Բանաստեղծություններ Վահան Թոթովենց

Վահան Թոթ ովենց Բանաստեղծություններ-Արձակ բանաստեղծություններ (1894 - 1937)

Վահան Թոթովենց (Սեպտեմբերի 1, 1889թ. - Հուլիսի 18, 1938թ.) ― հայ գրող, արձակագիր։ Ծնված Արևմտյան Հայաստանում, սովորելով ԱՄՆ-ում և ապա՝ վերադառնալով հետագայում խորհրդարանացված Հայաստան, Թոթովենցը հազվագյուտ հայ գրողներից է, ում ստեղծագործությունների մեջ համակերպված են արևմտահայ, սփյուռքահայ և խորհրդահայ ազգային գրականության տարրերը։ Բազմաթիվ այլ մտավորականներին բախտակից Թոթովենցը 1938-ին ստալինյան ռեպրեսիաների զոհերից է։ Կենսագրություն

Վահան Թոթովենցը ծնվել է Օսմանյան Թուրքիայի Խարբերդ գավառի, Եփրատի ափին գտնվող Մեզրե քաղաքում, որն Խարբերդ գավառի կառավարության նստավայրն էր։ Ծնողները սերում էին Ակն քաղաքից, այսպես Վահանի հայրը Ակնի մեծահարուստ Թոթովայենց գերդաստանից էր, որոնք 18-րդ դարում ուրիշ հայ վերապրող ընտանիքների հետ տեղափոխվել էին Մեզրե։ Վահանի ընտանիքը ունեցել է երկհարկանի տուն Մեզրեից Խարբերդ տանող մայրուղու վրա, որը նշանավոր էր որպես հեռու երկրներից եկող-անցնող քարավանների միակ անցուղին ու իջևանատեղին։ Հետագայում Թոթովենցը հիշում է այս մայրուղին իբրև «հին հռովմեական ճանապարհ»։

19-րդ դարի վերջին Խարբերդը ապրում էր աննախադեպ տնտեսական և մշակութային զարգացման փուլով։ Այս ժամանակ գավառում գործում էին «Եփրատ» կոլեջը իր բարձրագույն վարժարաններով, իսկ հենց Մեզրեյում՝ «Ազգային Կեդրոնական»

վարժարանը։ Պսակ վարդապետի, Երուխանի, Սիմոն Հակոբյանի, Ռուբեն Զարդարյանի և այլոց անձնվեր ջանքերով այն դարձել էր հռչակավոր կրթության օջախ, ուր էլ ընդունվել էր Վահանը 1897 թ.։ Վարժարանում Թոթովենցը առաելապես նվիրված էր հայերենի ուսուցմանը և գրում էր բանաստեղծություններ, որոնք լույս էին տեսնում վարժարանի ձեռագիր ամսաթերթում՝ մորական Գույումճյան ազգանվան տակ։ Վահանը իր ուսուցման վերջին տարվա ընթացքում հաճախակիորեն այցելում էր Խարբերդ քաղաքում գտնվող Թլկատինեցու «Կարմիր դպրոց» անհատակն վարժարանը, ուր ստացել է գրական ուղղություներ։ Այս տարիքում Թոթովենցը խորապես տարված էր Դուրյանի ու Մեծարենցի քնարով, ինչը և ոգեշունչ էր ծառայել իր առաջին բանաստեղծական թոթովանքներին։

Ավարտելով տասնամյա վարժարանը 1908 թ., Վահանը մեկնում է Պոլիս, որտեղ նույն տարում լույս է տեսնում իր «Ավերակ» գրքույկը, իսկ մեկ տարի անց՝ «Սրինգ» ժողովածուն։ 1909-ին Թոթովենցը մեկնել է Փարիզ, ապա՝ Նյու Յորք, 1912-ին ընդունվել Վիսքոնսինի համալսարանը, որտեղ ուսումնասիրել է գրականության, պատմության և փիլիսոփայություն։ Այստեղ Վահանը սովորում է անգլերեն, ֆրանսերեն և ծանոթանում է համաշխարհային դասական գրականության հետ։ Ուսանողական տարիներին ստիպված է լինում իր ապրուստի փողը հայթայթել ֆիզիկական տարբեր բնույթի աշխատանքներ, բայց հիմնականում աշխատել է մորեղբոր արևլյան գորգի վաճառատանը։

1915-ին մոտ 400 ամերիկահայ կամավորականների հետ ուղևորվում է կովկասյան ռազմաճակատ, ուր մասնակցել է ազատագրական պայքարին։ Հովհաննես Թումանյանի հետ հասարակական լայն գործունեություն է ծավալել, օգնել գաղթականներին։

1917-1918-ին Թիֆլիսում խմբագրել է «Հայաստան» թերթը, մասնակցել Անդրկովկասի, Կ. Պոլսի և հայաշատ այլ վայրերի մշակութային կյանքին։ Թոթովենցի համոզմամբ հայ ժողովրդի փրկությունը կապված է ռուս ժողովրդի և հոկտեմբերյան հեղափոխության հետ։ 1916-1920-ին հրատարակել է «Իմ հորաքույրը» (1916), «Տոնոն» (1917) սոցիալական վիպակները, «Ողբ անմահության» (1916), «Արևելք» (1918) պոեմները, «Դոկտոր Բուրբոնյան» (1918) երգիծական վեպը, արձակ բանաստեղծություններ, բանասիրական ու գրականագիտական հոդվածներ, որոնց մեջ արտահայտված է Թոթովենցի մտահոգությունը հայ ժողովրդի ազգային-քաղաքական ճակատագրի նկատմամաբ։ Դաշնակցության տիրապետությունից հիասթափված՝ 1920-ի մայիսին Թոթովենցը թողել է Կովկասը, մեկնել Կ. Պոլիս։ Իր ինքնակենսագրականում Թոթովենցը գրել է. «Ապրեցի այնտեղ ընդամենը մի քանի ամիս և ճանապարհ ընկա դեպի Հարավային Եվրոպայի

կախարդական ափերը, Արշիպելագոսի կղզիներ»։ 1920-ի դեկտեմբերին մեծ ոգևոությամբ ընդունել է Հայաստանում սովետական կարգերի հաստատման լուրը։ 1922-ին վերադարձել է Սովետական Հայաստան։ Ճանապարհին, Կ. Պոլսում հրատարակել է «Փոթորիկին մեջ» (1922) վեպը, որով անդրադարձել է համաշխարհային-պատմական մեծ իրադարձությանը՝ հեղափոխության հաղթանակին։ 1923-ին Երևանում խմբագրել է «Շեշտ» երգիծական ամսագիրը, 1924-1926-ին աշխատել է Երևանի համալսարանում, «Սովետական Հայաստան» թերթի խմբագրությունում։ Այս շրջանում են հրատարակվել նրա «Մահվան բատալիոն» (1923), «Պողպատի ճաշ» (1924), «Նոր Բյուզանդիոն» (1925), «Սասմա ծռեր» (1925), «Հրդեհ» (1927) դրամատիկական ստեղծագործությունները, վիպակներ, բազմաթիվ ակնարկներ, պատմվածքներ, հոդվածներ։ «Նոր Բյուզանդիոն» դրաման արժանացավ համամիութենական մրցանակի, թարգմանվեց, բեմադրվեց շատ տեղերում, այդ թվում և Փարիզում։ 1934-ին Մոսկվայում մասնակցել է սովետական գրողների I համագումարին։ 1929-1936 թթ. Թոթովենցի ստեղծագործական կյանքի առավել արգասավոր շրջանն է. լույս տեսան «Ամերիկա» (1929) պատմվածաշարը, «Աղավնիներ» (1934), «Բաց կապույտ ծաղիկներ» (1935) պատմվածքները և շատ այլ գործեր։ Անդրկովկասում դարասկզբի հեղափոխական իրադարձություններն են արտացոլված «Բաքու» (1930-1934) եռահատոր վեպում, որին բնորոշ է ժողովրդի կյանքի լայն ընդգրկումը, նրա պատմության, կենցաղի ու ազգային նկարագրի ռեալիստական պատկերում։ Թոթովենցի լավագույն գործերից են «Կյանքը հին Հռոմեական ճանապարհի վրա» (1933), ինքնակենսագրական վեպը, «Հրկիզված թղթեր» (1934), «Հովնաթան որդի Երեմիայի» (1934) վիպակները, «Երկու սուր» (1930), «Բաքու-Լոնդոն», «Մոխրակույտ» (1936) պիեսները։ Թոթովենցը մահացել է 1938 թվականին։ Բանաստեղծություններ Իմ երգս Զքեզ ըմպեմ, ո՜վ աղջիկ Մարտահրավեր Ողբ անմահության Վանե՛ շողերդ․․․ Քառյակներ

Արձակ բանաստեղծություններ Արձակ բանաստեղծությունների հավաքածու

Մտածումի շիթեր

Իմ երգս

հեղինակ՝ Վահան Թոթովենց

Կը թրթռա շուրթին վրա երգն անոր՝ Սերը խմած աղջկան մը նազանքով, Սիրո երգն է կարմրությամբ մը գինով― Կը թրթռա շուրթին վրա երգն անոր։ Բայց իմ երգս հառաչանքով խմորված, Որ կը նստի շիրիմներու վրա պաղ, Կ՛երգեմ՜, կ՛երգեմ՜, իմինս թախծերգ մէ՛, ավա՜ղ, Արտոսրի ցուրտ կայլակներով խմորված։

1908 թ. Զքեզ ըմպեմ, ո՜վ աղջիկ

հեղինակ՝ Վահան Թոթովենց

Ով հայուհի, Ո՜վ ալեկոծ մերկություն...

