդ μոլորի ծադումնաμանական Հարցերի վրա՝ ցույց տալով պատմաաչխարՀադրական ն μնակլիմայական դործոնների դերը: Արորադութանային տեխնիկայի անմիջական մասն էր կաղմում Վանա լճի ավաղանում ն Կոդովիտում մինչն 1915 թ. Հարատնող չարացան երկրադործական Համակարդը, որին Հեղինակը Հակված է վերադրել ուրարտական ծադում: Բացի տեխնիկայի նկարադրությունից ն ուսումնասիրությունից՝ Հեղինակը կանդ է առել աչխատանքի նախնական կոոպերատիվ ձների մնացուկների ուսումնասիրության վրա, որոնք տարμեր պատմաաղդադրական չրջաններում Հայտնի էին ծարակաչ, ծամկալություն, կիսրարություն, ծամվա, աղսընկերություն, խոչկամու, վոռնակ ն այլ տարμերակներով: Հարակաչ-Համկալության կոոպերատիվ ձներում նա Հանդամանորեն ցույց է տվել ընկերակցողների իրավունքներն ու պարտականությունները, փոխադարձ կապերն ու իրավաՀարաμերությունները, ինչպես նան դութանավարի Համակարդը՝ իր ներքին ավանդական ն սովորութային կարդ ու կանոններով: Հեղինակի տքնաջան աչխատանքով Հավաքված ու մչակված նյութերն ընդդրկող սույն մենադրությունը աղդադրության ն դյուղատնտեսության մասնադետների Համար անփոխարինելի աղμյուր է:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Վ. Բդոյանը կարնոր ծառայություն ունի նյութական մչակույթի ուսումնասիրության μնադավառում: Նրա դրչին են պատկանում տպադիր մի չարք աչխատություններ, որոնք նվիրված են Հայ ժողովրդական ճարտարապետությանը ն կիրառական արվեստին: Արդեն տպադրության պատրաստ Վ. Բդոյանի «Հայկական կանացիակերպ աղամանները՝ որպես ԱնաՀիտ դիցուՀու արձաններ» մենադրությունը, որով ներկայացվում են խեցեդործական կիրառական արվեստի ՃԼՃ-ՃՃ դարերի աչքի ընկնող նմուչները: Այդ դծով արդեն տպադրության պատրաստվող «Գոմասենյակները պատմական Հայաստանում» աչխատությունն աննախադեպ դործ է, որին կցված ալμոմում ի մի են μերված ճարտարապետական չափադրությունները, ներկայացվում է մեր ժողովրդի չինարարական արվեստի ուչադրավ ստեղծադործություններից մեկի ամμողջական պատկերը: Վ. Բդոյանի կարնոր ծառայություններից են Հայկական ժողովրդական խաղերի եռաՀատոր ժողովածուի կաղմումը ն ուսումնասիրումը, որոնց առաջին ն երկրորդ Հատորները «Հայ ժողովրդական խաղեր» խորադրով արդեն Հրապարակի վրա են: Ժողովածուն ներկայացվում է Հայ ժողովրդի ֆիղիկական կուլտուրայի ժառանդության ամμողջական պատկերը՝ սկսած Մ դարից մինչն ՃՃ դարի կեսերը: Օդտադործված են վկայություններ, արխիվային նյութեր, ժամանակակից μանաՀավաքների Հավաքածուներ ն այլն: Հեղինակը ժողովածուի Հատորները ներկայացրել է մասնադիտական ուսումնասիրությամμ, որտեղ Հայ աղդադրության մեջ առաջին անդամ չոչափվել են Հասակակիցների միությունների ինստիտուտի Հետքերը, նախնադարյան դուալիղմի, ֆրատրիալ պայքարի ձների Հետքերը ն այլն, որոնք առանձնապես արտաՀայտված են ծիսական խաղերի մեջ: Խաղերում Հետաղոտողը դտել ն ներկայացրել է Հայ ժողովրդի մղած քաղաքական պայքարի ձները ընդդեմ պարսկա-օսմանյան ղավթիչների, ինչպես նան սոցիալ-դասակարդային պայքարը երկրի ներքին կյանքում: Նա Հատուկ ուչադրությամμ է ուսումնասիրել ռաղմասպորտային խաղերը, որոնք մեծ արձադանք են դտել Հայ ժողովրդի μանաՀյուսության մեջ: Գիտնականն իր Հավաքած μաղմաμնույթ աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութերի, ինչպես նան պետական Համալսարանի աղդադրության μաժնում կարդացած դասախոսությունների չարքի Հիման վրա դրել ն 1974 թ. Հրատարակել է μուՀական ձեռնարկ՝ «Հայ աղդադրություն. Համառոտ ուրվադիծ» խորադրով:

Անխոնջ աղդադրադետն ու μանաՀավաքը

Վ. Բդոյանը Հայ աղդադրության Հիմնախնդիրներին անդրադարձել է μաղմակողմանիորեն: Նա Հատկապես նչված μուՀական ձեռնարկում անդրադարձել է μաղմաթիվ երնույթների արծարծմանը, ինչպես նան Հակիրճ ներկայացրել է Հայ աղդադրության պատմությունը՝ այս դիտության սկղμնավորման միջնադարյան ակունքները, ինչպես ն ՃԼՃ դարում այդ դիտության աստիճանական ձնավորման խնդիրները: Հեղինակը Հանդամանորեն ներկայացրել է Հայ աղդադրության անցած ճանապարՀը՝ ցույց տալով Խ. Աμովյանի ն Մ. Բժչկյանի դերը ՃԼՃ դարի առաջին կեսին, Գ. Սրվանձտյանցի ն իր Հետնորդների ծառայությունները ՃԼՃ դարի 60-70-ական թթ. ն Ե. Լալայանի ու իր Հետնորդների եռանդուն դործունեությունը նույն դարի վերջին ն ՃՃ դարի սկղμին: Այստեղ տեղին է ասել, որ նա Գարեդին Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոցի» առաջին մասը դիտում է որպես աղդադրության առաջին Հարցարան: Հայ աղդադրության պատմության ն սոցիալական Հարաμերությունների Հարցերին Վ. Բդոյանն անդրադարձել է առանձին Հոդվածներով: Նրա փայփայած μնադավառներից է աղդային դիցաμանության պատմությունը: Հայկական դիցաμանությունն առՀասարակ լի է առեղծվածներով ն դեռնս Համակողմանի չուսումնասիրված μնադավառներից մեկն է: ՃԼՃ դարի դրեթե μոլոր դիցարանները Հայկական դիցարանին վերաμերող Հարցերին անդրադարձել են միջին դարերի պատմադրության Հաղորդումների սաՀմաններում: Վ. Բդոյանը դիցաμանական Հարցերի քննությանն անդրադարձել է 1940-ական թվականներից սկսած՝ աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութերի վրա Հենվելով: Սրանով նա Հայ աղդադրությանը միաժամանակ մի չարք կարնոր ծառայություն է մատուցել. Հայտնաμերել է μաղմաթիվ ն μաղմապիսի Հարուստ նյութեր, որոնք վերաμերում են արդեն Հայտնի աստվածություններին՝ ԱնաՀիտ դիցուՀուն, Նանեին, Վանատուրին ն այլն: Վ. Բդոյանը μացաՀայտել է Հայոց դպրության Տիր աստվածության մի անՀայտ դործառույթ՝ դաչտամչակութային չարացան Համակարդի Հովանավոր աստված լինելը Վանա լճի ավաղանում: Նա μացաՀայտել է մինչն այժմ անՀայտ աստվածություններ, ինչպիսիք են՝ ա) Շղթա կտրող արական աստվածությունը՝ որպես Հայոց վարող դործիքների ստեղծողն ու Հովանավորողը, որը, ըստ Հեղինակի, Համապատասխանում է աղդային վեպի Ձենով ՀովՀանի դործունեությանը, μ) Ակլատիղը՝ որպես μնության մեռնող ն Հարու339

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թյուն առնող աստվածություն, որը Հաջորդել է Նար դիցուՀուն Հայրիրավական տոՀմային չրջանում ն նախորդել է Արա Գեղեցիկին: դ) Ամանորը՝ որպես Վանատուրի ղուդակիցը, ն նրա կինը՝ այդեդործության ու դաչտամչակության Հովանավորման դերով: Նա ճչտել է մի չարք դիցաμանական երնույթներ, որոնք քրիստոնեության ճնչման տակ Հեթանոսական աստվածության ծպտված վիճակն են ներկայացրել: Այսպես, Վանատուրի ն Ամանորի ծպտված պատկերներն էին ներկայացնում արական ն իդական կերպարներով օժտված Լոչ ն Վասիլ կոչված կուռքերը, արական ու իդական սեռերով պատկերացվող Լոչտակ կոչված μուսարմատի դիցաμանական առումները, երկու սեռի պատկերով Նուրին-Պուրպատիկ արձանները, երկու սեռով ներկայացվող էրկթե-էրկթե մարդիկ, էրկթե -էրկթե կնանիք ն փետե -փետե մարդիկ, փետե-փետե կնանիք կոչված արձանները, ինչպես նան Գողթան դավառի Խնդում Դոքը կրող պառավն ու Խլվլիկ կոչված աներնույթացող ոդին: Իսկ ԱնաՀիտ դիցուՀու ծպտյալ պատկերն է Համարում մեր μանաՀյուսության, այդ թվում՝ «Սասնա ծռեր» էպոսում Հայտնի Պառավը ն Հայոց կենցաղում լայնորեն տարածված կանացիակերպ կավե աղաման արձանները: Այդ նվաճումների Հիմքը Հեղինակի կողմից 1960ական թթ. μացաՀայտված ծպտումի տեսությունն է՝ պայմանավորված ադրարային պաչտամունքով ն Հիչյալ աղամանների էության առեղծվածներով: Ըստ այս տեսության՝ միմյանց Հաջորդող կրոններից մերժվածի պաչտամունքը Հալածանքների պատճառով ենթարկվում է ծպտումի՝ ընդՀատակի, այսինքն՝ նոր կրոնի մեջ ծպտված պաչտվում է Հինը: Այսպես, Մարիամ Աստվածածնի պաչտամունքի անվան տակ Հեթանոս Հայերը չարունակել են աղոթել ԱնաՀիտ դիցուՀուն, մոնոթեիստական աստծո անվան տակ ծպտվել են Վանատուրն ու Ամանորը ն այլն: Հայ աղդադրության անխոնջ մչակը, որը մեծանուն Ե. Լալայանի ավանդների չարունակողն ու ուղղությունների ղարդացողն է, իր պատկառելի տարիքում ստեղծադործական ավյունով ստեղծել է տակավին անտիպ մի չարք աչխատություններ, որոնք նվիրված են Արարատյան Հովտի, Ջավախքի աղդադրությանն ու Հայկական երկրադործական մչակույթի ատլասի մչակմանը: Առանձին աղդադրական չրջանների նյութերի Հավաքումով նա Հայրենասիրական մեծ դործ է կատարել՝ փրկելով մոտ ժամանակներում արադորեն կորստյան մատնվող դանձերը:

Հայ աղդադրության ն μանադիտության մեծ երախտավորը

6. ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹԱՅԱՆ ԵՒ ԲԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԾ ԵՐԱԽՏԱՎՈՐԸ

(Վարդ Բդոյանի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ) Լրացավ Հայ նչանավոր աղդադրադետ, պատմական դիտությունների դոկտոր Վարդ Հարությունի Բդոյանի 100-ամյակը: Մեծանուն դիտնականն այն աղդադրադետներից է, որը թողել է դիտական ծանրակչիռ ժառանդություն, կուտակել է վիթխարի քանակությամμ կորստից փրկված աղդադրական դրավոր ն թանդարանային նյութ, որը ներկա ն ապադա աղդադրադետների Համար կծառայի դիտական ուսումնասիրությունների անփոխարինելի աղμյուր: Վարդ Բդոյանր ծնվել է 1910 թ. մարտի 4-ին Ջավախքի Փոքր Խանչալի դյուղում՝ Հողադործի րնտանիքում: Տարրական կրթությունր ստացել է Հայրենի դյուղում, իսկ միջնակարդը՝ 1932 թ. Ախալքալաքի մանկավարժական տեխնիկումում: Դրան Հաջորդել է մանկավարժական ն միաժամանակ Հասարակական, կուլտուր-լուսավորական Հնդամյա դործունեությունը միջնակարդ դպրոցներում (1933-1937): Ուսումնառությունը չարունակել է Երնանի մանկավարժական ինստիտուտի Հեռակա μաժնում, որն ավարտել է 1943 թվականին: Աղդադրական դործունեությունը սկսել է 1938 թ. ԽՍՀՄ դիտությունների ակադեմիայի Հայկական մասնաճյուղի պատմության ն դրականության ինստիտուտի μանաՀյուսության μաժնում որպես μանաՀավաք: Այդ աչխատանքը Համատեղությամμ չարունակել է 1944-1946 թվականներին: Նրա անձնական արխիվում ներկայումս պաՀպանվում է չուրջ 130 մամուլ ծավալով տարμեր թեմաների վերաμերող, Հրատարակության արժանի նյութ, որից մոտ 20 մամուլը, որը վերաμերում է Ջավախքի μանաՀյուսությանը, 1986 թ.՝ դեռ իր կենդանության օրոք, Հանձնվել է «Հայաստան» Հրատարակչություն: Ցավալի է, սակայն, որ առ այսօր այն չի Հրատարակվել, թեն առանձին Հատվածներ լույս են տեսել «Հայ ժողովրդական Հեքիաթներ» չարքում ն պարμերականներում1: ԲանաՀյուսական Հրատա1

Տե՛ս «Գրական թերթ», 1938, թ. 18, «Հայ ժողովրդական Հեքիաթներ», Երնան, 1950, էջ 413-417, 419-420, 427-428, 433-434, 449-450,

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րակված նյութերը կաղմում են ավելի քան 10 մամուլ, իսկ նրա կաղմած Հայ μանաՀավաքչությանը ն μանաՀյուսությանը նվիրված մատենադիտությունը՝ 6 մամուլ: 1939-1944 թթ. Վ. Բդոյանը աչխատել է Մատենադարանում որպես դրադարանապետ ն մատենադետ, 1944-1949 թթ. եղել է Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի աղդադրության μաժնի դիտական աչխատակից, իսկ 1949-1959 թթ.՝ μաժնի վարիչ: Թանդարանում աչխատած 15 տարիների րնթացքում նա մեծ աչխատանք է ծավալել թանդարանային արժեքների ձնավորման, Հատկապես երկրադործական տեխնիկայի Հավաքման, ցուցադրման, ֆոնդերի վերաՀաչվառման դործում: Թանդարանում աչխատելու տարիներին Բդոյանը աղդադրություն մասնադիտության մեջ խորացել է պրոֆ. Ս. Լիսիցյանի ղեկավարությամμ ն Հետնել ակադեմիայի ասպիրանտուրայի դասընթացներին, որոնց արդյունքը եղավ «Հողաμերքի ն տղաμերքի պաչտամունքը Հայոց մեջ» թեկնածուական ատենախոսության պաչտպանությունը (1948) ն դրա մի մասի Հրատարակումը (1950)2: Կաղմակերպել է աղդադրական նյութերի Հավաքման դործը ն անձամμ ղμաղվել Արարատյան Հովտի, Վասպուրականի ու Սասունի երկրադործական դործիքների Համալիրների վերականդնման Հարցերով, ղեկավարել է աղդադրական արչավախմμեր, որոնց դործունեության Հետնանքով Հարստացել են ոչ միայն պատմության պետական թանդարանի աղդադրության ֆոնդերը, այլն դավառադիտական թանդարանների աղդադրական Հավաքածուները: Այսպես, նրա անմիջական ջանքերով 1959 թ. Գյումրիի (Լենինական) դավառադիտական թանդարանի Համար ձեռք է μերվել 320 իր՝ լուսանկարներ, նեդատիվներ, դյուղատնտեսական դործիքներ, պղնձադործի, մաչկակարի ն սանրադործի դործիքներ: Նույնը արել է Դիլիջանի (1957), Վանաձորի (1959), Ստեփանակերտի (1960), Ախալքալաքի (1961) դավառադիտական թանդա465-467, 555-558, «Սասնա ծռեր», Հ. Բ, մ. Բ, Երնան, 1951, էջ 641-703, Երնան, էջ 80-814, «Հայ ժողովրդական Հեքիաթներ», Հ. Լ, Երնան, 1959, էջ 512-532, 561-612: Բդոյան Վ., Երկրադործական պաչտամունքի մի քանի Հետքեր Հայոց մեջ // «Աչխատություններ Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի», Հ. 3, Երնան, 1950, էջ 3-68:

Հայ աղդադրության ն μանադիտության մեծ երախտավորը

րանների Համար, որոնց Հանձնվել է ավելի քան 400 առարկա, միայն Ախալքալաքի դավառադիտական թանդարանին՝ 300 առարկա: Գավառադիտական դործունեության վերաμերյալ 1957-1961 թթ. Վ. Բդոյանը Հրատարակել է μաղմաթիվ Հոդվածներ: Թվարկենք դրանք՝ «Մի կարնոր նախաձեռնության մասին. թղթակցություն ժողովրդական դույքը Հավաքելու վերաμերյալ»3, «Աղդադրական թանդարան ունենալը անՀրաժեչտություն է»4, «Արարատյան Հովտում դավառադիտական թանդարան Հիմնելու մասին»5, «Գավառադիտական թանդարանի ստեղծումը Հասունացած Հարց է Ջավախքում»6, «Թանդարանային նյութեր Ստեփանակերտի դավառի թանդարանի մասին»7, «Գավառադիտական թանդարան Ախալքալաքում»8: 1959 թ. թանդարանից Վ. Բդոյանը տեղափոխվել է նորաստեղծ ՀՍՍՀ ԳԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի աղդադրության μաժին՝ ավադ դիտական աչխատողի պաչտոնով, որտեղ աչխատել է մինչն իր կյանքի ավարտը: 1969 թ. պաչտպանել է դոկտորական ատենախոսություն՝ «Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում» թեմայով: 1964-1972 թթ. Վ. Բդոյանը դիտական դործունեությունը Համատեղել է դասախոսական-մանկավարժական աչխատանքի Հետ՝ ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի Հնադիտության ն աղդադրության μաժնում դասավանդելով «Հայ աղդադրություն» ն «Աղդադրության Հետաղոտման մեթոդներ» առարկաները: Նրա ղեկավարությամμ պատմության ֆակուլտետի ուսանողները ն Հասարակական Հիմունքներով մեկ տասնյակ μանաՀավաքներ Հսկայական նյութեր են դրի առել Հայաստանի տարμեր պատմաաղդադրական չրջանների մչակույթի վերաμերյալ: 1949-1971 թթ. ղեկուցումներով Հանդես է եկել միութենական աղդադրական նստաչրջաններում:

Տե՛ս «Էջմիածին», 1947, Է-Ը, էջ 47-52: Նույնի՝ «Բանվոր» օրաթերթ, 1948, մայիսի 28: Տե՛ս «Ստալինյան ուղի» օրաթերթ, 1957, թ. 96: Տե՛ս «Էջմիածնի կոլտնտեսական», 1958, Հունիսի 25: Տե՛ս «ԽորՀրդային Վրաստան», 1959, մարտի 10: Տե՛ս «ԽորՀրդային Ղարաμաղ», 1960, Հունիսի 22: Տե՛ս «Կարմիր դրոչակ», 1961, նոյեմμերի 7:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Գիտական երկարամյա աչխատանքի ընթացքում դրեթե μոլոր տարիներին եղել է դործուղումների, արչավների ու դիտական ուղնորությունների մեջ՝ Հայ աղդադրական ն μանաՀյուսական նյութեր դրի առնելու նպատակով: Այդ առիթներով քանիցս մեկնել է մեր Հանրապետության μոլոր չրջանները, նան՝ Վրաստան, Ադրμեջան, Աջարիա, Աμխաղիա ն Ռուսաստանի Հայաμնակ վայրեր, որի արդյունքը եղել է ավելի քան 200 մամուլ նյութերի կուտակումը: Փաստական Հարուստ նյութերի ն աղդադրական դիտության ընձեռնած Հնարավորությունների Հիման վրա ստեղծվել են ավելի քան Հինդ տասնյակ դիտական Հոդվածներ, Հրատարակել ու Հրատարակության է պատրաստել 14 մենադրություն, խմμադրել է μաղմաթիվ դրքեր, Հրատարակել առանձին Հեղինակների դործեր՝ Հարուստ ծանոթադրություններով ու առաջաμանով: ԳիտաՀետաղոտական աչխատանքների ամենակարնոր մասը նվիրված է Հայ ժողովրդի երկրադործական մչակույթի ն նրա տեխնիկայի պատմությանը: Հրատարակվել է նան «Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում» 48 մամուլ ծավալով մենադրությունը (1972), որի Համառոտադրությունը նույն թվականին Հունդարիայում լույս է տեսել նան դերմաներեն: Այս տվյալների Հիման վրա նա ստեղծել է «Հայ երկրադործության պատմաաղդադրական ատլաս»՝ 40 մամուլ ծավալով, որը, ցավոք, դեռնս անտիպ է: Գիտնականը ստեղծել է մի քանի պրակներից կաղմված «Արարատյան Հովիտը աղդադրական տեսակետով» դեռնս անտիպ աչխատությունը: Բացառիկ արժեքավոր այս ծավալուն աչխատությունն ընդդրկում է «Դաչտամչակությունը ն այդեդործությունը Արարատյան Հովտում ԺԹ-Ի դդ.» (10 մամուլ), «Գյուղատնտեսական մանր տնտեսությունները Արարատյան Հովտում ԺԹ-Ի դդ.» (20 մամուլ), «Ժողովրդական ճարտարապետությունը Արարատյան Հովտում ԺԹ-Ի դդ.» (12 մամուլ), «Զդեստները ն կաՀկարասին Արարատյան Հովտում ԺԹ-Ի դդ.» (12 մամուլ), «Ընտանեկան, աղդակցական ն Հարնանական Հարաμերություններ Արարատյան Հովտում ԺԹ-Ի դդ.» (17 մամուլ), «Հավատալիքները ն ժողովրդական տոները Արարատյան Հովտում ԺԹ-Ի դդ.» (8 մամուլ) մենադրությունները: Նչված աչխատությունները արժեքավոր են այնքանով, որ առ այսօր Արարատյան Հովտի վերաμերյալ դիտական Հրապարակի վրա չկա աղդադրական ոչ մի ուսումնասիրություն, ն Հեղինակի կողմից նյու344

Հայ աղդադրության ն μանադիտության մեծ երախտավորը

թերը դրառվել են 1960-1970-ական թթ., այսօր այլնս Հնարավոր չէր լինի դրանք դրանցել ու դնել դիտական չրջանառության մեջ: Բացի «Արարատյան Հովտի աղդադրությունից»՝ նա թողել է նան «Ջավախքի աղդադրությունը» ն «Ջավախքի μանաՀյուսությունը» ծավալուն, դարձյալ անտիպ մենադրությունները: Վ. Բդոյանի աչխատությունների մեջ մեծ տեղ են դրավում Հայ ժողովրդի նյութական մչակույթի՝ μնակավայրերի, ժողովրդական ճարտարապետության, ղդեստների ու ղարդերի ն կիրառական արվեստի Հետաղոտությունները, որոնց չարքում կարնոր տեղ ունի «Գոմասենյակները պատմական Հայաստանում» (20 մամուլ) անտիպ ուսումնասիրությունը, աննախադեպ մի դործ, որտեղ ի մի են μերված ճարտարապետական չափադրությունները, ներկայացնում է մեր ժողովրդի չինարարական արվեստի ուչադրավ ստեղծադործություններից մեկի ամμողջական պատկերը: Վ. Բդոյանի Հետաղոտությունների ղդալի մասը վերաμերում է Հայ Հոդնոր մչակույթի տարμեր μնադավառներին՝ μնությանն ու երկրադործական պաչտամունքներին, Հայ Հեթանոսական դիցաμանությանը, ժողովրդական տոներին ն, վերջապես, Հայ ժողովրդական խաղերին: Նրա ջանքերով Հայ աղդադրական դիտությունը Հարստացել է ժողովրդական խաղերին նվիրված 70 մամուլանոց ուսումնասիրությամμ (1963-1983): Գիտնականի դործունեությունը ամμողջական ներկայացնելու առումով Հարկ է անդրադառնալ նան նրա Հրատարակած աչխատություն-Հոդվածներին, որոնք ընդդրկում են Հայ աղդադրության դրեթե μոլոր μնադավառները՝ Հայ աղդադրության պատմության երախտավորների դործունեությունը, Հայոց տնտեսական կենցաղը, նյութական մչակույթը, Հասարակական-ընտանեկան կենցաղը ն Հոդնոր մչակույթը: Առավել Հիչատակելի են՝ 1. «Հայրենասիրությունը Գ. Սրվանձտյանի երկերում» («Էջմիածին», 1944, Բ-Ե), 2. «Գ. Սրվանձտյանը որպես աղդադրադետ» («Էջմիածին», 1946, Ա), 3. «Кровнородственный «азг» и родственные отношения у армян» («Советская этнография», 1952, № 1), 4. «Հայկական կոլտնտեսային տունն աղդադրական տեսակետից» («Տեղեկադիր», Հաս. դիտ., 1955, թ. 4), 5. «Կոլտնտեսային ընտանեկան Հարաμերությունները» («Տեղեկադիր», Հաս. դիտ., 1956,

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թ. 7), 6. «Հարսանեկան ծեսերի ու սովորույթների նկարադիր՝ դրանցված ԺԴ դարում» («Բանμեր Մատենադարանի», 1956, թ. 3), 7. Քաղաքական ն սոցիալական անցքերի արձադանքները Հայկական մի քանի խաղերում («Տեղեկադիր», Հաս. դիտ., 1958, թ. 2), 8. «Շարացան սիստեմը Վանա լճի ավաղանում» («Պատմաμանասիրական Հանդես», 1964, թ. 1), 9. «Հայկական μրիչները ն վարող դործիքները ԺԹ դարում» («Նյութեր Հայաստանի դյուղատնտեսության ն դյուղացիության», 1, Եր., 1964), 10. «Հայկական Հողուրադների պատմությունից» («Տեղեկադիր», Հաս. դիտ., 1965, թ. 2), 11. «Հնձի դործիքները Հայաստանում» («Պատմաμանասիրական Հանդես», 1968, թ. 1), 12. «Պոնտոսի Հայոց վարող տեխնիկան Ժ-Թ դարում» («Պատմա-μանասիրական Հանդես», 1971, թ. 1), 13. «ՍովետաՀայ աղդադրության Հիսնամյակը» («Հայադիտությունը 50 տարում», Եր., 1971), 14. «Տեղափոխման մոռացված ձներ» («Լրաμեր», Հաս. դիտ., 1972, թ. 10), 15. «Ընտրության ն ամուսնության ձները «Սասունցի Դավիթ» էպոսում» («Բանμեր Երնանի Համալսարանի», 1971, թ. 1) , 16. «Վանատուր ն Ամանոր ծպտյալ պաչտամունքների Հարցի չուրջը» («Լրաμեր», Հաս. դիտ., 1976, թ. 12 ), 17. «Պատառիկներ Վանատուր ն Ամանոր աստվածությունների ծպտյալ պաչտամունքներից» («Բանμեր Երնանի Համալսարանի», 1977, թ. 2), 18. «Ակնարկ Հայկական փորադրության (արվեստի) մասին» («Հ. Աղատյան, «Փայտի դեղարվեստական փորադրություն» դրքի ներածությունը, Եր., 1961») ն այլն: Վ. Բդոյանի Հետաղոտությունների մեջ առանձնաՀատուկ տեղ է դրավում Հատկապես Հայկական երկրադործական մչակույթի ն նրա տեխնիկայի րնդարձակ պատմությունը, որին նա անդրադարձել է «Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում» մենադրությունում ն մի չարք Հոդվածներում: «Երկրադործական մչակույթը Հայաստանում» մենադրությունը եղակի երնույթ է Հայ աղդադրության պատմության մեջ: Հեղինակն այս թեման մչակել է ՀամաՀայաստանյան մասչտաμով, աղդադրական, Հնադիտական, պատմադրական ն լեղվադիտական նյութերի Համադրումով՝ րնդդծելով նախնադարից մինչն մեր օրերն ընկած ժամանակաչրջանները: Դրա մեջ մտնում են երկրադործական նախաՀիմքը ներկայացնող μուսաՀավաքչությունն իր

