Բանջարաբուծություն

Գ.ՂԱՐԻԲՅԱՆ

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 635.1/.8(07) ԳՄԴ 42.34/7 Գ 2471 Հաստատված է Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից

Գ 2471

Ղարիբյան Գ. ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ/Գ.Ղարիբյան:

ՀՀԿԳՆ-Եր.:

ՀԱԱՀ,

2014.-164էջ: Գիրքը նախատեսված է գյուղատնտեսական բուհերի ուսանողների, ինչպես նան կենսաբանների ն գործնական ագրոնոմիայով զբաղվող մասնագետների համար:

|Տ8N 978-9939-54-640-7

ՀՏԴ 635.1/.8(07) ԳՄԴ 42.34/7

Թ Ղարիբյան Գ., 2014 Թ Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2014

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ 1. ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Բանջարաբուծության առարկան ն առանձնահատկությունները

Բանջարեղենի նշանակությունը սննդի մեջ

Բանջարաբուծության զարգացումը

Բանջարաբուծության խնդիրները

Բանջարաբուծության գիտական հիմունքների զարգացումը

Բանջարաբուծությունը արտասահմանում

ԳԼՈՒԽ 2. ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԸՆՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Բանջարային բույսերի բուսաբանական դասակարգումը

Դասակարգումն ըստ տնտեսական հատկանիշների

Բանջարային բույսերի ծագումը, աճն ու զարգացումը

Բանջարային բույսերի կյանքի տնողությունը ն վեգետացիոն շրջանը

Աճ ն զարգացում

ԳԼՈՒԽ 3. ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔԸ

ԱՐՏԱՔԻՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ

Արտաքին պայմանների ընդհանուր բնութագիրը

Ջերմային ռեժիմ

Լուսային ռեժիմ

Օդա-գազային ռեժիմ

Ջրային ռեժիմ

Սննդառության ռեժիմ

Օրգանական պարարտանյութեր

ԳԼՈՒԽ 4. ՊԱՇՏՊԱՆՎԱԾ ԳՐՈՒՆՏ

Սինթետիկ լուսաթափանց թաղանթների տեսակները

Պոլիմերային ծածկոցներով կուլտիվացիոն կառույցներ

Ջերմության աղբյուրը թաղանթածածկ կառույցներում

Բաց սածիլանոցներ

Միկրոկլիման ծածկոցների տակ ն ջերմոցներում

Սինթետիկ թաղանթների օգտագործումը պաշտպանված գրունտում

ԳԼՈՒԽ 5. ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԽՆԱՄՔԻ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բույսերի առանձին խմբերի բնութագիրը որպես նախորդներ

ԳԼՈՒԽ 6. ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՍԵՐՄՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Բանջարաբոստանային մշակաբույսերի սերմնաբուծության համակարգը

Սորտային սերմնաբուծություն

Առաջնային սերմնաբուծություն

Բանջարային բույսերի սերմնաբուծության կենսաբանական հիմունքները

Սերմերի գենետիկական տարաորակությունը ն նրա օգտագործումը հետերոզիսային հիբրիդների սերմնաբուծության մեջ

Սերմնաբուծության առանձնահատկությունները

Սերմնաբուծության ագրոտեխնիկան

ԳԼՈՒԽ 7. ՊՈՄԻԴՈՐԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԵՎ

ՏԱՐԱԾՈՒՄԸ

Պոմիդորի բուսաբանական նկարագիրը ն կենսաբանական առանձնահատկությունները

Պոմիդորի ծաղկման կենսաբանությունը

Պոմիդորի պահանջը արտաքին պահանջների նկատմամբ

Պոմիդորի դասակարգումը

Պոմիդորի սորտեր

Պոմիդորի աճեցման տեխնոլոգիան բաց գրունտում

Պոմիդորի ագրոտեխնիկան բաց գրունտում

Պոմիդորի աճեցումը ջերմոցներում ն պոլիմերային թաղանթների տակ

Պոմիդորի աճեցումը թաղանթածածկ հիմնակմախքներում

Չտաքացվող գրունտում հիմնակմախքների օգտագործումը սածիլները դաշտ տեղափոխելուց հետո

Պոմիդորի ամռան-աշնանային մշակությունը թաղանթի տակ

ԳԼՈՒԽ8. ԾԱՂԿԱԿԱՂԱՄԲԻ ԱՃԻ ԵՎ ԶԱՐԳԱՁՔԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԱՄՌԱՆ-ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ 127 Ծաղկակաղամբի տարբեր օրգաններում քիմիական տարրերի ն վիտամինների կուտակման դինամիկան

Ցանքի ն սածիլման ժամկետների ազդեցությունը ծաղկակաղամբի արդյունավետության վրա

Ծաղկակաղամբի արդյունավետությունը կախված տնկման սխեմայից ն սնման մակերեսներից

ԳԼՈՒԽ 9. ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՍՏԱՆԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՍՆՆԴԱՌՈՒԹՅԱՆ ՌԵԺԻՄԻ ԿԱՆՈՆԱՎՈՐՄԱՆ

ԱԳՐՈԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Հանքային պարարտանյութերի ազդեցությունը բանջարային մշակաբույսերի աճի,զարգացման ն բերքատվության վրա

Միկրոտարրերի ազդեցությունը բանջարաբոստանային մշակաբույսերի արդյունավետության վրա

ԳԼՈՒԽ 10. ԲՈՍՏԱՆԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՍԵԼԵԿՑԻԱՆ ԸՍՏ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԻ

Ելանյութի ստեղծումը դդմազգիների սելեկցիայի համար

Նոր սորտերը ն նրանց համառոտ բնութագիրը

ԳԼՈՒԽ 1

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Բանջարաբուծության առարկան ն առանձնահատկությունները Բանջարաբուծությունը` որպես բուսաբուծության բնագավառ ն գիտական առարկա: Բանջարեղեններ աÝíանում են` սննդի մեջ օգտագործվող խոտային բույսերի հյութալի օրգանները` արմատներ, պալարներ, ցողուններ, բողբոջներ, տերններ, ծաղիկներ ն պտուղներ: Բանջարաբուծությունը` դա գյուղատնտեսության բնագավառ է, որը զբաղվում է բանջարեղենի արտադրությամբ, ինչպես նան գիտություն է` բանջարային մշակաբույսերի ն նրանց աճեցման մասին: Միշտ չէ, որ բանջարային մշակաբույսերը կարելի է առանձնացնել գյուղատնտեսական այլ մշակաբույսերից: Օրինակ` գազարը ն դդումը օգտագործում են ոչ միայն սննդի մեջ, այլ նան որպես անասնակեր, հետնաբար դրանք համարվում են ն բանջարային ն կերային մշակաբույսեր: Եթե եգիպտացորենը, ոլոռը, կամ լոբին սննդի մեջ օգտագործելու համար աճեցնում են մինչն սերմերի ն պտուղների ոչ լրիվ հասունացումը` չհասունանալը, ապա նրանք պատկանում են բանջարեղենների խմբին: Խոշորապտուղ ելակը` խոտային բույս է, սակայն ըստ սովորույթի նրա մշակությամբ զբաղվում է պտղաբուծությունը, իսկ այնպիսի ցածրակարգ հետերոտրոֆ օրգանիզմների մշակությամբ, ինչպես շամպինիոնը ն այլ սնկերը, զբաղվում է բանջարաբուծությունը: Կարտոֆիլի պալարները համարվում են բանջարային մթերք, մինչդեռ այն աճեցնում են դաշտային ցանքաշրջանառության մեջ, այնպես որ այդ բույսի աճեցման մասշտաբները ու մեթոդները մոտ լինեն դաշտավարության մեջ ընդունվածին: Բանջարաբուծությունը բուսաբուծության բնագավառներից մեկն է, որ իր հերթին առանձնացնում է բոստանաբուծությունը, որը զբաղվում է ձմերուկ, սեխ, ն դդում մշակաբույսերի աճեցմամբ ն ուսումնասիրությամբ: Բանջարաբուծությունը զբաղվում է նան բանջարային սերմնաբուծությամբ,որի նպատակն է` բանջարային մշակաբույսերի սերմերի ն տնկանյութի արտադրությունը: Բանջարաբուծությունը նշանակալիորեն տարբերվում է բուսաբուծության մյուս բնագավառներից:Առանձնահատկություններից մեկը` դա բանջարեղենի աճեցման ն արտադրության կազմակերպումն է երկու եղանակով բաց ն պաշտպանված գրունտում: Պաշտպանված գրունտում արհեստական պաշտպանության տակ կամ հատուկ շինություններում ստեղծում են բույսերի աճեցման համար նպաստավոր միկրոկլիմա, որը հնարավորություն է տալիս ստանալու թարմ բանջարեղենն արտասեզոնային ամիսներին, երբ հնարավոր չէ բերքի

ձնավորումը բաց դաշտում: Պաշտպանված գրունտի ավելի կատարելագործված տեսակներում բույսերի աճի ու զարգացման համար գրեթե բոլոր գործոնները ստեղծվում են արհեստական ճանապարհով ն ենթարկվում ղեկավարման: Այս դեպքում այստեղ ստանում են շատ բարձր բերք (150-300 տ/հա–ից): Միաժամանակ պետք է նշել, որ պաշտպանված գրունտի բանջարաբուծությունը շատ աշխատատար է ն պահանջում է մեծաքանակ կապիտալ ներդրումներ: Բաց գրունտի բանջարաբուծությունը զբաղվում է բանջարեղենի արտադրությամբ դաշտում: Բանջարաբուծության մյուս առանձնահատկությունը` դա մշակվող յուրատեսակ մշակաբույսերի մեծ տեսականին է` կենսաբանական հատկությունների նշանակալի տարբերություններով ն մշակության պայմաններով, որոնցով որոշվում է բանջարեղենի արտադրության տեխնոլոգիական պրոցեսների տարատեսակությունը: Բանջարաբուծության մեջ օգտագործում են աճեցման այնպիսի մեթոդներ, որոնք չեն կիրառվում կամ հազվադեպ են հանդիպում բուսաբուծության մյուս բնագավառներում (մշակաբույսերի սածիլային եղանակը, սածիլների պահածոյացումը, հետ հասունացում ն այլն):

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՆՆԴԻ ՄԵՋ

Սածիլային եղանակի դեպքում բարենպաստ պայմաններում սկզբում աճեցվում են երիտասարդ բույսերը` սածիլները, որոնք հետո վերատնկում են մշտական տեղում: Սածիլների պահածոյացումը կայանում է հետնյալում. սածիլները պատրաստում են աշնանը, իսկ հետո պահպանում են պաշտպանված գրունտում`աճը խոչնդոտող ռեժիմով մինչն ձմռան վերջը մշտական տեղում տնկելու համար: Ուշահաս սեխը, դդումը, պոմիդորը ինչպես նան ամառացան ծաղկակաղամբի ուշահաս սորտերի պտուղները հանվում են չհասունացած սերմերով, իրենց լրիվ չձնավորված գլխիկներով: Նրանց հասունացումը կարելի է արագացնել տարբեր եղանակներով, որը կոչվում է հետհասունացում: Կախված տարիքից, մարմնի զանգվածից, աշխատանքային գործունեության բնույթից, մարդուն սննդի հետ օրվա ընթացքում անհրաժեշտ է ստանալ մինչն 21հազ. կ.Ջ/կգ էներգիա: Բանջարեղենների մեջ պարունակվում է 65-ից /սխտոր/ մինչն 96 /վարունգ/ % ջուր, այդ պատճառով բանջարեղենով սնվելուց, էներգետիկ արդյունքը մեծ չէ ն կազմում է 600-ից/ վարունգ,տերնային հազար/ մինչն 4600/սխտոր/ կ.Ջ /կգ, իսկ ավելի շատ օգտագործվող բանջարեղեների մոտ մինչն 1-2 հազ. կ.Ջ/կգ : Միաժամանակ պետք է նշել, որ առողջ մարդու օրվա սննդի ռացիոնում բանջարեղենի ն պտուղների հաշվին է ընկնում ընդհանուր սննդի էներգիայի 15-20%-ը, որոնք պարունակում են օրգանիզմի կենսագործունեու-

թյան համար անհրաժեշտ այսպիսի նյութեր, որոնք քիչ կան կամ բացակայում են այլ սննդատու աղբյուրներում: Բանջարեղենների մեջ ճարպի պարունակությունը տատանվում է 0,11-0,9%-ի սահմնաններում: Ճարպանյութերի բարձր պարունակությամբ /9,47%/ աչքի են ընկնում կանաչ ոլոռի հատիկները: Մսի ն ձկան համեմատությամբ բանջարեղենի մեջ քիչ է նան սպիտակուցների պարունակությունը (մինչն 1-2%):Առանձնանում են կանաչ ոլոռը, ընդեղենները, բանջարային եգիպտացորենը, սնկերը ն սխտորը, որոնց մեջ հում սպիտակուցի պարունակությունը հասնում է 5-6%-ը: Բանջարեղենների չոր նյութի մեջ գերակշռում են ածխաջրերը – շաքարը, թաղանթանյութը ն օսլան: Սննդի մեջ մոխրային տարրերի հիմնական աղբյուրը` բանջարեղեններն են ն կարտոֆիլը, նրանցում հատկապես շատ են ֆիզիոլոգիական ակտիվ աղերը` երկաթ, (սպանաղ, ճակնդեղ), կալիում (սպանաղ, բողկ, շաղգամ, նեխուր, մաղադանոս), կալցիում (սպանաղ, գլուխ կաղամբ), մագնեզիում (ձմերուկ, սպանաղ,ոլոռ) ն ֆոսֆոր (ոլոռ, բրուսելյան կաղամբ, մաղադանոս, շամպինիոն): Մարդու օրգանիզմի նյութափոխանակության համար անհրաժեշտ միկրոտարրերը մուտք են գործում օրգանիզմ բանջարեղենների հետ: Բանջարեղենների մեջ եղած աղերի գերակշռող մասը հիմնային է, որոնք չեզոքացնում են կերակուրների հետ մարդու օրգանիզմ ներմուծվող թթու միացությունները: Հիմնային աղերի գերակշռումը մարդու օրգանիզմում անհրաժեշտ է արյան հիմնային ռեակցիայի պահպանման ն սպիտակուցային սննդի ավելի լավ յուրացման համար: Սննդի մեջ վիտամինների բացակայությունը բերում է մարդու տարբեր օրգանների ն ողջ օրգանիզմի գործունեության լուրջ խախտումների ն ավիտամինոզ կոչվող ծանր հիվանդության: Մեծ է բանջարեղենների դերը որպես վիտամինների աղբյուր: Վիտամին Շ-ն /ասկորբինաթթու/ ն կարոտինը /նախավիտամին Ա/ մուտք են գործում մարդու օրգանիզմ հիմնականում բանջարեղենների ն մրգերի հետ: Օրգանիզմում օրական պահանջը վիտամին Շ-ի կազմում է 6070մգ.: Ասկորբիանթթվի այսպիսի քանակ պարունակվում է 30-35գ.տաքդեղի, 50գ.մաղադանոսի տերնների,120գ.կաղամբի, 150գ.սպանաղի, 170գ.պոմիդորի կամ ամսաբողկի մեջ:Վիտամին Ճ-ի օրվա պահանջը 1,5-2մգ. է: Կարոտինի համապատասխան քանակ պարունակում են 50գ.հասուն տաքդեղի պտուղներ,60գ.գազարը,100գ.սոխի տերնները ն սպանախը, 250գ. պոմիդորը: Վիտամին 81–ի բարձր պարունակություն ունեն տաքդեղը, ոլոռը, սավոյան ն պեկինյան կաղամբը, իսկ վիտամին 82 ն ՔՔ`կանաչ ոլոռը, լոբին, ընդեղենները, շամպինիոնը: Վաղուց հայտնի են մի շարք բանջարային բույսերի բուժիչ հատկությունները: Սոխը, սխտորը ն եթերային յուղեր պարունակող այլ կանաչեղեններ

ունեն ֆիտոնցիդներ` խիստ արտահայտված բակտերիցիդ ն ֆունգիցիդ հատկություններով: Ժողովրդական բժշկության մեջ սոխը ն սխտորը վաղուց հայտնի են որպես թարախակալված վերքեր բուժող ն համաճարակային հիվանդություններից պաշտպանող միջոցներ: Սոխի ն սխտորի հյութի մեջ մի քանի րոպեյի ընթացքում ոչնչանում են տիֆի, դիֆտերիայի,դիզենտերիայի, խոլերայի ն համաճարակային այլ հիվանդություններ առաջացնող բակտերիաները: Վերջապես, բանջարեղենը մարդու օրգանիզմը ապահովում է դյուրամարս ածխաջրերով, սպիտակուցներով ու ճարպերով: Սննդի մեջ արոմատիկ բանջարային կանաչեղենի, վարունգի ն ամսաբողկի քանակի ավելացումը կնպաստի ախորժակի բարձրացմանը ն օրգանիզմում այլ մթերքների յուրացման լավացմանը: Միջին տարիքի մարդուն անհրաժեշտ է օրական 714գ. կենդանական ն 1225գ. բուսական ծագում ունեցող կենսամթերք, այդ թվում 400գ. բանջարեղեն: Բանջարեղենների սննդարժեքները, որպես կերակուրների բաղկացուցիչ մաս, մեծ չափով կախված են նրանց գործունեության եղանակից: Ըստ գործունեության եղանակի բանջարեղենը կարելի է բաժանել երեք խմբի` ա/ բացառապես հում վիճակում օգտագործվող բանջարեղեններ` հազար, կանաչ սոխ, կոտեմ, ամսաբողկ, վարունգ, բողկ, կանաչեղենների մեծ մասը, սեխ, ձմերուկ ն այլն: բ/ Հում ն եփած վիճակում օգտագործվող բանջարեղեններ` պոմիդոր, կաղամբ, տաքդեղ, սոխ,սխտոր,գազար ն որպես համեմունք` կանաչեղենները: գ/ Բացառապես եփած վիճակում օգտագործվող բանջարեղեններ` բադրիջան, ճակնդեղ, բամիա, սպանախ, թրթնջուկ , կարտոֆիլ, լոբի, ոլոռ, ծնեբեկ, շամպինիոն, արմատապտղային մաղադանոս, նեխուր,ստեպղին: Բացի այդ, շատ բաջարեղեններ օգտագործվում են նան թթու,աղը դրած ն չորացված վիճակում: Որպես կենսամթերք մեծ արժեք են ներկայացնում նան բանջարեղենի պահածոները` բադրիջանի ն դդմիկի խավիարները, սոտեն, լցոնած տաքդեղը, բադրիջանը, պոմիդորը, պաստերիզացված վարունգը, կանաչ ոլոռը, լոբին, պոմիդորի մածուկը, կետչուպը, պյուրեն: Առանձնապես մեծ արժեք են ներկայացնում «սալաթային» բանջարեղենները: Թթու ն աղը դրած կաղամբի, վարունգի, պոմիդորի, տաքդեղի, լոբու, բամիայի ն այլ բանջարեղենների մեջ վիտամինների ն հանքային աղերի կորուստ գրեթե չի լինում: Թթուների մեջ ընթացող կաթնաթթվային խմորումը բարձրացնում է նրանց մարսելիությունը օրգանիզմում:

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Մինչն երկրագործության սկիզբը մարդը օգտագործել է ավելի քան 700 տեսակ վայրի բանջարային բույսեր: Երկրագործության ոռոգման սկզբնական շրջանում/ մոտ 10-15 հազար տարի առաջ/ միջերկրական ծովի ավազանում,միջին ն հարավային Ասիայում նրանցից մոտ 550 տեսակ մտել է մշակության մեջ: Շուրջ 10 հազար տարի առաջ Աշխաբատին մոտ գտնվող տարածքներում գոյություն է ունեցել ոռոգվող երկրագործություն : Գրավոր արձանագրություններում, որոնց հնությունը 5 հազար տարի է, նշվում է այն մասին,որ հին Չինաստանում,Եգիպտոսում ն Եվրոպական հարթավայրում մշակվել են բանջարային բույսեր: Հայաստանում, Կարմիր բլուրի պեղումների ժամանակ, կաթսաների մեջ հայտնաբերվել է սեխի սերմ: Բոստանաբուծությունը Հայաստանում ունի շուրջ 2500-3000 տարվա պատմություն: Դեռնս 1000-1500 տարի առաջ մեր նախնիները Հայաստանի տարբեր նահանգներում մշակել են վարունգ, կաղամբ, բողկ, շաղգամ, գազար: Մինչն 50-ական թվականները Հայաստանում բանջարաբուծությունը գյուղատնտեսության հետամնաց բնագավառներից մեկն էր: Գյուղացիները բանջարեղենը հիմնականում աճեցնում էին անձնական օգտագործման համար, իսկ քաղաքամերձ տնտեսությունների գյուղացիները իրենց արտադրած բանջարեղենի մի մասը իրացնում էին քաղաքների շուկաներում: Այդ շրջաÝուÙ պահածոների գործարանները բացակայում էին: 1960թվականից հետո Հայաստանում մշակվող շուրջ 17 հազար հա բամբակենին մշակությունից հանելուց հետո, այդ տարածությունը դրվեց այգեգործության, պտղաբուծության ն բանջարաբոստանային մշակաբույսերի տակ: Ամբողջ տարին բնակչությունը բանջարեղենով մատակարարելու համար, ստեղծվեցին մասնագիտացված սովխոզներ, կառուցվեցին պահածոների մի շարք գործարաններ, պահեստարաններ, ստեղծվեցին նան խոշոր ջերմատնային կոմբինատներ, կառուցվեց ն վերատնկվեց ոռոգման ցանցը, գործազրկվեցին մի շարք խորքային հորեր:Նշանակալի չափով ավելացավ բանջարաբուծության տեխնիկական հագեցվածությունը: Շատ տնտեսություններ, ներդնելով գիտության ն տեխնիկայի նվաճումները, ստանում են, 40600ց/հ ն ավելի բերք: 1970-ական թվականերից սկսած, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի տակ ընդհանուր տարածությունը ավելացավ բերքատվության բարձրացմանը զուգընթաց ն մնաց կայուն միայն ներկա ժամանակներում /աղ.1/

Աղյուսակ 1 Հիմնական բանջարային մշակաբույսերի բերքատվությունը,տ/հա տարեմիջինը կաղամբ պոմիդոր վարունգ ճակնդեղ գազար թիվը 21,1 18,4 29,9 6,9 23,0 5,2 19,1 18,9 26,1 6,4 20,5 7,7 23,7 20,0 31,6 6,9 13,2 13,4 24,7 24,1 32,3 8,6 19,3 19,4 24,4 20,4 32,2 10,4 15,7 17,5

գլուխ սոխ 16,2 16,3 22,9 22,1 18,3

սխտոր 1,3 9,9 6,1 4,2 2,3

1970-1980թ. բոստանային մշակաբույսերի ցանքային տարածությունների ն բերքատվության ցուցանիշները հետնյալ պատկերն են ունեցել. 1970թ.`4900հա, 1975թ.` 4700հա, 1976թ.` 4300հա, 1977թ.` 4000հա, 1978թ.` 3,4 հա, 1979թ. `2700 հա, 1980թ.` 3200հա: Միջին բերքատվությունը համապատասխանորեն կազմել է 156, ց/հա, 197 ց/հա, 163 ց/հա,174 ց/հա,120 ց/հա, 100 ց/հա, ն 134ց/հա: 1959 թվականին մեր հանրապետությունում բանջարեղենի մշակության տակ կար ընդամենը 0,15 հա ձմեռային ջերմատներ /երկրագործության գիտահետազոտական ինստիտուտ/, որտեղ ն սկիզբ դրվեց գիտական ուսումնասիրությունների ն այդ ճյուղի հետագա զարգացումը: Տասը տարի անց 1969թ. արդեն շահագործման էր հանձնվել 52 հա տիպային նախագծով կառուցված ջերմատներ: 1980թվականին հանրապետությունում պաշտպանված գրունտի կառուցվածքները զբաղեցրել են հետնյալ տարածությունները: Պաշտպանված գրունտ` ընդամենը 169հա, որից ջերմատներ` 69հա,ջերմոցային շրջանակներ` 605 հազար հատ կամ 97 հա ն թաղանթացած տաքացվող գրունտ` 3հա: Մինչն 1991թ. հանրապետությունում պետական ջերմատները կազմում էին 83հա,իսկ մասնավորը` շուրջ 30հա տարածություն, որի գերակշռող մասում պոմիդոր ն վարունգ էին մշակում: 1988թ. երկրաշարժը ն 1992թ.սկսված էներգետիկ ճգնաժամը մեծ վնաս հասցրեցին ջերմատնային բանջարաբուծությանը: Ընդամենը 83,2 հա պետական ջերմատներից փլուզված է 30,0 հա, վթարային է 19,5 հա, վերականգնման ենթակա է 17,9 հա: Հնարավոր օգտագործվող տարածությունը կազմում է 15,0հա: Աշխատանքներ են ծավալվել ջերմատների վերականգման ն մենաշնորհների կողմից նոր ջերմատների կառուցման ուղղությամբ: Ըստ ֆիզիոլոգիական նորմայի Հաստատում մեկ շնչին նախատեսված է 160կգ.բանջարեղեն, որից 10%-ը` արտասեզոնային ամիսներին` ջերմատներից:

Մեկ շնչին բանջարաբոստանային մշակաբույսերով ապահովելու դինամիկան ունի հետնյալ պատկերը. 1960թ.` 65կգ., 1965թ.` 74կգ., 1970թ.` 101կգ., 1975թ. ` 112կգ, 1980թ.` 118կգ, ն 1990թ.` 130կգ: Պաշտպանված գրունտում 1 շնչի հաշվով արտադրվել է 1980թ.` 3,8կգ, 1990թ.` 5,3կգ,: 1992թ. հողի սեփականաշնորհումից հետո գյուղում ստեղծվեցին բոլորովին նոր տնտեսական հարաբերություններ,որոնք նպաստել են բանջարաբոստանային մշակաբույսերի բերքատվության բարձրացմանը: Եթե 1994-1995թթ. բանջարաբոստանային մշակաբույսերի տակ եղել է 22601հա, 1995-2000թթ. պլանով` 19300հա, ապա 2001-2005թթ-ին նախատեսվել է 24954 հա: 1998թ. բանջարաբոստանային մշակաբույսերի ընդհանուր ցանքատարածությունը կազմել է 19290 հա 272,3ց/հա միջին բերքատվությամբ, որից` պոմիդոր` 4959հա, միջին բերքը` 230,2ց/հա կաղամբ` 2400հա, միջին բերքը` 240 ց/հա վարունգ` 1911 հա,միջին բերքը` 129 ց/հա բոստան` 3271 հա, միջին բերքը` 185,4ց/հա

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Նախ ն առաջ պետք է աճեցնել սորտերի ապրոբացիա հավաքածու, որը կկարողանա բավարարել սպառողների տարատեսակ պահանջները. դրա համար անհրաժեշտ է` 1. Գիտական հիմնարկների կողմից հավաքել, ուսումնասիրել ն գնահատել բանջարաբոստանային բույսերի ն սորտերի հնարավոր չափերի մեծ տարատեսակներ, ինչպես նան սելեկցիոն աշխատանքներ ծավալել համեմատաբար քիչ տարածված մշակաբույսերի նոր սորտեր ստանալու համար: 2. Կազմակերպել բոլոր հեռանկարային մշակաբույսերի սերմնաբուծությունը. 3. Մշակել համապատասխան ագրոմիջոցառումներ այնպիսի մշակաբույսերի ն սորտերի համար, որոնց աճեցումը ն իրացումը բավարար շահութաբեր չէ. 4. Բարձրացնել արտադրված տեսականու որակը:

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԳԻՏԱԿԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Որակը` դա բանջարաբոստանային մշակաբույսերի որոշակի կենսաբանական ն ֆիզիկական վիճակն է, որը բնորոշվում է քիմիական, ֆիզիոլոգիական, մորֆոլոգիական ն այլ ցուցանիշներով: Պտուղների որակը բնորոշող հիմնական ցուցանիշներից են մեծությունը, ձնը, գույնը, փոխադրունակությունը, պահունակությունը, պտղամսի կոնսիստենցիան, քիմիական կազմը, նրբությունը, համը ն պիտանելիությունը տարատեսակ վերամշակումների համար: Հայաստանի բանջարաբուծության գիտության զարգացման վրա մեծ ազդեցություն է թողել ռուսական գիտական դպրոցը: Ռուս խոշոր գիտնական Ա.Տ.Բոլոտովը (1738-1833), իր ընդհանուր ագրոնոմիայի աշխատանքներում հրատարակել է բանջարային բույսերի մասին այն ժամանակների համար կարնոր ուսումնասիրությունների արդյունքները: Անվանի բանջարաբույծ է.Ա.Գրաչնի (1826-1877) կողմից ստացված բանջարային բույսերի սորտերը համընդհանուր ուշադրության են արժանացել աշխարհի մի շարք երկրների ցուցահանդեսներում: Ս.Ի Կիչունովի (1869-1942) կողմից, բանջարաբուծության գծով հրատարակվել է 20 գրքից ավելի: ՏԳՏԱ-ի պրոֆեսոր Ս.Ի. Ժիգալովը (1881-1997)թ-ին Ռուսաստանում առաջին անգամ կազմակերպել է բանջարաբուծության սելեկցիոն-սերմնաբուծական փորձնական կայանը /այժմ Ռուսաստանի բանջարային մշակաբույսերի սելեկցիոն ն սերմնաբուծության գիտահետազոտական ինստիտուտ/ ն Տիմիրյազնի ակադեմիայի սելեկցիայի ն սերմնաբուծության ամբիոնը: Նրա անմիջական մասնակցությամբ ստացվել են կաղամբի, սոխի, բանջարային, ոլոռի, լոբու ն արմատապտուղների բազմաթիվ սորտեր: Բանջարային մշակաբույսերի սելեկցիայի զարգացման գործում իր անգնահատելի ավանդն ունի ակադեմիկոս Ն.Ի.Վավիլովը /1887-1943/,որի կողմից ստեղծված ն ուսումնասիրված բուսական, այդ թվում նան բանջարային բույսերի համաշխարհային հավաքածուն հարուստ ելանյութ է հանդիսացել բանջարային մշակաբույսերի նոր սորտերի ստեղծման համար: Բանջարաբուծության զարգացման գործում մեծ տեղ ունի գիտական բանջարաբուծության դպրոցի ղեկավար ՌԳԳԱ-ի պատվավոր ակադեմիկոս Վ.Ի.էդելշտեյնը:Ագրոտեխնիկական ն այլ հարցերը որոշելիս, նա ելնում էր բույսերի աճի ու զարգացման կենսաբանական օրինաչափություններից ն միջավայրի հետ նրանց փոխադարձ կապից: Հայաստանում բանջարաբուծության գիտության զարգացման գործում մեծ ներդրումներ ունեն նան հայ գիտնականները: Բանջարային մշակաբույսերի սելեկցիայի ն սերմնաբուծության գործի սկիզբը անխզելիորեն կապված է անվանի սելեկցիոներ, սոցիալիստական աշխատանքի հերոս, գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր,գիտության վաստակավոր գործիչ Ա.Ա.Անանյանի անվան հետ, որը 1949-1981թթ. անընդ-

մեջ տնօրինել է սելեկցիայի ն սերմնաբուծության հանրապետական կայանում: Նրա կողմից ստացել են բանջարային մշակաբույսերի շուրջ 15 սորտեր, որոնք զբաղեցրել են հանրապետության ընդհանուր ցանքատարածությունների մոտ 90%-ը :Ճանաչված սելեկցիոները պարգնատրվել է նախկին ԽՍՀՄ ժող. տնտեսության նվաճումների ցուցահանդեսի դիպլոմներով,ոսկե, արծաթե ն բրոնզե մեդալներով: Պրոֆեսոր Ս.Ս.Խաչատրյանի (գիտության վաստակավոր գործիչ, Հայաստանի գյուղատնտեսական ակադեմիայի բանջարաբուծության ամբիոնի ն երկրագործության գիտահետազոտական ինստիտուտի բանջարաբուծության բաժնի հիմնադիր) անվան հետ է կապված Հայաստանում բանջարաբուծության ընդլայնման ն մշակության տեխնոլոգիաների ներդրման խնդիրները: Բանջարաբուծության վերաբերյալ մի շարք գրքերի հեղինակ է: Ա.Գ.Ավագյան` /1993-1996/ կենսաբանական գիտությունների դոկտոր պրոֆեսոր, երկրագործության գ/հ ինստիտուտի բանջարաբուծության բաժնի վարիչ /1960-1981/, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի սելեկցիայի ն սերմնաբուծության հանրապետական կայանի տնօրեն /1981-1989/:Նրա ղեկավարությամբ ն անմիջական մասնակցությամբ կոլեկտիվների անդամները զգալի աշխատանքներ են կատարել բաց ն պաշտպանված գրունտի պայմաններում բանջարաբոստանային մշակաբույսերի ագրոհամալիրի մշակման, կլոր տարին թարմ բանջարեղենի արտադրության, բույսերի աճի ու զարգացման օրինաչափությունների հայտնաբերման ն նոր սորտերի ստացման ու ներդրման ուղղությամբ Ա.Գ.Ավագյանի ղեկավարությամբ շուրջ 15 ասպիրանտներ ն գիտաշխատողներ պաշտպանել են թեկնածուական թեզ: Գ.Հ.Ասլանյան` բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնի տնօրեն, գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր, ՀԳԳԱ-ի թղթակից անդամ: Նրա նախաձեռնությամբ սելեկցիոն-սերմնաբուծական հանրապետական կայանը վերանվանվել է բանջարաբոստանային մշակաբույսերի գիտահետազոտական ինստիտուտի, ապա գիտական կենտրոնի: Նա պաշտպանված գրունտում մշակել է բանջարային բույսերի աճեցման համակարգը,տվել է վարունգի ն պոմիդորի բույսի աճի ու զարգացման օրինաչափությունները, կախված բույսերի սնման մակերեսներից ն ձնավորման եղանակներից: Առաջինը Հայաստանում մշակել է հիդրոպոնիկ եղանակով հրաբխային խարամներում աճեցման ն պլաստիկ նյութից պատրաստված խոռոչիկներում սածիլների մշակման նոր տեխնոլոգիաներ: Նրա ղեկավարած պաշտպանված գրունտի բաժնի կոլեկտիվը ստեղծել է բանջարային մշակաբույսերի 4 սորտ, որոնցից 2-ը չեն շրջանացվել, իսկ երկուսը գտնվում են պետական սորտափորձարկման մեջ: Գ.Ա.Ղարիբյան` գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր, բոստանային մշակաբույսերի սելեկցիայի , սերմնաբուծության ն մշակության տեխնոլոգիայի բաժնի վարիչ: Իր գիտական գործունեության 40-ից ավելի տարիների ընթացքում մշակել է բանջարաբոստանային մշակաբույսերի աճեցման համակարգը, որակել է սինթետիկ լուսաթափանց թաղանթ որպես ծածկոց օգտագործելու հնարավորություն` բանջարաբոստանային մշակաբույսերի

սածիլներ ն վաղ բանջարեղեն աճեցնելու համար: Մշակել է պարզեցված տեղաշարժվող նոր հիմնակմախքներ: Ուսումնասիրել է բույսերի սննդառության ռեժիմի կանոնավորման, ֆիզիկական ն քիմիական խթանիչներով սերմերի նախացանքային մշակման,ցանքի ժամկետների ն սնման մակերեսների հետ կապված խնդիրները ն տվել նրանց աճի ու զարգացման օրինաչափությունները: Իր ղեկավարած բաժնի կոլեկտիվի հետ միասին ստացել է 8 սորտ, որից 4-ը շրջանացվել է, իսկ 4-ը գտնվում են պետական սորտափորձարկման մեջ: Բազմաթիվ գիտական հոդվածների ն մենագրության հեղինակ է: Վ.Ե.Զուրաբյան` գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր, մորմազգի մշակաբույսերի սելեկցիայի,սերմնաբուծության ն մշակության տեխնոլոգիայի բաժնի վարիչ: Նրա կողմից առաջին անգամ ուսումնասիրվել է պոմիդորի հավաքածուն, որը պիտանի է մեքենայական ն կիսամեքենայական բերքահավաքի, պարզել է նրա կենսաբանական առանձնահատկությունները ն որոշել է սելեկցիայում նրա օգտագործման ուղղությունները,կապված տարբեր ժամկետների հասունացման մեքենահավաք նոր սորտերի ստացման հետ:Ստեղծել է մի շարք մեթոդներ սելեկցիոն պրոցեսի արագացման համար: Համահեղինակությամբ ստեղծել է պոմիդորի 5 նոր սորտ,որից 3-ը շրջանացվել է, բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ է: Գ.Ժ.Սարգսյան` գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր,թեմայի ղեկավար: Մշակել է ջերմատնային պայմաններում բանջարային մշակաբույսերի արդյունավետության բարձրացման գիտական հիմունքները կախված ջրային ն սննդառության ռեժիմներից:Առանձնապես արդյունավետ են կաթիլային եղանակով ոռոգման առաջարկությունները, ինչպես նան փոքրածավալ հիդրոպոնիակայում ջրման կաթիլային եղանակի կիրառումը: Նրա կողմից առաջարկված կենսահումուսի` օգտագործման չափաքանակները, ժամկետները ն մուծման եղանակները ներդրվել են արտադրության մեջ: Ներկայումս զբաղվում է գենային ինժեներիայով ն ստացել է բանջարաբոստանային մշակաբույսերի տարբեր սորտերի ձների գենետիկական բազմազանությամբ կլոններ: Մի շարք գիտական հոդվածների հեղինակ է: Ա.Նշանյան` Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի բուսաբուծության բանջարաբուծության ամբիոնի պրոֆեսոր: Բազմակողմանի ուսումնասիրություն է կատարել ջեռուցվող գրունտի պայմաններում բանջարային մշակաբույսերի աճի ու զարգացման օրինաչափությունների պարզաբանման ուղղությամբ սինթետիկ թաղանթների տակ հիմնակմաղքներում:Գիտամանկավարժական գործունեության ընթացքում պատրաստել է մեծ թվով բանջարաբույծ ագրոնոմներ:Մի շարք գիտական աշխատությունների հեղինակ է:

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆՈՒՄ

Բանջարեղենը արտադրում են աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում: Բանջարեղենի օգտագործումը միջինը մեկ շնչին կազմում է մոտ 60կգ. Աշխարհի մի շարք երկրներում այն 1,5–3 անգամ ցածր է հիմնավորված ֆիզիոլոգիական նորմայից, բայց Իտալիայում, Հորդանանում, Իսպանիայում ն Ֆրանսիայում բանջարեղենի օգտագործումը մոտենում է նորմային կամ գերազանցում այն /150-195կգ/: Արտասահմանյան երկրներում բանջարաբոստանային մշակաբույսերի տակ ամենամեծ տարածությունն են զբաղեցնում` ԱՄՆ-ում /1,4միլ.հա/ Ռուսաստանում /1,2միլ.հա/, Իտալիայում /400հազ.հա/, Ֆրանսիայում /280հազ.հա/ Ռումինիայում /240հազ.հա/ Անգլիայում /170հազ,հա/ Բուլղարիայում /100հազ.հա/: Արտասահմանյան շատ երկրներում արագորեն զարգանում են պաշտպանված գրունտի կառուցումները, որտեղ աշխատանքները ավտոմատացված են ն ունեն հեռուստակառավարում: Ռուսաստանը ներկայումս ունի 4730հա պաշտպանված գրունտ: Յուրաքանչյուր 5 տարին մեկ պաշտպանված գրունտի տարածությունը կրկնապատվում է, որտեղ ջերմատնային կոմբինատները կառուցվում են 50-150հա տարածքով: Նիդերլանդները ունեն պաշտպանված գրունտի ամենամեծ տարածությունը:Այստեղ յուրաքանչյուր բնակչին հասնում է 3մ2 ջերմատուն, նրանց ստացած արտադրանքի 80%-ը արտահանվում է այլ երկրներ:

ԳԼՈՒԽ 2

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Բանջարաբուծության առջն դրված ամենակարնոր խնդիրներից մեկը պատկանում է ագրոտեխնիկային,որը կուլտուրական բույսերի աճեցման միջոցառումների համակարգ է ն ուղղված է բարձրդիմացկուն բարձրորակ բերքի ստացմանը: Բուսական օրգանիզմների վիճակը ն արդյունավետությունը նրանց ժառանգական հիմունքների ռեակցիան է միջավայրի համալիր գործոնների ազդեցության նկատմամբ, հետնաբար յուրաքանչյուր մշակաբույսերի ն սորտի կենսաբանական հատկությունների իմացությունը տալիս է հիմնավոր տեսական բազա ինչպես նրանց աճեցման ն բերքահավաքի, այնպես էլ ագրոտեխնիկայի մշակման համար:

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Ըստ բուսաբանական /կարգաբանական/ պատկանելիության բանջարային բույսերը մտնում են հետնյալ ընտանիքների մեջ: |. Կաղամբազգիների ընտանիք /8rՅՏՏiՇՅՇ6Յ6/ 1. Գլուխ կաղամբ - 8rՅՏՏiՇՅ ՇՅքitՅtՅ 2. Ծաղկակաղամբ - 8rՅՏՏiՇՅ ՇՅսliflօrՅ 3. Ցողունակաղամբ - 8rՅՏՏiՇՅ ՇՅսlօrՅքՅ 4. Բրուսելյան կաղամբ - 8rՅՏՏiՇՅ ց6ոոif6rՅ 5. Սավոյան կաղամբ - 8rՅՏՏiՇՅ ՏՅiՅսմՅ 6. Տերնակաղամբ - 8rՅՏՏiՇՅ ՅՇՇքհՅlՅ 7. Չինական կաղամբ - 8rՅՏՏiՇՅ Շհiո6ոՏiՏ 8. Պեկինյան կաղամբ - 8rՅՏՏiՇՅ ք6kiո6ոՏiՏ 9. Շաղգամ - 8rՅՏՏiՇՅ ԲՅքՅ 10. Գոնգեղ – 8rՅՏՏiՇՅ NՅքսՏ 11.Բողկ - ԲՅքհՅոսՏ ՏՅtiԽսՏ ոՅՅօr 12.Ամսաբողկ - ԲՅքհՅոսՏ ՏՅtiԽսՏ ոiոօr 13.Ծովաբողկ - ՇօՇհl6ՅriՅ ՅrոօrՅՇiՅ 14.Կոտեմ - V6քiմiսո ՏՅtiԽսո 15. Մանանեխ - Խ6ոtհՅ քiք6ritՅ || Մորմազգիների ընտանիք /ՏօlՅոՅՇ6Յ6/ Պոմիդոր /լոլիկ/ - ՏօlՅոսո Լ/Շօք6rՏiՇսո կամ Լ/Շօք6rՏiՇսո 6ՏՇսl6ոtսո Տաքդեղ - ՇՅքՏiՇսո Յոոսսո------ ՇapsՆcսm ո6»iՇՅոսսո Բադրիջան - ՏօlՅոսո ո6lօց6ոՅ Կարտոֆիլ - ՏօlՅոսո tuberosum ||| Դդմազգիներ /ՇսՇսrԵitՅՇ6Յ6/ 1.Վարունգ - ՇսՇսոiՏ ՏՅtiԽսՏ 2.Սեխ - ՇսՇսոiՏ ո6lօ /Խ6lօ ՃմՅոՏ/ 3.Ձմերուկ - ՇitrսllսՏ ԽսlցՅriՏ

4.Դդում - ՇսՇսոiՏ ո6lօ |V Նեխուրազգիներ /ՃքiՅՇՇՅ6/ 1.Գազար- DՅսՇսՏ ՇՅrօtՅ 2.Ստեպղին - (Պաստերնակ) ՔՅՏtiոՅՇՅ ՏօtiԽՅ 3.Մաղադանոս - Ք6trօՏ6liոսո ՏՅtսԽսո 4.Նեխոր - Ճքiսո ցrՅԽ6օl6ոՏ 5.Համեմ - ՇօriՅոմrսո ՏՅtiԽսո 6.Սամիթ - Ճո6tհսո ցrՅԽ6օl6ոՏ V Սոխազգիներ /ՃlliՅՇ6Յ6/ 1.Գլուխ սոխ - Ճlliսո Շ6քՅ 2.Պրասասոխ - Ճlliսո քօrrսո 3 .Սխտոր - Ճlliսո ՏՅtiԽսո V| Ծնեբեկային /ՃՏքՅrՅցՅՇ6Յ6/ 1. Ծնեբեկ - ՃՏքՅrՅցսՏ օffiՇiոՅliՏ V|| Թելուկազգիներ /Շհ6ոօքօմiՇ6Յ6/ Սեղանի ճակնդեղ - 86tՅ ԽսlցՅriՏ Սպանախ - ՏքiոՅՇ6Յ օl6rՅՇ6Յ V||| Բակլազգիներ /ԲՅԵՅՇ6Յ6/ Բանջարային լոբի - ՔհՅՏ6օlսՏ ԽսlցՅriՏ Բանջարային ոլոռ - ՔiՏսո ՏՅtiԽսո Սիսեռ - ՇiՇ6r Յri6tiոսո Բակլա - ViՇiՅ fՅԵՅ |2 Աստղածաղկազգիներ/ ՃՏt6rՅՇ6Յ6/ Հազար/սալաթ/ - VՅՇtսՇՅ ՏՅtirՅ Թարխուն - Ճrt6ոiՏiՅ մrՅՇսոՇսlսՏ Կանկար - ՇսոՅrՅ ՏՇօl/ոսՏ 2 Խուլեղինջազգիներ/ ԼՅոiՅՇ6Յ/ Ռեհան - /շահասպրամ/ - ՕՇiոսո ԵՅՏiliՇսո Կոռթին - /մարզա, ծիթրոն/ -ՏՅtսr6ՅՅ հօrt6ոՏiՏ 2l Տուխտազգիներ /ԽՅlԽՅՇ6Յ6/ 1. Բամիա - ՒlԵiՏՇսՏ 6ՏՇսl6ոtսՏ 2ll Հնդկացորենազգիներ / ՔօliցօոՅՇՇՅ6/ Թրթնջուկ – Քսո6» ՅՇ6tօՏՅ Խավրծիլ - Բհ6սո սոմսlՅtսո 2ll Դաշտավլուկազգիներ /ՔօՅՇ6Յ6/ 1.բանջարային /շաքարային/ եգիպտացորեն 2lll Թերթասունկազգիներ /ՃցՅriՇՅՇ6Յ6/ Սունկ Շամպինիոն Բոլոր բանջարեղենները` բացի սնկերից բարձրակարգ բույսեր են: Նրանք հիմնականում երկշապիկավոր են, իսկ սոխազգիների, ծնեբեկազգիների ն դաշտավլուկազգիների ընտանիքների բույսերը` միաշապիկավորներ են:

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ԸՍՏ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԻ

Բուսաբանական ընտանիքի սահմաններում բույսերը մոտ են իրենց ծագումով, գեներատիվ օրգանների կառուցվածքով, հաճախակի նան աճեցման պայմանների նկատմամբ իրենց վերաբերմունքով ն ընդհանուր հիվանդություններով, ն վնասատուներով վարաքվածությամբ: Բայց բույսերի խմբավորումն ըստ բուսաբանական պատկանելիության դեռնս չի նշանակում, որ նրանք նման են աճեցման կամ սննդի մեջ օգտագործելու եղանակներով: Օրինակ, մորմազգիների ընտանիքից` պոմիդորը,տաքդեղը ն բադրիջանը, հողի ու նրա մշակման նկատմամբ տարբեր պահանջներ ունեն: Կաղամբազգիներից` կաղամբը, տերնաբանջար է, իսկ բողկն ու շաղգամը` արմատապտուղ: Վարունգը, սեխը , ձմերուկը ն դդումը, թեն նույն ընտանիքի բույսեր են, բայց տարբերվում են իրենց արմատային համակարգով ն հողի տարբեր շերտերից ջուր ու սննադանյութեր վերցնելու ունակությամբ: Գրականությամ մեջ հանդիպում են մի շարք խմբավորումներ, սակայն նրանք հարմար չեն ագրոնոմիայի համար: Վ.Ի.էդելշտեյնը, հաշվի առնելով բույսերի կենսաբանական ն արտադրական առանձնահատկությունների միակցությունը, ինչպես նան նրանց մթերային օրգանների հատկությունները, առաջարկել է հետնյալ դասակարգումը. 1.կաղամբային բույսեր` գլուխ կաղամբ, սավոյան, բրուսելյան, ծաղկակաղամբ, բրոկոլի. 2. Արմատապտուղներ` ա/ նեխարազգիներ` գազար,մաղադանոս,նեխուր, բ/ կաղամբային`բողկ,ամսաբողկ, շաղգամ,գոնգեղ, գ./Թելուկազգի`սեղանի ճակնդեղ: 3.Պալարապտուղային`կարտոֆիլ 4.Սոխուկայիններ` սխտոր, գլուխ սոխ,պրասասոխ 5.Պտղաբանջարներ` ա/ մորմազգիներ`պոմիդոր,տաքդեղ,բադրիջան բ/ դդմազգիներ`վարունգ,սեխ, ձմերուկ,դդում,դդմիկ,պատիսիոն գ/ բակլազգիներ`բանջարային ոլոռ,լոբի,բակլա դ/դաշտավլուկային`եգիպտացորեն. 6.Տերնային միամյա բույսեր`հազար,սպանախ,սամիթ,ռեհան 7.Տերնային բազմամյա`ծնեբեկ,թարխուն 8.Սնկեր` Շամպինիոն

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄԸ, ԱՃՆ ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Բանջարային բույսերի ծագման կենտրոնները: Բանջարային բույսերն առաջացել են վայրագ տեսակներից: Բանջարային բույսերի կենսաբանական ն տնտեսական հատկությունները ու հատկանիշները ձնավորվել են տեսակների էվոլուցիայի ընթացքում: Բուսաբանական, աշխարհագրական հնէաբանական ն պատմական տվյալների ընթարացման, ինչպես նան մշակաբույսերի մեծաքանակ սորտային տարատեսակության ուսումնասիրության հիման վրա ակադեմիկ Ն.Ի.Վավիլովը առանձնացրել է բանջարային բույսերի ծագման ն մշակության ութը ինքնուրույն կենտրոններ /օջախներ/: Չինական օջախ` /կենտրոնական լեռնային ն արնմտյան Չինաստանը ն նրանց կից ցածրավայրային շրջանները: Այստեղից են առաջացել արնելյան բողկը, պեկինյան ն չինական կաղամբները, խոշորապտուղ վարունգը, սոխբայոնը, բադրիջանի մանրապտուղ ձները: Հնդկական օջախ /Հնդկաստանի նշանակալի մասը` Բիրման, Բանգլադեշը/: Սրանք բադրիջանի, փոքրապտուղ վարունգի, հնդկական հազարի հայրենիքն են: Միջին ասիական օջախ` /Աղվանստան, Պակիստան, Տաջիկստան, Ուզբեկստան/: Սեխի /երկրորդական օջախ/, գլուխ սոխի, սխտորի,սպանախի, ամսաբողկի, գազարի, շաղգամի, ոլոռի ծագման կենտրոնն է: Առաջավոր ասիական օջախ` Թուրքիա, Սիրիա, Իրաք, Իրան, Թուրքմենիա, Անդրկովկաս/: Այստեղից են առաջացել սեխը, ամրակեղն դդումը, անատոլիական վարունգը, մանուշակագույն արմատապտուղ գազարը, մաղադանոսը, ճակնդեղը /երկրորդական օջախ/, պրասասոխը, հազարը: Միջերկրածովային օջախ` /Եվրոպայի ն Աֆրիկայի միջերկրական ծովի ափերը/ - ճակնդեղի, կաղամբի շատ տեսակների, կարոտինային գազարի, մաղադանոսի, շաղգամի, գոնգեղի, գլուխ սոխի, պրասասոխի, սխտորի /եկրորդական օջախ/, ծնեբեկի, նեխուրի, սամիթի, հազարի, ոլոռի հայրենիքն է: Եթովպիական օջախ - շալոտ սոխի, ոլոռի, բակլատի, բամիայի ծագման կենտրոնն է: Հարավմեքսիկական ն կենտրոնական ամերիկյան օջախ: Այստեղից են առաջացել մուսկատային դդումը, տաքդեղը, բալաձն պոմիդորը, եգիպտացորենը, լոբին: Պերուի - էկվատորի - Բոլիվիայի օջախ: խոշորապտուղ դդումի ն պոմիդորի հայրենիքն է: Յուրաքանչյուր մշակաբույսի ծագման տեղի ն միջավայրի պայմանների իմացությունը, որտեղ աճել են նրանց նախնիները, հնարավորություն է տալիս պարզաբանելու բանջարային բույսերի բազմաթիվ կենսաբանական առանձնահատկություններ ն հիմնավորել նրանց ագրոտեխնիկան:

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԿՅԱՆՔԻ ՏԵՎՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ՎԵԳԵՏԱՑԻՈՆ ՇՐՋԱՆԸ

Սերմերի ծլումից մինչն բույսերի բնական մահացումը` կոչվում է կյանքի տնողություն: Ըստ կյանքի տնողության բանջարային բույսերը բաժանվում են. միամյաների,երկարամյաների ն բազմամյաների: Միամյա բույսերը` մոնոկարպ են,այսինքն ծաղկում ն պտղաբերում են կյանքում մեկ անգամ: Միամյա բույսերի մոտ տաք գարնանը ծլելուն սկսած ցողունները աճում են արագ ն հավասարաչափ: Այդպիսի միամյաների մոտ մթերատու օրգաններն են գեներատիվ կազմավորումները` ծաղկակիր ցողունները/ ծաղկակաղամբ, բրոկկոլի/ կամ պտուղները/ պոմիդոր, տաքդեղ, բադրիջան, վարունգ, ձմերուկ, սեխ, ոլոռ/: Երկամյա բույսերը` մոնոկարպ են: Կյանքի առաջին տարին նրանց վերգետնյա մասը իրենից ներկայացնում է տերնների վարդակ:Ասիմիլատները հետագայում օգտագործվում են ձմեռացմանը հարմարվող նոր օրգանների ստեղծմանը/ կաղամբի գլուխներ, արմատապտուղներ: Ձմռանը մահանում են բույսերի վերգետնյա զանգվածի հիմնական, իսկ արմատների `որոշակի մասը: Երկրորդ տարին աճը սկսվում է պահեստային նյութերի օգտագործման հաշվին: Բույսերն արագ վերականգում են արմատային համակարգը, կազմավորում են ցողուններ ն անցնում պտղաբերության: Մթերատու օրգաները /բանջար/ ստանում են աճեցման առաջին տարին, իսկ սերմերը` կյանքի երկրորդ տարին: Բազմամյա բույսերը` պոլիկարպ են, ծաղկում ն պտղաբերում են բազմակի անգամ: Պտղաբերում են կյանքի երկրորդ տարուց ոչ շուտ: Բազմամյաներից սննդի մեջ օգտագործում են բույսերի ինչպես վեգետատիվ, այնպես էլ գեներատիվ օրգանները: Գլուխ սոխը պոտենցիալ բազմամյա բույս է, բայց բանջարային մթերք ստանալու համար նրան աճեցնում են մեկ տարի: Սերմեր ստանում են 2-3 տարին մեկ: Ըստ կյանքի տնողության բանջարային բույսերի բաժանումը խմբերի` հարաբերական է ն նպատակահարմար է Հայաստանի կլիմայի համար: Օրինակ, պոմիդորը մեր պայմաններում միամյա է, իսկ տրոպիկական երկրներում այն կարող են ապրել մի քանի տարի: Վեգետացիայի շրջան- դա տարվա ժամանակն է,որի ընթացքում բանջարային բույսերը ըստ օդերնութաբանական պայմանների կարող են ակտիվորեն աճել ն բազմանալ: Կենսաբանության մեջ վեգետացիոն շրջան համարում են այն ժամանակաշրջանը, որն անհրաժեշտ է բույսերի զարգացման լրիվ ցիկլն անցնելու ն հասուն սերմեր կազմավորելու համար: Բանջարային բույսերի մեծ մասի մոտ բանջարային մթերք ստանալու համար բերքը հավաքում են մինչն սերմերի հասունացումը /վարունգ, դդմիկ/, իսկ հաճախ նան մինչն պտղաբերության անցնելը:

Դրա համար բանջարաբուծության մեջ վեգետացիոն շրջան հարմար է անվանել աճեցման սկզբից/ գործնականում ծիլերի երնալուց/ մինչն բերքահավաքը: Վարունգի, պոմիդորի, տաքդեղի, բադրիջանի, սեխի ն այլ մշակաբույսերի մոտ, որոնց բերքը հավաքում են բազմակի անգամ, վեգետացիոն շրջանի լրիվ բնութագրման համար, անհրաժեշտ է իմանալ պտղաբերության շրջանը , որը առաջին ն վերջին բերքահավաքների ժամկետներ են: Յուրաքանչյուր մշակաբույսերի վեգետացիոն շրջանը կայուն մեծություն չէ ն կախված է արտաքին պայմաններից, սորտից /վաղահաս, միջահաս, ուշահաս/, մշակության տեխնոլոգիայից:

ԱՃ ն ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ

Աճը` դա օրգանիզմի ն օրգանների քանակական փոփոխությունն է: Այն արտահայտվում է բույսերի զանգվածների ն չափերի մեծացմամբ: Զարգացումը բույսերի աճման կետում արտաքին անտեսանելի որակական փոփոխությունն է, որը պայմաններ է ստեղծում նոր գեներատիվ օրգանների ծաղիկների, պտղաբերման ն սերմերի առաջացման համար: Բույսի յուրաքանչյուր բջիջ ն օրգան անցնում է տվյալ բույսին հատուկ օնտոգենեզը` երիտասարդություն, հասուն տարիք ն ծերություն: Իրենց կյանքի յուրաքանչյուր փուլում բույսի բոլոր օրգաններն ունենում են տարբեր որակ, քանի որ վեգետացիայի ընթացքում սրանք առաջանում են ոչ միայն արտաքին պայմաններում, կատարելով տարբեր բնույթի նյութափոխանակություններ: Ֆենոլոգիական փուլեր` դա բույսերի արտաքին այն փոփոխություններն են, որոնք կապված են նրա աճի ու զարգացման հետ: Բույսերի անցումը մեկ փուլից մյուսը պայմանավորված է օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական վիճակի փոփոխություններով, աճեցման պայմանների նկատմամբ նրա վերաբերմունքով ն ուղեկցվում է թեթն նկատելի մորֆոլոգիական փոփոխությունների ի հայտ գալով: Բույսերի կյանքի ցիկլը խմբավորվում է աճի ն վերարտադրման շրջանների: Յուրաքանչյուր շրջան իր մեջ ներառում է երեք ֆենոլոգիական փուլ: Սերմնային շրջանը ընդգրկում է` սաղմնային, հանգստի ն աճման փուլերը: Վեգետատիվ շրջանը` ասիմիլյացիոն,պահեստային նյութերի կուտակման, վեգետատիվ օրգանների հանգստի փուլերը: Վերարտադրման շրջան` կոկոնակալման, ծաղկման, պտղաբերման փուլեր: Բոլոր կանաչ բույսերի նման բանջարային բույսերի սնման միակ աղբյուրներն են հանդիսանում օդը ն հողը: Կանաչ տերններով նրանք օդից կլանում են ածխաթթու գազ, ն արեգակի էներգիայի շնորհիվ քլորոֆիլի հատիկներում այն, քիմիապես միացնելով հողից վերցրած ջրին, առաջացնում են օրգանական նյութեր: Այդ պրոցեսը կոչվում է ֆոտոսինթեզ: Ֆոտոսինթեզի հետնանքով առաջացած ածխաջրերը բուսական բջջի «լաբորատորիաներում», միանալով մազարմատների միջոցով կլանված հանքային (ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում, ծծումբ, երկաթ, մագնեզիում ն այլն) սննդանյութերի հետ,