Դո՛ւրս եկ խուցեդ և միգամած խորհուրդեդ, Երթա՜նք դաշտերը ազատ, Եվ ծծենք սիրտը ծաղկին։ Եկու՛ր, երթանք դեպի պարտեզը ծաղկած՝ Մենք հոն ըմպենք ժպիտները գարունին։

Ո՜վ Զարուհի, Արևուհիդ շողափառ, Եվ տարփանքով խելահեղ, Եկո՛ւր, երթան՜ք անձրևին տակ ամառվան, Դուն հոն ըմպե՛ Կարմիր հոգիս քերթողի։

Արյունի քույրս անմահ, Իմ կուրծքիս տակ արևորեն սարսռագի՜ն Եկո՛ւր, երթա՜նք դեպի Երազը ոսկյա, Անձրևին տակ շողերու և ցողերու Եվ թույլ տուր ինձ, որ ըմպեմ Կաթող մեղրը բերանիդ։

Ո՜վ կույս հայկյան, երկյուղալից և դողդոջ, Արեգնավետ ալյակ դու, Եկո՛ւր, երթա՜նք դեպի ծործորն երազին, Թույլ տուր լողա՜մ

Էության մեջ փրփրուն։

Ո՜վ գեղուհի, Եկո՛ւր, երթա՜նք դեպի բլրակն հրաշքին, Ըմպե՜մ, ըմպե՜մ լիաշուրթն Քու աչքերուդ ընդմեջեն Զով սարսուռը բնության։

Ո՜վ արգավանդ կուսություն, Եվ ճաճանչով ողողուն, Թո՛ւյլ տուր գրկեմ իմ քնարի թևերով Տրոփյունը քու լանջքին։

Ո՜վ հայուհի, Հեծեծանքով ու տրտմությամբ դու սնած, Եկո՛ւր, երթա՜նք վարդաստանը բուրավետ, Դուն հոն փոխվե վարդերու զով հոգիին, Թո՛ւյլ տուր ինծի, որ իբրև սյուք Շրթունքներով քե՜զ հպիմ։

Եկո՛ւր, երթա՜նք դեպի Ակը արծաթյա՝ Ես հոն լեցնեմ իմ առնական ձեռքերով Բաժակ մը ջուր լանջիդ վրա ջերմագին, Եվ ներարկեմ իմ առնական ձեռքերով

Զովությունը անմահական ջուրերուն Քու տարփանքի հուրքերուդ։

Եկո՛ւր, երթա՜նք դեպ իրիկնամուտը շառայլ, Իմ թևերուս մեջ հեծեծող դու անուրջ, Վերափոխվե՛, հոն ճաճանչե՛ բոցերու, Եվ ծարավի, ես ցամաքած ու տոչոր՝ Զքեզ ըմպեմ... ո՜վ աղջիկ, Իբրև վերջին փրփրոտ կոհակն արևին։

1917 թ. Մարտահրավեր

հեղինակ՝ Վահան Թոթովենց

Չարչարանքի խորություն մը կ՚երկարեր Իր ճակատին մարմարներեն դեպի ներս՝ Երբոր մայրը իր պապերուն հավատքով Իր Զավակին մութ սընարին մոտեցավ. Կ՚ը նիրհեր ան մրրկահույզ երազով, Որուն կուրծքին կանաչազարդ դաշտին վրա Խավարամած երկինք մը կար տարածված։ Թշվառությունն էր անոթի գյուղերուն,

Որ հոն՝ մոր մը հառաչանքով կաթոգին, Ցեղիս զորեղ բազուկներուն կ՚երկարեր։ Լացավ Մայրը, երգեց Մայրը լալագին, Որում տղան իր անուրջեն այսահար Բացավ աչքերը թարմագեղ, ուրկե դուրս Արցունքն ու լույսը միատեղ խուժեցին։ Լացավ Մայրը, երգեց Մայրը լալագին, «Կանգնե՛ Տղա՛, ցեղիդ մռայլն ըզգեցե՛ր, Զի Սափորին մեջ լույսի Մահվան մութը կը ծորի. Եվ ակոսներն, լի բարությամբ կաթնալի, Արյուններով և արցունքով կոռոգվին, Եվ կը սևնան ատելության խորշակեն Ցորյանները ոսկեփրփուր աշունին։ Ահա՛ հեստ սուրդ ճակատիդ չափ պերճախոս Բազուկներուդ Արյունին հետ կը ժպտի. Տե՛ս, անտառը հույսի կրակն է առեր, Տե՛ս, կուրծքին մեջ՝ ուրկե հասակդ առավ թև՝ Գիշերները կը շարժին,

Եվ ոսկորները պապերուդ արծվագեղ Մարտի ճամփուդ վրա քեզի կըսպասեն։ Դռան առջև կը դափրե ձին ոսկեհուռ Եվ աչքերեն կը թափին կայծ ու սարսուռ,

Հորիզոնին մարմարները կը կարմրին, Ինչպես հրդեհն աստվածացած անտառին։ Արշալույսը որմին վրա է արդեն Ելի՛ր Տղա՛ս, քրոջդ ոսկի գանգուրներուն ի խնդիր։ Մերկ՝ ինչպես կույսն արձակված սրսկապանի թևերեն, Որուն կուրծքեն կը հոսին իբր այգի կաթ շիթ առ շիթ Ո՜ւժ, սե՜ր, ա՜ստղ, լա՜լ, պերճա՜նք, ճաճա՜նչ, մարգարի՜տ։ Ցատկե՛, Տղաս, ցեղիդ մռայլն ըզգեցե՛ր, Քեզ պիտ ցուցնեմ այն անդունդին եզերքն, ուր՝ Մահը առած մեր կյանքերուն արևծագերը բոլոր Պիտի ոստնու դեպ գահավեժն ահարկու, Ուրկե ինք՝ մահն միայն կրնա դուրս ելնել։ Գահավեժին սեմին կանգնած՝ պետք է մահը սպաննես Ցցելով դեմն անմահությունըդ լուսեղ։ Պետք է հսկես կայծակնալից բիբերով, Մինչ րնկերներդ զինակիր Ծանր դագաղ մը ուսերին պիտ վազեն՝ Մահու դիակին ի խնդիր։

1912 թ. Ողբ անմահության

հեղինակ՝ Վահան Թոթովենց

[ էջ ]

ՈՂԲ ԱՆՄԱՀՈՒԹՅԱՆ

Անմահությունը հավիտենական ողբերգություն է։

ԱՐԵՎԻՆ (Առաջին քերթված)

Արյունահոտ գիշերին մեջ ամայի, Ուր բնության լացն ավելի խոր կը դառնա, Հոգիս՝ հակած թարմ դիակի մը վրա, Կը հծծե Ողբն Անմահությանդ դարավոր, Ո՜վ Արև, Վաղը նորեն պիտ ծագիս Մերկացնելով մարդոց ամոթը կարմիր, Ճառագայթներդ դողդոջյունով պիտ հպին Մոխրակուտված քաղաքներուն, գյուղերուն, Իզուր շողերըդ զվարթ Պիտի փնտրեն փրփուրները ձյունափառ Մեր հայրենի կապո՜ւյտ, կապո՜ւյտ ծովերուն... Իզո՜ւր շաղերըդ բեկբեկ

Պիտի երթան օրորվիլ Ամառնային երազին մեջ ոսկեհունչ... Իզո՜ւր, իզո՜ւր, ո՜վ հսկա Կույր Լուսավոր, Պիտ սպասես հարսանեկան քողերու Կոկոնի պես բացվելուն, Որոնց մեջեն, խուրձ առ խուրձ, Ժպիտները սերեն գինով շրթներուն Կը ծաղկեին, կը թափեին ձյունի պես։ Հիմա Լո՜ւռ, արհավրոտ անապատի ծոցին մեջ [ էջ ]

Ավելի հորդ ժպիտներ կան ծաղկազարդ, Քան հայրենի դաշտերուն մեջը մոխիր... Իզո՜ւր, իզո՜ւր ճաճանչներըդ ոսկեվարս Պիտ մոլորվին գրկելու Վարդակարմիր սրունքները կուսական Աղբյուրին շուրջը գյուղին, Ծաղիկները պարտեզներուն հայրենի Արշալույսին Պիտ չբանան իրենց փերթը ցայգամույն Ճաճանչներուդ թարմությունը ըմպելու, Վզերնին կախ՝ պիտի հառին մայր հողին Անմահության դիակները երգելու,

