Բանաստեղծություններ և պոեմներ

Ռաֆայել Պ ատկանյան Բանաստեղծություններ և պոեմներ

ԶԱՐՄԱՅՐ ՆԱՀԱՊ ԵՏԻ ՄԱՀԸ

Ամպը եկավ ծածկեց սարերն ու ձորեր, Չէր տեսնվիլ պատերազմի դաշտերը, Մեգ մառախուղ կիջներ Իդա լեռներեն, Գիշերային մութը պատեց դիերը: Հյուսիսային հողմը փչեց սաստկագին, Հազարամյա կաղնին շարժեց դողացուց, Ամպի միջեն փայլատակեց փայլակը, Ակոսի պես պատռեց խավար երկինքը, Դիակներու հըռնչյունը չէր լսվիր, Քամին հեռու կտաներ սաստիկ փչելով, Ամպի գոռալն կդղըրդեր երկիրը, Մրրիկ, կայծակ խառնակված էր օդումը: Հեռվանց կու գայր լաց ու սգո ձայները, Տրոյացվոց և կամ հունաց բանակին, Ամենեքյան յուրյանց մեռելն կ’պտռեն, Այն չար օրը շատ կոտորվածք էր եղել: Ճրագներով, լապտերներով կու պտռեն, Մարդոց, որդվոց մարմինները կանայքը, Ոմանք շալկած կը տանեին մեռելը, Որն որ առաջ կու գտնեին արյան մեջ, Ով ուներ տեր կու գտնվեր դիակը,

Դագաղներով կը տանեին այրելու, Մայրը, քույրը, կինը, դուստրը միասին, Յուր մեռելի կու տան վերջին պատիվը:

Ամպերու մեջ չկան աստղեր, խավար է, Սև քող պատյալ սգավոր է երկինքը, Քամին փչեց լապտերներուն` մթնացավ, Պատերազմի տեղը բռնեց լռություն: Բայց հեռուեն այն ի՞նչ լույս որ կերևի, Իդա սարի կողմեն մեկ լույս կը փայլե, Լույսն անդադար շարժման մեջ է քամիեն, Այլ կվառվի և չորս կողմը լույս կու տա: Սարի տակը կու երևի մեկ ճրագ, Որ լապտերով կախված էր այն կաղնիեն: Արդյոք ո՞վ կա այն մութ գիշեր այն տեղը, Երևի որ պտռող չունի, անտեր է: Կաղնո տակը փռած էր մեկ լայն մորթի, Կամ առյուծի էր այն, ընձու, կամ վագեր, Վրեն պառկած էր կարեվեր քաջ զինվոր, Մահու քրտինք տվել էր բոլոր մարմինը: Երկու ձեռքով բռնել էր յուր մեկ կողքը, Կամենում էր յուր արյունը դադարեցնել… Միտքը բերեց յուր սիրելի Հայաստան: Հոգվոց հանեց ցաված սրտի խոր տեղեն: Միտքը բերեց յուր կարոտյալ հայրենին,

Նորոգվեցան յուր խոցերու ցավերը, Արյունը հորդ բխեց խոր-խոր խոցերեն, Այլ չմնաց այնուհետև կենաց հույս:

Վեր նայեցավ, տեսավ լուսով լապտերի, Ծառի ճյուղքեն կախված էր յուր աղեղը, Կապարճը լի նետյուք ընկած գետինը, Սուրը մոտն էր, բայց անպիտան` յուր տիրոջ: Մոտը կանգնած էր միայն յուր երիվայր, Շուտ-շուտ շնչով խըրխնջալով կը փչեր, Ոտքով հողը փորփըրելով վեր ու վայր, Յուր տիրոջը ցավոց կլիներ ցավակից: Առանց ձայնի, առանց լեզվի, որպես թե Կասեր տիրոջ հավատարիմ կենդանին. — Մի՛ պառկիր դու այս մութ, խավար ղաշտումը, Մի՛ մնար դու այս կաղնու տակ այս գիշեր: Վե՛ր կաց, հեծիր շուտ իմ վրեն, ի՛մ իշխան, Ես կը տանեմ քեզ քո երկիր հայրենի, Ես չորս ոտքըս կը տարածեմ գետինը, Կը ցածացնեմ մեջքս, որ դու հեշտ նստիս: Ես բերնովս կը բռնեմ քո թևիցը, Կը բարձրացնեմ, կը լինիմ քեզ օգնական, Մի՛ մնար այս օտար, հեռի երկրումը, Երթա՛նք հասնինք քո հայրենին Հայաստան: Ա՛խ քաշեց այն սաստիկ խոցված Զարմայրը,

Հուր բոց բխեց խորոց հոգվույն և սրտին: Վազեց արյուն լայնաբերան խոր խոցեն, Խավար մահու պատեց աչքին և սրտին: — Ասաց` արի՛, իմ քաջ ընկեր մտերիմ, Արի՛, ազնիվ իմ երիվար, իմ նըժույգ, Ես չեմ կարող մյուս անգամ քեզ հեծնել, Թամքիդ վերա առաջվա պես այլ նստել: Ասպանդակիդ այլ չեմ կարող ոտ դնել, Եվ ոչ ձեռքով սանձդ բռնել մետաքսյա. Այլ չեմ կարող քեզ հետ շրջիլ սար ու ձոր, Պիտի մնամ կարոտ կանանչ դաշտերուն: Քանի՞ անգամ մենք պատերազմ ենք տեսած, Քեզ հետ մտել, քեզ հետ ողջմամբ դուրս եկած, Ինձ շատ անգամ ծառայել ես մտերիմ, Մեկ անգամ ևս կատարյա իմ պաշտոնը, Մեկ մոտ արի, ա՛ռ իմ հետին ողջույնը, Սանձդ առնում այդ աներկյուղ քո գլխեն, Մեկ համբուրեմ արտասվալից աչքերըդ, Իմ ողջույնս տար հայրենի մեր երկիր: Գնա՛, դարձի՛ր, շուտով հասիր Հայաստան, Որուն կարոտ պիտի մընամ այս տեղը Գընա մեր տուն, Արմավիրին տար համբավ, Որ չըսպասե յուր իշխանի դառնալույն: Որդվույս տեսնես, ասա` չունիս այլ դու հայր, Հայաստանն է այսուհետև քո ծնող,

Ասա` հայոց ձեր նահապետը Զարմայր, Գետին դրեց յուր երկսայրի սուսերը: Ասա` հայոց ձեր նահապետ Զարմայրը Ձեռին չունի ահեղ գեղարդ և վահան, Ասա` հայոց ձեր նահապետ Զարմայրը, Այլ չէ կարող հըրաման տալ յուր զորաց: Ասա` հայոց ձեր նահապետ Զարմայրը, Չէ առաջնորդ քառսուն հազար բանակի. Քաջ հայերը ցիրցան եղան դաշտի մեջ, Ոչ ոք տեսավ յուր իշխանի մեռնելը: Բայց երբ տեսնես դու նորահարս սևորած, Որ գրկի մեջ մեկ հատ տղա ունենա, Որ աչքերեն թափում լինի արտասուք, Ու դաշտի մեջ պտռում լինի գերեզման, Ու իմ անունս հիշում լինի անդադար, Ու երեխին ասում լինի մշտապես, Թե դու որբ ես ու հայր չունիս աշխարհի, Այսուհետև քեզ չի ճանչընար Հայաստան. Այսուհետև դու մի՛ տեսնիր Արմավիր, Այսուհետև մի՛ հիշիր դու այն օրը, Որ քեզ իշխան ազգի կոչեց Հայաստան, — Իմացի՛ր, որ նա իմ կինն է խղճալի: Մենակ նըրան մի՛ պատմիր դու իմ մահը, Նա չէ կարող լսել այդ սև համբավը, Թող չկաթե նորա աչքեն արտասուք,

Թող թաց չանե նա արտասվոք սև հողը: Նըրան ասա՛, իմ սիրական սիպտակ ձի, Թե քո մարդը օտար երկիր հեռավոր, Ա՛յլ գեղեցիկ աղջըկան հետ պըսակվեց, Քեզ մոռացավ, ո՛չ հիշեց քո անունը: Ասա՛ նըրան, իմ սիրական սիպտակ ձի, Թե քո մարդը Իդա սարի տակումը, Նըշանածին առավ գիրկը պառկեցավ, Աչքը խըփեց, քաղցր քնով քնեցավ: Ասա՛ նըրան, իմ սիրական սիպտակ ձի, Թե քո մարդը փեսայի պես պառկեցավ, Հարսանիքն էր Իդա լերին հովտաց մեջ, Հարսնարանը դիակներով զարդարած, Առագաստն էր երկնից կապույտ կամարը, Ճրագները` հրեղեն փայլակ և կայծակ, Անկողինն էր սառն ու խավար գեջ հողը, Նվագարան` ամպոց ահեղ գոռալը: Մատանին էր լայնաբերան գեղարդը, Հարսնացուն էր անհաղթելին Աքիլլես, Փեսավերն էր հին բարեկամ Մեմնոնը, Եվ հարսնաքույր` Պանթազեղե Ամազոն: Իմ զարդարանք եղավ կարմիր արյունը, Ողջագուրանք` դիոց մահու հըռընչյուն, Նշանվեցա սուր սլաքոք նետերու, Պսակվեցա պողովատիկ սուսերով:

ՇԻՆԱԿԱՆԻ ԱՌԱՎՈՏՅԱՆ ԵՐԳԸ

Ա՛յ մարդ, այսօր շուտ քընեցար, ննջեցիր, Առավոտյան հով ժամանակն անցուցիր. Արեգակը ծովի ծայրեն ծագեցավ, Ջերմությունը ձորն ու դաշտը փըռվեցավ:

Ընկերներդ վաղ արտերը գնացին, Ցորեն, գարին գերանդիով հընձեցին, Խուրձ կապեցին, բարդ բարդեցին դաշտումը, Նըստան հանգչիլ կաղնիների հովումը:

Ա՛յ մարդ, վե՛ր կաց, սառը ջրով լվացվի՛ր, Գոտիդ կապե, գերանդիդ ա՛ռ, դաշտ հասի՛ր, Քանի հով է` հունձըդ արա արտումըդ, Հունձըդ հընձե, մի՛ ծուլանար գործումըդ:

Խուրձըդ կապե, բարդըդ բարդե, տուն արի, Հանգստացիր, երբ քո հունձըդ կատարի. Բե՛ր գերանդիդ, կախե՛ պատեն քո տանը, Ես իրիկվան կը պատրաստեմ սեղանը:

Ա՛ մարդ, հերիք ինչ որ այսօր քնեցար, Աչքըդ մեկ բա՛ց, տես թե ո՛րչափ ուշացար, Մեր դրացին վաղ անցկացավ կամուրջեն, Վաղ լըռել է մեր գզիրը ձայնելեն:

Ի՞նչ ես պառկել, ի՞նչ ես քնել, սիրական, Արեգական շողը հասավ մեր դըրան, Մի՛ ծուլանար ժամանակդ խնայե՛, Այն պիտի մեզ բոլոր ձմեռը կերակրե:

ՇԻՆԱԿԱՆԻ ԵՐԵԿՈՅԱՆ ԵՐԳԸ

Մարդըս եկավ, եկավ դաշտից` դաշտիցը, Կանաչ դաշտից, դալար դաշտից տուն եկավ, Տուն եկավ ու դուռը դըրեց` նըստեցավ, Շալկին խուրձ էր, խուրձ` ցորենի արտիցը: — Խուրձըդ վե՛ր դիր, թո՛ղ բաց անեմ թոկերը, Մեջքեդ առնում այդ սուր, այդ սուր գերանդին, Սուր այդ, սուր այդ գերանդիով հնձել ես, Հընձել ես ու խուրձ կապել ես ցորենը: Ա՛խ, ճակատըդ թաց է եղել քրտինքով, Թո՛ղ ճակատըդ, թող որ սըրբեմ իմ ձեռով. Իմ ձեռովըս գոտիդ բացեմ` խուրձըդ առնում իմ ձեռով, Խուրձըդ առնում` ծանըր բեռըդ շալակեդ: Սառը ջըրով ձեռըդ լըվա՛, ոտքըդ լվա, երեսըդ,

Ձեռքիդ, ոտքիդ ես ջուր կածեմ, երբ լվանաս երեսըդ. Սըրբե՛ ձեռքով քո երեսեդ քըրտինքըդ. Գլուխդ լվա` սառը ջըրով, ձեռքըդ, ոտքըդ, երեսըդ: Ես քեզ համար հաց թխեցի, սիպտակ, փափուկ գարեհաց, Ես քեզ համար պատրաստել եմ կաթն ու կարագ ու պանիր, Գառան մըսեն շամփրի վըրա խորոված, Կասկարայով գառան միսը տապակած: Կուժը լիքը կարմիր գինին դըրած է, Իմ ձեռագործ կըտավ սուփրան փըռած է. Ձեռըդ լվա՛. հանգստացի՛ր իմ սիրակա՛ն ամուսին Լուսնյակը երևում է երկնքումը փայլելով, Պատուհանեն լույս է ձգել սուփրի վըրա շողալով, Երևում է հացն ու կաթը, պանիրը, Երևում է կարմիր գինվո սափորը. Մեկ ես, մեկ դու, մեկ պահապան հրեշտակը, Ուտենք, խմենք, ու գոհանանք արարչեն, Հանգստանանք աշխատանքեն, որ քաշեցինք ցերեկը:

ՕՐՈՐՈՑԻ ԵՐԳ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԱՅՐԻ ԿՆՈՋ

Քընե՛, քընե՛, սիրուն որդի, քու մոր սըրտին ըսփոփանք, Քեզ օր կասեմ տըխուր ձենով, օր-օր, օրեր ու շատ կյանք: Օրորոցըդ ձեռով շարժեմ, բերնով երեսդ համբուրեմ, Քեզ շատ օր-օր, քեզ շատ օրեր, քեզ շատ արև կու երգեմ: Աչքըդ փակե՛, այդ լուսափայլ աստղի նըման փայլածը,

Որ մինչև այդ երկնքումը երևում է ցոլածը: Աչքիդ շողը սիրտս է ծակում, նորոգում է իմ խոցը, Աչքըդ փակե՛, իմ սիրական հերի՛ք սըրտիս այրածը: Աչքըդ փակե՛, քաղցր քընե՛, քեզ օր կասեմ ես լալով, Հորըդ բանը իմաց կանեմ, դու ականջ դիր նիրհելով. Հայրըդ զորեղ երիտասարդ, առավ բակեն գութանը, Լըծեց երկու զույգ եզները իր սրածայր արորը. Գընաց դաշտը երգ հնչելով, երգ ասելով և լալով: — Ինչի՞ համար սուգ ես անում, սուգ արտասվոք և լալով, Ասաց հորըդ հարևանը` աչքեն առուք վազելով. Եզներըդ գեր, գեր ու պարարտ վազ ի վազ են դեպ դաշտը Շա՛տ կու վարեն, շա՛տ կու հերկեն, շա՛տ կու կամեն քու արտը, Արեգակը մայր չի մտած դու կը դառնաս արորեն, Քեզ Զանանը առաջ կու գա գըրկում բըռնած երեխեն:

Գորգին երգով հարևանին այսպես տվեց պատասխան. «Եզներըս չեն ինձ մնալու, իմ աչքի լույս հարևան. Օրավարըս ես չեմ կարող այսօր վերջը հասցընել, Պիտի մնա հող ու արտըս անվարուցան, անայցել. Դիակիս մոտ գեր ու պարարտ իմ եզները վիզը ծուռ Պիտի մնան, թե ո՞վ նոցա երեկոյին կու տա ջուր»: Հարևանը աչքը արցունք մեզ սև համբավը բերեց. Թե` շու՛տ արեք, եկեք տեսեք, թե ձեզ Գորգին ի՞նչ արեց: Ի՞նչ ես արել, գանք ու տեսնենք, վա՛յ մեր անբախտ աչքերուն, Նետը ցըցված է սըրտիդ մեջ, տակըդ ճապաղ քու արյուն:

Նետը ցըցված քու սըրտի մեջ, օդը ճեղքեց, գիծ արավ. Գիծը սև էր երկնքումը, աչքըս ծառի մոտ տարավ, Ծառի հետնեն թաք կեցած էր մեր գեղացվոց թըշնամին, Մեր գեղացվոց հին ատելին, տավարի գող Եզիդին:

Դու սիրական սիրուն որդի, քընե՛, քընե՛, զորանաս, Քու մոր համար մըխիթարիչ ու ըսփոփիչ մեծանաս: Միտքըդ պահե քու հոր արտը, գեր ու պարարտ եզները. Միտքըդ պահե մաճն ու սամիք և սըրածայր արորը. Երբ մեծանաս, երթաս դաշտը, ուզես վարել քու արտը, Քու մոր համար ուսով բերել ցորնի խուրձը ու բարդը, Առաջ գընա՛, գետը անցիր այն սըրահոս Արաքսեն, Գընա՛ գըտի՛ր այն Եզիդուն, որ այն ծառի ետևեն Նետը քաշեց, օդը պատռեց, քու հոր կյանքը սև արեց. Թո՛ղ Գորգիի եզները տա, որ այն օրը փախցըրեց: Գեր ու պարարտ քու եզները սայլի՛ն լծե, սիրական, Դարձի՛ր սրբե՛ քու մոր աչքեն այս արտասուք տըրտմության: Քաղցր ձենով երգ հընչելով, երգ երգելով տու՛ն արի… Ա՛խ, ե՞րբ կըլնի, որ մեծանաս — իմ բաղձանքը կատարի: Այժմ քընե՛, աչքըդ խըփե՛, հանգստացի՛ր, օր-օր-օր. Թող քու մայրը աչքեն թափե արտասուքը յուր հորդոր:

ՈՒՆԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ

Ի՞նչ ես ջարդում անձըդ, է՛յ մարդ, ցավերով, Գլխիդ բարդում գանձըդ անթիվ նավերով. Արի՛, աղբեր, իմ խրատին դու մի՛տ դիր, Հոգս ու ջաֆեդ ա՛ռ քեզանից ու ե՛տ դիր:

Մերկ ու թեթև դու էս աշխարհ եկել ես Բեռան տակը մեջքըդ ինչո՞ւ թեքել ես, Ժանգ արծաթի խաթրին դու քեզ գերել ես, Դեղին ոսկու սիրուն հոգվով մեռել ես:

Դիպակ շորեր, անգին քարեր, գանձ ու գահ Ե՞րբ ես տեսել, որ մարդուս անեն անմահ, Նահախ պըտրում ես արծաթի մադանը, Որ արժան է օխտը գազ քու քաթանը:

Էսօր, էգուց քեզ կու գրկե պատանքը Ու չի փրկիլ մահից ոսկին, ո՛չ հանքը:

ԳԱՆԳԱՏ ԲԱՂԴԵՆ

Ա՛յ իմ չար բախտ, քեզ ի՞նչ ասեմ, արդյոք քեզ ի՞նչ անուն տամ, Թե կույր ասեմ` իրավ կույր ես, բայց այդ դեռ չէ բավական. Դու անմիտ ես, դու հիմար ես, նախանձոտ ես չափազանց, Դու աստված չե՛ս, ինչպես կոչեց քեզ հին դարը դյուցազանց,

Կույր է և քո թշվառ կյանքը և այդ պաշտոն տվողը, Ոչ բախտ, այլ աղբ քեզ չէի տալ` պարարտացնել կոշտ հողը, Այդպե՞ս խըղճով կատարում ես Արամազդա պատվերը, Ա՛խ, թե իջներ նա երկնիցը, տեսներ առատ հունձերը Քու այլանդակ սերմնացանին, էլ ի՞նչ սուր-սուր նա սլաքներ Պիտի շաղ տար քու գըլխին… Քեզ շատ անգամ ես տեսել եմ երիզապինդ աչքերով, Կու՞յր ես արդյոք, թե՞ գիտությամբ ման ես գալիս այդ կերպով. Բայց կուզեի, որ դու մեկ օր հանգամանքե ըստիպված` Այս աշխարհքը ծայրե ի ծայր մեկ ժուռ գայիր աչքաբաց, Ի՞նչ ահարկու տեսարաններ պիտի բացվեր քո աչքին (Ցընորամիտ արարքովըդ լի են երկիր ու երկին). — Կը տեսնեիր մոլի վագրեր հովիվ դրած հոտերուն, Նենգ աղվեսներ, անհագ գայլեր միշտ անպակաս մոտերուն. Կը տեսնեիր դու ժիր մեղվանց բունը` արջի քանդելը, Բյուր մի անմեղ միջատների հացը` ծույլի ուտելը. Կը տեսնեիր դու վարուժան մենակ վու՛-վու՛ն կարդալիս — Նա իր սիրուն աղունակի կարճիկ կյանքիկն է լալիս, Ամպի մեջեն վեր սլացավ սըրաչ շահեն դեպի ծառ, Բռնեց սիրուն աղունակին, անխիղճ արավ չորս պատառ: Թողնենք մի կողմ անբաններին` բանականի մեջ մտնենք, Նույն զըրկանքը, նույն նեղություն անշուշտ, և հոն կըգտնենք, Տե՛ս դու, թշվառ հողագործի գարնանային վաստակը — Լափլիզեցին մարախները ցորնու նործիլ հասակը. Դորա ներհակ` նավահանգիստ մտավ նավը փարթամին,