Հայ աղդադրության ն μանադիտության մեծ երախտավորը

տեխնիկայով, ապա՝ ձեռքի ճնչմամμ, Հարվածային ն ոտքի ճնչմամμ դործող μրիչային տեխնիկայի տարատեսակներն իրենց Հատուկ աչխատաեղանակներով: Բդոյանը դրել է նան μուսաՀավաքչության ու այդեդործության Համառոտ պատմությունը: Մենադրությունն ընդդրկում է պատմական Հայաստանի երկրադործական երկու խոչոր μնադավառների՝ μրիչային ն արորադութանային երկրադործության ամμողջ նյութը, դիտական դասակարդումն ու Հետաղոտությունը: Ներկայացված են վարող տեխնիկայի աղդադրական չրջանների առանձնաՀատկությունները, ըստ որում՝ յոթ աղդադրական չրջանի արորներն ունեն μոլորովին տարμեր կառուցվածք, թեն ըստ դործառույթի նույնն են: Բացի Աղձնիքից ն Ծոփքից՝ մնացած μոլոր աղդադրական չրջաններում (Բարձր Հայք, Վասպուրական, Այրարատ, Սյունիք, Համչեն) դոյություն ունեին աղդային մեծ ու փոքր դութաններ, որոնց ԺԹ դարի վերջերին փոխարինեցին դործարանային դութանները: Հեղինակը Հանդամանորեն կանդ է առել այդ μոլորի ծադումնաμանական Հարցերի վրա՝ ցույց տալով պատմաաչխարՀադրական ն μնակլիմայական դործոնների դերը: Արորադութանային տեխնիկայի անմիջական մաս էր կաղմում Վանա լճի ավաղանում ն Կոդովիտում մինչն 1915 թ. Հարատնող չարացան երկրադործական Համակարդը, որին Հեղինակը Հակված է վերադրել ուրարտական ծադում: Բացի տեխնիկայի նկարադրությունից՝ Հեղինակը կանդ է առել աչխատանքի նախնական կոոպերատիվ ձների մնացուկների ուսումնասիրության վրա, որոնք տարμեր պատմաաղդադրական չրջաններում Հայտնի էին Հարակաչ, Համկալություն, կիսրարություն, Համփա, աղսընկերություն, խոչկամու, փոոնակ ն այլ տարμերակներով: Հարակաչ-Համկալության կոոպերատիվ ձների մեջ նա Հանդամանորեն ցույց է տվել ընկերակցողների իրավունքներն ու պարտականությունները, փոխադարձ կապերն ու իրավաՀարաμերությունները, ինչպես նան դութանավարության Համակարդը՝ իր ներքին ավանդական ն սովորութային կարդ ու կանոններով: Վարող, փխրեցնող ու Հարթող արտադրամիջոցների Հետ մանրամասնորեն ուսումնաիրված են լծասարքերը, μերքաՀավաքի դործիքները, կալսելու միջոցները, երկրադործության μնադավառի աչխատաեղանակները ն աչխատանքը կաղմակերպելու Հա347

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

մայնքային ձները: Հատուկ ուսումնասիրության նյութ է դարձրել երկրադործական պաչտամունքը Հայաստանում, որի մեջ Հեղինակը դիտարկել է Հողադործության ամենանախնական չերտերը: Տքնաջան աչխատանքով Հավաքված ու մչակված այդ նյութերն ընդդրկող սույն մենադրությունը աղդադրության ն դյուղատնտեսության մասնադետների Համար անփոխարինելի, յուրատեսակ չտեմարան է: Վ. Բդոյանը կարնոր ծառայություն ունի նան նյութական մչակույթի ուսումնասիրության μնադավառում: Նրա դրչին են պատկանում տպադիր մի չարք աչխատություններ, որոնք նվիրված են Հայ ժողովրդական ճարտարապետությանը, աղդային ղդեստների ուսումնասիրությանը ն կիրառական արվեստին: «Հայկական աղամանները» վերնադիրը կրող մենադրությունը (1986) նվիրված է աղդադրության մեջ պատմամչակութային տեսանկյունից չափաղանց Հետաքրքիր ն քիչ ուսումնասիրված խնդիրներից մեկին՝ Հայկական կավե կանացիակերպ աղամանների իմաստավորմանը, դրանց էության լուսաμանմանը: Աղի պաչտամունքը սերտորեն կապված է պտղաμերության դաղափարի Հետ: Աղը ԱնաՀիտ դիցուՀուց անμաժանելի է. այդ երկուսը միասնաμար Հովանավորում են մորն ու մանկանը: Դա արտաՀայտվում էր նրանով, որ աղը պաՀվում էր ԱնաՀիտ դիցուՀուն պատկերող կանացիակերպ կավե աղամանների մեջ: Ամենայն Հավանականությամμ Հին Հայերը աղը Համարել են ԱնաՀիտի պարդնը, որով ն պետք է μացատրել նորածին մանկան վրա աղ ցանելու, ինչպես նան մարդկանց ն տան անմաքրությունն աղով մաքրելու սովորությունները: Վեր Հանելով Հայաստանում Հնադույն ժամանակներից աղամանների նչանակությունը՝ Հեղինակը դրանք μաժանում է ոճական Հինդ խմμի, մանրակրկիտ վերլուծում է դրանք՝ ըստ կերպավորման, μնութադրում Հիմնական ն արտաքին այլ Հատկանիչները, μերում դրանց վերաձնավորված, փոխակերպված օրինակները, μացատրում այդ երնույթի պատճառները: Աղամանների Համակողմանի ն խոր վերլուծությունը Հեղինակին ի վերջո Հանդեցնում է այն կարնոր Հետնությանը, որ դրանք առնչվում են Հեթանոսության չրջանի ԱնաՀիտ դիցուՀու պաչտամունքին ն նրա Հետ կապված պաչտամունքային երնույթներին: Հիմնական Հետնություններից մեկն այն է, որ քրիստոնեության չրջանում ԱնաՀի348

Հայ աղդադրության ն μանադիտության մեծ երախտավորը

տի պաչտամունքը չարունակվել է, տարμեր Հանդամանքներում Հանդես է եկել քողարկված, ծպտված ձնով: Նա դտնում է, որ քրիստոնեության ընդունման, Հայկական աստվածներին նվիրված մեՀյանների ավերման պայմաններում լիովին արմատախիլ չէին կարող լինել Հին Հավատքի արմատները: Դրանք երկար ժամանակ արտաՀայտվել են կյանքում ն կենցաղում, ծպտյալ վերարտադրվել ու վերակերպարանափոխվել են սրμացված իրերի ն էակների մեջ: Հեղինակը Համողիչ է դարձնում այն միտքը, որ ԱնաՀիտի պաչտամունքը արտաՀայտվել է ոչ միայն ղոՀաμերվող կենդանիների, μույսերի ն տարμեր առարկաների մեջ, այլ նան նրա պատկերը խորՀրդանչող կանացիակերպ աղամանների մեջ: Վ. Բդոյանը լուսաμանել է ԱնաՀիտ դիցուՀու Հետ աղերսվող մի չարք երնույթներ, որոնք դիցաμանության մեջ դեռ չեն դիտարկված: Պտղաμերության աստվածուՀի ԱնաՀիտի պաչտամունքը միջնադարում ն ավելի ուչ արտաՀայտվել է կենդանի ն անկենդան μնության ու կերպարների մեջ, տարμեր անձնավորումների, նան Մարիամի կերպարի մեջ, որին Հաճախ չդիտակցված ձնով, վերադրվել են, փաստորեն, ԱնաՀիտ դիցուՀուն խորՀրդանչող աղամանների կանացիակերպությունն ու այլ Հատկանիչներ: Մենադրության Հինդ դլուխներում ն կից μերվող նկարների Հարուստ ալμոմի μացատրադրերում պարղաμանված է ինչպես խնդրո առարկա Հարցը, այնպես էլ՝ դրան անմիջականորեն առնչվող, դիտաճանաչողական մեծ նչանակություն ունեցող այլ Հարցեր: Աչխատությունը, այսպիսով, Վ. Հ. Բդոյանի Հերթական ներդրումներից է ժողովրդադիտության մեջ ն աղդադրական μարձր արժանիքների Հետ մեկտեղ ունի նան դեղարվեստական ու ճանաչողական մեծ արժեք: Վ. Բդոյանի կարնոր ծառայություններից են «Հայկական ժողովրդական խաղերի» (1963, 1980, 1983 թթ.) եռաՀատոր ժողովածուի կաղմումը ն ուսումնասիրումը: ժողովածուն ներկայացնում է Հայ ժողովրդի ֆիղիկական կուլտուրայի ժառանդության ամμողջական պատկերը՝ սկսած Ե դարից մինչն Ի դարի կեսերը: Օդտադործված են դրավոր վկայություններ, արխիվային նյութեր, ժամանակակից μանաՀավաքների Հավաքածուներ ն այլն: Նա ժողովածուի ատաղձը ենթարկել է մասնադիտական ուսումնասիրության: Հայ աղդադրության մեջ առաջին անդամ նա չոչափել է

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

երիտասարդական միությունների ինստիտուտի Հետքերը, որոնք առանձնապես արտաՀայտված են ծիսական խաղերում: Խաղերում դտել ն ներկայացրել է Հայ ժողովրդի մղած քաղաքական պայքարի ձներն ընդդեմ պարսկա-օսմանյան ղավթիչների, ինչպես նան սոցիալ-դասակարդային պայքարի ձները երկրի ներքին կյանքում: Նա Հատուկ ուչադրությամμ է ուսումնասիրել ռաղմամարղական խաղերը, որոնք մեծ արձադանք են դտել Հայ ժողովրդական μանաՀյուսության մեջ: Մենադրության առաջին Հատորն ընդդրկում է Հիմնականում Հասարակական երնույթներ արտացոլող խաղատեսակները՝ ժողովրդական տոներին կատարվող ծիսական-դրամատիկական խաղերը, լարախաղերը, արտադրական ու ընտանեկան կենցաղը ներկայացնող խաղաձները ն այլն: Սույն ժողովածուն ընդդրկում է Հետնյալ թեմաները՝ 1. Մանկական խաղերն ու խաղերդերը, որոնցով մեծերն էին փոքրերին ղμաղեցնում, ն այն խաղերը, որոնք սկսում են խաղալ ու ղμաղվել մանուկները: 2. Խաղեր, որոնք կատարվում են մինչն 5-6 տարեկան երեխաների ձեռքով ն Հիմնականում ներկայացնում են չինարարական աչխատանքի դործընթացներ: 3. Սպորտի վերաμերյալ այն μոլորը, ինչ որ պաՀպանվել է Հայ պատմադրության ու միջնադարյան անտիպ դրականության մեջ: 4. Ամμողջ չարժական ն սպորտային խաղատեսակները: 5. Այն խաղերը, որոնք ներկայացնում են խաղի ու պարի միջանկյալ ձներ կամ մեկից մյուսին անցնելու ընթացքը: 6. Դրամատիկական կարդի այն խաղերը, որոնք ներկայացնում են Հասարակական կյանքի μավական ճչդրիտ պատկերը: 7. Այն մտավարժական խաղերը, որոնք կապվում են մասնավորապես մտավոր վարժությունների Հետ: 8. Կենդանակռիվները՝ որպես ժողովրդական ղվարճանքի միջոցներ ն աղդային կրկեսային խաղերի սովորույթների վերապրուկներ: 9. Ծիսական խաղեր, որոնք առասպելական կամ դիցաμանական պատրանքի տակ վերարտադրում են աչխարՀի կյանքի որնէ պատկեր՝ աչխատանք, μնության դեմ մղվող պայքար, ընկերային երնույթներ, ռաղմի որոչ վարժություններ, μնության ղարթոնքի ն դարնանային օրերը դիմավորելու կապակցությամμ մարդու նախապատրաստություններն ու վարժությունները ն այլն: 10. Այն ծիսական խաղ-ղվարճանքները, որոնք երնան էին դալիս Հարսա350

Հայ աղդադրության ն μանադիտության մեծ երախտավորը

նեկան Հանդեսների ժամանակ ն իրենց արարողությամμ անմիջական կապ ունեին սպորտի Հետ: 11. Այն սակավաթիվ խաղերը, որոնք դարերի րնթացքում արտացոլել են Հայ ժողովրդի քաղաքական պայքարը օտար ղավթիչների դեմ: Հաջորդ դրքերում տեղ են դտել Հետնյալ խաղատեսակները՝ ա) մարմնամարղական խաղեր (մանկան լոդանք, քայլել սովորեցնելու ն խաղացնելու ձներ, մանկան սկղμնական ինքնուրույն խաղեր՝ պատանեկան պաՀմտուկային ակնաոտիկ, Հետապնդիչ, դործիքային, նմանողական, Հեռավորության, μարձրության ն խորության ցատկեր, Հեծնոցիկ, ճկունության, Հավասարակչռության ն այլ տեսակի խաղեր ու ղվարճություններ), μ) ռաղմական ն մրցակցական խաղեր (նչանառություն ն լախտախաղեր, «պատերաղմ» ներկայացնող խաղատեսակներ՝ μերդախաղեր, «պատերաղմներ», թաղակռիվներ, դերեվարումներ, ուժային վարժություններ՝ ծանրություն μարձրացնել, նետել, չալակել, քաչել, սրաՀարել, չրջոցիկներ, նետոցիկներ, րմμչամարտեր կենդանիների Հետ, ղինախաղեր՝ պարսատիկային խաղեր ու կռիվներ, նետաղեղային խաղեր, լող, լեռնային սպորտ, մականախաղեր՝ Հետիոտն ն ձիերով, ձիախաղերձիարչավներ, օղապարանով որսախաղեր ն այլն), դ) ղվաճախաղեր (անակնկալային, աչքակապուկ, դուչակողական, պարի, երաժչտական ն այլ խաղեր): դ) Սեղանախաղեր (սեղանի դնդակներ՝ մատներով խաղալու, քարկտիկային ն այլն), ե) մտավարժական խաղեր (Հանելուկաձն Համրախաղեր, դրավախաղեր ն այլն): Ժողովածուն ունի խաղերի ձները μացաՀայտող նկարներ ու սխեմաներ, որոնք կատարված են տվյալ խաղի նկարադրի Հիման վրա, ինչպես նան Հավելված, որի առաջին μաժնում ղետեղված են նչանավոր մենամարտիկների կյանքի ն դործունեության Հակիրճ μնութադրերը, իսկ երկրորդ μաժնում՝ միջնադարյան այն օրենքները, որոնք վերաμերում են խաղացողների իրավաՀարաμերություններին: Գիտնականն իր Հավաքած μաղմաμնույթ աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութերի, ինչպես նան Երնանի պետական Համալսարանի աղդադրության μաժնում կարդացած դասախոսությունների չարքի Հիման վրա դրել ն 1974 թ. Հրատարակել է μուՀական ձեռնարկ՝ «Հայ աղդադրություն. Համառոտ ուրվադիծ» խորադրով: Նման ձեռնարկի Հրատարակումը վաղուց դարձել էր

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

անՀրաժեչտություն, որովՀետն դոյություն չուներ Հայ աղդադրության որնէ դասադիրք կամ ձեռնարկ: Ձեռնարկի Հրատարակությունը արժանի էր ամենայն խրախուսանքի ու դնաՀատությանը, քանղի իր թերություններով, μացթողումներով ն երμեմն էլ սխալ եղրաՀանդումներով Հանդերձ՝ ավելի քան երեք ու կես տասնամյակ մնաց որպես միակ μուՀական ուսումնական ձեռնարկը: Դա անվանի աղդադրադետի երկարամյա դիտական դործունեության արդասիքն է, որտեղ դիտական չրջանառության մեջ է մտցված Հայաստանի տարμեր չրջաններում իր իսկ Հավաքած աղդադրական, μանաՀյուսական, մատենադրական Հարուստ նյութը: Հեղինակը ձդտել է Համառոտ քննարկել Հայ աղդադրության μոլոր μնադավառները՝ տնտեսական կենցաղը, նյութական մչակույթը, Հասարակական կենցաղը, Հոդնոր մչակույթը ն այլն: Համառոտակի ներկայացված են Հայ աղդադրության Հակիրճ պատմությունը ն աղμյուրների ու դրականության տեսությունը: Առանձնակի ուչադրություն է դարձվում Գ. Սրվանձտյանցի ն Ե. Լալայանի μեղմնավոր դործունեությանը: Հայ ժողովրդի տնտեսական կենցաղի առնչությամμ μնութադրվում են երկրադործությունը, անասնապաՀությունը, որսորդությունն ու ձկնորսությունը, տնային արդյունադործությունն ու արՀեստները, Հաղորդակցության ն կապի միջոցները: Վ. Բդոյանը, որպես սկղμունք, սկսում է Հնադույն ժամանակներից ն Հասնում մինչն Ի դարի կեսերը: Դրա Համար նա Հնարավորության սաՀմաններում ԺԹ-Ի դարերի աղդադրական նյութերը Համապատասխան տեղերում լրացնում է անտիկ չրջանի ն միջնադարյան տվյալներով, որով ընթերցողի Համար նյութական ն Հոդնոր մչակույթները, տնտեսական ղμաղմունքները ներկայանում են իրենց ղարդացման տարμեր աստիճաններով: Երկրադործության վերաμերյալ նյութերը քննելիս Հեղինակը խոր վերլուծությամμ տարμերակում է երկու խոչոր ճյուղեր՝ μրիչային ն արորա-դութանային: Նրան Հաջողվել է առանձնացնել վարող դործիքների յոթ Համալիր ն ապացուցել, որ մինչն Ի դարի սկիղμը վարող դործիքների μացարձակ ընդՀանրացում Հայաստանում տեղի չի ունեցել: Արորա-դութանային տեխնիկայի Հետ Հեղինակը ներկայացրել է Հողամչակման օժանդակ արտադրամիջոցների տեսակները,

Հայ աղդադրության ն μանադիտության մեծ երախտավորը

որոնց Հաջորդում են μերքաՀավաքի, կալսելու ն ամμարելու դործիքներն ու միջոցները՝ աչխատանքային դործընթացներով Հանդերձ: Երկրադործությունը՝ իμրն ղμաղմունք, Վ. Բդոյանը Հայաստանի Համար Համարում է ամենաμնորոչը, որին ղուդակցվել է անասնապաՀությունը, թեն առանձին լեռնային չրջաններ, ելնելով աչխարՀադրական, μնակլիմայական պայմաններից, առաջնությունը տվել են անասնապաՀությանը: Փաստական նյութի Հիման վրա Հեղինակը աչխատել է ուրվադծել անասնապաՀական ձները նախնական չրջանից մինչն մեր օրերը: Տնտեսական ղμաղմունքների մեջ առանձին տեղ են դրավում տնայնադործությունը, արՀեստները, Հաղորդակցության ու կապի միջոցները ն այլն: Վ. Բդոյանը Հատուկ ուչադրություն է դարձրել դյուղական ն քաղաքային աչխատավորական չրջաններում աչխատանքի դոյություն ունեցող խմμային ձներին՝ Համքարություններին, Հարակաչություններին, Համկալություններին ու փոխօդնության ձներին՝ իμրն Համայնքային Հարաμերությունների արդասիքներ: Անդրադառնալով նյութական մչակույթին՝ Վ. Բդոյանը ընդՀանուր Հետաղոտման առարկա է դարձրել Հայկական լեռնաչխարՀի դյուղական μնակավայրերը, ժողովրդական ճարտարապետությունը, աղդային տարաղաձները, կաՀկարասին, սնունդն ու ղենքերի տարատեսակները: Նյութական մչակույթը ուսումնասիրելիս նա Հավատարիմ է մնացել Հետաղոտման իր մեթոդներին, մչակույթի քննարկմանը մոտեցել է պատմական տեսանկյունից: Այսպես, փաստական նյութերի Հիման վրա Հայ ժողովրդական տարաղը μաժանել է մի քանի աղդադրական չրջանների, որոնց ձները կապել է Հայկական μնաչխարՀում Հանդես եկած Հնադույն ցեղերի պատմության Հետ: Նրա Համողմամμ «չկա ժողովուրդ, որը տարաղի ուչ չրջանի արվեստով անմիջականորեն կապված չլինի իր նախնիների արվեստի Հետ»: Ցույց տալով առանձին աղդադրական չրջանների տարաղաձները, որոնք իրար երμեք չեն կրկնում, Հեղինակը մերժել է ուսումնասիրողների այն տեսակետը, թե իμր Հայկական տարաղը փոխառություն է Հարնան իրանական ու թեսալական տարաղներից: Նա տեղական անխառն ձնվածքներ է Համարել արարատյան, սյունիք-արցախյան, Բարձր Տայքի ն Վասպուրականի տարաղնե353

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

րը, իսկ կիլիկյան տարաղները՝ դիտել իμրն Արնմտյան Հայաստանի Համար ՀամընդՀանուր դարձած, մասնավորապես Բարձր Հայքի ն Վասպուրականի տարաղների Համադրություն: Հին Հայաստանի μնակավայրերն ու կառույցները ներկայացնելիս Հեղինակը Հիմնական ուչադրության առարկա է դարձրել ԺԹ-Ի դարերի աղդադրական տվյալների Հանրադումարը: Նա դտնում է, որ մինչն Ի դար Հասած կցաթաղերով ու միմյանց կպած տներով դյուղատիպերի ձները, մի կողմից, տոՀմային ավանդների, մյուս կողմից՝ Համայնքային ինքնապաչտպանության Հետնանք են եղել տարμեր μռնապետությունների միջավայրերում: Շենքերի Համալիրները Վ. Բդոյանը ներկայացրել է ղարդացման ընթացքը՝ Հաչվի առնելով ընկերային խնդիրները: Հենվելով Քսենոփոնի տվյալների ն մինչն Ի դարի սկղμները Հարատնած չինարարական Հին ավանդների վրա՝ նա ցույց է տալիս, որ Հայկական Հնադույն դյուղը լեռնային մասերում Հաճախ ժայռափոր, լեռքարերից կառուցված ամրոցատիպ, իսկ Հովտային չրջաններում դետնափոր չենքերից էր լինում: Վառելիքի պակասության պատճառով մարդկանց ն անասունների ձմեռումը Համատեղվում էր միննույն չենքերում: Լուսավորությունը երդիկներից էր: Միջին դարերում չենքերի որոչ տեսակներ ունեին փոքրիկ ու μարձրադիր պատուՀաններ: Բացի μնակարաններից, տնտեսական ն անասնապաՀական չենքերից՝ նա առանձին ակնարկներով ներկայացրել է արտադրական չենքերը՝ ջրաղացները, ձիթՀանները ն Հնձանները: Գրքում մեծ տեղ է Հատկացված Հասարակական կենցաղի ուսումնասիրմանը՝ ընտանեկան կենցաղին, ամուսնական սովորություններին, աղդակցական Հարաμերություններին, Հայկական ծիսական կարդերին ն Հուղարկավորությանն ուղեկցող սովորույթներին: Նա նչում է μանավոր օրենքների՝ սովորութական իրավունքների կարնորությունը, որոնք, սկիղμ առնելով տոՀմացեղային չրջանից, կարդավորել են ընտանեկան Հարաμերությունները ոչ միայն անդիր, այլն դրավոր չրջանում՝ ղդալի չափով մուտք դործելով աղդային, կրոնական դրականության մեջ՝ որոչ փոփոխություններ կրելով քրիստոնեության աղդեցությամμ: ՆաՀապետական դերդաստանը, փոքր ընտանիքները ն ընտանեկան Հարաμերությունները Հիմնականում ուսումնասիրված են

Հայ աղդադրության ն μանադիտության մեծ երախտավորը

ԺԹ-Ի դարերի աղդադրական նյութերի Հիման վրա: Անդրադառնալով դերդաստանական ընտանեձնին՝ իμրն տոՀմային Հասարակությանը μնորոչ երնույթի՝ Բդոյանը ցույց է տվել դրա կենսունակությունն ու վերապրուկների Հարատնումը Հետադա դարերում՝ դոյատնման տնտեսական պատմաքաղաքական դործոններով պայմանավորված, որոնք վերջնականապես քայքայվում ու վերանում են ԺԹ դարի վերջերին ն Ի դարի սկղμներին: Ամուսնության սովորույթներին նս Հեղինակն անդրադառնում է Հին ու նոր չրջանները ներկայացնող Հարուստ նյութերի Հիման վրա, որոնց մեջ կարնոր տեղ ունեն Հայոց կանոնադրքերի պաՀպանած նորմերը: Ըստ այդ տվյալների՝ նա Հավաստում է, թե երկարուձիդ դարեր Հայկական ամուսնական սովորույթները ֆեոդալական կարդերի պայմաններում ունեցել են նաՀապետական μնույթ: Նա ժխտում է Հայ աղդադրության մեջ տեղ դտած այն կարծիքը, թե իμր Հայաստանում ԺԹ-Ի դարերում չարունակվել են աղջկա Համար դլխադին վճարելու, նան առնանդմամμ ամուսնանալու Հնադույն սովորույթները: Աղդակցական Հարաμերությունների ուսումնասիրության μաժնում Հեղինակր լայնորեն օդտադործել է ժողովրդական եղրաμանությունը: Աղդակցական խումμը ցույց տվող արյունառու ն ցեղ եղրույթները նա իրավացիորեն Համարում է տեղական, իսկ ազդ, տոծմ, թախում ն այլ եղրույթները՝ փոխառություն պաՀլավերենից ու պարսկերենից: Եղրույթների Հետքերով դիտնականը թափանցել է պատմական անցյալի մեջ ն կապեր նչմարել աղդատոՀմի ու տոՀմի միջն: Հայ ժողովրդի Հոդնոր մչակույթի տարատեսակներին՝ ժողովրդական μանաՀյուսությանը, պարերին, խաղերին, μնապաչտությանը, կենդանապաչտությանը, երկրադործական պաչտամունքին ն Հեթանոսական աստվածների դիցարանին նվիրված էջերը նույնպես արժեքավոր են: ԲանաՀյուսությունը, պարերն ու խաղերը՝ իμրն աղդադրության Հետ կապված քույր դիտությունների Հիմքեր, ներկայացված են Համառոտ: Հավատքի μաժնում ուսումնասիրված է երկրային տարրերի ու երնույթների՝ Հողի, քարի, ջրի, կրակի ն Հողմի պաչտամունքը: Լուսատուների պաչտամունքի Հետ կապվում են արնը, լուսինը, աստղերը ն առանձին աստղախմμեր (Օրիոն, Կչեռք, Ծիր Կաթին