Կոկոններն իսկ պիտի մերժեն շողերդ, Պիտի չուզեն կես օրվան կյանք մ' ապրելու, Քու դարավոր անմահության կյանքիդ մեջ Պիտի տեսնես սև վարդերու բլուրներ. Վարդն իսկ, վարդն իսկ մահվան հոտն է ընկգրկեր, Կարմիրին տեղ, ճերմակին տեղ, դեղինին՝ Ականատես պիտ ըլլաս սև վարդերու, Սև վարդերու, ո՜վ Արև, Անմահության դո՛ւ Սարսուռ, Կարճ ապրողները կ' ըլլան խոր, սխրալի՝ Ինչպես ցողը շողաշողուն երազով։ Մեր հայրենի երազները տևեցին Դարե՜ր, դարե՜ր ու դարե՜ր... Եվ ազգերը անմահության դրոշմը Մեր ճակատին վառեցին, Եղանք անմահ և ամենեն ողբալին. Իր ատենին մահը չեկավ համբուրել Մեղ վարդագույն բերանով. Տևելու ուժը ցեղին Դարե՜ր, դարե՜ր մաքառեց Ընդդեմ մահվան քաղցրության. Այսօր, Արև՛, քեզի հետ Մենք չենք տոներ խաչելությունը ցեղին, Այլ կը տոնենք այն ուժը, որ մեզ ցողեց

Անմահության ցոլքերով։ [ էջ ]

Այն վեհագույն տրտմությունը, զոր այսօր Կը կրենք մեր աչքերուն Խորության մեջ դարավոր՝ Անմահության է պարգև։ Ո՜վ Արեգակ, Լապտեր կյանքի, ողբերգության Լուսատու, Կ' երկրպագենք տիեզերական հավատքով Հոգվո քա՜ղցր, վսե՜մ և լա՜յն տրտմությամբ Անմահության հսկայական տաճարին Որ մարդկային գանգերով է կառուցվեր. Մենք հպարտ ենք՝ Անմահության ենք զավակ, Բայց կ՝ ափսոսանք, ո՛վ Արև, Որ չունեցանք վարդագույն մահն ազգերուն Հին դարուն, Որ քեզի հետ պիտի կոչվինք մենք եղբայր Արյունահեղ տիեզերքի շավղին մեջ։ Ի՛նչ քաղցր է քունն հինավուրց ազգերուն... [ էջ ]

ԱՍՏՂԻԿԻՆ

(Քերթված երկրորդ)

Ծովն աչքերուդ է լռեր Եվ ճակտիդ վրա Թախծի հովը կը հևա, Եվ ծիծերուդ պտուկներեն քաղցրաթուխ Մոր մը, մոր մը դառնությունը կը կաթի, Ո՜վ Աստղիկ, Եղերամա՜յր դու անմահ։ Ալյակներեն անրջային կապույտով Եվ փրփուրի շուշաններեն դու ծնար. Այգաշաղի օրրանիդ մեջ լողացիր Դիցուհու պես, լողացի՜ր... Եվ արևին ճաճանչները դողդոջուն Քեզ պատեցին, ողողեցին լույսի մեջ, Առավոտյան դո՛ւ ծովածին բրաբիոն, Դու քնացար Դիցուհու պես, քնացա՜ր... Սև՜, ցայգաթիռ վարսերեդ Սիրո գարուն մ' երերաց Եվ բերանիդ վարդաշուրթն աղբյուրեն Մեր բոլորիս ծարավությանը համար Սրսուռ ակ մը կարկաչեց, Անգամ շիթ մ' այդ զովութենեն երկնային Մեր հոգվույն մեջ աստղաշխարհ մը ծաղկեցուց

Եվ երգերո՜վ...լեցվեցանք։ Բամբիռն առինք ոգեշունչ Եվ դուրս թռանք Բագիններեն. լարերեն Թովչություններ ցնծացին, Եվ երգեցինք՝ «Մենք ըմպած ենք հավիտյանի մը համար Անմահության նեկտարեն, Ծարավի չենք, ծարավի չենք մենք երբեք, Աստվածային սաղմը մեր մեջը անհուն [ էջ ]

Արևի պես կը վառի, Տիեզերական շավիղովը լուսաշունչ Մենք աստղերո՜ւն կը թևենք. Մեր ոսկորները ճղճիմ Հիմա գարուն կը բուրեն»։ Անգիտացանք այն ատեն, Որ կ' ըմպեինք Հավերժական չարչարանքի նեկտարեն, Հիմա կ'ողբանք Այն կաթիլը անմահական բերանեդ, Որ բորբոքեց մեզ անդարձ Հավիտյանի անհաղթելի իդեալով։

Մենք կը բաղձանք, որ այսօր Հայրենական ավերներու տակ թաղենք Հիշատակն իսկ մեր աստղավառ անցյալին, Սակայն այսօր դու դարձյալ Վսեմորեն կը պարզես Մոր մը թևերդ վերամբարձ Եվ կը քալես մերկ, արյունոտ ոտքերով Ավերներու երկյուղներու վրայեն, Եվ մեր թաղումն հանկարծակի կը դառնա Այգատոնը ցնծումներու նորանոր։ Անմահության զեփյուռը Կուգա գգվել մեր ճակատները այրած, Եվ կը գոչենք ոգիով մը աննվաճ. «Մենք պիտ ապրինք, պիտի ապրինք հավիտյան»։ Բայց տեսիլքիս բագինին մեջ լացակոծ Երբ կը տեսնեմ այն մարմինը ձյունահրաշ Հայ աղջկան կուսափառ, Որ կտրված ծիծերով Զանգակատան բարձունքեն Գլուխը վար է կախվեր, Հայրենի դաշտը կանաչ Ոսկորներով է ծաղկեր՝ Եվ գետերը գոռալով Նոր դիակներ, նոր հեծեծանք կը բերեն,

Թույլ տուր ինծի, որ ողբամ, [ էջ ]

Վերջալույսի դո՛ւ շաղամույն Հեծեծանք, Այն կաթիլը անմահության նեկտարեն, Որ բուստերեդ ծորեցիր, Տարփանքի պես ծորեցի՜ր... Ներե՛, ներե՛ ափսոսանքն այս մեղավոր. Մենք կը բաղձանք, որ միայն Հիշատակ մը ըլլայինք Պատմության մեջ ազգերուն Հին դարուն։ Երանության զեփյուռն հաղթ Մեզ կը փչե դամբաններե հինավուրց։ Մենք կը բաղձանք հոգեվին Վարդաբոսոր թաղումին, Թող աշխարհի մեղմ հովիկ Հոգեհանգիստ մրմնջե, Ըլլանք միայն Հիշատակ Եվ դամբանի խորերեն Երգենք հանգիստն աստղահայաց աչքերուդ, Ո՜վ Աստղիկ։

ՑՈՐՅԱՆԻ ՀԱՏԻԿԻՆ

(Քերթված երրորդ)

Օտար արտեր ցորյանի, Դո՛ւք երազներ ոսկեծուփ, Նոր դուրս եկած մոխիրներու աշխարհեն, Ամառնային կարոտով ձեզ կը դիմեմ։ Կըղձամ հոգիս այս թաղել Ծփանքներուն մեջ ոսկյա Եվ ընդգրկել չը չարչարված բնության Բույրերն, հույզերն ու թրթիռ։ Ահա առուն գիշերին մեջ լուսնային Ձեր արմատներն հուշի՜կ, հուշի՜կ կը գգվե, Ցորեկին մեջ ըմպած արևն լիաթոք՝ Հիմա կըղձաք ցայգերու զով զեփյուռին, Եվ կը ցցեք վե՛հ, հաղթական գլուխնիդ Եվ կսպասեք աստվածային հպումին։ Օտա՛ր արտեր ցորյանի, Դուք անուրջներ ոսկեշաղ, Երբեք բոցեր չտեսաք Եվ արյունոտ ջուրն արմատնիդ չսարսեց, Առավոտը արյուն երբեք չկաթեց Ձեր երջանիկ հատիկներուն վրա ոսկի։ Կը փրցնեմ հասկ մը օտար այս դաշտեն Եվ կը փշրեմ ձեռքերուս մեջ իմ դողդոջ, Կ'իյնան դարվար բոլոր հատերը ատոք

Միայն հատ մը կմնա իմ ափին մեջ։ Կը մրմնջեմ արցունքով, Կայլակները արցունքիս Կ'իյնան լռի՛ն ափիս մեջ՝ Լողցնելով այս հատիկը իմ վշտով։ Առաջին հեղն, թարմ գարունեն մինչ հիմա, Այս հատիկը ոսկեման Մահվան բույրով կը սարսռա՛... Կը մրմնջեմ ես մեղմիվ, Ու սոսափը գիշերային տաճարին