Ո՛չ մի վնաս չի հասցրուց նորան ուռուցիկ քամին: Տե՛ս այս խղճուկ իմ կըտրիճիս — առույգ, պարկեշտ ու գիտուն, Բայց հորական փող չունելով` հաճելի չէ՛ ամենուն. Սորան հավասար չեն հարգում իշխանին կամ հարստին, Բացեիբաց հեռանում են, որ սորա մոտ չի նըստին, Այլ նստում են նորա մոտը, որի ջիբը ոսկի կա, Չեն ամաչիլ աստված ասել հարստին, թե խոսքի գա... Ասա՛, խնդրեմ, ինչո՞վ մեղավ այն խեղճ գիտուն պատանին, Մի՞թե աղքատ աշխարհ գալը մարդիկ հանցանք համարին. Դըդմագլուխ իշխանորդին ինչո՞ւ ի վեր դասեցավ, Սոկրատեսի՞ արդյոք լեզվով հանկարծակի խոսեցավ… Ահա՛, այսպես չարութենով լցրել ես դու աշխարհքը, Մի՞թե չես գալ սարսափանքի` տեսնելով քո արարքը:

ԻՄ ՔՆԱՐԻՆ

Արի՛, քնա՛ր Ափրոտիտա, հնչե նորեն իմ ձեռքին, Ինչո՞ւ ընդ վայր կախ ես կեցած դու գլխաքաշ մունջ պատին, Ինձ պատվիրեց Անակրեոն լինել յուր ընտիր ժառանգ. Եվ այն անմահ յուր տաղերուն տալ անընդհատ արձագանք. Բայց ի՞նչ դու շուտ վհատեցար, կոշտ խուժանի խոսքերեն, Որք եղել են միշտ անարդար հենց Արամի օրերեն. Ուշ մի՛ դնիլ դատաստանին խակամիտ <հիմա>րին,

Թե չէ, դու էլ ընկնելու ես, խղճուկ սոխակի օրին. Հնչե՛ ազատ, քեզ չէ դրած` ո՛չ նեղ սահման, ո՛չ կոպար, Ձայնըդ ձըգե, դեպի երկինք, թող քեզ լսե դիփ աշխարհ, Թո՛ղ ծիծաղի և կամ թո՛ղ լա, թո՛ղ սարսափի, զմայլի, Իսկ անազատ մեր աստղիկը միշտ վառ ու վառ կըփայլի. Նա կփայլի քանի ամպը նորան չի՛ ծածկել քողով, Մի՛ զարհուրիլ, շուտ կըցրվի թեթև ամպը մեղմ հողմով, Ա՛նձն իմ, օրհնե՛ այն աստվածը, որ շնորհել է քու բաժին` Ո՛չ գանձ, ո՛չ թագ, այլ յոթնաղի անուշ քնար մուսային:

ԻՄ ԵՐԳԸ

Հեռացել եմ իմ մայրենի աշխարհից, Սերտ բարեկամք անջատած են ինձանից. Թառամում եմ ես այս օտար երկրումը, Մենակ բըսած ծաղկի նման դաշտումը: Կամաց-կամաց տարիները անցնում են, Մեզ նորոգած գարուն ամառ դարձնում են. Միայն մեր խեղճ կյանքը չունի ոչինչ նոր, Ինձ երեկը կըրկընվում է միշտ այսօր: Ասպարեզիս նեղ է ճամփան ու փըշոտ, Խեղճությունս համարում եմ ինձ ամոթ. Իմ վիճակին կարեկցություն մարդ չունի, «Դա, ասում են, իր կյանքումը դարդ չունի»: Ես դարդ ունիմ, դարդըս մեծ է ու պես-պես,

Բայց չեն տեսնում ձեր աչքերը կարճատես: Երբ ես մըտա անհյուրընկալ այս աշխարհ, Քանի րոպե բախտը ժըպտաց ինձ պայծառ. «Հա, ասացի, դարձել է իմ անիվը, Լըրացել է իմ վատ բախտի չար թիվը»: Հանկարծ` փըչեց անտուժելի հյուսիսին, Թառամեցուց վարդ, մանուշակ մայիսին. Այսպես չորցուց իմ նազելի հասակը, Իմ անողորմ, անագորույն վիճակը: Ա՛խ, մոտեցիր, օրհասական օ՛ր մահվան, Բե՛ր քու հետը սև հող ու նեղ գերեզման, Թո՛ղ սառ լինի իմ նոր տանը հատակը, Ծանր քարե` վրաս ծածկած վերմակը: Բայց, ա՛խ, երբ որ կանցնի ամիս ու տարի, Կը մամռոտի գերեզմանը այն քարի, Հետը անգամ չի մընալու իմ խաչին, Իմ անունը, իմ հիշատակ — կըկորչին. Բայց կուզեի թողնել այստեղ մի արձան, Որ դարեդար մընար ամուր, անկործան… Ես երգեցի երգ ոլորուն ու անուշ, Իմ քնարի ձայնն էր մեղմիկ ու քընքուշ. Մի՞թե այնքան անգութ կլինի Լետա գետ, Որ անունըս անգամ կանե նա անհետ:

ԵՐԿՈՒ ՔՈՒՅՐ

Նմանություն

Նվեր Սիմիոն Ամբարդանյանին

Մեզնից շա՛տ առաջ կար մի թագավոր, Հոգվով դեռ արի, գլխով ալևոր, Մեծ ծով էր պատել նորա աշխարհը, Ոսկի ասացին գիտունք այն դարը, Ուներ նա երկու մատաղհաս աղջիկ, Մինը խիստ տգեղ, մյուսը` գեղեցիկ: Մի օր տգեղը ասաց մյուսին. «Երթանք ծովի ափ, քույրի՛կ, միասին»: Սիրունը գնաց առաջից տրտում, Տըգեղը հետնից ոխ պահած սրտում. Հազիվ թե ծովի ափին էր հասած, Իր սիրուն քըրոջ գըլորեց նա ցած: Կանչեց կիսամեռ սիրունը ջրից. «Քուրի՛կ իմ, քուրի՛կ, փրկե՛ ինձ մահից. Ես ունիմ տանը գեղեցիկ մանյակ, Ա՛ռ, էն քե՛զ լինի, պարգևե ինձ կյանք»… — Էն առանց քեզ էլ կարող եմ ստանալ, Ինձնից փրկություն դու բնավ մի՛ հուսալ: — «Քուրի՛կ, թե այդ էլ քեզ չէ բավական, Կուտամ քեզ ոսկի պըսակ պատվական»:

— Էն առանց քեզ էլ կարող եմ ստանալ, Ինձնից փրկություն դու բնավ մի հուսալ: — «Քուրի՛կ, մի թողնիլ դու ինձ անտերունչ, Քեզ սիրուն փեսաս կուտամ անտրտունջ»: Տըգեղի սիրտը դարձել էր ժեռ քար, Քըրոջ խնդիրքը թողեց անկատար: Ձկնորսը ծովը ձգեց մեծ ուռկան, Բըռնեց մարմինը սիրուն աղջըկան... Ջըրից հանեց, դըրեց ափի մոտ, Շատ ծաղիկ ցանեց վըրան ու շատ խոտ: Մի աշուղ անցավ, տեսավ աղջըկան, Լացեց ու առավ, դըրեց ուսի վրան, Տարավ իրա տուն այդ անգին գյուտը, Չորացուց նորա մարմնու դիփ հյութը: Գեղեցիկ տավիղ շինեց ոսկերից, Քաղցրաձայն լարեր հյուսեց մազերից. Երբ որ ամեն բան պատրաստեց կարգին, Գընաց արքունիք տավիղը ձեռքին: Երբ մտավ դահլիճ շըքեղ զարդարած, Տեսավ տըգեղին փեսի մոտ կայնած. Բացեց բերանը, լարերին խփեց, Հյուրերի առջև քաղցրաձայն երգեց. «Հընչե՛ իմ տավի՛ղ, հնչե՛ համարձակ, Հարազատ քույրըս խըլեց իմ պսակ. Լըսե՛, իմ ծնո՛ղ, լըսե՛ սիրակա՛ն,

Հարազատ քույրս խլեց իմ փեսան. Լըսե՛ ժողովու՛րդ, լըսե՛ անխըռով, Հարազատ քույրըս գըլորեց ինձ ծով»: Մյուս օր դահիճքը խարույկ շինեցին, Մահապարտ քըրոջ մեջը գլորեցին. Հուրը պըլպըլաց աղջիկը կանչեց. «Իմ մեղաց համար աստված ինձ պատժեց»:

ՕՐՈՐՈՑԻ ԵՐԳ

Քու՛ն էղիր, պալաս, աչքըդ խուփ արա, Նախշուն աչքերուդ քուն թող գա վըրա. Օր-օր-օր, պալաս, օր-օր ու նանի, Իմ (այս անունին) քունը կը տանի:

Օսկի խաչ վզիդ` քեզի պահապան, Նարոտ կապիլ է ծարեն տեր-պապան. Օր-օր-օր, պալաս, օր-օր ու նանի, Իմ (այս անունին) քունը կը տանի:

Մավի հիլուններ կախիլ իմ ես ալ, Նազար չիս առնուլ, քու՛ն եղիր, մի՛ լալ. Օր-օր-օր, պալաս, օր-օր ու նանի, Իմ (այս անունին) քունը կը տանի:

Աս քանի՞ մորըդ անքուն աչքովը Անցիլ է օրեր օրոցքիդ քովը. Օր-օր-օր, պալաս, օր-օր ու նանի, Իմ (այս անունին) քունը կը տանի:

Օրոցքըդ օրրիմ, օրով բոյ քաշիս, Մըղկըտան ծանով սիրտըս չի մաշիս. Օր-օր-օր, պալաս, օր-օր ու նանի, Իմ (այս անունին) քունը կը տանի:

Դուն ալ քու՛ն էղիր, ինծի ալ քուն տուր, Սուրբ աստվածամայր (այս անունին) քուն տուր: Օր-օր-օր, պալաս, օր-օր ու նանի, Իմ (այս անունին) քունը կը տանի:

ԱՂԵՆ ՏԱ՞ՆՆ Է

(Նմանություն)

Զարմանք բան է, հենց գիտենաս Աղեք տանը չեն նըստում, Իսկի չելավ վուր մի գըթնիմ Աղալոին իր տընում:

— Մի՛ արմանա, պարուն Սարգիս,

Էս աշխարքի ադաթին, Իշխանք, գանա, դու խաբար չի՞ս, Վուր քասիբին կու ատին:

Առ օրինակ, թե մեծավուր, Ապալետնիրը ուսին, Գա դըրան մոտ, հարցնե աղին, «Տա՞նն է». — տանն է, կոսին:

Նըրա էդնից մի փեշաքար, Էլի էն նոքրին հարցնե. «Տա՞նն է աղեն». կընծին տալով Խեղճին իսկույն դուս կոնե:

Թե աղի մոտ լավ շուրերով Կու գաս` տանը կու գըթնիս. Վա՛յ թե չուխեդ հընացած է, Լավն էս է, տուն չի մըտնիս:

Թե սալոպով աղջիկ պարոն Կու գա` թող ներս հրամայե, Թե ղաթիպով պառավ Ձալոն Հարցնե` կոսին տանը չէ:

Թե վուր ձեռիդ քիսա բըռնած,

Պարոնին փուղ բերիլ իս, Փառք ու պատվով ներս մըտնում իս, Գլխի վրա տիղ ունիս:

Թե դուքանդար իս, հիսաբով Փուղի էդնից իս էկի, «Տա՞նն է աղեն». կոսին — հալա Ժամիցը տուն չի էկի:

Էս է հիմիկվա ադաթը. Կուզիս ջիգրից տըռաքի. Թե քասիբ իս` ջուրը նընկի, Թե խոջա իս` տու՛ն մըտի:

ՀԱՅ ԵՎ ՀԱՅՈՒԹՅՈՒՆ

Ո՞վ է հայը. մի՞թե նա է, որ խոսում է հայ լեզվով, Եվ կամ` որի մականունը հանգում է յան մասնիկով, Որ ուտում է ամենայն օր ճաշին տոլմա ու փըլավ, Կամ` պարծանոք միշտ հագնում է հայի գըդակ ու հալավ:

Ո՞վ է հայը, մի՞թե նա է, որ գընում է հայի ժամ, Ու տարենը հաղորդվում է խիստ սակավից` չորս անգամ, Որ կյանքումը պաս չի կերել, ծոմ էլ պահում է նույնպես, Հորանջելիս խաչ է կընքում` բաց բերանն ու երես:

Ո՞վ է հայը. մի՞թե նա է, որ տեսնելիս տերտերին «Օրհնյա ի տեր» պատրաստ ունի ամեն րոպե իր բերնին, Որի համար մեծ ամոթ է, նաև մեղք է մահացու, Թե զատիկի թաթախմանը չուտե թերխաշ կարմիր ձու:

Չէ, սի՛րելիս, ազգությունը չէ արտաքին արարմունք, Հայ ծընելըդ անգամ չի տալ քեզ հայության իրավունք, Ով կամ թե յան մականունիդ վերջի վանկի մասնիկը, Կարմիր ձվով կամ թե անձու կատարում ես զատիկը:

Քալլա-փաչա կամ թե բորշ է ամեն օրվա կերածըդ, Սեռտուկ, պայլտո կամ թե չուխա է վըրայի հագածըդ — Ողջը մին է. ծեսով չես տալ ազգիդ վընաս կամ օգուտ, Տեղը մընա ազգությունը, այդ նաև վարձ չէ հոգուդ:

Թե դու հայ ես` հայությունդ պիտի հարգես անպատճառ, Հայաստանը պիտի լինի հուսո աստըղ քեզ համար. Օտարինը դու մի ատիլ, մի էլ սիրիլ կուրորեն, Բայց դու հայի օգուտները միշտ վեր դասե ամենեն:

Արվեստ, ուսում, շըքեղարվեստ տարածե` հայ ազգի մեջ, Բայց բընությամբ միշտ հեռացուր նորա մեջեն կրոնի վեճ. Քեզ ի՞նչ շահ է, թե դու կասես` հոգին բըխել է հորից, Կամ թե որդին հոգվով սրբով անսերմ ծընունդ է մորից…

Թող, սիրելի, այդ խընդիրքը, աչքըդ դարձուր դեպ հարավ, Բյուր-բյուր հոգիք դու կըտեսնես կորած դորա պատճառով, Բայց մինչ այսօր այդ խընդիրքը մընացել է անվըճիռ, Թույլ խելքո՞վըդ աշխատում ես քակել անքակ այդ կընճիռ:

Սիրե՛ ազգըդ ոչ լոկ խոսքով, սիրե ինչպես քու անձը, Նորա օգտին, թե պետք լինի, զոհե բոլոր քո գանձը. Մի խնայիլ կյանքըդ անգամ, արյունըդ բեր նորան զոհ. Ոչ այն հուսով, որ քու ազգը իսկույն լինի քեզնից գոհ:

Իստակ սերը չի պահանջում ամենևին տըրիտուր, Թե տվածը ետ առնվի` դորան կասեն առուտուր. Բայց վայ նոցա, որք անըզգա են յուր ազգի վիճակին, Հազար անեծք նոցա վերա, էրնեկ շան պես սատակին:

Թե դու հայ ես` գիտե՞ս արդյոք` ով էր ազգիդ նախահայր, Ո՞րտեղ, ո՞ր կողմ նա ընտրել էր ազգիս համար հայ աշխարհ. Քանի՞ տարի անկախ մընաց հայը օտար ազգերից, Ի՞նչ էր պատճառ, որ նա ընկավ իր առաջվա փառքերից:

Ո՞ւր ցըրվեցավ քու խեղճ հայը, ունի՞ այժըմ օգնական, Կա՞ մի հընար, միջոց կամ հույս սորա կրկին նորոգման, Թե կա հընար` դու պատրա՞ստ ես անձըդ ազգիդ զոհ անել, Խիստ կըտըտանք, սաստիկ տանջանք, սով ու ծարավ միշտ տանել:

Դու պատրա՞ստ ես թողնել կայքըդ, ծնողք, եղբարք սիրական, Սիրելվույդ տեղ կըրծքիդ սեղմել միշտ մահառիթ հըրացան. Դու պատրա՞ստ ես անվախ երթալ թշնամիի սուրի դեմ, Սարսափելի մահըդ տեսնել դու կարո՞ղ ես ծաղրադեմ:

Այդ ժամանակ քեզ Հայ կասեմ…

Բայց թե փորըդ տոլմաներից կամ փըլավից տըռաքի, Հավատացի՛ր, ուտելովդ օգուտ չես բերիլ ազգի:

ԱՐԱՔՍԻ ԱՐՏԱՍՈՒՔԸ

Նվեր Գևորգ Քանանյանին

Մայր Արաքսի ափերով Քայլամոլոր գընում եմ, Հին-հին դարուց հիշատակ Ալյաց մեջը պըտրում եմ:

Բայց նոքա միշտ հեղհեղուկ, Պըղտոր ջրով եզերքին Դարիվ-դարիվ խփելով Փախչում էին լալագին:

— «Արա՛քս, ինչո՞ւ ձկանց հետ Պար չես բռնում մանկական, Դու դեռ ծովը չի հասած Սըգավոր ես ինձ նըման:

Ինչո՞ւ արցունք ցայտում են Քո սեգ, հըպարտ աչերից, Ինչո՞ւ արագ փախչում ես Այդ հարազատ ափերից:

Մի՛ պըղտորիլ հատակըդ, Հանդարտ հոսե խայտալով, Մանկությունը քու կարճ է, Շուտ կը հասնիս դեպի ծով:

Վարդի թըփեր թող բըսնին Քու հյուրընկալ ափի մոտ, Սոխակները նոցա մեջ Երգեն մինչև առավոտ:

Մըշտադալար ուռիներ Սառ ծոցի մեջ քու ջըրին Ճկուն ոստըն ու տերև Թող թաց անեն տապ օրին:

Ափերիդ մոտ երգելու Հովիվք թող գան համարձակ, — Գառն ու ուլը քու վըճիտ Ջուրը մըտնին միշտ արձակ»:

Մեջքը ուռցուց Արաքսը, Փրփուր հանեց իր տակից, Ամպի նման գոռալով Էսպես խոսեց հատակից.

— Խիզա՛խ, անմի՛տ պատանի, Նիրհըս ինչո՞ւ դարևոր Վրդովում ես, նորոգում Իմ ցավերը բյուրավոր:

Սիրելիի մահից ետ Ե՞րբ ես տեսել, որ այրին Ոտքից գըլուխ պըճնվի Իր զարդերով թանկագին:

Որի՞ համար զարդարվիմ, Որի՞ աչքը հրապուրեմ, Շատերն ինձ են ատելի, Շատերին ես օտար եմ...