առաջացնում են բոլոր այն բարդ օրգանական նյութերը, որոնք բուսական օրգանների կողմից օգտագործվում են որպես սնունդ: Բացի ասիմիլացիայից բուսական օրգանիզմներին բնորոշ է նան շնչառության պրոցեսը` դիսիմիլյացիա, որի ժամանակ բույսերը օդից կլանում են թթվածին, արտաշնչելով ածխաթթու գազ: Շնչառության ժամանակ բույսը ծախսում է տերններում սինթեզված նյութերի որոշ մասը: Որքան արագ է բույսը աճում, որքան երիտասարդ է ու բարձր է նրա միջավայրի ջերմաստիճանը, այնքան ավելի արագ է ընթանում շնչառության պրոցեսը, հետնաբար ն նյութերի ծախսումը: Բույսերը շնչում են ն ցերեկը ն գիշերը:Բայց, քանի որ ցերեկվա ընթացքում կատարվում է նան ասիմիլյացիա, իսկ գիշերը միայն դիսիմիլյացիա, ուստի կուտակված նյութերն ավելի շատ են ծախսվում գիշերը: Սննդանյութերը բույսի մեջ տեղաշարժվում են ջրի միջոցով: Մեկ գրամ չոր նյութ ստեղծելու համար բույսը ծախսում է մեծ քանակությամբ ջուր, որի մի մասը բույսը գոլորշիացնում է տերնների միջոցով: Որքան շրջապատի օդը չոր է, ջերմաստիճանը բարձր, այնքան ավելի ուժեղ է գոլորշիացումը: Այսպիսով, բույսերի մեջ միաժամանակ տեղի են ունենում իրար հետ սերտորեն կապված մի շարք պրոցեսներ` ֆոտոսինթեզ,արմատների միջոցով հողից ջրի ն հանքային աղերի լուծույթի ներծծում, շնչառություն, գոլորշիացում ն կենսաքիմիական այլ երնույթներ: Այս պրոցեսներից որնէ մեկի խախտումը կամ անկանոն ընթացքը բացասաբար է ազդում բույսի աճի ու զարգացման վրա:

ԳԼՈՒԽ 3

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔԸ ԱՐՏԱՔԻՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ

Արտաքին պայմանների ընդհանուր բնութագիրը: Բերքի քանակը, որակը ն ձնավորման ժամկետները` դա բույսերի, միջավայրի ն նրանց աճման վայրի բարդ փոխադարձ ազդեցության արդյունքն է: Առանց միջավայրի վիճակի հաշվառման չի կարելի մշակել ագրոտեխնիկական միջոցառումների համակարգ ն ստանալ բանջարեղենի բավարար բերք: Բույսերի վրա ազդեցություն ունեցող արտաքին միջավայրի բոլոր գործող գործոնները բաժանվում են չորս խմբի` 1. Կլիմայական` ջերմություն,լույս,խոնավություն ն օդի բաղադրություն 2. Հողային` հողի կազմը,ֆիզիկական վիճակը, խոնավության ն արմատային սննդառության պարունակությունը` 3. Բիոտիկական`պայմաններ, որոնք առաջանում են շրջապատող կուլտուրական բույսերի, մակրո ու միկրոֆլորայի ն ֆաունայի ազդեցության տակ: 4. Անտրոպոգեն` մարդկանց գործունեության արդյունք /մեքենաներ, գործիքներ, աշխատանք, պարարտանյութեր, թունաքիմիկատներ, շրջապատող միջավայրի աղտոտում ն այլն/: Բնության մեջ բույսերի համար անհրաժեշտ ն անփոխարինելի միջավայրի պայմանները մշտապես փոփոխվում են:Այսպես,ջերմության բարձրացումը հաճախ ուղեկցվում է հողի ն օդի խոնավության իջեցումով: Խոնավության ն ջերմաստիճանի տատանումները իրենց ազդեցությունն են թողնում հողի օդի կազմում ն հողային լուծույթում սննդատու նյութերի խտության վրա: Արտաքին պայմանների նկատմամբ բույսերի ռեակցիայի գնահատման համար օգտագործում են երեք ցուցանիշ: 1. Պահանջկոտություն` տվյալ գործոն օրգանիզմի պահանջի աստիճանը, նրա ազդեցության լարվածության ն տնողության մեջ: 2. Դիմացկունություն` բույսի ընդունակությունն է դիմանալու գործոնի ծայրահեղ առավելագույն ն նվազագույն ազդեցության աստիճանին: 3. Զգայունություն` ռեակցիայի արագությունը ն ուժը գործոնի վիճակի փոփոխության նկատմամբ: Արտաքին միջավայրի այս կամ այն գործոնի նկատմամբ ռեակցիան որոշվում է ժառանգականությամբ ն բույսի հասակով: Բացի այդ, միջավայրի նույն գործոնի նկատմամբ բույսի վերաբերմունքը կարող է լինել տարբեր, օրինակ հանքային պարարտանյութի ներմուծումն ուժեղացնում է աճը, եթե խոնավությունը բավարար է, իսկ խոնավության պակասի դեպքում այն դառնում է վնասակար կամ բերքի համար անօգուտ:

Արտաքին պայմանների լավագույն համատեղության դեպքում ստանում են բարձր որակի բանջարեղեն,ն հակառակը որքան շատ է միջավայրի պայմանների տատանումը լավագույնից, այնքան ցածրանում է նրանց որակը: Բանջարային մշակաբույսերի սելեկցիայի,սերմնաբուծության ն ագրոտեխնիկայի խնդիրները կայանում են հետնյալում. որոնել ն կիրառել բույսերի աճեցման համար արտաքին պայմանների լավագույն մեթոդներ, բարձրացնել նրանց դիմացկունությունը միջավայրի ծայրահեղ /էքստրեմալ/ պայմանների նկատմամբ:

ՋԵՐՄԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄ

Շրջապատող միջավայրի ջերմաստիճանը ազդում է խոնավության գոլորշիացման,հողային լուծույթի կլանման, ասիմիլյացիայի, շնչառության պաշարային նյութերի կուտակման ն բույսերում ընթացող այլ ֆիզիոլոգիական պրոցեսների վրա: Ինչպես արտակարգ ցածր, այնպես էլ բարձր ջերմաստիճանի դեպքում բջիջներում ն հյուսվածքներում ընթանում են անշրջադարձ փոփոխություններ, որոնք բերում են ամբողջ բույսի կամ նրա առանձին մասերի ոչնչացմանը: Ջերմությունն ազդում է բույսերի համար օգտակար կամ վնասակար միկրոֆլորայի վրա: Բանջարային բույսերի ֆուզարիոզային թառամումն ի հայտ է գալիս հողի բարձր ջերմության դեպքում: Ազոտ ֆիկսող բակտերիաների ակտիվ գործունեությունը կատարվում է միայն ջերմաստիճանի որոշակի սահմաններում: Բարձր ջերմության պայմաններում բույսերի մոտ արագանում է ասիմիլյացիայի ն օրգանական նյութերի սինթեզի պրոցեսը: Միաժամանակ ուժեղանում է նան շնչառության ինտենսիվությունը,որի դեպքում ծախսվում են ասիմիլյացիայի նյութերը : Միջավայրի ցածր ն միջին ջերմաստիճանի դեպքում ասիմիլյացիայից նյութերի հոսքը գերազանցում է շնչառության վրա կատարված ծախսերին, ջերմաստիճանի բարձացումով աճում է օրգանական նյութերի ծախսը ն որնէ սահմանի վրա առաջանում է արտաքին ազդեցության չեզոքացում, այսինքն ածխաջրերի ծախսը ն մուտքը հավասարակշռվում են: Կարնոր է ստեղծել այնպիսի ջերմային ռեժիմ, որի դեպքում բույսերի մթերային օրգաններում կուտակվել է ավելի շատ ասիմիլյացիայի նյութերի պաշարներ: էվոլուցիայի ընթացքում օրվա լուսավոր ժամանակի համար լավագույն ջերմաստիճանի համեմատությամբ բույսերը ձեռք են բերել գիշերվա ընթացքում վերգետնյա մասի ջերմության նկատմամբ նվազ պահանջ: Այսպիսի հատկությունը կոչում են ջերմապերիոդիզմ: Արմատների մոտ ջերմապերիոդիզմի բնույթն այլ է: Նրանց համար գիշերվա լավագույն ջերմաստիճանը 2-30Շ–ի բարձր է, իսկ ցերեկվանը ցածր է, քան բույսերի վերգետնյա մասի համար:

Վ.Ի.էդելշտեյնը ըստ ջերմության նկատմամաբ ունեցած պահանջի, բանջարային բույսերը բաժանել է երկու խմբի `ջերմասեր ն ցրտադիմացկուն: Ցրտադիմացկուն բույսերն իրենց հերթին ստորաբաժանվում են ցրտադիմացկուն, սառնամանիքադիմացկուն ն ձմեռնադիմացկուն բույսերի, իսկ ջերմասերները` ջերմասերների ն շոգեդիմացկունների: Ցրտադիմացկուն բույսերը/ գազար, ճակնդեղ,բողկ,ամսաբողկ/ ծլում են 3-40–ում, դիմանում են –1-20 ցրտին, լավ աճում են 18-200-ում,որից բարձր ջերմաստիճանում նրանց աճը աստիճանաբար դանդաղում է ն 30-ու ավելի ջերմաստիճանում համարյա կանգ է առնում` ուժեղ դիսիմիլյացիայի ընթացքում նյութերի արագ ծախսվելու հետնանքով: Ձմեռնադիմացկուն կոչվում են այն բույսերը, որոնք նույնպես ծլում են 3-40-ում, բայց կարող են ձմեռել բաց դաշտում / կանաչ սոխ, սպանախ, մաղադանոս, համեմ, պրասասոխ, կոտեմ/: Սառնամանիքադիմացկուն են այն բույսերը, որոնք 3-40-ում ծլելով, որոշ ժամանակ դիմանում են –5 – 70 սառնամանիքների / կաղամբ, սոխ, ն կանաչեղեններից շատերը: Ջերմասեր բույսերը /պոմիդոր, տաքդեղ, բադրիջան, վարունգ, բամիա/ ծլում են 12-130-ում, ծլման միջին ջերմաստիճանը 24-28 է, 30-350-ում աճը դանդաղում է, իսկ 4-ից բարձր ջերմաստիճանում` կանգ է առնում: Շոգեդիմացկուն բույսերը /ձմերուկ, սոխ, դդում, եգիպտացորեն, լոբի/ նույնպես ծլում են բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում` 13-140-ում: Նրանց աճի միջին ջերմաստիճանը 28-30 է, 400-ում ն երբեմն ավելի բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում այդ բույսերը ընդունակ են կուտակելու օրգանական նյութեր: Բանջարային բույսերի մեծ մասը, 23-250 ջերմության պայմաններում շնչառության վրա ծախսում են ասիմիլյացիոն նյութերի շուրջ 30%-ը, 300-ի դեպքում` 50% -ը, իսկ 400-ի` 90%-ը: Իրենց կյանքի ընթացքում բույսերը շնչառության վրա ծախսում են ասիմիլյացիոն նյութերի մոտավորապես 50%-ը: Ջերմությունը 100 իջեցնելու դեպքում շնչառությունը թուլանում է երկու անգամ, իսկ 150 իջեցնելու դեպքում` երեք անգամ: Դրա հետ մեկտեղ ջերմությունը գիշերները շուտ չպետք է իջեցնել, որովհետն գիշերները բույսի մեջ տեղի են ունենում կենսաքիմիական մի շարք բարդ պրոցեսներ, որոնց համար անհրաժեշտ է որոշ ջերմություն: Բույսի աճը տեղի է ունենում հիմնականում գիշերը: Ամբողջ օրվա ընթացքում բույսերի արմատների միջոցով կատարվում է ջրի ն հոսքային սննդանյութերի մատակարարում, իսկ տերններից`ասիմիլանտների տեղաբախշում: Գիշերվա չափից դուրս ցածր ջերմությունը լարող է կանգնեցնել այդ պրոցեսները: Բույսերի համար անհրաժեշտ ջերմությունը սովորաբար լինում է նվազագույն /ոiոiոսո/, լավագույն /օքtiոսո/ առավելագույն / ոՅ»iոսո/:

Նվազագույնը` այն ջերմաստիճանն է, որում սկսում են սերմերը ծլել ն բույսերը դանդաղորեն աճում են, դրանից ցածր ջերմաստիճանում բույսի աճը կանգ է առնում, բայց բույսը չի ցրտահարվում: Լավագույնը` այն ջերմաստիճանն է, որում բույսերը աճում են ն որից բարձր ն ցածր ջերմաստիճաններում աճը աստիճանաբար դանդաղում է: Առավելագույնը` այն ջերմաստիճանն է, որում դեռ շարունակվում է բույսերի դանդաղ աճը ն որից բարձր ջերմաստիճանում` աճը կանգ է առնում: Այսպիսով, բանջարային բույսերի աճի համար կարելի է սահմանել հետնյալ ցուցանիշները: 1. Ցրտադիմացկուն Լոiո 3-40 Լօքt 18-200 ԼոՅ» 25-300 2. Ջերմասեր Լոiո 12-130 Լօքt 24-280 ԼոՅ» 30-350 Անհրաժեշտ է նշել, որ բանջարային բույսերի պահանջը ջերմության, ինչպես ն մյուս գործոնների նկատմամբ աճման ու զարգացման տարբեր շրջաններում /օնտոգենեզում/ միատեսակ չէ ն փոփոխվում է` կախված արտաքին պայմանների համալիրից: Օգտագործելով բանջարային բույսերի առաջին խմբերի վերաբերմունքը ջերմային ռեժիմի նկատմաբ, բերված տեղեկությունները, հարկավոր է հաշվի առնել, օնտոգենեզի որ փուլում է գտնվում բույսը: Սերմերի արագ ծլման համար ցանկալի է համեմատաբար բարձր ջերմություն: Ջերմությունը արագացնում է շնչառությունը, ակտիվացնում է ֆերմենտների գործունեությունը ն նյութափոխանակությունը ն, որպես հետնանք արագացնում է սաղմի բջիջների բաժանման պրոցեսը ն աճը:Դրա համար բոլոր բանջարային բույսերի սերմերի ծլումը լավ է 4-70 բարձր լինի բույսերի աճի համար լավագույն ջերմաստիճանից: Այսպես, եթե կաղամբի աճի համար լավագույն ջերմաստիճանը 18220Շ – է ,ապա նրա սերմերը ավելի արագ կաճեն 25-270 Շ –ի պայմաններում: Երկամյա ն բազմամյա մշակաբույսերը, որոնց մեծամասնությունն առաջացել են մեղմ ն լավ արտահայտված ձմռան` մերձարնադարձային պայմաններում, նրանց ձմեռող օրգանների հանգստի փուլում անհրաժեշտ է ցածր դրական ջերմաստիճան: Այդ դեպքում աճման կոնում ակտիվ փոփոխություններ է գնում` պայմանավորված գեներատիվ օրգանների կազմավորումով: Միայն հաջորդ գարնանը վերգետնյա զանգվածի աճման սկզբից առաջանում է պահանջ ջերմության նկատմամբ` միամյա մշակաբույսերը, որոնց մոտ որպես սնունդ օգտագործվում են գեներատիվ օրգանները, մինչն ծաղկելը անհրաժեշտ է աճեցնել լավագույն ջերմաստիճանում : Հետագայում ցանկալի է աճի համար լավագույն ջերմաստիճանն իջեցնել 2-40-ով: Դա նպաստում է փոշեհատիկի կազմավորմանը ն ծաղկի փոշոտմանը: Զանգվածային ծլումն ավարտվելուց հետո ջերմաստիճանը բահցրացնում են 2-30 Շ –ի: Տարբեր մշակաբույսերի համար ջերմաստիճանային պարամետրերի բացարձակ մեծությունը միատեսակ չէ, բայց նրանց

փոփոխության ընդհանուր ընթացքը, կախված աճից ու զարգացումից համապատասխանում է նկարագրված սխեմային: Հաստատելով երկամյա բույսերի զարգացման օրինաչափությունները ն օնտոգենեզում ջերմության պահանջների փոփոխությունները, մերձարնադարձային շրջաններում երկու տարվա փոխարեն կաղամբի սերմ են ստանում 10 -ամսում, նույնը նան Արարատյան հարթավայրի պայմաններում տեղի է ունենում սոխի մշակաբույսի վերաբերյալ,որտեղ օգոստոսի ցանքերից 10 ամիս հետո ստանում են սերմ: Բաց գրունտում ջերմային ռեժիմը կանոնավորվում է, ընտրելով մշակաբույսի ն սորտի կենսաբանական առանձնահատկությանը համապատասխան ցանքի ժամկետներ: Ցրտադիմացկուն բույսերի սերմերը ցանում են գարնանը, երբ հողը գտնվում է քեշ վիճակում ն հնարավոր է կատարել դաշտային աշխատանքներ: Այդ բույսերի բերքահավաքը կարելի է ավարտել աշնանային առաջին ցրտահարություններից հետո: Դրա համար ցրտադիմացկուն մշակաբույսերի հնարավոր վեգետացիայի տնողությունը կարող է ն ավելին լինել տվյալ գոտու ոչ սառնամանիքային օրերի տնողությունից ն մոտավորապես հավասար է 100Շ –ի բարձր օրվա միջին ջերմաստիճան ունեցող օրերի թվին:Բազմամյա մշակաբույսերը գարնանը սկսում են աճը անմիջապես ձնհալից հետո ն նրանց վեգետացիայի հնարավոր տնողությունը հավասարվում է 50Շ-ից բարձր, օրվա միջին ջերմաստիճան ունեցող օրերի թվին: Ջերմասեր ն շոգեկլիմայական մշակաբույսերը ցանում են սերմերի ծլման համար նվազագույնին մոտ ջերմության պայմաններում, որպեսզի ծիլերը երնան ուշ գարնանային ցրտահարություններից հետո: Ջերմասեր բանջարային մշակաբույսերի վերջին բերքահավաքը պետք է ավարտվի մինչն աշնանային առաջին ցրտահարությունները: Դրա համար ջերմասեր բույսերի համար հնարավոր վեգետացիան համարյա միշտ պակաս է միջին ոչ սառնամանիքային շրջանից ն մոտավորապես հավասար է 150 Շ –ի բարձր օրվա միջին ջերմաստիճան ունեցող օրերի թվին: Եթե վեգետացիոն շրջանը չի ընդգրկում այդպիսի ժամկետ,ապա կիրառում են մշակաբույսերի սածիլային եղանակը: Սածիլներն աճեցնում են պաշտպանված գրունտում ն տնկում բաց դաշտում, երբ ավարտվել են գարնանային ցրտահարությունները:

ԼՈՒՍԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄ

Բույսերի համար լույսն անհրաժեշտ է, որպես ֆոտոսինթեզի էներգիայի աղբյուր: Քլորոֆիլի սինթեզը, պլաստիկ նյութերի տեղաշարժը տերնների բջիջների պրոտոպլազմայի մեջ, տարածության մեջ տարբեր օրգանների կազմավորումն ու փոփոխությունը, անցումը պտղաբերության, ֆերմենտների ն վիտամինների սինթեզը` այս բոլորը կապված են լույսի քանակի ն որակի հետ, որը ընկնում է կանաչ բույսերի վրա:

Պաշտպանված գրունտի բանջարաբուծության մեջ բույսերը աճեցնում են ապակու կամ թափանցիկ պոլիմերային թաղանթների տակ, երբեմն էլ արհեստական լուսավորության պայմաններում: Այս դեպքում բույսի ստացած լույսի սպեկտրալ կազմը տարբերվում է բաց գրունտի արեգնակային ճառագայթումից: Դրա համար բանջարաբուծները պետք է անհրաժեշտ պատկերացում ունենան լույսի տարբեր երկարության ալիքների ճառագայթման ֆիզիոլոգիական դերի մասին: Ածխաթթվային գազի ասիմիլյացիայի դեպքում ավելի ակտիվ են գործում կարմրա-նարնջագույն/ ալիքի երկարությունը 600-700 միլիմիկրոն/ ն կապտամանուշակագույն /400-500 միկրոն/ ճառագայթները: Քլորոպլաստների շարժումը դեպի պրոտոպլազմա, տերնների ձնի, չափերի ն ճյուղավորությունների կազմավորումը կատարվում են կապտա-մանուշակագույն ճառագայթների ազդեցության տակ: Այս կապակցությամբ արեգնակային ռադիացիայի ճառագայթման 380700 միլի միկրոն ալիքների երկարության մասը անվանում են ֆոտոսինթետիկ ակտիվ ռադիացիա / ֆառ/: Բանջարեղենի բերքը, հատկապես ձմռանը պաշտպանված գրունտում, շատ բանով է կախված ՖԱՌ –ի ինտեսիվությունից: Օրինակ 0,055 Ջեկ/սմ2 րոպեից ցածր ՖԱՌ-ի ինտեսիվության դեպքում ջերմատներում վարունգը չի աճում,քանի որ շնչառության վրա օրգանական նյութերի ծախսը գերազանցում է ֆոտոսինթեզից կուտակված նյութերի քանակին: 0,055-0,166 Ջեկ/սմ2 րոպեի դեպքում վեգետատիվ աճը նորմալ է ընթանում, իսկ պտղաբերության համար ՖԱՌ-ի ինտեսիվությունը 0,276 Ջեկ սմ2 րոպեից պակաս չպետք է լինի: Դեղին ն կանաչ ճառագայթները քիչ են ազդում բույսերի ֆիզոլոգիական պրոցեսների վրա: Նրանց ազդեցության տակ բույսերը դանդաղ են զարգանում: Լույսի տեսանելի ճառագայթներին մոտ գտնվող անտեսանելի ինֆրակարմիր ճառագայթները /ալիքի երկարությունը 700 միլի միկրոնից ավել/ լավագույն ջերմության պայմաններում բույսերի մեջ ապահովում են ֆիզոլոգիական բոլոր պրոցեսների կանոնավոր ընթացքը ն բարձրացնում ֆոտոսինթեզի արդյունավետությունը: Հատկապես ազդում են զարգացման պրոցեսների ընթացքի վրա:Նրանց գործուներությամբ բույսերը տաքանում են: Մինչն հայտնի սահմանները` տաքացումը օգտակար է, իսկ նրա ավելցուկը տերնների վրա առաջացնում է այրվածքներ ն շնչառության վրա ծախսվում են առավելագույն ասիմիլյացիաներ: Կարճալիք /300 միլի միկրոնից պակաս/ անտեսանելի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները մահացու են բույսերի ն ընդհանրապես օրգանական աշխարհի համար, բայց նրանք ատմոսֆերայի կողմից կլանվում են ն հողի մակերես չեն հասնում: Հարաբերական երկարալիք /300-380միլի միկրոն/ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները թափանցում են ատմոսֆերայի միջով ն նրանց ազդեցությունը բույսերի վրա բարենպաստ է:

Ճառագայթման այդ մասը նպաստում է նյութափոխանակության ուժեղացմանը, մասնավորապես ասկարբինաթթվի սինթեզին, ազդում է զողունների ճյուղավորման վրա, ճնշում է մի շարք հիվանդածին միկրոօրգանիզմների կենսագործուներությունը, նպաստում է նան բանջարային բույսերի ցրտադիմացկունության բարձրացմանը, կոփմանը ն լավացնում են նրանց համը, բույրը, գույնը: Ապակուց ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ չեն թափանցում, այդ պատճառով էլ ջերմոցա-ջերմատնային բանջարեղենի մեջ Շ վիտամինի քանակը 25-30%-ով ավելի պակաս է, քան բաց դաշտում աճեցրածի մեջ: Այսպիսով արեգակի ճառագայթային էներգիան բաղկացածէ 44% տեսանելի, 54% անտեսանելի ինֆրակարմիր ն 2% անտեսանելի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից: Արեգակնային ճառագայթները անցնելով մթնոլորտի միջով երկրին են հասնում հիմնականում ուղիղ ն ցրված ճառագայթների ձնով: Ուղիղ ն ցրված ճառագայթների գումարը կազմում է ճառագայթման բալանսը: Տարվա ընթացքում կախված ամպամածությունից, փոխվում է ուղիղ ն ցրված ճառագայթների հարաբերությունը: Արեգնակային ճառագայթման ինտենսիվությունը կախված է աշխարհագրական գոտուց ն տարվա ժամանակից: Այսպես, տարվա առավել մութ եղանակը` նոյեմբերից մինչն փետրվարն է, որտեղ արեգնակային ճառագայթման մեծությունը միջին գոտում /Լենինգրադ, Ռիգա/ 5-10 անգամ քիչ է,քան հարավում /Կիսլովոդսկ, Երնան/: Արեգնակային ճառագայթման էներգիայի կլանման բնույթը որոշվում է արեգնակային սպեկտրի տեսանելի կամ ֆոտոսինթետիկ ակտիվ մասի էներգիայի 80-90%-ի կլանումով,որից 5-12%-ը անդրադարձվում է տերնների մակերեսից ն 5-8%-ը թափանցում է տերնների միջով: Արեգնակային սպեկտրի ինֆրակարմիր մասից տերնները կլանում են էներգիայի մոտ 25%-ը: Այսպիսով, տերնները կլանում են արեգակնային ռադիացիայի 4555%-ը, որը հիմնականում օգտագործվում է ֆոտոսինթեզի ու շրջապատի օդի մեջ ջերմության հաղորդման ն միայն աննշան մասը գնում է տերնների տաքացման ն ջրի գոլորշացման վրա: Լուսավորվածությունը արտահայտվում է լյուքսերով:Լյուքսը` հոսքի միավորի,լյումենի, տրված լուսավորվածությունն է մեկ մետր բարձրությունից մեկ քառակուսի մետր մակերեսի վրա: Հորիզոնական մակերեսի միջին լուսավորվածությունը ամսվա ընթացքում կախված է աշխարհագրական գոտուց,տարվա եղանակից,ծովի մակերնույթից ունեցած բարձրությունից ն մթնոլորտի մաքրությունից: Մեկ քառակուսի սանտիմետր հորիզոնական մակերեսի վրա ընկած ուղղակի ն ցրված ճառագայթման քանակը կախված է արեգակի բարձրությունից: Որքան փոքր է արեգակի բարձրությունը,այնքան ավելի շատ է ցրված ճառագայթումը:

Առավոտյան արնածագին ցրված ճառագայթումը կազմում է 100%, իսկ արնի բարձրանալուն զուգընթաց ավելանում է ուղղակի ճառագայթումը ն փոքրանում ցրվածը: Տերնային մակերեսի վրա ընկած լուսային էներգիայի պահանջը բանջարային բույսերի մոտ տարբեր է:Օրինակ` ոլոռի հնարավոր ծաղկման համար ամենատիչ լուսավորվածությունը հավասար է 1100 լյուքսի,իսկ պոմիդորինը` 4000 լյուքս: Ավելի քիչ լույս է պահանջում կանաչ սոխը, իսկ ծաղկակաղամբի հետհասունացումը կատարվում է մթության մեջ: Լույսի ինտեսիվության նկատմամբ իրենց պահանջով,որն անհրաժեշտ է մթերային օրգանների կազմավորման համար, բանջարային բույսերը բաժանվում են երեք խմբի. 1)Լույսի նկատմամբ առավել պահանջկոտ բույսեր` պտղաբանջարները: 2)Լույսի նկատմամբ ունեն միջին պահանջկոտություն` արմատապտուղները, սոխ,կաղամբ, հազար,սպանախը, բազմամյաները, 3) բույսեր, որոնք ընդունակ են աճելու քիչ լուսավորության դեպքում` գլուխ սոխ, մաղադանոս, նեխուր, ճակնդեղ: Շամպինիոնի ն բանջարաբուծության մեջ օգտագործվող այլ սնկերի համար լույս չի պահանջվում: Լույսի տնողության նկատմամբ բանջարային բույսերը միատարար չեն:Հայտնի է, որ ցերեկվա տնողությունը խիստ ազդում է բույսերի աճի ու զարգացման բնույթի վրա: Օրինակ որոշ բույսեր 10-12 ժամ տնող ցերեկվա պայմաններում ավելի շատ են ծաղկում, քան 12 ժամից ավելի ցերեկվա դեպքում ն հակառակը, կան բույսեր, որոնք 12 ժամ տնող ցերեկվա պայմաններում շատ ուշ են ծաղկում կամ բոլորովին չեն ծաղկում, բայց արագ ծաղկում են 14 ժամից ավելի ցերեկվա պայմաններում: Առաջին խմբի բույսերը կոչվում են կարճ օրվա, իսկ երկրորդ` երկար օրվա բույսեր: Կաղամբը, գազարը, ճակնդեղը, սոխը, սպանախը, հազարը, բողկը, ամսաբողկը, սամիթը երկար օրվա բույսեր են: Կան նան այսպես կոչված անտարբեր կամ լույսի տնողության նկատմամբ հարաբերական չեզոք բույսեր, որոնք ծաղկում են ն կարճ ն երկար օրվա պայմաններում: Բանջարային բույսի աճն ու զարգացումը ղեկավարելու ն նրանցից բարձր բերք ստանալու համար լույսի կարգավորման վրա մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել: Արտադրության մեջ այդ խնդիրը որոշ չափով կարգավորվում է ցանքի ժամկետների միջոցով: Այսպես, օրինակ, ամսաբողկը երկար օրվա բույս է,դրա համար էլ արմատապտուղներ ստանալու համար ցանում են վաղ գարնանն ու աշնանը,երբ ցերեկվա տնողությունը 14 ժամից պակաս է, իսկ եթե ամսաբողկը ցանեն ամռան ամիսներին, ապա նա առանց արմատապտուղ կազմակերպելու արագորեն կծաղկի: Նույնը կարելի է ասել նան տարեկան բողկի մասին:Տարեկան բողկը մեզ մոտ ցանում են հուլիս-օգոստոս ամիսներին, որպեսզի արմատապտուղը

կազմակերպվի աշնանը, երբ օրվա տնողությունը 14 ժամից պակաս է, իսկ եթե այն ցանեն գարնանը, ապա ամռան ամիսներին կընկնի երկար օրվա պայմանների մեջ, կծաղկի ,սերմ կտա, բայց արմատապտուղ չի առաջացնի: Բանջարային բույսերը կյանքի տարբեր էտապներում լույսի նկատմամբ ունեն այլ վերաբերմունք :Լույսը չի ազդում սերմերի ծլման վրա ն այդ փուլում նրա կարիքը չի զգացվում: Ծիլերի ոչ մեծ ն թույլ ասիմիլյացիան պետք է ապահովի արմատների ն տերնների արագ աճը: Դրա համար էլ այդ փուլում, բույսի օնտոգենեզի ընթացքում, առաջանում է լույսի նկատմամբ առավելագույն պահանջ: Այս փուլում լույսի պակասի դեպքում ծիլերը քաղցած են մնում, ձգվում են ն ոչնչանում: Մի քանի տերն առաջանալուց հետո բույսերը կարող են տանել ցածր լուսավորվածություն, հաճախ բույսի աճի թուլացման հաշվին: Գեներատիվ օրգանների կազմավորման ժամանակաշրջանում բույսերի պահանջը լույսի նկատմամբ ավելանում է: Այս փուլում վատ լուսավորվածության դեպքում պտղատվության օրգանների աճը դանդաղում է, իսկ կոկոնները ն երիտասարդ սերմնարանները հեշտությամբ ընկնում են: Մթերատու օրգանների ձնավորման վերջում լույսի նկատմամբ պահանջը կտրուկ իջնում է: Այսպիսի մշակաբույսերի թվին են պատկանում գլուխ կաղամբը, ծաղկակաղամբը, արմատապտուղները, ավելի պակաս չափով` սոխը ն պոմիդորը: Որոշ մշակաբույսերի համար մթերատու օրգանների ձնավորման վերջում լույսը ցանկալի չէ: Այսպես, ծաղկակաղամբի գլուխները լույսի ազդեցության տակ կանաչում են ն սննդի համար դառնում ոչպիտանի:Դրա համար նրանց մթնեցնում են վարսակի արտաքին տերնները ծռելու ն կոտրելու միջոցով: Հայաստանում ձմռան ամիսներին ջերմատներում լույսի պայծառությունը 4000 լյուքսից ավելի է ն արհեստական լուսավորության կարիք չի զգացվում:

ՕԴԱ - ԳԱԶԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄ

Բույսերի համար միջավայրի օդագազային տարրերից ամենամեծ նշանակությունն ունեն թթվածինը ն ածխաթթու գազը: Թթվածինն անհրաժեշտ է շնչառության, իսկ ածխաթթու գազը` ֆոտոսինթեզի համար: Ատմոսֆերայի երկարամերձ շերտը պարունակում է 21% թթվածին: Նրա պաշարը լրացվում է կանաչ բույսերի ֆոտոսինթեզի հաշվին: Բույսերի վերերկրյա օրգանները թթվածնի անբավարարություն չեն զգում: Հողում եղած օդի մեջ թթվածինը ինտենսիվորեն կլանվում է բազմաթիվ միկրոօրգանիզմների կողմից: Եթե հողը վատ է մշակված, ունի ծանր մեխանիկական կազմ կամ հողային մասնիկների միջն եղած տարածությունը լցված է ջրով, այդ դեպքում հողի ն ատմոսֆերայի միջն գազափոխանակությունը դանդաղում է ն նորմալ շնչառության համար

արմատները զգում են թթվածնի անբավարարություն: Հատկապես գազափոխանակությանը խանգարում են կեղնակալված հողերը: Բույսերի օդային /օդա-գազային/ ռեժիմ է կոչվում հիմնականում օդային սսնդառության ռեժիմը, ինչպես նան հողում ածխաթթու գազի օգտագործումը բույսերի կողմից: Բույսերի օդային սննդառությունը ֆոթոսինթեզն է, որի ընթացքում բույսը իր կանաչ տերններով օդից վերցնում է ածխաթթու գազը ն արեգակի էներգիայի օգնությամբ քլորոֆիլի հատիկներում քիմիապես միացնում է արմատներով ներծվող ջրի հետ ն առաջացնում ածխաջրեր ն շաքարներ: Ֆոտոսինթեզի ռեակցիայի հավասարումը հետնյալն է 6 ՇՕ2 + 6 Ւ2Օ+ 674 կկ = Շ6 Ւ12 Օ6+ 6 Օ2: Ինչպես տեսնում ենք ռեակցիան էնդոթերմիկ է, այսինքն` ընթանում է ջերմության կլանմամբ: Ատմոսֆերայի օդում ածխաթթու գազի պարունակությունը կազմում է 0,03% : Նրա պարունակությունը մինչն 0,01% իջնելու դեպքում գործնականում բույսերի ֆոտոսինթեզը դադարում է: Բանջարաբուծության պրակտիկայում ջերմատների ատմոսֆերայում ածխաթթու գազը ավելացնելով 0,2- 0,6% նպաստում է բույսերի արդյունավետության բարձրացմանը: Բանջարային բույսերը մեկ հեկտար տարածությունից օդից օրեկան կլանում են 500-550 կգ ածխաթթու գազ: Բույսերի օդային սննդառության ռեժիմի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել,որ բույսերը,օդից մեծ քանակությամբ ածխաթթու գազ վերցնելով, օրվա ընթացքում նրա պարունակությունը օդում խիստ կերպով փոփոխում են` ցերեկները ածխաթթու գազը օդում ավելի պակաս է լինում, քան գիշերները: Հետաքրքիր է ,թե որտեղից է լրանում օդից վերցրած ածխաթթու գազի պակասը: Բնության մեջ հողի ն օդի միջն տեղի է ունենում կենսաբանական մի մեծ պրոցես` անընդհատ գազափոխանակություն: Հողում ապրող ն գործող միլիարդավոր աերոբ բակտերիաները անընդհատ քայքայում են հողում գտնվող բուսական ն կենդանական մնացորդները ն այդ բակտերիաների կենսագործունեության ընթացքում հողում առաջանում է մեծ քանակությամբ ածխաթթու գազ, որի մի մասը մթնոլորտի ճնշման, քամիների, ջերմաստիճանի օրվա տատանումների ազդեցության տակ դուրս է գալիս դեպի օդը, իսկ թթվածնով հարուստ մթնոլորտի օդը թափանցում է հողի մեջ: Որքան հողը հարուստ է օրգանական նյութերով ն ուժեղ է միկրոօրգանիզմների կենսագործունեությունը, այնքան շատ ածխաթթու գազ է արտադրվում հողի մակերեսից: Այսպես, հաշված է, որ չպարարտացված ավազային հողի մեկ հեկտար մակերեսից մեկ ժամում անջատվում է 2 կգ գազ, օրգանական նյութերով ապահովված ավազակավային ն կավաավազային հողերից` 4-10կգ, իսկ հումուսով հարուստ հողերից` մինչն 25կգ ածխաթթու գազ: Շատ ածխաթթու գազ է անջատվում նան օրգանական պարարտանյութերով ուժեղ պարարտացված բանջարանոցային հողերից:

Հաշվի պետք է առնել, որ բույսերը օրվա ընթացքում ածխաթթու գազ են ծախսում 10-14 ժամ, իսկ հողի ն օդի միջն գազափոխանակությունը տեղի է ունենում 24 ժամ անընդմեջ: Ահա հիմնականում այսպես էլ կարգավորվում է ածխաթթու գազի հաշվեկշիռը/ բալանսը/ օդում: Այստեղից պարզ է, որ բանջարային մշակաբույսերի համար օգտագործվող բարձր չափաքանակներով օրգանական պարարտանյութերը ոչ միայն բույսերին ապահովում են սննդի հանքային տարրերով, այլն, բարելավելով հողի միկրոֆլորան, նրանք նպաստում են մշակվող տարածության օդի արագացմանը ածխաթթու գազով` ապահովելով ասիմիլացիայի ուժգնությունը ն բերքատվության բարձրացումը: Ունենալով մեծ ասիմիլյացիոն մակերես, բանջարային բույսերը ածխաթթու գազի նկատմամբ ավելի պահանջկոտ են, քան դաշտային շատ մշակաբույսեր, դրա համար էլ բանջարային մշակաբույսերից բարձր բերք է ստացվում,այն դեպքում, երբ հանքային պարարտանյութերի հետ հող են մտցվում նան անհրաժեշտ քանակությամբ օրգանական պարարտանյութեր: Հողում ածխաթթու գազի պարաունակությունը նույնպես կարող է փոփոխվել մի շարք պատճառներից, ընդ որում 1% -ից ավել լինելու դեպքում, արդեն թունավորում է բույսերին: Հողում ածխաթթու գազի պարունակությունը կարող է բարձրանալ մեծ քանակությամբ օրգանական պարարտանյութեր մտցնելու հետնանքով,մանավանդ եթե հողը խոնավ է ն օդափոխանակությունը լավ չի կատարվում: Պաշտպանված գրունտի բանջարաբուծությունում, մանավանդ այն կառույցներում, որտեղ օգտագործվում է կենսաբանական վառելանյութ` գոմաղբ, տնային աղբ ն օրգանական այլ թափոններ, նրանց քայքայումը ընթանում է թարմ օդի թթվածնի առկայությամբ ն ուղեկցվում է ջերմաստիճանի բարձրացմամբ: Քայքայման հետնանքով առաջանում են ածխաթթու գազ ն ջուր: Օդի, ինչպես նան թթվածնի պակասության կամ բացակայության դեպքում, քայքայումը դանդաղ է ընթանում ն, բացի ածխաթթու գազից առաջանում են նան մեթան ու ջրածին: Ջերմոցը գոմաղբով լցնելուց 25 օր հետո ածխաթթու գազի քանակը ջերմոցի օդում 30-60 անգամ ավելի բարձր է լինում, քան դրսի օդում, որից հետո այն աստիճանաբար պակասում է ն 2 ամիս հետո հասնում 0,2%-ի,այսինքն դրսի օդից 6 անգամ ավելի է դառնում: Այս կապակցությամբ, անընդմեջ պետք է կատարել օդափոխանակություն ն հեռացնել ավելորդ ածխաթթու գազը: Տեխնիկական ջեռուցմամբ ջերմատներում ածխաթթու գազի հիմնական աղբյուրը ջերմատան հումուսով հարուստ հողի մեջ ընթացող միկրոկենսաբանական պրոցեսներն են ն այդ հողի ու ջերմատան օդի միջն կատարվող գազափոխանակությունը: Դրա հետնանքով ջերմատանը ածխաթթու գազի քանակը միշտ ավելի բարձր է, քան դրսի օդում: Սակայն ջերմատնային մշակման ժամանակ բույսը լինում է լուսային անբարենպաստ պայմաններում/ ցերեկը լինում է կարճ, ամպամած, ուղղակի ճառագայթները շատ քիչ/, որի հետանքով ասիմիլյացիան թույլ է ընթանում:

Ասիմիլյացիան արագացնելու ն բարձր բերք ստանալու համար անհրաժեշտ է ջերմատներում արհեստական կերպով բարձրացնել ածխաթթու գազի պարունակությունը ն հասցնել 0,4-0,6%-ի:

ՋՐԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄ

Ջուրը բույսի կյանքում կարնոր դեր է խաղում ն նրա նորմալ աճի ու զարգացման համար անփոխարինելի գործոն է համարվում: Բանջարային բույսերը ջրի նկատմամբ անհամեմատ ավելի բարձր պահանջ են ներկայացնում, քան գյուղատնտեսական այլ մշակաբույսերը: Ջուրը նպաստում է սննդանյութերի փոխադրմանը, մասնակցում բույսերի ֆիզիոլոգիական ու կենսաքիմիական բոլոր պրոցեսներին, կարգավորում է բուսական հյուսվածքների ջերմությունը ն օրգանական նյութերի բաղադրամասն է կազմում: Պարունակելով 75-97% ջուր, բանջարային բույսերը ընդհանուր առմամբ շատ պահանջկոտ են հողի ն օդի խոնավության նկատմամբ: Ջրի պակասության դեպքում ֆոտոսինթեզը թուլանում է, շնչառությունը ուժեղանում, բույսը ավելի շուտ է ծերանում,բերքը զգալիորեն ընկնում է ն անորակ դառնում: Ջրի պակասության դեպքում բանջարեղենի մեջ տեղի է ունենում փայտացում,նրանք կոպտանում են ն հաճախ դառնանում: Սակայն, ջրի չափից դուրս ավելցուկի դեպքում նրանք որակազրկվում են, դառնում շատ ջրալի, պակասում է շաքարների ն հանքային աղերի քանակը, վատանում է համն ու հոտը: Բանջարային բույսերի ջրի ռեժիմը ուսումնասիրելիս, անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել հետնյալ հարցերին` բույսերի ծախսած ջրի քանակին, հողում եղած ջրի օգտագործման ունակությանը ն ջուր վերցնելու ու ջուր ծախսելու պայմաններին: Նախ պետք է տարբերել երկու հասկացություն`ջրի ծախսումը բույսի կողմից ն նրա պահանջկոտությունը հողի ջրային ռեժիմի նկատմամբ` հողից անհրաժեշտ քանակությամբ ջուր վերցնելու նրա ունակությունը: Պարզենք օրինակներով` ամսաբողկը, սպանախը, վարունգը, հազարը աչքի են ընկնում ջրի մեծ ծախսումով ն նրա նկատմամբ ունեցած մեծ պահանջկոտությամբ, իսկ սեխը ն ձմերուկը` հսկայական քանակությամբ ջուր ծախսելու հետ մեկտեղ, աչքի են ընկնում ջրի նկատմամբ ունեցած համեմատաբար թույլ պահանջկոտությամբ` շնորհիվ լավ զարգացած,հզոր ն խոր գնացող արմատային համակարգի,որը ջուր վերցնելու համար օգտագործում է հողի ավելի խոր շերտերը, սակայն նա հողի ջրային ռեժիմի նկատմամբ ամենապահանջկոտ բանջարեղենն է, որովհետն նրա արմատները խոր չեն գնում, փարթամ չեն զարգացած, ծծող մազմզուկներ քիչ ունեն ն հողից ջուր դժվար են վերցնում: Այսպիսով, հողի ն օդի խոնավության նկատմամբ բանջարային բույսերի վերաբերմունքը որոշելիս, անհրաժեշտ է հաշվի առնել բույսերի

վերերկրյա մասերի ն արմատային համակարգի կազմության առանձնահատկությունները: Որոշ բանջարային բուսերի մոտ տերնները խոշոր են,մսալի ն նրանց գոլորշիացնող գումարային մակերեսը ուժեղ գերազանցում է արմատային համակարգի ծծող մասի մակերեսին: Այսպես, վարունգի արմատային զանգվածի հարաբերությունը վերգետնյա մասի նկատմամբ կազմում է 1:25-ի, պոմիդորինը 1:15-ի կաղամբը – 1:11-ի, եգիպտացորենի մոտ 1:5-ի,իսկ ցորենի մոտ 1:2-ի: Ջրի նկատմամբ բանջարային բույսերի ունեցած պահանջը հաճախ որոշում են նրանց տրանսպիրացիոն ն ջրօգտագործման գործակիցների մեծությամբ: Տրանսպիրացիոն գործակիցը ջրի այն քանակն է, որ բույսը ծախսում է մեկ գրամ չոր նյութ ստեղծելու համար: Սակայն պարզված է, որ նույն բույսի համար տրանսպիրացիոն գործակիցը, կախված հողի ֆիզիկական հատկություններից, նրա մեջ եղած սննդանյութերից ն մշակման պայմաններից, խիստ փոփոխվում է : Տրանսպիրացիոն գործակիցը փոխվում է նան պարարտացման համակարգից ն հողի մեջ մտցրած պարարտանյութերի տեսակից ու քանակից: Մեկ տոննա թաց նյութ ստեղծելու համար բույսի ն հողի ծախսած ջրի քանակը կոչվում է ջրօգտագործման գործակից: Որքան բարձր է բերքը, այնքան փոքր կլինի ջրօգտագործման գործակիցը: Արարատյան հարթավայրի ն նախալեռնաին պայմաններում մեկ տոննա բերք կազմավորելու համար կաղամբը ծախսում է 250-300մ3, տաքդեղը` 200-250մ3,սոխը, վարունգը, բադրիջանը` 150-200մ3, պոմիդորը` 150մ3 ջուր: Պարարտանյութերի մեծ չափաքանակների դեպքում անհրաժեշտ է հողում ավելի մեծ խոնավություն պահպանել, որպեսզի չբարձրանա հողային լուծույթի խտությունը ն ուժեղանա արմատների ծծողականությունը: Ելնելով արմատային համակարգի կառուցվածքից, հզորությունից, դասավորությունից, ինչպես նան վերերկրյա մասերի առանձնահատկություններից, բանջարային բույսերը հողի ու օդի խոնավության նկատմամբ ունեցած պահանջի տեսակետից կարելի է պայմանականորեն ենթաբաժանել չորս խմբի: Շատ պահանջկոտներ` կաղամբ, պռասասոխ, ամսաբողկ, սպանախ, հազար ն բոլոր կանաչեղենները: Օրինակ` գլուխ կաղամբը 10կգ-ոց կաղամբագլուխ կազմակերպելու համար ծախսում է 2-3մ3 ջուր: Պահանջկոտներ` վարունգ, պոմիդոր, տաքդեղ, բադրիջան, սոխ, բամիա, լոբի, ոլոռ: Քիչ պահանջկոտներ` արմատապտուղներ ն բազմամյա` ծնեբեկ, թարխուն: Չորադիմացկուններ` սոխ ն ձմերուկ: Բանջարային բույսերի պահանջը ջրի ռեժիմի նկատմամբ տարբեր է նրանց աճի ու զարգացման տարբեր շրջաններում: Ջրի ամենամեծ կարիքը զգացվում է սերմերի ծլման ընթացքում: Մեծ է ջրի պահանջը նան ասիմի-

լյացիոն մակերեսի ն արմատային համակարգի կազմակերպման շրջանում, ն ջրի պաշարը հողում լրիվ խոնավության 70%-ից ցածր չպետք է լինի: Ջրի պահանջը համեմատաբար քիչ է պտուղների հասունացման շրջանում,սակայն այս շրջանում էլ ջրի պարունակությունը հողում լրիվ խոնավունակության 60%-ից ցածր չպետք է լինի: Ջրի ռեժիմը կանոնավորվում է ոռոգման միջոցով:Հայաստանի հանրապետության բոլոր գոտիներում բանջարաբուծությունը ջրովի է, քանի որ մթնոլորտային տեղումները 500մմ-ից ցածր են: Բույսերի ճիշտ ջրամատակարարման համար սահմանում են ոռոգման նորմա, այսինքն` ջրի այն քանակը, որ պետք է տալ բույսին ամբողջ վեգետացիայի ընթացքում, իսկ յուրաքանչյուր ջրման ժամանակ տրված ջրի քանակը կոչվում է ջրման նորմա: Հողաշերտի կլանած ջրի ամենամեծ քանակի հարաբերությունը հողի ընդհանուր ծավալին կոչվում է դաշտային լրիվ խոնավություն, որը տարբեր հողերի համար տարբեր է: Այսպես օրինակ` ավազոտ հողերում այն կազմում է նրա ծավալի 17%-ը, ավազակավային բաց շականակագույն հողերում`մոտ 23%-ը, կավավազային հողերում ` մոտ 27%, կավային հողերում` 35%: Կաղամբի, արմատապտուղների ն կարտոֆիլի համար հողի խոնավությունը վեգետացիայի ամբողջ շրջանում պետք է մոտ լինի նրա դաշտային լրիվ խոնավությանը: Վարունգը, պոմիդորը, տաքդեղը, բադրիջանը լավ են զարգանում, երբ մինչն ծաղկելը հողի խոնավությունը դաշտային լրիվ խոնավունակությունից 10%-ով ցածր է, իսկ ծաղկումից հետո` պտղաբերության շրջանում` մոտ է լրիվ խոնավունակությանը: Գլուխ սոխը բարձր բերք է տալիս այն դեպքում, երբ տերնագոյացման ն սոխի աճման շրջանում հողի խոնավությունը մոտ է դաշտային լրիվ խոնավունակությանը, իսկ հասունացման շրջանում` 20-30%-ով ցածր է նրանից: Դա նշանակում է, որ բերքահավաքից 25-30 օր առաջ պետք է կատարել վերջին ջուրը: Հողի խոնավության որոշման լավ ցուցանիշ է համարվում բույսերի տերնների բջջահյութի խտությունը: Ջրելուց հետո բջջահյութի խտությունն իջնում է, իսկ հետագայում աստիճանաբար բարձրանում ն ջրի կարիք զգալու ժամանակ մեծ մասամբ հասնում է 9-10%-ի, իսկ 12%-ից բարձր խտության դեպում բույսերի աճը համարյա կանգ է առնում: Ոռոգման ն ջրման նորմաները կախված են մշակվող բույսի բնույթից, հողի հատկությունից, խոնավացման շերտի խորությունից, նրա խոնավացման աստիճանից, ստորերկրյա ջրերի բարձրությունից ն մթնոլորտային տեղումների քանակից: Մեկ հեկտար տարածություն ջրելու համար ծախսվող ջրի քանակը: արտահայտված խորանարդ մետրերով, մեկ ջրման համար կոչվում է ջրման նորմա,իսկ մեկ հեկտարի համար ծախսվող ջրի քանակը վեգետացիայի ամբողջ ժամանակաշրջանում կոչվում է ոռոգման նորմա, որը հավասար է առանձին ջրումների նորմանների գումարին:

Ջրման ժամկետները առանձին մշակաբույսերի համար որոշվում են ըստ մշակվող բույսի արմատային համակարգի հզորության ու հողի մեջ թափանցելու խորության: Գոյություն ունեն ջրման հետնյալ եղանակները. մարգերով ջրում, ինքնահոս ջրում, լճացումով ջրում, կարճ ն փակ ակոսներով ջրում, բաց ն երկար ակոսներով ջրում, օձապտույտ ջրումներ, կորիներով ջրումներ, անձրնացում ն ստորգետնյա ջրումներ պաշտպանված գրունտում: Կան նան կաթիլային ջրումների եղանակ, որի հիմքերը պաշտպանված գրունտում նոր են սկսել: Բացի ջրային ռեժիմից,բանջարեղենի աճեցման համար մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել նան օդի հարաբերական խոնավությանը: Այդ տեսակետից տարբեր բանջարեղենների վերաբերմունքը տարբեր է: Բոլոր տերնաբանջարները, կաղամբները, ն վարունգը լավ են աճում օդի հարաբերական բարձր /80-90%/ խոնավության պայմաններում, իսկ պոմիդորը, տաքդեղը, բադրիջանը, սեխը ն ձմերուկը` օդի ցածր հարաբերական խոնավության /5060%/ պայմաններում: Այս հարցի վրա մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել հատկապես ջերմատնային մշակման ժամանակ: Բարձր խոնավությունը ցածր ջերմության պայմաններում նպաստում է վնասակար միկրոֆլորայի զարգացմանը, սնկային ու բակտերիալ հիվանդությունների առաջացմանը,իսկ օդի ցածր խոնավության ն բարձր ջերմության պայմաններում`վատացնում է ֆոտոսինթեզը ու ջրի տրանսպիրացիան ն նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում վնասատուների զարգացման համար, վատացնում է ծաղիկների փոշոտման պայմանները ն բույսը ծաղկաթափ է լինում: Բանջարային բույսերը պետք է ջրել օրվա հով ժամերին, բացառիկ դեպքերում /ջրի պակասության դեպքում/ կարելի է ջրել կեսօրին: Սակայն սեխը, ձմերուկը, վարունգը, ն լոբին ոչ մի դեպքում ցերեկվա ժամերին ջրել չի կարելի, պետք է ջրել կամ արնածագից մինչն առավոտյան ժամը 9-ը, կամ երեկոյան,իսկ եթե հնարավոր է ` գիշերը: Բանջարեղենը պետք է ջրել դանդաղ ն միահավասար շիթով` թույլ չտալով լճացումներ կամ ջրի շատ վարար հոսք:

ՍՆՆԴԱՌՈՒԹՅԱՆ ՌԵԺԻՄ

Բանջարային բույսերի մոտ, որպես կանոն բերքի հետ հանքային սննդային տարրերի ելը ավելի շատ է, քան հացահատիկային մշակաբույսերի մոտ: Բանջարեղենի պահանջը հանքային սննդառության նկատմամաբ ուժեղ փոփոխվում է, կախված մշակաբույսերի ն սորտի կենսաբանական առանձնահատկություններից, բույսի հասակից, ինչպես նան հողի հատկությունից, կլիմայական ու ագրոտեխնիկական պայմաններից: Հողային սննդառության տարրերի նկատմամբ մշակաբույսերի մոտավոր պահանջը գնահատվում է ըստ այն տարրերի քանակի, որոնք վերցվում են բույսերի կողմից նրանց ամբողջ վեգետացիոն շրջանում մեկ

հեկտար տարածությունից:Այսպիսի ընդհանուր ելը բերքի աճի հետ միասին ավելանում է: Հաճախ հողի սննդատարրերի ելը վերահաշվարկում են ըստ արտադրանքի (տոննա) կամ ժամանակի (օր): Ըստ արտադրանքի միավորի, բերքի աճի հետ միասին իջնում է ելը, իսկ օրվա միջին ելի մեծությունը կախված է բերքից ն հատկապես բույսերի վեգետացիոն շրջանի տնողությունից: Այսպես, երկար վեգետացիոն շրջան ունեցող ուշահաս կաղամբի, պոմիդորի, ճակնդեղի, ն այլ մշակաբույսերի մոտ ազոտի, ֆոսֆորի ն կալիումի օրվա միջին գումարային ելը մեկ տոննա պարարտանյութից կազմում է 6080գ. /աղ.1/

K2Օ

Ք2Օ5 K2Օ

Ընդամենը NՔK

Ք2Օ5

Թիվ

Մեկ տոննա բերքից օրվա միջին ելը,գ.