Իմ մրմունջները կը տանե հասկե հասկ, Եվ բովանդակ արտը լռին կունկնդրե. «Ո՜վ դու հատիկ ցորյանի, Երբ առջի հեղ ցողունե դուրս պոռթկացիր՝ Չեղավ մեկն, որ քու ականջիդ հեծեծեր Թշվառությունն անմահական սերունդիդ։ Հատիկներուն հետ հասկիդ Դու ջերմ սիրո մղվեցար, Եվ արևուն շաղերուն տակ ծփացիր, Երազի պես ծփացի՜ր... Ոսկե հատիկ ցորյանի, Որ արցունքոտ վշտերովս կը հեծես՝ Կը զգաս հիմա, որ սիրելիներըդ ինկան,

Եվ մեկ քանին ոտքերուս տակ փչացան, Դու իսկ արդեն ինկած ես Ծովերուն մեջ իմ վշտիս, Եվ պիտ մեռնիս, պիտի մեռնիս առհավե՛տ։ Մեկ մասը այս ցորյաններու հոծ արտին Պիտի երթա փշրվիլ Ջաղացքներու քարին տակ, Ունենալով ավելի գուժ կյանքի վերջ․ Բայց մյուս հասկերը արտին Գալիք գարնան նորեն պիտի բողբոջին, Բայց դու, ավա՛ղ, պիտ մեռնիս, Օ՜, կը լողաս արցունքիս մեջ, պե՜րճ հատիկ։ Կը մտածես, ես գիտեմ, Որ բյուրավոր հարուստ հասկեր պիտ տևեն, Որ բյուրավոր հարուստ հասկեր պիտ մեռնին Աղորիքին տակ Գրանիտ։ Ի՜նչ երջանիկ, վե՛հ վայրկյան՝ Որում բոլոր ցորյանները վառեին, Մեն մի մեռնող հաց հատիկ Զգար, որ ա՛լ հատիկ չկա որ մեռնի, Եվ ամառվան երազին մեջ շողավառ Իբր հիշատակ գալին—միայն այցելու— Ի՜նչ անուշ է հոգեվարքըդ, ո՛վ հատիկ,

Պատված, ցողված իմ վշտերով քաղցրագին, Լո՜ւռ կը հեծես... Օ՜, մահ չէ այս, այլ սոսափ, Կամ զեփյուռը, որ կ'երթա Հանգստանալ վարսերուն մեջը կույսին։

Իմ ափըս, որ Անմահությունը կ'ապտակե, Քու լուսավոր գերեզմանըդ թող ըլլա, Ո՜վ ցորյանի թարմ հատիկ»։

ՄՈԻՍԱՅԻՆ

(Քերթված չորրորդ)

Ներե՛, ներե՛ ինձ, Մուսա՛, Որ կ'երգեմ Ողբն այս կյանքին գեղեցիկ Առանց հոգվույդ աստվածային հպումին. Իմ հայրենի աշխարհին Ամայությունն արհավրալի ներշնչեց Այս քնարի լարերուն։ Սա լարն նոր է, և Անմահի կյանքիդ մեջ Մեծամռունչ ոչ մեկ քնար սարսռաց... Չարչարանքի երազներուն մեջ գտա Քնարն այս դողդոջ։ Հիվանդ սիրտ մ' իսկ այս քնարով կը լեցներ

Տիեզերքը եզերական կոծերով, Այնքա՜ն հծծյուն, այնքա՜ն բողոք ու մորմոք Կուրծքին տակը լո՜ւռ քնարին այս տրտում։ Ներե՛, ներե՛ ինձ, Մուսա՛, Ես անտաղանդ բանաստեղծ Եվ հիասթափվածն ամենեն, Ընկերներեն, իդեալեն, Թո՛ղ դղրդան իմ լարեր... Բաժակին մեջ, ուրկե ես Փրփուր գինին Անմահության ըմպեցի Իմ ողբերուս շիթերովը թո՛ղ լեցվի։ Ես Աստղիկին հանղիպա, Որ անտառի մը հրդեհին քով նստած՝ Մոխիրները կը թափթփեր կուրծքին վրա։ Անմահներո՜ւ վեհագույն, Եվ վեհագո՜ւյն ողբալին, Անդունդը մը լռությունը կը կախվի Քո աչքերուդ հրկիզումին վրա վառ, Դու իսկ, Մուսա՛, մոխիրով ես պսակված։ Կ'սպասեի փրփուրներուն գինիիդ, Կը բաղձայի գրկել սյուքը տարփանքին, Քու Անմահի թևերեն, Բայց հոգիս անմահական տաճարեն Խաչելության սև անուրջը կը փռվի։

Տե՛ս, հին քնարս դագաղի պես կը լռե, Խռովե՞մ դագաղն այդ անդորը... Ո՜վ կը բաղձա քաղցրակարկաչ երգերուն... Կամ զեփյուռի անրջային թևերուն... Ես կը բաղձամ բոլոր զանգերը լեցնել Անմահության անդնդախոր ողբերով։ Որքա՜ն վսեմ եմ, Մուսա՛, Իբր ամենեն անտաղանդը քուրմերեդ, Որ տանջանքի երազներուն մեջ գտա Քնարն այս մահվան։

Գեղեցկության ի խնդիր Մենք մերժեցինք ամեն երկյուղ, ամեն լախտ, Մեր ոտքին տակ—լվացած Անմահական ջրերով— Օձ մը ծվարած՝ կը ննջեր, Թույն կը ծծեր գիշերներու խավարեն, Եվ մենք անհոգ, բայց գիտակից, այդ օձին Գլխուն վրա մենք մեհյաններ կառուցինք

Գեղեցկության ու լույսի։ Ծաղկին ի՜նչ հոգ, բուսած լերան կուշտին վրա, Թե երկրին խորքն հրաբուխը կը ննջե, Ան կը բացվի, ճաճանչներուն կը ժպտի Եվ կը գգվե ցողն տարփատենչ անուրջով։ Հսկայական օձը շարժեց գլուխն իր Ակնթարթ մը... և մեհյաններն քանդվեցան՝ Եղան խուղբի հավասար։ Մեհյաններու անմահական, մե՜ծ ոգին Մրրկի պես կատղեցավ, Եվ լեցուց Մեր հոգիներն իր դարափիլ թևերով։ Ես կ'ողբամ Անմահական այդ Ոգին, Ո՛չ ստրջանք, ո՛չ ապաշավ ես ունիմ, Եթե կ'ուզես դուրս վռնդե ինձ սեմեն Աշուղներու քու պերճաշուք բագինեն, Ես կը վազեմ ընդհուպ Աշխարհը մոխրի․․․ Ո՜ր մեկն, ըսե՛, հանճարներեն բագինիդ Ունի վիշտ մը այնքա՜ն հսկա ու վսե՜մ, Քան իմ սիրտը՝ երիտասարդ ու գարուն։ Ես իմ վշտով կըսքողեմ վարդ ու ժպիտ Եվ աշունի թևերով Երկնքի մեջ կը փռվիմ․․․

Չեմ կարոտիր աստվածային համբույրիդ․․․ Ես կը քաշվիմ իմ հոգվույս, Դաբիրներուն մեջ նսեմ, Վիշտս ատրուշան կը վառեմ Եվ ողբալով Անմահությունն արյունիս՝ Քնարիս առջև կ' աղոթե՜մ․․․

Քեզի՜ ալյակ ու ժպիտ, Ցո՜ղ, շա՜ղ, վարդե՜ր ու արև՜, Քեզի՜ ծաղիկ, զվարթ քնար գիներգակ։ Մա՜հ, մեզ ցողե՛ քաղցրությամբ․․․

1917 թ. Վանե՛ շողերդ․․․

հեղինակ՝ Վահան Թոթովենց

Վ...-ին

Վանե՛ շողերդ փայլուն ու փարթա՜մ, Հանե՜ շորերդ ճերմա՜կ, լուսահյու՜ս, Դժգույնը հագի՛ր։ Վերջալույս եղի՛ր։ Ես օրոր ըսեմ, ես օրոր հյուսեմ Լացող ուռիին երազներուն տակ։ Գորշ շորեր հագիր, Ցայգը զգեցիր։ Ծաղիկը եղի՛ր լու՜ռ ու դալկահար— Ստեղծե քաղցր տրտում հոգվույդ մեջ Տրտում երազով ստինքներդ քողե, Շուրթիդ վարդերի թախծությամբ ցողե՛. Տո՛ւր ինձ համբույր մը, դու դժգույն ծաղիկ, Ծծեմ թախիծը դալուկ փերթերեդ, Այգի հյուս կենին մեջեն օրորվիր, Օրորվիր Սուգի՜ պես... Եղիր դժգույն, Եղիր քաղցր, Տրտումն է քնքուշ,