Իմ ազգակից գիժ Քուռը, Թեև այրի ինձ նման, Ստրկորեն կրում է Գայթակղիչի կուռ շղթան:

Բայց նա ինձ չէ օրինակ, Ես հայ, հայիս կճանչնամ, Օտար փեսա չուզելով, Ես միշտ այրի կմնամ:

Կար ժամանակ, որ ես էլ` Շըքեղազարդ հարսի պես Հազար ու բյուր պըչրանքով, Փախչում էի ափերես:

Հատակս պարզ ու վճիտ, Կոհակներըս ոլորուն, Լուսաբերը մինչև այդ Ջրիս միջին էր լողում:

Ի՞նչըս մնաց էն օրից, Ո՞ր ջըրամոտ գեղերըս, Ո՞րը իմ շեն քաղաքից, Ո՞ր բերկրալի տեղերըս:

Տուրքը ջըրի ամեն օր Իր սուրբ ծոցին Արարատ Մայրախընամ ինձ սնունդ Պարգևում է լիառատ:

Բայց ես այս սուրբ ջրերով Սուրբ Ակոբի աղբյուրին Պիտի ցողեմ արտորա՞յքն Իմ ատելի օտարին:

Մինչ իմ որդիք, — ո՞վ գիտե — Ծարավ, նոթի, անտերունչ Օտար աշխար հածում են Թույլ ոտքերով կիսաշունչ…

Հեռու՛, հեռու՛ քըշեցին Բնիկ ազգըն իմ հայկյան, Նորա տեղը ինձ տվին Ազգ անկրոն, մոլեկան:

Դոցա՞ համար զարդարեմ Իմ հյուրընկալ ափերը, Եվ կամ դոցա՞ հրապուրեմ Ճըպռոտ, պըլշած աչերը:

Քանի որ իմ զավակունք Այսպես կու մընան պանդուխտ, — Ինձ միշտ սըգվոր կը տեսնեք, Այս է անխաբ իմ սուրբ ուխտ…»:

Էլ չի խոսեց Արաքսը, Հորձանք տվեց ահագին, Օղակ-օղակ օձի պես Առաջ սողաց մոլեգին:

ՆԿԱՐԻՉ

Նվեր Հովհաննես Պատկանյանին

Ակնապիշ, անձայն, խորհուրդ ճակատիդ, Պատանի, ո՞ւր ես մըտքով մոլորած, Ներկ ու վըրձիններ ցիր ու ցան առաջիդ, Վշյա կըտավը քու հանդեպ փըռած:

Շո՛ւռ տուր աչերդ, նայե՛ դես ու դեն Տե՛ս, քեզ ծաղրում է անմիտ ամբոխը, Զարթի՛ր, սիրելի, այդ անուշ քընեն, Գոնե մի անգամ հանե՛ քու ոխը:

Բայց դու ներում ես նոցա վեհ հոգով, Խուլ ես աշխարհի ունայն շըշուկին... Հանկարծ աչերըդ փայլեց սուրբ շնորհքով, Հըսկայի սիրտըդ թընդաց խիստ ուժգին:

Առիր վրձինը, թաց արիր ներկով, Շունչ տվիր անշունչ կոպիտ կըտավին. Երկնից խորհուրդը մեկնեցավ քեզմով, Քեզ անկարելին անհայտ է բնավին:

Սեր, ատելություն, հանճար, բարկություն Տըվիր պատկերին մատիդ շարժվածքով, Ինչ որ չի հայտնեց ճարտարի լեզուն, Դու պարզ հայտնեցիր անձայն խոսվածքով:

Ապշեց ամբոխը, վազեց, հառաջեց Քու կենդանագիր պատկերի դիմաց, Ծնկաչոք զմուռս ու հալվե խնկեց, Գոչեց մեծաձայն` «դա՛ է իմ Աստված»:

Բայց ա՛խ, քու անքուն ժամերու ճիգը Քանի մի արծաթ հազիվ գին դըրին, Ստեղծողըդ դարձար քու խեղճ խըրճիթը, Ակեր շարեցին շուրջ քու պատկերին:

ՀԱՅ ԱՂՋԻԿ

Դու տեսե՞լ ես երկնքումը: Պայծառ լուսին ծագելիս, Կամ թե կանաչ տերևի մեջ Կարմիր ծիրան փայլելիս:

Դու տեսե՞լ ես ծաղկոցումը Կարմիր վարդը փըթըթած, Շուշան, մեխակ ու նունուֆար Չորս բոլորքը պար բռնած:

Բայց լուսինը խիստ խավար է, Հայ աղջըկա առաջին, Ծիրան, մեխակ ու նունուֆար Չարժե նորա մեկ պաչին:

Երկու թըշին վարդ են նստել, Ճերմակ ճակտին` մեկ շուշան. Ժպիտը բերնից ցած չի գալիս — Անմեղության է նշան:

Տե՛ս, նա առավ կարմըրելով Իր ընկերից դահիրան, Դրըմդրըմբեցուց փափուկ մատով

Ու սկսեց լեզգինկան:

Նազուք մեջքը ծառի նըման Տատանում է գեղեցիկ. Մեկ` թըռչում է նա անգուման, Մեկ` գընում է խիստ հեզիկ:

Հալվում է խեղճ կըտրիճների Սիրտը` նորան տեսնելով, Ծերը իրան անիծում է, Որ ծերացավ խիստ շուտով:

ՔՅՈՌՕՂԼՈՒ

ՎԻՊԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(Անկատար)

1. ՆԱԽԵՐԳ

Անկա՛ջ արեք, թարիֆ անեմ Քյոռօղլուի քաջ արարքը, Քյոռօղլուին շատ են սիրել մեր պապերը ու մեր հարքը. Ո՞վ չգիտի Քյոռօղլուի անմահական գործքն ու բարքը, Մինչ էս օրըս աշուղները մեջլիսի մեջ նըրա վարքը Պատմելով` մոռացնում են լըսողներուն դիփ աշխարհքը: Մայիսի բըլբուլ էին նըրա չունգրի անուշ լարքը,

Նըրա նետը ղանադ ուներ` դուզ հասնում էր մինչ ամպերը, Նըրա թուրը ադամանդի` կըտորում էր արկաթները, Հայելու պես պըսպըղում էր նրա հատու սուր խանջերը, Ի՞նչ է ժանգը` չէին խաբար նրա զենք ու զրահները. Մինչ էս օրըս սարսափում են Սուլթանի խեղճ նոքարները, Հիշելով Քյոռօղլուի անցած գընացած արարքը: Նըրան անկեղծ սիրում էին հայը, թուրքը ու պարսիկը, Թե դուշմանը, բարեկամը, ջահել տղեն ու աղջիկը. Սըխրագործությանը նըրա ու մեծանձնության խաբրիկը Բարձր Յալբուզ սարից բռնած` անցել էին մինչ Հնդիկը, Հազար հոգի անջաղ ուներ նըրա հեծվոր քաջ գընդիկը, Աշխար կաներ տակնուվըրա, թե չէր խավրել շուտ աստղիկը: Անկա՛ջ արեք քյոռ աշուղիս` ձեզ հրաշալի բան եմ ասում, Ջահել տըղե՛րք, լավ ուշք դըրեք` զարմանալի բան եմ ասում. Սիրուն կուսանք, լավ միտք դըրեք, արտասվելի բան եմ ասում, Հարգո ծերեր, ինձ լըսեցե՛ք, ձեր պապերու բանն եմ ասում, Հայ քրիստոնյայք, ազգի իշխա՛նք, խորհրդավոր բան եմ ասում, Ուշկով միտքով ականջ դըրեք, ձեզ ամենիդ բան եմ ասում:

2. ԱՇՈՒՂ

Աշուղի լեզուն դըրիստն է ասում ամեն մի բանին, Իր անմեղ հոգին ոսկով չի ծախում նա Մամոնային. Միշտ մեկն է ասում նա` թեկուզ յարին, թեկուզ դուշմանին, Չի վախում խոսել դրիստն առաջի ահեղ ատենին:

Աշուղն ամենի խաթրին գըլուխը ղուրբան է դընում, Տըխրած որ տեսնի` ինքն էլ նըրա հետ անկեղծ է տըխրում. Ծիծաղողի հետ ինքն էլ է իսկույն ուրախ ծիծաղում: Հաղով ծընել է մորը արգանդեն, հաղով է մեռնում. Աշուղը թեկուզ յաշովն իլի հարուր տարեկան, Նըրա միամիտ պարզ հոգին մընում է միշտ մանկական: Խոջա ու քյասիբ, տեր ու ծառա են նըրա սիրական, Հավասար մարդ են` թեկուզ քրիստոնյան, թե մահմեդական: Վառ արեգակը ամենի համար լուս է ու պայծառ, Միայն աշուղին ցերեկվա մեջն էլ մութ է ու խավար, Մութն է աչքերը, բայց լուս է հոգին, սիրտն է բոցավառ, Քանց գըրագետեն լեզուն ունի նա անուշ ու ճարտար:

3. ՔՅՈՌՕՂԼՈՒԻ ՍԱԶԸ

Էն բարձր ժեռուտ սարի գագաթին բազա՞ է նըստած, Թե՞ էծը վայրի ջըլոտ ոտներով է էնտեղ հասած. Ամպի կտո՞ր է կըպել երկնամերձ էդ սարի ծայրին, Թե՞ ծառ կամ մացառ բըսնում, աճում են անբընակ վայրին: Ո՛չ ծառ և ո՛չ բույս, ո՛չ հավ թևավոր և ո՛չ անասուն Կարող են հասնել ոտով կամ թևով էդ սարի գըլխուն. Էդ սարի օդեն մենակ մեկ մարդու դոշըն է ծըծել, Էդ սարի գըլխուն մենակ մեկ մարդու ոտըն է կոխել. Սըրընթաց Ռաշտի ոտքըն էդ սարում ճամփա է բացել Ու Ռաշտի նալը նըրա կըշտերից կըրակ է հանել:

Բայց այժմուս չի կա ո՛չ մարդը, ո՛չ ձին` էդ սարի վըրեն, Լոկ քամին ազատ իջնում է էնտեղ ամպի մեջերեն, Ու լուսնի շողքը պայծառ գիշերուն հանդարտ ու հեզիկ, Մարդոցմե թաքուն պար են բոլորում` զինչ անմեղ մանկտիք. Ու սարի քաջքը գիշերվա մըթին վըհուկներու հետ Ճըչում, ոռնում են, հետո հորինում կաքավ անհեթեթ: Մոլորված ճամփո՛րդ, շուտով հեռացի՛ր ահավոր տեղեն. Քըշե՛ ձիդ առաջ, խանջերըդ հանե՛ արծաթ պատենեն, Տեսնու՞մ ես բերդը էդ սարի գըլխին. չար դևի նըման Հազար բոցեղեն շանթեր կու շաղե բիրդեն քու վըրան. Չըգիտես յանի, որ դիվաբընակ էդ սարի գըլխուն Քաջ լաշքյարովը իր բունն է դըրել ահեղ Քյոռօղլուն: Ճամփեդ երկար է առաջիդ, ո՛վ մարդ, սրտանց աղոթե՛, Որ քու աստվածը մեղավոր հոգիդ մահե ազատե:

4. ԲԱԶՄԱԿԱՆՔ ԽՆԴՐՈՒՄ ԵՆ ԱՇՈՒՂԻՆ

Աշուղ, բըլբուլն է քեզ ավանդել իր քաղցր լեզուն, Քերովբե՞ն է դիպել իր սուրբ մատերով քու սիմ լալերուն, Քու սուր բերանո՞վն յարաբ խոսում է արքան իմաստուն, Անցածն ու գալուն քեզ ո՞վ է հայտնել, ո՞վ անուս գիտուն: Դիպչե՛ մատերով արծաթ յարերուն խոսնակ չունգուրին, Անշունչ թելերուն շու՛նչ տուր, խոսեցու՛ր լեզվով մարդկային. Թո՛ղ պատմե մեզի գործքը դյուցազանց անցած դարերին, Ո՞վ էր բնակիչը էդ դիվաբընակ վայրի սարերին:

5. ԱՇՈՒՂԸ ՊԱՏՄՈՒՄ Է

Սուլթան Մահմուդ բըռնավորը օրես երկու դար անցած, Ղըզըլբաշի մեծ տերության ոսկեգահույքն էր նըստած. Նըրա ղոշում նոքարներու չիկար թիվը, հեսաբը, Անպատմելի զալըմ մարդ էր, ասում է հին քիթաբը: Հե՞ր է խըռով ժողովուրդը գոռոզ Մահմուդ Սուլթանին, Մեկզմեկով խըռնված են ինչո՞ւ պաշտողք Ղուրանին. Ի՞նչ է հարցնում բազմությունը էդ խուժադուժ իրարից, Չիլի՞ Շահին չար խաբար է հասել իշխան խաներից, Չիլի՞ քուրդը վըրա տվել, թալանել է Հերաթը, Չիլի՞ Վիրքը դոշում առած` հասել է մինչ Սեհրաթը: Մեկանց երեսն ուրախ, զվարթ, մյուսներին խիստ տըրտում, Կեսը հա՛յ-հա՛յ, կեսը վա՛յ-վա՛յ ասում, լալիս ու խընդում. Ղըզըլբաշն է հա՛յ-հա՛յ ասում, վա՛յ ասողը խեղճ հայն է, Վա՛յ վագլախը մեր խեղճ ազգի քամբախտ կյանքի կես փայն է. Վա՛յ ասելով` օրը մաշեց, լուս արևը մըթացուց. Վա՛յ ասելով` թագը կորցուց, ձեռի թուրը բըթացուց. Ա՛խ ազգի, վա՛յ, ի՞նչ ողբ կարդամ էդ անիծած քու ձենին, Քեզ ո՞վ ցանեց հայու երկրում, որ պինդ կըպար մեր սըրտին: Կուլի՞ յարաբ մեկ օր, երբ դու իսպառ կորչես մեր մեջեն, Կուլի՞ օր մի, երբ ցավք ու դարդք հայի հոգին չի տանջեն… Ամա... աչքըդ շու՛ռ, տուր, նայե՛ դու էս երկու քամբախտին, — Մեկի աչքը արտասվալի, արնաշաղախ մյուսին.

Որ լալիս է արտասուքով թըխամազ է ու ջահել, Իսկ մեկելի գըլխուն վաղուց տարիքն իր ձյունն է ցանել… Պատմութենիս միտքը կարճ է. Շահը խիստ էր բարկացել Իր նոքարի վըրա, իսկույն հրամայել էր կուրացնել. Կուրացնել էր նա հրամայել, սըրատեսին կույր դարձնել, Ա՛խ, գիտե՞ք դուք, հասկանու՞մ եք, թե ի՛նչ բան է կույր ասել:

6. ԿՈՒՐԻ ՀԱՂԸ

Չունգուր իմ խոսուն, դու թարիֆ արա՛ խեղճ կուրի հալը, Օրենը քանի՞ անիծում է նա իր աշխարհ գալը. Ի՞նչ է պետք նըրան աշխարհքիս գանձը, հարըստի մալը, Մագամ չե՞ն հավսար թե փշրած շուշեն, թե անգին լալը:

Արևի շողքը էրեսը էրում է, էրում, Կուրը արևի տեսքին համաշա հասրաթ է մընում, Երկիր ծաղկազարդ, երկինք աստղազարդ` երազ են թըվում Խեղճին հավասար մութ են լույս ցերեկ, խավար իրիկուն:

Գարունն է գալիս, փըռում է գետնին նախշուն խալիչան, Կոչունք է անում, մեջլիս են գալիս հավեր զանազան. Ծաղկունքն էլ գալիս կանաչ ու կարմիր` նոր հարսի նըման, Գարնան մեջլիսին անհրավեր մընում է կույրը միայն:

Օրը մթնում է, թուխպը քողում է երկնից դիմակը,

Հազար կամարից չախմախ է տալիս ամպից կեծակը, Կանաչ-կարմիրը կամար է կապում ծագաց ի ծագը, — Միայն խեղճ կուրի համար անտես է աստծո փառքը:

Հերն ունի որդի, մերն ունի աղջիկ` նազլու ու սիրուն, Զավակը ծնողաց երեսն նայելիս` խընդում է, ցընծում, Ծնողը զավակի վըրեն նայելիս` ինսան է տեսնում. Ի՞նչ շահ է կուրին, թե ունի զավակ` տեսնել չէ կարում:

7. ԶՐՈՒՑ ՀՈՐՆ ՈՒ ՈՐԴՈՒ ՄԵՋ

Ծերը ասաց ջահել տըղին. — «Տե՛ս աշխարքիս քոռ բախտին, Քըսան տարվա աշխատանքիս վարձն ա՛յս էր, վա՛յ իմ գըլխին. Որդյակ, ինչ որ հիմի տեսար` մըտքիդ պահե՛ հավիտյան, Եվ ինչ որ քեզ պատմելու եմ չի մոռանաս ցօր մահվան:

Լըսե՛ իմ որդի, լըսե՛, սիրական, Սրտի դարդերը հորըդ չուառական, Լըսե՛ դու ուշքով հորըդ զըրուցին Ու մի՛ մոռանար մինչ շունչըդ վերջին: Վառվում է սիրտըս բոցով գեհենին, Արունըս եռում դամարիս միջին. Հոգուս մեջ ոխը դադար չէ տալիս Ինձ ո՛չ օր ցերեկ, ո՛չ ժամ քընելիս: Ա՛խ, ես այս օրվա՞ն պիտի հասնեի,

Դուշմանիս մինչ վերջ հաղթող տեսնեի, Ինչո՞ւ պակսեցավ ուժը իմ սըրտեն, Որ սուր չառի ձեռս դուշմաններուս դեմ: Քանց այսպես թըշվառ օրեր անցնելը Բյուր պատիկ լավ չէ՞ր փառքով մեռնելը… Ո՛հ, որդյա՛կ, որդյա՛կ, անիծիր դու մի՛, Ալևոր հորըդ օրեն ցավալի. Բա՛վ է, որքան ես գըլուխս եմ լացել. Արուն արցունքով մահիճս եմ թացել. Մի՛ դու էլ նորից անիծիր ինձ, մի՛, Արևուդ մատաղ, ազիզ իմ որդի. Լըսե՛, իմ որդի, լըսե՛, սիրական, Սըրտի դարդերը հորըդ չուառական…

ԱՆՎՆԱՍ ՄԱՐԴ

ՓՈԽԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Նվեր Մն. Թիմուրյանին

Живя согласно со строгою моралью Я никому не сделал в мире зла. Некрасов

Հետևելով միշտ օրինաց աշխարհի,

Ես կյանքումըս մարդու վընաս չի արի. Արժանացա մեծ-մեծ պատվո ու փառաց, Որ միմիայն նըպատակն էր իմ կենաց. Տունըս առատ ազգի ազգի ուտեստով, Սընդուկներըս լի թանկագին ըզգեստով, Ծառաներըս մունջ, միշտ հլու հրամանիս, Անպակաս էր ոսկի, արծաթ գըրպանիս:

Բայց ո՞վ տեսավ երկրիս վրա անփուշ վարդ, Այսպես հավերժ փառքով լըցյալ չի կա մարդ. Այո՛, հասան ինձ էլ օրեր դառնագին, Բայց իզու՛ր, զի հանցավոր չէր իմ հոգին. Ես մընացի Տիրոջ կամքին հընազանդ, Աղոթելով տիվ և գիշեր ջերմեռանդ: Հետևելով միշտ օրինաց աշխարհի, Ես կյանքումըս մարդու վընաս չի արի:

Մի օր ծառաս կոտրեց իմ մեծ հայելին, Որ կարժենար քիչ-քիչ հազար ֆիորին. Ես չասացի նորան խոսքեր անվայել, Այլ ստիպեցի վեց ամ ձըրի ծառայել. Այս դիպվածը նորան խըրատ կը լիներ, Թե որ մինչև յոթներորդը նա ապրեր: Հետևելով միշտ օրինաց աշխարհի, Ես կյանքումըս մարդու վընաս չի արի:

Մի օր եկավ իմ մոտ մի խեղճ պատանի, Խընդրեց, որ ես դընեմ նորան մի բանի. Խիստ չափավոր էր թըշվառի խընդրածը, Բայց էն տարի շատ թանկագին էր հացը. Չընդունեցի. նա էլ գընաց ջուրն ընկավ. Ափսո՛ս տըղա, որ նա էդպես շուտ մեռավ: Հետևելով միշտ օրինաց աշխարհի, Ես կյանքումըս մարդու վընաս չի արի:

Մի օր տեսա մի ալևոր մուրացկան, Որ վեց տարի առաջ այգիումս էր վարձկան. Խոշբեշ արի հետը, սիրով խոսեցի, Սրանից սավայ` ո՞նց է քեֆըդ, հարցուցի. Բայց նա հանկարծ ինձնից խընդրեց մեկ մանեթ. Ես զարմացա սաստիկ ու շուտ դարձա ետ: Հետևելով միշտ օրինաց աշխարհի, Ես կյանքումըս մարդու վընաս չի արի:

Մի օր որդիս իրա կամքով, անհրաման, Սընդուկիցըս հանեց հինգ թե վեց թուման. Ես իմացա, վըրա հասա բըռնեցի, Ձեռքը կապած` դատավորին մատնեցի. Շատ չի անցավ վախից խեղճը թույն կերավ: Ահա՛, էսպես միակ հույսը իմ կորավ:

Հետևելով միշտ օրինաց աշխարհի, Ես կյանքումըս մարդու վընաս չի արի:

Իմ Շուշանի սիրտը կըպավ Օհանին. Էդ Օհանի ծընողք չունքի խեղճ էին, Ես Շուշանիս տվի հարուստ քոռ Գոգուն, Որ համրանքով չըգիտեր չափն իր ոսկուն. Բայց քամբախտ էր ծընած օրից խեղճ Շուշան, Վեց ամիսից մըտավ թաց, սառ գերեզման: Հետևելով միշտ օրինաց աշխարհի, Ես կյանքումըս մարդու վընաս չի արի:

ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔՈՒՄ ԿՐԹԱԾ ՀԱՅ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ

Տեղը եկավ` հայ է նա, տեղը եկավ` այլազգի, Իրոք ո՛չ այդ և ո՛չ այն է, այլ ծընունդ մի նոր ազգի: Հագնվում է նա միշտ en grand, ման է գալիս à la chigue, Ճաշ է ուտում, ո՞ւր եք կարծում, chezDussean կամ Dominigue. Կարդում է նա Morning, Dèbats ոչ Բազմավեպ, ah! Fi, donc! Ֆրանսերեն է կոտրատում, հայերենն է moivais ton, Զարթում է նա ուղիղ մեկին, անկողնի մեջ թեյ խըմում, Նախաճաշիկն է երեքին, գաղիացի պանդոկում, Վեցին քառորդ` ճաշի ժամ է չընաշխարհիկ մեր հային, Ոչ թե ստիպված է այդ անել, այլ որ վերան շատ խոսին: Ուշի-ուշով հետևում է Պետերբուրգի լուրերուն,