Ընդամենը NՔK

Գլուխ կաղամբ Պոմիդոր Սեղանի ճակնդեղ Գազար Սպանախ Գլուխ սոխ Վարունգ Հազար Ամսաբողկ

Հեկտարից վերցրած սննդանյութերի քանակը,կգ

Թիվ

Մշակաբույս

Բերքը 1հ-ից,տոննա

Աղյուսակ 1 Բանջարային բույսերի հողից վերցրած սննդանյութերի քանակը

Այդ ցուցանիշը վաղահաս հազարի, սպանախի ն հատկապես ամսաբողկի մոտ 2-6 անգամ ավել է,քան ուշահաս կաղամբի մոտ: Դրա համար էլ կարճ վեգետացիոն շրջանն ունեցող մշակաբույսերի աճեցման համար պահանջվում է շատ բերրի հող: Բանջարային բույսերի կողմից 1 հա.-ից ազոտի ֆոսֆորի ն կալիումի ընդհանուր ելը տատանվում է 100-200կգ /ամսաբողկ, հազար, սոխ, վարունգ/, մինչն 400-700կգ /ուշահաս կաղամբ, ճակնդեղ/: Վաղահաս գլուխ կաղամբը, ծաղկակաղամբը, պոմիդորը ն շատ բանջարային բույսեր նշված սննդանյութերից բերքի հետ հասնում են 200-400 կգ.1 հա-ից:

Աղյուսակ 1-ի տվյալներից երնում է, որ բոլոր բանջարային բույսերը հողից ամենաշատը վերցնում են կալիում,ապա` ազոտ ն ավելի քիչ `ֆոսֆոր: Սակայն այստեղից չի կարելի եզրակացնել, որ պարարտացման հարցում ավելի շատ տեղ պետք է տալ կալիումական պարարտանյութերին ն քիչ տեղ` ֆոսֆորային, որովհետն առանձին սննդատարրերի կլանման նկատմամբ տարբեր բանջարեղեններ տաբեր ունակություն ունեն: Օրինակ, թեն պոմիդորը հողից համեմատաբար քիչ ֆոսֆոր է վերցնում, սակայն դրա համար պահանջում է մեծ քանակությամբ ֆոսֆոր, որովհետն պոմիդորը դժվար է յուրացնում հողում եղած ֆոսֆորը: Վարունգը գազարից 1,5 անգամ ավելի քիչ սննդանյութեր է վերցնում հողից, բայց նրա պահանջկոտությունը սննդատարրերի նկատմամբ անհամեմատ ավելի բարձր է, քան գազարինը: Սոխը հողից վերցնում է ոչ մեծ քանակությամբ սննդանյութեր, բայց պահանջկոտության տեսակետից առաջին տեղերից մեկն է գրավում: Պարարտացման խնդիրը որոշվում է նրանով, թե որքան ժամանակում է նա վերցնում այդ սննդանյութը ն թե որքան բարձր է նրա ունակությունը հողում եղած սննդանյութերն օգտագործելու տեսակետից: Դա է պատճառը, որ նույն հողը,ասենք, ճակնդեղի կամ գազարի համար ֆոսֆորով ավելի քիչ պետք է պարարտացնել, քան պոմիդորի համար, որովհետն պոմիդորի արմատային համակարգը հողում եղած ֆոսֆորը ավելի դժվարությամբ է օգտագործում քան ճակնդեղն ու գազարը: Վարունգն ավելի լավ է օգտագործում հողի ֆոսֆորական թթուն, բայց վատ է օգտագործում ազոտը, այդ պատճառով հողը վարունգի համար պարարտացնելիս, ավելի քիչ պետք է տալ ֆոսֆորական, քան ազոտական պարարտանյութ: Պարարտացման հարցերը լուծելիս, պետք է հաշվի առնել մշակվող բույսի ն սորտի վեգետացիոն շրջանի տնողությունը, որովհետն սննդանյութերի քանակական նույն պահանջն ունեցող վաղահաս մշակաբույսերը հողից մեկ օրում ավելի շատ սննդանյութ են վերցնում, քան ուշահասները: Այստեղից պարզ է,որ երկար վեգետացիա ունեցող բույսերի համար հարկ չկա, որ մատչելի սննդանյութերի օրական պաշարը այնքան շատ լինի, որքան դա անհրաժեշտ է կարճ վեգետացիա ունեցող բույսերի համար: Հետնաբար նույն հողը վաղահաս բույսերի համար պետք է ավելի մեծ չափաքանակներով պարարտացնել, քան ուշահաս մշակաբույսերի համար: Պարարտացման խնդրում պետք է հաշվի առնել նան տվյալ հողի տեսակը ն նրա մեջ եղած սննդանյութերի մատչելի պաշարների չափը: Հայաստանի հողերը կրով ապահովված են, ն բանջարային բույսերի պարարտացման համար, գլխավորապես օգտագործում են ազոտական, ֆոսֆորական ն կալիումական պարարտանյութերը: Հանքային պարարտանյութերի համառոտ բնութագիրը Ազոտը անհրաժեշտ է ամինաթթուների ն սպիտակուցների սինթեզի, բույսերի արագ, հատկապես վեգետատիվ օրգանների աճի համար: Միաժամանակ նրա ավելցուկի դեպքում իջնում է բույսերի ընդունակությունը

ցրտերին դիմանալու ն հիվանդությունների նկատմամբ: Դանդաղեցնում է պտղատվության օրգանների կազմավորման սկիզբը,պահպանման դեպքում վատանում է բանջարեղենների պահունակությունը: Ազոտով առատ չբալանսավորված սնուցումը /նիտրատային միացություններով/ նպաստում է բանջարեղենի մեջ մարդու առողջության համար վնասակար նիտրատների ն նիտրիտների կուտակմանը: Բանջարեղենների մեջ նիտրատների թույլատրելի առավելագույն խտությունը /1կգ- ում/ մգ/ պետք է լինի պոմիդորը` 60, գլուխ կաղամբը ն վարունգը` 150, սոխի տերնները` 379 ն գազարը, դդմիկը` 400 ն այլն:Դրա համար էլ ազոտական պարարտանյութերի չափից ավելի ն միակողմանի մուծումը առաջ է բերում բանջարեղենի որակի վատացում: Ազոտի պակասությունը առանձնապես վատ է անրադառնում տերնաբանջարների բերքի վրա, իսկ պտղաբանջարներում ազոտի պակասը առաջացնում է նան ծաղկավիժում ն պտղաթափ: Հանքային պարարտացման համար հիմնականում օգտագործում են ամոնիումի նիտրատը, որը պարունակում է մինչն 34% ազոտ, ամոնիում սուլֆատը` 20-21% ազոտ ն կարբիամիդը` 46% ազոտ: Ֆոսֆոր: Բոլոր բանջարային մշակաբույսերը հողից ֆոսֆոր ավելի քիչ են վերցնում, քան ազոտ ն կալիում: Սակայն ի նկատի պետք է ունենալ, որ բանջարեղենի, հատկապես երիտասարդ բույսերը տարբերվում են հողից ն հանքային պարարտանյութերից ֆոսֆորական թթուն վերցնելու իրենց ցածր ընդունակությամբ: Ֆոսֆորն առանձնապես անհրաժեշտ է բույսերի աճի ն զարգացման սկզբնական շրջանում: Բայց ն վեգետացիայի երկրորդ կեսին հողում ֆոսֆորի անհրաժեշտ քանակը բարձրացնում է դիմացկունությունը հիվանդությունների նկատմամբ, նպաստում է գեներատիվ օրգանների սկզբնավորմանը ն աճին, արագացնում է բանջարեղենի հասունացումը ն բարձրացնում նրանց պահունակությունը`ձմռան պահպանման դեպքում: Ֆոսֆորական բազմաթիվ պարարտանյութերից Հայաստանում օգտագործվում է միայն սուպերֆոսֆորատը, որը պարունակում է 18-20% ֆոսֆորական թթու /Ք2Օ5/: Կալիում: Հազարի, ճակնդեղի, գազարի, կաղամբի,պոմիդորի ն ամսաբողկի կողմից հողից հանված սննդատարերի մեջ գերակշռում է կալիումը: Գլուխ սոխը, սպանախը վերցնում են ավելի շատ ազոտ, քան կալիում: Կալիումը նպաստում է հյուսվածքներում ջրի պահպանմանը, նյութերի տեղաշարժին վեգետատիվ օրգաններից դեպի գեներատիվ օրգանները մասնակցում են սպիտակուցների ն ածխաջրերի կենսասինթեզին: Շատ մեծ է սննդառության այս տարրի դերը երկարատն պահպանման ժամանակ, նրա պարունակության բարձրացման գործում: Կալիումը մեծապես նպաստում է բույսերի կողմից ամոնիում նիտրատի, իսկ ֆոսֆորը` նիտրատային ազոտի օգտագործմանը:

Կալիումի պակասության դեպքում բույսերը մահանում են ամիակային թունավորումից, իսկ ֆոսֆորի պակասության ժամանակ չեն յուրացնում նիտրատային ազոտը: Կալիումի նկատմամբ առանձնապես մեծ պահանջ ունեն արմատապալարապտուղները, որոնք շատ օսլա կամ շաքար են կուտակում : Կալիումի պակասության դեպքում բանջարային բույսերի տերնաեզրերը գորշանում ու չորանում են: Եթե տերնը մուգ գույն ունի, բայց կուչ եկած ու ոլորված է, նշանակում է բավարար չափով ազոտ կա, իսկ կալիումը պակաս է: Հայաստանում կալիումական պարարտանյութերից մեծ կիրառում ունեն կալիումի քլորիդը ն 30-40% -ոց կալիումական աղերը: Միկրոպարարտանյութեր: Բույսերի մեջ 0,01%-ից պակաս պարունակությամբ քիմիական նյութերը կոչվում են միկրոտարրեր: Բույսերի աճի ու զարգացման համար ամբողջ օնտոգենեզի ընթացքում շատ կարնոր են 8, Խո, շ, Շս ,Շօ, Բ6, Խց, Խօ, Լ տարերրը, որոնք արագացնում են ֆոտոսինթեզի ընթացքը, բարելավում են ազոտի ն ածխաջրերի փոխանակությունը ն հարստացնում բանջարեղենների հանքային աղերի կազմը: Բույսի մեջ առանձին միկրոտարրերի բացակայությունը առաջացնում է քլորոզ, աճի ն զարգացման դադար ն բերքատվության իջեցում: Բորը ն մանգանը միասին նպաստում են տերնների մակերեսի մեծացմանը, սակայն կարճացնում են նրանց կյանքի տնողությունը, իսկ պղինձը ն ցինկը ազոտի հետ մեկտեղ երկարացնում են այն: Մանգանը բարձրացնում է ածխաթթու գազի ասիմիլյացիան ն մասնակցում է ֆոտոսինթեզին, նպաստում նիտրատային ազոտի յուրացմանը: Պղինձը բարելավում է ածխաջրային ու սպիտակուցային նյութերի փոխանակությունը ն ուժեղացնում նրանց շրջանառությունը: Պղնձի պակասը բերում է ծիլերի ոչնչացմանը, տերնների տուրգորի կորստին, դանդաղեցնում է ցողունակալումը: Ցինկի պակասը զգացվում է սնահողերում, շագանակագույն հողերում: Ցինկի նկատմամբ շատ զգայուն են պոմիդորը,լոբին,շաքարի եգիպտացորենը: Ցինկի պակասն առաջ է բերում տերնների քլորոզ, երիտասարդ տերնները դեղնում են , գագաթնային աճման բողբոջները մահանում: Մագնեզիումի պակասի դեպքում տերնները նմանվում են մանգանով քաղցածության ցուցանիշներին, միաժամանակ տերնները ոլորվում են ն կնճռոտվում: Մոլիբդենը ուժեղացնում է օդից պալարաբակտերիաների ազոտ յուրացնելու ունակությունը: Մոլիբդենի պակասը առաջացնում է տերնների կանաչ գունավորման թուլացում, խախտվում է ազոտափոխանակությունը, առաջացնում է տերնների եզրերի քլորոզ,որը բերում է տերնների եզրերի թեք մասը դեպի վեր: Երկաթի պակասի դեպքում հյուսվածքները մահանում են ն տերնները թափվում: Երկաթի նկատմամբ ավելի զգայուն են կաղամբը, պոմիդորը, կարտոֆիլը:

Յոդը ն կոբալտը ուժեղացնում են մի շարք ֆերմերների ակտիվությունը, բարձրացնում բույսերի ցրտադիմացկունությունը, չորադիմացկունությունը ն դիմադրողականությունը սնկային հիվանդությունների նկատմամբ: Պետք է նշել, որ միկրոտարրերի բացակայության դեպքում բույսերի վրա երնացող բոլոր բացասական հատկանիշներն առաջանում են միայն նրանց երկարատն բացակայության դեպքում: Դրա համար էլ առանձին միկրոտարրերի պակասի բացահայտումը ն նրանց մուծումը հողի մեջ կամ սերմերի նախացանքային մշակության եղանակով, կնպաստի բանջարեղենների բերքի բարձրացմանը: Բանջարային բույսերի օնտոգենեզում հանքային սննդառության նկատմամբ պահանջը շատ ուժեղ փոփոխվում է: Ծլող սերմերի սաղմը ծախսում է պաշարային նյութերը ն հողից սննդային տարրերի պահանջ չի զգում: Հետագայում ծիլերն անցնում են արմատային սնման: Այդ շրջանում հանքային սննդառության բացարձակ պահանջն աննշան է: Բայց երիտասարդ բույսերը շատ զգայուն են հողային լուծույթի մշտական կազմի ն խտության նկատմամբ: Որնէ սննդարար տարրի ոչբավարար պարունակությունը որոշակիորեն կանրադառնա բույսի հետագա զարգացման վրա: Երիտասարդ բույսերի արմատները կալիումը ն հատկապես ֆոսֆորը ավելի վատ են յուրացնում, քան ազոտը: Զարգացման սկզբում ֆոսֆորի անբավարարվածության դեպքում դանդաղում է բույսերի սնուցումը կոկոնակալման փուլին: Նախացանքային կամ նախասածիլային պարարտացումը,ինչպես նան սերմերի նախացանքային մշակումը միկրոտարրերով առաջ են բերում երիտասարդ բույսերի աճի արագացում, որը ուղեկցվում է բերքի մեծ հավելումով: Սածիլները առանձնահատուկ կարիք ունեն բարենպաստ սննդային ռեժիմի, քանի որ արմատների ոչ մեծ ծծող մակերեսը չի համապատասխանում շատ խիտ տեղաբախշված երիտասարդ բույսերի արագ աճին: Սածիլների համար պատրաստում են այնպիսի գրունտային խառնուրդ, որոնք հողային լուծույթի ոչ մեծ խտության դեպքում կարող են ապահովել սննդանյութերի անընդմեջ հոսքը արմատներին: Բույսերի արմատային համակարգի ն վերգետնյա մասի աճմանը համապատասխան պրոգրեսիվորեն ավելանում է նրանց կողմից հողից սննդանյութերի կլանումը: Արմատները հարմարվում են հողի լուծույթի խտության տատանումներին ն այդ ժամանակ հատկապես ինտենսիվորեն վերաճում է ազոտի կլանումը: Երկար վեգետացիոն շրջան ունեցող բույսերի մոտ ազոտի առավելագույն օգտագործումը սկսվում է ամռան կեսերին, իսկ վաղահաս մշակաբույսերի մոտ` գարնան վերջում - ամռան սկզբում, երբ աշնանը մուծված թարմ գոմաղբի քայքայումը նոր է սկսվում:

Դրա համար էլ վաղահաս բանջարային մշակաբույսերի ն սորտերի տակ նպատակահարմար չէ օրգանական պարարտանյութերը մտցնել թարմ վիճակում: Երկամյա մշակաբույսերի մոտ կալիումի ն Ֆոսֆորի օգտագործման պահանջն ուժեղ աճում է պահեստային նյութերի կուտակման սկզբում, իսկ այն բույսերի մոտ, որտեղ օգտագործվում են գեներատիվ օրգանները որպես սննդամթերք` մինչն կոկոնակալումը: Երկամյա մշակաբույսերի մոտ կալիումի ն ֆոսֆորի օգտագործման պահանջն ուժեղ աճում է պահեստային նյութերի կուտակման սկզբում, իսկ այն բույսերի մոտ,որտեղ օգտագործվում են գեներատիվ օրգանները որպես սննդամթերք` մինչն կոկանակալումը: Երկամյաների մոտ պաշարային օրգանների ձնավորման, ինչպես նան բոլոր բանջարային բույսերի պտղատվության վերջում հողից հանքային սննդանյութերի մոտիկ պահանջը կտրուկ իջնում է: Կաղամբազգիների, նեխուրազգիների ն մորմազգինների ընտանիքներից բանջարային բույսերի արմատների ծծող ուժը 3-6 անգամ թույլ է մի քանի հացահատիկային մշակաբույսերից: Երիտասարդ բույսերը հատկապես վատ են տանում հողային լուծույթի բարձր խտությունը: Օրինակ վարունգի ծիլերի համար լուծույթում աղերի խտության առավելագույնը 1 լիտր 0,3գրամ է, իսկ հասուն բույսերի համար` 0,5գրամ: Դրա համար էլ բանջարային բույսերի մեծամասնությունը վատ կամ միատեսակ վերաբերմունք չունի հողի աղակալման նկատմամբ: Ըստ աղադիմացկունության նրանց կարելի է բաժանել երեք խմբի: 1. ոչ աղադիմացկուններ` եգիպտացորեն, գազար, վարունգ, ամսաբողկ ն բոլոր մշակաբույսերի սածիլները. նրանք նկատելիորեն իջեցնում են բերքը, ուժեղ դանդաղեցնում աճը, կամ ոչնչանում են 0,1-0,4% աղակալման դեպքում: 2. Միջին աղադիմացկուններ` սոխ,պոմիդոր, շաղգամ, գոնգեղ, որոնք դիմանում են մինչն 0,4-0,6% աղակալման դեպքում: 3. Բարձրաաղադիմացկուններ` ճակնդեղ, բադրիջան, կաղամբ, դդում, ձմերուկ, նեխուր, որոնք տանում են մինչն 1% աղակալում: Բանջարային բույսերի մեծամասնությունը լավ բերք է տալիս չեզոք կամ թույլ թթվային հողերում: Սոխի, սխտորի, հազարի, սպանախի, ճակնդեղի, նեխուրի, տաքդեղի, լոբու համար հողային լուծույթի լավագույն ռեակցիան` ՔՒՀ-6,5, բադրիջանի, վարունգի, գլուխ կաղամբի ն ծաղկակաղամբի համար` ՔՒՀ6,5-6, գազարի, դդումի, պոմիդորի, ոլոռի համար` 6-5,5, իսկ բողկը, ամսաբողկը լավ են տանում, երբ ՔՒՀ 4,5-5: Հայաստանում բանջարաբոստանային մշակաբույսերի տակ ընկած տարածությունների հողերը չեզոք են կամ թույլ հիմնային` ՔՒՀ 7-7,2 ն հողերի կրացման / չեզոքացման/ կարիք չունեն:

Օրգանական պարարտանյութեր Բանջարաբուծության մեջ որպես օրգանական պարարտանյութ օգտագործում են գոմաղբը, տորֆը, տնային աղբը, թռչնաղբը, կոմպոստները, բուսահողը, ֆետալը ն վերջապես կենսահումուսը: Գոմաղբ: Ամենատարածված ն լավագույն օրգանական պարարտանյութն է, իր մեջ պարունակում է հանքային բոլոր սննդանյութերը, ինչպես նան միկրոտարրեր: Գոմաղբի հետ հողի մեջ է մտնում մեծ քանակությամբ օրգանական նյութ, որը բարելավում է հողի ֆիզիկական հատկությունները: Այն նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում հանքային սննդանյութերի յուրացման արդյունավետությունը բարձրացնելու ն միկրոօրգանիզմների կենսագործունեությունը ակտիվացնելու համար: Գոմաղբի քայքայման ընթացքում հողում առաջանում է ածխաթթու գազ, որը ջրում լուծվելով, նպաստում է հողի դժվարալույծ հանքային նյութերի լուծելիությանը ն շատացնում մատչելի սննդանյութերի քանակությունը: Բացի այդ ,գոմաղբի քայքայումից հողում առաջացած ածխաթթու գազի մեծ մասը, հողի ն օդի միջն տեղի ունեցած գազափոխանակության հետնանքով, հողից դուրս է գալիս ն, մեծացնելով օդում գտնվող ածխաթթու գազի պարունակությունը, բարելավում է բույսերի օդային սննդառությունը ասիմիլյացիայի ինտեսիվությունը ն նպաստում բերքատվության բարձրացմանը: Հողը գոմաղբով կարելի է պարարտացնել ն աշնանը, ն գարնանը: Կարճ վեգետացիա ունեցող բանջարային մի շարք մշակաբույսերի /հազար, սպանախ, ամսաբողկ, վաղահաս կաղամբ, ն այլն/ համար գոմաղբով պարարտացումը գարնանը այնքան էլ լավ արդյունք չի տալիս, որովհետն այդ բույսերը կարճ ժամանակում մեծ քանակությամբ սննդանյութերի կարիք են զգում: Այդ դեպքում պետք է օգտագործել լավ հասունացած, նույնիսկ գերհասունացած գոմաղբ /բուսահող/` նրա հետ խառնելով նան հանքային պարարտանյութեր: Բացի գոմաղբից, բանջարաբուծության մեջ որպես օրգանական պարարտանյութ լայնորեն օգտագործում են գոմաղբահեղուկ: Վերջինս հարուստ է ազոտով ն կալիումով: Ամենակարնորն այն է, որ այս պարարտանյութի մեջ սննդանյութերը գտնվում են լուծված ն բույսի համար մատչելի վիճակում, ն այդ շատ լավ պարարտանյութ է սնուցումների համար: Կոմպոստ Ճիշտ պատրաստված կոմպոստներում /խառնաղբ/ սննդանյութերը գտնվում են բույսերի համար մատչելի վիճակում, որն ապահովում է բարձր բերքի ստացումը: Մանր գյուղացիական տնտեսությունների համար ամենամատչելին խառը կոմպոստներն են, որոնք պատրաստվում են տնտեսություններում եղած թափուկներից` տնային կենդանիների աղբից, տնային աղբից,մոխրից, անասնակերի մնացորդներից, ծղոտից փչացած դարմանից,թափված տերններից, բանջարեղենի թփերից ն այլն:

Կոմպոստացնելու համար այս նյութերը շերտ-շերտ դասում են 1,5-2մ բարձրության կույտերով, ըստ որում կոմպոստացվող նյութերը որքան ավելի բարակ շերտերով դարսվեն իրար վրա, նույնքան ավելի հաճախ նրանք միմյանց կհաջորդեն ն կոմպոստը ավելի միապաղաղ ու բարձրորակ կստացվի: Կոմպոստացվող յուրաքանչյուր նյութի շերտը պետք է խոնավացնել գոմաղբահեղուկով: Բացի այդ, կոմպոստացվող նյութերի շերտերում հավասարաչափ շաղ են տալիս կիր, սուպերֆոսֆատ,մոխիր ն հանքային այլ պարարտանյութեր` կոմպոստակարգի 1մ2-ում յուրաքանչյուր պարարտանյութից 2,5-3կգ -ի հաշվով: Դարսելուց հետո կոմպոստակարգը պետք է ծածկել հողով կամ տորֆով: Կոմպոստացման ամբողջ ժամանակաշրջանում, որը տնում է 6-8 ամիս, կույտի խոնավությունը պետք է լինի 60-65 %: Դրա համար ժամանակ առ ժամանակ կոմպոստակույտը պետք է ջրել գոմաղբահեղուկով կամ ջրով: Բացի այն 2-3 անգամ պետք է շուռ տալ, լավ խառնել ն նորից դարսել ն խոնավացնել: Կոմպոստը գործածության համար պատրաստ է, երբ բոլոր նյութերի մեջ եղած կոպիտ մնացորդները լրիվ քայքայվել են: Բուսահող: Օրգանական նյութերը լրիվ քայքայված ամենաարժեքավոր գոմաղբային բուսահողն է: Այն նպատակահարմար է կիրառել սածիլների աճեցման ն թաղարների պատրաստման համար որպես հողախառնուրդ, ինչպես նան սերմերի ցանքի կամ սածիլների տնկման ժամանակ արմատը սնող շերտում բնային մուծման համար: Բուսահողը հողն են մուծում 1,5-3կգ/մ2 չափաքանակով: Թռչնաղբ: Դա արագ գործող ն բույսերի համար թեթն մատչելի հանքային սննդաէլեմեմտներով պարարտանյութ է: Ավելի արժեքավոր են աղունիկների ն հավերի ծերտը: Թռչնաղբը հիմնականում օգտագործում են բանջարաբոստանային մշակաբույսերի սնուցումների համար: Այս դեպքում թռչնաղբը նոսրացնում են ջրում` թարմ ծեռտը 1կգ. 10 լիտր ջրին ն չոր ծեռտը` 0,5կգ-ը 10-12 լիտր ջրին: Մեկ դույլ լուծույթը տրվում է 1մ2 վրա: Որպեսզի ազոտի կորստից խուսափենք, պատրաստ լուծույթը պետք է օգտագործել անմիջապես: Թռչնաղբը 1,5-2 ամիս պահելուց, ազոտի կորուստը կազմում է 30-60%: Տորֆ: Հայաստանում եղած Վարդենիսի տորֆի հանքերում եղած տորֆը չեզոք է կամ թույլ թթվային ն կրացման կարիք չի զգում: Այս տորֆը պարունակում է շատ ազոտ, բայց բույսի կողմից դժվար յուրացվող օրգանական ձնով ն միայն 2-3% -ն է հեշտ յուրացվում, այն էլ նիտրատների ն ամիակի ձնով: Հանքում եղած տորֆի պաշարները չեն բավականացնի դաշտերի պարարտացման համար, այդ պատճառով այն օգտագործում են միայն պաշտպանված գրունտում սածիլների աճեցման ն գրունտի հողախառնուրդի պատրաստման համար: Լավ արդյունք կտա, եթե տորֆը կոմպոստացվի: Այս դեպքում տորֆը մշակում են հանքային պարարտանյութերի լուծույթով /ամիակային ջրով,

սուպերֆոսֆատով, ֆոսֆորական ալյուրով, կալիում քլորիդով կամ այլ կալիումական պարարտանյութերով/: Կոմպոստացված տորֆը ազոտի պարունակությամբ գերազանցում է գոմաղբին: Նրան կարելի է օգտագործել կոմպոստացումը,սկսելուց 6 ամիս հետո մուծման առաջին իսկ տարին` կտա բարձր արդյունք: Տորֆոֆեկալային կոմպոստ: Արդյունավետ ն արագ գործող պարարտանյութ է, իրենից ներկայացնում է տորֆի, մարդու արտաթորանքի ն մեզի խառնուրդ: Նրանում ազոտը կրկնակի շատ է, քան գոմաղբի մեջ`,կալիումը ն ֆոսֆորը` նույնպես: Սանիտարական /հիգիենիկ/ նկատառումներով ֆակելը մաքուր ձնով /հում ձնով օգտագործում/ բանջարային մշակաբույսերի տակ չի կիրառվում: Երնանի Աէրացիայում մշակվում է քաղաքի աղբը ֆակերի հետ միասին ն գրանուլացված ձնով պահեստավորվում:Այն որպես օրգանական արժեքավոր պարարտանյութ կարելի է օգտագործել բանջարաբոստանային մշակաբույսերի տակ:

Նոր կենսաօրգանական պարարտանյութ «Կենսահումուս» Դարեր շարունակ գյուղացին հողի ուժը ստուգել է անձրնաորդերի օգնությամբ, որոնք իրենց մարսողական ուղու միջոցով անց են կացնում, մանրացնում,հասցնում հողի ն օրգանական նյութերի միատար զանգվածի, որոնք պարունակում են բույսերի սնման համար անհրաժեշտ տարրեր: Անձրնավորդերի վառ կարմիր գույնը, գիրությունը ն ակտիվությունը եղել են առատ բերքի ստացման նախապայման, իսկ գունատությունը ն անշարժունակությունը `հողի հյուծվածության մասին ահազանգ /Զ. Դարվին, 1936/: ԱՄՆ-ում անձրնաորդերի բուժման ն կենսահումուսի ստացման ու օգտագործման պիոներներից մեկը համարվել է մասնագիտությամբ բժիշկ Բարրետը: Այդ գործով նա զբաղվել է 1936թ-ից, «Երկրագործ-որդը» իր գրքում /1947թ./ ն հաղորդում է, որ իր տնտեսության եկամտաբերության բարձրացման գործում հասել է մեծ արդյունքների անձրնավորդերով հողը պարարտացնելու միջոցով: 1959թ. Ամերիկայում ստացան հողային որդի նոր տարատեսակը` կալիֆորնիական կարմիր որդի նոր հերմոֆրոդիտ հիբրիդը, որի համար կերի աղբյուր կարող են ծառայել օրգանական ծագումով տարբեր սուբստրատներ` գոմաղբի /բացի թռչնաղբից/, բանջարեղենի, մրգերի թափոններ,թուղթ, տորֆ ն այլն: Այն ակտիվ գործում է արհեստական պայմաններում, ապահովելով բարձր արդյունավետություն, որը պայմանավորված է`կյանքի տնողությամբ /16 տարի /, ն պտղաբերությամբ / 1 կարմիր որդը տարվա ընթացքում կարող է տալ մինչն 1500 անհատ / անկանոն ջերմաստիճանով ն 0,8–1,0գ. զանգվածով: Պարզվել է, որ կարմիր որդը,սնվելով գոմաղբով, այն վերափոխվում է կենսահումուսի: Կենսահումուսի յուրահատուկ միկրոֆլորան վերականգնում է հողի կարնոր ֆունկցիաները ն բարձրացնում բերրիությունը: Կենսահումուսում առկա է բակտերիալ ֆլորա /մինչն 20000 միլիարդ գաղութ/ , որը հազար

անգամ գերազանցում է գոմաղբին: Այստեղից հետնություն, որ կենսահումուսը դրականորեն ազդելով հողի ագրոքիմիական ն կենսաբանական հատկություններին, բարձրացնում է բերրիությունը, բարելավում հողի սանիտարական վիճակը, նպաստում պեստիցիդների քայքայմանը, ապահովելով էկոլոգիապես մաքուր բերքի ստացումը: Կենսահումուսի անալիզի տվյալներից պարզվել է, որ այն պարունակում է 40-50% չոր օրգանական զանգված, 10-12% հումուս, 45-55% խոնավություն, 0,8-3,0% ազոտ, 1,3-2,5% ֆոսֆոր,1,2-3,0% կալիում, 4,5- 8% կալցիում, 0,6-2,3% մանգան, 0,6-2,5% երկաթ, 3,5-5,1 մգ/կգ պղինձ, 28-55 մգ/կգ ցինկ, թթվայնությունը` ՔՒ 6,8-7,2 է: Այսպիսով բացարձակ չոր քաշի մեջ հումուսը կազմում է 25-30%, իսկ մինչն 50% խոնավության ապրանքային սուբստրատում` 15%: Մեր հանրապետությունում կալիֆորնիական կարմիր որդի միջոցով կենսահումուսի արտադրությանն ավելի քան 10 տարվա պատմություն ունի: Այն սկսել են առաջին գործարար մարդիկ ն զբաղվել են կենսահումուսսի, բայց ոչ որդերի առնտրով: ՀՀ «Ագրոգիտասփյուռ» ձեռնարկությունը հիմնահարցի լուծման համար այլ ուղղություն ընտրեց.ոչ թե արտադրել ն իրացնել կենսահումուսը, այլ կազմակերպել որդերի զանգվածային բազմացումը ն նրանցով մատակարարել գյուղացիական տնտեսությունները ն ձեռնարկության մշակած փոքրածավալ արտադրության տեխնոլոգիայի ներդրմամբ նպաստել տեղերում կենսահումուսի արտադրությանը: 1995թ-ից կենսահումուսի ստացման հենակետերն են հիմնվել մարզերի գյուղացիական 220 տնտեսություններում: Բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում Գ.Ժ.Սարգսյանի, Գ.Հ.Ասլանյանի, Գ.Ա.Ղարիբյանի, Լ.Մ.Թադնոսյանի, Ա.Վ.Չոբանյանի ն ուրիշների կողմից ուսումնասիրվել է բանջարաբոստանային մշակաբույսերի վրա կենսահումուսի ուսումնասիրության ազդեցությունը մշակաբույսերի արդյունավետության վրա: Հետազոտության արդյունքները բերվում են համապատասխան գլուխներում: Ա վկայում է այն մասին, որ այսօրվա դրությամբ չկա ավելի արդյունավետ, էկոլոգիապես մաքուր, արագ ազդող պարարտանյութ, քան այն: Կենսահումուսը` պարարտանյութի նոր տեսակ է, որը պարունակում է շուրջ 12-15% հումուս, չեզոքացնում է հողային լուծույթի ռեակցիան, իջեցնում քիմիացման արտաքին միջոցների անտրոպոգեն /մարդածին/ ազդեցությունը: Ինտենսիվ ֆերմենտացիայի շնորհիվ այսպիսով` կենսահումուսի օգտագործման գիտական ն արտադրական համաշխարհային փորձը կենսահումուսը հողում կուտակում է մեծ քանակությամբ կենսաբանական ակտիվ նյութեր, /աուքսին, հետերոաուքսին/ մակրո ն միկրոտարրեր, ֆերմենտներ, վիտամիններ, ամինաթթուներ, ն ստեղծելով ուրույն միկրոֆլորա, այն խթանում է բույսերի աճն ու զարգացումը, բարձրացնելով նրանց արդյունավետությունը: Բոլոր պարարտանյութերը առավել արդյունավետ են լինում, երբ կիրառվում է որոշ համակարգ, որը կոչվում է պարարտացման համակարգ ն սերտորեն կապված է ցանքաշրջանառության համակարգի հետ:

Պարարտացման համակարգը ագրոմիջոցառումների կարնոր օղակներից մեկն է ն բանջարաբոստանային մշակաբույսերի համար բաղկացած է միմիյանց հետ օրգանապես կապված մի քանի օղակներից: 1. Սածիլների պարարտացումն ու սնուցումը փակ ն բաց սածիլանոցներում: 2.Հողի հիմնական պարարտացումը ցրտահերքի կամ նախացանքային մշակության տակ: 3. Բանջարային բույսերի շարային, տեղական կամ բնային պարարտացումը, երբ պարարտանյութերը հող են մտցվում ցանքի ժամանակ` շարքերում կամ սածիլները տնկելիս` բներում: 4. Բանջարային բույսերի դաշտային սնուցում, երբ պարարտանյութը տրվում է վեգետացիայի ընթացքում մի քանի անգամ: Բանջարաբոստանային մշակաբույսերի առանձին խմբերի համար կարելի է հանձնարարել պարարտացման հետնյալ միջին չափաքանակները` 1 հեկտարին: Տերնաբանջարների համար հեկտարին 60-80տ. օրգանական պարարտանյութեր /գոմաղբ/, կամ 4 տ. կենսահումուս, 3,5-4ց.ամոնիակային սելիտրա, 4-4,5 ց. սուպերֆոսֆատ, 1-1,5 ց. կալիումական աղ: Պտղաբանջարների համար` հեկտարին 30-40տ. օրգանական պարարտանյութ /գոմաղբ/ կամ 3տ. կենսահումուս, 2,5-3ց. ամոնիակային սելիտրա, 4,5-5ց. սուպերֆոսֆատ, 1-1,5ց. կալիումական աղ: Արմատապալարապտուղների համար` հեկտարին` 2-2,5ց. ամոնիակային սելիտրա, 3,5-4ց. սուպերֆոսֆատ, 2-2,5ց. կալիումական աղ: Բոստանային մշակաբույսերի համար` հեկտարին` 30-35տ. օրգանական պարարտանյութ /գոմաղբ/ կամ 3տ. կենսահումուս, 2,5-3ց.ամոնիակային սելիտրա, 3,5-4ց. սուպերֆոսֆատ, 1,5-2ց. կալիումական աղ: Գոմաղբ չլինելու դեպքում պետք է բարձրացնել հանքային պարարտանյութերի չափաքանակները:

ԳԼՈՒԽ 4

ՊԱՇՏՊԱՆՎԱԾ ԳՐՈՒՆՏ

Պաշտպանված գրունտ են կոչվում բոլոր այն կառուցվածքները, որոնք սարքավորված են արհեստական կլիմա կամ բարելավված միկրոկլիմա ստեղծելու համար` արտասեզոնաին ամիսներին գյուղատնտեսական մշակաբույսեր աճեցնելու նպատակով: Հայաստանի համարյա ամբողջ տարածքում հնարավոր չէ ջերմասեր, երբեմն էլ ցրտադիմացկուն, բայց ուշահաս մշակաբույսերից ն սորտերից ստանալ բերք ` սերմերը դաշտում ցանելու ճանապարհով: Այս դեպքում, որպեսզի արագացվի բանջարեղենի ստացումը բաց գրունտից, սածիլներն աճեցնում են պաշտպանված գրունտում, հետագայում այն մշտական տեղում տնկելու համար: Բնակչությունը ամբողջ տարին թարմ բանջարեղենով մատակարարելու հիմնական ուղիներից մեկը` դա նրանց աճեցումն է պաշտպանված գրունտում: Հետնաբար պաշտպանված գրունտն ունի կրկնակի նշանակություն. 1.Սածիլների պատրաստումը բաց ն պաշտպանված գրունտի համար, 2.Բանջարեղենի արտադրությունը այն ժամկետներին, երբ այն չի ստացվում բաց գրունտում: Պաշտպանված գրունտի բանջարաբուծությանը հատուկ են հետնյալ առանձնահատկությունները: 1. Տեխնիկական բազայի առկայությունը, որը հնարավորություն է տալիս ստեղծելու բույսերի նորմալ աճի ու զարգացման համար անհրաժեշտ նպաստավոր գործոններ, անկախ տարվա ժամանակի ն եղանակի վիճակից /հատուկ շերտեր, պաշտպանող ն տաքացնող կառույցներ, բույսերի արհեստական սննդի համակարգ ն այլն/ : 2.Բաց գրունտի բանջարաբուծության համեմատությամբ ոչ մեծ հողային տարածություն. 3.Շինության մակերեսի ն տարածության բացառիկ ինտենսիվ օգտագործում, երբեմն բույսերը տեղաբաշխում են անցումներում, մի քանի հարկերով ստելաժների վրա: 4. Շատ բարձր բերքատվություն: Եթե բաց գրունտում պոմիդորի ռեկորդային բերքը հասնում է 1000-1200ց., իսկ վարունգինը` 300-400 1հ-ից, ապա ջերմոցներում` 2000-3000ց. 1հ-ից գնահատվում է որպես լավ բերք: 5. Ձեռքի աշխատանքների մեծ ծախսումները համատեղվում են արտադրության ն էլեկտրոֆիկացման բարդ կիրառումների, իսկ մի շարք դեպքերում համալիր աշխատանքների ավտոմատացման հետ: 6. Արտադրանքի բարձր ինքնարժեքը: Դա բացատրվում է մեծ ծախսումներով, կապված արհեստական կլիմայի ստեղծման անհրաժեշտությամբ ն ագրոտեխնիկայի առանձնահատկությունների հետ, որոնք հաշվարկված են միավոր մակերեսի ինտենսիվ օգտագործմամբ:

7. Բաց գրունտի համեմատությամբ ավելի բարդ ագրոտեխնիկա, կառուցվածքների բարձր արժեք, անհրաժեշտ միկրոկլիմայի ստեղծման համար տեղադրված գործիքների շահագործումը պաշտպանված գրունտի աշխատողներից պահանջում է մասնագիտական գիտելիքներ ն բարձր որակավորում: Միաժամանակ չպետք է մոռանալ, որ պաշտպանված գրունտը, որպես միասնական արտադրություն, զուգակցված պետք է լինի բաց գրունտի բանջարաբուծության հետ` տնտեսության ռացիոնալ կազմակերպումը ն բանջարեղենի արտադրությունն ամբողջ տարվա ընթացքում ապահովելու համար: Պաշտպանված գրունտի կառույցներն են` ջերմատները, ջերմոցները, ջեռուցվող գրունտը, ն սինթետիկ թաղանթներով ծածկված չտաքացվող գրունտը: Այս կառույցների ծավալը, տիպերը,նրանց թիվն ու հարաբերությունը տնտեսության կամ ձեռնարկության համար որոշվում են, ելնելեվ տնտեսության կազմակերպական-տնտեսական հնարավորություններից: Պաշտպանված գրունտի կառույցներում օգտագործվող նյութերը կարելի է բաժանել երկու խմբի` 1.Լույսի համար անթափանց նյութեր`բետոն, աղյուս,մետաղ, փայտ, պլաստիկ նյութերի մեծ մասը. 2. Լուսաթափանց նյութեր` ապակի ն թափանցիկ պոլիմերներ: Լույսի համար անթափանց նյութերից կարելի է կառուցել շինություններ, միայն սնկեր ն շամպինիոն աճեցնելու համար: Լույսի համար անթափանց նյութերի ագրոշահագործման գնահատման դեպքում հաշվի են առնում նրանց ջերմահաղորդականությունը, երկարատնությունը, ամրությունը ն արժեքը: Լուսաթափանց նյութերի գնահատման դեպքում կարնոր է իմանալ նան նրանց օպտիկական ն այլ հատկանիշներ, որոնցով որոշվում է պաշտպանված գրունտում բույսերի աճեցման հաջողությունը: Սովորական ապակուց լավ են թափանցում արեգակի լույսի սպեկտրի տեսանելի մասի ճառագայթները, կասեցնում է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների 98% -ը ն նա անթափանց է ինֆրակարմիր ճառագայթների համար: Կախված ապակու որակից, նրա թափանցիկությունը փոփոխվում է 70-ից մինչն 90%: Ձմեռային ջերմատներում օգտագործում են բարձր թափանցիկության /80-90%/ ապակիներ, գարնանային ջերմատներում ն ջերմոցներում թույլատրելի է մինչն 70-75% թափանցիկություն: Ապակին ունի մեծ պնդություն / 2,2 գ/սմ3 ն 1մ2–ին 60-150 անգամ ծանր է նույն մակերեսի թաղանթներից: Ջերմատների համար վերցնում են 3-5 մմ հաստության ապակի, իսկ ջերմոցների համար` 2-3մմ: Հանրահայտ է, որ պաշտպանված գրունտում հիմնականում օգտագործվող ապակին, որպես ծածկոց ունի մի շարք թերություններ` ճկուն չէ, փշրվող է, ծանր է, ունի ոչ բարձր լուսաթափանցկունություն, չի անցկացնում

ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները, որոնք այնքան կարնոր են բույսի աճի ու զարգացման համար : Ապակու օգտագործումը պահանջում է փայտյա, երկաթյա կամ երկաթբետոնի թանկարժեք կառուցվածքներ: Այս կարնոր խնդրի լուծման ուղիներից մեկը` պոլիմերային թաղանթներով+ծածկած կառուցվածքների օգտագործումն է: Բանջարաբուծության մեջ օգտագործում են ագրոշահագործման տարբեր հատկանիշներ ունեցող պոլիէթիլենային թաղանթներ: Չտաքացվող գրունտի համար` օգտագործում են 0,08 մմ, տաքացվող գրունտի համար` 0,008-0,12մմ, գարնանային ջերմատները ծածկելու համար` 0,12-0,25մմ հաստության թաղանթ: Արտադրությունը թողարկում է 1,2-ից մինչն 6մ լայնության թաղանթ:

Սինթետիկ լուսաթափանց թաղանթների տեսակները: Պոլիէթիլենային թաղանթ /ՊՊէ/: Այս պոլիէթիլենը ներկայումս բուսաբուծության մեջ կիրառվող ամենահիմնական պոլիմերային նյութն է: Բարձր մոլեկուլային պոլիմեր է, թափանցիկ, անփայլ, ունի սպիտակավուն կամ թեթն կապտավուն երանգավորում, հիդրոֆոբ մակերես: Թաղանթը ճկուն է, մթնոլորտային պայմաններում գործնականում չի փոխում գծային չափերը: Ջրի, գոլորշու ն գազերի համար անթափանց է: Լավ է անցկացնում թթվածինը, ածխաթթու գազը, /ՇՕ2/ : Թաղանթը չի ենթարկվում սնկերի ազդեցությանը, բույսերի համար թունավոր չէ ն չունի հոտ: Նրա թափանցիկությունը ուղիղ ճառագայթների համար կազմում է 60%: Չկայունացված պոլիէթիլենային թաղանթը շահագործման ընթացքում արագ կորցնում է սառնամանիքադիմացկունությունը ն փոքր անցքերի մեջ փոշու հատիկներ նստելու պատճառով, արագ կորցնում է օպտիկական հատկությունները, թափանցիկությունն իջնում է 15-20%-ով: Թաղանթը գիշերվա ընթացքում թույլ է պաշտպանում հողը ջերմային ճառագայթումից ն, ապակու համեմատությամբ, թաղանթի տակ 1-20-ով ցածր ջերմություն է լինում: Թաղանթի մաշվածությանը նպաստում են բարձր ջերմությունը ն ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները: Պոլիէթիլենային թաղանթի շահագործման ժամկետը նույնիսկ ցածր արեգակնային ճառագայթման գոտում կազմում է 3-5 ամիս: Թաղանթի հիդրոֆոբ մակերեսի վրա խոնավությունից խտացված կաթիլները գնդաձն են ն թաղանթի տատանման դեպքում հոսում են ներքն: Օպտիկական հատկությունների տեսակետից` լուսաթափանց է արեգակնային սպեկտրի ինչպես տեսանելի, այնպես էլ անտեսանելի ուլտրամանուշակագույն ն ինֆրակարմիր ճառագայթների համար: Արեգակի տեսանելի կամ ֆոտոսինթետիկ ակտիվ ճառագայթները / ՖԱՌ/ թաղանթն անց է կացնում 75-85% ով ն գերազանցում է ապակուն, որի թափանցիկությունը սպեկտրի այդ մասում կազմում է 50%:

Արեգակի ուղիղ ճառագայթները պոլիէթիլենն անց է կացնում 35%-ով, որը կարնոր նշանակություն ունի բույսերի մեջ ն պտուղներում չոր նյութերի կուտակման համար: Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները ներթափանցում են թաղանթից 60-72%,իսկ ապակուց չեն թափանցում: Այդ է պատճառը,որ ապակու տակ սածիլներ աճեցնելիս, շրջանակները բացելու դեպքում, բույսի տերնների վրա առաջանում են այրվածքներ:

ԿԱՅՈՒՆԱՑՎԱԾ ՊՈԼԻէԹԻԼԵՆԱՅԻՆ ԹԱՂԱՆԹ /ՊՊէՍ/

Արտաքինով չի տարբերվում պոլիէթիլենային թաղանթից /ՊՊէ/: Թաղանթը մթնոլորտադիմացկուն է ն նշանակալիորեն դանդաղ է հնանում: Շահագործման տնողությունը երկու անգամ գերազանցում է պոլիէթիլենային թաղանթին: Ջերմային պայմանները համարյա նույնն են: Բանջարային մշակաբույսերի բերքատվությունը ՊՊԵԱ-տակ էականորեն չի տարբերվում ՊՊէից:

ԿԱՅՈՒՆԱՑՎԱԾ ԱՄՐԱՑՎԱԾ Պէ ԹԱՂԱՆԹ /ՊՊէՍԱ/

Բնութագրվում է լավագույն մթնոլորտադիմացկունությամբ ն դիմանում է քամիների ն ձյան ճնշմանը: Թաղանթը բարձր ճնշման տակ ամրապնդվել է պոլիէթիլենային թելով: Օպտիկական ճառագայթումը ՊՊէՍԱ - ի տակ 10-12%-ով ցածր է, քան ՊՊէ-ի տակ : Թաղանթի հաստությունը նպաստում է մեծ կաթիլների առաջացմանը` հատկապես ջերմոցներում: ՊՊէՍԱ-ի տակ ջերմային ռեժիմն ավելի կայունացված է լինում, վերոհիշյալ թաղանթների համեմատությամբ: Շահագործման ժամկետը 2-3 տարի է: Նախատեսվում է տաքացվող գրունտի ն ջերմատների համար: Թաղանթների ծախսման նորման բերված է աղ. 2-ում:

ՊՈԼԻՎԻՆԻԼՔԼՈՐԻԴԱՅԻՆ ԹԱՂԱՆԹ /ՊՊՎԽ, ԳՈՍՏ 16272-70/

Այս թաղանթը անցկացնում է 90% տեսանելի, 22% ուլտրամանուշակագույն ն միայն 5-10% ինֆրակարմիր ճառագայթներ: Դանդաղ է փոխում թափանցիկությունը, այսինքն համատեղում է ապակու ն Պէ - ային թաղանթի լավագույն հատկությունները: Կիրառելի է ինչպես փոքր չափի հիմնակմախքների, տաքացվող գրունտի, ջերմոցների, այնպես էլ ջերմատների համար: Շահագործման տնողությունը 3-4 տարի է: Պոլիամիդային թաղանթ /Պէ-4/: Պոլիամիդային խեժից արդյունաբերությունը թողարկում է մի քանի տեսակի թաղանթներ: Պոլիկապրոլակտամից արտադրվում է ն լայն տարածում է ստացել ՊԿ-4 կամ պերֆոլ թռչնաղբը: Այս թռչնաղբի տակ լավ է աճում ու զարգանում վարունգի բույսը:

Պոլիամիդային թաղանթն անգույն է, ապակենման, ինչպես ցելոֆանի փաթաթանի նյութը ն թողարկվում է 1,24 մետր լայնությամբ փաթեթներով: Բարձր ջերմությունից թաղանթը սեղմվում է , իսկ ցածր ջերմությունից` լայնանում : 1մ2 օգտակար տարածություն ծածկելու համար պահանջվում է 1,5 մ2 թաղանթ: Արեգակի սպեկտրի տեսանելի մասը անց է կացնում 85-90% ով, իսկ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները `60-70% -ով:

Անգարային ջերմատուն միաշերտ ծածկոց Բլոկավոր ջերմատուն միաշերտ ծածկոց Բլոկավոր ջերմատուն երկշերտ ծածկոց Երկթել ջերմոց ՈՒ-ՌՊ20 տեսակի Բազմանկյունի հիմնակմաղք Փոքր չափի թունելային ծածկոց 1մ2 թաղանթի կշիռը, գ

Օգտակար տարածության գործակիցը

Կառուցվածքի տեսակը

ՊՈԼԻէԹԻԼԵՆԱՅԻՆ ԹԱՂԱՆԹԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՆՈՐՄԱՆ ԱՇՏՊԱՆՎԱԾ

ԳՐՈՒՆՏԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐՈՒՄ, տ/հա.

Օգտագործման նորման ըստ թաղանթի հաստության, մմ 0,08

0,10

0,12

0,15

0,20

0,25

1,9

-

-

2.30

2,87

3,89

9,31

1,7

-

-

2,06

2,57

3,43

3,86

3,4

-

-

4,12

5,14

-

-

1,4

-

1,41

1,68

-

-

-

1,4

1,05

1,41

1,68

-

-

-

1,2

0,97

1,21

1,45

-

-

-

-

ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ: Հաշվարկի մեջ մտցված է 10% վերանորոգման ն մնացուկների համար:

Այս նորմանները տարածվում են ՊՊէ, ՊՊէՍ, ՊՊէՍԱ թաղանթների համար: Օգտակար տարածության գործակիցը` պատերի, առաստաղի գումարային տարածության հարաբերությունն է կառուցվածքի ինվենտարային տարածության նկատմամբ: ՋԵՐՄՈՑՆԵՐ: Ըստ կառուցվածքի ջերմոցները լինում են միաթեքգետնափոր, միաթեք-վերգետնյա ն երկթեք տիպի: Այս տիպերից առավել տարածված` ռուսական միաթեք տիպի ջերմոցներն են` կենսաբանական կամ տեխնիկական ջեռուցմամբ:

Հայաստունում հիմնականում տարածված են միաթեք ջերմոցները` արնային տաքացմամբ: Ռուսական միաթեք տիպի ջերմոցը բաղկացած է փոսից, արկղից, ապակեպատ շրջանակից ն ծածկոցից: Կախված շահագործման ժամանակից, ջերմոցի փոսի խորությունը լինում է 40-70սմ: Ձմռան ամիսներին շահագործվող ջերմոցների փոսերը ունեն 60-70սմ խորություն, իսկ փետրվար, մարտ, ապրիլ ամիսներին շահագործվողներինը` 40-50սմ: Ջերմոցների փոսի լայնությունը 1,5 մ է, իսկ երկարությունը կախված է նրանից, թե մեկ փոսի վրա քանի ջերմոցային շրջանակ է դրվում: Արտադրության փորձը ցույց է տվել, որ ամենահարմարը ձեռնարկությունների ն մեծ ֆերմերային տնտեսությունների համար 20 շրջանականոց ջերմոցներն են, իսկ փոքր գյուղացիական տնտեսությունների համար` 10 շրջանականոց: Ջերմոցի ամենաթանկարժեք մասը շրջանակն է, որի պատրաստումը պահանջում է մեծ ուշադրություն: Շրջանակները պատրաստում են այնպիսի փայտանյութից, որը ջուր վատ է ծծում, թեթն է ն դիմացկուն: Այդպիսին է սոճու / չափի/ փայտը, որից ն հիմնականում կառուցվում են ջերմոցային շրջանակները: Ջերմոցային շրջանակն ունի ստանդարտ մեծություն` 160» 106սմ, ն երեք միջնաձողերով բաժանված է չորս լուսանցքների: Շրջանակներ պատրաստելու համար, տախտակներից բացի, անհրաժեշտ է նան հետնյալ նյութերը` սպիտակ / բեմսկի / ապակի կամ պատուհանի կիսասպիտակ 1,5-2մմ հաստության սովորական ապակի` յուրաքանչյուր շրջանակի համար 1,6-1,7մ2; օլիֆեփած ձեթ` յուրաքանչյուր շրջանակին 0,3կգ, օխրա կամ սուրիկ (փոշի) օլիֆին խառնելու ն շրջանակները ներկելու համար: մածիկ (զամասկա)` յուրաքանչյուր շրջանակին 1,2կգ: ապակու մանր մեխ` մեկ շրջանակին 0,01կգ: Պատրաստի մեկ շրջանակի քաշը 16-18կգ-է: Շրջանակը պատրաստում են այնպես,որ միացման տեղում ոչ մի անցք և արանք չմնա, դրա համար փայտյա բոլոր միացվող մասերը նախապես թրջում են օլիֆով, ապա միացնում, որպեսզի այդ արանքներևից ջուրը չներթափանցի և շրջանակը չփթի: Ջերմոցի կարնոր մասն է նան արկղը, որը դրվում է փոսի վրա` շրջանակները դասավորելու համար: Արկղերը պատրաստում են նան երկաթբետոնից: Շրջանակների մակերեսի համապատասխան անհրաժեշտ է պատրաստել ծղոտի ծածկոցներ: Ներկայումս օգտագործում են նան վատինա: Այս բոլորից բացի անհրաժեշտ է ձեռք բերել նան երկաթի եղաններ, բահեր, փայտե թիեր, ձեռքի փոցխեր, քլունգներ, պատգարակներ, հողի մաղեր, հարթաչափեր,հողի ն օդի ջերմաչափեր, հարթիչներ, ցանքատախտակներ / մարկյոր/ ջերմոցային շարքացան, թաղար պատրաստելու հաստոց, դույլեր, ցնցուղներ, սնուցումների համար լուծույթ պատրաստելու տակառներ ն ռետինե խողովակներ:

ՊՈԼԻՄԵՐԱՅԻՆ ԾԱԾԿՈՑՆԵՐՈՎ ԿՈՒԼՏԻՎԱՑԻՈՆ ԿԱՌՈՒՅՑՆԵՐ

Այն կարնորագույն պահանջները, որոնք ներկայացվում են սինթետիկ թաղարների տակ նոր կառույցների պատրաստման նկատմամբ, կայանում են հետնյալում` դա կառույցի / հիմնակմախք/ պարզությունն է, էժան լինելը ն 1մ2 ինվենտարային տարածության վրա նյութերի նվազագույն ծախսումն է: Փոքր չափի կառույցների ձնը ն չափերը, մասնավորապես ծածկոցների ն ջերմոցների համար, պետք է ապահովի աճեցվող բույսերի առավելագույն հնարավոր բարձրություն ն ստեղծի լավագույն պայմաններ նրանց նորմալ աճի ու զարգացման համար /լույս, ջերմություն, օդի խոնավություն ն այլն/ ն շահագործման ընթացքում այդ կառույցներում ջերմության կորուստը պետք է լինի աննշան քանակի: Կառույցի պարզությունը, թեթնությունը, քանդելու ն հավաքելու հարմարությունը հնարավորություն են ստեղծում անցնելու ոչ ստացիոնար կառույցների կիրառման: Փոքր չափի կառույցներում պետք է առավելագույն չափով օգտագործել պոլիմերային թաղանթների առավելությունները ն ապահովել այնպիսի պրոցեսների մեքենայացումը , ինչպիսին են` դրանց տեղադրումը դաշտում, թաղանթների փռումը ն ամրացումը, ինչպես նան տվյալ կառույցներում սածիլների ն բանջարեղենի աճեցման ընթացքում հիմնական արտադրական պրոցեսների մեքենայացումը: Պոլիմերային ծածկոցներով կուլտիվացիոն կառույցները հիմնականում բաժանվում են երեք խմբի` ջերմոցներ, պարզ խմբակային ն թունելային ծածկոցներ ն ջերմատներ: ՋԵՐՄՈՑՆԵՐ: Ավելի առաջավոր ն օրգինալ կառույց կարելի է համարել ինժիներ Խ.Ա.Եսինի կողմից պատրաստված երկթեք թաղանթածածկ ջերմոցը վրանաձն ծածկոցով /նկ. 1/:

Նկ.1: Խ.Ա.Եսինի երկթեք հիմնակմախք, մակերեսը 24 մ /ջերմոց/

1. Արկղ 20սմ լայնություն, 3սմ, հաստության տախտակից, 2. .ճակատ, 3. օդափոխիչ անցքի դռնիկ, 4. օդափոխիչ անցք, 5. արկղի հենակ /5»5»5սմ

չափի/ 6. թամբաձողի հենակ /5»5»100սմ չափի/ 7. կողային հենակ /5»5»126սմ չափի/ 8. թամբաձող /5»5»12գծ.մ/ 9. ձողափայտ /բոբինա 6»6սմ., 12,5մ ութանկյուն ձող. 2 հատ/, 9ա. ձողափայտի բռնիչ, 10. սինթետիկ թաղանթ, 11. շերտաձողիկ: Այս հիմնակմաղքի /каркас/ երկարությունը 12մ է , լայնությունը 2մ է, իսկ բարձրությունը 0,6մ է: Սակայն գործնականում հիմնակմախքի երկարությունը ն լայնությունը կարելի է փոփոխել: Այս հիմնակմախքը պատրաստվում է փայտանյութերից /նկ. 1/: Ն.Մ. ԳՈՆՉԱՐՈՒԿԸ պարզեցրեց Խ.Ա.ԵՍԻԵՎԻ երկթեք առանց շրջանակի ջերմոցի կառույցը, փոքրացրեց լայնությունը ն հասցրեց 1,5մ-ի, երկարությունը `12մ ն բարձրությունըէ 0,6մ-ի /նկ. 2/: Հիմնակմախքների կողային հենակների վրա անցքեր արվեց, որտեղ ն, ցցափայտեր տեղադրելով, հեշտությամբ կարելի է կանոնավորել օդափոխանակությունը:

Նկ.2. Երկթեք վերգետնյա հիմնակմախք / մակերեսը 18մ2/ ջերմոց: 1. շրջանակ /5»5սմ, Լ Հ 150+55 Հ 205սմ/, 2. թամբաձող /5»5սմ, Լ Հ 200սմ/ 3. կողային հենակ /5»5սմ, Լ Հ 95սմ/ 4. թամբաձողի հենակ /5»5 սմ, Լ Հ 100սմ/ 5. ամրացման փայտ /5»5սմ, Լ Հ 30սմ/ 6. շերտաձողիկ, 7. սինթետիկ թաղանթ, 8. ձողափայտ, 8ա. ձողափայտի բռնակ:

Նկ. 3 ՈՒՌՊ –20 / մակերեսը 19,2մ2, ջերմոց/: 1.սինթետիկ թաղանթ, 2. կողային տախտակ, 3.ձողային հենակ, 4. ամրացուցիչ 5. ամրացման փայտ:

ՈՒՌՊ / УРП / ՔԱՆԴՈՎԻ - ՀԱՎԱՔՈՎԻ ԵՐԿԹԵՔ ՀԻՄՆԱԿՄԱԽՔ

Ռուսատանի դաշնության բանջարային տնտեսության գիտահետազոտական ինստիտուտը Ն.Ի. Գոնչարուկի հիմնակմախքի տարբերակի հիման վրա մշակել ն առաջարկել է ՈՒՌՊ–20 մակնիշի հավաքովի ծածկոց ջերմոցներ: Դրանք բաղկացած են հիմնակմախքներից, որոնցից յուրաքնչյուրն ունի կողային երկու տախտակներ, հանովի 3 ծպեղներ ն թամբաձող թաղանթով ու երկու հենակներով : Հիմնակմախքները դասավորվում են կողք կողքի ն իրար միանում 2-6 հատով: Դիմառքները վերածածկվում են թաղանթով: Ճակատային մասերը ծածկվում են թաղանթի իջնող ծայրով, որն ամրացվում է որնէ ծանրոցի կամ : ցցափայտի միջոցով /նկ. 3/ : Հիմնակմախքի չափերն են 6»1, 6»0,7մ Հ 9,6մ2 : ՊԱՐԶ ԽՄԲԱՅԻՆ ԾԱԾԿԵՐ: Բանջարաբոստանային մշակաբույսերի սածիլների ն բանջարեղենի տարբեր տեսակների աճեցման ու աշխատարար մյուս պրոցեսներն առավելագույն չափով մեքենայացնելու համար, հարմար դարձնելու նպատակով, Գ.Ա. Ղարիբյանի կողմից առաջարկվել են, քանդովի, հավաքովի ն փոխադրովի հիմնակմախքների մի քանի մոդիֆիկացիաներ: Սածիլների աճեցման համար առաջարկվող հիմնակմախքի / նկ. 4/ հատվածները պատրաստվում են 6-10 մմ հաստություն ունեցող երկաթալարերից ն վերնից ու ներքնից գամիկների օգնությամբ միացվում են 35 սմ հաստությամբ փայտյա ձողիկներով: Թաղանթը վրանաձն փռվում է հիմնակմախքի վրա ն ծայրերից ամրացվում ձողափայտին կամ եզրերին լցվում է հող:

Նկ.4. Երկթեք վերգետնյա շարժական հիմնակմախք / մակերես 9մ2 /

1. հենափայտ / 5 » 6 սմ, 0,2 գծ. մետր,/ 2. գամիկ, 3. ձողափայտ / 6 » 6 սմ , 6,5 գծ. մետր/ 4. ձողափայտի բռնակ, 5. սեգմենտ / 8մմ հաստություն, 250 սմ երկարության երկաթալար /, 6. թամբաձող / 3 » 5 սմ, 6 գծ. մետր/, 7. անցք, 8. սինթետիկ թաղանթ, 9. 02 թաղանթից:

Նկ. 5: Վրանաձն վերգետնյա շարժական հիմնակմախք / մակերեսը 13,2մ2/: 1. հենափայտ / 5 » 5 սմ, 12,1 գծ.մ/, 2. գամիկ, 3. ձողափայտ /6 » 6 սմ, 12 գծ.մ./, 4. ձողափայտի բռնակ, 5. սեգմենտ / 8մմ հաստության, 250 սմ երկարության երկաթալար/, 6. թամբաձող/ 3 » 5 սմ, 12 գծ.մ./, 7. անցք /գամիկի համար/ 8.շերտաձողիկ 9. սինթետիկ թաղանթ: Շահագործումից հետո հիմնակմախքը կարելի է լրիվ հավաքել , պահեստավորել, կամ տեղափոխել մեկ այլ հողամաս: Բադրիջանի ն տաքդեղի սածիլների աճեցումից հետո նույն տեղում տվյալ մշակաբույսերը աճեցնելու ն ուշ աշնան շրջանում բերք ստանալու նպատակով, առաջարկվում է հիմնակմախքի նոր մոդիֆիկացիա /նկ.5/: Երկարությունը 12մ, է, լայնությունը` 1,1 մ, իսկ բարձրությունը` 70սմ: Հիմնակմախքը կառուցվում է 8-10մմ հաստության երկաթալարից, նրա հատվածները վերնից ն ներքնից գամիկներով միացվում են 3-5սմ հաստության փայտյա ձողիկների հիմնակմախքներին: Օգտագործելուց հետո հիմնակմախքը կարելի է լրիվ հավաքել, պահեստավորել, կամ տեղափոխել մեկ այլ տեղ: Արտադրության պայմաններում ջերմասեր բանջարային մշակաբույսերի աճեցման վաղ բանջարեղենի արտադրության կազմակերպման կարնորագույն հարցի նպատակով առաջարկվել է նոր հիմնակմախք /նկ. 6/, որն ավելի էժան է մի շարք երկրներում գոյություն ունեցող բոլոր մոդիֆիկացիոներից ն պրակտիկ է: Հիմնակմախքը կազմված է սեգմենտներից, որոնք միմյանց միացվում են ամրացնող ձողիկների օգնությամբ, որոնք անցնում են սիգմենտի ներքնից

եռակցված խողովակների միջով: Ամրացնող ձողիկների փոխարեն կարելի է օգտագործել շպագատ, այս դեպքում խողովակների կարիք չի լինում: Փոքր չափի ծածկոցների ամենատարածված ձնը թունելային ծածկերն են: Սրանք պատրաստվում են 5-6մմ հաստության երկաթալարից, արմատուրայից կամ պլաստմասե խողովակից, դաշտում տեղադրվում է յուրաքանչյուրը 1մ հեռավորության վրա ն ամրացվում շպագատներով, որոնց վրա փռված թաղանթի ծայրերը ծածկվում է հողով: Թունելային ծածկոցների յուրաքանչյուր 100մ2 համար օգտագործվում է 80կգ.երկաթալար, 0,15- 0,2 կգ,շպագատ ն 220-250մ2 սինթետիկ թաղանթ:

Նկ. 6: Բազմանկյուն հավաքովի հիմնակմախք / մակերեսը 9մ2/ 1. սեգմենտ / երկարությունը 280 սմ, հաստությունը 8 մմ/, 2,3,4 ձգող ձողիկներ /երկարությունը 600սմ,լայնությունը 8մմ/, 5. խողովակ / երկարությունը 10 սմ, լայնությունը 0,5 դյում/, 6. ցցափայտ / երկարությունը 20 սմ/, 7. սինթետիկ թաղանթ:

Նկ. 7 Թունելային տիպի ծածկոցներ Մեկ հա-ի վրա ծախսվում է մոտ 600 կամար / 1 կամարը 2,5 մ երկարություն ն 4-6 մմ հաստության երկթալար/, 800- 1000 կգ. պոլիէթիլենային թաղանթ, 250-300 ցցափայտեր ն 20-25 կգ շպագատ: Ներկայումս Հայաստանում ֆերմերային ն գյուղացիական տնտեսությունների հողամասերում թունելային ծածկոցների տակ հարյուրավոր հեկտարների վրա մշակվում է բանջարեղեն: Վերոհիշյալ վերջին մոդիֆեկացիաները Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, համարվում են հեռանկարային: ՋԵՐՄԱՏՆԵՐ: Կուլտիվացիոն կառույցների այս տիպը նշանակալիորեն ավելի քիչ է տարածված, քան թաղանթապատ ջերմոցները ն թունելային ծածկերը: Դա բացատրվում է նրանով, որ պոլիէթիլենային թաղանթի օգտագործումը հարատն չէ, նան, որ բացատրվում է նպատակահարմար կոնստրուկցիայի բացակայությամբ լայն ներդրման դեպքում: Այս բոլորի հետ միասին, ինչպես ցույց է տվել բազմաթիվ տնտեսությունների փորձը, որոնք ունեն մի շարք մոդիֆիկացիաների թաղանթապատ ջերմատներ , նույնիսկ ոչ կատարելագործված ն բարելավված, նրանց կիրառումը լրիվ եկամտաբեր է: Մասնագետների երաշխավորությամբ, լավագույն ն ընդունելի մոդիֆիկացիան Արարատյան հարթավայրի պայմաններում պետք է համարել. Ա. 810-1-1,83 տիպային նախագիծը, որը նախատեսված է սածիլներ ն բանջարեղեն աճեցնելու համար: բ. 810- 93 տիպային նախագիծը, որը նախատեսված է բանջարեղեն աճեցնելու համար:

ՋԵՐՄՈՒԹՅԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐԸ ԹԱՂԱՆԹԱԾԱԾԿ ԿԱՌՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ

Բանջարաբուծության մեջ կիրառվող տաքացման եղանակները միավորվում են երեք հիմնական խմբերի մեջ` արնային կամ հիլիոտաքացում, կենսաբանական, տեխնիկական: ԱՐնԱՅԻՆ ՏԱՔԱՑՈՒՄ: Հայաստանում հողի հորիզոնական մասի 1մ2 տարածության վրա ընկնում է 4-5 մլն. կիլոջեկ արեգակնային էներգիա: Մեկ տարում այդ քանակության էներգիայից շուրջ 80%-ը թափանցում է պաշտպանված գրունտի կառույցների ներքո ն տաքացնում այն: Տաքացած հողը, բույսերը, կառույցի մասերը ն կահավորումները իրենց հերթին ճառագայթում են էներգիա ինֆրակարմիր ճառագայթման ձնով: Քանի որ ապակուց ջերմային ճառագայթներ չեն թափանցում, ուստի ստեղծվում է այսպես կոչված ջերմային էֆեկտ ն կուտակվում է ծածկի տակ: Արնային տաքացումով կառույցներում ջերմային ռեժիմի կանոնավորումը հնարավոր է միայն օդափոխության ն մթեցման ճանապարհով: Ջերմության կանոնավորման այլ եղանակ նրանցում անհնար է: Հետնաբար, տաքացման արնային եղանակը, չնայած բոլորից շատ է կիրառական ն գործածական , սակայն պաշտպանված գրունտի կառույցներում արեգակնային ջերմությունը կծառայի նան կենսաբանական ն տեխնիկական տաքացումների համար, որպես լրացուցիչ էներգիա: ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՏԱՔԱՑՈՒՄ : Այս նպատակի համար օգտագործում են գոմաղբը, տնային աղբը, ծղոտը,թեփը, ն այլ օրգանական նյութեր, որոնք քայքայման ընթացքում անջատում են ջերմություն: Կենսաբանական տաքացվող նյութերի լավագույն խոնավությունը պետքէ լինի 65-70%: Քայքայման ընթացքում գոմաղբից ն այլ կենսաբանական նյութերից անջատվում է ջերմություն, ածխաթթու գազ, ամիակ ն ջուր: Ածխաթթու գազը, ընկնելով կառույցի օդային տարածության մեջ, բարենպաստ է ազդում բույսերի նորմալ աճի, զարգացման ն բերքատվության վրա: Ամիակը հողը հարստացնում է ազոտով, իսկ ջրային գոլորշիները բարելավում են խոնավության ռեժիմը: Կիսաքայքայված գոմաղբը ն կենսաբանական նյութերը / բուսահող/ համարվում են հիանալի օրգանական պարարտանյութ բաց գրունտի համար ն հանդիսանում են պաշտպանված գրունտի հողախառնուրդի պարարտացման հիմքը: Տաքացման այս ձնն ունի նան թերություններ, այն աշխատարար է, աշխատողների համար ստեղծվում է անբավարար սանիտարահիգենիկ պայմաններ: Այստեղ ջերմությունը կանոնավորել հնարավոր չէ,այն արագորեն բարձրանում է, հասնում առավելագույնին, որից հետո աստիճանաբար նվազում է:

Ջերմոցները տաքացնելու համար կենսաբանական վառելանյութից լավագույնը` ձիու թարմ աղբն է, որը փխրուն է, օդաթափանց ն ծղոտով հարուստ: Կույտ արած ձիու թարմ աղբը 5-6 օր հետո սկսում է լավ տաքանալ ն 7-րդ օրը ջերմությունը հասնում է 750 -ի, 5-6 օր հետո ջերմությունը իջնում է մինչ 50-550-ի, այնուհետն, դանդաղորեն իջնելով, չորս ամսից հետո հասնում է 10-120 –ի: Ամենագործածականը տավարի ն 1/3-ից 1/2մաս ձիու թարմ աղբի խառնուրդն է: Ջերմոցը կարելի է լցնել միայն այն ժամանակ, երբ կույտ արած գոմաղբը լավ տաքացել է ն ունի 50-550-ից ոչ պակաս ջերմություն: Փոսի մեջ կենսավառելանյութը լցնում են մինչն եզրերը ն 1-2 օր ծածկում շրջանակներով` ջերմությունը բարձրանալու նպատակով, որից հետո նստեցվում է` այրման պրոցեսը դանդաղեցնելու համար: 1 շրջանակի տակ գնում է 0,5տ.վառելանյութ: ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՏԱՔԱՑՈՒՄ: Պաշտպանված գրունտի տարբեր օղակներում /ջերմատներ, ջերմոցներ, տաքացվող գրունտ, ծածկոցներ/ նպատակահարմար է օգտագործել ՋԵԿ-երի ջերմությունը: Տնտեսապես ավելի շահավետ է արդյունաբերության ջերմային մնացուկների օգտագործումը: Մետալուրգիայի, ցեմենտի, քիմիական արդյունաբերության ն այլ բնագավառներում մեքենաների սառեցման համար օգտագործում են մեծ քանակությամբ ջուր,որը այդ պրոցեսում տաքանում է մինչն 60-900: Այդ ջերմությունը, անջատված գոլորշիները ն գազերը կարելի է օգտագործել պաշտպանված գրունտի տաքացման համար: Տեխնիկական ջեռուցման բոլոր տեսակների ընդհանուր թերությունն այն է, որ դրանց կառուցման ն պահպանման համար անհրաժեշտ է մեծ քանակի կապիտալ ն շահագործման ծախսեր: Տաքացման ամենատարածված եղանակը կենտրոնական ջրային ջեռուցումն է, որն ունի հետնյալ հիմնական մասերը. 1. Ջերմակենտրոն կամ կաթսայատուն, ՋԵԿ-ի ջերմային մնացորդ ն այլն: 2. Ուղիղ ն հետադարձ խողովակներ, որոնք 65-1400 ջերմության տակ ջուրը տանում են կուլտիվացիոն կառույց ն 30-350-ի տակ վերադարձնում կաթսայատուն: 3. Տաքացվող սարքեր, որոնք ջերմությունը հաղորդում են պաշտպանված գրունտի հողին ն օդին: Հողի տաքացման համար երբեմն օգտագործում են ասբոցեմենտ, աղյուս կամ պլաստմասայից պատրաստված խողովակներ: Թեթն կառուցվածքի թաղանթածածկ հիմնակմախքներում ն գարնանային թաղանթածածկ ջերմատներում ավելի նպատակահարմար է օգտագործել օդային տաքացման եղանակը,որն ավելի էժան է ն արդյունավետ:

Հողի տակից գրունտի տաքացման համար օգտագործվում են ասբոցեմենտի խողովակներ, որոնց միջոցով անցնում է տաք օդը: Օդային տաքացման համար օգտագործում են ՍՏԴ- 300 , ԱՊՎՍ –5030, ԱՊՎՍ 110-80, ՍՏԳ -150, ՈԳ-3,5 մակնիշի ագրեգատներ, էլեկտրակալորիֆերներ, կոնդիցիոներ ՕՎԱ-150 ն այլն: Ագրոտեխնիկական գնահատմամբ կուլտիվացիոն կառույցներում տաքացման լավագույն ձներից մեկը պետք է համարել էլեկտրատաքացումը, որը հնարավորություն է տալիս հեշտությամբ պահպանել ցանկացած ջերմային ռեժիմը, այն հուսալի է աշխատանքում, տեխնիկապես անվտանգ է ն բույսերի համար անվնաս: Թաղանթածածկ կառույցներում օդի տաքացման համար կիրառվում են էլեկտրակալորիֆերներ, կամ հատուկ տաքացնող ՍՅՕՍԽՎ ն ՊՕՍԽՎՏ մակնիշի լարեր, իսկ գրունտի տաքացման համար` ՊՕՍԽՊ մակնիշի լար /տեխնիկական տաքացման համակարգում ամենաէժան էլեկտրատաքացումն է, որի կիրառման դեպքում գարնանային կառույցներում 1մ2 տաքացման համար պահանջվում է 100-200 կվատ/ժամ էլեկտրաէներգիա/: Այս դեպքում էլեկտրատաքացումը զգալիորեն էժան է կենսաբանական տաքացումից ն տնտեսում է բանվորական ուժը: Դրա համար վերջին ժամանակներում գարնանային ջերմատներում, տաքացվող գրունտում ն ջերմոցներում օգտագործում են տաքացման տվյալ տեսակը:

ԲԱՑ ՍԱԾԻԼԱՆՈՑՆԵՐ

Բացի ջերմոցներից, բանջարեղենի սածիլների զգալի մասը աճեցվում է բաց սածիլանոցներում, ըստ որում Արարատյան հարթավայրում ն մասամբ նախալեռնային գոտում, պոմիդորը, տաքդեղը ն բադրիջանը հնարավոր է մշակել գրունտային սածիլներով, իսկ լեռնային շրջաններում այդ մշակաբույսերի սածիլները անպայմանա պետք է աճեցնել ջերմոցներում: Բացի այդ, ուշահաս ն միջահաս կաղամբների սածիլները Հայաստանի բոլոր գոտիներում աճեցվում են բաց սածիլանոցներում: Բաց սածիլանոցներում պետք է հատկացնել ջերմոցներին մոտ գտնվող լավագուն հողակտորներից մեկը, որն ունենա լավ ստրուկտուրա, զերծ լինի մոլախոտերից, հյուսիսային քամիներից պաշտպանված: Մեկ հեկտար մշակաբույսերի սածիլներ աճեցնելու համար պահանջվում է 150-200քմ սածիլանոցի տարածություն, որից ստացվում է 45000-70000 սածիլ: Սածիլանոցի հողը պետք է հերկել անպայման աշնանը` 25-30սմ խորությամբ ն պարարտացնել կանոնավոր պահպանված գոմաղբով` հեկտարին 80տ.հաշվով, ավելացնելով 2,5-3ց/հա սուպերֆոսֆատ ն 1 ց/հա կալիումական աղ: Սածիլանոցի մարգերը պետք է ունենան 1,5մ լայնություն ն 15-20մ երկարություն, մարգերի թմբերը լինեն 45-50սմ, ն տափակ, որպեսզի խնամքի

աշխատանքները կատարելիս բանվորները մարգերի մեջ չմտնեն ն աշխատեն թմբերի վրա կանգնած: Լայն թմբերը թույլ են տալիս գարնան ցուրտ գիշերներին սածիլանոցի մարգերը ծածկելու համար, թմբերի վրա փայտե ձողեր գցել ն նրանց վրա ծածկոցներ փռել: Բաց սածիլանոցների ցանքի ն խնամքի աշխատանքները նույնն են, ինչ որ ջերմոցներինը: էժան պոլիէթիլենային թաղանթների երնան գալուց հետո, բաց սածիլանոցների տարածություններինը զգալիորեն կրճատվել են ն այդ տեսակը կիրառվում է հազվադեպ:

ՄԻԿՐՈԿԼԻՄԱՆ ԾԱԾԿՈՑՆԵՐԻ ՏԱԿ ԵՎ ՋԵՐՄՈՑՆԵՐՈՒՄ

Յուրաքանչյուր գոտի, շրջան ն դաշտ ունի իր հողակլիմայական առանձնահատկությունները: Ջերմասեր բանջարաբոստանային ն մշակաբույսերի, հատկապես պոմիդորի տաքդեղի, բադրիջանի, վարունգի, ձմերուկի, սեխի բարձր ն կայուն բերք ստանալու համար անհրաժեշտ է իմանալ ն պրակտիկ գործունեության ընթացքում հաշվի առնել հողակլիմայական պայմանների առանձնահատկությունները: Դրանք մեծ չափով ազդում են կուլտիվացիոն կառույցների ջերմային, լուսային, խոնավության ռեժիմների ն բույսերի աճման ու զարգացման օրինաչափությունների վրա: Դրանցով են պայմանավորվում բանջարային մշակաբույսերի աճման համար ընդունված ագրոտեխնիկական միջոցառումները: Արարատյան հարթավայրը, որը համարվում է բանջարեղենի արտադրության հիմնական գոտին, իր մեջ ընդգրկում է Արարատի ն Արմավիրի տնտեսությունների հողային տարածությունները, որոնք գտնվում են ծովի մակերնույթից 800-ից 1000մ բարձրության վրա: Այդ գոտին աչքի է ընկնում համեմատաբար հարթ ռելիեֆով ն ստորերկրյա ջրերի հարստությամբ: Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է: Գարունը տաք է ն կարճատն, չոր ն պարզ եղանակով, աշունը չորային է , երկարատն ն , տաք: Բազմաթիվ տարիների տվյալներով օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 110,բացարձակ նվազագույնը տատանվում է -17-300, իսկ առավելագույնը ` 39-400: Անսառնամանիքային օրերի թիվը հասնում է մինչն 213-ի, ամենաքիչը 163-ի, ամենաշատը 234-ի: 00-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը կազմում է 42780, իսկ 100-ից բարձրը` 3873: Գարնանային ն աշնանային ցրտահարությունների ժամկետներն են` ամենավատը մարտի 8-ից, միջինը ապրիլի 6-ին, ամենաուշը մայիսի 13-ին: Վաղ աշնանը` հոկտեմբերի 1-ին, միջինը նոյեմբերի 6-ին, ամենաուշը նոյեմբերի 25-ին: Բարենպաստ օրերի թիվը բարձր է` 198-207 օր, որը շատ է անհրաժեշտ ջերմասեր բանջարային մշակաբույսերի համար:Մթնոլորտային

տեղումների միջինը տատանվում է 200-300մմ-ի սահմաններում, որից 90-105 մմ տեղում է նոյեմբեր- մարտ իսկ մնացածը ապրիլ-հոկտեմբեր ամիսներին: Օդի հարաբերական խոնավության քանակությունը օրինաչափորեն կապված է օդի ջերմաստիճանի բարձրացման ն տեղումների քանակի հետ: Հաստատված է, որ վաղահաս սպիտակագլուխ կաղամբի, ծաղկակաղամբի, ամսաբողկի, հազարի ն այլ ցրտադիմացկուն մշակաբույսերի համար օրվա միջին լավագույն ջերմաստիճանը պետք է տատանվի 8-140Շ-ի սահմաններում, իսկ վարունգի, պոմիդորի,տաքդեղի, բադրիջանի, ն այլ ջերմասեր մշակաբույսերի համար 18-220Շ-ի: Թվարկված յուրաքանչյուր խմբի համար անհրաժեշտ է ջերմաստիճանի որոշ գումար: Այսպես, պոմիդորի ն վարունգի համար ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը 100Շ-ից բարձր կազմում է 1800-20000 Շ:

ՍԻՆԹԵՏԻԿ ԹԱՂԱՆԹՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ՊԱՇՏՊԱՆՎԱԾ

ԳՐՈՒՆՏՈՒՄ

Հայաստանում բանջարաբուծության մեջ սինթետիկ թաղանթների օգտագործման, նոր հիմնախմբերի ստեղծման գործով աշխատանքներ են տարվել դեռնս 1960 թվականից, նրանց տակ ուսումնասիրվել է միկրոկլիմայի առանձնահատկությունները ն մշակվել է բանջարաբոստանային մշակաբույսերի սածիլների աճեցման ն արտասեզոնային ամիսներին նրանց արտադրության կազմակերպման տեխնոլոգիայի համակարգը / Գ.Ա. Ղարիբյան, 1960-1970թթ., Ա.Վ.Նշանյան, 1964-1967թթ., Բ.Ա.Խուդոյան 1975-1978թթ/: Սովորաբար կուլտիվացիոն կառույցներոմ ստեղծվող պայմանները բնորոշվում են որպես միկրոկլիմա: Դա ճիշտ կլինի, եթե վերցնենք միայն կառույցներն առանց նրանց մեջ աճեցվող բույսերի, իսկ բույսերի առկայության դեպքում, որոնք անշուշտ մեծ ազդեցություն են թողնում օդերնութաբանական տարրերի ընթացքի վրա, ավելի ճիշտ կլինի անվանել ոչ թե միկրոկլիմա, այլ ֆիտո- միկրոկլիմա: Լուսաթափանց սինթետիկ թաղանթների ֆիզիկական հատկությունների ն գործադրվող կառույցների առանձնահատկությունների շնորհիվ դրանց տակ ստեղծվում է հատուկ միկրոկլիմա, որը որոշակիորեն տարբերվում է ապակեծածկ ջերմոցների տակ եղած ռեժիմից: Դիտումների արդյունքըները ցույց են տվել ,որ սինթետիկ թաղանթները, լավ անցկացնելով արեգակնային ճառագայթները, ստեղծում են օդի ն հողի բարձր ջերմային ռեժիմ / աղյուսակ 3/: Ինչպես երնում է `

Աղյուսակ 3 Տարբեր ծածկոցների տակ օդի ն հողի ջերմաստիճանների ընթացքը հնգորյակներով. -

Հողի t0 ը 5սմ խորության վրա Հիմնակմախք ներում Պ4-4-ի տակ

Պէ-ի տակ

17,7 20,1 21,4 25,9 29,4 25,2 23,1

Ջերմոցներում ապակու տակ

19,1 22,1 22,0 27,9 30,1 24,1 23,7

բաց դաշտում

19,0 22,7 22,1 27,8 30,9 23,6 24,9

Պէ-ի տակ

10,5 15,5 16,5 19,1 19,3 15,9 17,2

Հիմնակմախք ներում

ՊԿ-4-ի տակ

Ջերմոցներում ապակու տակ

21-26/3 27-31/3 1-5/4 6-10/4 11-15/4 16-20/4 21-25/4

Բաց դաշտում

Դիտումների ժամկետը

Օդի միջին t0-ը

9,5 13,4 15,0 17,2 16,7 14,9 15,9

15,6 15,2 17,4 20,1 20,5 17,4 18,4

16,0 15,4 17,1 20,3 20,5 17,5 18,4

15,1 14,5 16,5 20,7 21,3 17,4 18,0

Բերված տվյալներից չտաքացվող գրունտում պոլիէթիլենային թաղանթի տակ առաջին երկու հնգորյակում օդի միջին ջերմաստիճանը տատանվել է 17,7-20,1-ի սահմաներում, որը համեմատած ապակու ն պոլիամերային թաղանթի հետ 1,4-2,60-ով ցածր է եղել: Պոլիէթիլենային թաղանթի տակ ջերմաստիճանը շատ չի բարձրանում, որովհետն վերջինիս տակ ստեղծվում են ցրված ճառագայթներ: Սածիլների աճման ամբողջ շրջանում գիշերվա նվազագույն ջերմաստիճանը հասնում է 2,1-ից 8-ի սահմաններին, երբ բաց դաշտում, այն տատանվում է 2,10-ից 4,20-ի միջն: Ծածկոցների տակ հողում կուտակվում է բավական քանակությամբ ջերմություն, որն անհրաժեշտ է սերմերի ծլման ն սածիլների նորմալ աճի ու զարգացման համար: Առանձին օրեր, յուրաքանչյուր երկու ժամը մեկ, գրանցված օդի ն հողի ջերմաստիճանների ընթացքի մասին բերված տվյալները (դիագրամ 1, դիագրամա 2) նս խոսում են հոգուտ ծածկոցների.

Դիագրամ 1. Օրվա օդի ջերմաստիճանի ընթացքը 1.Բաց դաշտ,2.պոլիամիդային թաղանթ, 3.պոլիէթիլենային թաղանթ, 4. Ապակի

Դիագրամ 2. Օրվա հողի ջերմաստիճանի ընթացքի. 1. .Բաց դաշտ, 2.պոլիամիդային թաղանթ, 3.պոլիէթիլենային թաղանթ, 4. Ապակի Գիշերները կուլտիվացիոն կառույցներում կոնվեկտիվ ն ռացիոն ջերմակորուստների հետնանքով հողի ն հատկապես օդի ջերմաստիճանը զգալիորեն ցածրանում է ն երբեմն մոտենում է դրսի ջերմաստիճանին, սակայն հողի ջերմաստիճանը չի ենթարկվում այնպիսի խիստ տատանումների, ինչպիսի լինում է օդի ջերմաստիճանի նկատմամբ: Սինթետիկ թաղանթների տակ օդի հարաբերական խոնավությունը բարձրանում է առանձնապես գիշերվա ն առավոտյան ժամերին (97-98%), իսկ գիշերվա ժամերին ջերմաստիճանի բարձրացմանը զուգընթաց իջնում է օդի հարաբերական խոնավությունը` հասնելով 42-60%:

Դիագրամ 3. Օդի հարաբերական խոնավությունը տասնօրյակներով 1.Պոլիէթիլենային թաղանթ, 2.Պոլիամիդային թաղանթ, 3.Ապակի

Դիագրամ 4. Լույսի պայծառությունը տարբեր ծածկոցների տակ 1. Բաց դաշտ, 2.Պոլիամիդային թաղանթ, 3.Պոլիէթիլենային թաղանթ, 4. Ապակի

Ցերեկվա ժամերին արնոտ օրերին, երբ հիմնակմախքիներ թաղանթներով հերմետիկորեն փակված են լինում, գոլորշին մառախուղի նման կանգնում է թաղանթի տակ: Ջրի կաթիլների գոյացման, մառախուղի առաջացման ն թաղարների անցքերի փոշու հատիկներով լցվելու պատճառով, պոլիէթիլենային թաղանթի տակ ստեղծվում են ցրված ճառագայթներ: Թաղանթաթափանց բոլոր կառույցներում օդի հարաբերական խոնավությունը անհամեմատ ավելի բարձր է, քան ապակեպատ կառույցներում ն բաց դաշտում (դիագրամ 3): Ուսումնասիրության տվյալները ցույց են տվել, որ շահագործման ընթացքում սինթետիկ թաղանթների լույսի պայծառությունն ավելի բարձր է եղել ապակու համեմատությամբ: Պոլիէթիենային թաղանթը մեկ ամիս շահագործելուց հետո, լույսի թափանցիկությունը հավասարվում է ապակուն (դիագրամ 4): Օրվա մեջ յուրաքանյուր ժամը մեկ կատարված դիտումների արդյունքները ցույց են տալիս, որ ն արնային ն ամպամած օրերին ծածկոցներից թափանցած լույսի քանակությունը բավարար է բույսի աճի ն զարգացման համար: Արնոտ օրերին լույսի պայծառությունը տատանվել է 10-47 հազար լյուքսի, իսկ ամպամած օրերին լույսի պայծառությունը 5 հազար լյուքսից բարձր է եղել ն ֆոտոսինթեզի պրոցեսը կանգ չի առել: Լույսի պայծառությունը պարզ ն ամպամած օրերին:

Դիագրամ 5. 1. Ապակի, 2. Պոլիամիդային թաղանթ, 3. Պոլիէթիլենային թաղանթ, 4. Բաց դաշտ:

ԳԼՈՒԽ 5

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԽՆԱՄՔԻ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ցանքաշրջանառությունում մշակաբույսերի ճիշտ ընտրությունը ն հերթափոխությունը պայմանավորված է ոչ միայն նրանով, թե հողագործը ինչ է պլանավորում ցանելու տվյալ հողակտորի վրա, այլ նան մշակվող բույսերի բնույթով, դրանց կենսաբանական առանձնահատկություններով ն հողի վրա թողած ազդեցությամբ: Տարբեր մշակաբույսեր պահանջ ունեն հողի սննդանյութերի նկատմամբ: Որոշ մշակաբույսեր ընդունակ են յուրացնել հողում եղած դժվարալույծ միացությունները, մյուսները օգտվում են հիմնականում ջրալույծ միացություններից: Բույսերի ընտրության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան դրանց պահանջը խոնավության նկատմամբ: Հացաբույսերի, սոխի արմատները փնջաձն են ն հիմնականում, տարածվում են վարելաշերտում,մինչդեռ առվույտի,հատիկաընդեղեն -ների, դդմազգիների ն մի շարք այլ մշակաբույսերի արմատները առանցքային են, թափանցում են ավելի խորը ն ընդունակ են օգտվելու հողի խորը շերտերի խոնավությունից ն սննդանյութերից: Բույսերի հերթափոխությունը որոշելիս, անհրաժեշտ է նկատի ունենալ նան այն հանգամանքը, որ բակլազգիների ընտանիքին պատկանող բույսերը / առվույտ, երեքնուկ, շաբդար, վիկ, հատիկաընդեղեններ/ հողը հարստացնում են ազոտով, բարելավում նրա ստրուկտուրան ն լավ նախորդներ են հանդիսանում շատ մշակաբույսերի համար: Ճիշտ հերթափոխությունը շատ անհրաժեշտ է նան մոլախոտերի, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ արդյունավետ պայքար կազմակերպելու համար, որոնց հանդեպ տարբեր մշակաբույսեր տարբեր վերաբերմունք են ցուցաբերում: Մշակաբույսերի հերթականության որոշման դեպքում հիմնական կանոններն են. 1. Այս կամ այն ընտանիքի ներկայացուցիչը չի կարող վերադառնալ միննույն դաշտը մինչն տվյալ ընտանիքին յուրահատուկ հիվանդությունների ն վնասատուների հարուցիչների պահպանման ժամկետը չի անցել ն նրանք չեն ոչնչացել: 2.Սննդանյութերի ն խոնավության նկատմամբ մեծ պահանջ ունեցող մշակաբույսերից հետո տեղաբաշխել` քիչ պահանջ ունեցողները: 3.Օրգանական պարարտանյութերը պետք է մտցնել ավելի արժեքավոր,տվյալ գոտու համար հիմնական համարվող մշակաբույսերի տակ,որը կհատուցվի բերքի մեծ հավելումով:

Օրգանական պարարտացումից հետո երկրորդ կամ երրորդ տարին տեղաբաշխում են այնպիսի մշակաբույսեր,որոնք ընդունակ են լավ օգտագործել նրա հետազդեցությունը, կամ այնպիսի մշակաբույսեր, որոնց մոտ թարմ գոմաղբից իջնում է մթերքի որակը կամ ձգձգվում է հասունացումը: 4. Վաղ ցանվող կամ սածիլվող բանջարային բույսերը մշակում են այն մշակաբույսերից հետո, որոնք վաղ են ազատում դաշտը: Այն մշակաբույսերը, որոնք դաշտը զբաղեցնում են ավելի ուշ, տեղաբաշխում են այն մշակաբույսերից հետո, որոնց բերքահավաքը ավարտվում է ուշ աշնանաը: 5. Մոլախոտերից ուժեղ ճնշվող մշակաբույսերը աճեցնում են այն բույսերից հետո, որոնց ագրոտեխնիկական ն կենսաբանական առանձնահատկությունները նպաստում են դաշտերի մոլախոտային բուսականության մաքրվելուն: Բանջարային ցանքաշրջանառությունները ունեն որոշ առանձնահատկություններ, որով ն տարբերվում են ցանքաշրջանառության բոլոր մյուս տիպերից: Առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ բանջարային ցանքաշրջանառություններում ցել գոյություն չունի ն բոլոր դաշտերը զբաղեցվում են որնէ մշակաբույսերով: Երկրորդ առանձնահատկությունն այն է, որ բանջարային մշակաբույսերը շատ են` երեսունից ավելի, որի հետնանքով ցանքաշրջանառության յուրաքանչյուր դաշտում տեղադրում են ոչ թե մեկ մշակաբույս, այլ որոշ խումբ մշակաբույսեր / տերնաբանջարներ, պտղաբանջարներ, արմատապտուղներ, ընդեղեններ ն այլն/: Երրորդ առանձնահատկությունն այն է, որ բանջարային ցանքաշրջանառության դաշտում մեկ վեգետացիայի ընթացքում հաճախ մշակում են մի քանի մշակաբույս: Օրինակ, Արարատյան հարթավայրում վաղահաս կաղամբի, վաղահաս կարտոֆիլի, վարունգի, դդմիկի, կանաչ լոբու, սպանախի ն այլ բույսերի դաշտերը ազատվում են հունիսի երկրորդ կեսերից ն հուլիս – օգոստոս ամիսներին, ն նրանց տեղը հնարավոր է ցանել տարեկան բողկ, ամառացան վարունգ, դդմիկ, կանաչ լոբի, ծաղկակաղամբ ն այլն: Բացի այդ, ցանքաշրջանառության դաշտում հաճախ կիրառում են խտացված մշակում, այսինքն` դաշտը միաժամանակ զբաղեցնում են երկու կամ ավելի մշակաբույսերով: Այս առանձնահատկություններից ելնելով, բանջարային ցանքաշրջանառություններում անհրաժեշտ է սահմանել նան պարարտացման յուրահատուկ համակարգ, լայնորեն օգտագործելով օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի բոլոր տեսակները:

ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԱՌԱՆՁԻՆ ԽՄԲԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ՈՐՊԵՍ ՆԱԽՈՐԴՆԵՐ

Ցանքաշրջանառությունների տիպեր կազմելու ժամանակ պետք է հաշվի առնել մշակաբույսերի հետնյալ առանձնահատկությունները: Մորմազգիների ընտանիքից այն պտղաբանջարները, որոնք աճեցվում են սածիլային մեթոդով դաշտը զբաղեցնում են ավելի ուշ, իսկ ոչ սածիլային մեթոդի դեպքում` միջին ժամկետներին: Վերջին բերքահավաքը կատարվում է վաղ աշնանային ցրտահարություններից առաջ: Բանջարային բույսերի համար բերքի հետ սննդանյութերի ելը միջին մակարդակի է: Այս մշակաբույսերը / պոմիդոր, տաքդեղ, բադրիջան/ արդյունավետ են օգտագործում նախորդ մշակաբույսերի տակ մտցված օրգանական պարարտանյութերի հետազոտությունը: Արարատյան հարթավայրի պայմանները, որտեղ ամառը տնողական է, պոմիդորից բերքի բարձր հավելում է ստացվում, երբ անմիջապես նրա տակ տրվում է թարմ գոմաղբ: Պոմիդորի, տաքդեղի, բադրիջանի արմատները,որոնք աճեցված են սածիլային եղանակով, տեղաբաշխվում են հողի վարելաշերտում ն միայն մասնակի մասը թափանցում է ենթավարելահողերը մինչն 80-120սմ.խորության վրա: Բանջարային ցանքաշրջանառության մեջ հաճախակի ներառում են նան կարտոֆիլը, որը տնկում են վաղ ն միջին ժամկետներին: Վաղ կարտոֆիլը հավաքում են ամռան կեսին, ուշը` աշնանը: Կարտոֆիլը նպաստում է դաշտերի մաքրմանը մոլախոտերից ն համարվում է լավագույն նախորդ սոխի, սխտորի ն արմատապտուղների համար: Մորմազգի ընտանիքի բոլոր մշակաբույսերը հիվանդանում են ֆիտոֆլորայով ,որի ինֆեկցիան հողում պահպանվում է մինչն 3 տարի: Պոմիդորի բակտերիան` ռակի հարուցիչ է հողում, պահպանվում է 2 տարի: Կաղամբազգիների ընտանիքից կաղամբը ն գոնգեղը օրգանական պարարտանյութերի չափաքանակների մեծ պահանջ ունեն ն հատուցվում են բերքի հավելումով: Վաղահաս կաղամբը վաղ է զբաղեցնում ն ազատում դաշտը: Ուշահաս կաղամբը դաշտը զբաղեցնում է գարնան վերջին ն ամառվա սկզբին ն բերքը հավաքում են ուշ աշնանը: Միջահաս ն ուշահաս կաղամբների արմատները թափանցում են ենթավարելաշերտ: Այս ընտանիքից արմատապտուղները որոշ մոլախոտերից ավելի քիչ են ճնշվում, քան գազարը: Սակայն նրանք պետք է տեղադրել մաքուր դաշտում: Բողկը ն ամսաբողկը ունեն կարճ վեգետացիոն շրջան ն հողը զբաղեցնում են սեզոնի միայն առաջին կամ երկրորդ կեսում: Այս մշակաբույսերը նույն դաշտ կարող են վերադառնալ 3-5 տարի հետո:

Դդմազգի ընտանիքի բույսերը շատ զգայուն են օրգանական պարարտանյութերի նկատմամբ ն վատ չեն օգտագործում նան նրանց հետազդեցությունը: Նրանց աճման ընթացքում դժվարանում է մոլախոտերի ոչնչացումը, քանի որ բույսերի ցողունները ծածկում են միջշարքային տարածությունները ն կուլտիվացիան կատարել հնարավոր չէ: Մոլախոտերի ն նրանց սերմերի ոչնչացումը կատարվում է բերքահավաքից հետո կուլտիվացիայի կամ չիզելացման միջոցով: Ձմերուկի, սեխի, դդումի, դդմիկի, ն պատիսոնի արմատները թափանցում են բավականին խորը շերտերը ն մեծ քանակությամբ խոնավություն ն սննդանյութեր են վերցնում այնտեղից, իսկ վարունգը այդ բոլորը հիմնականում վերցնում է վարելաշերտից: Ուժեղ վարակվում են ալրացողով ն ֆուզարիոզային թառամումով: Այդ հիվանդությունների հարուցիչները հողում պահպանվում են 2-3 տարի: Նեխուրազգիների ն թելուկազգիների ընտանիքներից արմատապտուղները բանջարային ցանքաշրջանառությունների մեջ հազվադեպ են պարարտացնում թարմ գոմաղբով: Այս բույյսերի արմատային համակարգը խորն է թափանցում ն սննդանյութերը վերցնում է հողի ենթավարելաշերտից: Արմատապտուղները, որպես կանոն, վաղ են զբաղեցնում ն ուշ ազատում հողը: Հատկապես երիտասարդ հասակում ուժեղ տուժում են մոլախոտերի ստվերացումից: Հիվանդության հարուցիչները / ֆոմոզ, ալտերնարիոզ/ հողում պահպանվում են 2-3 տարի: Սեղանի, կերային ն շաքարի ճակնդեղներն ունեն ընդհանուր վնասատուներ: Սոխի բերքը նկատլիորեն բարձրանում է, երբ գոմաղբը մտցնում են նախորդ մշակաբույսի տակ: Նրա աճեցման համար անհրաժեշտ են մոլախոտերից լավ մաքրված հողեր: Դաշտում սոխը ցանում են վաղ գարնանը ն աշնանը: Բերքը հավաքում են օգոստոսի վերջին ն սեպտեմբերի առաջին կեսին: Արմատները թույլ են, մակերեսային: Հողից սննդանյութերի գումարային ելը սովորաբար շատ մեծ չէ: Նույն դաշտը կարելի է վերադառնալ 4-5 տարի հետո: Բակլազգիների ընտանիքից որոշակի տարածություն կարող են զբաղեցնել կանաչ ոլոռը ն կանաչ լոբին: Կանաչ ոլոռը վաղ են ցանում ն շուտ հավաքում: Կանաչ լոբու համար գարնանային ցանքը կատարում են մայիսի առաջին տասնօրյակին ն ամառային ցանքը `հուլիսի կեսերին: Այս երկու մշակաբույսերը գերազանց նախորդներ են մյուս բոլոր բանջարային մշակաբույսերի համար: Բազմամյա խոտաբույսերը, որոնք օգտագործում են մեկ, երկու ն ավելի տարիներ բարձրացնում են հողի բերրիությունը, մաքրում են նրան մի շարք մոլախոտերից ն հիվանդությունների հարուցիչներից, վնասատուներից, հարստացնում են օրգանական նյութերով, նպաստում են վարելաշերտի ստրուկտուրայնությանը ն աղազրկմանը:

Բազմամյա խոտաբույսերը լավագույն նախորդներ են բոստանային մշակաբույսերի, պոմիդորի, կաղամբի, ն վարունգի համար: Միամյա կերային խոտաբույսերը հաճախ օգտագործում են որպես սիդերալ/ կանաչ/ պարարտացում ն այդ դեպքում նրանց ազդեցությունը հաջորդ մշակաբույսերի վրա շատ բարենպաստ է: Միամյա խոտաբույսերը լավ նախորդ են համարվում կաղամբի ,ճակնդեղի, պոմիդորի ն սոխի համար: Աշնանացան ցորենը / լավ պարարտացված/ բանջարային ցանքաշրջանառության մեջ կիրառում են խոտաբույսերի ենթացանքի համար, որպես ծածկող մշակաբույս ն որպես նախորդ բոստանային մշակաբույսերի, սոխի ն պոմիդորի համար: Հայաստանի Հանրապետությունում հողերի սեփականաշնորհումից հետո, գյուղացիական տնտեսությունների հողատարածությունների փոքր չափերի ն դրանց մասնատվածության պատճառով, դժվարություններ են առաջացել ցանքաշրջանառությունների կիրառման հարցում: Մինչդեռ դաշտավարության մեջ առանց մշակաբույսերի հերթափոխություն սահմանելու, հնարավոր չէ լուծել հողերի բերրիության պահպանման ն կայուն բերք ստանալու խնդիրները: Ստեղծվել է այսպիսի իրավիճակ. երբ շատ գյուղացիական տնտեսություններում նույն հողակտորի վրա երկար տարիներ անփոփոխ մշակում են նույն բույսը / մեծամասամբ աշնանացան ցորեն /, անտեսելով դրա հետնանքները: Բույսերի անհերթափոխ / մոնոկուլտուրա/ մշակությունը առաջ է բերում հողի բերրիության անկում,ստրուկտուրայի փոշիացում, հողատարման երնույթների ուժեղացում, նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում մոլախոտերի, հիվանդությունների ն վնասատուների զարգացման համար, որոնց հետնանքվ նվազում է մշակվող բույսերի բերքատվությունը: Վիճակը բարելավելու միակ ճանապարհը` մշակաբույսերի ճիշտ հերթափոխությամբ տարբեր տիպի / այդ թվում կարճ ռոտացիայով/ ցանքաշրջանառությունների կիրառումն է: Հետնաբար, ցանքաշրջանառությունների սխեմաներն ու բույսերի հերթափոխությունը որոշելիս, բացի հողակլիմայական պայմաններից, անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան մշակաբույսերի վերը շարադրած առանձնահատկությունները: Ընտրությունը պետք է կատարել այնպես, որ բույսերն արդյունավետ օգտագործեն հողի սննդատարերն ու խոնավությունը ն միաժամանակ լավ պայմաններ ստեղծեն հաջորդ մշակաբույսերի համար: Ելնելով վերը շարադրվածից, անհրաժեշտ է` Հայաստանի ցածրադիր ն նախալեռնային ջրովի տարածությունների համար կիրառել ցանքաշրջանառությունների մի քանի սխեմաներ: Ըստ որում փոքր հողակտորների վրա կարելի է կիրառել 3-4, իսկ մեծ հողատարածություններում 5-6 դաշտային ցանքաշրջանառություններ: Արարատյան հարթավայրի ն նրա նախալեռնային գոտու ջրովի հողերւմ առաջարկվում է `

ա. 1. Միամյա բակլազգի կերաբույս 2. Պոմիդոր 3. Վարունգ բ. 1. Միամյա բակլազգի կերաբույս 2. Պոմիդոր 3. Կաղամբ գ. 1. Աշնանացան ցորեն 2. Վարունգ 3. Պոմիդոր դ 1. Վարունգ 2. Պոմիդոր 3. Կաղամբ ե. 1. Եգիպտացորեն սիլոսի համար 2. Պոմիդոր 3.Կաղամբ Զ.1. Բանջարային ոլոռ, 2. Կաղամբ 3. Պոմիդոր ժ. 1. Աշնանացան ցորեն 2.Միամյա երեքնուկ / շաբդար/ կամ հատիկաընդեղեն բույսեր 3. Բանջար-բոստանային մշակաբույսեր ի 1. Աշնանացան ցորեն 2. Շաբդար կամ հատիկաընդեղեն բույսեր 3. Բանջարաբոստանային մշակաբույսեր 4. Աշնանացան ցորեն լ. 1. Աշնանացան ցորեն կամ գարի + առվույտ 2. Առվույտ / օգտագործման 1-ին տարի/ 3. Առվույտ / օգտագործման 2-րդ տարի/ 4.Առվույտ / օգտագործման 3-րդ տարի/ 5. Բանջար-բոստանային մշակաբույսեր 6. Աշնացան ցորեն կամ գարի + եգիպտացորեն /խոտանացան/

ԳԼՈՒԽ 6

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՍԵՐՄՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՍՏԱՆԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՍԵՐՄՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Բանջարային ն բոստանային մշակաբույսերի պտուղների ավելացման ն արտադրանքի որակի բարձրացման համար, գյուղացիական տնտեսություններին անհրաժեշտ է ապահովել բարձր որակի սորտային սերմեր: Այդ խնդրի լուծման համար սերմնաբուծական տնտեսությունները պետք է կենտրոնացնել բարենպաստ պայմաններ ունեցող հողատարածքներում, որտեղ ն ներդնել ինտենսիվ տեխնոլոգիաներ, բարելավելով ն լավացնելով բանջարաբոստանային մշակաբույսերի սերմերի սորտային ն ցանքային որակը: Բանջարաբոստանային մշակաբույսերի սերմնաբուծության համակարգը կազմված է առաջնային ն սորտային սերմանբուծությունից: Այն կառուցվում է այն հաշվով, որպեսզի բուծված սորտերը պահպանեն իրենց տնտեսական արժեքավոր հատկություններն ու հատկանիշները: Սկզբնական սերմնաբուծությունը ներառում է շրջանացված սորտերի սուպերէլիտային ն էլիտային սերմերի աճեցումը: Որպես կանոն, այն իրականացվում է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում ն Գյումրիի սելեկցիոն կայանում: Աշխարհագրական հեռավոր ձների տրամախաչումից ն անհատական ընտրության ճանապարով, ստացվել են բանջարաբոստանային մշակաբույսերի մի շարք սորտեր ն հիբրիդներ, որոնք հաջողությամբ ներդրվել են (առանց ընտանիքների մեկուսուցման), կիրառելով « կեսերի մեթոդը», սերունդների / ընտանիքների/ գնահատումով. - Վեգետատիվ բազմացող մշակաբույսերի համար / սխտոր, թարխուն/ անհատական ն զանգվածային ընտրություն, գնահատումը գծային/ կլոնային/ տնկարաններում: Սկզբնական սերմնաբուծության բոլոր ուղիներում սորտի արժեքավոր հատկությունների ն հատկանիշների գնահատման համար ընտրության մեթոդների օգտագործման դեպքում անհրաժեշտ է: - Բույսերն աճեցնել լավագույն ն կայուն ագրոտեխնիկական ֆոնում տվյալ սորտի համար ընդունված ժամկետում: - Թույլ զարգացած, ոչ տիպիկ, ցածր բերքատու, հիվանդություններից ն վնասատուներից վնասված բույսերի, ընտանիքների ն կլոնների հեռացում, - Յուրաքանչյուր գծի կամ ընտանիքի գնահատում: - Բացառել մեխանիկական ն կենսաբանական աղբոտվածությունը:

ՍՈՐՏԱՅԻՆ ՍԵՐՄՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Դա առաջնային սերմնաբուծության շարունակությունն է , որի խնդիրը ոչ միայն էլիտային սերմերի բազմացումն է, որը ստանում են գիտահետազոտական հիմնարկներից, այլ նան սորտին հատուկ որակի պահպանումն է: Դրա համար մասնագիտացված ֆերմերային ն այլ սերմնաբուծական տնտեսությունները այն պետք է կատարեն սերմերի բազմացման համար գոյություն ունեցող սխեմայով: Բազմացման մեծ գործակից ունեցող բանջարային մշակաբույսերի էլիտային սերմերը վերարտադրում են մեկ անգամ / կաղամբ, բադրիջան, տաքդեղ, ինչպես նան պոմիդորը ն վարունգը պաշտպանված գրունտի համար: Առաջին վերարտադրության սերմերը օգտագործում են ապրանքային ցանքի համար: Մնացած բանջարային ն բոստանային մշակաբույսերի համար էլիտային սերմերը վերարտադրում են կրկնակի անգամ: Ապրանքային ցանքի համար օգտագործում են երկրորդ վերարտադրության սերմերը: Սուպեր էլիտային , էլիտային բազմամյա ցանքերում, ինչպես նան սորտային ցանքերում կատարվում է սորտային ն ֆիտոպաթոլոգիական մաքրում բույսերի աճի ու զարգացման հետնյալ փուլերում: Դդմազգիներ Առաջին – իգական ծաղիկների կոկոնակալման փուլում երկրորդ - պտուղների կազմավորման շրջանում, երրորդ - պտուղների հասունացման սկզբի շրջանը Մորմազգիներ Առաջին – սածիլային շրջան երկրորդ - առաջին ծաղկաողկույզի ծաղկման փուլում երրորդ - պտուղների զանգվածային հասունացման շրջանը Բանջարային լոբի Առաջին - ծաղկման շրջանում երկրորդ - տեխնիկական հասունացման շրջանը երրորդ - հատիկի բերքահավաքից առաջ Երկամյա մշակաբույսեր Սերմացու պտուղների տնկարքներում/ առաջին տարվա/ սորտային մաքրումը կատարվում է նրանց զանգվածային տեխնիկական հասունացման շրջանում, իսկ երկրորդ տարին` սերմացու բույսերի ծաղկումից առաջ: Սուպեր էլիտային, էլիտային ն սորտային սերմերը պետք է ունենան առաջին կարգի ն առաջին դասի որակ / աղ. 13/: Ցանքային որակը որոշվում է ԳՈՍՏ- երով ն հաստատվում սերմտեսչության կողմից ն արտադրության մեջ: Նոր սորտերի ն հիբրիդների ստացումն ու փորձարկումը շարունակվում է:

Շրջանացված սորտերի բազմակի բազմացման պրոցեսում տեղի է ունենում մեխանիկական աղբոտվածությունը, փոշոտում այլ սորտերի հետ, մուտացիաների առաջացում, ճեղքավորում, բույսերի վարակվածության ավելացում, որոնք ի վերջո բերում են սորտերի կենսաբանական ծերացման: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է արտադրության մեջ գտնվող սորտային սերմերի փոխարինում նույն սորտերի բարձր վերարտադրության սերմերով, այսինքն կատարել սորտաթարմացում: Սորտաթարմացման դեպքում կարնոր նշանակություն ունի էլիտային սերմերի արտադրության մեթոդի ն տեխնիկայի ճիշտ կազմակերպումը, քանի որ սերմնաբուծության այդ էտապում է իրականացվում սորտերի տնտեսական, կենսաբանական հատկությունների ն հատկանիշների պահպանման միջոցառումները: էլիտային սերմերի որակը նշանակալի աստիճանով որոշում է հաջորդ վերարտադրությունների արժեքը, որոնք օգտագործում են տնտեսություններում մթերք ստանալու համար: Համառոտ ներկայացվում է առաջնային սերմնաբուծության կազմակերպման մեթոդի ն սխեմայի մասին:

Առաջնային սերմնաբուծություն էլիտային սերմերի աճեցման դեպքում սերնդում ժառանգական հատկությունների ն հատկանիշների պահպանման համար կիրառվում է ընտրության հետնյալ մեթոդները, հաշվի առնելով մշակաբույսերի առանձնահատկությունները ն սորտի վիճակը: Ընտրության մեթոդները. - Ինքնափոշոտվող մշակաբույսերի համար` անհատական ընտրություն սերունդների/ գծերի/գնահատումով. - Խաչաձն փոշոտվող մշակաբույսերի համար` ընտանեական. Սերմերի ցանքային որակը որոշվում է ծլման էներգիայի ծլունակության, կենսունակության, սերմերի մաքրության, ցանքային պիտանիության, խոնավության, հիվանդություններով վարակվածության տվյալների: Բերքահավաքից առաջ պետք է կատարվի ապրոբացիա: էլիտային / սուպերէլիտային/ սերմերը աճեցնում են` ստուգիչէլիտային տնկարաններում 1,2,3, սխեմաներով, /սխեմաները կցվում են/: էլիտային սերմերի աճեցման սխեմաները պետք է բաղկացած լինեն հետնյալ օղակներից. -Ինքնափոշոտվող ն խաչաձն փոշոտվող մշակաբույսերի համար անհատական ն ընտանեական մեթոդների կիրառման դեպքում կատարել ընտրություն ընտանիքների կամ գծերի գնահատմամբ: 1.Սերնդի փորձարկման տնկարան` առաջին սերնդի / ՍՓՏ-1/, 2.Սերնդի փորձարկման տնկարան` երկրորդ սերունդ / ՍՓՏ- 2/սուպերէլիտա

|| 98,8 98,8

Մաքրությունը ըստ դասերի, %, ոչ պակաս

10000 սերմի կշիռը,գ

| 99,5

Խոնավությունը ոչ պակաս %

Ձմերուկ Բադրիջան Ոլոռ Սեխ Դդմիկ, պատիսոն Գլուխ կաղամբ Ծաղկակաղամբ Գլուխ սոխ Գազար Վարունգ Տաքդեղ Մաղադանոս Ամսաբողկ Հազար Սեղանի ճակնդեղ Պոմիդոր Դդում Թրթնջուկ Բողկ

Սորտային մաքրություն, ըւտ կարգերի %, ոչ պակաս

Մշակաբույսը

Ծլունակությունը ըստ դասերի, %, ոչ պակաս

Աղյուսակ 13

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՍԵՐՄԵՐԻ ՍՈՐՏԱՅԻՆ ն ՑԱՆՔԱՅԻՆ ՈՐԱԿԸ

60-140 3,4-4 150-400 30-55 140-200 3,1-3,5 2,5-3 2,8-3,7 1-1,1 16-45 4,5-6 1-1,3 8-10 0,8-1,2 100-160 2,8-3,3 140-350 0,6-1 7-13,8

3. էլիտա Բազմացման ցածր գործակից ունեցող մշակաբույսերի համար 1. Սերնդի փորձարկման տնկարան` առաջին սերնդի / ՍՓՏ-1/, 2. Սերնդի փորձարկման տնկարան` երկրորդ սերունդ / ՍՓՏ- 2/, 3. Առաջին- երրորդ սերունդներ/ սուպերէլիտա/ բազմացման տնկարան այսինքն Բ1 Տ-1-Բ1 Տ-3, 4.էլիտա Տնկարանում բազմամյա տնողությունը որոշվում է սերմերի բազմացման գործակցով ն էլիտային սերմերի արտադրության ծավալով: Ելանյութային բույսերի քանակը կախված է սերմերի բազմացման գործակցից, սորտի փոփոխականությունից, նրա գենետիկական կազմից ն էլիտային սերմերի արտադրության նախատեսված ծավալից: Անհատական ն ընտանեական ընտրության մեթոդները կայանում են նրանում, որ բույսերն ընտրվում են անհատական ընտրությամբ, հետագայում առաջին ն

երկրորդ սերունդների փորձարկման տնկարանները, ուսումնասիրել նրանց սերունդները: Այս մեթոդներով աճեցնում են էլիտային սերմերը` սխեմա 1-ին համապատասխան: Յուրաքանչյուր ընտանիքի / գծի/ սերունդը գնահատվում է սերունդների փորձարկման տնկարաններում ըստ բերքատվության, սորտայնության, տիպիկության ն այլ ցուցանիշների: Ընտրության անհատական ն ընտանեական մեթոդների կիրառման դեպքում ,առաջին ն երկրորդ սերունդների փարձարկման տնկարաններում ընտանիքների / գծերի/ գնահատումը ն խոտանումը կատարվում է հետնյալ ծավալներով. - Երկրորդ սերնդի փորձարկման տնկարանում փորձարկվող ընտանիքների քանակը` 100-ից ոչ պակաս, - ընտանիքում աճեցվող ն գնահատվող բույսերի քանակը` 50-ից ոչ պակաս, - յուրաքանչյուր ընտրված ընտանիքից ընտրված բույսերի քանակը ` 15-ից ոչ պակաս, յուրաքանչյուր ընտանիքի ներսում պտուղներից անջատված սերմերը խառնում են, - երկրորդ սերնդում փորձարկված սերմնաբույսերի ընդհանուր քանակը` 300ից ոչ պակաս, - առաջին ն երկրորդ սերունդների փորձարկման տնկարաններում ընտանիքների ընտրության ընդհանուր լարվածությունը երկամյաների համար 50%-ից ոչ ավել, միամյաների համար` 75%-ից ոչ ավել: Երկրորդ սերնդում առանձնացված ընտանիքներից ստացված սերմերը խառնված վիճակում կոչում են սուպերէլիտային սերմեր: էլիտային սերմերը աճեցնում են սուպերէլիտային սերմերից, կատարելով սորտամաքրում ըստ մորֆոլոգիական ն տնտեսական մի շարք հատկանիշների: Խաչաձն փոշոտվող բույսերի մոտ ընտանեական ընտրություն կատարելու դեպքում, որոնց մոտ ըստ մի շարք ապրոբացիոն հատկանիշների գնահատումը կատարվում է ծաղկման ժամանակ կամ նրանից հետո / դդմազգիների, շաքարի ճակնդեղի բույսերը ն կանաչեղենները/, կիրառում են « Կեսերի մեթոդը»: Այս մեթոդի դեպքում էլիտային սերմերն աճեցնում են համաձայն տիպային սխեմա 2-ի: Դրա համար յուրաքանչյուր ելանյութային բույսերի սերմերը բաժանում են երկու մասի: Մի մասը ցանում են առաջին տարվա սերնդի փորձարկման տնկարանում, իսկ մյուս մասը պահում են, որպես ռեզերվ: Սուպերէլիտային սերմերի ստացման համար / երկրորդ տարվա սերնդի փորձարկման տնկարան/ օգտագործում են ռեզերվային մասի սերմերը/ մյուս կեսը/ այն ընտանիքների, որոնք առաջին տարվա սերնդի փորձարկման տնկարանում ստացել են դրական արդյունք: Առաջին ն երկրորդ տարվա տնկարանների ընտրությունը կատարում են ըստ սորտայնության,տիպիկության ն տնտեսական արժեքավոր հատկանիշների:

Զանգվածային ընտրության մեթոդի էությունը կայանում է նրանում, որ ընտրում են ավելի տիպիկ,գտասորտ,առողջ, արդյունավետ բույսեր. հետագայում նրանց սերմերը միավորելով որպես սուպերէլիտա / սխեմա 3/: էլիտային սերմեր ստանալու համար ընտրում են լավագույն սորտային հատկանիշներով բույսերը, ընտրության լարվածությունը երկամյա մշակաբույսերի համար 25% է, միամյաների համար` 50%, սուպերէլիտային սերմերի ստացման համար` 5%:Ցանքերի սորտային մաքրումը կատարվում է բույսերի զարգացման վաղ փուլերից մինչն նրանց լրիվ հասունացումը, կատարվում է խառնուրդների հաշվարկ ն դասակարգում: Ընտրությունը կատարվում է հատկանիշների առավելագույն չափով ի հայտ գալու ժամկետներին, որի համար գնահատվում է տվյալ սորտը: Բարելավված զանգվածային ընտրությունը պարզ զանգվածային ընտրությունից տարբերվում է նրանով, որ էլիտային բույսերի խմբից ընտրում են սուպերէլիտա, կատարելով առավել մեծ քանակի հատկանիշների գնահատում:

ՊԱՀԱՆՋԸ էԼԻՏԱՅԻՆ ՍԵՐՄԵՐԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ

- Սորտային մաքրությամբ պետք է համապատասխանի էլիտային սերմերի համար գործող ՕՍ1 Տ -երի պահանջներին. - ցանքային որակով համապատասխանի գործող ՕՍ1 Տ -երի |-ին դասին, - լավագույն ագրոտեխնիկայի պայմաններով ապահովել սորտի բոլոր հիմնական կենսաբանական ն տնտեսական - արժեքավոր հատկանիշների դրսնորումը, - սերմերը պետք է հավաքել մոլախոտերից, կարանտին հիվանդություններից ն վնասատուներից ազատ ցանքերից, - էլիտային ցանքերում մթերքի ն սերմերի բերքատվությունը պետք է լինի ոչ ցածր տվյալ սելեկցիոն հիմնարկության գոտու առաջավոր տնտեսությունների բերքատվությունից, - էլիտային այն սերմերը, որոնք չեն բավարարում վերը նշված պահանջներին, էլիտային չեն համարվում ն հանձնվում են որպես սորտային սերմերի համապատասխան կարգի առաջին վերարտադրության սերմեր: Սխեմա 1

ՏԻՊԱՅԻՆ ՍԽԵՄԱ

Անհատական ն ընտանեական ընտրության մեթոդներով բանջարային բույսերի էլիտային սերմերի արտադրությունը Ելանյութ էլիտային առաջին- երրորդ տարվա սերունդների տնկարաններից, առաջին ն երկրորդ տարվա սերունդների փորձարկման տնկարաններից սորտի համար ավելի տիպիկ ն բերքատու բույսերից ընտրված սերմեր.

Սերունդների փորձարկման տնկարան Ցանք ն սածիլում ըստ ընտանիքների, ընտանիքների գնահատումը ըստ սորտային մաքրության, տիպիկության,տնտեսական արժեքավոր հատկանիշների,30-ից ոչ պակաս ընտանիքների ընտրություն,առանձնացված ընտանիքներից 15-ից ոչ պակաս լավագույն բույսերի ընտրություն, յուրաքանչյուր առանձնացված ընտանիքի ներսում սերմերը խառնել.

էլիտային սերմերի աճեցում

Սխեմա 2

ՏԻՊԱՅԻՆ ՍԽԵՄԱ

Բանջարային ն բոստանային մշակաբույսերի էլիտային սերմերի արտադրությունը ընտանեական ընտրությամբ, կատարված կեսերի մեթոդով.

Սխեմա 3

ՏԻՊԱՅԻՆ ՍԽԵՄԱ

Զանգվածային ընտրության մեթոդով բանջարային բույսերի էլիտային սերմերի արտադրություն

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՍԵՐՄՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Սերմնաբուծության կենսաբանական հիմունքներ ասելով, հասկանում ենք սորտի գենետիկական տիպիկության պաշտպանություն, պահպանելով տնտեսական արժեքավոր հատկանիշներ, փոփոխականության նորմերը կամ բարձր բերքատվությամբ ն մթերքների ապրանքային լավ որակով տարբերվող հետերոզիսային հիբրիդների ստացումը: Սորտի գենետիկական տիպիկության պահպանման համար անհրաժեշտ է գիտականորեն հիմնավորված ձնով օգտագործել սերմնանյութի տարաորակության երնույթը: Սերմերի տարաորակությունը լինում է չորս տիպի. գենետիկական, մատրիկալ /մայրական/, էկոլոգիական ն ագրոէկոլոգիական /ագրոտեխնիկական/:

ՍԵՐՄԵՐԻ ԳԵՆԵՏԻԿԱԿԱՆ ՏԱՐԱՈՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՆՐԱ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ՀԵՏԵՐՈԶԻՍԱՅԻՆ ՀԻԲՐԻԴՆԵՐԻ

ՍԵՐՄՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Գենետիկական տարաորակությունը համարվում է հիմնական կենսաբանական մեթոդ բանջարային բույսերի սերմերի սորտային որակի պահպանման համար: Նա առաջացնում է իգական ն արական սեռական բջիջների ԴՆԹ-ի գենետիկական կոդի փոփոխություն, որը կատարվում է օրգանիզմի ն միջավայրի պայմանների փոխազդեցության հիման վրա/ մուտացիա/, ինչպես նան բույսերի տարբեր սորտերի փոշոտման արդյունքով: Այդ փոփոխությունները պայմանավորում են հետերոզիգոյությունը` բույսերի ժառանգական հատկանիշների ոչ միատարությունը: Սերմնաբուծության պրոցեսում, օգտագործելով գենետիկական տարաորակությունը, խոտհանում են այն բույսերը, որոնք տվյալ սորտի համար ունեն ոչ տիպիկ հատկանիշներ: Գենետիկական տարավորակության երնույթը օգտագործում են բույսերի գենետիկական ձների ստացման դեպքում, որոնք տարբերվում են բարձր բերքատվությամբ, վաղահասությամբ, մթերատու օրգանների բարձր որակով, դիմացկունությամբ արտաքին անբարենպաստ պայմանների, հիվանդությունների նկատմամբ ն այլն: Հետերոզիսը կարող է լինել սոմատիկ` երբ ավելանում է բույսերի վեգետատիվ զանգվածը, ռեպրոդուկցիոն /վերարտադրական/` երբ ավելանում է պտղի ն սերմի բերքը ն ադապտիվ` բույսերի դիմացկունության բարձրացման դեպքում: Հետերոզիսը ի հայտ է գալիս միջսորտային տրամախաչման, ինչպես նան խաչաձն փոշոտվողների միջգծային հիբրիդացման դեպքում` նրանց նախնական ինքնափոշոտումից /ինցուխտ/ ն ինքնափոշոտվող միատարր ձներ ստանալուց հետո : Այս դեպքում հետերոզիսի արդյունքը առանձնապես նշանակալից է լինում:

Հետերոզիսային արդյունք է ստացվում նան միջտեսակային հիբրիդացման ն պոլիպլոիդային ձների ստացման դեպքում: Մի շարք երկրների կլիմայական տարբեր գոտիներում կատարված բազմաթիվ փորձերի արդյունքները ցույց են տվել, որ ինքնափոշոտվող ն խաչաձն փոշոտվող բույսերի միջսորտային հիբրիդները ծնողական սորտերի ելանյութի համեմատությամբ, բերքի հավելումը կազմել է 30-50% ն ավելի: Պետք է նշել, որ հետերոզիսային հիբրիդների ստացումը կապված է աշխատանքի մեծ ծախսումների հետ/ ծաղիկների կաստրացիա, արհեստական փոշոտում/: Որպեսզի հիբրիդացման վրա ծախսերն իջեցնեն, օգտագործում են ցիտոպլազմատիկ արական ստերիլությունը /ՑԱՍ/ , մասնակի երկտուն լինելը /վարունգի մոտ/, բույսերի գենետիկական մարկյորը, ֆունկցիոնալ արական ստերիլության ն ինքնաանհամատեղելի գծերը/ սպիտակագլուխ կաղամբի մոտ/: Բույսերը, ունենալով ՑԱՍ, չեն կազմավորում կենսունակ /ֆերտիլ/ փոշի: Այսպիսի ձներ հայտնաբերվել են սոխի, գազարի ն այլ մշակաբույսերի մոտ: Ընտրելով փոշոտիչները, որոնք չեն վերականգնում ֆերտիլությունը /ստերիլության ամրապնդիչներ/, կարելի է բույսերը ՑԱՍ-մբ բազմացնելիս, պահպանել նրանց ստերիլությունը, ձնավորել ստերիլ գծեր, որից հետո օգտագործել որպես մայրական ձն հիբրիդային սերմնաբուծության համար, բնական փոշոտման դեպքում կիրառելով ինքնափոշոտվող գծերը, որոնք տարբերվում են բարձր կոմբինացիոն ունակությամբ ն ապահովում են ստացված հիբրիդների բարձր հետերոզիսային արդյունք: Առաջնային սերմնաբուծության պրոցեսում, զուտ իգական տիպի վարունգի գծերի բազմացման դեպքում, երկու իսկական տերնի փուլում բույսերի աճման կոնը մշակում են հիբերելինի 0,5%- ոց լուծույթով: Այսպիսի մշակումից հետո , որը կրկնում են 10-12 օր հետո, իգական տիպի բույսերի վրա ձնավորվում են արական ծաղիկներ, որը հնարավորություն է տալիս նրանցից ստանալու սերմեր: Արական ֆունկցիոնալ ստերիլությունը կապված է այն բանի հետ, որ բույսերի ծաղիկների փոշեպարկը չի բացվում ն դրա համար ստերիլության այդպիսի տիպի գծերի մոտ հնարավոր է ծաղիկների փոշոտումը սեփական փոշով կամ նույն տիպի այլ ստերիլ բույսերի փոշով: Ֆունկցիոնալ արական ստերիլիությունը օգտագործում են պոմիդորի հիբրիդային սերմերի ստացման դեպքում: Ինքնափոշոտվող ձների միջգծային հիբրիդիացումը ապահովում է ավելի բարձր հետերոզիսային արդյունք, քան միջսորտային հիբրիդացումը: Դա բացատրվում է նրանով, որ բույսերի ինքնափոշոտման դեպքում բարձրանում է նրանց հոմոզիգոտությունը` բույսերի գենետիկական, միատարությունը ն մի քիչ թուլանում է կենսունակությունը, իսկ հետագա երկու ինքնափոշոտվող գծերի տրամախաչման դեպքում, դիտվում է հիբրիդների աճման ուժի ն արդյունավետության կտրուկ բարձրացում:

Բանջարաբուծության մեջ այդ մեթոդը կիրառում են ջերմատնային վարունգի, շաքարի, եգիպտացորենի, կաղամբի հիբրիդային սերմեր ստանալու համար: Բույսերի գենետիկական մարկյոր համարվում են մայրական ձների ռեցիսիվ հատկանիշները, դրանք առաջին սերնդի հիբրիդների մոտ ի հայտ չեն գալիս, երբ նրանց խաչաձնվում են հայրական ձների հետ, որոնք ունեն համապատասխան դոմինանտ հատկանիշներ: Որպես գենետիկական մարկյոր կարելի է օգտագործել ձմերուկի մոտ ամբողջական եզրերով տերնների հատկանիշը /ռեցիսիվ հատկանիշ/, պոմիդորի մոտ շտամբովի /կանգուն/ թփերը ն այլն: Համապատասխան դոմինանտ հատկանիշներով հայրական ձների գենետիկական մարկյորի փոշով մայրական ծաղիկների փոշոտումից ստացված սերմերի ցանքի դեպքում (ձմերուկի կտրտված եզրերով տերններ, պոմիդորի տերնների սովորական տիպ) նոսրացման ն պիկիրովկայի ժամանակ գենետիկական մարկյորով բոլոր բույսերը, որպես ոչ հիբրիդային, հեռացվում են ն թողնում են միայն հայրական կոմպոնենտի դոմինանտ հատկանիշով հիբրիդային ձները: Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում տրիպլոիդների օգտագործմամբ հետերոզիսային ձների ստացումը` բույսեր, որոնք ունեն քրոմոսոմների երեք հապլոիդ զույգ /набор /սովորական դիապլոիդ ձների երկու զույգի /набор / փոխարեն: Սկզբնական շրջանում ստանում են տետրապլոիդներ չորս զույգ քրոմոսոմներով բույսեր, դիպլոիդ բույսերի ծիլերը մշակելով կոլխիցինի թույլ լուծույթով: Տետրապլոիդ ձները դիպլոիդների հետ տրամախաչելով, Ճապոնիայում ստացել են տրիպլոիդ անսերմ ձմերուկ: Նախկին Միությունում, այս մեթոդի կիրառումով, ստացել են շաքարի ն կերի ճակնդեղների տրիպլոիդային ձներ, ինչպես նան տրիպլոիդ անսերմ վարունգ: ՍԵՐՄԵՐԻ ՄԱՏՐԻԿԱԼ / մայրական/ տարաորակությունը կապված է բույսերի վրա նրանց ձնավորման տարբեր ժամկետներից ն տեղադրման տեղից ն, հետնաբար, հանքային նյութերով ոչ միատեսակ մատակարարումից: Բանջարային բույսերի սերմերը համարժեք չեն ոչ միայն սերմնաբույսի տարբեր կարգի ճյուղերի վրա կամ բարդ հովանոցի տարբեր հովանոցներում, այլ նան մեկ պտղի սահմաններում: Պոմիդորի, վարունգի ն այլ մշակաբույսերի ցանքային որակը բարձր է լինում այն դեպքում, եթե նրանք ստացվել են ոչ առաջին պտուղներից, որոնք կազմավորվել են դեռնս թույլ, երիտասարդ բույսերի վրա, այլ վերցնում են պոմիդորը` 2-3-րդ պտղաողկույզներից, իսկ վարունգը` 1-ին-2-րդ կարգի ճյուղերից: Երկամյա բանջարային բույսերի մոտ սերմերի որակը կախված է սերմնային թփի ճյուղավորման բնույթից: Այս սերմնաբույսերը, որոնք չունեն լավ զարգացած կենտրոնական ցողուն, կազմավորում են ոչ խոշոր սերմեր:

էլիտային սերմնաբուծության ժամանակ նպատակահարմար է սեխի սերմերը վերցնել պտղի առաջնային մասից, որտեղ ծաղիկն է, իսկ ձմերուկի ն սեխի մոտ` պտղի արնակող մասից: ՍԵՐՄԵՐԻ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՏԱՐԱՎՈՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ որոշվում է բույսերի աճեցման պայմաններով,որոնք կապված են նրանց աճեցման գոտու հողակլիմայական առանձնահատկությունների հետ: Յուրաքանչյուր կլիմայական գոտում բնական ն արհեստական ընտրության արդյունքում պահպանվում են սորտի պոպուլացիայի կենսատիպերը, որոնք ավելի հարմարված են այդ պայմաններին: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ բազմաթիվ վերարտադրությունից հետո միննույն սորտի սերմերը տարբեր էկոլոգիական պայմաններում հանդես են բերում տարբեր արդյունավետություն: Հայտնի է նան, որ սերմերի մեկ անգամ կատարված վերարտադրությունը այլ գոտում էական ազդեցություն չի թողնում նրանց որակի վրա: ԱԳՐՈէԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ /ագրոտեխնիկական/ ՏԱՐԱՈՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ կախված է բանջարային բույսերի ագրոտեխնիկայից: Ազդելով բույսերի վրա, սերմերի սաղմնային զարգացման ն նրանց ծլման շրջանից սկսած, փոփոխելով հողային ն օդային սննդառության ն ջրային ռեժիմները, ինչպես նան լուսային ն ջերմային ռեժիմները, կիրառելով բույսերի ձնավորման մեթոդները, կարելի է կանոնավորել ֆիզիոլոգիական ն կենսաքիմիական պրոցեսները, որոնք ընթանում են նրանց մեջ ն, հետնաբար, բանջարային բույսերի մթերատու օրգանների ն սերմերի բերքի մեծությունը ն որակը: Դրա համար էլ սերմնաբուծական ցանքերում կիրառվող ագրոտեխնիկան որոշակիորեն տարբերվում է արդյունաբերական նպատակներով օգտագործվող մշակության տեխնոլոգիայից:

ՍԵՐՄՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՍՈՐՏ` միննույն բուսաբանական տաքսոնի շրջանակներում հայտնի դասերի ստորադաս բույսերի խումբ, որով կարող է որոշվել տվյալ գենոտիպը կամ գենոտիպերի համակցությունը բնորոշող հատկանիշներով, նույն բուսաբանական տաքսոնի այլ խմբի բույսերից տարբերվում են առնվազն մեկ հատկանիշով ու հատկությամբ, ն կարող է եզակի համարվել իր պիտանիության տեսանկյունից` սորտի ամբողջական անփոփոխ բույսեր ստանալու համար: Սորտը կարող է ներկայացվել բույսի մեկ մասով կամ մի քանի մասերով, այն պայմանով, որ այդ մասը կամ մասերը կարող են օգտագործվել սորտի ամբողջական վերարտադրության համար: ՏԵՂԱԿԱՆ ՍՈՐՏ` դրանք ժողովրդական սելեկցիայի սորտերն են, որոնք տնական ժամանակաշրջան աճեցվում են տվյալ տեղում: Խաչաձն փոշոտվող բույսերի տեղական սորտերը իրենցից ներկայացնում են առանձին կենսատիպերի բարդ պոպուլացիա, որոնք միմյանցից

տարբերվում են ըստ իրենց կենսաբանական ն գենետիկական առանձնահատկությունների: ՍԵԼԵԿՑԻՈՆ ՍՈՐՏ` սելեկցիայի որոշակի մեթոդով ստեղծված սորտ, որը շրջանացված է ն ընդունվել է պետական սորտափորձարկման մեջ: Լավ սելեկցիոն սորտերը կազմված են միատար ձներից ն ունեն մոտ գենոտիպ: ՀԻԲՐԻԴԱՅԻՆ ՍՈՐՏ` ստանում են ընտրված երկու կամ ավելի ծնողական ձների խաչաձնման ճանապարհով ն հիբրիդային պոպուլացիայից հետագա ընտրությամբ: ՍՈՐՏ ՊՈՊՈՒԼԱՑԻԱ ` ինքնափոշոտվող կամ խաչաձն փոշոտվող բույսերից ընտրության ճանապարհով ստեղծված գենետիկորեն ոչ միատար սորտ: ԳԾԱՅԻՆ ՍՈՐՏ ` ստանում են անհատական ընտրության մեթոդով մեկ ինքնափոշոտվող բույսի սերնդի հետագա բազմացմամբ: Վեգետատիվ ճանապարհով բազմացող բույսերի մոտ /սխտոր, կարտոֆիլ, խավրծիլ ն ուրիշներ/ սորտը կազմված է մի քանի գենոտիպերի կլոններից, որոնք առաջանում են մուտացիայի արդյունքով կամ հիբրիդացումից հետո: Խաչաձն փոշոտվող բույսերի մոտ /կաղամբ, բողկ, ամսաբողկ, դդմազգի ընտանիքի բանջարային բույսեր, նեխուրազգիներ, սոխազգիներ ն այլն/ սերմերի կազմավորման համար անհրաժեշտ է մեկ բույսից փոշին տեղափոխել մյուսի ծաղկի սպիի վրա: Խաչաձն փոշոտվող տարբեր սորտերի բույսերը հեշտությամբ են խաչաձնվվում միմյանց հետ, ինչպես նան նույն տեսակի տարբեր ձների ն վայրի ցեղակիցների հետ: Այսպիսի խաչաձնման արդյունքի հետնանքով վատանում է սորտային որակը ն իջնում սորտի կայունությունը: Մի քանի ինքնափոշոտվող բույսեր /պոմիդոր, տաքդեղ, բադրիջան/ հարավի պայմաններում կարող են սերմեր առաջացնել խաչաձն փոշոտման ճանապարհով, նրանց անվանում են ֆակուլտատիվ ինքնափոշոտվողներ: Բանջարային բույսերի սերմնաբուծության մեջ սորտային մաքրության պահպանման նպատակով անհրաժեշտ է խուսափել տարբեր սորտերի փոշոտումից կենսաբանական ն մեխանիկական աղբոտվածությունից: Մեխանիկական աղբոտվածությունը հնարավոր է, երբ սածիլներն աճեցնում են ջերմատներում, որտեղ նախորդ տարիներին ցանվել են ն աճեցրել այլ սորտերի սերմեր, կամ, երբ բաց գրունտում կրկնակի անգամ միննույն տեղում աճեցվում են նույն տեսակի տարբեր սորտեր: Սերմերի աճեցման դեպքում, որպեսզի թույլ չտրվի նույն տեսակի սորտերի փոշոտում, պետք է պահպանել նրանց տարածական մեկուսացումը / աղ. 14/: Մեխանիկական ն կենսաբանական աղբոտվածությունից խուսափելու համար յուրաքանչյուր սերմնաբուծական տնտեսությունում նպատակահարմար է աճեցնել այս կամ այն մշակաբույսի միայն մեկ սորտ.

ՍԵՐՄՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱՆ

Սերմնաբոււծական ցանքերը տեղաբաշխում են բերրի հողատարածքների վրա, որոնք ապահովված են ոռոգման ջրով ն պաշտպանված են տիրող քամիներից: Դաշտային ն բանջարային ցանքաշրջանառություններում կատարում են մշակաբույսերի ճիշտ հերթափոխություն, որոնք տարբերվում են հողի բերրիության նկատմամբ իրենց վերաբերմունքով, դիմացկուն են մոլախոտերի նկատմամբ ն ունեն ցանքի ն հասունացման տարբեր ժամկետներ: Աղյուսակ 14.

ԲԱՆՋԱՐԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՍԵՐՄՆԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ՑԱՆՔԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

ՏԱՐԱԾԱԿԱՆ ՄԵԿՈՒՍԱՑՈՒՄԸ

Մշակաբույս Ձմերուկ, սեխ, դդում, վարունգ, ընդեղեններ Ձմերուկ / սեղանինը կերայինից/ Տաքդեղ, բադրիջան Տաքդեղ / քաղցր կծվից/ Պոմիդոր Ոլոռ, լոբի Գազար, ճակնդեղ

Կաղամբ, սոխ ն ուրիշ խարաձն փոշոտվող մշակաբույսեր

Բաց տեղամասում, մ

Պաշտպանված տեղամասում, մ

Երկամյաների սերմակալներն ավելի պահանջկոտ են հողի բերրիության նկատմամբ, հետնաբար նրանց տեղաբաշխում են այն մշակաբույսերից հետո, որոնց աճեցման եղանակները նպաստում են հողի մեջ կուտակելու բույսերի համար մատչելի հանքային սննդառության տարրերով: Վաղ ժամկետին տնկվող սերմնակալները տեղադրում են այն մշակաբույսերից հետո, որոնք վաղ են ազատում դաշտը: Դա հնարավորություն կտա ժամանակին ն բարձր որակով կատարելու հողի հիմնական մշակությունը աշնանը: Որոշ դեպքերում սերմերի ն մթերք ստանալու նպատակով, կուտակվող բանջարային մշակաբույսերի ագրոտեխնիկան միատեսակ չէ: Այսպես, վաղահաս կաղամբի բերք ստանալու համար սածիլները խփում են ապրիլի առաջին տասնօրյակին, իսկ սերմ ստանալու համար սերմնակալները տնկում են ավելի ուշ ժամկետներին: Ամսաբողկի /որպես բանջարային արտադրանք աճեցնելիս/ վեգետացիոն շրջանը տնում է 30-50 օր, իսկ սերմեր աճեցնելու դեպքում` 120-130 օր:

Վարունգի սերմերը հասունանում են պտղակազմավորումը սկսվելուց 40-60 օր հետո, դրա համար բաց դաշտում սերմ կարելի է ստանալ միայն Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, այն դեպքում, երբ, որպես մթերք, վարունգ կարելի է աճեցնել հանրապետության գրեթե բոլոր գոտիներում: Սերմնաբուծական ցանքերում խոշոր ն որակով սերմեր ստանալու համար նպատակահարմար է կիրառել համեմատաբար ավելի մեծ սնման մակերեսներ, ն պակասեցնել ազոտական պարարտանյութերի օգտագործման չափաքանակները: Սերմնաբուծության խնդիրն է` ոչ միայն բազմացնել սորտը, այլ նան պահպանել սերմերի սորտային ն ցանքային բարձր որակը: Բանջարաբոստանային մշակաբույսերի սերմնաբուծական ցանքերը սորտային որակի հաստատման ն նրանց համապատասխանությունը գոյություն ունեցող ստանդարտների պահանջներին որոշելու, ինչպես նան աճեցման պայմանների ն ագրոտեխնիկայի կանոնների կատարման ստուգման համար, որոնք անհրաժեշտ են սերմի բերքի որակի բարձրացման ն պահպանման համար, կատարում են այդ մշակաբույսերի ցանքերի սորտային գնահատում դաշտային ապրոբացիայի մեթոդով: Ապրոբացիան կատարում են բոլոր սերմնաբուծական ցանքերում, որի դեպքում որոշում են ցանքերի սորտային մաքրությունը ն հաստատում սերմերի սորտային կարգը: էլիտային ցանքերի ապրոբացիան կատարում են սելեկցիոներները կամ սերմնաբույծները, որոնք պատասխանատու են տվյալ սորտի էլիտային սերմերի աճեցման համար: Սորտային սերմնաբուծության ցանքերի ապրոբացիայի կատարման իրավունք ունի ագրոնոմը, ով տվյալ տարում անցել է հատուկ կուրս ն ստացել է անհրաժեշտ հրահանգ: Ապրոբացիա կարող են կատարել նան տվյալ մշակաբույսի մասնագետ փորձնական հիմնարկների գիտաշխատողները: Բանջարաբոստանային մշակաբույսերի սերմերի բերքահավաքը շատ պատասխանատու աշխատանք է : Հյութալի պտուղներից սերմերը անջատում են հատուկ սերմառանձնացնող մեքենաներով / ՍՕՄ- ղ վարունգի համար, պոմիդորը` տրորած ն սերմանջատող մեքենա, բոստանային մշակաբույսերի սերմ առանձնացնող ԻԲԿ-5 ն ուրիշներ/ ն սերմերը լվացող ՄՕՍ –300 մեքենա: Որպեսզի պահպանվի բարձր ծլունակություն ն ծլման էներգիա, սերմերը չորացնում են մինչն կրիտիկականից ցածր խոնավություն: Հատկապես լավ պետք է չորացնել այն սերմերը, որոնք հանվում են ջրով լվանալու ճանապարհով / ձմերուկ, սեխ,վարունգ, պոմիդոր ն այլն/: Սերմերը լցվում են պարկի մեջ ն ներսից ու դրսից էտիկետավորում են, որոնց վրա նշվում են տնտեսությունը, որտեղ աճեցվել են սերմերը, սորտի անվանումը, պարտիայի անվանումը,զանգվածը, սորտային ն ցանքային որակը: Տնտեսության յուրաքանչյուր պարտիայի համար տրվում է « սերմի վկայական» առաջին, երկրորդ ն երրորդ վերարտադրության սերմերի համար

ն «էլիտային սերմերի համար` ատեստատ»:էլիտային սերմերը պահպանում են կրկնակի փաթեթի մեջ: Սերմերը պահում են պահեստարաններում: Պահեստներն ամեն տարի ախտահանում են: Սերմերի ծլունակության պահպանման համար օդի հարաբերական խոնավությունը պետք է լինի 60%, իսկ ջերմաëïÇճանը 50Շ-ի:

ԳԼՈՒԽ 7

ՊՈՄԻԴՈՐԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԵՎ

ՏԱՐԱԾՈՒՄԸ

Պոմիդորը, տաքդեղը ն բադրիջանը պատկանում են մորմազգիների ընտանիքին /ՏօlՅոՅՇ6Յ6/: Սննդի մեջ օգտագործում են նրանց հասունացած ն չհասունացած պտուղները: Պոմիդորի պտուղները մեծ մասամբ օգտագործվում են պահածոների արդյունաբերության մեջ /պատրաստում են պոմիդորի պյուրե, մածուկ, կետչուպ ն ամբողջական պտուղներից պահածոներ/: Այնուհետն նրանից պատրաստում են հյութ, որը չափազանց արժեքավոր ն վիտամիններով հարուստ զովացուցիչ խմիչք է հասակավոր մարդկանց ն դիետիկ կենսամթերք` երեխաների ու հիվանդների համար: Մեծ քանակությամբ նրանց օգտագործում են թարմ վիճակում: Պոմիդորը օժտված է համի բարձր հատկություններով, հարուստ է վիտամիններով /Ճ,8,Շ,Ք/, օրգանական թթուներով/ կիտրոնաթթու ն խնձորաթթու/ ն հանքային աղերով/ ՇՅ,NՅ,Խց,Բ6 ն այլն/: Պոմիդորի առանձնահատուկ արժեքը կայանում է նրանում, որ նրա թարմ մթերքը կարելի է ստանալ ամբողջ տարվա ընթացքում: Սննդի համար օգտագործում են բադրիջանի չհասունացած 30-40 օրեկան պտուղները, որոնց մոտ սերմերը դեռնս չունեն բաց – շականակագույն գունավորում: Բացի լավ համային ն սնդային արժեքից, բադրիջանն ունի նան բուժական հատկություն: Նրա կանոնավոր օգտագործման դեպքում արյան մեջ պակասում է, խոլեստիրինի պարունակությունը: Բադրիջանից պատրաստում են բազմազան համեղ ճաշեր:Նրա պտուղներից արդյունաբերությունում պատրաստում են խավիար, մուրաբաներ, ցուկատներ: Պտուղները չորացնում են թթու են դնում ձմեռվա համար: Տաքդեղը լայնորեն օգտագործվում է եփված ու խորովված, ինչպես նան թարմ /որպես սալաթ/ ու թթու դրած վիճակում: Նրանցից պատրաստում են համեղ ն արժեքավոր պահածոներ: Տաքդեղը օգտագործում են նան չորացրած ն աղացած վիճակում` որպես համեմունք: Վիտամին Շ-ի պարաունակությամբ բանջարային բույսերի մեջ տաքդեղը գրավում է առաջին տեղը: Հարուստ է նան անազոտ էքստրատային նյութերով, հում պրոտեինով ն ճարպերով: Կենսաբանական հասունացման փուլում տաքդեղի պտուղները պարունակում են մեծ քանակի կարոտին: Տաքդեղի կծու համը կախված է կապսացինի պարունակությունից: Պտուղներում նրա պարունակությունը տատանվում է 8-25 մգ. 1կգ-ում: Քաղցր տաքդեղի պտուղներում կապսացինը 100-150 անգամ քիչ է: Պահածոների արդյունաբերության ն տնային խոհարարության մեջ պոմիդորի, տաքդեղի ն բադրիջանի օգտագործման բազմատեսակությունը

բացատրվում է նրանց բարձր սննդային, համային ն դիետիկ հատկություններով ն քիմիական կազմով / աղ. 15/: Պտուղների քիմիական կազմը փոխվում է, կախված սորտից ն աճեցման պայմաններից : Արարատյան հարթավայրի պայմաններում պտուղների մեջ կուտակվում է համեմատաբար ավելի շատ չոր նյութեր, վիտամիններ ն շաքարներ:

Մոխիր

Կարոտին

1,0

0,3

0,8

0,6

2,0

0,20

0,5

15,0

1,3

0,3

1,5

0,5

2,3

0,05

-

0,9

1,3 1,0

0,3 0,3

1,4 1,5

0,6 0,5

14,0 0,02

0,05 0,50

0,5

0,9 0,6

Ճարպեր

Շաքարներ

Թթվությունը

Վիտամիններ, մգ %

Չոր նյութեր

Մշակաբույս

Սպիտա կուցներ

Աղյուսակ 15. Պոմիդորի , տաքդեղի, բադրիջանի քիմիական կազմը / ըստ Դ.Դ Բրեժնեվի, Վ.Լ Գազենբուչի, Վ.Մ. Մարկովի/

Շ

ՔՔ

% Պոմիդոր Քաղցր տաքդեղ, կանաչ Կարմիր Բադրիջան

Ըստ ցանքային տարածության բանջարային մշակաբույսերի մեջ պոմիդորը գրավում է առաջին տեղը ն 1990- 2000թթ. ընթացքում զբաղեցրել է 5000-6000 հա տարածություն, որը կազմել է ընդհանուր ցանքատարածության 25-30%-ը: Բադրիջանի ն տաքդեղի տակ յուրաքանչյուր տարի միջինը դրվում է յուրաքանչյուրինը 500-1000 հա: Հայաստանում պոմիդորը մշակվում է կլիմայական բոլոր գոտիներում, բայց նրա արդյունաբերական մշակումը կենտրոնացված է հիմնականում Արարատյան հարթավայրի մարզերի տնտեսություններում, որտեղ գտնվում են հանրապետության պահածոնների խոշորագույն գործարանները: Սակայն գիտահետազոտական հիմնարկների ն փորձադաշտերի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Հայաստանի կլիմայական բոլոր գոտիներում էլ համապատասխան սորտի շրջանացման ն տեխնոլոգիական միջոցառումների կիրառման դեպքում հնարավոր է պոմիդորը հաջողությամբ մշակել:

Պոմիդորի բուսաբանական նկարագիրը ն կենսաբանական առանձնահատկությունները Պոմիդորի հայրենիքը` / ViՇօք6rՏiՇօո 6ՇՇսl6ոtսո Խill / կենտրոնական ն հարավային Ամերիկայի շրջաններնն են` Պերուն, Բոլիվիան, ն էկվադորը: Այդ պայմաններում նա աճում ն զարգանում է որպես բազմամյա հավերժ կանաչ բույս, տերնածոցում առաջանում են ճյուղեր, որոնք հողի հետ հպվելու դեպքում, արմատակալվում են , ձնավորելով հզոր թուփ: Բնիկների` ացտեկների լեզվով պոմիդորը կոչվել է «2itօոՅt»`քսիտոմատլ, որտեղից ն եվրոպական շատ երկրներում այժմ մշակաբույսը կոչվում է տոմատ: Պոմիդորը Եվրոպա է բերվել 2V| դարի առաջին կեսերին ն տարածվել է առաջին հերթին Իսպանիայում, Պորթուգալիայում ն Իտալիայում: Եվրոպացիները բույսը անվանել են «ոսկե խնձոր» (Քօոոօ-մօrօ), որը, աղավաղվելով, մեզ մոտ դարձել է պոմիդոր: Սկզբնական շրջանում պոմիդորը մշակվել է որպես դեկորատիվ էկզոտիկ ն բուժական բույս: 2V||| դարի վերջից Եվրոպայում ն Ռուսաստանում այն մշակվել է որպես բանջարային բույս, որտեղից ն տեղափոխվել է Հայաստան: Այսպիսով պոմիդորը բանջարային մի շարք այլ մշակաբույսերի հետ համեմատած, մեզ մոտ նոր մշակաբույս է ն ունի մոտ 200 տարվա պատմություն: Չնայած դրան, նա շատ արագ կերպով է տարածվել ն ներկայումս նրա տակ զբաղեցվում է զգալի տարածություններ: Պոմիդորը միամյա բույս է, ծլելուց մինչն առաջին պտուղների հասունացումը տնում է 90-125օր, նայած սորտին, կլիմայական պայմաններին ն մշակման եղանակին: Արմատային համակարգը: Պոմիդորն ունի առանցքային արմատ, որը, սակայն, սածիլներով բազմացնելու հետնանքով, դաշտ փոխադրելիս, կտրվում ն մնում է սածիլանոցի հողում, իսկ դաշտում զարգանում են հիմնականում կողային արմատները, որոնք շատ խոր չեն գնում ն տարածվում են գլխավորոպես հողի վերին` 30-35սմ հաստության շերտում: Տեղում սերմերով ցանած բույսերի առանցքային արմատը ն նրա ճյուղավորությունները ավելի խոր են գնում, որի հետնանքով տեղում ցանած բույսերն ավելի չորադիմացկուն են լինում, քանի որ կարող են օգտագործել հողի ավելի խոր շերտերի խոնավությունը: Պոմիդորի ցողունը խոնավ հողով ծածկելու դեպքում, ,հեշտությամբ լրացուցիչ մազարմատներ է առաջացնում: Բույսի կենսաբանական այս հատկությունը գործնականում օգտագործվում է բուգլիցի միջոցով արմատային համակարգը ուժեղացնելու նպատակով: Ցողունը խոտանման է, մատղաշ հասակում դալար, իսկ հետագայում փայտացած է ն առատ ճյուղավորությամբ: Նայած այլատեսակին ն սորտին, ցողունը կարող է լինել 30սմ-ից մինչն 2 մ ն ավելի երկարությամբ: Ջերմատներում ուղղահայաց լարերի վրա մշակելիս, որոշ սորտերի ցողունի երկարությունը կարող է հասնել մինչն 4 մետրի:

Ամբողջ բույսը ծածկված է մազմզուկներով, որոնք արտադրում են յուրահատուկ դեղնականաչ ն կպչուն հյութ: Պոմիդորի թուփը լինում է գետնատարած փռված, անսահմանափակ աճող / ինդետերմինանտ/, կանգուն / շտամբովի/, ինչպես նան սահմանափակ աճող / դետերմինանտ/, որի թուփը հավասար է / կոմպակտ/, արագ աճող, ճյուղավորորությունները վերջանում են ծաղկաողկույզներով, որոնք կասեցնում են բույսերի հետագա վեգետատիվ աճը: Պոմիդորի տերնները լինում են երկու հիմնական ձնի` սովորական` բարդ, կենտ փետրաձն, իրար հաջորդող մեծ ու փոքր բլթակներով, ն կարտոֆիլատիպ, որն ավելի պարզ կազմություն ունի, համարյա զուրկ է փոքր բլթակներից, տերնաթիթեղը մսալի է, մուգ կանաչ գույնի, շատ նման կարտոֆիլի տերններին: Տարբեր սորտերի տերնների գույնը տարբեր է լինում, լինում են մոխրականաչ, բաց կանաչ, մուգ կանաչ ն դեղնականաչ գույնի: Ծաղկափթությունը ողկույզ է` պարզ կամ բարդ կազմությամբ: Պարզ ողկույզում պտուղները դասավորված են մեկ առանցքի վրա հերթադիր կարգով, իսկ բարդ ողկույզը լինում է կրկնակի, եզակի ն քառակի ճյուղավորված, որոնց վրա պտուղները նույնպես դասավորված են հերթադիր կարգով: Ըստ կազմության ողկույզը լինում է հավաք, երբ պտուղները իրար կպած են սերտ կերպով, ն նոսր, երբ պտուղները գտնվում են իրարից որոշ հեռավորության վրա: Ծաղիկները ողկույզում բացվում են զույգ- զույգ ն հետագայում պտուղների հասունացումն էլ տեղի է ունենում զույգերով: Պոմիդորի ծաղիկները երկսեռ են է բաղկացած 5-8 միաձուլված կանաչ գույնի բաժակաթերթիկներից, նույն թվով ծծմբադեղնագույն պսակաթերթերից, 5-8 կոնաձն դասավորված առէջներից, որոնց փոշանոթները կողային ճեղքերով բացվում են դեպի կոնի ներսը, ն մեկ կամ մի քանի միաձուլված վարսանդից, որի սպին առէջներից ցածր է կամ բարձր, կամ էլ ունի հավասար բարձրություն: Պտուղը տարբեր ձնի ու մեծության հյութալի բարդ հատապտուղ է` տափակ, կլոր տափակավուն, կլոր ու տանձաձն , սալորանման ն այլն: Պտուղները լինում են երկու, չորս ն ավելի բնանի, որոնց դասավորությունը պտղի ներսում կարող է լինել կանոնավոր / սիմետրիկ/ ն անկանոն / ասիմետրիկ/: Պտղի ձնը որոշվում է պտղի բարձրության ն միջին տրամագծի հարաբերությամբ, որը կոչվում է ձնի ինդեքս Ւ / D (որտեղ Ւ -ը պտղի բարձրությունն է, իսկ Ք-ն ` միջին տրամագիծը): Երբ Ւ / Ք –ն 0,5- 0,65 է` պտուղը տափակ է, 0,65 – 0,8-ը` կլոր տափակավուն, 0,8-1,0-ը` կլոր, իսկ եթե Ւ / Ք մեկից ավելի է, ապա պտուղը երկարավուն է: Տարբեր սորտերի պտղի գույնը տարբեր է . լինում են կարմիր,վարդագույն, դեղին, կիտրոնագույն ն կախված է պտղի մսի ու մաշկի գույնից: Եթե մաշկը դեղին է , միսը կարմիր` պտուղը կարմիր է, եթե մաշկը անգույն է, միսը կարմիր` պտուղը վարդագույն է, եթե մաշկը դեղին է, միսը դեղին` պտուղը կիտրոնագույն է: Պտղի մակերեսը

կարող է լինել հարթ ն տարբեր աստիճանի կողավորություններով: Պտուղների քաշը կարող է լինել 1գ-ից մինչն 500գ, ըստ որում մինչն 60գ.քաշ ունեցող պտուղները համարվում են մանր, 60-100գ` միջին մեծության ն 100գ-ից բարձրը` խոշոր: Սերմերը միջին մեծության են, ոչ ճիշտ սրտաձն, միջին թավոտությամբ: Սերմերի թիվը պտղի մեջ կարող է լինել քիչ/ մինչն 50 հատ/, միջին / 50-125հատ/ ն շատ / 125 ավելի/: Ընդհանրապես սակավաբուն սորտերի սերմերի թիվը ավելի շատ է ն կազմում է պտղի քաշի 1,5-2,0 ն ավելի %, իսկ բազմաբուն սորտերի սերմերը ավելի քիչ են ն կազմում են պտղի քաշի 0,5-0,6%-ը : Մեկ գրամի մեջ լինում է 250-300սերմ: Ըստ վեգետացիոն շրջանի տնողության պոմիդորի սորտերը ենթաբաժանվում են վաղահասների` մինչն առաջին պտուղների հասունացումը տնում է 105 օր, միջին վաղահասների` 106-110օր, միջահասների` 111-115 օր, միջին ուշահասների` 120օր ն ուշահասների` 120 օրից ավելի:

ՊՈՄԻԴՈՐԻ ԾԱՂԿՄԱՆ ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պոմիդորը հիմնականում ինքնափոշոտվող բույս է, սակայն հարավի տաք պայմաններում որոշ չափով փոշոտվում է նան խաչաձն ճանապարհով, մանավանդ այն սորտերը, որոնք ունեն հետերոստիլ ծաղիկներ ն ծաղկի սպին առէջներից բարձր է: Խաչաձն փոշոտումը կատարվում է գլխավորապես միջատների միջոցով, իսկ քամու միջոցով նրա ծաղկափոշին հեռու չի փոխադրվում, որովհետն ծանր է ն կպչուն: Երբ առաջին ծաղկաողկույզը սկսում է ծաղկել, երկրորդ ծաղկաողկույզը լինում է կոկոն վիճակում ն ծաղկում է առաջին ծաղկաողկույզից 10-15 օր հետո: Երկրորդ ծաղկաողկույզից սկսած յուրաքանչյուր ողկույզը ծաղկում է նախորդ ողկույզի ծաղկումից 7-10 օր հետո: Անբարենպաստ պայմանների` երաշտի, օդի ջերմաստիճանի խիստ բարձրացման / 350-ից բարձր/, օդի հարաբերական խոնավության խիստ նվազման, ինչպես նան օդի ջերմաստիճանի տնական իջեցման / մինչն 100 Շի/, երկարատն անձրնների ն այլ դեպքերում, փոշոտումը լավ չի կատարվում, տեղի է ունենում զգալի ծաղկաթափ: Ծաղկաբողբոջի առաջացումից մինչն ծաղկի լրիվ բացվելը տնում է 20-22 օր: Ծաղկի սպին ընդունակ է ծաղկափոշի ընդունելու ծաղկի լրիվ բացվելուց 5-7 օր առաջ, ն այդ ունակությունը պահպանում է ծաղկի բացվելուց 4-5օր հետո: Ծաղկափոշին հասունանում է ծաղկի բացվելուց 2-3 օր առաջ ն իր կենսունակությունը պահպանում է 7-10 օր:Դիտումները ցույց են տվել, որ սպիի վրա ընկած ծաղկափոշու ծլման համար լավագույն ջերմաստիճանը 20250-ն է:

ՊՈՄԻԴՈՐԻ ՊԱՀԱՆՋԸ ԱՐՏԱՔԻՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ

Ջերմություն: Պոմիդորը մեծ պահանջ ունի ջերմության նկատմամբ: Պոմիդորի սերմերը սկսում են ծլել 120-ից ոչ պակաս ջերմության պայմաններում: Նրա աճի ու զարգացման համար լավագույն ջերմաստիճանը 22 + 70Շ-ի է: 150Շ-ից ցածր ջերմության դեպքում բույսերը չեն ծաղկում, 80Շ-ի դեպքում բույսերի աճը կանգ է առնում, 300Շ-ի դեպքում ասիմիլացիան խիստ թուլանում է, իսկ 350Շ-ի դեպքում տերնները դադարում են յուրացնել ածխաթթու գազը, ծաղկափոշին կորցնում է իր կենսունակությունը ն ծաղիկները թափվում են: Արտադրության մեջ ներդրել են պոմիդորի սորտեր, որոնք ունեն բարձր ցրտադիմացկունություն: Առաջին անգամ նրանք ստացվել են նախկին բանջարային մշակաբույսերի սելեկցիայի ն սերմնաբուծության համամիութենական գիտահետազոտական ինստիտուտը / 8ՒՍՍՇՇՕK/ սելեկցիոներ Ա.Վ. Ալպատնի կողմից ֆոսֆորա- կալիումական սննդառության բարձր ֆոնի վրա ոչսածիլային մեթոդով մշակելու պայմաններում հիբրիդային բույսերի ընտրության ժամանակ: Սերմերը դրական ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում մշակելու դեպքում, որոշ չափով բարձրանում է երիտասարդ բույսերի ցրտադիմացկունությունը: Հողի միջին ջերմաստիճանը պոմիդորի համար տատանվում է 24300-ի միջն: 160-ից ցածր հողի ջերմության պայմաններում բույսի աճը դանդաղում է, արմատները լավ չեն գործում, ծաղկափթթությունն ու ծաղիկները թերզարգացած են լինում, նորմալ չեն ծաղկում ն չեն պտղակալում: Խոնավություն: Ունենալով վերերկրյա փարթամ զանգված ն գոլորշիացնող մեծ մակերես, պոմիդորը հողի խոնավության նկատմամբ ներկայացնում է բարձր պահանջ: Հողի միջին խոնավությունը պոմիդորի համար պետք է համարել լրիվ խոնավունակության 70-80 %-ը: Արարատյան հարթավայրում վեգետացիայի ամբողջ շրջանում պոմիդորը ջրվում է 12-16 անգամ, յուրաքանչյուր ջրելուց ստանալով 400-500 մ3 ջուր: Պոմիդորի համար օդի լավագույն հարաբերական խոնավությունը 5565%-է: Բարձր հարաբերական խոնավության դեպքում ծաղիկները չեն փոշոտվում, տերնները վնասվում են գորշ ն բակտերիալ բծավորությունից ն այլ հիվանդություններից: Օդի խոնավության կտրուկ տատանումների դեպքում պտուղները հիվանդանում են գագաթնային փթումով: Պտուղների հասունացման շրջանում հողի խոնավության կտրուկ տատանումներից պտուղները ճաքճքվում են : Արարատյան հարթավայրւմ ամռան ամիսներին օդի հարաբերական խոնավությունը հաճախ 55-65%-ից ցածր է լինում, իջնելով մինչն 32-37%-ի ն օդի բարձր ջերմության հետ մեկտեղ բացասաբար է ազդում պոմիդորի ծաղկման ու պտղակալման վրա:

Լույսը: Պոմիդորը արեգակնային լուսավորության բարձր ինտենսիվության պահանջ ունի: Առանձնապես մեծ է լույսի պահանջը սածիլներ աճեցնելիս ն վատ լուսավորվածության պայմաններում նրանք վատ են զարգանում, արագորեն ձգվում են, նվազում, դեղնում, թույլ են լինում, որի հետնանքով պտղաբերությունը հետ է ընկնում ու բերքատվությունը ցածրանում է: Ջերմատներում աշնան – ձմռան շրջանում, երբ լուսավորվածությունը իջնում է մինչն 5-7 հազ. լյուքսի, սորտերի վեգետացիայի շրջանը երկարում է ն պտուղների հասունացումը ձգձգվում է 30-50 օրով: Բաց գրունտում պոմիդորի աճեցման համար լավագույնը հարավային թեքության հողատարածքներն են: Հողը: Պոմիդորի համար լավագույնն են թեթն, բուսահողով ն հումուսով հարուստ, չեզոք ռեակցիա ունեցող, լավ տաքացվող կավաավազային ն ավազակավային հողերը: Ավազակավային հողերում պոմիդորը ավելի շատ է հասունանում, քան կավաավազային հողերում, բայց վերջիններում բերքատվությունը ավելի բարձր է լինում: Ծանր, սառը ն խոնավ հողերը պոմիդորի մշակման համար նպաստավոր չեն : Պոմիդորի բույսը հողից վերցնում է մեծ քանակությամբ սննդանյութեր / մինչն պտուղների զանգվածի 1%-ը/: Պոմիդորը 2 անգամ ավելի ֆոսֆորական թթու է կլանում, քան ազոտ ն 5 անգամ քիչ` կալիում: Սակայն մյուս բանջարային մշակաբույսերի համեմատությամբ, պոմիդորը մեծ պահանջ ունի հողում մատչելի ֆոսֆորի նկատմամբ, որը հիմնականում կուտակվում է պտուղների ն սերմերի մեջ: Սածիլների աճեցման շրջանում ն բաց գրունտում բույսի աճեցման սկզբնական փուլում պոմիդորի տակ մտցնում են ֆոսֆորական պարարտանյութերի բարձր չափաքանակ: Ցանքաշրջանառության մեջ պոմիդորը պետք է տեղադրել օրգանական լրիվ պարարտացում ստացած շարահերկ մշակաբույսերից` կաղամբից, վարունգից, բոստանային մշակաբույսերից ն ընդեղեններից հետո: Պոմիդորի համար լավ նախորդ է նան բազմամյա խոտաբույսերի ճմաշերտը կամ շուռ տված ճմաշերտը:

ՊՈՄԻԴՈՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Նորագույն դասակարգումը տվել է ակդեմիկոս Դ.Դ.Բրեժնեվը. Պոմիդորը պատկանում է մորմազգիների` Пасленовые–ՏօlՅոՅՇ6ՅՇ ընտանիքին V/Շօք6rՏiՇօո ցեղին, որը մորֆոլոգիական, կենսաբանական ու ֆիզոլոգիական հատկություններով ստորաբաժանվում է իրարից խիստ տարբերվող երեք տեսակների 1.Լ/Շօք6rՏiՇօո Ք6rսԽiՅոսո Խil6 / Պերուական պոմիդոր/, 2. Լ/Շօք6rՏiՇօո հirՏսtսո ՒսոԵօՇt / մազմզուկոտ պոմիդոր/, 3. Լ/Շօք6rՏiՇօո 6ՏՇսl6ոtսո Խill / սովորական պոմիդոր/,

Ներկայումս աճեցվող պոմիդորի բոլոր սորտերը պատկանում են Լ/Շօք6rՏiՇօո 6ՏՇսl6ոtսո Խill կենսաբանական տեսակին, որն իր հերթին ստորաբաժանվում է երեք ենթատեսակների` 1. Subsp spontaneum 8r626ո - վայրի ենթատեսակ է , ենթաբաժանվում է երկու այլատեսակների` ա/ ԽՅr. Շսքiոքiո6llifօliսո - հաղարջանմանի ն բ/ ԽՅr. rՅՇ6ոiց6rսո ողկույզանմանի 2. ՏսԵՏք. ՏքօոtՅո6սո 8r626ո – կիսակուլտուրական ենթատեսակ է, ենթաբաժանվում է այլատեսակների` ա/ ԽՅr. Շ6rՅՏifօrո6 - բալանման/ կեռասանման/ բ/ ԽՅr. ք/rifօrո6- տանձանման գ/ ԽՅr. քrսոifօrո6 –սալորանման դ/ ԽՅr. 6lօոցՅtսո - երկարավուն ե/ ԽՅr. ՏսՇՇ6ոtսriՅtսո - բազմապտուղ: 3. ՏսԵՏք . Շսltսո 8r626ո - Կուլտուրական տեսակ է, ենթաբաժանվում է հետնյալ այլատեսակների` ա/ ԽՅr. ԽսlցՅr6 –սովորական բ/ ԽՅr. ԽՅliցսո – կանգուն/ շտամբովի/ գ/ ԽՅr. ցrՅոմifօliսո- խոշորատերն

ՊՈՄԻԴՈՐԻ ՍՈՐՏԵՐ

Վեգետացիոն շրջանի տնողությամբ, պոմիդորի սորտերը բաժանվում են երեք խմբի` վաղահասներ, միջահասներ ն ուշահասներ: Ռաննի Üուß` êïացվել է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում: Բույսերը դետերմինանտ են,միջին աճեցողությամբ, ուժեղ տերնակալված: Պտուղները կլորավուն են, կարմիր գույնի, 120-160գ. զանգվածով, օժտված համային բարձր հատկություններով: Չոր նյութերը ,կազմում են 6,06,5% շաքարները` 2,9 %, վիտամին`Շ-ն 22մգ.%,թթվությունը ` 0,54%: բերքատվությունը 750800ց/հա: Օգտագործվում է թարմ վիճակում ն վերամշակման համար: Համեմատաբար դիմացկուն է հիվանդությունների համար: Շրջանացված է 1984թ.` Հեղինակներ` Վ.Նուշիկյան, Ա.Անանյան, Ա. Եղիազարյան: Գյումրի` Ստացվել է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում: Բույսերը դետերմինանտ են, սահմանափակ աճով, փոքր հաբիտուսով: Պտուղները կլոր-օվալաձն են, մուգ կարմիր գույնի, ամուր փոխադրունակ, 80-100գ. զանգվածով: Չոր նյութերը պտուղներում կազմում են 6,0-6,5 %, շաքարները` 2,99%,վիտամին Շ-ն` 20,7 մգ.%,թթվությունը 0,46%: Բերքատվությունը` 650750ց/հա:

Սորտը համապատասխանում է միանվագ ն 2-3 նվագ բերքահավաքի պահանջներին: Համեմատաբար դիմացկուն է հիվանդությունների նկատմամբ: Շրջանավել է 1997թ. Հեղինակներ` Վ.. Զուրաբյան, Ա. Ղազարյան, Ռ. Մկոյան: Հիբրիդ 350 Բ1 - Ստացվել է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում: բույսերը դետերմինանտ են, լավ տերնակալված: Պտուղները կլոր են, վառ կարմիր, ամուր, փոխադրունակ, համային բարձր հատկություններով, 160-200գ. զանգվածով: Չոր նյութերը պտուղներում կազմում են 6,5 – 7,0 %, շաքարները ` 2,9%, վիտամին Շ-ն` 32,7, թթվությունը` 0,55%: Օգտագործվում է թարմ ն վերամշակված վիճակում: Հիբրիդը համեմատաբար դիմացկուն է հիվանդությունների նկատմամբ: Բերքատվությունը` 750-800ց/հա: Պետական սորտափորձարկման է հանձնվել 1998թ.: Հեղինակներ` Ս. Հայրապետովա, Դ.Խաչատրյան, Գ.Ասլանյան: Սյունիք: Ստեղծվել է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում: Միջավաղահաս սորտ է, զանգվածային ծլումից մինչն առաջին պտուղների հասունացումը 95-100օր է: Թուփը սովորական է, դետերմինանտ, հավաք, միջին թփակալման: Պտուղները կլոր են, վառ կարմիր գույնի, հարթ, կեղնը փայլուն, 120-130գ. զանգվածով, փոխադրունակ: Չոր նյութերը պտուղներում կազմում են 6,6 – 6,8 %, շաքարները ` 2,8 3,1%, վիտամին Շ-ն 27-33 մգ.%,թթվայնությունը` 0,50-0,58%: Բերքատվությունը 750-800ց/հա: Սորտը աչքի է ընկնում պտուղների համերաշխ հասունացմամբ ն վերամշակված վիճակում: Համեմատաբար դիմացկուն է հիվանդությունների նկատմամբ: Շրջանացվել է 1994թ: Հեղինակներ` Վ.Զուրաբյան, Ա. Ղազարյան, Ռ. Մկոյան: Լիա : Ստեղծվել է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում: Միջավաղահաս սորտ է : Վեգետացիոն շրջանի տնողությունը 106110 օր է: Բույսերը դետերմինանտ են, միջին աճեցողությամբ, ուժեղ տերնակալվածությամբ: Պտուղները կլորավուն են, վառ կարմիր, 150-170գ. զանգվածով, ամուր, փոխադրունակ համային բարձր հատկություններով: Չոր նյութերը պտուղներում կազմում են 6,5 –7,0, շաքարները ` 3,11%, վիտամին Շ-ն 29-3 մգ.%,թթվայնությունը` 9,-43%: Բերքատվությունը` 700800ց/հա: Օգտագործվում է թարմ ն վերամշակված վիճակում: Համեմատաբար դիմացկուն է հիվանդությունների նկատմամբ: Շրջանացվել է 1990թ. Հայաստանում, Ուկրանիայում, ն Թուրքմենստանում: Հեղինակներ` Ս. Հայրապետովա, Ս. Պետրոսյան: Նվեր : Ստեղծվել է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում: Միջահաս սորտ է: Բույսերը դետերմինանտ են, միջին աճեցողությամբ:

Պտուղները կլոր են, վառ կարմիր գույնի, ամուր, փոխադրունակ, 120180գ. զանգվածով: Չոր նյութերը պտուղներում կազմում են 6,7-7,2% շաքարները` 2,50%, վիտամին Շ-ն` 27-83 մգ.%, թթվայնությունը` 0,-49%: Բերքատվությունը` 850-900ց/հա: Օգտագործվում է թարմ ն վերամշակված վիճակում: Համեմատաբար դիմացկուն է հիվանդությունների նկատմամբ: Շրջանացվել է 1984թ. Հեղինակներ Վ.Զուրաբյան, Ա. Անանյան, Ա. Ղազարյան. Երազ: Ստեղծվել է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում: Միջահաս սորտ է: Բույսերը դետերմինանտ են, միջակ աճեցողությամբ, կիսականգուն: Պտուղները կլոր- օվալաձն են, կարմիր, 70-80գ. զանգվածով, փոխադրունակ: Չոր նյութերը պտուղներում կազմում են 6,0-6,5%, շաքարները `2,86%, վիտամին Շ-ն` 21-62 մգ.%, թթվայնությունը` 0,-43%: Բերքատվությունը` 600-700ց/հա: Համեմատաբար դիմացկուն է հիվանդությունների նկատմամբ: Շրջանացվել է 1990թ. Հեղինակներ Վ.Զուրաբյան, Ա. Անանյան, Ա. Ավագյան, Ա.Ղազարյան: Հիբրիդ 400 Բ1: Ստեղծվել է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում: Միջահաս հիբրիդ է: Բույսերը դետերմինանտ են, հավաք, միջակ աճեցողությամբ :Պտղակոթը ողկույզին միանում է առանց կապի: Պտուղները կլորավուն են , կարմիր, 120-180գ.զանգվածով, փոխադրունակ: Չոր նյութերը պտուղներում կազմում են` 6,2%, շաքարները ` 3,15%, վիտամին Շ-ն` 28,72 մգ.%, թթվայնությունը` 0,54 %: Բերքատվությունը` 900-950ց/հա: Համեմատաբար դիմացկուն է հիվանդությունների նկատմամբ: Հեղինակներ` Վ.Զուրաբյան, Ռ. Մկոյան, Ա.Ղազարյան: Գանձակ: Ստեղծվել է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում: Միջաուշահաս սորտ է : Բույսերը դետերմինանտ են միջին աճեցողությամբ: Պտուղները կլոր են, վառ կարմիր գույնի, փոխադրունակ, համային բարձր ցուցանիշներով, 180-200գ. զանգվածով: Չոր նյութերը պտուղներում կազմում են 6,5-7,0%, շաքարները `2,59%, վիտամին Շ-ն` 29,12մգ.%, թթվայնությունը` 0,50 %: Բերքատվությունը` 850-900ց/հա: Օգտագործվում է թարմ ն վերամշակված վիճակում: Սորտը համեմատաբար դիմացկուն է հիվանդությունների նկատմամբ: Պետական սորտափորձարկման է հանձնվել 1998թ.-ից: Հեղինակներ` Ս. Հայրապետովա, Դ. Խաչատրյան: Սասուն: Ստեղծվել է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում: Միջաուշահաս սորտ է : Թուփը դետերմինանտ է շտամբովի, ուժեղ հավաք, միջին աճեցողությամբ, միջին տերնավորվածությամբ:

Պտուղները միջին մեծության են 80-100գ. զանգվածով, միատար, կլոր, ինտեսիվ կարմիր, հարթ մակերեսով օգտագործվում է թարմ ն վերամշակված վիճակում: Բերքատվությունը` 600-700ց/հա: Չոր նյութերը պտուղներում կազմում են 6,2- 6,5%, շաքարները `2,63,4%, վիտամին Շ-ն` 28,30 մգ.%, թթվությունը` 0,50 %: Զուրաբ : Ստեղծվել է բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում: Ուշահաս սորտ է: Բույսերը կիսականգուն են, միջին հզորությամբ ն տերնակալվածությամբ: Պտուղները կլոր- ձվաձն են, վառ կարմիր գույնի, 125-200գ. զանգվածով: Չոր նյութերը պտուղներում կազմում են 6,0- 6,5%, շաքարները `2,85%, վիտամին Շ-ն` 29, 25մգ.%, թթվությունը` 0,55 %: Բերքատվությունը` 850900ց/հա: Օգտագործվում է թարմ ն վերամշակված վիճակում: Սորտը համեմատաբար դիմացկուն է հիվանդությունների նկատմամբ: Պետական սորտափորձարկման է հանձնված 1995թ.: Հեղինակներ` Վ. Զուրաբյան, Ռ.Մկոյան, Ա. Ղազարյան

ՊՈՄԻԴՈՐԻ ԱՃԵՑՄԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ ԲԱՑ ԳՐՈՒՆՏՈՒՄ

Պոմիդորի աճեցման տեխնոլոգիան իր մեջ ընդգրկում է սածիլների պատրաստման ն տնկման համալիր մեքենայացում, կամ սերմերի ցանքը գրունտում, բույսերի խնամքը պաշտպանված ն բաց գրունտում, բազմակի ն միանվագ բերքահավաքի կազմակերպում ն ապրանքային բերքի վերամշակում: Սածիլների աճեցումը: Հանրահայտ է, որ բանջարային մշակաբույսերի մեծ մասը բազմանում է սածիլային եղանակով: Ի դեպ, մի շարք մշակաբույսերի մոտ /պոմիդոր, տաքդեղ, բադրիջան, վաղահաս կաղամբ/ այդ եղանակի կիրառությունն անհրաժեշտություն է: Այդ է պատճառը, որ արտադրությունում սածիլի որակի վրա մեծ ուշադրություն է դարձվում, իսկ գրականության մեջ եղած տվյալները ն արտադրական փորձը ակնառու կերպով ապացուցում են դրա անհրաժեշտությունը: Գիտությունը ն առաջավոր փորձը ցույց է տվել նան, որ բանջարային մշակաբույսերի սածիլները հաջողությամբ կարելի է աճեցնել սինթետիկ թաղանթածածկ գարնանային ջերմոցներում ն փոքր չափի հիմնակմախքներում-ծածկոցներում, ն որոնց կառուցման համար նշանակալիորեն քիչ ծախսեր են պահանջվում: Թաղանթածածք կառույցներում ստեղծվող հատուկ միկրոկլիմայով է պայմանավորվում նան նրանց տակ սածիլների ն վաղ բանջարեղենի աճեցման տեխնոլոգիան: Բարձր որակի սածիլներ աճեցնելու համար սովորոկան ջերմոցներում կամ տարբեր մոդիֆիկացիաների թաղանթածածք հիմնակմախքներում անհրաժեշտ է պատրաստել սննդատու գրունտ/ հողախառնուրդ/, որը

բաղկացած է հիմնականում բուսահողից ն ճմահողից: Մեկ մ2 սածիլային տարածության համար պահանջվում է 0,2 մ3 գրունտ: Բուսահողի ն ճմահողի քանակությունը կախված է աճեցնող մշակաբույսերից: Օրինակ, կաղամբը պահանջում է շատ ճմահող ն քիչ քանակի բուսահող/ հարաբերությունը 2:1/, իսկ պոմիդորը, տաքդեղը, բադրիջանը ն վարունգը, հակառակը, ավելի շատ բուսահող / 2 մաս բուսահող ն մեկ մաս ճմահող կամ երկու մաս տորֆ, մեկ մաս ճմահող, կամ երկու մաս տորֆ, մեկ մաս ճմահող, կամ չորս մաս տորֆ, չորս մաս ճմահող, երկու մաս կենսահումուս/: Պոմիդորի սածիլները Արարատյան հարթավայրում կարելի է աճեցնել տաքացվող ն արնային կուլտիվացիոն կառուցվածքներում, իսկ լեռնային ն նախալեռնային գոտիներում` միայն տաքացվող ջերմոցներում: Որակյալ սածիլներ ստանալու համար լայն կիրառություն են գտել տորֆաբուսահողային սննդարար թաղարները: Սածիլների աճեցման թաղարային եղանակը նպաստում է բանջարային մշակաբույսերի արմատային համակարգի արագ զարգացմանը ն սածիլների միանգամայն անվնաս տեղափոխմանը բաց գրունտ: Հանդիսանալով բույսերի համար հիանալի միջավայր, տորֆաբուսահողային թաղարներում սննդանյութերի պաշարը բավականացնում է ոչ միայն սածիլների աճեցման ընթացքում, այլն սածիլները իրենց հիմնական տեղը տեղափոխելու սկզբնական շրջանում: Շնորհիվ թաղարների վերը նշված բազմակողմանի առավելությանը, սածիլների աճը ն զարգացումը ընթանում են շատ արագ, որոնք նպաստում են բերքատվության զգալի ավելացմանը, ինչպես ն պտուղների հասունացման արագացմանը: Տորֆաբուսահողային թաղարներով բույսեր տեղափոխելով բաց դաշտ, միաժամանակ / կախված թաղարի մեծությունից ն բույսերի քանակից/ յուրաքանչյուր հեկտարին տրվում է 4-5 տոննա հարուստ օրգանահանքային հողախառնուրդ: Տորֆաբուսահողային թաղարներում սածիլներ աճեցնելու համար երաշխավորվում է հետնյալ հողախառնուրդները` 5 մաս բուսահող, 1 մաս ճմահող, կամ 7 մաս տորֆ, 2 մաս գոմաղբային բուսահող, 1 մաս ճմահող, կամ 6 մաս բուսահող, 2 մաս ճմահող ն 1 մաս նոսրացված թարմ գոմաղբ, կամ 4 մաս տորֆ, 4 մաս ճմահող, 2 մաս կենսահումուս: Այսպիսի հարաբերություններով պատրաստված հողախառնուրդի յուրաքանչյուր 1մ3-ին պետք է ավելացնել հետնյալ քանակությամբ հանքային պարարտանյութեր. ամոնիակային սելիտրա` 1,5-2,0կգ, սուպերֆոսֆատ` 5-6 կգ, կալիական աղ` 1,5-2,0կգ: Թաղարներ պատրաստելու համար կան մի քանի տիպի մեքենաներ` ՍГ- 9м, ՍГТ- 10, ՇТМ- 8/20, որոնք պատրաստում են 6»6 ն 8»8 չափի թաղարներ. Մեկ խմ. շաղախանյութից ստացվում է 6» 6 » 6սմ, չափի – 4500թաղար, 8» 8 » 8սմ չափի` 2000թաղար: Տնտեսություններում, թաղար պատրաստելու հաստոց չլինելու դեպքում, շաղախանյութը համապատասխան հաստության շերտով լցնում են հենց

ջերմոցի փոսի մեջ, մարկյորով տեղադրում քառակուսիները ն մեջտեղում կատարում են ցանքը: Հետագայում, դաշտ փոխադրելուց 10օր առաջ, մեծ դանակով կտրում են խորանարդիկները, ջրում գոմաղբահեղուկով ն դաշտ փոխադրելիս, զգուշությամբ հա-նում են: Սածիլները թաղարներում կարելի է աճեցնել երկու ձնով` ա/ ցանել անմիջապես թաղարի փոսիկում ն այլնս չտեղափոխել, բ/ ցանել ցանքաարկղերում ն բույսերը շաքիլատերն վիճակում տնկել թաղարների մեջ: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում բաց գրունտի համար պոմիդորի սերմերի ցանքը կատարում են արնային ջերմոցներում ն ծածկոցների տակ` մարտի 1-15-ը ընկած ժամանակաշրջանում ն սածիլում բաց դաշում մայիսի 1-15-ը : Ավելի վաղ բերք ստանալու համար ցանքի ժամկետ է սահմանվում փետրվարի 20-ից մարտի 1-ը ն սածիլումը բաց դաշտում` ապրիլի 20-ից մայիսի 1-ը: Աշխատանքները կատարելուց առաջ կատարվում է հաշվարկ` պարզելու համար, թե մեկ հա-ի վրա ինչքան սածիլ է հարկավոր: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ սովորական եղանակով առանց թաղարի վաղահաս պոմիդորի սածիլները 8 » 4 սմ, սնման մակերեսի դեպքում մեկ հա-ի համար` կպահանջվի 50հազար սածիլ, 1մ2-ոց սածիլների ելը` 300հատ, մեկ հա-ի համար սածիլներ աճեցնելու համար` 180մ2 ջերմոցային տարածություն: Միջահաս պոմիդորի համար այդ ցուցանիշները համապատասխանորեն կլինեն` 40 հազար, 300 հատ ն 170մ2, իսկ պոմիդորի սածիլները , 8» 8 » 8սմ չափի թաղարներով աճեցնելու դեպքում, մեկ հա-ին կպահանջվի 50 հազար սածիլ, 1մ2-ոց կստացվի 200 սածիլ ն 1հա-ը ապահովելու համար` 250մ2 ջերմոցային ն թաղանթածածկ կառույցների տարածություն: Բարձրորակ սածիլներ ստանալու համար լուրջ ուշադրություն պետք է դարձնել սերմանյութի վրա: Սերմանյութը հիմնականում պետք է համապատասխանի հետնյալ պահանջներին. ունենա լավ ծլունակություն, մաքրություն, բարձր տնտեսական պիտանիություն, բացարձակ քաշ ն ծլման էներգիա: Վերջին տասնամյակներում բանջարաբուծության ցանքի համար լայնորեն օգտագործում են հիբրիդային ծագում ունեցող սերմեր, որոնք հատկապես առաջին սերնդում հանդես են բերում բարձր կենսունակություն: Այս երնույթը կոչվում է հետերոզիս ն հատկապես սինթետիկ թաղանթածածկ հիմնակմախքներում նպատակահարմար է օգտագործել այնպիսի հիբրիդային սերմեր, որոնց մոտ ի հայտ է գալիս վաղահասության հետերոզիս երնույթ: Մինչն ցանքը հողի ջերմությունը պետք է լինի 20-250: Ջերմոցները ն հիմնակմախքների տակ ցանքը պետք է կատարել շարքերով, 8 սմ միջշարքային տարածությամբ: Շարքերով ցանքը կատարվում է ձեռքով կամ ջերմոցային ПРС-6 մակնիշի շարքացանով, որով մեկ բանվորը օրվա ընթացքում ցանում է 700-800քմ.:

Շարքերով ցանքը ձեռքով կատարելու համար օգտագործում են ճաղավոր կամ ատամնավոր մարկյորներ: Մեկ մ2 տարծության հաշվով ցանվում է 5 գ. թեթն հողախառնուրդի բարակ 0,5-1,0 սմ հաստության շերտով ն ջրվում ցնցուղով, մինչն հողախառնուրդի շերտը լրիվ խոնավանա: Ցանքից ն ջրումից հետո ջերմոցները պետք է ծածկել ապակեպատ շրջանակներով, իսկ հիմնակմախքները` թաղանթներով: Սերմերը մինչն ծլելը պահպանում են 22-240 ջերմություն: Ծիլերը երնալուց մինչն առաջին իսկական տերնների առաջացումը ն ցերեկը, ն գիշերը ջերմաստիճանը պետք է իջեցնել մինչն 12-150-ի: Առաջին տերնները երնալուց հետո, մինչն դաշտ փոխադրելը, ցերեկները ջերմությունը պետք է պահպանել 22-240-ի սահմաններում, իսկ գիշերները` իջեցնել 12-140-ի: Վրանաձն հիմնակմախքներում պոլիամիդային թաղանթի տակ ցերեկները բարձր ջերմություն է կուտակվում, որի հետնանքով պոմիդորի սերմերը 4-5 օրով ավելի շուտ են ծլում ն առաջին իսկական տերնները 3 օրով ավելի շուտ են երնան գալիս, քան ապակու ն պոլիէթիլենային թաղանթի տակ: Պոլիէթիլենային թաղանթի տակ ստեղծվում է օդի բարձր հարաբերական խոնավություն ն թաղանթի ներքին պատին խտացված կաթիլները թափվում են հողի վրա, բարձրացնում հողի խոնավությունը, որի հետնանքով պոլիէթիլենային թաղանթի տակ, մյուս ծածկոցների համեմատությամբ, ավելի քիչ է ջրվում: Հետագայում բոլոր ծածկոցների տակ, ցերեկները, օդափոխության հետնանքով , աճման պայմանները համարյա հավասարվում են: Տաք արնային օրերին, ապրիլի երկրորդ տասնորյակից սկսած / ցերեկվա ժամերին/ ապակեպատ շրջանակները ն թաղանթները պետք է լրիվ բաց անել: Սինթետիկ թաղանթները բացելուց հետո սածիլների վրա այրվածքներ առաջանալուց չպետք է վախենալ, քանի որ թաղարներն անցկացնում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները ն արդեն ընտելացած են լինում բնական պայմաններին: Ջերմոցային շրջանակները բաց անել մեկընդմեջ, բույսերը սովորեցնել դրսի պայմաններին/ որտեղ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները թափանցում են ցրված ճառագայթների ձնով/, որից հետո ջերմոցային շրջանակները լրիվ բացել: Պոմիդորի սերմերը ծլելուց հետո, առաջին իսկական տերնները երնալու ժամանակ, պետք է կատարել նոսրացում, որպեսզի մատղաշ բույսերը դրվեն լուսավորության ն սննդառության նպաստավոր պայմանների մեջ: Նոսրացնելիս, պետք է թողնել 4 սմ միջբուսային տարածություն: Լավ արդյունք է ստացվում, երբ սածիլները 3-4 իսկական տերնի փուլում ջրում են ՏՈՒՐ պրեպարատի 0,05-0,1%-ի լուծույթով: Սածիլների սնուցումը կատարում են 3 անգամ: Օրգանական պարարտանյութերից սնուցման համար հանձնարարվում է օգտագործել գոմաղբահեղուկ ` 1:5 հարաբերությամբ ն

այդպիսի լուծույթի մեկ դույլով / 10 լիտր/ սնուցել երկու մ2 տարածություն, որից հետո մաքուր ջրով`ցնցուղով լվանալ, որպեսզի սածիլների վրա այրվածքներ չառաջանան: Գերադասելի է օգտագործել նան թռչնաղբը` 1: 12 հարաբերությամբ, որը բացի ազոտից, ֆոսֆորից, կալիումից ն կրից պարունակում է նան միկրոտարրեր: Առաջին սնուցումը պետք է տալ երկրորդ իսկական տերևի երնալու ժամանակ, իսկ հաջորդ երկու սնուցումները` 6-10, օրը մեկ անգամ: Հանքային պարարտանյութերով սնուցման դեպքում, առաջին ն երկրորդ սնուցումների ժամանակ, 10 լիտր ջրին պետք է ավելացնել ամոնիակային սելիտրա 10 գրամ, սուպերֆոսֆատ` 40 գրամ, իսկ երրորդ սնուցման դեպքում` վերցնել ամոնիակային սելիտրա` 15գ. սուպերֆոսֆատ` 80գ. իսկ կալիումական աղ` 30գ. ն սնուցումից հետո մաքրել ջրով` լվանալ: Դրանից հետո սածիլների առօրյա խնամքի համար պետք է կատարել օդափոխություն, քաղհան, փխրեցում ն ջրումներ: Սածիլների աճեցման ընթացքում մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել ջրման ռեժիմի վրա ն սածիլները ջրել միայն այն ժամանակ, երբ բույսերը մուգ կապտականաչ գույն են ստացել: Թաղարների տակ, հիմնակմախքներում աճեցրած սածիլներն, իրենց որակով հետ չեն մնում ապակու տակ աճեցրած սածիլներից, բայց պոլիէթիլենային թաղարի տակ վրանաձն հիմնակմախքում աճեցրած սածիլներն իրենց որակով գերազանցում են մյուսներին / նկ.8/ Գ. Ղարիբյանի փորձերից պարզվել է, որ սածիլները բաց դաշտ տեղափոխելուց հետո, պոլիէթիլենային թաղանթի տակ հիմնակմախքում աճեցրած սածիներից ավելի բարձր բերք է ստացվում , քան ջերմոցում ապակու տակ աճեցրած սածիլներից:Եթե ապակու տակ աճեցրած սածիլներից ստացվել է648 ց/հա բերք, պոլիմերային թաղանթի տարբերակից` 631ց/հա, ապա պոլիէթիլենային թաղանթի տակ աճեցրած սածիլներից ստացվում է 723 ց/հա բերք: հետաքրքիր տվյալներ են ստացվել նան, երբ տաքացվող ն արնային տաքացմամբ ջերմոցներում ապակու ն պոլիէթիլենային թաղանթի տակ աճեցվել են տարբեր կենսատիպերին պատկանող պոմիդորի 4 սորտ: Ջերմոցների տաքացումը կատարվել է տեխնիկական ջեռուցմամբ / ջրով տաքացվող` 700/: Փորձարկված բոլոր սորտերի մոտ էլ / տաքացվող ջերմոցներ/ բարձր բերք է ստացվել ապակու տակ աճեցրած սածիլներից, իսկ արնային տաքացումով ջերմոցներում բարձր բերք է ստացվել պոլիէթիլենային թաղանթի տակ աճեցրած սածիլներից /աղ. 16/:

Աղյուսակ 16

Երնանի 14

Շտամբովի 152

Արնային

Մատակ 12 / 20 - 4

Տաքացվող

Հիբրիդ 12

Աճեցման պայմանները

Ծածկոցների տեսակները

Ծածկոցների ազդեցությունը պոմիդորի բերքի վրա աճեցման տարբեր պայմաններում.

Ապակի Պէ Ապակի Պէ

Նկ. 8. Պոմիդորի սածիլները դաշտ տեղափոխելուց առաջ 1.Ապակու տակ, 2. Պոլիէթիլենային թաղանթի տակ, 3. Պոլիամիդային թաղանթի տակ: Ջերմասեր բանջարային մշակաբույսերի աստիճանական տեղաշարժը դեպի հանրապետության նախալեռնային ն լեռնային շրջանները կախված է նրանց աճման դժվարությունից, որն առաջանում է տվյալ շրջանների կլիմայական առանձնահատկություններից: Ուշ գարնանային ն վաղ աշնանային ցրտահարությունները կարճացնում են բույսերի վեգետացիոն շրջանը, որը ն ազդում է

բերքատվության ն ինքնարժեքի վրա: Այդ պատճառով այնպիսի կարնոր մշակաբույսը, ինչպիսին պոմիդորն է Շիրակի հարթավայրի ն Սնանի ավազանի շրջանների գյուղատնտեսական արտադրության մեջ չի գրավում իր անհրաժեշտ տեղը: Բանջարեղենի, մասնավորապես պոմիդորի, փոխադրումը Արարատյան հարթավայրից լեռնային շրջանները կախված է տեղափոխման հետ կապված լրացուցիչ ծախսերի ն մթերքի որակի իջեցման հետ: Այդ կապակցությամբ փորձեր է դրվել նախկին երկրագործության գ/հ ինստիտուտի Ախուրյանի սելեկցիոն/ Վ.Սամովոլնով, Ջ. Ունուպողլյան/ ն Մարտունու գոտիական / Զ. Զաքարյան/ կայանների փորձադաշտերում: Սածիլների աճեցման համար օգտագործվել են ապակեծածկ ջերմոցները ն պոլիէթիլենով ծածկված թունելային հիմնակմախքները: Ցանքը կատարվել է ապրիլի 10-15-ը, իսկ սածիլումը բաց դաշտում` հունիսի 7-10-ը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Ախուրյանի սելեկցիոն կայանում ստուգիչ/ ապակի/ տարբերակի համեմատությամբ, պոլիէթիլենային թաղանթի տակ աճեցրած սածիլներից բաց դաշտում բերքի հավելումը կազմել է 28%, իսկ Մարտունու գոտիական կայանում` 32,5%:

ՊՈՄԻԴՈՐԻ ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱՆ ԲԱՑ ԳՐՈՒՆՏՈՒՄ

Ցանքաշրջանառության մեջ պոմիդորը տեղաբաշխում են 2-3-րդ տարին օրգանական պարարտանյութեր մտցնելուց հետո: Լավագույն նախորդներն են գոմաղբային կոմպոստով պարարտացված կաղամբը ն վարունգը: Արարատյան հարթավայրում, որտեղ պոմիդորը ցանքաշրջանառության մեջ զբաղեցնում է երկու դաշտ, նրան տեղաբաշխում են բոստանային մշակաբույսերից, սոխից, բանջարային ոլոռից ն շաքարի եգիպտացորենից հետո: Կարտոֆիլից, տաքդեղից, բադրիջանից, ն ծխախոտից հետո պոմիդոր մշակել չի կարելի, քանի որ այդ մշակաբույսերը վարակվում են միննույն հիվանդություններով ն վնասատուներով: Պոմիդորի տակ հողի մշակությունը սկսում են նախորդող մշակաբույսերի բերքահավաքից հետո, հողի թերթ չիզելացումով 4-6 սմ հարթության վրա, եթե հողամասում գերիշխում են միամյա մոլախոտերը ն 1012 սմ, խորության վրա, եթե հողը աղբոտված է բազմամյա կոճղաարմատավոր մոլախոտերով: Ցրտահերկը կատարում են 25-26 սմ խորության վրա: Գարնանը դաշտը չիզելացնում են կամ կուլտիվացիա են կատարում 12-14սմ խորության վրա, միաժամանակ կատարելով փոցխում: Կուլտիվացիան կրկնում են սածիլումից առաջ: կուլտիվացիայից առաջ հողն են մտցնում հերբիցիդի լուծույթ /տրիֆլան 2կգ + դիֆենամիդ 5կգ մեկ հեկտարին / մեկ հա-ին ծախսելով 300լիտր բանվորական լուծույթ:

Հայաստանում մշակվող պոմիդորի համարյա բոլոր սորտերը դետերմինանտ են կամ շտամբովի: Մեր հողակլիմայական բոլոր գոտիներում պոմիդորը մշակում են թմբերի վրա պառկեցրած ձնով , ըստ որում հարթ հողամասերում բույսերը տնկում են թմբի երկու կողմից, իսկ թեք հողամասերում` թմբի մեկ կողմից: Սա վերաբերվում է լայնաշարի տնկումներին: Պոմիդորի տակ պարարտանյութը մտցնում են աշնանը ցրտահերկի տակ կամ գարնանը կրկնավարի տակ, կամ նախացանքային մշակության ժամանակ: Մեկ հա. ցրտահերկի տակ մտցնում են կիսաքայքայված կամ կոմպոստացված գոմաղբ 20-40 տոննա, ինչպես նան ֆոսֆորական ու կալիումական պարարտանյութերի 60-65%-ը: Ազոտական պարարտանյութերը, ֆոսֆորական ու կալիումական պարարտանյութերի մնացած մասը պետք է տալ նախացանքային մշակության տակ ն սնուցումների ձնով: Պոմիդորի սննդառության ռեժիմի կանոնավորման բնագավառում հետաքրքիր ուսումնասիրություններ են կատարել Գ. Ղարիբյանը, Ս.Աթանեսյանը, Ա. Եղիազարյանը: Ուսումնասիրության օբյեկտ է ծառայել պոմիդորի միջահաս Լիա սորտը: Հանքային պարարտանյութերը հող են մտցվել սածիլումից առաջ, զանգվածային ծածկման ն պտղակազմավորման շրջանում: Փորձերը դրվել են Արարատի մարզի Մարմարաշենի նախկին կոլտնտեսության հողատարածքում: Ուսումնասիրվել են հետնյալ տարբերակները: 1. Ստուգիչ չպարարտացված, 2.N150 Ք150 K150 միանվագ սածիլումից առաջ, 3. N60 ՔK150+ N60, 4. N60 ՔK150+ N120, 5. N60 ՔK150+ N60+ N60, 6. N60 ՔK150 +N90 +N60, 7.N60 ՔK150+ N90 Ք30+ N60, 8.N60 ՔK150+ N90 ՔK30+ N60,9. N60 ՔK150+ N90 Ք60 K30+ N60, 10. N60 ՔK150+ N90 ՔK60+ N60: Ուսումնասիրություններով հաստատվել է, որ պոմիդորի Լիա սորտի բույսի տերնների ասիմիլացիոն մակերեսի մեծության, ֆոտոսինթեզի արդյունավետության ն քլորոֆիլի պարունակության փոփոխությունները պայմանավորված են հանքային սննդառության ռեժիմի փոփոխություններով ն բույսի հասակով: Պտուղների քանակի ն միջին կշռի հաշվին պարարտացման բոլոր տարբերակներում բարձրացել է հանքային պարարտանյութերի ազդեցությունը պոմիդորի բերքի քանակի ն որակի վրա /1991-1993թթ. միջինը/ Աէ Տ0 95 Հ 15,6- 29,0 ց/հա Տ»%- 0,6- 1,2 %

Տարբերակների N-ը

Ընդհանուր բերքը, ց/հ

Ստուգիչի նկատմամբ, %

Չոր նյութեր, %

Շաքարներ %

Վիտամին Շ,մգ %

Թթվությունը %

Նիտրատների պարունակությունը,մգ.%

Պտղի միջին կշիռը,գ

Աղյուսակ 17

677,0 758,3 777.8 792,7 765,8 855,4 908,5 1015,1

12,0 14,9 17,1 13,1 56,4 34,3 49,9

5.35 5,87 5,98 5,82 5,68 6,12 6,25 6,36

2,84 3,01 3,14 3,33 3,25 3,26 3,32 3,37

27,49 27,61 27,45 26,76 24,89 25,66 29,23 30,84

0,48 0,53 0,57 0,59 0,59 0,54 0,60 0,61

20,2 24,6 24,8 27,7 27,4 37,8 32,3 29,1

905,0 918,2

33,7 35,6

6,42 6,41

3,46 3,47

31,08 30,98

0,58 0,61

28,2 28,1

Աղյուսակ 18 Սնման մակերեսների ազդեցությունը պոմիդորի տարբեր սորտերի բերքատվության վրա / 1988-1990թթ. միջինը/ Տնկման սխեման, սմ 70 » 20 70 » 25 70 » 30 80+60/ 2 » 20 80+60/ 2 » 25 80+60/ 2 » 30 90+70/ 2 » 20 90+70/ 2 » 25 90+70/ 2 » 30 ստ.

Գյումրի

Լիա

բերքը, ց/հա

բերքի հավելումը %

477,7 525,1 444,3 485,3 533,6 455,1 577,6 467,7 434,5

Սասուն

բերքը, ց/հա

բերքի հավելումը %

բերքը, ց/հա

բերքի հավելումը %

9,9 20,8 2,2 11,7 21,8 4,7 32,9 7,5

815,8 841,5 895,9 820,6 853,3 950,9 841,6 1020,1

-0,3 2,9 9,6 3,7 4,4 16,3 2,9 24,8

585,6 523,2 499,5 566,6 506,6 479,4 582,2 566,2

18,2 5,6 0,7 14,3 2,2 -3,4 17,5 14,2

-

817,6

-

495,6

-

Աէ Տ0 95 Հ 18,8- 24,3 ց/հ 14,7-29,0 ց/հ 15,3 – 47,9 ց/հ Տ»% - 1,2 - 1,8% 0,6-1,0 % 0,9 –3,8%

Բերքատվության հավելումը` ապահովելով 12,0-49,9% սահմաններում: Լավագույն արդյունք է ստացվել թիվ 8 տարբերակից` / N60 ՔK150+ N90 ՔK30+ N60 / , որտեղ ստուգիչի 677,ց/հ բերքի դիմաց ստացվել է 1015,1 ց/հ կամ 49,9 տոկոսով ավելի: Կենսաքիմիական անալիզի տվյալներով բարձր որակական ցուցանիշներ են ունեցել / չոր նյութեր, շաքարներ, վիտամին Շ ն թթվություն/ թթ. 7,8 9,10 տարբերակների պտուղները, որոնք սնուցվել են նան ֆոսֆորական ն կալիումական պարարտանյութերով: Բազմաթիվ հետազոտությունների արդյունքներով, պոմիդորի բարձր էկոլոգիապես մաքուր բերք է ստացվում, երբ բույսերը պարարտացնում են կենսահումուսի 3-4 տոննա չափաքանակով: Կենսահումուսը տրվում է ջրման ակոսներով կամ բներով: Հողի գարնանային մշակման աշխատանքների ժամանակ դաշտը պետք է մաքրել նան նախորդ մշակաբույսերի ն բազմամյա մոլոխոտերի մնացորդներից: Այնուհետն դաշտը պետք է փոցխել ն մարգոցել տրակտորաքարշ կամ ձիաքարշ մարկոցներով / փոքր տնամերձ հողամասերում/, մեծ ուշադրություն դարձնելով ակոսների ն թմբերի ուղղությանը, որպեսզի առանց լճացումների կամ չոր տեղեր թողնելու ապահովվի դաշտի միահավասար ն դանդաղ ջրումը: Ակոսների ն թմբերի երկարությունը պետք է ապահովի նան աշխատարար պրոցեսների առավել մեքենայացումը: Պոմիդորը բացառապես աճեցնում են թմբերի վրա, որը պատրաստվում է ΓС-1,4 ագրեգատով: Պոմիդորը բաց դաշտ են տեղափոխում, երբ ավարտվել են գարնանային վերջին ցրտահարությունները: Արարատյան հարթավայրի քաղաքամերձ տնտեսություններում վաղ բերք ստանալու համար սածիլների մի մասը տնկում են ընդունված ժամկետից 10-15 օր շուտ: Այս դեպքում բույսերը հնարավոր ցրտերից պաշտպանելու համար դաշտը ջրում են, հնարավորության դեպքում կիրառում են անձրնացում ն ծուխ են առաջացնում, այրելով այն բոլորը, ինչ որ հնարավոր է: Պոմիդորի սածիլները տնկում են ձեռքով կամ սածիլ տնկող մեքենայով: Արարատյան հարթավայրի հարթ տարածություներում սածիլները հիմնականում տնկում են երգծանի ժապավենային եղանակով, կիրառում են 90+70 x 20,25,30, 35 սմ. Սածիլները տնկում են նան 90+50 կամ 120+40 ն 120+60 սմ սխեմաներով շարքերում միջբուսային տարածությունը թողնելով 20-35սմ,մեկ հեկտարի վրա տեղաբաշխելով 40-70 հազար բույս: Օգտագործում են ՇKՒ - 6Ճ ն ՇKՒ 6Ճ սածիլ տնկող մեքենաները: ՇKՒ - 6Ճ մեքենան սպասարկում են 13 բանվորներ, նա կցվում ԽԼ3-50 կամ ԽԼ3-80 տրակտորներին, որոնց օրվա արտադրողականությանը 3-3,2 հեկտար է:

Թեք տարածությունների վրա կարելի է հանձնարարել տնկման հետնյալ սխեմանները: 1. Վաղահաս սահմանափակ աճ ունեցող սորտերի համար միջշարքային տարածությունը 0,8-0,9 մ, բույսերի հեռավորությունը շարքում` 25-30սմ.: 2. Միջահաս սորտերի համար ` շարքը շարքից 1,2-1,4մ, իսկ բույսը բույսից 3035 սմ. 3.Ուշահաս ն հզոր թուփ ունեցող սորտերի համար` միջշարքային տարածությունը 1,2-1,4 մ, շարքերը միջշարքային տարածությունը` 35-40սմ. Պոմիդորի սածիլներն անպայման պետք է քեշի եկած հողում տնկել, դրա համար սածիլները փոխադրելուց 2-3 օր առաջ անհրաժեշտ է դաշտը ջրել, ապա սածիլել: Դաշտ փոխադրելիս, սածիլները ստուգել ն տեսակավորել, ոչ մի նվազ ու հիվանդ սածիլ չպետքէդաշտ փոխադրվի: Դաշտ փոխադրելուց 3-4 ժամ առաջ սածիլանոցը լավ ջրել, որպեսզի, հանելիս, սածիլները դուրս գան հողագնդով, իսկ թաղարներում աճեցրած սածիլներում պահպանվի թաղարի ամբողջականությունը: Սածիլները տնկում են մինչն առաջին իսկական տերնի խորությունը ն սածիլի շուրջը հողը լավ ամրացնում են: Թաղարներում աճեցրած սածիլները պետքէ տնկել այնպես, որ թաղարի մակերեսը 2-3 սմ հողի տակ մնա` թաղարից գոլորշացումը կանխելու համար: Սածիլները տնկելուց հետո անմիջապես ջրել ջրի թույլ շիթով, որպեսզի ջուրը սածիլները չծածկի: Անհրաժեշտ է սածիլել օրվա հով ժամերին կամ ամպամած օրերին: Սածիլելուց 3-4 օր հետո դաշտը ստուգել, չկպած սածիլների տեղը լրացնել ն տալ առաջին վեգետացիոն ջուրը, որից հետո, երբ հողը քեշի գա, կատարել առաջին կուլտիվացիան` 5-6 սմ խորությամբ, ն ,նայած եղանակին, 10-15 օր դաշտը չջրել: Երբ սածիլները սկսեն կանոնավոր աճել ն մուգ կանաչ գույն ստանալ, բույսերին տալ առաջին սնուցումը ն երկրորդ ջուրը, որից 2-3 օր հետո հողի քեշի վիճակում կատարել բուգլից կամ, ինչպես ասում են, դնել պոմիդորի վարը: Վարը դնելուն զուգընթաց պետք է դաշտը քաղհանել ն մաքրել մոլախոտերից: Հետագա ջրումները կատարել, ելնելով բույսերի պահանջից: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում վեգետացիայի ամբողջ ժամանակաշրջանում պոմիդորի բույսը ջրել 12-16 անգամ, ըստ որում պետք է աշխատել ջրել օրվա հով ժամերին, ջրման նորման` 400-500մ3: Պոմիդորի հետագա խնամքը շարունակել քաղհանելով, փխրեցնելով ու սնուցելով: Պոմիդորը պետք է քաղհանել որքան կարելի է շատ, երբ մոլախոտերը մատղաշ են ն հեշտությամբ են արմատախիլ լինում: Վեգետացիայի ընթացքում պոմիդորի դաշտը պետք է քաղհանել 3-4 անգամ ն փխրեցնել 2-3 անգամ: Դաշտը մոլախոտերից միշտ մաքուր պահելու համար պետք է քաղհանել ոչ միայն դաշտի ներսը, այլն առուների ու ճանապարհների եզրերը:

Քաղհանում ն փխրեցնում են տրակտորաքարշ կուլտիվատորներով, իսկ միջբուսային տարածությունները ն բույսերի կողքերը` ձեռքի հողուրագներով: Փխրեցումները ն քաղհանը 7-8 սմ-ից խորը չպետք է անել, որպեզի չվնասվեն պոմիդորի մազարմատները: Առաջին սնուցումը պետք է տալ վարը դնելու ժամանակ` ծաղկելուց առաջ ն մեկ կամ երկու սնուցում` իր պտղակազմակերպման փուլում ն 1-2` բերքահավաք կատարելուց հետո: Հանրապետության նախալեռնային ն լեռնային գոտիներում պոմիդորի բույսերը բջատում են, թողնելով 2-3` գլխավոր ն առաջին կարգի ճյուղավորությունները: Չնայած բջատումը արագացնում է բերքի հասունացումը, սակայն ընդհանուր բերքը իջնում է 10-15%-ով: Կատարում են նան ծերատում, հեռացնելով բույսերի ցողունների աճման կոնը: Այս դեպքում ըստ բարձրության բույսերի աճը դադարում է ն ամբողջ սննդաէլեմենտները բույսերն օգտագործում են պտուղների ձնավորման ն հասունացման վրա: Բույսերը տերնային գորշ բծավորությունից /կլադոսպորիում/ պտուղների սպիտակ բծավորությունից ն այլ հիվանդություններից պաշտպանելու համար սրսկում են բորդոյան հեղուկի 1%-ոց լուծույթով/ 1հա-ին 500լ. լուծույթ/, կապտանի սուսպենզիայով / 3-4կգ. հա-ին/ ն ցինեբով / 2,5-3կգ.1 հա-ին/: Բույսերը վարակվում են նան վիրուսային հիվանություններով/ ստոլբուր, բակտերիալ ռակ ն այլն, որոնք փոխանցվում են լվիճների ն այլ միջատների միջոցով: Այդ հիվանդությունները առաջացնում են ծաղիկների ձնափոխության / դեֆորմացիա/ ն պտղամսի փայտացում: Այդ հիվանդությունների դեմ պայքարելու համար նախ պետք է կատարել նշված վնասատուների դեմ կործանիչ միջոցառումներ: Սածիլները դաշտ փոխադրելուց մոտ 2 ամիս հետո սկսվում է պոմիդորի հասունացումը: Դաշտից բերքը պետք է հավաքել դույլերի կամ զամբյուղների մեջ, դաշտից դուրս հանել, տեսակավորել ն տեղավորել արկղերի մեջ: Պոմիդորի համար ամենալավ տարան` 11-20կգ. տարողության արկղերն են: Գոյություն ունեն պինդ մաշկով, փոխադրունակ սորտեր, որոնք դույլերից միանգամից տեղափոխում են մեքենաների թափքը` պահածոների գործարան հանձնելու դեպքում: Պոմիդորի բերքը պետք է հավաքել 2-3 օրը մեկ, չթողնելով, որ թուփը շատ ծանրաբեռնվի: Հաճախակի կատարած բերքհավավաքը բարձրացնում է բերքատվությունը: Պոմիդորի աճեցման ինդուստրիալ տեխնոլոգիայի դեպքում կիրառում են ՇKՃ- 2 մակնիշի բերքահավաքի կոմբայնը համալիր մեքենաների օգտագործմամբ/ պոմիդորի տեղափոխման հենահարթակ ПТ- 3,5, սորտավորման կետ СПТ-15, բեռնահարկը անջատող КОН-0,5 /: Ինքնագնաց պոմիդոր հավաքող СКТ-2 կոմբայնը կտրում է, վեր է քաշում թուփը,պտուղները անջատում է պտղակոթունից, հողից ն մոլախոտերից ն սորտավորում ըստ հասուն ն կանաչ պտուղների: Կարմիր պտուղները

տեղափոխում է ПТ-3,5 մակնիշի կցասայլի վրա եղած բեռնաարկղի մեջ: Կոմբայնի աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման համար պտուղները կարելի է սորտավորել СПТ-15 մակնիշի սորտավորման կետում: Այս դեպքում կոմբայնը ազատվում է մեքենաների որոշ մասից: Կոմբայնը սպասարկում է 16-18բանվոր, իսկ սորտավորման կետում` 20 բանվար: Կոմբայնի արտադրողականությունը 1 ժամում 0,1-0,4 հեկտար է, սորտավորման կետում ` 1 ժամում`15 տոննա: СКТ-2 կոմբայնի աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման համար հողամասում մոլախոտերի զանգվածը չպետք է գերազանցի 1մ2- վրա 0,3- 4 կգ-ից: Դրա համար բացի հերբիցիդների կիրառումից, մոլախոտերի դեմ պայքարելու ն միջշարքային տարածությունները փխրեցնելու համար կատարում են կուլտիվացիա 3-4 անգամ KՔՒ – 4,2 կամ KՔՒ – 4,2 կուլտիվատորներով: KՔՒ 2-ով միջշարքերի մշակումը համատեղում են սնուցումների հետ, որը կատարվում է երկու անգամ. առաջին սնուցման դեպքում մուծում են լրիվ հանքային պարարտանյութեր /ամոնիակային սելիտրա 50կգ, սուպերֆոսֆատ 150կգ, ն կալիում քլորիդ 50կգ 1հաին/,երկրորդ սնուցման դեպքում,պտուղների աճման սկզբում` միայն ֆոսֆորական ն կալիումական պարարտանյութեր: Պոմիդորի աճեցման ինդուստրիալ տեխնոլոգիայի դեպքում բերքը կոմբայնով հավաքելու համար օգտագործում են այնպիսի սորտեր , որոնց մոտ պտղակոթունը միակցված չէ պտղաողկույզի հետ, իսկ թփի թափահարումից պտուղները հեշտությամբ են անջատվում պտղակոթունից ն առանձնանում են համերաշխ հասունացմամբ, դրանցից են Կոլոկոլչիկ, Մաշիննի-1, Լունգաշոր, Կրոսս 525, ֆակել, Նովինկա Պրիդնեստրովյա, Երմակ, Լեբյաժինսկի սորտերը: Պոմիդորի արտադրության արդյունաբերկան տեխնոլոգիան ներդրվել է Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Մոլդովիայում, Միջին Ասիայում ն Անդրկովկասում: Հայաստանում որոշ քայլեր են արվել բանջարային բույսերի սածիլումը մեքենայացնելու ն բերքահավաքը կոմբայնով կատարելու ուղղությամբ: Պոմիդորի ընտրովի բերքահավաքի ժամանակ պտուղները հավաքում են կանաչ, մարմնագույն, վարդագույն, կամ դարչնագույն ն կարմիր հասունացման փուլերում: Կանաչ պտուղները օգտագործում են պահածոյացման , երկարատն պահպանման ու հեռավոր տարածություններ տեղափոխելու համար: Մարմնագույն հասունության պտուղները` առանձին արդյունաբերական կենտրոններին այդ մթերքով մատակարարելու համար, Արարատյան հարթավայրում ամառային ցանքերից ն լեռնային գոտու պայմաններում մինչն աշնանային ցրտահարությունները պոմիդորի զգալի մասը չի հասունանում: Դրա համար ցրտերից առաջ հավաքում են կանաչ պոմիդորը ն դնում հետհասունացման չոր , 20-250 ջերմություն ունեցող պահեստներում: Մարմնագույն ն վարդագույն հասունության պտուղները կարելի է պահպանել 1-2 ամիս 1-20 ջերմության պայմաններում:

Պոմիդորի ոչ սածիլային եղանակ: Պոմիդորի աճեցման ոչ սածիլային եղանակը լայնորեն տարածվում է Արարատյան հարթավայրում: Ոչ սածիլային եղանակի դեպքում մթերքի իքնարժեքը իջնում է1,5-2 անգամ, սակայն, սածիլային եղանակի համեմատությամբ, բերքը հասունանում է 2-3 շաբաթ ուշ: Ոչ սածիլային եղանակով աճած բույսերը ձնավորում են հզոր արմատային համակարգ, նրանք ձեռք են բերում ցրտադիմացկանություն ն չորադիմացկունություն: Նրանց մոտ վեգետացիոն շրջանը կրճատվում է 10-20 օրով, պտուղները կուտակում են ավելի շատ չոր նյութեր ն շաքարներ: Այս եղանակի դեպքում բույսերի քանակը ավելացվում է, հասցնելով 80-90 հազար 1 հա-ին: Այն տեղամասը, որտեղ կատարվելու է սերմերի ցանքը գրունտում, պետք է լինի փուխր, չտերնակալվի, ն մաքուր լինի մոլախոտերի սերմերից: Լավագույն նախորդ են` վաղ բանջարեղենները: Ցանքը կատարում են ապրիլի առաջին տասնօրյակում : Կուլտիվացիայից առաջ հողն են մտցնում ֆոսֆորական ն կալիումական պարարտանյութեր, նրանք բարձրացնում են բույսերի դիմացկանությունը ցածր ջերմաստիճանի նկատմամբ: Ցանքը կատարում են 90+50, 60+120 սխեմայով ՇՕ – 4,2, ՇKՕՒ – 4,2 շարքացաներով կամ ճշգրիտ ցանքի շարքացանով: Ցանքից առաջ սերմերը կոփում են փոփոխական ջերմաստիճանի տակ: Ցանքի համար օգտագործում են վաղահաս սորտերի սերմեր: Ցանքից առաջ կամ ցանքից անմիջապես հետո հողը սրսկում են դիֆենամիդով / 8-10կգ. 80%-ոց պրեպարատը 1 հա-ին/ : Օգտագործում են նան Սոլան 8-10կգ. 1հ-ին/, Տիլլամ / 6-8կգ/, տրիֆլան / 4-8կգ, 1հա-ին/, որոնք ոչնչացնում են մոլախոտերի ծիլերը: Մեկ հա-ի վրա ցանում են 2 - 2,5 կգ պոմիդորի սերմ, նրանց խառնելով սուպերֆոսֆատ: Ծիլերը երնում են 12 - 14-րդ օրը: Առաջին նոսրացումը կատարում են 1 - 2 իսկական տերնների կազմավորման դեպքում, իսկ երկրորդը` 4 - 5-րդ տերնների ձնավորման ժամանակ: Կախված 1 հա-ի վրա եղած բույսերի քանակից շարքերում միջբուսային տարածությունը թողնում են 15-22 սմ.: Պոմիդորի ոչ սածիլային եղանակով մշակելու դեպքում սնուցումները համարվում են պարտադիր պայման բարձր բերք ստանալու համար: Բույսերի աճի արագացման համար առաջին սնուցման ժամանակ տալիս են ամոնիակային սելիտրա/ 60-100 կգ. 1հա-ին/: Երկրորդ սնուցումը կատարում են այնպես , ինչպես պոմիդորի սածիլային եղանակի դեպքում: Ջրման ն ոռոգման նորմանները նույնն են, ինչ որ սածիլային եղանակի դեպքում: Հայաստանում պոմիդորի միջին բերքատվությունը 250-30ց/հա է, որը այնքան էլ բարձր չէ, սակայն գյուղացիական ն ֆերմերային առաջավոր տնտեսությունները ստանում են 800-1000ց/հա ն ավելի բերք:

ՊՈՄԻԴՈՐԻ ԱՃԵՑՈՒՄԸ ՋԵՐՄՈՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊՈԼԻՄԵՐԱՅԻՆ

ԹԱՂԱՆԹՆԵՐԻ ՏԱԿ

Պոմիդորի աճեցումը ջերմոցներում: Պոմիդորը ջերմոցներում աճեցնում են վաղ գարնանաը թարմ պոմիդոր ստանալու նպատակով: Վաղ մշակման համար պետք է օգտագործել տեխնիկական ջեռուցմամբ կամ գոմաղբով տաքացվող ջերմոցներ, որոնք հարթավայրում շահագործում են փետրվարի վերջից ն մարտի սկզբից, իսկ լեռնային շրջաններում` ապրիլից: Ջերմոցներում պոմիդոր աճեցնելու համար պահանջվող սածիլները աճեցնում են հունվար- փետրվար ամիսներին` թաղանթածածկ ջերմատներում կամ տաքացվող ջերմոցներում, 8»8 սմ, մեծության թաղարներում, ն սածիլները կոկոնած վիճակում մարտ ամսին փոխադրում են ջերմոց: Պոմիդորի ջերմոցային մշակության համար պետք է պատրաստել բուսահողից ն ճմահողից 1: 1 հարաբերությամբ հողախառնուրդ ն յուրաքանչյուր խորանարդ մետրին ավելացնել 2-2,5 կգ, ամոնիակային սելիտրա, 4-5կգ սուպերֆոսֆատ ն 1,5-2 կգ կալիումական աղ: Հողաշերտի հաստությունը ջերմոցում պետք է լինի 1820 սմ-ից ոչ պակաս: Ջերմոցի հողը տաքացնելուց հետո սկսում են սածիլների տնկումը: Մեկ շրջանակի տակ տնկում են 9-12 սածիլ երեք շարքով` մեկ շարքի ջերմոցի մեջտեղից, երկու շարք էլ` ջերմոցի հյուսիսային ն հարավային կողմերից, պատերից 15 սմ հեռու: Այսպիսով շարքերի միջն հեռավորությունը կլինի 60սմ. իսկ շարքերում միջբուսային տարածությունը` 25-30սմ: Սածիլները պետք է տնկել թեք կամ պառկած վիճակում, որպեսզի շրջանակները ծածկելու ժամանակ նրանց չկպչեն: Այդ վիճակում բույսերն աճեցվում են մինչն ցրտահարությունների վտանգն անցնելը` ապրիլ- մայիս ամիսները,երբ ցերեկները ն հետագայում նան գիշերները հնարավոր է ջերմոցները լրիվ բաց պահել: Այդ ժամանակ յուրաքանչյուր բույսի մոտ ավելացնում են փայտե նեցուկ ն բույսը 3-4 տեղից թելով կապում են նեցուկին: Բույսերը նեցուկներին կապելիս, պետք է հեռացնել բճաշվերը ն աճեցնել մեկ կամ երկու ցողունով: Բույսերը նեցուկներին կապելուց հետո, հարկավոր է միջշարքերում կատարել բուկլից ն ակոսներ հանել ջրելու համար: Մինչն պտղակալելը պետք է ջրել չափավոր, բայց առատ, իսկ նրանից հետո` ավելի հաճախ: Ժամանակին պետք է քաղհանել ն փխրեցնել հողը:Բույսի վրա 5-6 ծաղկաողկույզ կազմավորվելուց հետո, բարձրաաճ սորտերը պետք է ծերատել` վեգետատիվ աճը կանգնեցնելու ն պտուղները շուտ հասունանալու համար: Սահմանափակ աճ ունեցող սորտերը ծերատելու կարիք չկա: Ջերմոցներում աճեցրած պոմիդորի բերքահավաքը սկսվում է մայիսհունիս ամիսներին , այսինքն` բաց գրունտից 1-1,5 ամիս ավելի շուտ ն տնում է

մինչն օգոստոս ամսի վերջը, որից հետո ջերմոցները ազատում են` աշնանը կանաչեղեն ցանելու համար: Մեկ շրջանակից միջին հաշվով հավաքվում է 10-12 կգ հասունացած պտուղներ:

Պոմիդորի աճեցումը թաղանթածածկ հիմնակմախքներում Բանջարեղենի համախառն բերքի ավելացմանը զուգընթաց կարնորագույն խնդիր է համարվում նան կլոր տարին բնակչությանը թարմ բանջարեղենով մատակարարումը: Պոլիմերային թաղանթների կիրառումով հնարավոր է գարնանային ն ուշ աշնանային ամիսներին բնակչությանը ապահովել ջերմասեր բանջարային մշկաբույսերի պտուղներով ն կրճատել արտասեզոնային ոչ բերքատու օրերի թիվը: Սինթետիկ թաղանթների տակ նոր կառուցվածքի երկթեք հիմնակմախքներում ն տաքացվող, ն չտաքացվող գրունտում պոմիդորի վաղ գարնանային մշակության դեպքում ամենակարնորը սորտի ճիշտ ընտրությունն է: Բանջարաբոստանային ն տեխնիկական մշակաբույսերի գիտական կենտրոնում կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ թաղանթների տակ բարձր ն որակով բերք են ապահովում վաղահաս սորտերը ն հիբրիդները: Դրանցից են Հիբրիդ 12-ը, Ռանի նուշ, Գյումրի սորտերը ն մի քանի վաղահաս հեռանկարային հիբրիդներ: Պոմիդորի սերմերի ցանքը պետք է կատարել տորֆաբուսահողային թաղանթներում, տաքացվող ջերմատներում, պոլիմերային ծածկոցների տակ, կամ թաղանթածածկ գարնանային ջերմատներում փետրվարի 1-5-ը ն սածիլները թաղանթների տակ մշտական տեղը տեղափոխել 60-65 օրեկան հասակում` ապրիլի 1-5-ը: Ձմեռային ջերմատներում սածիլներ աճեցնել չի հանձնարարվում, քանի որ այստեղ հնարավոր չէ փետրվար- մարտ ամիսներին կանոնավորել ջերմաստիճանը ն որի պատճառով սածիլները բարձր ջերմությունից տալիս են գերաճ ն ձգվում են: Վաղահաս արտադրության համար, չտաքացվող գրունտում, ինչպես շատ վաղ, այնպես էլ ուշ ժամկետի ցանքերը նպատակային չեն: Ցանքը պետք է կատարել տորֆաբուսահողային թաղարներում կամ վերջերս տարածված պոլիէթիլենային բաժակներում կամ էլ պլաստմասայե խոռոչիկներում: Հողախառնուրդը պատրաստում են հետնյալ հարաբերությամբ` 7 մաս տորֆ, 2 մաս բուսահող, 1 մաս ճմահող: Տորֆ չլինելու դեպքում պետք է վերցնել 6 մաս բուսահող , 2 մաս ճմահող ն 1 մաս տավարի գոմաղբ: Դրական արդյունք կտա, եթե հողախառնուրդին տրվի նան 1-2 մաս կենսահումուս: Հողախառնուրդի յուրաքանչյուր մեկ մետր խորանարդին տալ 2կգ. ամոնիակային սելիտրա, 5կգ. սուպերֆոսֆատ ն 2 կգ. կալիումական աղ:

Սածիլները, մշտական տեղը` /թաղանթների տակ/ տեղափոխելիս , պետք է ունենան 6-7 լավ զարգացած տերններ առաջին ծաղկաողկույզի կոկոններով, որոնք ն համապատասխանում են 60-65 օրական սածիլներին: Առավել վաղ բերք ստանալու համար նպատակահարմար է կիրառել սածիլների վերատնկման եղանակը/ պիկիրովկա/: Այս դեպքում ցանքը պետք է կատարել 5-10 օր շուտ: Սինթետիկ թաղանթների տակ պոմիդորի մշակաբույսի աճեցման դեպքում տեղամասն ընտրելիս, ղեկավարվում են պաշտպանված գրունտին ներկայացվող պահանջներով: Հողը պետք է լինի բերրի , թեթն մեխանիկական կազմով, մոլախոտերից զերծ ն հարթ մակերեսով: Պետք է ապահովված լինի ոռոգման ջրով: Աշնանը տեղամասը պարարտացնում են օրգանահանքային պարարտանյութերով / եթե նախորդը եղել է շարահերկ մշակաբույս, տալիս են 40-50տոննա կիսաքայքայված գոմաղբ ու բուսահող , 6-7 ց. սուպերֆոսֆատ ն 2-2,5 ց. կալիումական աղ 1 հա-ին , որից հետո կատարում են ցրտահերկ` 28-30 սմ խորությամբ: Բարձր արդյունք է ստացվում նան, երբ աշնանային պարարտացման փոխարեն, գարնանը, հողի նախապատրաստական աշխատանքների ժամանակ, կամ սածիլումից առաջ տրվում է 3-4տ/հ կենսահումուս: Ակոսների տեղաձնումը կատարվում է հետնյալ սխեմաներով` 1. 70+50/2 » 30սմ երկգծանի ժապավեն, հիմնակմախքը Գ.Ղարիբյանի` մակերեսը 6մ» 1,5 մ » 0,6մ / 1 հա-ին տնկվում է 55 հազար սածիլ/: » 30սմ երկգծանի ժապավեն / պոմիդորի 2.90+50 /2 մեքենաբերքահավաք սորտերի մշակության սխեմայով/, հիմնակմախքը Գ. Ղարիբյանի` մակերեսը 6մ » 1մ » 0,6մ/ 1հա-ին տնկվում է 47500 սածիլ/: 3. 90+80/2 » 30սմ երկգծանի ժապավեն, հիմնակմախքը Գ.Ղարիբյանի` մակերեսը 6մ » 1,2մ » 0,6մ/ 1 հա-ին տնկվում է 40 հազար սածիլ/: Այս հիմնակմախքների տակ ընդգրկվում է 2-ական շարք: Այն տնտեսությունները, որոնք ունեն պատրաստի ԵՍԻնԻ –ի կառուցվաքի հիմնկմախք, սածիլումը կատարում են 3 շարքով 80 » 45 սմ սխեմայով / նկ. 9 ն նկ. 10/: Տնկման այս սխեմաները ներկայումս կիրառվում են մի շարք տնտեսություններում:Սածիլները պետք է տնկել օրվա հով ժամերին ն ջրել ակոսներով, ու անմիջապես ծածկել սինթետիկ թաղանթներով: Թաղանթների տակ ցերեկները ջերմությունը պետք է պահպանել 22280, իսկ օդի հարաբերական խոնավությունը` 50-60%: Քանի, որ պոլիէթիլենային թաղանթի տակ ստեղծվում է օդի բարձր հարաբերական խոնավություն, անհրաժեշտ է ցերեկները հաճախակի օդափոխել, բացելով երկթեք կառուցվածքի մի կողմը` քամու հակառակ ուղղությամբ, կամ անհրաժեշտության դեպքում` երկու կողմը: Պոմիդորը սինթետիկ թաղանթներով պետք է ծածկել մինչն մայիսի 10-15-ը, որից հետո թաղանթները ն հիմնակմախքները պետք է խնամքով հավաքել ն

տեղափոխել պահեստ: Դրանից հետո պոմիդորի մշակության աշխատանքները նույնն են, ինչ դաշտային մշակության ժամանակ: Ինչպես ցույց են տվել ուսումնասիրությունների արդյունքները, սինթետիկ թաղանթների տակ ապրիլի սկզբներին սածիլը տեղափոխելու դեպքում պոմիդորի վաղահաս սորտերը սկսում են հասունանալ հունիսի կեսերին ն պտղատվությունը տնում է մինչն օգոստոսի առաջին տասնօրյակը ն յուրաքանչյուր հեկտարից ստացվում է 800-900ց. բերք, որից վաղ բերքը կազմում է 500-600ց/հա:

Նկ. 9. Պոմիդորի սածիլման տեխնիկան թաղանթածածք հիմնակմախքում:

Նկ. 10. Պոմիդորի մշակությունը պոլիէթիլենային թաղանթի տակ: Սինթետիկ թաղանթների տակ վաղ գարնանային մշակության ժամանակ երաշխավորվում է բույսի վրա թողնել 2-3 ցողուն / գլխավորը, փոխարինողը ն առաջին կարգի ցողունը/, որոնց վրա լինում է 15-17 պտղաողկույզ ն , միջին հաշվով բույսը կազմավորում է 40-50 պտուղ: Այս դեպքում հեկտարի վրա ավելանում է բույսերի քանակը / 7-80 հազար/ սնման մակերեսի փոքրացման հաշվին: Ֆիտոտեխնիկայի կիրառման շնորհիվ ավելանում է վաղ բերքի արտադրությունը, բարձրանում է տնտեսական արդյունավետությունը: Մի շարք հեղինակներ /Ա.Դ.Ալեքսանդրով, Վ.Ա.Բրիզգալով, Վ.Ի.էդելշտեյն, Գ.Ի.Տարականով ն ուրիշներ/: Հետազոտություններով ապացուցվել է , որ, երբ բույսերի արմատային համակարգի գոտում տեխնիկական տաքացումով ստեղծվում է 25-30 ջերմություն, դա բարենպաստ է ազդում ջերմասեր բանջարային մշակաբույսերի ինտենսիվ աճման ու զարգացման վրա / պոմիդոր, տաքդեղ, բադրիջան, վարունգ/ ն բարձրացնում դրանց բերքատվությունը: Հաշվի առնելով այս հետազոտությունների արդյունքները, Երնանի ՋէԿ-ի բազայի վար կառուցած ջերմատնային կոմբինատի տաքացվող գրունտում Ա.Ո.Նշանյանի կողմից կատարվել են ուսումնասիրություններ թաղանթների տակ գերվաղ բերքի ստացման համար: Գրունտի տաքացումն իրականացվել է հողի 40սմ խորությունում միմյանցից 70սմ. հեռավորության վրա տեղադրված 40մմ տրամագծով երկաթյա խողովակներով 80900ջերմությամբ եռացրած ջրի բաց թողումով:

Պոմիդորի մշակաբույսն աճեցվել է Գ.Ղարիբյանի` 6» 1,5»0,6մ չափերի հիմնակմախքում: Ցանքի լավագույն ժամկետ կարելի է համարել հունվարի 15-20-ը, սածիլումը` մարտի 15-20-ը: Այս դեպքում պոմիդորի արտասեզոնային բերքը 2,5 անգամ ավելի է չտաքացվող գրունտից: Բ.Ա. Խուդոյանը ՈՒՌՊ –20 հիմնակմախքում պոլիէթիլենային թաղանթի տակ մշակել է բանջարային մշակաբույսերի աճեցման համար հողի տաքացման համակարգ: Տաքացման ընթացքը բաժանվում է երկու շրջանի` սածիլների աճեցման` 20/1 - 5/ 3 ն վաղ բանջարեղենի աճեցման` 5/3-15/5: Տաքացումը կատարվում է ՊՍԽՎ, ՊՍԽՊ ն ՊՕՍԽՎ,Տ մակնիշի տաքացնող լարերով, որոնք սնվում են 220 վոլտ.լարվածության ցանցից:Ուսումնասիրություները ցույց են տվել, որ այս դեպքում մինչն հունիս ամիսը ստացվում է 320ց/հ պոմիդորի բերք: Ծածկոցների տակ հողի ստերիլիզացիայի համար առաջարկում են ՊՕՍԽՊ ն ՊՕՍԽՎՏ լարերը, որոնք 30սմ խորությամբ հողը տաքացնում են 60800Շ-ի , որը կրիտիկկան է համարվում հողում հիմնական ֆիտոպաթոգեն օրգանիզմների ոչնչացման համար:

Չտաքացվող գրունտում հիմնակմախքների օգտագործումը սածիլները դաշտ տեղափոխելուց հետո Սածիլները դաշտ տեղափոխելուց հետո հիմնակմախքներում պետք է թողնել երեք շարք սածիլներ` վաղ բերքի ստացման համար: Մեկ մ2 –ու վրա թողնվում է 8 բույս` 60» 30սմ, սխեմայով: Այս դեպքում 7-8 օրով արագանում են աճման պրոցեսները, դաշտ դուրս բերված բույսերի համեմատությամբ: Հիմնակմախքների տակ թողնված բույսերի հետ տարվող խնամքի աշխատանքները զգալի չափով հեշտանում են: Պոմիդորի բույսերը բարձրացվում են լարի վրա: Դրա համար հիմնակմախքների վրա երկու կողմից իջեցվում է ձողափայտ, որից կապվում է լարը, իսկ մեջտեղի շարքի լարերը կապվում են թամբաձողից: Յուրաքանչյուր բույսի համար կապվում է բարակ թել, որի ծայրը օղակաձն կապվում է բույսի արմատավզիկից: Հետագայում բույսն ինքն է փաթաթվում թելի վրա ն լրացուցիչ կապելու կարիք չի զգացվում: Բույսերը լարի վրա բարձրանալու ընթացքում կատարում են թփի ձնավորում: Դետերմինանտ թուփ ունեցող սորտերի գլխավոր ցողունը ծերատելու կարիք չկա, որովհետն այն վերջանում է ծաղկաողկույզով ն հետագա աճը ինքնին կանգ է առնում: Լավ է դետերմինանտ բույսերի մոտ թողնել երեք ցողուն, որպեսզի բույսերը միմյանց չստվերացնեն ն չխճճվեն, 8-10 օրը մեկ անգամ պետք է կատարել բջատում, բջաշվերը հեռացնել մատղաշ վիճակում: Մշակության այսպիսի տեխնիկա առաջարկվում է կիրառել Գ.Ղարիբյանի 12» 1,8» 0,7 մ չափի հիմնակմախքներում: Ագրոտեխնիկական

կարնոր միջոցառումներից է բուգլիցը, որը պետք է կատարել ամբողջ շարքի ուղղությամբ: Նկարագրված ձնով բույսերի մշակությունը նպաստում է մինչն վաղ աշնանային ցրտահարությունները պտղաբերելու, իսկ աշնանը, թաղանթով ծածկելուց հետո, այն շարունակվում է մինչն նոյեմբերի վերջը, այսինքն` 200210 օր: Ուստի լուրջ ուշադրություն պետք է դարձնել սնուցումների ջրման աշխատանքների վրա: Սնուցումների ժամանակ պետք է հաշվի առնել բույսի հասակը, մինչն ծաղկումն ու պտղակալումը պետք է վերցնել ցածր նորմաներ` 1մ2 –ուն 20գ.ամոնիակային սելիտրա, 40գ. սուպերֆոսֆատ ն 20գ կալիումական աղ,իսկ հաջորդ սնուցումների ժամանակ համապատասխանաբար` 30-40գ, 60-70գ ն 30-40գ: Յուրաքանչյուր մ2 – ուց մինչն հուլիսի 15-ը ստացվում է 5-5,5 կգ, իսկ ընդհանուրը` 19-21 կգ. պոմիդորի բերք:

ՊՈՄԻԴՈՐԻ ԱՄՌԱՆ - ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԹԱՂԱՆԹԻ ՏԱԿ

Արնային տաքացում: Սինթետիկ թաղանթների տակ նոր տիպի կուլտիվացիոն կառույցներում պոմիդոր կարելի է մշակել նան ուշ աշնանային ամիսներին: Այդ նպատակի համար սերմերի ցանքը պետք է կատարել հունիսի 20-25-ը` բաց սածիլանոցում ն օգոստոսի 1-5-ը սածիլները տեղափոխել մշտական տեղը գարնանացանի վաղ ազատված / հացահատիկ ,վարունգ, վաղահաս կաղամբ, կարտոֆիլ/ դաշտերը: ինչպես նան ստացիոնար երկթեք թաղանթածածք կառույցները: Այդ դեպքում գերադասելի է մշակել հիբրիդ 12, Ռանի նուշ, Գյումրի ն այլ վաղահաս սորտեր ն հիբրիդներ: Հիմնակմախքներում ն դաշտերում գարնանը մշակվող պոմիդորի բերքահավաքը ավարտելուց հետո / օգոստոսի առաջին տասնօրյակին/ բույսերը կարելի է երիտասարդացնել` այսինքն հեռացնել գլխավոր ն երկրորդական ցողունները ն թողնել միայն նոր աճած երիտասարդ դալար ցողունները, որից հետո փխրեցնել հողը ն կատարել խորը բուգլից, սնուցելով օրգանահանքային պարարտանյութերով: Բույսերի երիտասարդացում կարելի է կատարել վաղահաս, միջավաղահաս ն միջահաս սորտերի նկատմամբ: Երիտասարդացման առավելությունը կայանում է նրանում, որ սածիլների աճեցման, տեղափոխման ն սածիլման աշխատանքներ չեն կատարվում ն բերքն ավելի շատ է հասունանում, իսկ սածիլման եղանակով մշակման դեպքում, բերքի մեծ մասը հավաքվում է կանաչ վիճակում: Ուշ աշնանաը պոմիդորի խնամքի աշխատանքները հիմնակմախքներում կատարվում են նույն ձնով, ինչ որ վաղ գարնանային մշակության ժամանակ` միայն այս տարբերությամբ` օդափոխության վրա, ավելի լուրջ ուշադրություն պետք է դարձնել, քանի որ աշնան ամիսներին թաղանթների տակ, ամպամած օրերի պատճառով օդի հարաբերական բարձր խոնավություն է ստեղծվում, իսկ ջերմաստիճանը գնալով նվազում է:

Ուշ աշնանը պոմիդորի աճեցման ժամանակ հիմնակմախքները կարելի է ծածկել գարնանային սեզոնում օգտագործած պոլիէթիլենային թաղանթներով: Պոմիդորի բերքատվությունը թաղանթների տակ շարունակվում է մինչն նոյեմբերի վերջը: Պոմիդորի աշնանային մշակությունից ստացվում է 1 մ -ոց 5-6 կգ լրացուցիչ բերք ն աշնանային վաղ ցրտահարությունից հետո բերքատվության շրջանը երկարում է 25- 35 օրով: Թաղանթների տակ ստեղծվում են նպաստավոր պայմաններ վնասատուների ն հիվանդությունների զարգացման ն տարածման համար, ուստի դրանց դեմ կազմակերպելով պայքարի բոլոր նախազգուշական ն անմիջական ազդող միջոցառումները ,պոմիդորի մշակաբույսից կարելի է ստանալ բարձր ն կայուն բերք: Տաքացվող գրունտ: Վարունգի վաղ գարնանային մշակությունից ազատված տարածությունը հատկացվում է պոմիդորի աշնանային մշակության համար: Սածիլների աճեցման համար սերմերի ցանքը պետք է կատարել հուլիսի 10-ից 20-ը, իսկ սածիլումը` օգոստոսի 20-30-ը, տնկելով 40 օրական սածիլներ: Երնանի ջերմատնային տնտեսության տաքացվող գրունտում Ա.Նշանյանի կատարած փորձերում պոմիդորի բույսերը շարունակել են վեգետացիան մինչն հունվար ամիսը, այսինքն 40-45 օր ավելի, քան չտաքացվող գրունտում: Այդ դեպքում ընդհանուր բերքը 40-60%-ով ն արտասեզոնային բերքը 60-180%-ով ավելի է չտաքացվող գրունտի համեմատությամբ: Յուրաքանչյուր մ2-ուց ստացվում է 4-5 կգ կարմիր պտուղներ, իսկ ընդհանուր բերքը կազմում է 6-6,5կգ` մ2-ուց: Դրանով լրացվում է բաց գրունտի ն ջերմատան միջն եղած ճեղքվածքը:

ԳԼՈՒԽ 8

ԾԱՂԿԱԿԱՂԱՄԲԻ ԱՃԻ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԱՄՌԱՆ - ԱՇՆԱՆԱՅԱԻՆ

ՄՇԱԿՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Ծաղկակաղամբն աճի ու զարգացման գործոնների նկատմամբ ավելի պահանջկոտ է, քան կաղամբի մյուս տեսակները:Աշխարհագրական տարբեր գոտիները, մշակման պայմանները, անգամ արտաքին պայմանների աննշան փոփոխություններն առաջացնում են ձնաբանական, կենսաբանական փոփոխություններ ն որակական ցուցանիշների զգալի տատանումներ: Մեր կողմից ուսումնասիրված տարբեր աշխարհագրականէկոլոգիական ծագում ունեցող բազմաթիվ (շուրջ 20) սորտերից ամառայինաշնանային շրջանում առավել արդյունավետությամբ առանձնացվել են Մովիր 74 ն Դելֆտեր-մարկտ սորտանմուշները: Այս սորտերի վրա են կատարվել մեր հետագա ուսումնասւիրությունները:Ստուգիչ է ծառայել Հայաստանում շրջանցված Գարանտիա սորտը:

Ծաղկակաղամբի տարբեր օրգաններում քիմիական տարրերի ն վիտամինների կուտակման դինամիկան Մակրո ն միկրոտարրերը որոշվել են նոր ձնավորվող, միջին մեծության ն տնտեսական պիտանիության փուլում գտնվող գլխիկներում,իսկ արմատներում,կոթուններում ն տերններում` գլխիկների տնտեսական պիտանիության փուլում: Լաբորատոր անալիզի տվյալները ցույց են տվել, որ ծաղկակաղամբի գլխիկի հասունացման փուլում հայտնաբերված 8 մակրոտարրերից (SՆ,AՆ,Fe,Շa,Mg,Na,P,K) քանակապես գերազանցում են կալիումը,կալցիումը ն մագնեզիումը:Սիցիլիումի մեծ պարունակություն է հայտնաբերվել Մովիր 74 սորտանմուշի գլխիկի հասունացման առաջին (8.51) ն երկրորդ (2.32 մգ/կգ) փուլերում: Դելֆտեր-մարկտ սորտի մոտ առաջին (3.55) ն երրորդ (2.14 մգ/կգ) փուլերում: Գարանտիա սորտի մոտ ըստ գլխիկի աճման փուլերի նկատվել է ալյումինի պարունակության անընդհատ աճ: Հակառակ պատկերն է նկատվում Մովիր 74 –ի մոտ` կուտակման անկում,իսկ Դելֆտեր-մարկտ սորտի մոտ ալյումինի կուտակումն ունի ալիքային բնույթ: Ուսումնասիրված 3 սորտանմուշներում նկատվում է կուտակման նույն օրինաչափությունը: Ծաղկակաղամբի վեգետատիվ օրգաններում հայտնաբերված 8 մակրոտարրերից քանակապես գերակշռում են կալիումը, կալցիումը, մագնեզիումը, նատրիումը ն երկաթը: Մովիր 74 սորտի մոտ մակրոտարրերի առավել մեծ կուտակում է նկատվել արմատներում ն ցողուններում, որտեղ նույնպես կալիումի,կալցիումի ն մագնեզիումի պարունակությունը բարձր է: Դելֆտեր-մարկտի մոտ միկրոտարրերի պարունակությունը բարձր է

տերններում: Ֆոսֆորի բարձր պարունակություն արձանագրվել է 3 սորտերի տերններում: Միկրոտարրերի ընդհանուր կազմով առավել հարուստ են Մովիր 74 – ի հասուն, Դելֆտեր-մարկտի միջին մեծության ն Գարանտիա սորտի նոր ձնավորվող գլխիկները: Այստեղ նկատվում են Տիտանի (4.63 մգ/կգ), ստրոնցիումի (0.946 մգ/կգ) ն կապարի (2.66 մգ/կգ) բարձր կուտակումներ: Վեգետատիվ օրգաններում հայտնաբերվել են շուրջ 13 միկրոտարրեր, որոնցից գերակշռել են տիտանը (0.5-14.5 մգ/կգ), մանգանը (0.49-8.5 3մգ/կգ), կապարը (0.17-3.77 մգ/կգ), ցինկը (0.81-3.07 մգ/կգ), ն ստրոնցիումը (0.0090.31 մգ/կգ): Ծաղկակաղամբի տարբեր օրգաններում քիմիական տարրերի պարունակության փոփոխությունը կախված է ինչպես սորտային առանձնահատկություններից այնպես էլ հասունացման փուլերից: Մեր ուսումնասիրություններում ասկորբինաթթուն որոշվել է բույսի արմատներում, արտաքին կոթունում ն գլխիկներում`սածիլային հասակում, վարդակի կազմավորման, գլխիկների ձնավորման սկզբում,միջին հասունացման ,տնտեսական պիտանիության ն ծաղկացողունների ցրման փուլերում, իսկ 8 վիտամինների խումբը (8,83, 86,PP ն ինոզիտ) գլխիկի աճման երեք փուլերում: Ուսումնասիրված 3 սորտերի մոտ էլ, որպես օրինաչափություն, վիտամին Շ-ի կուտակումը բույսերի աճման սկզբնական փուլերում գերակշռում է արտաքին կոթուններում: Ամենաբարձր կուտակում գրանցվել է մովիր 74 սորտի մոտ, որն աճման սկզբնական փուլում կազմել է 27.2, վարդակի ձնավորման փուլում` 29.2 ն գլխիկի ձնավորման փուլում` 36.5 մգ/2, Դելֆտեր-մարկտի մոտ դրանք համապատասխանաբար եղել են` 48.9,29.6 ն 25.5 մգ/2: Աճման սկզբնական փուլում արմատներում դիտվել է ասկորբինաթթվի ավելացում, որն առավել ինտենսիվ է ընթացել Մովիր 74 սորտի մոտ: Ուսումնասիրություններից պարզվել է , որ ըստ գլխիկի աճման փուլերի սորտերի մոտ դիտվում է հետնյալ օրինաչափությունը:Գարանտիա ն Դելֆտեր-մարկտ սորտերի մոտ գլխի ձնավորման փուլից մինչն ծաղկացողունի ցրման փուլն արմատներում (26.2,21.4,11.6 ն 13.0) ն արտաքին կոթուններում (36.5,24.7,18.6 ն 16.7 մգ/2) նկատվում է ասկորբինաթթվի անընդհատ նվազում: Մովիր 74 սորտի տերններում նկատվել է ասկորբինաթթվի անընդհատ աճ (39.4,41.8 ն 56.8 մգ/2),Դելֆտեր մարկտի մոտ այն կրում է ալիքաձն բնույթ (49.9,45.6 ն 56.8 մգ/2): Տնտեսական պիտանիության փուլում գլխիկներում ասկորբինաթթվի պարունակությամբ համեմատաբար հարուստ է Գարանտիա սորտը (49.5 մգ/2), որը Մովիր 74 ն Դելֆտեր-մարկտ սորտերին գերազանցել է համապատասխանաբար 52.9 ն 11.2 տոկոսով: Արտասահմանյան մի շարք հեղինակների աշխատություններում (Վ.Մ.Իոսիկովա, Լ.Ն.Կրավչինա ն ուրիշներ, 1958, Գ.Ա.Լուկովնիկովա, 1961, Ի.Կ.Մուրի, 1948, Կ.Ե.Օվչարով, 1955) տվյալներ են բերվում ծաղկակաղամբի

գլխիկներում «Բ» խմբի վիտամինների առկայության ն դրանց կուտակման փոփոխականության վերաբերյալ: Մեր ուսումնասիրություններում ծաղկակաղամբի 3 սորտերն էլ բնութագրվում են «Բ» խմբի վիտամինների բարձր պարունակությամբ, ընդ որում այդ քանակի փոփոխությունը պայմանավորված է ինչպես սորտային առանձնահատկություններով, այնպես էլ գլխիկների աճման փուլերով: Հասուն գլխիկներում վիտամինների նվազումը պայմանավորված է օդի ջերմաստիճանի նվազմամբ ն աճի աստիճանական դադարեցմամբ: Ծաղկակաղամբի գլխիկի տնտեսական պիտանիության փուլում 81 (2.98լ/կգ),86 (5.55 մլ/կգ) ն ինոզիտ (1833 մլ/կգ) վիտամիններով հարուստ է Գարանտիա սորտը, 83 (31.58 մլ/կգ) ն նիկոտինաթթու (49.56 մլ/կգ) վիտամիններով` Մովիր 74 սորտը: Ուսումնասիրված վիտամիններից քանակապես գերակշռում է ինոզիտը, նիկոտինաթթուն ն պանտոտենաթթուն (83):

Ցանքի ն սածիլաման ժամկետների ազդեցությունը ծաղկակաղամբի արդյունավետության վրա Ուսումնասիրության օբյեկտ են ծառայել ծաղկակաղամբի Մովիր 74 ն Դելֆտեր-մարկտ սորտերը: Փորձարկվել են ցանքի ն սածիլման հետնյալ ժամկետները. 1-ին ցանք 25.05, սածիլում բաց գրունտում 01.07 2-րդ ցանք 05.06. սածիլում 10.07 3-րդ ցանք 15.06, սածիլում 20.07 4-րդ ցանք 25.06, սածիլում 25.07 5-րդ ցանք բաց գրունտում, առանց սածիլման 05.06 Սածիլներն աճեցվել են արնային ջերմոցներում: Ծաղկակաղամբի կենսաբանական առանձնահատկություններից կարնորն ու էականը վեգետացիոն շրջանի տնողությունն է: Մի շարք հեղինակներ (Վ.Կ.Տրուլնիչ, 1968, Պ.Ֆ.Չերնիկով, 1974, Լ.Ս.Նեչանա, 1968, Ա.Ջաֆարով, 1983) նշում են, որ այդ կենսաբանական հատկությունը, որը փոփոխվում է կախված ցանքի ն սածիլման ժամկետներից, հողակլիմայական պայմաններից ն ագրոտեխնիկայից, վճռական դեր է խաղում բույսերի աճման ն զարգացման այս կամ այն փուլի անցման տնողության վրա: Մեր դիտումների տվյալները լրիվ հաստատում են վերոհիշյալ դրույթը: Ըստ մեր փորձի տվյալների Մովիր 74 սորտի մասսայական ծլումը սկսվել է ցանքի 4-5-րդ օրը (1-ին ժամկետ), իսկ 05.06 մշտական տեղում կատարված ցանքում` 8-րդ օրը: Դելֆտեր-մարկտ սորտի 1-ին ժամկետի մասսայական ծլումը տեղի է ունեցել ցանքի 6-8-րդ օրը, իսկ մշտական տեղում` ցանքի 10-րդ օրը: Եթե առաջին ժամկետում գլխիկների տեխնիկական հասունացումը Մովիր 74 սորտի մոտ սկսվել է 125-րդ օրը, 3-րդ ժամկետում` 117-րդ օրը,

ապա 5-րդ ժամկետում 113-րդ օրը: Բերքատվության տնողությունն ըստ ժամկետների տատանվել է 8-12 օր: Դելֆտեր-մարկտ սորտի գլխիկների տեխնիկական հասունացումը սկսվել է առաջին ժամկետում 134-րդ օրը, 3-րդ ժամկետում` 130-րդ օրը, իսկ 5-րդ ժամկետում` 119-րդ օրը: Բերքատվության շրջանը տնել է 13-21 օր: Ժամկետային ցանքերն որոշակի կենսամորֆոլոգիական փոփոխություններ են առաջացրել ուսումնասիրված երկու սորտերի մոտ: Ինչպես երնում է աղ. 1-ից գլխիկների տնտեսական պիտանիության փուլում բույսերի կենսամետրիկ ցուցանիշները փոփոխվել են ըստ սորտերի ն ժամկետների: Եթե առաջին ժամկետներում Մովիր 74 սորտն ունեցել է 25.5 տերն ն 198 քառ. դմ ասիմիլյացիոն մակերես, 2-րդ ժամկետում 26.4 տերն ն 200քառ. դմ ասիմիլյացիոն մակերես, ապա 4-րդ ժամկետում համապատասխանաբար 22.1 ն 169, իսկ 5-րդում` ցանք մշտական տեղում` 17.5 ն 170: Այսինքն 1-ին ն 5-րդ ժամկետների միջն տարբերությունն եղել է 8 տերն ն 28 քառ. դմ ասիմիլյացիոն մակերես: Ժամկետային ցանքերի միջն գրանցվել է նան գլխիկների տրամագծի տարբերությունը, որի տատանումը կազմել է 4.1-6.0 սմ: Բույսի կշռային զանգվածի տվյալները նս ցույց են տվել, որ 1-ին ն 2-րդ ժամկետներում գրանցվել են ավելի բարձր ցուցանիշներ: Դելֆտեր-մարկտ սորտի մոտ նույնպես դիտվել են բույսի կենսամորֆոլոգիական փոփոխություններ` կախված ցանքի ն սածիլման ժամկետներից, միայն այն տարբերությամբ, որ այստեղ առավել բարձր ցուցանիշներ են գրանցվել 1-ին ժամկետի ցանքերում: Ժամկետային ցանքերը զգալիորեն ազդել են ծաղկակաղամբի բերքի քանակի ն որակի վրա: Մովիր 74 սորտի մոտ ըստ ժամկետային ցանքերի գլխիկների բերքը կազմել է 365.4, 375.8, 361.8, 317.7 ն 284.5 ց/հա: Դելֆտեր-մարկտ սորտի մոտ այն կազմել է 371.4, 359.0, 355.1, 312.4 ն 262.6 ց/հա: Ստացված տվյալները ցույց են տալիս, որ երկու սորտի մոտ էլ ըստ ժամկետային ցանքերի, աստիճանաբար տեղի է ունենում բերքի անկում: Ամենամեծ տատանում դիտվել է Դելֆտեր-մարկտ սորտի մոտ, որտեղ տարբերությունը կազմել է 108.8 ց/հա, իսկ Մովիր 74-ի մոտ` 91.3 ց/հա: Մովիր 74 սորտից ամենաբարձր բերք ստացվել է 2-րդ ժամկետի ցանքից (375.8 ց/հա), Դելֆտերմարկտ սորտի 1-ին ժամկետից (371.4 ց/հա), իսկ բերքի հավելումը ստուգիչի համեմատությամբ կազմել է 18.3 ն 18.9 տոկոս (աղ.2): Այսպիսով, ցանքի ն սածիլման ժամկետներն ամռան-աշնանային մշակության պայմաններում նշանակալի ազդեցություն են թողնում բույսերի վեգետացիոն տնողության վրա: Վաղ ժամկետներում (25.06 ն 05.06) երկարում է վեգետացիոն շրջանը, ուշ ցանքերում (25.06) կարճանում: Ուշ ցանքերում պակասում է տերնների քանակը, փոքրանում վարդակի ն գլխիկների տրամագիծը ն ասիմիլյացիոն մակերեսը: Հետնաբար, որպես հետնանք, փոքրանում է գլխիկների միջին կշռային զանգվածը, աճում ստանդարտից ցածր գլխիկների տեսակարար կշիռը:

արմատի

գլխիկի

Բույսերի թաց քաշը,գ կանաչ զանգված

Ֆոտոսինթեզի զուտ արդյունավետությունը ,գր.քմ/օր

Գլխիկի տրամա գիծը

Վարդակի տրամագի ծը,սմ

Ասիմիլյացիոն, ք.դմ

Տերնների անակը, հատ

Ցանքի ժամկետը

Աղյուսակ1 Ծացկակաղամբի բույսերի բնութագիրը տնտեսական պիտանիության փուլում կախված ցանքի ժամկետներից (1986-1988թթ.միջինը)

1-ին

25.5

66.8

18.0

3.84

2-րդ

26.4

62.7

18.7

4.12

3-րդ

25.0

61.5

17.2

3.81

4-րդ

22.1

60.8

15.5

3.63

5-րդ

17.5

60.9

11.6

3.48

ՄՈՎԻՐ 74

ԴԵԼՖՏԵՐ - ՄԱՐԿՏ

1-րդ

25.7

76.2

18.5

4.08

2-րդ

24.7

75.6

17.8

3.93

3-րդ

23.5

72.7

17.3

3.78

4-րդ

18.3

65.0

16.1

3.66

5-րդ

19.6

68.8

11.3

3.42

Չոր նյութեր,2

Շաքարներ,2

Վիտամին Շ, մգ/%

Գլխիկներ կազմակերպված բույսեր,2

Ապրանքայնությունը,%

Ապրանքային բերքը

Ստուգիչի նկատմամբ,%

Բերքատվությունը ց/հա Ընդհանուր բերքը

Ցանքի ժամկետը

Աղյուսակ 2 Ցանքի ժամկետների ազդեցությունը ծաղկակաղամբի բերքի քանակի ն որակի վրա (1986-1988թթ.միջինը)

7.52 7.55 7.64 7.54 8.27

2.72 2.75 2.85 2.81 3.38

31.12 31.27 37.61 36.85 27.9

7.78 7.77 8.34 8.38 8.13

2.67 2.73 2.96 3.15 3.50

34.11 35.84 43.38 41.20 29.76

ՄՈՎԻՐ 74

1-ին 2-րդ 3-րդ 4-րդ 5-րդ

365.4 375.8 361.8 317.7 284.5

15.0 18.3 13.9 ---10.5

354.2 358.6 341.3 289.6 266.8

96.9 95.4 94.3 91.2 93.8

97.8 98.8 95.2 92.8 94.6

ԴԵԼՖՏԵՐ - ՄԱՐԿՏ

1-րդ 2-րդ 3-րդ 4-րդ 5-րդ

371.4 359.0 355.1 312.4 262.6

18.9 14.9 13.7 ----16.0

367.6 347.4 338.7 291.6 244.5

99.0 96.8 95.4 93.3 93.1

98.0 97.5 93.2 92.8 93.2

Մովիր 74 ԱէՏ 095Հ 8.1ց/հա Տ»- 0.76% Դելֆտեր-մարկտ ԱէՏ 095Հ 15.1ց/հա Տ»- 1.5%

Ծաղկակաղամբի արդյունավետությունը կախված տնկման սխեմայից ն սնման մակերեսներից Մեր ուսումնասիրություններով հաստավել է, որ ինչքան մեծանում են միջշարային ն շարքերում միջբուսային տարածությունները, այնքան նկատելի է բույսերի աճման հզորությունը: Այսպես, եթե 60» 25 սմ սնման մակերեսի դեպքում գլխիկների տնտեսական պիտանիության փուլում բույսերն ունեցել են 81.6 սմ բարձրություն. ապա 60»35 սմ տարբերակում` 87.7: 60»35 սմ տարբերակի համեմատությամբ, 70»35 սմ տարբերակում բույսի բարձրությունը 2 սմ-ով ավելի է, իսկ 60»25 սմ տնկման սխեմայի համեմատությամբ 90- 80»35 տարբերակում բույսերի բարձրությունն ավելի է 3.8 սմ-ով: Նույն օրինաչափությունն է նկատվել նան տերնների քանակի, ասիմիլյացիոն մակերեսի, վարդակի ն գլխիկի տրամագծի տվյալներում: Եթե

Չոր նյութեր,%

Շաքար ներ,%

Վիտամին Շ, մգ/%

Ընդհանուր բերքը, ց/հա

Ստուգիչի նկատմամբ, %

Չոր նյութեր, %

Շաքարներ,%

Վիտամին Շ, մգ/%

ԴԵԼՖՏԵՐ – ՄԱՐԿՏ

Ստուգիչի նկատմամբ, %

60x25 60»30 60»35 70»25 70»30 70»35 90-80»25 90-80»30 90-80»35

ՄՈՎԻՐ 74

Ընդհանուր բերքը, ց/հա

Սածի լացման սխեման, սմ

60»25 սմ սխեմայում բույսերն ունեցել են 24.4 տերն ն 170 քառ.դմ ասիմիլյացիոն մակերես, ապա 70»30 տարբերակում դրանք 2.9 տերնով ն 47քառ.դմ-ով ավելի են եղել: Սածիլների տնկման սխեմաները ն սնման մակերեսներն էական ազդեցություն են թողնում ծաղկակաղամբի կենսազանգվածի փոփոխության վրա: Եթե 60»25 տարբերակում կանաչ զանգվածի կշիռը եղել է 1508, արմատներինը` 92.4, գլխիկինը` 782գ, ապա 70»30 սմ տարբերակում դրանք համապատասխանաբար կազմել են 1607, 113.4, 824, իսկ 90+ 80»35 սմ տարբերակում` 1688, 111.3 ն 817գ:Նույն օրինաչափությունն է գրանցվել նան Դելֆտեր-մարկտ սորտի ցուցանիշներում: Օգոստոսի առաջին տասնօրյակից մինչն հոկտեմբերի առաջին տասնօրյակը , 7 անգամ , յուրաքանչյուր տասնօրյակը մեկ որոշվել է ֆոտոսինթեզի զուտ արդյունավետությունը: Աղյուսակ 3 Սնման մակերեսների ազդեցությունը ծաղկակաղամբի արդյունավետության վրա (1986-1988թթ. միջինը)

358.8 362.9 369.2 375.1 384.0 341.4 303.8 315.6 294.7

13.7 15.0 17.0 18.8 21.7 8.2 -3.7 ----6.6

6.12 6.72 7.24 7.77 8.28 8.30 7.28 8.12 8.18

2.11 2.15 2.17 2.23 2.48 2.31 2.21 2.32 2.34

39.82 42.63 45.84 43.63 52.16 47.34 45.62 48.61 52.84

334.1 343.6 348.7 357.6 362.4 338.5 279.6 282.1 266.7

18.4 21.8 23.6 26.8 28.5 20.0 -0.9 ----5.5

6.72 6.89 7.12 7.93 8.37 8.41 7.79 8.12 8.24

2.24 2.28 2.30 2.31 2.72 2.54 2.29 2.83 2.86

42.26 43.15 42.44 41.42 48.62 45.37 40.84 46.36 44.43

ԱէՏ 095Հ 13.8ց/հա ԱէՏ 095Հ 9.94ց/հա Տ»- 1.37% Տ»- 1.06% Ուսումնասիրված երկու սորտերի մոտ էլ, բոլոր տարբերակներում, բույսերի բուռն աճման շրջանում, օգոստոսի առաջին ն երկրորդ տասնօրյակներում ֆոտոսինթեզի զուտ արդյունավետությունը բարձր է եղել: Այն Մովիր 74 սորտի մոտ տատանվել է 5.33-6.38զք.մ/օր, իսկ Դելֆտերմարկտի մոտ` 5.62-6.35զք.մ/օր սահմաններում: Այնուհետն աստիճանաբար այն նվազում է, որից հետո, սեպտեմբերի 2-րդ ն 3-րդ տասնօրյակներում որոշ

չափով բարձրանում է ն հոկտեմբերի առաջին տասնօրյակում կտրուկ իջնում: Դա տեղի է ունենում ջերմաստիճանի նվազման ն տերնների աստիճանական ծերացման պատճառով: Պարզվել է, որ ըստ տարբերակների տերնների ասիմիլյացիոն մակերեսի մեծացմանը զուգընթաց բարձրանում է ֆոտոսինթեզի զուտ արդյունավետությունը: Տերնների ասիմիլյացիոն մակերեսի, ֆոտոսինթեզի զուտ արդյունավետության ն բույսի արդյունավետության միջն գրանցվել է ուղղակի կապ: Սնման մակերեսներն էական ազդեցություն են թողել ծաղկակաղամբի բերքատվության վրա (աղ.3) Լավագույն արդյունք է ստացվել 70»30 սմ միակողմանի ցանքերում, որտեղ Մովիր 74 սորտից ստացվել է 384.0 ց/հա բերք, կամ ստուգիչի համեմատությամբ բերքի հավելումը կազմել է 21.7 %, Դելֆտեր-մարկտի մոտ` 28.5%: Բարձրացել են նան գլխիկի որակական ցուցանիշները:

ԳԼՈՒԽ 9

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՍՏԱՆԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՍՆՆԴԱՌՈՒԹՅԱՆ ՌԵԺԻՄԻ ԿԱՆՈՆԱՎՈՐՄԱՆ

ԱԳՐՈԿԵՆՄՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Բազմաթիվ հետազոտություններով ապացուցվել է, որ բույսերի սննդառության համար կարնորը ոչ թե հողում սննդանյութերիբացարձակ պաշարի առկայությունն է, այլ բույսերի կողմից նրանց յուրացումը: Սննդառության ռեժիմի կանոնավորման դեպքում շատ կարնոր է պարզել բույսերի առանձին օրգանների աճի ու զարգացման փոխպայմանավորվածության աստիճանը, որովհետն հայտնի է, որ յուրաքանչյուր մշակաբույսին ն նրա առանձին օրգաններին ներհատուկ է հանքային տարրերի առանձնահատուկ կազմ ու պահանջ աճեցման պայմանների նկատմամբ:Պարարտանյութերի կիրառման չափաքանակների ն ժամկետների խախտման դեպքում խախտվում է նան բույսերի առանձին օրգանների նորմալ փոխադարձ կապը ն հաճախակի իջնում է արտադրանքի քանակն ու որակը:Հետնաբար հանքային սննդառության տարրերի ազդման արդյունավետությունը պարզաբանելու համար անհրաժեշտ է իմանալ բույսերի կենսագործունեության փոփոխման բնույթը, աճման պայմանները ն սորտային առանձնահատկությունները, որոնք կբերեն վերջնական նպատակին` բույսերի արդյունավետության ավելացմանը:

Հանքային պարարտանյութերի ազդեցությունը բանջարային մշակաբույսերի աճի, զարգացման ն բերքատվության վրա Ա. ՊՈՄԻԴՈՐ. 1968-1970թթ. փորձերում ցանքը կատարվել է տաքացվող ջերմոցներում մարտի 5-ին, սածիլվել է բաց գրունտ ապրիլի 20-ին: Ուսումնասիրվել են պոմիդորի վաղահաս Մայակ 12/20-4, միջահաս Երնանի 14, միջաուշահաս Շտամբովի 152 սորտերը: Պարարտանյութերը տրվել են մինչն սածիլների տնկումը, ծաղկման շրջանում ն պտղակազմակերպման փուլում (աղ.1): Մեր ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ստուգիչ բույսերի մոտ պտղակազմակերպումը սկսվել է Մայակ 12/20-4 ն Երնանի 14 սորտերի մոտ մայիսի 25-ին, Շտամբովի 152-ի մոտ հունիսի 3-ին, իսկ պարարտացված տարբերակներում նշված ժամկետները զգալիորեն փոխվել են: Այսպես, N 90 P 90 K 90 միանվագ մուծման տարբերակում Մայակ 12/20-4 ն Երնանի 14 սորտերի մոտ ստուգիչի համեմատ պտղակազմակերպումը սկսվել է 2-3 օր շուտ, իսկ Շտամբովի 152 սորտի մոտ` 6 օր: Կախված պարարտանյութերի չափաքանակներից ն մուծման ժամկետներից Մայակ 12/20-4 ն Երնանի 14 սորտերի մոտ պտղակազմակերպման սկիզբը տատանվել է 5-6 օրվա սահմաններում, Շտամբովի 152-ի մոտ` 10 օր, իսկ պտուղների հասունացման

սկիզբը Մայակ 12/20-4-ի մոտ` 1-2 օր, Երնանի 14-ի մոտ` 1-5 օր, իսկ Շտամբովի 152-ի մոտ` 6 օր: Բերքի հասունացման սկզբնական շրջանում, երբ աճման պրոցեսները նկատելի դանդաղում են, պլաստիկ նյութերը հիմնականում ծախսվում են պտղալիցքի վրա, մի քանի տարբերակներում դեռնս շարունակում են նոր տերնների կազմավորումը ն ցողունների աճը:Առանձնապես դա նկատվել է N 30 P 30 K 30- N 30 P 30- N 30 P30 K 30 7 N 60 P 60 K 60- N 30 P 30 K 30- N 30 P 30 K 30 որտեղ սնուցումները տրվել են պտղակազմակերպման ավելի ուշ շրջանում: Մեր բազմաթիվ տարիների հետազոտություններով հաստատվել է, որ Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, բաց գրունտում պոմիդորի ազատ աճող բույսերի 6-7 պտղաբեր կողային ճյուղերի վրա կազմավորվում է ընդհանուր բերքի մինչն 602 -ը: Բերքատվության երեք տարվա միջին տվյալներով 3 սորտերի մոտ էլ առավել բարձր բերք ստացվել է NՔK – 60-30-30 տարբերակից: Բերքի հավելումը ստուգիչի համեմատ կազմել է Մայակ 12/20-4 սորտի մոտ` 25.72, Երնանի 14-ի մոտ` 23.6 2 ն Շամբովի 152-ի մոտ 29.6 2 (աղ.1): Ստուգիչ տարբերակի համեմատությամբ պարարտացված տարբերակների պտուղների որակական ցուցանիշները բարձր են, սակայն նկատվում է որոշ օրինաչափություն: Այսպես, երեք սորտերի մոտ էլ չոր նյութերի բարձր պարունակություն գրանցվել է NPK–120 միանվագ մուծած տարբերակում: Պարարտացված տարբերակներում շաքարների պարունակության միջն տարբերություն չկա: Վիտամին Շ-ն բարձր է եղել NՔK 60+60 տարբերակի պտուղներում: Թթվույունը բարձր է եղել Մայակ 12/20-4 սորտի պտուղներում NՔK- 60+30, իսկ Երնանի 14 ն Շտամբովի 152 սորտերի մոտ NPK–120 միանվագ մուծված տարբերակում: Այս փոփոխությունները կախված են նան սորտային առանձնահատկություններից: 1981-1983թթ. պոմիդորի Ֆակել մեքենահավաք սորտի վրա կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, հանքային պարարտանյութերի տարբեր չափաքանակները ն մուծման ժամկետները տարբեր ձնով են ազդում բույսերի աճման, զարգացման ն բերքատվության վրա: Սածիլներն աճեցվել են տորֆաբուսահողային թաղանթներում ն 45 օրեկան հասակում ապրիլի 25-27-ը տեղափոխվել է բաց գրունտ ն տնկվել 90-50x25 սմ սխեմայով: Հանքային պարարտանյութերը տարբեր ձնով են ազդում բույսերի ֆենոփուլերի անցման տնողության վրա: Չպարարտացված բույսերի համեմատ պարարտացման բարձր չափաքանակների կիրառմամբ 2-3 օրով ուշանում են բույսերի զարգացման պրոցեսները: Ապացուցված է նան, որ բարձր չափաքանակներն էական ազդեցություն են թողնում նան բույսերի աճման պրոցեսների վրա` առաջացնելով մորֆոլոգիական փոփոխություններ: Ստուգիչի համեմատությամբ թ.8 տարբերակում բույսերի աճն ավելի ինտենսիվ է եղել: Նրանք ունեցել են 129 հատ տերն, 9 հատ ցողուն, 34 հատ

ծաղկաողկույզ ն 8 պտուղ: Բույսերը զարգացրել են հզոր ասիմիլյացիոն մակերես (17931 քառ.սմ): Ավելացել է նան տարբեր օրգանների զանգվածը` տերնները 348գ, ցողունները 331գ, արմատները 42գ, պտուղները 3728գ: Աղյուսակ 1 Հանքային պարարտանյութերի ազդեցությունը պոմիդորի բերքատվության վրա (1968-1970թթ. միջինը)

Բերքի հավելումը, %

Ընդհանուր բերքը, ց/հա

Բերքի հավելումը, %

Ստուգիչ (առ.պար.) NՔK-90 միանվագ NՔK-120 միանվագ

315.8

324.8

268.8

357.0

13.4

359.7

10.7

305.9

13.8

370.0

17.1

366.2

12.7

313.5

16.6

NՔK-60+30

382.1

20.9

370.3

14.0

302.9

12.6

NՔK-30+30+30

372.3

17.9

375.7

15.6

325.3

21.0

Տարբերակները

Ընդհանուր բերքը, ց/հա

Շտամբովի 152

Բերքի հավելումը, %

Երնանի 14

Ընդհանուր բերքը, ց/հա

Մայակ 12/20-4

NՔK-60+60

388.5

23.0

395.4

21.7

335.6

24.8

NՔK-60+30+30

397.1

25.7

401.6

23.6

348.6

29.6

ԱէՏ 05Հ 14.2ց/հա ԱէՏ 05Հ 12.1ց/հա ԱէՏ 05Հ 16.8ց/հա Տ»- 4.6% Տ»- 5.2% Տ»- 2.8%

Ուսումնսիրվել են հետնյալ տարբերակները` 1. Ստուգիչ առանց պարարտացնելու. 2. NPK-150 միանվագ 3. N 60 P150 K150- N 90 4. N 60 P150 K150- N 120 5. N 60 P150 K150- N 60 N60 6. N 60 P150 K150- N 90-N60

7. 8. 9. 10.

N 60 P150 K150- N 90-N90 P30-N60 N 60 P150 K150- N 90 P30 К30-N60 N 60 P150 K150- N 90 P60 К30-N60 N 60 Ք150 K150+ N 90 Ք60 К60+N60

Ինչպես երնում է աղյուսակ 2-ի տվյալներից, պարարտացված տարբերակները ստուգիչի համեմատությամբ տվել են բարձր բերք ն բերքի հավելումը տատնվել է 13.3-39.2 %-ի սահմաններում: Լավագույն արդյունք է ստացվել թ. 8 տարբերակից, (800.0ց/հա), որտեղ բերքի հավելումը ստուգիչի նկատմամբ (574.6 ց/հա) կազմել է 39.22: Բ.ԲԱԴՐԻՋԱՆ. Ուսումնսիրության օբյեկտ է ծառայել բադրիջանի Ավանդ սորտը: Ցանքը կատարվել է մարտի 1-ին, սածիլումը բաց գրունտում` մայիսի 5-ին: Հանքային պարարտանյութերը հող են մտցվել սածիլումից առաջ, մասսայական ծաղկման փուլում ն 1-2 բերքահավաք կատարելուց հետո: Աղյուսակ 2

Տարբերակներ N

Բերքը, ց/հա

Բերքի ավելումը,

Չոր նյութեր, 2

Շաքարներ %

Վիտամին Շ մգ/%

Թթվություն

NO3 –ի պարունակությունը, մգ/%

Հանքային պարարտանյութերի ազդեցությունը Ֆակել սորտի բերքատվության ն պտղի որակի վրա(1981-1983թթ. միջինը)

574.6

5.37

2.26

27.72

0.48

21.8

631.3

13.3

5.97

3.41

24.42

0.50

23.6

670.1

16.6

5.97

2.72

28.38

0.45

25.8

674.3

17.4

5.77

2.65

27.06

0.45

23.9

662.4

15.3

5.97

2.45

25.74

0.48

27.6

726.7

26.5

5.97

2.85

27.72

0.50

38.2

760.9

32.4

5.97

2.72

27.06

0.45

27.1

800.0

39.2

5.97

2.61

29.04

0.48

26.9

753.9

31.2

5.97

2.41

33.00

0.48

27.2

759.3

32.1

5.97

2.33

26.40

0.45

27.4

ԱէՏ 095Հ 15.8-97.4ó/հա Տ»- 2.78-5.9%

Ուսումնասիրվել են հետնյալ տարբերակները` 1. Պարարտացում ագրոկանոններով` N 50 P 120 K 90-N 40-N 30. 2. N 120 P 120 K 90- միանվագ. 3. N 60 P 60 K 60-N 30 P 30 K 30-N 30 P 30. 4. N 40 P 75 K 60-N 40 P 30 K 30-N 40 P 35. 5. N 40 P 90 K 60-N 40 P 45 K 30-N 40 P 45. 6. N 60 P 60 K 60-N 40 P 45 K 30-N 40 P 45. 7. N 60 P 60 K 60-N 60 P 30 K 30-N 60 P 30. 8. N 40 P 60 K 60-N 40 P 30 K 30-N 40 P 30 K 30. 9. N 40 P 60 K 70-N 40 P 30 K 35-N 40 P 30 K 55. 10. N 40 P 60 K 90-N 40 P 30 K 35-N 40 P 30 K 55. Մեր հետազոտություններով հաստատվել է, որ անկախ հիմնական պարարտացման չափաքանակներից, զարգացման սկզբնական շրջանում (կոկոնակալում ծաղկում) բադրիջանի վերգետնյա օրգանների աճման պրոցեսները դանդաղ են ընթանում: Ինտենսիվ աճ է դիտվել ծաղկմանպտղակազմակերպման փուլերից սկսած, որը առավելագույնի է հասել երկու, երեք բերքահավաք կատարելուց հետո, այնուհետն բույսերի աճման տեմպն աստիճանաբար ընկնում է: Հաստավել է նան, որ հանքային պարարտանյութերն էական աղդեցություն են թողնում բույսի տարբեր օրգանների աճման վրա: Այսպես, սեպտեմբերի 15-ի դրությամբ ստուգիչ տարբերակի բույսերի կենսազանգվածի օդաչորային քաշը կազմել է 1465գ, որից ճյուղերը` 710գ, ցողունը` 42գ, տերնները` 475գ, արմատները` 238գ: Վերգետնյա մասի ն արմատների հարաբերությունը կազմել է 6.15:1: Ուսումնասիրված բոլոր տարբերակների բույսերն աճման տեմպով, բացառությամբ երկրորդ տարբերակի, գերազանցել են ստուգիչին: Բույսերի առավելագույն աճ գրանցվել է 7-րդ տարբերակում (N 180 P 120 K 90), երբ հանքային պարարտանյութերը մուծվել են երեք նվագով` սածիլումից առաջ (N 60 P 60 K 60), մասսայական ծաղկման փուլում (N 60 P 30 К 30) ն պտղաբերման շրջանում (N 60 P 30): Այստեղ բույսերի տարբեր օրգաններն ունեցել են համապատասխանաբար` 1604, 750, 60, 518, 268 գրամ քաշ, կամ ստուգիչից ավել է եղել համապատասխանաբար` 9.42, 5.62, 42.852, 9.152, 12.62: Վերգետնյա զանգվածի ն արմատների հարաբերությունը կազմել է 5,98:1: Մեր ուսումնասիրություններով ապացուցվել է, որ պարարտանյութերի տարբեր նորմաները բույսերի մոտ առաջ են բերում որոշակի մորֆոլոգիական փոփոխություններ: Մեր փորձերում, եթե ստուգիչ տարբերակում բույսերն ունեցել են միջինը 136 սմ բարձրություն, 17 ճյուղ, 184 տերն, 16745 քառ. սմ ասիմիլյացիոն մակերես, ապա 7-րդ տարբերակի բույսերի մոտ այդ տվյալները համապատասխանաբար եղել են` 165 սմ, 22 հատ, 222 հատ ն 18125 քառ. սմ: Հաստատվել է նան, որ պարարտանյութերը տարբեր ձնով են ազդում բույսերի զարգացման փուլերի անցման տնողության վրա: Ազոտի բարձր չափաքանակները բադրիջանի պտուղների տեխնիկական հասունացումը երկարացրել են 2-7 օրով:

Շաքարներ, %

Վիտամին Շ մգ/%

Պտուղ.նիտրատ. պարունակ, մգ/%

480.1 ---312 468.2 -2.5 309 513.7 6.9 539.3 12.3 326 568.1 18.3 337 586.5 22.2 348 624.3 30.1 356 530.4 10.5 325 558.8 16.4 338 586.7 22.2 350 ԱէՏ 095Հ 14.2-17.6ó/հա Տ»- 1.3-1.7%

Չոր նյութեր, %

Պտղի միջին քաշը, գ

Ստուգիչի նկատմամբ,

Բերքը, ց/հա

Տարբերակներ թիվը

Պտուղների քանակի ն միջին կշռի ավելացման հաշվին, բացառությամբ 2-րդ տարբերակի, որտեղ հանքային պարարտանյութերը մուծվել են սածիլումից առաջ` միանվագ, մյուս բոլոր տարբերակներում բերքատվությունը բարձրացել է 6.922.22 (աղ..3): Լավագույն արդյունք է ստացվել 7-րդ տարբերակում, որտեղ ստուգիչի 480.1 ց/հա նկատմամբ բերքի հավելումը կազմել է 30.12: Պտուղներում չոր նյութերի բարձր պարունակությամբ առանձնացել են 4,5,7,8,իսկ շաքարների` 6,7,10 տարբերակները: Համակցությունում որքան բարձրանում են առանձին պարարտանյութերի նորմաները, այնքան պտուղներում իջնում է վիտամին Շ-ի պարունակությունը: Պտուղներում նիտրատների բարձր պարունակությունը գրանցվել է 6 ն 7 ազոտի բարձր նորմաների տարբերակներում (18.3 ն 25.2 մգ/2), սակայն այն չի գերազանցում թույլատրելի նորմային: Ուսումնասիրություններով հաստավել է, որ երբ N 120 P 120 K 180 նորման տրվում է երեք նվագով (N 40 P 60 K 90-N 40 P 30 K 35-N 40 P 30 K 35) ստոիգիչի նկատմամբ բարձրանում է սերմի ելը 30.2 2-ով: Այս դեպքում լավանում է նան ցանքային որակը` ծլման էներգիան (18.42) ն ծլունակությունը (91.72), երբ ստուգիչում այդ տվյալները կազմել են 9.3 ն 74.4 2 Աղյուսակ 3 Հանքային պարարտանյութերի ազդեցությունը բադրիջանի բերքատվության ն պտղի որակի վրա (1989-1991թթ. միջինը)

8.45 8.31 8.38 8.64 8.74 8.60 8.74 8.93 8.25 8.69

1.97 2.08 2.22 2.23 2.11 2.25 2.25 2.03 2.01 2.37

4.38 4.15 4.26 4.72 3.62 3.68 3.98 4.64 3.98 3.88

12.8 12.5 12.7 15.3 15.2 18.3 25.2 15.4 15.2 15.4

Փորձերով ապացուցվել է նան, որ ստուգիչի համեմատությամբ այս տարբերակի բույսերը սերնդում տվել են 18.9 2 ընդհանուր բերքի ն 19.22 ստանդարտ պտուղների հավելյալ բերք: Գ.ԳԼՈՒԽ ՍՈԽ. Հայտնի է, որ գլուխ սոխը հողից սննդանյութերն առավելագույն չափով վերցնում է ծլումից հետո 3-րդ ն 4-րդ ամիսներին (Ս.Ս.Ռուբին 1940): Առաջին երկու ամիսներին այն սննդանյութեր շատ քիչ է յուրացնում: Բույսն իր աճման սկզբնական շրջանում սննդառության մյուս տարրերի համեմատությամբ կալիումն իրացնում է արագ ու ավելի եռանդուն: Մի շարք այլ հետազոտություններ գտնում են, որ սոխն աճման սկզբնական շրջանում պահանջում է շատ ազոտ, իսկ երկրորդում` ֆոսֆոր ն հատկապես կալիում (Ա.Ի.Ստոլյարով, Ա.Յա. Միխաիլով, 1974, Ն.Ա.Պալիլով, 1960, Ե.Ի.Տուկալովա, 1961, Վ.Ի.էդելշտեյն, 1962): Կա նան հանձնարարական, որ սոխի տակ չի կարելի օգտագործել թարմ գոմաղբ, հակառակը մեծ արդյունք է ստացվում բուսահողի օգտագործման դեպքում (Դ.Ի.Նացենտով, 1948, Ն.Ն.Բալաշով, Մ.Ի.Զեման, 1961): Գրականության մեջ կան նան տվյալներ, որտեղ հետազոտությունները նշում են այն մասին, որ պարարտանյութերի ազդեցությամբ բարելավվում է սոխի քիմիական կազմը: Մեր ուսումնասիրություններում, առաջին անգամ հանրապետությունում, մեր առջն խնդիր ենք դրել պարզելու հանքային պարարտանյութերի տարբեր համակցությունների ն մուծման ժամկետների ազդեցությունը գլուխ սոխի արդյունավետության վրա: Ուսումնասիրությունները կատարվել են գլուխ սոխի Խաթունարխի տեղական սորտի վրա: Ցանքը կատարվել է մարտի 20-25-ը: Պարարտանյութերը մուծվել են չորս ժամկետներով` հողի նախացանքային մշակության ժամանակ, առաջին քաղհանից հետո, երկրորդ տերնի երնալու, չորրորդ տերնի կազմավորման ն գլխիկների մասսայական կազմավորման փուլերում: Պարարտանյութերի կիրառման տարբերակները բերված են աղյուսակ 5-ում: Մեր ուսումնասիրություններով հաստաված է, որ պարարտանյութերը նպաստում են բույսի վերգետնյա մասի ն գլխի ինտենսիվ աճին: Դիտումների առաջին ժամկետում (26/7) մի քանի պարարտացված տարբերակներում տերնների քաշը գերազանցել է ստուգիչին 55-602-ով: Տերնների աճման ընթացքում, այսինքն այն շրջանում, երբ պլաստիկ նյութերը հիմնականում ուղղվում են դեպի գլխիկը, սկզբում (16/8) տերնների քաշն ավելանում է, իսկ վեգետացիայի վերջում (6/9)` պակասում (աղ.4): Ապացուցվել է, որ այն տարբերակներում (6,7,8,9), որտեղ ստուգիչի համեմատությամբ գլխի միջին քաշը կրկնապատկվել է, նույնանման աճ է նկատվել նան բույսի տերնների մոտ: Օրինակ, վեգետացիայի վերջում, ստուգիչ տարբերակում սոխի տերնների ն գլխի քաշը համապատասխանաբար կազմել է 49 ն 31 գրամ: Պարարտացված տարբերակներում, հատկապես այնտեղ, որտեղ կիրառվել են ազոտի բարձր նորմա ն օրգանական պարարտանյութ, բույսի վերոհիշյալ օրգանների քաշը կրկնապատկվել է (աղ.4):

Աղյուսակ 4 Սոխի տերնների ն գլխի զանգվածի աճի դինամիկան կախված օրգանահանքային պարարտանյութերից (1969-1971 թթ.միջինը, գր.) Տարբերակներ Ստուգիչ (առանց պար.) N 120 P 120 K 120 միանվագ NPK 60-60 NPK 30-30-60 NPK 30-30-30-30 NPK 30-30-60-20 տ գոմաղբ NPK 60-60-N90-N90 NPK 60-60-N90-90-20 տ գոմաղբ N100PK60-N100PK60-N150-N150

Տերններ 26/7 17/8 6/9 75 104 49 91 139 70 94 139 72 95 140 73 96 140 77 112 179 98 114 193 97 123 208 111 121 201 103

Գլխի 26/7 16/8

6/9

Այսպիսով,պարարտանյութերը չեն խախտել օրգանների կազմավորման պրոցեսը ն պլաստիկ նյութերի հավասարաչափ տեղաբաշխումը դեպի բույսերի տարբեր օրգաններ: Փորձի ավելի արդյունավետ տարբերակներում նկատվել է սոխի տերնների ն գլխիկների զանգվածի համաչափ ավելացում: Բերքատվության տվյալների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ սոխի գլխի միջին քաշի ավելացման հաշվին ստացվել է բերքի մեծ հավելում (աղ.5): Բերքի ամենամեծ հավելում (217.42, 636.8 ց/հա) ստացվել է ազոտի բարձր ֆոնի վրա, երբ այն հողն է մուծվել սնուցման ձնով 4-րդ տերնի երնալու ն պտղակազմակերպման շրջանում: Բերքատվության բարձր ցուցանիշ է ստացվել նան գոմաղբ օգտագործած տարբերակում: Օրինակ` պարարտանյութերի մաս-մաս կիրառման դեպքում (NPK 30-30-30) բերքի հավելումը կազմել է 101.72, իսկ նրան ավելացնելով 20 տ/հա գոմաղբ` 173.8 2 կամ նախորդի 72.1 2 ավել: Լաբորատոր անալիզի տվյալները ցույց են տվել, որ պարարտացրած տարբերակներում գլուխ սոխի մեջ չոր նյութերի պարունակության նշանակալի փոփոխություն տեղի չի ունեցել: Ամենաշատ ավելացում եղել է NPK-120 նորման 3 ժամկետով տրված տարբերակում` 12.5 2: Միայն երեք տարբերակում ստուգիչի համեմատ գլխում իջել է չոր նյութերի պարունակությունը, որից երկուսը` ազոտի բարձր նորմայի դեպքում` 300 կգ հա: Գոմաղբ օգտագործած տարբերակում բարձրացել է ասկորբինաթթվի պարունակությունը, իսկ փորձի տակ եղած տարբերակներից միայն N120 P120 K 120 միանվագ տարբերակում է բարձրացել ընդհանուր շաքարների պարունակությունը` 8.872 , ստուգիչում` 8.552:

Աղյուսակ 5 Պարարտանյութերի ազդեցությունը գլուխ սոխի բերքատվության ն որակի վրա (1969-1971ՃՃ. միջինը)

Չոր նյութեր,2

Շաքարներ,2

Վիտամին Շ մգ/2

Նիտրատներ մգ/2

Ստուգիչ (առանց պար.) NPK-120 NPK -60-60 NPK -30-30-60 NPK -30-30-30-30 NPK -30-30-60-20-տ գոմաղբ NPK -60-60-90-90-20տ գոմաղբ N100PK60-N100PK60-N150-150 ԱէՏ 095Հ 12.07 ց/հա Տ»- 0.75%

Ընդհանուր բերքը, ց/հա

Տարբերակներ

ԳԼԽԻ ՄԵՋ

200.6 382.6 396.2 404.6 417.8 549.3 636.8 602.9

11.8 10.4 12.0 12.5 12.0 11.8 12.0 11.0

8.55 8.88 8.56 8.33 7.17 8.26 7.36 7.48

4.93 4.35 4.49 4.78 4.35 5.36 5.94 5.07

27.2 31.4 32.3 32.4 31.6 29.1 39.3 47.2

Միկրոտարրերի ազդեցությունը բանջարաբոստանային մշակաբույսերի արդյունավետության վրա Ա

.ՊՈՄԻԴՈՐ.

Մի շարք հետազոտողների տվյալներով (Ա.Գ.Ավագյան, 1965, Վ.Մ.Գլուխովայի ն Ռ.Վ.Ալեքսենի, 1965, Ն.Վ.Ալբայի, 1973 ն ուրիշներ) լրիվ հանքային պարարտացումը նպաստում է բերքատվության բարձրացմանը ն պտուղներում վիտամին Շ-ի ն չոր նյութերի բարձրացմանը: Այլ հետազոտողներ գտնում են, որ միկրոտարրերը, հատկապես բորը, կոբալտը, ցինկը, մոլիբդենը, մանգանը նպաստում են պոմիդորի պտուցների որակի լավացմանը, հիմնականում` շաքարների կուտակմանն օրգանական թթուների պակասեցման ճանապարհով: Մեր ուսումնասիրությունները տարվել են պոմիդորի Հոբելյանական 261 սորտի վրա: Փորձերի տարբերակները տես աղ.6 ն 7-ում: Ուսումնասիրություններով հաստատվել է, որ պոմիդորի պտուղներում վիտամին Շ-ի պարունակությունն ենթարկվում է էական փոփոխությունների կախված ինչպես պտուղների հասունացման աստիճանից, այնպես էլ օգտագործաված հանքային պարարտանյութերի ն միկրոտարրերի բնույթից, նորմաներից ն մուծման ժամկետներից: Պարզվել է, որ հանքային

պարարտացման փորձերում վիտամին Շ-ի պարունակությունը պտուղների հասունացման վարդագույն փուլում սպիտակի համեմատությամբ, ավելանում է 2-3 անգամ: Հետագայում հասուն պտուղներում, նախորդ փուլի համեմատությամբ վիտամին Շ-ի պարունակությունը նվազել է բոլոր տարբերակներում` բացառությամբ N150Ք240K150-ի: Միկրոտարրերի արտարմատային սրսկման փորձերում վիտամին Շ-ի ամենաբարձր կուտակում նկատվում է, երբ 8, Շօ ն շո-ի լուծույթներով սրսկվել են պտուղները տեխնիկական հասունացումից առաջ: Որպես կանոն հասուն պտուղներում վիտամին Շ-ի բարձր պարունակություն նկատվում է ազոտի ն ֆոսֆորի բարձր նորմաների տարբերակներում` (N240Ք150K150 ն N150Ք240K150), որտեղ ստուգիչի նկատմամբ վիտամին Շ-ի պարունակությունը շուրջ 20% ավել է: Միկրոտարրերի փորձերում հասունացման փուլերում վիտամին Շ-ի առավելագույն կուտակում նկատվում է, երբ բույսերը սրսկվել են 8, Շօ, շո –ի լուծույթով ծաղկման ն բուռն աճման (1,2) ն ծաղկման ու պտուղների տեխնիկական հասունացման (1,3) փուլերում: Հանքային պարարտացման փորձերում պոմիդորի հասուն պտուղներում չոր նյութերի բարձր պարունակություն է նկատվում N-ի ն Ք-ի բարձր նորմաների կիրառման դեպքում (N240Ք150K150 ն N150Ք240K150), որտեղ ստուգիչի համեմատությամբ այն ավելացել է 16 ն 20 %-ով: Նույն օրինաչափությունն է նկատվում, երբ 8, Շօ, շո միկրոտարրերով սկսվել են (1,3) փուլերում: Մեր ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ առանձին շաքարների կուտակումը կախված է ինչպես հասունացման աստիճանից, այնպես էլ օգտագործվող միկրոտարրերի բնույթից ն մուծման ժամկետներից: Պտուղների հասունացման սպիտակ փուլում գլյուկոզի ն ֆրուկտոզի պարունակությունը գրեթե հավասար է եղել, վարդագույն փուլում գերակշռել է ֆրուկտոզը բացառությամբ` 4-րդ ն 8-րդ տարբերակների: Միկրոտարրերի ազդեցության տակ գլյուկոզի քանակը սպիտակ ն վարդագույն փուլերում ենթարկվել է աննշան փոփոխությունների, իսկ հասուն պտուղներում այն զգալի ավելացել է: Պտուղների հասունացման սպիտակ փուլում ստուգիչի համեմատությամբ` գլյուկոզի պարունակությունը 4-5-6-րդ տարբերակներում ավելացել է 36-42 %-ով: Հասունացման ժամկետներում երկրորդ բերքահավաքի ժամանակ պտուղներում գլյուկոզի պարունակությունն առաջին բերքահավաքի պտուղների համեմատությամբ որոշ չափով պակասել է, բայց 6-րդ ն 8-րդ տարբերակներում ստուգիչի համեմատ մոտ 30 %-ով ավելացել է: Առաջին բերքահավաքի պտուղներում ստուգիչի համեմատ ֆրուկտոզի պարունակությունը 4-րդ նւ 9-րդ տարբերակներում ավելացել է 2735%-ով, իսկ երկրորդ բերքահավաքի ժամանակ` 46.2-47.0%-ով 6-րդ ն 8-րդ տարբերակներում (աղ.6): Պոմիդորի պտուղներում շաքարի պարունակությունը պայմանավորված է ոչ միայն մոնոշաքարների, այլն դիշաքարների`

հատկապես սախարոզի առկայությամբ: Մեր փորձերում սախարոզը հայտնաբերվել է պտուղների սպիտակ փուլում (0.142-0.200%) վերանում է վարդագույն փուլում ն նորից հայտնվում է հասուն պտուղներում (0.1780.231%): Մեր տվյալները համընկնում են գրականության տվյալներին (Դ.Դ.Բրեժնն, 1995): Մեր փորձերում հասուն պտուղներում սախարոզի բարձր պարունակություն է հայտնաբերվել 2-րդ բերքահավաքի 8-րդ ն 9-րդ տարբերակներում, երբ բոր, կոբալտ ն ցինկ միկրոտարրերը սրսկվել են (1,3) ն (2,3) փուլերում ն ստուգիչին գերազանցել է 15.5 ն 14.5 %-ով: Աղյուսակ 6 Միկրոտարրերի մուծման ժամկետների աղդեցությունը պոմիդորի պտուղներում շաքարների տարբեր ձների պարունակության վրա հասունացման տարբեր փուլերում (ըստ թաց նյութի, %, 1973-1974թթ. միջինը)

2-րդ հասուն.

1-ին հասուն.

Վարդագույն Ֆրուկտոզ

Գլյուկոզ

Ֆրուկտոզ

Գլյուկոզ

Ֆրուկտոզ

Գլյուկոզ

Ֆրուկտոզ

Սպիտակ Գլյուկոզ

Մուծման ժամկետները

Պտուղների հասունացման փուլերը

1.Ֆոն

1.13

1.13

1.42

1.46

1.35

1.17

1.20

1.19

2. (1,2,3) 3. (1,2,3) 4. (1) 5. (2) 6. (3) 7. (1,2) 8. (1,3) 9. (2,3)

1.17 1.09 1.15 1.10 1.13 1.11 1.07 1.08

0.95 1.08 1.03 0.97 1.06 1.03 0.94 1.06

1.37 1.60 1.58 1.38 1.41 1.37 1.54 1.34

1.72 1.73 1.56 1.79 1.40 1.80 1.68 1.75

1.59 1.71 1.85 1.93 1.84 1.69 1.72 1.80

1.27 1.46 1.59 1.47 1.48 1.40 1.36 1.49

1.20 1.41 1.43 1.35 1.57 1.40 1.54 1.50

1.48 1.69 1.54 1.60 1.75 1.67 1.74 1.69

Գրականության տվյալներով պոմիդորի պտուղներում մի դեպքում գերակշռում է կիտրոնաթթուն, մյուսում` խնձորաթթուն: Մեր տվյալներով պոմիդորի մեջ անկախ պտուղների հասունացման փուլից ն միկրոտարրերի օգտագործման ժամկետներից գերակշռում է կիտրոնաթթուն: Օրգանական

թթուների քանակական փոփոխությունները պտուղների հասունացմանը զուգընթաց տեղի են ունենում տարբեր ինտենսիվությամբ: Օրինակ` խնձորաթթվի պարունակությունը պտուղների հասունացման սպիտակ ն վարդագույն փուլերում ենթարկվել է աննշան փոփոխությունների: Առաջին բերքահավաքի ժամանակ 5-րդ ն 9-րդ տարբերակներում ստուգիչի համեմատությամբ նվազել է 16-17%-ով, իսկ 2-րդ բերքահավաքի պտուղներում (4-րդ, 5-րդ, 9-րդ տարբերակներում)` 19-21%-ով (աղ.7): Աղյուսակ 7 Միկրոտարրերի մուծման ժամկետների աղդեցությունը պոմիդորի պտուղներում օրգանական թթուների պարունակության վրա հասունացման տարբեր փուլերում (ըստ թաց նյութի, %, 1973-1974թթ. միջինը)

Կիտրոնաթթու

Խնձորաթթու

Կիտրոնաթթու

Խնձորաթթու

2-րդ հասուն.

Խնձորաթթու

1-ին հասուն.

Վարդագույն Կիտրոնաթթու

Սպիտակ Խնձորաթթու

1.Ֆոն 2. (1,2,3) 3. (1,2,3) 4. (1) 5. (2) 6. (3) 7. (1,2) 8. (1,3) 9. (2,3)

Կիտրոնաթթու

Մուծման ժամկետները

Պտուղների հասունացման փուլերը

0.307 0.310 0.329 0.326 0.343 0.330 0.340 0.320 0.304

0.049 0.050 0.056 0.049 0.051 0.052 0.056 0.051 0.051

0.492 0.510 0.498 0.491 0.496 0.484 0.480 0.485 0.484

0.096 0.091 0.086 0.093 0.088 0.091 0.098 0.104 0.096

0.497 0.498 0.449 0.514 0.477 0.470 0.444 0.468 0.453

0.107 0.093 0.095 0.090 0.078 0.094 0.093 0.108 0.089

0.501 0.494 0.431 0.474 0.453 0.444 0.438 0.436 0.440

0.102 0.095 0.090 0.082 0.082 0.089 0.088 0.096 0.080

Հնքային պարարտացման փորձերում զգալիորեն բարձրացել է պոմիդորի բերքատվությունը (աղ.8): Այսպես, ստուգիչի համեմատությամբ (346.9 ց/հա) N240ՔK150 տարբերակում բերքի հավելումը կազմել է 39.3 %: Բարձր բերք է ստացվել նան միկրոպարարտանյութերի օգտագործումից (աղ.9), երբ 8, Շօ, շո միկրոտարրերը սրսկվել են մասսայական ծաղկման

ն բուռն աճման փուլերում, ստուգիչի համեմատ (330.7 ց/հա) բերքի հավելումը կազմել է 22.1 %: Բարձր արդյունք է ստացվել նան (16.7%), երբ 8,Շօ, շո միկրոտարրերը սրսկվել են մասսայական ծաղկման շրջանում ն պտղի տեխնիկական հասունացումից առաջ: Աղյուսակ 8 Հանքային պարարտանյութերի ազդեցությունը պոմիդորի բերքատվության վրա (1973-1974թթ. միջինը)

Նախացանք. մշակության տակ

Բուռն ծաղկման շրջանում

Պտուղների հասունացումից առաջ

Ընդհանուր բերքը, ց/հա

Բերքի հավելումը

Ստուգիչ

346.9

N60P60K60

N60P60K60

N30P30K30

401.3

54.4

15.6

N60P60K60

N90P60K60

N60P30K30

434.5

87.6

25.2

N60P90K60

N60P60K60

N60P60K30

431.5

84.6

24.3

N60P60K90

N60P60K60

N30P30K60

422.2

75.3

21.7

N90P60K60

N90P60K60

N60P30K30

483.3

136.

39.3

N60P90K60

N60P90K60

N30P60K30

433.4

86.5

24.9

N60P60K90

N60P60K90

N30P30K60

443.9

97.0

27.9

Պարարտանյութերը տրվել են

ց

%

ԱէՏ 095Հ 28.0-36.7 ց/հա Տ»- 3.6-4.7% Բ.ԲԱԴՐԻՋԱՆ. Ուսումնասիրության օբյեկտ է ծառայել բադրիջանի շրջանացված «Ավանդ» սորտը: Միկրոտարրերն օգտագործվել են հետնյալ եղանակներով` 24 ժամ մշակվել են բորաթթվի, ծծմբաթթվային մանգանի ն ծծմբաթթվային ցինկի տարբեր խտության լուծույթներում ն արտարմատային սրսկում նույն միկրոտարրերի տարբեր խտության լուծույթներով: Ստուգիչ է ծառայել 24 ժամ սերմերի թրջումը թորած ջրում: Միկրոտարրերով արտարմատային սնուցումը կատարվում է երկու անգամ` ճյուղերի կազմակերպման ն մասսայական կոկոնակալման փուլում: Փորձերը դրվել են

N150Ք180K120 հանքային պարարտացման բարձր ֆոնդում` միանվագ մուծման եղանակով: Ուսումնասիրված տարբերակները բերված են աղ.10-ում:

Հասունացու մից առաջ

Բուռն աճման փուլում

Ծաղկման փուլում

Միկրոտարրերը սրսկվել են

Ֆոն N120Ք120K120

Ընդհանուր բերքը, ց/հա

Աղյուսակ 9 Միկրոտարրերի սրսկման ժամկետների ազդեցությունը պոմիդորի բերքատվության վրա (1973-1974թթ. միջինը) Բերքի հավելումը

ց

%

330.7

Համալիր

Համալիր

Համալիր

386.6

52.9

15.9

8, Շօ, շո

8, Շօ, շո

8, Շօ, շո

376.4

45.7

13.8

8, Շօ, շո

372.3

41.6

12.5

8, Շօ, շո

356.2

25.5

7.7

8, Շօ, շո

345.1

14.4

4.3

8, Շօ, շո

8, Շօ, շո

403.9

73.2

22.1

8, Շօ, շո

8, Շօ, շո

386.2

55.5

16.7

8, Շօ, շո

8, Շօ, շո

375.2

44.5

13.4

ԱէՏ 095Հ 11.2-13.4 ց/հա Տ»- 2.1-2.4% Լաբորատոր պայմաններում կատարված ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տվել, որ տարբեր միկրոտարրերի ն դրանց համակցությունների ազդեցությունները բադրիջանի սերմերի ծլման էներգիայի ն ծլունակության վրա տարբերվում են: Ստուգիչ տարբերակի համեմատությամբ (ծլման էներգիան` 28.7 %, ծլունակությունը` 75.2%) 8+Խո տարբերակում ծլման էներգիան` բարձրացել է 47.4%, ծլունակությունը` 14.6%,

իսկ 8, Խո, շո տարբերակում այդ թվերը համապատասխանաբար եղել են 36.9 ն 15.4: Մեր հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տվել, որ միկրոտարրերը զգալի ազդեցություն են թողնում բույսերի ֆենոփուլերի անցման տնողության ն բույսերի վերգետնյա զանգվածի կազմավորման վրա: Բոլոր տարբերակներում ստուգիչի համեմատությամբ բույսերի մասսայական ծաղկումը սկսվում է 3-5, պտուղների կազմակերպումը ` 2-6 ն պտուղների տեխնիկական հասունացումը` 1-7 օր շուտ: Արտարմատային սնուցման տարբերակներում ստուգիչ տարբերակի համեմատությամբ, 20.09 դրությամբ բույսերի բարձրությունն ավելացել է 2-29 սմ, ճյուղերի քանակը` 0.9-32, տերններինը` 13-40, պտուղներինը` 01-09 հատով: Եթե ստուգիչ տարբերակում բույսերի օդաչոր զանգվածը կազմել է 1461 գ, որից ճյուղերը` 711, ցողունը` 43,տերնները` 472, արմատները` 325 գրամ, ապա Խո+շո տարբերակում այդ ցուցանիշները համապատասխանաբար կազմել են 1597, 795, 55, 526 ն 261 գրամ: Բույսերի կենսունակության բարձրացում է դիտվել նան, երբ սերմերը մշակվել են Խո-0.1, 8-0.05+ Խո-0.1 տոկոս խտության լուծույթներում: Պտուղների քանակի ն միջին կշռի ավելացման հաշվին բոլորբ տարբերակներում ստուգիչի համեմատությամբ` բարձրացել է բերքատվությունը. սերմերը մշակած տարբերակներում` 18.6-29.7%, արտարմատային սնուցման տարբերակներում` 8.5-28.5%: Սերմերի մշակման տարբերակներից լավագույնն է եղել ֆոն+ 8+ Խո-ը, որտեղ բերքի հավելումը կազմել է 29.7%` ստուգիչի 464.5 ց/հա-ի դիմաց, իսկ արտարմատային սնուցման տարբերակներից` ֆոն+ Խո+ շո-ը` 28.5%: Պտուղներում չոր նյութերի պարունակությամբ աչքի են ընկնում ֆոն+8, ֆոն+8+Խո տարբերակները: Շաքարների բարձր պարունակություն է գրանցվել սերմերի մշակման եղանակից` ֆոն+8, ֆոն+8 + շո, իսկ արտարմատային սնուցումների տարբերակներից ֆոն+8-0.02%, ֆոն +80.05%, ֆոն+Խո-0.1%, ֆոն +Խո+շո տարբերակներում: Ասկորբինաթթվի պարունակությամբ բարձր ցուցանիշներով աչքի են ընկել սերմերի մշակման տարբերակներից` ֆոն+8+Խո ((5.01մգ/%), արտարմատային սնուցման տարբերակներից` ֆոն+շո 0.05%-6.12 մգ/% ն ֆոն +8+Խո-5.75 մգ/%: Ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ միկրոտարրերը լավացնում են սերմացու պտուղների սերմերի ցանքային ցուցանիշներն ու ավելացնում սերմի ելի տոկոսը: Սերնդում լավագույն արդյունք է ստացվում, երբ նախացանքային մշակումից հետո սերմը վերցվում է ֆոն+Խո-0.1 % խտության տարբերակից, որտեղ բերքի հավելումը ստուգիչի նկատմամբ (433.7 ց/հա) կազմում է 15.8%, իսկ արտարմատային սնուցման ֆոն+8+Խո տարբերակից` 18.4%: Այս տարբերակներում բարձր են նան պտուղների որակական ցուցանիշները: Գ.ՁՄԵՐՈՒԿ ն ՍԵԽ. Ուսումնասիրությունները տարվել են ձմերուկի Մելիտոպոլսկի 142 ն սեխի Կարմիր սեխ շրջանացված սորտերի վրա: Սերմերը մշակվել են 24 ժամ միկրոտարրերի հետնյալ խտության

լուծույթներում ն համակցություններում` 8-0.02, 8-0.03, Խո-0.03, Խո-0.05, շո0.02, շո-0.03, Շս-0.03, Շս-0.04, 8-0.03+Խո-0.05, 8-0.03+շո-0.03, 8-0.03+Շս0.04, 8-0.03+Խո-0.05+շո-0.03+Շս-0.04%: Փորձերը դրվել են հանքային պարարտացման N150Ք180K120 ֆոնի վրա: Ուսումնասիրություններով հաստատվել է, որ միկրոտարրերն ու դրանց տարբեր խտության լուծույթները միատեսակ չեն ազդում ձմերուկի ն սոխի ծլման էներգիայի ն ծլունակության վրա: Միաժամանակ պարզվել է, որ ստուգիչ (թորած ջուր) տարբերակի համեմատությամբ միկրոտարրերով մշակված բոլոր տարբերակներում բարձրացել է ձմերուկիւ սերմերի, ինչպես ծլման էներգիան (3.4-18.7%), այնպես էլ ծլունակությունը (3.3-10.6%): Բարձրացել է նան սեխի սերմերի ծլման էներգիան ու ծլունակությունը, որոնք ստուգիչ տարբերակի 48.7 ն 90.6%-ի փոխարեն փորձարկված մյուս տարբերակներում համապատասխանաբար հասել են 4.2-18.8 ն 0.7-8.4%-ի: Ձմերուկի սերմերի համար լավագույնները Խո (0.5%), 8+Խո (0.03 ն 0.05%) ն 8+Խո+շո+Շս (0.03-0.05-0.03-0.04) խտության լուծույթներում 24 ժամ մշակումն է, որի շնորհիվ ծլման էներգիան ստուգիչի համեմատությամբ բարձրացել է համապատասխանաբար 18.7, 17.8 ն 18.7%, իսկ ծլունակությունը` 8.0, 9.1 ն 10.2%: Սեխի սերմերի համար լավագույնները 8+Շս (0.03-0.04%) ն 8+Խո+Շօ տարբերակներն են, որտեղ ստուգւչի համեմատությամբ ծլման էներգիան բարձրացել է 11.3 ն 18.8 %, իսկ ծլունակությունը` 7.2 ն 8.4%: Նույն օրինաչափությունն է նկատվել դաշտային փորձերում ծլունակության ցուցանիշն որոշելիս: Միկրոտարրերի լավագույն խտությունների տարբերակներում ձմերուկի ն սեխի բույսերի առանձին ֆենոփուլերի անցման տնողությունն արագացել է 2-3 օրով, պտղի հասունացումը` ձմերուկ` 3-5, սեխ` 3 օրով: Չորս տարվա միջին տվյալները ցույց են տվել, որ սերմերի մշակումը միկրոտարրերի տարբեր խտության լուծույթներում տարբեր ձնով են աղդել ձմերուկի ն սեխի բերքատվության վրա (աղ.10): Միկրոտարրերի օգտագործման շնորհիվ, ստուգիչ տարբերակի համեմատությամբ, ստացվել է 3.4-15.4% ձմերուկի բերքի հավելում` բացառությամբ շո-0.02 ն Շս-0.03 խտության տարբերակների, որտեղ բերքը ստուգիչից պակաս է եղել 1.8 ն 0.3%-ով: Լավագույն արդյունք է ստացվել 8-0.03+Խո-0.05 ն 8+Խո+շո+Շս տարբերակներում, որտեղ բերքի հավելումը կազմել է 14.3 ն 15.4%` ստուգիչի 331.5 ց/հա-ի դիմաց, ավելացել է նան պտղի միջին քաշը 14.5 ն 15.1%-ով: Սեխի տարբերակներից միկրոտարրերի դրական ազդեցությունը բերքատվության վրա լավագույնս դրսնորվել է 8-0.03+Շս-0.04 ն 8+Խո+շո+Շս խտության լուծույթներում սերմերը մշակելիս, որտեղ ստուգիչի համեմատությամբ (255.5 ց/հա), բերքի հավելումը կազմել է 17.2 ն 15.5%: Բերքատվությունը բարձրացել է պտղի միջին կշռի ավելացման հաշվին: Ձմերուկի ն սեխի պտուղներում բարձրացել է նան չոր նյութերի ն շաքարների պարունակությունը, մինչդեռ վիտամին Շ-ի պարունակության որնէ օրինաչափություն չի դիտվել:

Շաքարներ, %

Վիտամին Շ, մգ %

Ստուգիչթորած ջուր

331.5

5.18

6.35

3.38

8.20

Mn-0.05

373.2

12.5

5.65

8.55

5.06

13.20

8-0.03-Mn-0.05

379.2

14.3

5.93

6.55

5.86

11.88

8-Mn-7n-Շս

382.7

15.4

5.96

8.15

4.94

11.88

Ընդհանուր բերքը ց/հա

Չոր նյութեր, %

Պտղի միջին կշիռը, կգ

Ստուգիչի նկատմամբ, %

Միկրոտարրերի ն լուծույթի խտությունը մգ/լ

Բերքահավաքից հետո սերմերի լաբորատոր հետազոտությունների արդյունքներով հաստատվել է, որ երբ ձմերուկի սերմերը մշակվում են 8+Խո+շո+Շս, իսկ սեխինը` 8+Շս միկրոտարրերով, պտուղներում ավելանում է սերմերի ելը, բացարձակ քաշը, բարձրանում է սերմերի ծլման էներգիան, ծլունակությունը ն սերնդում ստուգիչի նկատմամբ ապահովում բարձր բերք` ձմերուկը 11.1%, սեխը` 12.9%: Աղյուսակ 10 Միկրոտարրերի ազդեցությունը ձմերուկի ն սեխի բերքի քանակի ու որակի վրա (1991-1994թթ. միջին)

Ձ Մ Ե Ր ՈՒ Կ

ՍԵԽ Ստուգիչթորած ջուր 7n-0.03 8-0.03-Շս-0.04 8-Mn-7n-Շս

255.5

2.25

9.75

5.34

33.0

290.5 299.7

13.6 17.2

2.68 2.71

8.95 11.82

4.46 8.74

17.16 36.8

295.2

15.5

2.65

12.35

6.56

35.64

ԳԼՈՒԽ 10

ԲՈՍՏԱՆԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՍԵԼԵԿՑԻԱՆ ԸՍՏ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԻ

Հայաստանում բոստանաբուծությունը համարվում է երկրագործության հնագույն բնագավառներից մեկը ն հիմնականում տարվում է Արարատյան հարթավայրում: Վերջին տարիներին նկատվում է ցանքատարածությունների նվազման հակում` կախված հիվանդությունների ն վնասատուների տարածումից: Հայաստանում տարածված, ժողովրդական սելեկցիայի կողմից ստեղծված հնագույն սորտ-պոպուլյացիաներից կարելի է նշել ձմերուկի կովկասյան խմբից` Ձիթ, Սուլթան, Կարա-Գումբար սորտերը, սեխի Խ6lօ Յո6ri տեսակից` սնեյվազներն ու ջարջառները, Խ6lօ 2Յrմ տեսակից` Դուտմայի բոլոր տեսակները` Համքյար, Միանբադ, Ղալամ-ղաշ ն այլն, Խ6lօ ՅմՅոՅ տեսակից` շալախները: Սելեկցիոն ճանապարհով ստացված սորտերից են Մայիսի 2-ը, Գետաշենի 15-ը, Արարատի 45-ը, Հրազդանի 45-ը, Կարմիր սեխը, Գովականը, դդումներից` տեղական պոպուլյացիաները, դդմիկի տեղական ն վարունգի տեղական Կոտայք սորտերը: Սակայն վերոհիշյալ մշակաբույսերի տարածված սորտերն ու սորտպոպուլյացիաները ցածր արդյունավետության ու հիվանդությունների դեմ ոչ դիմացկունության պատճառով աստիճանաբար դուրս են եկել մշակությունից: Ելնելով դրանից, մեր առջն խնդիր ենք դրել ստանալ դդմազգիների ընտանիքին պատկանող բոստանային մշակաբույսերի (ձմերուկ, սեխ, դդում, դդմիկ, վարունգ) նոր ինտենսիվ, բարձր բերքատու, հասունացման տարբեր ժամկետների, հիվանդությունների նկատմամբ համեմատաբար դիմացկուն սորտեր ու հիբրիդներ ն ներդնել արտադրության մեջ: Դաշտային փորձերը դրվել են ԲԲՄԳՀԻ-ի կենտրոնական բազայում, ինստիտուտի Այգավանի հենակետում, Արտաշատի շրջանի Ազատավանի, Արարատի շրջանի Շիրազլուի ն Այգավանի կոլտնտեսություններում, որոնց կլիմայական պայմանները նպաստավոր են բոստանային մշակաբույսերի մշակության համար: Փորձերում կիրառվել է Արարատյան հարթավայրում ընդունված ագրոտեխնիկան: Սելեկցիոն նմուշներն ուսումնասիրվել են ըստ տնտեսական արժեքավոր հատկանիշների` բերքատվության, համային որակի, չոր նյութերի, շաքարների ն վիտամին Շ-ի պարունակության, հիվանդությունների նկատմամբ դիմացկունության, փոխադրաունակության ն պահունակության /ձմերուկ, դդում/: Սելեկցիոն անալիզների համր յուրաքանչյուր նմուշից օգտագործվել է 5-10 պտուղ, հիվանդությունների նկատմամբ դիմացկունությունը` 20-30 բույս: Բույսերի թիվը մրցութային ն սելեկցիոն տնկարանում 40-80, հավաքածուի տնկարանում` 25-50, մյուս տնկարաններում 20-40 է եղել: Կրկնությունների

թիվը մրցութային սորտափորձարկման տնկարանում` 4, սեկեկցիոն տնկարանում` 2, իսկ մյուս տնկարաններում` առանց կրկնության: Սելեկցիոն նմուշների տրամախաչումը կատարվել է ծաղիկների մեկուսացմամբ ն հերմոֆրոդիտ ծաղիկների կաստրացիայով: Միջսորտային հիբրիդացման դեպքում սելեկցիայի գործընթացը կատարվել է հետնյալ սխեմայով. 1. ելանյութի տնկարան- հավաքածուի ուսումնասիրություն, 2. հիբրիդացման տնկարան, 3. հիբրիդային տնկարան` ա/ հիբրիդ Բ1, բ/ հիբրիդ Բ2, 4. սելեկցիոն տնկարան Բ3 ն Բ4, 5. նախնական սորտափորձարկում, 6. մրցութային սորտափորձարկում, 7. արտադրական սորտափորձարկում 8. սկզբնական բազմացում:

Ելանյութի ստեղծումը դդմազգիների սելեկցիայի համար Ելանյութի ընտրությունը ն նրա ուսումնասիրությունը անչափ մեծ նշանակություն ունի սելեկցիոն պրոբլեմների հաջող լուծման գործում: Այս հարցի բացառիկ կարնորությունը բազմակի անգամ ընդգծել է Ն.Ի.Վավիլովը (1935): Ելանյութի ընտրության համար Բուսաբուծության համամիութենական ինստիտուտի (ԲՀԻ) կողմից հավաքված համաշխարհային հավաքածուի դերը շատ մեծ է: Դդմազգիների հավաքածուի սորտային տարատեսակության կենսաբանական առանձնահատկությունների, քիմիական կազմի, տեխնոլոգիական որակի, արդյունավետության ն հիվանդադիմացկունության բազմակողմանի, խորը ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տվել առանձնացնել արժեքավոր ձներ` տարբեր նշանակության նոր սորտերի ու հիբրիդների ստեղծման համար: Ուսումնասիրությունների մեջ ընդգրկվել են աշխարհի շուրջ 64 երկրների տարբեր աշխարհագրական-էկոլոգիական ծագման բազմաթիվ սորտանմուշներ, հիբրիդներ ու գծեր: Ուսումնսիրվել են նրանց տնտեսական արժեքավոր հատկանիշների փոփոխությունը ն այդ հատկանիշների փոխադարձ կապը, որը համարվում է անհրաժեշտ պայման դդմազգիների համաշխարհային գենոֆոնդի գնահատման ն սելեկցիայի համար որպես ելանյութ ծառայելուն: Շուրջ 16 տարիների (1978-1994) հետազոտություններով հաստավել է, որ փորձարկված աշխարհագրական-էկոլոգիական խմբերից եվրոպական ու ամերիկյան սորտանմուշների որոշ մասն Արարատյան հարթավայրի շոգ ն չոր կլիմայական պայմաններում ադապտացիայի ընթացքում չեն կորցնում իրենց տնտեսական արժեքավոր հատկանիշները, իսկ մնացած խմբերը մեր պայմաններին չեն հարմարվում ն սորտին հատուկ արժեքավոր հատկությունները չեն դրսնորում:

Ֆենոլոգիական դիտումների տվյալներով ըստ մշակաբույսերի ուսումնասիրված սորտանմուշները վեգետացիոն շրջանի տնողությամբ խմբավորվել են վաղահասների, միջահասների, միջաուշահասների ն ուշահասների: Սորտանմուշները խմբավորվել են նան ըստ բերքատվության, համային որակի, հիվանդությունների նկատմամբ դիմացկունության: ՍԵԽ.Ուսումնասիրված շուրջ 110 սորտանմուշներից ըստ վաղահասության առնձնացվել են Կ-6678, Բուխ (Կ-3910), Ռաննայա-807 (Կ-4784), Տիրասպոլսկայա (Կ-5086), Տրիդցատիդնեվկա սորտերը: Միջավաղահասներից` Կ-6177, Կ-6226, Կ-6793, Կ-4787, Կ-3910, Կ-5118 ն Կ-5086: Միջահասներից` Յակումբա, էդիստո, Մ.Կրենասցե, Կ-5193, Կ-5990, Կ-5991 ն Մ.Շաբին սորտերը: Ուշահասներից` Դուտմա, Կոյբաշ, Բեյրութ, Տավրիա սորտերը: Բերքատվությամբ առանձնացվել են Իլիսկայա (Կ-6809), Տավրիա (Կ6797), Դուտմա, Կ-6089, Կ-5981, Կ-6809, Կ-5086, Կ-479 ն Կոյբաշ, Շեբին, Հոլիդեյ, Գռենսի սորտերը: Պտղամսի հաստությամբ լավագույններն են Չեչիգեյսկայա, Զոլոտիստայա, Նովինկա Կուբանի, Բուխ միդգիթ, իսկ համային որակով` Դուտմա, Գովական, Դուրեկան, Զոլոտիստայա, Գռենսի, Շեբին, Կանտալուպա, Կ-6089, Կ-5981, Կ6809, Կրիսթել, էդիստո, Մագդա, Կրենսցե սորտերը: Հիվանդությունների նկատմամբ համեմատաբար դիմացկուն են Կ-4791, Կ5086, Կ-5981: Ամերիկյան ծագման Մոկմելոն, Քվենչո, Շեբին, Կանտալուն ն Գռենսի սորտերը աչքի են ընկնում հաճելի բուրմունքով, ունեն նարնջագույն պտղամիս, որը պտղում կարոտինի բարձր պարունակության արդյունք է: ՁՄԵՐՈՒԿ. Ուսումնասիրվել են սեղանի ձմերուկի 175 սորտանմուշներ, որոնք պատկանում են 8 աշխարհագրական-էկոլոգիական խմբերի (ռուսական, միջինասիական, հեռավոր արնելյան, արնելյաասիական, փոքրասիական, աֆղանական, սուդանական ն ամերիկյան): Նմուշների մեծամասնությունը (110) ունեցել են նախկին հայրենական ծագում: Ստանդարտ է ծառայել Մելիտոպոլսկի 142 շրջանցված սորտը: Բազմամյա տարիների ուսումնասիրությունների արդյունքներով 175 ուսումնասիրված սորտանմուշներից առանձնացվել են որպես վաղահասներ` Յարիլո, Բախչինսկի, Օգոնյոկ սորտերը, որոնց մոտ ըստ ֆենոլոգիական դիտումների տվյալների ծլում-ծաղկում շրջանը տնել է 45-49 օր, ծլումհասունացում շրջանը` 72-76 օր: Սրանք 11-15 օրով վաղահաս են ստանդարտ Մելիտոպոլսկի 142-ից: Բարձր արդյունավետությամբ առանձնացվել են Բախչինսկի, Յարիլո, Աստրախանսկի սորտերը, որոնք ստանդարտին գերազանցել են համապատասխանաբար 22,8, 18,6 11,4 տոկոսով: Բարձր բերքատվությամբ աչքի են ընկել ամերիկյան էկոլոգիական խմբից Պաստեքյու Քրիմզոն (429.0 ց/հա), Պաստեքյու Սվիթ (427.0 ց/հա), Դիքսի Քյուին (410.0 ց/հա), Սվիթ Պրինցես (412.0 ց/հա) սորտերը: Շաքարների բարձր պարունակությամբ առանձնացվել են եվրոպական խմբից` Յարիլոն, Բախչինսկին, Տավրինսկին, Ռոզա Յուգո-

վոստոկան, իսկ ամերիկյան խմբից` Պաստեքյու, Քրիմզոն, Սուգար Բաբի, Դիքսի Քյուին, Չարլստոն Գրեյ, Յուբիլեյնի, Սվիթ Պրինցես սորտերը: Ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ Աստրախանսկի, Բախչինսկի, Յարիլո, Տավրիսկի, Դիքսի Քյուին, Չարլստոն Գրեյ սորտերը ֆուզարիոզային թառանման նկատմամբ գործնականում դիմացկուն են, իսկ մնացած սորտանմուշները տոլերանտ են: Բակտերիոզայի նկատմամբ համեմատաբար դիմացկուն են Աստրախանի ն Կամիզյակսկի սորտերը: Մեր փորձերում միջսորտային հիբրիդացման ճանապարհով ստացվել են մի շարք արժեքավոր հիբրիդներ, որոնք գտնվում են սելեկցիոն գործընթացում: Դրանցից ուշադության է արժանի Այգավանի 478 հիբրիդը, որը ստացվել է Մելիտոպոլսկի 142 ն Ձիթ տեղական պոպուլյացիայի տրամախաչումից, հետագայում անընդմեջ ն խմբային ընտրությամբ առանձնացվել է հաստատուն, կայունացված ձն, որը տարբերվել է իր տնտեսական ու կենսաբանական բարձր հատկանիշներով: Ձիթ սորտի իգական ծաղիկներն երկսեռ են /սեռական տիպը անդրոմոնոյքիստ/, իսկ սերմերը` սն գույնի, Մելիտոպոլսկի 142 սորտի ծաղիկները տարասեռ են /սեռական տիպը մոնոյքիստ/, սերմերը` աղյուսակարմրավուն: Ստացված հիբրիդի ծաղիկները տարասեռ են /մոնոյքիստ/, իսկ սերմերի գույնը` սն: ԴԴՈՒՄ. Ուսումնասիրվել են դդումի նախկին հայրենական ն արտասահմանյան շուրջ 30 սորտանմուշներ, որոնք պատկանում են Շ. ոՅ»iոՅ, Շ. ք6քօ ն Շ. ոօՏՇհՅtՅ տեսակներին: Ուսումնասիրությունների արդյունքներով պարզվել է,որ Շ.ոՅ»iոՅ ն Շ.ք6քօ տեսակներին պատկանող սորտանմուշներն ավելի վաղահաս են /մոտ 20 օր/, քան Շ. ոօՏՇհՅtՅ տեսակի սորտանմուշները: Սակայն վերջիններս լինելով ավելի շոգեդիմացկուն, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում ի հայտ են բերել տնտեսական արժեքավոր հատկանիշներ` ավելի բերքատու են, պտղի բարձր որակական ցուցանիշներով: Ուսումնասիրված սորտանմուշներից առանձնացվել են 5-ը /Բամաբակ, Մոնտովայա ուիգորսկայա, Օբրազեց Ինդիի, Գիոլա Իտալիա ն Պատրիոտ/, որոնք կարող են ծառայել ելանյութ հետագա սելեկցիոն աշխատանքների համար: Անհատական, հետագայում մասսայական ընտրության մեթոդներով սելեկցիոն աշխատանք է տարվել Պատրիոտ, Բամաբակ, Մանտովայա ուիգորսկայա ն Օբրազեց Ինդիի սորտանմուշների տնտեսական արժեքավոր հատկանիշների բարելավման ուղղությամբ: Կատարված աշխատանքների արդյունքով Մանտովայա ուիգորսկայա բարելավված սորտանմուշի պտուղները համեմատաբար ավելի խոշոր են դարձել, կտրուկ բարձրացել է կարոտինոիդների պարունակությունը պտուղներում: ԴԴՄԻԿ. Սելեկցիոն աշխատանքների ընթացքում ուսումնասիրվել են տարբեր աշխարհագրական ծագում ունեցող դդմիկի շուրջ 54 սորտանմուշներ: Մեր ուսումնասիրությունների երկամյա (1978-1979թթ.) արդյունքում, ըստ տնտեսական արժեքավոր հատկանիշների առանձնացվել են հետնյալ սորտանմուշները. բերքատվությամբ` Կ-3307 (ԱՄՆ), Կ-3057 (Բուլղարիա), Կվր.470, Կ-վր.471 (Իսպանիա), Կ-վր.527 (Դանիա), Կ-վր.(Իտալիա), Կ-վր.274

(Ֆրանսիա): վաղահասությամբ` Կ-վր.114 (Իտալիա), Կ-3340 (Իրաք), Կ-3137 (Հնդկաստան), Կ-3817 (Ֆրանսիա), Կ-643 (Փ.Ասիա): Ուսումնասիրված սորտանմուշներից Կ-3340, Կ-2127, Կ-վր.112, Կ3817 նմուշները բնութագրվել են իգական ծաղիկների վաղ ու մասսայական ծաղկումով ինչպես սկզբնական, այնպես էլ հետագա 10 օրերի ընթացքում: Այսպիսով, ամենաբարձր գերվաղահաս բերքը /1-ին ն 2-րդ բերքահավաք/ 185-218 ց/հա նշվել է Կ-վր.112, Կ-3340, Կ-3137, Կ-3817 սորտանմուշների մոտ, որոնք ծաղկման վաղ շրջանում ունեցել են առատ իգական ծաղիկներ: Մեր դիտումներով հավաքածուի նմուշներում ալրացող հիվանդության նկատմամբ բացարձակ դիմացկուն սորտեր չեն հայտնաբերվել: Վարակվածությունը կատարվել է տարբեր աստիճանով ն կազմել է 0.2-2.9%: Համեմատաբար դիմացկուն են եղել Կ-3273 (Չինաստան)` 0.2 %, Կ-3137, Կ-3571 (Հնդկաստան)` 0.8-1.1%, Կ-3618 (Ֆրանսիա)` 0.8%: Դեգուստացիոն գնահատմամբ համային որակով ամենաբարձր բալլ ստացել են Կ-3050, Կ-4052 (Բուլղարիա)` 4.8 բալլ» Կ- 3815 (Ֆրանսիա)` Կվր.112 (Իտալիա), Կ-3896 (Անգլիա), Կ-վր.464 (Իսպանիա),Կ-4005 (Ռուսաստան)` 4.5 բալլ: Մեր փորձերում տրամախաչմանը մասնակցել են աշխարհի 14 երկրների 4 էկոլոգիական-աշխարհագրական խմբեր /նախկին միութենական, եվրոպական, ասիական, ամերիկյան/, որոնք Արարատյան հարթավայրի պայմաններում դրսնորել են տնտեսական արժեքավոր հատկանիշներ: 18 սորտերի 65 համակցություններում կատարվել են 975 խաչաձնումներ: Պարզվել է, որ մի շարք համակցություններում պտղակազմակերպման տոկոսը բարձր է Երնանի տեղական, Գրեուզինի (ԱՄՆ), Օբրազեց (Իրաք), Գրեչեսկիե (Ուզբեկստան), Զուխինի Վերդե (Իտալիա), Ցէի խուլու (Չինաստան) սորտանմոււշների մասնակցության դեպքում: Իգական ծաղիկների փոշոտման ժամկետների աղդեցությունը պտղակազմակերպման վրա: Փոշոտման լավագույն ժամկետների պարզաբանման ն ճշտման համար, մեր փորձերում աշխարհագրական տարբեր ծագում ունեցող 12 համակցություններում տրամախաչումը կատարել ենք յուրաքանչյուր 2 ժամը մեկ, այսինքն առավոտյան ժամը 6, 8, 10 ն 12-ին: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում դդմիկի մոտ պտղակազմակերպման ամենաբարձր տոկոս (58.3-100%) դիտվել է առավոտյան ժ 6-8-ը թարմ փոշով փոշոտման դեպքում: Ժամը 10-ին պտղակազմակերպման տոկոսն իջնում է` կազմելով 40-60%, իսկ ժ 12-ին փոշոտման դեպքում պտղակազմակերպման տոկոսը կտրուկ իջնում է ն կազմում 8.3-37.5%: Ամենաբարձր պտղակազմակերպման տոկոս նշվել է Օբրազեց Զուխինի Վերդե համակցությունում` 70-100%, Նայ-Գակի Գրեուզինի` 66-100%, Լագ գրեն մերգ Սոտե` 60-100%: Փոշու հասակի ազդեցությունը պտղակազմակերպման վրա: Փոշու կենսունակությունն ուսումնասիրել ենք սովորական սենյակային պայմաններում / 22-260 Շ-ի ջերմություն ն 65% խոնավություն/: Փոշին

հավաքել ենք առավոտյան ժամերին, ծաղիկների բացվելուց 15-30 րոպե առաջ ն պահել թղթե ծրարներում: Նրանցով փոշոտել ենք նախօրոք մեկուսացրած իգական ծաղիկները առավոտյան ժ 8-10, հետագայում փոշոտումը կատարվել է ժամանակի որոշակի ընդմիջումներով` 3, 6, 9, 12, 24 ն 27 ժամ անց: Հաստատված է, որ պտղակազմակերպման բարձր տոկոս (55-9.1%) ապահովվում է թարմ փոշով առավոտյան ժամերին կատարված փոշոտումը: 3 ժամ հետո, այսինքն առավոտյան ժ 11-ին կատարված փոշոտման դեպքում իջնում է պտղակազմակերպման տոկոսը, բայց փոշին հիմնականում պահպանում է իր կենսունակությունը: 6-9 ժամ պահպանած փոշով փոշոտելիս պտղակազմակերպման տոկոսն ընկնում է, իսկ 12 ժամ անց կտրուկ իջնում` կազմելով 2.1-12.3%: Համանման տվյալներ են ստացել Տ.Ե.Պաշչենկոն /1966/, Ի.Մ.Սաֆարյանը (1966), Տ.Բ. Ֆուրսան (1971) ձմերուկի համանման ուսումնասիրություններում: Մեր փորձերում 24 ն 27 ժամ պահելուց հետո փոշոտելիս փոշին լրիվ կորցնում է կենսունակությունը: Գրեչեսկիե Գրեուզինի, Երնանի տեղական ն Զուխինի Վերդե սորտերի փոշիները համեմատաբար ավելի կենսունակ են: Դդմիկի հիբրիդների առաջին սերնդում (Բ1) մի քանի հատկանիշների ժառանգումը: Վաղահասության սելեկցիայի դեպքում առանձնապես կարնոր է ծնողական զույգերի ճիշտ ընտրությունը: Վաղահասության հատկանիշը դոմինանտ է ն բույսերի մոտ ի հայտ է գալիս առաջին սերնդում` շնորհիվ հետերոզիսի, պայմանով, որ ծնողներից մեկը վաղահաս լինի: Ինչպես նշում են մի շարք հեղինակներ` Ա.Ի.Ֆիլով, 1954, Ե. Շախանով, 1972 ն ուրիշներ, դա հնարավորություն է տալիս ընտրությունը կատարել արդեն առաջին սերնդում: Մեր ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ ծնողական ձների համեմատ, ստացված 65 հիբրիդներն էլ առաջին սերնդում ավելի վաղահաս են: Առանձնացվել են գերվաղահաս հիբրիդներ` Լանգ գրեն մերգ » Սոտե, Սոտե » Նեմչինովսկի Բ1, Օբրազեց » Ձուխինի Վերդե, Գրեուզինի » Գրեչեսկիե, որոնց մոտ ծաղկումը սկսվել է ցանքից 30-31-33-րդ օրը, որոնք առաջ են ընկել վաղահաս ծնողից 6 օր, իսկ ուշահասներից` 12 օր: Վաղահաս մայրական ծնողական ձների տրամախաչումն ուշահաս հայրական ձների հետ հիմնականում դիտվել է միջանկյալ ժառանգում: Այս դեպքում վաղահասության հատկանիշը դոմինանտ է Լագ գրին մերգ » Սակազկի, Կոնսերվնիե » Սակազկի, Նեմչինովսկի Բ1 » Լոնգ վիտե ն այլ հիբրիդների մոտ: Ստացված հիբրիդները հիմնականում բնութագրվել են կոմպակտ թփով, իգական ծաղիկների առատությամբ, վաղահասությամբ ն բերքատվությամբ: Թփայնության հատկանիշն առաջին սերնդում դոմինանտ է: Կանաչ պտուղներ ունեցող սորտի տրամախաչումը սպիտակապտուղ սորտի հետ դոմինանտվում է կանաչ գույնը:

Բերքատվության տվյալները ցույց են տվել, որ վաղ բերքատվությամբ հիբրիդները (Բ1) գերազանցել են ծնողական ձներին` 24-107 ց/հա, իսկ ընդհանուր բերքով` 102-437 ց/հա: Մոլդավական Սոտե սորտը, որն ունի բարձր կոմբինացիոն ընդունակություն, աշխարհագրական հեռավոր ձների հետ որպես մայրական ձն օգտագործելիս Բ1-ում ստացվում են բարձր արդյունավետ հիբրիդներ: Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում վաղահաս Սոտե » Նեմչինովսկի Բ1 բարդ հիբրիդը, որը պտղատվության առաջին տասնօրյակում տվել է 4287 ց/հա, իսկ ընդհանուր բերքը կազմել է 885 ց/հա: Նա գերազանցել է ստանդարտին (Դլիննոպլոդնի) 242 % վաղ բերքով ն 145 % ընդհանուր բերքով: Շվեդական Լանգ Գրեն Մյորգ սորտը վաղահաս է պտղի լավ ձնով, սակայն թուփը ցրված է: Կոմպակտ թուփ ունեցող սորտերի հետ տրամախաչելիս, հիբրիդները ժառանգել են կոմպակտ ձնը: Այս հատկանիշը մայրական ձնի մոտ ռեցիսիվ է, իսկ պտղի ձնը` դոմինանտ: Լավագույն զուգորդություն է համարվում Օբրազեց » Զուխինի Վերդե գերվաղահաս հիբրիդը, որի վաղ բերքը կազմել է 402 ց/հա, իսկ ընդհանուրը` 806 ց/հա, ալրացողով վարակվում է թույլ (0.54 %): Ֆրանսիական Կոուրզե դե Իտալի սորտի հետ տրամաժաչումից ստացված հիբրիդները հիմնականում եղել են միջահասներ, բերքատու, կոմպակտ թփով ն պտղի գեղեցիկ ձնով: Մի շարք հիբրիդներ, որոնք ստացվել են ամերիկյան Գրեուզինի (մայրական ձն) սորտի հետ տրամախաչումից, առանձնացվել են բարձր բերքատվությամբ: Այդ հատկանիշը դոմինանտվել է առաջին սերնդում: Գրեուզինի » Գրեչեսկիե հիբրիդն առաջին սերնդում ուսումնասիրված բոլոր հիբրիդներից բարձր բերք է ապահովել, ինչպես վաղ` 408 ց/հա, այնպես էլ ընդհանուր` 932 ց/հա, ծնողներին գերազանցելով 70 ն 194 %: Բարձր դեգուստացիոն գնահատական է ստացել այն հիբրիդը, որտեղ որպես մայրական ձն օգտագործվել է մոլդավական Սոտե սորտը (4.54.8բալլ): Հիբրիդ Սոտե » Նեմչինովսկի Բ1-ը ունի պտղամսի ամուր կոնսիստենցիա ն ստացել է 4.8 բալլ: Ուսումնասիրված հիբրիդներից ալրացողի նկատմամբ համեմատաբար դիմացկուն են եղել Լանգ Գրեն Մերգ » նաի Գակի` 0.2 %, Կոուրգե Իտալի » Ցէի Խուլու ն Գրեուզինի » Ցէի Խուլու` 0.3 %, Սոտե » Նեմչինովսկի Բ1, Օբրազեց » Զուխինի Վերդե ն Նեմչինովսկի Բ1 » Ցէի Խուլու` 0.4%: Սելեկցիոն գործընթացը շարունակելու համար առաջին սերնդում ճեղքավորված հիբրիդային պոպուլյացիաներից ընտրվել են տնտեսական արժեքավոր հատկանիշներ ունեցող լավագույն բույսերը ն յուրաքանչյուրից վերցվել են 3-5 պտուղ: Օգտագործվել է ընտրության անհատականընտանեկան մեթոդը: 65 Հիբրիդային զուգակցություններից ընտրվել են 33 զուգակցությունների ճեղքավորված լավագույն գծերն ու սերնդում ցանվել են առանձին ընտրված պտուղները` յուրաքանչյուր պտուղը մեկ ընտանիք: Անհատական-ընտանեկան ընտրությունը կատարվել է մինչն 5-րդ սերունդը`

մինչն ընտրված գծերի միատար դառնալը ն տնտեսական արժեքավոր հատկանիշների կայունացումը: Սելեկցիոն գործընթացում կիրառվել է խիստ անհատականընտանեկան ընտրություն ն 65 Հիբրիդներից (Բ2) երկրորդ սերնդում շարունակվել է ուսումնասիրություններն ընտրված 33 հիբրիդների: Երրորդ ն չորրորդ սերունդներում առանձնացվել են 9 հիբրիդ, որոնք ունեն թփի կայուն տիպ, վաղահաս են, բերքատու, ալրացողի նկատմամբ համեմատաբար դիմացկուն ն համային լավ որակով: Իրաքի Օբրազեց սորտանմուշն ունի սպիտակ պտուղներ, իսկ իտալական Զուխինի Վերդե սորտը` կանաչ պտուղներ: Տրամախաչումից ստացված Օբրազեց » Զուխինի Վերդե հիբրիդի մոտ կանաչ պտուղի գույնը դոմինանտվել է մոտավորապես 3:1 հարաբերությամբ: Սելեկցիոն տնկարանում երրորդ ն չորրորդ սերունդներում ընտանեկան ընտրության գործընթացում սպիտակապտուղ հիբրիդային բույսերի մոտ կատարվել է ինքնափոշոտում: Հայտնի է, որ բոստանային մշակաբույսերի մոտ ինքնափոշոտումն էական դեպրեսիա չի առաջացնում: Հինգերորդ սերնդում Օբրազեց » Զուխինի Վերդե հիբրիդային գծի մոտ պտղի սպիտակ գույնը կայունացել ն դարձել է միատար: Լավագույն հիբրիդները ն նրանց ծնողական ձները: Մեր ուսումնասիրություններում ծնողական ձների հետ համեմատել ենք հինգերորդ սերնդի երկու լավագույն հիբրիդներ` Օբրազեց » Զուխինի Վերդե ն Ցէի Խուլու » Գրեչեսկի: Պարզաբանվել են նրանց աճի ու զարգացման մի քանի բնորոշ առանձնահատկություններն ըստ կենսաբանական, մորֆոլոգիական, մի քանի ֆիզիոլոգիական ն տնտեսական հատկանիշների համալիրի: Մեր հետազոտություններում բույսի ասիմիլյացիոն մակերեսի ձնավորման տեմպով ն հզորությամբ դիտվել են որոշակի օրինաչափություններ: 1. Հիբրիդների հետ համեմատած ծնողական ձները վեգետացիայի սկզբից մինչն վերջ զարգացնում են ավելի հզոր ասիմիլյացիոն մակերես` տերնների ավելի մեծ քանակով: Եթե Օբրազեց » Զուխինի Վերդե հիբրիդի բույսի վրա կազմավորվել է 43 տերն 106 քռ.դմ ընդհանուր մակերեսով, ապա ծնողների մոտ այդ տվյալները համապատասխանաբար եղել են 71 տերն ն 175 քռ.դմ, 58 տերն ն 142 քռ.դմ.: Ցէի Խուլու » Գրեչեսկիե հիբրիդի մոտ կազմավորվել է 73 տերն ն 158 քռ.դմ. ասիմիլյացիոն մակերես, իսկ ծնողական ձների մոտ համապատասխանաբար 86 տերն ն 262 քռ.դմ., 94 տերն ն 242 քռ.դմ.: 2. Օբրազեց » Զուխինի Վերդե հիբրիդի ն նրա ծնողական ձների մոտ տերնային մակերեսի հզոր աճը շարունակվում է մինչն ամառային շոգ եղանակի սկսվելը, որից հետո դիտվում է այդ գործընթացի անկում:Ցէի Խուլու » Գրեչեսկիե հիբրիդի ն նրա ծնողների ընդհանուր ասիմիլյացիոն մակերեսն աստիճանաբար ավելանում է մինչն վեգետացիայի ավարտը: 3. Օբրազեց » Զուխինի Վերդե ն Ցէի Խուլու » Գրեչեսկիե հիբրիդները ժառանգել են ծնողական ձների շոգեդիմացկունության հատկությունը:

Աղյուսակ 1

Շաքարներ %

Վիտամին Շ մգ/%

Համային գնահատականը, բալլ

Վարակվածությունը,%

1,32

4,44

4,3

7,5

49,0

4,82

1,24

4,76

3,5

5,6

2,7

67,7

4,73

1,18

4,66

4,3

3,6

1,2

ալրացող

Չոր նյութեր % 4,96

Շեղումը ստանդարտից

Ընդհամենը

Բերքատվությունը, ց/հա

Հիբրիդներ

Դդմիկի հիբրիդների մրցութային սորտափորձարկման արդյունքները (1985-1988 թթ. միջինը)

սպիտակ փտում 3,5

Դլիննոպլոդնի, ստ

259,0

Լանգ գրին Մերգ»Նաի308,0 Գակի Նաի-Գակի»Օբրազեց 326,6 Նաի-Գակի»Զուխինի Վերդե

402,7

143,7

4,88

1,60

4,91

4,8

2,3

0,8

Օբրազազեց » Զուխինի Վերդե

445,5

186,5

5,16

1,49

4,66

4,8

2,3

0,8

Գրեուզինի » Գրեչեսկիե

379,5

12,5

4,98

1,38

5,80

4,3

4,6

2,1

Ցեիուլու » Գրեչեսկիե

426,3

167,3

4,83

1,43

4,29

4,4

2,6

0,3

ԱէՏ 095Հ 11,2 ց/հա Տ»-1,04 2