Տրտումն է օրոր։ Շաղե՛ արցունքներդ այգի ցողին հետ, Թող վարդը ծծե, Թող վարդը ըմպե Բաղադրությունը լույսին ու թախծին, Վարդը թող ըլլա Ավելի խորի՜ն, Ավելի քնքու՜շ, Քնքուշն է տրտում։ Հանե՛ շորերդ ճերմա՜կ, լուսեղե՜ն, Վանե՛ շողերդ փայլո՜ւն ու փարթամ։

1917 թ. Քառյակներ

հեղինակ՝ Վահան Թոթովենց

ՔԱՌՅԱԿՆԵՐ

Հայրենի՜ կարոտ, դու ծանրանում ես, Իմ դատարկ հոգում դու խորանում ես,

Ամեն ինչ գնաց, փշրվեց, անցավ, Բայց դու բարձրանում ու ծովանում ես։

Թերևս մոտ է իմ մայրամուտը, Թերևս այս է իմ մայրամուտը, Բայց չէ՞ որ գինու բաժակը կես է, Ուրեմն վա՜ղ է իմ մայրամուտը։

Ի՜նչ հրաշալի է այս վերջալույսը, Ծիրանի ծով է այս վերջալույսը, Արդյոք կլինի՞ այսպես հրաշալի, Այսպես ծիրանի իմ վերջալույսը։

Դու ինձ սպասիր Եփրատի ափին, Այնտեղ պարտեզում, մեր այգու ափին, Ես քե՜զ եմ գալիս, հայրենիքի հող, Դագաղս թողած աշխարհի ափին։ [ էջ ]

Մի սրինգ կախվեց արևի կրծքից, Մի ողկույզ վառվեց հողի ընդերքից, Արևի, հողի այս երգերի տակ Իմ սիրտս այրվեց մի լուռ կսկիծից։

Նստիր իմ ծնկին, մանո՜ւկ ոսկեթել, Նստիր ու շողա, ծաղի՜կ ոսկեթել, Իմ սրտից արդեն արյուն է կաթում, Դու բարձր ճչա, արև՜ ոսկեթել։

Վարդերի վրա իջավ իրիկուն, Իմ աչքի վրա իջավ իրիկուն, Խաղաղություն է, լո՜ւռ, խավա՜ր ու խո՜ր, Իմ այգու վրա իջավ իրիկուն...

Արցունքներ թափիր, երբ գարունն անցնի, Թո՛ղ թախիծդ իջնի, երբ արյունն անցնի,

Երգի՛ր, ի՛մ մանուկ, իմ կապուտաչյա՜, Քո հոգու խորքից այս հուրը կանցնի։

Երկու աղավնի՝ սպիտակ ու հեզ, Այգու երկու շող՝ սպիտակ ու հեզ, Թռչկոտում են հար մեր երկնքի տակ Երկու թև անծիր՝ սպիտակ ու վես։ [ էջ ]

Արփուց կախված է մի լուսե ողկույզ, Իմ ճակտի վրա — մի վսեմ ողկույզ, Լուսավորում է իմ ճամփան մթին Մի լուսաճաճանչ, մի արև ողկույզ։

Չքնաղ է այգը, բորբ է կակաչը, Այտդ վառվել է, ինչպես կակաչը, Գալիս է մահը, գալիս է վերջը, Օ՜, առավել ևս վառ է կակաչը։

Հեռավոր մի ծառ է ծաղկել, Անջրդի, անհույս, բայց վա՜ռ է ծաղկել, Կայծակի սրից խոցված, վիրավոր, Բայց փարթամ, շքեղ ու զա՜ռ է ծաղկել։

Այգու ձիերը խոլ վրնջում են, Սարի զանգերը զիլ ղողանջում են, Ծովն է ծիրանի, անծայր ու անծիր, Լճերն հայրենի լո՜ւռ հորանջում են։

Եփրատի ափին մի ծառ է լալիս, Կարծես իմ սրտի խորքումն է լալիս, Կարծես մի մայր է ողբում ու կոծում, Կարծես այդ լացը հենց ե՜ս եմ լալիս։ [ էջ ] Կոմիտասին

Ոչի՜նչ չեմ փոխի քո մեկ երգի հետ, Իմ կյանքն է կապված քո մեկ երգի հետ,

Ամենից չքնաղ, ամենից շքեղ Արև՜ն է զուգված քո մեկ երգի հետ։

Ուզում եմ ըմպել մի խոշոր բաժակ, Քո վարդ արյունից՝ մի խոշոր բաժակ, Քո սրտի ակից, քո առվակներից՝ Արևաշաղախ մի խոշոր բաժակ։

Մութ է այս ճամփան, մութ է մինչև մահ, Դաժան առեղծված, դաժան՝ մինչև մահ, Մի խավար կետ կա այս բաժակում ջինջ, Որ ես բռնած եմ ձեռիս մինչև մահ։

Քառասունամյակի այս մթին շեմքին Վառվում է մի սեր, հնչում ցնծագին, Ինչպես հին այգին՝ ծաղկավառ ու վես, Բայց կասկածո՜ւմ եմ աշխարհի հիմքին։

Վաղ է բռընկել իմ այգին, Վառ է բռընկել իմ այգին, Սակայն եթե դու չկաս՝ Զո՜ւր է բռընկել իմ այգին։ [ էջ ]

Ո՞վ ստեղծեց այս խոտը, Ո՞վ ներկեց վառ՝ այս խոտը, Ինչքան լինի աննշան՝ Ես երգո՜ւմ եմ այս խոտը։

Ուրախ, բարձրախինդ— ա՛յս է Թոթովենցը, Թախծոտ ու մռայլ— ա՛յս է Թոթովենցը, Ծիծաղը՝ վարար, մռայլությունն՝ անծիր, Ամեն չափ՝ անչափ— ա՛յս է Թոթովենցը։

1935-1936 թթ. Արձակ բանաստեղծությունների հավաքածու

հեղինակ՝ Վահան Թոթովենց

[ էջ ] Աղոթքին ձևը

Գիշեր է։

Կուլա կույսը, կուլան անոնք, որ մինակ են, միսմինակ... Երկու ձեռքերու մեջ սեղմած իր գլուխը, աչքերը գոց, կը վազե ան հողմի մը պես դեպի երազներու քաոսը։

Մերկ է ան, ինչպես բոլոր գեղեցկությունները, և իր ցրքուն մազերուն տակեն կ՚երևին իր չքնաղ ուսերը, ինչպես լուսինկան՝ սաղարթներու բացատներեն, կամ ինչպես աղավնյակ մը՝ ցանցին մեջ։

Չխոսիր, լուռ է շուշանը, որ կաճի, լուռ է հույսը, որ կը մարի։

Մի՛ լար, ո՜վ կույս, վե՜ր առ գլուխդ և մեկդի նետե՛ ճակատիդ մեռելաբույր և դամբանական ստվերները, ոսկեզօծե զայն աստղերու խորհուրդով, վասնզի դուն իբրև ճառագայթ մը պիտի խառնվիս Արշալույսի հսկայական թափորին։

Ճշմարիտ ճառագայթ մը ըլլալ՝ երկու գիշերներու մեջ սավառնող աստվածություն մը կը նշանակե։

Չշարժիր ան, կ՚սպասե, որ Արշալույսը իր թևերուն վրա առնե և փայփայե իր տրտմությունը, որ երկինք մըն է։

Ծունկի եկած է, գլուխը սեղմած երկու ձեռքերուն մեջ, քիչ մը կորացած՝ լուռ կը հեծկլտա հեռավոր մշուշին մեջ։

Աղոթքը այս ձևը կառնե խավարին մեջ։

Կո՜ւյսը... [ էջ ] Աղերսանք

Աճի՛ր, ո՛վ իմ տրտմությունս, ծով եղի՛ր իմ աչքերուս խորը։

Փթթի՛ր և աճի՛ր, վասնզի կուզեմ, որ աչքերս վերջալույս մը ըլլան իմ միջոցիս և իմ անհունությանս մեջ։ Բոլոր կարմրությունները ունեին անոնք, դուն՝ ո՜վ իմ մենավոր տրտմությունս, եղի՛ր ստվերը, եղիր սյուքը և հողմը վերջացող սերերուն, եղի՛ր խորհուրդը թափանցիկ գիշերին։

Մայրս պիտի լա հոն, ուշ գիշերին, և պիտի թափե իր մարգարիտները, որոնք իմ երկինքս պիտի աստղալուսեն։

Մա՛յր, բա՛ց կուրծքդ հոն՝ իմ վերջալույսի բարձունքներուն վրա՝ իբրև լուսինկան իմ չարչարված, միսմինակ դաշտերուն ու ամայի տարածություններուն համար։

Ո՛չ մեկ Աստված թող հանդգնի թևել իմ դրությանս մեջեն։ Ես Տիեզերք մըն եմ, իմ վեհությունը Ես ի՛նքս եմ։