Դերձակից էլ ճիշտ տեղյակ է новомодный շորերուն. Թեև զուրկ է մուզիկայից, բայց опера սիրում է, Бозио-ի անուշ ձենից սորա խելքը գընում է, Պինդ խոսում է, ինչ որ կանխավ feuilleton-ում է կարդել, Խոսքով աշխարհ կործանում է մեր պարոնը անարգել, Նեպիր, Դունդաս ու այլ անձինք են նյութ նորա զըրույցին, Պախարակում է Hugo-ին ու սիրում է Դիկկենսին: Նա սիրում է, նա ատում է ո՛չ սեփական իր խելքով, Նա խըմում է, նա ուտում է ոչ իր բերնի ճաշակով: Նրա խելքը feuilleton -ն է прейс-курант-ն ճաշակը, Ու Գիտությանց Ճեմարանը է, ո՛ր ասես պանդոկը: Քանի տարի քաշ է գալիս Պետերբուրգում այս կերպով, Ու ետ դառնում իր հայրենիք` դատարկ խելքով ու ջիբով: Այնուհետև պահանջմունքը նորա մեծ են անհեթեթ, Միայն ինքն է խելոք, գիտուն, իսկ այլք` կոպիտ ու տըգետ: Այդ ի՛նչ զարմանք, որ հիմարը ուզե պատիվ իր անձին, Նա է հիմար, որ անարժան տա պատիվը հիմարին. Բընութենեն խելազուրկին Պետերբուրգը խելք չի տալ, Մեծ հունար չէ փողոցներում աննըպատակ միշտ ման գալ:

ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔՈՒՄ ԿՐԹԱԾ ՀԱՅ ԱՂՋԻԿ

Շուշա՛ն, շուտով, դեմքըդ ծածկե՛, ձյուն դու թվի՛ր մըրոտած,

Տե՛ս, սիգաճեմ ման է գալիս հայ աղջիկը մեր կըրթված, Վարդի գույնը уж не в моде: то-ли дело бледный лик! Այստեղումը бледный են դիփ` հա՛մ աղջըկունք, հա՛մ կնանիք: Ի՞նչ է գաղտնին бледный-ության, այդ հայտնի չէ ոչ ոքին, Միայն կասեն, որ շատուց է կավիճն ունի բարձըր գին: Առավոտ է. մեր աղջիկը հայլիից չի հեռանում, Նորա ծընողք այսօր ճաշի гвардеец են ըսպասում. Гвардеец է, լա՛վ միտք արեք, հայ չէ, անշնորհ ու տըգետ, Гвардеец է, փայլուն շորով, ուսին դըրաձ эполет. Տուն կմըտնի, գըլուխ կըտա այնպե՛ս սիրուն, շնորհաշուք, Որ մեր կըրթած հայ աղջըկա սիրտը կանե тук-тук-тук! Էնդուր համար նա հայլիից օրն ի բուն չի պուկ գալի, Гвардеец -ին դուր չի գալը խիստ է նորան ըզգալի: Ո՛չ լոկ դեմքով պիտի դուր գա, այլ և անուշ խոսքերով, Ինչպե՞ս, ի՞նչ կերպ, դուք կը հարցնեք, այդ էլ չըգիտե ոչով: Բարձի տակը պահած ունի նա Qeorge Sande-ի roman-ը, Գիշերները մորից թաքուն կարդում է մինչ չորս ժամը. Անհատական այդ աղբյուրից նա քամում է անդադար Սիրո զգացմունք, սիրո խոսքեր — կանանց սըրտին մխիթար: Նա գըտավ յուր идеал-ը, այսօր ճաշին կըտեսնե Նա յուր անտես սիրահարին, ում որ սիրտը տվել է: Հայո՛ց աղջիկ, հայո՛ց աղջիկ, գնա՛ առաջ, մի՛ վախիլ, Бледный դեմքըդ, շինծու խոսքըդ ովի՞ն ասես չի խաբիլ: Гвардеец-ին դուր չես գալի, — ի՞նչ ափսոսանք, ի՞նչ վընաս, Քեզ սիրահար гусар, улан, артиллерист կունենաս:

Դու փո՛րձ փորձե նորից դուր գալ, անուշ ժպտա՛ ու խոսե՛, Քըսանմեկըդ արդեն մոտ է, տե՛ս, առաջիդ մեծ փոս է: Բայց մի՛ թողնիլ դու Qeorge Sande -ին, идеал-իդ մի ուրանալ. Թե ոչ ջահիլ, գոնե ծերուկ կառնե քեզ ռուս генерал. Բայց զգուշացի՛ր դու հայերից, գին չեն դնիլ, չեն սիրիլ Քեզ, ինչպես դու ցանկանում ես. դու քեզ հային մի՛ մատնիլ: Փորձ փորձեցիր ու դուր չեկար ո՛չ улан-ին, гусар-ին, Քըսանհինգըդ մոտենում է, հա՛յ աղջիկ, վա՛յ քու հալին: Հայո՛ց աղջիկ, հայո՛ց աղջիկ, գնա առաջ, մի՛ վախիլ, Бледный դեմքըդ, սիրուն խոսքըդ ովի՞ն ասես չեն խաբիլ: Տարիներըդ ակոս ձըգեց քու շնորհալի երեսին, — Վընաս չի կա, — подруг-ներըդ դորա համար ճար ունին. Երբ որ տանն ես` մի՛ հրամայիլ տըղոց քեզի մոտենալ, Դուրս գնալիս` лик-իդ ձըգե՛ դու կըրկնածալ հաստ вуаль, Հարցնողներից ուշի-ուշով ծածկե՛ տարիդ ծընընդյան, Ու ամենին հավատացու՛ր, որ տասնութ ես տարեկան:

ԲԱՐԻ ԽՐԱՏ

Նվեր Գաբրիել Պատկանյանին

Դեռ չի գըրած` առաջ դու լա՛վ միտք արա, Ո՞վ է խեղճիդ գըրվածները առնողը. Հետո` և այն մասին փոքր-ինչ հո՛գս արա. Որ քեզ սիրե քու հարգելի կարդողը:

Դու այս երկու հանգամանքը լա՛վ հիշե, Քու քանքարի վըրա շատ հույս մի՛ դընիլ, Եղի՛ր թեկուզ Խորենացի, Եղիշե, Չըսիրելով քեզ` գըրքերըդ չեն գընիլ:

Գըրքիդ մեջը պարսավանք մի՛ տալ հային, Հայը խըրատ (թեև խելոք) ատում է` Մի՛ ծիծաղիլ նորա տխմար գործերին, Որ նա ավանդ հորենական կարծում է:

Մի՛ դու հային իր խոր քընեն արթնացնիլ, Բարոյական քունը նորա անուշ է. Կամ անցյալը նորա առջև մի՛ հիշիլ, Այդ անցյալը նորա աչքին սուր փուշ է:

Գովե՛ նորա այն սըխրալի արարքը, Որ խեղճ հայը երազումն էլ չի արել, Նորա ամոք բնությունը ու բարքը, (Սուտ պարծանքը հայերի խելքն է տարել):

Գրե՛, թեկուզ լինի լեզուդ սանսկրիտին, Հայը շատ ուշք կարդացածին չի դընում, Նա լըսում է մի քանիսի դատմունքին, Թե ի՞նչ կերպով պարոն Օհանն է դատում:

Օհաններն են Հայոց դատմանց փորձաքար, Որոնց խոսքը ու վըճիռը անփոփոխ Միշտ մընում են նոցա համար դարեդար, Օհաններին քեզ սիրել տուր, խե՛ղճ գըրող:

Այդ երկնաձիր քու քանքարը ի՞նչ օգուտ. Թե խոսածըդ անապատի բարբառ է. Հայի համար քու ասածը խիստ է մութ, Նորա սիրտն էլ քու զգացմանցը սառ է:

Սու՛տ ըսփոփանք, թե դու կասես, որ մի օր, Նա կըսթափի իր դարևոր խոր քընեն, Թարմ զորություն հոգու մեջեն ու կյանք նոր Պիտի վազեն երբեք նորա երակեն:

Եվ դու՛, պովետ, ընկճըվել ես, վըհատել, Երկինք թողած` երկիրումն ես քարշ գալի. Սիրել գիտես, գիտցի՛ր, գիտցի՛ր դու ատել, Ինչ որ հոգիդ վըկայում է ատելի:

Դու նըմանիր ազատախոս թըռչնակին, Որ երգում է անանձնասեր հույսերով. Ինչո՞ւ ձիրքը քու երկնային ու հոգին, Զբաղեցնում ես երկրի չընչին գործերով…

ՎԱՐԴԸ ԲԱՑՎԵԼ Ա…

Վարդը բացվել ա ծաղկոցին, Ամպի ցողը շողա ծոցին. Ա՛յ իմ վարդին, կարմիր վարդին. Դաստա դրախտին:

Թերթիկները դուզ փռել ա, Նազուք գըլուխը ծըռել ա. Ա՛յ իմ վարդին, կարմիր վարդին, Դաստա դրախտին:

Չես համբերել, վա՛րդ մայիսին, Դուրս ես եկել մարտի ամսին. Ա՛յ իմ վարդին, կարմիր վարդին, Դաստա դրախտին:

Կու թառամիս, կը չորանաս, Մինչ մայիս թե չի դիմանաս, Ա՛յ իմ վարդին, կարմիր վարդին, Դաստա դրախտին:

Դաժան քամուն չես համբերի, Զազիր ճըճվին կըլի՛ս գերի.

Ա՛յ իմ վարդին, կարմիր վարդին, Դաստա դրախտին:

Չես տեսնելու թիթեռնակին, Ոչ ավետման ծիծեռնակին. Ա՛յ իմ վարդին, կարմիր վարդին, Դաստա դրախտին:

Կուգա բըլբուլը թեմանեն, Քեզ կուկանչե գերեզմանեն, Ա՛յ իմ վարդին, կարմիր վարդին, Դաստա դրախտին:

Կու գանգատե իր սև բախտեն, Թե որբ մընաց կարմիր վարդեն. Ա՛յ իմ վարդին, կարմիր վարդին, Դաստա դրախտին:

ԲՌՆԻ ՊՍԱԿ

Լուսադեմին աղբյուրի մոտ գընացի, Սառը ջըրով ձեռքս, երեսըս լվացի, Հանգստացա ծառի թավուտ ստվերումը.

Թըռչունները ճլվում էին վերումը: Մին նոցանից տըխուր, մընջիկ երգում էր, Ու երգելիս մարդու ձենով ասում էր. «Խեղճի՛կ Նազլու, քեզ բերել եմ սև համբավ, Այսուհետև քու քաղցր արևը կորավ. Քու հերիկը արծաթասեր, քարեսիրտ, Չի խնայելու անգին օրերը խեղճիդ. Ծերուկ կընճռոտ նա քեզ փեսա ընտրել է, Քու փեսան քեզ հորեդ փողով գընել է: — Մերի՛կ, ինչե՞ր եմ ես լսել, վա՛յ գլխուս, — «Աղջի՞կ, հորըդ գործըն է այդ, աչքի լուս»: — Հերիկ ղո՞րդ է, ինչ լսեցի, վա՛յ գլխուս, — «Թող աղբերըդ ղորդը ասե, աչքի լուս»: — Աղբեր, ինչո՞ւ տալիս են ինձ ծերուկին. — «Արծաթասեր մեր հոր գործն է, իմ անգին… Քիսով ոսկին ջըհուդ ծերը տուն բերեց, Անգին քըրոջ, ազիզ քըրոջ նա գերեց»: Մընա՛ք բարև, տուն, ազգական, հավիտյան, Ոսկի օրըս սևցնելու է իմ փեսան. Դուք երկնային ազատ թըռչունք մի՛ երգեք, Անցած օրերս դուք ինձ ի հուշ մի՛ բերեք. Այսուհետև իմ կյանքն է ինձ գերություն, Մահը միայն տալու է ինձ փըրկություն:

— Ա՛ռ աթոռը, նըստե՛, ուտենք միասին, Ասաց գոռոզ ծերուկ փեսան նոր հարսին. Մազն ու ունքը նորա ճերմակ ինչպես ձյուն. Ու աչքերը բոց կըրակի պես փայլուն. Ես քեզ շուտուց սիրում էի վառ սիրով. Արդ` դու իմն ես, ու ես հանգիստ եմ հոգվով: Ե՛կ, քեզ ցույց տամ իմ պահած փողն ու գանձը, Քեզ կընծայեմ այն բոլորն ու իմ անձը: — «Քա՛վ, քե՛զ պահե բոլոր քու փողն ու գանձը, Դու սևցուցիր անբախտցուցիր իմ անձը»: — Երթա՛նք, մառան, խըմենք անուշ գինիներ: — «Գինին ի՞նչ շահ, երբ սրտիս մեջ չի կա սեր. Քանց քու գինին անուշահամ, պատվական, Սիրում էի մեր տան ջուրը սոսկական»: — Երթա՛նք շուկա, առնունք ակեր թանկագին: — «Ակը ի՞նչ շահ, երբ արցունք է իմ աչքին. Անգութ հորըս դու փող տվիր ինձ առիր, Ո՛չ ամուսին, այլ դու գերի ինձ արիր»: «Երկնի՛ց թըռչունք, դադարեցե՛ք երգելից, Եղե՛ք սըրտիս ցավերուն դուք կարեկից. Ես էլ էի ձեզ պես մի օր խընդագին, Գընաց կորավ ազատ կյանքը իմ անգին: Թըռե՛ք, տարե՛ք վերջին խոսքս իմ ծնողաց, Թե Նազլուի վիճակն է այժմ սուգ ու լաց,

Ասե՛ք մորս, որ տվավ ինձ կյանք, արև, Թե խեղճ Նազլուն ուղարկում է քեզ բարև. Մեր տունը, ուր անցավ կյանքըս մանկության, Էլ Նազլուին տեսնելու չէ՛ հավիտյան: Հորըս ասե՛ք, քու խեղճ, թըշվառ աղջիկըդ Բոլոր սըրտից ներում է քու չար գործըդ»:

Երեկոյան պահուն, մայիս ամիսին, Ծնողք նըստած ծառի տակը միասին, Անմեղ թըռչնոց լըսում էին երգերը. Մին էլ հանկարծ թոթափեցան ճյուղերը. Բուեճը նըստավ ծառի վըրա ու գոռաց. Հորը, մորը պատճառելով սուգ ու լաց. «Ձեր աղջիկը անբախտ Նազլուն չէ՛ կենդան, Էլ դուք նորան տեսնելու չե՛ք հավիտյան, Թըռավ կորավ արև խըղճուկ որբուկին, Երկնից տիրոջ ավանդեց նա իր հոգին»:

ՔԱՋ ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆԻ ՄԱՀԸ

ՎԻՊԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Բարեկամական նվեր Մկրտիչ Սանասարյանին

ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ

Ո՜վ լուսի՛ն, լուսի՛ն, էլ քանի՞ էդպես Դալկացած, տըժգույն, տըխուր երևես. Այդ թխպոտ ամպե՞րն քեզ զարհուրեցին, Բոցոտ կայծակնե՞րն քեզ այլայլեցին. Երկնից կամարի գեղը դու ես լոկ, Աստեղց մեջ չըկա քեզ նըման ոչ ոք. Մի՞թե նախանձից թափել է գույնըդ, Չէ՛, ուրիշ գաղտնիք ունիս սըրտումըդ: Ասա՛ ինձ, լուսին, ասա սրտաբաց, Ինչո՞ւ է, ինչո՞ւ, դեմքըդ այլայլած. Երբ մենք սև օրվան ունինք կարեկից, Ասում են, կեսն է պակսում մեր ցավից. Թըշվառին թըշվառն է միշտ մըխիթար, Ո՞րտեղ կըգըտնիս դու քանց իս թըշվառ. Քեզ պես մըտատանջ, քեզ պես անտերունչ, Սըրտումս գաղտնիք, բայց լուռ, անմըռունչ — Անցնում են օրերս, վա՛յ գըլխուս տալով, Մարդկանց մեջ ուրախ, միայնակ լալով: Լալիս եմ, լալիս արցունքըս հորդոր Ցողում, վազում են աչքիցս ամեն օր. Չեն պակասում, չեն, հառաչանք ինձնից, Եվ այս սև օրվան չունիմ կարեկից:

Ամեն շընչավոր ունի մի ընկեր, Միմիայն ինձնի՞ց պիտի պակսի սեր, Եթե դու էլ ես թըշվառ ինձ նըման, Իմ քաղցր խոսքը կլինի քեզ դարման. Սըրտիդ խորհուրդը բա՛ց արա անկասկած Ինչո՞ւ է, ինչո՞ւ, դեմքըդ այլայլած:

Լուսինը դող-դող ամպեր ճեղքելով, Ինձ պատասխանեց լալագին ձայնով. «Լըսե՛, մուսային պարկեշտ որդեգիր, (Թե գըլխուս անցքին ես հետաքրքիր), Շատ դար դես ու դեն ունայն շըրջելով, Քեզ միայն գըտա ըզգայուն հոգվով: Բայց մինչև այսօր չի գըտա ոչ ոք, Որ իմ տխրության տաներ քիչ մի հոգ. Ոչ ոք չը խըլեց դարդը իմ սըրտից, Շատ դար ինձ ոչ ոք չեղավ կարեկից. Շատ դար եմ պահել մայրագութ խնամով Օտարի գաղտնին սըրտիս մեջ. բայց ո՞վ Մի օր բարձրացուց աչքերը երկին Ու կարեկցաբար հարցուց–«ո՛վ լուսին, Ինչո՞ւ ես տըխուր, գունաթափ դիմոք, Ի՞նչ ցավ է սըրտումդ, ի՞նչ վիշտ, ի՞նչ մորմոք»: —

Գոհ եմ, գոհ քեզնից պարկեշտ բանաստեղծ: Ինձ ըսփոփեցին քու խոսքերն անկեղծ, Ինձ` որ համ-աշխարհ կարծում է անբան, Միայն քեզ համար կբացվի իմ բերան, Քու անուշ խոսքին և ես փոխարեն Կըպատմեմ, ինչ որ անցավ իմ գըլխեն: Դու այն կըպատմես բանիվ ներդաշնակ, Հետնորդք կը հյուսեն քեզ դափնյա պըսակ. Թո՛ղ քեզ խուժանը ատե, անարգե, Նաև այդ` անվան քու շուք ու փառք է, Ի՞նչ սեր ես խընդրում մարդկության ցեղից, Ե՞րբ վարդ է քաղվել տատասկոտ տեղից, Սերը նըմանից պետք է պահանջել:

ԼՈՒՍՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ի հոն են ծնել մեր հարքն առաջին, Որք ետ Ադամա զաստված օրհնեցին: Նահապետ:

Դե՛հ, լըսե՛: Մի օր կապուտակ կամարն Ողջ ծածկել էին աստղեր անհամար, Ես էլ հարսի պես նոցա մեջ փըռված,

Հանդարտ գնում էի` դեմքըս քող առած: Անցա լողալով ծովը Պոնտոսի, Անցա քերելով կատարք Կովկասի. Տեսա երեսըս Գեղամա ջրումը, Զովացա փոքր-ինչ ձըկնոտ Վանումը, Լույս տալով անցա շատ սարեր, դաշտեր, Ուր խոր լըռություն, հանգիստ պատել էր: Անխոնջ մըշակը հողի վրա պառկած, Զովություն խընդրում էր մարմնուն հոգնած Եզն ու գըրաստը նույնպես վաստակած Խաղաղ դաշտի մեջ էին տարածած: Հայո՛ց աշխարհիկ` բերկրության տեղիք, Հայո՛ց բընություն, ա՛խ, հայ մանկըտիք, Գեղորե՛ք, ավա՛նք, դաշտք ու արտորա՛յք, Քաղա՛քք մարդաշատք, շե՛նք ու վանորա՛յք, Ո՞ւր եք, ո՞ւր, հիմի ինչո՞ւ շուտ կորաք, Ո՞վ ձեզ կործանեց, ո՞ր ձեռը վայրագ... Այն գիշեր երնե՛կ էր հայոց երկրին, Աստղերն էլ երկնից նորան փառք տվին, Ու ես անցնելով նորա վըրայից, Չէի կըշտանում վըրան նայելից:

Ուղիղ չորս շաբաթ այն օրից անցան,

Կատարեցի ես դարձյալ մի շրջան, Ըշտապով անցա քաղաքներ, գեղեր, Լեռներ, ծովակներ ու շատ-շատ տեղեր, Կարոտով մըտա Հայաստան աշխարհ: Դարձյալ գիշեր էր. մըռայլ ու խավար Տիրել էր հայոց առատ դաշտերը. Բայց ա՛խ, ուր էին հունձք ու արտերը, Ո՞ւր էր այն հայոց անխոնջ գեղջուկը, Ո՞ւր էր հաստավիզ նորա գոմշուկը, Ո՞ւր էին խեղճի արորն ու սամիք, Կամ ո՞ւր մըշակի պարտեզն ու այգիք: Սև ծուխ է պատել հայոց երկընքին, Գեղեր, քաղաքներ տված կըրակին, Անողորմ էրվում, տոչորվում էին, Բոցեղեն լեզուքն հասնում ամպերին, Դժոխք էր տեսիլն խեղճ հայոց երկրին… Բայց քեզ ո՞վ նյութեց այդքան մեծ չարիք. Երկնացող պարտե՛զ, հայոց աշխարհի՛կ. Նախանձ էր տիրել այդ մարդի սըրտում, Թե՛ օձ էր բընել նորա չար հոգում... Այո՛, նախանձ էր, նախանձ դարևոր, Որ մարդուս սիրտը այրելով բոլոր, Իսկ և իսկ սաստիկ, ահեղ ճայթմունքով Դուրս ցայտում, վազում է մեծ հոսանքով. Ինչպես այն սարերն դըրսից հանդարտիկ,

Որոց վըրա հալվում չէ՛ փափուկ ձընիկ, Հանկարծ կայծակներ ծընում են ծոցից, Քաղաքներ ամբողջ այրվում են բոցից. Այդպես նախանձի սերմունք սըպըրդած Հազկերտ արքայի սըրտի մեջ, հանկարծ Հարյուր հարյուրով պտուղներ ծընուցին, Պըտո՛ւղք– արժանի գեհենի հընձին:

Տեսա Ավարայր սարսափած ահից, Անթիվ զորք նորա տիրել էր պարսից. Հայոց գընդիկն էր համարձակ ու քաջ Քըմծիծաղ դեմքով կանգնած էր առաջ: Ծագեց արևը. կատարք շողշողուն Երևան եկան հայոց սարերուն, Անոսր ամպերը կարմիր, ծիրանի Գույներով ներկած` զարդ էին երկնի: Ավետիս կարդաց նորեկ արևուն Քաղցր տաղերով արտույտն արտերուն. Տըղմուտը հեռվանց անուշ խոխոջով Քերում էր ափերն փըռված վարդերով: Հանդես էր բնության. միմիայն մարդը Այն օր չէր կազմում բընության զարդը. Ուրիշ մըտածմունք էր նորա հոգում,

Չար ոխ, չար նախանձ ու ատելություն, Ճակատ ճակատի կանգնած անվեհեր, Հայոց քաջորայք, պարսից կըտրիճներ, Պատրաստ են չափել ուժերը բազկին, Արյամբ կըշտացնել ծայրը նիզակին. Սանձակոծ ձիանք, անճոռնի փըղեր Հողն էին փորում ոտով անհամբեր… Հանկարծ բանակից դուրս եկավ ՎԱՐԴԱՆ Ու ահեղ կըռվին տվեց նա նըշան:

Հառաջ մատիք ինձ լսել, Շառավիղք քաջին Հայկա, Ես կամիմ ձեզ արդ պատմել Զազգասեր գործ Վարդանա: Գաբրիել Պատկանյան

ՎԱՐԴԱՆ — զորավար իր ազգեն ընտրած, Արյան դաշտի մեջ ՔԱՋ հանդիսացած, Սըրտացավ Հայոց դառը վիճակին, Ոտք հանեց նոցա ընդդեմ գոռ պարսկին: Չըկարաց տանել նորա վեհ հոգին Կրոնի հալածմունք սիրելի ազգին, Թըրովն ու խաչով տվեց մեծ երդում—

Հաղթել կամ փառքով ընկնել գոռ դաշտում: Եվ զորքը նույնը երդմամբ կըրկնեցին, Մարմինքն ու հոգիքն ազգին գոհեցին: Վերին ներշընչմամբ Վարդան քա՛ջ գիտեր, Որ օրհասական այն օր վերջինն էր. Բայց նա ըստրկի կյանք վարել չընտրեց, Ծընընդով ազնիվ` ազնիվ մահ խընդրեց: Չէ՛ր նա կուրացած նըշույլքով բախտին. Բայց չէր էլ զըզվել օրերով կյանքին. Նա քաջ էր մարմնով, հոգվով էլ վեհանձ, Կիրքերը նորա բնավ չէին անսանձ, Առտընին կյանքում ծընող բազմագութ, Բանակի մեջը զորավար հըմուտ: Պարիսպ ամրակուռ հայրենյաց համար, Ամեն մի հայի հույսն ու մխիթար: Բայց իր թշնամյա՞ց... ահեղ հալածիչ, Դեմ ու դեմ կռվող, բայց ո՛չ նենգ պատրիչ. Քանի որ ոսոխն թուր ուներ ձեռին, Վարդանն էր նորա ահեղ թըշնամին. Բայց երբ դըներ նա զենքըն իր գետին, Վարդանն էր նորա պաշտպան առաջին.

Թընդաց սըրտերը արի հայերուն,

Սանձերը թողած նըժույգ ձիերուն, Աջ ձեռքին թըրեր, ձախերին` վահան, Քաջ-քաջ վազ տվին պարսից հանդիման: Գըրոհն էր ահեղ սըրտոտ հայերուն, Գետերի նըման թափեցին արյուն, Մահը անփախուստ էր նոցա աչքին, Խիստ թանկ ծախեցին մահերը պարսկին, Երկար չըտևեց այս անգամ կռիվը, Շատ շուտ քիչացավ հայերու թիվը, Մընացորդք քաջաց նախանձ բերելով, Ընկան կոտորած պարսից թըրերով. Մընաց լոկ Վարդան իր բուռ քաջաց հետ. Սորա առաջ գունդք պարսից անհեթեթ: Չըսարսեց նորա վեհանձըն հոգին, Տեսնելով անշուշտ վըտանգ առաջին, Սըրեց պեխերը, նայեց աջ ու ձախ, Իր բուռ քաջերուն ասաց դեմծիծաղ. «Տըղե՛րք, ահա մեզ մի կարճ ճանապարհ, Որով այս երկրից երթանք նոր աշխարհ, Ուր մեր քաջ նախնիք կան մեզ անհամբեր Փառաց պըսակով շատ ու շատ դարեր. Տա՛նք վերջին բարևն, աշխարհին հայոց, Որ սընուց գըթով մեզ տղա տիոց. Առանց հայրենյաց մեզ մութ է աշխարհ, Հայաստան էր մեր միակ մըխիթար.

Կորավ Հայաստանն, էլ ի՞նչ հույս մընաց, Մեր կյանքըն ի՞նչ է, թե ոչ սուգ ու լաց. Այո՛, տանն ունինք ծնողք, ընտանիք, Թո՛ղ կորչին, երբ որ կորավ Հայրենիք. Գո՛նե մեր հետնորդք կասեն մեզ համար, Արցունք թափելով աչքից անդադար, Երանի՛ էր ձեզ, ո՛վ որդիք փառաց, Որ դուք չըտեսաք կորուստն հայրենյաց. Ձեր կյանքն էր ազնիվ` ազնիվ մահ առիք. Ձեզմով կըպանծա հավետ Հայրենիք, Ձեր կյանքն կլինի հետնոց օրինակ, Ինչպես մեռնելը ձեզնից սովրեցանք. Ինչ որ ունեիք` ազգին արիք զոհ, Ազգն հավիտյան կըմընա ձեզ գոհ: Քընից հառնելիս կամ քուն մտնելիս, Միշտ ձեզ կըհիշենք մենք աղոթելիս, Մեր անմեղ մանկանց տըխուր օրորով, Ձեր գըլխու անցքը կըպատմենք երգով: Ձեր անկման տեղը կրոնասեր մարդիկ Կդարձնեն անշուշտ աղոթո տեղիք, Ձեր մարմինն ամեն մի հայի համար Կըդառնան մասունք սըրբոց փըրկարար. Հանգե՛ք, դյուցազունք, հանգե՛ք հավիտյան, Ձեզ միշտ կըհիշե ձեր մայր-Հայաստան»: Ասաց ու լըռեց: Երկու աչերից

Ցողացին արցունք` ինչպես ցող երկնից. Ուժգին ա՛խ քաշեց անվեհեր սըրտեն Բայց այդ ախը չէր թըշնամու ահեն: Բայց ինչո՞ւ լացեց այդ արի մարդը, Որին անծանոթ էր ահն ու դարդը. Գու՛ցե թե հիշեց նա այդ րոպեին Տանը անպաշտպան թողած ընտանին, Որ շուտով կընկնին ձեռքը թշնամուն, Այդ ազատ կյանքեն կերթան գերություն. Ձեռակապ, քաղցած ու հազար չարիք Անմեղ տանելով խեղճ Հայոց կնանիք, Պարսից որերույն պիտի հարճք լինին, Կամ կույր հետևողք Զըրադաշտի կրոնին: Կանցնին սև օրեր, կանցնին և տարիք, Այդ զեղչ կյանքումը կմոռանան չարիք Իրանց հալածչաց, կմոռանան Հային, Որք նոցա սիրույն այդքան ցավ տարին. Այն թըռչնուն նըման, որ և՛ վանդակում, Անտառեն զըրկված` գըտավ խընդություն, Անույշ երգերով, հորերեն սովրած, Ունկը փաղաքշեց իր չար թըշնամյաց... Գու՛ցե նա լացեց Հայի վիճակին, Անկումը գահին, կորուստը թագին, Որ հազար ու բյուր կըրելով ցավեր, Անկործան պահեց նոցա շատ դարեր.

Ինչո՞ւ… որ մի օր հիմարի կամքից Անդա՞րձ զրկվի հորական փառքի՛ց… Ա՛խ, դառն էր նորա հըսկայի սըրտին Տեսնել հաղթանակ պարսից ոխերիմ:

Կարծիք կա, որ հոգին ունի մի գաղտնի զորություն յուր ապագա վիճակը նախազգալու: Չոքքե

Սև-սև պատկերներ` սև քողի նըման Վըրդոված մըտքին եկան հանդիման. Տեսավ Հայաստան ոտնակոխ արած, Քաղաք մարդաշատ իսպառ ավերած. Երբեմն բնակիչք տեր շատ ազգերի, Այժմ կրոնամոլ պարսկին են գերի, Փակած են դըռներ նոցա ժամերուն, Անդ էլ չի հընչում սըրբոց ալելուն, Եվ նվիրական նոցա նուրբ տեղիք Էլ չեն այցելում կրոնասեր մարդիկ: Այրուձին հայոց, այն քաջ այրուձին, Ո՛չ Հային պաշտպան կլինի, այլ պարսկին, Եվ գանձք լեռներուն, բերք առատ երկրին, Ողջ պիտի լափե անհաշտ թըշնամին: Հայր անճարակ` կըմոռնա ազգը,

Կրոնն, և՛ լեզուն, և՛ հորանց փառքը: Հայկ, Արամ, Տիգրան և այլ դյուցազունք Կերևին նոցա պատիր շաղփաղփունք. Եվ կամ` լըսելով մեծ գործք Ներսիսին Գուցե զավակունք նոցա կասկածին. Հըրաչյա, Զարմայր և Վահագն արին Երբեք չեն անցնիլ նոցա մըտքերին:

Նա լուռ էր. բայց այդ լըռություն խորին Նըման էր անհուն ու անդորր ծովին, Որ մեղմ ծըփալով, նավաստյաց սըրտում, Հաջողակ ճամփու հույսեր է ծընում: Բայց վա՛յ է խեղճիկ անփորձ նավորդաց, Թե հասու չեղան նորա պատրանաց. Կըվերցնե ալիք մինչի ամպերը, Խաղալիք կլինին նորան նավերը, Կուլ կերթան անհագ, փըրփըրած ծովին, Ո՞վ դեմ կը կենա կատաղած հովին... «Քաջե՛ր, ասաց նա, ինչո՞ւ եք տըխուր, Հոգնա՞ծ են ձեռներդ, թըրե՞րըդ չեն սուր, Նո՞ր է մեզ համար նիզակ խաղացնել, Հայոց թըշնամու կյանքը կարճացնել. Սարսեցա՞ք պարսկի անթիվ զորքերից, —

Մի հայը քաջ է նոցա հարյուրից. Հիշեցե՛ք Հայկին, որ բուռ քաջերով Դեմ կեցավ Բելին, հոգին անխռով Ջարդեց, կործանեց, մընացողք ցըրիվ Եղավ հայերից, ինչպես չոր խըռիվ: Մահի՞ց վախեցաք, ամոթ է հային Իր ազատ կյանքը փոխել ըստրկին. Մա՛հ, մա՛հ, ե՛կ շուտով, սևցո՛ւր իմ կյանքը, Ինչպես սևացավ հայերու փառքը. Դե՛հ, վերջին անգամ հորանց տաղերով Կռվենք ու մեռնինք պարսից թըրերով»:

ԶԻՆՎՈՐՆԵՐԸ ԵՐԳՈՒՄ ԵՆ

Զինվոր էի հայոց ազգին մըտերիմ, Երբ Հայաստան քարքանդ արեց թըշնամին. Պինդ-պինդ ցավեց սիրտը արի հայերուն, Այդ օր նոքա թափել տվին գետ արյուն:

Շատ-շատ քաջեր ընկան ասդից ու անդից. Ես էլ ընկա թշնամիի սուր նետից. Իմ մարմինը դաշտի միջին է ընկած, Քրիստոնեի սուրբ օրենքով չէ՛ թաղած:

Դուն մի մնար աչքըդ արցունք օրն ի բուն

Սիրականիդ, ի՛մ սիրական, մըտի՛ր քուն, Առտուն կուգա չարագուշակ գուժկանը, Սուգ, ողբ, կըսկիծ նա կը նյութե իմ տանը:

Երբ որ լսես վաղաժամիկ իմ մահը, Ա՛ռ երկու թի ու երկաթե սուր բահը, Ա՛ռ քու հետը մի ըսպիտակ մեծ պատան, Փորե խորին ինձի համար գերեզման:

Գերեզմանիս վըրա բըսնի վարդենին, Վարդը բացվի, աչքը գրավե ամենին, Սոխակին էլ թո՛ղ գրավե նա հոգին, Քաղցր տաղեր թո՛ղ ներշընչե սոխակին:

Թո՛ղ սոխակը անցքը պատմե ամենուն, Թո՛ղ լըսողը ողորմիս տա՛ իմ հոգուն:

ՎԱՐԴԱՆԻ ԵՐԳԸ

Հիմի է՞լ լըռենք, եղբարք, հիմի է՛լ, Երբ մեր թըշնամին իր սուրն է դըրել, Իր օրհասական սուրը մեր կըրծքին, Ականջ չի դընում մեր լաց ու կոծին. Ասացե՛ք, եղբարք հայեր, ի՞նչ անենք, — Հիմի է՞լ լըռենք:

Հիմի է՞լ լըռենք երբ մեր թըշնամին, Դավով, հրապուրանքով տիրեց մեր երկրին, Ջընջեց աշխարհքից Հայկա անունը, Հիմքից կործանեց Թորգոմա տունը, Խըլեց մեզանից թագ և խոսք, և զենք, — Հիմի է՞լ լըռենք:

Հիմի է՞լ լըռենք, երբ մեր թըշնամին Խըլեց մեր սուրը — պաշտպան մեր անձին, Մըշակի ձեռքիցն էլ խոփը խըլեց, Այդ սուր ու խոփից մեր շղթան կըռեց, Վա՛յ մեզ, շըղթայով կապած գերի ենք, — Հիմի է՞լ լըռենք:

Հիմի է՞լ լըռենք, երբ մեր թըշնամին` Սոսկալի զենքը բըռնած մեր գլխին, Կուլ տալ է տալիս արտասուք առատ, Աղեխարշ բողոք վաղուց ապիրատ. Մեր գըլուխ լալու Եփրատ ու՞ր պըտռենք, — Հիմի է՞լ լըռենք:

Հիմի է՞լ լըռենք, երբ մեր թըշնամին Լիրբ գոռոզությամբ լըցրած իր հոգին, Արդարության ձայնն հանած իր սըրտից

Արտաքսում է մեզ մեր բընիկ երկրից, Պանդու՛խտ հալածյա՛լ, եղբարք, ո՞ւր դիմենք, — Հիմի է՞լ լըռենք:

Հիմի է՞լ լըռենք, երբ մեր թըշնամին, Անհոգ մեր բերած ծանր զոհերին, Յուր լիրբ նըզոված ձեռքը կարկառեց, Ազգության վերջին կապը պատառեց. Հայի կորուստը մոտ է, ի՞նչ անենք, — Հիմի է՞լ լըռենք:

Հիմի է՞լ լըռենք, երբ մեր թըշնամին, Արհամարհելով մեր փառքն ազգային, Մեր եկեղեցուն ձեռնամերձ եղավ, Գառնազգեստ գայլին մեզ գըլուխ դըրավ, Սուրբ խորան չունինք, արդ ու՞ր աղոթենք, — Հիմի է՞լ լըռենք:

Հիմի է՞լ լըռենք, մարդիկ ի՞նչ կասեն, Երբ մեր տեղ քարինք, ապառաժք խոսեն. Չե՞ն ասիլ, որ հայք արժանի էին Այդ ըստրկական անարգ վիճակին. Մեր սուրբ քաջ նախնյաց գործերը գիտենք, — Մինչև ե՞րբ լըռենք:

Թո՛ղ լռե մունջը, անդամալույծը, Կամ` որոց քաղցր է թշնամու լուծը. Բայց մենք, որ ունինք հոգի ու սիրտ քաջ, Ե՛կ անվախ ելնենք թըշնամու առաջ, Գոնե մեր փառքը մահով ետ խըլենք — Ու այնպես լըռենք:

Մոտ էր արևը իր մորը մըտին Խիտ-խիտ նետում էր ճաճանչն իր հետին, Տեսնողը կասեր, այս անգամ արևն Տալիս էր երկրին իր վերջին բարև: Վերջինն էր, այո՛, բայց ո՛չ ամենուն, Վերջինն էր այն խեղճ, կըտրիճ հայերուն. Նորա շողի հետ նոցա վեհ հոգին Պիտի սըլանար դեպ պայծառ երկին: Դարձյալ գրոհ տվին հայք ուժգին-ուժգին, Թընդացին շարքերն թշնամյաց զորքին, Ապշած մընացին պարսիկք տեղերը, Թովիչ կարծեցին հայոց խեղճերը: Մեծ էր կոտորածն հայոց քաջերուն, Ցույց տվին պարսից ուժը ձեռներուն. Ավարայր դարձավ արյան ճապաղիք, Դաշտը գիշերով լըցուցին պարսկիք,

Մարդ, փիղ, ձի, կառք, զենք մեկմեկով էին, Ո՞վ կը խիզախեր դեմ կենալ հային: Ինչպես լեռ ալիք ծովին` անարգել Ուզում են քարե եզերք խորտակել, Վազում են առաջ ահեղ գոռալով, Դըժոխքի վայել երգ հորինելով, Խըփում են, իզու՛ր, ու ետ են վազում. Այդպես և պարսից ճիգըն էր ունայն, Երբ նոցա առաջ պինդ կանգնած էր հայն: Բայց չի կար արգելք խիզախ, քաջ հային. Ո՛չ թուր և ո՛չ նետ, ո՛չ շարք փըղերին. Նա որդեկորույս առյուծի նըման Արգելք չէր տեսնում աչաց հանդիման. Բըլրաձև փըղեր գլորում էր գետին, Մըժեղ էր թըվում նորան արյուձին, Այն քաջ արյուձին, որից որ Հելլեն Ծակամուտ եղավ միմիայն ահեն:

Օրն էր տարաժամ, մարտիկք դադարած, Փողը հընչեցին` մարտին կատարած. Մութը տարածվեց, աստեղք ցոլացին, Երկնից ցողն իջավ արնալից գետնին: Մըթնասեր թըռչունք ձայներով խըռպոտ,

Գուշակում էին մարդկանց սուգ ու բոթ: Ետ դարձան պարսիկք իրանց բանակը, Նորից նոր սըրել սուրն ու դանակը, Որ այգուց կանուխ, լույսը չի ծագած Վըրա հարձակվին հայոց` կատաղած: Բայց ա՛յլ տեսարան էր հայոց միջին, Վըրդոված, տըխուր էր նոցա հոգին. Ոչինչ չէր լըսվում, թե ոչ սուգ ու լաց, Մեծ կորուստ արին, կորուստն էր անդարձ, Վարդան չի դարձավ դեպ իր քաջերուն: Ո՞վ գիտե, ու՞ր է նա այս իրիկուն. Գերի՞ է տարել նորան թըշնամին, Թե՞ մահ է ստացել նա դաշտի միջին. Ոչ ոք չը գիտե: Տըխուր ու տըրտում Ամեն տեղ նորան են հայք պըտըրտում, Հոգվոց հանելով, վայ գըլխուն տալով, Աչքերից աղի արցունք թափելով: Ավարայր դաշտը տակն ու վրա արին, Ավա՛ղ, հայտ չեկավ դյուցազն արին. Պինդ-պինդ ձայն տվին. «Ու՞ր ես, ու՞ր, Վարդան»: Արձագանքն կըրկնեց Վարդա՛ն ու Վարդա՛ն: Որբերի աչքին քունը չի մոտում, Քունը ի՞նչ սփոփանք, թե դարդ կա սըրտում, Թե լինի գիշերն մեզ քիչ մըխիթար, Առավոտն, ավա՛ղ, կը լինի վատթար:

Արթուն մընացին, չի մըտան բանակ, Մինչև որ խոսեց երեք հետ խոսնակ:

Հանկարծ լըսեցին ձիան տրոփ հեռվանց. — «Այս ո՞վ է, տղե՛րք, ասին հայք միմյանց. Գիշերվա ժամի՞ն ուզեց թըշնամին Վրեժխընդիր լինել ցերեկվա անցքին»: Բայց չէ՛, վա՛յ նոցա, վատթար տեսարան Ապշած աչքերուն եկավ հանդիման. Չէր արթուն հայոց անկոչ այցելուն Սարսած թըշնամին տարաժամ պահուն. Վարդանն էր, որին հուսահատ, տըրտում Որբացած հայերն էին պըտըրտում: Վարդանն էր... բայց ի՞նչ վիճակի հասած. Արյունաթաթավ, սըրտին նետ ցըցված, Աչքերը մըթնած, երեսը տըժգույն, Վերքիցը ծործոր կաթում էր արյուն. Երկու մանկլավիկ բըռնած կըռներից Կիսամահ քաջին իջուցին ձիից. Բայց այն սուրբ աչերն, դեմքը հրաշալի Չէին կրում հետք մահվան երկյուղի: Նորա թուլացած բազկից այն ժամին Չար մահ կստանար նորա թըշնամին,

Թե որ խիզախեր գալ նորա առաջ. Այսպես մոտ մահվան նա միշտ մընաց քաջ: «Տըղե՛րք, ասաց նա ձայնով դողդոջուն, Ուզացի ձեզ տալ իմ հետին ողջույն, Ձեզ հետ գըրկախառն, ձեզ համբույր տալիս, Հանգիստ ավանդել այս շունչը վերջիս: Ժա՛մ է, ժա՛մ, թողնել ավեր Հայաստան, Ուր քար չի մընաց պինդ քարի վըրան, Մենք էլ հետևողք նախնյաց ավանդին, Ըստրուկ չենք լինիլ երբեք օտարին: Լա՛վ է մեր կյանքը կարճանա սըրով, Քանց հալվի, մաշվի թըշնամու լըծով: (Իմ հինգ տարեկան հասակես ի վեր Այսպես տալիս էր ծնողս իմ պատվեր): Ցավում է սիրտըս, ոչ նետի խոցից, Ցավում է, որ շուտ գընում եմ ձեզնից, Որ չեմ կարենում ձեզ հետ միասին Արյան դաշտի մեջ փըչել իմ հոգին: Վա՛յ թե դուք մենակ, վըհատիք ահից, Դողաք, սարսափիք վերահաս մահից, Թուրն ու ասպարը մի կողմ գըլորեք, Պարսկին կամավոր ձեզ գերել թողնեք: Ախ, քաջ իմացեք, ես, թեև թաղած, Պիտի վեր կենամ հողից կատաղած, Նորից նոր առնում ձեռքըս թուր ու տեգ,

Ու ձեզ անողորմ խողխողեմ մեկ-մեկ: — Անեծք եմ թողնում ես այն վատ հային, Որ ոչ ոխ, այլ սեր ցույց տա գոռ պարսկին, Այդ անհաշտ ոխը հիմկուց ցեղեցեղ Պիտի տարածեն հայքըն ամեն տեղ: Թո՛ղ կորչին ազգեր երկրի երեսից, Հայը միշտ անհաշտ պիտ մընա, պարսից. Ըստվերըս երբեք չի՛ մընալ անդորր, Այս թըշվառ դաշտում կը շըրջի մոլոր Մինչև այն ժամը, ժամ օրհասական, Երբ պարսիկն կամ հայն կըլինի կործան` Արյան դաշտի մեջ մորթելով իրար. — Լոկ այն ժամանակ կառնեմ ես դադար: Դե՛հ, մընաք բարև, տեր առ իմ հոգին. Ազատ կյանք կամ մահ ազնիվ տուր հային»: Լռեց, ու իսկույն նետը մահաբեր Հանեց աներկյուղ` կողից կարեվեր:

Առ ժամ մի որբիկ տարաբախտ հայերն Ապշած, զարհուրած մընացին տեղերն, Չիմացան` տեսի՞լք է այս, թե՞ անուրջ: Մեռած դյուցազին խուռըն կանգնած շուրջ` Ո՛չ լալիս էին, ո՛չ սըգալ կարում,

Իրանց աչքերին չէին հավատում: Ինչպե՞ս հավատան իրանց աչքերին, Երեկ չէ՞ր, որ պինդ կար հըսկա կաղնին, Որ քանի դարեր հարվածը հողմին Զեփյուռ էր կարծում փըչած մեղմագին. Այսօր միջաբեկ ու թավալգըլոր Կար նոցա առաջ. աչքերով մոլոր Տեսնում են քաջին գետնին տարածած, Ջրլոտ ձեռները ցամքած, կարկամած, Կեսխուփ աչքերը չունին առաջվան Ո՛չ բոցը, փայլը` ջուխտ աստեղց նըման: Դեմքը գունաթափ, գիծքը անմեկին, Ո՛չ ոխի նըշան, ո՛չ սիրո — ունին: Տեսած կա՞ս մեկ օր, երբ բոցոտ շանթը Երկնուց ցած իջնե մինչ խաղաղ դաշտը, Ահեղ որոտմամբ, փայլ արձակելով` Արթուն հովիվին զարնե, տա գետնով. Անմեղ գառնուկներն որբիկ մընացած, Ապաստան չունին, անտեր են թողած, Ահից վազում են թուլիկ ոտներով, Հովվին սուգ կարդում տըխուր ձեներով: Ո՞վ է նոցա տերն, ո՞վ խընամողը, (Որբերի սփոփիչն է լոկ սև հողը) Մա՛հ, մա՛հ խնդրեցին հայերն միաբան, Քաջից հետ չի կար էլ հույս փըրկության:

Խուռըն կան հայերն մի փոսի առաջ, Սըրտից անդադար հանում են թառանչ, Դառն արտասուքը նոցա աչքերին Հոսում են առատ ամայի գետնին: Դասք քահանայից դաշտումը չի կան, Որ սուրբ աղոթքով հողին հողը տան, Կընդրուկ ու զըմուռս նախնյաց ավանդով, Այդ անշուք թաղման չի խընկում ոչով. Լալական կանայք կրծքին ծեծելով, Ողբի չեն շարժում դառըն հեծելով: Լուռ են հայերը, աչքերը պըղտոր, Դեմքերը անշարժ, մըտքերը մոլոր, Հազիվհազ նոցա շըրթունքը դեղնած Շարժելով տալիս են նըշան կենաց: Արդյոք աղո՞թք է, որ նոքա կարդում, Թե՞ արյան վրիժու տալիս են երդում Իրանց դյուցազնի դիակի առաջ, Որին խոստացան մեռնել քաջաքաջ: Կարգե կարգ, լըռիկ, մինը հետ մյուսին Վերջին համբույրը տվին դյուցազնին. Եվ երբ որ փայլեց առաջին շողը, Քաջին մարմինը կըլլեց սև հողը:

Կորավ Դյուցազնը, կորավ Հայաստան, Զի հայոց միակ հույսն էր քաջ Վարդան, Թըշվառ հայ ազգին նորա վեհ սիրով Էլ այնուհետև չըսիրեց ոչով: Դարք հետև-հետև գընացին, անցան, Հիշատակ Քաջին յուրքը մոռացան, Հեշտության կենաց և գանձի մոլար Ազնիվ նըպատակն մոռացան իսպառ: Իրանց սըրբազան տեղիք պարծանաց Թողին, մատնեցին խուժադուժ ազգաց, Եվ հողը, գընած գընով սուրբ արյան Հարանց` արին չար թըշնամիք կոխան: Մոռացան վըրեժն այն նվիրական, Որ ավանդել էր նոցա քաջ Վարդան Եվ ատելության փոխանակ` պարսկին Ցույց տվին միշտ սեր և հարգանք խորին: Ծըռեցին վիզերն պարսից լըծի տակ, Դյուրությամբ դարձան հըլու հըպատակ. Ա՛խ, արդարացավ տեսիլն Վարդանին, Որ նախատեսավ անկումըն ազգին: Հայը հետամուտ չէր ազնիվ մահուն, Որ հետնոց թողներ պանծալի անուն.

Վասակաց թիվը շատացավ դարեդար, Զուտ ազնիվ հոգիք չերևցան իսպառ. Գործիք եղեռան դարձան օտարաց, Ոչ ոք դարմանիչ չէր ազգին չարյաց... Թո՛ղ լըռե՛մ, լըռեմ, ազնիվ պատանի, Այս թըշվառ անցքեն միտքըս սասանի, Քանի կը հիշեմ` սիրտըս խոցոտի, Ու ճըմլած հոգիս վրիժու բոցոտի: Մոլեկրոն պարսը կա մինչև այսօր, Ունի թագ ու գահ շըքեղ, փառավոր, Ունի նա լեզու ու անուն փառաց. Քաղաք բարեշեն, տեր է շատ ազգաց, Իսկ Հա՛յը… վա՛յ նրա դառը օրերուն, Ի՞նչ ունի, բայց թե լոկ ևեթ անուն, Որը և հաճախ ինքը ամոթից Զըզված մերժում է իրա վըրայից:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Լըռեց: Ամպերը եկան ծածկեցին Երկինքն ու լուսինն աչքես խըլեցին. Մընացի մենակ` հոգիս վրդոված, Ձեռներըս ծոցիս, գլուխս քարշ արած:

Եվ այնուհետև ամեն իրիկուն Մընում եմ լուսնի խաղաղ ծագելուն. Նորա տըխրամած դեմքը նայելիս` Հիշում եմ թըշվառ վիճակը ազգիս: Ա՜խ, ցոլա՛, փայլե՛, տըխրադեմ լուսին, Գուցե, քու փայլից փայլ տաս և հային. Պատմե՛ շատերուն Վարդանի մահը, Կամ` ի՛նչպես կորավ հայ ազգի գահը, Կամ ի՛նչ վեհ սիրով սիրում էր Վարդան Մայրենի հողը — աշխարհ Հայաստան:

ԱՂԱՍՈՒ ՄՈՐ ԵՐԳԸ

Նվեր Խաչատուր Աբովյանի անմահ հիշատակին

Զարթի՛ր, մանու՛կ իմ նազելի, բա՛ց այդ պայծառ աչերը, Թերթերունքեդ քունը թոթվե՛, գիրկը հանգիր քու մորը. Բավ քեզ որքան բարի հրեշտակք հեքիաթ ասին երազում, Այժմ արի՛ քեզ այն պատմեմ, ինչ պիտ տեսնես աշխարհում:

Զարթի՛ր, որդյակ, քանի՞ քընես, Բաց աչքերըդ այդ նախշուն, Ուր որ մայրըդ յուր բախտ, փառքը,

Կյանք ու արևն է տեսնում:

Դուն կըմեծանաս, բոյ կը քաշես, չինար բոյիդ ես ղուրբան, Քեզ ուժ կուտան Մասսի քաջքը, որ դու լինիս քաջ Վարդան. Իմ մատներով մի ոսկեթել մեջքիդ գոտի եմ կարել, Գոտիիցըդ թուր կը կապեմ, այն էլ ինքըս եմ սըրել:

Զարթի՛ր, որդյակ, քանի՞ քընես, Բա՛ց աչերըդ այդ նախշուն, Ուր որ մայրըդ յուր բախտ, փառքը, Կյանք ու արևն է տեսնում:

Մեր բակումը ձի է կայնած` քեզ է մընում անհամբեր, Զարթի՛ր, որդյա՛կ, քանի՞ քընես, ա՛ռ քու թուրը մահաբեր. Քու Հայ ազգը հեծեծում է, ձեռքը, ոտքը շըղթայած, Քու եղբայրը գերության մեջ... քա՛ջ, միայն դո՞ւ ես քընած….

Զարթի՛ր, որդյակ, քանի՞ քընես, Բա՛ց աչերըդ այդ նախշուն, Ուր որ մայրըդ յուր բախտ, փառքը, Կյանք ու արևն է տեսնում:

Չէ, իմ որդին շուտ կըզարթի, ձին կըհեծնե սանձակոծ, Հայի արցունքը կըսըրբե, կըդադրեցնե լաց ու կոծ, Հայ եղբայրներ, քիչ էլ կացեք, իմ Աղասին զարթեցավ,

Գոտին կապեց, թուրը կախեց ու իր նժույգ ձին նըստավ:

ԴԵՎ ՄՐՈՒՍ

(ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ)

Այդ ի՞նչ շըփոթ, ի՞նչ աղմուկ, հուսակըտուր վայ ու լաց Առհասարակ տիրել է Տարտարոսի զավակաց. Ավերվե՞լ են Գեհենի այն պարիսպքը սարերե. Ջախջախվե՞լ են շըղթայքը ադամանդյա քարերե: Թե՞ Ստիքսը ցամքել է, թե՞ Աքերոնն է հիվանդ, Թե՞ Կերբերի տեսիլքը ծերութենեն այլ չէ ժանտ:

Ո՛չ, գեհենի պատերը պինդ, անխախուտ են կանգնած, Ոչ շըղթայքն են ջախջախվել և ոչ Ստիքսն է ցամաքած. Առաջվա պես Կերբերը դուռը արթուն է պահում, Աքերոնը անցուդարձ նավով Ստիքսն է անում: Այդ փանաքին առթերեն չէ՛ Գեհենի աղմուկը, Այդ փանաքին առթերեն չէ՛ դևերու լաց սուգը:

Դըժոխքի մեջ դահլիճ կա — խորհըրդական է չարաց, Յոթն աթոռի մեջտեղը կըլոր սեղան է դըրած, Թվով յոթն են բազմականք` յոթն մեղաց համարավ, Մին մինի մոտ լուռ ու մունջ տըխուր նըստած են կարգավ: Թեև լուռ են, բայց անխոս խորհուրդ խորհին չարերը,

Թե խորհուրդը գործ դառնա` կը կործանվին սարերը…

«Եղբա՛րք, ասաց վերջապես Բեհեղզեբուղ ծերունին, Ձեր ցանկությամբ և կամոք ես այց ելա մեր երկրին, Ինչ կար չըկար նորա վրա` ամեն աչքե անցուցի, Բոլոր տեսածս ու լըսածս` մանրամասն գրեցի. Իմ գըրվածքի մեծ մասը վաղուց եմ գրով հաղորդել, Մընացորդը ուզում եմ բերանացի Ձեզ պատմել:

Հայաստանն էր վերջին իմ այց ելած աշխարհքը, Այլ ազգերի խիստ տարբեր է հայոց վարքն ու բարքը. Ժողովուրդն է միամիտ, կըրոնասեր, հեզ, խոնարհ, Խաղաղասեր, ժըրաջան ու շատ սիրում են իրար. Հոգևոր հարց հարգելով` սատաներքին են ատում, Խունկ ու զըմուռս ծըխելով` սաստիկ են մեզ հալածում:

Թասով գինին խըմելիս` հայք միշտ Աստված հիշում են, Խըռովարկու հարբողին խընջույքիցը քըշում են. Երգ սիրում են — հոգևոր, խաղ տիրում են, — բայց անմեղ, Միով բանիվ` և՛ ըզգաստ, և՛ խելոք են ամեն տեղ. Այժմ ասե՛ք սիրելիք, ի՞նչ հույս ունինք այն ազգեն, Որի ամեն անհատը գիտե փախչել մեր ձեռքեն»:

— Բեհեղզեբուղ դու հիմա՛ր, Անամելիքը ասաց. (Որ խորհըրդի ժամանակ լուռ անմըռունչ էր նըստած),

Զարմանում եմ քու խելքին, որ այդ չընչին համբավով Շըփոթեցիր ամենիս ու լըցուցիր տագնապով. Ասենք թե` հայք ըզգաստ են, իրանց կրոնին մըտերիմ, Միթե ուրիշ հնար չի կա՞, որ հայք դառնան մեր գերին:

Զորօրինակ` հայերը բընությամբ խիստ տըռփոտ են, (Եվ ու՞մ սիրտը անթափանց է սիրո սուր նետերեն) Թ’Ելլադեյեն շնորհաշուք գան Հայաստան աղջիկներ, Այնուհետև տե՛ս քանի՞ պիտի քանդըվին տըներ. Ուր սեր էր` անդ քեն կլինի, սուրը կշարժի իր տեղեն, Սար ու ձորեր կը լըցվին հայոց արյան հեղեղեն:

Հա՛ հա՛ հա՛ հա՛, ծիծաղեց Բեհեղզեբուղ ծերունին, (Նորա բարձր ծիծաղեն դրունք սարսեցան Գեհենին). «Գեղեցկությունն հայ կընկա բաղդատելով այլ ազգաց` Այնպես գիտցի՛ր, ինչպես որ լուսինն հանդեպ աստեղաց. Շըքեղ, նազուկ հասակավ, թուխ ու գանգուր մազերով, Կես ամսվա լուսնի պես շողշողում են պատկերով:

Մի՞թե Հային կույր գիտես, կամ թըշնամի իր անձանց, Որ սոսկ քարը գոհարեն կարծեն նոքա գերազանց: Չէ՛, այդպես չէ՛, սիրելիս, հայի աչքը շատ սուր է, Հային հիմար կարծողը` երկու աչքով էլ կուր է. Ուրիշ միջոց, ուրիշ հնար եկ աշխատենք գըտնելու, Այդ բաներով չէ՛ երբեք մեզնից հայը խաբվելու»:

Այս լըսելով դևերեն մինը` Մըրուս անունով, Որ դըպիրն էր ատենին, տեղեն ելավ անխըռով. Աչքը դարձուց իր չորս դին սովակատաղ վագրի պես, Դըժոխաշունչ բերանեն անեծք թափեց լիապես, Նորա լայնդիր ճակատը գահ էր յոթից հանցանաց. Սոսկավիթխար հասակը ահարկու էր և՛ դիվաց:

Սա այն չարկամն էր ազգիս, որ Արամա օրերեն Խըղճուկ հայը օր չունի նորա անողորմ ձեռեն. Սա այն ծնունդն էր անիծից, որ նոր պեսպես դիմակավ Հիմն ի վեր կործանելու շուտ-շուտ Հայաստան եկավ. Մե՛րթ Վասակ էր անունը, մե՛րթ Պապ էր, մե՛րթ Մերուժան, Մե՛րթ Հազկերտ էր կրակամոլ, մերթ մոլեգին Չարմաղան:

Դրախտանմանն Հայաստան ըսպանդ դարձուց սոսկալի Ու անհովիվ հոտի պես թողուց հայոց ցավալի, Որք արգավանդ դաշտերում կարոտ էին չոր հացին, Աղբերառատ այն երկրում ծարավատանջ մընացին, Արտասուքով ցողեցին կանաչազարդ ձորերը, Անմեղ արյան հեղեղով ողողեցին փոսերը:

Հայի բնությանը տեղյակ` նա գուժկանի խոսքերեն Չայլայլեցավ այլոց պես. միայն ելավ իր տեղեն, Խոսքը դարձուց դևերուն, մըխիթարեց, ըսփոփեց,

Փոքրիկ մի ճառ կարդալով` խոսքը այսպես ավարտեց. «Մի՛ք երկնչիլ, բարեկամք, քանի որ կամ ձեր միջին, Շատ մահացու վերքերով կըխոցոտենք մենք հային»:

Պըրծավ այսոց ատյանը: Ամենեքին միամիտ Դարձան իրանց գործերուն ու խորհըրդին չարամիտ: Իսկ Մըրուսը անհապաղ ու հապճեպով մըտավ կառք, Տարտարոսի խավարեն իսկույն ելավ լույս-աշխարհք. Ծիծաղելով աչքերը դարձուց դեպի Արարատ, Ասաց, «աստ իմ մանգաղին ըսպասում է հունձ առատ»:

Նա քաջ գիտեր, որ հայը հանուն իր սուրբ հավատին Միշտ պատրաստ է զոհելու գանձը, տունը և որդին. Ավանդության մըտերիմ իր պաշտելի հին նախնյաց` Համհավասար սըրբերուն հարգում է հոգևոր հարց. Ուստի` հագավ ֆարաջա, աջ ձեռումը գավազան, Տերողորմյան ձախումը, այսպես մըտավ Հայաստան:

Սա իր ճերմակ մազերով ու բընութքովը խոնարհ, Ծըռած վիզով, հեզ դեմքով ու մարմնովը նիհար Շուտ գըրավեց ամենի խելքը, միտքը ու հոգին. (Այսպես միշտ հեշտ խաբվել է հայը ձևով արտաքին): Դև Մըրուսի հըռչակը` Սուրբ Գրիգորին հավասար, Ծավալվեցավ, սըփռեցավ ամեն հեռավոր աշխարհ:

Արդ` Մըրուսը ի՞նչ արավ: Նա իր խոսքը կատարեց, Տարտարոսի երկյուղը տասը տարում փարատեց. Ուր որ դըրեց իր ոտքը` աղմուկ դարձուց ամեն տեղ, Հորն ու որդուն կըռվեցուց, ինքը մընաց միշտ անմեղ, Անթիվ կասկածանք ցանեց նա միամիտ սըրտերում, Սեր ու հաշտության տեղը թողեց նախանձ, չարություն:

Հայք իրարմե հեռացան, առանձնություն սիրեցին, Ձանձրությունը ու վիշտը շատ մոլությունք ծընուցին. Զվարթ բարքը առաջվա իսպառ կորավ հայերից, Ուրախության սիրո երգ հատավ նոցա բերանից: Եղբա՛րք, ինչո՞ւ տիրել են մեզ այսքան վիշտ, այսքան ցավ: — Էնդուր համար, որ մեր մեջ Մըրուս-դևը հայտնեցավ:

ՀԱՅ ՊԱՏԱՆԻՆ ԵՐԳՈՒՄ Է

Հայկ ու Լևոնին մոռանանք, եղբարք, Թափ տանք մեզանից փոշին հընության, Վերածնենք մեր մեջ նոր կյանք ու նոր բարք, Կեցցե՛ շատ օրեր մանուկ — Հայաստան:

Կեցցե՛ շատ օրեր մանուկ — Հայաստան, Նա՛ որ դեռ միայն մեր սըրտի խորքում Ունի յուր հիմքը, ո՛չ տուն, ո՛չ կայան Չունի տակավին բուն Հայաստանում:

Եղբա՛րք, բանը դեռ անշոշափելի Այժմում մեր մըտքին` ցընորք չի կարծենք, Բանը կմարմնանա ու տեսանելի Կը լինի շուտ, միայն մենք վըստահ լինենք:

Մեր հույսը միայն մեր վըրա լինի, Չեն պետք մեզ նըպաստ մեծատուններին, Ողորմությամբ թող մուրացիկն ապրի, Մուրացողըն միշտ ստրուկ է օտարին:

Կեցցե՛ Հայաստան, որ երազական Կարծում են ծերերն. իրոք չէ՛ այդպես. — Մեր հայրենին դեռ չէ չվառական, Քանի որ ունի քաջ որդիք մեզ պես:

Բա՛վ է, օտարին շատ ծառայեցինք, Ըստրկի վիճակն չէ՛ հավերժական Ազատության գինն մենք քաջ սերտեցինք, Էլ չենք հավատալ օտարի խոստման:

Օտարի շահը թույն է մահաբեր, Աչք է կուրացնում, միտք է պըղտորում, Գերի է դարձնում մարդ ազատասեր, Ոսկի շըղթայով ձեռք ոտք է կապում:

Կըփըշրեմ շըղթաս, կերթամ Հայաստան, Կըպագնեմ նորա հողը անարատ, Կասեմ. «Եկել եմ որդիդ չվառական, Գըրկիդ մեջ ինձ առ, մայր իմ հարազատ:

Չունիմ ես ոսկի, այլ ոսկու մադան, Ջըլոտ ձեռք ջուխտակ ու սիրտ անվեհեր, Ձեռքումս ունիմ բահ ու հըրացան, Սըրտումըս ունիմ ազնիվ խորհուրդներ:

Քու հողն արգավանդ, ես մըշակ արի, Մենք հաշտ կու ապրինք շատ ու շատ տարի. Ուրջուներեդ քեզ ոչինչ շահ չըկա, Թույլ տուր, որ բըռնի հալածեմ նոցա:

Դու որդիք ունես չորս միլիոն ու կես, Թե հանկարծ գաղթեն` նոցա տեղ ունե՞ս, Ըստինքիդ կաթը խնայե օտարեն, Գալու որդիքըդ քաղցած, ծարավ են…»:

Հարավ, հյուսիսեն փոշի վերացավ... Ձայն, տրոփ, խոսք, շըշուկ զիլ-զիլ լըսվեցավ… Մասսա ճակատեն մեգը հեռացավ... Մանուկ — Հայաստանն ոտքի կայնեցավ...

ԵՐԳ

Նվեր Փիլիպպոս Վարդանյանին

Երբ տըրտում ես, բարեկամ, Ձախորդության օրերըդ, Թո՛ղ ամեն ինչ, երգարան Ազգային դու ա՛ռ ձեռըդ:

Երգե՛, երգե՛ դարդն ազգիս, Երգե՛ ամուր, անդադրում, Հոգվով մըտքով կըսփոփվիս, Հավատա՛ ինձ, մեկ պահում:

Երբ խընդում ես, բարեկամ, Հաջողության ժամերուն, Երգե՛ երգ դու ցընծության Մեր պաշտելի պապերուն:

Քու խընդության խընդակից, Ազնիվ գործիդ քաջալեր` Կլինին հողի խոր տակից`

Մեր պանծալի նախորդներ:

Երգե՛ հարսին քո գըրկում, Երգե՛ խընջույքի միջին, Ե՛վ սուրբ ահեղ ճակատում, Ե՛վ բանտումը խավարչտին:

Երգով հիշե՛ մեր նախնյաց, Երգով թո՛ղ քնե քո որդին, Երգն է մարդուն անգին գանձ, — Լոկ չար մարդիկ երգ չունին:

ՏԱՃԿԻ ԲԱՆՏ

Սոսկալի, մըռայլ, գիճին գետնափոր, Վեր, վայր, ամեն խորշ լի զեռուններով, Դրունք երկաթիք, ծղինք ժանգոտք, Դահիճ-դռնապանք քանց վագրը վայրագ:

Հազար բյուր տեսա պես-պես տանջարան. Գետնի վրա ցըրիվ ընկած են աստ-անդ Մտրակ ու աքցան, խթան, մանգլիոն. Ահա նոր դըժոխք — կասվի տաճկի բանտ:

Պատերեն կախված անթիվ շղթաներ,

Ամեն շղթային կըպած է մի մարդ. Չէ՛, չէ՛, դա մարդ չէ՛, այլ հավետ կըմախք, Ստվեր է սոսկալի, ո՛չ աստծո պատկեր:

Ասե՛ք, ի՞նչ է մեղքն այս թշվառներին, Կողոպտե՞լ են, գողցե՞լ են, մա՞րդ են սպանել Չէ՛, չէ՛... Բանտերը լըցվեցան անմեղ հայերով, Կրակ, աքցան ու թույն եկան ի հանդես, Ծովամույն կըլինին հայք հազարներով, Իսկ Եվրոպ անտարբեր, լուռ ականատես:

ՄՇԵՑՈՒ ՀԵԿԵԿԱՆՔԸ

Վիզերըս ճըկած` սըրտով խոնարհ ենք, Տիրասեր հպատակ լինինք ու ծառա, Նորա անունը աղոթքով հիշենք, Խըղճուկ հայ ազգիս գուցե մեղքանա:

Քըրտինք-վաստակի մեր տասանորդը Տանք նորա զորքին, որ նա կըշտանա, Ըլլանք Սուլթանի մըտերիմ ճորտը, Խըղճուկ հայ ազգին գուցե մեղքանա:

Թո՛ղ նա մեր որդոց անմեղ արյունով Հաճույքի համար սուրը լըվանա, Սըրտերուս կըսկիծն զըսպենք խընամով, Խըղճուկ հայ ազգին գուցե մեղքանա:

Թո՛ղ պարկեշտասուն մեր աղջիկներով Սուլթանի տռփոտ պասքը հագենա, Մեր ոսկին սերայ տանինք փեշերով, Խըղճուկ հայ ազգին գուցե մեղքանա:

Ցուցնունք, որ հայը չէ տաճկին ոսոխ, Այլ բարյացակամ սերտ ընկեր է նա, Նորա գովողն է, ո՛չ չարախոսող, Խըղճուկ հայ ազգիս գուցե մեղքանա:

— Լուռ կաց, խե՛ղճ հայ մարդ. սընոտի հույսեր Քեզ շատ խաբեցին, էլ մի՛ հավատալ, Կանցնին ու կերթան շատ ու շատ դարեր, Հայ ազգիս վըրա թուրքը չի խըղճալ:

Ինչո՞ւ կը մոռնաս Փըրկչի ասածը: «Դուռը չի բախած` ոչ ոք չի բանալ»: «Ո՞վ ըստացել է յուր չի հայցածը», — Հայ ազգի վերա թուրքը չի խըղճալ:

Ազատ լալ կուզես, գիտեմ փափագըդ: Բայց դու մի՛ հուսալ հասնիլ այդ օրին: Ո՞ւր է, դու գիտե՞ս, բախտըդ ու փառքըդ Ու ազատ կյանքըդ: — Ի ծայր քո սուրին…

ՎԱՆԵՑԻ ՄՈՐ ԵՐԳԸ

Պըզտի տըղա, չե՛մ օրորիլ օրորանքըդ, որ քուն լաս, Հայ աղբարքըդ ոտքի ելան, մենակ դո՞ւ ետ պիտ մընաս, Զարթե՛, հոգիս, անուշ քունեդ, թո՛ղ աչքերըդ լուս տեսնին, Արևմուտքեն արև ծագեց, բախտը բանեց հայ ազգին:

Չար Սուլթանի ոսկի թախտը ջարդվեցավ, վար ինկավ, Թախտի տակեն հազար ազգաց ազատություն ծագեցավ. Ով որ շուտով ոտքի ելլե, ազատություն կը գըտնե, Սիրուն որդի՞ս միթե մենակ չար լուծի տակ պիտ մըտնե:

Մենք Սուլթանին շատ խընդրեցինք կողկողագին ու լացինք, Աղի-աղի արտասուքով ձեռք ու ոտը լվացինք. Բայց նա չանսաց պաղատանքին ողորմելի հայերուն, Այժըմ, նայինք, նա կը լըսե՞ շառաչյունը սուրերուն:

Տու՛ր, սիրական, քակեմ ձեռքիդ պալուլները, արձակեմ, Ու այդ թուլիկ աջիդ մեջը մի պողպատե սուր դընեմ,

Ըստրուկ գընա՛ արյան դաշտը, վերադարձի՛ր ազատված. Արդյոք մի օր պիտի լըսե՞ս մեր խընդիրքը, ո՛վ աստված:

ՎԱՆԵՑԻ ԳԵՂՋՈՒԿԻ ՏԱՂԸ

Աղոթարանը բացվեցավ, ժամանակ է զարթելու. Էրթամ ախոռ, գոմշուկներըս լըծեմ` գութան վարելու: Դե՛հ, գոմշուկներ, ելե՛ք, ելե՛ք, արտը երթանք աշխատինք, Հարկ ու խարճի վատեն մոտ է. ոթենք արուն ու քրտինք:

Հայի՛ գութան, հայի՛ գութան, որի՞ համար կը ջանաս, Ո՛վ քեզիմով կը տանջըվի, որի՛ն դու կուշտ հաց կուտաս: Այն օր, երբ քեզ ձեռքըս առի` ազատ օրըս կորուցի, Անվախ սիրտըս վըհատեցավ, հոգիս թուրքին մատնեցի:

Բա՛վ է, գութան, մեր տանջանքը, համբերությունն վերջ ունի Դուն տեսա՞ր, որ մեր դուշմանը ամոթ, խելք ու գութ չունի: Արի՛ փըշրեմ ես քու խոփը, տանք դարբինին կռելու, Կըռենք-կոփենք սուր ու սուսեր` դուշմանի դեմ կռվելու:

Եղբաբք հայեր, առե՛ք խոփը, տվե՛ք դարբինին կըռելու. Կըռել-կոփել սուր ու սուսեր` Հայաստանը փըրկելու:

ԲՈՂՈՔ ԱՌ ԵՎՐՈՊԱ

Ձեռքերըս կապած, ոտքերըս շըղթա, Կասե Եվրոպան. «Հե՞ր չելաք ոտքի. Ձեզ ազատություն, ձեզ օրենք չի կա, Տարե՛ք, կըրեցե՛ք դուք կյանք ըստրկի»:

Վեց հարյուր տարի մեր երակներեն Կա՛թ-կա՛թ ծորեցավ մեր վերջին արյուն, Եվրոպան կասե. «Շուռ գանք հայերեն, Հայի մեջ չի կա ուժ ու քաջություն»:

Ամբողջ Հայաստան ասեղ չէր մնացել, «Հայք, կասեն, ինչո՞ւ թուր չի վերուցին», Մի՞թե վառոդի հոգս պետք էր անել, Թե՞ պետք էր բըրդել չոր հաց քաղցածին:

Եվրո՛պ, մոռացա՞ր երբ Զըրադաշտը Ձեռքը թուր` կուգար շիտակ քու ծոցը. Բայց հայի ահեղ Ավարայր-դաշտը Շիջուց մոլեռանդ այն կրոնի բոցը:

Եվրո՛պ, մոռացա՞ր այն կուռ հարվածը, Որ պատրաստել էր Իսլամ քու որդոց. Հայը չուզեց քու արտոսր ու լացը, Քաղաքաց հըրդեհ, խողխողանք մարդոց: Երկհարյուր տարի արյուն թափելով,

Դեմ տվեց ահեղ, ուժգին այն գրոհին, Մինչև որ ձեր կյանքն դարձավ ապահով, Մինչև որ ուժեն ընկավ թշնամին...

Եվրո՛պ, մոռացա՞ր, երբ քու քաջերը Անապատի մեջ մընացին քաղցած. Ի՞նչ պիտ օգնեին նոցա զենքերը, Թե որ հայք նոցա չը տային կուշտ հաց:

Ապերա՛խտ Եվրոպ, հիշե հայերուն, Դու շատ մի՛ խաբվիլ սուրի շաչյունե. Արյուն ոթելն չէ՛ առաքինություն Եվ ո՛չ նա ազատ ոգու նըշան է...

Մենք խաղաղություն փըրկչեն սովրեցանք Նեղիչին ներել — Ավետարանեն, Մի՞թե մենք այսօր պատուհասեցանք, Մի՞թե խաբվեցանք մեր բարերարեն:

Ինչերո՞ւս էր պետք առաքինի վարք, Է՞ր չեղանք Հայքըս սրիկա, մարդասպան, Անշուշտ կը դասեր մեզի ազգի կարգ Արյունածարավ գոված Եվրոպան:

ՀԱՅԵՐՈՒՍ ԹՈՒՔԸ

Դուն խելոք, հաշվով վաճառական ես, Մյուլք, փող ու ապրանք, կասեն, շատ ունես. Բայց թե փողեդ շահ չունի Հայաստան, Թըքել ենք քու ալ, փողիդ ալ վըրան:

Քաջ ես, լըսել ենք, ինքըդ մեծավոր, Անուն հաղթողի ունիս փառավոր, Բայց թե թըրեդ շահ չունի Հայաստան, Թըքել ենք քու ալ, թըրիդ ալ վըրան:

Ի վերուստ քանքար քեզի տված է, Հեղինակ անունըդ աշխարհ փըռված է. Բայց թե գըրչեդ շահ չունի Հայաստան, Թըքել ենք քու ալ, գըրչիդ ալ վըրան:

Հեռատես մըտքով դուն զարդարեցար, Հըզոր իշխանի սիրելին դարձար. Բայց թե մըտքեդ շահ չունի Հայաստան, Թըքել ենք քու ալ, մըտքիդ ալ վըրան:

Բանուկ ու ճարտար դուն ունիս ձեռքեր, Շատ կըհորինես թանկագին բաներ.

Բայց թե ձեռքեդ շահ չունի Հայաստան, Թըքել ենք քու ալ, ձեռքիդ ալ վըրան:

Երկինք շնորհեցին քեզ լեզու ճարտար, Քարոզչի ստացար հըռչակ ու հանճար. Բայց թե լեզվեդ շահ չունի Հայաստան, Թըքել ենք քու ալ, լեզվիդ ալ վըրան:

Մեծ ուսում առիր, եղար գիտնական, Գովքովըդ լըցված է մարդոց բերան, Թե ուսումեդ շահ չունի Հայաստան, Թըքել ենք քու ալ, ուսմանդ ալ վըրան:

Կուտամ քեզ պատիվ, կունենաս դու հարգ, Ու կըդընեմ քեզ ազնիվ մարդոց կարգ, Երբ օրորանեդ մինչի գերեզման Միակ ձըգտմունքըդ լինի Հայաստան:

ՆՈՐ ՏԱՐԻ

Երնե՛կ, թե այս Նոր տարին Վերջ տար հայի ցավերուն. Չարը կորչեր, ու բարին

Բուն դըներ մեր սըրտերուն:

Երնե՛կ, թե այս Նոր տարին Ազատ շընչեր Հայաստան, Եվ շուրջ Մասիս մեր սարին Փայլեին արտ-անդաստան:

Երնե՛կ, թե այս Նոր տարին Ոտքի կանգներ Հայաստան, Եվ կիսաքանդ մեր Կարին Լիներ քաղաք մեր ոստան:

Երնե՛կ, թե այս Նոր տարին Հայ սրտի մեջ ուժ հոսեր, Ապավինած յուր սըրին, Հայը քյուրդեն չի սարսեր:

Երնե՛կ, թե այս Նոր տարին Հայ ազգ ի մի գումարվեր, Ի գլուխ Կարնո հայ ամրին, Հայի դրոշակ ծածաներ:

Հայե՛ր, երբեք չերկմըտինք, Կըկատարվի այդ ամեն, Եթե իսպառ մենք հանենք

Փոքրոգություն մեր սըրտեն:

ՀԱՅԵՐՈՒՍ ԲԱՂՁԱՆՔԸ

Ա՛խ, ինչպե՛ս կուզեմ տեսնել մեր հային Ազատ, ապահով, կըրթյալ, ինքնագոհ, Ամեն հայի տուն` դըրախտ երկնային... Լոկ այդ բանն ինձնից չուզենար մեկ զոհ:

Ա՛խ, ինչպե՛ս կուզեմ տեսնել Հայաստան Մի օր ազատված թըշնամու ձեռքեն, Հայի երկիրը, հայի սեփական... Լոկ այդ չի բաժաներ ինձ իմ կոպեկեն:

Ա՛խ, ինչպե՛ս կուզեմ, որ մեր հայերուս Արծարծվեր սերը, ուսման, գիտության, Հայի մեջ չի մնար մի հատիկ անուս... Լոկ հեռի ինձնից թուղթ ստորագրության:

Ա՛խ, ինչպե՛ս կուզեմ, որ հայ պատանիք Դեպ համալսարան խըմբով վազեին, Եվ Զվիցերիա երթար հայ աղջիկ… Լոկ ինձնից նոքա կոպեկ չուզեին:

Ա՛խ, ինչպե՛ս կուզեմ, որ մեր զեյթունցին

Միթռայլյոզ, շասպո, ռըմբկեն ունենար, Ջարդ ու բուրդ աներ քուրդ ու չերքեզին… Լոկ ինձնից զենքի նա փող չուզենար:

Երբ մեր հայրենին հրաշքով ազատվեր, Մերոնք էլ ազատ կյանք-օր վարեին, Ա՛խ, ինչպե՛ս, ինչպե՛ս լավ բան կըլիներ, Երբ հայք ինձ իրանց իշխան ընտրեին:

ՀԱՅԻ ՎԻՇՏԸ

Գիտեմ, խեղճ հային չեն տալ Հայաստան, Մեզ ազգ կազմելու ամենքն են խափան, Նախանձ, քեն ու ահ տիրել է հոգին Դեպի հայերուս շատ ու շատ ազգին:

Թե թուր վերցնեինք` մեզ պիտ մորթեին, Ոչ ոք պիտ ելներ պաշտպան խեղճ հային. Երբ որ լուռ կեցանք մենք խոհեմաբար, Ասին. «Մեռել եք հոգեպես իսպառ»:

Ի՞նչ անենք ուրեմն, ինչպե՞ս փըրկըվինք, Մեզ հալածողեն մենք որտե՞ղ փախչինք. Հայության անվան խարանած կընիք, Հայի ճակատին կոխել են մարդիկ:

Վեց հարյուր տարի մենք կիսակենդան` Կըսողանք տրորած ճըճուի նըման, Փոխան շիջելու նախանձը մարդոց` Սաստակացավ, ավա՛ղ, զերդ հըրդեհ ու բոց:

Կուզեն որ հայքըս մեր սուրբ հավատքեն Հրաժարվինք, ինչպես մահացու մեղքեն, Մեր լեզուն, մեր ծեսք` նըշանք ազգության, Երբեք չըհիշվին ի մեջ մարդկության:

Կըրնա՞մ ուրանալ ես իմ պապերուս, «Մորդ ատե՛» — խրատել հարազատ որդուս, Իմ ձեռքով պըղծել իմ սուրբ ավազան, Ազգուրացն, ասե՛ք, չէ՞ վայրի գազան:

Ինչպե՞ս կը կըրնամ ես տալ մոռացման Քո սուրբ հիշատակն, Մամիկոն Վարդան: Ո՞ր ազգի պատմիչք չորս-հինգ հատ ցուցին Նըման մեր անմահ Ղևոնդ Երեցին:

Չէ՛, անհընար է ազգեն հրաժարվել, Ինչպես որ միսը ոսկորեն բաժնել. Սինլըքոր կըմնամ, ըստոր ու ատած, Բայց ես չեմ լինիլ երբեք ազգուրաց:

ԱԶԳԱՍԵՐ

Երբ պանդոկումն եմ, ու իմ հանդիման Կան կերակուրներ թանկ ու պատվական, Մի՞թե չեմ հիշում վիճակն իմ ազգին, Չեմ ասում... «Հայե՛ր, օգնեցե՛ք հային»:

Թատրոնում նըստած` առաջին կարգում, Ու մըտքիս պես-պես խորհուրդ են ծագում, Դըպրոց... թատրոն... հայոց զորք... ուսում.. Չե՞մ ասում «Հայե՛ր, գաղթեցե՛ք Արզրում»:

Կալվածատեր եմ. տընտեսը իմ տան Հավաքեց բերեց ինձ փող բավական. Ես չե՞մ հասկանում ազգիս հանգամանք, Չե՞մ ասում. «Վանին խիստ պետք է մի բանք»:

Մահիճս կակուղ, վըրես տաք վերմակ, (Ես շատ բարի եմ քընի ժամանակ), Մանավա՛նդ երբոր փորս էլ է տըկռած Չե՞մ ասում. «Հային տվե՛ք խորշ ու հաց»:

Օրն է միգապատ, տափը թաց ու ցեխ. Բեռնակիր մշակը ոտքին չունի տրեխ.