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ն այլն): Գրքում որոչ տեղ է Հատկացված տոտեմիղմին ն դրա Հետադա փոփոխված պաչտամունքներին՝ կապված նախ Հեթանոսության, ապա՝ քրիստոնեության Հետ: Հաջող են ներկայացված Հողի պաչտամունքը, վարուցանքի Հմայական դործողությունները, խաղողադործական դործիքների ծադմանն աղերսվող առասպելները, անձրնաμերության Հետ կապված Հավատալիքները ն Համապատասխան աստվածությունների պաչտամունքը: Ըստ սույն ուսումնասիրության՝ Հայկական դիցարանն ուներ ինը աստվածություն՝ Արամաղդը, ԱնաՀիտը, Նանեն, ՎաՀադնը, Աստղիկը, Վանատուրը, ՄիՀրը, Տիրը ն Սպանդարամետը: Դժվար է, սակայն, րնդունել Բդոյանի այն դրույթը, թե աղդադրության Հիմնական աղμյուր են «դրավոր Հիչատակարանները»: Դա ճիչտ է միայն պատմական աղդադրության Համար, որի ուսումնասիրության օμյեկտ են Հին ն անՀետացած ժողովուրդները, իսկ առՀասարակ աղդադրության Հիմնական ն կարնորադույն աղμյուր են աղդադրական դաչտային նյութերը, որոնք Հավաքվում են անմիջական դիտումների ն Հարցումների միջոցով: Ճիչտ չէ, թերնս, Հեղինակի այն տեսակետը, ըստ որի՝ աղդադրությունը՝ որպես դիտություն, Հայաստանում ձնավորվել է ԺԹ դարի սկղμներին: Իրողությունն այն է, որ Գ. Սրվանձտյանցի, Գ. Խալաթյանի ն Ե. Լալայանի դործունեության չնորՀիվ միայն ԺԹ դարի 70-90-ական թվականներից մինչն Ի դարի սկղμները Հայ աղդադրությունը ձնավորվեց իμրն դիտություն, որը մեծապես կապված էր Գ. Խալաթյանի՝ 1887 թ. Մոսկվայում Հրատարակված «Ծրադիր Հայ աղդադրության ն աղդային իրավաμանական սովորությունների» դիտական առաջին Հարցարանի, դրա Հիման վրա նյութերի դիտական Հավաքումն իրադործելու ն «Աղդադրական Հանդեսի» (1895/1896-1916) Հրատարակության Հետ: Հեղինակի ուչադրությունից վրիպել է երկրադործական Համակարդերի μնութադրությունը, որին չափաղանց մեծ նչանակություն է տրվում ժամանակակից աղդադրության մեջ: Բացի դրանից՝ երկրադործական մչակույթին վերաμերող որոչ դրույթներ Համողիչ չեն թվում: Ցանկալի կլիներ, որ Հեղինակը ավելի մեծ տեղ Հատկացներ μնակավայրերի էվոլյուցիային, μնակելի կառույցների μաղմաղանությանը: Հստակ չի նչված, թե ի վերջո μնակարանի ինչպիսի տիպ է առավել տարածված ն μնորոչ եղել

Հայ աղդադրության ն μանադիտության մեծ երախտավորը

Հայերին, ղարդացման ինչ փուլեր է անցել այն: Ցանկալի կլիներ՝ ավելի Հստակ ն μնորոչ կողմերով ներկայացվեին Հայ ժողովրդական μնակարանի ներույթը, կաՀույքը, կարասին, դրանց կիրառության ձներն ու ժամանակը: Աչխատությունը կչաՀեր, եթե արտացոլվեին միննույն տոների տարμերակները ն դրանց պաՀպանման աստիճանը աղդադրական տարμեր չրջաններում, ինչպես դա կատարվել է վարող դործիքների, տարաղի μաժիններում: Հասարակական կենցաղի μաժնում Հեղինակը չրջանցել է այնպիսի մի կարնորադույն μնադավառ, ինչպիսին է դյուղական Համայնքը, որի վերապրուկները, ընդՀուպ մինչն խորՀրդային չրջանը, դոյատնում էին: Եվ Հայկական դյուղին Հենց Հնադույն չրջանից μնորոչ են եղել Համայնական ավանդույթները: Հայ աղդադրության պատմության ն ընկերային Հարաμերությունների Հարցերին Վ. Բդոյանը անդրադարձել է առանձին Հոդվածներով: Նրա փայփայած μնադավառներից է աղդային դիցաμանության պատմությունը: Հայկական դիցաμանությունն առՀասարակ լի է առեղծվածներով ն դեռնս Համակողմանի չուսումնասիրված μնադավառներից է: ԺԹ դարի դրեթե μոլոր դիցաμանները Հայկական դիցարանին վերաμերող Հարցերին են անդրադարձել միջին դարերի պատմադրության Հաղորդումների սաՀմաններում: Վ. Բդոյանը դիցաμանական Հարցերի քննությանը անդրադարձել է 1940-ական թվականներից՝ աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութերի վրա Հենվելով: Դրանով նա Հայ աղդադրությանը մի չարք կարնոր ծառայություններ է մատուցել. Հայտնաμերել է μաղմաթիվ ու μաղմապիսի Հարուստ նյութեր, որոնք վերաμերում են արդեն Հայտնի աստվածություններին՝ ԱնաՀիտ դիցուՀուն, Նարին, Վանատուրին ն այլոց: Նա μացաՀայտել է Հայոց դպրության Տիր աստվածության մի անՀայտ դործառույթ՝ դաչտամչակության չարացան Համակարդի Հովանավոր աստված լինելը Վանա լճի ավաղանում: Վ. Բդոյանը Հայտնաμերել է մինչ այժմ անՀայտ աստվածություններ, ինչպիսիք են՝ ա) չղթա կտրող արական աստվածությունը՝ Հայոց վարող դործիքների ստեղծողն ու Հովանավորը, որը, ըստ Հեղինակի, Համապատասխանում է աղդային վեպի Ձենով ՀովՀանի դործունեությանը, μ) Ակլատիղը՝ որպես μնության մեռնող ն Հարություն առնող աստվածություն, որը

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հաջորդել է Նար դիցուՀուն ն նախորդել է Արա Գեղեցիկին, դ) Ամանորը՝ որպես Վանատուրի ղուդակիցը, ն նրա կնոջը՝ այդեդործության ու դաչտամչակության Հովանավորին: Վ. Բդոյանը ճչտել է մի չարք դիցաμանական երնույթներ, որոնք քրիստոնեության չրջանում Հեթանոսական աստվածության ծպտված վիճակն են ներկայացրել: Այսպես, Վանատուրի ն Ամանորի ծպտված պատկերներն էին ներկայացնում արական ն իդական կերպարներով օժտված Լոչ ն Վասիլ կոչված կուռքերը, արական ն իդական սեռերով լոչտակ կոչված μուսարմատի դիցաμանական առումները, երկու սեռով պատկերվող Նուրին-պուրապատիկ արձանները, երկու սեռով ներկայացվող էրկթե-էրկթե տղամարդիկ, էրկթե-էրկթե կնանիք ն փետե-փետե մարդիկ, փետեփետե կնանիք կոչված արձանները, ինչպես նան Գողթն դավառի Խնդում Դոքը կրող պառավն ու Խլվլիկ կոչված աներնութացող ոդին: Իսկ ԱնաՀիտ դիցուՀու ծպտյալ պատկեր է Համարում մեր μանաՀյուսության մեջ, այդ թվում՝ «Սասնա ծռեր» էպոսում Հայտնի Պառավը ն Հայոց կենցաղում լայնորեն տարածված կանացիակերպ կավե աղաման արձանները: Այդ նվաճումների Հիմքը Հեղինակի՝ 1960-ական թթ. μացաՀայտած ծպտումի տեսությունն է՝ կապված ադրարային պաչտամունքի ն Հիչյալ աղամանների էության առեղծվածների Հետ: Վ. Բդոյանը այն մեղվաջան դիտնականներից էր, որն իր վատառողջ կյանքի պայմաններում կարողացել է պտղունց-պտղունց Հավաքել ու անդարձ կորստից փրկել այնպիսի արժեքավոր դաչտային աղդադրական նյութ, որն անդնաՀատելի է Հայ աղդադրական դիտության Համար: Վերջապես, Ս. Լիսիցյանի մաՀից Հետո թանդարանի աղդադրական ֆոնդերի Համալրման ն մչակման դործում մեծ ջանքեր է թափել Վ. Բդոյանը: Նա է Համալրել ու Հարստացրել ոչ միայն պատմության, այլն Սարդարապատի, Հայաստանի դավառադիտական թանդարանների աղդադրական Հավաքածուները: Նա է Համալրել Հատկապես երկրադործական դործիքների ֆոնդերը: Հայ աղդադրության անխոնջ մչակը, որը մեծանուն Ե. Լալայանի ավանդների չարունակողն ու ղարդացնողն է, ստեղծել է նան տակավին անտիպ մի չարք աչխատություններ, որոնք նվիրված են Արարատյան Հովտի, Ջավախքի աղդադրությանն ու Հայ358

Հայ աղդադրության ն μանադիտության մեծ երախտավորը

կական երկրադործական մչակույթի ատլասի մչակմանը: Առանձին աղդադրական չրջանների նյութերի Հավաքումով նա Հայրենասիրական մեծ դործ է կատարել՝ փրկելով մեր ժամանակներում արադորեն կորստյան մատնվող մչակութային դանձերը: Անուրանալի է նրա թողած աղդադրական ն μանաՀյուսական Հսկայական տպադիր ու անտիպ ժառանդությունը, որը վերաμերում է Հայոց ավանդական ն ժամանակակից կենցաղի ու մչակույթի ամենաμաղմաղան μնադավառներին: Վ. Բդոյանը, Հիրավի, եղակի Հետաղոտող ու դիտության մչակ է: Ինչքան մեծանում է Վ. Բդոյանից մեղ μաժանող ժամանակաՀատվածը, այնքան ավելի է ընդդծվում նրա արածի արժեքը: Իմ սերնդակիցներին μախտ է վիճակվել աչխատել նրա Հետ, լսել նրա օդտակար խորՀուրդները, դասեր քաղել նրանից:

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Գրքի նպատակն է անդրադառնալ Հայ աղդադրական դիտության կայացման, անցած ուղու Համալիր պատմությանը: Հայաստանում աղդադրությունը որպես դիտության ուրույն ճյուղ ձնավորվեց ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կեսից ընդՀուպ ՃՃ դարասկիղμը: Գիտության ձնավորումն ու կայացումն ընթացել են երեք չրջափուլով՝ 1) ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կեսից մինչն ՃԼՃ դարի 50-60-ական թթ.՝ աղդադրական μանաՀավաքչության առավել արդյունավետ, Հատուկ նպատակադրմամμ, 2) ՃԼՃ դարի 70-80-ական թթ.՝ աղդադրական μանաՀավաքչության ծրադիր-Հարցարանների ստեղծման փուլ, ն 3) ՃԼՃ դարի 90-ական թվականներից մինչն ՃՃ դարի սկղμները՝ աղդադրության՝ որպես Հայադիտության ուրույն μնադավառի կայացման ժամանակաՀատված: Գիրքը ներառում է երկու μաժին՝ 1) Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման ն կայացման երախտավորների աղդադրական դործունեության վերաμերյալ ուսումնասիրություններ ն 2) խորՀրդային Հայ անվանի աղդադրադետների դիտակաղմակերպչական, ուսումնական ն թանդարանային Հաստատությունների դործունեությանը նվիրված ուսումնասիրություններ: Առաջին μաժնում ուսումնասիրությունները չարադրված են ըստ դիտության կայացման վերոնչյալ երեք պարμերաչրջանների: «Հայ աղդադրության ձնավորման առաջին պարμերաչրջանը (ՃՄԼԼԼ դ. երկրորդ կես - ՃԼՃ դ. 50-60-ական թթ.)» խորադրով ենթաμաժնում ժամանակաչրջանը μնութադրվում է Հայադիտական Հրատարակությունների առատությամμ, Հայ մտավորականության աղդադրական դործունեության վրա եվրոպական ու ռուսական միջավայրի μարերար աղդեցությամμ: Աղդադրական նյութը այս չրջանում Հիմնովին ուղղված էր Հայոց տնտեսական ու աղդային ղարթոնքին: Այդ նպատակին էին ծառայեցվում նան ժամանակի Հայ անդրանիկ պարμերականներում («Արչալույս Արարատյան», «Բաղմավեպ», «Եվրոպա», «Մասիս» ն այլն) ղետեղված աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութերը: Այս չրջանի դրականությանը չատ μնորոչ էին աղդային ն Համամարդկային սովո360

Վերջաμան

րույթների, անխառն μարքերի, տնտեսական ղμաղմունքների, նյութական ու Հոդնոր մչակույթների, ամուսնաընտանեկան անաղարտ սովորույթների ու ծիսակատարությունների, ժամանցի ձների, սպորտի ու խաղերի տեսակների նկարադրությունները: Այստեղ առաջին անդամ թեն Հակիրճ, μայց ամμողջականորեն ներկայացվում է Հայ աղդաμանական դիտության անցած ուղին՝ սկղμնաղμյուրներն ու պատմությունը, յուրաքանչյուր պարμերաչրջանում աղդադրական դիտության ձեռքμերումներն ու Համալիր μնութադրությունը: Ըստ այդմ՝ դիտականորեն վերլուծվում է աղդային ինքնաճանաչման դործում նչանակալից ավանդ ներդրած Մխիթարյան միաμանության այրեր Ղ. Ինճիճյանի, Մ. Բժչկյանի, արնելաՀայ իրականության մեջ Մ. Թաղիադյանի ն Խ. Աμովյանի ն այլ Հեղինակների դործունեությունը: Մեծ է եղել Եվրոպայում կրթություն ստացած դիտնականների, մասնավորապես Վենետիկում Հաստատված Մխիթարյան միաμանության անդամների դերը Հայ աղդադրության՝ իμրն դիտության կայացման դործում: Նրանք են, որ լծվեցին Հայ մատենադրության Հարուստ ժառանդության Հետաղոտությանն ու ու Հրատարակությանը, այն օտարներին թարդմանաμար ներկայացնելու, ինչպես նան Հին թարդմանությունների լավադույն նմուչների, այդ թվում՝ Աստվածաչնչի ն անտիկ դրականության լույս ընծայման, դժվարին, μայց ն չնորՀակալ դործին: Բացի դրանից՝ ծավալեցին μառարանադրական, կրթական-մանկավարժական, մամուլի ստեղծման μեղմնավոր դործունեություն: Հայ մչակույթի ու լեղվի ուսումնասիրությանը ղուդընթաց առաջինը ուչադրություն դարձրին Հայ ժողովրդի տարμեր Հատվածների աղդային կյանքի ու կենցաղի, նրա Հոդնոր ու նյութական մչակութային երնույթներին: ՃԼՃ դարի առաջին կեսին առավելապես ուչադրության արժանի են Ղ. Ինճիճյանի ն Մ. Բժչկյանի Հնախոսական, տեղադրական-աչխարՀադրական, ճանապարՀորդական, ուղեդրական աչխատությունները: Ի դեպ, այս երկու Հեղինակների աղդադրական դործունեությունը առաջին անդամ է դիտական լուրջ քննության արժանանում: Ղ. Ինճիճյանն առաջինն էր Հայադետներից, որ «Հնախոսութիւն աչխարՀադրական Հայաստանեայց աչխարՀի» մեծածավալ եռաՀատոր աչխատության մեջ ներառել է Հայ մատե361

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

նադրության մեջ Հաստատադրված տվյալները՝ դրանք խմμավորելով ըստ թեմաների: «Դրոչք ն նչանք» խորադրի ներքո ներկայացրել է միջին դարերի Հայկական պետական-ղինվորական դրոչները, դրանց նչանները (նախ արծիվն է եղել, ապա դրան ավելացել է առյուծը), ղինանչան են Համարվել արծիվն ու նետը (Արչակ Բ արքայի օրոք): «Զինւորութիւն Հայաստանեայց» խորադրի ներքո ներկայացվում են Հայոց միջնադարյան ռաղմական Հանդերձանքը, ղինվորների ղդեստները, պաչտպանական ղենքերի տեսակները, վրաններն ու աղդարարիչ եղջերափողերը, իսկ «Սովորութիւն Հայաստանեայց» դլխում՝ թադադրության արարողակարդը, օծումը, պալատականների սովորույթները, միջնադարյան Հայոց ամուսնական արարողակարդերը, μարքերը, պետական-նախարարական իրավական նորմերը, Հուղարկավորման ծեսերը: Հայ կենցաղավարության մեջ առաջավոր ձներ մտցնելու, աղդային ինքնաճանաչողության ոդին μարձրացնելու նպատակին է ուղղված դիտնականի «Աղդասեր» աչխատությունը: Տարμեր ժողովուրդների աղդադրական նկարադրին է նվիրված Ղ. Ինճիճյանի «Դարապատում»-ի 8-Հատորյակը: Նչված ենթաμաժնում խոսվում է նան Մխիթարյան միաμանության Հաջորդ նչանավոր μանաՀավաք ն աղդադրադետ Մ. Բժչկյանի դործունեության մասին: Մ. Բժչկյանը արնմտաՀայոց մեջ առաջինն էր, որ Հայ ն այլ ժողովուրդների կենցաղի ու մչակույթի վերաμերյալ արժեքավոր աղդադրական նյութեր դրառեց՝ այդ նպատակով Հատուկ ճամփորդություններ կատարելով: Նա առաջինն էր, որ դիտակցեց՝ աղդադրության μուն աղμյուրը ժողովրդի μանավոր ժառանդությունն է, այսինքն՝ Հույժ անՀրաժեչտ է փրկել դրանք մոռացության մատնվելուց՝ Հավաքելով ն խմμավորելով դաչտային աղդադրական նյութերը: Այդպես է վարվել Մ. Բժչկյանը «Պատմութիւն Պոնտոսի» ն «ՃանապարՀորդութիւն ի ԼեՀաստան» μացառիկ արժեքավոր աչխատություններում: Աղդադրական նյութեր դրի առնելու նպատակով ճանապարՀորդելով (1817-1819 թթ.) Սն ծովի ափերով՝ աղդադրական եղակի նյութեր է Հաստատադրել ոչ միայն այնտեղ ապրող Հայերի, այլն Հույների, թուրքերի, մեդրելների, վրացիների, աμխաղների, աμաղների, Դոնի կաղակների, լաղերի, աջարների, չերքեղ362

Վերջաμան

ների, օսերի, ինդուչների ն այլոց վերաμերյալ: Դրանք կարող են դառնալ այդ ժողովուրդների պատմության ու մչակույթի ուսումնասիրության Հույժ կարնոր սկղμնաղμյուր, նամանավանդ վերջիններիս մի ղդալի մասը ձուլվել է թուրքերի Հետ: Անչափ արժեքավոր ու μացառիկ են դեպի ԼեՀաստան կատարած ուղնորության ընթացքում դրառված նյութերը, մասնավորաμար՝ Հայերի ամուսնության ձների, ժառանդության կտակման կարդի, կրոնական Համողմունքների, արՀեստների ու արՀեստավորական միությունների, ժողովրդական տոների, ղμաղմունքների, նյութական մչակույթի վերաμերյալ: Ի դեպ, Մ. Բժչկյանը իր անցած վայրերի վերաμերյալ դրի է առել նան աչխարՀադրական, պատմական, Հնախոսական, ճարտարապետական ն այլ կարդի տեղեկություններ: Մ. Բժչկյանի «Ճեմարան դիտելեաց» ն քառաՀատոր «Հմտություն մանկանց» դրքերը ընդՀանուր աղդադրության վերաμերյալ դասադիրք-աչխատություններ են: Նչված ենթաμաժնում Հակիրճ անդրադարձ է արված ՃԼՃ դարի առաջին կեսի Հայ նչանավոր լուսավորիչներ, դրողներ, մանկավարժներ, Հրապարակախոսներ Մեսրոպ Թաղիադյանի ն Խաչատուր Աμովյանի աղդադրական դործունեությանը, որոնք թողել են դրական Հարուստ ժառանդություն, որը, սակայն, ցավոք, աղդադրական առումով դեռնս Համալիր ուսումնասիրված չէ: Թաղիադյանը պատանեկության տարիներից դրի է առել ն՛ տեսած ու լսած պատմական իրադարձություններ, ն՛ աղդադրական ու Հնադիտական նյութեր, ժողովրդական ղրույցներ ու երդեր, առակներ ու ասացվածքներ, տպադրության է պատրաստել «Պսակ» խորադրով մի ժողովածու, ուր ամփոփված են եղել Հայկական Հարսանեկան երդեր, ծեսերի, սովորույթների նկարադրություններ: Հավաքած նյութերի Հիման վրա Հետադայում կաղմել է նան «Ծիսարան» ն «Մաչտոց» խորադրերով ժողովածուներ: Սեղմ ներկայացվել է Մ. Թաղիադյանի «ՃանապարՀորդություն ի Հայս» ն «Դիցաμանություն» աչխատությունների μնույթը, նչանակությունը, ավանդը Հայադիտության, առանձնապես Հայ աղդադրության մեջ: «ՃանապարՀորդություն ի Հայս» աչխատության մեջ Թաղիադյանը դրի է առել ն դիտական չրջանառության մեջ է դրել μաղմաթիվ μնակավայրերի՝ Քանաքեռի, Օչականի, Կարμիի, նան Մեղրիի ն այլ վայրերի այդեդործության, ոռոդման

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Համակարդերի, Էջմիածնի վանքի կալվածքների ն տնտեսության, մասնավորապես՝ վարուցանքի, μերքաՀավաքի, դյուղդործիքների, Ջրվեժում ընտիր ձեթ ստանալու միջոցների, եղանակների, Նորքում կավե անոթների արտադրության, Արարատյան Հովտում μամμակամչակության, Սյունիքում երկաթամչակության ն Հայ μնակչության տնտեսության այլ ղμաղմունքների վերաμերյալ սկղμնաղμյուրի նչանակության աղդադրական տեղեկություններ: Ուչադրավ նյութեր են Հաղորդվում նան Հայաստանում μնակվող վաչկատուն կյանք վարող քրդերի կենցաղի, ղμաղմունքների, կացարանների ու տարաղի վերաμերյալ: Մ. Թաղիադյանը արնելաՀայ իրականության մեջ առաջիններից է, որն առաջարկում էր Հայաստանում դետերը նավարկելի դարձնելու, առնտրական նպատակներին ծառայեցնելու, երկրի ընդերքը Հետաղոտելու, խոպանացած դաչտերը μերքատու դարձնելու, արՀեստները ղարդացնելու, կապիտալ ներդրումներ իրականացնելու, Հովանավորչական ընկերություններ ստեղծելու, արնմտաՀայության ն դաղութաՀայության Հետ կապերը ամրապնդելու, աղդային լուսավորության ն մչակութային չինարարության, Հայրենիքի Հոդնոր ղարթոնքի ն վերածնության, տնտեսական μարեփոխումների մի ընդարձակ ծրադիր: Խ. Աμովյանի աղդադրական ժառանդությունն ամμողջովին ուսումնասիրված ու պատչաճ դնաՀատված չէ: Մինչդեռ նա Արնելյան Հայաստանի աղդադրության առաջին դիտական նկարադրողն ու Հայ աղդադրության սկղμնավորողն է: Հանձին Աμովյանի՝ ՃԼՃ դարի առաջին կեսին դեղարվեստական դրականությունը սկսեց փոխել իր ուղղությունը՝ ստեղծադործության նյութ դարձնելով աղդային սովորություններն ու μարքերը: Այդ նոր դրական ուղղությանն անՀրաժեչտաμար պետք էր աչխարՀիկ լեղու, որով միայն կարելի էր աղդային ոդին արտացոլել դեղարվեստական դործերի մեջ: Այդ դարակաղմիկ դործը վիճակված էր մեծ դրողին ու լուսավորչին: Աղդադրությամμ ղμաղվելը պայմանավորված էր Դորպատի Համալսարանում Աμովյանի ուսումնառությամμ, երμ չփվեց ռուսական ն եվրոպական աղդադրական դիտության Հետ, իսկ մյուս խթանը նույն Համալսարանի պրոֆեսոր Պարրոտի ն նրա խմμում

Վերջաμան

ընդդրկված եվրոպական այլ դիտնականների այցն էր Արնելյան Հայաստան: Աμովյանի դրառած աղդադրական նյութերը Հաղորդվել են երկու ճանապարՀով՝ դրական ստեղծադործությունների միջոցով, քանղի նրա ցանկացած դործ աղդադրական անսպառ նյութ է պարունակում («Վերք Հայաստանի», «Առաջին սեր», «Թուրքի աղջիկը») ն երկրորդ՝ Հատուկ նպատակադրմամμ ուսումնասիրություններ կատարելով: Դրանցից կարելի է առանձնացնել՝ «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող Հայերի կյանքի ն Հատկապես նրանց Հարսանեկան սովորությունների մասին», «Գյուղական տների կառուցվածքը», «Քրդեր ն եղդիներ», «Թիֆլիղու Հայոց Հանդստարանը», «Հայաստանի ն Հայ ժողովրդի տնտեսական ու կուլտուրական վիճակը μարելավելու ուղիների մասին», «Համառոտ ակնարկ Հայերի մասին», «Հայոց եկեղեցական ն ժողովրդական երաժչտությունը», «Ռուսական իջնանատների մասին» ն այլն, որոնք Հիմնականում դրվել են եվրոպացի ճանապարՀորդ դիտնականների խնդրանքով ն Հորդորով: Գերմաներեն լույս ընծայված ն չուրջ մեկ դար չՀրատարակված լինելու պատճառով նրա աղդադրական դործերի մի ղդալի մասը մնացել էր անՀայտության մեջ: Միայն 1940-1950-ական թթ. ձեռնարկվեց Աμովյանի երկերի տասՀատորյակի Հրատարակումը, ն աղդադրական աչխատություններն առաջին անդամ թարդմանվեցին Հայերեն ու Հրատարակվեցին: Վերջին մեկուկես տասնամյակում սույն դրքի Հեղինակը լուրջ ուչադրություն է դարձրել Խ. Աμովյանի աղդադրական ժառանդությանը: Գրքում ղետեղված են նրա «Խաչատուր Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ», «Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների ու ծեսերի μնութադրությունը Խ. Աμովյանի երկերում», «Աμովյանը՝ Հայ աղդաμանական դիտության սկղμնավորող», «Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող» ուսումնասիրությունները: Սրանցից երնում է, որ Խ. Աμովյանը ոչ միայն աղդադրական նյութերի դրառող է, այլն լուրջ Հետաղոտող: Նրա աղդադրական դործերում չոչափվում են Հայ աղդադրության դրեթե μոլոր կողմերը: Հայ աղդադրության մեջ չատ քիչ μնադավառներ կարելի է մատնանչել, որոնց վերաμերյալ չատ թե քիչ, նպատակադրված թե Հարնանցիորեն Աμովյանը նյութեր չդրանցեր: Գրողը առանձնապես

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

չատ է կարնորել Հայոց ընտանիքին ու ամուսնությանը առնչվող սովորությունների ու ծեսերի, սոցիալ-Հասարակական փոխՀարաμերությունների ն առՀասարակ տվյալ ժամանակաչրջանի ավանդույթային արժեՀամակարդի μացաՀայտումը: Խ. Աμովյանը Հետաղոտման նյութ դարձրեց ժողովրդական μնակարանի ն նրա օժանդակ կառույցների ուսումնասիրությունը, որն այսօր չատ օդտակար է ժողովրդական ճարտարապետությամμ ղμաղվողների Համար: Աμովյանը Հատուկ ուսումնասիրություններ ունի Հայաստանում μնակվող քրդերի ն եղդիների վերաμերյալ՝ իրավացիորեն Համարվելով Հայաստանում քրդադիտության Հիմնադիրը: Ուչադրավ նկարադրություններ է թողել ռուսների, ռուսական իջնանատների նիստուկացի, Հյուրեր ընդունելու ն ճանապարՀելու եղանակների, իջնանատների μարքերի, փոխՀարաμերությունների վերաμերյալ: Խ. Աμովյանը աղդադրական Հետաքրքիր տեղեկություններ է թողել նան իր Հիչատակումներում ն դորպատյան օրադրերում: Նա Հայ ն օտար ժողովուրդների աղդադրությամμ ղμաղվել է եվրոպական տիպի դիտնականի մակարդակով ու μարեխղճությամμ: Միաժամանակ, Խ. Աμովյանը ճչմարիտ ու Հայրենասեր մտավորական էր. առաջինն էր, որ Արնելյան Հայաստանի տնտեսական, մչակութային դրության μարելավմանը Հասնելու Համար ցարական կառավարությանն ուղղված դիմում-դրության մեջ առաջարկների, տնտեսական ու մչակութային μարեփոխումների ծրադրերի մի Համալիր փաթեթ էր ներկայացրել, որի պատճառով էլ ենթարկվել էր իչխանությունների Հալածանքներին: Տարերային μանաՀավաքչության ՀաղթաՀարումը մասամμ նկատելի է դառնում ՃԼՃ դարի առաջին կեսի մամուլում («Աղդարար Բյուղանդյան», «Արչալույս Արարատյան», «Հայրենասեր» (ապա՝ «Աղդասեր»), «Հայաստան», «Եվրոպա», «Բանասեր», «Ուսումնասեր» ն այլն): Այստեղ նույնպես, աղդային ինքնադիտակցության արթնացման դաղափարական աղդեցությամμ պայմանավորված, սկղμնավորվեց նպատակային μանաՀավաքչությունը: Տարերային μանաՀավաքչության ՀաղթաՀարումը Հիմնականում պայմանավորված էր աղդադրական Հարցարանի ստեղծմամμ: Այդ դործի նախաձեռնողը եղավ Գ. Սրվանձտյանցը, իրականաց366

Վերջաμան

նողը՝ Գ. Խալաթյանցը: Նրանց դործունեության չնորՀիվ Հայ աղդադրության պատմությունը թնակոխեց 1870-1880-ական թվականներ՝ մասնադիտական ծրադիր Հարցարանների ստեղծման, աղդադրությունը սիրողական լինելուց դիտական Հիմքերի վրա դնելու, Հավաքչական μուռն դործունեության ծավալման չրջափուլը: Աղդադրական Հարցարանի, աղդադրական-μանաՀյուսական նյութերի Հավաքման վերելքի նախաձեռնողն ու կաղմակերպիչը դարձավ արնմտաՀայ աղդային-աղատադրական պայքարի նչանավոր դործիչ, Հայ մչակույթի անխոնջ մչակ Գարեդին Սրվանձտյանցը (1840-1892): Թուրքական ՀարստաՀարությունների ն քաղաքական Հալածանքների դեմ մաքառելու տարիներին Գ. Սրվանձտյանցը μացաՀայտեց աղդադրությունն ու μանաՀյուսությունը, դրանք առաջադրեց որպես Հոդնոր ղենքեր ու դրանցով աղդային ղարթոնքի դործը Հասցրեց նոր մակարդակի: «Ծանի ր ղքեղ»-ի դաղափարով էր տոդորված Սրվանձտյանցի յուրաքանչյուր տող: Մ. Խրիմյանի Հետ ճանապարՀորդելով Անդրկովկասում՝ դրեց աղդադրական տվյալներով Հադեցած «Երնան քաղաք», «Տփղիս քաղաք», «Սյունյաց աչխարՀ» ն «Շուչի քաղաք» Հոդվածները: Աղդադրական μնույթի Հոդվածներ է տպադրում նան իր Հրատարակած «Լրաμեր Արծուիկ Տարօնոյ» երկչաμաթաթերթում: 1870-ական թթ. նա ծավալեց Հավաքչական μուռն դործունեություն՝ ընդդրկելով պատմական Հայաստանի աղդադրական Հիմնական չրջանները: Նրա «Գրոց ու μրոց ն Սասունցի Դավիթ կամ ՄՀերի դուռ» դիրքը իրավամμ Համարվում է երկու կարնորադույն μացաՀայտումների՝ աղդադրական Հարցարանի ն Հայոց աղդային էպոսի ՀամաՀավաք ժողովածու: «Գրոց ու μրոց» յուրօրինակ ծրադիրը՝ որպես Հայ իրականության մեջ առաջին, նախադեպը չունեցող ծրադիր-Հարցարան, ինչ խոսք, պարղ էր ու Հասարակ, նախնական: Երկար ժամանակ այն ծրադիր չի Համարվել, որովՀետն Հեղինակը Հարցերը արդի իմաստով չի Համակարդել, թեմատիկ խմμավորման չի ենթարկել ու չի Համակարդել, առաջադրված Հարցերը չաղկապվել են պատասխան նկարադրերի Հետ: Ընթերցողները ն դիտնականները μոլոր պարադաներում ընդունել են «Գրոց ու μրոց»-ի μարերար ն վարակիչ աղդեցությունը, μայց չեն նկատել, որ

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Հեղինակն այն ներկայացրել է իμրն «Հուչարար ն ծրադիր»: Սույն ուսումնասիրության մեջ ցույց է տրված, որ «Գրոցն» այն է, ինչ Հեղինակը դրի է առել իμրն աղդադրական ն μանաՀյուսական Հում նյութեր, իսկ «μրոց»-ն ակնՀայտորեն խորՀրդանչական է՝ «μրել, պեղել, պատմել տալ ն դրի առնել» նչանակությամμ: Նա թվարկում է Հայ աղդադրական դրեթե μոլոր թեմաները ն ընթերցողին մղում է դրանց իրականացմանը: Արձանադրված է նան, որ Գ. Սրվանձտյանցի «Գրոց ու μրոցը» դիտակցական μանաՀավաքչության առաջին օրինակն էր, որին Հետնեց դավառաμնակ մտավորականության մի ամμողջ սերնդի դործունեություն: Գ. Սրվանձտյանցի մյուս երկերը նս («Մանանա», «Համով-Հոտով», «Թորոս աղμար», «Հնոց-նորոց») մեծ ներդործություն ունեցան ժամանակի Հայ դավառական մտավորականության չրջանում: Նրանց ջանքերով աղդադրական ն μանաՀյուսական մեծաքանակ նյութեր փրկվեցին կորստից, մոռացության մատնվելուց, Հրապարակ եկան μաղմաթիվ μանաՀավաքներ, որոնք սկսեցին նկարադրել Հայրենի μնակավայրերն ու դավառները: Սփյուռքի Հայության Համար սրվանձտյանական դրանցման Հայրենաμաղձ ոճն այժմ էլ իչխող ձն է, քանի որ ծառայում է աղդային ոդու պաՀպանմանը: Սրվանձտյանցը իր Հայտնաμերած Հարուստ նյութերով նպաստեց Հայ աղդադրության, μանադիտության, դրականության ու Հնադիտության ղարդացմանը: Գ. Սրվանձտյանցի երկրորդ մեծադույն ծառայությունը «Սասնա ծռեր» դյուցաղնավեպի Հայտնաμերումը, դրառումը ն Հրապարակումն էր (1874): Բացառիկ է նան նրա μանադիտական դործունեությունը, որի նչանակությունը արժնորվում է սույն ուսումնասիրության մեջ: Հայ աղդաμանական դիտության 1870-1880-ական թթ. արդյունքների, Գ. Սրվանձտյանցի ն նրա Հետնորդ μանասերների ու μանաՀավաքների աչխատությունների Հիման վրա Մոսկվայի Լաղարյան ճեմարանի պրոֆեսոր, եվրոպական ն ռուսական աղդադրական դիտության սկղμունքներին քաջատեղյակ Գ. Խալաթյանցը (1858-1912) կաղմեց դիտական Հիմունքներով Համակողմանի չարադրված աղդադրական մի նոր Հարցարան՝ «Ծրադիր Հայ աղդադրության ն աղդային իրավաμանական սովորությունների» վերտառությամμ (Մոսկվա, 1887), որի դիտական կառուցվածքն ու

Վերջաμան

նչանակությունը Հանդամանալի վերլուծությանն է ենթարկված դրքում: «Ծրադիրը» էական դեր խաղաց աղդադրական դործը Հայ իրականության մեջ դիտական սկղμունքներով առաջ մղելու Հարցում: Այն արտացոլվեց թե՛ դեղարվեստական դրականության մեջ՝ Րաֆֆի, Պ. Պռոչյան, Ռ. Պատկանյան, Մուրացան, Հ. Թումանյան, Մ. Նալμանդյան, ն թե՛ արվեստի այլ ճյուղերում՝ Վ. Սուրենյանցի, Լանսերների, Ֆեթվաճյանի, Գ. Բաչինջաղյանի, Կոմիտասի, Կարա-Մուրղայի, Ռ. Մելիքյանի, Թ. Թորամանյանի ն ուրիչների դործերում: Հայ աղդադրական նյութի մատուցման ու մեկնաμանման դործում նչանակալի ներդրում կատարեցին Ս. Ամատունին («Հայոց μառ ու μան»), Ա. Ղլտչյանը («Հայոց Հին իրավունքը»), Մ. Միրախորյան («Նկարադրական ուղնորություն ի Հայաμնակ դավառս Արնելյան Տաճկաստանի»), Ս. Հայկունին («Բադրնանդ, ջրաμաչխ դավառ») ն այլք: Մի չարք Հանդեսներ՝ «Արաքս», «Բյուրակն», «Բաղմավեպ», «Հանդես ամսօրյա», «Մչակ» ն այլն, նվիրվեցին Հայ աղդաμանական դործունեությանը: Գ. Խալաթյանցի երկրորդ դիտական սխրանքը նչանավոր Հայադետ Մկրտիչ Էմինի նյութական միջոցներով 1901-1913 թթ. 9 ծավալուն Հատորներով «Էմինյան աղդադրական ժողովածուն» Հիմնելն էր: 1-8-րդ Հատորների անփոփոխ խմμադիրն էր, իսկ 9-րդ Հատորը (նրա մաՀից Հետո) խմμադրել է Հայադետ Կ. Կոստանյանը: Գրքի այս μաժնում ներկայացված է մեծանուն դիտնական Ղնոնդ Ալիչանի (1820-1901) աչխատությունների պատմադիտական ն մասնավորապես աղդաμանական նչանակությունը: Նրա «Տեղադիր Հայոց Մեծաց», «Այրարատ», «Շիրակ», «Սիսական», «Սիսուան», «Նչմարք Հայկականք», «Հայաստան-Վենետիկ», «Բանախոսություն Հայաստանի», «Հայապատում», «Հայ μուսակ կամ Հայկական μուսականություն», «Հայոց երդք ռամկականք» մեծածավալ աչխատությունները պատմական, աչխարՀադրական, տեղադրական, աղդադրական, Հնադիտական, մչակութային անՀամար փաստերի ՀամաՀավաք չտեմարաններ են: Նրա աչխատություններից յուրաքանչյուրը պատմաաղդադրական Հատուկ ուսումնասիրության դործեր են: Իսկ «Հին Հավատք կամ Հեթանո369

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

սական կրոնք Հայոց» արժեքավոր աչխատությունը Հայոց Հեթանոսական Հավատալիքների, պաչտամունքի, դիցաμանության դրեթե ամμողջական Համակարդի Համալիր ուսումնասիրություն է: Գրքում տրված է նան Մկրտիչ Խրիմյանի՝ Խրիմյան Հայրիկի երկերի աղդադրական ն μանաՀավաքչական Համառոտ μնութադիրը: Նա ներկայացվում է ոչ միայն իμրն Հայ ժողովրդի մեծ երախտավոր, Հասարակական-քաղաքական ն կրոնական խոչոր դործիչ, դրող, այլն նչանավոր μանաՀավաք-աղդադրադետ: Նրա «Պապիկ ն Թոռնիկ», «Դրախտի ընտանիք», «Սիրաք ն Սամուել», «Վանդույժ», «Հայդույժ» աչխատությունները աղդաμանական, աղμյուրադիտական կարնոր արժեք ունեն: Հայ աղդադրական նյութի դիտական ուսումնասիրության առումով նախաՀեղափոխական չրջանում չատ են կարնորվում նան Ն. Ադոնցի «Армения в эпоху Юстиниана», Ս. Եղիաղարովի «Сельская община», «Городские цехи» աչխատությունները: ՃԼՃ դարի վերջերին ն ՃՃ դարի սկղμներին Հրապարակված ռուսական մի չարք մատենաչարների ու պարμերականների կուտակած աղդադրական դիտելիքների Հիմքի վրա ծավալվեցին աղդադրության՝ որպես պատմական դիտության ուրույն μնադավառի ձնավորման ու ղարդացման դործընթացներ: Հայ աղդադրության՝ իμրն ուրույն դիտական ոլորտի վերջնական կայացման՝ ՃԼՃ դարի 90-ական թթ. մինչն ՃՃ դարի սկղμների չրջափուլին են վերաμերում «Ե. Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական դիտության կայացման ն ղարդացման դործում» ն «Ե. Լալայանը Հայ աղդադրության ուսումնասիրության պատմաաղդադրական չրջանացման մեթոդի սկղμնավորող» ուսումնասիրությունները: Ներկայացվում է Ե. Լալայանի (1864-1931) μաղմաՀարուստ ու μաղմաμովանդակ դործունեությունը, այդ թվում՝ իր իսկ կողմից Հիմնված ն խմμադրված «Աղդադրական Հանդեսի» 26 դրքերում ն այլուր պատմական Հայաստանի մեծ մասի վերաμերյալ աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութերի Հրատարակմամμ վերջնականապես դիտական աղդաμանության կայացման ն դրա ղարդացմանը միտված ջանքերը: Վեր են Հանվում ցարդ նմանը չունեցող աղդադրական մասնադիտական պարμերականի՝ «Աղ370

Վերջաμան

դադրական Հանդեսի» Հիմնման չարժառիթները ն պատմական նչանակությունը Հայ աղդադրական դիտության ղարդացման դործում: Այն նչանակալից երնույթ էր Հայ ժողովրդադիտության μնադավառում: Անդրանիկ Համարը լույս տեսավ Շուչիում՝ 18951896 թթ., իսկ երկրորդ Համարը տպադրվեց Թիֆլիսում, ապա պարμերաμար Հրատարակվեց չուրջ քսան տարի՝ մինչն 1916 թվականը: Հիմնադրելով ու խմμադրելով «Աղդադրական Հանդեսը»՝ նա ստանձնեց մեր աղդային դարավոր մչակութային արժեքները դրառելու, կորստից փրկելու ն դրանք Հետադա սերունդներին Հանձնելու առաքելությունը: Ե. Լալայանի դիտական ջանքերի ու քարողչական աչխատանքի չնորՀիվ Հանդեսի չուրջը Համախմμված ականավոր մտավորականների ու դավառական դրադետների (Մ. Աμեղյան, Թ. Թորամանյան, Հ. Աճառյան, Լեո, Մելիքսեթ-Բեկ, Ե. ՇաՀաղիղ, Խ. Սամուելյան, Ա. Զելինսկի, Կարա-Մուրղա, Բենսե (ՍաՀակ Մովսիսյան), Ս. Լիսիցյան ն ուրիչներ) μանաՀավաքչական Համակարդված դործունեություն ծավալվեց: Շուրջ 50 μանաՀավաքներ «Աղդադրական Հանդեսին» նյութեր էին առաքում: Հանդեսի Համարներում տպադրվում են ինչպես աղդադրական ու μանաՀյուսական Հարուստ նյութեր, այնպես էլ տեսական աչխատություններ, Հնադիտական ուսումնասիրություններ, մարդաμանությանը վերաμերող Հետաղոտություններ ն այլն: Այս առումով կարնորվել են նան «Աղդադրական Հանդեսի» Հրատարակությունը դյուրացնելու ուղղությամμ Ե. Լալայանի աչխատանքները: Նա դրքեր, քարտեղներ տպադրելու, տպարաններ ու դրավաճառանոցներ, թանդարան ու դրադարան μացելու, Կովկասը, Հայկական դաղթօջախները աղդադրական, մարդաμանական դիտությունների տեսանկյունից ուսումնասիրելու, պեղումներ կատարելու, դասախոսություններ կաղմակերպելու, լուսավորչական-Հասարակական դործունեություն ծավալելու աչխատանքները աչխուժացնելու նպատակով նախ Հիմնեց «Հայոց աղդադրական Հրատարակչական ընկերությունը» (1900 թ.), ապա՝ «Հայոց աղդադրական ընկերությունը» (1906): Քննվում է նան Ե. Լալայանի Հրատարակչական, թարդմանչական դործունեությունը, որոնց չնորՀիվ «Աղդադրա371

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

կան Հանդեսը» դարձել էր Հայ կյանքի մի յուրօրինակ Հանրադիտարան: Անդրադարձ է կատարվել Հայաստանի պատմաաղդադրական չրջանների Համալիր ն μաղմակողմանի Հետաղոտման՝ Ե. Լալայանի Հիմք դրած մեթոդին, որի արդյունքը դիտնականի «Ջավախք», «Վարանդա», «Գանձակի դավառ», «Բորչալուի դավառ», «Վայոց ձոր», «Զանդեղուր», «Նոր Բայաղետի դավառ», «Նախիջնանի դավառ», «Վասպուրական», «Մուչ-Տարոն» ն այլ աչխատություններն են: Յուրաքանչյուր աղդադրական չրջանի Հետաղոտություն Ե. Լալայանը սկսում է պատմական Համառոտ տեսությամμ, ապա ներկայացնում է տվյալ տարածքի տեղադրությունը, μնութադրությունը, նչանավոր քաղաքներն ու դյուղերը, պատմական ու ճարտարապետական Հուչարձանները, μնակչության կաղմն ու տեղաչարժերը: Տնտեսական ղμաղմունքներին ղուդընթաց ներկայացնում է նան Հոդնոր-մչակութային կյանքի պատկերը: Առավել Հանդամանորեն է լուսաμանում ընտանեկան μարքերն ու ծեսերը, տոներն ու Հավատալիքները: Ե. Լալայանի դիտական ժառանդությունը, մասնավորապես՝ Հայաստանի պատմաաղդադրական չրջաններին նվիրված նյութերն ու Հետաղոտությունները, մինչն այսօր պաՀպանել են իրենց այժմեականությունն ու դիտական թարմությունը: Գրքում առանձին μաժնով տրվում են խորՀրդային չրջափուլի Հայ անվանի աղդադրադետների աղդադրական, դիտակաղմակերպչական, ուսումնական Հաստատությունների ն թանդարանների դործունեությանը վերաμերող ուսումնասիրությունները: Այն, ինչ նախկինում ինքնուրույն պետականության μացակայության պատճառով մեղանում կատարվում էր առանձին անՀատների ն աղդադրական, դավառադիտական ու նման ընկերությունների նախաձեռնությամμ ու ջանքերով, այս չրջափուլում սկսեց իրականացվել պետական Հոդածությունը վայելող Համապատասխան Հիմնարկների ու μարձրադույն ուսումնական Հաստատությունների ծրադրային Հետնողական դործունեությամμ: Զնայած դաղափարական որոչ պարտադրանքներին՝ Հայ աղդադրական դիտության ձեռքμերումները խորՀրդային տարիներին ակնառու էին:

Վերջաμան

Բաժնի առաջին ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայ աղդադրական դիտության ղարդացմանը խորՀրդային չրջանում՝ 1920-1940 թվականներին: Այստեղ արձանադրվում է երկրի տնտեսական ծանր վիճակի ն կադրերի պակասի պայմաններում նախորդ սերնդի անμասիր աչխատանքի չնորՀիվ աղդադրական դիտության ձեռքμերումները խորՀրդային Հայաստանում: Այս չրջափուլում նս անուրանալի է անվանի աղդադրադետ Ե. Լալայանի վաստակը: Պատմաաղդադրական չրջանացման նրա մչակած սկղμունքով չարունակվեցին Հետաղոտությունները նան խորՀրդային չրջանում: Նա 1920-ական թթ. աղդադրորեն, տեղադրորեն ն Հնադիտորեն Հետաղոտեց Կոտայքի չրջանը, ստանձնեց նորաստեղծ պատմության թանդարանի, Հատկապես աղդադրության μաժնի ստեղծման Հոդսերը, Հրատարակեց «Նիժի ն Վարդաչենի ուտիները աղդադրական տեսակետից», «Տղաμերքի սովորությունների ղարդացումը Հայոց մեջ», «Հուղարկավորության ն դերեղմանների ղարդացումը Հայաստանում» Հոդվածները, «Դամμանների պեղումները ԽորՀրդային Հայաստանում» մենադրությունը: Բավարար չափով ներկայացվում է դիտական Հաստատությունների ստեղծման պատմությունը: 1920-1930-ական թթ. ձեռքμերումներից մեկը մայր թանդարանի, ապա նրա Հիմքի վրա ինքնուրույն այլ թանդարանների ստեղծումն էր, որոնք ծավալեցին թանդարանային արժեքներ ձեռքμերելու, ցուցադրություն կաղմակերպելու, դիտաՀետաղոտական աչխատանքներ իրականացնելու դործընթացներ: Հաջորդը դիտական առաջին Հիմնարկի՝ Հայաստանի դիտության ն արվեստի ինստիտուտի Հիմնումն էր Էջմիածնում, որը 1931 թ. փոխարինվեց Հայաստանի կուլտուրայի պատմության, 1934-1939 թթ.՝ պատմության ն դրականության ինստիտուտով: 1920-ական թթ. կեսերին կարնոր դեր էր խաղում նան Թիֆլիսում դործող Կովկասի պատմաՀնադիտական ինստիտուտը, որտեղ աչխատում էին Ս. Լիսիցյանը, Լ. Մելիքսեթ-Բեկը, 1943 թ. Հիմնվեց Հայաստանի դիտությունների ակադեմիան: Աղդադրական դիտության ղարդացման, մասնադետ կադրերի պատրաստման տեսանկյունից նչանակալի դեր է խաղացել Երնանի պետական Համալսարանը: ԱյնուՀետն փորձ է արվում Հավուր պատչաճի ներկայացնել Խ. Սամուելյանի (1873-1940) դործունեու373

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

թյունը: Նրա «Հին Հայաստանի մչակույթը» եռաՀատոր աչխատությունը այսօր էլ չի կորցրել դիտական արժեքը: Մեծ է եղել նրա դերը նան իրավադիտության պատմության ն μանաՀյուսության ուսումնասիրության դործում: Նան արխիվային դործի Հմուտ կաղմակերպիչ էր, 1924-1934 թթ. եղել է պետական կենտրոնական արխիվի վարիչը: Հաջորդը Ստեփան Լիսիցյանի (1865-1947) աղդադրական դործունեության լուսաμանումն է: Նա ներկայացվել է որպես խորՀրդաՀայ աղդադրության Հիմնադիր: Նրա դործունեության երեք ուղություններն են՝ ա) աղդադրական նյութերի Հավաքչություն, μ) դիտաՀետաղոտական, դ) դիտակաղմակերպչական: Նա առաջինն էր, որ Հանդամանալի ներկայացրեց Հայաստանի դյուղական μնակավայրերի, μնակարանների Հիմնական տիպը՝ «դլխատունը», «նրա ճարտարապետական Հորինվածքը», ուչադրավ են «Շատախի պատմաաղդադրական ուրվադիծը», «Եղμայրական միությունները», «Սրμավայրերը լեռնանցքներում», «Զանդեղուրի Հայերը», «Լեռնային Ղարաμաղի Հայերը», «Очерки этнографии дореволюционной Армении», «Армянская этнография за 15 лет» ն այլ ուսումնասիրություններ: Նրան ենք պարտական մինչն օրս դործող՝ թվով երրորդ «Աղդադրական Հարցարանի» ստեղծման Համար: ԱնդնաՀատելի են նրա ծառայությունները Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի աչխատանքների ծավալման, ֆոնդերի Հարստացման, ցուցադրությունների կաղմակերպման μնադավառում, նա եղավ աղդադրական թանդարանային դործի Հիմնադիրն ու անխոնջ ղարդացնողը խորՀրդային Հայաստանում: Նրա դլխավորությամμ երկրի տարμեր չրջաններում կաղմակերպված դիտարչավների ժամանակ Հայթայթվել է չուրջ 1000 ցուցանմուչ, Հատկապես կարնոր են Շատախին, Մոկսին, Սասունին վերաμերող արժեքավոր Հավաքածուները: Նրա նախապատրաստած աղդադրադետ կադրերը՝ Վ. Բդոյանը, Դ. Վարդումյանը, Կ. ՄելիքՓաչայանը, Է. Կարապետյանը, Ա. Օդաμաչյանը ն այլք դարձան Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի Հիմնական կորիղը: Գրքում լուսաμանվում է նան Մ. Աμեղյանի, Հ. Օրμելու, Ե. ՇաՀաղիղի, Գ. Ղափանցյանի, Գ. Զուրսինի, Լ. Մելիքսեթ-Բեկի,

Վերջաμան

Կ. Մելիք-ՕՀանյանի ն ուրիչների աղդադրական դործունեությունը: Իրենց μաղմամյա դիտելիքներով ն փորձառությամμ նրանք ծավալեցին Հավաքչական ն Հետաղոտական արդյունավետ աչխատանքներ՝ որոչակի ներդրում ունենալով խորՀրդաՀայ աղդադրության ղարդացման դործում: Այս μաժնի երկրորդ ուսումնասիրությունը կրում է «Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման Հիմնական ուղղությունները ն դիտաՀետաղոտական Հաստատությունները (19501980-ական թթ.)» խորադիրը: Այստեղ ուչադրություն է դարձվում 1950-1980-ական թթ. սերնդին փոխարինելու եկած երիտասարդ մասնադետների՝ ԽՍՀՄ աղդաμանական Հաստատությունների Հետ ունեցած չփումների μարերար արդյունքներին, միութենական աղդաμանական Հաստատություններում մասնադետ կադրերի պատրաստման, դիտական Հետաղոտությունների նոր Հայեցակարդերի մչակման, ինչպես ավանդական, այնպես էլ ժամանակակից կենցաղի ու մչակույթի ուսումնասիրության նոր մեթոդների իրականացման Հարցերին: Ներկայացվում է 1953 թ. ՀՍՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտում աղդադրական խմμի, ապա 1959 թ. այդ նույն Համակարդում ինքնուրույն՝ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտի ն դրա կաղմում Հնադիտության, աղդադրության ն μանաՀյուսության՝ 1981 թ. Հիմնված էթնոսոցիոլոդիայի μաժինների կաղմավորման, դրանց ծավալած եռանդուն դործունեության, մասնադետ կադրեր պատաստելու, դիտաՀետաղոտական աչխատանքներ իրականացնելու, Հանրապետության ն արտերկրի Հարակից չրջանների Հայաչատ μնակավայրերում դիտարչավներ կաղմակերպելու, աղդադրական ու μանաՀյուսական նյութեր Հավաքելու, «Հայ աղդադրություն ն μանաՀյուսություն» մատենաչարի ստեղծման ն այլնի վերաμերյալ: Ուսումնասիրության մեջ ղդալի տեղ է Հատկացված Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի, Հայաստանի աղդադրության ն աղդային-աղատադրական պայքարի պետական թանդարանի, ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի Համակարդում Հնադիտության, աղդադրության ն աղμյուրադիտության μաժնի, ապա դրա Հիմքի վրա՝ Հնադիտության ն աղդադրության ամμիոնի ստեղծմանը, մասնադետ կադրերի պատրաստմանը, դիտաՀետաղոտական, դաչտային μանաՀավաքչական դործունեության ծավալ375

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

մանը: Աղդադրադետ կադրերի պատրաստման դործում ակնառու դործունեություն է ծավալել Աղդադրության ամμիոնի վարիչ Յու. Մկրտումյանը: Համալիր քննության է առնվում 1950-1980-ական թթ. Հայ աղդադրական առանձին μնադավառների դործունեությունը: Երկրադործական մչակույթի վերաμերյալ Հիմնարար Հետաղոտություններ է իրականացրել Վ. Բդոյանը, անասնապաՀական մչակույթի վերաμերյալ՝ Յու. Մկրտումյանը, օժանդակ տնտեսաձներից չերամապաՀության վերաμերյալ՝ Ա. Պետրոսյանը, մեղվապաՀության վերաμերյալ՝ Ա. Գասպարյանը, արՀեստների ն արՀեստավորական Համքարությունների վերաμերյալ՝ Վ. ԱμրաՀամյանը, Բ. Առաքելյանը, Կ. Սեղμոսյանը, Ե. Սարդսյանը ն այլք: Արտադրական մչակույթի կարնոր ոլորտներից մեկն էլ ժողովրդական փոխադրամիջոցներն են, որոնց Հնադիտական նյութերի Հիման վրա անդրադարձել են Բ. Պիոտրովսկին, Ս. Եսայանը, Հ. Մնացականյանը, իսկ աղդադրական նյութերի մեկնաμանությամμ՝ Լ. Պետրոսյանը: Հայկական չափ ու կչիռների Համակարդը Հետաղոտել է Ռ. Վարդանյանը: ԿենսապաՀովման մչակույթի առավել կարնոր ոլորտներից են μնակավայրը ն ժողովրդական μնակարանը: Գրքում ներկայացված են այդ Համակարդերի աղդաμանական ն ճարտարապետական ուսումնասիրությունների արդյունքները, մասնավորապես՝ ճարտարապետներ Ռ. Աղաμաμյանի, Ս. Վարդանյանի, Է. Հակոμյանի, Ն. Պապուխյանի, Ս. Մաթնոսյանի, Հ. Խալփախչյանի, աղդադրադետներ Ս. Լիսիցյանի, Վ. Բդոյանի, Դ. Վարդումյանի, Զիկովանու, Մ. Իլյինայի, Վ. Վիտովի, Վ. Կոμիչնի, Է. Մելքումյանի, Յու. Մկրտումյանի, Հ. Մարությանի Հետաղոտությունները: Արձանադրվել է, որ, այդուՀանդերձ, առ այսօր μնակավայրի ն μնակարանի Համալիր ավարտական ուսումնասիրություն արված չէ: Նույնը կարելի է ասել ուտեստի Համալիրի վերաμերյալ՝ μացառությամμ մատենադրական նյութի Հիման վրա Վ. Հացունու ն Ս. Հարությունովի, Յու. Մկրտումյանի ն այլոց՝ 1983 թ. Հրատարակված «Культура жизнеобеспечения и этнос» ժողովածուում տեղ դտած ուսումնասիրությունների: Եթե μնակավայրի ն μնակարանի, ուտեստի վերաμերյալ աղդադրական ուսումնասիրությունները անμավարար են, ապա ժողովրդական տարաղի, Հադու376

Վերջաμան

կապի վերաμերյալ Հետաղոտությունները՝ Հանձինս Վ. Հացունու, Ն. Ավադյանի, Ա. Պատրիկի ն մի չարք այլ Հեղինակների, չատ Հանդամանալի են: Վերլուծված են նան սոցիոնորմատիվ մչակույթի վերաμերյալ Մ. Կոսվենի, Է. Կարապետյանի, Դ. Վարդումյանի, Վ. Բդոյանի, Ա. Տեր-Սարդսյանցի, Զ. Խառատյանի, Ս. ՀովՀաննիսյանի Հետաղոտությունները, որոնք նվիրված են ընտանիքին, ամուսնությանն ու Հարսանիքին, աղդակցական Համակարդին: Հարցերի առանձին խումμ են կաղմում նան Հասակային դասերի ինստիտուտի վերապրուկները, որին անդրադարձել են Վ. Վարդանյանը, Վ. Բդոյանը, Խ. Փորքչեյանը ն այլք: Ուչադրություն է դարձվել Հայ դյուղական Համայնքի ուսումնասիրության Հիմնախնդրին, որին անդրադարձել են Ս. Եղիաղարյանը, Լ. Խաչիկյանը, Ս. Հակոμյանը, Մ. Հակոμյանը, Ռ. ՆաՀապետյանը ն այլք: Հայոց Հոդնոր-Հումանիտար մչակույթի առանձին ոլորտներ՝ Հավատալիքները, պաչտամունքային դրսնորումները, ժողովրդական տոները, կիրառական արվեստը նս Հանդամանալի Հետաղոտման են ենթարկվել Կ. Մելիք-Փաչայանի («ԱնաՀիտ դիցուՀու պաչտամունքը»), Ա. Օդաμաչյանի («Ամանորը Հայ ժողովրդական տոնացույցում», «Народные верования армян»), Լ. ԱμրաՀամյանի («Первобытные праздники и мифология»), Զ. Խառատյանի («Культовые мотивы семейных обычаев и обрядов у армян»), Գ. Վարդումյանի («Дохристянские культы армян»), Վ. Բդոյանի («Հայ ժողովրդական խաղեր»), Կ. Աթոյանի («Ռաղմասպորտային մենամարտերը Հայաստանում»), Ս. Լիսիցյանի («Старинные пляски и театральные представления армянского народа»), Ժ. Խաչատրյանի («Ջավախքի Հայ ժողովրդական պարերը»), Է. Պետրոսյանի ն Ժ. Խաչատրյանի («Армянский народный танец»), Է. Պետրոսյանի («Театральные черты в средневековых армянских миниатюрах»), Վ. Թեմուրճյանի («Գորդադործությունը Հայաստանում»), Մ. Ղաղարյանի («Հայկական դորդը»), Վ. Բդոյանի («Հայկական աղամաններ. ԱնաՀիտ դիցուՀուն խորՀրդանչող կանացիակերպ աղամաններ»), Ս. Դավթյանի («Հայկական ժանյակ», «Հայկական ասեղնադործություն», «Դրվադներ Հայկական միջնադարյան կիրառական արվեստի

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

պատմության»), Ա. Պատրիկի («Ուրֆայի ասեղնադործությունը»), Ա. Գնորդյանի (ԱրՀեստները ու կենցաղը Հայկական մանրանկարներում»), Բ. Առաքելյանի («Ակնարկներ Հին Հայաստանի արվեստի պատմության»), Հ. Աղատյանի («Փայտի դեղարվեստական փորադրություն») ուչադրավ աչխատություններում: Գրքում ընդՀանուր դծերով ներկայացված են 1950-1980ական թթ. կատարված պատմաաղդադրական առանձին չրջանների վերաμերյալ ուսումնասիրությունները, որոնցից առավել կարնորներից են՝ Դ. Վարդումյանի, («Լոռեցիների նոր կենցաղը»), Վ. Պետոյանի («Սասնա աղդադրություն»), Ե. Կարապետյանի («Սասուն. աղդադրական նյութեր»), Վ. Թեմուրճյանի («Գամիրքի Հայերը»), Գ. Հալաջյանի («Դերսիմի Հայերի աղդադրությունը»), Բ. Թոռլաքյանի («ՀամչենաՀայերի աղդադրությունը»), Ս. Ավադյանի («Արճակի աղդադրությունն ու μանաՀյուսությունը»), Վ. Բդոյանի («Ջավախքի Հայոց աղդադրությունը ն μանաՀյուսությունը») մենադրությունները: Գրքում, ըստ էության, առաջին անդամ է ծավալուն անդրադարձ կատարվում Հայ աղդադրության երախտավորներ, անխոնջ դիտնականներ Հովսեփ Օրμելու (ծննդյան 130-ամյակի առթիվ) ն Վարդ Բդոյանի (ծննդյան 100-ամյակի առթիվ) աղդադրական ն μանաՀավաքչական դործունեությանը: Ուչադրության են արժանացել նան Հայ աղդադրության պատմության, Հայաստանում ապրող քրդերի, ռուսների, Հույների աղդադրության վերաμերյալ ուսումնասիրությունները: Հեղինակը Հատուկ ընդդծել է, որ այս չրջափուլում աղդադրական ձեռքμերումներն ավելի նչանակալից կլինեին, եթե չլիներ դաղափարախոսական այն խոչընդոտը, որ կաչկանդում էր, մի կողմից, անցյալի ժառանդության ամμողջական օդտադործումն ու արտասաՀմանյան դործընկերների Հետ մասնադիտական փոխառնչությունները, մյուս կողմից՝ աչխարՀասփյուռ Հայերին որպես էթնիկ ամμողջություն դիտելն ու նրանց պատմաաղդադրական ուսումնասիրությունը, խնդիր չէր դրվում դաչտային Հետաղոտություններ իրականացնելու Համապարփակ ձնով՝ μոլոր թեմաներով նյութեր դրառելով:

Շօոօ1ստiօո

ՇՕԻՇԼՍՏԼՕԻ

Լհօ քսոքօտօ օf էհօ Եօօk iտ էօ տքօճk ճԵօսէ էհօ մօvօ1օքոօոէ օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհiօ տօiօոօօ ճոմ էհօ օօոք1օx հiտէօոy օf էհօ քճտտօմ wճy. Լո Ճոոօոiճ օէհոօջոճքհy ճտ ճ սոiզսօ Եոճոօհ օf տօiօոօօ wճտ fօոոօմ fոօո էհօ տօօօոմ հճ1f օf էհօ ՃՄԼԼԼ օօոէսոy սք էօ էհօ Եօջiոոiոջ օf էհօ ՃՃ օօոէսոy. Լհօ fօոոճէiօո ճոմ մօvօ1օքոօոէ օf էհօ տօiօոօօ հճտ քճտտօմ էհոօօ տէճջօտ: 1) Ւոօո էհօ տօօօոմ հճ1f օf էհօ ՃՄԼԼԼ օօոէսոy էօ էհօ 50-60տ օf էհօ ՃԼՃ օօոէսոy: wiէհ ոօոօ օffօօէivօ ճոմ տքօօifiօ էճոջօէiոջ օf օէհոօջոճքհiօ fօ1k1օոօ. 2) էհօ 70տ - 80տ օf էհօ ՃԼՃ օօոէսոy – ճ տէճջօ օf էհօ օոօճէiօո օf քոօջոճոտ-զսօտէiօոոճiոօտ օf էհօ օէհոօջոճքհiօ fօ1k1օոօ 3) Ւոօո էհօ 90տ օf էհօ ՃԼՃ օօոէսոy էօ էհօ Եօջiոոiոջ օf էհօ ՃՃ օօոէսոy, ճ քօոiօմ օf էհօ մօvօ1օքոօոէ օf օէհոօջոճքհy ճտ ճ սոiզսօ fiօ1մ օf էհօ Ճոոօոiճո տէսմiօտ. Լհօ Եօօk iոօ1սմօտ էwօ տօօէiօոտ: 1) Տէսմiօտ օո էհօ Էէհոօջոճքհiօ Ճօէiviէiօտ օf էհօ մօտօոvօմ օէհոօջոճքհօոտ iո էհօ fօոոճէiօո ճոմ մօvօ1օքոօոէ օf էհօ Ճոոօոiճո Էէհոօջոճքհiօ Տօiօոօօ; 2) Տէսմiօտ մօմiօճէօմ էօ էհօ ճօէiviէiօտ օf տօiօոէifiօ-օոջճոiշճէiօոճ1, օմսօճէiօոճ1 ճոմ ոստօսո iոտէiէսէiօոտ օf էհօ տճոօստ Տօviօէ օէհոօջոճքհօոտ. Լո էհօ fiոտէ տօօէiօո, էհօ տէսմiօտ ճոօ օճէօջօոiշօմ ճօօօոմiոջ էօ էհօ էհոօօ ճԵօvօոօոէiօոօմ քօոiօմտ օf էհօ մօvօ1օքոօոէ օf տօiօոօօ. Լո էհօ տսԵտօօէiօո օոէiէ1օմ “Լհօ Ւiոտէ Քօոiօմ օf էհօ Ւօոոճէiօո օf Ճոոօոiճո Էէհոօջոճքհy (Տօօօոմ Էճ1f օf էհօ ՃՄԼԼԼ Շօոէսոy – էհօ 5060տ օf էհօ ՃԼՃ Շօոէսոy)" էհօ քօոiօմ iտ օհճոճօէօոiշօմ Եy ճո ճԵսոմճոօօ օf Ճոոօոօ1օջiօճ1 քսԵ1iօճէiօոտ, Եy էհօ Եօոօfiօiճ1 iոf1սօոօօ օf էհօ Էսոօքօճո ճոմ Քստտiճո օոviոօոոօոէ օո էհօ օէհոօջոճքհiօ ճօէiviէiօտ օf էհօ Ճոոօոiճո iոէօ11iջօոէտiճ. Լհօ օէհոօջոճքհiօ ոճէօոiճ1 մսոiոջ էհiտ քօոiօմ wճտ օօոք1օէօ1y ճiոօմ ճէ էհօ Ճոոօոiճո օօօոօոiօ ճոմ ոճէiօոճ1 ճwճkօոiոջ. Էէհոօջոճքհiօ ճոմ fօ1k1օոօ ոճէօոiճ1տ iո էհօ fiոտէ Ճոոօոiճո քօոiօմiօճ1տ օf էհօ էiոօ (“Ճոտհճ1սyտ օf Ճոճոճէ”, “Խս1էi-Իօvօ1”,

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

“Էսոօքօ”, “Խճտiտ”, օէօ.) wօոօ ճ1տօ ստօմ fօո էհiտ քսոքօտօ. Լհօ մօտօոiքէiօոտ օf ոճէiօոճ1 ճոմ սոivօոտճ1 օստէօոտ, iոքօօօճԵ1օ ոօոճ1տ, օօօոօոiօ քսոտսiէտ, ոճէօոiճ1 ճոմ տքiոiէսճ1 օս1էսոօտ, քսոօ ոճոiէճ1 օստէօոտ ճոմ ոiէսճ1տ, fօոոտ օf օոէօոէճiոոօոէ, տքօոէտ ճոմ ջճոօտ wօոօ vօոy էyքiօճ1 fօո էհօ 1iէօոճէսոօ օf էհiտ քօոiօմ. Լհօ քճտտօմ քճէհ օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօ1օջiօճ1 տօiօոօօ iտ քոօտօոէօմ հօոօ fօո էհօ fiոտէ էiոօ, էհօսջհ iէ iտ քոօտօոէօմ Եոiօf1y Եսէ օօոքոօհօոտivօ1y, i.օ. iէտ օոiջiոտ ճոմ հiտէօոy, էհօ ճօհiօvօոօոէտ ճոմ օօոք1օx օհճոճօէօոiտէiօտ օf էհօ օէհոօջոճքհiօ տօiօոօօ iո օճօհ քօոiօմ. Ճօօօոմiոջ1y, էհօ ճօէiviէiօտ օf Օհ. Լոօհiօհyճո, Խ. 8շհտհkyճո fոօո էհօ Խеkհiէճոiտէ Շօոջոօջճէiօո, wհօ հճvօ ջոօճէ1y օօոէոiԵսէօմ էօ էհօ ոճէiօոճ1 տօ1f-ոօօօջոiէiօո, էհօ ճօէiviէiօտ օf Խ. Լճջհiճմyճո ճոմ Խհ. ՃԵօvyճո, wհօ հճvօ ջոօճէ1y օօոէոiԵսէօմ էօ էհօ Էճտէօոո Ճոոօոiճո ոօճ1iէy, ճտ wօ11 ճտ էհօ ճօէiviէiօտ օf օէհօո ճսէհօոտ հճvօ Եօօո տօiօոէifiօճ11y ճոճ1yշօմ. Լհօ տօհօ1ճոտ wհօ ոօօօivօմ օմսօճէiօո iո Էսոօքօ, քճոէiօս1ճո1y, ոօոԵօոտ օf էհօ Խеkհiէճոiտէ Շօոջոօջճէiօո օտէճԵ1iտհօմ iո Մօոiօօ, հճvօ ք1ճyօմ ճ ոճյօո ոօ1օ iո էհօ մօvօ1օքոօոէ օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy ճտ ճ տօiօոօօ. Լէ iտ էհօy wհօ հճvօ Եօօո օոջճջօմ iո էհօ ոօտօճոօհ ճոմ քսԵ1iօճէiօո օf ոiօհ հօոiէճջօ օf էհօ Ճոոօոiճո ոճոստօոiքէտ fօո քոօտօոէiոջ էհօiո էոճոտ1ճէiօո էօ fօոօiջոօոտ, ճտ wօ11 ճտ iէ iտ էհօy wհօ հճvօ Եօօո օոջճջօմ iո էհօ մiffiօս1է Եսէ էհճոkfս1 wօոk օո էհօ քսԵ1iօճէiօո օf էհօ ճոօiօոէ 1iէօոճէսոօ, ճտ wօ11 ճտ էհօ Եօտէ տճոք1օտ օf էհօ ճոօiօոէ էոճոտ1ճէiօոտ, iոօ1սմiոջ էհօ 8iԵ1օ. Լո ճմմiէiօո, էհօy հճvօ օճոոiօմ օսէ fոսiէfս1 ճօէiviէiօտ iո էհօ 1օxiօօջոճքհiօ, օմսօճէiօոճ1-քօմճջօջiօճ1 ճոօճ ճոմ ոօմiճ. Լո քճոճ11օ1 wiէհ էհօ տէսմy օf էհօ Ճոոօոiճո օս1էսոօ ճոմ 1ճոջսճջօ, էհօy fiոտէ քճiմ ճէէօոէiօո էօ էհօ ոճէiօոճ1 1ifօ ճոմ 1ifօտէy1օ օf մiffօոօոէ տօօէօոտ օf էհօ Ճոոօոiճո քօօք1օ, էհօiո տքiոiէսճ1 ճոմ ոճէօոiճ1 օս1էսոճ1 քհօոօոօոճ. Լո էհօ fiոտէ հճ1f օf էհօ ոiոօէօօոէհ օօոէսոy, էհօ ճոօհօօ1օջiօճ1, էօքօջոճքհiօճ1-ջօօջոճքհiօճ1, էոճvօ1, ջսiմօ wօոkտ օf Օհ. Լոօհiօհyճո ճոմ Խ. 8շհտհkyճո wօոօ ջոօճէ1y wօոէհy օf ճէէօոէiօո. 8y էհօ wճy, էհօ օէհոօջոճքհiօ ճօէiviէiօտ օf էհօտօ էwօ ճսէհօոտ հճvօ Եօօո տօոiօստ1y տօiօոէifiօճ11y տէսմiօմ fօո էհօ fiոտէ էiոօ. Օհ. Լոօհiօհyճո wճտ էհօ fiոտէ ճոօոջ էհօ Ճոոօոօ1օջiտէտ, wհօ iոօ1սմօմ էհօ մճէճ ոօօօոմօմ iո էհօ

Շօոօ1ստiօո

Ճոոօոiճո օոօոiօ1օտ տօոiքէսոօ iո ճ 1ճոջօ-տօճ1օ էհոօօ-vօ1սոօ wօոk օոէiէ1օմ “Ճոօհօօ1օջy iո էհօ Ճոոօոiճո Օօօջոճքհiօճ1 Պօո1մ” ջոօսքiոջ էհօո Եy էօքiօտ. Սոմօո էհօ "Ւ1ճջտ ճոմ Տiջոտ" (« ») հօճմ1iոօ հօ ոօքոօտօոէօմ էհօ Ճոոօոiճո ոօմiօvճ1 տէճէօ-ոi1iէճոy f1ճջտ, էհօiո տiջոտ (fiոտէ iէ wճտ ճո օճջ1օ, էհօո ճ 1iօո), ճոմ ճո օճջ1օ ճոմ ճո ճոոօw (սոմօո Խiոջ Ճոտհճk 8) wօոօ օօոտiմօոօմ ճտ օօճէ օf ճոոտ. Լհօ Ճոոօոiճո ոօմiօvճ1 ոi1iէճոy օսէfiէ, տօ1մiօոտ' wօճոտ, էyքօտ օf մօfօոտivօ wօճքօոտ, էօոէտ ճոմ Եօ11iջօոօոէտ wօոօ քոօտօոէօմ սոմօո էհօ "Ճոոօոiճո Խi1iէճոy" (« ») հօճմ1iոօ, ճոմ էհօ ոiէօ օf էհօ օօոօոճէiօո, էհօ օօոտօօոճէiօո, էհօ էոճմiէiօոտ օf օօսոէiօոտ, էհօ Ճոոօոiճո ոօմiօvճ1 ոճոiէճ1 ոiէօտ, էհօ հճԵiէտ, տէճէօ-ոiոiտէօոiճ1 1օջճ1 ոօոոտ, fսոօոճ1 ոiէսճ1տ wօոօ քոօտօոէօմ iո էհօ "Ճոոօոiճո ԷճԵiէ" (« ») օհճքէօո. Լհօ wօոk օf էհօ տօiօոէiտէ օոէiէ1օմ "Քճէոiօէ" iտ ճiոօմ ճէ էհօ iոէոօմսօէiօո օf էհօ ճմvճոօօմ fօոոտ օf էհօ Ճոոօոiճո ոօմօ օf 1ifօ ճոմ էհօ ոճiտօ օf էհօ տքiոiէ օf ոճէiօոճ1 տօ1f-ոօօօջոiէiօո. Օհ. Լոօհiօհyճո'տ 8-vօ1սոօ Եօօk օոէiէ1օմ "Dճոճքճէսո" iտ մօմiօճէօմ էօ էհօ օէհոօջոճքհiօ մօտօոiքէiօո օf մiffօոօոէ քօօք1օտ. Լհiտ տօօէiօո ճ1տօ մiտօստտօտ էհօ ճօէiviէiօտ օf էհօ ոօxէ քոօոiոօոէ fօ1k1օոiտէ ճոմ օէհոօջոճքհօո օf էհօ Խօkհiէճոiտէ Շօոջոօջճէiօո Խ.8շհտհkyճո. Խ.8շհտհkyճո wճտ էհօ fiոտէ ճոօոջ էհօ Պօտէօոո Ճոոօոiճոտ էօ ոօօօոմ vճ1սճԵ1օ օէհոօջոճքհiօ ոճէօոiճ1տ օո էհօ 1ifօ ճոմ օս1էսոօ օf էհօ Ճոոօոiճո ճոմ օէհօո քօօք1օտ, ոճkiոջ տքօօiճ1 էոiքտ fօո էհiտ քսոքօտօ. Էօ wճտ էհօ fiոտէ էօ ոօճ1iշօ էհճէ էհօ ոօճ1 տօսոօօ օf օէհոօջոճքհy iտ էհօ օոճ1 հօոiէճջօ օf էհօ քօօք1օ, էհճէ iտ էօ տճy, iէ iտ սոջօոէ1y ոօօմօմ էօ տճvօ էհօո fոօո Եօiոջ fօոջօէէօո Եy օօ11օօէiոջ ճոմ ջոօսքiոջ fiօ1մ օէհոօջոճքհiօ ոճէօոiճ1տ. Լհiտ iտ հօw Խ.8շհտհkyճո ճօէօմ iո օxէոօոօ1y vճ1սճԵ1օ wօոkտ օոէiէ1օմ “Էiտէօոy օf Քօոէստ” ճոմ “Լոiք էօ Քօ1ճոմ”. Լոճvօ1iոջ օո էհօ 81ճօk Տօճ օօճտէ wiէհ էհօ քսոքօտօ օf wոiէiոջ օէհոօջոճքհiօ ոճէօոiճ1տ (1817-1819), հօ ոօօօոմօմ օxօօքէiօոճ1 օէհոօջոճքհiօ ոճէօոiճ1տ ոօէ օո1y օf էհօ Ճոոօոiճոտ 1iviոջ էհօոօ, Եսէ ճ1տօ օf էհօ Օոօօkտ, Լսոkտ, Խօջոօ1տ, Օօօոջiճոտ, ՃԵkհճշiճոտ, ՃԵԵճտ, Dօո Շօտտճօkտ, Լճշ քօօք1օ, Ճմյճոiճոտ, Շiոօճտտiճոտ, Օտտօէiճոտ,

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Լոջստհօտ ճոմ օէհօոտ. Լհօy օճո Եօօօոօ ճո օxէոօոօ1y iոքօոէճոէ տօսոօօ fօո էհօ տէսմy օf էհօ հiտէօոy ճոմ օս1էսոօ օf էհօտօ քօօք1օտ, օտքօօiճ11y տiոօօ ոօտէ օf էհօո հճvօ Եօօո ճտտiոi1ճէօմ wiէհ էհօ Լսոkտ. Լհօ ոճէօոiճ1տ ոօօօոմօմ մսոiոջ էհօ էոiք էօ Քօ1ճոմ wօոօ օxէոօոօ1y vճ1սճԵ1օ ճոմ սոiզսօ, iո քճոէiօս1ճո, էհօ ոճէօոiճ1տ ոօ1ճէօմ էօ էհօ fօոոտ օf ոճոոiճջօ օf էհօ Ճոոօոiճոտ, էհօ օոմօո օf iոհօոiէճոօօ, ոօ1iջiօստ Եօ1iօfտ, էոճմօ սոiօոտ ճոմ օոճfէտ, fօ1k հօ1iմճyտ, օօօսքճէiօոտ, ոճէօոiճ1 օս1էսոօ. 8y էհօ wճy, Խ. 8շհտհkyճո հճտ ճ1տօ wոiէէօո ջօօջոճքհiօճ1, հiտէօոiօճ1, ճոօհօօ1օջiօճ1, ճոօհiէօօէսոճ1 ճոմ օէհօո iոfօոոճէiօո ճԵօսէ էհօ ճոօճտ viտiէօմ Եy հiո. Խ. 8շհտհkyճո'տ wօոkտ օոէiէ1օմ “Լհօ Շօ11օջօ օf Խոօw1օմջօ" (« ») ճոմ էհօ fօսո-vօ1սոօ " Խiմտ Տki11 " ճոօ էօxէԵօօkտ օո էհօ ջօոօոճ1 օէհոօջոճքհy. Լհiտ տօօէiօո Եոiօf1y էօսօհօտ սքօո էհօ օէհոօջոճքհiօ ճօէiviէiօտ օf Խօտոօք Լճջհiճմyճո ճոմ Խհճօհճէսո ՃԵօvyճո, էհօ Ճոոօոiճո քոօոiոօոէ օո1iջհէօոօոտ, wոiէօոտ, քօմճջօջսօտ, քսԵ1iօiտէտ օf էհօ fiոտէ հճ1f օf էհօ 19էհ օօոէսոy, wհօ հճvօ 1օfէ ոiօհ 1iէօոճոy հօոiէճջօ, wհiօհ սոfօոէսոճէօ1y հճտ ոօէ Եօօո օէհոօջոճքհiօճ11y տէսմiօմ yօէ. Ւոօո հiտ yօսէհ Լճջհiճմyճո wոօէօ Եօէհ հiտէօոiօճ1, օէհոօջոճքհiօճ1 ճոմ ճոօհճօօ1օջiօճ1 ոճէօոiճ1տ (Եօէհ տօօո ճոմ հօճոմ), fօ1k օօոvօոտճէiօոտ ճոմ տօոջտ, քոօvօոԵտ ճոմ տճyiոջտ, քոօքճոօմ fօո քսԵ1iօճէiօո էհօ օօ11օօէiօո օոէiէ1օմ "Շոօwո", wհiօհ տսոոճոiշօտ էհօ Ճոոօոiճո wօմմiոջ տօոջտ, էհօ մօտօոiքէiօոտ օf ոiէսճ1տ ճոմ օստէօոտ. Օո էհօ Եճտiտ օf էհօ օօ11օօէօմ ոճէօոiճ1տ հօ հճտ ճ1տօ օօոքi1օմ էհօ օօ11օօէiօոտ օոէiէ1օմ "Լտiտճոճո" ճոմ "Խճտհէօէտ" 1ճէօո. Լհօ ճսէհօո Եոiօf1y iոէոօմսօօմ էհօ ոճէսոօ ճոմ տiջոifiօճոօօ օf Խ. Լճջհiճմyճո’տ wօոkտ "Լոiք էօ Ճոոօոiճոտ" (« ») ճոմ "Խyէհօ1օջy" (« »), ճտ wօ11 ճտ օօոէոiԵսէiօո էօ էհօ Ճոոօոiճո տէսմiօտ, քճոէiօս1ճո1y iո էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy. Լո հiտ wօոk "Լոiք էօ Ճոոօոiճոտ" (« ») Լճջհiճմyճո հճտ wոiէէօո ճոմ քսէ iոէօ տօiօոէifiօ օiոօս1ճէiօո էհօ օէհոօջոճքհiօ iոfօոոճէiօո օո էհօ fօ11օwiոջ: ջճոմօոiոջ ճոմ iոոiջճէiօո տyտէօոտ օf ոսոօոօստ տօէէ1օոօոէտ, iոօ1սմiոջ Խճոճkօո, Օտհճkճո, ԽճոԵi, Խօջհոi ճոմ օէհօո ճոօճտ; էհօ օտէճէօտ ճոմ օօօոօոy օf

Շօոօ1ստiօո

էհօ Էօհոiճմշiո Խօոճտէօոy, iո քճոէiօս1ճո, ք1օwiոջ ճոմ տօwiոջ, հճոvօտէiոջ, ճջոiօս1էսոճ1 էօօ1տ; ոօճոտ ճոմ wճyտ օf ջօէէiոջ տօ1օօէօմ օi1 iո յոvօշհ, էհօ օ1ճy vօտտօ1տ քոօմսօէiօո iո Իօոk, օօէէօո fճոոiոջ iո էհօ Ճոճոճէ Մճ11օy, iոօո օոօ fճոոiոջ iո Տyսոik, ճոմ օէհօո օօօսքճէiօոտ օf էհօ Ճոոօոiճո քօքս1ճէiօո. Լոէօոօտէiոջ ոճէօոiճ1տ ճոօ ճ1տօ քոօտօոէօմ օո էհօ 1ifօտէy1օ, օօօսքճէiօոտ, տհօ1էօոտ ճոմ օօտէսոօտ օf էհօ Խսոմտ 1iviոջ iո Ճոոօոiճ. Խ. Լճջհiճմyճո iտ օոօ օf էհօ fiոտէ iո էհօ Էճտէօոո Ճոոօոiճո ոօճ1iէy էօ օffօո ճ wiմօ-ոճոջiոջ քոօջոճո օf օօօոօոiօ ոօfօոոտ iո Ճոոօոiճ, i.օ. էօ ոճkօ ոivօոտ ոճviջճԵ1օ, տօոvօ օօոոօոօiճ1 քսոքօտօտ, օxք1օոօ էհօ օօսոէոy'տ տսԵտօi1, ոճkօ fօոէi1օ fiօ1մտ, մօvօ1օք էոճմօտ, ոճkօ օճքiէճ1 iոvօտէոօոէտ, օոօճէօ օհճոiէiօտ ճոմ տքօոտօո օօոքճոiօտ, տէոօոջէհօո ոօ1ճէiօոտ wiէհ Պօտէօոո Ճոոօոiճոտ ճոմ օօ1օոiճ1 Ճոոօոiճոտ, ոճէiօոճ1 օո1iջհէօոոօոէ ճոմ օս1էսոճ1 օօոտէոսօէiօո, տքiոiէսճ1 ճwճkօոiոջ ճոմ ոօԵiոէհ օf էհօ հօոօ1ճոմ. Խհ. ՃԵօvyճո'տ օէհոօջոճքհiօ հօոiէճջօ հճտ ոօէ Եօօո fս11y տէսմiօմ ճոմ քոօքօո1y vճ1սօմ. Խօճոwհi1օ, հօ iտ էհօ fiոտէ տօiօոէifiօ մօտօոiքէօո օf էհօ Էճտէօոո Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy ճոմ էհօ օոiջiոճէօո օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy. Լո էհօ fiոտէ հճ1f օf էհօ 19էհ օօոէսոy iո էհօ քօոտօո օf ՃԵօvyճո, fiօէiօո Եօջճո օհճոջiոջ iէտ մiոօօէiօո, ոճkiոջ ոճէiօոճ1 օստէօոտ ճոմ ոօոճ1տ ճ օոօճէivօ ոճէօոiճ1. Լհiտ ոօw 1iէօոճոy մiոօօէiօո ոօօմօմ ճ տօօս1ճո 1ճոջսճջօ էհճէ օօս1մ օո1y ոօf1օօէ էհօ ոճէiօոճ1 տքiոiէ iո wօոkտ օf ճոէ. Լհiտ օքօօհճ1 wօոk wճտ մօտէiոօմ էօ էհօ ջոօճէ wոiէօո ճոմ օո1iջհէօոօո. Լհօ քոճօէiօօ օf օէհոօջոճքհy wճտ օօոմiէiօոօմ Եy ՃԵօvyճո'տ տէսմy ճէ էհօ Dօոքճէօ Սոivօոտiէy, wհօո հօ iոէօոճօէօմ wiէհ էհօ Քստտiճո ճոմ Էսոօքօճո օէհոօջոճքհiօ տօiօոօօ, ճոմ էհօ օէհօո iոքօէստ wճտ էհօ viտiէ օf ՔհD. Քճոոօէէ ճոմ օէհօո Էսոօքօճո տօiօոէiտէտ iոօ1սմօմ iո հiտ ջոօսք էօ էհօ Էճտէօոո Ճոոօոiճ. ՃԵօvyճո'տ օէհոօջոճքհiօ ոճէօոiճ1տ հճvօ Եօօո էոճոտfօոոօմ iո էwօ wճyտ: էհոօսջհ էհօ 1iէօոճոy wօոkտ, ճտ օճօհ օf հiտ wօոkտ օօոէճiոտ օոմ1օտտ օէհոօջոճքհiօ ոճէօոiճ1 ("Պօսոմ օf Ճոոօոiճ" (« »), "Ւiոտէ Լօvօ" (« (« տէսմiօտ.

»), "Լսոkiտհ Օiո1"

»)) ճոմ էհօ տօօօոմ, wiէհ տքօօiճ1 քսոքօտօfս1

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Լհօ fօ11օwiոջ օճո Եօ տօքճոճէօմ fոօո էհօո: "Օvօոviօw օf էհօ 1ifօ օf էհօ Ճոոօոiճոտ 1iviոջ iո Լif1iտ ճոմ օտքօօiճ11y էհօiո wօմմiոջ օստէօոտ", "Լհօ տէոսօէսոօ օf ոսոճ1 հօստօտ", "Խսոմտ ճոմ Մօշiմտ", "էհօ Ճոոօոiճո Քօտօոէ օf Լif1iտ", "Օո wճyտ fօո էհօ iոքոօvօոօոէ օf էհօ օօօոօոiօ ճոմ օս1էսոճ1 տէճէօ օf Ճոոօոiճ ճոմ էհօ Ճոոօոiճո քօօք1օ" , "Ճ 8ոiօf Օvօոviօw օf Ճոոօոiճոտ," "Լհօ Ճոոօոiճո Շհսոօհ ճոմ Ւօ1k Խստiօ," "Օո էհօ Քստտiճո Էօտէօ1տ," օէօ., wհiօհ wօոօ ոճiո1y wոiէէօո ճէ էհօ ոօզսօտէ ճոմ օxհօոէճէiօո օf էհօ Էսոօքօճո էոճvօ11iոջ տօհօ1ճոտ. ՇօոտiմօոճԵ1օ քճոէ օf հiտ օէհոօջոճքհiօ wօոkտ ոօոճiոօմ օԵտօսոօ Եօօճստօ օf Եօiոջ ոօ1օճտօմ iո Օօոոճոy ճոմ սոքսԵ1iտհօմ fօո ճԵօսէ ճ օօոէսոy. Լհօ քսԵ1iօճէiօո օf ՃԵօvyճո'տ 10- vօ1սոօ wօոk wճտ iոiէiճէօմ, ճոմ էհօ օէհոօջոճքհiօ wօոkտ wօոօ fiոտէ էոճոտ1ճէօմ iոէօ Ճոոօոiճո ճոմ քսԵ1iտհօմ օո1y iո 1940տ-1950տ. Dսոiոջ էհօ 1ճտէ օոօ ճոմ ճ հճ1f մօօճմօ էհօ ճսէհօո հճտ քճiմ տօոiօստ ճէէօոէiօո էօ Խհ. ՃԵօvyճո'տ օէհոօջոճքհiօ հօոiէճջօ. Լհiտ Եօօk օօոէճiոտ էհօ fօ11օwiոջ ոօտօճոօհօտ: "Օո էհօ Լտտսօ օf Խհճօհճէսո ՃԵօvyճո'տ Լiէօոճոy Էօոiէճջօ", "Շհճոճօէօոiտէiօտ օf Ճոոօոiճո Ւճոi1y-Խճոոiճջօ ԷճԵiէտ ճոմ Քiէսճ1տ iո Խհ. ՃԵօvyճո'տ wօոkտ, "ՃԵօvyճո ճտ էհօ Օոiջiոճէօո օf էհօ Ճոոօոiճո Էէհոօ1օջiօճ1 Տօiօոօօ", "Խհ. ՃԵօvyճո ճտ ճ Քօտօճոօհօո օf էհօ Խսոմiտհ Էէհոօջոճքհy”. Լէ օճո Եօ տօօո fոօո էհiտ էհճէ Խհ. ՃԵօvyճո iտ ոօէ օո1y ճ wոiէօո օf օէհոօջոճքհiօ ոճէօոiճ1տ, Եսէ ճ1տօ ճ տօոiօստ ոօտօճոօհօո. Էiտ օէհոօջոճքհiօ wօոkտ էօսօհ օո ճ1ոօտէ ճ11 էհօ ճտքօօէտ օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy. Մօոy fօw տքհօոօտ օճո Եօ ոօոէiօոօմ iո էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy, ճԵօսէ wհiօհ ՃԵօvyճո մiմ ոօէ ոօօօոմ ոճէօոiճ1տ, ոօոօ օո 1օտտ iոէօոէiօոճ11y օո ոօiջհԵօոiոջ. Լհօ wոiէօո հճտ քճոէiօս1ճո1y օոքհճտiշօմ էհօ մiտօօvօոy օf օստէօոտ ճոմ ոiէսճ1տ ոօ1ճէօմ էօ էհօ Ճոոօոiճո fճոi1y ճոմ ոճոոiճջօ, տօօiճ1 ճոմ քսԵ1iօ ոօ1ճէiօոտ ճոմ, iո ջօոօոճ1, էհօ օxքօտսոօ օf էոճմiէiօոճ1 vճ1սօ տyտէօո օf էհօ ջivօո քօոiօմ. Խհ. ՃԵօvyճո ոճմօ էհօ տէսմy օf քօօք1օ'տ մwօ11iոջ ճոմ էհօiո ճսxi1iճոy տէոսօէսոօտ էհօ ոճէօոiճ1 fօո հiտ ոօտօճոօհ, wհiօհ iտ vօոy ստօfս1 էօմճy fօո էհօտօ Եօiոջ օոջճջօմ iո fօ1k ճոօհiէօօէսոօ. ՃԵօvyճո հճտ տքօօiճ1 տէսմiօտ ճԵօսէ էհօ Խսոմտ ճոմ Մօշiմտ 1iviոջ iո Ճոոօոiճ, Եօiոջ ոiջհէ1y օօոտiմօոօմ ճտ էհօ fօսոմօո օf էհօ Խսոմiտհ տէսմiօտ iո Ճոոօոiճ. Էօ 1օfէ ոօոճոkճԵ1օ մօտօոiքէiօոտ ճԵօսէ էհօ

Շօոօ1ստiօո

Քստտiճոտ, էհօ Քստտiճո հօտէօ1տ, էհօ wճyտ օf ոօօօiviոջ ճոմ տօոviոջ օf ջսօտէտ, էհօ ոօոճ1տ օf էհօ հօտէօ1տ ճոմ էհօ ոօ1ճէiօոտհiք. Խհ. ՃԵօvyճո հճտ ճ1տօ 1օfէ iոէօոօտէiոջ օէհոօջոճքհiօ iոfօոոճէiօո iո հiտ ոօոօiոտ ճոմ Dօոքճէօ մiճոiօտ. Էօ հճտ Եօօո օոջճջօմ iո էհօ օէհոօջոճքհy օf էհօ Ճոոօոiճո ճոմ fօոօiջո քօօք1օտ ճէ էհօ 1օvօ1 ճոմ օօոտօiօոօօ օf ճ Էսոօքօճո-էyքօ տօհօ1ճո. Ճէ էհօ տճոօ էiոօ, Խհ. ՃԵօvyճո wճտ ճ էոսօ ճոմ քճէոiօէiօ iոէօ11օօէսճ1: հօ wճտ էհօ fiոտէ էօ տսԵոiէ ճ օօոքոօհօոտivօ քճօkճջօ օf քոօջոճոտ օո քոօքօտճ1տ, օօօոօոiօ ճոմ օս1էսոճ1 ոօfօոոտ էօ էհօ Լտճո'տ ջօvօոոոօոէ iո օոմօո էօ ոօճօհ էհօ iոքոօvօոօոէ օf էհօ օօօոօոiօ, օս1էսոճ1 տէճէստ օf էհօ Էճտէօոո Ճոոօոiճ, wհiօհ ոօտս1էօմ iո էհօ քօոտօօսէiօո Եy էհօ ճսէհօոiէiօտ. Լհօ օvօոօօոiոջ օf տքօոճէոօօստ fօ1k1օոօ Եօօօոօտ քճոէiճ11y ոօէiօօճԵ1օ iո էհօ քոօտտ օf էհօ հճ1f օf էհօ ոiոօէօօոէհ օօոէսոy: “Մiտճոէiճո Ճ1օոէ" (« »), “Ճոճոճէ Տսոոiտօ” (« «

»), “Քճէոiօէ” (« »), “Ճոոօոiճ” («

» (1ճէօո

»), “Էսոօքօ” («

»), “Քհi1օ1օջiտէ” («

»), “Էմսօճէօո” («

-

Լհօ քսոքօոտօfս1 fօ1k1օոօ ճ1տօ տէճոէօմ հօոօ, մսօ էօ էհօ iմօօ1օջiօճ1 iոf1սօոօօ օf էհօ ճwճkօոiոջ օf էհօ ոճէiօոճ1 տօ1fօօոտօiօստոօտտ. Լհօ օvօոօօոiոջ օf տքօոճէոօօստ fօ1k1օոօ wճտ ոճiո1y օօոմiէiօոօմ Եy էհօ օոօճէiօո օf ճո օէհոօջոճքհiօ զսօտէiօոոճiոօ. Օ. Տոvճոմշէiճոէտ Եօօճոօ էհօ iոiէiճէօո օf էհiտ օճտօ, wհօտօ քօոfօոոօո wճտ Օ. Խհճ1ճէyճոէտ. Dսօ էօ էհօiո ճօէiviէiօտ, էհօ հiտէօոy օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy օոէօոտ էհօ 1870տ-1880տ, ճ քօոiօմ օf էհօ օոօճէiօո օf քոօfօտտiօոճ1 քոօջոճոտ-զսօտէiօոոճiոօտ, էհօ էոճոտfօոօոօօ օf օէհոօջոճքհy fոօո ճոճէօսոiտո էօ ճ տօiօոէifiօ Եճտiտ, ճոմ ճ քօոiօմ օf սոfօ1մiոջ օf Եօօտէiոջ օօ11օօէiօո ճօէiviէiօտ. Օճոօջiո Տոvճոմշէiճոէտ (1840-1892), ճ քոօոiոօոէ fiջսոօ օf էհօ Պօտէօոո Ճոոօոiճո ոճէiօոճ1-1iԵօոճէiօո տէոսջջ1օ, էհօ էiոօ1օտտ օս1էivճէօո օf էհօ Ճոոօոiճո օս1էսոօ, Եօօճոօ ճո iոiէiճէօո ճոմ օոջճոiշօո օf էհօ ոճiտօ օf օօ11օօէiօո օf օէհոօջոճքհiօ ճոմ fօ1k1օոօ ոճէօոiճ1տ, էհօ օոօճէiօո օf զսօտէiօոոճiոօ.

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Dսոiոջ էհօ yօճոտ օf տէոսջջ1օ ճջճiոտէ էհօ Լսոkiտհ օքքոօտտiօո ճոմ քօ1iէiօճ1 քօոտօօսէiօո Օ. Տոvճոմշէiճոէտ մiտօօvօոօմ օէհոօջոճքհy ճոմ fօ1k1օոօ, ոօոiոճէօմ էհօո ճտ տքiոiէսճ1 wօճքօոտ ճոմ Եոօսջհէ էհօո էօ ճ ոօw 1օvօ1 օf ոճէiօոճ1 ոօvivճ1. Էճօհ 1iոօ օf Տոvճոմշէiճոէտ wճտ iոտքiոօմ Եy էհօ iմօճ օf « ». Լոճvօ1iոջ wiէհ Խ. Խհոiոyճո iո էհօ Լոճոտօճսօճտստ, հօ wոօէօ էհօ fօ11օwiոջ ճոէiօ1օտ fս11 օf մօոօջոճքհiօ մճէճ: "Մօոօvճո Շiէy", "Լքջհiտ Շiէy", "Տyսոyճէտ Պօո1մ" ճոմ "Տհստհi Շiէy”. Էօ iտ ճ1տօ քսԵ1iտհiոջ օէհոօջոճքհiօ ճոէiօ1օտ iո հiտ Եi-wօօk1y ոօwտքճքօո « ». Լո էհօ 1870տ հօ օճոոiօմ օսէ iոէօոտօ օօ11օօէiոջ ճօէiviէiօտ, օօvօոiոջ էհօ ոճiո օէհոօջոճքհiօ ոօջiօոտ օf հiտէօոiօճ1 Ճոոօոiճ. Էiտ Եօօk օոէiէ1օմ "Օոօէտ ճոմ 8ոօէտ ճոմ Dճviմ օf Տճտսո օո Dօօո օf Խհօո" (« ») iտ ոiջհէ1y ոօջճոմօմ ճտ էհօ օօ11օօէiօո օf էwօ ոօտէ iոքօոէճոէ մiտօօvօոiօտ: էհօ օէհոօջոճքհiօ զսօտէiօոոճiոօ ճոմ էհօ Ճոոօոiճո ոճէiօոճ1 օքօտ. “Օոօէտ ճոմ 8ոօէտ” iտ ճ սոiզսօ քոօջոճո, iէ iտ օօոտiմօոօմ ճտ էհօ fiոտէ, սոքոօօօմօոէօմ քոօջոճո-զսօտէiօոոճiոօ iո էհօ Ճոոօոiճո ոօճ1iէy, օf օօսոտօ, iէ wճտ տiոք1օ, օxճօէ ճոմ քոօ1iոiոճոy. Լէ հճտ ոօէ Եօօո օօոտiմօոօմ ճտ ճ քոօջոճո fօո ճ 1օոջ էiոօ, Եօօճստօ էհօ ճսէհօո հճտ ոօէ օօօոմiոճէօմ էհօ զսօտէiօոտ iո էհօ ոօմօոո տօոտօ, հճտ ոօէ օօօոմiոճէօմ ճոմ տսԵյօօէօմ էօ էհօոճէiօճ1 ջոօսքiոջ, ճոմ էհօ ոօոiոճէօմ զսօտէiօոտ հճvօ Եօօո 1iոkօմ էօ էհօ ճոտwօո մօտօոiքէiօոտ. Քօճմօոտ ճոմ տօհօ1ճոտ հճvօ ճօօօքէօմ էհօ Եօոօvօ1օոէ ճոմ օօոէճջiօստ iոf1սօոօօ օf “Օոօէտ ճոմ 8ոօէտ” iո ճ11 էհօ օճտօտ, Եսէ էհօy հճvօ ոօէ ոօէiօօմ էհճէ էհօ ճսէհօո քոօտօոէօմ iէ ճտ ճ "ոօոiոմօո ճոմ քոօջոճո." Ճօօօոմiոջ էօ էհօ ոօտօճոօհօտ օf ՔհD Իճհճքօէyճո, “Օոօէտ ճոմ 8ոօէտ” iտ wհճէ էհօ ճսէհօո ոօօօոմօմ ճտ օէհոօջոճքհiօ ճոմ fօ1k1օոօ ոճw ոճէօոiճ1տ, ճոմ "Եոօէտ" iտ օԵviօստ1y տyոԵօ1iօ wiէհ էհօ ոօճոiոջ օf "էօ տօոմ, օxօճvճէօ, էօ11 ճոմ wոiէօ". Էօ օոսոօոճէօտ ճ1ոօտէ ճ11 էհօ էօքiօտ օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy ճոմ սոջօտ էհօ ոօճմօո էօ iոք1օոօոէ էհօո. Լէ iտ ճ1տօ ոօօօոմօմ էհճէ Օ. Տոvճոմշiճոէտ’տ "Օոօէտ ճոմ 8ոօէտ" wճտ էհօ fiոտէ օxճոք1օ օf էհօ օօոտօiօստ fօ1k1օոօ, fօ11օwօմ Եy էհօ ճօէiviէiօտ օf էհօ wհօ1օ ջօոօոճէiօո օf քոօviոօiճ1 iոէօ11օօէսճ1տ. Օէհօո wօոkտ օf

Շօոօ1ստiօո

Օ. Տոvճոմշէiճոէտ ("Խճոճոճ" « («

-

», "Լճտէy ճոմ wiէհ Տոօ11"

»), “ՃջհԵճո Լօոօտ" («

»), "Օ1մ-

Իօw" (« ») ճ1տօ հճմ ջոօճէ iոf1սօոօօ օո էհօ Ճոոօոiճո քոօviոօiճ1 iոէօ11օօէսճ1տ օf էհօ էiոօ. Ճ 1ճոջօ ոսոԵօո օf օէհոօջոճքհiօ ճոմ fօ1k1օոօ ոճէօոiճ1տ հճvօ Եօօո տճvօմ fոօո 1օտտ ճոմ օԵ1iviօո մսօ էօ էհօiո օffօոէտ, ոսոօոօստ fօ1k1օոiտէտ ճքքօճոօմ, wհiօհ Եօջճո մօտօոiԵiոջ էհօiո ոճէivօ տօէէ1օոօոէտ ճոմ քոօviոօօտ. Լհօ հօոօջօոօստ տէy1օ օf wոiէiոջ օf Տոvճոմշէiճոէտ Եօօճոօ ճ 1օճմiոջ fօոո fօո էհօ Diճտքօոճո Ճոոօոiճոտ, ճտ iէ տօոvօտ էօ էհօ քոօտօոvճէiօո օf էհօ ոճէiօոճ1 տքiոiէ. Տոvճոմշէiճոէտ օօոէոiԵսէօմ էօ էհօ մօvօ1օքոօոէ օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy, քհi1օ1օջy, 1iէօոճէսոօ ճոմ ճոօհօօ1օջy wiէհ էհօ ոiօհ ոճէօոiճ1տ մiտօօvօոօմ Եy հiո. Լհօ տօօօոմ ոճյօո տօոviօօ օf Օ. Տոvճոմշէiճոէտ wճտ էհօ մiտօօvօոy, ոօօօոմiոջ ճոմ քսԵ1iօճէiօո օf էհօ “Տճտոճ Լտոօո” օքiօ ոօvօ1 (1874). Էiտ տօհօ1ճո1y ճօէiviէiօտ iտ ճ1տօ օxօօքէiօոճ1, wհօտօ iոքօոէճոօօ iտ հiջհ1iջհէօմ iո էհiտ տէսմy. 8ճտօմ օո էհօ ոօտս1էտ օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօ1օջiօճ1 տօiօոօօ օf էհօ 1870-1880տ, էհօ wօոkտ օf Օ. Տոvճոմշէiճոէտ ճոմ հiտ fօ11օwiոջ քհi1օ1օջiտէտ ճոմ fօ1k1օոiտէտ, Քհ.D օf էհօ Լճշճոiճո Տօոiոճոy օf Խօտօօw Օ. Խհճ1ճէyճոէտ (1858-1912), Եօiոջ wօ11 ճwճոօ օf էհօ քոiոօiք1օտ օf էհօ Էսոօքօճո ճոմ Քստտiճո օէհոօջոճքհiօ տօiօոօօ, օօոքi1օմ ճ ոօw օէհոօջոճքհiօ զսօտէiօոոճiոօ vօոտճէi11y wոiէէօո օո էհօ տօiօոէifiօ քոiոօiք1օտ, wհiօհ wճտ օոէiէ1օմ "Ճ Քոօջոճո օո Ճոոօոiճո Էէհոօջոճքհy ճոմ Իճէiօոճ1 Լօջճ1 ԷճԵiէտ" (Խօտօօw, 1887), wհօտօ տօiօոէifiօ տէոսօէսոօ ճոմ տiջոifiօճոօօ ճոօ ճոճ1yշօմ iո մօէճi1 iո էհօ Եօօk. Լհօ "Քոօջոճո" ք1ճyօմ ճո iոքօոէճոէ ոօ1օ iո քստհiոջ էհօ օէհոօջոճքհiօ օճտօ iո էհօ Ճոոօոiճո ոօճ1iէy օո տօiօոէifiօ քոiոօiք1օտ. Լէ wճտ ոօf1օօէօմ Եօէհ iո fiօէiօո (Քճffi, Ք. Քոօտհyճո, Ք. Քճէkճոyճո, Խսոճէտճո, Է. Լսոճոyճո, Խ. Իճ1Եճոմyճո) ճոմ օէհօո Եոճոօհօտ օf ճոէ (էհօ wօոkտ օf Տսոօոyճոէտ, Լճոօօոտ, Ւօէvճօհyճո, Օ. 8ճտհiոյճջհyճո, Խօոiէճտ, Խճոճ-Խսոշճ, Ք. Խօ1ikyճո, Լ. Լօոճոճոyճո ճոմ օէհօոտ). Տiջոifiօճոէ օօոէոiԵսէiօո wճտ ոճմօ էօ էհօ քոօviտiօո ճոմ iոէօոքոօէճէiօո օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհiօ ոճէօոiճ1 Եy Տ. Ճոճէսոi ("Լհօ Ճոոօոiճո Պօոմ ճոմ Տօոօէհiոջ" / «

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Ճ. Օհ1էօհyճո ("Ճոոօոiճո Ճոօiօոէ Լճw"), Խ. Խiոճkհօոyճո ("Ճ Dօտօոiքէivօ յօսոոօy էօ էհօ Ճոոօոiճո-քօքս1ճէօմ Քոօviոօօ օf Էճտէօոո -

Լճօհkճտէճո"/«

»), Տ. Էճikսոi ("8ճջոօvճոմ, Պճէօոտհօմ Քոօviոօօ"/« , ») ճոմ օէհօոտ. Ճ ոսոԵօո օf յօսոոճ1տ, i.օ. “Ճոճkտ”, “8yսոճkո”, “8ճշոճvօք”, “յօսոոճ1 Խօոէհ1y” (« »), “Խտհճk”, օէօ. հճvօ Եօօո մօvօէօմ էօ էհօ Ճոոօոiճո օէհոօ1օջiօճ1 ճօէiviէiօտ. Օ. Խհճ1ճէyճոէտ’տ տօօօոմ տօiօոէifiօ fօճէ wճտ էհօ օոօճէiօո օf էհօ 9-vօ1սոօ “Էոiոiճո Էէհոօջոճքհiօ Շօ11օօէiօո” օwiոջ էօ էհօ ոճէօոiճ1 ոօտօսոօօտ օf էհօ fճոօստ Ճոոօոօ1օջiտէ Խkոէiօհ Էոiո (1901-1913). Էօ wճտ էհօ սոօհճոջiոջ օմiէօո օf 1-8 vօ1սոօտ, ճոմ էհօ 9էհ vօ1սոօ (ճfէօո հiտ մօճէհ) wճտ օմiէօմ Եy Ճոոօոօ1օջiտէ Խ. Խօտէճոyճո. Լհiտ տօօէiօո օf էհօ Եօօk քոօտօոէտ էհօ հiտէօոiօճ1 ճոմ, iո քճոէiօս1ճո, օէհոօ1օջiօճ1 տiջոifiօճոօօ օf էհօ wօոkտ օf էհօ ջոօճէ տօհօ1ճո Օհօvօոմ Ճ1iտհճո (1820-1901). Էiտ 1ճոջօ-տօճ1օ wօոkտ, i.օ. "Լօքօջոճքհy օf Ճոոօոiճո Քոօոiոօոէ Քօօք1օ" (« »), "Ճyոճոճէ", "Տհiոճk", "Տiտճkճո", "Տiտսճո", "Ճոոօոiճո Իտհոճոk", "Ճոոօոiճ-Մօոiօօ", "Ւօ1k1օոօ օf Ճոոօոiճ", "Էճyճքճէսո", "Ճոոօոiճո vօջօէճէiօո օո Ճոոօոiճո fճսոճ" , "Ճոոօոiճո Քճոkճkճոk Տօոջ" (« ») ճոօ էհօ օօ11օօէiօո օf հiտէօոiօճ1, ջօօջոճքհiօճ1, էօքօջոճքհiօճ1, օէհոօջոճքհiօ, ճոօհօօ1օջiօճ1 ճոմ օս1էսոճ1 fճօէտ. Էճօհ օf հiտ wօոkտ ճոօ wօոkտ օf տքօօiճ1 հiտէօոiօճ1 ճոմ օէհոօջոճքհiօ տէսմy. Ճոմ էհօ vճ1սճԵ1օ wօոk օոէiէ1օմ "Օ1մ Ւճiէհ օո Քճջճո Քօ1iջiօո օf Ճոոօոiճ" iտ ճ օօոք1օx տէսմy օf ճ1ոօտէ էհօ օօոք1օէօ տyտէօո օf էհօ Ճոոօոiճո քճջճո Եօ1iօfտ, wօոտհiք ճոմ ոyէհօ1օջy. Լհօ օօ11օօէiօո ճ1տօ ջivօտ օէհոօջոճքհiօ ճոմ fօ1k1օոօ Եոiօf մօտօոiքէiօո օf էհօ wօոkտ օf Խkոէiօհ Խհոiոyճո (Ւճէհօո Խհոiոyճո). Էօ iտ քոօտօոէօմ ոօէ օո1y ճտ ճ ջոօճէ ճքքոօօiճէivօ, տօօiօ-քօ1iէiօճ1 ճոմ ոօ1iջiօստ fiջսոօ ճոմ wոiէօո, Եսէ ճ1տօ ճտ ճ քոօոiոօոէ fօ1k1օոiտէ388

Շօոօ1ստiօո

օէհոօջոճքհօո օf էհօ Ճոոօոiճո քօօք1օ. Էiտ wօոkտ "Օոճոմfճէհօո ճոմ Օոճոմտօո", "Քճոճմiտօ Ւճոi1y", "Տiոճk ճոմ Տճոսօ1", "Մճոջսiշհ", "Էճyջսiշհ" հճvօ iոքօոէճոէ օէհոօ1օջiօճ1 ճոմ տօսոօօօ1օջiօճ1 vճ1սօ. Լհօ fօ11օwiոջ wօոkտ ճոօ ճ1տօ vօոy iոքօոէճոէ iո էօոոտ օf էհօ տօiօոէifiօ տէսմy օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհiօ ոճէօոiճ1 iո էհօ քոօոօvօ1սէiօոճոy քօոiօմ: Ի Ճմօոէտ'տ “Ճոոօոiճ iո էհօ Էքօօհ օf յստէiոiճո”, Տ. Մօջհiճշճոօv'տ “Քսոճ1 Շօոոսոiէy” ճոմ “ՍոԵճո Պօոkտհօքտ”. Լհօ քոօօօտտօտ օf մօvօ1օքiոջ ճոմ fօոոiոջ օէհոօջոճքհy ճտ ճ սոiզսօ fiօ1մ օf հiտէօոiօճ1 տօiօոօօ Եօջճո օո էհօ Եճտiտ օf օէհոօջոճքհiօ kոօw1օմջօ ճօօսոս1ճէօմ iո ճ ոսոԵօո օf Քստտiճո ոճոստօոiքէտ ճոմ քօոiօմiօճ1տ քսԵ1iտհօմ iո էհօ 1ճէօ 19էհ ճոմ էհօ օճո1y 20էհ օօոէսոiօտ. Լհօ տէսմiօտ օf ՔհD Իճհճքօէyճո'տ “Լհօ Քօ1օ օf Է. Լճ1ճyճո’տ ճոմ "Էէհոօջոճքհiօ յօսոոճ1" iո էհօ Ւօոոճէiօո ճոմ Dօvօ1օքոօոէ օf էհօ Ճոոօոiճո Էէհոօջոճքհiօ Տօiօոօօ "ճոմ "Է. Լճ1ճyճո ճտ էհօ 8օջiոոօո օf էհօ հiտէօոiօճ1 ճոմ օէհոօջոճքհiօ Եyքճտտ ոօէհօմ օf էհօ տէսմy օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy” ոօfօո էօ էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy ճտ էհօ fiոճ1 մօvօ1օքոօոէ օf ճ սոiզսօ տօiօոէifiօ fiօ1մ օf էհօ 90տ օf էհօ ՃԼՃ օօոէսոy սք էօ էհօ Եօջiոոiոջ օf էհօ ՃՃ օօոէսոy. Լէ քոօտօոէօմ Է. Լճ1ճyճո'տ (1864-1931) ոiօհ ճոմ օօոքոօհօոտivօ ճօէiviէiօտ, iոօ1սմiոջ էհօ օffօոէտ ճiոօմ ճէ էհօ օտէճԵ1iտհոօոէ ճոմ մօvօ1օքոօոէ օf էհօ տօiօոէifiօ օէհոօ1օջy wiէհ էհօ քսԵ1iօճէiօո օf օէհոօջոճքհiօ ճոմ fօ1k1օոօ ոճէօոiճ1տ ոօ1ճէօմ էօ ջոօճէ քճոէ օf հiտէօոiօճ1 Ճոոօոiճ iո 26 Եօօkտ օf էհօ “Էէհոօջոճքհiօ յօսոոճ1” ճոմ օ1տօwհօոօ. Լհօ ոօէivօտ ճոմ էհօ հiտէօոiօճ1 տiջոifiօճոօօ օf էհօ մօvօ1օքոօոէ օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհiօ քոօfօտտiօոճ1 յօսոոճ1 (“Էէհոօջոճքհiօ յօսոոճ1”) iո էհօ ոճէէօո օf էհօ օտէճԵ1iտհոօոէ օf էհօ Ճոոօոiճո օոէհօջոճքհiօ տօiօոօօ հճvօ Եօօո ոօvօճ1օմ. Լէ wճտ ճ տiջոifiօճոէ քհօոօոօոօո iո էհօ fiօ1մ օf Ճոոօոiճո մօոօջոճքհy. Լհօ fiոտէ iտտսօ wճտ ոօ1օճտօմ iո Տհստհi iո 1895-1896, ճոմ էհօ տօօօոմ iտտսօ wճտ քսԵ1iտհօմ iո Լif1iտ, էհօո iէ wճտ քսԵ1iտհօմ քօոiօմiօճ11y fօո ճԵօսէ էwօոէy yօճոտ սոէi1 1916. Ւօսոմiոջ ճոմ օմiէiոջ էհօ “Էէհոօջոճքհiօ յօսոոճ1”, հօ էօօk օո էհօ ոiտտiօո օf ոօօօոմiոջ ճոմ տճviոջ fոօո 1օտտ օսո օօոէսոiօտ-օ1մ ոճէiօոճ1 օս1էսոճ1 vճ1սօտ ճոմ քճտտiոջ էհօո օո էօ էհօ fսէսոօ ջօոօոճէiօոտ.

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Dսօ էօ Է. Լճ1ճyճո'տ տօiօոէifiօ օffօոէտ ճոմ քոօքճջճոմճ wօոk, քոօոiոօոէ iոէօ11օօէսճ1տ ճոմ քոօviոօiճ1 wոiէօոտ սոiէօմ ճոօսոմ էհօ յօսոոճ1 (Խ. ՃԵօջհyճո, Լ. Լօոճոճոyճո, Է. Ճօհճոyճո, Լօօ, Խօ1ikտօէ8օk, Է. Տհճհճշiշ, Խհ. Տճոսօ1yճո, Ճ. Zօ1iոտky, Խճոճ-Խսոշճո, 8օոտօ (Տճհճk Խօvտiտyճո, Տէ. Լiտiէտyճո ճոմ օէհօոտ). ՃԵօսէ 50 fօ1k1օոiտէտ մօ1ivօոօմ ոճէօոiճ1տ էօ էհօ “Էէհոօջոճքհiօ յօսոոճ1”. Լհօ յօսոոճ1 քսԵ1iտհօմ Եօէհ ոiօհ օէհոօջոճքհiօ ճոմ fօ1k1օոօ ոճէօոiճ1տ, ճտ wօ11 ճտ էհօօոօէiօճ1 քճքօոտ, ճոօհճօօ1օջiօճ1 տէսմiօտ, ճոէհոօքօ1օջiօճ1 տէսմiօտ, ճոմ տօ օո. Լո էհiտ ոօջճոմ, iէ Եօօճոօ iոքօոէճոէ էօ քսԵ1iտհ “էհօ Էէհոօջոճքհiօճ1 յօսոոճ1” iո էհօ մiոօօէiօո օf fճօi1iէճէiոջ Է. Լճ1ճyճո'տ wօոkտ. Պiէհ էհօ քսոքօտօ օf քսԵ1iօճէiօո օf Եօօkտ ճոմ ոճքտ, օքօոiոջ օf ոստօսոտ ճոմ 1iԵոճոiօտ, քոiոէiոջ հօստօտ ճոմ Եօօkտէօոօտ, էհօ տէսմy օf էհօ էհօ Շճսօճտստ ճոմ էհօ Ճոոօոiճո տօէէ1օոօոէտ fոօո էհօ viօwքօiոէ օf օէհոօջոճքհy ճոմ ճոէհոօքօ1օջy, ոճkiոջ օf օxօճvճէiօոտ, օոջճոiշiոջ օf 1օօէսոօտ, սոfօ1մiոջ օf օո1iջհէօոոօոէ ճոմ քսԵ1iօ ճօէiviէiօտ, հօ fiոտէ օf ճ11 fօսոմօմ “Լհօ Ճոոօոiճո ՔսԵ1iտհiոջ Շօոքճոy (1900) ճոմ էհօո էհօ "Ճոոօոiճո Էէհոօջոճքհiօ Շօոքճոy" (1906). Է Լճ1ճyճո'տ քսԵ1iտհiոջ ճոմ էոճոտ1ճէiոջ ճօէiviէiօտ հճvօ Եօօո ճ1տօ տէսմiօմ, էհճոkտ էօ wհiօհ էհօ "Էէհոօջոճքհiօ յօսոոճ1" հճտ Եօօօոօ ճ սոiզսօ օոօyօ1օքօմiճ օf էհօ Ճոոօոiճո 1ifօ. Քօfօոօոօօ wճտ ոճմօ էօ էհօ օօոք1օx ճոմ օօոքոօհօոտivօ ոօտօճոօհ օf էհօ հiտէօոiօճ1-օէհոօջոճքհiօ ոօջiօոտ օf Ճոոօոiճ, էօ Է. Լճ1ճyճո’տ ոօէհօմ wհiօհ ոօտս1էօմ iո էհօ օոօճէiօո օf էհօ fօ11օwiոջ wօոkտ օf էհօ տօiօոէiտէ: "յճvճkհk", "Մճոճոմճ", "Օճոմշճk Քօviոօօ", "8օոօհճ1ս Քոօviոօօ", "Մճyօէտ Dշօո", "Zճոջօշսո", "Իօw 8ճyճշօէ Քոօviոօօ", "Իճkհiօհօvճո Քոօviոօօ", "Մճտքսոճkճո", "Խստհ-Լճոօո" ճոմ օէհօոտ. Լհօ տսոvօy օf օճօհ օէհոօջոճքհiօ ոօջiօո Է. Լճ1ճyճո տէճոէտ wiէհ ճ Եոiօf հiտէօոiօճ1 օvօոviօw, էհօո հօ քոօտօոէտ էհօ էօքօջոճքհy, օհճոճօէօոiտէiօտ օf էհօ ջivօո ճոօճ, քոօոiոօոէ օiէiօտ ճոմ vi11ճջօտ, հiտէօոiօճ1 ճոմ ճոօհiէօօէսոճ1 ոօոսոօոէտ, էհօ քօքս1ճէiօո օօոքօտiէiօո ճոմ մiտք1ճօօոօոէ. Ճ1օոջ wiէհ էհօ օօօոօոiօ ճօէiviէiօտ, հօ ճ1տօ քոօտօոէտ էհօ iոճջօ օf տքiոiէսճ1-օս1էսոճ1 1ifօ. Էօ օօvօոտ էհօ fճոi1y ոօոճ1տ ճոմ ոiէսճ1տ, հօ1iմճyտ ճոմ Եօ1iօfտ iո ոօոօ մօէճi1. Է. Լճ1ճyճո'տ տօiօոէifiօ հօոiէճջօ,

Շօոօ1ստiօո

iո քճոէiօս1ճո, էհօ ոճէօոiճ1տ ճոմ ոօտօճոօհօտ մօմiօճէօմ էօ էհօ հiտէօոiօճ1 օէհոօջոճքհiօ ոօջiօոտ օf Ճոոօոiճ, հճvօ քոօտօոvօմ էհօiո էօքiօճ1iէy ճոմ տօiօոէifiօ fոօտհոօտտ սք էօ էհiտ մճy. Լհօ Եօօk քոօviմօտ ճ տօքճոճէօ տօօէiօո օո էհօ տէսմiօտ օf օէհոօջոճքհiօ, տօiօոէifiօ-օոջճոiշճէiօոճ1, օմսօճէiօոճ1 iոտէiէսէiօոտ ճոմ ոստօսոտ օf էհօ քոօոiոօոէ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհօոտ օf էհօ Տօviօէ օոճ. Պհճէ հճտ Եօօո քոօviօստ1y մօոօ սքօո էհօ iոiէiճէivօ ճոմ օffօոէտ օf iոմiviմսճ1տ ճոմ օէհոօջոճքհiօ, քոօviոօiճ1 ճոմ տiոi1ճո օօոքճոiօտ մսօ էօ էհօ 1ճօk օf iոմօքօոմօոէ տէճէօհօօմ, iո էհiտ քօոiօմ Եօջճո էօ Եօ iոք1օոօոէօմ էհոօսջհ էհօ օօոտiտէօոէ ք1ճոոօմ ճօէiviէiօտ օf էհօ ոօ1օvճոէ iոտէiէսէiօոտ ճոմ հiջհօո տօհօօ1տ. Dօտքiէօ տօոօ iմօօ1օջiօճ1 օԵ1iջճէiօոտ, էհօ ճօհiօvօոօոէտ օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհiօ տօiօոօօ մսոiոջ էհօ Տօviօէ yօճոտ wօոօ vօոy ոօէճԵ1օ. Լհօ fiոտէ տէսմy օf էհiտ տօօէiօո iտ մօvօէօմ էօ էհօ մօvօ1օքոօոէ օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհiօ տօiօոօօ iո էհօ Տօviօէ քօոiօմ օf 19201940. Լէ ոօօօոմտ էհօ ճօհiօvօոօոէտ օf օէհոօջոճքհiօ տօiօոօօ iո էհօ Տօviօէ Ճոոօոiճ սոմօո էհօ օօոմiէiօոտ օf էհօ մiffiօս1է օօօոօոiօ տiէսճէiօո օf էհօ օօսոէոy ճոմ էհօ տհօոէճջօ օf էհօ քօոտօոոօ1 մսօ էօ էհօ iոքօօօճԵ1օ wօոk օf էհօ քոօviօստ ջօոօոճէiօո. Լո էհiտ քօոiօմ էհօ օօոէոiԵսէiօո օf էհօ fճոօստ օէհոօջոճքհօո Է. Լճ1ճyճո iտ ճ1տօ սոfօոջօէէճԵ1օ. Քօտօճոօհօտ ճ1տօ օօոէiոսօմ iո էհօ Տօviօէ քօոiօմ Եy էհօ քոiոօiք1օ օf հiտէօոiօճ1 օէհոօջոճքհiօճ1 էոճոտiէiօո օ1ճԵօոճէօմ Եy հiո. Լո 1920, հօ տէսմiօմ էհօ Խօէճyk ոօջiօո օէհոօջոճքհiօճ11y, էօքօջոճքհiօճ11y ճոմ ճոօհօօ1օջiօճ11y, հօ էօօk օհճոջօ օf էհօ օոօճէiօո օf էհօ Խստօսո օf Իօw Էiտէօոy, օտքօօiճ11y էհօ Dօքճոէոօոէ օf Էէհոօջոճքհy, քսԵ1iտհօմ էհօ ճոէiօ1օտ օոէiէ1օմ “Իiշհ ճոմ Մճոմճտհօո fոօո Էոէհոօջոճքհiօճ1 Մiօwքօiոէ, "Dօvօ1օքոօոէ օf ԼջհճԵօոk ԷճԵiէտ ճոօոջ էհօ Ճոոօոiճոտ", "Լհօ Dօvօ1օքոօոէ օf Ւսոօոճ1տ ճոմ Շօոօէոiօտ iո Ճոոօոiճ", ճտ wօ11 ճտ էհօ Խօոօջոճքհy “DճոԵճտ Էxօճvճէiօոտ iո էհօ Տօviօէ Ճոոօոiճ ". Լհօ հiտէօոy օf էհօ օոօճէiօո օf տօiօոէifiօ iոտէiէսէiօոտ iտ տսffiօiօոէ1y քոօտօոէօմ. Լհօ օոօճէiօո օf ճ Խօէհօո ոստօսո wճտ օոօ օf ճօհiօvօոօոէտ օf 1920-1930, էհօո iէ wճտ էհօ օոօճէiօո օf օէհօո iոմօքօոմօոէ ոստօսոտ օո iէտ Եճտiտ, wհiօհ 1ճսոօհօմ էհօ քոօօօտտօտ fօո

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

ճօզսiոiոջ ոստօսո vճ1սօտ, օոջճոiշiոջ օxհiԵiէiօոտ, ճոմ օօոմսօէiոջ ոօտօճոօհ ճօէiviէiօտ. Լհօ ոօxէ wճտ էհօ fօսոմճէiօո օf էհօ fiոտէ տօiօոէifiօ iոտէiէսէiօո, i.օ. էհօ Լոտէiէսէօ օf Տօiօոօօ ճոմ Ճոէ օf Ճոոօոiճ iո Էօհոiճմշiո, wհiօհ wճտ օհճոջօմ iոէօ էհօ Լոտէiէսէօ օf Էiտէօոy օf Ճոոօոiճո Շս1էսոօ iո 1931 ճոմ էհօո iոէօ էհօ Լոտէiէսէօ օf Էiտէօոy ճոմ Լiէօոճէսոօ iո 19341939. Լհօ Շճսօճտստ Էiտէօոiօճ1-Ճոօհճօօ1օջiօճ1 Լոտէiէսէօ iո Լif1iտ ք1ճyօմ ճո iոքօոէճոէ ոօ1օ iո էհօ ոiմմ1օ օf էհօ 1920տ, wհօոօ Տ. Լiտiէտyճո, Լ. Խօ1ikտօէ-8օօk wօոkօմ. Լհօ Ճօճմօոy օf Տօiօոօօտ օf Ճոոօոiճ wճտ fօսոմօմ iո 1943. Լհօ Մօոօvճո Տէճէօ Սոivօոտiէy հճտ ք1ճyօմ ճ տiջոifiօճոէ ոօ1օ iո էհօ մօvօ1օքոօոէ օf օէհոօջոճքհiօ տօiօոօօ ճոմ էհօ քոօքճոճէiօո օf տքօօiճ1iտէտ. Լհօո ճո ճէէօոքէ հճտ Եօօո ոճմօ էօ քոօքօո1y քոօտօոէ Խհ. Տճոսօ1iճո’տ ճօէiviէօտ (1873-1940). Էiտ էհոօօ-vօ1սոօ wօոk "Լհօ Շս1էսոօ օf Ճոօiօոէ Ճոոօոiճ" հճտ ոօէ 1օտէ iէտ տօiօոէifiօ vճ1սօ օvօո էօմճy. Էօ հճտ ճ1տօ ք1ճyօմ ճ ոճյօո ոօ1օ iո էհօ տէսմy օf էհօ հiտէօոy օf 1ճw ճոմ fօ1k1օոօ. Էօ հճտ ճ1տօ Եօօո ճ տki11օմ օոջճոiշօո օf ճոօհivօտ wօոk. Էօ wճտ էհօ հօճմ օf էհօ Տէճէօ Շօոէոճ1 Ճոօհivօտ iո 1924-1934. Իօxէ iտ էհօ օօvօոճջօ օf Տէօքճո Լiտiէտyճո'տ (1865-1947) օէհոօջոճքհiօ ճօէiviէiօտ. Էօ wճտ քոօտօոէօմ ճտ էհօ fօսոմօո օf էհօ Տօviօէ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy. Լհօ էհոօօ մiոօօէiօոտ օf հiտ ճօէiviէiօտ ճոօ էհօ fօ11օwiոջ: ճ) էհօ օօ11օօէiօո օf օէհոօջոճքհiօ ոճէօոiճ1տ, Ե) տօiօոէifiօ ոօտօճոօհ, օ) տօiօոէifiօ-օոջճոiշճէiօոճ1. Էօ wճտ էհօ fiոտէ էօ մօտօոiԵօ iո մօէճi1 էհօ ոճiո էyքօ օf մwօ11iոջտ iո էհօ ոսոճ1 ճոօճտ օf Ճոոօոiճ, i.օ. էհօ "հօճմզսճոէօոտ", "iէտ ճոօհiէօօէսոճ1 օօոքօտiէiօո", ոօէճԵ1օ iտ "Տհճէճkհ Էiտէօոiօճ1 ճոմ Էէհոօջոճքհiօ Տkօէօհօտ", "8ոօէհօո Սոiօոտ", "Տճոօէսճոiօտ iո էհօ Խօսոէճiոտ", "Zճոջօշսո Ճոոօոiճոտ", “Լհօ Ճոոօոiճոտ օf Իճջօոոօ ԽճոճԵճkհ”, “Էտօyտ օո էհօ Էէհոօջոճքհy օf Քոօ-Քօvօ1սէiօոճոy Ճոոօոiճ”, “Լհօ Ճոոօոiճո Էէհոօջոճքհy fօո 15 Մօճոտ”ճոմ օէհօո տէսմiօտ. Պօ ճոօ օԵ1iջօմ էօ հiո fօո էհօ օոօճէճiօո օf էհօ էհiոմ "Էէհոօջոճքհiօ Qսօտէiօոոճiոօ" օքօոճէiոջ սք էօ ոօw. Էiտ տօոviօօտ ճոօ iոvճ1սճԵ1օ iո էհօ տքհօոօ օf սոfօ1մiոջ օf wօոk օf էհօ Տէճէօ Էiտէօոy Խստօսո օf Ճոոօոiճ, iո օոոiօհiոջ fսոմտ ճոմ iո

Շօոօ1ստiօո

օոջճոiշiոջ օxհiԵiէiօոտ. Էօ wճտ էհօ fօսոմօո ճոմ էiոօ1օտտ մօvօ1օքօո օf էհօ օէհոօջոճքհiօ ոստօսո Եստiոօտտ iո էհօ Տօviօէ Ճոոօոiճ. Dսոiոջ հiտ տօiօոէifiօ օxքօմiէiօոտ օոջճոiշօմ Եy հiո ճոօսոմ էհօ օօսոէոy ճքքոօxiոճէօ1y 1000 օxհiԵiէտ հճvօ Եօօո օօ11օօէօմ, օտքօօiճ11y vճ1սճԵ1օ ճոօ էհօ օօ11օօէiօոտ ոօ1ճէօմ էօ Տհճէճkհ, Խօkտ ճոմ Տճտսո. Լհօ օէհոօջոճքհօոտ քոօքճոօմ Եy հiո, i.օ. Մ. 8մօyճո, D. Մճոմսոyճո, Խ. Խօ1ik-Քճտհճyճո, Է. Խճոճքօէyճո, Ճ. ՕմճԵճտհyճո ճոմ օէհօոտ Եօօճոօ էհօ օօոօ օf էհօ Լոտէiէսէօ օf Ճոօհօօ1օջy ճոմ Էէհոօջոճքհy. Լհօ Եօօk ճ1տօ օօvօոտ էհօ օէհոօջոճքհiօ ճօէiviէiօտ օf Խ.ՃԵօջհyճո, Է. ՕոԵօ1i, Է. Տհճհճշiշ, Օո. Օհճքճոէտyճո, Օ. Շհսոտiո, Լ. Խօ1ikտօէ-8օօk, Խ. Խօ1ik-Օհճոyճո ճոմ օէհօոտ. Dսօ էօ էհօiո kոօw1օմջօ ճոմ օxքօոiօոօօ օf ոճոy yօճոտ էհօy հճvօ սոմօոէճkօո օffօօէivօ օօ11օօէiոջ ճոմ ոօտօճոօհ wօոk, հճviոջ տօոօ օօոէոiԵսէiօո էօ էհօ մօvօ1օքոօոէ օf էհօ Տօviօէ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy. Լհօ տօօօոմ տէսմy օf էհiտ տօօէiօո iտ օոէiէ1օմ "Խճiո մiոօօէiօոտ օf էհօ մօvօ1օքոօոէ օf օէհոօջոճքհiօ տօiօոօօ օf Ճոոօոiճ ճոմ ոօտօճոօհ iոտէiէսէiօոտ” (1950տ-1980տ). Էօոօ, ճէէօոէiօո iտ քճiմ էօ էհօ քօտiէivօ ոօտս1էտ օf օօոէճօէտ օf էհօ yօսոջ տքօօiճ1iտէտ ոօք1ճօiոջ էհօ ջօոօոճէiօո օf էհօ 1950տ-1980տ wiէհ էհօ ՍՏՏՔ օէհոօջոճքհiօ iոտէiէսէiօոտ, էհօ քոօքճոճէiօո օf տքօօiճ1iտէտ iո էհօ սոiէօմ օէհոօջոճքհiօ iոտէiէսէiօոտ, էհօ օ1ճԵօոճէiօո օf ոօw օօոօօքէտ iո տօiօոէifiօ ոօտօճոօհօտ, ճոմ էհօ iտտսօտ օf iոք1օոօոէճէiօո օf ոօw ոօէհօմտ օf էհօ տէսմy օf Եօէհ էոճմiէiօոճ1 ճոմ ոօմօոո 1ifօ ճոմ օս1էսոօ. Լհօ fօ11օwiոջ iտ քոօտօոէօմ հօոօ: iոfօոոճէiօո օո էհօ ճօէiviէiօտ wiէհiո էհօ օէհոօջոճօհiօ ջոօսք ճէ էհօ Լոտէiէսէօ օf Էiտէօոy օf էհօ Ճօճմօոy օf Տօiօոօօտ օf էհօ Ճոոօոiճո ՏՏՔ iո 1953, iո էհօ տճոօ տyտէօո iոմօքօոմօոէ1y ճէ էհօ Լոտէiէսէօ օf Ճոօհօօ1օջy ճոմ Էէհոօջոճքհy ճոմ էհօ Լոտէiէսէօ օf Էէհոօջոճքհy ճոմ Ւօ1k1օոօ (Եօiոջ iէտ քճոէ) iո 1959, Եճտօմ օո էհօ fօոոճէiօո օf օէհոօ-տօօiօ1օջy մօքճոէոօոէտ iո 1981, էհօ Եօօտէiոջ ճօէiviէiօտ սոfօ1մօմ Եy էհօո, էհօ քոօքճոճէiօո օf տքօօiճ1iտէտ, iոք1օոօոէճէiօո օf ոօտօճոօհ wօոkտ, էհօ օոջճոiշճէiօո օf օxքօմiէiօոտ iո էհօ Ճոոօոiճո-քօքս1ճէօմ ճոօճտ iո էհօ ոօքսԵ1iօ ճոմ iո էհօ ճմյճօօոէ ոօջiօոտ ճԵոօճմ, էհօ օօ11օօէiօո օf օէհոօջոճքհiօ ճոմ fօ1k1օոօ ոճէօոiճ1տ, էհօ օոօճէiօո օf "Ճոոօոiճո Էէհոօջոճքհy ճոմ Ւօ1k1օոօ" wօոk ճոմ օէհօոտ.

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Լհօ տէսմy ճ1տօ iոօ1սմօտ օօոտiմօոճԵ1օ iոfօոոճէiօո օո էհօ Տէճէօ Խստօսո օf Էiտէօոy օf Ճոոօոiճ, էհօ Տէճէօ Խստօսո օf Էէհոօջոճքհy ճոմ Իճէiօոճ1 ԼiԵօոճէiօո Տէոսջջ1օ օf Ճոոօոiճ, էհօ Սոiէ օf Ճոօհօօ1օջy, Էէհոօջոճքհy ճոմ Տօսոօօ Տէսմiօտ iո էհօ տyտէօո օf էհօ Ւճօս1էy օf Էiտէօոy օf էհօ Մօոօvճո Տէճէօ Սոivօոտiէy, էհօո օո iէտ Եճտiտ էհօ օոօճէiօո օf էհօ Շհճiո օf Ճոօհօօ1օջy ճոմ Էէհոօջոճքհy, էհօ քոօքճոճէiօո օf տքօօiճ1iտէտ, էհօ սոfօ1մiոջ օf ճօէiviէiօտ օո տօiօոէifiօ ոօտօճոօհօտ ճոմ fiօ1մ fօ1k1օոօ. Լհօ ճօէiviէiօտ օf տօքճոճէօ տքհօոօտ օf Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy ճոօ տսԵյօօէօմ էօ օօոք1օx օxճոiոճէiօո iո էհօ 1950տ-1980տ. Մ. 8մօyճո հճտ օօոմսօէօմ fսոմճոօոէճ1 ոօտօճոօհօտ օո էհօ ճջոiօս1էսոճ1 օս1էսոօ, Մս. Խkոէսոyճո հճտ օօոմսօէօմ ոօտօճոօհօտ օո օճէէ1օ-Եոօօմiոջ օս1էսոօ, Ճ. Քօէոօտyճո - օո տi1kwօոո Եոօօմiոջ, օոօ օf էհօ ճսxi1iճոy օօօոօոiօ fօոոտ, Ճ. Օճտքճոyճո – օո Եօօ-kօօքiոջ, Մ. ՃԵոճհճոyճո, 8. Ճոճkօ1yճո, Խ. ՏօջհԵօտyճո, Է. Տճոջտyճո ճոմ օէհօոտ - օո էհօ էոճմօտ ճոմ օոճfէտոճոտհiք. Քօօք1օ’տ էոճոտքօոէ ոօճոտ ճոօ օոօ օf էհօ ոօտէ iոքօոէճոէ ճոօճտ օf էհօ iոմստէոiճ1 օս1էսոօ, wհiօհ ճոօ Եճտօմ օո էհօ ճոօհճօօ1օջiօճ1 ոճէօոiճ1տ օf 8. Քiօէոօvտky, Տ. Մօտճyճո, Է. Խոճէտճkճոyճո. Լ. Քօէոօտyճո օօոոօոէօմ օո օէհոօ1օջiօճ1 ոճէօոiճ1տ. Ք. Մճոմճոyճո ոօտօճոօհօմ էհօ Ճոոօոiճո տiշօ ճոմ wօiջհէ տyտէօո. Լհօ տօէէ1օոօոէ ճոմ էհօ մwօ11iոջ iտ օոօ օf էհօ ոօտէ iոքօոէճոէ ճոօճտ օf էհօ 1ivօ1iհօօմ օս1էսոօ. Լհօ Եօօk քոօտօոէտ էհօ ոօտս1էտ օf էհօ օէհոօ1օջiօճ1 ճոմ ճոօհiէօօէսոճ1 տէսմiօտ օf էհօտօ տyտէօոտ, iո քճոէiօս1ճո, էհօ ոօտօտճոօհօտ օf ճոօհiէօօէտ Ք. ՃջհճԵճԵyճո, Տ. Մճոմճոyճո, Է. ԷճkօԵyճո, Ի. Քճքսkհiճո, Տ. Խճէօvօտyճո, Է. Խհճ1քճkհօհyճո, ճտ wօ11 ճտ էհօ ոօտօճոօհօտ օf օէհոօջոճքհօոտ Տ. Լiտiէտyճո, Մ. 8մօyճո, D. Մճոմսոyճո, Շհikօvճոi, Խ. Լ1yiոճ, Մ. Մiէօv, Մ. ԽօԵiօհօv, Է. Խօ1kսոyճո, Մս. Խkոէսոyճո, Է. Խkոէսոyճո. Լէ հճտ Եօօո ոօօօոմօմ, հօwօvօո, էհճէ ոօ օօոքոօհօոտivօ fiոճ1 տէսմy օf էհօ տօէէ1օոօոէ ճոմ մwօ11iոջ հճտ Եօօո օճոոiօմ օսէ սք էօ ոօw. Լհօ տճոօ օճո Եօ տճiմ ճԵօսէ էհօ օօոք1օx օf ոօճ1տ, wiէհ էհօ օxօօքէiօո օf էհօ տէսմiօտ օf Տ. Էճոսէyսոօv, Մս. Խkոէսոyճո ճոմ օէհօոտ wհiօհ fօսոմ էհօiո ք1ճօօ iո էհօ օօ11օօէiօո "Լifօ Տստէօոճոօօ Շս1էսոօ ճոմ Էէհոօտ " քսԵ1iտհօմ օո էհօ Եճտiտ օf էհօ ԵiԵ1iօջոճքհiօճ1 ոճէօոiճ1 օf Մ. Էճէտսոi ճոմ քսԵ1iտհօմ iո 1983. Լf էհօ օէհոօջոճքհiօ

Շօոօ1ստiօո

տէսմiօտ օո էհօ տօէէ1օոօոէ ճոմ մwօ11iոջ ճոմ ոօճ1տ ճոօ iոտսffiօiօոէ, էհօ ոօտօճոօհօտ օո էհօ fօ1k օօտէսոօտ ճոմ էհօ օ1օէհօտ ճոօ տսffiօiօոէ iո էհօ քօոտօո օf Մ. Էճէտսոi, Ի. Ճvճջyճո, Ճ. Քճէոiօk ճոմ ճ ոսոԵօո օf օէհօո ճսէհօոտ. Լհօ տէսմiօտ օf էհօ fօ11օwiոջ ճսէհօոտ օո տօօiճ1 ոօոոճէivօ օս1էսոօ հճvօ Եօօո ճ1տօ ճոճ1yշօմ iո էհօ Եօօk: Խ. Խօտvօո, Է. Խճոճքօէyճո, D. Մճոմսոyճո, Մ. 8մօyճո, Ճ. Լօո-Տճոջտiճոէտ, Z. Խհճոճէyճո, Տ. Էօvհճոոiտyճո. Լհօy ճոօ մօմiօճէօմ էօ fճոi1y, ոճոոiճջօ ճոմ wօմմiոջ, ճտ wօ11 ճտ էհօ kiոտհiք տyտէօո. Էճոջօvօոտ օf էհօ Լոտէiէսէօ օf Ճմս1է Շ1ճտտօտ ճոօ ճ1տօ ճ տօքճոճէօ ջոօսք օf զսօտէiօոտ. Մ. Մճոմճոyճո, Մ. 8մօyճո, Խհ. Քօոkտհօyճո ճոմ օէհօոտ տքօkօ ճԵօսէ էհօո. Տքօօiճ1 ճէէօոէiօո wճտ քճiմ էօ էհօ iտտսօ օf էհօ տէսմy օf էհօ Ճոոօոiճո ոսոճ1 օօոոսոiէy, wհiօհ wճտ օօvօոօմ Եy Տ. Մօջհiճշճոyճո, Լ. Խհճօհikyճո, Տ. ԷճkօԵyճո, Խ. ԷճkօԵyճո, Ք. Իճհճքօէyճո ճոմ օէհօոտ. Տօքճոճէօ տքհօոօտ օf էհօ Ճոոօոiճո տքiոiէսճ1-հսոճոiէճոiճո օս1էսոօ հճvօ ճ1տօ Եօօո տսԵյօօէօմ էօ օօոքոօհօոտivօ տէսմy, i.օ. Եօ1iօfտ, օս1է ոճոifօտէճէiօոտ, fօ1k հօ1iմճyտ, ճքք1iօմ ճոէտ հճvօ ճ1տօ Եօօո էհօոօսջհ1y օxճոiոօմ iո էհօ ոօոճոkճԵ1օ wօոkտ օf էհօ fօ11օwiոջ ճսէհօոտ: Խ. Խօ1ik-Քճտհճyճո ("Ճոճհiէ Օօմմօտտ Պօոտհiք"), Ճ. ՕմճԵճտհyճո ("Իօw Մօճո iո էհօ Ճոոօոiճո Քօօք1օ'տ Շճ1օոմճո", "Ւօ1k Ւճiէհտ օf Ճոոօոiճոտ”), Լ. ՃԵոճհճոyճո ("Քոiոiէivօ Էօ1iմճyտ ճոմ Խyէհօ1օջy"), Z. Խհճոճէyճո ("Լհօ Պօոտհiք Խօէifտ օf էհօ Ւճոi1y Շստէօոտ ճոմ Քiէսճ1տ օf էհօ Ճոոօոiճոտ"), Օ. Մճոմսոyճո ("Լհօ Քոօօհոiտէiճո Պօոտհiքտ օf Ճոոօոiճոտ"); Մ. 8մօyճո ("Ճոոօոiճո Ւօ1k Օճոօտ"), Խ. Ճէօyճո ("Խi1iէճոy-Տքօոէ Ւiջհէտ iո Ճոոօոiճ"), Տ. Լiտiէտyճո ("Լհօ Ճոօiօոէ Dճոօօտ ճոմ Լհօճէոiօճ1 Քօոfօոոճոօօտ օf էհօ Ճոոօոiճո Քօօք1օ"), Zհ, Խհճօհճէոyճո ("Ճոոօոiճո Ւօ1k Dճոօօտ օf յճvճkհk"), Է. Քօէոօտyճո ճոմ Zհ. Խհճօհճէոyճո ("Ճոոօոiճո Ւօ1k Dճոօօ") Է. Քօէոօտyճո ("Լհօճէոiօճ1 Ւօճէսոօտ iո էհօ Խօմiօvճ1 Ճոոօոiճո Խiոiճէսոօտ"), Մ. Լօոսոօհyճո ("Շճոքօէ Պօճviոջ iո Ճոոօոiճ"), Խ. Օհճշճոyճո ("Լհօ Ճոոօոiճո Շճոքօէ"), Մ. 8մօyճո ("Ճոոօոiճո Տճ1է Շօ11ճոտ: Ւօոճ1օ Տճ1է Շօ11ճոտ ՏyոԵօ1iշiոջ Ճոճհiէ Օօմմօտտ"), Տ. Dճvէyճո ("Ճոոօոiճո Լճօօ”, "Ճոոօոiճո Իօօմ1օwօոk", "Էքiտօմօտ օf էհօ Ճոոօոiճո Խօմiօvճ1 Ճքք1iօմ Ճոէտ Էiտէօոy"), Ճ. Քճէոiօk ("Սոfճ Իօօմ1օwօոk "), Ճ. Օօvօոջyճո (“Շոճfէտ ճոմ Լifօ iո

Ռաֆիկ ՆաՀապետյան

Ճոոօոiճո Խiոiճէսոօ), 8. Ճոճkօ1yճո ("Շսօտ օf էհօ Էiտէօոy օf Ճոէ օf Ճոօiօոէ Ճոոօոiճ"), Է. Ճշճէyճո ("Պօօմ Ճոէ Շճոviոջ"). Լհօ Եօօk օսէ1iոօտ, iո ջօոօոճ1, էհօ տէսմiօտ օո տօքճոճէօ հiտէօոiօճ1օէհոօջոճքհiօ ճոօճտ օf էհօ 1950տ-1980տ, էհօ ոօտէ iոքօոէճոէ օf wհiօհ ճոօ էհօ տէսմօտ օf էհօ fօ11օwiոջ ճսէհօոտ: D. Մճոմսոyճո ("Լհօ Իօw Լifօ օf էհօ Լօոi քօօք1օ"), Մ. Քօէօyճո ("Տճտսո Էէհոօջոճքհy"), Է. Խճոճքօէyճո ("Տճտսո: Էէհոօջոճքհiօ Խճէօոiճ1տ"), Մ. Լօոսոօհyճո ("Լհօ Ճոոօոiճոտ օf Օճոiոզ"), Օ. Էճ1ճյyճո ("Լհօ Էէհոօջոճքհy օf էհօ Ճոոօոiճոտ օf Dօոտiո"), 8. Լօո1ճkiճո ("Լհօ Էէհոօջոճքհy օf էհօ Էճոտհօո Ճոոօոiճոտ"), Տ. Ճvճջyճո ("Լհօ Էէհոօջոճքհy ճոմ Ւօ1k1օոօ օf Ճոօհճk"), Մ. 8մօyճո ("Ճոոօոiճո Էէհոօջոճքհy ճոմ Ւօ1k1օոօ օf յճvճkհk"). Ւօո էհօ fiոտէ էiոօ, iո օտտօոօօ, էհօ Եօօk iոօ1սմօմ iոfօոոճէiօո օո էհօ օէհոօջոճքհiօ ճոմ fօ1k1օոօ ճօէiviէiօտ օf էհօ Ճոոօոiճո մօտօոvօմ օէհոօջոճքհօոտ ճոմ էiոօ1օտտ տօհօ1ճոտ Էօvտօք ՕոԵօ1i (օո էհօ օօօճտiօո օf հiտ 130էհ ճոոivօոտճոy) ճոմ Մճոմ 8մօyճո (օո էհօ օօօճտiօո օf հiտ 100էհ ճոոivօոտճոy). Լհօ տէսմiօտ օո էհօ հiտէօոy օf էհօ Ճոոօոiճո օէհոօջոճքհy, էհօ օէհոօջոճքհy օf էհօ Խսոմտ, Քստտiճոտ ճոմ Օոօօkտ 1iviոջ iո Ճոոօոiճ wօոօ ճ1տօ wօոէհy օf ճէէօոէiօո. Լհօ ճսէհօո տքօօifiօճ11y օոքհճտiշօմ էհճէ էհօ օէհոօջոճքհiօ ճօհiօvօոօոէտ ճէ էհiտ տէճջօ wօս1մ հճvօ Եօօո ոօոօ տiջոifiօճոէ if էհօոօ wճտ ոօ iմօօ1օջiօճ1 օԵտէճօ1օ էհճէ հiոմօոօմ, օո էհօ օոօ հճոմ, էհօ fս11 ստօ օf էհօ հօոiէճջօ օf էհօ քճտէ ճոմ էհօ քոօfօտտiօոճ1 ոսէսճ1 ոօ1ճէiօոտ wiէհ էհօ fօոօiջո քճոէոօոտ, օո էհօ օէհօո հճոմ, էհօ օօոտiմօոճէiօո օf էհօ wօո1մ-տքոօճմ Ճոոօոiճոտ ճտ ճո օէհոiօ iոէօջոճ1 ճոմ էհօiո հiտէօոiօճ1-օէհոօջոճքհiօ տէսմy, էհօ էճտk wճտ ոօէ քսէ էօ օօոմսօէ էհօ օօոքոօհօոտivօ fiօ1մ տէսմiօտ, Եy ոօօօոմiոջ ոճէօոiճ1տ օո ճ11 էհօ էօքiօտ.

ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐ

ԱՀ – Ադադրական Հանդես ԱՀՊՊԹ – Աչխատություններ Հայաստանի պատմության պետական թանդարանի ԲՎՊ – Բաղմավէպ ԴԱՆ – Դաչտային աղդադրական նյութեր ԷԱԺ – Էմինյան աղդադրական ժողովածու ԿՊՀԻ – Կովկասի պատմաՀնադիտական ինստիտուտ ՀԱ – Հանդէս ամսօրեայ ՀԱԲ – Հայ աղդադրություն ն μանաՀյուսություն ՀԱԻ – Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտ ՀԱԱՊՊԹ – Հայաստանի աղդադրության, աղդային-աղդադրական պայքարի պետական թանդարան ՀԱՊԹ – Հայաստանի աղդադրության պետական թանդարան ՀԳԱԻ – ՀԽՍՀ դիտության ն արվեստի ինստիտուտ ՀԳՄ – Հայ դրողների միություն ՀՀ ԳԱԱ – Հայաստանի Հանրապետության դիտությունների աղդային ակադեմիա ՀՊՄՀ – Հայաստանի պետական մանկավարժական Համալսարան ՊԲՀ – Պատմաμանասիրական Հանդես АЭФ – Армянская этнография и фольклор. Материалы и исследования, Ереван ИКИАИ – Известия Кавказского историко-археологоческого института ИФЖ – Историко-филологический журнал ПИИЭ – Полевие исследования института этнографии КЭС – Кавказский этнографический сборник, Москва СЭ – Советская этнография, Москва СМОМПК – Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа, Тифлис

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲԱԺԻՆ Լ

ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅԱՑՄԱՆ

ԵՐԱԽՏԱՎՈՐՆԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

ՆՎԻՐՎԱԾ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1. ՀԱՅ ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

«Պատմա-μանասիրական Հանդես», 2011, 3 (188), ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» Հրատ., Երնան, էջ 132-148:

2. ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ԱՌԱՋԻՆ ՊԱՐԲԵՐԱՇՐՋԱՆԸ (ՃՄԼԼԼ Դ. ԵՐԿՐՈՐԴ ԿԵՍ 1850-1860-ԱԿԱՆ ԹԹ.)

«Պատմություն ն Հասարակադիտություն», Տարեդիրք № 1 (Գիտական Հոդվածների ժողովածու), Խ. Աμովյանի անվան ՀՊՄՀ պատմության ն իրավադիտության ֆակուլտետ, Երնան, 2015, էջ 121-143:

3. ԽԱԶԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎՅԱՆԸ՝ ԱԶԳԱԳՐԱԳԵՏ

Աμովյանադիտական Հոդվածների Հատընտիր ժողովածու, Երնան, «Արտադերս» Հրատ., 2007, էջ 123-130:

4. ԽԱԶԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎՅԱՆԻ ԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ

«Էջմիածին», Պաչտօնական ամսադիր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրμոյ Էջմիածնի, Հունվար (Ա), 2007, էջ 88-94:

5. ՀԱՅՈՑ ԸՆՏԱՆԵԱՄՈՒՍՆԱԿԱՆ ՍՈՎՈՐՈՒՅԹՆԵՐԻ ՈԻ

ԾԵՍԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ Խ. ԱԲՈՎՅԱՆԻ

ԵՐԿԵՐՈՒՄ

ՀՀ ԳԱԱ Շիրակի Հայադիտական Հետաղոտությունների կենտրոն, Գիտական աչխատություններ ՄԼԼԼ, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» Հրատ., Գյումրի, 2005, էջ 53-59:

6. Խ. ԱԲՈՎՅԱՆԸ՝ ՀԱՅ ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՂ

«Աμովյանադիտական» 5, Խ. Աμովյանի տուն թանդարան, Հոդվածների ժողովածու, Երնան, 2012, էջ 111-119:

7. Խ. ԱԲՈՎՅԱՆԸ՝ ՔՐԴԵՐԻ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՂ

«Էջմիածին», Պաչտօնական ամսադիր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրμոյ Էջմիածնի, 2011, Ա, էջ 76-90:

8. ՎԵՆԵՏԻԿԻ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ՀԱՅ

ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ ԺԹ ԴԱՐԻ

ԱՌԱՋԻՆ ԿԵՍԻՆ (ՂՈՒԿԱՍ ԻՆՃԻՃՅԱՆ, ՄԻՆԱՍ

ԲԺՇԿՅԱՆ)

«Էջմիածին», Պաչտօնական ամսադիր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրμոյ Էջմիածնի, 2016, Գ, էջ 85-104:

9. ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՐՎԱՆՁՏՅԱՆՑԻ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ

ԲԱՆԱՀԱՎԱՔԶԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Էջմիածին», Պաչտօնական ամսադիր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրμոյ Էջմիածնի, Հոկտեմμեր (Ժ), 2007, էջ 110-123:

10. ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՃԼՃ Դ. 70-80-ԱԿԱՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

«Ակունք», Գիտական Հոդվածների ժողովածու, ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ, ԵՊՀ Հրատ., 2016, 1(13), էջ 116-138:

11. ԵՐՎԱՆԴ ԼԱԼԱՅԱՆԻ ԵՎ «ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍԻ»

ԴԵՐԸ ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅԱՑՄԱՆ ԵՎ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ

(«Աղդադրական Հանդեսի» 120-ամյակի առթիվ) «Պատմություն ն մչակույթ», Հայադիտական Հանդես, ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի դիտական Հոդվածների ժողովածու, 2016, էջ 373-385:

12. Ե. ԼԱԼԱՅԱՆԸ՝ ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄԱԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ

ՇՐՋԱՆԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԻ ՍԿԶԲՆԱՎՈՐՈՂ

«ԱԿՈՒՆՔ», Գիտական Հոդվածների ժողովածու, թիվ 1 (18), Երնան, 2018, ԵՊՀ Հրատ., էջ 5-19, ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ:

ԲԱԺԻՆ ԼԼ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՇՐՋԱՓՈՒԼԻ ՀԱՅ ԱՆՎԱՆԻ

ԱԶԳԱԳՐԱԳԵՏՆԵՐԻ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ,

ԳԻՏԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊԶԱԿԱՆ, ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ԹԱՆԳԱՐԱՆՆԵՐԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒԹՅԱՆԸ ՆՎԻՐՎԱԾ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1. ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՇՐՋԱՆՈՒՄ (1920-1940-ԱԿԱՆ ԹԹ.) «ԱԿՈՒՆՔ», Գիտական Հոդվածների ժողովածու, ԵՊՀ Իջնանի մասնաճյուղ, թիվ 2, (16), Երնան, 2017, էջ 5-28:

2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ԳԻՏԱՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

(1950-1980-ական թթ.) «Պատմաμանասիրական Հանդես», 3 (206), ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» Հրատարակչություն, Երնան, 2017, էջ 111-134:

3. ԱԿԱԴԵՄԻԿՈՍ ՀՈՎՍԵՓ ԱԲԳԱՐԻ ՕՐԲԵԼԻ

(Երախտավոր Հայորդու ծննդյան 130-ամյակի առթիվ) «Մաչտոց», Հասարակական կրթամչակութային, Հայադիտական Հանդես, № 5, թիվ 67, 2017, էջ Ծ-Կ:

4. ԱԿԱԴԵՄԻԿՈՍ ՀՈՎՍԵՓ ՕՐԲԵԼՈՒ ԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ

ԳԻՏԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊԶԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԷՋԵՐԻՑ

«Արադածի թիկունքում», Հնադիտական Հետաղոտություններ՝ նվիրված Տելեմակ Խաչատրյան Հիչատակին, ԵՊՀ, ՀՀ ԳԱԱ Հնադիտության ն աղդադրության ինստիտուտ, ՀՀ ԳԱԱ, «Գիտություն» Հրատ., Երնան, 2018, էջ 281-294:

5. ԱՆԽՈՆՋ ԱԶԳԱԳՐԱԳԵՏՆ ՈՒ ԲԱՆԱՀԱՎԱՔԸ

(Վարդ Բդոյանի ծննդյան 70-ամյակի առթիվ) «Երնանի Համալսարան», դիտաինֆորմացիոն Հանդես, թիվ 1 (39), Երնանի Համալսարանի Հրատ., Երնան, 1981, էջ 23-26:

6. ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԵՒ ԲԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵԾ

ԵՐԱԽՏԱՎՈՐԸ

(Վարդ Բդոյանի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ) «Էջմիածին», Պաչտօնական ամսադիր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրμոյ Էջմիածնի, 2010, Ժ, էջ 58-69:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ ....................................................................................... 3 ԲԱԺԻՆ Լ

ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅԱՑՄԱՆ

ԵՐԱԽՏԱՎՈՐՆԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ ՆՎԻՐՎԱԾ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ............................................................ 5

ա) ՃՄԼԼԼ դարի երկրորդ կես - 1850-1860-ական թթ. սեփական նախաձեռնությամμ, առանց Համալիր ծրադիր-Հարցարանների դաչտային աղդադրական նյութեր դրառելու չրջափուլ 1. Հայ աղդաμանական մտքի սկղμնավորումը ............................... 6 2. Հայ աղդադրական դիտության ձնավորման առաջին պարμերաչրջանը (ՃՄԼԼԼ դ. երկրորդ կես 1850-1860-ական թթ.) .................................................................. 28 3. Խաչատուր Աμովյանը՝ աղդադրադետ ....................................... 50 4. Խաչատուր Աμովյանի դրական ժառանդության Հարցի չուրջ ................................................................................ 60 5. Հայոց ընտանեամուսնական սովորույթների ու ծեսերի μնութադրությունը Խ. Աμովյանի երկերում ........................... 71 6. Խ. Աμովյանը՝ Հայ աղդաμանական դիտության սկղμնավորող .............................................................................. 83 7. Խ. Աμովյանը՝ քրդերի աղդադրության Հետաղոտող ............... 92 8. Վենետիկի Մխիթարյանների դերը Հայ աղդադրության ձնավորման դործում ԺԹ դարի առաջին կեսին (Ղուկաս Ինճիճյան, Մինաս Բժչկյան) ................................... 113 μ) 1870-1880-ական թվականները՝ մասնադիտական ծրադիր Հարցարանների Հանդես դալու, աղդադրությունը սիրողականից դիտական Հիմքերի վրա դնելու չրջափուլ (Գ. Սրվանձտյանց, Գ. Խալաթյանց ն նրանց Հետնորդները) 1. Գարեդին Սրվանձտյանցի աղդադրական ն μանաՀավաքչական դործունեությունը .................................. 136 2. Հայ աղդադրությունը ՃԼՃ դարի 70-80-ական թվականներին. .......................................................................... 157 դ) 1890-ական թվականներից մինչն ՃՃ դարի սկղμները՝ Հայ աղդադրությունն իμրն ուրույն դիտական ոլորտի

վերջնական կայացման չրջափուլ (Ե. Լալայան ն այլք) 1. Երվանդ Լալայանի ն «Աղդադրական Հանդեսի» դերը Հայ աղդադրական դիտության կայացման ն ղարդացման դործում («Աղդադրական Հանդեսի» 120-ամյակի առթիվ) .................. 192 2. Ե. Լալայանը՝ Հայ աղդադրության ուսումնասիրության պատմաաղդադրական չրջանացման մեթոդի սկղμնավորող .. 214

ԲԱԺԻՆ ԼԼ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՇՐՋԱՓՈՒԼԻ ՀԱՅ ԱՆՎԱՆԻ ԱԶԳԱԳՐԱԳԵՏՆԵՐԻ

ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ, ԳԻՏԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊԶԱԿԱՆ, ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ԹԱՆԳԱՐԱՆՆԵՐԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒԹՅԱՆԸ ՆՎԻՐՎԱԾ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ........................................................ 235

1. Հայ աղդադրական դիտությունը խորՀրդային չրջանում (1920-1940-ական թթ.) .............................................................. 236 2. Հայաստանի աղդադրական դիտության ղարդացման Հիմնական ուղղությունները ն դիտաՀետաղոտական Հաստատությունները (1950-1980-ական թթ.) ........................ 275 3. Ակադեմիկոս Հովսեփ Աμդարի Օրμելի (Երախտավոր Հայորդու ծննդյան 130-ամյակի առթիվ) ........ 306 4. Ակադեմիկոս Հովսեփ Օրμելու դիտական ն դիտակաղմակերպչական դործունեության էջերից ................ 312 5. Անխոնջ աղդադրադետն ու μանաՀավաքը (Վարդ Բդոյանի ծննդյան 70-ամյակի առթիվ) ...................... 336 6. Հայ աղդադրության ն μանադիտության մեծ երախտավորը (Վարդ Բդոյանի ծննդյան 100-ամյակի առթիվ) .................... 341 ՎԵՐՋԱԲԱՆ .................................................................................... 360 ԸՇՕԸLUՏIՇՕ ....................................................... 379 ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐ ............................................................................ 397 ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ......................................................... 398

ՌԱՖԻԿ ԱՍՔԱՆԱԶԻ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ – 2

ՀԱՅ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

(ՃՄԼԼԼ դ. երկրորդ կես - 1980-ական թթ.)

Համակարդչային ձնավորումը Մ. Պողոսյանի, Կ. Զալաμյանի Կաղմի ձնավորումը Ա. Պատվականյանի Հրատ. խմμադրումը Մ. ՀովՀաննիսյանի

Տպադրված է «ՄՌԱՎ ՊՐԻՆՏ» ՍՊԸ-ում: Ք. Երնան, Նար-Դոս 1 նրμ., 16 տուն

Ստորադրված է տպադրության 10.12.2019: Զափսը 60x84 1/16: Տպ. մամուլը 25.25: Տպաքանակը 100:

ԵՊՀ Հրատարակչություն ք. Երնան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 www.քսԵ1iտհiոջ.ճո