Ես բացարձակ եմ իմ անհունությանս մեջ։

Աճի՛ր, ո՜վ իմ մենավոր տրտմությունս, ծո՜վ եղիր աչքերուս խորը։

Ճակատագիր

Դուն թռչուններուն ամենեն գեղանին ես, ո՜վ իմ Սիրականս, թեև փետուր մ՚անգամ չունենաս ուսերուդ վրա։

Քու շունչեդ կ՚առնեն բոլոր ծաղիկները իրենց բույրերը ու գույները, վարդը՝ իր կարմիրը, մանիշակը՝ իր կապույտը, շուշանը՝ իր ճերմակը։

Քու բերանեն դուրս ելած շունչն է, որ բոլոր ծաղիկները կը վերաշնչեն, և իրենց գոյությունը կը պահեն։

Դուն մայրն ես բոլորին, ատոր համար է, որ երբ անոնցմե մին ճզմվի անկիրթ ոտքի մը տակ, սիրտիդ ձայնը կը լսվի անիմանալի անկյունե մը. կը հեծկլտաս, կը տրտմիս բոլորին համար։ Մա՜յրն ես ամենուն։

Տիեզերքն ինձ խոստացավ պարգևել իր գարունը―հսկայական նվագարան բնության։ Ես նախընտրեցի լացիդ հեկեկականքները, [ էջ ]զոր կը լսեմ՝ ուշ գիշերին, շուշանի մը կամ վարդի մը թուփի տակեն։

Մ՛ի փորձեր իմ արցունքներս մազերովդ սրբել, վասնզի վշտագին ա՜նգղը պիտի դառնաս։

Իմ արցունքներս, ո՜վ իմ Սիրականս, հուրի զորությունը ունին և պիտի հրդեհեն մազերդ։

Դուն հայելին ես, որուն խորքին մեջ կանդրադառնան բոլոր գեղեցկությունները և դուն անգիտակ ես այդ բոլորին։

Քեզի համար խենթ մը ըլլալուս շատ ալ չեմ ցավիր, քանի որ անհունությունը ինձ այդպե՛ս ճակատագրեց։

1912 թ.

Ես ծաղիկ չունիմ...

Իմ ծաղիկներս ես բաշխեցի ուրիշներուն և իմ գարնան կողովը պարապ է։ Արծաթ չստացա ես իմ ծաղիկներուս փոխարեն, այնպե՜ս տվի ես բոլորին, իմ գարնան կարմիր վարդերը․․․

Ես հազիվ կը դողդոջեմ անոնց թարմության հիշատակով։ Ձեռքս կը նետեմ կողովիս, անիկա լեցուն էր գարնան ծաղիկներով, որո՞ւ տվի ես զանոնք, ո՞վ տարավ և ի՞նչ նվիրեց փոխարեն։

Իմ գարնան կողովը պարապ է, ի՞նչ ես դեմս կանգնած լալագին և ո՞վ ես դու...

Ծաղիկ չտվի քեզ, ես բոլորին բաշխեցի իմ գարնան ծաղիկները։ Իմ գարնան կողովին մեջ միայն անցած աղվորություններու դողդոջուն բերկրանքը կա...

Ես ծաղիկ չունիմ...

1917 թ.

Գարունին հետ

Քո՛ւյր, փոխե շորերս և անկողնիս ճերմակները... Մաքրե՛ տունը և միջանցքին մեջ ծաղիկներ ցանե՛... [ էջ ]Բա՛ց լուսամուտը, թո՛ղ Գարունը ներս մտնե...

Ըրե՛ այնպես, ինչպես մայրիկը կըներ։

Այս իրիկուն անիկա ինձ պիտի այցելե։

Ես կը բաղձամ ողջունել զինքը, ինչպես նոր Կյանք մը, ճերմա՜կ, մաքո՜ւր շորերով և գարնան թարմությամբ։

Իմ ժպիտը դալկահար շրթներուս վրա կարմիր վարդերու փրփուրին կը նման՞ի, քո՜ւյր․․․

Իրիկուն է։

Վառե՛ ճրագը և տանը մեծ դուռը բաց թող.

Ես մայրիկին պիտի հանդիպիմ ճերմա՜կ, մաքո՜ւր շորերով և երիտասարդ թարմությամբ։

Արդեն մաքրած ես տունը և շորերս ու անկողնիս ճերմակները փոխած։

Ճրագը մեղմիկ կը հևա, աստղիկ կա սենյակիս մեջ...

Հոս մի՛ կենար, քո՜ւյր։ Գնա՛ դուրս և Գարունին հետ խոսիր՛

Կյանքի և Արևի մասին։

1917 թ.

Ես սիրեցի այս կյանքին բոլոր բաները, ատեցի, երգեցի և հարբեցա։

Ուրախացա մութին մեջ, ըմբոշխնեցի տրտմությունն անգամ։

Պատահեցա ամեն կարգի մարդոց, ընկերացա բոլորին հետ և մտա անոնց հոգիներուն մեջ։

Ես ծունկի եկա քարերու վրա, աղոթեցի Աստուծո ու հայհոյեցի անոր։

Ես լսեցի աշխարհին խոսքը և տեսա գործը։

Հիմա պատրաստ եմ ես մահվան։

Ես պատրաստ եմ սկսելու ուրիշ կյանք մը, դարձյալ այնքան ամբողջությամբ ապրելու, որքան այս կյանքը ապրեցա։

Ո՛չ ծաղիկներ կըտանիմ հետս և ո՛չ ալ խորհուրդ մը այս արևներեն։ [ էջ ]Կերթամ մերկ և դատարկ ձեռքերով, որպեսզի հոն սկսիմ կառուցանել և ստեղծել։

Ես ապրեցա միայն այս աշխարհին համար։

Կը թողում ամեն ինչ ա՛յստեղ։

Լույսի և տրտմության ծաղիկներ

Մի՛ արթննար, քնացի՛ր... Ներե ինծի, որ մտա քու ննջարանդ գիշերի այս ուշ պահին... Թեև սառած, բայց ես չեկա զիս տաքցնելու քու շունչովդ...

Թեև տրտում և մինակ, բայց ես չեկա աստղազարդելու իմ միգամած երկինքը քու նայվածքներովդ... Ես չեկա այստեղ՝ վրդովելու քու երազներդ... Ես չեկա թեթևցնելու իմ վիշտը քու անկողնիդ շուշաններն համբուրելով, Ես կանցնեի քու ննջարանիդ լուսամուտին առջևեն... Ներե՛ իմ սրտիս, որ ննջարանիդ լուսամուտին առջև... տրոփեց... Անցնելուս ես տեսա այս աշնանային ծաղիկը՝ ինկած գետնին վրա... Ծռեցա և բարձրացուցի զայն՝ բերելու և մեղմիվ դնելու քու կուրծքիդ վրա... Ես բաղձացի, որ անիկա վերածաղկի քու կուրծքիդ վրա, աշնանային այս որբուկ ծաղիկը... Ներե՛ ինձ, որ ես մտա քու ննջարանդ կես գիշերին... Ես չեկա իմ վշտիս համար... Ես միայն բաղձացի փրկել կյանքը այս աշնանային ծաղիկին...

«Մի՛ խռովիր, Սիրելի՛ս, լրացուր քերթվածդ... Ներե՛ ինձ, որ եկա ստեղծագործությանդ գերագույն ժամին... Ես երբեք չբաղձացի խզել ստեղծումիդ լռությունը․․․ [ էջ ] Կը թողում քեզ քու ներշնչումի քաղցրության և երաժշտության մեջ առանց ավելորդ զրույցներու․․․ Մնաս բարով, լրացո՛ւր քերթվածը․․․ «Կեցի՛ր,— մրմնջեցի ես, բռնելով իր թևեն,— քու ներկայությամբդ ամեն ինչ կատարյալ է․․․» «Ո՛ չ,— ըսավ անիկա,— ներշնչումը պետք է հասնի իր

հաղթական լրումին»։ Ու անիկա դուրս գնաց լռությամբ, թողելով զիս իր մարմինեն փրփրած բույրի ալյակներուն մեջ...

Ո՜վ գեղեցիկը և ամենակատարյալը բոլոր ստեղծագործության, ինչպե՞ս լրացնել անլրիվ մը լրիվ թողելով․․․

Իր կյանքի վերջին վայրկյաններն էին, երբ ես մոտեցա սնարին։ «Մի՛ տրտմիր,— ըսավ անիկա, ցուցնելով ինձ տախտակամածին վրա տարածված արևուն տաքուկ շողերը։— Քեզի՛, Սիրելի՛ս, վայելքը արևու ճաճանչին, քեզի վարդերը և պատուհանին ալպյան մանիշակները...»։

Ես շուրջս նայեցա։ Անոնք բոլորը գեղեցիկ էին։ Դարձյալ նորեն իմ սիրուհիին, Անոր աչքերը գոցված էին վարագուրելով վերրջալույս մը իրեն ետին։ Շրթունքները տժգուն էին և խաղաղ... Մահը դուրս ելած էր, և ամեն ինչ լուռ էր․․․ Ես դարձյալ նայեցա շուրջս և չգտա ո՛չ վարդ, ո՛չ արևու շող և ո՛չ ալ մանիշակներ... Ես դառնորեն լացի և ըսի՝ «Քու կյանքեն հեռու ո՛չ շող կա և ո՛չ ալ ծաղիկ․․․»։

Խաչե՛ զիս քու կուրծքին վրա և օծե՜ իմ հոգեվարքս քու կուսական բույրերով... Երգ մը կաթե քու բուստերեդ իմ վերջալուսվող աչքերուս խորքը... [ էջ ] Լամ բուրներովդ գգվե՛ զիս և թո՛ղ ես բույր տանիմ մահվան... Զիս խաչե քու կուրծքիդ վրա և փաթթե քու շուշաններովդ... Քու մեկ երգովդ, հոգիեդ բղխած և մեկ շողովդ, աչքերեդ արշալուսված՝ դամբանական խավարին մեջ ես արևներ կը վառեմ... Քու մեկ շողովդ կստեղծեմ գարուն մը՛ անկախ գարունեն... Ես մայիսով կը պճնեմ մահվան միգամած սիրտը... Քու մեն մի մրմունջեն ես քնարնե՜ր կստեղծեմ. Ինչո՞ւ չարթնցար՝ մինչև որ ես քեզ չհամբուրեցի... Ինչո՞ւ չքնացար՝ մինչև որ ես քեզ չհամբուրեցի... Ինչո՞ւ կարտասվես քաղցրորեն, երբ ես դողդոջուն համբույրով կը մրմնջեմ՝ «Ես քեզ կը սիրե՜մ...»։

Ինչո՞ւ իմ բացակայությանս միայն դու կերգես... Ինչո՞ւ դու զիս կը գրկես և կը սեղմես կուրծքիդ անձկանոք՝ միայն իրիկնամուտի ոսկյա ալիքներուն մեջ... Ինչո՞ւ դու կին ես և այնքա՜ն քաղցր... Ինչպե՞ս է, որ դու կին ես և այնքա՜ն քաղցր...

Ես կը բաղձամ և կը կարոտիմ, որ դու հպիս իմ երիտասարդ երազներուս նոր բացված կարմիր վարդերուն քու երգիդ և շողերուդ ալիքներով... Ես կը բաղձամ և կը կարոտիմ, որ դու ճանչնաս իմ վիշտը, անիկա առաջին ծաղիկն է քու էությանդ։ Իմ օրերս երկու եղանակ ունին միայն — գարուն է զեփյուռներով և փթթումներով, երբ դու կանցնիս իմ լուսամուտիս առջևեն... Աշուն է ցուրտ, միգամած և քարի պես ծանր մնացյալ իմ բոլոր օրերս...

Երբ իմ լուսամուտիս առջև գարնան առաջին վարդը բացվեցավ, ես չմոտեցա երկյուղածությամբ և չհոտոտեցի... [ էջ ] Անիկա էր, որ արևի շողերուն հետ իմ արցունքներովս հուզվեցավ... Օր մը, երբ անիկա թոշնած էր, հիշեցի հանկարծ, որ դու ինձ ըսիր. Գարնան առաջին ծաղկին հետ քեզի բույր պիտի ուղարկեմ գերեզմանեն...»

Վարդը թոշնած է հիմա, ինչպես քու հոգին... Ես կսպասեմ ուրի՜շ գարուններու...

1918 թ.

Սստվերները

Գեղեցկությունները ծածկված են ստվերներով. ստվեր կա կյանքի ամեն երևույթի վրա։

Արշալույսները ստվերներու ծոցեն կպատռին, ինչպես շուշանները՝ կոկոններեն։

Սրտերը կծկված են թանձր ստվերներու տակ, ինչպես երազող աչքերը, որոնք գոցված են, բայց կտեսնեն։

Կյանքը շատ տափակ և կյանքի երգը շատ գռեհիկ պիտի ըլլար, եթե ստվերներու խորհուրդը չըլլար։ Լեռները, անտառները այնքան հավիտենական և աստվածային չպիտի ըլլային, եթե մեծության ստվերը չըլլար անոնց վրա։

Ահավասիկ ոսկեսափորը ուսերնին՝ հարսներ, որոնք դեպի արշալույսը կքալեն, անոնք երկրպագելի չպիտի ըլլային, եթե համեստության ստվերը չծածկեր անոնց կուրծքերը, եթե ոչ՝ անոնց վարդակարմիր ժպիտը պիտի ըլլար փրփուրը զզվանքի և ատելության։

Միայն մահը ստվեր չունի։ Մթությունը ստվեր չունի։ Մահը ինքնին ստվերն է կյանքին։

Ստվեր կա հանճարի ճակատին, ստվեր կա մանկան անբծության վրա։

Տիեզերքի բոլոր գանձերը ծածկված են հող—ստվերին տակ։ Ծովերը ստվերներ են անհուն հարստությանց։ Կյանքի հսկա մտածումները ծածկված են գանգերու մեջ։ Սուրը պատյան ունի։ Վրեժը կաճի լռության ստվերներուն մեջ։ Սերը [ էջ ]խորն է սրտերուն։ Կույսերը կճառագայթին սրսկապաններու ետին։ Օ՜, գեղեցկությունը՝ քողերու խորհրդավորությանը մեջ...

Աշխարհը ծածկված է անհունության ստվերով։

Ժամանակը մեծ ստվերն է սերունդներու պատմության։

Երգ մը

Երգ մը անոր, զոր կճանչնաս։

Ո՞վ կաթեց այնքան լույս քու աչքերուն խորը, ո՞վ պարգևեց քու երիտասարդ ճակատին դարերուն լրջությունը, և քու ամեն մեկ խոսքին մեջ՝ երկունքներու խորհուրդն ու խաղաղությունը։ Աչքերդ տեսնողը պիտի կոչեր. «Բեկորը հսկա արեգակին»։ Ճակատդ տեսնողը պիտի անվաներ քեզ կնքողը բոլոր դամբարաններուն, իսկ ան, որ քու երգը լսեր, պիտի ըսեր. «Ահա՛ ծորակը, ուրկե բոլոր քաղցրությունները կհոսին»։

Բայց ես, որ քեզ ամբողջովին կճանչնամ — ճակատդ, աչքերդ, լեզուդ, հոգիդ, սիրտդ, ստինքներուդ աղավնությունը և մերկությանդ աստվածությունը, պիտի ըսեի. «Ահա՛ կույսը, ահա՛ Արշալույսներու մարմնացած շունչը»։

Օտար է չսիրողը

Չեմ գիտեր, թե ինչու կդողան այն ամեն շարժուն և անշարժ, անզգա իրերը, որոնց կհարիմ ոևէ կերպով. բոլորն ալ կթրթռան երկյուղով մը և կսարսռան չարաճճի տղու մը ձեռքին մեջ բռնած թռչունի մը պես, իբր թե բոլորին ալ վիրավորած ըլլայի, բոլորին սրտին սուր մը տեղավորած ըլլայի։

Մանուշակը, որ համբույրիս տակ կուլա, և փրցուցած ցողունես արյունը կվազե կաթիլ առ կաթիլ։ Քարերն անգամ իմ հպումիս տակ կդողան և կշարժին։

Աչքերս չեմ կրնար տեղ մը գամել, նայվածքներս առանց [ էջ ] աչքերես դուրս ելլելու կմարին ճրագի մը պես հոգիիս անդունդին մեջ — լույսի անդունդը...

Բայց ինչո՞ւ դուրսի աշխարհը զիս գիշեր մը կկարծե, և ամեն ինչ խույս կուտա ինձմե։

Բան մը կփնտրեմ, կփնտրեմ և չեմ կարող գտնել։ Չեմ հիշեր, թե ինչ կորսնցուցած եմ, բայց կփնտրեմ և չեմ կարող գտնել։ Իբր թե այս աշխարհեն չըլլայի՝ ամեն մարդ ինձ խիստ կնայի, և ես, հոգնած երազելեն՝ դեպի մենությունները կվազեմ։

Կզգամ, թե պարապություն մը կա իմ հոգիիս խորությանը մեջ, զոր ոչ ձայները կրնան լեցնել, և ոչ ալ աշխարհի բոլոր թրթռումները կրնան գրավել այդ թափուր միջոցը։

Օտար եմ ես այս աշխարհին։

Օ՜, սարսուռը վարդերուն, որոնց լացեն կհյուսվի իմ երիտասարդ ողբս։ Օ՜, արյունը կակաչին, որ իմ մենավոր աղոթքս կհալածե իր կյանքի անապատին մեջ։

Եվ ցայգին մեջ չնիրհող առվակը կմրմնջե ինձ. «Սիրե՛, սիրե՛»։

Երգ մը քան անմահության իմաստասիրությունը

Գանգեր և հինավուրց ճակատներ... բոլորն ալ ոսկրուտ և այլանդակ, բոլորն ալ խանձած և ծռած, ճմռթկված ժամանակի հսկա անիվին տակ։

Բոլորն ալ մաշած են տիեզերքի արագության հետ և խորհուրդը հոն թողուցած է իր խոր ակոսները։ Շատերը ճեղքված և վառած, ինչպես կայծակեն վիրավորված բունը ծառին, ուրկե դուրս կարծես ճառագայթներու խուրձեր ելած են և կորսված հողին մեջ։

Անոնք դարերու նվերներն են մեզի հասած։

Գանգե՜ր... Պատմության շուշաններն են անոնք՝ պահված անարև հողին տակ ապագա բոլոր սերունդներուն ի նվեր։

Ահավասիկ՝ վարդի մեկ քանի թերթեր, որոնք քարացած են անոնց հետ։ Ոչ բույր ունին և ոչ թարմություն․ ժամամանակը [ էջ ] ամեն ինչ խլած է անոնցմե. առտվան ցողը անոր վրա չկենար, և ոչ ալ սոխակը իր երգերուն մեկ թրթռումը պիտի նվիրեր անոնց համար։

Թերևս անոնք բեկորներն են այս գանձերու մեկի պսակին՝ արցունքը աչքերուն մեջ լեցված կույսի մը կողմեն դրված իր սիրահարի ճակատին վրա։ Թերևս ոճրագործ մըն է ան, որուն վրա պատահաբար հովը քշեր բերեր է այդ անմեղ թերթերը, թերևս մայրը իր զավակին համար, թերևս որդին իր հորը, կամ ընկեր մը իր գաղափարի ընկերոջը համար դրած ըլլան։

Անոնք թեև արշալույսին բույրը չունին, բայց ունին անմահության և դարերու օծությունը։

Ինչ որ ալ ըլլա՝ ես ծունկի կուգամ այս վարդի բեկորներուն առջև, առնելով ուսերուս վրա ծանրությունը դարերու խորհրդավորության, որում կզգամ ժամանակի սարսուռը։

Երբ վարդերը չեն մեռնիր, երբ վարդերը կրնան բյուրավոր արշալույսներ ողջունել, որոնք սահմանված էին ուղևորի մը ոտքերուն տակ ճզմվելու, այն ուժը, որ կզգամ կենդանի խորությանս մեջ, երբեք չէ կարող մեռնիլ։

Տրտմություն

Բոլորն ալ տրտում են և վիրավոր։ Ջարդված շուշաններու ցողուններեն արյունը կկաթի շիթ առ շիթ, կակաչը տրտմության ձյունին տակ կհեծե, աղավնիները կհեծկլտան, իբր թե անբույն ըլլային, ժպիտները մահվան ստվերներու պես կդողդոջին եղնիկի աչքերուն մեջ, հույսը ծունկի կուգա և կաղոթե։

Տեսա՞ծ եք մենավոր և արտասվող լույսեր, որոնք ամայի հովիտի մը զմայլագին հեռավորությանը մեջ կսարսռան, և անհամբեր կսպասեն վերջալույսի թևերուն։

Ծովն է տրտում, ծովն է մռայլ։

Ահավասիկ աղոթքներու սպիտակ երամները, որ կուգան արշալույսներու խորերեն և կվազեն տրտմության սև մեհյանները։

Արևնե՜ր, բոլորն ալ տրտում։

Ահավասիկ համեստության թևավոր և սպիտակ դիցուհիներ, [ էջ ] որոնք կվազեն դողդոջ և երկյուղալից երկու անեզրություններու երկար եզերքներուն վրա. խավարը և լույսը։

Տրտում են անմեղությունները և վիրավորված չարության և ցոփության դաշույններեն։ Կաթիլ մ'արյուն կիյնա անոնց վերքերեն Թեմիսի աչքերուն մեջ, և անոնց չքերեն ճողոպրած ճառագայթ մը կմխվի խավարին կուրծքը և երկու մասի կբաժնե։

Խավարն ալ վիրավոր է, զարնված լույս են։

Ահարկու է խավարին ողբը, որ կկոհակավորվի միջոցին մեջ։

1922 թ. Մտածումի շիթեր

հեղինակ՝ Վահան Թոթովենց

[ էջ ]

Երբ մարդ չկրնար աշխատել՝ կա՛մ կը լռե կա՛մ կուլա։ Լռությունը Անհունին կրկներևույթն է տիեզերքին վրա։ Մարդ ընդհանրապես կուլա, որովհետև ամեն մարդ չկրնար Անհունության շարունակությունն ըլլալ։

Լույսի շարունակությունը, պատկերներու հաճախանքը, կյանքի խավարակուռ անկյունները թափանցելու Ուժը՝ դեպի գերեզման ստույգ վազք մը կը նշանակե։ Ընդհանրապես բանաստեղծները շուտ կը մեռնին, որովհետև շուտ կը տեսնեն։

Գանգեր կան, որոնց մեջ կրնա սեղմվիլ վերջալուսային հորիզոնի մը բովանդակ կարմիրը, մրրկահույզ օվկիանոսին գիշերվան մը հառաչանքը, Անհունություն մը, խավար մը աստղազարդ, և արևելյան զեփյուռի մը տարագիր թևը։

Պետք է մեծ մարդոց ընկերանալ՝ ներշնչվելու համար անոնց մեծ պատկերեն։ Պզտիկությունը ամենեն զզվելի բանն է Արևին տակ։

Սափոր մը ջուրը ալիք չի կրնար կազմել և փրփուր չունի, ո՛չ ալ խաղաղ ծովերու աստվածային վեհությունը։

Ձեզմե շատերը ընկերներ ունիք, որոնք կը պաշտպանեն ձեզ ձեր ստությանը մեջ, բարոյական նվաճում մըն է այդ անոնց համար և ընկերային կուռ չարիք մը, որ մարմին կառնե անմեղորեն, բայց մեծ է այդ զոհողությունը անհատական բարոյական տեսակետեն։ [ էջ ]

Մի՛ սիրեք Սահմանը։ Եթե ըսեին ինձ, թե քու սահմանդ պիտի ըլլա մինչև անտեսանելի հորիզոնը՝ պիտի բողոքեի այդ անողոք կարգադրության հանդեպ։ Անսահմանության ըղձանքը անհագություն չէ։ Անհագությունը ծնունդ կառնե «Ես»֊ի փառամոլութենեն։ Անսահմանության ըղձանքը աստվածային Սաղմն է մարդոց մեջ։

1912 թ.

Գարնան, ձյունհալի ժամանակ, երբ կը տեսնեմ լեռներու կողերեն դանդաղորեն վազող ջրերը, որոնք կուգան վարը, կը կազմեն մեծ առուներ և երթալով դեպի հովիտները կը միանան ուրիշ առուներու և կը հեղեղնան՝ կզգամ, որ մարդուն հմտությունն ալ այդպես դանդաղորեն, կաթիլներով կը կազմվի և օր մըն ալ կը դառնա անդիմադրելի, հզոր և տիրական։

Հոգեկան ուժն ալ, կյանքի զառիթափեն դարվար, կը կազմվի փոքրիկ կաթիլներով։

Արհամարհել փոքր բաները, կը նշանակե գաղափար չունենալ մեծությանց կառուցման մասին։

Հոգ չէ, թե ուր դիմես, իմ փոքրի՛կ տղաս, դեպի մեծ ուրախություն կամ դեպի մեծ վիշտ, դեպի փոթորիկ և կամ դեպի մութ ատելություն․ գիտցի՛ր, որ քու քայլերդ պետք է ըլլան պայծառ։ Երբ ոտքերդ կը զարնես գետին և անոնք չեն թնդար, ոչ մի տեղ չես հասնիր դուն՝ իզուր է քու նպատակդ։

Ավելի լավ է ըլլալ միամիտ, պարզ, ուրիշներու վստահող, զոհաբերող և ստեղծագործ, քան ըլլալ «իմաստուն», ամեն [ էջ ]բանի մեջ ետինը մտածել, ամեն բանի մեջ «իմաստության» ուժով հեռատեսնել դժբախտություն, ինտրիգ, մթություն։

Այսպես՝ իմաստությունը անարժեք է, անպետ և մինչև անգամ վտանգավոր՝ երբ մարդը կը հասցնե անշարժ, անթռիչ փիլիսոփայության մը։

Պետք է մտածել մարդուն մասին։

Պետք է ջանալ մարդուն կարողությունները հասցնել իրենց բարձրագույն կատարելության։

Աստվածայի՛նը չէ, որ մեզ առավելապես կը շահագրգռե, այլ մարդկայինը։

Հեղափոխությունները կամաց֊կամաց մարդը մարդուն մեջ կը մխրճեն, մարդը կը մոտեցնեն մարդուն։

Աստվածներով զբաղիլը մեզ ոչ մի տեղ չի հասցներ։

Մարդը․․․ իմ նպատա՜կն է։