Տաք տեղից ասած չե՞մ հազար անգամ «Հե՞ր երկաթուղի չունի Հայաստան»:

Կընկաս չորս կանգուն կերպասե ագին Որքա՛ն լավ խորհուրդ բերեց իմ մըտքին. Չասացի՞ հային. «Ձեզ համար ժըլատ, Իսկ եղբարց համար պիտ լինել առատ»:

Դուստըրըս ինսթիթութ, որդիս` քոռփուսում, — Ականջիդ կասեմ` այդ է զուտ ուսում — Բայց երբ գընում եմ ես Թուրքի-Մայդան, Հայ դըպրոցներին ես չե՞մ միշտ պաշտպան:

Այսպես` տարիներ և ամբողջ իմ կյանք Արել եմ միայն ես լոկ շաղփաղփանք. Իսկ դուք միամիտ, շուտ-խաբվող հայեր, Անունըս դըրիք... խելոք ազգասեր:

ԹԱԼԱՆԱԾ ԳԵՂ

Ծուխը ամպի պես կելլեր դեպի վեր, Տընտըղի նման բոցը կըքալեր. Տուն, եկեղեցի, պարտեզ ու այգի

Անսիրտ, անհոգի մատնած են կրակի:

Հայերն հոտի պես սարսած կը վազեն, Անցնող-դարձողեն օգնություն կուզեն. Օգնությո՛ւն: Խեղճե՛ր: Կատղած օսմանլին Չար մահ կըսպառնա զարհուրած հային:

Մայրը կականով կը փընտրե աղջիկ, Աղջըկան գերի տարավ չար տաճիկ, Իր որդուն կուզե հայրը շըվարած, Որդուն կըտեսնե խազուխի դըրած:

Հայի հավաքած մալը աղքատին Հելալ փայ եղավ անկըշտում քյուրդին, Խեղճը հուսահատ կ’աշե երկընքին, Կըսպասե նըպաստ հրեշտակաց զորքին:

Խաբուսի՛կ հույսեր… Դեռ շատ ու շատ դար Պիտի խաբվիս, հա՛յ, ինչպես խաբվեցար: Թե ինքըդ չանես քու գըլխու ճարը, Ե՞րբ պիտի օգնե քեզի օտարը...

Խե՛ղճ մարդ, մի անգամ մեռնելե վախցար, Մինչ մահվան օրըդ հազար մահ տեսար Հազար մեռնելըդ հազար ցավերով

Զավակիդ փոսը ձեռքովդ փորելով…

Դու միշտ եղբորըդ անտերունչ թողիր, Մատիդ ծայրովը նորան չօգնեցիր. Գլուխն առավ խեղճը, գընաց հեռացավ… Հայաստան ձեռքեդ ամայի դարձավ:

Դու կարծեցիր թե` ոսկին մեծ բան է, Ամեն մի ցավի, դարդի դարման է. Ապա հե՞ր ոսկիդ քեզի չի օգնեց, Կընկադ, զավակիդ մահն չի փըրկեց…

Ա՛խ, հայե՛ր, հայե՛ր, թե որ ձեր ոսկին Կիսով չափ զոհվեր հօգուտ հայ ազգին, Առմիշտ կըդադրեր ձեր լացն ու կական Ու դրախտ երկրավոր կըլլար Հայաստան:

ՄԵԾ

Գընա՛, իմ որդյակ, աշխարհքըս անցի՛ր, Պանծալի անուն Մեծի դու ստացի՛ր:

Ու գընաց որդին, շատ քըրտինք թափեց, Մեծ հարըստություն, մեծ գանձ ժողովեց, Ու դարձավ հորը, ասաց պարծանքով.

— Հա՛յր իմ, այժըմ Մեծ չե՞մ քու կարծիքով:

— Չէ՛, չէ՛. թեև դու բորսայի ես զարդ, Բայց քեզ չեմ ասիլ տակավին մեծ մարդ:

Նա գընաց մըտավ իմաստնոց տաճար, Եղավ խորիմաստ գիտուն ու հանճար, Ու դարձավ հորը, ասաց պարծանքով. — Հա՛յր իմ, այժըմ Մեծ չե՞մ քու կարծիքով:

— Չէ՛, չէ՛. թեև դու գիտությանց ես զարդ, Բայց քեզ տակավին չեմ ասիլ մեծ մարդ:

Պահով, աղոթքով մըտավ անապատ, Քուրձ հագավ մարմնուն, հրաշքներ գործեց շատ, Ու դարձավ հորը, ասաց պարծանքով. — Հա՛յր իմ, այժըմ Մեծ չե՞մ քու կարծիքով:

— Եդեմա դրախտին էլ լինիս դու զարդ, Ես քեզ տակավին չեմ ասիլ մեծ մարդ:

Ու գընաց որդին, դարձավ զորավար, Խելքով, քաջությամբ տիրեց շատ աշխարհ, Ու դարձավ հորը, ասաց պարծանքով. — Հա՛յր իմ, այժըմ Մեծ չե՞մ քու կարծիքով:

— Չէ՛, չէ՛. թեև դու գոռ դաշտին ես զարդ, Բայց քեզ չեմ ասիլ տակավին մեծ մարդ:

Ու գընաց որդին մի երկիր օտար, Հրեշք ու ցավերե մաքրեց այն աշխարհ, Ու դարձավ հորը, ասաց պարծանքով. — Հա՛յր իմ, այժըմ Մեծ չե՞մ քու կարծիքով:

— Օտար աշխարհի թեև եղար զարդ, Բայց քեզ չեմ ասիլ տակավին մեծ մարդ:

Ու գընաց որդին... Հա՛, սարն էր գլորման.. Դեմ տըվեց ուսը, չը թողեց անկման... Ու դարձավ հորը, ասաց պարծանքով. — Հա՛յր իմ, այժըմ Մեծ չե՞մ քու կարծիքով:

— Դյուցազների մեջն էլ լինիս դու զարդ, Բայց քա՛վ ինձ ասել քեզ համար մեծ մարդ:

Ու գնաց որդին գըլխակոր, տըրտում, Հոգին վըրդոված, ցավ ու դարդ սըրտում, Մաշվում էր խեղճը, զոռ տալով խելքին` Հե՞ր չարժանացավ հոր գովասանքին...

Նորա եղբայրը գերի էր տարած, Թըշնամու ձեռքով տունը ավերած. Ճիգ արավ, գլուխը վըտանգի ձըգեց... Ազատեց եղբորն ու տունը կանգնեց…

Հանկարծ... սար ու ձոր, ծով դըղըրդեցան, Բյուրք բյուրոց բերնով գոչեց ազգ մարդկան. «Մեծ Մարդու անուն դու ա՛յժմ ըստացար, Եղբորդ հիշեցիր ու քեզ մոռացար»:

ՀՈՒՅՍ

Թո՛ղ փըչե քամին պաղ-պաղ, երեսիս, Վերեն ամպերեն սաստիկ ձյուն թող գա, Որքան որ կուզե` թող փըչե Հյուսիս, Հուսով եմ, վաղ-ուշ գարունը պիտ գա:

Թուխպը թող պատե երկինքը պայծառ, Թանձըր մառախուղ երկիր թող փակե, Տարերք աշխարհիս խառնըվին իրար, Հուսով եմ, վաղ-ուշ, արև պիտ ծագե:

Թո՛ղ գա փորձություն, թո՛ղ գա հալածանք. Խավա՛ր թող դառնա անաղոտ լույսը, Սարսափելի չեն հային տառապանք`

Միայն... չի հատներ խըղճուկի հույսը:

ԱՄԻՐԱ

Մի՞թե չեմ կարող, մարգարե չեղած, Քու գալիք օրերն պատմել քու դիմաց.

Քանի որ բաներն այս ճամփով կերթան Մարդ չի գըտնվիլ ճարպիկ քեզ նըման, Որ ջուրը կրակին հետ միավորեր, Ու հըմուտ ձեռքով աշխարհըս վարեր Քանի որ բաներն այս ճամփով կերթան, Դու միակ տեր ես աշխարհիս վըրան, Մարդիկ շըվարած, այլայլած բնավին, Քեզանից հեռի` փըրկություն չունին: — Մի՞թե չեմ կարող, մարգարե չեղած, Քու գալիք օրերն պատմել քու դիմաց:

Չի՛ դադրիլ մարդոց քու գովասանքը, Օրեօր կաճի քու փառք-պարծանքը, Աստղեր ու խաչեր ու շըքանըշան Չեն տեղավորիլ քու կըրծքի վըրան... Կը փարթամանաս տափով ու հողով, Մեծ-մեծ տըներով, գանձով ու փողով. Որդիքըդ կլինին մի-մի մեծատուն,

Կուտաս դու նոցա պանծալի անուն: — Մի՞թե չեմ կարող, մարգարե չեղած, Քու գալիք օրերն պատմել քու դիմաց:

Մարդահաճները, սողունի նըման, Փորաքարշ կուգան քեզի հանդիման, Օտարի կեղծի, սըտախոս լեզուն Մըտքեդ կը հանե խեղճ հայի անուն. Փառաց ու պատվի այսքան ծուխ-բուրկեն Քու պայծառ միտքը, ավա՛ղ, կըփակեն: Կը մոլորեցնե քեզ անցուկ փառքը, Կը մոռացնե քու սըրբազան պարտքը: — Մի՞թե չեմ կարող, մարգարե չեղած, Քու գալիք օրերն պատմել քու դիմաց:

Կանցնի ժամանակ` օր, ամիս, տարի, Ճըրագի նըման կյանքըդ կը մարի, Քու անշունչ մարմնուն կուտան շուք վերջին, Սուտ լացով հողին կավանդեն գիճին... Գուցե բարեկամք մի քանի անգամ Իրանց մեջ հիշեն քեզի կես-բերան, Բայց, ավա՛ղ հինգ-տաս տարի դեռ չանցած, Հազիվ կը հիշվի անունըդ գոված: — Մի՞թե չեմ կարող, մարգարե չեղած, Քու գալիք օրերն պատմել քու դիմաց:

Բայց բախտը ավել էր մեզ խոստացել, Պանծալի անունդ քու անմահացնել, Երջանիկ վիճակ` սպասած դարերով, Տալ խեղճ հայ ազգին քու հուժկու ձեռով... Եվ որքա՛ն-որքա՛ն հայերըս և դո՛ւ Պիտի կարմըրինք միշտ «առ ամոթու»:

ՕՐՈՐՈՑԻ ԵՐԳ

Արի՛, իմ սոխակ, թո՛ղ պարտեզ մերին, Տաղերով քուն բեր տըղիս աչքերին. Բայց նա լալիս է. դու, սոխակ, մի՛ գալ, Իմ որդին չուզե տիրացու դառնալ:

Ե՛կ, աբեղաձա՛գ, թո՛ղ արտ ու արոտ, Օրորե տըղիս, քընի է կարոտ. Բայց նա լալիս է. դու ձագուկ, մի՛ գալ, Իմ որդին չուզե աբեղա դառնալ:

Թո՛ղ դու, տատրակի՛կ, քու ձագն ու բունը, Վուվուով տըղիս բեր անուշ քունը. Բայց նա լալիս է. տատրակի՛կ, մի՛ գալ,

Իմ որդին չուզե սըգավոր դառնալ:

Կաչաղա՛կ, ճարպիկ, գող, արծաթասեր, Շահի զըրուցով որդուս քունը բեր, Բայց նա լալիս է. կաչաղա՛կ, մի՛ գալ, Իմ որդին չուզե սովդաքար դառնալ:

Թո՛ղ որսըդ, արի՛, քաջասի՛րտ բազե, Քու երգը գուցե իմ որդիս կուզե... Բազեն որ եկավ` որդիս լըռեցավ, Ռազմի երգերի ձայնով քընեցավ:

ՏԱՃԿԱՀԱՅԵՐԻ ՕՐՀԱՍ

Գիտո՛ւն, թո՛ղ գիրքը, ժամ չէ կարդալու, Գեղջուկ, դու էլ թո՛ղ եզներն ու գութան, Տեր-հայր, դադարե՛ մեռել թաղելու, Երկունքի մեջ է մայր մեր Հայաստան…

Երկունքի մեջ է Հայաստան աշխարհ, Մեզ պիտի շնորհե մի նոր գոյություն, Փափաքով սպասած ամենեն շատ դար` Հայոց աշխարհի սուրբ ազատություն:

Մոռանանք պահ մի հին հաշիվները, Թողնենք առօրյա անձնական շահը, Հանե՛նք սըրտերես մեր պիղծ կըրքերը, Հանե՛նք սըրտերես ըստըրկի ահը:

Քրիստոնյա ենք մենք և սերունդ Հայկի, Այսքան բա՛վ է: Է՛լ լուսավորչական, Կամ պապադավան և կամ լոթրանգի Ազգը չի բաժնենք` ի սեր հայության:

Ծանըր երկունքի մեջ է Հայաստան, Տա՛նք թեթևություն նորա ցավերին, Նորա ծընելու գեղեցիկ մանկան, Թույլ չըտանք խեղդել թըշնամիներին:

Նորածնի առջև բանանք մեր գանձը. Հարուստը` ոսկի, ուժը` պատանին, Հարսը` յուր փեսան, քաջը` յուր անձը, Կոնդակի շանթեր` սուրբ Էջմիածին:

Աստված մեզ խըղճաց վերջին այս նվագը, Բացեց մեր պառավ մոր ամուլ արգանդ, Թե հայը մարդ է` կազատվի ազգը, Թե չէ՛, Հայաստան կը լինի քարքանդ:

ՄԻ՛ ԿԱՐԾԵՔ ՈՐ ԵՍ...

Մի՛ կարծեք որ ես սին փառքի համար, Իմ հառաչանքով լըցրի <հայ> աշխարհ. Այս հեք ամբոխի ծափին ու գովքին Կարոտ չէր բընավ իմ հըպարտ հոգին...

Այո՛, իմ քնարի տըխուր ձայները Ցընցեցին հայի հոգու լարերը, Արյուն էլ ազնիվ սըրտե քամեցին, Կըտրիճի աչքե քունը փախուցին:

Ինչո՞ւ, չգիտեմ: Ասե՛ք, հե՞ր բարդ-բարդ Բացվում է գարնան կարմիր, հոտոտ վարդ, Լեռնիվայր ինչո՞ւ անուշ կարկաչով. Վազում է առուն դալարի միջով:

Զեփյուռը ինչո՞ւ տերևե-տերև Անցնելով, ասես, տալիս է բարև, Ինչո՞ւ սոխակն էլ մոտ կանաչ թըփին Անմըռունչ ձայնում է յուր մեղեդին…

Գ. ՍՈՒՆԴՈՒԿՅԱՆԻՆ

Նորա 25-ամյա հոբելյանի առթիվ

Ազգիս շարավոտ վերքը լըվանալ, Լիրբ մեծատունին անվախ ապտակել, Գոհարով ծածկած կեղտերը բանալ, Կեղծավորների դիմակը պոկել, Ու խեղճ կինտոյին դընել մարդու շար` Այս ամենը զորեց միայն քո՛ հանճար:

ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ՔՆԱՐ

ԱՂԱՅԻՆ ՍՅՈՒՐԵԹԸ

Աղա ըլալը խոլայ չի կիտնաս, Աղաութինը ունի շատ ֆենտեր, Ուրիշ ֆասոնի խելք պիտ ունենաս, Աղա ‘լալն ունի շատ քար ու պատեր:

Ան ի՞նչ աղա է, որ կարդալ կիտնա, Աղան, ատեթը, պիտ ‘լա անուսում. Մեր հալխը չիտի՞ք, տայմա կըխընտա,

Եփ տեսնե տիմացն խելոք ու կիտուն:

Աղային սիրտը չար պիտի ըլա, Ինքը անկուշտում միլք ու ըստըկի, Էրեսը տայմա թիթիզ ու չըրա. Աղան չիպիտի ունենա հոգի:

Աղան պիտ նայե խեղճ հալխին վըրան, Ինչպես օչխարին կընայե չոպան. Պուրդը պիտ կըտռե, կաթը պիտ կըթե Ու անկե էտև կաշին սըկըրտե:

Աղան խըղճմըտանք պիտ չի ունենա, Հավատն ալ պիտ ‘լա շատ низкий проб-ի Տիմացը դրախտը պացված պիտ կիտնա, Եփ պասին ուտե սըսեռ ու լոպի:

Աղային օրդին, ատեթը, կըլա Չըռթմաճի, տենքսըզ, փուչ ու հովարտա… Լե՛վենտ, աղեկ է չըվանե կախվիս, Աղայի աղջկա հետ չի կարգըվիս:

Ան ի՞նչ աղա է, որ հեչ օլմասա, Մոսկոֆին օխտը ժում խաբած չիլա, Մինք հեչ չինք ասիլ` հարամի ու կող

Մարդուն, որ ծոցը ունի նոմա փող:

Աղան, ատեթը, չի մեխկընալ հեչ, Հազարներ վոթել կեր ու խումի մեջ. Ամա լավ գործի զոհելու ըլա, Քապիկին վըրա տիր-տիր կը տողա:

Աղան շատ կատե ազգային թատրոն, Զերե սյուրեթը կը տեսնե նա հոն, Մեմալ ուռուֆը կը վերնա մարդուն, Տիմացը որ տան կազեթի անուն:

Ի՛նչ էրկան-պարակ խոսքըս երկընցնում, Ու ձեր կոլոխը լաֆով հոտեցնում, Քանի անպակաս է մեր մեջ աղան, Սըրայի գալու չէ՛ խեղճ Նախջըվան:

ԿՈԼՈՎԱ

Զարմանք քաղաք է մեր Նոր-Նախջըվան, Վո՛վ ասիս կուզե լալ մեր կոլովան, Հե՛մ պուրթոտ կոլոխ, հե՛մ տըպըզ-քաչալ, Հե՛մ փալապըյըխ, հե՛մ միրուք մաչալ,

Հե՛մ Մոսկոֆին հետ տայմա կըտըրվող, Հե՛մ խեղճ ժամերուս ստակ ճըպըռթ-անող, Հե՛մ սուտ զուրուցը, հե՛մ ալ սուտխաբան, Հե՛մ փիթուն տարին փիրփիրի հարբան, Ասիմ, չամչընամ` վերջին տիրացուն Աս միջոցիս է մեր կոլովացուն… Ամո՛թ քեզ, ամո՛թ, Նախջըվան քաղաք, Որ չունիս մեջըդ շենքով հասարակ. Որ հալխին ֆայտան աղեկ մը ճանչնար, Քյուլհանիներուն ձեռք մեզի չի տար… Ընտռինք կոլովա ա՛ն շենքով մարդուն, Որ սիրեր, մեղքնար մեր զավակներուն, Քաղաքիս ստակը ճեպը չի կըռեր, Հա՛պա մեր հալխին պակսորդը լըցներ: Հայ ժողովուրդով իլինք հինգ գեղեր Նախջըվանին հետ մեկ զեմսթվա աներ. Քաղաքըս մըտցներ ծախս ու առուտուր. Քաղցած աղքատին տար կուշտ կերակուր, Տար մեր զավակին անպես վարժատուն, Ալ Ռոստով չերթար նա օրը չորս ժում. Տարին եթմիշ մարդ` աչքերը արցունք, Չօգտե տալ սալտաթ առանց իրավունք: Աս սև օրերուն, որ մեզի հասան, Պատճառ էր մենակ անխելք կոլովան. Կօգտե, հասարակ, խելքերըս ժողվինք,

Ու գալու թռեթին շենքով մարդ ընտռինք... Ընտռության օրը կուգամ ես դուման, Կասին վո՞վ է մեր ընկերն ու դուշման: