Բանկային իրավունք

Հրատարակության է երաշխավորվել
յայաստանի պետական տնտեսագիտական
համալսարանի ֆինանսական ֆակուլտետի /նորհուրդը

Պատասխանատու խմբագիր` պրոֆ. Կ.Հ. Աբգարյան

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

Բանկային իրավունք, ուս. ձեռնարկ, Եր.: 2008.- 270 էջ:

Ուսումնական ձեռնարկ բուհերի ուսանողության համար

Ներկայացված են ՀՀ-ում գոծող բանկային համակարգը ն
բանկային գործունեության իրավական կարգավորումը:

Նախատեսված է բուհերի իրավաբանական ն տնտեսագիտա-
կան մասնագիտությունների ուսանողների համար:

ԵՐԵՎԱՆ 2008

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ Տ2. Բանկային իրավական հարաբերությունների

ՆերածՈւթյյԼԸ Լ.Լ... եւեւ ււ ուա աաա աաա աաա աաա աաա աաաաաաան 7 հասկացությունը, առանձնահատկությունները ն
տեսակները. ւ... Աաաա աան նան 100
Գլուխ). ՀՀ բանկային գործունեության իրավական 83. Բանկային իրավական հարաբերությունների
կարգավորումը 33-ում սուբյեկտները Լեւ. աաա 105

Տ1. Բանկային գործունեության տնտեսական ն 84. Բանկային իրավական հարաբերությունների

իրավական հիմքերը.............................................. 15
ծագման, փոփոխման ն եցման հիմքերը.. 117
Տ2. Բանկային գործունեության հասկացությունը......27 ագման, փոփոխման ն դադարեցման հիմքերը
Գլուխ. Բանկային գործունեություն իրականացնող Գուն Մ Պր աան որր Ն գոր առնություննե
մարմինների համակարգը ն իրավական վիճակի ր թյումը ։ գոր թյումյնրը
Տ1. Բանկային մարմինների գործունեության իրավակազ-
առանձնահատկությունները
մակերպական ն վարկային մեթոդների ֆինան-
Տ1. Վ1 Կենտրոնական բանկի կարգավիճակի
իրավական առանձնահատկությունները 32 սաիրավական առանձնահատկությունները......... 121
82. 414 առնտրային բանկերի գործունեության Գլուխ Մ|. Դրամի շրջանառության ն անկանխիկ հաշվարկների
իրավական ռեժիմը ւ... ւ... 51 բանկային իրավական կարգավորումը
Գլուխ ||. Հայաստանի Վանրապետության բանկային Ա խարը շրջանառության իրավական ԿԳ
իրավունքի առարկան, սկզբունքները, համակարգը ն վորումը ււ... Լ... Լ... Ա Աաաա ն
Տ2. Վաշվարկային հարաբերությունների բանկային
աղբյուրները իրավական կարգավորման առանձնահատկու-
81. Բանկային իրավունքի առարկայի ն կարգավորման ր ոնե րգավոր 155
մեթոդի հասկացությունը .....ՆՆՆ աաա» 58 ) ո որ-.- ան : աան : արը -- ականա անան աաա :
8Տ2. Բանկային իրավունքի տեղը ՀՀ իրավունքի Տ3. Կանխիկ ն անկանխիկ հաշվարկների իրավակա
հիմքերը, հաշվի տեսակները............................... 160
համակարգում, կապը իրավունքի մյուս
ճյուղերի հետ 68 84. Անկանխիկ հաշվարկների ձները: Վճարման հանձ-
ՍԱ, նարարագրով ն բաց հաշվով բանկային հաշվարկ-
Տ3. Բանկային իրավունքի սկզբունքները .................. 74
ների իրավական կարգավորումը ........................ 166
Տ4. Բանկային իրավունքի համակարգը ն
աղբյուրները Լ.Լ... Ն, նա, 84 Տ5- Չեկով կատարվող բանկային հաշվարկների իրա-
Տ 5. Բանկային իրավունքի գիտության առարկան Ա վական կարգավորումը... 171
խնդիրները 87 Տ6. Մուրհակով կատարվող բանկային հաշվարկների
ՍԱ ԱԱ, իրավական կարգավորումը Լ.Ա աաա 176
Գլուխ Ռ/. Բանկային իրավական նորմեր ն հարաբերություններ Տ7. Ինկասո հաշվարկի բանկային իրավական
ՏՂ. Բանկային իրավական նորմերի հասկացությունը, կարգավորումը... ւ... 179
տեսակները կառուցվածքը................................... 91 Տ8. Ակրեդիտիվ հաշվարկի իրավական
կարգավորումը... ւե... 184

Ուսումնական ձեռնարկը նվիրում եմ եղբորս`
Սնեադա Գառնիկի Սուքիասյանի հիշատակին

89. Երաշխիքը որպես անկանխիկ բանկային
հաշվարկ, դրա իրավական ռեժիմը ......................
Գլուխ ՄԱ. Խնայողությունների ն բանկային ավանդների
ՏՂ. Խնայողությունների ն բանկային ավանդների
հասկացությունը ն իրավական կարգավորումը .. 200
Տ2. Բանկային ավանդների տեսակները ն իրավական
կարգավորման առանձնահատկությունները.......
Գլուխ Մ/|. Արժութային ն արտարժութային բանկային
գործառույթների իրավական կարգավորումը
Տ1. Արժութային կարգավորման հասկացությունը,
Տ2. Արժութային վերահսկողության իրավական
կարգավորումը ւ ււ... ւ... ԱՆՆԱՆ
Գլուխ 2«. Բանկային այլ գործառույթների իրավական
կարգավորումը
քաղաքացիա ն ֆինանսաիրավական
կարգավորումը ււ... ԱՆՆԱՆ
Գլուխ». Պատասխանատվությունը բանկային օրենսդրության
խախտումների համար
ՏՂ. Բանկային հարկադրանքի ն պատասխանատվության
հասկացությունը, առանձնահատկությունները ... 245
Տ2. Բանկային վեճերի ն բանկային իրավախախ-
կարգավորումը առանձնահատկությունները ...... 251
Տ3. Բանկային օրենսդրության խախտումների համար
Կենտրոնական բանկի կողմից կիրառվող ներգոր-

իրավական ռեժիմը

դրա իրավական հասկացությունը........................
ՏՂ. Ֆինանսական լիզինգի հասկացություն, դրա

տումների հասկացությունը ն իրավական

ծության միջոցները ն դրանց համակարգը..........

հովման բնագավառում: Հիշատակված հարցադրումները վկայում

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ են բանկային իրավունքի արդիականության ն լուծումներ որոնելու
հրատապության մասին, որոնցով պայմանավորված է բանկային
Անկախության հռչակումից հետո ՀՀ-ում կատարված ամենամեծ իրավունքի, որպես համալիր իրավունքի ճյուղի գիտական ուսում-
փոփոխություններից մեկը շուկայական հարաբերություններին ներ- նասիրության ն վերլուծության անհրաժեշտությունը:
հատուկ բանկային համակարգի ձնավորումն էր, որի կայունու- Ինչպես տնտեսագիտական, այնպես էլ իրավաբանական գրա-
թյամբ ն բանկային գործունեության արդյունավետության աստիճա- կանության ն գործող օրենսդրության մեջ հատկապես բանկային
նով է պայմանավորված մեր հանրապետության տնտեսական իրավունքին նվիրված սակավաթիվ ուսումնասիրություններում
ինքնիշխանությունը ն անվտանգությունը ինչպես ներտնտեսական, անհրաժեշտ խորությամբ չեն վերլուծվել բանկային գործունեու-
այնպես էլ միջազգային տնտեսական համագործակցության փոխ- թյան, նրա բովանդակության ն հասկացության իրավական գնա-
հարաբերություններում: Բովանդակային առումով հանրապետու- հատման հարցերը:
թյունում ձնավորված բանկային համակարգը հանրապետության Այսօր բանկային իրավական ինստիտուտները կարգավորող
միասնական ֆինանսական համակարգի ամենակողմնորոշված հիմնական օրենքներից հանրապետությունում ընդունվել են «Բան-
օղակներից մեկն է, որի առանցքը գործող բանկային օրենսդրու- կերի ն բանկային գործունեության մասին», «Հայաստանի Հանրա-
թյունն է: պետության կենտրոնական բանկի մասին», «Բանկային գաղտնի-
Բանկային օրենսդրության ձնավորումը ն ներկա զարգացման քի» ն «Բանկերի ն վարկային կազմակերպությունների սնանկու-
տեմպերը հրամայաբար պահանջ են առաջադրում առաջին պլա- թյան» մասին օրենքները ն մի շարք ենթաօրենսդրական իրավա-
նում տեսնել բանկային իրավունքի այնպիսի ինստիտուտներ, ինչ- կան ակտեր:
պիսիք են բանկային գործունեությունը, գործառույթները, գործառ- Բանկային իրավունքի, որպես համալիր իրավունքի ճյուղի ար-
նությունները, ինչպես նան բանկային կարգավորումը ն պատաս- դիական ընթացքը, առաջին հերթին պահանջում է բավարար լու-
խանատվությունը, որոնց իրավական-տեսական մշակումները ծումներ գտնել բանկային համակարգի, նրա կազմակերպման ն
կհարստացնեն ոչ միայն բանկային իրավունքի տեսությունը, այլն գործունեության սկզբունքների, գործառույթների, իրավասության ն
կնպաստեն բանկային օրենսդրության կատարելագործմանը ն լիազորությունների բաշխման, գործունեության ձների ն մեթոդների
բանկային ու վարկային համակարգի զարգացման կանխատեսում- իրականացման, ինչպես նան բանկային իրավահարաբերություննե-
ների ձնավորմանը: րի մասնակիցների շահերի պաշտպանության նե պատասխանատ-
Բանկային գործունեության իրավական կարգավորումը դեռես վության կիրառման հարաբերություններում:
չլուծված խնդիր է, որի ինչպես իրավական-տեսական, այնպես էլ Այսօր Հայաստանի Հանրապետության բանկային քաղաքակա-
գործնական խնդիրների, նրա սահմանների, ծավալների ն հատկա- նության հիմնական նպատակը ազգային դրամի կայունացումն է,
պես գործառույթների ու գործառնությունների, համակարգի վերին սղաճի տեմպի նվազեցումը ն վերահսկումը:
ն ստորին օղակների իրավասության ն լիազորությունների շրջա- Սղաճի վերահսկման, ազգային դրամի կայունացման գործում
նակների լուսաբանումը կնպաստեն ճիշտ հասկանալու ն գնահա- կարնոր նշանակություն ունի Հայաստանի Հանրապետության
տելու բանկային համակարգի էությունը, նրա դերը ն նշանակու- Կենտրոնական բանկի կողմից տարվող դրամավարկային քաղա-
թյունը տվյալ հասարակության պետական անվտանգության ապա- քականությունը: Այն ենթադրում է` դրամական էմիսիայի ծավալնե-

7 8

րի օրենսդրական սահմանում, Կենտրոնական բանկի կողմից բյու- բացատրվում է այն մեծ դերով, որ հասարակության կյանքում խա-

ջեի դեֆիցիտի ծածկման համար վարկերի սահմանափակումների ղում են ֆինանսներն ու բանկերը: Ընդհանուր առմամբ բանկային
հաստատում Հայաստանի Հանրապետության ԱԺ կողմից, առնտ- գործի յուրահատկությունը ն դրա նշանակությունը երկրի էկոնոմի-
րային բանկերի գործունեության կարգավորման ն վերահսկման կայի ն քաղաքացիների համար ենթադրում են այնպիսի իրավա-
համակարգի մշակում, արժութային կարգավորման ն վերահսկման կան կարգավորում, որին բնորոշ է հստակությունն ու բանկային
կարգի ձնավորում: գործունեության մշակվածությունը:
Դրամավարկային քաղաքականությունն առաջին հերթին պետք Բանկն այսօր դարձել է կենսական անհրաժեշտություն, այն կա-
է արտացոլի բանկային համակարգի ն ֆինանսական շուկայի զար- րնորագույն գործիքներից մեկը, որն ապահովում է ապրանք-դրա-
գացման հեռանկարները: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է ձնավորել մական հարաբերությունների բնական ընդգրկումը էկոնոմիկայի
երկմակարդակ ֆինանսական համակարգ` ժամանակակից բանկե- կառավարման, նրա արդյունավետության բարձրացման մեխանիզ-
րով, ինվեստիցիոն ֆոնդերով, ապահովագրական ընկերություննե- մի մեջ:
րով, ստեղծել դրանց գործունեությունը կարգավորող իրավական Բանկային գործունեության օբյեկտները, ինչպես վկայում է բան-
հիմքեր: կային իրավունքը, հանդիսանում են վարկային մարմինները,
Ազգային դրամի կայունացմանը, դրամաշրջանառության կար- առնտրային բանկերի մասնաճյուղերը ն ներկայացուցչությունները,
գավորմանը, տնտեսական աճին նպաստելու կարնորագույն խնդի- ինչպես նան օտարերկրյա բանկերի ներկայացուցչությունները,
րը վարկային շուկայի ընդլայնման բնագավառում ճիշտ քաղաքա- որոնք իրականացնում են բանկային գործունեություն:
կանություն վարելն է: Բանկային գործունեության իրավական կարգավորման գիտա-
Դրամաշրջանառության կարգավորման քաղաքականության կա- կան վերլուծությունների անհրաժեշտությունը պայմանավորված է
րնորագույն նպատակն է անկանխիկ դրամի շրջանառության նան բանկային համակարգի կայունության ապահովմանն ուղղված
ոլորտների ն տեսակարար կշռի էական ընդլայնումը: Այդ նպատա- գիտական նոր միջոցառումների մշակմամբ, գործունեության ձների
կին անհրաժեշտ է հասնել կանխիկ շրջանառության վրա դրված ն մեթոդների կատարելագործմամբ, ինչպես նան ավանդատուների
սահմանափակումները վերացնելու միջոցառումների համալիր ն վարկառուների շահերի պաշտպանության ժամանակակից ձների
իրականացմամբ: ու եղանակաների կատարելագործմամբ: Ավելին, գործող օրենս-
Բանկերի գործունեությունն ըստ էության իրավական միջնորդու- դրությամբ հստակեցված չէ, թե որ ավանդատուների, վարկառունե-
թյուն է ֆինանսական գործառնությունների ոլորտում: Հայաստանի րի մասին է խոսվում: Միայն կարելի է ենթադրել, որ խոսքը առաջին
ժամանակակից բանկային համակարգը ն դրա կառուցվածքային հերթին վերաբերում է ավանդատու ն վարկառու ֆիզիկական ան-
ստորաբաժանումները հստակորեն արտացոլում են պետության ն ձանց, որոնք օգտվում են վարկային մարմինների ծառայություննե-
շուկայական հարաբերությունների վիճակը, որոնց համակարգում րից:
գործում են այդ բանկերը: Բանկերի իրավասության շրջանակը ամ- Բանկային իրավունքի, նրա առանձին ինստիտուտների իրավա-
րագրված է բանկային օրենսդրությամբ: Ընդ որում, իրավական կան, գիտական հետազոտման անհրաժեշտությունը թելադրում է,
կարգավորման առարկան հենց բանկերի կամ էլ դրանց հաճա- որ իրավական կարգավորման ճանապարհով լուծումներ տրվեն
խորդների գործունեությունն է: Բանկային հիմնարկների գործու- հատկապես իրավաբանական անձանց, որպես բանկային ամենա-
նեության նկատմամբ իրավաստեղծ մարմինների ուշադրությունը տարբեր իրավական հարաբերությունների մասնակիցների շահերի

9 10

պաշտպանությանը Բանկային իրավահարաբերություններում վական հարաբերությունների էությունը ճիշտ ն անսխալ ըմբռնելու

իրավաբանական անձանց շահերի պաշտպանության բարդությունը ն արժեքավորելու համար ուսանողներին կարող է օգնել «Բանկա-
առաջին հերթին կապված է բանկային օրենսդրության անկատա- յին իրավունք» առարկայի մայրենի լեզվով շարադրված ներկա ու-
րության հետ: Այսպես, եթե ֆիզիկական անձինք բանկային մար- սումնական ձեռնարկը:
մինների ծառայություններից կարող են օգտվել միայն սեփական Բնական է, որ ուսումնական ձեռնարկում հնարավորության սահ-
նախաձեռնությամբ ն ցանկությամբ, ապա նույնը չի կարելի ասել մաններում արտացոլվել են նան արդի տնտեսագիտության այդ
իրավաբանական անձանց մասին, քանի որ օրենքի ուժով նրանք բնագավառի նվաճումները, որոնք ուսանողներին հնարավորություն
պարտավորված են իրենց դրամական միջոցները պահել բանկային կընձեռնեն բանկային իրավական կոնկրետ ինստիտուտների գործ-
մարմիններում, նրանց միջոցով բացել անկանխիկ այս կամ այն նական հետազոտության հիման վրա կողմնորոշվելու քննարկվող
հաշվի ձնը ն հաշվարկներ կատարել միայն բանկային մարմինների երնույթների տնտեսական-հիմնարար հարցերում ն ըմբռնելու
միջոցով: տնտեսական հարաբերությունների վերափոխման գործընթացի
«Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» Հայաստանի իրավական կողմերը:
Հանրապետության օրենքը հանրապետության բանկային համա- Գիտության բնագավառում 3Հ կառավարության քաղաքականու-
կարգի մեջ է ներառում Հայաստանի Հանրապետության տարած- թյունը նպատակամղված է գիտելիքների բոլոր ճյուղերի դինամիկ
քում գործող բանկերը, նրանց մասնաճյուղերը, ներկայացուցչու- առաջադիմության համար նպաստավոր պայմանների ստեղծմանը,
թյունները, ինչպես նան Օտարերկրյա բանկերի` Հայաստանի Հան- առավել հեռանկարային ուղղություններում կադրերի, նյութական
րապետության տարածքում գործող մասնաճյուղերն ու ներկայա- ու ֆինանսական ռեսուրսների համակենտրոնացմանը, որոնք կոչ-
ցուցչությունները: ված են իրականացնելու տնտեսական ու սոցիալական նախատես-
Հատկապես կարնոր նշանակություն ունի այն փաստը, որ Հա- ված նպատակները, հասարակության հոգնոր զարգացումը, ապա-
յաստանի բանկերն իրենց գործունեության մեջ անկախ են օրենս- հովելու երկրի հուսալի պաշտպանությունը:
դիր ն գործադիր մարմիններից: Բանկերի ինքնուրույնությունը Ներկա ժամանակաշրջանում, երբ մեր երկրի սոցիալ-տնտեսա-
փաստվում է նան այն հանգամանքով, որ նրանք պատասխանատու կան կյանքում արմատավորվում են սեփականության նոր ձները ն
չեն Հայաստանի Հանրապետության կառավարության պարտավո- շուկայական հարաբերությունները, երբ դրվում է գիտության` ան-
րությունների համար ն, հակառակը, կառավարությունը պատաս- միջական արտադրողական ուժի վերածվելու խնդիրը, բանկային
խանատվություն չի կրում բանկերի պարտավորությունների հա- հարաբերությունների ուսումնասիրության ն հասարակության կա-
մար, բացի այն դեպքերից, երբ բանկը կամ կառավարությունը րիքների համար դրա կիրառման բնագավառում մեծանում է նան
դրանք ստանձնել է: բանկային իրավունքի գիտության դերը, որի ուսումնասիրության
Կարծում ենք, որ բանկային իրավունքի, որպես համալիր իրա- առարկան վարկավորման, վճարահաշվարկային, արժութային ն
վունքի ճյուղի հասկացությունը, նրա առարկան, մեթոդը ն այդ ճյու- արտարժութային վերաբաշխման գործընթացում ծավալվող հասա-
ղի նորմերով կարգավորվող հասարակական հարաբերությունների րակական հարաբերություններն են ն դրանք կարգավորող բանկա-
բովանդակությունը, իրավական առանձնահատկությունները, ինչ- յին իրավական նորմերը, որոնք ընդհանրապես հասարակության
պես նան այդ իրավունքի համակարգում, հատկապես քաղաքա- կարգավորման կարնոր ոլորտներից են:

ցիական, ֆինանսական ն այլ միջճյուղային բնույթի համալիր իրա-

11 12

«Բանկային իրավունք» առարկայի ներկա ուսումնական ձեռ- օրենսդրական ակտերի ժողովածուները, ինչպես նան արտերկրնե-

նարկում արտացոլված սկզբունքների, խնդիրների ու նպատակնե- րում հրատարակված բանկային իրավունքի դասագրքերը:
րի ուսումնասիրությունը, կարծում ենք, ուսանողներին հնարավո- Բանկային իրավունք առարկայի ուսումնական ձեռնարկի նպա-
րություն կտա ճիշտ ընբռնելու անկախ զարգացման ուղի բռնած տակն է ուսանողներին կողմնորոշելու բանկային իրավունքի` որ-
ինքնիշխան Հայաստանի Հանրապետության բանկային քաղաքա- պես իրավունքի համալիր ճյուղի ուսումնասիրության առարկայի
կանության էությունը նե կնպաստի իրենց պրակտիկ գործունեու- առանձնահատկությունների հարցում: Ձեռնարկի հիմնական
թյան մեջ հմտորեն կիրառելու այն: խնդիրն է` օգնել ուսանողներին, որպեսզի ճիշտ ընկալվեն ն լուսա-
Բանկային իրավունքի ինչպես տեսական, այնպես էլ գործնա- բանվեն բանկային օրենքների ֆինանսական ն քաղաքացիա-
կան պարապմունքների ընթացքում ձեռք բերված գիտելիքները իրավական առանձնահատկությունները, օրենքներ, որոնցով պայ-
կնպաստեն արագ կողմնորոշվելու բանկային օրենսդրության աղ- մանավորված են գների կայունությունը, ապրանքադրամական հա-
բյուրների բարդ համակարգում ն ճիշտ կիրառելու դրանք ակտերի րաբերությունների էությունը, պետական բյուջեն, որոնց արտա-
պահանջները, հասարակական կյանքի այս կամ այն ոլորտում ծա- հայտման ձներն են հանդիսանում վարկը, հաշվարկները: Վերլուծել
գած վարկային, հաշվարկային, արժութային հիմնախնդիրները լու- ՀՀ Կենտրոնական բանկի բանկային գործունեության ընթացքում
ծելիս կամ դրա հետ կապվող հարցեր քննարկելիս: բանկային իշխանության կազմակերպման ձները ն մեթոդները:
Բանկային իրավունք առարկայի ուսումնական ձեռնարկում տեղ Ցույց տալ պետության ն նրա մարմինների` բանկային գործընթա-
գտած բանկային իրավական ինստիտուտները վերլուծելիս ցում դրսնորվող իրավական հարաբերությունների առանձնահատ-
անհրաժեշտություն կառաջանա նան ծանոթանալու հաշվապահա- կությունները ն լուսաբանել այդ հարաբերությունները կարգավո-
կան, հարկային ն ֆինանսական բնույթի որոշ փաստաթղթերի ձնե- րող բանկային իրավական նորմերի բովանդակությունը: Ուսումնա-
րի հետ, որոնք հիմնականում վերաբերում են կազմակերպություն- սիրել բանկային գործունեությանը բնորոշ վերահսկողության գոր-
ների, նախարարությունների ն գերատեսչությունների եկամուտնե- ծառույթները, որոնք իրենց դրսնորումն են ստանում բանկային իրա-
րի ն ծախսերի ֆինանսական պլաններին, դրանց նախահաշիվնե- վական ցանկացած ինստիտուտի նորմերի կիրառման ընթացքում:
րին, շահույթին ե կատարվող մասնահանումների տեսակներին, Ելնելով դասընթացի ուսումնասիրության ն իրավունքի ճյուղի
ինչպես նան գործող հարկերի հաշվարկման ն վճարման կարգին: կարգավորման առարկայի առանձնահատկություններից` էական
Այդպիսի փաստաթղթերի հետ գործնական ծանոթությունը կարող է նշանակություն ունեցող որոշ թեմաներ միավորված են հանրաճա-
նպաստել հետագայում բանկային, հարկային, նան դատա-քննչա- նաչ իրավական ինստիտուտների մեջ, իհարկե, բոլոր դեպքերում
կան մարմիններում աշխատանքի անցած ուսանողներին արագ ն նման ընդհանրացումների հիմքում ընկած է կարգավորման առար-
ճիշտ կողմնորոշվելու բանկային իրավական բնույթի հարաբերու- կայի ն կարգավորման մեթոդի ընդհանրությունը:
թյունները սահմանազատելիս, ինչպես նան այդ բնույթի քրեական «Բանկային իրավունք» առարկայի ձեռնարկը ՀՀ իրավագիտու-
գործեր քննելիս: թյան բնագավառում մայրենի լեզվով ուսումնական նյութեր նախա-
Ուսումնական ձեռնարկի շարադրման հիմքում դրված են ար- պատրաստելու առաջին փորձերից մեկն է:

տասահմանյան երկրներում դասավանդվող բանկային իրավունքի
գործող պետական ծրագրերը, բանկային իրավունքի վերաբերյալ

13 14

Հանրապետության ֆինանսներ հասկացության սահմանումից

ԳԼՈՒԽ | ՆՏ|---- պարզ երնում է, որ ֆինանսները առաջին հերթին դրամական հա-
ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎԱԿԱՆ րաբերություններ են, որոնց շրջանառությունը կազմակերպվում է
ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ ՀՀ -ՈՒՄ բանկային գործունեության միջոցով:
ՀՀ ներկա շուկայական հարաբերություններում բանկային գոր-
Տ 1. Բանկային գործունեություն տնտեսական ն ծունեության անմիջական օբյեկտներն են դրամը ն գույքը, որոնց
իրավական հիմքերը շուրջ ձենավորվող հարաբերությունները ընդգրկում են տնտեսավա-
րող ամենատարբեր սուբյեկտների: Գործնականում բանկային գոր-
այաստանի Հանրապետության «Բանկային իրավունք» առար- ծունեությունը արտացոլող հարաբերություններ ծագում են.
կայի ուսումնասիրության առանցքը լայն առումով կազմում են 1) բանկերի ն պետական սեփականության վրա հիմնված նա-
վարկային ն բանկային մարմինների գործունեության տնտեսական խարարությունների, միավորումների ն կազմակերպություն-
ն իրավական հիմքերը, որոնց տեսական ն գործնական կիրառման ների միջն,
ծավալները վկայում են բանկային ն վարկային մարմինների գրա- 2) բանկերի ն կոլեկտիվ սեփականության վրա հիմնված տնտե-
ված տեղը պետական մարմինների համակարգում: սական ընկերությունների ու ընկերակցությունների միջն,
ՀՀ դրամական հարաբերությունները ընդգրկում են համախառն 3) բանկերի ն այլ բնույթի կազմակերպությունների ու դրանց
ներքին արդյունքի շրջապտույտը տնտեսության բոլոր ճյուղերում: վերադաս մարմինների միջն,
Առանց ֆինանսների ն բանկային գործունեության անհնար է ապ- 4) բանկերի ն գյուղացիական տնտեսությունների, կոոպերա-
րանքադրամական հարաբերությունների համակարգում պատկե- տիվ կազմակերպությունների միջն,
րացնել ազգային եկամտի ձնավորում, նրա բաշխում ն օգտագոր- 5) բանկերի ն բնակչության միջն:
ծում: Ֆինանսները պատկանում են ապրանքային արտադրության Հիշատակված դրամական հարաբերություններն արտահայտում
տնտեսական կատեգորիաների թվին Ա կպահպանվեն այնքան ժա- են բանկային գործառույթների իրականացման եղանակով համա-
մանակ, որքան գոյություն կունենան ապրանքադրամական հարա- խառն ներքին արդյունքի, նրա մի մասի, հատկապես զուտ եկամտի
բերությունները, որոնց անմիջական իրացումը ապահովվում է բան- բաշխման ն վերաբաշխման գործընթացը:
կային գործունեությամբ: Ֆինանսները պետության արտադրական հարաբերությունների
ՀՀ ֆինանսները տնտեսական դրամական հարաբերություններ համակարգի տարրերից են, որ դրսնորվում են ոչ թե հասարակու-
են, որոնք երնան են գալիս պետության ն նրա վարչաքաղաքական թյան նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսներում, այլ այսպես
տարածքների դրամական միջոցների կենտրոնացված ն ապա- կոչված ֆինանսական ռեսուրսներում, որոնք արտահայտվում են
կենտրոնացված ֆոնդերի ստեղծման, բաշխման ն օգտագործման դրամի միջոցով, որի կայունության ապահովման երաշխիքը հան-
գործընթացում, ապահովում են համախառն ներքին արդյունքի, րապետությունում ձեավորված բանկային համակարգն է: Ֆինանս-
այդ թվում նան ազգային եկամտի ծրագրված բաշխումը ն վերա- ները չի կարելի շփոթել դրամ հասկացության հետ: Ֆինանսները
բաշխումը հանրապետության ընդլայնված վերարտադրության կա- դրամ չեն, բայց արտահայտվում են դրամի միջոցով ն շրջանառ-
րիքները ն հասարակության աճող պահանջմունքները բավարարե- վում հանրապետության Կենտրոնական բանկի անմիջական հսկո-
լու համար: ղությամբ: Դրանք հիմնականում տնտեսական հարաբերություններ

15 16

են, որոնք հանդես են գալիս որպես դրամական հարաբերություն- միջոցով սպասարկում է հասարակական սպառման ն կուտակման

ների համակարգ, որոնց գործնական շրջանառությունը կազմա- ֆոնդերի ժամանակին ձնավորմանը, որոնց տոկոսային հարաբե-
կերպվում է բանկային մարմինների միջոցով: Ֆինանսները դրամա- րությունը այսօր վկայում է բանկային մարմինների աշխատանքի
կան հարաբերությունների առանձնացված մասն են, որ ամբողջա- արդյունավետության մասին:
կան համակարգում զատվում են իրեն յուրահատուկ հատկանիշնե- Ներկայումս ապրանքային արտադրության գոյության ն արժեքի
րով: Դրամական հարաբերությունները ընդունում են դրսնորման մի օրենքի գործողության շնորհիվ ազգային եկամտի բաշխումը հան-
առանձին ձն. նրանք դառնում են բանկային հարաբերություններ: րապետությունում կատարվում է ոչ թե բնամթերքի, այլ դրամական
Այսօր ավելի քան երբնէ արժույթի անհրաժեշտությունն ու էու- ձնով: Հետնաբար, պետական շինարարության ընթացքում պետու-
թյունը բնորոշվում են երեք փոխադարձաբար միահյուսված նախա- թյան բանկային գործունեությունը նպաստում է լիովին ապահովե-
դրյալներով` ապրանքադրամական հարաբերություններով, տնտե- լու ապրանքադրամական հարաբերություններում ապրանքի գների
սական օրենքներով ն պետության խնդիրներով ու գործառույթնե- կայունությունը, որը հատուկ է շուկայական հարաբերություններին
րով: Արժույթի էությունը երնան է գալիս նրա կատարած կոնկրետ անցման ժամանակաշրջանում: Ընդ որում էկոնոմիկայի ղեկավա-
գործառույթում, այն ոլորտում, որտեղ գործում են, այն մեթոդներով րումը իրականացվում է տնտեսական, սոցիալական զարգացման ն
ու ձնով, որոնցով իրագործվում են բանկային գործառնությունները: դրամավարկային քաղաքականության պետական ծրագրերի հի-
Պետության ն նրա լիազոր բանկային մարմինների վարկահաշ- ման վրա` ակտիվորեն օգտագործելով վարկային ն վճարահաշ-
վարկային գործունեության հիմնական բովանդակությունը հանգում վարկային լծակներն ու խթանները:
է հասարակության ն նրա յուրաքանչյուր անդամի նյութական ու հո- Վանրապետության նախագահի, Ազգային ժողովի ն կառավա-
գնոր պահանջների առավել լրիվ բավարարմանը, որը պայմանա- րության ընդունած բանկային իրավանորմերի ուսումնասիրությու-
վորում է քաղաքացիների նյութական, սոցիալական, կուլտուր-կեն- նից դժվար չէ կռահել, որ այսօր հանրապետության վարկային մար-
ցաղային այնպիսի պահանջների ապահովումը, ինչպիսիք են լու- մինների ն հատկապես Կենտրոնական բանկի գործունեության հիմ-
սավորության, առողջապահության, գիտության ու մշակույթի ոլորտ- նական բովանդակությունը հանգում է ՀՀ բանկային համակարգի
ների ծառայությունները: կայունության, իրացվելիության, վճարունակության ն բնականոն
Հասարակության կարիքների բավարարման աղբյուրը համա- գործունեության համար անհրաժեշտ պայմանների ապահովմանը":
խառն ներքին արդյունքն է, որ ստեղծվում է նյութական արտադրու- Բանկային գործունեության տնտեսական ն իրավական հիմքերը
թյան ոլորտում: Անընդմեջ արտադրության ապահովման համար նորմերով ամրագրված այնպիսի վարքագծի կանոններ են, որոնց
հասարակական արդյունքի ողջ հանրագումարից առաջին հերթին օգնությամբ բանկերը հավաքում կամ օգտագործման են տրամադ-
որոշակի մաս առանձնացվում է արտադրության գործընթացում րում դրամական միջոցները: Բանկային գործունեության իրավա-
սպառվող արտադրության միջոցների փոխհատուցման, ռեզերվա- կան հիմքերի շարքին կարելի է դասել պայմանագրերի հիման վրա
յին, տնտեսական ն հասարակական ֆոնդերի ստեղծման համար: վարկավորման ն վճարահաշվարկային գործունեության իրականա-
Հասարակությանը անհրաժեշտ դրամական ֆոնդերի ստեղծման ցումը, որի շնորհիվ բանկերը ըստ անհրաժեշտության վարկեր են
անմիջական աղբյուրը ազգային եկամուտն է: ՀՀ բանկային քաղա- տրամադրում քաղաքացիներին ն տնտեսավարող սուբյեկտներին:
քականության ոգուն համապատասխան` ազգային եկամուտը բան-
կային իրավական նորմերի ակտիվ աջակցության ն կարգավորման 1 Տե'ս, Հ օրենքը «ՀՀ Կենտրոնական բանկի մասին», հոդ. 5, ՀՀ գործող օրենքների

ժողովածու (1992-1999 թթ.), գիրք Ա., Ե, 1999:

17 18

Շուկայական տնտեսության պայմաններում ՀՀ վարկային ու ՀՀ բանկերը ընդունված համապատասխան օրենքների ն դրան-

բանկային համակարգը գտնվում են համեմատաբար կայուն վիճա- ցից բխող ենթաօրենսդրական ակտերի հիման վրա իրականաց-
կում, ինչը նպաստում է տնտեսության աստիճանական զարգաց- նում են վարկային, վճարահաշվարկային, ավանդների ներգրավ-
ման գործընթացներին: Դա նշանակում է, որ քաղաքացիական հա- ման ն տարբեր տեսակի գործառնություններ: Հատկանշական է, որ
սարակության կառուցման նախասկզբնական փուլում երկրի ՀՀ բանկային համակարգում անցումային փոլում ոչ միայն հաղթա-
տնտեսությունը չի կարող զարգանալ առանց կայուն վարկային ու հարվում են բազմաթիվ դժվարություններ, այլ արմատական փոփո-
բանկային համակարգի: Տնտեսության բոլոր ճյուղերը, տնտեսա- խություններ են կատարվում բարձրացնելու բանկային գործունեու-
վարող սուբյեկտները ուղղակի կամ անուղղակի կապված են վար- թյան տարբեր տեսակի գործառնությունների իրականացման ար-
կային ու բանկային համակարգի հետ, որոնց գործունեությունը փո- դյունավետությունը: Բանկի կանոնադրական ն ընդհանուր կապի-
խադարձաբար կապված են միմյանց հետ ն պայմանավորում են տալի ձնավորումը, բնականաբար, պայմանավորված է բանկային
մեկը մյուսին: համակարգի արդյունավետ գործունեությամբ:

Այսօր աստիճանաբար վերակառուցվում է ՀՀ բանկային համա- ՀՀ վարկային ու բանկային համակարգերը փախադարձաբար
կարգը, որը կարնոր գործոն է հանդիսանում շուկայական տնտե- կապված են միմյանց ն պայմանավորում են մեկը մյուսին: Իհարկե,
սության անցումային փուլում` հաղթահարելու քաղաքական, վարկային համակարգի շրջանակները ավելի լայն են ն ընդգրկում
տնտեսական ն ֆինանսական որոշակի դժվարություններ: Հայաս- են նան բանկային համակարգը: Վարկային համակարգը դիտարկ-
տանի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդը 1990թ. օգոստոսի վում է որպես վարկի տեսակների, վարկի ձների, վարկավորման
25-ին հռչակագիր ընդունեց Հայաստանի անկախության մասին, պայմանների, վարկահաշվարկային `փոխհարաբերությունների,
որի 8-րդ հոդվածում ասված է. «Վայաստանի Հանրապետությունը վարկավորման մեթոդների ն վարկային հիմնարկությունների ամ-
սեփականության բազմակացութաձնության հիման վրա որոշում է բողջություն: Վերջինիս մեջ մտնում են բանկերը, ինչպես նան ոչ
իր տնտեսավարման սկզբունքները ն կարգը, հիմնում սեփական բանկային կազմակերպությունները` գրավատները, ապահովագրա-
դրամ, ազգային բանկ, ֆինանսավարկային համակարգ, հարկային կան ընկերությունները, փոխօգնության դրամարկղերը, վարկային
ն մաքսային ծառայություններ»: Հռչակագրի դրույթներին համա- կազմակերպությունները ն այլն:
պատասխան` աստիճանաբար վերակառուցվում է վարկային ու Վարկը տնտեսական կատեգորիա է, դրամական փոխատվու-
բանկային համակարգը, որոնք կարնոր նշանակություն ունեն թյուն, որի միջոցով բանկի ն իր հաճախորդի միջն ծագում են ֆի-
տնտեսության աստիճանական զարգացման գործում: նանսավարկային որոշակի իրավահարաբերություններ: Բանկային

ՀՀ վարկային ու բանկային համակարգի զարգացման, կատա- վարկի օբյեկտիվ անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նան
րելագործման, ինչպես նան դրանք միջազգային չափանիշներին ապրանքադրամական հարաբերություններով:
աստիճանաբար հասցնելու նպատակով ՀՀ Ազգային ժողովը ըն- ՎՀ բանկային համակարգը ներառում է ՀՀ կենտրոնական բանկը
դունեց մի շարք օրենքներ` «Բանկերի ու բանկային գործունեու- ն ՀՀ տարածքում գործող բոլոր տեսակի բանկերը, այդ թվում՝
թյան մասին», «Կենտրոնական բանկի մասին», «Բանկային գաղտ- օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերը: Հատկանշական է, որ
նիքի մասին», ինչպես նան «Բանկերի սնանկության մասին»-: 2004թ. հունվարի մեկի դրությամբ 31 տարածքում գործող 21 բան-

կերից մեկը պետական բանկ է` Կենտրոնական բանկը, որը փաս-
' Տե'ս, ՀՀ գործող օրենքների հավաքածու, 1995-1999թթ. գիրք Ա., Ե., 1999, ՀՀ գոր- տորեն հանդիսանում է բանկերի բանկը, բանկային համակարգը

ծող օրենքների հավաքածու, 2001, գիրք Դ., Ե., 2001:

19 20

համակարգող ն ուղղություն տվող բանկը: Կենտրոնական բանկի ված դրամական միջոցների կենտրոնացում` ավանդների ու դեպո-

կանոնադիր կապիտալը պետական սեփականություն է, որը չի կա- զիտների ձնով, ն դրանց օգտագործում` վերադարձնելու, վճարե-
րող գրավադրվել կամ վաճառվել: լու, ժամկետային ու ապրանքանյութական արժեքներով ապահով-
2006թ. տարվա սկզբի դրությամբ ՀՀ բանկային համակարգը ելու սկզբունքներով:
բաղկացած է 20 առնտրային բանկերից` 230 մասնաճյուղերով: Վարկային պաշարները ձնավորվում են նան բաժնետոմսերի ն
Նշված 19 առետրային բանկերը գտնվում են ընդհանուր վերահսկո- արժեթղթերի իրացումից ստացված գումարների, բանկերի կողմից
ղության դաշտում, իսկ մեկ բանկ` հատուկ վերահսկողության դաշ- կատարվող սպասարկման աշխատանքների, ինչպես նան խորհըր-
տում-: դատվական ծառայությունների ն այլ աղբյուրների հաշվին:
Հանրապետության վարկային օրենսդրությամբ ամրապնդված Վարկն ունի իրավական որոշակի գործառույթներ, որոնք ամրա-
քաղաքականության ոգուն համապատասխան` ՀՀ բանկերը դասա- գրվել են վարկային իրավահարաբերությունները կարգավորող
կարգվում են ըստ կանոնադրական կապիտալի պատկանելության իրավանորմերում: Դրանք են` ներգրավման ն վերաբաշխման գոր-
ն կազմակերպաիրավական բնույթի` բաժնետիրական, փայատի- ծառույթը, թղթադրամի փոխարինումը վարկային փողերով ն վար-
րական, կոոպերատիվ ն օտարերկրյա բանկեր՞: Առնետրային բան- կային գործառնություններով (անկանխիկ հաշվարկներով), ինչպես
կերը փաստորեն մասնավոր կապիտալի վրա հիմնված բանկեր են, նան կապիտալի կենտրոնացման ու համակենտրոնացման ն շու-
որոնց բաժնետերերը կամ փայատերերը սեփականաշնորհված կայական տնտեսության կարգավորման գործառույթը, որոնք ուղ-
իրավաբանական անձինք են, անհատ ձեռներեցներ կամ քաղաքա- ղակի կամ անուղղակի նպաստում են շուկայական տնտեսության
ցիներ: զարգացմանը: Վարկի նշված գործառույթները փոխադարձաբար
Բանկերն իրենց գործունեությունն իրականացնում են ինչպես կապված են միմյանց ն պայմանավորում են մեկը մյուսին:
համապատասխան օՕրենքներին, այնպես էլ Կենտրոնական բանկի Շուկայական տնտեսության պայմաններում բանկերի ն նրանց
խորհրդի կողմից ընդունված իրավական ակտերին համապատաս- վարկառուների միջն ձնավորվում են ֆինանսական ու վճարահաշ-
խան: վարկային որոշակի իրավահարաբերություններ: Դա նշանակում է,
Բանկային գործունեության ամենածավալուն ոլորտը վարկավո- որ բանկային վարկը կարնոր դեր է խաղում տնտեսավարող սուբ-
րումն է: Շուկայական տնտեսության պայմաններում բանկերը պա- յեկտների արտադրության ու շրջանառության գործընթացների ար-
տասխանատվություն են կրում վարկավորման կազմակերպման, դյունավետ կազմակերպման գործում:

վարկի արդյունավետության բարձրացման ու հաճախորդների ներ-
գրավման, նրանց խրախուսման համար, ինչպես նան անհրաժեշ-

Վարկային ու բանկային համակարգի զարգացումն ու կատարե-
լագործումը կարգավորող բանկային իրավական ակտերը սահմա-
տության դեպքում կարող են կիրառել հարկադրանքը: նում են ժամանակակից պայմաններին համապատասխան դարձնել

Բանկային վարկը` որպես ֆինանսաիրավական հարաբերու- վարկավորման պայմանները, վարկի տեսակները, վարկի ձները,
թյունների համակարգ, իրականացնում է տարբեր սուբյեկտների, վարկավորման մեթոդները, տոկոսադրույքները, ինչպես նան բան-
կազմակերպությունների ն քաղաքացիների ժամանակավոր ազատ- կային պատասխանատվության ձները, որոնք նպատակ ունեն

բարձրացնելու վարկային գումարների օգտագործման արդյունա-

1 Տե'ս, Բանբեր ՀՀ Կենտրոնական բանկի, 3-րդ եռամսյակ, 2006, էջ 33:
2 Տե'ս մանրամասն, ՀՀ օրենքը «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին»` ըն- վետությունը:
դունված ԱԺ կողմից 1996թ. հունիսի 30-ին, հոդ. 12, 17 (11 գործող օրենսքների ժո-

ղովածու, 1995-1999թթ., գիրք Ա, Ե, 1999):

21 22

Այսօր բանկային գործունեության իրավական կարգավորմանն Վարկային պայմանագիրը այն իրավական հիմքն է, որի միջոցով

ուղղված օրենսդրությունը արտացոլում է հանրապետության վար- իրականացվում ն կարգավորվում են վարկային գործունեությունից
կային քաղաքականության առանձնահատկությունները, ըստ որի ծագող փոխհարաբերությունները վարկատուների ն վարկառունե-
շերտավորված են բանկային վարկը կարգավորող իրավական նոր- րի միջն: Բանկային պայմանագիրը նպաստում է առետրահաշվար-
մերը, որոնց համաձայն գործող վարկերը կարելի է դասակարգել կային հարաբերությունների արդյունավետ կազմակերպմանը, ինչ-
հետնյալ ձնով` պես նան՝ արտադրության ու շրջանառության արդյունավետության
1. Ըստ սուբյեկտների (իրավաբանական ն ֆիզիկական ան- բարձրացմանը: Վարկային պայմանագիրը վարկատուի ն վարկա-
ձինք): ռուի միջն վստահելի ն փոխշահավետ հարաբերություններ հաս-

2. Ըստ ժամկետների (կարճաժամկետ, միջին տնողության ն տատելու հնարավորություններ է ստեղծում:
երկարաժամկետ): Բանկային գործունեության տնտեսական հիմքի մյուս առանձ-

նահատկությունն այն է, որ բանկերն իրականացնում են նան
օրենսդրությամբ սահմանված տոկոսային քաղաքականություն,"
որը պայմանավորված է տոկոսադրույքների շերտավորման չափա-
նիշներով, դրանց հաշվարկման ու գանձման կարգով, նան վար-
կային շուկայի, փոխառու միջոցների առաջարկի ու պահանջարկի
հարաբերակցությամբ, դրամի արժեզրկման ն այլ պայմաններով:
Գործող օրենսդրությունը սահմանում է, որ վարկի հատկացման
ն վերադարձման ժամկետի համար տոկոսագումար չի հաշվարկ-

Յ. Ըստ ձների` միջբանկային, առնտրային, սպառողական, լի-
զինգային, ինչպես նան` հիպոթեկային ն միջազգային վար-
կեր, որոնք միմյանցից տարբերվում են վարկի սուբյեկտնե-
րի, օբյեկտների, նան տոկոսադրույքների, տոկոսի վճար-
ման աղբյուրների ն այլ ձներով:

4. Ըստ մարման կամ վերադարձման ժամկետների` ժամկե-
տային վարկ, վերադարձման ժամկետը երկարացված կամ

վերաձնակերպված վարկ, տարկետված վարկ ն ժամկետ- վում:
անց վարկ": Բանկերի մասին օրենսդրության համաձայն` ՀՀ. տարածքում
ՀՂՀ բանկային գործունեության տնտեսական հիմքի առանձնա- գործող բանկերը վարկեր են տրամադրում ոչ միայն դրամով, այլ
հատկությունն այն է, որ բանկերը հանդես են գալիս վարկատուի ն նան արտարժույթով:
վարկառուի դերում: ՀՀ բանկային համակարգի գործունեության տնտեսական հիմքը
Բանկերի ու վարկառուների միջն իրականացվող վարկահաշ- այն է, որ «ՀՀ կենտրոնական բանկի մասին» օրենքին համապա-
վարկային իրավահարաբերությունները կարգավորվում են բանկա- տասխան` Կենտրոնական բանկին` որպես իրավաբանական անձի,
յին օրենսդրությամբ ն նրանց միջն կնքված վարկային պայմանա- տրված են որոշակի իրավունքներ ու պարտականություններ: Հատ-
գրերով: Ըստ վարկային պայմանագրի` վարկի տեսակները, վար- կանշական է, որ Կենտրոնական բանկը ազատված է բոլոր տեսակի
կաչափը, վարկավորման կարգը /կանխիկ կամ փոխանցումով/, տո- հարկերից ու տուրքերից: Կենտրոնական բանկին է վերապահված
կոսադրույքները, վերադարձման ժամկետները տարբեր են, որոնք շրջանառության մեջ կանխիկ դրամ բաց թողնելու ն այն շրջանա-
հիմնականում պայմանավորված են բանկի տեսակով ն նրա հաճա- ռությունից հանելու իրավունքը, դրամաշրջանառության կազմա-
խորդների ֆինանսական վիճակով: կերպումը, դրամավարկային քաղաքականության մշակումն ու

իրականացումը, բանկային համակարգի համակարգումը ն զարգա-

1 Տե'ս մանրամասն, ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք` ընդունված ԱԺ կողմից 1998թ.
մայիսի 5-ին, Ե., 1998, Գլ. 47, հոդ. 887-891: 1 Տես ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք, հոդ. 887, Ե., 1998:

23 24

ցումը, վճարահաշվարկային հարաբերությունների կազմակերպու- ՀՀ կենտրոնական բանկը, որպես «բանկերի բանկ», որոշակի

մը, տնտեսական նորմատիվների չափանիշների որոշումը, դրանց փոխհարաբերություններ է պահպանում առնտրային բանկերի հետ:
պահպանումը, բանկերի կանոնադրական կապիտալի ն ընդհանուր Կարգավորում է բանկային համակարգը, օգնում ն վերահսկողու-
կապիտալի նվազագույն չափի սահմանումը, շահույթի բաշխման ն թյուն է սահմանում տնտեսական նորմատիվների պահպանման
օգտագործման չափի որոշումը, նան բանկային համակարգին վե- նկատմամբ:
րաբերող այլ խնդիրներ": Կենտրոնական բանկի խորհրդի կողմից ընդունված իրավական
Ընդունված օրենքների ն օրենսդրական ակտերի հիման վրա ակտերը ն որոշումները, որոնք առաջին հերթին վերաբերում են
Կենտրոնական բանկի խորհուրդը որոշում է հաշվարկների կազմա- վարկային ն բանկային համակարգին, պարտադիր են ինչպես բո-
կերպման կարգը, վճարման հերթականությունը, նան դրամական լոր բանկերի, այնպես էլ նրանց վարկառուների համար:
փաստաթղթերի տեսակները: Կենտրոնական բանկը, բացի համապատասխան օրենքներով
Կենտրոնական բանկը դրամավարկային քաղաքականության իրեն վերապահված իրավունքներից, ունի նան որոշակի պարտա-
իրականացման ժամանակ առանձնահատուկ ուշադրություն է վորություններ: Դրանցից հատկանշական են` միջազգային հաշ-
դարձնում պետական բյուջեի հետ առնչվող խնդիրներին, միջազ- վարկների արդյունավետ կազմակերպումը, բանկային համակարգի
գային ֆինանսական խոշոր կազմակերպությունների հետ կատար- հսկողության ու օգնության իրականացումը, վարկառուների շա-
վող տարբեր տեսակի գործառնություններին: հերի պաշտպանությունը, առնտրային բանկերի նկատմամբ վերա-
ՀՀ կառավարությունը ն Կենտրոնական բանկը միմյանց պար- հսկողության իրականացումը:
տավորությունների համար պատասխանատվություն չեն կրում, եթե Կենտրոնական բանկը ունի տարածքային դրամարկղային կենտ-
դրանք նախօրոք չեն ստանձնել: Բայց Կենտրոնական բանկը հա- րոններ, որոնք հիմնականում զբաղվում են դրամաշրջանառության
մագործակցում ն մասնակցում է կառավարության տնտեսական կազմակերպման հարցերով` ներգրավում ն շրջանառության մեջ են
ծրագրերի մշակմանը ն աջակցում է նրա կողմից իրականացվող դնում դրամանիշները:
միջոցառումներին: Առետրային բանկերի հետ թղթակցային հարաբերություններ
Կենտրոնական բանկն ապահովում է թղթադրամի ն մետաղա- իրականացնելու նպատակով Կենտրոնական բանկը համապա-
դրամի պահուստային ֆոնդերի ստեղծումը, սահմանում դրամի տասխան պայմանագիր է կնքում, որտեղ նախատեսվում են հաշվի
հաշվարկային փոխարժեքը օտարերկրյա պետությունների դրամա- սպասարկման կարգը, կողմերի իրավունքներն ու պարտականու-
կան միավորի` հատկապես ԱՄՆ դոլարի ն եվրոյի նկատմամբ, իրա- թյունները ն ֆինանսական փոխհարաբերությունները:
կանացնում ավանդային, դեպոզիտային ն տարբեր տեսակի վճա- Բանկային գործունեության իրավական կարգավորմանն
րահաշվարկային գործառնություններ, շրջանառության մեջ դնում ուղղված օրենսդրական ն ենթաօրենսդրական ակտերում ամրա-
պետական պարտատոմսերը: Բանկերին ն նրանց բաժանմունքնե- պնդված է նան դեպոզիտային պայմանագրեր կնքելու քաղաքակա-
րին արտոնագիր տալու, դրանք անվավեր ճանաչելու իրավունքը նությունը, համաձայն որի դեպոզիտային պայմանգիր է կնքվում
վերապահվում է Կենտրոնական բանկին: բանկերի ն նրանց ավանդատուների միջն, որի հիման վրա ավան-

դատուի համար բացվում է դեպոզիտային հաշիվ, որտեղ նշվում են
գումարի մուծման-փոխանցման կարգը, ժամկետը, տոկոսադրույ-
քը, կողմերի իրավունքներն ու պարտականությունները:

1 Տե՛ս ՀՀ օրենքը «Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի մասին»`
ընդունված ԱԺ կողմից 1996թ. հունիսի 30-ին, հոդ. 5, 6 (13 գործող օրենքների ժողո-
վածու, 1995-1999թթ., գիրք Ա, Ե, 1999):

25 26

Տ2. ՎՀ բանկային գործունեության Միաժամանակ պետք է նկատել, որ կարգավորումը իրավագի-

հասկացությունը տության մեջ միշտ որոշակի բնույթ ունի ն մեծամասամբ օգտա-
գործվում է «գործունեություն» բառի ուղեկցությամբ, որով կոնկրե-

Պետության տնտեսական հարաբերությունների համալիրում իր տացվում է հետաքրքրություն ներկայացնող բնագավառը:
ուրույն տեղն ունի բանկային գործունեության իրավական կար- Բանկային համակարգի ն բանկային գործունեության առանձին
գավորումը: Հանրապետությունում բանկային գործունեության ինստիտուտներին վերաբերող օրինաչափությունները ն հիմնա-
իրավական կարգավորման հիմնահարցը նպատակահարմար է լու- խնդիրները գտնվում են իրավագետների ուշադրության կենտրո-
սաբանել «կարգավորում» հասկացության սահմանումների պար- նում, որոնց իրավական կարգավորման հիմնահարցերի լուսաբան-
զաբանմամբ: ման ուղղությամբ, սակայն այսօր աննշան գործ է արված": Այնու-
Բանկային գործունեության նպատակը դրամի հավաքումն է, ն ամենայնիվ պետք է նկատել, որ բանկային ն առնետրային գործու-
ժամանակավորապես ավելցուկ փողը պահանջ ունեցողներին նեության կարգավորումը մեզանում առաջին հերթին կրում է գործ-
տրամադրելը, որը գործնականում դարձել է մեծաթիվ հաճա- նական ու կիրառական, քան տեսական բնույթ: Բանկային օրենս-
խորդների հետ յուրաքանչյուր օր վերարտադրվող բանկային իրա- դրության բնագավառում իրավական սահմանումներ են ստացել
վական հարաբերությունների պատճառ, որով էլ պայմանավորված այնպիսի զուտ բանկային հասկացություններ, ինչպիսիք են «բան-
է ձեռնարկատիրական գործունեության այս տեսակի իրավական կային գործունեությունը», «բանկային ավանդը» ն այլն: Միննույն
կարգավորման անհրաժեշտությունը: ժամանակ օրենսդրորեն տրված են տնտեսագիտության այնպիսի
Հանրապետությունը ներկայումս ձեռնամուխ է եղել շուկայական հիմնարար հասկացությունների սահմանումները, ինչպիսիք են
տնտեսական համակարգի ստեղծմանը, որի առանցքային հարցե- «կանոնադրական կապիտալը»՛, «վարկը»:, «արժեթղթերը»՞, «փո-
րից է ձեռնարկատիրական գործունեության արմատավորումը ն խառությունը»՝, «ապահովագրությունը»:: Իրավական ակտերը
իրավական կարգավորման օրենսդրական դաշտի ձնավորումը: Այս ուսումնասիրելիս դժվար չէ նկատել, որ հիշատակված բանկային
առումով տեսական ն գործնական լուրջ հետաքրքրություն է ներ- կատեգորիաների օրենսդրական ամրագրումները հստակեցնում են
կայացնում բանկային գործունեության հասկացության պարզաբա- տնտեսագիտության ն իրավունքի փոխհարաբերության սահման-
նումը: Բանկային օրենսդրությամբ ամրագրված է, որ Հայաստանի ները, երբ տնտեսական ն ոչ տնտեսական շահերից բխող ն դրանց
Հանրապետության տարածքում բանկերի գործունեությունը կար- առնչվող երնույթները ստանում են իրավական ձնակերպումներ:
Գգավորվում է` «Վայաստանի Հանրապետության կենտրոնական Պատկերը, կարծում ենք, ամբողջանում է, երբ այդ տնտեսական
բանկի մասին», «Բանկերի սնանկության մասին», «Բանկային հասկացություններն օրենսդրորեն սահմանելիս հաճախակի կի-

գաղտնիքի մասին», «Վայաստանի Հանրապետության Օրենքներով, րառվում է «կարգավորում» արտահայտությունը:

այլ օրենքներով, իսկ դրանցով նախատեսված դեպքերում ն սահ-
` .1
մաններում` Կենտրոնական բանկի նորմատիվ ակտերով»: Հարկ է Տես ճ.ճ. 286191, Ճ.Ե. Ճճծեծ1, Ճ.1. (618601, ճՃամ618ո6858 15884
նկատել, որ բանկային գործունեությունը կարգավորող հիշյալ իրա- ՔՅՈՐՇՃՈՑՆ6 ԾՅՅՅԾՃԾՇՇ, 14247 :ձոծն, 1., "ԵԾՇոծ", 1999, էջ 220-230.
վական ակտերում է սահմանված կարգավորման հասկացությունը: ՛ Տե'ս ԴՀ Քաղաքացիական օրենսգիրք: Ընդունված է 28.07.1998թ. հոդվ. 77, կետ 1:
Տե'ս նույն տեղում, գլուխ 47:
4 Տե'ս նույն տեղում, գլուխ 8:

1 Տե'ս «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունված է 5 Տե'ս ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգիրք: Ընդունված է 28.07.1998թ. գլուխ 46:
30.06.1996: Հոդվ. 2, կետ 2: ծ Տե'ս նույն տեղում, գլուխ 54:

27 28

Այսպիսով, եթե բանկային օրենսդրությունն ուղղակիորեն նշում թյունն արտահայտվում է առնտրային կազմակերպությունների

է բանկային գործունեության իրավական կարգավորման անհրա- ստեղծման, գործունեության ն գործունեությունը դադարեցնելու
ժեշտությունը, ապա նույնը չի կարելի ասել «բանկային գործու- պայմանների ու դեպքերի իրավական կարգավորմամբ, որի կարնո-
նեության» ն «կարգավորման» հասկացությունների սահմանման րությունը ձեռնարկատիրական գործունեությունը կազմակերպելիս
վերաբերյալ: Նշվածի նպատակահարմարության հիմնավորումը, դժվար է թերագնահատել, ապա բանկային գործունեությունը ունի
թերնս, կարող է նպաստել բանկային գործունեության դաշտի այն այն կարնոր առանձնահատկությունը, որ երկրի Կենտրոնական
ընդգրկումների ի հայտ բերմանը, որոնց շրջանակներում հիմնա- բանկը իրավասու է լուծելու բանկային համակարգի տնտեսական
վորված կարող են լինել բանկային գործունեությունը մի կողմից՝ բնույջի այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են բանկերի կայունությու-
որպես ձեռնարկատիրական գործունեության տարատեսակ, ն որ- նը, իրացվելիությունը, վճարունակությունը: Նշված խնդրի լուծումը
պես բանկերի ընդհանուր գործունեության մակրոտնտեսական ամ- ենթադրում է արդեն ոչ միայն գործունեության իրավական, այլն
փոփում` մյուս կողմից: տնտեսական կարգավորում, այդ թվում հիմնական տնտեսական

Իրավունքի մի շարք ճյուղերի օրենսդրության ուսումնասիրու- նորմատիվների միջոցով:
թյան հիման վրա կարելի է նկատել, որ բանկային գործունեությունը «Բանկային գործունեության» ե դրա «իրավական կարգավոր-
իրավական կարգավորում է ստանում` ունենալով ձեռնարկատիրա- ման» առանձնացումը բանկային օրենսդրության մեջ, ինչպես
կան գործունեության ընդհանուր օրենսդրական դաշտ, որի շրջա- պնդումեն որոշ իրավագետներ բավարար հիմնավորված չեն ն
նակներում ստեղծվել ն գործում է բանկային օրենսդրությունը: ամբողջությամբ չեն արտացոլում հիշյալ հասկացությունների իրա-
Հատկանշական է, որ առնտրային կազմակերպությունների գործու- վական բովանդակությունը": Քանի որ «կարգավորում» հասկացու-
նեության նպատակը շահույթի ստացումն է, սակայն գործող օրենս- թյան օրենսդրական լուսաբանումները սպառիչ բացատրություններ
դրության մեջ բացակայում է այս հասկացության սահմանումը:՞ չունեն, կարծում ենք` օգտակար կարող են լինել բացատրական
Շահույթի, այն էլ հարկվող շահույթի շուրջ կան ձնակերպումներ, բառարաններում նշված բառի մեկնաբանությունները: Ըստ ժամա-
օրինակ` «Հարկվող շահույթը հարկատուի համախառն եկամտի ն նակակից բացատրական բառարանների «կարգավորման» հիմ-
սույն օրենքով սահմանված եկամուտների դրական տարբերու- քում ընկած է «կարգ», «կանոն» իմաստը: Բերված մեկնաբանու-
թյունն է»: Այստեղ շահույթը փաստոեն ընդամենը որոշակի տար- թյուններում «կարգավորում» բառի իրավական բաղադրիչը «հա-
բերություն է նշանակում, ընդ որում եկամուտների ն ծախսերի վասարեցումն» է, «չափի բերումը»: Եթե «կարգ» հասկացությունը
բաղադրիչների առնչությամբ: պայմանականորեն ընդունենք որպես նպատակահարմարություն,

Ձեռնարկատիրական ն բանկային գործունեության իրավական որը կարող է տարածվել տնտեսական կենսագործունեության վրա,
կարգավորման ընդգրկումները ն վերջիններիս համադրումը թույլ է ապա իրավական «կարգավորումը» պետք է ընկալել որպես նպա-
տալիս եզրակացնել, որ եթե ձեռնարկատիրական գործունեու- տակին հասնելու համապատասխան վարքագծի իրավական կա-

նոններ, իսկ բանկային գործունեության այս կամ այն բնագավա-
ռում տնտեսական նպատակներն ամրագրող բանկային իրավական
1 ՞.- ` `. - - ր :
Տե'ս մանրամասն, 16486256 1.1., 18118ն 881618ո6181 16Ծծձձ, 1., 1999, էջ .
38-40: ակտերի համակցություն:
2 Տես մանրամասն, Ճ.Ճ. ՓԾճճօ191, Ճ.5. Ճծճծծծք, Ճ.1. 21615691,
Ճ1618Ո614 1Ծձճ1 ԾԼՈՌՏՃՈՑ16 6844Ծձծծծ, նշ.աշխ. էջ 222-233:
3 Տե'ս «Շահութահարկի մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունված է 30.09.1997թ. հոդվ. 6: չձոծա, էջ 220-222:

29 30

1

Տե'ս մանրամասն, Ճճ1638ո618 16ծձ81 ԾոՈՇՇՃՅ16 Շճճձծձծծծ, 184287

Բանկային գործունեության «իրավական կարգավորումը» կա-

րելի է սահմանել որպես տնտեսական կոնկրետ գործունեության Հաաաաաաաաաա- ԳԼՈՒԽ ||
շրջանակներում նախապես տրված նպատակների ճեռք բերմանը ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ ԻՐԱԿԱՆԱՑՆՈՂ
ուղղված անհրաժեշտ կանոնների, ծրագրերի ն դրանց իրագործ- ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ԵՎ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿԻ
ման գործիքների ամբողջություն:

Իրավական առումով վերը նշվածն ամփոփելով` կարելի է ասել, ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
որ բանկային գործունեությունը բանկային իրավական ակտերով Տ1. Կենտրոնական բանկի կարգավիճակի իրավական

սահմանված շահույթ ստանալու, ավանդների ներգրավման ն
դրանց օգտագործման գործառույթ է, որը կախված է Կենտրոնա-
կան բանկի տնտեսական կարգավորումից ն բանկի այդ կարգա-
վորման շրջանակներում համապատասխան գործունեությունից:

առանձնահատկությունները

Բանկային օրենսդրության ն համակարգի մարմինների կարգա-
վիճակի զարգացման միտումների ճիշտ ընկալման տեսանկյունից
Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի
վերլուծությունը կարնոր է ն մեծ ազդեցություն է թողնում ֆինան-
սական քաղաքականության, այդ թվում` ֆինանսավարկային հա-
մակարգի զարգացման ռազմավարական կողմնորոշիչների ընտ-
րության, բանկային վարկի սահմանման, դրամական էմիսիայի չա-
փերի որոշման, վճարա-հաշվարկային գործունեության այս կամ
այն տեսակի աշխուժացման, ավանդների ներգրավման ն մի շարք
այլ ուղղությունների վրա:

Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսական քաղաքականու-
թյան հիմնական նպատակը ազգային դրամի կայունացումն է, ինֆ-
լյացիայի տեմպի նվազեցումը ն վերահսկումը: Այսօր բյուջետային
քաղաքականությունը ուղղված է հիմնականում կայաստանի ՂՀան-
րապետության պետական բյուջեի դեֆիցիտի կրճատմանը:

Ինֆլյացիայի վերահսկման ն ազգային դրամի կայունացման
գործում կարնոր նշանակություն ունի Հայաստանի Հանրապետու-
թյան Կենտրոնական բանկի կողմից տարվող դրամավարկային քա-
ղաքականությունը: Այն ենթադրում է դրամական էմիսիայի ծավալ-
ների օրենսդրական սահմանում, Կենտրոնական բանկի կողմից
բյուջեի դեֆիցիտի ծածկման համար վարկերի սահմափակումների
հաստատում Հայաստանի Հանրապետության ԱԺ կողմից, առնտ-
րային բանկերի գործունեության կարգավորման ն վերահսկման

31 32

համակարգի մշակում, արժութային կարգավորման ն վերահսկման խորդների գործունեությունն է: Բանկային հիմնարկների գործու-

կարգի ձնավորում: նեության նկատմամբ իրավաստեղծ մարմինների ուշադրությունը
Դրամավարկային քաղաքականությունն առաջին հերթին պետք բացատրվում է այն մեծ դերով, որ հասարակության կյանքում խա-
է արտացոլի բանկային համակարգի ն ֆինանսական շուկայի զար- ղում են ֆինանսներն ու բանկերը: Ընդհանուր առմամբ բանկային
գացման հեռանկարները: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է ձնավորել գործի յուրահատկությունը ն դրա նշանակությունը երկրի էկոնոմի-
երկմակարդակ ֆինանսական համակարգ` ժամանակակից բանկե- կայի ն քաղաքացիների համար ենթադրում են այնպիսի իրավա-
րով, ինվեստիցիոն ֆոնդերով, ապահովագրական ընկերություննե- կան կարգավորում, որին բնորոշ է հստակությունն ու բանկային
րով, ստեղծել դրանց գործունեությունը կարգավորող իրավական գործունեության մշակվածությունը: Բանկը այսօր դարձել է կեն-
հիմքեր: սական անհրաժեշտություն, այն կարնորագույն գործիքներից մեկը,
Ազգային դրամի կայունացմանը, տնտեսական աճին աջակցելու որը ապահովում է ապրանքա-դրամական հարաբերությունների օր-
գործում կարնորագույն խնդիր է վարկային շուկայի ընդլայնման գանական ընդգրկումը էկոնոմիկայի կառավարման, նրա արդյու-
ճիշտ քաղաքականություն վարելը: Այդ նպատակով կարծում ենք նավետության բարձրացման մեխանիզմի մեջ:
անհրաժեշտ է կտրուկ կրճատել անժամկետ դեպոզիտների տեսա- Ժամանակակից տնտեսության մեջ որակական նոր բնույթ է
կարար կշիռը պարտադիր նվազագույն տոկոսադրույքները, ստացել բանկային գործունեությունը: «Բանկերի ն բանկային գոր-
խստացնել անժամկետ դեպոզիտների նկատմամբ պահանջները: ծունեության մասին» օրենքի 4-րդ հոդվածում սահմանված է բան-
Դրամաշրջանառության կարգավորման քաղաքականության կա- կային գործունեության հասկացությունը, որտեղ ասված է, որ բան-
րնորագույն նպատակն է անկանխիկ դրամի շրջանառության կային գործունեություն է համարվում ավանդների ընդունելը կամ
ոլորտների ն տեսակարար կշռի էական ընդլայնումը: Այդ նպատա- ավանդներ ընդունելու առաջարկությամբ հանդես գալը ավանդ ըն-
կին անհրաժեշտ է հասնել կանխիկ շրջանառության վրա դրված դունողի անունից, ռիսկով դրանք տեղաբաշխելը` վարկեր, ավանդ-
սահմանափակումները վերացնելու միջոցառումների համալիր ներ, դեպոզիտներ տրամադրելու ն ներդրումներ կատարելու միջո-
իրականացմամբ: Նշված ֆինանսական ն բանկային քաղաքակա- ցով: Առանց Կենտրոնական բանկի կողմից տրված բանկային գոր-
նության ուղղությունները տրամաբանորեն պետք է դրված լինեն ծունեության լիցենզիայի ՀՀ տարածքում բանկային գործունեու-
օրենսդրական հիմքերի վրա, սակայն մինչն այժմ բավարար քանա- թյուն իրականացնելն արգելվում է:
կությամբ բանկային գործունեությունը կարգավորող հիմնարար «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» Հայաստանի
իրավական ակտեր չեն ընդունվել: Հանրապետության օրենքը հանրապետության բանկային համա-
Բանկերի գործունեությունն ըստ էության իրավական միջնորդու- կարգի մեջ ներառում է Հայաստանի Հանրապետության Կենտրո-
թյուն է ֆինանսական գործառնությունների ոլորտում: Հայաստանի նական բանկը, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գոր-
ժամանակակից բանկային համակարգը ն դրա կառուցվածքային ծող բանկերը, դրանց մասնաճյուղերը, ներկայացուցչությունները,
ստորաբաժանումները հստակորեն արտացոլում են պետության ն գործառնական գրասենյակները, նան օտարերկրյա բանկերի` Հա-
շուկայական հարաբերությունների վիճակը, որոնց համակարգում յաստանի Հանրապետության տարածքում գործող մասնաճյուղերն
գործում են այդ բանկերը: Բանկերի իրավասության շրջանակը ամ- ու ներկայացուցչությունները:
րագրված է բանկային օրենսդրությամբ: Ընդ որում, իրավական Հանրապետությունում թույլատրվում է ստեղծել բանկային միու-
կարգավորման առարկան հենց բանկերի կամ էլ դրանց հաճա- թյուններ ն ասոցացիաներ, սակայն դրանք չպետք է օգտագործվեն

33 34

շուկայում մենատիրական դիրք գրավելու ն բանկային գործում ղերը, բացի վերը թվարկվածներից, ներկայացնում են նան օտար-

մրցակցությունը սահմանափակելու նպատակով: Այս մարմինները երկրյա հիմնադրի, բաժնետիրոջ կառավարման բարձրագույն
ըստ էության շահույթ ստանալու նպատակ չեն հետապնդում ն մարմնի որոշումն այն մասին, որ նա մասնակցում է Հայաստանի
օրենքը արգելում է նրանց բանկային գործունեություն իրականաց- Հանրապետության տարածքում բանկի ստեղծմանը կամ հիմնում է
նել: մասնաճյուղ, տվյալ երկրի լիազորված մարմնի հայտարարությունն
Հանրապետությունում բավականին պարզեցվել է բանկերի այն մասին, որ չի առարկում այդ հիմնադրի կամ բաժնետիրոջ
բացման կարգը, իսկ կանոնադրական հիմնադրամի ձնավորմանը (մասնակցի) մասնակցությանը հիմնվող բանկին, կամ հայտարա-
կարող են մասնակցել ն' Գայաստանի Հանրապետության, ն' Օտար- րությունն այն մասին, որ տվյալ երկրի օրենսդրությամբ այդպիսի
երկրյա իրավաբանական ու ֆիզիկական անձինք: Բանկի կառա- թույլտվություն չի պահանջվում: Բացի վերը նշված փաստաթղթե-
վարման գործում որնէ հիմնադրի, բաժնետիրոջ կամ մասնակցի րից, օտարերկրյա քաղաքացիները ներկայացնում են տվյալ անձի
մենաշնորհը բացառվում է: վճարունակության մասին օտարերկրյա առաջնակարգ բանկերից
Բանկի կանոնադրական հիմնադրամում նշանակալից մասնակ- մեկի հավաստումը, ինչպես նան ճանաչված վճարունակությամբ
ցություն ձեռք բերելու սահմանափակումները ամրագրված են հայտնի, ճանաչված առնվազն երկու քաղաքացու երաշխավորու-
«Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» օրենքի 18- րդ թյունը:
հոդվածում, որտեղ ասվում է, որ անձը կամ փոխկապված անձինք, Այսպիսով ակներն է, որ «Բանկերի ն բանկային գործունեության
որոնք մեկ կամ մի քանի գործարքների հետնանքով բանկի կանո- մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով օտարերկրյա
նադրական հիմնադրամում ձեռք են բերել նշանակալից մասնակ- բանկերի, համատեղ բանկերի, օտաերկրյա բանկերի մասնաճյու-
ցություն, պարտավոր են ձեռք բերման պահից վեցամսյա ժամկե- ղերի կողմից բանկային գործունեությունն իրականացնելու պայ-
տում դիմել Կենտրոնական բանկ վերջինիս համաձայնությունը մանները շատ ավելի դյուրին են, քան Հայաստանի Հանրապետու-
ստանալու նպատակով: թյան իրավաբանական անձանց ն քաղաքացիների համար սահ-
Եթե Կենտրոնական բանկը դիմումը մերժում է, ապա որոշումը մանվածները: Դա ունի իր հեռավոր նպատակները ն ենթադրում է
ստանալուց հետո նշված անձը պարտավոր է վեցամսյա ժամկե- արտոնյալ նախապայմաններ ստեղծել օտարերկրյա կապիտալի
տում Օտարել բանկի կանոնադրական հիմնադրամում նշանակա- ներգրավման համար: Սակայն դա չի նշանակում, որ Հայաստանի
լից մասնակցությունը գերազանցող մասը: Հանրապետությունում բանկային գործունեություն իրականացնող
Ըստ գործող օրենսդրության բանկերի բացման, բանկային գոր- տեղական սուբյեկտները միշտ գտնվելու են անբարենպաստ վիճա-
ծունեություն իրականացնելու արտոնագիր ստանալու համար կում: Բոլոր բանկերի համար մրցակցության հավասար պայմաններ
անհրաժեշտ է միջնորդագիր, կանոնադրություն ն այլ հիմնադիր ապահովելու նպատակով «Բանկային գործունեության մասին»
փաստաթղթեր` բանկի ստեղծման անհրաժեշտության հիմնավո- օրենքի 27-րդ հոդվածով սահմանվում է բանկերի ն օտարերկրյա
րում, իրավասու կազմակերպության եզրակացությունը հիմնադիր- բանկերի մասնաճյուղերի գրանցման կարգ: Հանրապետության
ների ֆինանսական դրության մասին (քաղաքացիներից` հայտա- բանկային գործունեության ուսումնասիրությունները վկայում են,
րարագիր եկամուտների մասին), տեղեկանք կանոնադրական կա- որ Կենտրոնական բանկը կարող է լրացուցիչ պահանջներ ներկա-
պիտալի նվազագույն չափը մուծելու մասին ն այլն: Իսկ Օտար- յացնել օտարերկրյա բանկերին, համատեղ բանկերի ն Օտար-
երկրյա, համատեղ բանկերը, օտարերկրյա բանկերի մասնաճյու- երկրյա բանկերի մասնաճյուղերի հիմնադիրներին, բաժնետերերին:

35 36

Այնուհետն հոդվածի երրորդ կետի բովանդակությունից հետնում է, գային դրամով, այնպես էլ արտարժույթով: Սակայն արտարժույթով

որ բանկային գործունեություն իրականացնելու արտոնագիր տա- գործառնություններ իրականացնելու համար բանկերը պետք է Հա-
լուն զուգահեռ Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական յաստանի Հանրապետության բանկից արտոնագիր ստանան:
բանկը գրանցում է բանկը ն այդ պահից նա ստանում է իրավաբա- Բանկային գործունեության իրականացման իրավական հիմքը
նական անձի կարգավիճակ: Կանոնադրական հիմնադրամի հա- ըստ գործող բանկային օրենսդրության հանդիսանում է լիցենզիան
մալրման համար Կենտրոնական բանկը բացում է գրանցված բան- (արտոնագիր), որի իրավական կարգավորումը սահմանված է
կի կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի թղթակցային հաշիվ: «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» օրենքի երրորդ
Հայաստանի Հանրապետության բանկերը կարող են կատարել գլխում: Օրենքի 23-րդ հոդվածում ասվում է, որ բանկային գործու-
միայն խստորեն սահմանված գործառնություններ, ն նրանց արգել- նեության լիցենզիան Կենտրոնական բանկի կողմից տրվող բան-
վում է ծավալել ոչ բանկային գործունեություն, այդ թվում նան կային գործունեություն իրականացնելու թույլտվությունը հաստա-
ապահովագության ոլորտում: Այսպես, օրինակ, բանկերը կարող են տող փաստաթուղթ է, որը տալու բացառիկ իրավունքը պատկա-
ներգրավել ն տեղաբաշխել ցպահանջ, ժամկետային, խնայողական նում է Կենտրոնական բանկին: Բանկային գործունեության լիցեն-
դրամական ավանդներ տոկոսներով կամ առանց տոկոսի, ներգրա- զիան կարող է անվավեր կամ ուժը կորցրած ճանաչվել Կենտրոնա-
վել ն տրամադրել վարկեր, հաճախորդների ն թղթակցող բանկերի կան բանկի որոշմամբ:
հանձնարարությամբ կատարել հաշվարկներ, բացել ն վարել հա- Ընդհանրացնելով բանկային գործունեություն իրականացնելու
ճախորդների, թղթակցող բանկերի հաշիվները, թողարկել, սեփա- արտոնագրին ներկայացվող օրենսդրական պահանջները, դժվար
կան միջոցների հաշվին գնել, վաճառել ն հաշվառել վճարային չէ նկատել այն հիմքերը, որոնց առկայության դեպքում կԳայաստանի
փաստաթղթեր ն արժեթղթեր, գնել ն վաճառել արտարժույթ, թան- Հանրապետության Կենտրոնական բանկի կողմից այն կարող է ան-
կարժեք մետաղներ, քարեր, այլ արժեքներ, դրանք ի պահ ընդունել վավեր ճանաչվել: Կենտրոնական բանկը կարող է լիցենզիան ան-
ն այլն: Իր կողմից տրամադրված վարկի վերադարձնելը բանկը վավեր ճանաչել, եթե արտոնագիր ստանալու համար հիմք հանդի-
կարող է ապահովել գրավով, երաշխավորությամբ ն հանձնարարա- սացած փաստաթղթերում բացահայտվում են ոչ ճիշտ տվյալներ,
կաններով, ինչպես նան բանկային պրակտիկայում ընդունված բանկային գործունեություն չի իրականացվում ավելի քան մեկ
պարտավորությունների կատարման ապահովման այլ ձներով: տարի, բանկի կողմից հայտարարված կանոնադրական կապիտալը
Հանրապետության առնտրային բանկերի գործունեության ուսում- մեկ տարում չի համալրվել, իրականացվում է արգելված գործու-
նասիրությունը վկայում է, որ բանկը կարող է վարկեր տրամադրել նեություն նե նկատվում են հակամենաշնորհային օրենսդրության
նան առանց երաշխիքի, որն իրականացվում է, այսպես կոչված, խախտման փաստեր: Այն բանկերը, որոնց արտոնագրերը անվա-
բլանկային վարկերի ձնով: Բանկերը Հայաստանի Հանրապետու- վեր են ճանաչվել, իրավունք չունեն կատարելու վերը թվարկված
թյան Կենտրոնական բանկի հանձնարարությամբ իրականացնում գործառնությունները ն լուծարվում են իրենց իրավական կարգա-
են պետական բյուջեի դրամարկղային սպասարկման գործառնու- վիճակին համնապատաասխան՝:
թյուններ: Վերը նշված, ինչպես նան մի շարք այլ գործառնություն- Հայաստանի Հանրապետության բանկային մարմինների կար-
ներ բանկերը կարող են կատարել ինչպես հանրապետության ազ- գավիճակի իրավական առանձնահատկությունները սահմանված

1 Տե'ս ՀՀ օրենքը «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին», հոդվ. 25, 26, 29,
1 Տես ՀՅ օրենքը «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին», հոդ. 34: 32:

37 38

են նան «Բանկային գաղտնիքի մասին» 1996թ. հոկտոմբերի 7-ին ղաքացիների դրամական միջոցների ն այլ արժեքների վրա, ինչ-

ՀՀ ԱԺ կողմից ընդունած օրենքում: պես վկայում են դատաքննչական մարմինները, կարող է կալանք
Բանկային գործունեության գաղտնիքի իրավական բովանդա- դրվել կամ տույժ կիրառվել միայն դատարանների որոշմամբ:
կության ն առանձնահատկությունների կարգավորմանն է նվիրված Հայաստանի Հանրապետությունում բանկերի վրա է դրված նան
օրենքի 4-րդ հոդվածը, որտեղ ասվում է, որ բանկային գաղտնիք են խնայողական բնագավառի սպասարկումը: Բանկերն իրենք են սահ-
համարվում բանկի հաճախորդներին սպասարկելու կապակցու- մանում այն պայմանները, որոնց հիման վրա կատարում են բնակ-
թյամբ տվյալ բանկին հայտեր ներկայացրած հաճախորդի հաշիվ- չության ավանդների ընդունման գործառնությունները: (Օ՝։տարեր-
ների վերաբերյալ տեղեկությունները, հաճախորդի հանձնարարու- կրյա քաղաքացիները ն քաղաքացիություն չունեցող անձինք Հա-
թյամբ կամ հօգուտ հաճախորդի կատարված գործառնությունների յաստանի Հանրապետության քաղաքացիների հետ համահավա-
վերաբերյալ տեղեկությունները, ինչպես նան նրա առնետրային սար կարող են դառնալ ավանդատուներ ն ազատ են բանկ ընտրե-
գաղտնիքը ն նրա վերաբերյալ ցանկացած այլ տեղեկություն, որը լու հարցում: Նրանք կարող են ավանդներ ունենալ մեկ կամ մի քա-
հաճախորդը մտադիր է եղել գաղտնի պահել ն բանկը տեղյակ է նի բանկերում: Ավանդատուները հնարավորություն ունեն իրենց
կամ կարող էր տեղյակ լինել այդ մտադրության մասին: ցանկությամբ տնօրինել սեփական ավանդները, դրանցից եկա-
Օրենսդրությամբ սահմանված գաղտնիության խախտման մուտներ ստանալ տոկոսադրույքներով կամ բանկերի կողմից առա-
ոլորտները մեծ մասամբ գործնականում վերաբերում են խնայողու- ջարկվող այլ ձներով, կատարել անկանխիկ հաշվարկներ:
թյուններին ե ավանդներին, որոնց կարգավորմանը հիշյալ օրեն- Հանրապետության տարածքում գործող բանկերի գործունեու-
քում լուրջ սահմանափակումներ են նախատեսված, նունիսկ քրեա- թյունը վերահսկում է Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնա-
կան հետապնդում: կան բանկը, որը իրավունք ունի ստուգելու բանկերի, այդ թվում
`Վայաստանի Հանարապետության բանկերը երաշխավորում են նան դրանց օտարերկրյա մասնաճյուղերի գործունեությունը:
իրենց հաճախորդների ն թղթակցող բանկերի ավանդների, հաշիվ- Հայաստանի Հանրապետությունում բանկային գործունեությու-
ների ն գործառնությունների գաղտնիությունը: Բանկային գաղտնի- նը համալիր ձենով կանոնակարգելու նպատակով «Բանկերի ն բան-
քը հրապարակելը կամ այլ կերպ հայտնի դարձնելը առաջացնում է կային գործունեության մասին» Հայաստանի Հանրապետության
Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրոթյամբ սահմանված պա- օրենքին զուգահեռ` նույն օրը` 1996թ. հունիսի 30-ին, հանրապե-
տասխանատվություն: Որոշակի իրավական երաշխիքներ են տության նախագահի կողմից ստորագրվեց նան Հայաստանի Հան-
տրվում նան բանկերում առկա դրամական միջոցների ն այլ արժեք- րապետության օրենքը «Հայաստանի Հանրապետության Կենտրո-
ների ապահովության համար: Այսպես, Գայաստանի Հանրապետու- նական բանկի մասին»: Այս օրենքով սահմանվեց, որ Վայաստանի
թյան բանկերում իրավաբանական անձանց, ինչպես նան Օօտար- Հանրապետության Կենտրոնական բանկը (այսուհետն` Կենտրոնա-
երկրյա ն միջազգային կազմակերպությունների դրամական միջոց- կան բանկ) իրավաբանական անձ է, որի միակ հիմնադիրը Հայաս-
ների ն այլ արժեքների վրա կարող է կալանք դրվել միայն դատա- տանի Հանրապետությունն է: Կենտրոնական բանկը միացյալ հա-
րանի` օրինական ուժի մեջ մտած վճիռներով ն դատավճիռներով մակարգ է, որ ներառում է գլխավոր գրասենյակը ն տարածքային
կամ դատարանի կողմից տրված կատարողական փաստաթղթե- ստորաբաժանումները: Տարածքային ստորաբաժանումները նրա
րով, ինչպես նան պետական հարկային տեսչության պահանջով, մասնաճյուղերն ու ներկայացուցչություններն են:

բայց միայն օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: Բանկերում քա-

39 40

Բանկային գործող օրենսդրության համեմատական վերլուծու- Կենտրոնական բանկը իր իրավասության շրջանակներում հան-

թյունը վկայում է այն մասին, որ «ՀՀ Կենտրոնական բանկի մասին» րապետության շահերը ներկայացնում է միջազգային ֆինանսական
օրենքը առաջին հոդվածի երրորդ կետով սահմանել է տարածքա- կազմակերպություններում, միջազգային ն օտարերկրյա բանկե-
յին ստորաբաժանումները, որոնք հանդես են գալիս մասնաճյու- րում, ինչպես նան տարբեր երկրների կենտրոնական ն այլ բանկե-
ղերի ն ներկայացուցչությունների միջոցով, բայց չի անդրադարձել րում, որտեղ միջպետական համագործակցությունն իրականաց-
դրանց կարգավիճակին, որը անորոշություն է ստեղծում Կենտրո- վում է պետությունների կենտրոնական բանկերի մակարդակով:
նական բանկի կառուցվածքը ճիշտ պատկերացնելու ն պետական Բացի այդ, Կենտրոնական բանկը կարող է կնքել միջազգային պայ-
մարմինների համակարգում նրա կարգավիճակը (ստատուսը) պար- մանագրեր՛:
զելու հարցում: Պետական մարմինների համակարգում հանրապետության
Ինչ վերաբերում է առետրային բանկերի տարածքային մարմին- Կենտրոնական բանկի կարգավիճակի առանձնահատկությունները
ներին` մասնաճյուղերին, ներկայացուցչություններին ն բանկերի դրսնորվում են նան օրենքով մյուս մարմիններից նրա լիազորու-
գործառնական գրասենյակներին, ապա դրանց կարգավիճակի թյունների ընդգծված տարանջատումով: Այս իմաստով կարնոր
առանձնահատկությունները, նրանց կազմակերպման կարգը, գոր- նշանակություն ունի այն հանգամանքը, որ ՀՀ Սահմանադրությու-
ծունեության ձներն ու մեթոդները սահմանված են «ՀՀ բանկերի ն նը ամրագրում է Կենտրոնական բանկի ձեավորման կարգը: Իր
բանկային գործունեության մասին» օրենքի 14, 15 ն 16- րդ հոդ- խնդիրներն իրականացնելիս Կենտրոնական բանկը անկախ է
վածներում, որոնց գիտական ընդհանրացման հիման վրա պարզ է հանրապետության պետական մարմիններից: Ինչ վերաբերում է
դառնում, որ դրանք կարող են հիմնվել առնտրային բանկերի կող- Կենտրոնական բանկի ն կառավարության փոխհարաբերություն-
մից, գործել սրանց սահմանած լիազորությունների շրջանակնե- ներին, ապա միմյանց պարտավորությունների համար պատասխա-
րում, իրականացնել բանկային գործունեություն ն ֆինանսական նատվություն չեն կրում, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ կՀայաս-
գործառնություններ: Առենտրային բանկերի տարածքային ստորա- տանի Հանրապետության կառավարությունը կամ Կենտրոնական
բաժանումները ինչպես նշում է օրենքը, իրավաբանական անձի բանկը ստանձնել են այդպիսիք՝: Սակայն դա չի նշանակում, որ
կարգավիճակ չունեն: կառավարությունը ն Կենտրոնական բանկը համագործակցության
Ինչ վերաբերում է 11 Կենտրոնական բանկի տարածքային մաս- եզրեր չունեն: Բանկը մասնակցում է կառավարության տնտեսական
նաճյուղերին ն ներկայացուցչություններին, ապա դրանց օրենքով ն ֆինանսական ծրագրերի մշակմանը ն աջակցում է կառավարու-
ճանաչվում են որպես ինքնուրույն իրավաբանական անձինք, թյան կողմից իրականացվող տնտեսական միջոցառումներին, բայց
որոնք հանրապետությունում իրականացնում են կենտրոնական միայն այն դեպքում, եթե դրանք չեն հակասում իր կանոնադրական
բանկի գործառնությունների մի մասը: Նրանց իրավասության ծա- նպատակներին:
վալը կարող է սահմանել բանկի խորհուրդը: Նման օրենսդրական Հանրապետության Կենտրոնական բանկի ն կառավարության
բարեփոխումը ոչ միայն կնպաստի Կենտրոնական բանկի ծավա- համագործակցության սահմանները ամրապնդված են «Կենտրոնա-

լուն աշխատանքի կրճատմանը, այլն տեղերում, ազգաբնակչու-
թյան շրջանում, կբարձրացնի Կենտրոնական բանկի, որպես պե- ոՀ
տական մարմնի հեղինակությունը: որ Ե օրենքը «Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի մասին»,

2 Տե'ս Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունը, հոդ. 83, կետ 1-ին:
3 Տե'ս «ՀՀ Կենտրոնական բանկի մասին» օրենքը, հոդ. 1, կետ 6:

41 42

կան բանկի մասին» օրենքի 7-րդ հոդվածի 4-րդ կետում, որտեղ Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ - տնտեսական զարգաց-

ասված է, որ Կենտրոնական բանկի նախագահը կարող է ման ն պետական բյուջեի ցուցանիշների հետ, շրջանառության մեջ
խորհրդակցական ձայնի իրավունքով մասնակցել կառավարության գտնվող դրամական զանգվածի ն վարկային ներդրումների առավե-
բաց նիստերին ն գրավոր կարծիք ներկայացնել քննարկվող հարցի լագույն սահմանաքանակը, տոկոսադրույքների ն փոխարժեքի մա-
վերաբերյալ: Վայաստանի Հանրապետության կառավարության լի- կարդակը, դրամավարկային կարգավորման մեթոդները:
ազոր նեկայացուցիչը կարող է խորհրդակցական ձայնի իրավուն- Հանրապետության բանկային առօրյա գործունեությունը վկա-
քով մասնակցել Կենտրոնական բանկի խորհրդի բաց նիստերին ն յում է, որ չնայած դրամավարկային քաղաքականության իրակա-
գրավոր կարծիք ներկայացնել քննարկվող հարցի վերաբերյալ: նացման պատասխանատուն Կենտրոնական բանկն է, սակայն այդ
Կենտրոնական բանկի ն հանրապետության կառավարման փոխ- նպատակով նա համագործակցում է հանրապետության կառավա-
հարաբերությունների իրավական կարգավորումը սահմանված է րության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության ն այն գե-
օրենքի 30-ից 34-րդ հոդվածներում, որտեղ մանրազնին թվարկված րատեսչությունների հետ, որոնց լիազորությունների մեջ մտնում է
են համագործակցության ն բանկային ծառայությունների մատուց- դրամավարկային, ֆինանսական ն արժութային քաղաքականու-
ման այնպիսի ոլորտներ, ինչպիսիք են կառավարության բանկային թյան ձնավորումը, կազմակերպումը:
սպասարկումը, պետական բյուջեի նախագծի կապակցությամբ Կենտրոնական բանկի կառավարման բարձրագույն մարմինը
տրվող պաշտոնական եզրակացությունը, կառավարության` որպես ըստ օրենքի 19-րդ հոդվածի բանկի խորհուրդն է, որը կազմված է
ֆինանսական գործակալ հանդես գալը, որն արտահայտվում է Կենտրոնական բանկի նախագահից, նրա տեղակալից ն հինգ ան-
Կենտրոնական բանկի կողմից կառավարության լիազորած մարմնի դամներից: Կենտրոնական բանկի խորհրդի անդամներին նշանա-
թողարկած պարտատոմսերի ն այլ արժեթղթերի բաշխման, գրանց- կում է ՀՀ նախագահը` հինգ տարի ժամկետով: Խորհուրդը իր գոր-
ման, փոխանցման, նան պետական բյուջեի ն ներքին ու արտաքին ծունեությունը կազմակերպում է նիստերի միջոցով, որոնք գումար-
պետական պարտքի սպասարկման հետ կապված գործառույթների վում են ըստ անհրաժեշտության` նախագահի, նրա տեղակալի կամ
իրականացմամբ: Վերջապես, կառավարության վարկավորումը, խորհրդի առնվազն երեք անդամների պահանջով, բայց ոչ պակաս,
որը իրականացվում է կառավարությանը վարկեր տրամադրելով քան ամիսը մեկ անգամ: Խորհուրդը իրավասու է որոշումներ ընդու-
կամ վարկային գիծ բացելու գործունեությամբ, որի նպատակը պե- նել, եթե նիստին ներկա են խորհրդի անդամներից առնվազն հին-
տական բյուջեի դեֆիցիտի ծածկումն է: Գը, այդ թվում Կենտրոնական բանկի նախագահը կամ նրա տեղա-
Պետական մարմինների համակարգում Կենտրոնական բանկի կալը: Որոշումը համարվում է ընդունված, եթե կողմ են քվեարկել
կարգավիճակի առանձնահատուկ կողմերից մեկն էլ այն է, որ օրեն- նիստին ներկա գտնվող անդամների ընդհանուր թվի կեսից ավելին:
քը միայն նրան է վերապահում դրամավարկային քաղաքականու- Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի կարգա-
թյան ծրագրի կազմման ն մշակման իրավունքը: Այսպես, օրենքի վիճակի առանձնահատկությունների առանցքը պայմանավորված է
6-րդ հոդվածը սահմանում է, որ յուրաքանչյուր տարի, պետական այն իրավունքների ն պարտականությունների շրջանակներով, որոն-
բյուջեն հաստատվելուց հետո 10 օրվա ընթացքում, Կենտրոնական ցով օրենքը վերապահում է բանկի խորհրդին, որպես կոլեգիալու-
բանկը Ազգային ժողով է ներկայացնում առաջիկա տարվա դրամա- թյան սկզբունքներով գործող մարմնի, որի լիազորությունները
վարկային քաղաքականության ծրագիրը, որը ներառում է տնտե- սպառիչ սահմանված են օրենքի 20- րդ հոդվածում:

սական իրավիճակի վերլուծությունը նե կանխատեսումը` կապված

43 44

Կենտրոնական բանկի կարգավիճակի առանձնահատկություն- գործող բանկերում ն այլ ֆինանսական կազմակերպություններում,

ների ուսումնասիրության հիման վրա, կարծում ենք, օրենսդրական պարտադիր ցուցումներ տալ հայտնաբերված խախտումները վե-
ամրապնդում ստացած խնդիրներն ըստ գործունեության ոլորտի րացնելու մասին, բանկի հիմնադիրների (մասնակիցների) առջն
կարելի է պայմանականորեն բաժանել երկու խմբի` իրավական ն հարց բարձրացնել ֆինանսական առողջացման, բանկը վերակազ-
ընդհանուր տնտեսական: Կենտրոնական բանկի իրավական մավորելու կամ լուծարելու մասին, կիրառել պատժամիջոցներ, կա-
խնդիրներն են` բանկերի ն այլ ֆինանսավարկային կազմակերպու- սեցնել բանկերի, այլ ֆինանսավարկային կազմակերպությունների,
թյունների, վարկատուների ե ավանդատուների շահերի պաշտպա- բանկային միությունների գործունեությունը, որն ուղղված է ազատ
նությունը` նրանց գործունեության կարգավորման ն վերահսկման մրցակցության սահմանափակմանը. այդ գործունեությունն արգե-
միջոցով, նան միջջանկային հաշվարկների համակարգի կարգավո- լելու հայցով դիմել դատարան:

րումը: Ընդհանուր տնտեսական խնդիրներն են` դրամի ներքին ու Այսպիսով, ակնհայտ է, որ Հայաստանի բանկի կարգավորիչ ն
արտաքին կայունության ապահովումը ն հավասարակշռված ու վերահսկողական ֆունկցիաներն ուղղված են դրամավարկային
կայուն տնտեսական համակարգի գործունեությանը նպաստող համակարգի կայունության ապահովմանը, բանկի վարկատուների
դրամական, վարկային ն ֆինանսական պայմանների ստեղծումը: ն ավանդատուների շահերի պաշտպանությանը:

Կենտրոնական բանկի խնդիրների իրականացման համար նրան Հայաստանի Հանրապետությունում շրջանառության մեջ կան-
օրենսդրությամբ վերապահված են մի շարք կարգավորիչ ն վերա- խիկ դրամ բաց թողնելու ն շրջանառությունից հանելու բացառիկ
հսկողական գործառույթներ: Կարգավորիչ գործառույթներն են՝ իրավունքը նույնպես պատկանում է Կենտրոնական բանկին: Նա
դրամի էմիսիայի իրականացումն ու կարգավորումը, դրամաշրջա- կազմակերպում է նան դրամաշրջանառությունը, որի ընթացքում
նառության կազմակերպումը, դրամավարկային ն արժութային քա- որոշում է դրամավարկային գործառնությունների կատարման կար-
ղաքականության իրականացումը, հանրապետության պետական Գը, պատրաստում է թղթադրամ ն մետաղադրամ, սահմանում է
պարտքի սպասարկումը, Հայաստանի Հանրապետության կառա- կանխիկ դրամի պահպանման, տեղափոխման ն ինկասացիայի,
վարության ն այլ պետական մարմինների բանկային սպասարկման նան նրա վճարունակության, փոխանակման ու ոչնչացման կարգը:
կազմակերպումը: Հիմնական վերահսկողական գործառույթներն Կենտրոնական բանկի կարգավիճակի ֆինանսաիրավական
են` բանկային գործունեություն ն արտարժույթով բանկային գոր- գործունեության առանցքը բոլոր ուղղություններում հանրապետու-
ծառնություններ իրականացնելու արտոնագրերի տրամադրումը, թյունում գների կայունության ապահովումն է, որի իրագործման
Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերի, այլ նպատակով բանկը մշակում, հաստատում ն իրականացնում է դրա-
ֆինանսավարկային կազմակերպությունների, բարեգործական, մավարկային քաղաքականության ծրագիր: Դրա մի մասն են կազ-
ապահովագրական, կենսաթոշակային ֆոնդերի, ինվեստիցիոն ն մում բանկային համակարգի կայունությունը ն բանկային գործու-
համանման այլ ընկերությունների ու կազմակերպությունների գոր- նեության համար անհրաժեշտ պայմաններ ապահովելը, որը Կենտ-
ծունեության հսկողությունը: Բանկային օրենսդության պահանջնե- րոնական բանկը իրականացնում է տարբեր բանկերի ն այլ ան-
րի կատարման նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելու ձանց հետ փոխհարաբերություններ ձնավորելու միջոցով:
նպատակով Կենտրոնական բանկը կամ նրա հանձնարարությամբ Կենտրոնական բանկի մասին օրենքը սպառիչ թվարկում է այն
համապատասխան աուդիտային կազմակերպությունը իրավունք խնդիրները, որոնց իրականացումը անհնար է առանց այլ մարմին-
ունի ստուգումներ անցկացնել հանրապետության տարածքում ների հետ իրավական փոխհարաբերությունների ստեղծման: Այդ-

45 46

պիսի խնդիրների թվին են դասվում այլ բանկերի լիցենզավորումը, որոնք վարկավորման ն հաշվարկների գործընթացում վերահսկում

որպես վերջին ատյանի վարկատու վարկերի տրամադրումը, նան են տնտեսական կազմակերպությունների գործունեությունը ն ըստ
այդ մարմինների ու քաղաքացիների վարկային ն վճարահաշվար- անհրաժեշտության կիրառում բանկային սանկցիաներ, որոնք կար-
կային գործունեության կարգավորումն ու վերահսկումը: գավորում են բանկային իրավունքի նորմերով:

ՀՀ Կենտրոնական բանկի ն այլ մարմինների փոխհարաբերու- ՀՀ Կենտրոնական բանկի ն այլ բանկային մարմինների փոխհա-
թյուններից ձենավորվող վարկային ն հաշվարկային իրավահարա- րաբերությունների ընթացքում ձնավորվող իրավահարաբերություն-
բերությունների բնույթի, դրանց իրավական կարգավորման հիմնա- ների մեծ մասը վերաբերում են օրենսդրական սահմանում ստա-
խնդիրները եղել ն այսօր էլ մնում են վիճելի: Ընդհանուր ճանաչում ցած տնտեսական այն նորմատիվների իրավական կարգավորմա-
ստացած տեսակետն այն է, որ բանկային վարկն արտահայտվում է նը, որոնք կազմում են Կենտրոնական բանկի բացառիկ իրավա-
բանկային փոխատվութկան ձնով ն որոշ չափով հիշեցնում է փո- սությունը:
խառության պայմանագրերը, սակայն այն ունի մի շարք առանձնա- Բանկային գործունեության այնպիսի հիմնական տնտեսական
հատկություններ, որոնցով տարբերվում է քաղաքացիական իրա- նորմատիվներ, ինչպիսիք են բանկի ընդհանուր կապիտալը, կանո-
վունքի նորմերով կարգավորվող փոխառության պայմանագրից: նադրական հիմնադրամի ն ընդհանուր կապիտալի նվազագույն
Այս պատճառով էլ բանկային վարկավորումը հասարակական հա- չափը մեկ փոխառուի գծով ռիսկի առավելագույն չափը, արտար-
րաբերությունների մի յուրահատուկ համակարգ է, որը կարգավոր- ժույթի տնօրինման նորմատիվը սահմանում է ՀՀ Կենտրոնական
վում է քաղաքացիական ն ֆինանսական իրավունքի նորմերով: Այդ բանկը:
նորմերը հանրագումարի գալով կազմում են ինքնուրույն իրավա- Ըստ «Բանկերի գործունեության մասին» օրենքի 46-րդ հոդվածի
կան ինստիտուտ, որն ունի համալիր բնույթ: Սա բացատրվում է Կենտրոնական բանկը կարող է սահմանել բանկերի կանոնադրա-
պետության գործունեության մեջ բանկերի ունեցած առանձնահա- կան հիմնադրամի ն ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափերը՝
տուկ իրավական դրությամբ: Նրանք միննույն ժամանակ հանդիսա- որոշակի գումարների ձնով: Կենտրոնական բանկը իրավունք ունի
նում են իրավաբանական անձինք, տնտեսական կազմակերպու- տարին մեկ անգամ վերանայելու բանկերի կանոնադրական հիմ-
թյուններ, իսկ 41 Կենտրոնական բանկը` իշխանական բնույթի լիա- նադրամի կամ ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափերը: Վերա-
զորություններով օժտված պետական կառավարման մարմին: Այս- նայելիս կարող է սահմանել այն ժամկետները, որոնց ընթացքում
տեղից էլ ինչպես հաշվարկների, այնպես էլ վարկավորման ժամա- բանկերը պարտավոր են լրացնել կանոնադրական հիմնադրամի
նակ բանկերը մտնում են քաղաքացիական իրավունքի նորմերով կամ ընդհանուր կապիտալի նվազագույն վերանայված չափերը:
կարգավորվող գույքային-պայմանագրային հարաբերությունների Օրենքով սահմանված է, որ տվյալ ժամկետը չի կարող երկու տա-
մեջ: Այդ հարաբերություններում բանկերը հանդես են գալիս որպես րուց պակաս լինել: Ինչ վերաբերում է մեկ փոխառուի ռիսկի առա-
տնտեսական շրջանառության (վարկի բաց թողնում, գրավի ձնավո- վելագույն չափին, ապա այն սահմանվում է որպես բանկի կողմից
րում ն այլն) մասնակիցներ: մեկ փոխառուին ն նրա հետ փոխկապակցված անձանց տրա-

Այսպիսի գործառնությունների կատարումով հանդերձ բանկերը մադրված վարկերի, պարտավորությունների դիմաց տրված երաշ-
միաժամանակ մտնում են տնտեսական հարաբերությունների մեջ, խիքների ու երաշխավորությունների գումարի` բանկի ընդհանուր
որոնցում Կենտրոնական բանկի սահմանած կանոններով հանդես կապիտալի հետ հարաբերության առավելագույն չափ:

են գալիս իշխանության լիազորություններով օժտված մարմիններ,

47 48

Բանկային օրենսդրությունը Կենտրոնական բանկին իրավունք է ները ն պարտականությունները ածանցյալ են արժույթի ն արտար-

վերապահում սեփական հայեցողությամբ սահմանել հատուկ ժույթի գործունեության ձներից: Այս գործընթացում է, որ արտա-
տնտեսական նորմատիվներ, որոնց նպատակը բանկային համա- հայտվում են Կենտրոնական բանկի, որպես պետական իշխանու-
կարգի կայունության ապահովումն է: Այս նորմատիվների գործո- թյան մարմնի, որպես 3Հ արժութային միակ գործակալի անսահմա-
ղության ժամկետը վեց ամիս է: նափակ իրավունքները: Արժութային կարգավորման ոլորտում
Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի իրավա- Կենտրոնական բանկի իրավասության տնօրինման առարկա են
կան կարգավիճակի առանձնահատկությունները պայմանավորված հանդիսանում արտարժութային տնօրինման նորմատիվները, դրա-
են Կենտրոնական բանկին վերապահված մեռահսկողական գոր- մի փոխարժեքի որոշման մեթոդները, ինչպես նան արժութային
ժառույթներով. Բանկային օրենսդրությամբ սահմանված կարգով գործառնությունների իրականացման կարգն ու պայմանները:
Կենտրոնական բանկը հետնում է, որ առնտրային բանկերը ժամա- Կենտրոնական բանկը, որպես հանրապետության արժութային
նակին ն լրիվ ծավալով կատարեն հիմնական տնտեսական ն հա- գործակալ, արտարժութային կարգավորման ոլորտում հսկում ն
տուկ նորմատիվները գործեն իրավական ակտերով սահմանված կարգավորում է արժութային գործառնություններ իրականացնող
հասցեագրումներին համապատասխան: դիլերների, բանկերի գործունեությունը: Հատկապես մեծ է Կենտ-
«Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» օրենքի 57-րդ րոնական բանկի դերը արժութային քաղաքականության իրակա-
հոդվածի համապատասխան` բանկերի գործունեության նկատ- նացման գործում: Այդ քաղաքականության կենսագործման շրջա-
մամբ վերահսկողության բացառիկ իրավունքը պատկանում է նակներում նա որոշում է ոսկով ն արտարժույթով կատարվող գոր-
Կենտրոնական բանկին: Կենտրոնական բանկը ըստ անհրաժեշ- ծարքների կարգը, հսկողություն է սահմանում արժութային օրենս-
տության կարող է անցկացնել հերթական ն արտահերթ վերստու- դրության կատարման վրա, բանկերին ն այլ ֆինանսավարկային
գումներ, որ իրականացվում են Կենտրոնական բանկի խորհրդի կազմակերություններին տրամադրում է ոսկով ն արտարժույթով
որոշմամբ: Բանկային համակարգի մարմիններում անցկացվող գործառնություններ կատարելու արտոնագրեր, սահմանում է
վերստուգումների օբյեկտ կարող են հանդիսանալ առնետրային ն դրամի կուրսը այլ դրամական միավորների նկատմամբ, իր միջոց-
օտարերկրյա բանկերի ն դրանց մասնաճյուղերի կողմից Կենտրո- ների հաշվին գնում ն վաճառում է արտարժույթ, թանկարժեք մե-
նական բանկ ներկայացվող եռամսյակային հաշվետվությունները, տաղներ ն քարեր, կառավարում է դրանց պաշտոնական պա-
հաշվեկշիռները: Ըստ Կենտրոնական բանկի սահմանած կարգի` հուստները ն այլն:
յուրաքանչյուր տարի առնտրային բանկերը ստուգվում են աուդի- Կենտրոնական բանկն իրականացնում է միջազգային պրակտի-
տային գործունեություն իրականացնելու իրավունք ունեցող ան- կայում հայտնի գրեթե բոլոր գործառնությունները: Այսպես, նա
կախ աուդիտային կազմակերպությունների կողմից: իրավասու է կատարել հաշվարկային գործառնություններ` վարկեր
Հանրապետության Կենտրոնական բանկի վերահսկողական տրամադրել բանկերին ն այլ ֆինանսավարկային կազմակերպու-
գործառույթները իրավական գնահատման իմաստով անսահմանա- թյուններին, ավանդային գործառնություններ` դրամով ն արտար-
փակ են ն պետության ֆինանսական իշխանության կազմակերպ- ժույթով ավանդներ ներգրավել բանկերից ն այլ ֆինանսավար-
ման առումով ճիշտ են արտացոլում ազգային բանկի դերն ու նշա- կային կազմակերպություններից, բացել ընթացիկ հաշիվներ, գոր-
նակությունը հատկապես արժույթի ն արտարժութային գործառնու- ծառնություններ կատարել արժեթղթերի հետ` գնել, պահել ն վա-
թյան կարգավորման ն վերահսկողության ոլորտում: Կենտրոնա- ճառել պետական այլ արժեթղթեր, տալ երաշխիքներ ու հանձնա-
կան բանկի կարգավիճակն արտացոլող մնացած բոլոր իրավունք- րարականներ:

49 50

Տ2. Վ4 առետրային բանկերի գործունեության տուների, կազմակերպությունների ն քաղաքացիների սպասարկ-

իրավական ռեժիմը ման որակից, ինչպես նան ավանդների ու փոխատվության տոկոս-
ների չափերից: Շուկայական հարաբերությունների զարգացմանը
Հայաստանի Հանրապետության բանկային մարմինների կար- զուգընթաց` բանկային համակարգը առնետրային հաշվարկի ն ինք-
գավիճակի իրավական առանձնահատկությունները առաջին հեր- նաֆինանսավորման սկզբունքներին անցնելու կապակցությամբ
թին պայմանավորված են բանկային համակարգով, որի հասկացու- կիրառվում են վարկավորման արդյունավետ ժամանակակից նոր
թյան կապակցությամբ իրավաբանական գրականության էջերում ձներ ու մեթոդներ, որոնք կոչված են ապահովելու վարկային ռե-
դեռնս միասնական կարծիք գոյություն չունի, հատկապես եթե խոս- սուրսների վերադարձումը ն շրջանառումը:
քը գնում է համակարգի ստորին կառուցվածքների մասին: Հանրա- Բանկերը ներկայումս դարձել են ինքնուրույն ձեռնարկություն-
պետության բանկային օրենսդրությունը, ճիշտ է, վերջնականապես ներ ն նրանց գործունեությունն ավելի մեծ չափով առնտրային
լուծում է տվել բանկային համակարգին ն բանկային գործունեու- բնույթ է ստացել: Առետրային սկզբունքներով են աշխատում բան-
թյան իրավական կարգավորմանը, այնուամենայնիվ իրավական, կային համակարգի բոլոր մարմինները բացառությամբ Կենտրո-
տեսական հետազոտությունների իմաստով ֆինանսա-իրավական նական բանկից:
Գրականության մեջ այսօր էլ շարունակում են վիճելի մնալ «բանկ», Անհրաժեշտ է նկատել, որ վարկային մարմնի առկայությունը ն
«բանկային ն վարկային մարմիններ», «բանկային մարմինների նրա կողմից վարկային գործառնությունների կատարումը, ավանդ-
համակարգ» կատեգորիաները: ների ընդունումը ն վճարումը դեռես բավարար պայման չեն տվյալ
Բանկային համակարգի հիմքը բանկն է: Պատմական ուսումնա- պետության վարկային համակարգի մասին լիարժեք դատողու-
սիրությունները վկայում են, որ «բանկ» տերմինը առաջացել է թյուններ կատարելու համար:
իտալերեն «ԵՅոճօ» բառից, որը նշանակում է դրամափոխի աթոռ, Վարկային համակարգը ցանկացած պետության միննույն նպա-
նստարան կամ դրամատուն: Բանկերն առաջացել ն զարգացել են տակի ն խնդիրների իրականացման համար կազմակերպա-իրավա-
ապրանքադրամական ն վարկային հարաբերություններին զուգըն- կան ձներով միավորված վարկային մարմինների համակցություն է,
թաց: Դրանք հանդես են գալիս որպես վարկային կազմակերպու- որը գլխավորում է կենտրոնական կամ ազգային բանկը` իրակա-
թյուններ, որոնք կենտրոնացնում են ժամանակավորապես ազատ նացնելով բանկային համակարգի կառավարման ֆունկցիա": Պա-
դրամական միջոցները ն օգտագործում վարկի ձնով: Բանկերը կա- տահական չէ, որ վարկային համակարգ ստեղծելու նպատակով
տարում են վճարային կանխիկ հաշվարկներ, վարկավորման ն ֆի- ինքնիշխան Հայաստանի Հանրապետությունը անկախության առա-
նանսավորման գործառնություններ, բաց են թողնում դրամ ն տա- ջին օրից ձեռնամուխ եղավ հանրապետության Կենտրոնական
րատեսակ արժեթղթեր": բանկի ստեղծմանը, որը հիմնվեց Գերագույն խորհրդի 1993թ. ապ-
Շուկայական հարաբերություններին անցնելու պայմաններում րիլի 27-ի «ՀՀ Կենտրոնական բանկի» ն «Բանկերի ն բանկային
արմատապես վերակառուցվում է բանկերի ն բանկային համակար-
գի գործունեությունը: Բանկային վարկերի օգտագործման արդյու- ' Տես մանրամասն ծչոծ194 Ճ.Ճ., 566651 Ճ.5., 88185 Հ ճծձոծն,
նավետությունը խիստ կախվածության մեջ է դրվում պատվիրա- (681657 Ծեօաձծձլծն Ձաձրծճճ 5 16344ձ1ն ձա16318ր616 Ոծոծձն), ծօձ.

«Ճճձծն", 1., 2000, էջ 37-39. ԳԱ. Սուքիասյան, Ֆինանսական իրավունք
(դասագիրք), «Տնտեսագետ», Ե. 2001, էջ 314: Գ.Ա.Սուքիասյան, Ֆինանսական
1 Տե'ս մանրամասն 8. Ճ. Ճ651185, ճաք6188618 15ձ81. հօճ. ճն, 1., իշխանություն, Օ։`որպես պետական միասնական իշխանության տարր,
1994, էջ 6: (Իրավագիտության հարցեր), ԵՊՀ, 2003թ., Ա 1, էջ 22-23:

51 52

գործունեության մասին» օրենքներով, որոնք գործեցին մինչն 1996 րոնական բանկի կողմից տրված բանկային գործունեության լիցեն-

թվականը: 1996թ. հունիսի 30-ին ԱԺ-ն ընդունեց օրենք «Վայաստա- զիայի Հայաստանի Հանրապետության տարածքում բանկային
նի Ղանրապետության Կենտրոնական բանկի» ն «Բանկերի ն բան- գործունեություն իրականացնելն արգելվում է: Իրավական այս հիմ-
կային գործունեության մասին», որով նախկին օրենքները կորցրե- նարար, ելակետային դրույթով են պայմանավորված հանրապետու-
ցին իրենց ուժը: թյան բանկային համակարգի մյուս օղակների` առնտրային բանկե-
Գործող վարկային օրենսդրության սկզբունքային առանձնա- րի կարգավիճակի իրավական առանձնահատկությունները, որոնց
հատկությունն այն է, որ այաստանի բանկերի կազմակերպման ն բովանդակությունը կազմում են պետական մարմինների համակար-
գործունեության, դրանց իրավասության շրջանակների սահման- գում նրանց գրաված տեղի, տնօրինման առարկայի ն իրավասու-
ման իրավունքը վերապահված է Կենտրոնական բանկին: թյան շրջանակներին վերաբերող հիմնահարցերը:
Գանրապետության «Բանկերի ն բանկային գործունեության մա- Հայաստանի Հանրապետության բանկային համակարգի ինք-
սին» օրենքի 6-րդ հոդվածը հստակեցրել է «բանկ» բառի օգտա- նուրույն օղակն են հանդիսանում առնետրային բանկերը: Այդ բան-
գործման ծավալները, որի համաձայն «բանկ» բառը կամ դրա կերը գործնականում ղեկավարվում են ինչպես գործող բանկային
ածանցյալները իրենց անվանման մեջ կարող են օգտագործել օրենսդրությամբ, այնպես էլ իրենց ներքին կանոնադրություննե-
միայն լիցենզիա ունեցող իրավաբանական անձինք, դրանց մաս- րով":
նաճյուղերը, ներկայացուցչությունները, գործառնական գրասեն- Առնտրային բանկերի կարգավիճակի առանձնահատկություննե-
յակները (կետերը), բացառությամբ այն դեպքերի, երբ վերոհիշյալ րը սահմանված են բանկային օրենսդրությամբ, որոնք կարելի է
բառի օգտագործման իրավունքը վերապահվել է օրենքով կամ միջ- դասակարգել` ըստ հիմնադրման, ըստ բանկային գործունեության
ազգային պայմանագրով, կամ եթե «բանկ» բառի օգտագործման ն ըստ իրավա-կազմակերպական հատկանիշների:
իմաստից բխում է, որ խոսքը բանկային գործունեությանը չի վերա- Ըստ հիմնադրման կարգի առնտրային բանկերը լինում են.
բերում: 1. բաժնետիրական ընկերություն
«Բանկ» բառի ստուգաբանական վերլուծությունից զատ օրենքի 2. սահմանափակ պատասխանատվությամճբ ընկերություն
4-րդ հոդվածում բավարար հիմնավորմամբ իշխանության ն կառա- Յ. կոոպերատիվ բանկ:
վարման մարմինների համակարգում սահմանազատում է անցկաց- Առաջին երկու տեսակի բանկերի վրա տարածվում են բաժնետի-
վում բանկերի ն մյուս առետրային ն ոչ առնտրային կազմակերպու- րական ընկերությունների ն սահմանափակ պատասխանատվու-
թյունների գործունեության իրավական ռեժիմների միջն` համարե- թյամբ ընկերությունների վերաբերյալ օրենքները ն այլ իրավական
լով, որ բանկն իրավաբանական անձ է, որն իրավունք ունի օրեն- ակտեր, եթե «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ
քով սահմանված կարգով տրված լիցենզիաների հիման վրա իրա- օրենքն այլ բան չի սահմանում: Կոռպերատիվ է համարվում այն
կանացնել բանկային գործունեություն: բանկը, որի մասնակիցներից յուրաքանչյուրը, անկախ բանկի կա-
Բանկային օրենսդրությամբ` բանկային գործունեություն է հա- նոնադրական հիմնադրամում իրենց մասնակցության չափից, ունի
մարվում ավանդներ ընդունելը կամ ավանդներ ընդունելու առա- մեկ ձայնի իրավունք: Կոոպերատիվը ունի առնվազն երեք մասնա-
ջարկությամբ ն ավանդներ ընդունողի անունից հանդես գալը ն կից: Եթե հիշյալ բանկի մասնակիցների թիվը նվազում է երեքից,
ռիսկով դրանք տեղաբաշխելը` վարկեր, ավանդներ, դեպոզիտներ
տրամադրելու ն ներդրումներ կատարելու միջոցով: Առանց Կենտ- 1 Տե՛ս մանրամասն «Արդշինինվեստբանկ» ՓԲԸ կանոնադրությունը:

Տ3 54

ապա այն ենթակա է լուծարման կամ պետք է վեց ամսվա ընթաց- բանկերը իրականացնում են որնէ մեկ տեսակի բանկային գործառ-

քում լրացնի մասնակիցների թիվը՞: Կոոպերատիվ բանկի շահաբա- նություն. օրինակ` խնայողական կամ լիզինգային գործառնություն:
ժինները վճարելու, նոր մասնակիցներ ընդունելու, բանկում մաս- Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ հանրապետությունում
նակցությունը դադարեցնելու, ինչպես նան բանկի լուծարման դեպ- բանկային մարմինները հիմնականում ծավալում են բազմապրոֆիլ
քում բանկի կապիտալը մասնակիցների միջն բաշխելու կարգը գործունեություն:
սահմանվում է կոոպերատիվ բանկի կանոնադրությամբ: Գործող բանկային օրենսդրությունը կարգավորում է բանկերի
«Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» օրենքի 13-րդ իրավա-կազմակերպական կառուցվածքի խնդիրները, համաձայն
հոդվածը սահմանում է, որ բանկի մասնակից են համարվում նրա որի վերջիններս կարող են հանդես գալ մասնաճյուղեր ունեցող ն
հիմնադիրները: Բաժնետիրական ընկերություն հանդիսացող բան- մասնաճյուղեր չունեցող կազմակերպությունների կարգավիճակով:
կերում մասնակիցներն այդ բանկերի բաժնետերեր են, իսկ սահմա- ՀՀ տարածքում գործող բանկերին թույլատրվում է սահմանված
նափակ պատասխանատվությամճբ ընկերություն հանդիսացող բան- կարգով ՀՀ-ում ն նրա տարածքից դուրս հիմնել մասնաճյուղեր:
կերում ն կոոպերատիվ բանկերում` դրանց փայատերերը` անդամ- Բանկի մասնաճյուղը ըստ օրենքի իրավաբանական անձի կարգա-
ները: վիճակ չունեցող ն բանկից դուրս գտնվող առանձնացված ստորա-
Հանրապետության բանկային օրենսդրության առանձնահատ- բաժանում է, որը գործում է բանկի կողմից տրված լիազորություն-
կություններից մեկն էլ այն է, որ որոշակի սահմանափակումներ ն ների սահմաններում ն նրա անունից իրականացնում բանկային
արգելքներ են նախատեսված բանկի մասնակից-հիմնադիրների գործունեություն ն օրենքով նախատեսված ֆինանսական գործառ-
համար: Դա նույնպես պետք է դիտարկել ինքնուրույնության ար- նություններ:
տահայտություն: Այսպես, օրենքը հռչակում է, որ 31 պետական ն Հայաստանի Հանրապետությունում բանկային գործունեությու-
տեղական ինքնակառավարման մարմինները բանկի մասնակից նը խթանելու նպատակով օրենսդիրը Օտարերկրյա բանկերին իրա-
կարող են լինել օրենքով սահմանված դեպքերում ն կարգով: Բան- վունք է վերապահում ՀՀ տարածքում հիմնել մասնաճյուղեր ն ներ-
կի մասնակից չեն կարող լինել կուսակցությունները ն արհեստակ- կայացուցչություններ: Օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերն, ի
ցական միությունները: Նրանք կարող են լինել միայն ավանդա- տարբերություն ՀՀ տարածքում գործող բանկերի, բանկային գոր-
տուներ: ծունեություն ն ֆինանսական գործառնություններ են իրականաց-
Առետրային բանկերի կարգավիճակի առանձնահատկություն նում միայն լիցենզիայի հիման վրա: Հանրապետության Կենտրո-
պետք է համարել այն, որ վերջիններս կարող են գործել ինչպես նական բանկի խորհրդին իրավունք է վերապահվում Օտարերկրյա
զուտ մասնավոր կապիտալի, այնպես էլ խառը (պետական ն մաս- բանկի մասնաճյուղի կողմից ՀՀ տարածքում ավանդներ ընդու-
նավոր) կապիտալի հիման վրա: նելու համար լրացուցիչ պայմաններ սահմանել: Այդ պայմանները
Ըստ բանկային գործառնությունների ծավալի բանկերը գործում պետք է միննույնը լինեն բոլոր օտարերկրյա բանկերի, 31 տարած-
են ա/ համընդհանուր ն բ/ մասնագիտացված սկզբունքներով: Համ- քում գործող բոլոր մասնաճյուղերի համար:
ընդհանուր համարվում են այն բանկերը, որոնք իրականացնում են Բացի մասնաճյուղերից առնետրային բանկերը, որպես տեղական
լայն շրջանակի բանկային գործառնություններ: Մասնագիտացված մարմիններ` կարող են ունենալ ներկայացուցչություններ: Բանկի

ներկայացուցչությունը բանկի` իրավաբանական անձի կարգավի-
ճակ չունեցող ն բանկից դուրս գտնվող առանձնացված ստորաբա-

1 Տեխ ՀՅ օրենքը «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին», հոդվ. 12:

55 56

ժանումն է, որը ներկայացնում է բանկը, ուսումնասիրում է շուկան,

բանկի անունից կնքում է պայմանագրեր, իրականացնում է համա- Հաաա ԳԼՈՒԽ |||

նման այլ գործողություններ: Ներկայացուցչությունը բանկային

գործունեություն ն «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԿԱՅԻՆ
ՀՀ օրենքով սահմանված ֆինանսական գործառնություններ իրա- ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԱՌԱՐԿԱՆ, ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ, ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

կանացնելու իրավունք չունի: ԵՎ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Հանրապետության բանկերը նրա տարածքից դուրս կարող են
հիմնել ներկայացուցչություններ:

Օրենքով առնտրային բանկերին թույլատրված է ունենալ նան
գործառնական գրասենյակներ: Այդ գրասենյակները հանդիսանում
են բանկի կամ նրա մասնաճյուղի, այդ թվում` օտարերկրյա բանկի Հայաստանի Հանրապետության իրավունքի համակարգի ար-
մասնաճյուղից դուրս գտնվող առանձնացված գրասենյակ (կետ), դիական խնդիրներից է բանկային իրավունքի առարկայի հասկա-
որը գործում է բանկի կողմից տրված լիազորությունների սահման- ցության պարզաբանումը: Խնդրի լուծման նպատակով անհրա-
ներում ն նրա անունից կարող է իրականացնել բանկային ն «Բան- ժեշտ է ուսումնասիրության ոլորտում առանձնացնել բանկային
կերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքով նախատես- իրավունքի կարգավորման առարկան ն իրավունքի տեսության ժա-
ված ֆինանսական գործառնությունների մի մասը: մանակակից նվաճումների հիման վրա պարզել նրա տեղը հան-

Հայաստանի Հանրապետության բանկային մարմինների կար- րապետությունում ձնավորվող իրավունքի նոր համակարգում:

գավիճակի առանձնահատկությունները գործնականում արտա- Հիմնահարցի լուծման համար հիմք կարող են ծառայել իրա-
հայտված են բանկերին վերապահված իրավասության շրջանակ- վունքի բնագավառում իրավաբանների տեսական աշխատանքի
ներով: արդյունքները: Չնայած այսօր զարգացած մի շարք երկրներում
բանկային գործունեության բնագավառում պետությունները հա-
րուստ փորձ են կուտակել, այնուամենայնիվ բանկային գործու-
նեության իրավական կարգավորման ուղղությամբ դեռնս քիչ
աշխատանք է կատարվել:
Մեր հանրապետությունում բանկային իրավունք առարկայի հիմ-
նահարցերի լուսաբանման արդյունավետության վրա բացասաբար
է անդրադառնում նան իրավունքի տեսության մի շարք հարցերի
դեռնս ոչ բավարար մշակված լինելը: Դա ամենից առաջ վերաբե-
րում է 41 իրավունքի համակարգի հետ կապված հիմնախնդիրնե-
րին:
Ներկայումս բանկային իրավունքի տեսական ն ուսումնական
գրականության հիման վրա փորձ է արվում մասնակի վերլուծու-

թյան ենթարկել բանկային իրավունքի կարգավորման առարկայի ն

ՏՂ. Բանկային իրավունքի առարկայի ն կարգավորման
մեթոդի հասկացությունը

57 58

մեթոդի հասկացության հարցը` նպատակ ունենալով ցույց տալ հաստատված նրա՝ իրավունքի հիմնական ճյուղ ճանաչելու հարցը:

նրա տեղը հանրապետության իրավունքի ընդհանուր համակար- Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ հայ իրականության մեջ
գում: իրավունքի ճյուղ ճանաչելու հարցը լուծվում է ոչ թե օբյեկտիվ
Վ`Հ բանկային իրավունքի առարկայի ինքնուրույնությունը պայ- անհրաժեշտության պահանջներից ելնելով, այլ այս կամ այն հե-
մանավորված է մի շարք գործոններով, որոնց առանցքը, ինչպես տազոտողի ցանկությամբ, ուբյեկտիվորեն:
ժամանակին ճիշտ նկատել են իրավագետները, հանդիսանում են Այսօր մեր հանրապետության իրավաբանների ն գիտամանկա-
հատկապես հարաբերությունների իրավական կարգավորման սահ- վարժական հիմնարկների հրապարակումներում հանդիպում ենք
մանների շարժունակությունը, որպես բարդ դիալեկտիկական իրավունքի այս կամ այն ճյուղին նվիրված հետազոտություններ,
գործընթաց, որի շնորհիվ ծնունդ են առնում ինչպես նոր իրավա- որոնց հեղինակները իրավունքի, նրա համակարգի, ճյուղի, ինստի-
կան ինստիտուտներ, այնպես էլ իրավունքի ճյուղեր": տուտի, ինչպես նան օրենսդրության համակարգի ձնավորման
Իրավական կարգավորման ոլորտների փոփոխությունները սկզբունքներից ն գոյություն ունեցող իրավական տեսություններից
այսօր կարող են ընթանալ մի շարք գործոնների ուժով, որոնք պայ- անտեղյակ` կոչ են անում, օրինակ, ֆինանսական իրավունքից մե-
մանական ընդհանրացումների ճանապարհով կարելի է դասակար- խանիկորեն անջատել, բաժանել հարկային ն վարկային իրավա-
գել երեք խմբի. կան ինստիտուտները ն դրանք ճանաչել որպես իրավունքի ինքնու-
1. Իրավական կարգավորման սահմանային ոլորտների ընդ- րույն ճյուղ՝` մոռանալով, որ ֆինանսական իրավունքի` որպես իրա-
լայնում ի հաշիվ նախկինում իրավական կարգավորում չու- վունքի ինքնուրույն ն հիմնական ճյուղի ճանաչման գործընթացը
նեցող սոցիալական իրականության, ունի հազարամյա պատմություն, որ ֆինանսական իրավունքը ըն-
2. Իրավական կարգավորման ոլորտների վերաբաշխում իրա- դունված է որպես դրամական միջոցների հավաքման, բաշխման ն
վունքի առանձին ճյուղերի միջն, օգտագործման հարաբերությունները կարգավորող իրավունքի
Յ. Սոցիալական կարգավորման ձների իրավական փոփոխու- ճյուղ: Հետնաբար, նրանից հանել դրամական միջոցների հավա-
թյուններ: քումը ն այն դարձնել առանձին-ինքնուրույն հարկային իրավունքի
Հիշատակված գործոններով են պայմանավորված ինչպես իրա- ճյուղ նշանակում է հիմնովին լուծարել միջազգային ճանաչում
վունքի այս կամ այն ճյուղին վերաբերող օրենսդրության զարգա- ստացած իրավունքի համակարգը, այն էլ մտացածին, երբ որնէ նոր
ցումը, որպես իրավունքի դրսնորման արտաքին ձն, այնպես էլ հա- ն հիմնավոր փաստ չի բերվում: Խոսքը հավասարապես վերաբե-
մապատասխան իրավունքի ճյուղի ձնավորումը ն ինքնուրույնու- րում է նան ֆինանսական իրավունքի հիմնարար այնպիսի իրավա-
թյունը իրավունքի համակարգում: կան ինստիտուտների, ինչպիսիք են բանկային (վարկային) կամ
Ընդհանուր ճանաչում գտած տեսական այս դրույթները հավա- բյուջետային իրավահարաբերությունների զանգվածը: Կարծում
սարապես վերաբերում են նան բանկային իրավունքին, որը հա- ենք` լավագույն դեպքում հիշատակված ֆինանսաիրավական ինս-
վակնում է այսօր ՀՀ իրավունքի համակարգում ինքնուրույն հան- տիտուտները կարող են սոսկ տեսական առումով ճանաչվել որպես
դես գալու: Իհարկե նրա ինքնուրույնությունը հարաբերական է, ֆինանսական իրավունքից սերված, հարաբերականորեն ինքնու-
քանի դեռ միջազգային չափանիշներով իրավաբանների կողմից չի րույն իրավունքի ճյուղեր:
Բանկային իրավունքի առարկայի ինքնուրույնությունը ըստ վե-
' Տես մանրամասն պ.Ճ. 11601618, ՕՀԾՅՇԵ-ՃՈՇՇձ 16246810 ճՃծրծձնն ճ1- րը հիշատակված սկզբունքների` բխում է ՀՀ Սահմանադրությու-

88ծճճ181 օձճ11486ձ850ՈԵ8ձ, ՝Լծճձ, 1., 1979, էջ 140-141.

59 60

նից, Ազգային ժողովի ն կառավարության կողմից ընդունած իրա- կան լուծում տալ այն հիմնախնդիրներին, որոնք տեղ են գտել ընդ-

վական ակտերից, որոնք ուղղված են հանրապետության բանկային հանուր ֆինանսական ն բանկային իրավունքի գիտության մեջ:

համակարգի հաստատմանը, վարկային ն հաշվարկային համա- Բանկային իրավունքի առարկայի ինքնուրույնության անհրա-
կարգի կատարելագործմանը, բանկերի դերի հետագա բարձրաց- ժեշտությունը բխում է նան իրավունքի զարգացման ն կատարելա-
մանը: գործման անհրաժեշտությունից: ՀՀ պետական մարմինների կող-

Բանկային իրավական հարաբերությունները կարգավորող նոր- մից հասարակության հիմնարար հարաբերությունների վրա ներ-
մերի վերլուծությունը ն հանրապետության սահմանադրության ու գործության միջոցների աճը հանգեցնում է իրավական հարաբերու-
օրենսդրության պահանջներին դրանք համապատասխանեցնելն թյունների ընդլայնմանը, որն, իր հերթին, հանրապետության իրա-
այսօր օրենսդրության կատարելագործման կարնոր խնդիրներից վաստեղծ գործունեության ընդլայնման ե կատարելագործման
են: Նման խնդիրների հաջող լուծումով է պայմանավորված բանկա- անհրաժեշտություն է առաջացնում: Ձնավորվող իրավունքի զար-
յին իրավունքի առարկայի ինքնուրույնությունը: Արդյունավետ կլի- գացման ընթացքում երնան են գալիս նոր, բնույթով առանձնահա-
նի վերանայել նան իրավունքի մի շարք համալիր ճյուղերի գոյու- տուկ բանկային հասարակական հարաբերություններ, որոնք իրենց
թյան հարցը, որոնցում եղած իրավանորմերը մի շարք այլ հարաբե- յուրահատուկ կարգավորման իրավական նորմերով ուշադրության
րությունների հետ միասին կարգավորում են հանրապետության են արժանանում, որպես նոր բանկային իրավունքի ինքնուրույն
բանկային գործունեության ոլորտը: ճյուղ:

Այսօր, ավելի քան երբնէ, աճում ն ամրապնդվում է ֆինանսա- Վերոհիշյալ միտքը ամբողջությամբ վերաբերում է բանկային
վարկային մարմինների համակարգը: Այն համալրվում է քաղաքա- իրավունքին: Հասարակական հարաբերությունների ռեալ համակ-
կան ն մասնագիտական բարձր որակավորում ունեցող այնպիսի ցությունը այսօր բանկային գործունեության բնագավառում այն-
կադրերով, որոնք իրենց ամենօրյա գործունեության ընթացքում քան է ընդլայնվել ու բարդացել, որ ծայրահեղ ահնրաժեշտություն է
օժանդակում ն ապահովում են բանկային օրենսդրության էության առաջացել ֆինանսական իրավունքի համակարգում ճանաչել բան-
ճիշտ ըմբռնումը Ա հասարակական կյանքում դրա անշեղ իրակա- կային իրավունքը որպես իրավունքի հարաբերականորեն ինքնու-
նացումը: 131 բանկային համակարգը կյանքի է կոչված իրականաց- րույն ճյուղ: Այսպիսով, մեր հանրապետությունում ֆինանսական
նելու Հանրապետության նախագահի, Ազգային ժողովի ն կառա- իրավունքում բանկային իրավունքի ինստիտուտի ինքնուրույնու-
վարության դրամավարկային քաղաքականությունը: ՀՀ Ազգային թյան հարցը իրավունքի տեսության մեջ ոչ միայն ՀՀ բանկային
ժողովը ն 11 նախագահը հոգ են տանում 31 Կենտրոնական բանկը գործունեության պրակտիկայից բխող անհրաժեշտություն է, այլն
բանիմաց կադրերով համալրելու համար: Լայն հնարավորություն է իրավունքի համակարգման կարնորագույն պահանջներից:
ստեղծվում կադրերի ընտրության ն ճիշտ տեղաբաշխման, բան- Իրավունքի տեսության ոլորտում կատարված ուսումնասիրու-
կային գործունեության ընթացքում ֆինանսական կարգապահու- թյունները ցույց են տալիս, որ բանկային իրավունքի առարկայի
թյան ապահովման ն բանկային օրենսդրության ամրապնդման հա- հասկացության ն իրավունքի համակարգում նրա գրաված տեղի
մար: Հետնաբար, բանկային գործունեության ուսումնասիրությունը հարցը իրավաբանական գրականության մեջ տեսական մեծ վեճերի
նս բանկային իրավունքի առարկայի հարցը դեռես չլուծված խնդրի առարկա է: Մեր խնդիրն է` ֆինանսների ոլորտում ծավալվող հա-
է վերածում` անհրաժեշտություն առաջացնելով իրավական վերլու- րաբերությունների հետազոտության միջոցով փորձել լուսաբանել
ծության ենթարկել այդ գործունեության հարուստ փորձը, վերջնա- բանկային իրավունքի առարկայի հասկացությունը ն այն սահմա-

61 62

նազատել վարչական, քաղաքացիական ն այլ իրավահարաբերու- դրույթներին: Այն ծնունդ է առնում ֆինանսական իրավունքից,

թյուններից: գործնականում իրեն զգացնել է տալիս քաղաքացիական-պայմա-
Այժմ, ավելի քան երբնէ, մեր երկրում ակտիվ աշխատանք է նագրային իրավահարաբերություններում ն բանկային գործու-
տարվում օրենսդրության համակարգման ուղղությամբ: Այս կա- նեության պրոցեսում ծագող մեծածավալ հարաբերությունների
պակցությամբ կարնոր նշանակություն է ձեռք բերել իրավունքի հա- իրավական կարգավորման ուժով ձգտում է առանձնանալ որպես
մակարգի հետ կապված այնպիսի հարցերի ուսումնասիրությունը, ինքնուրույն իրավունքի ճյուղ:
ինչպիսիք են իրավունքի համակարգի միասնությունը, առանձին Ինչպես վկայում է բանկային օրենսդրության իրացման փորձը,
ճյուղերի բաժանմանը ն ներքին ճյուղային կառուցվածքին վերաբե- բանկային իրավունքի կարգավորման առարկան կազմում են բան-
րող հարցերը: կային գործունեությունը ե վարկահաշվարկային հարաբերություն-
Իրավունքի մի խումբ տեսաբաններ ժամանակին գտնում էին, որ ները, որոնց զգալի մասը ծագում է վարկի, հաշվարկի կամ ֆինան-
իրավունքի համակարգը կազմված է իրավունքի ճյուղային երկու սական լիզինգի կապակցությամբ կնքված քաղաքացիա-իրավա-
խմբերից` ա/ հիմնական ն բ/ համալիր: Հիմնականը պետական, կան պայմանագրերից: Հետնաբար, բանկային իրավունքին, որպես
վարչական, քաղաքացիական, քրեական իրավունքի ճյուղերն են: համալիր ն հարաբերականորեն ինքնուրույն իրավունքի ճյուղին
Իրավունքի համալիր ճյուղերը պարունակում են այնպիսի վար- ներհատուկ են ֆինանսական ն քաղաքացիական իրավունքի կար-
քագծի կանոններ, որոնք միաժամանակ վերաբերում են ինչպես գավորման առարկան կազմող դրամական ն գույքային իրավահա-
իրավունքի հիմնական ճյուղերին, այնպես էլ ներքին կարգավոր- րաբերությունները: Այսպիսով, բանկային իրավունքի կարգավոր-
ման տեսակետից ունեն միայն իրենց ներհատուկ կարգավորման ման առարկան կազմում են այն բազմածավալ հասարակական հա-
առարկա: Իրավաբանական գրականության մեջ շատ հեղինակներ, րաբերությունները, որոնք ծագում են բանկային համակարգի
պաշտպանելով համալիր իրավունքի ճյուղի տեսությունը` նպա- մարմինների գործունեության հետնանքով:
տակ ունեն հասնել իրավունքի գիտականորեն հիմնավորված հա- Բանկային իրավունքի առարկայի հասկացության պարզաբա-
մակարգմանը: Այսպիսի ընդհանրացման հետնանքով իրավունքի նումից հետո անհրաժեշտ է բացահայտել նրա կարգավորման մե-
մի շարք տեսաբաններ, ժխտելով համալիր իրավունքի ճյուղերում թոդը, առանց որի իրավագիտության մեջ խոսք չի կարող լինել
առարկայական միասնության առկայությունը, իրավունքի ընդհա- բանկային իրավունքի` որպես իրավունքի ճյուղի մասին: Իրա-
նուր համակարգից դուրս էին մղում օբյեկտիվորեն գոյություն վունքի ցանկացած ճյուղի կարգավորման մեթոդ ասելով պետք է
ունեցող մի շարք համալիր իրավունքի ճյուղերը՞: հասկանալ յուրահատուկ եղանակների, միջոցների, հնարքների
Ժամանակի հրամայականով այսօր, բանկային իրավունքը, որ- համակարգ, որոնց միջոցով իրավունքը ներգործում է հասարա-
պես հարաբերականորեն ինքնուրույն իրավունքի ճյուղ, ամբողջո- կական հարաբերությունների վրա` սահմանելով մասնակիցների
վին հանգում է «համալիր իրավունքի» ճյուղերի տեսության վարքագծի կանոնները, նրանց վերապահելով իրավունքներ ն

նրանց վրա դնելով պարտականություններ":

1 Տես մանրամասն, ԾՅ6644 Ք.1., Բ 84186586 1 16881855 ՀՇ ճՃծՇՈԵՅՆՃ

Յծ181828181 16ձ88, (84561656 "ճՃ11Ծ2ոն Ո184Եոճ188
ձ8151ծ6ծ6Ծձծծ814885 5 Շծ1ձ1848485 16ձձձ7). Բօձ.-81 ձՃ1 արք, 1.,
1962: ՔՀձՅԼ 666 Ճ.Ճ., Հո118Յ104 ՊՃ11656ն ՓԾՅՀԾՇՇ Ճմմձծոճ181 1 Տես մանրամասն, Ճ. Ճ. ՔՀՅԾՆ651, ՀՅԵՏՃ 16Ծեճ58181 Ծմծ6ծ6188157
ՇՇՀձ1Ո18181 ՀԾձճձ, 1է., 1960: Ճծձծծճն Ա.1., 1Ծճ8185ն Հ ճՃծճծձնձ (Փ856Ծ8ծծ-488654 41Ծ144810), ՝ԾՇՃՏՀՃՈՑՃՄ7 ՀՀծծձծձծծ8ձ՛, 1. 1976,
Ճ188ծճճ481 ՅԾձթմձ1Ո6181 16ձձձ, էջ, 1960. Ճծծ. 84: ՃԾձՅաԼՈՇՆ8 1Ծձ82, «ձնծմ 1468ձ, 1., "՝Ծծճծ", 1977, էջ 15.

63 64

Ժամանակակից իրավագիտության մեջ իրավունքի ճյուղերի նավոր իրավունքի ճյուղերին, օրինակ` քաղաքացիական, աշխա-

կարգավորման մեթոդների կապակցությամբ ես արտահայտվում են տանքային, ընտանեկան:
տարբեր կարծիքներ: Ընդհանրացնելով ժամանակին ն այսօր ար- Այսպիսով, որպես բանկային իրավունքի առանձնահատկու-
տահայտված կարծիքները` կարելի է ասել, որ իրավական կարգա- թյուն, բանկային գործունեության իրականացման ընթացքում ծա-
վորման մեթոդներն ունեն երկու ուղղություն. գող հասարակական հարաբերությունները կարգավորվում են ինչ-
1) Իրավունքի յուրաքանչյուր ճյուղ ունի իր սեփական մեթոդը, պես դիսպոզիտիվ, այնպես էլ իմպերատիվ բնույթի իրավական ներ-
2) իրավունքի բոլոր ճյուղերը կիրառում են միասնական իրա- գործության միջոցներով:
վունքի միջոցներ": Բանկային իրավունքի, որպես ինքնուրույն իրավունքի ճյուղի
Բանկային իրավահարաբերությունների կարգավորման պրակ- հիմնահարցը իրավագիտական հրապարակներում սկսեց ակտի-
տիկան խոսում է այն մասին, որ իրավական այս ինստիտուտին վանալ 1990-ական թվականներին` կապված բանկային գործարք-
ներհատուկ են իրավական կարգավորման միասնական մեթոդնե- ների նոր տեսակների ն թվաքանակի աճի հետ: Ժամանակին ձնա-
րը, որոնք դրսնորվում են իշխանակազմակերպական, արգելքնե- վորված իրավական պետություններում երբեք փորձ չի արվել գի-
րի ն թույլատվության եղանակների կիրառմամբ: Վերջիններս տականորեն լուծել բանկային իրավունքի առարկայի, կարգավոր-
իրենց ամբողջության մեջ կազմում են հասարակական հարաբե- ման մեթոդի ն հատկապես հասկացությանը վերաբերող հիմնա-
րությունների վրա իրավական ներգործության բանկային միջոց- հարցեր` չնայած առանձին իրավաբան-գիտնականների այս թեմա-
ների բովանդակությունը: Եթե իրավունքի տարբեր ճյուղեր կիրա- յով կատարված հետազոտություններում փորձեր արվել են բնու-
ռում են այդ միջոցներից միայն մեկը, ապա բանկային իրավուն- թագրել բանկային իրավունքը որպես սոցիալական իրականության
քում հիշատակված բոլոր միջոցները կիրառվում են համատեղ, արտահայտություն:
երբեմն նույնիսկ մեկ իրավահարաբերություն կարգավորելիս, Արտասահմանյան մի շարք իրավաբաններ իրենց աշխատու-
օրինակ` վարկավորում, հաշվարկներ իրականացնելիս: թյուններում բանկային իրավունքը համարել են ֆինանսական իրա-
Ավանդաբար իրավունքի բնագավառում օգտագործվող հասա- վունքի ենթաճյուղ, իսկ ֆրանսիացի իրավաբաններ Կ.Գավալդը ն
րակական հարաբերությունների կարգավորման իրավաբանական Ժ.Ստուֆլեն 1974թ. Փարիզում համատեղ հրատարակած իրենց
եղանակները երկուսն են՝ «Բանկային իրավունք» աշխատության մեջ նշում են, որ բանկային
1) իմպերատիվ կամ կատեգորիկ, իրավունքի օբյեկտ հանդիսանում է բանկային մարմինների իրա-
2) դիսպոզիտիվ: վական կարգավիճակի, բանկային գործունեության ն գործառնու-
Իմպերատիվ մեթոդը կիրառվում է վարչական - ֆինանսական թյունների իրավական կարգավորումը": Հետագայում այս հեղինակ-
իրավունքի ճյուղերում, որը ենթադրում է իրավահարաբերության ները վերանայելով իրենց ուսմունքը բանկային իրավունքի մասին`
կողմերի անհավասարություն: Դիսպոզիտիվ մեթոդը սահմանում է 1990թ. հրատարակած «Վարկային իրավունք» աշխատության մեջ
վարքագծի ընտրության հնարավորություն, որին ներհատուկ է ավելի են ընդլայնել բանկային իրավունքի հասկացությունը ի հա-

իրավահարաբերության կողմերի հավասարությունը: Այսօր կարգա-
վորման դիսպոզիտիվ մեթոդը կարելի է ասել, որ բնորոշ է մաս- '

Տե'ս մանրամասն, 5.1. ՕՅՅՇՇ18, 15882838 118615481ծ4

Ճ1Ո68ՅԾո58811181 ձճլճն, Պա, 1., 1947: Ք.Ա. ՃծԾՅՅծ-, 1-86Ծ6ծ

Տես մանրամասն, Ճ.1. ՊՃոձԾՇ1, ՊՃ.Ճ.886513166566656, Ծ.1.Բ10618, Ո1ՅՃԾՈՅ381 Ճա161Յոճն81 588, 5., 1952, էջ 16: ՕՅոռ|ցօ Շ., Տէօս/Ո6է Ս. ոօ
Ճո161ծ85ԾԾծծծ8118 1Ծձ81 Ք1ոՊՇՇՈՅՆՃ6 ԾՅձմձԾձծՀծ, 1., 1997, էջ 31-37. ժ6 |Թ ԵՅոցսծ, ՔՅՈՏ, 1974, ք. 6.

65 66

շիվ բանկային գործունեություն իրականացնող վարկային մարմին- Տ2. Բանկային իրավունքի տեղը ՀՀ իրավունքի

ների՛: համակարգում, կապը իրավունքի

Գիտական ուսումնասիրությունների արդյունքում, երբ ֆինան- մյուս ճյուղերի հետ
սաիրավական իրավահարաբերությունների զանգվածից բավարար
չափով սահմանազատված են բանկային գործունեության գործըն- Հայրենական իրավաբանական գրականության մեջ պատշաճ
թացում ծագող հարաբերությունները, բանկային իրավունքը, որ- մշակում չի ստացել Հայաստանի Հանրապետության իրավունքի
պես հարաբերականորեն ինքնուրույն իրավունքի ճյուղ, կարելի է համակարգում բանկային իրավունքի տեղի հարցը: Ժամանակին ն
ընդունել որպես բանկային իրավանորմերի համակցություն, որոնք այսօր արտահայտված իրարամերժ տեսակետների վերլուծություն-
սահմանված են պետական իշխանության մարմինների կողմից ն ները հնարավորություն կընձեռեն պարզելու բանկային իրավունքի
ուղղված բանկային հասարակական հարաբերությունների կարգա- տեղը իրավունքի համակարգում:
վորմանը, ծագում են ինչպես բանկային համակարգի սահմանման, Այսպես, իրավագետների մի մասն այն կարծիքին է, որ բանկա-

այնպես էլ բանկային գործունեության գործընթացում` նպատակ
հետապնդելով ապահովել անհատի ն սեփականության տարբեր
ձների վրա հիմնված կազմակերպությունների դրամական ն գույ-
քային պահանջները:

յին իրավունքը հանդես է գալիս որպես ինքնուրույն իրավունքի
ճյուղ, իսկ երկրորդ խումբը գտնում է, որ բանկային իրավունքը
պայմանավորված է սահմանադրական, վարչական, ֆինանսական
ն քաղաքացիական իրավունքի նորմերով ու սկզբունքներով: Բան-
կային իրավունքի մի շարք հիմնահարցեր վերջին տարիներին
իրենց լուծումն են ստացել իրավաբանական գրականության մեջ:
Իրավաբան հեղինակների մի մասը պաշտպանում է ժամանակին
առաջ քաշված «համալիր իրավունքի» տեսությունը, համաձայն
որի բանկային իրավունքը պետք է դիտել ոչ թե որպես իրավունքի
ինքնուրույն ճյուղ, այլ որպես իրավունքի համալիր ճյուղ, որը պա-
րունակում է սահմանադրական, վարչական, ֆինանսական, ինչպես
նան քաղաքացիական իրավունքի նորմեր` կարգավորելով բանկա-
յին գործունեության տարբեր կողմերը:

Իրավագետ Ի.Ս.Գուրնիչը, հակադրվելով ֆինանսական իրա-
վունքը որպես իրավունքի ինքնուրույն ճյուղ ընդունող տեսության
կողմնակիցներին, գրում է. «Ֆինանսական իրավունքը որպես իրա-
վունքի ինքնուրույն ճյուղի տեսության կողմնակիցների հիմնական
սխալն այն է, որ վերջիններս անտեսում են ֆինանսական իրավա-
հարաբերությունները կարգավորող նորմերի «կոմպլեքսային բնույ-
թը»: Ի.Ս.Գուրնիչը իր տեսակետը հիմնավորելու համար վկայակո-
չում է այն փաստը, համաձայն որի «բյուջետային ն հարկային իրա-

1 Տե'ս, ՕՁԿՁԱՅՁ Շ., ՏէԾս(Ո6է Ս. ոօէ մս Շոօժ/է 1-Շ616 176. ՔՅՈՏ, 1990, ք.2.

67 68

վունքը համալրվում է պետական ն վարչական իրավունքի նորմե- վունքի այս երկու ճյուղերի նույնացման, առավել նս բանկային

րով, իսկ վարկավորումը ն հաշվարկները կատարվում են պետա- իրավունքի, որպես ենթաճյուղի իրավունքի համակարգում գրաված
կան բանկի միջոցով, որի գործունեության ընթացքում ծագած իրա- տեղի հարցի լուսաբանման համար:

վահարաբերությունները կարգավորվում են քաղաքացիական, ֆի- Իրավաբանական գրանության մեջ իրավագետների մեկ այլ
նանսական ն վարչական իրավունքի նորմերով»: Այսպիսի ընդ- խումբ այն կարծիքն է պաշտպանում, որ բանկային իրավունքը, որ-
հանրացման միջոցով Ի.Ս.Գուրնիչը անում է այն հետնությունը, որ պես կոմպլեքսային իրավունքի ճյուղի դասական օրինակ, պարու-
բանկային իրավունքը, որպես իրավունքի ինքուրույն ճյուղ, գոյու- նակում է նան սահմանադրաիրավական նորմեր:

թյուն չունի, դա պարզապես ֆինանսական իրավունքի ենթաճյուղի Պատշաճ հիմնավորումից զուրկ է նան այս տեսությունը, քանի
իրական օրինակ է՛: որ սահմանադրական իրավունքը միայն սահմանում է պետության

Հիշատակված տեսությունները ժամանակի առումով թերնես ավե- բանկային գործունեության հիմնական սկզբունքները, մինչդեռ
լի հին են, քան բանկային իրավունքի` որպես իրավունքի ինքնու- բանկային իրավունքը հենվելով սահմանադրական նորմերի նա-
րույն ճյուղի ձեավորման տեսությունը, ուստի բանկային իրավուն- խանշվող ելակետային դրույթների վրա` մեծ մասամբ այդ դրույթ-
քի կարգավորման մեթոդի իմաստը պարզաբանելու ն ճիշտ ընկա- ներն անմիջականորեն արտահայտում է իր նորմերում ն պետու-
լելու համար նպատակահարմար է անդրադառնալ իրավական կար- թյան բանկային գործունեության ընթացքում դրսնորվող վարկային,
գավորման մեթոդի` Մ.Գ. Շարգարոդսկու ն Օ.Ս.Իոֆեի տեսություն- հաշվարկային ու բանկային այլ գործունեությունից բխող հարաբե-
ներին, որոնք պարզություն կմտցնեն նոր ձնավորվող իրավունքի րության շրջանակում հանդես է գալիս որպես այդ հարաբերություն-
այս կամ այն ճյուղի ինքնուրույնությունը ճանաչելու հարցում: ների իրավական կարգավորիչ:

Այն պնդումները, թե բանկային իրավունքը չի կարող դառնալ Այսօր իրավագիտության տեսության մեջ խիստ վիճահարույց են
իրավունքի ինքնուրույն ճյուղ, քանի որ հանպատրաստից ամբող- նան ֆինանսաբանկային ն քաղաքացիական իրավունքի փոխա-
ջովին օգտագործում է ֆինանսական ն քաղաքացիական իրավուն- դարձ կապի ն բանկային իրավունքի ինքնուրույն գոյության հարցե-
քի ճյուղերի մեթոդը, ինչպես նշում են վերը հիշատակված հեղի- րը: Քաղաքացիական իրավունքի տեսաբանները ֆինանսաբան-
նակները` նույնպես հիմնավոր չեն հնչում, քանի որ բանկային գոր- կային ն քաղաքացիական իրավունքի փոխհարաբերությունների
ծունեությունը իրավական կարգավորում է ստանում ոչ միայն ֆի- եզրը համարում են իրենց բնույթով ընդհանուր գույքային-դրամա-
նանսական, այլն սահմանադրական, քաղաքացիական ն ֆինան- կան հարաբերությունները, որոնք մեկ ընդհանրության մեջ կազ-
սական իրավունքի ճյուղերի մեթոդով: Հետնաբար, Մ.Գ. Շարգա- մում են քաղաքացիական ն բանկային իրավունքի կարգավորման
րոդսկու ն Օ.Ս. Իոֆեի առաջ քաշած վարչական ն ֆինանսական առարկան: Այս ընդհանրացումներից զատ, վերջիններս խիստ
իրավունքի միասնության հարցը դեռես որոշիչ ն բավարար չէ իրա- առանձնահատուկ են, որոնցով սահմանազատվում են միմյանցից:

Այս հակասություններով է, որ իրավագետ Տ.Բարսեղյանը իր «ՀՀ
' Տես մանրամասն, տ.Ջ. ՊՃՇԾՅՅՏ-, 1:8Ծ65 ՆՅՅՏՃԵՐՇՆՅ1 ճաք618ո61848 քաղաքացիական իրավունք» դասագրքում առավել քան հիմնավոր

1588, 8., 1952, էջ 16, 26.
2 Տես մանրամասն, 1.ճ. ՓՉՀԾՃՅԾՅՅԵՏԵ6, 1.8. ՆԵՅ6Ճ, 1 ՊՃծոծճէձ ն համոզեցուցիչ լուսաբանում է հիշատակված իրավունքի ճյուղերի

Ո1885ո6581 126ձճ8, ՝ԱՅՂՏՅԵՈՅՆՃ Ճ1ոծճծԾՈԵ81 Հ 16ծձճ17, 1957, Ա 6, 1ՃծԾ. փոխկապվածության ն իրավական կարգավորման առանձնահատ-

106-110: 1.Բ. 1ՇոՅ16ծ1, ԱՀՃճծոճՆ1Ճ ձթճտձծ118 16ձ81, ՝ՔԾՇՅՀ-Ճոճձժ `
ԵԵԽԵԶԵՔԵՔԵ»5 ԼՂՆԼ--գՔգՕ.- կությունները` նշելով, որ իրավահարաբերության կողմերի հավա-

69 70

սարության ն կամահայտնության ազատ դրսնորման բացակայու- որոնք կարգավորում են վարկային ն բանկային մարմինների կազ-

թյունն է ընկած ֆինանսաբյուջետային իրավունքի ն քաղաքացիա- մակերպման ն գործունեության կարգը, նրանց կողմից իրականաց-
կան իրավունքի նորմերով կարգավորվող գույքային հարաբերու- վող բանկային գործառույթները":
թյունների սահմանազատման հիմքում: Այնուհետն հետագա շա- Գրեթե նույնաբովանդակ վերլուծության ենք հանդիպում Ն.էրիա-
րադրանքում միանգամայն հիմնավոր հանգում է այն եզրակացու- շվիլու «Բանկային իրավունք» դասագրքում, որտեղ հեղինակը նա-
թյան, որ հիշյալ իրավունքի ճյուղերի փոխհարաբերություններում խորդ բնութագրին ավելացնում է «բանկերի հանրային ն հաճա-
գործում են ֆորմուլյար (տիպապայմանագրային) իրավունքի խորդների հետ մասնավոր հարաբերությունների բանկային իրա-
դրույթները` հարաբերությունների մեջ մտնելու առանց հարաբե- վական կարգավորումը»- հասկացությունը, որն ըստ էության ոչինչ
րության պայմանների փոփոխման իրավունքի, վկայակոչելով բան- չի փոխում նախկին հեղինակի բանկային իրավունքի հասկացու-
կային իրավահարաբերություններին ներհատուկ այնպիսի առանձ- թյան բնութագրից` վկայակոչելով միայն իրավահարաբերության
նահատկություններ, որոնց ուժով անձն իրավունք ունի բանկային սուբյեկտներին:
մարմնից վարկ վերցնել, բայց վարկի չափը, գանձվող տոկոսները, Վերջին շրջանի հրապարակումներից միայն «Ֆինանսական ն
վերադարձման ժամկետները ն մյուս պայմանները փոփոխելու բանկային իրավունք» բառարան-ուղեցույցի հեղինակներն են, որ
իրավունք չունի: Ինչպես տեսնում ենք, այս հարաբերություններում բանկային իրավունքը մասամբ համարելով ֆինանսական իրա-
առկա է կողմերի անհավասարությունը, որի պատճառով էլ նման վունքի ենթաճյուղ` գտնում են, որ վերջինս առայժմ հանդես է գա-
գույքային հարաբերությունները կարգավորվում են ոչ թե քաղաքա- լիս ոչ թե իրավունքի ճյուղի, այլ բանկային օրենսդրության տես-
ցիական իրավունքի, այլ ֆինանսական իրավունքի նորմերով": Այս քով`:
հիմնավորման մեջ մեզ թվում է` պետք է նկատի ունենալ բանկային Բանկային իրավունքի, որպես իրավունքի ինքնուրույն ճյուղի
իրավունքը որպես ֆինանսական իրավունքի ենթաճյուղ: կապակցությամբ իրավաբանական գրականության մեջ ժամանա-
Վերջին շրջանում բանկային իրավունքի վերաբերյալ հրապա- կին ն այսօր արտահայտված տեսությունների վերլուծությունները
րակվեցին տարբեր գիտական հոդվածներ, ուսումնական դասա- վկայում են, որ բանկային իրավունքը թե' որպես օրենսդրություն ն
գրքեր, որոնք չնայած կրում են «Բանկային իրավունք» անունը, այ- թե' իրավունքի ճյուղ արդեն իր տեղը գտել է գործող սոցիալական
նուամենայնիվ, այդ հրապարակումներում խոսք չի գնում բանկա- իրականության պայմաններում:
յին իրավունքի, որպես իրավունքի ճյուղի կամ ինստիտուտի, նրա Տարբեր կարծիքները ընդհանրացնելով, պետք է ճիշտ համարել
հասկացության, իրավական հարաբերությունների ն նորմերի մա- այն տեսաբաններին, ովքեր բյուջետային, հարկային ն բանկային
սին: իրավունքը դիտում են որպես ֆինանսական իրավունքի ենթա-
Այսպես, իրավագետներից Լ.Եֆիմովան այն կարծիքին է, որ ճյուղ: Այս իրավագետները իրենց դիրքորոշումը հիմնավորում են
բանկային իրավունքը ո՛չ իրավունքի ինքնուրույն ճյուղ է, ո՛չ էլ են- նրանով, որ այն հասարակական հարաբերությունները, որոնք ծա-

թաճյուղ է, քանի որ չունի հստակեցված կարգավորման առարկա ն
մեթոդ: Այն ըստ էության նորմատիվ ակտերի համակցություն է,

11651388 8.Ճ., ճՃե16181658 1Ծձ88, էօ. "ճե", 1., 1994, էջ 4-5:

2 7ԾԵՅՉՅՇՇ6 1.Ճ., Ճ816188618 15888, "Շձճ114 5 16837, 1., 2002, էջ 6:
1 Տե'ս մանրամասն Բարսեղյան Տ.Կ., Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիա- 3 ՇՏ1ՆՀ1ՀՈ1815 ՀՇ ՀամՅ188618 16881 (Ճճ18աԾԱ-ԱՒԾՀ81:156), 1ՇԵՃ-1չ
կան իրավունք (դասագիրք բուհերի համար), առաջին մաս, ԵՊ, Ե., 2000, էջ 10: 1., 1997, էջ 23:

71 72

գում են բանկային համակարգի ն նրա առանձին օղակների գոր- Տ3. Բանկային իրավունքի սկզբունքները
ծունեության ընթացքում, կազմում են ֆինանսաիրավական հարա-
բերությունների առանձին` իր էությամբ բոլորովին նոր հասարակա-
կան հարաբերությունների մի համակարգ: Հետնողականորեն զար-
գացնելով իրենց տեսակետը` իրավագետները հանգում են այն
եզրակացության, որ վերը նշված հասարակական հարաբերություն-
ները կարգավորող իրավունքի նորմերն իրենց ամբողջությամբ
կազմում են հարաբերականորեն ինքնուրույն իրավունքի ճյուղ, ն
այդ հասարակական հարաբերությունները կարգավորող նորմերի վունքի մյուս ճյուղերի սկզբուքներից, Ա պատահական չէ, որ այս
համակցությունն էլ կազմում է ֆինանսական իրավունքի ենթա- հարցում իրավաբանական գրականության մեջ միասնական տեսա-
ճյուղ, որն այսօր համարվում է բանկային իրավունք: կետ գոյություն չունի: Իրավագետների մի մասն այն կարծիքին է,
որ սկզբունքները հիմնականում բանկային նորմ-սկզբուքների մի-
ջոցով ամրապնդում ն արտահայտում են պետության ն հատկապես
բանկային համակարգի մարմինների զուտ վարկահաշվարկային
քաղաքականությունը: Իրավագետների մյուս խմբի կարծիքով
դրանք արտացոլում են ոչ միայն բանկային գործունեությունը, այլն
առնչվում են պետության գործունեության բոլոր ձներին ն գործնա-
կան կիրառում ստանում ինչպես պետաիրավական, այնպես էլ
ֆինանասական ն քաղաքացիաիրավական նորմերի միջոցով:

Բանկային իրավունքի գիտության մեջ բացակայում է հեղինակ-
ների միասնությունը սկզբունքներ հասկացության ն համակարգի
սահմանման հարցում: Հեղինակների մի մասը բանկային գործու-
նեությունը համարելով ձեռնարկատիրական գործունեության մի
տեսակ` բանկային իրավունքի սկզբունքները բաժանում են երկու
մեծ խմբի: Առաջին խումբ սկզբուքնները ամբողջովին բխում են
քաղաքացիական իրավունքից, որտեղ բնութագրում ն ուղղորդում
են ձեռնարկատիրական գործունեությունը: Երկրորդ խումբ
սկզբունքները բխում են բանկային գործունեությունից ն պայմա-
նավորված են նրա առանձնահատկություններով:

Առաջին խմբին պատկանող սկզբունքները սահմանում են ձեռ-
նարկատիրական գործունեության սուբյեկտների սահմանադրա-
կան կարգավիճակը, իսկ երկրորդ խումբ սկզբունքները` բանկային
համակարգի մարմինների կազմակերպման, գործունեության ն

Բանկային իրավունքի սկզբունքներն արտացոլում են նրա, որ-
պես հարաբերականորեն ինքնուրույն ճյուղի դրսնորման ելակե-
տային դրույթներ, որոնք արտահայտում են բանկային իրավունքին
ներհատուկ ֆինանսական ն քաղաքացիական իրավունքի էական
առանձնահատկությունները ե հասարակական ու պետական կյան-
քի պահանջներին համապատասխան նպատակաուղղվածությունը:
Բանկային իրավունքի սկզբունքները էապես տարբերվում են իրա-

73 74

զարգացման ուղղությունները: Երկրորդ խմբին պատկանող նությունների գործընթացում: Այսպես, օրինակ, բանկային համա-

սկզբունքները հեղինակները բաժանում են ենթախմբերի. կարգի մարմինների պետական կառավարման ն ինքնակառավար-
1զ. Բանկային համակարգի մարմինների կազմակերպաիրա- ման զուգակցումը որնէ ընդհանրություն չունի բանկային գործու-
վական կառուցվածքը սահմանող սկզբունքներ, նեության, թեկուզ նրա որնէ գործառնության իրականացման հետ:
2. Սկզբունքներ, որոնք սահմանում են բանկային գործունեու- Վերջինս ըստ էության ընդհանուր պետական կառավարման
թյան կազմակերպումը բանկային համակարգի կառավար- սկզբունք է` ներհատուկ կառավարման մարմինների ցանկացած
ման գործընթացում: : համակարգին: Ինչ վերաբերում է պետական իշխանության ն տե-
Ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող սուբյեկտ- ղական ինքնակառավարման մարմինների միջամտության անթույ-
ների սահմանադրական կարգավիճակը արտացոլող սկզբունքներ լատրելիությանը որպես ինքնուրույն սկզբունքի, վարկային մար-
են` սեփականության անձեռմխելիությունը, տնտեսական գործու- մինների գործունեությանը, ապա դա ավելորդ է, քանի որ լայն
նեության ազատությունը, մրցակցության խրախուսումը ն մենա- իմաստով այն բխում է Կենտրոնական բանկի պետական իշխանու-
շնորհային դիրքի ամրապնդման, անբարեխիղճ մրցակցության ար- թյան այլ մարմիններից անկախ լինելու սկզբունքից:
գելումը, միասնական տնտեսական շրջանակում բանկային գործու- Կարծում ենք` սկզբունք պետք է համարել բանկային գործու-
նեության իրականացումը, բանկային իրավունքի բոլոր սուբյեկտ- նեության այն հիմնարար օրինաչափությունները, որոնք որպես
ների շահերի ներդաշնակությունը: երնույթ ունեն սիստեմատիկ կրկնվելու հնարավորություններ: Այս
Բանկային իրավունքի երկրորդ խումբ սկզբունքները, որոնք մոտեցմամբ են բանկային իրավունքի սկզբունքները հիմնադրույթ-
սահմանում են բանկային համակարգի մարմինների կազմակերպ- ների տեսքով ամրապնդված ինչպես ՀՀ Սահմանադրության, այն-
ման, գործունեության ն զարգացման ուղղությունները, արտահայ- պես էլ «ՀՀ Կենտրոնական բանկի» ն «Բանկերի ն բանկային գոր-
տում են բանկային մարմինների երկմակարդակ կազմակերպումը, ծունեության մասին» օրենքներում:
Կենտրոնական բանկի անկախությունը պետական իշխանության Հանրապետության բանկային գործունեության սահմանադրա-
այլ մարմիններից, բանկային համակարգի մարմինների պետական կան ամրապնդման հիմնադրույթին են վերաբերում միասնական
կառավարման ն ինքնակառավարման զուգակցումը, պետական իշ- դրամավարկային քաղաքականության ն դրամական համակարգի,
խանության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների միջա- բանկային համակարգի կայունության իրացվելիության, վճարունա-
մտության անթույլատրելիությունը վարկային մարմինների գործու- կության, սոցիալական նպատակաուղղվածության, պլանայնու-
նեությանը, վարկային մարմինների բացառիկ իրավասությունը թյան, բանկային գործունեության հարաբերությունների մասնակից-
բանկային գործունեության կարգավորումը: Սակայն, բանկային ների հավասարության ճանաչման, բանկային գործունեության
իրավունքի սկզբունքների նման ծավալով լուսաբանումները, կար- պայմանագրերի ազատության, բանկային գործունեության ընթաց-
ծում ենք, մտացածին են ն ունեն մեխանիկական բնույթ, հեռու են քում խախտված իրավունքների դատական պաշտպանության ն
հիմնադրույթներ լինելուց, որպեսզի դրանց ազդեցությունը հավա- քաղաքացիների սեփականության անձեռնամխելիության, տնտե-
սարապես կիրառելի լիներ բանկային գործունեության ն գործառ- սավարող սուբյեկտների բանկային գործունեությանը մասնակցե-

լու, ինչպես նան օրինականության ն բանկային գործունեության
հրապարակայնության սկզբունքները:

Է Տես մանրամասն ծ486471 Ճ.Ճ., ճծծօտօ1 Ճ.5., 42618691 Ճ.1.,
Ճ416188614 1688 քՆԱՈՏՇՈՅ16 ՇՅՅՅԾԵԵՇՏ, 14Կ87 -ձռծն, 1., ՇԾծճծ,

1999, էջ 41-42:

75 76

Հանրապետության սահմանադրության 77, 83 ն 89-րդ հոդված- սոցիալական զարգացման ծրագրերում ն պլաններում առաջ քաշ-

ները հանձին ԱԺ-ին ն կառավարությանը վերապահած լիազորու- ված միջոցառումների վարկավորմամբ: Պլանայնության սկզբուն-
թյունների երկրի տարածքում ապահովում են միասնական ֆինան- քը, անկախ սեփականության ձնից, լայնորեն կիրառում են գրեթե
սական քաղաքականություն պետական բյուջեի, ֆինանսատնտե- բոլոր տնտեսավարող սուբյեկտները ն քաղաքացիները բանկային
սական, վարկային, հարկային, նան օտարերկրյա պետություննե- տարբեր ծառայություններից օգտվելիս: Պլանայնության սկզբուն-
րից ն միջազգային կազմակերպություններից ստացված փոխառու- քը ուղղակի ն անմիջական արտացոլում է ստանում հանրապետա-
թյունների ու վարկերի օգտագործման ոլորտում: Դրամական էմի- կան ն օտարերկրյա պետություններից ն միջազգային կազմակեր-
սիայի իրավունքը բացառապես վերապահված է հանրապետության պություններից ստացած փոխառությունների ու վարկերի ստաց-
Կենտրոնական բանկին, որը ն սահմանում է դրամական համակար- ման ն օգտագործման գործընթացում:
Գը, վերահսկում դրամական շրջանառությունը: Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում պլանայնու-
Սոցիալական նպատակաուղղվածությունը իր էությամբ կազմում թյան սկզբունքը` կապված ապրանքների նկատմամբ ձնավորվող
է ֆինանսական իրավունքի սկզբունքների առանցքը: Նրա մեկնար- գների հասարակական առաջարկից ու պահանջարկից, վերափոխ-
կը սկսվում է 41 սահմանադրության առաջին հոդվածից, ըստ որի վում է բանկային խնդրի` նպաստելով արժեքի օրենքին, արտա-
«Հայաստանի Հանրապետությունը սոցիալական պետություն է»: ցոլելով ապրանքի միավորի արտադրության վրա ծախսված հա-
Հայաստանի Հանրապետության, որպես սոցիալիստական պետու- սարակական ճիշտ պլանավորված անհրաժեշտ աշխատանքը ն
թյան ներքին ե արտաքին քաղաքականությունը ուղղված է նրա շուկայում դրսնորվելով որպես ապրանքափոխանակություն, մա-
քաղաքացիների համար արժանապատիվ կյանքի պայմանների տուցած ծառայությունների արժեքային արտահայտություն: կախ-
ստեղծմանը, քաղաքացի անհատի ազատ ու բազմակողմանի զար- ված շուկայական հարաբերությունների բնույթից, պլանավորման
գացմանը: սկզբունքը նպաստում է ապրանքային արտադրության տեսականու
Սոցիալական նպատակաուղղվածության սկզբունքը արտա- ճիշտ են տնական ժամանակի համար բանկային վարկի տեսակի
հայտվում է հանրապետության սահմանադրությամբ ն օրենքներով ճիշտ ընտրությանը:
քաղաքացիներին վերապահված այնպիսի իրավունքներով, ինչպի- Պլանայնության սկզբունքը լայնորեն կիրառվում է հասարակա-
սիք են բանկային սպասարկման տարբեր ծառայություններից կան կյանքի ե արտադրության բոլոր ոլորտներում, հատկապես
օգտվելը վարկ ստանալու, ավանդների կանխիկ ն ոչ կանխիկ հաշ- հանրապետության ֆինանսների նե դրամական շրջանառության
վարկներ կատարելու, աշխատանքային ն սոցիալական նպաստներ կազմակերպման պրոցեսում, որի գործադրման արդյունքների հի-
ու կենսաթոշակներ ստանալու միջոցով: Բանկային գործունեու- ման վրա կազմվում է հանրապետության դրամարկղային կարգա-
թյան իրականացման միջոցով պետությունը նպաստում է քաղաքա- վորման ծրագիրը:
ցիների խնայողությունների ն այլ դրամական եկամուտների ձնա- Բանկային իրավունքի, որպես իրավունքի ենթաճյուղի էությունը
վորմանը ն այն նպատակաուղղում քաղաքացիների սոցիալական դրսնորվում է պետության կողմից իրականացվող բանկային գործի
պահանջների բավարարմանը: հրապարակայնությամբ, որը թափանցելի է, գտնվում է ազգաբնակ-
Բանկային իրավունքի մյուս սկզբունքը բանկային գործունեու- չության անմիջական հսկողության ներքո ն հիմնականում իրակա-
թյան իրականացման պլանայնությունն է, որն արտահայտվում է նացվում է նրա մասնակցությամբ: Այս սկզբունքի արտահայտման
հանրապետական նե տեղական նշանակության տնտեսական ու իրական պատկերն այն է, որ օրենսդիր նե բանկային մարմինների

77 78

կողմից ընդունված յուրաքանչյուր իրավական ակտ` նախագծային Բանկային իրավահարաբերություններում մասնակիցների հա-

վիճակից մինչն ընդունման ու հրապարակման պահը մամուլի ն մար անհավասար իրավական վիճակ սահմանող նորմ-սկզբունքներ
լրատվական ծառայությունների միջոցով հրամցվում է ազգաբնակ- պետք է համարել
չությանը: Հանրապետության բանկային գործունեությունը արտա- 1) բանկային համակարգի կայունությունը
ցոլող այն իրավական ակտերը, որոնք հատկապես շոշափում են 2) իրացվելիությունը
հանրապետության քաղաքացիների շահերը, նախապես իրազեկ- 3) վարկունակությունը
վում են: Այսպիսի իրական ակտերի թվին է դասվում վերջերս ԱԺ-ի 4) տոկոսայնությունը
կողմից ընդունված «Ավանդների երաշխավորվածության մասին» Սա բանկային իրավունքի տեսության ոլորտում առաջին
օրենքը: փորձն է, երբ առանձնացվում ն դասակարգվում են բանկային
Հանրապետության բանկային իրավունքի խնդիրը ինչպես բան- օրենսդրությամբ սահմանված այն սկզբունքները, որոնց թվին է
կային մարմինների, այնպես էլ իրավաբանական անձանց ն քաղա- դասվում կայունությունը: Այս սկզբունքը ամրապնդում է բան-
քացիների կողմից բանկային գործունեության ընթացքում օրինա- կային համակարգի կայունությունը ե ապահովում ավանդա-
կանության պահանջների կատարումն է: Օրինականության պա- տուների ն վարկառուների շահերը: Բանկային գործունեության
հանջները հիմնականում արտացոլվում են բոլոր տնտեսական կայունության սկզբունքի բովանդակությունն են կազմում` ապ-
սուբյեկտների ն քաղաքացիների կողմից բանկային պայմանագրե- րանքի գների ն արժութի կայունության ապահովումը, արտա-
րի կատարման ժամկետների պահպանման, բանկային վարկերի րժութային կարգավորումը ն արժութի զանգվածի աճի ապահո-
նպատակային օգտագործման ն վերջիններիս վերադարձման, վումը, արժութի էմիսիան, պետական բյուջեի դրամարկղային
կազմակերպությունների միջն սահմանված բանկային հաշվարկ- կատարումը ն պետական վարկի կարգավորումը:
ների կանոնների ճշգրիտ իրականացման ժամանակ: Բանկային գործունեության իրացվելիության սկզբունքը կարելի
Բանկային իրավական մյուս սկզբունքները վերաբերում են պե- է բնութագրել որպես առանձին գործառնությունների տեսակների
տության բանկային գործունեության առանձին ոլորտներին, ունեն ռիսկի ռացիոնալ բաշխում, որը շահույթի ստացման նպատակով
մասնավոր բնույթ, ներհատուկ են բանկային իրավունքին` որպես օգտագործում է սեփական ն ներգրավված միջոցները: Իրացվե-
ենթաճյուղի, ն միավորում են ֆինանսական ու քաղաքացիական լիության սկզբունքը ունի նպատակային բնույթ: Այն նպաստում է
իրավունքին ներհատուկ մեթոդներով համակցված նորմ-սկզբունք- բնակչության խնայողությունների ն ավանդների ներգրավմանը,
ներ: Բանկային իրավունքի ենթաճյուղին հատուկ սկզբունքները վարկերի տրամադրմանը, բանկային տեխնոլոգիաների կատարե-
իրենց բնույթով կարելի է դասակարգել երկու խմբի` ա) ֆինանսա- լագործմանը, նան վարկային ինստիտուտների համակենտրոնաց-
կան ն բ) քաղաքացիաիրավական: մանը: Ազատականացվում է միջբանկային վարկային շուկան,
Բանկային իրավունքին ներհատուկ ֆինանսաիրավական բոլոր աճում է սակարկությունների հաճախականությունը, մեծանում է
սկզբունքները պայմանավորված են ՀՀ Կենտրոնական բանկի, որ- առնտրային բանկերին տրվող վարկերի ծավալը:
պես պետական իշխանության մարմնի կազմակերպաիրավական ու Բանկային իրավունքի վարկունակության սկզբունքը կարելի է
գործունեության այն առանձնահատկություններով, որոնք արտա- բացատրել որպես բանկի կողմից առանձին ցուցանիշների կամ ֆի-
հայտվում են բանկային իրավահարաբերություններում պետական նանսական գործակիցների ընտրություն, որոնց օգնությամբ հնա-
իշխանության լիազորություններով օժտված լինելու ն հարկադ- րավոր է գնահատել վարկառուի կողմից իր պարտականություն-

րանքի միջոցների կիրառման իրավունքով:
79 80

ների կատարման հնարավորությունը: Վարկունակության սկզբուն- 2) բանկային գործունեության պայմանագրեր կնքելու ազա-

քի էությունը կապվում է որոշակի նախադրյալների հետ, որոնք այլ տությունը,

խոսքով իրավաբանական փաստեր են, որ անհրաժեշտ են վարկ 3: բանկային գործունեության ընթացքում խախտված իրա-
ստանալու համար, որոնց գնահատումը չի կապվում հաճախորդի վունքների դատական պաշտպանությունը,

ֆինանսական կացության հետ: 4) սեփականության անձեռնմխելիությունը:

Բանկային իրավունքի տոկոսայնության սկզբունքը կարելի է Բանկային իրավահարաբերություններին մասնակիցների հա-
բնութագրել որպես բանկային գործառնություններում իրականաց- վասարության ճանաչումը ունի հիմնարար նշանակություն. այն բա-
վող միջոցառումների ամբողջություն` ուղղված վարկային համա- ցառում է մասնակիցներից որնէ մեկի արտոնությունը մյուսների
կարգի եկամտաբերության ն տնտեսության զարգացման առավե- նկատմամբ: Այլ խոսքով, այս սկզբունքի էությունը արտահայտվում
լագույն տեմպերի ապահովմանը: է որպես հավասար իրավունքների հնարավորություն` բոլոր իրա-

Բարձրացնելով փոխատվական գործարքների դրությունը՝ վական հետնանքներով: Բանկային իրավահարաբերության բովան-
Կենտրոնական բանկը նվազեցնում է առնտրային բանկերի ն դակությունից բխող դրամական ն գույքային բոլոր հարաբերու-
դրանց հաճախորդների` վարկ ստանալու հնարավորությունը, որն թյունների մասնակիցները օրենքով ճանաչված իրավունակության
իր հերթին, հանգեցնում է դրամական զանգվածի կրճատումների ն ն գործունեության շրջանակների սահմաններում օժտված են հա-
բարձրացնում շուկայական տոկոսի մակարդակը: Տոկոսադրույք- վասար իրավունքներով` իրենց գործունեության նպատակներին
ների բարձրացումը նպաստում է օտարերկրյա կապիտալի ներհոս- համապատասխան մասնակցելու բանկային բոլոր գործառնու-
քին, աշխուժանում է վճարային հաշվեկշիռը, մեծանում է արտար- թյուններին, ձեռք բերելու իրավունքներ ն ստանձնելու պարտակա-
ժույթի առաջարկը, համապատասխանաբար նվազում է արտար- նություններ:
ժույթի փոխարժեքը ն բարձրանում է ազգային արժութի փոխար- Բանկային գործունեության պայմանագրերի ազատության
ժեքը: սկզբունքը դրսնորում է բանկի հաճախորդ ֆիզիկական ն իրավա-

Բանկային իրավունքը բնութագրող հիշատակված բոլոր հիմ- բանական անձանց համար պայմանագրերի (վարկի, հաշվարկի,
նՇադրույթները կյանքի են կոչվում բանկային իրավանորմ սկզբունք- լիզինգի) կնքման պայմանների ազատ ընտրություն: Արգելվում է
ների միջոցով, որոնք վարքագծի համապարտադիր բանկային կա- պայմանագիր կնքելուն հարկադրելը, բռնություն գործադրելը կամ
նոններ են: սպառնալը: Բանկային պայմանգրերի ազատությունը սահմանա-

Բանկային իրավունքի ճյուղային մյուս սկզբունքների համա- փակված է օրենսդրության պահանջներով: Այսինքն` բանկային
կարգը բխում է բանկային գործունեության մի շարք ձների պայմա- պայմանագիրը կնքման պահին պետք է համապատասխանի գոր-
նագրային իրավահարաբերությունների բնույթից, որոնք ներհա- ծող օրենքներին կամ 31 Կենտրոնական բանկի սահմանած կանոն-
տուկ են քաղաքացիական իրավունքին: Բանկային իրավունքում ներին: Բանկային պայմանագրի պայմանների շարադրանքը հարա-
կիրառվող քաղաքացիաիրավական սկզբունքների թվին են դաս- բերականորեն սահմանափակված է Կենտրոնական բանկի կողմից
վում. ընդունված այնպիսի կանոններով, որոնք մինչն պայմանագրի

1 բանկային իրավահարաբերությունների մասնակիցների կնքումը նախապես սահմանում են պայմանագրի ժամկետները,

հավասարության ճանաչումը, տոկոսադրույքը ն այլ պայմաններ:

81 82

Բանկային գործունեության ընթացքում անշեղորեն պահպան- րենպաստ պայմաններ է ստեղծում բանկային վեճի իրական հան-

վում է ինչպես բանկի, այնպես էլ նրա հաճախորդների սեփականու- գամանքները պարզելու, օբյեկտիվ ն հիմնավորված որոշումներ
թյան տարբեր ձների վրա հիմնված սեփականության անձեռնմխե- ընդունելու համար:
լիությունը: Այս սկզբունքը ունի սահմանադրական ամրապնդում:
Հանրապետության Սահմանադրությունը արձանագրում է. «Հայաս-
տանի Հանրապետությունը ճանաչում ն պաշտպանում է սեփակա-
նության իրավունքը: Երաշխավորում է սեփականության բոլոր ձնե-
րի ազատ զարգացումը ն հավասար իրավական պաշտպանու-
թյունը»-:

Բանկային գործունեության իրականացման բոլոր իրավահարա-
բերություններում` սկսած բանկային վարկից մինչն ավանդների
ներգրավման գործընթացը, բանկը երաշխավորում է հաճախորդ-
ների` բանկում պահվող սեփական դրամական միջոցները ն նրանց
հատուցումը": Բանկային օրենսդրությունը ոչ միայն երաշխավո-
րում է սեփականության անձեռնմխելիությունը, նրա կայունությու-
նը, այլե երաշխավորում է նրա դատական պաշտպանությունը՝
կողմերի համար ստեղծելով հավասար պայմաններ:

Բանկային իրավունքի հիշատակված սկզբունքների համակար-
գում նախապատվության իրավունքը վերապահվում է իրավահա-
րաբերության մասնակիցների խախտված իրավունքների դատա-
կան պաշտպանության սկզբունքին, որի շնորհիվ դատաքննության
ընթացքում վերջնականապես վերականգնվում են ոչ միայն իրա-
վահարաբերության մասնակիցների դրամական-գույքային իրա-
վունքները, այլն մյուս սկզբունքների ոտնահարման պատճառով
խախտված բանկային գործունեության իրավունքները: Բանկային
գործունեությունից բխող վեճերը լուծելիս դատարանը չի առաջ-
նորդվում գերատեսչական շահերով, :։տարաձայնությունները
քննում է հրապարակայնորեն, քանի որ դատարանն անկախ է ն
ենթարկվում է միայն օրենքին: Բանկային իրավահարաբերության
մասնակիցների շահերի պաշտպանության դատական կարգը բա-

1 Տե'ս ՀՀ Սահմանադրություն, հոդվ. 8, Երնան, «Մխիթար Գոշ», 1997թ.:

2 Տե'ս ՀՀ օրենքը ընդունված ՀՀ ԱԺ կողմից, 2004թ. նոյեմբերի 24-ին «Ֆիզիկական
անձանց բանկային ավանդների հատուցումը երաշխավորելու մասին», հոդվ. 6,7-րդ,
ՀՀ Ազգային Ժողով, Օրենք Ի| ՀՕ-142-Ն:

83 84

Տ4. Բանկային իրավունքի համակարգը ն աղբյուրները կան բանկի վերահսկողության իրավական հիմքերը, բանկային
գործունեության մասնակիցների իրավասությունը ն շրջանակները:

Բանկային գործունեությունը կարգավորող իրավական նորմերը Նրա առանձին իրավանորմեր հանդես են գալիս առանձին բան-
բանկային իրավունքի` որպես ենթաճյուղի շրջանակներում հանդես կային իրավական ինստիտուտների միավորման տեսքով, որոնցից
են գալիս խմբավորված իրավական ինստիտուտների տեսքով: յուրաքանչյուրը, առանձին վերցրած, արտացոլվում է համասեռ
Բանկային իրավական ինստիտուտները փոխադարձ կապի ն պայ- բանկային հարաբերությունների տեսքով, որոնք, որպես առանձնա-
մանավորվածության մեջ գտնվող բանկային իրավական նորմերի հատկություն, ունեն կարգավորման իրենց ներհատուկ նեղ, անհա-
խումբ է, որը հիմնական (ֆինանսական) իրավունքի ճյուղի համա- տական օբյեկտները, որ կարգավորվող հարաբերությունների միա-
կարգում, կանոնավորում է համասեռ հարաբերությունների որոշա- տարության հիման վրա սահմանում ն կարգավորում են բանկային
կի շրջանակ: առանձին գործառնությունները:

Բանկային իրավական ինստիտուտները կարգավորող իրա- Բանկային իրավունքի համակարգի միասնությունը արտացոլ-
վական նորմերի համակցությունը ունի օբյեկտիվ բնույթ: Այն մեծա- ված է այնպիսի բանկային իրավական ինստիտուտներում, ինչպի-
մասամբ պայմանավորված է բանկային գործունեությունից բխող սիք են` բանկային վարկավորումը ն դրամական շրջանառությունը,
հարաբերությունների բնույթով: Բանկային իրավական նորմերը, բանկային հաշվարկները, դրանց առանձին տեսակների իրավա-
ըստ էության, ոչ միայն ներկայացնում են բանկային հարաբերու- կան կարգավորումը, արժութային ն արտարժութային կարգավորու-
թյունների ձեավորման ոլորտները ն ակունքները, նրանց նպատ- մը, բանկային վերահսկողությունը ն պատասխանատվությունը ն
ակային բնույթը, այլե ամենագործուն ձնով ներազդում են դրանց այլ իրավական ինստիտուտներ:
վրա, սահմանում դրանց անհրաժեշտությունը ն նպատակա- Բանկային իրավունքի համակարգի միասնությունը կազմող
ուղղվածությունը: իրավական նորմերը արտահայտվում են ամենատարբեր նորմա-

Բանկային իրավունքի` որպես ենթաճյուղի համակարգի, նրա տիվ իրավական ակտերում, որոնք էլ հանդիսանում են բանկային
նորմերի ե իրավական ինստիտուտների ձնավորման ու կառուց- իրավունքի աղբյուրները: Ֆինանսական իրավունքի աղբյուրները
վածքի վրա մեծ ազդեցություն ունեն պետությունը ն նրա ֆինան- բազմազան են: Վերջիններիս թվին են դասվում ներկայացուցչա-
սավարկային մարմինները: կան ն 131 Կենտրոնական բանկի կողմից ընդունած իրավական ակ-

ՀՀ բանկային իրավունքի համակարգը, ելնելով օբյեկտիվորեն տերը:
գործող ֆինանսական բանկային գործունեությունից ծնունդ առնող Բանկային իրավունքի աղբյուրների շարքում առանձնանում է
հասարակական հարաբերությունների առանձնահատկություննե- ՀՀ Սահմանադրությունը, որը սահմանում է Գանրապետության նա-
րից, հանդես է գալիս որպես համասեռ, միասնական բանկային խագահի, Ազգային ժողովի, կառավարության լիազորությունները
իրավական ինստիտուտների ամբողջություն, որոնց տարանջա- բանկային գործունեության բնագավառում, ինչպես նան` հանրա-
տումը կարող է հանգեցնել բանկային իրավունքի` որպես ֆինան- պետության Կենտրոնական բանկի կազմակերպման կարգը:
սական իրավունքի ենթաճյուղի կարգավորման խաթարմանը: Բան- Բանկային իրավունքի աղբյուրների հանդիպում ենք հանրապե-
կային իրավունքի իրավական նորմերը ամրապնդում են 3ՀՀ բանկա- տության իրավունքի համակարգի պետական, ֆինանսական, քա-
յին գործունեության ելակետային դրույթները, նրա խնդիրները, ղաքացիական ն իրավունքի այլ ճյուղերում: Օրինակ, ֆինանսա-

իրականացման ձները ն մեթոդները: Սահմանում են 341 Կենտրոնա-

85 86

կան ն քաղաքացիական իրավունքի աղբյուրների մի մասը հավա- Տ5. Բանկային իրավունքի գիտության առարկան

սարապես կիրառվում են բանկային իրավունքում: ն խնդիրները
Բանկային իրավունքի աղբյուրների շարքում մեծ նշանակու-
թյուն են ձեռք բերում 341 Նախագահի հրամանագրերը, որոնք, շու- Հանրապետության բանկային իրավունքի` որպես իրավունքի
կայական ներկա հարաբերությունների բնույթից ելնելով, օպերա- ենթաճյուղի գոյությունը պայմանավորված է ֆինանսական իրա-
տիվ կարգով ուղղվում են հատկապես հանրապետությունում պե- վունքի գիտության առկայությամբ, որի ուսումնասիրության առար-
տական ներքին պարտքի ն պետության այլ ոլորտներում բանկային կա են բանկային իրավունքի մասին ժամանակի ընթացքում ձնա-
գործունեության կարգավորմանը: վորված ն մշակված ուսմունքները, իրավունքի տեսական ընդհան-
Հանրապետությունում ԱԺ կողմից ընդունված օրենքները իրենց րացումները, նան ֆինանսական իրավունքը, որպես իրավունքի
բնույթով ն բովանդակությամբ ամենաընդարձակ աղբյուրներն են, ճյուղ` ամբողջությամբ վերցրած:
որոնք միաժամանակ նոր լիցք ու բովանդակություն են հաղորդում Բանկային իրավունքի ուսումնասիրության առանցքն են կազ-
բանկային նորմերին` բարձրացնելով դրանց հեղինակությունը մում բանկային իրավական նորմերը ն հատկապես գործող բան-
իրավունքի ընդհանուր ճյուղերի նորմերի համակարգում: Բանկա- կային օրենսդրությունը, որոնք ուղղված են կարգավորելու այն
յին իրավական նորմերը իրավունքի աղբյուրի տեսքով ն ծավալի հասարակական հարաբերությունները, որ ծագում են բանկային
անհամեմատ մեծությամբ արտացոլվում են ԱԺ 1998թ. մայիսի 5-ին գործունեության ընթացքում ն արտահայտում են օրենսդիր ու գոր-
ընդունված Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ծադիր իշխանությունների, տնտեսական մարմինների ն քաղաքա-
օրենսգրքերում, որոնց միջոցով գործնականում իրավական կար- ցիների նպատակամղված բանկային գործառնությունների իրավա-
գավորում են ստանում ֆինանսական վարձակալության, փոխա- կան ձները ու մեթոդները:
ռության, վարկի, բանկային ավանդի, բանկային հաշվի ն հաշվարկ- Բանկային իրավունքի գիտության մշակած ֆինանսավարկային
ների բանկային գործառնությունները: ն իրավական քաղաքականությունը,, որպես հասարակական,
Բանկային իրավունքի նորմ-աղբյուրներ են հանդիսանում նան տնտեսական ն սոցիալական պահանջներին համապատասխան
ՀՀ Կենտրոնական բանկի ն նրա խորհրդի կողմից ընդունված հրա- քաղաքականություն, ֆինանսավարկային լիազոր մարմինների
մանները, հրահանգները, կարգադրությունները ն շրջաբերական կողմից կիրառվում են տնտեսական ն շուկայական ամրապնդվող
նամակները: հարաբերությունների ու բանկային համակարգի կայունությունը
Վերջապես, բանկային իրավունքի աղբյուր են սովորույթները: ապահովելու համար:
Դրանք ժամանակի ընթացքում տարերայնորեն ձնավորված, Բանկային իրավունքի հիմնահարցերի գիտական մշակումը
օրենսդրորեն չձնակերպված վարքագծի կանոններ են: Սովորույք- հանրապետության ժամանակակից տնտեսական ն սոցիալական
ները ինքնին բանկային իրավունքի աղբյուր չեն, բայց որպես իրա- զարգացման ծրագրերին համապատասխան առաջին մեծ ավանդն
վունքի աղբյուր կիրառվում են այն ժամանակ ն այնքանով, որքա- է պետության ն իրավունքի արդիական խնդիրների լուծման ն
նով ստանում են իրավական արժեքավորում ն օրենքով թույ- հատկապես բանկային իրավունքի հայրենական տեսությունների
լատրվում է նրանց կիրառությունը: Բանկային իրավունքում սովո- ձնավորման ու զարգացման գործում:
րույթի ուժով կարող են կարգավորվել վճարահաշվարկային գոր- Հանրապետությունում ձնավորվող բանկային իրավունքի գի-
ծառույթները ն բանկային գործունեության այլ ձներ: տության նվաճումները տեսական-վերլուծական արժեքներից զատ

87 88

ունեն գործնական նշանակություն: Գիտության ձեռքբերումների հի- ների մասին գիտության առարկան խիստ ընդարձակ է, որը իրա-

ման վրա վերամշակվում են բանկային իրավական նորմերի, հատ- վունքի մյուս ճյուղերի համար նույնպես գիտական ուսումնա-
կապես հարաբերությունների վրա ներազդման ձները ն եղանակ- սիրության հարուստ հիմք է:
ները, կատարելագործվում է բանկային օրենսդրությունը, այն աս- Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ չնայած բանկային
տիճանաբար ենթարկվում է կոդիֆիկացման, որը ավելի դրական է իրավունքի գիտության համակարգը հիմնականում համընկնում է
դարձնում բանկային գործունեության կարգավորումը ն նպաստում ֆինանսական իրավունքի` որպես ճյուղի համակարգի հետ, սա-
հանրապետության բանկային համակարգի ժամանակակից խնդիր- կայն կան էական տարբերություններ, որոնք բխում են հասարակա-
ներին ու պահանջներին համապատասխան վերակառուցման: կան կյանքում բանկերի գրաված տեղից ն առանձնահատկություն-
Ժամանակակից բանկային իրավունքի հիմնախնդիրների մշակ- ներից: Բանկային իրավունքի գիտության նվաճումների միջոցով
ման համար ոչ պակաս մեթոդաբանական արժեք են ներկայացնում վերջինս ֆինանսական իրավունքի համակարգում առանձնանում է
նան իրավունքի ընդհանուր տեսության հետնությունները, որոնք, որպես ենթաճյուղ` իրեն ներհատուկ կարգավորման առարկայով ն
իրենց հերթին, բխում են իրավունքի ճյուղային գիտությունների մեթոդով: Պետության շնորհիվ իրենց տեսական հիմնավորումն են
նվաճումներից նե արտահայտում են բանկային իրավունքի գիտու- ստանում բանկային իրավական նորմերը ն հարաբերությունները,
թյան փոխկապվածությունը սահմանադրական, վարչարարական, ձնավորվում են վերջիններիս մշակման, կատարելագործման ն
ֆինանսական, քաղաքացիաիրավական ն իրավունքի այլ ճյուղա- զարգացման ուղղությունները:
յին գիտությունների հետ: Բանկային իրավունքի գիտությունը ան- Պատմական փաստերը վկայում են, որ բանկային իրավունքի
բաժանելիորեն կապված է տնտեսագիտական այնպիսի գիտական հայրենական գիտությունը կապված ազգային պետականության
ուսմունքի հետ, որն հետազոտում է «ֆինանսները», «վարկը», զարգացման պատմական գործընթացների հետ, խղճուկ ժամանա-
«բանկային գործը», բազիսային տնտեսական հարաբերություն- կագրություն ն ժառանգություն ունի: Գանրապետության բանկային
ները: իրավունքի բնագավառում մայրենի լեզվով այնքան քիչ ե աղքատ
Տնտեսագիտական նշված ուսմունքների հետազոտության խոսք է ասված, որ այս ոլորտին վերաբերող ամենի մի գիտական
առարկաները սահմանազատվում են բանկային իրավունք գիտու- հետազոտության փորձ, անկախ մակարդակից, արժանի է խրա-
թյան առարկայից: Սրանք կազմում են հասարակական կյանքի խուսանքի:
տնտեսական-բազիսային հարաբերությունները, որոնք չունեն իրա- Հայաստանի Հանրապետության իրավունքի համակարգի ձնա-
վական բնույթ, հիմնականում ձնավորվում են դրամական միջոցնե- վորման գործընթացում առավել ուշադրության է արժանի բանկա-
րի, հասարակական ֆոնդերի գոյացման, բաշխման ն օգտա- յին իրավունքի ն նրա գիտության ձնավորման նկատմամբ պետու-
գործման գործընթացում: Ուսումնասիրում են ֆինանսների, վարկի թյան հոգածությունը: Բանկային իրավունքը ներկա ժամանակա-
ն հաշվարկների օրինաչափությունները, նրանց գործառույթները, շրջանում կենսական անհրաժեշտություն է: Այն մեր հանրապետու-
որպես տնտեսական կատեգորիա: Հետնաբար, բանկային իրավա- թյան ապագա բանկային գործունեությունով է պայմանավորում
կան ուսումնասիրության առարկա են հանդիսանում տնտեսական ներքին ե արտաքին ֆինանսական ռեսուրսները ձնավորելու ն
հարաբերությունները, որոնց մի մասը կարգավորվելով` բանկային ինքնուրույն տնօրինելու իրավունքը:
նորմերի միջոցով ձեռք են բերում բանկային իրավական հարաբե- Հանրապետության Սահմանադրությամբ ամրապնդված սեփա-
րությունների բնույթ: Այսպիսով, ֆինանսների, վարկի, հաշվարկ- կանության ձները ն գործող շուկայական հարաբերությունները,

89 90

որոնց շրջանակներում ձնավորվում են ժամանակակից տնտեսա-
կան հարաբերությունները, ն որոնց մի մասը ունի դրամական ար- Հաաաաաաաաաա- ԳԼՈՒԽ |Մ

ժեքային բնույթ պետության գոյատնման համար, հրամայաբար
պահանջ են առաջացնում, որպեսզի դրամական ռեսուրսները, որ կԱ ԵՐՈՒ ԹՅՈՒՆ ՐԵՐ ԵՎ

հիմնականում արտահայտվում են վարկերի, հաշվարկների, խնա-
յողությունների, բանկային ներդրումների ն բանկային գործառնու-
թյունների այլ ձներով, իրավական երաշխիք լինեն երկրում տնտե-
սավարող սուբյեկտների ու քաղաքացիների արտադրատնտեսա-
կան, սոցիալական ն աշխատանքային գործունեությունը ապահո-
վելու համար: Այս ն մի շարք այլ օբյեկտիվ տնտեսական հարաբե-
րություններ մղում են, թելադրում են բանկային իրավունքի նոր
եղանակներ մշակել բանկային գործունեության զարգացման իրա-
վահարաբերությունների մասնակիցների իրավունքներն ու օրի-
նական շահերը պաշտպանելու համար:

Վերջապես, հանրապետությունում բանկային իրավունքի գի-
տության հրատապ խնդիրն է բանկային օրենսդրության համակար-
գումը, որի նախադրյալները ըստ բանկային գործունեության
առանձին իրավական ինստիտուտների` վարկավորման, հաշվար-
կների, ավանդների, վերջին տարիների ընթացքում ձնավորվել են:

Բանկային իրավունքի գիտության ն հատկապես Օրենսդրության
զարգացմանը ն կատարելագործմանը մեծ նպաստ են բերում ար-
տասահմանյան պետությունների բանկային գործունեության
ուսումնասիրությաան համար փորձի փոխանակման նպատակով
կազմակերպված գիտաժողովների ն բանկային օրենսդրության
մշակմանը նվիրված արտասահմանյան կազմակերպությունների
աշխատանքներին մասնակցելը:

ՏՂ. Բանկային իրավական նորմեր հասկացությունը,
տեսակները, կառուցվածքը

Բանկային իրավունքի ենթաճյուղի առանձնահատկությունների
լուսաբանման համար էական նշանակություն ունեն բանկային
իրավական նորմերի, հարաբերությունների ճիշտ գնահատումը`
նրանց բովանդակության ն իրավական հատկանիշների վերլուծու-
թյան իմաստով:

Բանկային իրավական նորմերը, իրավունքի մյուս ճյուղերի նոր-
մերի նման, ունեն ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ առանձնահատուկ
գծեր, որոնք պայմանավորված են կարգավորվող բանկային հա-
րաբերությունների բնույթով: Բանկային իրավանորմերը սահմա-
նում են վարքագծի համապարտադիր իրավական կանոններ:
Նրանք աչքի են ընկնում իրենց կիրառման հատուկ ոլորտով: Բան-
կային իրավանորմերի ծառայական նշանակությունը պայմանա-
վորված է պետության բանկային գործունեության ընթացքում դրա-
մաշրջանառության, վարկավորման, հաշվարկների, ավանդների
կազմակերպման գործընթացում ծագած հասարակական հարաբե-
րությունների կարգավորմամբ:

Բանկային իրավական նորմերի համահավաք բովանդակությու-
նը ուղղված է` ա) շուկայական հարաբերություններում գների կա-
յունության ապահովմանը ն բ) հանրապետությունում դրամական
համակարգի կարճատն ն երկարատն վարկավորմանը, հաշվարկ-
ներին, խնայողությունների արժութային գործառնությունների կար-
գավորմանը:

Բանկային իրավական նորմերին ներկայացվող այսպիսի ընդ-
հանուր պահանջները հիմք ընդունելով` բանկային իրավանորմերը

91 92

ֆինանսական ն քաղաքացիական իրավունքի ճյուղերին ներհա- Արգելող բանկային իրավական նորմերը իրավահարաբերու-

տուկ մի շարք հատկանիշների հիման վրա ենթարկվում են որո- թյունների մասնակիցների համար սահմանում են պասիվ վար-
շակի դասակարգման: Պայմանականորեն նորմերը դասակարգվում քագիծ, արգելում են որոշակի գործողությունների կատարում,
են` ա) ըստ բանկային իրավական հարաբերությունների մասնա- որոնք կարող են առաջ բերել բանկային իրավական նորմերի պա-
կիցներին վերապահված իրավունքների ն պարտականությունների, հանջների խախտում: Արգելող բանկային իրավական նորմերը
որպիսի դասակարգումը հաճախ ընդունված է համարել ըստ դիս- իրենց տեսակարար կշռով փոքր են ն արգելում են բանկային իրա-
պոզիցիայի, բ) ըստ բանկային իրավական նորմում արտահայտ- վական հարաբերությունների մասնակիցների ազատ գործելա-
ված վարքագծի բնույթի, որը կարող է դրսնորվել իճծպերատիվ եղա- կերպ: Օրինակ` բանկային վարկը արգելվում է այլ նպատակով օգ-
նակով: տագործել: Բանկային իրավական հարաբերությունները կարգավո-
Բանկային նորմերը ըստ բանկային գործունեության բովանդա- րելիս ներկայումս օրենսդրության բնագավառում ընդլայնվում են
կության ն այդ նորմերի դիսպոզիցիայի բնույթի կարելի է բաժանել պարտավորեցնող նորմերի կիրառման ոլորտները, որոնք ձեռնա-
հետնյալ խմբերի. տու են բանկի ն նրա հաճախորդների համար: Արգելող ֆինանսաի-
1. Հանրապետության բանկային համակարգի կառուցվածքը, րավական նորմերի սահմանափակ կիրառումը բացատրվում է նրա-
նրա առաջին օղակների իրավասությունը, գործառույթները նով, որ վերջիններս խիստ սահմանափակում են իրավահարաբե-
սահմանող նորմեր: րությունների մասնակիցների թույլատրելի գործելակերպի սահ-
2. Վարկավորման, հաշվարկների, ավանդների, արժութային մանները: Այս սկզբունքով են մշակված վարկերը, արժույթները ն
գործառնությունները ամրագրող նորմեր: արտարժութային գործառույթները սահմանող բոլոր բանկային
Յ. Բանկային վերահսկողություն ն պատասխանատվություն նորմերը:
սահմանող նորմեր: Լիազորող բանկային իրավական նորմերը սահմանում են իրա-
Բանկային իրավական նորմի հիմքը` դիսպոզիցիան է: Բանկա- վահարաբերությունների մասնակիցների ինքնուրույն գործելակեր-
յին իրավական նորմերը ըստ դիպոզիցիայի հիմք ընդունելով պի թույլատրելի սահմանները: Լիազորող բանկային իրավական
դրանց ֆինանսական, քաղաքացիաիրավական առանձնահատկու- նորմերը ինքնուրույն որոշումներ ընդունելու հնարավորություններ
թյունները կարելի է բաժանել երեք խմբի` պարտավորեցնող, արգե- են ընձեռնում իրավահարաբերությունների մասնակիցներին: Ելնե-
լող ն լիազորող: Այսօր վարկային մարմինների գործունեության մեջ լով իրավական նորմերի ընդհանուր առանձնահատկություններից՝
լայնորեն կիրառվում են տեսական ն գործնական հիմնավորում դժվար չէ նկատել, որ բանկային նորմերի այս տեսակին էլ ներհա-
ստացած խրախուսող բնույթի իրավական նորմերը, որոնք կիրառ- տուկ է օրենքի պահանջների կտրուկ կատարման սկզբունքը: Այս-
վում են Կենտրոնական բանկի ն բանկային համակարգի մյուս պես, գործող վճարահաշվարկային օրենսդրությամբ հաշվարկի ձենը
օղակների կողմից ն արտահայտվում են հաճախորդներին արտո- ընտրում են իրավահարաբերության մասնակիցները: Հաշվարկի
նություններ տրամադրելով: ձնից բխող պարտավորություններ չկատարելու դեպքում այն
Պարտավորեցնող բանկային իրավական նորմերը իրավահա- օրենքի պահանջով կարող է փոփոխվել:
րաբերությունների մասնակիցներին պարտավորեցնում են կատա- Այսօր շուկայական հարաբերությունները օբյեկտիվորեն ներազ-
րել որոշակի գործողություններ: Օրինակ` բանկային վարկը վերա- դում են իրավաստեղծ գործունեության վրա` կանխավ կողմնորոշե-
դարձնել սահմանված ժամկետում: լով հատկապես բանկային իրավական նորմերի բնույթը արտացո-

93 94

լող հասարակական ն տնտեսական հարաբերությունները: Լիազո- Բանկային իրավունքի նորմերը ըստ կառուցվածքի բաղկացած

րող բանկային իրավական նորմերում պարտադիր պատվիրանների են երեք տարրերից` հիպոթեզից, դիսպոզիցիայից ն սանկցիայից:
տեսքով հանդես են գալիս հասարակական հարաբերությունների Բանկային իրավական նորմերի հիպոթեզը արտահայտում է այն
վրա ներազդման բանկային միջոցները, որ միաժամանակ նպա- հանգամանքները, որոնց հետ նորմը զուգակցելով` իրավահարա-
տակ են հետապնդում բարձրացնել տնտեսավարող սուբյեկտների բերության մասնակիցների համար առաջացնում, փոփոխում կամ
ինքնուրույնությունը, ազատ կողմնորոշվել Կենտրոնական բանկի դադարեցնում է իրավունքները: Բանկային իրավական նորմերը
հանդեպ պարտավորությունների պատշաճ կատարման հարցում: իրենց հիպոթեզի կոնկրետ շարադրմամբ առանձնանում ն տարբեր-
Բանկային իրավական նորմերը կարող են հանդես գալ իրենց վում են իրավունքի մյուս ճյուղերի իրավանորմերից: Օրինակ` ՀՀ
նյութական ն գործընթացային բնույթով: «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» օրենքի 4-րդ հոդ.
Նյութական բանկային իրավական նորմերը, որպես կանոն, սահ- 2-րդ կետում ասվում է. «Առանց Կենտրոնական բանկի կողմից
մանում են իրավական հարաբերությունների մասնակիցների` տրված բանկային գործունեության լիցենզիայի Հայաստանի Հան-
օրենքով վերապահված իրավունքներն ու պարտականությունները: րապետության տարածքում բանկային գործունեություն իրակա-
Այս նորմերը սահմանում են տնտեսավարող սուբյեկտների դրամա- նացնելն արգելվում է»:
կան պարտավորությունները, բանկային վարկավորման ռեսուրսնե- Բանկային իրավական նորմի դիսպոզիցիան նորմի այն մասն է,
րը, հաշվարկների տեսակները, ավանդատուների իրավունքները ն որտեղ նկարագրվում է իրավահարաբերություններում մասնակցի
պարտականությունները: վարքագծի կանոնները, որոնք բանկային իրավահարաբերու-
Գործընթացային բանկային իրավական նորմերը ուղղված են թյուններում ուղղված են վարկի, հաշվարկների, ավանդի պայմա-
նյութական նորմերի պահանջների կատարմանը ն սահմանում են, նագրերի կնքմանը: Դիսպոզիցիան բանկային նորմի հիմքն է, որ-
թե ինչ ձներով ու եղանակներով բանկային իրավական հարաբե- տեղ շարադրված են իրավահարաբերության մասնակիցների իրա-
րությունների մասնակիցները կարող են հասնել իրենց իրավունք- վունքները ն պարտականությունները, որի պահանջները որոշակի
ների իրականացմանը: Բավական է անդրադառնալ բանկային իրա- են ե խախտումների դեպքում անհապաղ հետնում է բանկային
վախախտումներին, որպեսզի պարզ դառնան բանկային համակար- իրավական պատասխանատվություն:
գի կայունության ապահովման նպատակով Կենտրոնական բանկին Բանկային իրավանորմի մյուս տարրը սանկցիան է, որն արտա-
օրենսդրությամբ վերապահված լիազորությունները, որոնք կյանքի հայտում է նորմի խախտման իրավական հետնանքների պատաս-
են կոչվում բանկային հարկադրանքի ն պատժամիջոցների կիրառ- խանատվության ձնը: Բանկային իրավական նորմի սանկցիաները
մամբ: Պատժամիջոցների կիրառման կարգը սահմանված է բան- դրսնորվում են որոշակի առանձնահատկություններով: Որպես կա-
կային գործընթացային նորմերով: նոն, այդ սանկցիաները ունեն դրամական բնույթ ն կիրառվում են
Ի տարբերություն իրավունքի շատ ճյուղերի բանկային իրա- իրավախախտում թույլ տված ֆիզիկական կամ իրավաբանական
վունքի ենթաճյուղի նյութական գործընթացային իրավանորմերը անձանց նկատմամբ: Օրինակ ժամկետանց բանկային վարկի հա-
հանդես են գալիս իրավունքի մեկ միասնական ենթաճյուղի շրջա- մար տուգանքների նշանակումը ն տուգանքների գանձում: Բանկա-
նակներում ն նույնիսկ կարող են արտահայտվել բանկային գործու- յին սանկցիաները, որպես կանոն, կիրառվում են Կենտրոնական
նեության առանձին գործառնություններում: բանկի կողմից ն ունեն ինչպես իրավապահպան, այնպես էլ պատ-

ժողական բնույթ:

95 96

Բանկային իրավունքի, որպես ենթաճյուղի գործունեության կապիտալ ներդրումներ, արտադրությունը վերազինում են գիտա-

անհրաժեշտությունը պայմանավորված է բանկային հարաբերու- տեխնիկական նորագույն նվաճումներով, կատարելագործում են
թյունների կարգավորմամբ: Գործող իրավունքի մյուս ճյուղերից տեխնոլոգիական պրոցեսները, որոնք բարձրացնում են աշխա-
այն սահմանազատվում է բանկային իրավական նորմերի մեկ այլ տանքային կոլեկտիվների նյութական շահագրգռվածությունը,
առանձնահատկությամբ, որն արտահայտվում է այդ նորմերի բաշ- նպաստում արտադրողականության բարձրացմանը:
խիչ ն վերահսկողական գործառույթներով, որոնք կարող են հան- Ի տարբերություն իրավունքի մյուս ճյուղերի իրավանորմերի
դես գալ բանկային գործուենության ընթացքում իրավահարաբե- բանկային իրավունքի գործադրման ընթացքում լայն կիրառություն
րությունների սուբյեկտներին ինչպես օգնություն ցուցաբերելու, ունեն բանկային իրավական տեխնիկական նորմերը: Դրանք ար-
այնպես էլ բանկային համակարգի համար ոչ շահավետ գործու- տադրության ն բաշխման գործընթացներում մարդկանց կողմից
նեության ձեերից ազատվելու եղանակով: բնության առարկաներին, աշխատանքային գործիքներին, տեխնի-
Բանկային իրավական նորմ-սկզբունքների բաշխիչ գործա- կական տարբեր միջոցներին նպատակահարմար վերաբերվելու
ռույթների ամենօրյա կիրառումը արտահայտվում է բանկային համապատասխան կանոններ են:
մարմինների կողմից դրամի շրջանառության ն էմիսիայի վարկա- Բանկային իրավական տեխնիկական նորմերը այսօր կարնոր
վորման, հաշվարկների, ավանդների ու ներդրումների կազմա- նշանակություն ունեն ինչպես ներպետական, այնպես էլ միջազգա-
կերպման գործընթացում: Այս գործընթացը ցայտուն է դրսնորվում յին իրավական կյանքում: Դրանց գործադրումը ներպետական
Կենտրոնական բանկի կողմից ԱԺ ներկայացրած ամենամսյա դրա- կյանքի սահմաններից դուրս է եկել ն այսօր ընդգրկում է նան ար-
մավարկային քաղաքականության ծրագիրը իրականացնելիս: տաքին տնտեսական, ֆինանսական, հաշվարկային ն ներդրումա-
Բանկային իրավական նորմերի վերահսկողական գործառույք- յին հարաբերությունները: Արտադրության մեջ բարձր ն բարձրորակ
ները արտահայտվում են բանկային գործունեության բոլոր ոլորտ- տեխնիկայի լայն ներդրումը բարձրացնում է աշխատանքի ար-
ներում, հատկապես վարկավորման, հաշվարկների, տնտեսական տադրողականությունը, մարդկանց նյութական ապահովման մա-
նորմատիվների նպատակային օգտագործման վերաբերյալ օրինա- կարդակը:
կանության նկատմամբ հսկողության իրականացմամբ, որը կա- Իրավական պետությունը նպատակ ունի մշտապես հոգալ նյու-
տարվում է դրամով Կենտրոնական բանկի կողմից: Եթե ժամա- թական բարիքների արտադրության ն պետության բանկային գոր-
նակին չի վերադարձվում բանկային վարկը կամ խախտվում են ծունեության կատարելագործման մասին: Այս նպատակով մեծ աշ-
հաշվետվությունների ներկայացման ժամկետները, ապա վատ են խատանք է տարվում հատկապես բանկային գործունեության ոլոր-
աշխատում տնտեսավարող սուբյեկտները: Այլ խոսքով` բանկային տում գիտականորեն հիմնավորված բանկային իրավական տեխնի-
իրավական նորմերը տնտեսության մեջ նպաստում են մշտական կական նորմերի ներդրման համար: Բանկային իրավական տեխնի-
դրամական վերահսկողության իրականացմանը: կական նորմերի շարքին են դասվում դրամական գործառույթների
Բանկային իրավական նորմերին ներհատուկ է նան արտադրու- կատարման մուտքի ն ելքի փաստաթղթերը, ֆինանսա-վարկային
թյան խթանման գործառույթը, որը հատկապես աչքի է ընկնում մարմիններին ներկայացվող օպերատիվ-վիճակագրական, հաշ-
դրամավարկային քաղաքականություն իրականացնելիս: Տնտեսա- վարկային հաշվառման հաշվետվությունները, դրամարկղային գոր-
վարող սուբյեկտները բանկային վարկերի շնորհիվ ընդլայնում են ծառույթների իրականացման կանոնները, հարկային ծառայությա-
արտադրատնտեսական հնարավորությունները, կատարում են նոր նը ներկայացվող հաշվետվությունները, կատարվող շինարարու-

97 98

թյան ն վերանորոգման նախագծային ծախսերը, նան հաշվարկ- ֆինանսական միջոցներ ստանալու չեկերի մեջ:

ների կազմման կարգը սահմանող փաստաթղթերը: Բանկային վարկի վերադարձման կամ հաշվետվությունների

Բանկային իրավական նորմերի առանձնահատկությունը նան ներկայացման մասին հիշեցումը, օրինակ, ծնում է իրավահարաբե-
այն է, որ դրանք տեխնիկական բովանդակության սոցիալական րություն վարկատուի ն վարկառուի միջն: Վարկատուն ստանալով
նորմեր են: Բանկային իրավական ասպեկտով մեծ արժեք ունեն վարկի տոկոսների վճարման մասին հիշեցումը` պարտավոր է սահ-
այդ տեխնիկական նորմերը: Դրանք կիրառման ընթացքում իրավա- մանված ժամկետներում վճարել այն: Հիշեցման պահանջների ն
հարաբերությունների մասնակիցների համար սահմանում, փոփո- վճարման ժամկետների խախտումը անվերապահորեն առաջ է բե-
խում կամ դադարեցնում են բանկային բնույթի իրավահարա- րում օրենքով սահմանված պատասխանատվություն` բոլոր իրա-
բերությունները: վական հետնանքներով:

Բանկային տեխնիկական նորմերի այս էական առանձնահատ- 3. Նորմերի մի մասն էլ, հատկապես վարկավորման բնագավա-
կությունների հաշվառմամբ դժվար չէ վերջիններս դասակարգել ռում, ուղղված է դրամական միջոցների ծախսերի չափաբաժիննե-
ըստ խմբերի. րի նպատակային օգտագործմանը: Օրինակ` կազմակերպություն-

1. Պետական ն տեղական բյուջեների եկամուտների ու ծախսե- ները շինարարության կամ վերանորոգման համար ստացած վար-
րի դրամարկղային կատարման գործառնությունների միասնու- կերը չեն կարող ծախսել վարչատնտեսական միջոցառումներ իրա-
թյունը ապահովող բանկային տեխնիկական նորմեր: Բյուջետային կանացնելու համար: Բանկային տեխնիկական այդ նորմերը իրա-
եկամուտների ն ծախսերի մուտքի ու ելքի միասնական դրամ- վական իմաստով իրավաբանական փաստեր են, որոնք առաջաց-
արկղային կատարումը մատնանշում է ոչ միայն բյուջետային հա- նում, փոփոխում կամ դադարեցնում են բանկային իրավահարաբե-
մասեռ եկամուտների ձնավորման աղբյուրները ն դրանց դասա- րությունները:
կարգումը ըստ տնտեսական կարգի ու հանման մեթոդների, այլն 4. Վերջապես, բանկային տեխնիկական նորմերի մի զգալի մասը,
ըստ բանկային հաշվի համարների, որոնք բացվում են պետական ն որ արտահայտվում է պաշտոնական փաստաթղթերի, գրություննե-
տեղական բյուջեների դրամարկղային կատարման նպատակով, րի, հաղորդումների, շրջաբերական նամակների ն հայցադիմումնե-
որպես պարտադիր տեխնիկական կանոնների համակցություն, որ- րի մեջ, ուղղված է բանկային իրավահարաբերությունների դադա-
պես բանկային գործունեություն իրականացնող պետական մար- րեցմանը: Բանկային տեխնիկական նորմերի այս խմբին են պատ-
մինների ու պաշտոնատար անձանց իրավական պարտավորու- կանում, օրինակ, այն նորմերը, որոնք պաշտոնական գրություննե-
թյունների համակարգ: րի ն հաղորդումների տեսքով արտահայտում են վարկային հաշ-

Դժվար չէ նկատել, որ բյուջետային եկամուտների ն ծախսերի վարկային պարտավորությունների կատարումը, գործողումների
դրամակղային կատարումը իրավական կարգավորում է ստանում վերաբերյալ հաշվետվությունները կամ պետական շահերի պաշտ-
բանկային տեխնիկական նորմերի միջոցով: պանության նպատակով բանկային մարմինների գույքի բռնագրավ-

2. Բանկային գործառնությունների տեխնիկական փաստա- ման մասին դատարաններին ներկայացրած հայցադիմումները:
թղթավորումը ապահովող նորմեր: Այս բնույթի բանկային տեխնի- Այսպիսով, բանկային գործունեության ոլորտում առանձնաց-
կական նորմերի պահանջները արտահայտվում են բանկային մար- վում են միայն այն բանկային տեխնիկական նորմերը, որոնք անմի-
մինների հիշեցումների ձների ն ռեկվիզիտների, բանկային վարկա- ջականորեն կապված են բանկային հարաբերությունների ծագման,
վորման լիմիտների, ինչպես նան բյուջեից ծախսման նպատակով փոփոխման ն դադարեցման հետ:

99 100

Տ2. Բանկային իրավական հարաբերությունների կազմման համար: Այս հարաբերություններն էլ իրենց վերջնական

հասկացությունը, առանձնահատկությունները նպատակով ուղղված են դրամական միջոցների շարժման ապա-
ն տեսակները հովմանը: Տնտեսվարող սուբյեկտների կողմից վարկի պահանջի
հայտը կամ այլ բանկային ծառայության մատուցումը ինքնին պայ-
Բանկային իրավունքի լուսաբանման համար էական նշանակու- ման է, որի ընթացքում տեղի է ունենում բանկերի կողմից նա-
թյուն ունեն այդ իրավունքի` որպես ենթաճյուղի շրջանակներում խատեսված դրամական միջոցների ինչպես հավաքումը, այնպես էլ
ձնավորվող հասարակական հարաբերությունները, դրանց տեսակ- բաշխումը:
ները ն իրավական կարգավորումը, իրավունքի այլ ճյուղերի կող- Բանկային իրավական հարաբերությունների մյուս առանձնա-
մից կարգավորվող իրավահարաբերությունները, դրանց սահմա- հատկությունը այն է, որ դրանք ոչ միայն դրամական, այլ նան պե-
նազատման հարցերի պարզաբանումը: Բանկային իրավական հա- տական-իշխանական, կազմակերպական բնույթի հարաբերություն-
րաբերությունները բանկային գործունեության ն առանձին բանկա- ներ են: Գայաստանի Կենտրոնական բանկի գործունեությունը նրա
յին գործառնությունների իրականացման գործընթացում ծագող պետական սուվերենության դրսնորման ձներից մեկն է: Պետու-
հասարակական հարաբերություններն են, որոնք կարգավորվում են թյունը, հասարակության շահերից ելնելով, իրականացնում է բան-
բանկային իրավունքի նորմերով: կային գործունեություն, կազմակերպում է դրամի շրջանառություն,
Բանկային իրավական հարաբերությունների հիմնական առանձ- տնօրինում է դրամական միջոցները, կազմակերպում տնտեսու-
նահատկությունն այն է, որ վերջիններս ծագում են ինչպես Կենտ- թյան ճյուղերի, կազմակերպությունների վարկավորում, կարգավո-
րոնական, այնպես էլ առնտրային բանկերի գործունեության ըն- րում է կոոպերատիվ, գյուղացիական տնտեսությունների ն բնակ-
թացքում ն բավարարում են այդ հարաբերությունների վարկային, չության կուտակումները:
վճարահաշվարկային, ավանդների ն այլ բնույթի դրամական ներ- Բանկային իրավական հարաբերության կողմերից մեկը մշտա-
դրումային պահանջները: պես հանդես է գալիս պետությունը ամբողջությամբ վերցրած, հան-
Բանկային իրավական հարաբերությունների մյուս հատկանիշ- ձին նրա Կենտրոնական բանկի: Բանկային գործունեություն անմի-
ները բխում են դրամաշրջանառության ն գների կայունության ջականորեն իրականացնում են պետական իշխանության ն պետա-
ապահովման առանձնահատկություններից: կան կառավարման համապատասխան մարմինները /հիմնականում
Բանկային իրավական հարաբերությունները դրամի հետ կապ- բանկային մարմինները/: Կենտրոնական բանկը օժտված է պետա-
ված հարաբերությունների մի տարատեսակ են: Դրամը այդ հարա- կան իշխանական լիազորություններով: Նա իրավասու է հրատա-
բերությունների անմիջական օբյեկտն է: Այդ իմաստով իրավունքի րակելու իրավական պարտադիր ակտեր, ապահեվելու դրանց պա-
մյուս ճյուղում եղած դրամական հարաբերություններից առանձ- հանջների իրականացումը ն անհրաժեշտության դեպքում պա-
նացված են բանկային իրավական հարաբերությունները, որոնք հանջների կատարումն ապահովելու համար օգտվել պետական
իրենք են կազմակերպում ու պլանավորում այլ ճյուղերի հարաբե- հարկադրանքից: Կենտրոնական բանկի իրավասության շրջանակ-
րությունները: Դրանց թվին են պատկանում, օրինակ` Կենտրոնա- ներում արված բանկային բնույթի կարգադրությունները անառար-
կան բանկի վարկային ն դրամարկղային վճարահաշվարկները, կելիորեն պետք է կատարվեն նրա հասցեատերերի կողմից:
խնայողությունների պլանները, որոնք կարող են հիմք հանդիսա- Բանկային իրավական հարաբերությունների մյուս կողմ կարող
նալ այլ սուբյեկտների տնտեսական գործունեության պլանների են հանդիսանալ տարբեր սուբյեկտներ` պետական իշխանության ն

101 102

պետական կառավարման մարմիններ, կազմակերպություններ, 1 ՀՀԱԺԱՂՀՀ Կենտրոնական բանկի

հիմնարկներ, գյուղացիական, կոոպերատիվ ն հասարակական 2. 9. ՀՀԿենտրոնական բանկի ն կառավարության միջն
կազմակերպություններ, քաղաքացիներ: ծավալվող հարաբերությունների
Բոլոր բանկային իրավական հարաբերությունները ծագում են 3 Կենտրոնական բանկի ն ֆինանսական մարմինների
բանկային գործունեության շրջանակներում ն անխզելիորեն կապ- 4) Առնտրային բանկերի ն կազմակերպությունների
ված են դրամական հարաբերությունների հետ, հետնաբար բան- 5 (Առնտրային բանկերի ն քաղաքացիների:
կային իրավական հարաբերությունները դրանք իշխանական գույ- Ի տարբերություն այլ իշխանական-գույքային /օրինակ` վարչա-
քային քաղաքացիա-իրավական պայմանագրային հարաբերու- կան/ իրավահարաբերությունների բանկային իրավահարաբերու-
թյուններ են: թյուններին բնութագրական է բանկային գործունեության ուղղակի
Վերջապես, բանկային իրավական հարաբերությունների մյուս կապը ինչպես դրամական միջոցների հավաքման, այնպես էլ
առանձնահատկությունն էլ այն է, որ սրանք առաջանում, փոփոխ- բաշխման հետ: Բանկային իրավունքը, որպես ենթաճյուղ, իր վրա
վում կամ դադարեցվում են ինչպես Կենտրոնական բանկի օրենքի, կրում է ֆինանսական իրավունքի առանձնահատկություններ:
այնպես էլ պայմանագրերի հիման վրա: Սա նշանակում է, որ բան- Անհրաժեշտ է նկատել բանկային իրավական հարաբերություն-
կային հարաբերությունների սուբյեկտները իրենց նախաձեռնու- ների մեկ առանձնահատկություն նս. դրանք չեն կարող ծագել
թյամբ կարող են սահմանել, փոփոխել կամ դադարեցնել բանկային երկու քաղաքացիների միջն: Նմանություններով հանդերձ, բանկա-
բնույթի իրավահարաբերությունները, որոնք ըստ անհրաժեշտու- յին իրավական հարաբերությունները տարբերվում են ինչպես ֆի-
թյան ելնելով պետության շահերից` կարող են վերահսկվել Կենտ- նանսական, այնպես էլ վարկաիրավական հարաբերություններից:
րոնական բանկի կողմից: Եթե վարչական կամ ֆինանսական հարաբերությունների մեջ սուբ-
Բանկային իրավական հարաբերություններ հասկացության ն յեկտներից մեկը, որպես կանոն, հանդես է գալիս որպես պետական
առանձնահատկությունների ուսումնասաիրության հիման վրա այդ կառավարման մարմին, ապա բանկային իրավական հարաբերու-
իրավահարաբերությունները կարելի է դասակարգել: Դրանք, որ- թյունների սուբյեկտներից մեկը կարող է լինել միայն ու միայն
պես կանոն, դասակարգվում են ըստ իրենց նյութական բովան- Կենտրոնական բանկի կողմից տրված արտոնագրի հիման վրա
դակության ն իրավահարաբերության սուբյեկտների: գործող բանկային մարմինը:
Ըստ նյութական բովանդակության բանկային հարաբերություն- Ակնհայտ է նան բանկային իրավական հարաբերությունների
ները կարելի է դասակարգել հետնյալ խմբերի` նմանությունը քաղաքացիաիրավական հարաբերություններին: Քա-
ա) վարկային ղաքացիաիրավական հարաբերությունները, որպես իրավահարա-
բ) վճարահաշվարկային բերության տեսակ, ունեն կամային բնույթ: Դրանք ծագում են քա-
Գ) դրամական շրջանառության, արժութային ն արտար- ղաքացիական իրավունքի առարկան հանդիսացող գույքային դրա-
ժութային օրենսդրության մական հարաբերությունները կարգավորելու հետնանքով: Այս հա-
դ) ավանդների կազմակերպման ն այլն: րաբերությունների ձնավորման համար կարնոր է սուբյեկտների
Բանկային իրավական հարաբերությունների ուսումնասիրու- կամահայտնությունը, որը ե պայմանավորված է հիմնականում
թյունը ըստ իրավահարբերության սուբյեկտների դասակարգվում իրավահարաբերության մասնակիցների շահագրգռվածությամբ.
են՝ բավարարել սեփական պահանջմունքները:

103 104

Քաղաքացիական իրավահարաբերություններին ներհատուկ է Տ3. Բանկային իրավական հարաբերությունների

նան իրավաբանորեն միմյանցից անկախ մասնակիցների իրավա- սուբյեկտները

հավասարությունը: Պետությունը քաղաքացիաիրավական հարա-

բերություններում հանդես է գալիս որպես հատուկ սուբյեկտ` իրա- Բանկային իրավական հարաբերությունները իրավական նորմե-
վաբանական անձի կարգավիճակով, ն անկախ դիրքից, ուժից, այդ րով կարգավորվող հասարակական հարաբերությունների տարա-
հարաբերություններում չի կարող թելադրել իր կամքը, մի հանգա- տեսակ են: Կառուցվածքով չեն տարբերվում մյուս իրավահարա-
մանք, որ, ինչպես նկատեցինք, ընդունելի չէ իրավունքի մի շարք բերություններից: Ինչպես ամեն մի իրավահարաբերություն, բան-
ճյուղերում: Այս սկզբունքներով են ձնավորվել բանկային գործու- կային իրավահարաբերությունը ունի իր տարրերը. դրանք են` իրա-
նեությունից բխող վարկային, հաշվարկային, ավանդներին վերա- վահարաբերության սուբյեկտները, օբյեկտները ն բովանդակու-
բերող պայմանները: թյունը:

Բանկային հարաբերությունները փոխադարձ կապի ն պայմա- Գործնականում կարելի է սահմանազատել «բանկային իրա-
նավորվածության մեջ են բանկային նորմերի հետ: Նորմ-հարաբե- վունք» ն «բանկային իրավահարաբերություն» սուբյեկտները: Բան-
րություններ կապը բանկային իրավունքում արտահայտվում է նրա- կային իրավունքի սուբյեկտը ավելի լայն հասկացություն է. իր մեջ
նով, որ միասնական ճյուղի շրջանակներում, ելնելով բանկային ներառնում է «բանկային իրավահարաբերություն» սուբյեկտներին
իրավական նորմերի բնույթից, բանկային իրավական հարաբերու- վերագրվող տարրեր: Բանկային իրավունքի սուբյեկտները պոտեն-

թյունները բաժանվում են` ա) նյութական ն բ) պրոցեսուալ բնույթի
բանկային իրավական հարաբերությունների:

ցիալ իրավունակությամբ օժտված իրավաբանական անձինք են,
որոնք ցանկացած ժամանակ կարող են հանդես գալ որպես բան-

Բանկային իրավական հարաբերությունների միջոցով իրակա- կային հարաբերությունների մասնակիցներ` օժտված լինելով որո-
նացվում են բանկային իրավունքի սուբյեկտների այնպիսի իրա- շակի իրավունքներով ն պարտականություններով: Բանկային իրա-
վունքներ ն պարտականություններ, ինչպիսիք են դրամական մի- վունքի սուբյեկտները կոնկրետ հարաբերություններին մասնակցե-
ջոցների ձեռք բերումը ն բաշխումը. դրանով ձնավորվում են դրա- լով` իրականացնում են օրենքով իրենց վերապահված իրավունք-
մական անհրաժեշտ ֆոնդերը: ները ն պարտականությունները, ձեռք են բերում սուբյեկտիվ իրա-

է Խար արն խայի ԿԱՆ վունքներ կամ պարտականություններ, հանդես են գալիս որպես
րը արտահայտում են պետության` հանձինս Կենտրոնական բան- բանկային իրավահարաբերությունների մասնակիցներ:

կի, այնպիսի լիազորություններ, որոնք ուղղված են բանկային
Բանկային իրավունքի սուբյեկտները ի տարբերություն իրա-
օրենսդրության խախտումներ թույլ տված առնտրային բանկերի վունքի մյուս ճյուղերի սուբյեկտներին վերապահված իրավունք-
նկատմամբ պատժամիջոցների կիրառման կարգին գործընթացին:
ների ն պարտականությունների, որոնց շրջանակը ընդարձակ է ն
Պրոցեսուալ բնույթի բանկային իրավական հարաբերություն- հ ե ար մ են ձե երել մ
ները հանդես են գալիս որպես ֆինանսաիրավական հա-րաբերու- րաի ՆԱ ը Ա ա Ա բ րն ի Հարք
թյունների մասնակիցների` օրենքով նախատեսված իրավունքների իրավունք ր ան արեց Պր ը ր ի Հո րր
ն պարտականությունների իրացման ձն: ղաքացիական իրավունքում, բանկային իրավունքի սուբյեկտները
նման հնարավորություններից զրկված են, որովհետն արտահայ-
տում են այնպիսի հասարակական հարաբերություններ, որոնք

105 106

առաջանում են բանկային գործունեության ոլորտում ն հատուկ են բանկային իրավահարաբերությունները, որոնց մասնակցում է ՀՀ

սոսկ այդ ոլորտին: Կառավարությունը:
Բանկային իրավունքի սուբյեկտները կարելի է բաժանել երեք Հանրապետության բարձրագույն օրենսդիր մարմնի` Ազգային
խմբի` ժողովի որպես բանկային իրավունքի հատուկ սուբյեկտի կար-
ա) ՀՀԱզգային ժողով, գավիճակը ամրագրված է Սահմանադրության 77-րդ ն 83-րդ հոդ-
բ) ՀՀ Կառավարություն վածներով: Բավական է հիշատակել ելակետային այն դրույթը, որ
Գ) Կենտրոնական բանկ: ԱԺ հանրապետության նախագահի աջակցությամբ նշանակում է
Հայաստանի Հանրապետությունը, որպես միատարր ազգային Կենտրոնական բանկի նախագահին ն նրա տեղակալին, որպեսզի
պետական միավոր, որպես ինքնիշխան, ժողովրդավարական պե- պարզ դառնա Կենտրոնական բանկի գործունեության ակունքը:
տություն` հանձինս ՀՀ Կառավարության, կարող է հանդես գալ Ինչ վերաբերում է `1 Կենտրոնական (պետական) բանկին, ապա
իբրն բանկային հատուկ սուբյեկտ: նա բանկային համակարգում պետական իշխանությունը ներկա-
Պետությունը իրավունքի հատուկ սուբյեկտ է համարվում, որով- յացնող միակ մարմինն է, որով իրավաբանորեն ճանաչվում է ՀՀ
հետն հանդես է գալիս որպես պետական, տնտեսական, քաղաքա- բանկային համակարգը:
կան ն քաղաքացիական իշխանության կրող, հանրային իրավուքնի Բանկային իրավունքի սուբյեկտներից անհրաժեշտ է սահմանա-
սուբյեկտ, ինքն է սահմանում դրամական շրջանառության, փոխա- զատել բանկային իրավահարաբերությունների սուբյեկտներին,
ռությունների Ա վարկային քաղաքականության շրջանակները, իր ն որոնք մեծաթիվ են ն հանդես են գալիս տարբեր իրավական կար-
բանկային իրավունքի մյուս սուբյեկտների իրավահարաբերություն- Գգավիճակով:
ներին մասնակցելու սահմանները, ծավալն ու բովանդակությունը: Բանկային իրավահարաբերության սուբյեկտները ըստ սեփակա-
Նա բանկային հարաբերություններին մասնակցում է անսահմանա- նության ձնի կարելի է բաժանել.
փակ պետական-իշխանական լիազորություններով: Միայն քաղա- 1) պետական իշխանության ն կառավարման մարմիններ,
քացիաիրավական հարաբերություններին է, որ մասնակցում է քա- 2) կոլեկտիվ սուբյեկտներ,
ղաքացիների ն իրավաբանական անձանց հետ հավասար հիմունք- 3) անհատական սուբյեկտներ:
ներով: Այս դեպքում նրա նկատմամբ կիրառվում են իրավաբանա- Հանրապետության Սահմանադրության 104-րդ հոդվածի համա-
կան անձանց մասնակցությունը կարգավորող իրավական նորմեր: ձայն Հայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային միա-
ՀՀ Կառավարության, որպես բանկային իրավունքի հատուկ վորներ են մարզերը ն համայնքները: Մարզերը կազմված են գյու-
սուբյեկտի իրավաբանական ռեժիմը ամրապնդված է ՀՀ Սահմա- ղական ն քաղաքային համայնքներից: Համայնքները, որպես բան-
նադրությամբ, ն «ՀՀ Կենտրոնական բանկի» ու «ՀՀ բանկային գոր- կային իրավունքի հասարակական-տարածքային սուբյեկտներ,
ծունեության» մասին օրենքներով: 3ՀՀ Սահմանադրության 89-րդ «ՀՀ տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքի 16-րդ հոդվա-
հոդվածի 4-րդ կետում ասված է, որ կառավարությունը ապահովում ծի 23-րդ կետով օժտված են բանկային գործունեության իրավուն-
է ֆինանսա-տնտեսական, վարկային ն հարկային միասնական պե- քով: Համայնքի ավագանին որոշում է կայացնում վարկեր ն օրեն-
տական քաղաքականության իրականացումը, իսկ Կենտրոնական քով սահմանված կարգով այլ միջոցներ ներգրավելու վերաբերյալ:

բանկի մասին օրենքի 4-րդ գլխուխը ամբողջովին սահմանում է այն

107 108

Հայաստանի հանրապետությունը ն վարչատարածքային միջոց- կարգադրիչ լիազորություններով` բանկային գործունեություն իրա-

ները, որպես բանկային իրավունքի սուբյեկտներ, հանդես են գալիս կանացնելու համար: Այդ լիազորությունների բնույթը ն ծավալը
ֆինանսական այլ իրավահարաբերություններում, կրում են իրա- պայմանավորված է տվյալ մարմնի իրավասությամբ: Հետնաբար
վունքներ ն պարտականություններ: Այսպես, պետությունը պա- կարելի է ասել, որ բանկային գործունեությունը իրականացնող բո-
տասխանատու է ներքին պարտքի, Կենտրոնական բանկից ստա- լոր մարմինների բանկային իրավունակությունը նս որոշվում է նրա
ցած վարկերի ն բանկային գործառնությունների այլ տեսակների իրավասության ծավալով:
համար: Բանկային գործունեությանը մասնակցող բոլոր մարմինների ն
Բանկային իրավունքի կոլեկտիվ սուբյեկտների բանկային գոր- տնտեսական կազմակերպությունների իրավասությունն արտացոլ-
ծունեությունից բխող վարկավորման վճարահաշվարկային գոր- վում է իրենց կանոնադրություններում, ն այլ նորմատիվ ակտերում:
ծարքները բազմազան են: Որպեսզի տնտեսավարող մարմինները Դրանցով կարելի է սահմանել բանկային հարաբերությունների այն
բանկային իրավական հարաբերությունների մեջ մտնեն, անհրա- տեսակները, որոնցում որպես մասնակիցներ կարող են հանդես
ժեշտ է, որ նրանք լինեն իրավունակ: Իրավունակությունը օրենքով գալ բանկային ծառայությունից օգտվող մարմինները:
նախատեսված կամ օրենքով թույլատրված` իրավունքներն ունե- Որպես բանկային հարաբերությունների կոլեկտիվ սուբյեկտներ,
նալու ն պարտավորություններ կրելու ունակությունն է: Բանկային պետական իշխանությունը, կառավարման ընդհանուր (կառավա-
իրավունակությունը իրավահարաբերության սուբյեկտի` իրավունք- րություն, տեղական ինքնակառավարման մարմիններ) ն ճյուղային,
ներ ունենալու ն իրավաբանական պարտավորություններ կրելու նան հատուկ իրավասության մարմինները հիշյալ հիմնադիր իրա-
ունակությունն է բանկային գործունեության ոլորտում: վական ակտերի ուժով, որպես բանկային իրավական հարաբերու-
Բանկային գործունեության ոլորտում պետական իշխանության թյունների մասնակիցներ, իրենց իրավասության սահմաններում
ն կառավարման, ինչպես նան տեղական կազմակերպությունների կարող են հրատարակել նորմատիվ ն անհատական (որոշումներ,
բանկային իրավունակությունը գործում է տվյալ մարմնի կազմա- հրամաններ, հրահանգներ, կարգադրություններ) բնույթի իրավա-
կերպման ն նրա իրավասության որոշման պահից: Հենց այդ պահից կան ակտեր` իրենց ենթակա կառույցների համար սահմանելով
էլ սկսվում է նրա գործունեությունը, այսինքն իր իրավունակու- բանկային ծառայություններից օգտվելու կարգը:
թյունը կենսագործելու ունակությունը: Բանկային գործունեությունը Բանկային իրավունակությամբ օժտված են ոչ միայն իշխա-
ենթադրում է տվյալ սուբյեկտի բանկային իրավունակության առ- նության ն կառավարման մարմիններն ամբողջությամբ վերցրած,
կայություն: այլն գործադիր մարմինների ներքին կառուցվածքային ստորաբա-
Պետական իշխանությունը ն կառավարությունը, ինչպես նան ժանումները: Օրինակ, եթե նախարարությունն, ամբողջությամբ
տնտեսական կազմակերպությունները ունեն օրենքով կամ այլ նոր- վերցրած հանդես է գալիս որպես բանկային իրավական հարաբե-
մատիվ ակտերով սահմանված որոշակի իրավասություն ն այդ րության մասնակից, այսինքն օժտված է բանկային իրավունակու-
իրավասության շրջանակներում կարող են հանդես գալ որպես թյամբ, ուրեմն բանկային իրավունակությամբ է օժտված նան այդ
բանկային հարաբերությունների սուբյեկտներ: Բանկային իրավու- նախարարության կենտրոնական ապարատի յուրաքանչյուր օղակ՝
նակությունը ենթադրում է, որ պետական ն տնտեսական բոլոր գլխավոր վարչություն, վարչություն Ա բաժին, քանի որ դրանք նս
մարմինները օժտված են պետական իշխանությամբ ն գործադիր- այս կամ այն չափով մասնակցում են բանկային գործունեությանը,

109 110

օգտվում են բանկային ծառայություններից` ուղղված նախարարու- Պետական բոլոր ծառայողները բանկային իրավունակությամբ

թյան ընդհանուր խնդրի կենսագործմանը: օժտված չեն: Ծառայողների բանկային իրավունակությունը որոշ-
Իշխանության ն կառավարման մարմնի կառուցվածքային ստո- վում է իշխանության ն գործադիր ոլորտում նրանց զբաղեցրած
րաբաժանումները նս կարող են լինել բանկային իրավական հարա- պաշտոնով: Տնտեսական ղեկավարների, գլխավոր հաշվապահ-
բերությունների սուբյեկտներ, սակայն դրանք չեն ճանաչվում որ- ների բանկային իրավունակությունը ն գործունեությունը որոշվում է
պես իշխանություն կամ կառավարման ինքնուրույն մարմիններ: պետական ու տնտեսական մարմինների բանկային իրավունակու-
Դրանց ֆինանսական իրավունակության սահմանը ավելի նեղ է: թյան բնույթով: Պետական կառույցներում ծառայողների բանկային
Առավել նեղ իրավունակությամբ են օժտված ֆունկցիոնալ օղակ- իրավունակությունը որոշվում է իշխանության, գործադիր ն տնտե-
ները: սական ապարատում նրանց զբաղեցրած պաշտոնով, տեղով, իրա-
Բանկային իրավունքի կոլեկտիվ սուբյեկտների բանկային իրա- վասության շրջանակներով: Պատահական չէ, որ տնտեսական
վունակությունը կարող է լինել ընդհանուր ն հատուկ: մարմինների բանկային գործառնությունների իրականացման իրա-
Ընդհանուր իրավունակության համար ընդհանրապես բնորոշ է վունքը ե պատասխանատվությունը ըստ «Հաշվապահական հաշ-
բանկային գործունեության իրականացման ընդհանրական մակար- վառման մասին» ՀՀ ԱԺ 2002թ. դեկտեմբերի 26- ի օրենքի` դրված է
դակը, իսկ հատուկ իրավունակության համար բնորոշ է բանկային տնտեսական մարմնի ղեկավարի ն գլխավոր հաշվապահի վրա:
ծառայությունների շնորհիվ հատուկ խնդիրների ն հանձնարարու- Այս պաշտոնատար անձանց ֆինանսական ու բանկային գործառ-
թյունների իրականացման ունակությունը, ինչպիսիք հասարակա- նությունների իրականացումը իրավական նշանակություն ունի
կան կյանքում իրականացնում է հանրապետության Կենտրոնական միայն տվյալ մարմնի սահմաններում:
բանկը ն բանկային համակարգի մյուս մարմինները: Բանկային հարաբերությունների կոլեկտիվ սուբյեկտների ամե-
Բանկային իրավունքի կոլեկտիվ սուբյեկտների համակարգում նատարածված տեսակը սեփականության տարբեր ձների վրա
անհրաժեշտ է առանձնացնել հատկապես պաշտոնատար անձանց, հիմնված կազմակերպությունները, հիմնարկներն ու ընկերություն-
որոնց բանկային իրավունակության ն գործունեության իրավական ներն են:
գնահատման հարցեր, ժամանակի ընթացքում երբեք չեն Պետական իշխանությունը ե կառավարական մարմինները եթե
լուսաբանվել: Բանկային գործունեության ժամանակակից հիմնա- կենսագործում, ղեկավարում են պետության գործառույթները,
խնդիրները ն իրավական հարաբերությունների կարգավորմանն ապա կազմակերպությունները, ընկերությունները նյութական ու
ուղղված օրենսդրությունը պահանջ են առաջադրում` սահմանել մշակութային բարիքներ են արտադրում ն բավարարում հասարա-
պետական ծառայողների, հատկապես բանկային գործարքների կության նյութական ն հոգնոր անմիջական պահանջները: Նրանց
ոլորտում տնտեսական մարմինների պաշտոնատար անձանց (հիմ- գործունեության բովանդակությունը արտադրությունն է, բաշխումը,
նարկներ, կազմակերպության ղեկավար, գլխավոր հաշվապահ) կենցաղային սպասարկումը ն այլն: Կազմակերպությունների, հիմ-
բանկային իրավունակության ն գործունեության ծագման, դրանց նարկների ն ընկերությունների ֆինանսական իրավունակությունը
ծավալի, բովանդակության ն իրավական պատասխանատվության նս ծագում է հիմնադրման, կազմակերպման պահից: Սրանց իրա-
կանոնները: վասությունը որոշվում է իրենց կանոնադրությամբ:

111 112

Հիմնարկի, կազմակերպության, որպես բանկային իրավունքի ներ, որոնք ապահովում են իր նպատակների ու խնդիրների իրա-

(այլ ոչ որպես բանկային հարաբերությունների սուբյեկտի) հասկա- կանացումը:

ցությունների սուբյեկտի լիարժեք ընկալմանը նպաստում է քաղա- Ի տարբերություն քաղաքացիների, իրավաբանական անձն
քացիական իրավունքի տեսությունը ն գործող «ՀՀ քաղաքացիա- օժտված է ոչ թե ընդհանուր, այլ հատուկ իրավունակությամբ, այ-
կան» օրենսգիրքը: Ըստ քաղաքացիական իրավունքի գործնակա- սինք հանդես է գալիս կանոնադրային իրավունակությամբ": Կազ-
նում քաղաքացիները շատ հաճախ արտադրատնտեսական գոր- մակերպության, հիմնարկի, ընկերության հատուկ իրավունակու-
ծունեություն իրականացնելու համար միավորվում են զանազան թյունը վերջնական սահման չէ, քանի որ ՀՀ քաղաքացիական
կազմակերպությունների մեջ, ստեղծում տնտեսական միավորներ: օրենսգրքի 52-րդ հոդ. ամրապնդում է այն դրույթը, որ առնտրային
Որպեսզի քաղաքացիների նպատակային միավորումները կարո- կազմակերպություններն օրենքով չարգելված գործունեության
ղանան հանդես գալ բանկային հարաբերությունների մեջ, ձեռք ցանկացած տեսակի համար կարող են ունենալ անհրաժեշտ քա-
բերել իրավունքներ, կրել պարտականություններ, կարողանան ղաքացիական իրավունքներ նե կրել ,պարտականություններ:
պաշտպանել իրենց իրավունքները ն օրինական շահերը, պետք է Օրենսդիրը թույլատրելի է համարում ունիվերսալ (համընդհանուր)
ճանաչվեն իրավահարաբերության սուբյեկտ, ավելի կոնկրետ՝ իրավունակությունը, որով ե տնտեսավարող բոլոր մարմինները
հանդես գան որպես իրավաբանական անձ: Իրավաբանական անձ կարող են հանդես գալ որպես բանկային իրավահարաբերություն-
կարող է ճանաչվել ոչ թե անձանց ցանկացած միավորում կամ ների սուբյեկտներ, վճարել հարկեր, բաշխել շահույթ, բյուջետային
միություն, այլ, առանձնահատուկ միավորվող այն կազմակերպու- ֆինանսավորման եղանակով ստանալ ֆինանսական միջոցներ,
թյունը, որն օժտված է օրենքով պահանջվող յուրատիպ հատկա- տնօրինել դրանք, ինչպես նան վարկային պայմանագրով բան-
նիշներով, որոնցից յուրաքանչյուրն անհրաժեշտ է, իսկ բոլորը կային մարմիններից ստանալ վարկեր, սահմանել հաշվարկների
միասին բավարար են, որպեսզի կազմակերպությունը ճանաչվի չեկեր ն այլն:

քաղաքացիական իրավունքի սուբյեկտ` իրավաբանական անձ": Կազմակերպությունը, հիմնարկը որպես իրավաբանական անձ
«ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը» իրավաբանական անձ ճանաչ- ստեղծված է համարվում պետական գրանցման պահից:

վելու համար սահմանում է չորս հիմնական հատկանիշ` կազմա- Կազմակերպությունը որպես բանկային իրավահարաբերության
կերպական միասնություն, առանձնացված գույքի առկայություն, իր սուբյեկտի իրավունակություն, իրավասուբյեկտության միայն մեկ
անունից հանդես գալու իրավունք ն ինքնուրույն գույքային պա- տարրն է: Նրա երկրորդ տարրը գործունակությունն է, որը ծագում է
տասխանատվություն: Կազմակերպությունը, հիմնարկը ն տնտեսա- իրավունակության հետ միասին, կազմակերպվում հիմնարկի, ընկե-
կան ցանկացած միավոր որպեսզի հանդես գա որպես բանկային րության ստեղծման պահին:

իրավունքի սուբյեկտ, պետք է օժտված լինի իրավասուբյեկտու- Միասնական նպատակային գործունեություն ծավալելու, իրա-
թյամբ, լինի իրավունակ ն գործունակ: Այսինքն նա կարող է ձեռք վաբանական անձի կամքը ձնավորելու, նրա գործունեությունը ղե-
բերել այնպիսի իրավունքներ ն կրել այնպիսի պարտականություն- կավարելու, իրավունքներ ձեռք բերելու ն պարտականություններ

ստանձնելու համար ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 57-րդ հոդ-

Տես Ճ5աաա«Ո688 1681, «ձճծմ 1. Բօձ-88 «11657, 1., 1999, էջ Տե'ս 1Ծ8815516514Ե460ո61Ճ 1681, Տճծռ ՃՃՅԾՇՑ, Քօճ-81 ՝ՔԾՇՃ.
123. ծծծ.", 1., 1993.

113 114

վածը սահմանում է իրավաբանական անձի մարմին հասկացությու- էական նշանակություն ունեն քաղաքացիական իրավունքի մշա-

նը: զետնաբար իրավաբանական անձի իրավունակությունը ն գոր- կած ն օրենսդրական ամրապնդում ստացած գործունեության
ծունեությունը իրականացնում է ոչ թե իրավաբանական անձը, սկզբունքները:
որպես այդպիսին, այլ նրա մարմինները: Այլ խոսքով, բանկային ՀՀ քաղ. օր. 24-րդ հոդ. համաձայն գործունակություն է համար-
գործունեություն իրականացնելիս իբրե բանկային իրավական վում քաղաքացու` իր գործողություններով քաղաքացիական իրա-
հարաբերությունների սուբյեկտներ հանդես են գալիս ոչ թե իրենք՝ վունքներ ձեռք բերելու ն իրականացնելու, իր համար քաղաքա-
կազմակերպությունները, այլ նրանց գործադիր մարմինները, այ- ցիական պարտավորություններ ստեղծելու ու դրանք կատարելու
սինքն` նրանց տնօրինությունները: Կազմակերպության բանկային ունակությունը: Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրքը,
գործունեությունը իրականացնում է նրա գործադիր տնօրինությու- որպես կանոն, քաղաքացուն լրիվ գործունակ է ճանաչում 18 տա-
նը (ղեկավարները), այլ ոչ թե աշխատավորների կոլեկտիվը: Հե- րեկանը լրանալու պահից: Այս սկզբունքը առանց բացառություն-
տնաբար, որպես բանկային իրավական հարաբերությունների սուբ- ների կիրառվում է նան բանկային իրավունքի սուբյեկտների հա-
յեկտ կարող է հանդես գալ ոչ թե ամբողջ կազմակերպությունը, այլ մար: 18 տարին չլրացած քաղաքացիները բանկային իրավունքում
նրանց տնօրինությունը, քանի որ բոլոր վարչական լիազորություն- նույնպես անվանվում են անչափահասներ, որոնք բաժանվում են
ները իրականացնում է տնօրինությունը, որը գործում է կառավա- երկու խմբի` ա) մինչն 14 տարեկաններ (փոքրահասակներ), բ) 14-
րության անունից ն լիազորված է կազմակերպելու տվյալ մարմնի ից 18 տարեկաններ (անչափահասներ):
կառավարումը: Քաղաքացիական օրենսդրությունը կարգավորելով բանկային
Բանկային իրավունքի կոլեկտիվ սուբյեկտներ են անհատական իրավական հարաբերությունները, սահմանում է, որ անչափահաս-
ն ընտանեկան, գյուղական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսու- ները առանց օրինական ներկայացուցիչների կարող են տնօրինել
թյունները, որոնք հանդես են գալիս որպես ինքնուրույն տնտեսա- իրենց աշխատավարձը, կենսաթոշակը, կրթաթոշակը ն այլ եկա-
վարող սուբյեկտներ վարկահաշվարկային ն այլ բնույթի բանկային մուտներ, ավանդներ ներդնել վարկային հիմնարկներ ն տնօրինել
իրավահարաբերություններում: Վերջապես բանկային իրավունքի դրանք: Փոքրահասակները ն հոգեկան հիվանդները օժտված չեն
անհատական սուբյեկտներ կարող են հանդես գալ քաղաքացի- բանկային գործունեությամբ: Բանկային գործառնությունները
ները: նրանց փոխարեն կատարում են ծնողները, որդեգրողները, խնա-
Բանկային հարաբերությունների սուբյեկտներ կարող են լինել մակալները կամ պետական լիազոր մարմինները:
ոչ միայն մեր հանրապետության քաղաքացիները, այլն Օտար- Հայաստանի Հանրապետությունում քաղաքացիների բանկային
երկրացիներ ն քաղաքացիություն չունեցող անձինք: իրավունակության ծավալը որոշվում է Սահմանադրությամբ, ինչ-
ՀՀ քաղաքացու բանկային իրավունակությունը ծագում է նրա պես նան բանկային իրավական նորմերի ողջ համակցությամբ:
ծննդյան պահից ն դադարում է նրա մահվամբ: Բանկային մարմինները իրականացնելով իրենց վրա դրված
Քաղաքացիների բանկային գործունեությունը վրա է հասնում խնդիրները` բանկային իրավական հարաբերությունների մեջ են
որոշակի տարիքի հասնելու դեպքում: մտնում ինչպես հանրապետության, այնպես էլ Օտարերկրյա ն քա-
Քաղաքացիների, որպես բանկային իրավական հարաբերու- ղաքացիություն չունեցող անձանց հետ: Քաղաքացիները, իրենց
թյունների սուբյեկտների գործունեության բացահայտման համար հերթին, կենսագործելով իրենց սուբյեկտիվ իրավունքները ն կա-

115 116

տարելով բանկային գործառույթներից բխող վճարահաշվարկային, Տ4. Բանկային իրավական հարաբերությունների

վարկային, խնայողությունների ն այլ բնույթի պարտականություն- ծագման, փոփոխման ն դադարեցման հիմքերը
ներ` մշտական իրավական հարաբերությունների մեջ են մտնում
բանկային մարմինների հետ: Իրավահարաբերությունները ընդհանրապես ինքնին չեն առա-
Բանկային իրավական նորմերը կարգավորելով քաղաքացիների ջանում: Նրանք ծագում, փոփոխվում կամ դադարում են կյանքի
ն բանկերի միջն ծագող իրավական հարաբերությունները` քաղա- որոշակի հանգամանքների (փաստերի) վրա հասնելու հետնանքով:
քացիներին լայն իրավունքներ են վերապահում գանգատարկելու Իրավահարաբերությունները ձնավորվում ն փոփոխվում են իրա-
բանկային մարմինների ու նրանց պաշտոնատար անձանց անօրի- կանության մեջ գոյություն ունեցող այնպիսի հանգամանքների առ-
նական գործողությունները: կայությամբ, որոնք առաջացնում են որոշակի իրավական հե-
Բանկային օրենսդրությունը կարգավորում է նան այն դեպքերը, տնանքներ: Այսպիսի հանգամանքները իրավագիտության մեջ ըն-
երբ օտարերկրյա ն քաղաքացիություն չունեցող անձինք կարող են դունված է անվանել իրավաբանական փաստեր:
հանդես գալ հանրապետության վարկային իրավահարաբերու- Բանկային իրավական հարաբերությունների ծագման, փոփոխ-
թյունների սուբյեկտ: Բանկային իրավական հարաբերությունների ման ն դադարեցման համար հիմք են հանդիսանում իրավաբանա-
վերլուծությունները վկայում են, որ իբրն այս հարաբերությունների կան փաստերը, այսինքն գործողությունները (օրինակ, ավանդա-
սուբյեկտներ հանդես են գալիս ազգային, պետական, վարչատա- տուները) կամ եղելությունները (օրինակ` ծնունդը, մահը, երկրա-
րածքային, տնտեսական մարմինները, ինչպես նան հանրապե- շարժը, ջրհեղեղը ն այլն): Բանկային իրավական նորմերը դրանց
տության, օտարերկրյա ն քաղաքացիություն չունեցող ֆիզիկական առկայության հետ են կապում որոշակի իրավական հետնանքների
անձինք, որոնք առօրյա մասնակցություն ունեն բանկային գործու- առաջացումը: Իրավաբանական փաստերը կյանքի կոնկրետ հան-
նեությանը, հանդես են գալիս որպես այդ միջոցների օգտագոր- գամանքներ են, որոնց հետ իրավունքի նորմը կապում է իրավա-
ծողներ, որոնց ֆինանսական իրավունակության ն գործունեության հարաբերությունների ծագումը, փոփոխումը կամ դադարեցումը:
ծավալը սահմանված է բանկային իրավական նորմերով: Իրավաբանական փաստերը սուբյեկտի անհատական կամքի

հետ ունեցած կապի տեսակետից բաժանվում են երկու խմբի` գոր-
ծողությունների ն եղելությունների՞:

Գործողություններն այնպիսի փաստեր են, որոնք կատարվում
են մարդկանց կամքով. դրանք փաստորեն մարդկանց կամքի ար-
տահայտությունն են: Օրինականության տեսակետից մարդկանց
բոլոր գործողությունները լինում են իրավաչափ ն ոչ իրավաչափ:

Իրավաչափ գործողություններ իրավաբանական այնպիսի
փաստեր են, որոնք հանգեցնում են իրավունքի նորմով նախատես-

1 Տե՛ս Վ.Ն.Խրոպանյուկ, Պետության ն իրավունքի տեսություն, «Գոշ», Ե., 1997, էջ
376:

117 118

ված իրավաբանական իրավունքների ն պարտականությունների կիցը օգտվում է բանկային գործունեության ոլորտում իրեն վերա-

ծագման: պահված իրավունքներից (վարկային հայտ ներկայացնելը):
Իրավաչափ գործողությունները, իրենց հերթին, բաժանվում են 2) Իրավաբանական արարքներ, որոնք ուղղվում են բանկային
իրավաբանական ակտերի ն իրավաբանական արարքների: իրավահարաբերությունների մասնակիցների պարտավորություն-
Բանկային իրավական հարաբերությունները մեծամասամբ ծա- ների կատարմանը (վարկ վերցնելը, տոկոսներ վճարելը):
գում են իրավաչափ այնպիսի գործողությունների հետնանքով, Ոչ իրավաչափ գործողություններ են համարվում այն փաստերը,
ինչպիսիք են նորմատիվային ե անհատական բանկային իրավա- որոնց կատարելն արգելված է օրենքով, այսինքն չեն համապա-
կան ակտերը: Այդպիսի նորմատիվային իրավական ակտ է «ՀՀ տասխանում իրավական նորմի պահանջներին, առաջ են բերում
Կենտրոնական բանկի մասին» օրենքը: բանկային իրավական խախտումներ: Ոչ իրավաչափ գործողու-
Բանկային իրավական հարաբերության փոփոխություններ, որ- թյունները բանկային գործողության ոլորտում այնպիսի խախտում-
պես կանոն, մեծամասամբ չեն կարող տեղի ունենալ նրանց մաս- ներ են, որոնք ուղղված են 31 Կենտրոնական բանկի կողմից սահ-
նակիցների ցանկությամբ: Այդ փոփոխությունները կարող են կյան- մանված տնտեսական նորմատիվների պահանջների ոտնահար-
քի կոչվել ինչպես նորմատիվային ակտերի պահանջով, այնպես էլ մանը: Ոչ իրավաչափ գործողությունները բանկային իրավունքում
կողմերի համաձայնությամբ, որոնք փոփոխություններ են սահմա- դրսնորվում են բանկային իրավախախտումների ն հանցագործու-
նում հանգամանքների ն եղելությունների շրջանակներում: Օրի- թյունների տեսքով: Այսպես, ՀՀ քրեական օրենսգիրքը բանկային
նակ, բանկային վարկի կամ հաշվի պայմանագրի պահանջները վարկը ոչ իր նպատակին, աննպատակ օգտագործելը դիտում է ոչ
առաջ են բերում համապատասխան բանկային իրավական հարա- իրավաչափ գործողություն, իրավախախտում, որի համար նախա-
բերության փոփոխություններ: տեսում է քրեական պատասխանատվություն: Ոչ իրավաչափ ճա-
Իրավաբանական արարքները այնպիսի իրավաչափ գործողու- նաչվում է այն գործողությունը, որը կարող է արտահայտվել օրեն-
թյուններ են, որոնք հատկապես ուղղված չեն իրավահարաբերու- քով սահմանված գործողությունների կատարումից ձեռնպահ մնա-
թյունների առաջացմանը, փոփոխմանը կամ դադարեցմանը, սա- լու կամ պարտավորությունների չկատարելու եղանակներով:
կայն կարող են առաջ բերել այդպիսի հետնանքներ: Օրինակ, Անգործության դրսնորումը, որպես ոչ իրավաչափ գործողու-
տնտեսավարող սուբյեկտի բողոքի հիման վրա բանկային մարմինը թյուն, առաջ է բերում բանկային պատասխանատվություն:
իրավունք ունի մինչե բողոքի լուծումը դադարեցնել վարկավո- Բանկային իրավահարաբերությունները գործնականում կարող
րումը: Այս օրինակում բողոքը իրավաբանական արարք է, որի են առաջանալ ինչպես մեկ, այնպես էլ մեկից ավելի իրավաբանա-
ուժով բանկը դադարեցնում է վարկավորումը: Բանկային իրավա- կան փաստերի հիման վրա: Այսպիսի իրավահարաբերությունների
բանական արարքները, որպես իրավաչափ գործողությունների հա- ծագման հիմքը համարվում է բարդ: Այսպես, ներդրումների կա-
մակցություն, կարելի է բաժանել երկու հիմանկան խմբի` պակցությամբ, հատկապես կապիտալ շինարարության ն վերանո-
1) Իրավաբանական արարքներ, որոնք ուղղվում են բանկային րոգման ոլորտում, վարկային իրավահարբերություններ կարող են
իրավական հարաբերությունների սուբյեկտների իրավունքների առաջանալ, եթե առկա են իրավաբանական մի քանի այնպիսի
պաշտպանությանը, այսինքն երբ իրավահարաբերության մասնա- փաստեր, ինչպիսիք են շինարարության թույլտվությունը, նախա-

գծային-նախահաշվային փաստաթղթերը, ֆինանսավորման ընդ-

119 120

հանուր ն տարեկան պլանները ն այլն: Սրանցից մեկի բացակայու-
թյան դեպքում կապիտալ շինարարությունը չի սկսվի, հետնաբար ------ ԳԼՈՒԽ Մ

վարկային հարաբերություներ չեն առաջանա: ՀՀ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՎԱՄԱԿԱՐԳԻ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ

Ֆինանսաիրավական հարաբերությունները ծագում, փոփոխ- չ-
վում ն դադարեցվում են նան եղելության հիճան վրա, որոնք վրա ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

են հասնում մարդկանց կամքից անկախ, անկանխատեսելի են:
Օրինակ` մահը, ծնունդը, բնական աղետները, դժբախտ դեպքերը ն
այլն: Քաղաքացու մահվամբ դադարում է վարկի կամ հաշվի պայ-
մանագիրը բանկի ն հաճախորդի միջն:

Բանկային իրավահարաբերությունների ծագման, փոփոխման ն
դադարեցման պայմանները, այսինքն իրավաբանական փաստերը
նԱախատեսվում են բանկային իրավական նորմերի հիպոթեզով:

ՏՂ1.Բանկային մարմինների գործունեության

իրավակազմակերպական ն վարկային մեթոդների
բանկային առանձնահատկությունները

ՀՀ Կենտրոնական բանկի առջն դրված խնդիրները ըստ իրա-
վական գործունեության բովանդակության կարելի է դասակարգել
երկու խմբի`

ա) իրավա - կազմակերպչական

բ) վարկային:

Իրավա-կազմակերպչական խնդիրները Կենտրոնական բանկը
իրականացնում է գործադիր,կարգադրիչ ն վերահսկողական գոր-
ծառույթների միջոցով, որոնք հիմնականում դրսնորվում են դրա-
մական էմիսիայի, դրամաշրջանառության կազմակերպման, դրա-
մավարկային ն արժութային քաղաքականության մշակման ն իրա-
կանացման ու այլ պետական մարմինների բանկային սպասարկ-
ման կազմակերպման ձներով: Կենտրոնական բանկի հիմնական
վերահսկողական գործառույթները որոշակիորեն սահմանված են
գործող օրենսդրությամբ, որոնց ընդհանուր բովանդակությունը
հանգում է բանկային գործունեություն ն արտարժույթով բանկա-
յին գործառնություններ իրականացնելու արտոնագրերի տրա-
մադրմանը, հանրապետության տարածքում գործող բանկերի, այլ
ֆինանսավարկային կազմակերպությունների գործունեության
հսկողությանը:

Կենտրոնական բանկի վերահսկիչ գործունեությունը ամրա-
պնդված է ինչպես «ՀՀ Կենտրոնական բանկի մասին» օրենքի
36-րդ, այնպես էլ «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին»

121 122

օրենքի մի շարք հոդվածներում»: Անհրաժեշտ է նկատել, որ վարկային մարմնի առկայությունը ն

Օրենքով սահմանված բանկային գործառնությունների թվում նրա կողմից վարկային գործառությունների կատարումը, ավանդ-
իրավական կարգավորման առանձնահատկություններով, որպես ների ընդունումը ն վճարումը դեռես բավարար պայման չէ տվյալ
համալիր իրավական ինստիտուտ, կարնոր դեր ունի բանկային պետության վարկային համակարգի մասին լիարժեք դատողու-
վարկավորումը, որի իրավական կարգավորումը տեսական ն թյուններ անելու համար: Վարկային համակարգը ցանկացած պե-
գործնական մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում: Բանկերը տության միննույն նպատակի ն խնդիրների իրականացման հա-
ժամանակակից աշխարհում հանդես են գալիս որպես վարկային մար կազմակերպաիրավական ձներով միավորված վարկային
կազմակերպություններ, որոնք կենտրոնացնում են ժամանակա- մարմինների համակցություն է, որը գլխավորում է կենտրոնական
վորապես ազատ դրամական միջոցները ն օգտագործում վարկի կամ ազգային բանկը` իրականացնելով բանկային համակարգի
ձնով: Բանկերը կատարում են վճարային կանխիկ հաշվարկներ, կառավարման գործառույթ: Պատահական չէ, որ վարկային հա-
վարկավորման ն ֆինանսավորման գործառնություններ, բաց են մակարգ ստեղծելու նպատակով ինքնիշխան Հայաստանի Հան-
թողնում դրամ ն տարատեսակ արժեթղթեր": րապետությունը անկախության առաջին օրից ձեռնամուխ եղավ

Շուկայական հարաբերություններին անցնելու պայմաններում հանրապետության Կենտրոնական բանկի ստեղծմանը:
արմատապես վերակառուցվում է բանկերի ն բանկային համա- 1996 թ. հունիսի 30-ին, ինչպես ասվել է, ԱԺ ընդունեց օրենք
կարգի գործունեությունը: Բանկային վարկերի օգտագործման «Վայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի» ու
արդյունավետությունը խիստ կախվածության մեջ է դրվում պատ- «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին», որով նախկին
վիրատուների` կազմակերպությունների ն քաղաքացիների սպա- օրենքները կորցրեցին իրենց ուժը: Կենտրոնական բանկի համար
սարկման որակից, ինչպես նան ավանդների ու փոխատվության նման իրավական նոր ռեժիմի սահմանումը բնավ չի խոսում այն
տոկոսների չափից: Շուկայական հարաբերությունների զարգաց- մասին, որ վերջինս դուրս է պետական իշխանության ն կառավար-
մանը զուգընթաց բանկային համակարգը առետրային հաշվարկի ման բարձրագույն մարմինների տնտեսական համագործակցու-
ն ինքնաֆինանսավորման սկզբունքներին անցնելու կապակցու- թյունից, ընդհակառակը, Կենտրոնական բանկը մասնակցում է
թյամբ կիրառվում են վարկավորման ժամանակակից արդյունա- կառավարության տնտեսական ծրագրերի մշակմանը ն աջակցում
վետ նոր ձներ ու մեթոդներ, որոնք կոչված են ապահովելու վար- է կառավարության կողմից իրականացվող միջոցառումներին:
կային ռեսուրսների վերադարձելիությունը ն շրջանառելիությունը: Բանկային համակարգի մարմինների ամենօրյա գործունեու-

Բանկերը ներկայումս դարձել են ինքնուրույն կազմակերպու- թյան, ձների շարքում իր հասարակական-տնտեսական անհրա-
թյուններ ն նրանց գործունեությունն ավելի մեծ չափով առետրա- ժեշտությամբ, իրավական կարգավորման ժամանակակից ձներով
յին բնույթ է ստացել: Առնտրային սկզբունքներով են աշխատում ու մեթոդներով առանձնանում է բանկային վարկը: Բանկային
բանկային համակարգի բոլոր մարմինները` բացառությամբ Կենտ- վարկը դրսնորվում է որպես տնտեսական հարաբերությունների
րոնական բանկի: համակցություն, որի գործընթացում պետության, իրավաբանա-

կան ն ֆիզիկական անձանց ժամանակավորապես ազատ դրամա-
կան միջոցները հավաքվում են բանակային մարմիններում ն վե-

1 Տե'ս «ՀՀ Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» օրենքի 6-րդ ն 7-րդ

գլուխները: րադարձելիության պայմանով տրվում են տնտեսավարող սուբ-
ՏՆ մանրամասն Բ.Ճ. Ճ6ծ148, Ճ816188618 16ձ81, Իօձ. Ճ4Ք, 1., 1994, յեկտներին ու քաղաքացիներին:

123 124

Ընդլայնված վերարտադրության գործընթացում մշտապես կերը բանկերի կողմից տրվում են վարկային պլանին համապա-

առաջանում են դրամային ազատ միջոցներ, խոշոր գումարներ: տասխան:
Օրինակ` միանգամից, ամբողջ ծավալով չեն օգտագործվում կազ- Բանկային երկարատն վարկավորման իրավական հիմքը` վար-
մակերպություններին հատկացված հաշիվներին` արտադրանքի կի ժամկետի տնողության իմաստով, ՀՀ Կենտրոնական բանկի
իրացման համար փոխանցված գումարները: Ժամանակավորա- մասին օրենքի 38-րդ հոդվածով բանկին վերապահված իրա-
պես ազատ են նան ամորտիզացիոն մասհանումները, չբաշխված վունքն է, որով Կենտրոնական բանկը բանկային համակարգի
շահույթը ն այլն: Ազատ միջոցներ ունեն նան խնայբանկերը, մյուս մարմիններին բացառության կարգով կարող է տրամադրել
ապահովագրական մարմինները: Մի շարք կազմակերպություննե- մեկ տարի մարման ժամկետ ունեցող վարկեր:
րի, ձեռնարկությունների ն քաղաքացիների մոտ տնտեսական Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում նշանակա-
գործառնություններ իրականացնելու ընթացքում առաջանում է լից չափով աճել է տնտեսական կազմակերպությունների կապի-
լրացուցիչ դրամական միջոցներ օգտագործելու կարիք: տալ ներդրումների երկարատն վարկավորման դերը: Երկարատն
Ակնհայտորեն աննպատակահարմար է ձեռնարկությունը ապա- վարկավորման օբյեկտներ են հանդիսանում նոր ձեռնարկություն-
հովել նրա առավելագույն պահանջները բավարարող շրջանառու ների, բնակարանային շինարարության, տեխնիկական վերազին-
միջոցներով, քանի որ դրա հետնանքով ձեռնարկության միջոց- ման, նան սոցիալ-տնտեսական նշանակության ծախսերը:
ների զգալի մասը երկար ժամանակ կմնա առանց օգտագործման Բանկային վարկավորումը իրականացվում է որոշակի
փոխանակ տնտեսության կարիքների վրա օգտագորվելու: Դրա սկզբունքներով, որոնք սահմանված են բանկային օրենսդրու-
համար էլ ձեռնարկությունները օժտված են իրենց նվազագույն թյամբ: Վարկավորման սկզբունքները իրենց ուղղակի ն անուղղա-
կարիքները բավարարող շրջանառու միջոցներով: Իսկ այն դեպ- կի դրսնորումներն են գտել ինչպես բանկային գործունեությունը
քում, երբ կարիք է առաջանում ժամանակավորապես մեծացնել կարգավորող իրավունքի ակտերում,այնպես էլ «ՎՀ քաղաքացիա-
ձեռնարկության շրջանառու միջոցները, ապա նրան օգնության է կան օրենսգրքի» 47-րդ գլխում, որով կարգավորվում են բանկա-
գալիս բանկը` տալով կարճատն վարկեր: Նման վարկավորման յին վարկավորման գործընթացում ծագող իրավահարաբերու-
պրակտիկայում ներկայումս վարկերը ձեռք են բերում կայուն թյունները: Ընդհանրացնելով բանկային ն քաղաքացիական
բնույթ ն ներկայացնում են բանկի բաժնային մասնակցությունը օրենսդրությունը վարկավորման ոլորտում` կարելի է առանձնաց-
տնտեսական կազմակերպությունների շրջանառու միջոցների նել հետնյալ սկզբունքները վարկավորման ուղղակիություն,
ձնավորման մեջ: նպատակայնություն, ժամկետայնություն, վերադարձելիություն,
Համաձայն ՀՀ Կենտրոնական բանկի մասին օրենքի 38-րդ հատուցանելիություն, ապրանքա-նյութական արժեքներով ապա-
հոդվածի, բանկային վարկը լինում է կարճատն ն երկարատն: հովվածություն, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իրավական կար-
Կարճատն բանկային վարկը տրվում է 6 ամսից ոչ ավելի ժամ- գավորման անհրաժեշտություն: Այդ սկզբունքները դեռնս պատ-
կետով: Կարճատն վարկերն իրենց հիմնական զանգվածով շաճ ուշադրության չեն արժանացել հայրենական իրավագիտու-
տրվում են առնտրային կազմակերպություններին ն քաղաքացի- թյան տեսական մշակումներում:
ներին: Կարձճատն վարկավորման օբյեկտներ են տնտեսական Բանկային վարկավորման նպատակային բնույթն արտահայտ-
կազմակերպությունների ընթացիկ ակտիվները: Կարճատն վար- վում է նրանում, որ բանկային վարկերը ծախսվում են այն օբյեկտ-

ների վրա, որոնց համար հատկացվել են կոնկրետ, ճշգրիտ ժամ-

125 126

կետով, որի ընթացքում տնտեսական մարմինները դրանք կարող կան ն հաջորդական աշխատանքների այն ամբողջականությունն

են օգտագործել մինչն 12 ամիս: Այս ժամկետը անցնելուց հետո է, որն ապահովում է տրամադրված վարկերի ն հասանելիք տոկո-
այդ մարմինները պարտավոր է վարկը վերադարձնել բանկին: սային եկամուտների վերադարձ, ինչպես նան անհրաժեշտ չափով
Սրանում է արտահայտվում նրա ետադարձ լինելը: եկամտաբերության մակարդակ:

Բանկային վարկի վերադարձնելիության ապահովման ն հատ- Կարծում ենք, որ վարկավորման գործընթացում կիրառվող
կապես տոկոսայնության (հատուցանելիության) հիմնահարցերը սկզբունքներից ամենահիմնականներն են` վերադարձելիությունը,
այսօր գտնվում են մեր հանրապետության տնտեսագետների ն ժամկետայնությունը, վճարելիությունը, իսկ դրանցից իր էությամբ
իրավաբանների ուշադրության կենտրոնում: Այս ելակետային կարնորվում է վարկի վերադարձելիությունը, քանի որ դրանով է
սկզբունքների օրենսդրական ամրապնդման նպատակով բազմա- պայմանավորված վարկատու - վարկառու փոխհարաբերության
թիվ առաջարկներ են ներկայացվել ՀՀ ԱԺ, որոնց իրավական արդյունավետ ն հուսալի գործունեության իրականացումը: Վարկի
կարգավորումը առաջին հերթին կնպաստի բանկային վարկի մի- վերադարձելիության հիմնախնդրին նվիրված բավարար չափով
ջոցով տնտեսության տարբեր ոլորտներում կատարվող ներդրում- գիտական հետազոտություններ ու մշակումներ, հատկապես իրա-
ների ն արտադրության աճի տեմպերի բարձրացմանը: վագիտության ոլորտում, իսպառ բացակայում են:

Վարկը հատուցանելի է, քանի որ տրամադրված վարկերի դի- Վարկի վերադարձելիությունը օժտված է այնպիսի հատկանի-
մաց տնտեսական մարմինները բանկին մուծում են որոշակի շով, որը բնորոշ է տվյալ վարկին` որպես տնտեսական կատեգո-
տոկոսներ: րիայի: Միաժամանակ այն բնութագրում է ժամանակավոր օգտա-

Հայտնի է, որ ՀՀ բանկային օրենսդրությամբ խիստ կարնոր- գործման նպատակով վերցված գումարի վերադարձն իր տիրոջը,
վում է տրամադրված վարկերի վերադարձելիության ապահովու- որը սեփականատիրոջ սեփական իրավունքն է: Վերադարձելիու-
մը: Հատկապես անկախության առաջին տարիներին Հայաստանի թյունը երկկողմանի գործընթաց է, այսինքն այն հավասարապես
Հանրապետության դեռես փորձ չունեցող նորաստեղծ առնտրա- կարնոր է թե' վարկատուի ն թե' փոխառուի համար: Վարկի վերա-
յին բանկերը մեկը մյուսի հետնից անընդհատ սխալներ էին թույլ դարձելիությունը, ի տարբերություն այլ տնտեսական հարաբերու-
տալիս` ինչպես հաճախորդներից ավանդների ներգրավման, այն- թյունների, հանդես է գալիս որպես վարկային իրավահարաբերու-
պես էլ վարկերի տրամադրման ժամանակ: Դեռես նոր մշակված թյունների դրսնորման ձն ն գործնականում արտահայտվում է որո-
բանկային օրենքներն իրենց չէին արդարացնում` կապված երկ- շակի իրավական կարգավորման մեխանիզմով: Այսինքն` մի կող-
րում գործող տնտեսական հարաբերությունների տարերային մից այն հիմնվում է վարկի հետադարձ շարժման հիմքում ընկած
բնույթի հետ: Ուստի խիստ անհրաժեշտ դարձավ տրամադրվող տնտեսական գործընթացի, իսկ մյուս կողմից էլ վարկատուի ն
վարկերը ժամանակին վերադարձնելու մասին օրենսդրության վարկառուի իրավական հարաբերությունների վրա:
սահմանումը ն աստիճանաբար կատարելագործումը: Վարկավորման ն դրա վերադարձելիության ապահովման ար-

«Վարկի վերադարձելիություն» հասկացությունն առաջին հա- դյունավետության բարձրացման ուղղությամբ կարնորագույն ն
յացքից թվում է, թե հեշտ իրականացվող գործընթաց է: Բայց միջ- առաջնահերթ քայլ է բանկի կողմից խելամիտ վարկավորման
ազգային փորձը ցույց է տալիս, որ այն իր էությամբ բավականա- գործընթացի նախաձեռնումը, դրա որդեգրումը ն կյանքի կոչելը:
չափ բարդ է: Եվ այդ առումով ըստ մի շարք վերլուծաբանների Բանկը պետք է գործի վարկավորման խելամիտ ն ճիշտ սահման-
«վարկի վերադարձելիությունը» տվյալ բանկի կողմից նախնա- ված չափանիշների սահմաններում ն հստակ պատկերացնի իր

127 128

նպատակային շուկան, խորապես տեղյակ լինի վարկառուի կամ ների (բացառությամբ բանկի թղթակցային հաշիվները) գումարի

գործընկերոջ մասին, առաջարկվող վարկի նպատակին ն մարման ու բանկի ընդհանուր կապիտալի հետ հարաբերակցության առա-
աղբյուրներին: վելագույն չափի՞:

Վարկավորման չափանիշները պետք է սահմանեն վարկարժա- Կախված ռիսկային գործունեության իրականացումից` միջազ-
նության օբյեկտներն ու վարկի գումարի չափը, առկա վարկերի գային փորձը վկայում է, որ բանկերի արդյունավետությունը կամ
տեսակները ն վարկերի հատկացման ժամկետներն ու պայման- դրանց գործունեությունը գնահատող ամենահիմնական ցուցա-
ները: նիշներն են սեփական (բաժնետիրական) կապիտալի ն ակտիվնե-

Բանկային վարկի վերադարձելիության առումով մեր հանրա- րի շահութաբերությունը բնութագրող ցուցանիշները:
պետությունում կարնորվում է նան ռիսկի գործոնը: Այսպես, երբ Վարկի վերադարձումն ապահովելու տնտեսական մեխանիզմի
խոսում ենք ռիսկի նե հատկապես բանկային ռիսկի մասին, այն իրավական կարգավորման դերի մասին խոսելիս անհրաժեշտ է
ներկայանում է իբրն ոչ միայն ընտրված որոշումների, այլն այդ նկատել, որ Հայաստանի Հանրապետության` դեպի շուկայական
որոշումների իրականացմանն ուղղված գործողությունների լավ ն տնտեսություն անցում կատարելու հանգամանքը չի բացառում
վատ հետնանքների ամբողջություն, այսինքն ընտրության գոր- դրամավարկային իրավահարաբերությունների, այդ թվում` բան-
ծընթացն էլ իր արտահայտությունն է գտնում «ռիսկ» հասկացու- կային վարկի վերադարձելիության պետական կարգավորումը:
թյան մեջ: Ռիսկի կարող են ենթարկվել գրեթե բոլոր բանկային Այստեղ կարնոր է համարվում նրա բոլոր բաղկացուցիչ մասերի
գործառնությունները: Կարելի է նան ասել, որ ռիսկը ցանկացած, իրավական կարգավորումը, որը ներկայումս իրավագետների
այդ թվում` բանկային գործունեության իրավիճակային բնութա- կարծիքով դեռես բավարար մակարդակով մշակված չէ:
գիրն է, որն արտացոլում է դրա արդյունքի անորոշությունը ն ան- Իրավական կարգավորման ներկա վիճակը գնահատելու, նրա
հաջողության դեպքում` առաջացած հնարավոր բացասական հե- կատարելագործման վերաբերյալ առաջարկություններ ձնակեր-
տնանքները: պելու համար հարկավոր է բացահայտել վարկավորմանը մաս-

Այսօր խիստ կարնորվում է ՀՀ Կենտրոնական բանկի կողմից նակցող սուբյեկտների շահերի ամբողջությունը: Որպես կանոն,
մեկ փոխառուի ն նրա հետ փոխկապակցված անձանց գծով ռիսկի բանկային վարկավորման մեխանիզմում առկա են մի շարք սուբ-
առավելագույն չափի սահմանումը` որպես բանկի կողմից մեկ փո- յեկտների` երրորդ անձանց, շահեր, դրանք երաշխավորող ն
խառուին ն նրա հետ փոխկապակցված անձանց տրամադրված ապահովագրող անձինք են, որոնք շահագրգռված են վարկային
վարկերի, այդ թվում` բանկային հաշվի վարկավորման, բոլոր այլ պարտավորությունների կատարման մեջ, իսկ չկատարման դեպ-
փոխառությունների, ֆակտորինգային, լիզինգային գործառնու- քում նրանք օրենքի ուժով ձեռք են բերում ինքնուրույն իրա-
թյունների տրամադրված նախավճարների, կանխավճարների, վունքներ կապված պատասխանատվության իրականացման
բանկի կողմից մատուցված ծառայության կամ ապրանքի դիմաց հետ: Երբեմն որպես սուբյեկտ հանդես են գալիս պետությունը,
տարժամկետ վճարումների, ակրեդիտիվների, փոխառուի կամ հասարակությունը, որոնք որոշակի դրամական ն արտարժու-
նրա հետ փոխկապակցված անձանց թողարկած արժեթղթերում թային միջոցներ են տրամադրել սոցիալապես կարնոր նախագծե-
ներդրումների, ինչպես նան բանկի նկատմամբ ցանկացած հիմ- րի ապահովման համար ն հետաքրքրված են նրանում, որ այդ

քով ծագած այլ դեբիտորական պարտքերի, նրա պարտավորու-
թյունների դիմաց տրված երաշխիքների ն երաշխավորություն-

1 Տես ՀՅ օրենքը «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին», հոդ. 49,50-րդ:
129 130

միջոցները հասնեն հասցեատերերին` փոխառուներին: Գոյություն ՀՀ քաղաքացիական Օրենսգրքում որպես պարտավորություն-

ունի նան մեկ այլ բարդ սուբյեկտ, որն ունի իր շահերը վարկային ների կատարման միջոցներ նշվում են տուգանքները (369-372-րդ
գործընթացում: Դա Վայաստանի Հանրապետության ամբողջ բան- հոդվածներ), գրավը (226-259-րդ հոդվածներ), պարտապանի
կային համակարգն է, որը հետաքրքրված է վարկավորման իրա- ունեցվածքի պահումը (373-374-րդ հոդվածներ), երաշխավորու-
կանացման կայունությամբ, այդ գործունեության կարգավորման թյունը (375-382 հոդվածներ), բանկային երաշխիքը (383-394 հոդ-
համաչափությամբ ն չափորոշիչների ներդրմամբ: Թեն մի բանկը վածներ), նախավճարը (395-396 հոդվածներ): Ի դեպ, նախկին
մյուսի համար մրցակից է համարվում, բայց բոլորն էլ շա- օրենսդրության համեմատությամբ, ։պարտավորորությունների
հագրգռված են ողջ համակարգի կայունության համար: ապահովման միջոցների ցանկը համալրվել է կԳայաստանի համար
Վարկի վերադարձման մեխանիզմը կարգավորվում է Հայաս- նոր հոդվածներով, որոնք են` պարտապանի գույքի պահումը ն
տանի Հանրապետության օրենքներով ն ենթաօրենսդրական ակ- բանկային երաշխիքը:
տերով: Միաժամանակ էական նշանակություն ունեն ՀՀ Կենտրո- Օրենսդրության մեջ սկզբունքորեն նոր են բանկային երաշխի-
նական բանկի հրահանգները, որոշումները, կանոնակարգերը՝ քի մասին սահմանված նորմերը: Բանկային երաշխիքի մասին
կապված նրա իրավասությանը վերաբերող ն նորմատիվ բնույթ նորմերի իրականացման ժամանակ իրավահարաբերության մեջ
ունեցող հարցերի հետ: Բանկային վարկի ստացումը ենթադրում է են մտնում երեք անձ՝
վարկի տրամադրման մասին որոշման ընդունում, տրամադրում ն ա) երաշխավորը, այսինքն` բանկը, երաշխիք տվող վարկային
վերադարձում: Դա, որպես կանոն, կարգավորվում է ներքին նոր- կամ ապահովագրական կազմակերպությունը,
մատիվ ակտերով, որոնք էապես տարբերվում են իրարից տարբեր բ) երաշխավորվողը, այսինքն այն անձը, որի խնդրանքով ն
բանկերում: Հիմնական օրենսդրական ակտը, որտեղ պարունակ- որի համար երաշխիք է տրվում,
վում են իրավական նորմեր բանկային վարկավորման ն հատկա- Գ) շահառուն (բենեֆիցիար), որը ստանում է նշված գումարը:
պես պարտավորությունների կատարման ապահովման մասին, Բանկային երաշխիքով վարկային պարտավորությունների կա-
դա ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքն է, նան` ՀՀ ԿԲ ն ՀՀ բանկերի տարման ապահովման այս միջոցի էությունը այն է, որ բանկը կամ
ու բանկային գործունեության մասին օրենքները: այլ վարկային հիմնարկություն (երաշխավորը) որոշակի անձի
Նախկին օրենսդրության համեմատությամբ նոր ընդունված (վարկառու երաշխավորվող) խնդրանքով գրավոր պարտավորու-
օրենսգիրքը, ապա ն բանկային գործունեությունը կարգավորող թյուն է ստանձնում այդ պարտավորության պայմաններին համա-
օրենսդրական ակտերում կատարված փոփոխությունները ավելի պատասխան որոշակի գումար վճարելու պրինցիպալի վարկատու
մեծ նշանակություն են տալիս նորմատիվ կանոնակարգմանը, բանկին (շահառուին)` նրա (շահառուի) կողմից վճարման մասին
ինչն, ըստ երնույթին, դրական փոփոխություն է: Վարկավորումը, ի գրավոր պահանջ ներկայացնելու դեպքում:
տարբերություն բանկային գործունեության այլ տեսակների (վճա- Վարկի վերադարձելիության ապահովման իրավական կարգա-
րումներ, դրամարկղային ծառայություն), մանրամասնորեն չի վորման համար կարնորվել է վարկառուի վարկունակության (իրա-
կարգավորվում 41 Կկենտրոնական բանկի իրավական ակտերով: վունակության) վերլուծությունը ն գնահատումը: Վարկառուի վար-
Նպատակահարմար ենք գտնում պարզաբանել մի շարք հիմ- կունակությունը վարկի վերադարձելիությունն ապահովելու մե-
նահարցեր, որոնք գործնականում առաջանում են վարկերի վերա- խանիզմին վերաբերող ամենաբարդ խնդիրներից մեկն է: Դա պայ-
դարձման իրավական ապահովման գործընթացում: մանավորված է նրանով, որ վարկունակություն հասկացությունը

131 132

տարբեր հեղինակների կողմից տարբեր կերպով է ընկալվում ն, Վարկունակությունը գնահատելիս պահանջվում է գործարա-

երկրորդ, նրա գնահատումը բավականին համակողմանի բնույթ րության շուկայի, հաճախորդների, գների, մատակարարների ու
ունի ու կանխորոշում է բանկի կողմից առանձին ցուցանիշների մրցակիցների մանրամասն վերլուծություն ու գնահատում, բանկը
կամ ֆինանսական գործակիցների ընտրության անհրաժեշտու- պետք է հաշվի առնի, թե արդյո՞ք միջոցների օգտագործումը հա-
թյունը, որոնց օգնությամբ հնարավոր կլինի գնահատել վարկա- մապատասխանում է վարկառուի նպատակներին:
ռուի կողմից իր պարտականությունների կատարման հավանա- Բանկը պետք է վերլուծի վարկառուի գործառնական փուլի
կանությունը: Կարծում ենք` վարկունակությունը ընդհանուր իրա- տնողությունը ն որոշի շրջանառու կապիտալի հետագա կարիք-
վունակության դրսնորումն է բանկային վարկավորման սուբյեկտ- ները: Կարնորվում է նան այն, որ վերլուծության ընթացքում բան-
ների, որոնց մասին իրավագիտության բնագավառում առ այսօր կը կարողանա ստուգել վարկառուի տրամադրած տեղեկություն-
ոչինչ ասված չէ, ն, կարծում ենք, սա նորույթ է վարկային իրա- ների արժանահավատությունը, հարկային կամ նման այլ նպա-
վունքում: Ուստի անհրաժեշտ է ավելի մանրամասն ներկայացնել տակների համար պատրաստված ֆինանսական հաշվետվություն-
վարկունակության իրավական բովանդակությունը: ները, որոնք հնարավոր է, որ բանկի համար ստույգ կամ պիտանի
Վարկունակության հասկացության ներկայացված սահմանումն տեղեկատվություն չպարունակեն: Այդ առումով բանկը կարող է
այն կապում է որոշակի նախադրյալների հետ, որոնք, այլ խոսքով, ֆինանսական հաշվետվություններ կազմել վարկառուի հետ ծա-
իրավաբանական փաստեր են, որ անհրաժեշտ են վարկ ստանա- վալած քննարկումների միջոցով, ստուգել դրանց հավաստիու-
լու համար, որոնց գնահատումը չի կապվում հաճախորդի ֆինան- թյունը: Եթե վարկառուն հրաժարվում է տեղեկատվություն տրա-
սական կայունության հետ: Ըստ երնույթին, այս բարդ հասկացու- մադրել կամ տրամադրում է այնպիսի տեղեկատվություն, որը
թյան մակերեսային մեկնաբանությամբ անհնար է հասնել նրա հնարավոր չէ հաստատել կամ ստույգ չէ, բանկը պետք է լրջորեն
իրավական բովանդակության լրիվ ծավալի բացահայտմանը: վերանայի վարկավորման իրավահարաբերությունները շարունա-
Վարկերի տրամադրման գործընթացի էական կողմը վարկա- կելու հարցը: Վարկ տրամադրելիս բանկը պետք է հաշվի առնի
ռուի վարկունակության գնահատումն է: Այդ գործընթացը բաղկա- նան վարկառուի բոլոր պարտքերի տեսակները ն դրանց գումարի
ցած է հարցերի պատասխաններից ու գործնական տեղեկատվու- չափը: Բանկը պետք է վարկառուից պահանջի ծախսերի ն գնագո-
թյան վերլուծության հիման վրա կատարված դատողություննե- յացման վերաբերյալ մանրամասն տեղեկություններ, որպեսզի
րից: Փորձ ն արհեստավարժություն է պահանջվում, քանի որ բան- հնարավոր լինի այդպիսի վերլուծություն կատարել:
կը պարտավոր է իմանալ վարկառուի իրավական կարգավիճակի Գոյություն չունի վարկի սպասարկման կոնկրետ մակարդակ,
մասին ն այն, թե ում է պատկանում տվյալ ձեռնարկությունը, կազ- որը ճիշտ լինի բոլոր վարկերի համար, ն յուրաքանչյուր բանկի
մակերպությունը ն հիմնարկությունը: Սեփականության կառուց- վարկային քաղաքականությունը պետք է տարբեր վարկերի հա-
վածքը հաճախ բարդ է լինում ն ներառում է անհատների, ընկե- մար պարտքի սպասարկման նվազագույն ցուցանիշներ սահմա-
րությունների ու կազմակերպությունների միջն տարաբնույթ կա- նի:
պեր: Անհրաժեշտ է հստակ պարզել այդ փոխհարաբերություննե- «Արդշինինվեստբանկ» ն «ՀՀ խնայողական բանկ»-երի գործ-
րի բնույթը` դրանց հետ կապված ռիսկերի հետ միասին: Բանկը նական փորձը վկայում է, որ վարկառուն ի վիճակի կլինի կատա-
պետք է տեղյակ լինի վարկառուի ձեռնարկատիրական գործու- րել իր վրա վերցրած բոլոր պարտականությունները այն դեպքում,
նեության բոլոր տեսակներին: եթե օժտված է վարկի օգտագործման ունակությամբ, շահույթ

133 134

ստանալու կարողությամբ, սեփական կապիտալի առկայությամբ, ճախորդի հաշվարկային հաշվում առկա են լինում միջոցներ:

վարկի վերադարձելիության երաշխիքներով ատպահովվածու- Կանխիկ դրամով վարկի մարման դեպքում վարկառուն համապա-
թյամբ: տասխան ժամկետներում վարկատուի բանկի դրամարկղ է մուտ-
Վարկառուի կողմից ֆինանսատնտեսական գործունեություն քագրում հասանելիք գումարը: Վարկատուն կարող է երկարաձգել
իրականացնելու ունակության գնահատման առումով անհրա- վարկի մարման ժամկետը, եթե վարկառուն դեռես եկամուտների է
ժեշտ է մանրամասն ուսումնասիրել հիմնախնդիրները, առանձին սպասում: Այս դեպքում հաճախորդը կամովին կատարում է բանկի
ստորաբաժանումների ղեկավար անձանց ն ավելի շատ ընդհա- առջն ստանձնած իր վճարային պարտավորությունները, որոնք
նուր տեղեկատվություն ստանալ տնտեսավարող սուբյեկտի վե- ամրագրված են վարկային պայմանագրում:
րաբերյալ: Այսպիսի գնահատումը հնարավորություն է տալիս որո- ՀՀ բանկային համակարգի վարկային գործունեության ուսում-
շելու վարկառուի պատասխանատվության չափը վարկային գոր- նասիրությունը վկայում է, որ վերջին տարիներին ավելացել են
ծարքի պայմանների խախտման ժամանակ: վարկը չվերադարձնելու փաստերը: Զանգվածային կերպով վար-
Այսպիսով, վարկի վերադարձման ապահովումը, ինչպես ն կերը չվերադարձնելը հանգեցրել է ժամկետանց պարտքերի գու-
վարկային իրավական կարգավորումը բանկի համար բավակա- մարի ավելացմանը: Բացի այդ, առաջնային աղբյուրներից վարկի
նաչափ բարդ, նպատակաուղղված գործունեություն է, որը ներա- մարման իրավական մեխանիզմը անբավարար է մշակված նույ-
ռում է կազմակերպական, տնտեսական ու իրավական միջոցա- նիսկ տեսականորեն, այսինքն բանկերը դեռես չունեն հուսալի
ռումների մի ամբողջություն, որոնք էլ կազմում են տրամադրված իրավական պաշտպանվածություն, եթե վարկառուն օգտագոր-
վարկային միջոցների, դրանց մարման աղբյուրների, ժամկետ- ծում է միայն սեփական եկամուտը:
ների ու եղանակների, վարկի վերադարձումն ապահովող փաս- Բանկերի գործունեության ուսումնասիրությունը վկայում է, որ
տաթղթերի սահմանման մեխանիզմը: տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից դիտավորությամբ զանգվա-
Վարկերի վերադարձման աղբյուրները պայմանականորեն կա- ծայնորեն խախտվում է ամորտիզացիոն հիմնադարամի միջոցնե-
րելի է բաժանել երկու տեսակի` առաջնային ն երկրորդային (լրա- րի նպատակային օգտագործումը, որը շատ հաճախ կազմակեր-
ցուցիչ): Առաջնային աղբյուր է համարվում վարկառուի եկամուտը, պությունները օգտագործում են որպես վարկի մարման առաջնա-
որն իրավաբանական անձանց համար հասույթն է` կանխիկ կամ յին աղբյուր: Ուստի նպատակահարմար է նախնառաջ վերանայել
անկանխիկ տեսքով, իսկ ֆիզիկական անձանց համար` նրանց ներկայումս իրականացվող, տարերային բնույթ ունեցող ամորտի-
աշխատավարձը կամ այլ լրացուցիչ եկամուտները: Լրացուցիչ են զացիոն քաղաքականությունը: Մի կողմից` այդ միջոցառումը թույլ
համարվում գրավադրված գույքի իրացումից ստացված հասույթը կտա կանխել ամորտիզացման հիմնադրամի միջոցների ոչ նպա-
ն երաշխավորի կամ ապահովագրման կազմակերպության կողմից տակային օգտագործումը, մյուս կողմից էլ` նախադրյալներ
փոխանցված միջոցները: Վարկերի մարման առաջնային ն լրա- կստեղծի առնտրային բանկերի ներդրումային վարկավորման ռե-
ցուցիչ աղբյուրները օգտագործելու կարգը բանկի կողից տարբեր սուրսների ավելացման համար: Բացի այդ, դա կնպաստի վարկա-
է լինում: յին ռիսկերի նվազեցմանը, ինչն առավել կարնոր է, քանի որ հա-
Վարկառուի եկամտի հաշվին վարկի մարումը կարգավորվում է տուկ ամորտիզացիոն հաշիվներում գտնվող բավականաչափ մեծ
վարկային պայմանագրով: Մարումն իրականացվում է վճարման գումարներ կդառնան վարկի վերադարձման երաշխիք:

ժամկետը լրանալու օրը կամ էլ այն ժամանակամիջոցը, երբ հա-

135 136

Որպես կանոն, յուրաքանչյուր բանկ, հաշվի առնելով վարկի Ընդհանրացնելով վարկի վերադարձելության սկզբունքը ն

մարման աղբյուրները, կիրառում է պարտապանների վրա ներգոր- հիմք ընդունելով հանրապետության առնտրային բանկերի գոր-
ծելու իր միջոցները ն կարելի է ասել, որ դրանք համարվում են ծունեությունը, գլխավոր սկզբունքը, որով պետք է շարժվի բանկը՝
առնտրային գաղտնիք: Վարկի վերադրաձման ապահովման հա- համատեղ ապահովման ժամանակ փոխզիջման գնալն է, այսինքն
մակարգը պետք է ձնավորել այնպես, որ այն գործի ոչ միայն վար- ստեղծել այնպիսի պայման, որը հարմար լինի ոչ միայն բանկին,
կի վերադարձման ժամկետը լրանալուց հետո, այլն վարկ տալու այլն հաճախորդին` փոխադարձ շահավետ հարաբերություններ
մասին որոշում կայացնելուց առաջ: Այս գործընթացի անընդհա- ունենալու համար:

տությունը կարող են ապահովել նան այն հաճախորդները, որոնք Բանկային վարկի վերադարձումը վարկատուի ու վարկառուի
վստահություն են ցուցաբերում ազնվության, հարկերի վճարման միջն գոյություն ունեցող բանկային իրավահարաբերությունների
ու վճարային փաստաթղթերի ձնակերպման ճշտապահության, կարգավորման հիմքն է ն միաժամանակ վարկավորման բոլոր կա-
իրավաբանական նուրբ հարցերում գրագիտության նկատմամբ: ռույցների ու վարկային գործընթացի հենարանը:

Բացի այդ Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական Այսօր անցումը շուկայական տնտեսության չի նվազեցնում
ճգնաժամի պայմաններում, երբ բանկում վարկ ստանալու ժա- դրամավարկային հարաբերությունների պետական կարգավոր-
մանակ հաճախ է տեղի ունենում ֆինանսական օրինախախտում, ման նշանակությունը, այդ թվում` բանկային վարկի վերադարձ-
անհրաժեշտ է վարկի վերադարձման երկրորդային աղբյուրները ման բնագավառում: Վարկային գործընթացի իրավական ապա-
դասել առաջնային աղբյուրների հետ մի շարքում, որպեսզի երաշ- հովման համակարգը, լինելով վարկի վերադարձման ապահով-
խավորված լինի վարկատուների շահերի պաշտպանվածությունը: ման մեխանիզմի բաղկացուցիչ մասը, կոչված է վարկային իրա-

Բանկի շահերի պաշտպանության ընտրված միջոցները առա- վահարաբերությունների սուբյեկտներին ապահովելու, մի կողմից`
ջարկում ենք բաժանել երեք խմբի ն օգտագործել ըստ դրանց իրավունքների ու պարտականությունների առավելագույն զու-
նշանակության: Առաջին խմբի մեջ ներառվում են պարտավորու- գակցում, մյուս կողմից` գործող նորմատիվ ակտերի համաձայ-
թյունների կատարման ապահովման այն ավանդական եղանակ- նեցման կարգ ն հիերարխիա: Բանկի համար վարկը ձեռնարկա-
ները, որոնք նախատեսված են օրենսդրությամբ: Դրանցից, որպես տիրական գործունեության տեսակ է, որի նպատակը շահույթի
կանոն, ավելի հաճախ օգտագործվում են տուժավճարը, գրավը, ստացումն է: Փոխառուի համար այն ֆինանսական ռեսուրսների
երաշխավորությունը, բանկային երաշխիքը: ներգրավման միջոց է, որին հետաքրքրում է ստանալ առավել

Երկրորդ խումբը կազմում են ապահովագրության գծով զանա- էժան ու երկարաժամկետ վարկ: Երրորդ անձինք (երաշխավորը)
զան պայմանագրերը, որոնք չլինելով պարտավորությունների կա- շահագրգռված են, որ վարկային պարտավորությունները կատար-
տարման ապահովման միջոցներ` այնուամենայնիվ բանկի շահե- վեն, իսկ դրանց չկատարման դեպքում իրենք կարողանան ստա-
րի բավարարման երաշխիք են ստեղծում հատկապես այն դեպ- նալ ինքնուրույն իրավունքներ:
քում, երբ հաճախորդի կողմից վարկը չի վերադարձվում: էապես կարնորվում է նան մշակել ավելի մանրամասն ու ընդ-

Երրորդ խմբում կարող են ներառվել վարկային պարտավորու- գրկուն, առավելապես գործող օրենսդրություն, որպեսզի այն
թյունների կատարման ֆինանսական հարկադրանքի միջոցները: դառնա բանկային իրավական ամբողջական ինստիտուտ: Այդ
Տվյալ դեպքում խոսքը գնում է բանկերի պարտավորությունների պատճառով վարկի վերադարձումը կարգավորող բոլոր իրավա-
միակողմ դադարեցման մասին: կան նորմերը պետք է զետեղվեն ոչ թե Հայաստանի Հանրապե-

137 138

տության քաղաքացիական օրենսգրքում, այլ բանկային օրենս- յին բանկին (ԿԲ) թույլ է տալիս արդյունավետ ներգործել տնտե-

դրության մեջ, ե պետք է նախատեսել դրանում ամրագրված սական ակտիվության վրա, վերահսկել բանկային հաստատու-
դրույթների իրացման միջոցները: Բանկային գործունեության ու թյունների գործունեությունը, ձգտել կայունացնել դրամաշրջանա-
վերահսկողության կարգավորման կատարելագործման առաջնա- ռությունը:
յին ուղղություններն են` առաջին` վերահսկման իրավական մե- Դրամավարկային քաղաքականությունը Կենտրոնական բանկի
թոդների համապատասխանեցումը միջազգային չափանիշներին, նպատակաուղղված գործունեությունն է, որով իրագործվում են
երկրորդ` վերահսկման գործունեության կազմակերպման կատա- համապետական խնդիրներ: Պատահական չէ, որ ՀՀ ԿԲ գործու-
րելագործումը, երրորդ` իրավական, այդ թվում` օրենսդրական նեությունը սահմանող ն կարգավորող հիմնական իրավական
բազայի կատարելագործումը, որը կամրագրի վարկատու բանկի ն ակտի 38-րդ հոդ. 4-րդ կետում ասվում է, որ Կենտրոնական բանկի
վարկառուի տնտեսական շահերը: խորհուրդը կարող է առանձին տեսակի վարկերի համար վարկա-
Հայաստանի Հանրապետության բանկային գործունեության վորման տարբերակված տոկոսադրույքներ ն վարկավորման հա-
իրավական կարգավորման հիմնահարցերի թվում այսօր ինչպես տուկ կարգ ու պայմաններ սահմանել: Դրամավարկային կարգա-
տնտեսագիտական այնպես էլ իրավաբանական գրականության վորման հիմնական օբյեկտը տնտեսությունում կանխիկ ն անկան-
էջերում հատուկ ուշադրության են արժանանում բանկային վարկի խիկ համախառն դրամական զանգվածն է:
տոկոսայնության (հատուցանելիության) սկզբունքի իրավական ԿԲ կողմից իրականացվող դրամավարկային քաղաքականու-
կարգավորմանն ուղղված առաջարկությունները, որոնց վերլու- թյունը պետք է ազդի`
ծությունների հիման վրա արված առաջարկությունները կարծում 1) արտարժույթի փոխարժեքի վրա,
ենք տեսական հստակ հիմք են վարկավորման սկզբունքների 2) տոկոսադրույքների վրա,
իրավական կարգավորման արդյունավետության բարձրացման 3) բանկային համակարգի, ուստի նան տնտեսության իրացվե-
ճանապարհին: Ժամանակակից պայմաններում աշխարհի առա- լիության ընդհանուր ծավալի վրա:
ջատար տնտեսագետներն առանձնահատուկ ուշադրություն են Դրամավակային ընթացիկ քաղաքականության արդյունավե-
հատկացնում վարկի տոկոսի քաղաքացիաիրավական գործա- տությունը կախված է այն բանից, թե որքանո՞վ են ԿԲ կողմից
ռույթին` ներկա ն ապագա բարիքների, եկամուտների ու արժեք- ընտրված նպատակներն ու դրանց հասնելու ուղիները ներդաշ-
ների չափման հնարավորությանը: Բանկային վարկի տոկոսի գոր- նակում տվյալ պահին երկրում տիրող տնտեսական ու ֆինանսա-
ծառույթը բնորոշ է զարգացած շուկայական տնտեսություն ունե- կան մթնոլորտին: ԿԲ-ն տոկոսադրույքների վրա ազդում է տոկո-
ցող երկրներին, որոնք օժտված են զարգացած վարկային համա- սային քաղաքականության միջոցով: Տոկոսային քաղաքականու-
կարգով: Ակնհայտ է, որ տոկոսադրույքների շերտավորված սանդ- թյունը տոկոսի կարգավորման բնագավառում իրականացվող
ղակի առկայությունն ու դրամական միջոցների ներդրումների միջոցառումների ամբողջությունն է` ուղղված վարկային համա-
ձների տարատեսակությունը դրամական միջոցների տեղաբաշխ- կարգի եկամտաբերության ն տնտեսության զարգացման առավե-
ման ընտրանքի լայն հնարավորություններ են ընձեռում: լագույն տեմպերի ապահովմանը: Բարձրացնելով փոխատվական
Բանկային համակարգի զարգացման ն կայուն գործելու հիմքը գործառնությունների դրույքը` ԿԲ-ն նվազեցնում է առնետրային

տնտեսության կարգավորման դրամավարկային քաղաքականու-
թյան ճկուն մեխանիզմի ձնավորումն է, որը պետությանը, ազգա-

1 Տես ՀՅ օրենքը «Կենտրոնական բանկի մասին», հոդ. 38:

139 140

բանկերի ն դրանց հաճախորդների` վարկ ստանալու հնարավո- Հանրապետության բանկային պրակտիկայում տոկոսային քա-

րությունը, որը, իր հերթին, հանգեցնում է դրամական զանգվածի ղաքականությունն իրագործվում է ԿԲ կողմից իրականացվող
կրճատմանը ն բարձրացնում շուկայական տոկոսի մակարդակը: դրամավարկային քաղաքականության անուղղակի գործիքների
Դրույքների բարձրացումը նպաստում է օտարերկրյա կապիտալի միջոցով: Դրամավարկային կարգավորման անուղղակի գործիք-
ներհոսքին: Արդյունքում ակտիվանում է վճարային հաշվեկշիռը, ներն են` պարտադիր պահուստավորման պահանջների կարգա-
մեծանում է արտարժույթի առաջարկը, համապատասխանաբար վորումը, հաշվառման դրույքի կարգավորումը, որը թույլ է տալիս
նվազում է արտարժույթի փոխարժեքը ն բարձրանում է ազգային կարգավորել դրամական բազան` վերաֆինանսավորման միջո-
արժույթի փոխարժեքը: ԿԲ դրույքի նվազեցումը հանգեցնում է ցով, գործառնությունները բաց շուկայում:
հակառակ երնույթին: Համաշխարհային բանկային համակարգում պահուստների
Տոկոսային քաղաքականության նպատակները միկրոմակար- նկատմամբ պահանջները հիմնավորվում են այնպիսի գործոննե-
դակում բավական դժվար է միանշանակ սահմանել: Թվում է, թե րով, ինչպիսիք են`
կոնկրետ առետրային կամ մասնագիտացված բանկի տոկոսային 1. Յուրաքանչյուր բանկի մրցունակության մակարդակի պահ-
քաղաքականությունը կոչված է ապահովելու բանկի առավելա- պանումը:
գույն շահութաբերությունը ն, հետնաբար, պետք է ուղղված լինի 2. Վաճախորդներին կանխիկ միջոցների վերադարձման հու-
գործառնական եկամուտների մեծացմանն ու գործառնական սալիության ապահովումը:
ծախսերի կրճատմանը: Սակայն բանկը պետք է հոգա ոչ միայն Պահուստավորման պահանջների կատարումը ցանկացած
կարճաժամկետ, այլն երկարաժամկետ շահութաբերության ձեռք- դեպքում կրճատում է բանկերի տրամադրության տակ եղած ռե-
բերման ուղղությամբ: Ադ պատճառով առավել հեռատես սուրսների ծավալը` մեծացնելով ներգրավվող միջոցների արժե-
առնտրային բանկերրը ձգտում են ոչ թե միանգամից դիմել «եկա- քը, որն անհրաժեշտ է պահանջվող ծավալով վարկ տրամադրելու
մուտները քամելու» մեթոդին, այլ ստեղծել ն ընդլայնել մշտական համար: Բանկային պահուստները լինում են պարտադիր ն լրա-
հաճախորդների շրջանակ, աջակցել նրանց ֆինանսատնտեսա- ցուցիչ: Եթե պարտադիր պահուստները կախվածության մեջ են
կան դրության ամրապնդմանը, զարգացնել նրանց ակտիվ գոր- առնտրային բանկերի ներգրաված ֆինանսական միջոցների գու-
ծարարությունը: Բացի այդ, մի շարք պատճառներով ոչ բոլոր մարից ն ԿԲ սահմանած նվազագույն պահուստների սխեմայի չա-
առնտրային ն մասնագիտացված բանկերն են շահութաբերության փերից, ապա լրացուցիչ պահուստները անմիջականորեն որոշ-
առավելագույն չափով մեծացումը դիտարկում որպես իրենց գոր- վում են հենց առնտրային բանկերի կողմից` կախված դրա գոր-
ծունեության կազմակերպման պարտադիր կողմնորոշիչ ն անհրա- ծունեության չափից, ծավալից: Պարտադիր պահուստների գոր-
ժեշտ պայման: Դրա համար առնետրային բանկի մակարդակով կա- ծակցի ավելացումը կրճատում է դրամական զանգվածը, քանի որ
տարվող տոկոսային քաղաքականությունը կարելի է ընդհանուր կրճատում է բանկերի ազատ միջոցների ծավալը, որոնք բանկը
գծերով բնորոշել որպես տոկոսադրույքների կարգավորման միջո- կարող էր որպես վարկ տրամադրել: Արդյունքում բարձրանում է
ցառումների համալիր` ուղղված բանկի իրացվելիության, շահու- վարկավորման տոկոսադրույքը: Որքան բարձր է ավանդի իրաց-
թաբերության ն բանկային գործառնությունների ու ծառայություն- վելիությունը, այնքան բարձր է դրա նկատմամբ պահուստային
ների զարգացմանը: պահանջը: Այդ պատճառով պահուստավորման պահանջներն

141 142

առավել բարձր են ցպահանջ ավանդների գծով ն առավել ցածր Համաձայն 3Հ ԿԲ խորհրդի կողմից ընդունված «ՀՀ բանկային

են խնայողական ն ժամկետային ավանդների գծով: տոկոսի հաշվարկային դրույքի հաշվարկման կարգի», ՀՀ ԿԲ
ԿԲ կողմից առնտրային բանկերին հաշվառման դրույքով վար- խորհուրդը յուրաքանչյուր ամսվա 1-8-ն ընկած ժամանակահատ-
կերի տրամադրման քաղաքականությունը կոչվում է դիսկոնտային վածում սահմանում է ՀՀ բանկային տոկոսի հաշվարկային
քաղաքականություն: Դիսկոնտային քաղաքականության իմաստը դրույք, որը հիմնականում կիրառվում է քաղաքացիա-իրավական
այն է, որ առետրային բանկերի վերաֆինանսավորման պայման- փոխհարաբերությունները կարգավորելու նպատակով: Հաշվար-
ների փոփոխման մեթոդով ԿԲ-ն ազդում է կապիտալի ն փողի կային դրույքի հաշվարկման հիմքում դրված են առնետրային
շուկաներում իրավիճակների վրա: բանկերի կողմից տնտեսությանը ՀՀ դրամով ն արտարժույթով
Վերաֆինանսավորման առավելագույն սահմանի փոփոխումը տրամադրված վարկերի ու տնտեսությունից ՀՀ դրամով ու արտ-
թույլ է տալիս ԿԲ-ին հասնել հետնյալ արդյունքի. առավելագույն արժույթով ներգրավված ավանդների տոկոսադրույքները:
սահմանի իջեցման դեպքում առնտրային բանկերը ստիպված են Ապրանքների արժեքներով ապահովված լինելը արտահայտ-
դիմել վարկավորման առավել թանկ աղբյուրների, ինչը նշանակում վում է նրանում, որ բանկը տրամադրած վարկերի համար ընդու-
է նրանց վարկային ներուժի նվազեցում ն վարկերի թանկացում: նում է գրավ, որը անհրաժեշտության դեպքում կիրացնի (կվաճա-
Եթե ԿԲ նպատակը վարկային հաստատությունների վերաֆինան- ռի), եթջե վարկերի գումարը ժամանակին ետ չստանա: Վարկերի
սավորման թանկացումն է` նրանց վարկային պոտենցիալի նվա- նյութական ապահովվածության էությունը բացատրվում է նրանով,
զեցման համար, ապա այն պետք է բարձրացնի հաշվառման դրույ- որ բանկը տնտեսական մարմիններին վարկ է տալիս որոշակի
քը: Այլ հավասար պայմաններում հաշվառման դրույքի բարձրաց- նյութական արժեքներ ձեռք բերելու համար, որոնք ն հանդես են
ման դեպքում առետրային բանկերի համար վերաֆինանսավորումը գալիս բանկային վարկը ապահովող գրավի դերում:
թանկանում է, որը հանգեցնում է երկրում վարկերի արժեքների
աճին:

Դիսկոնտային նե վերաֆինանսավորման քաղաքականության
ուղղությունները մշակվում են տվյալ երկրի ԿԲ-ի կողմից: Վերջինս
դիսկոնտային քաղաքականությունն իրականացնում է պաշտոնա-
կան տոկոսադրույքների հիմնական տեսակների սահմանման ն
վերանայման միջոցով:

Վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը կամ ԿԲ կողմից
առնտրային ն մասնագիտացված բանկերին տրամադրվող վար-
կային ռեսուրսների վճարաչափի մակարդակը ավելի բարձր է
վերահաշվառման տոկոսադրույքից, քանի որ բանկերի վարկա-
վորման գործառնություններն ավելի թանկ են գնահատվում, քան
առնտրակոմիսիոն գործառնությունները: Այդ է պատճառը, որ
առնտրային բանկերը ձգտում են ստանալ միջբանկային վարկեր:

143 144

Դրամաշրջանառության իրավական կարգավորման համար

ԳԼՈՒԽ Մ| ---աաառատաա կարնոր նշանակություն ունի նրա պլանավորումը, որն իրակա-

նացվում է ՀՀ Կենտրոնական բանկի կողմից: Դրամաշրջանա-

ԴՐԱՄԻ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՆԿԱՆԽԻԿ ռության պլանավորումը առաջին հերթին ելնում է բնակչության
ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԻ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԻՐԱՎԱԿԱՆ դրամական եկամուտների ն ծախսերի մոտավոր հաշվեկշռի սահ-

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ մանումից: Այս հաշվեկշիռը արտացոլում է բնակչության` տարբեր

աղբյուրներից ստացած ինչպես դրամական եկամուտները, այն-
81. Դրամական շրջանառության իրավական պես էլ կատարած ծախսերը: Կենտրոնական բանկի կողմից դրա-
կարգավորումը մական շրջանառության օպերատիվ կազմակերպման իրավական
ձնը դրամարկղային պլանն է, որի միջոցով պարզվում է բանկային
համակարգի դրամարկղեր մուծվող կանխիկ դրամի չափը ն աղ-
բյուրները, բաց թողնվող դրամի չափն ու նպատակային ուղղվա-
ծությունը, որոշվում է շրջանառության մեջ դրվելիք դրամի քա-
նակը: Դրամաշրջանառության ծրագիրը սերտորեն կապված է
րը, որոնց իրավական կարգավորումը ընդգրկում է ազգային բան- բնակչության դրամական եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշռի
կի, որպես յուրահատուկ պետական մարմնի գոյության անհրա- վարկային ծրագրի ն պետական բյուջեի հետ:
ժեշտությունը ազգային պետական կյանքի հիմնահարցերը լու- Դրամաշրջանառության համակարգը անկանխիկ ն կանխիկ
ծելիս: դրամի շրջանառության ն հաշվարկման միասնությունն է:

Բանկային գործունեության իրավական հրատապ կարգավոր- Պատմական իրողությունները վկայում են, որ այսօր զարգաց-
ման կարիք ունեն դրամաշրջանառության ն հաշվարկների իրա- ման ինքնուրույն ուղի բռնած Հայաստանի Հանրապետությունը
վական ռեժիմի հիմնախնդիրները, որոնք ինչպես նախկին պետա- 1993թ. սկսած` ձեռնամուխ է եղավ ազգային դրամական նոր հա-
կանության ֆինանսաիրավական գիտության այնպես էլ ՀՀ-ում մակարգի, հետնաբար նան դրամաշրջանառության նոր սկզբունք-
անկախության հաստատումից հետո հայրենական ֆինանսաիրա- ներով արմատավորմանը: ՀՀ Գերագույն խորհրդի 1993թ. հոկ-
վական տեսության բնագավառում ուշադրության չեն արժանա-
ցել` անկախ այն կենսական անհրաժեշտությունից, որ ունեն բան-
կերը պետության ֆինանսական համակարգում:

Դրամական շրջանառության իրավական կարգավորումը պե-
տության բացառիկ իրավասությունն է, որի նպատակն է անհրա-
ժեշտ համաչափություն ապահովել շրջանառության մեջ մտնող
ապրանքային ն դրամական զանգվածների, նան ապրանքների ու
ծառայությունների առաջարկի ն բնակչության գնողական ֆոնդե-

Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի իրա-
վական կարգավիճակի անբաժան մասն են կազմում դրամաշրջա-
նառության, ավանդների ընդունման ն անկանխիկ հաշվարկների
գործընթացում ծավալվող ֆինանսական այն հարաբերություննե-

տեմբորի 13-ի որոշմամբ ստեղծվեց ու շրջանառության մեջ դրվեց
ազգային դրամը ն լուման: Խորհրդային ռուբլին ազգային դրամով
փոխանակվեց մեկ դրամը երկու հարյուր ռուբլի հարաբերու-
թյամբ:

Ազգային դրամաշրջանառությունը կարգավորող առաջին իրա-
վական ակտը հանդիպեց լուրջ դժվարությունների, իսկ դրամը՝
արժեզրկման: Պատճառներից մեկն այն էր, որ Հայաստանը ռուբ-
լու գոտու վերջին հանրապետություններից մեկն էր, որ սահմանեց
րի միջն: իր ազգային դրամը: Հանրապետության ներքին շուկան ողողված

145 146

էր խորհրդային ռուբլով, որը հանրապետություն էր բերվում նախ- վճարումների հաշվարկների կարգով: Կանխիկ դրամական վճա-

կին Միության տարբեր հանրապետություններից: րումներն ընդգրկում են հիմնականում բնակչության ն կազմակեր-
Իրադրությունը շտկվեց «ՀՀ Կենտրոնական բանկի մասին» պությունների, բնակչության տարբեր խմբերի, բնակչության ն ֆի-
1993թ. ապրիլի 27-ին ընդունված օրենքով, որով հանրապետու- նանսավարկային մարմինների միջն գոյություն ունեցող դրամա-
թյան դրամական շրջանառության ոլորտում դրամի ներքին ու ար- կան հարաբերությունները: Ընդ որում, դրամի շրջանառության եր-
տաքին կայունության երաշխավորը հանդիսացավ Կենտրոնական կու ոլորտները` անկանխիկ ու կանխիկ, միմյանց սերտորեն կապ-
բանկը: Առաջին անգամ ազգային բանկին իրավունք վերապահ- ված են: Այն դեպքում, երբ կազմակերպությունները բանկերից
վեց կարգավորել շրջանառությունը, իրականացնել դրամի էմի- փող են ստանում բնակչությանը աշխատավարձ, կենսաթոշակ-
սիան: ներ, նպաստներ ն այլն վճարելու, անկանխիկ դրամական հաշ-
Ազգային դրամի կայունության ն միասնական հաշվարկային ու վարկները վերածվում են կանխիկ դրամական հաշվարկների: Իսկ
վարկային քազաքականության ապահովման նպատակով, այլ այն դեպքում, երբ առնտրային ն այլ կազմակերպություններից
անհրաժեշտությունից ելնելով` 31 Ազգային ժողովը 1996թ. հունի- բանկեր են մուտք լինում կանխիկ փողային գումարներ ն գրանց-
սի 30-ին ընդունեց օրենք «ՂՎայաստանի Հանրապետության Կենտ- վում են կազմակերպությունների համապատասխան հաշիվնե-
րոնական բանկի մասին», որով ուժը կորցրած ճանաչվեց նախկին րում, կանխիկ փողային վճարումները վերածվում են անկանխիկ
օրենքը: Օրենքի 5-րդ հոդվածում նշվում է, որ Կենտրոնական փողային վճարումների":
բանկը թողարկում է ՀՀ արժույթը, կազմակերպում ն կարգավո- Դրամական վճարային գործարքների մեջ անկանխիկ դրա-
րում է դրամաշրջանառությունը, վերահսկում է վճարահաշվարկա- մական վճարումների համեմատ կանխիկ դրամական շրջանառու-
յին համակարգի գործունեությունը: թյան տեսակարար կշիռը թեպետ փոքր է, այնուամենայնիվ դրա
Դրամաշրջանառությունը դիտարկելով որպես կանխիկ ն ան- հաշվարկների անհրաժեշտությունը անխուսափելի է: Տնտեսու-
կանխիկ դրամի շարժ, որն ապահովում է ապրանքաշրջանառու- թյան ն բնակչության պահանջը բավարարելու համար բանկերը,
թյունը", ինչպես նան ոչ պլանային վճարումները ն հաշվարկները, հատկապես Կենտրոնական բանկը, ամեն օր շրջանառության մեջ
դժվար չէ նկատել, որ գործնականում, անկախ սեփականության բաց են թողնում կանխիկ դրամ ն հետ գանձում այն: Սակայն կան-
ձնից, տնտեսական կազմակերպությունների ու ֆինանսավարկա- խիկ դրամը անմիջապես ն լրիվ չափով հետ չի վերադառնում
յին մարմինների միջե ապրանքային մատակարարումների, կա- բանկեր, այլ որոշ ժամանակ մնում է շրջանառության ոլորտում՝
տարվող աշխատանքների ու ծառայությունների վճարումները, բնակչության ն կազմակերպությունների մոտ: Աշխատողներն աշ-
հարկային ն ոչ հարկային մուծումները պետբյուջե, ապահո- խատավարձ են ստանում, մինչն մյուս աշխատավարձ ստանալը
վագրական, սոցապահովագրական վճարումները ֆինանսական նրանց մոտ մնում է որոշ քանակությամբ կանխիկ դրամ: Բացի
համակարգի մյուս օղակներին, բանկերից վարկերի ստացումը, այդ, ձեռնարկությունները ն կազմակերպությունները, այդ թվում՝
մարումը ն տոկոսների վճարումը, ինչպես նան տնտեսական ու վարկային հիմնարկները, ամենօրյա վճարային գործառնություն-
սոցիալական ոլորտների ֆինանսավորման դրամական գործարք- ներն անխափան իրականացնելու համար իրենց դրամարկղնե-

ները իրականացվում են բանկերի միջոցով` կանխիկ ն անկանխիկ

Տե'ս Ք.Ճ8ծ1 Մ7.Ճ»., ՔՅՃՅՃ Ք., ՔՄԱՅՃՃՇՇ ճտ., ՊՃՅԺԼԱՅՏ,
ձ8162488614 ձձճծ1 ծ ձձ182511-66ձ8ծծ147 11656684, Լ11668ձ, հձ1618ծ84,

1 Տե'ս «ֆինանսներ ն վարկ», ԵՊՏԻ, Ե.,2003թ, էջ 385: 1991, էջ 58:

147 148

րում ունենում են որոշ քանակի կանխիկ դրամ: Սակայն վերար- Շրջանառության մեջ անհրաժեշտ փողի քանակի որոշումը,

տադրության կարնոր պայմաններից մեկն էլ այն է, որ շրջանա- կամ ինչպես կոչվում է փողի շրջանառության տնտեսական
ռության մեջ, այսինքն բնակչության ե իրավաբանական անձանց օրենքն ընդհանուր է բոլոր այն հասարակարգերի համար, որտեղ
դրամարկղներում եղած կանխիկ դրամի քանակը համապատաս- գոյություն ունեն ապրանքադրամական հարաբերություններ՞:
խանի տնտեսության ռեալ պահանջներին, հատկապես իրացվող Դրամի շրջանառության կազմակերպման ու կարգավորման
ապրանքային ֆոնդերի քանակին, որը հանարավոր է միայն գործառույթը գործող բանկային օրենսդրությամբ վերապահված է
ճշգրիտ հաշվարկային գործառնությունների պահպանմամբ: Կենտրոնական բանկին: Նա է կազմակերպում թղթադրամի ն մե-
Դրամը պտույտ է կատարում տարբեր արագություններով, որը տաղադրամի պատրաստումը, կանխիկ դրամի պահպանման, տե-
կախված է մի շարք գործոններից, հատկապես ապրանքների առ- ղափոխման ն ինկասացիայի կարգը, նան թղթադրամների ու մե-
կա քանակից, որակից, տեսականուց ն այլն: Այդ պատճառով էլ տաղադրամների պահուստային ֆոնդերի ստեղծման ապահո-
դրամի պտույտի արագությունը կարնոր տնտեսական ցուցանիշ է: վումը՞:
Այն արտահայտում է ապրանքների շրջանառության արագությու- Բանկային տոմսերը ապահովում են ոսկով, թանկարժեք մե-
նը, այսինքն ապրանքների շրջանառության ոլորտով անցնելիս տաղներով ն բանկի այլ ակտիվներով, իսկ գանձարկղային տոմ-
դրանք նոր ապրանքներով փոխարինելու արագությունը: Նշանա- սերը` պետության ամբողջ ունեցվածքով: Ըստ էության, բանկային
կում է, դրամի շրջանառության դանդաղումը բացասական ցուցա- տոմսերի ն գանձարկղային տոմսերի միջն տարբերություն չկա,
նիշ է, որը վկայում է տնտեսության մեջ առկա լուրջ թերություն- քանր որ երկուսն էլ բանկը բաց է թողնում շրջանառության ռեալ
ների մասին: պահանջները բավարարելու համար: Դրանց հիմքում ընկած են
Շրջանառության համար անհրաժեշտ կանխիկ դրամի քանակը ապրանքանյութական արժեքները, որոնք դուրս են բերվում շուկա
կախված է նան դրամի վճարելամիջոցի գործառույթի օգտագոր- բնակչության շրջանում իրացնելու:
ծումից: Հայտնի է, որ իրացվող ապրանքների մի մասը վաճառ- Պատահական չէ, որ նյութական բարիքների արտադրության
վում է վարկով, ն դրանց արժեքը վճարվում է որոշ ժամանակից գործընթացը օբյեկտիվորեն հանդիսանում է հասարակության ն
հետո: Դրա հետ կապված` տվյալ ժամանակում համապատաս- ապա ցանկացած պետության գոյության տնտեսական հիմքը, որի
խան գումարով կրճատվում է կանխիկ դրամի պահանջը: Մյուս իրավական կարգավորումը նույնպես օբյեկտիվ անհրաժեշտու-
կողմից, տվյալ ժամանակում վրա է հասնում ապառիկ վաճառված թյուն է, որը շուկայական հարաբերություններում արտահայտվում
ապրանքների դիմաց վճարելու պահը, որը մեծացնում է կանխիկ է գների կայունության ապահովման երաշխիքով: Իրական երաշ-
դրամի պահանջը: Եվ վերջապես, հարկավոր է հաշվի առնել նան խավորողը մեր հանրապետությունում 33 Կենտրոնական բանկն է,
այն, որ վճարման պարտավորությունների մի մասը փոխադարձո- որի մասին գործող օրենքի 4-րդ հոդվածում ասված է, որ «Կենտ-
րեն մարվում է: Դժվար չէ նկատել, որ դրամի պտույտի տվյալ րոնական բակի հիմնական խնդիրը ՀՀ-ում գների կայունության
արագության ժամանակ, լինի շրջանառության միջոց, թե վճարե- ապահովումն է»: Այնուհետն ասված է, որ «Եթե Կենտրոնական

լամիջոց, որոշ պահի շրջանառության մեջ գտնվող դրամի ընդհա-
նուր գումարը որոշվում է իրացվելիք ապրանքների գների ամբողջ 1 Տե'ս «Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի մասին» օրենքի 43-
գումարով: բդ հոդվածները («ՀՀ գործող օրենքների ժողովածու, 1995-1999 թթ.», գիրք Ա):

Տե՛ս 15862638 Ճ.1., 1ՀՈՇՏՅ8ՇՇ1 Խ.ճ. 181180 41851181 184Ծձն81ծ7 ծ
ճԾձ8ծԾձ, է., ՝Օնծծձ-17, 1996, էջ 141.

149 150

բանկի մյուս խնդիրները հակասում են իր հիմնական խնդրին, արժույթի վերածում նմուշի: Իսկ երբ լիմիտը ն օրվա մուտքը չեն

Կենտրոնական բանկը առաջնություն է տալիս հիմնական խնդրին բավարարում ելքը, ապա հատուկ թույլտվությամբ պակասը լրաց-
ն ղեկավարվում է դրա իրագործման անհրաժեշտությամբ» : վում է պահուստային ֆոնդից, ն տեղի է ունենում նմուշի վերա-
Շրջանառության մեջ բանկային, գանձարկղային ն մանր մե- ծում արժույթի":

տաղյա դրամներ բաց են թողնվում որոշակի համամասնությամբ: Բանկը իրավունք ունի իր մեկ կամ մի քանի մասնաճյուղերի
Այդ համամասնությունը կոչվում է դրամական զանգվածի կուպյու- դրամարկղերի կանխիկ դրամի ավելցուկի հաշվին ծածկել իր
րային կառուցվածք: Դրա գործնական անհրաժեշտությունը կա- մյուս, մեկ կամ մի քանի մասնաճյուղերի դրամարկղների կանխիկ
րնորվում է նրանով, որ շրջանառության մեջ բաց թողնված բան- դրամի պակասի պահանջը: Այս գործարքները բոլորովին էմիսիոն
կային, գանձարկղային ն մետաղյա դրամը պետք է համապատաս- բովանդակություն չեն պարունակում ն ըստ էության բխում են
խանի ապրանքաշրջանառության պահանջներին ն ամենից առաջ` շրջանառու դրամարկղերի գործնական կարգավորման ու մասնա-
ապրանքների գների մակարդակին: Եթե ապրանքների գները կիորեն գոյացող ավելորդ դրամական միջոցներով տվյալ ժամա-
ցածր են, ապա պետք է ավելի շատ փոքր արժողության գանձ- նակում շրջանառության ողջ համակարգի նորմալ կազմակերպ-
արկղային ն մետաղյա դրամ բաց թողնել` ապրանքաշրջանառու- ման պահանջներից: Միայն այն դեպքում, երբ ամբողջ հանրապե-
թյան արագ կատարման համար, ն` ընդհակառակը: Նշանակում է, տության մակարդակով կանխիկ դրամի մուտքը չի բավարարում
դրամական զանգվածի կուպյուրային կառուցվածքի խախտումը ելքը, Հայաստանի բանկը ՀՀ ԱԺ որոշմամբ լրացուցիչ դրամ է բաց
բացասաբար է անդրադառնում ապրանքաշրջանառության նոր- թողնում շրջանառության մեջ: Այս դեպքում տեղի է ունենում դրա-
մալ ընթացքի ապահովման վրա: Շրջանառության մեջ նոր դրամ մի էմիսիա:

բաց թողնելու, հին ե մաշված դրամը նորերով փոխարինելու ն, Կանխիկ դրամի մուքտի ն ելքի հարցերը գործնականորեն
վերջապես, դրամի զանգվածի կուպյուրային կառուցվածքը կար- կարգավորելու ն լուծելու նպատակով Կենտրոնական բանկի կող-
գավորելու համար Հայաստանի բանկն ունի պահուստային ֆոնդ, մից յուրաքանչյուր եռամսյակի համար կազմվում է կանխիկ դրա-
որտեղ պահվում են բանկային, գանձարկղային ն մետաղյա դրա- մի շրջանառության գործուն ծրագիր կամ դրամարկղային հաշվե-
մի նշումներ, որոնց իրավական ռեժիմը սահմանված է ՀՀ Կենտ- կշիռ: Շրջանառության մեջ գտնվող դրամի քանակի գերազան-
րոնական բանկի մասին օրենքի 37-րդ ն 47-րդ հոդվածներով: ցումն ապրանքների գների գումարից ն դրա հետնանքով ապրան-
Հայաստանի Կենտրոնական բանկն ունի շրջանառու դրա- քով չապահովված դրամի առաջացումը կոչվում է արժեզրկում
մարկղեր, որոնց միջոցով օպերատիվ կարգով կարգավորվում են (ինֆլյացիա): Վերջինս բարձրացնում է իրացվող ապրանքների
կանխիկ փողի մուտքը ն ելքը: Այդ դրամարկղերը լիմիտավորվում գները: Դրամի արժեզրկումն առաջանում է տարբեր տնտեսական
են. բանկի բաժանմունքը աշխատանքային օրվա ընթացքում լի- պատճառներով: Դա շրջանառության մեջ ն' դրամի միավորների
միտի ն օրվա մուտքերի հաշվին պետք է բավարարի ընթացիկ ավելորդ քանակի բաց թողումն է, ն' ապրանքների արտադրու-
դրամական վճարումների պահանջը: Այն դեպքում, երբ օրվա թյան հետ մնալը վճարունակ պահանջարկի աճից, ն պահանջարկ
վերջում դրամարկղային լիմիտից ավելի կանխիկ գումար է մնում, չվայելող ապրանքներ շուկա մտնելն ու այլ պատճառներ: Բայց ն

ապա այն փոխադրվում է պահուստային ֆոնդ ն տեղի է ունենում

1 Տե'ս Ս.Մուրադյան, Գ.Սուքիասյան, ՀՀ ֆինանսական իրավունք, Ե., 1996, էջ 211:
1 Տեխ «ՅՅ Կենտրոնական բանկի մասին» օրենքի 4-րդ հոդվածը («ՀՀ գործող Ս.Մուրադյան, «Ֆինանսական իրավունք» (ուսումնական ձեռնարկ), Ե., 2003, էջ
օրենքների ժողովածու, 1995- 1999թթ.», գիրք Ա, Եր. 1999): 266-270:

151 152

այնպես փողի արժեզրկման, հատկապես գերաժեզրկման ընդհա- Տ2. Վաշվարկային հարաբերությունների

նուր հիմնական պատճառը տնտեսության անկայուն ու խոր բանկային իրավական կարգավորման

ճգնաժամն է, մասնավորապես թերարտադրության խրոնիկական առանձնահատկությունները

ՐԸ անառողջ ֆինանսական դրությունը, պետբյուջեի սղաճը Տնտեսավարման երկու ժամանակաշրջանում, երբ իրավունքի
Դրամական շրջանառության իրավական կարգավորման ան- դերը ավելի է բարձրացել որպես տնտեսական բնույթի հարաբե-

բաժան մասն են կազմում բանկային գործունեության վճարահաշ- րությունների կարգավորիչ, դժվար թե գտնվի ապրանքային ար-

վարկային ծառայությունները, որոնք սահմանված են «Բանկերի ե տադրության մի այնպիսի բնագավառ, որը զերծ լինի իրավական

բանկային գործունեության մասին» օրենքի 34-րդ հոդվածում: կարգավորումիրց: Անկախ իրավական կարգավորման առարկա-

ների ն մեթոդների բազմազանությունից` անհավանական է պատ-
կերացնել իրավունքի որնէ ամփոփ ճյուղ, որը ամենաընդհանուր
գծերով կարգավորի միայն տնտեսական գործունեությունից բխող
տնտեսավարող սուբյեկտների փոխադարձ հաշվարկների արդյու- հասարակական հարաբերություններ: Հետնաբար, այսպիսի բազ-
նավետ Ա տնտեսապես հիմնավորված օգտագործումը: Իրավուն- մածավալ գործունեության ամրապնդումը, կարգավորումը ն վեր-
քը, հանդես գալով որպես հասարակական հարաբերությունների ջինիս իրավական պաշտպանության հարցերը իրենց դրսնորումն
են ստանում իրավունքի ամենատարբեր ճյուղերում: Այսպես,
տնտեսական գործունեությունից ծագող հասարակական հարա-
բերությունների մի խումբ կարգավորվում է քաղաքացիա-իրավա-
կան նորմերով, հարաբերությունների երկրորդ խումբը` վարչա-
իրավական, իսկ մեկ այլ հարաբերություններ` ֆինանսա-իրավա-
կան նորմերով:

Հաշվարկային հարաբերությունների տնտեսական ն գործնա-
կան ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ վերջիններս նույն-
պես համասեռ չեն: Տարասեռության չափանիշով, այն գույքային
հարաբերությունները, որոնք ծագում են հաշվարկների գործըն-
թացում ն պայմանավորված են իրավահարաբերության սուբյեկտ-
ների իրավական հավասարությամբ, կարգավորվում են քաղաքա-
ցիական իրավունքով, իսկ այսպես կոչված ուղղահայաց փոխհա-
րաբերություններից առաջացած գույքային հարաբերությունները
կարգավորվում են վարչական ն ֆինանսական իրավունքի ճյուղե-
րի նորմերով:'

Ազատ շուկայի գոյության պայմաններում, որպես տնտեսակամ
կազմակերպությունների աշխատանքը գնահատող ցուցանիշ,
ներկա ժամանակաշրջանում կարնորվում է տնտեսության մեջ

կարգավորիչ, միաժամանակ կարգավորում է բազմաբովանդակ
տնտեսական հարաբերությունները:

1 Տես 6.. ԹԾ166, ՔՅձՅՇԵԼԱՃ 5 ծԾձոոչմձծ108 1615298167 8 ՇՅՅ8868,
«ՄՅ11416687 1է., 1976, էջ 6: Տ.Կ.Բարսեղյան, Գայաստանի Հանրապետության
քաղաքացիական իրավունք, ԵՀՀ, Տ., 2000թ., էջ 10:

153 154

Իրավական գրականության մեջ ինչպես ժամանակին, այնպես որտեղ ասված է, որ քաղաքացիական օրենսդրությունը կարգավո-

էլ այսօր հաշվարկային հարաբերությունների հասկացության ն րում է գույքային հարաբերությունները ն չի կիրառվում վարչա-
իրավական կարգավորման հարցում մեկ միասնական տեսակետ կան կամ իշխանական այլ ենթակայության վրա հիմնված գույքա-
գոյություն չունի: Հիմնախնդրով զբաղվող իրավագետներից յին, ներառյալ հարկային, ֆինանսական ն վարչական հարաբե-
Վ.Ֆ.Կուզմինը այն կարծիքին է, որ հաշվարկային հարաբերու- րությունների նկատմամբ, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենս-
թյունները իրենց բնույթով, բովանդակությամբ նե նպատակա- դրությամբ ու իրավական ակտերով:

ուղղվածությամբ տնտեսական ուղղվածություն ունեն ն կարգավո- Այսօր իրավագիտության տեսական հետազոտությունների
րում են տնտեսական իրավունքով": Հետնողականորեն պաշտպա- բնագավառում ընդհանուր ճանաչում ստացած տեսակետն այն է,
նելով այս տեսակետը` հեղինակը հանգում է այն համոզման, որ որ հաշվարկային հարաբերությունները ծագում են դրամական
անհնար է հաշվարկային հարաբերությունները առանձնացնել պարտավորության տեսքով ն հանդես են գալիս որպես քաղաքա-
իրավահարաբերություններից ն բաժանել քաղաքացիական, վար- ցիա-իրավական պարտավորությունների տարատեսակ:

չական ու ֆինանսաիրավական հարաբերությունների: Իրավա- Դրամական պարտավորությունները մշտապես կապված են
գետներից Վ.Պ.Կորյակովը հաշվարկային իրավահարաբերու- որոշակի դրամական փոխանցումների հետ, որոնք արտահայտ-
թյունները կառուցվածքի բարդության պատճառով համարում է վում են արժույթով: Ընդ որում դրամական պարտավորություննե-
համալիր (կոմպլեքսային) իրավական ինստիտուտ ն գտնում է, որ րին բնութագրական է այն, որ դրանց համար էական չէ, թե ինչ
միննույն հաշվարկային իրավահարաբերությունները պարունա- ձնով է կատարվում հաշվարկը` կանխիկ, թե անկանխիկ`: Հետնա-
կում են քաղաքացիա-իրավական ն ֆինանսա-իրավական տար- բար, դրամական պարտավորությունները քաղաքացիա - իրավա-
րեր: Գրեթե նույնաբովանդակ կարծիք է հայտնում Մ.Լ. Կոգանը՝ կան այնպիսի իրավահարաբերություններ են, որտեղ կողմերից
ընդգծելով, որ ցանկացած հաշվարկային իրավահարաբերության մեկը` պարտապանը, պարտավոր է մի ուրիշ անձի` պարտատի-
ընթացքում Կենտրոնական բանկի գործունեության մեջ նկատելի է րոջ, վճարել որոշակի դրամական գումար, իսկ պարտատերը իրա-
իշխանական - կազմակերպական ն գույքային հարաբերություննե- վունք ունի պարտապանից պահանջելու, որ նա կատարի իր
րի միասնություն: պարտականությունը:

Հաշվարկային իրավահարաբերությունների իրավական կար- Պայմանագրային այսպիսի պարտավորությունների բնական
գավորման հարցի կապակցությամբ իրավաբանական գրականու- մասն են կազմում նան հաշվարկային իրավահարաբերություն-
թյան մեջ արտահայտված տարբեր կարծիքներն էական չեն, քանի ները, քանի որ ամեն կարգի հատուցանելի իրավահարաբերու-
որ բավական է մատնացույց անել Հայաստանի Հանրապետու- թյուններին ներհատուկ է ցուցաբերած ծառայությունը ն վերջինիս
թյան քաղաքացիական օրենսգրքի առաջին հոդվածի 6-րդ կետը, փոխհատուցումը: Իրավական նման հարաբերությունների առանձ-

նահատկությունը ոչ այնքան դրամական պարտավորության կա-
Ճ.Շ. ՔՏՇՓՇԱՏՇԼ, (ՔԲԾՃՅՇԵԼԱՃ Հ Ծձճոչնծ108 :1Ծձ811ծ61198167 8 տարումն է, որքան ծառայության մատուցումը: Գրեթե բոլոր
1Ծ1102881118ծծ, ՝ԵԾՇՅՇ-ՃՈՇՃՄ ՀՇԾՃԾՃԵԾԾՃ, է., 1975. էջ 30. տնտեսական պայմանագրերում (մատակարարման, փոխադրման,
2 Ծ.Ք. ԲաՅՅ., 1ԾԵՅՆՆԵ15828160 1846 Ճաոճամ611 5 14688518159,
"ԱՀՅՅԾՈՅՆ4 ՅՆՈԾՅՅԾՈԾՃ1 ծ 16Ծձ817 1974.էջ 59 ԱՅՅՅԵՈՅՆՑ ՅԾձամա1Է618
16882, ծ:-ձճ4. 1384 ծԾձճ. 1646. 1.Ճ.ԲԾձՈՅ8-Շ6Շ818ձ, ծ341 11, "ՃԱՃՉՀՄ Տե'ս 15484808 46213806 Ճ416588616 ՀՅՄՓՃՅԱԼՆՈԾՏ Ճ 95ռոծծ (3:48 ծ88.
Չ618ձ7, 1., 1969, էջ 292-293. Բ.Ճ.Ճ1ԾՇՈձմ, 1.Ա.Ճծ6-66388), 1., 17Ճծ, 1995, էջ 36:

1

155 156

կապիտալ շինարարության, կապիտալի, պահատվության) դրամը մանվում են բանկային իրավունքի նորմերով, ինչպիսիք են` ֆի-

հանդես է գալիս որպես համարժեք փոխհատուցման միջոց: նանսական լիզինգի, արտարժույթային, գործող ձեռնարկություն-
Նշված տնտեսական պայմանագրերը իրարից տարբերվում են ների բանկային վաճառքի, գույքի վստահության կառավարման,
ծառայության բնույթով ն ոչ թե վճարվող դրամով, որպես փոխհա- ֆակտորինգային ն բանկային գործառույթներից բխող այլ հաշ-
տուցում: Գետնաբար, դրամական պարտավորության կատարումը վարկները:
ցանկացած հատուցանելի պայմանագրային պարտավորության Վերը հիշատակվածը վկայում է այն մասին, որ ոչ բոլոր դրա-
անհրաժեշտ ու բավարար տարր չէ, այլ վերջինիս նկատմամբ մական հաշվարկներն են կարգավորվում ինքնուրույն հաշվարկա-
ածանցյալ տարրը ն հանդես է գալիս որպես երկրորդական գոր- յին իրավահարաբերությունների ինստիտուտի նորմերով: Սրանք
ծառույթ: ինքնուրույն իրավական ինստիտուտի տեսք են ձեռք բերում
Գործնականում քաղաքացիական իրավունքում հանդիպում է միայն այն ժամանակ, երբ հանդես են գալիս որպես պայմա-
հասարակական հարաբերությունների մի ինքնուրույն խումբ, որը նագրային պարտավորության իրացման եղանակ: Հաշվարկային
կապված է միայն դրամական հաշվարկների հետ ն բանկային իրավահարաբերությունների ինքնուրույնությունը հիմնականում
օրենսդրության համաձայն այդպիսի հաշվարկներ է թույլ տալիս պայմանավորված է բանկային գործունեությունը կարգավորող
տնտեսական կազմակերպությունների միջն ծավալվող փոխհա- հատուկ կանոններով, որոնք շատ հաճախ բանկային ծառայու-
րաբերություններում: Նման հաշվարկային հատուկ իրավահարա- թյան ընթացքում տնտեսական պայմանագրերից դուրս կողմերի
բերություններն ունեն իրենց բնորոշ առանձնահատկությունները, նկատմամբ կարող են ցուցաբերել տարբերակված մոտեցում":
քանի որ ծագում են այն ժամանակ, երբ հաշվարկներին մասնակ- Այսպիսով,հաշվարկային իրավահարաբերությունները դրամա-
ցում են բանկային հիմնարկները, ե պայմանագրային հիմնական կան այն պարտավորություններն են, պարտապանը պարտավոր է
սուբյեկտները չեն համընկնում հաշվարկային իրավահարաբե- բանկային մարմնի միջոցով մյուս կողմի պարտատիրոջ օգտին
րության մասնակիցների հետ": վճարելու որոշակի դրամական գումար կատարված աշխատանքի
Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ Ժամանակին արտա- ն ստացված ապրանքների համար:
հայտված այս տեսակետը, բնավ չի կորցրել իր հնչեղությունը ն, Բանկում բացված հաշիվների հիման վրա կազմակերպությու-
անկախ սեփականության ձներից ու տնտեսվարման եղանակնե- ների միջն ծավալվող իրավահարաբերությունները բնույթով բարդ
րից, բանկային գործունեության ն հաշվարկների ձների շարքում (համալիր) են: Դա պայմանավորված է հաշվարկային իրավահա-
ոչ թե պակասել, այլ ժամանակի թելադրանքով ավելացել են հաշ- րաբերություններին ներհատուկ երկու առանձնահատկություննե-
վարկների պահանջները, որոնց առնչությամբ ծագող իրավահա- րով: Առաջինն այն է, որ հաշվարկային յուրաքանչյուր գործառնու-
րաբերություններին բանկերից բացի մասնակցում են այլ սուբ- թյան մասնակցում են ոչ թե երկու, այլ երեք սուբյեկտ` բանկը,
յեկտներ, որոնք պայմանագրերից բխող պարտավորության կող- վճարող կողմը ն այն կողմը, որի օգտին կատարվում է վճարումը:
մեր չեն, ն որոնց իրավունքներն ու պարտականությունները սահ- Երկրորդ` բանկը հաշվարկային գործառնություններին մասնակ-

ցում է միաժամանակ ն' որպես իրավաբանական անձ (առետրա-

1 , ՊԱՐՄԱ ՊԱՏԱՍ ՀՀա.ԶՅ2Յ5 ՀՀՀ 2 ՀՇ»:
Տե'ս, 8.Ճ.Բ6166, ՔԾՃՃՇԵՆԼԱՃ ծ ծձոոչձծ108 16118167 ձ Ծ16ծ81868, ' ՞
ոՄճ1111668՛ 1., 1976 :չ6 17. Ք.Ճ.ՃՇ61188, ճձլճ18ո6514 16ձ81, Տե'ս Օ166101 Ճ.Ճ., ՃՇՃԾՇՇ1 Ճ.5., ՄԸ1ՇՆ1 Ճ.1. ճՃ16188614 1ծձ81

ծ-ձ4118 ծ 1Ծձճծծ-Ճոճ14 11818458, Խօձ. Ճ46Բ, 1., 1994. էջ 127-128. (14նձ9 -ձոծմ), է., ՝Ծծոծ՛, 1999, էջ 201.

157 158

յին կազմակերպություն), ն իշխանության բնույթի լիազո- ճիշտ, ինչպես նան իր հայեցողությամբ, առանց կողմերի կամքը

րություններով օժտված պետական մարմին: Հետնաբար, հաշ- հարցնելու կատարում է հաշվի վարկավորում, տոկոսների դրույ-
վարկների կատարման պրոցեսում ծագած հարաբերությունները քաչափերի միակողմ որոշում ն վճարում: :

կարգավորվում են իրավունքի ոչ թե մեկ, այլ երկու ճյուղերի` քա- Այսպիսի վերլուծությունը վկայում է, որ պետական բանկի ն
ղաքացիական ն ֆինանսական իրավունքի նորմերով: Այսպես, հաշվետիրոջ միջն եղած հարաբերությունները չեն կարող կարգա-
վճարողի ն մատակարարի միջն ծագած հարաբերությունները վորել սոսկ քաղաքացիական իրավունքի նորմերը: Դա կարգա-
կարգավորում է քաղաքացիական իրավունքը: Տվյալ դեպքում վորվում է նան բանկային իրավունքի նորմերով:

հաշվարկը իրավաբանական փաստ է, որով դադարեցվում են այն
քաղաքացիա - իրավական հարաբերությունները, որ ծագել էին
մատակարարողի ն վճարողի միջն մատակարարման ն այլ պայ-
մանագրերի հիման վրա: Վճարելով իրենց պարտքի գումարը`
վճարողը դրանով իսկ կատարում է մյուս կողմի հետ կնքված պայ-
մանագրով իր վրա դրված պարտականությունը: Հաշվարկային
հարաբերությունները նախնական չեն, այլ հանդես են գալիս որ-
պես հետնանք նախկինում բանկի հաճախորդների միջն ծագած
քաղաքացիա-իրավական հարաբերությունների: Դրա համար էլ
հաշվարկային կոնկրետ ձները կարգավորվում են քաղաքացիա-
կան իրավունքի նորմերով:

Հաշվարկների մասնակիցների ն բանկի միջն ծագող հարաբե-
րությունները առավել բարդ են: Մի կողմից` կրում են քաղաքա-
ցիա-իրավական բնույթ, քանի որ հիմնված են բանկային հաշվի
կամ նրա տարատեսակներին պատականող պայմանագրերի վրա,
համաձայն որի պայմանադիր տնտեսական մարմինը պարտավոր
է հաշվարկային հաշվի մեջ մտցնել իր բոլոր դրամական միջոցնե-
րը, իսկ բանկն էլ պարտավոր է կատարել հաշվետիրոջ օրինական
կարգադրությունները, ընդ որում բանկը հանդես չի գալիս իր
հաճախորդի կարգադրությունները պասիվ կատարողի դերում:
Հանդես գալով որպես իշխանական լիազորություններով օժտված

մաոռմին` բան հաշվաոկնե ո նթագում ամենօոյա վեռա- 1 Տե'ս մանրամասն, 1.4Ճ.7Ծ14285665, Ճա16588618 16881, 51Եծե, օձճ11 ծ
ր ի բ կը շվ րկ րի Գ րծը թաց ր) վ ր 15ձ81 է., 2002, էջ 243: ՀՀ օրենքը «Վճարման հանձնարարականով միջոցների
հսկողություն է իրականացնում հաշվետիրոջ գործողությունների փոխանցումների մասին», հոդ. 31-րդ ն 34-րդ, ՀՀ Կենտրոնական բանկ, հատուկ թո-
վրա, ստուգում նրա կարգադրությունների օրինականությունը, ղարկում, Ե., 1999: 41 Կենտրոնական բանկի խորհրդի 1997թ. մարտի 25 --ի թիվ 100
որոշումը «Վճարման հանձնարարականները չեղյալ համարելու ն հաճախորդի

հասնում այն բանին, որ հաշվարկները կատարվեն ժամանակին ու հաշվի մասին տեղեկացման վավերապայմանները սահմանելու մասին», (Բանկային

տեղեկագիր, Ջ 8, 1997, էջ 42-45):

159 160

Տ3. Կանխիկ ն անկանխիկ հաշվարկների իրավական Ըստ գործող քաղաքացիական օրենսդրության բանկային հաշ-

հիմքերը, հաշվի տեսակները վի պայմանագրով բանկը պարտավորվում է ընդունել ն հաճա-
խորդի (հաշվի տիրոջ) բացած հաշվի վրա մուտքագրել մուտք
Հաշվարկը պարտատիրոջ կողմից որոշակի դրամական գու- եղող դրամական միջոցները, հաշվից փոխանցումներ կատարե-
մարի վճար է: Հաշվարկների կատարման` օրենքով սահմանված լու, համապատասխան գումարներ տալու ն հաշվով այլ գործառ-
կարգը կոչված է ապահովել դրանց ժամանակին լինելը: Ժամա- նություններ իրականացնելու վերաբերյալ հաճախորդի կարգադ-
նակին լինելը ներկայումս ձեռք է բերում սկզբունքային նշանա- րությունները:
կություն, քանի որ տնտեսվարման նոր կարգի անցած ձեռնարկու- Օրենսդիրը, սահմանելով բանկի լիազորությունները, միաժա-
թյունների աշխատանքը գնահատվում է ոչ թե նրանց կողմից մանակ սահմանափակում է նրա իրավունքները այն ծավալով, որ
պատրաստած ն մատակարարած արտադրանքի, այլ միայն ու մի- նա իրավունք չունի որոշել ն վերահսկել հաճախորդի դրամական
այն իրացված (բեռնաթափված ն վճարված) արտադրանքի ծավա- միջոցների օգտագործման ուղղությունները կամ սահմանել բան-
լով: ձաշվարկը, որպես ընդհանուր կանոն, նախնական բնույթ չի կային հաշվի պայմանագրով օրենքով չնախատեսված այլ սահ-
կրում,այլ կատարվում է բեռնաթափումից, աշխատանք կատարե- մանափակումներ իր դրամական միջոցները սեփական հայեցո-
լուց, ծառայություն մատուցելուց հետո: Դրանով իսկ կանխվում է ղությամբ տնօրինելու իրավունքների նկատմամբ: Առնետրային
մի կազմակերպության կողմից մյուս կազմակերպության վարկա- կազմակերպությունները ն միավորումները, որոնք օժտված են սե-
վորումը": փական շրջանառու միջոցներով ն ունեն ինքնուրույն հաշվեկշիռ,
Այսօր, ավելի քան երբնէ, տնտեսական կազմակերպություննե- պայմանագրային պարտավորություններից բխող հաշվարկների
րը իրենց դրամական միջոցները պահելով բանկի համապատաս- կատարման համար բացում են հաշվարկային հաշիվ: ՂԶաշվարկա-
խան հաշիվներում` իրավական փոխհարաբերության մեջ են յին հաշվում արտացոլում են կազմակերպությունների գործու-
մտնում բանկի հետ, որի իրավական հիմքը բանկային հաշիվը չէ: նեության արդյունքները: Կառավարության թույլտվությամբ հաշ-
Ըստ գերատեսչությունների, միավորումների, հիմնարկների ն վարկային հաշիվ կարող են բացել ն նոր բյուջետային կազմակեր-
կազմակերպությունների գործունեության բնույթի բանկային հա- պությունների համար:
շիվները լինում են հաշվարկային հաշվի ն ընթացիկ հաշվի իրա- Հաշվարկային հաշիվներում գումարները գոյանում են դրանց
վական հարաբերությունների տեսքով: շրջապտույտի ընթացքում միջոցների ազատման հետնանքով ն ի
Իրավական մի շարք ակտերով, այդ թվում ն հանրապետության հաշիվ այլ ձեռնարկություններից ու կազմակերպություններից
Քաղաքացիական օրենսգրքի 912 հոդվածում սահմանված են առաքված ապրանքների, մատուցած ծառայությունների դիմաց
կազմակերպությունների ու բանկային մարմինների իրավական ստացվող վճարումների: Այստեղից է կատարվում դրամի հոսքը
փոխհարաբերության հիմքերը, որոնք նախատեսում են կազամա- վճարումների ձնով: Հաշվարկային հաշիվների միջոցով քանկր
կերպությունների` վարկային հիմնարկներում ունեցած հաշիվնե- հսկողությամբ տեղի է ունենում դրամի շրջանառություն Այսպես,
րում պահվող դրամական միջոցների տնօրինման կարգը: տնտեսական կազմակերպությունները հիմնականում հաշվար-

կային հաշվից են կատարում բոլոր ծախսերը, կանխիկ դրամ
ստանում աշխատավարձի, գործողումների, տնտեսական ու այլ

1 - Հաւ ամա: ազի «ՋԱ ՀՀ: .: արի
Տես ԽԱԵՅձճոճ1886 ՊՃծձաճմլոճնէ8 16ձ81, 6-ձ84. 144 ծձձ. 1636.

161 162

կարիքների համար, անկանխիկ հաշիվներ կատարում, մարում բնույթին ն ֆինանսական աղբյուրներին համապատասխան հան-

իրենց պարտավորությունները՛: րապետության տարածքում գործող օրենսդրությամբ սահմանվել

Այսօր, ավելի քան երբնէ, մեր երկրում գիտատեխնիկական են հաշվարկների միասնական ձներ: Կազմակերպությունների մի-
նվաճումների հիման վրա ամրապնդվում ն լայնորեն ներդրվում է ջե կատարվող հաշվարկները հիմնականում տեղի են ունենում
զարգացած պետությունների տնտեսափորձը, էապես աճում է անկանխիկ դրամի մասնակցությամբ, միջոցներ վճարողի ն ստա-
հաշվարկային հաշվի դերը ձեռնարկությունների ն միավորում- ցողի հաշիվներում բանկային գրանցումներ կատարելով:
ների օպերատիվ տնտեսական ինքնուրույնության ամրապնդման Քաղաքացիական գործող օրենսգրքի 929-րդ հոդվածում սահ-
գործում: Տնտեսական գործունեության մեջ առաջավոր մեթոդնե- մանված է կանխիկ ն անկանխիկ հաշվարկների իրավական ռե-
րի արմատավորումը ընդլայնում է կազմակերպությունների նա- ժիմը: Քաղաքացիների մասնակցությամբ հաշվարկները, եթե
խաձեռնությունը ազատ ն նպատակասլաց տեղաբաշխելու հաշ- նրանք կապված չեն ձեռնարկատիրական գործունեության իրա-
վարկային հաշվում ունեցած դրամական միջոցները: Այսպես, կանացման հետ, կարող են կատարվել կանխիկ դրամով, առանց
ազատ շուկայական հարաբերություններում տնտեսական կազմա- գումարի սահմանափակման կամ անկանխիկ: Իրավաբանական
կերպությունները ինքնուրույնաբար, իրենց սեփական դրամական անձանց միջն հաշվարկները, նան քաղաքացիների մասնակցու-
միջոցների հաշվին իրականացնում են կապիտալ ներդրումներ: թյամբ հաշվարկները` կապված նրանց ձեռնարկատիրական գոր-

Բանկային հաշվի մյուս տեսակը ընթացիկ հաշիվն է, որը բաց- ծունեության հետ, կատարվում են անկանխիկ: Այդ անձանց միջն
վում է բյուջետային կազմակերպությունների կամ ֆինանսական հաշվարկները կարող են կատարվել նան կանխիկ դրամով, եթե
այլ աղբյուրների համար:Հաշվարկային կամ ընթացիկ հաշիվ բա- այլ բան սահմանված չէ օրենքով: Անկանխիկ հաշվարկներ կա-
ցելու համար կազմակերպությունները բանկի հաստատություննե- տարվում են բանկերի, այլ վարկային կազմակերպությունների
րին ներկայացնում են դիմում` կցելով տվյալ կազմակերպության միջոցով, որոնցում բացված են համապատասխան հաշիվներ:
ստեղծման օրինականությունը հաստատող փաստաթղթերի պատ- Անկանխիկ հաշվարկների տեսակները նույնպես սահմանված
ճեները, վերադաս կազմակերպության տեղեկանքը ղեկավարի ն են օրենսդրությամբ: Այսպես, «ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի»
գլխավոր հաշվապահի լիազորությունների մասին, նրանց ստորա- 930-րդ հոդվածը սահմանում է, որ անկանխիկ հաշվարկներ
գրությունների նմուշները ն տնտեսական կազմակերպության կնի- իրականացնելիս կիրառվում են` ա) հաշվարկներ վճարման հանձ-
քի դրոշմը: նարարականներով, բ) ակրեդիտիվով, գ) ինկասո հաշվարկներ, դ)

Ընթացիկ հաշիվները բացվում են բոլոր բանկերում որոնք ըն- չեկերով, ինչպես նան օրենքով նախատեսված ու դրան համապա-
թացիկ հաշվարկային գործառնությունները կատարում են ինչպես տասխան բանկային կանոններով, բանկային գործունեության մեջ
հասարակական կազմակերպությունների, այնպես էլ համայնքնե- կիրառվող գործարար շրջանառությամբ ընդունված այլ հաշվարկ-
րի համար: ներ:

Տնտեսության մեջ դրամական միջոցներ պահելու ն հաշվարկ- ՀՀ բանկերի կողմից դրամի շրջանառության ն անկանխիկ
ներ կատարելու նպատակով ձեռնարկությունների, կազմակեր- հաշվարկների գործառույթները հավասարապես կիրառվում են
պությունների ու հիմնարկների համար` նրանց գործունեության պետությունների միջազգային բանկային պրակտիկայում, որտեղ

կիրառվող վճարման ձները ն եղանակները բավական բազմա-
՛ Տե'ս Գ.Ա.Սուքիասյան,Ն. Գ.Սուքիասյան Ֆինանսական իրավունք, Ե., «Իրավունք», զան են ու պայմանավորված են ինչպես տվյալ երկրի սովորույք-

2007թ., էջ 527:

163 164

ներով ու գործող օրենսդրությամբ, այնպես էլ միջազգային խադարձ համաձայնությամբ: Սովորաբար կանխավճարը ապա-

առնտրային սովորույթներով ն միջազգային համաձայնագրերով, հովվում է վաճառողի բանկի (կամ այլ առաջնակարգ բանկի)
երբ խոսքը միջազգային առնտրի մասին է: Սովորաբար վճար- կողմից կանխավճարի վերադարձի երաշխիքով կամ գնորդի ու
ման ձները ն եղանակները նախօրոք համաձայնեցվում են ապ- վաճառողի միջն կնքված պայմանագրում նշվում է, որ պայմա-
րանք կամ ծառայություն մատուցող ն ձեռք բերող կողմերի միջն, նագրով սահմանված պարտականությունների չկատարման դեպ-
այնուհետն արձանագրվում են վերջիններիս կողմից կնքված քում կանխավճարը պետք է լրիվ չափով վերադարձվի գնորդին:
պայմանագրերում: Ապառիկ վճարը բանկային գործառնական սովորույթով են-

Վճարման եղանակները սահմանում են, թե երբ ն ինչպես, թադրում է վաճառողի կողմից գնորդին առնտրային վարկի տրա-
միանվագ, թե մաս-մաս է իրականացվում ապրանքի վճարումը: մադրում: Ըստ ժամկետի առնետրային վարկերը լինում են կար-
Այս կամ այն վճարման եղանակի ընտրությունը կախված է կազ- ճաամկետ` մինչն 1 տարի, միջին ժամկետի` մինչն 5 տարի, եր-
մակերպությունների միջե հաստատված ֆինանսաարժութային կարաժամկետ` 5 տարուց ավելի: Առետրային վարկը կարող է
հարաբերություններից, որոշակի ապրանքատեսակի առնտրի տրամադրվել վճարի հետաձգման, երկարացման պայմաններով,
առանձնահատկություններից: Բանկային անկանխիկ հաշվարկ- կամ դրամային վարկի ձնով:

ների ձների գործնական կիրառման ուսումնասիրությունների հի-
ման վրա վճարման հիմնական եղանակները կարելի է բաժանել
երեք խմբի`

1) կանխիկ վճար,

2) կանխավճար,

3) ապառիկ վճար:

Բանկային իրավունքում կանխիկ վճարի տակ հասկացվում են
այնպիսի վճարումներ, որոնց ընթացքում ապրանքի դիմաց վճա-
րումը գնորդի կամ գնորդի բանկի կողմից կատարվում են ապ-
րանքի կամ ապրանքային փաստաթղթերի ստացումից ոչ ուշ:
Կախված կողմերի պայմանավորվածությունից, վճարման ձնե-
րից գնորդը ապրանքի համար կարող է վճարել տարբեր կերպ.
առաքման վերաբերյալ վաճառողի տելեքսի, վաճառողի բանկի
տելեքսի դիմաց, որով վերջինս հայտնում է գնորդի բանկին
տրանսպորտային փաստաթղթերի ընդունման ն առաքման մա-
սին, տրանսպորտային փաստաթղթերի, ապրանքի դիմաց ն այլն:

Կանխավճարը ենթադրում է գնորդի կողմից որոշակի գումա-
րի փոխանցում վաճառողին մինչե ապրանքի առաքումը կամ
պատրաստումը: Այդ գումարը կազմում է որոշակի մաս ընդհա-
նուր վճարվելիք գումարի, որը կարող են սահմանել կողմերը փո-

165 166

Տ4. Անկանխիկ հաշվարկների ձները: նակում է չվճարման կամ վճարի ուշացման ռիսկ: Ուստի այս ձնը

Վճարման հանձնարարագրով ն բաց հաշվով բանկային ցանկալի է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ մատակարարը ն
հաշվարկների իրավական կարգավորումը գնորդը ճանաչում ն վստահում են միմյանց ն գտնվում են ֆի-
նանսա-տնտեսական մշտական կապերի մեջ:

ՀՀ առնետրային մի քանի բանկերի անկանխիկ հաշվարկների Բանկային պրակտիկայում կիրառվում է փոխանցման այլ ձն՝
գործնական ուսումնասիրությունները (Արդշինինվեստբանկ, Հայ- պայմանագրով նախատեսված չափով կանխավճար դեռես չա-
խնայբանկ) վկայում են, որ նրանց առնտրային գործարքներում ռաքված ապրանքի համար: Սովորաբար կանխավճարը կազմում
կիրառվում են տարբեր տեսակի վճարման ձներ ինչպիսիք են` է ողջ գումարի 15-3046-ը, սակայն կարող է լինել նան 10095:
1) վճարման հանձնարարություն, 2) վճարում բաց հաշվով, 3) Կանխավճարով փոխանցումը ձեռնտու չէ գնորդին, քանզի ապ-
չեկ, 4) մուրհակ, 5)ինկասո, 6) ակրեդիտիվ, 7) երաշխիքներ: րանքը չառաքելու դեպքում առկա է կանխավճարի կորստի, չվե-

Վճարման հանձնարարություն ըստ ՀՀ քաղաքացիական րադարձնելու ռիսկ: Գնորդին այս տեսակի ռիսկերից ձերբա-
օրենսգրքի 931-րդ հոդվածի բանկի հանձնարարականն է իր զատելու համար ժամանակակից բանկային պրակտիկայում կի-
թղթակից բանկի՝ վճարել կամ այլ բանկին հանձնարարել վճարել րառվում են /Սանխսավճարի վերադարձման բանկային երաշխիք,
որոշակի գումար վաճառողին (բենեֆիցիարին) իր հաճախորդ՝ փաստաթղթային կամ պայմանական փոխանցման մեթոդներ: Այս
գնորդ-հանձնարարագրողի խնդրաքնով ն վերջինիս հաշվին: դեպքում, մինչն գնորդի կողմից կանխավճարի փոխանցումը,
Վաճառողը տրամադրում է ապրանքը նե ապրանքային փաստա- վաճառողը գնորդի պահանջով դիմում է իր կամ որնէ առաջ-
թղթերը անմիջապես գնորդին, իսկ գնորդը իրականացնում է նակարգ բանկի գնորդի օգտին կանխավճարի վերադարձի
վճարը պայմանագրով սահմանված ժամկետում` կարգադրելով երաշխիք տրամադրելու խնդրանքով: Ըստ այդ երաշխիքի, վա-
իր բանկին կատարել հաձապատասխան փոխանցումը: Գնորդի ճառողի կողմից պայմանագրի չկատարման դեպքում երաշխա-
բանկը, ընդունելով իր հաճախորդ-գնորդի վճարային հանձնա- վորող բանկը պարտավորվում է վերադարձնել գնորդին ինչպես
րարագիրը, իր անունից ներկայացնում է վաճառողի բանկին կանխավճարի գումարը, այնպես էլ այն տոկոսները, որոնք կարե-
բանկային վճարային հանձնարարագիր: Վաճառողի բանկը լի էր ստանալ այդ միջոցների օգտագործման համար կանխա-
հանձնարարագրի հիման վրա կատարում է վճարում վաճառողի վճարի փոխանցման ողջ ժամանակահատվածում:
օգտին": Բանկերի մասնակցությունը այս տիպի գործարքներում, Փաստաթղթային կամ պայմանական փոխանցման դեպքում
համեմատած վճարման այլ ձների (ինկասո, ակրեդիտիվ) հետ, գնորդի բանկի կողմից կանխավճարի փոխանցումը վաճառողի
նվազագույն է. նրանք պատասխանատու չեն ո՛չ ապրանքի բանկին իրականացվում է այն պայմանով, որ վաճառողի բանկի
առաքման, ո'չ էլ փաստաթղթերի փոխանցման ու ստուգման հա- կողմից այդ միջոցները կհաշվեգրվեն վաճառողի հաշվին միայն
մար, այլ իրականացնում են միայն գումարի փոխանցումը հանձ- վերջինիս կողմից վճարման հանձնարարագրում նշված փաստա-
նարարագրում նշված ժամկետների համաձայն: Վճարման այս թղթերի ներկայացման դեպքում: Ընդ որում, նշվում է ժամկետը,
ձնը առավելագույնս ձեռնտու է գնորդին, քանզի նա վճարում է որի ընթացքում պետք է ներկայացվեն փաստաթղթերը: Նշված
ապրանքը ստանալուց հետո, սակայն վաճառողի համար պարու- ժամկետում փաստաթղթերի չներկայացման դեպքում գնորդի

բանկին հարցում է ուղարկում կատարված փոխանցման վերա-
1 , Տ 22222 ՀՀ 22 2Տաւ.«1Տ ԶՀ4»ՅՅ Հա. ՀՀ ` ԹՄԴԺՋՈՈՆՐ
2000 ՅԱՏ Ճ.Ճ., Ճձօ1ձ6ծ:-104 61616 ծձոչձծձ, 1., ՃՇՅՁՅԺձծծ7, բերյալ:

167 168

Նշված գործնական աշխատանքի մեթոդները ձեռնտու են ն' ժեշտ փաստաթղթերի ցանկը: Որպես այդպիսի փաստաթուղթ

վաճառողի, ն' գնորդի համար, քանի որ գնորդի համար բացառ- կարող է հանդես գալ գնորդի ն վաճառողի կողմից ստորագրված
վում է վճարված ապրանքի չառաքման դեպքում կանխավճարի ու կնքված «Հանձնման-ընդունման» ակտի մեկ օրինակը:
չվերադարձման ռիսկը, իսկ վաճառողի համար բացառվում է - Գնորդի բանկը իր հաճախորդի հանձնարարության հիման
առաքված ապրանքի չվճարման ռիսկը: Կանխավճարը կիրառ- վրա իրականացնում է հանձնարարագրում նշված գումարի փո-
վում է նան վճարման այլ ձների հետ համատեղ` գումարի մի մա- խանցումը վաճառողի բանկին:

սը փոխանցվում է կանխավճարով, իսկ մյուս մասը` ինկասոյով - Վաճառողի բանկը «սառեցնում է» այդ գումարը միջանկյալ
կամ ակրեդիտիվով: հաշվում ն այդ մասին տեղեկացնում է վաճառողին:

ՀՀ տարածքում իրականացվող բանկային գործարքներում - Վաճառողը իրականացնում է ապրանքի առաքումը: Գնորդի
փոխանցումը անկանխիկ վճարման ամենատարածված ձներից ն վաճառողի ներկայացուցիչները ստորագրում են «Ընդունման -
մեկն է. այն կիրառվում է ինչպես կանխավճարով իրականացվող հանձնման» ակտը:
գործարքներում, այնպես էլ «վճար ապրանքի դիմաց» իրակա- - Վաճառողը ներկայացնում է «Ընդունման - հանձնման» ակ-
նացվող վճարումներում: Այս վճարումները պարունակում են վա- տի մեկ օրինակը բանկ, որը հաշվեգրում է գումարը վաճառողի
ճառողի ն գնորդի համար տարբեր տեսակի ռիսկեր. կանխավճա- հաշվին:
րի դեպքում գնորդի համար առկա է ապրանքի չառաքման ն - Այն դեպքում, երբ նշված ժամկետում վաճառողի կողմից
կանխավճարի չվերադարձման ռիսկը, իսկ «վճար ապրանքի դի- փաստաթղթերը չեն ներկայացվել, վաճառողի բանկը, համաձայն
մաց» վճարման դեպքում վաճառողի համար առկա է չվճարման գնորդի բանկի հրահանգների, պետք է կա'մ հետ ուղարկի գու-
կամ ուշացած վճարման ռիսկը: Այդ ռիսկերը նվազեցնելու ն կող- մարը գնորդի հաշվին, կա'մ պետք է տեղեկացնի գնորդին փաս-
մերի համար հավասար պայմաններ ստեղծելու նպատակով տաթղթերի չներկայացման մասին:
նպատակահարմար ենք գտնում բանկային անկանխիկ հաշվի Փաստաթղթային փոխանցման առավելությունն այն է, որ
ձներում կիրառել փաստաթղթային փոխանցումը: Հանրապետու- գնորդը երաշխավորված է, որ գումարը հասանելի կլինի վաճա-
թյան առնտրային բանկերի անկանխիկ հաշվարկների ձների ռողին միայն ապրանքի առաքման դեպքում, իսկ վաճառողը
ուսումնասիրությունների ամփոփման հիման վրա առաջարկվում երաշխավորված կլինի բանկի կողմից, որ առաքված ապրանքի
է Հ1 Կենտրոնական բանկին «փոխանցման» ձեով կատարվող դիմաց կստանա գումարը:
անկանխիկ հաշվարկի արդյունավետությունը բարձրացնելու ն Բանկային անկանխիկ հաշվի ձն է բաց հաշվով վճարումը,
հանրապետության տարածքում հատկապես «փոխանցումնե- այնպիսի վճարում, որի ժամանակ վաճառողը առաքում է ապրան-
րով» հաշվարկներ կատարու դեպքում մշակել պարզեցված հե- քը առանց որնէ վճարման երաշխիքի, իսկ գնորդն իրականացնում
տնյալ օրինակելի կարգը: է վճարումը պայմանագրով սահմանված ժամկետներում: Քանի որ

Գնորդը իրեն սպասարկող բանկի միջոցով իրականացնում է վճարողը վճարման որնէ երաշխիք չունի, ուստի նման վճարում-
ապրանքների դիմաց վճարվելիք գումարի փոխանցումը վաճա- ները կատարվում են կա'մ այն կազմակերպությունների միջն,
ռողի բանկին` «վճարման պայմանները» մասում նշելով` «Վճա- որոնք մշտական տնտեսական կապերի մեջ են ն իրականացնում
րել վաճառողի կողմից սահմանված ժամկետում, անհրաժեշտ են փոքր քանակությամբ կանոնավոր առաքումներ, կա՛մ հիմնա-
փաստաթղթերի ներկայացման դեպքում», ն բերելով անհրա- կան իրավաբանական անձի ն նրա դուստր կազմակերպություննե-

169 170

րի միջն": Վճարումը բաց հաշվին առնտրային վարկի մի տեսակ է: Տ5. Չեկերով կատարվող բանկային հաշվարկների

Որոշ եվրոպական երկրներում (Գերմանիայում, Շվեյցարիայում) իրավական կարգավորումը
վաճառողի ռիսկը նվազեցնելու համար կիրառվում է վճարում բաց
հաշվին, այսինքն օգտագործվում է սեփականության իրավունքի Հանրապետության տարածքում բանկային մարմինների ան-
փոխանցման վերապահում, որը հատուկ պայմանագիր է, համա- կանխիկ հաշվարկների զգալի մասը իրականացվում է չեկերի մի-
ձայն որի մինչն ապրանքի դիմաց լիակատար վճարում կատարել, ջոցով, որոնց իրավական ռեժիմին վերաբերող առանձնահատկու-
վաճառողը ապրանքի սեփականատեր է: Այս վերապահումը հնա- թյունները սահմանված են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 945-
րավորություն է տալիս վաճառողին չվճարման դեպքում հետ պա- 953-րդ հոդվածներում:
հանջել ապրանքը, կամ, գնորդի անվճարունակության դեպքում, Չեկը վճարային փաստաթուղթ է, որը պարունակում է չեկ
հետ ստանալ իր ապրանքը այն պարտապաններից, որը պետք է դուրսգրողի հրամանը իրեն սպասարկող բանկին` չեկատիրոջը
բաշխվի գնորդի այլ պարտատերերի միջն: Բաց հաշվով վճարու- վճարել չեկի վրա նշված գումարը:
մը իրականացնում է գնորդը` իր բանկին վճարային հանձնարա- Զարգացած երկրներից շատերը ունեն իրենց ազգային չեկա-
րագրի ներկայացման միջոցով: յին օրենսդրությունը ն այլ նորմատիվ ակտեր, որոնք կանոնա-
Այսօր 41 տարածքում իրականացվող ներքին առնետրային գոր- կարգում են չեկային գործառնությունները ն այդ գործառնություն-
ծարքներում այս վճարման ձնը լայն կիրառություն չունի, քանի որ ներում ընդգրկված կողմերի իրավունքներն ու պարտավորու-
որպես բանկային հաշվի ձե կապված է արտադրա-տնտեսական, թյունները: Պատմական տվյալները վկայում են, որ չեկերը, որպես
մատակարարման ն փոխադրամների ամենօրյա գործնական կա- անկանխիկ հաշվարկի ձներ, սահմանվել են 1931թ. Ժննյան Կոն-
պերի մեջ գտնվող կազմակերպությունների գործունեության հետ, վենցիայում, որտեղ հաստատվել էր «Չեկերի համընդհանուր
որոնցից շատերը տարբեր պատճառներով չեն աշխատում: օրենքը», որը ստորագրվել էր մի շարք եվրոպական պետություն-

ների կողմից, որոնք պարտավորվել էին չեկերի մասին իրենց
ազգային չեկային օրենքներում արտացոլել չեկերի համընդհա-
նուր դրույթները: Մի շարք անգլո-ամերիկյան երկրներում, ինչպի-
սիք են ԱՄՆ-ը, Կանադան, Մեծ Բրիտանիան, չեկերի ն մուրհակ-
ների համար օրենսդրական հիմք է ծառայել 1882թ. անգլիական
օրենքը «Փոխանցելի մուրհակների մասին»:

Այսօր Ռուսաստանի Դաշնության պետություններում առնետրա-
յին բանկերը չեկերով անկանխիկ հաշվարկներ իրականացնում են
Ռուսաստանի Գերագույն խորհրդի 1992թ. ընդունած «Չեկերի
մասին» օրենքի դրույթներին համապատասխան:

Որոշ զարգացած երկրներում չեկերը լայնորեն կիրառվում են:
Օրինակ, ԱՄՆ-ում 2006թ. տվյալներով չեկերով իրականացվող
' Տե'ս մանրամասն Թ6Ծ8Ճ8518 Ճ.5., ոՅՈՑՆՅՅՑ ԷՄ.Խ., 181816 Ծած տարեկան վճարումները կազմել են ընդհանուր անկանխիկ վճա-

Շ166ձո11188416ճ666ծ6 ճչձ84618 ձճձ1638, ՝ՃծԼ ծ 168837, 13. 4, էջ 18,

1996.

171 172

րումների քանակի 80.4 տոկոսը, Ֆրանսիայում` 49.126-ը, Կանա- նով հանձնարարություն է ներկայացնում` որոշակի գումարի չեկ

դայում՝ 98.906 -ը: դուրս գրելու վերաբերյալ: Դուրս գրվելիք չեկին համապատաս-
Բանկերի հաշվարկային գործարքներում կիրառվում են ինչպես խանող գումարը դեբետագրվում է հաճախորդի հաշվից, որից հե-
հաճախորդի, այնպես էլ բանկային չեկեր: տո բանկը դուրս է գրում բանկային չեկ վաճառողի թղթակից բան-
Հաճախորդի չեկերը այն չեկերն են, որոնք դուրս են գրվում ֆի- կի անունով: Չեկը ուղարկվում է վաճառողին, որը ներկայացնում է
զիկական ն իրավաբանական անձանց կողմից իրենց սպասարկող այն իրեն սպասարկող բանկին, վերջինս էլ թղթակցային բանկերի
բանկի վրա: միջոցով ներկայացնում է վճարման այն բանկին, որի վրա դուրս է
Բանկային չեկերը այն չեկերն են, որոնք դուրս են գրում բան- գրված:
կերը իրենց թղթակից բանկերի կամ բաժանմունքների վրա: Վաճառողի համար չեկով վճարումը պարունակում է չվճարման
Հաճախորդների չեկերով վճարումների գործնական կիրառու- ռիսկ, քանի որ չեկի դուրս գրումը դեռ վճարում չէ, ե վաճառողը
մը, ինչպես ցույց են տալիս «Արդշինինվեստբանկի» գործառնու- չեկի վճարունակության մեջ կարող է համոզվել միայն վճարող
թյունները, իրականացվում է գնորդի կողմից ապրանքների դիմաց բանկից չեկի դիմաց վճարումը ստանալուց հետո: Այդ պատճառով
չեկ դուրս գրելով, որը տրամադրում է վաճառողին: Վաճառողը չե- առնտրային գործարքներում ոչ բանկային չեկերը կիրառվում են
կը ներկայացնում է իրեն սպասարկող բանկ, որն էլ թղթակցային միայն այն դեպքում, երբ կողմերը վստահում են միմյանց, հակա-
բանկերի միջոցով այն ներկայացնում է գնորդի բանկ` վճարման: ռակ դեպքում կարող են կիրառվել առաջնակարգ բանկերի կող-
Գնորդի հաշվին միջոցների առկայության դեպքում բանկը չեկի մից երաշխավորված ոչ բանկային չեկեր կամ առաջնակարգ բան-
դիմաց իրականացնում է վճարում: Բանկը պատասխանատու չէ կերի վրա դուրս գրված բանկային չեկեր:
ներկայացված չեկի վճարման համար, եթե հաճախորդի հաշվին Այսօր 41 տարածքում իրականացվող ներքին առնետրային գոր-
չկան բավարար միջոցներ ն օվերդրաֆտ չի նախատեսված: Չեկե- ծարքներում մասամբ կիրառվում են բանկի կողմից ակցեպտա-
րի վճարման հուսալիությունը բարձրացնելու նպատակով միջազ- վորված ն լիմիտավորված չեկեր: Չեկային օրենսդրության բա-
գային առնտրում կիրառվում են բանկի կողմից երաշխավորված ցակայությունը ՀՀ- ում խոչընդոտում է չեկերի լայն կիրառմանը:
չեկեր: Չեկերի երաշխավորումը կատարվում է 2 եղանակով. ա) չե- Չեկերով կատարվող անկանխիկ հաշվարկները կարգավորող
կի վրա բանկի կողմից համապատասխան գրառմամբ, որ բան- օրենսդրությունը բավարար մշակված չէ, զգացվում է իրավական
կային իրավունքում ճանաչվում է որպես ակցեպտավորված չեկ, ն ակտերի պահանջ, որոնց առկայությունը կնպաստեր չեկերով կա-
բ) չեկին կցված երաշխիքային քարտի կիրառմամբ, որի առկայու- տարվող անկանխիկ վճարման ձնի ավելի լայն կիրառման: ՀՀ
թյան դեպքում միայն չեկը կարող է ընդունվել որպես վճարման առնետրային բանկերի կողմից չեկերով կատարվող հաշվարկների
միջոց: գործնական ուսումնասիրությունները մեզ հնարավորություն են
Բանկային չեկերի կիրառման դեպքում այն բանկը, որը դուրս է ընձեռնում բանկային օրենսդրության կատարելագործման նպա-
գրել չեկը, պատասխանատու է այդ չեկի վճարման համար: Քանի տակով անել մի շարք առաջարկություններ, որոնք կախված գնոր-
որ այս չեկերը ավելի ապահով են վճարման հուսալիության տե- դի ե վաճառողին սպասարկող բանկից, նրա իրավունքների
սակետից, դրանք ավելի լայն կիրառություն ունեն, քան հաճա- պաշտպանությունից, հնարավորություն կստեղծեն բարձրացնել
խորդի չեկերը: Բանկային չեկերով վճարումներն սկսվում են այն անկանխիկ հաշվարկների արդյունավետությունը: Այսինքն եթե
պահից, երբ գնորդը իրեն սպասարկող բանկին վաճառողի անու- գնորդը ն վաճառողը սպասարկվում են նույն բանկում, ապա

173 174

նպատակահարմար է օգտագործել ոչ բանկային չեկեր, որոնք կա- երաշխավորված չեկ, ն չեկի դիմաց գումարը վճարվում է բանկ

րող են կիրառվել, երբ ա) գնորդը առաքված ապրանքի դիմաց ներկայանալիս: Գնորդի իրավունքներն պաշտպանված են այն-
վաճառողի անունով դուրս է գրում չեկ, ե վաճառողը այն ներկա- քանով, որ վճարում է ոչ թե կանխավճարով, այլ առաքված ապ-
յացնում է բանկ, բ) բանկը, գնորդի հաշվին, համապատասխան րանքի դիմաց:
միջոցների առկայության դեպքում, ոչ ուշ, քան հաջորդ բանկա- Բանկային գործառնությունների այլ կանոններ ենք առաջար-
յին օրվա ընթացքում հաշվեգրում է չեկի գումարը վաճառողի կում չեկերով կատարվող հաշվարկների համար, հատկապես եթե
հաշվին: գնորդը ն վաճառողը սպասարկվում են տարբեր բանկերում: Այս
Բանկի կողմից գործելակերպի այսպիսի կանոնների սահմա- դեպքում նպատակահարմար ենք համարում հաշվարկները
նումը վաճառողի համար առավելություն է: Նա չեկը ստանում է կատարել ոչ բանկային, բայց բանկի կողմից ակցեպտավորված
ապրանքի վաճառքի պահին, ն չեկի դիմաց գումարը վճարվում է չեկերով: Առաջարկվող կանոնների էությունն այն է, որ գնորդը
բանկ ներկայացնելիս: Այս կարգի համար որպես տեխնոլոգիա- առաքված ապրանքի դիմաց վաճառողի անունով դուրս է գրում
կան թերություն պետք է համարել այն, որ այդ չեկերի վճարումը ակցեպտավորված չեկ, որը վաճառողը ներկայացնում է իրեն
երաշխավորված չէ բանկի կողմից ե կախված է գնորդի հաշվին սպասարկող մասնաճյուղին, որն էլ չեկը ուղարկում է գլխամաս:
բավարար միջոցների առկայությունից: Գնորդի համար առավե- Գլխամասը ներկայացնում է չեկը անմիջապես վճարող բանկին:
լությունն այն է, որ վճարում է ոչ թե կանխավճարով, այլ առաք- Առնտրային բանկը կրեդիտագրում է չեկը ներկայացնող բանկի
ված ապրանքի դիմաց: Այս տեսակի վճարումը կարող է կիրառ- հաշիվը, դեբետագրելով վճարող բանկի հաշիվը, ն չեկը ուղար-
վել բոլոր այն դեպքերում, երբ վաճառողը վստահում է գնորդին: կում վճարող բանկին: Եթե չեկը անմիջապես ներկայացվել է
Ինչ վերաբերում է բանկի կողմից ակցեպտավորված չեկերին, վճարող բանկին, որը ն, փոխադարձ թղթակցային հաշիվների
ապա այս չեկերը ավելի հուսալի են վաճառողի համար, քանի որ առկայության դեպքում, վճարում է այդ հաշիվների միջոցով:
վճարումը երաշխավորված է բանկի կողմից: Եթե գնորդը ն վա- Կարելի է նկատել, որ առաջարկվող կանոնները նույնպես
ճառողը սպասարկվում են նույն բանկի տարբեր մասնաճյուղե- ունեն առավելություններ ու թերություններ: Այսպես, վաճառողի
րում, ապա նպատակահարմար է օգտագործել ոչ բանկային, համար առավելությունն այն է, որ բանկի կողմից ստանում է
բայց բանկի մասնաճյուղի կողմից ակցեպտավորված չեկեր, երաշխավորված չեկ ապրանքի վաճառքի պահին ն չեկի դիմաց
որոնք կարելի է կիրառել հետնյալ կերպ: Գնորդը առաքված ապ- գումարը վճարվում է բանկ ներկայացնելիս: Թերությունն այն է,
րանքի դիմաց դուրս է գրում վաճառողի անունով ակցեպտավոր- որ այդ չեկերի վճարումը կկատարվի որոշակի ժամանակահատ-
ված չեկ: Վաճառողը չեկը ներկայացնում է իրեն սպասարկող վածի ընթացքում կախված գնորդի ն վաճառողի բանկերի
բանկի մասնաճյուղին, որը վճարում է ներկայացված չեկի դիմաց գտնվելու վայրից: Գնորդի համար առավելությունն այն է, որ
ն չեկը ուղարկում է գլխամաս, որտեղ կրեդիտագրվում է չեկը վճարում է ոչ թե կանխավճարով, այլ առաքված ապրանքի
ներկայացնող մասնաճյուղի հաշիվը` դեբետագրելով վճարող դիմաց:
մասնաճյուղի հաշիվը ն միաժամանակ ուղարկելով չեկը վճարող
մասնաճյուղին:

Առաջարկվող կանոնները վաճառողի համար առավել են նրա-
նով, որ ապրանքի վաճառքի պահին ստանում է բանկի կողմից

175 176

Տ6. Մուրհակով կատարվող բանկային հաշվարկների ժեթուղթ, մուրհակը կարող է հանդես գալ առ ու վաճառքի, գրա-

իրավական կարգավորումը վի ն այլ արժեթղթային գործարքներում:
Մուրհակներով կատարվող բանկային հաշվարկների գործնա-

Բանկային անկանխիկ հաշվարկների ձների շարքում իրավա- կան ուսումնասիրությունների հիման վրա, ըստ իրավական հե-
կան կարգավորման առանձնահատկություններով կարելի է տնանքների տարբեր չափանիշների ն վճարման ժամկետների
առանձնացնել մուրհակը, որը առանց որնէ պայմանի դրամական մուրհակները կարելի է դասակարգել`
պարտավորություն պարունակող փաստաթուղթ է: Մուրհակը ա) Ըստ ներկայացման, երբ վճարը պետք է իրականացվի
պարտքի, պարտավորության տարատեսակ է` սահմանված ձնով մուրհակը ներկայացնելու պես: Նման դեպքերում բանկը պետք է
կազմված, որը անվիճելի իրավունք է տալիս պահանջելու մուր- պահանջի, որ մուրհակում նշվի` «Վճարել ըստ ներկայացման»
հակում նշված գումարի վճարումը մուրհակի մարման ժամկետի արտահայտությունը: Կարող են սահմանվել ներկայացման նվա-
լրանալու պես: Մուրհակը, որպես հաշվարկի ձն, վաղուց հայտնի զագույն ն առավելագույն ժամկետները, վերջինիս բացակայու-
է: Տնտեսական գործարքներում օգտագործվում է մի քանի դար թյան դեպքում մուրհակը վճարման կարող է ներկայացվել մեկ
շարունակ: Գոյություն ունի մուրհակով կարգավորվող հաշվարկ- տարվա ընթացքում՝ դուրս գրման օրվանից սկսած:
ների ինչպես ներպետական, այնպես էլ միջազգային օրենսդրու- բ) Ներկայացման օրվանից որոշ ժամանակ հետո. վճարը
թյուն: պետք է իրականացվի մուրհակը ներկայացնելու համար նշված

Մուրհակի շրջանառությունը կարգավորող առաջին միջազգա- ժամկետից հետո, ինչը արտահայտվում է «Վճարել ներկայաց-
յին իրավական ակտը ընդունվել է 1930թ. Ժննյան կոնվենցիա- նելուց /այսքան/ ժամանակ հետո» արտահայտությամբ:
յում, որը վերաբերում էր «Փոխանցվող ն հասարակ մուրհակնե- Գ) Դուրս գրման օրվանից որոշ ժամանակ հետո. վճարը
րով» կատարվող հաշվարկներին ՝: Կոնվենցիան ստորագրած պետք է իրականացվի մուրհակի դուրս գրումից որոշ ժամանակ
երկրները պարտավորվում էին իրենց ազգային մուրհակի օրենք- հետո, ինչը սարտահայտվում է «Վճարել մուրհակի դուրս գրու-
ներում պահպանել «Մուրհակի համընդհանուր օրենքի»` կոնվեն- մից /այսքան/ օր հետո» արտահայտությամբ:
ցիայի դրույթները: դ) Որոշակի օրը. այս դեպքում մուրհակի վրա նշվում է վճար-

Մուրհակը առետրային վարկի ամենահարմար ն տարածված ման որոշակի օրը:
ձներից մեկն է, որ տալիս են տնտեսավարող սուբյեկտները Ըստ բանկային հաշվի մուրհակային ձնի մեր հանրապետու-
առանց բանկի միջամտության: Այս պարագայում մուրհակը ոչ թյունում կիրառվում են հասարակ ն փոխանցելի մուրհակներ:
միայն վարկավորման, այլ նան վճարման միջոց է, ինչը նվազեց- Հասարակ մուրհակը պարտապանի ստորագրությամբ գրա-
նում է կանխիկ փողի պահանջարկը: Քանի որ մուրհակը շրջա- վոր պարտավորությունն է նշված ժամկետում պարտատիրոջը
նառու միջոց է, այսինքն կարող է փոխանցվել մեկ անձից մյու- վճարել որոշակի գումար: Հասարակ մուրհակը կարող է փո-
սին, ուրեմն կարող է որպես վճարման միջոց օգտագործվել որոշ խանցվել երրորդ անձին փոխանցագրի (ինդոսամենտի) միջո-
գործարքներում, մարել որոշ պարտավորություններ: Որպես ար- ցով: Վաճառողը առաքում է ապրանքը, իսկ գնորդը դուրս է գրում

հասարակ մուրհակ ն փոխանցում վաճառողին: Մարման ժամկե-
տը լրանալիս վաճառողը իր բանկի միջոցով այն ներկայացնում
Տես մանրամասն 1.5. ՃՅՅՇՅՑ8Ճ, 1ճտճծ186518118 ճ816188618 16881, է գնորդին վճարման:
1., "Օ15617 - "«ՕԱՅԾՃ-է, 1998, էջ 117: ՝

177 178

Փոխանցելի մուրհակը պարտատիրոջ գրավոր անվերապահ Տ7. Ինկասո հաշվարկի բանկային իրավական

հրամանն է պարտապանին` սահմանված ժամկետում վճարել կարգավորումը
մուրհակում նշված գումարը այն անձին, որի անունով դուրս է
գրված մուրհակը (ռեմիտենտ): Առանց պարտապանի ստորա- Հանրապետության բանկային մարմինների անկանխիկ հաշ-
գրության մուրհակը հանդիսանում է պարտատիրոջ հանձնարա- վարկների ամենատարածված ձներց մեկը ինկասո հաշվարկն է,
րականը պարտապանին ն կոչվում է տրատա: Միայն ստորագրե- որի իրավական կարգավորումը սահմանված է ՀՀ քաղաքացիա-
լով մուրհակը՝ տրասատը իր վրա է վերցնում պարտավորություն՝ կան օրենսգրքի 943-րդ հոդվածով:
ժամանակին վճարելու մուրհակը: Փոխանցելի մուրհակում ի Ինկասոն հանձնարարում է իր բանկին անմիջականորեն կամ
սկզբանե մասնակցում են երեք կողմեր` մուրհակ դուրս գրողը, այլ բանկի միջոցով ստանալ վաճառողից որոշակի գումար կամ
վճարողը ն այն անձը, ում օգտին դուրս է գրված մուրհակը: Վեր- հաստատում, որ գումարը կվճարվի որոշակի ժամկետի ընթաց-
ջինս կարող է մուրհակը մեկ այլ անձի փոխանցել փոխանցա- քում": Ինկասոն լայն տարածում է գտել գործնական առնտրում:
գրով": Այն օգտագործվում է ինչպես կանխիկ, այնպես էլ անկանխիկ
Մուրհակները լայնորեն կիրառվում են առենտրային գործարք- եղանակով վճարումներ անող (առնտրային վարկի պայմաննե-
ներում ինչպես ինքնուրույն վճարման միջոց, այնպես էլ որպես րով) հաշվարկներում: Ինկասոյի գործարքները այսօր ներպետա-
ինկասո ն ակրեդիտիվ վճարման ձներ: Դա պայմանավորված է կան ն միջազգային բանկերի հաշվարկներում կանոնակարգվում
նրանով, որ մուրհակատիրոջ իրավունքները պաշտպանված են են «Ինկասոյի ունիֆիկացված կանոններով», որոնք 1995թ. սո-
մուրհակների օրենսդրությամբ ն շատ երկրներում գործում են վորութային իրավունքի ոգուն համապատասխան մշակվել ն
մուրհակային դատարաններ, որոնցում արագացված ն հեշտաց- հաստատվել են Փարիզի Միջազգային առնտրային պալատի
ված է մուրհակների հետ կապված բողոքարկման ընթացակար- կողմից: Կանոններին միացել են աշխարհի բազմաթիվ երկրնե-
գը: ՀՀ առնտրային բանկերի կողմից կիրառվող հաշվարկների րի բանկեր, որոնց համար, ինչպես նան նրանց հաճախորդների
գործնական ուսումնասիրությունները վկայում են, որ առավել համար կանոնները պարտադիր են ինկասոյի ձենով հաշվարկների
ապահով են համարվում հայտնի ֆիրմաների, նան գործարար իրականացման ժամանակ: Ունիֆիկացված կանոնները հնարա-
համբավ վայելող բանկերի կողմից ակցեպտավորված մուրհակ- վոր է շրջանցել ինկասոյի գործառնությունների մեջ ընդգրկված
ները: բոլոր շահագրգիռ կողմերի փոխադարձ համաձայնության դեպ-
Գնորդի համար մուրհակների կիրառման առավելությունն այն քում:
է, որ գնումը իրականացվում է հետաձգված վճարմամբ, իսկ վա- Ունիֆիկացված կանոնները սահմանում են ինկասոյի տեսակ-
ճառողի համար` վաճառողը կարող է մուրհակը հաշվառել բան- ները, գործառնությունների իրականացման հաջորդականությու-
կում: նը ն ձները, կողմերի պարտականությունները ե պատասխանա-

տվությունը: Փաստաթղթերը, որոնք իրավական հիմք են հանդի-

1 Տե'ս մանրամասն 1.Ճ.251424865ծ5, ճա16188618 16888, 0նշ. աշխ. էջ 390: 128856, 1648568ծծ67 101 14. 522, Ծ., 1996:

179 180

սանում ինկասո հաշվարկով գործառնություններ կատարելու Գ/ բանկային գանձումների կարգը,

համար, կարելի է ստորաբաժանել երկու խմբի՝ դ/հ վճարման ժամկետները ն պայմանները,
ա) ֆինանսական փաստաթղթեր, որոնց թվին են դասվում փո- ե/ փաստաթղթերի ցուցակը, որոնց դիմաց կատարվում է
խանցելի ն հասարակ մուրհակները, չեկերը, վճարային ստացա- վճարումը:
կանները ն նման այլ փաստաթղթեր, որոնք օգտագործվում են Վաճառողը իրականացնում է ապրանքի առաքումը ըստ պայ-
վճարը ստանալու համար ն բ) առնտրային փաստաթղթեր, որոնց մանագրում նշված պայմանների:
մեջ մտնում են առետրային հաշիվները, տրանսպորտային փաս- Բեռնափոխադրողից ստանալով տրանսպորտային փաստա-
տաթղթերը, սերտիֆիկատները, ապահովագրերը ն այլն: թղթերը վաճառողը ինկասոյի հանձնարարագրին կից փաստա-
Բանկային անկանխիկ ինկասո հաշվարկի գործնական կի- թղթերի ողջ փաթեթը (տրանսպորտային փաստաթղթեր, առնտ-
րառման հիման վրա, կարծում ենք, կարելի է առանձնացնել րային հաշիվներ, սերտիֆիկատներ, ապահովագրեր, գնորդի
զուտ ն փաստաթղթային ինկասո հաշվարկի ճներ: անունով դուրս գրված փոխանցելի մուրհակներ) ներկայացնում
Զուտ ինկասո կոչվող հաշվարկը ընդգրկում է միայն ֆինան- է իրեն սպասարկող բանկին: Վաճառողի բանկը, թեթնակիորեն
սական փաստաթղթեր, հասարակ ն փոխանցելի մուրհակներ, չե- ստուգելով ներկայացված ն ինկասոյի հանձնարարագրում
կեր: Ինկասո հաշվարկի այս տեսակը արտահայտվում է նրանով, նշված փաստաթղթերը ինկասոյի հանձնարարագրի հետ միասին
որ վաճառողը, շրջանցելով բանկը, ուղարկում է ապրանքը ն դրանք ուղարկում է գնորդին սպասարկող բանկին կամ ինկասո
առնտրային փաստաթղթերը անմիջապես գնորդին, ն գնորդը, իրականացնող բանկին: Ինկասո իրականացնող բանկը հանձ-
ստանալով դրանք, դառնում է ապրանքի սեփականատերը մինչն նում է փաստաթղթերը գնորդին ըստ ինկասոյի հանձնարարա-
վճարի կամ ակցեպտի իրականացումը: Ռեմիտենտ բանկը ինկա- գրում նշված հրահանգների: Ինկասո իրականացնող բանկը կա'մ
սո իրականացնող բանկին ներկայացնում է միայն վճարման չեկը անմիջապես է ներկայացնում ինկասոյի հանձնարարագիրը
կամ ակցեպտի վճարման փոխմուրհակը: Վճարման այս ձնը չի գնորդին, կա'մ կատարում է դա այլ բանկի միջոցով: Փաստա-
երաշխավորում մատակարարին գումարի ստացում, ուստի այս թղթերը գնորդին հանձնելու վերաբերյալ ինկասոյի հանձնարա-
ձնեը ցանկալի է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ մատակա- րագրում կարող են լինել 3 տիպի հրահանգներ.
րարը ն գնորդը ճանաչում ու վստահում են իրար: ա/ փաստաթղթերի հանձնում վճարի դիմաց,
Գործնականում փաստաթղթային ինկասոն ընդգրկում է ինչ- բ/ բփաստաթղթերի հանձնում փոխմուրհակի ակցեպտի
պես միայն առնտրային (հաշիվ-ապրանքագրեր, տրանսպորտա- դիմաց,
յին փաստաթղթեր, սերտիֆիկատներ ն այլն), այնպես էլ առնտ- գ/ փաստաթղթերի հանձնում առանց որնէ պայմանի:
րային ու ֆինանսական փաստաթղթեր: Կողմերը (գնորդը ն վա- Այն դեպքում, երբ ինկասոյի հանձնարարագրում նշված է
ճառողը) կնքում են պայմանագիր, որում նշում են, որ ապրանքի «Փաստաթղթերի հանձնում վճարի դիմաց», փաստաթղթերը
դիմաց վճարումները պետք է կատարվեն փաստաթղթային ինկա- տրվում են գնորդին միայն վճարի դիմաց: Իսկ այն դեպքում, երբ
սոյի միջոցով: Պայմանագրի էական կետերն են՝ ինկասոյի հանձնարարագրում նշված է «Փաստաթղթերի հանձ-
ա/ բանկերի անվանումը, որոնց միջոցով կատարվում են նում փոխմուրհակի ակցեպտի դիմաց», փաստաթղթերը տրվում
հաշվարկները, են գնորդին` վերջինիս կողմից փոխմուրհակի ակցեպտավորման
բ/ վճարման եղանակը, դիմաց: Ակցեպտավորված մուրհակը, ինկասոյի հանձնարարա-

181 182

գրի հրահանգներին համաձայն, կա'մ պահվում է ինկասո իրա- նշված պայմանների համաձայն ն չի կրում ոչ մի պատասխանա-

կանացնող բանկում, կա'մ ուղարկվում է ռեմիտենտ բանկին: տվություն գնորդի կողմից վճարումը իրականացնելու համար:
Վճարման ժամկետը լրանալիս փոխմուրհակը ներկայացվում է Ռիսկերը, որ պարունակում են վճարման այս ձնը, ավելի քիչ են,
գնորդին` վճարման: Վաճախ վաճառողը վստահ լինելու համար, քան «բաց հաշվով» վճարումների դեպքում:

որ ժամկետը լրանալիս մուրհակը կվճարվի, կարող է պահանջել Հաշվարկի այս տարբերակում վաճառողի համար առավելու-
գնորդի բանկային երաշխիքը մուրհակի վրա: թյունն այն է, որ մինչե վճար կատարելը նա ապրանքի սեփակա-

Այն դեպքում, երբ փաստաթղթերը տրվում են կարճաժամկետ նատերն է: Վճարման այս ձնը ավելի էժան է, քան ակրեդիտիվը:
առնտրային վարկի պայմանով (սովորաբար մինչն 3 ամիս ժամ- Տեխնիկական առումով բանկերը իրենց բաժանմունքներով ն
կետով), բայց ապահովված չեն փոխմուրհակով, բանկը հանձ- թղթակցային ցանցով նվազեցնում են հաշվարկների հետ կապ-
նում է փաստաթղթերը գնորդին առանց որնէ պայմանի: Այս պա- ված խնդիրները, հնարավորություն են ընձեռում ակցեպտավոր-
րագայում, որպես վճարման երաշխիք, վաճառողը ձգտում է ված մուրհակները հաշվառել բանկում, կամ գրավ դնել: կաշվար-
ստանալ գնորդից բանկային երաշխիք կամ որոշակի ժամկետում կի այս տարբերակում վաճառողի համար որպես թերություն կա-
վճարը իրականացնելու գրավոր պարտավորություն: Ինկասո րելի է արձանագրել այն, որ գնորդը կարող է անվճարունակ
իրականացնող բանկը գնորդից ստանում է վճարման հանձնա- գտնվել կամ հրաժարվել վճարելուց, որը վաճառողից կպահան-
րարագիրը (ակցեպտավորված մուրհակը): Վճարը ստանալուց ջի հավելյալ ծախսեր կատարել ապրանքը հետ վերադարձնելու
հետո ինկասո իրականացնող բանկը հասույթը փոխանցում է ռե- կամ այլ գնորդ գտնելու համար:
միտենտ բանկին (ակցեպտավորված մուրհակը պահում է իր մոտ Փաստաթղթային ինկասո հաշվարկը մի շարք օբյեկտիվ առա-
ն վճարում ժամկետը լրանալու պես կամ ակցեպտավորված վելություններ է ապահովում գնորդի համար: Գնորդը, որպես կա-
մուրհակը ուղարկում է ռեմիտենտ բանկին): Ռեմիտենտ բանկը նոն, ազատվում է ակրեդիտիվի բացման հետ կապված դժվարու-
մուտքագրում է հասույթը վաճառողի հաշվին, ակցեպտավորված թյուններից ն ծախսերից, իսկ վճարումը նա կարող է կատարել,
մուրհակը պահում է իր մոտ ն վճարման ժամկետը լրանալու պես երբ բեռը տեղ հասնի կամ երբ ըստ մուրհակի կգա վճարման
ներկայացնում է գնորդի բանկին՝ վճարման: ժամկետը:

Առետրային բանկերի անկանխիկ հաշվարկների գործառույք- Բանկային անկանխիկ հաշվարկները կարգավորող օրենս-
ների իրավական հիմքերի ուսումնասիրությունը վկայում է, որ դրության կիրառման փորձը ցույց է տալիս, որ 34 տարածքում
փաստաթղթային ինկասոն ունի թերություններ, որ բանկերը գոր- իրականացվող առնտրային գործարքներում փաստաթղթային
ծում են որպես ինկասո իրականացնող գործակալներ ն մատու- ինկասոն կարող է օգտագործվել միայն այն դեպքում, երբ վաճա-
ցում են զուտ «փոստային» ծառայություններ` պարտավորվելով ռողը ն գնորդը մշտական գործընկերներ են ն վստահում են միմ-
միայն ստուգել ներկայացված փաստաթղթերի արտաքին համա- յանց, քանի որ վճարումը երաշխավորված չէ բանկի կողմից, ն
պատասխամնմությունը ինկասո հանձնարարագրում նշվածներին: վաճառողի համար առկա է գնորդի կողմից չվճարման ռիսկը կամ
Ինկասո իրականացնող բանկը պարտավորվում է փաստաթղթե- առաքված ապրանքից հրաժարվելու ռիսկը:

րը գնորդին հանձնել միայն ինկասոյի հանձնարարագրում

183 184

Տ8. Ակրեդիտիվ հաշվարկի իրավական կարգավորումը վով իրականացվող հաշվարկները կատարվում են հետնյալ հաջոր-

դականությամբ:

Անկանխիկ բանկային հաշվարկի ձներից է ակրեդիտիվ հաշ- Կողմերը` վաճառողը ն գնորդը, պայմանագիր են կնքում, որտեղ
վարկը, որի իրավական ռեժիմը սահմանված է ՀՀ քաղաքացիական նշվում է, որ ապրանքի դիմաց վճարումները պետք է կատարվեն
օրենսգրքի 935-941-րդ հոդվածներով: փաստաթղթային ակրեդիդտիվով: Ակրեդիտիվը բացվում է գնորդի

Ակրեդիտիվը միակողմանի պարտավորություն է, որն իր վրա է հանձնարարությամբ` դիմումի հիման վրա, որտեղ փաստորեն
վերցնում բանկը գնորդի հանձնարարությամբ հօգուտ վաճառողի կրկնվում են պայմանագրի բոլոր այն պայմանները, որոնք վերա-
(բենեֆիցիարի): Վճարումը իրականացվում է միայն բենեֆիցիարի բերում են վճարումների կարգին:
կողմից իր բանկի ակրեդիտիվով նախատեսված առնտրային ու Պայմանագրում հիմնականում նշվում են`
ֆինանսական փաստաթղթերի ներկայացման դեպքում": Ակրեդի- ա/ բանկի անվանումը, որում բացվում է ակրեդիտիվը,
տիվ հաշվարկը լայն տարածում ունի ինչպես միջազգային առնետ- բհ ակրեդիտիվի տեսակը,
րում, այնպես էլ ներպետական բանկային համակարգներում: Ակրե- գ/հ ծանուցող ն կատարող բանկի անվանումը,
դիտիվը օգտագործվում է կանխիկ եղանակով ն անկանխիկ եղա- դ/ բանկային գանձումների կարգը,
նակով (առնտրային վարկի պայմաններով) վճարումների հաշ- ե/ վճարման պայմանները,
վարկներում: Ակրեդիտիվային գործարքները կանոնակարգվում են զ/| 5տփաստաթղթերի ցուցակը, որոնց դիմաց կատարվում է
«Փաստաթղթային ակրեդիտիվների միասնական կանոններ ն կար- վճարումը,
գեր» կանոնադրությամբ, որոնք մշակվել ն հաստատվել են 1993թ. է/ ակրեդիտիվի գործողության, առաքման ժամկետները ն այլն:
Փարիզի Միջազգային առնետրային պալատի կողմից: Կանոններին Պայմանագիրը կնքելուց հետո վաճառողը ապրանքը նախա-
հավանություն են տվել աշխարհի բազմաթիվ երկրների բանկեր, պատրաստում է առաքման, որի մասին տեղյակ է պահում գնորդին:
որոնց համար, ինչպես նան նրանց հաճախորդների համար կանոն- Ծանուցումը ստանալուց հետո գնորդը իր բանկին դիմում-
ները պարտադիր են ակրեդիտիվով հաշվարկներ իրականացնելու հանձնարարական է ուղարկում ակրեդիտիվի բացման համար, որ-
ժամանակ: Միասնական կանոնները հնարավոր է շրջանցել ակրե- տեղ նշվում են բոլոր անհրաժեշտ պայմանները: Գնորդը, որ հանձ-
դիտիվային գործառնությունների մեջ ընդգրկված բոլոր շահա- նարարական է տալիս ակրեդիտիվի բացման համար, կոչվում է
գրգիռ կողմերի փոխադարձ համաձայնության դեպքում-: հրամանգրող: Ակրեդիտիվ բացող բանկը, որ կոչվում է նան էմի-

Հանրապետության տարածքում, նան միջազգային առնտրա- տենտ բանկ, գործում է հրամանագրողի հրահանգների հիման վրա:
տնտեսական գործառնություններում, փաստաթղթային ակրեդիտի- Ակրեդիդիտիվը բացելուց հետո էմիտենտ բանկը նշում է, թե ինչ

կարգով պետք է կատարվի միջոցների հաշվեգրումը: Այդ փաստա-
թուղթը ուղարկվում է վաճառողին, որը կոչվում է բենեֆիցիար, ում
օգտին այն բացվել է: էմիտենտ բանկը ակրեդիտիվն ուղարկում է

Է Տես մանրամասն Բ.Ճ.Ք6551488, ճո1658ո618 126842, էջ 142:

1.Ճ.761428ծ56ծ, ձՃալճ18ո614 :ա6Ծձճ2, Նշ. աշխ. էջ 301: Ճ.1.Ճ69138, բենեֆիցիարին, որպես կանոն, վերջինիս սպասարկող բանկի մի-
Ճ.Ճ.ՃՏՃՇՈՅՅՅՃ, ձճաղճնճոծճծձ ծԾձռչձծնճ, նշ. աշխ., էջ 105: Գ.Ա.Սուքիասյան, . Լ
Ֆինանսական իրավունք, Ե., «Տնտեսագետ», 2001 թ. էջ 340: ջոցով, որի խնդիրն է ակրեդիտիվը ծանուցել բենեֆիցիարին: Այս
2 Տե'ս Օ15656564881168 1468 ծ 146:5Հ 101 887 81661816ձ6106 Հ664- պիսի բանկը գործնականում ընդունված է համարել ծանուցող
ձծծծ84248 ՅՁ ՓԾձձճծծծչ 19938. (1684666866ծ67 101 128. 500), 1.2. բանկ: Ակրեդիտիվը ստանալուց հետո ծանուցողը բանկը ստուգում

45106888, 1Յաճօ186518118 8816588618 :6ձտ4, նշ. աշխ., էջ 203-233:

185 186

է ակրեդիտիվի ճշտությունը ն հանձնում բենեֆիցիարին: Շատ ցում է կատարում գնորդին այդ փաստաթղթերի ընդունման վերա-

դեպքերում ծանուցող բանկը էմիտենտ բանկի կողմից նշանակվում բերյալ: Բանկի հետագա գործողությունները պայմանավորված են
է որպես ակրեդիտիվը կատարող բանկ, այսինքն` լիազորվում է գնորդի համաձայնության կամ մերժման հետ: Բանկերի գործնա-
կատարել վճարում: կան աշխատանքը ցույց է տալիս, որ այն դեպքում, երբ էմիտենտ
Ստանալով ակրեդիտիվը` բենեֆիցիարը այն համեմատում է բանկը ընդունում է ակրեդիտիվի պայմաններին չհամապատաս-
պայմանագրի պայմանների հետ: Եթե բենեֆիցիարը համաձայն է խանող փաստտաթղթեր, նա պատասխանատվություն է կրում
իր օգտին բացված ակրեդիտիվի պայմանների հետ, ապա նա գնորդի առջն: Եթե ակրեդիտիվով նախատեսվում է գնորդին կար-
սահմանված ժամկետում իրականացնում է ապրանքի առաքումը ն ճաժամկետ վարկի տրամադրում, ապա փաստաթղթերը էմիտենտ
բեռնափոխադրողից ստանալով տրանսպորտային փաստաթղթե- բանկի կողմից տրվում են նրան` առանց նրա հաշվից վճարման
րը` ակրեդիտիվով պահանջվող այլ փաստաթղթերի (հաշիվներ, գումար հանելու: Վաճառողի համար դա չի նշանակում վճարման
բնորոշումներ, սերտիֆիկատներ, անհրաժեշտության դեպքում՝ երաշխիքի անտեսում: Ակրեդիտիվը բանկի դրամական պարտա-
ապահովագրական փաստաթղթեր, փոխանցելի մուրհակներ) հետ վորությունն է, Ա հենց ինքն է նշանակում մատակարարվող ապ-
միասին ներկայացնում է իր բանկին: Տարաձայնությունների հայտ- րանքի համար վճարման ապահովում: Այդ պատճառով էլ փաս-
նաբերման դեպքում բենեֆիցիարը կարող է տեղեկացնել իր բան- տաթղթերի գումարը, որ ներկայացվում է ակրեդիտիվում հետա-
կին ակրեդիտիվի պայմանական ընդունման կամ չընդունման մա- ձգված վճարի տեսքով, բանկը վճարում է ժամկետը լրանալու
սին ն հրամանագրողից պահանջել անհապաղ փոփոխություններ պես:
մտցնել: Համաձայն «Փաստաթղթային ակրեդիտիվների միասնական
Վաճառողի բանկը ստուգում է բոլոր փաստաթղթերը, ուղար- կանոններ ն կարգեր» իրավական ակտի, տարբերում են ակրեդի-
կում է էմիտենտ բանկին` վճարման կամ ակցեպտավորման` կից տիվի կատարման հետնյալ եղանակները`
նամակում ցույց տալով, թե ինչ կարգով պետք է կատարվի հա- ա) Ներկայացմամբ վճարվող ակրեդիտիվներ,
սույթի հաշվեգրումը: Ստանալով փաստաթղթերը` էմիտենտ բան- բ) `ետաձգված վճարումով ակրեդիտիվներ,
կը ստուգում է դրանք, որից հետո վճարման ենթակա գումարը Գ) Ակցեպտի միջոցով վճարվող ակրեդիտիվներ,
փոխանցում է վաճառողի բանկին, դեբետագրում գնորդի հաշիվը դ) Նեգոցիացիայի միջոցով վճարվող ակրեդիտիվներ:
ն փաստաթղթերը ուղարկում գնորդին, որը տնօրինում է ապրան- Ներկայացմամբ վճարվող ակրեդիտիվների դեպքում բանկը
քը: Բենեֆիցիարի բանկը հասույթը հաշվեգրում է բենեֆիցիարի պարտավորվում է ակրեդիտիվի գումարը վճարել բենեֆիցիարին
հաշվին: էմիտենտ բանկը կարող է անձամբ կատարել ակրեդիտի- անմիջապես` վերջինիս կողմից ներկայացված փաստաթղթերի
վը, այսինքն` կատարել վճարումը, ակցեպտավորել մուրհակը, դիմաց, եթե դրանցում պահպանվել են ակրեդիտիվում նշված
կամ լիազորել ցանկացած այլ բանկի կատարելու ակրեդիտիվը՝: պայմանները ն ժամկետները: Ներկայացմամբ վճարվող ակրեդի-
Փաստաթղթերի ստուգման ժամանակ, երբ բանկը պարզում է, տիվները փաստաթղթային անկանխիկ հաշվարկներում համար-
որ դրանք չեն համապատասխանում ակրեդիտիվում նշված պա- վում են վճարման առավել արագ ն հուսալի միջոց:
հանջներին կամ հակասում են ակրեդիտիվի պայմաններին, հար- Հետաձգված վճարումով ակրեդիտիվների վճարումը հետա-

ձգվում է մինչն սահմանված ժամկետը` առանց մուրհակի ներկա-

Տե՛ս ՉՃԾՃԵ1ՃՇ6484 Ճ., ՉՃԾՈԾՆՅՇԵ18ձ 1., 16881858 Ծ488ծ6ծ638816ծ4

187 188

յացման պայմանի: Այդ դեպքում կատարող բանկը փաստաթղթերի գային հաշվարկներերում որպես կանոն, օգտագործվում են հետ

դիմաց բենեֆիցիարին տալիս է ստորագրված պարտավորագիր: չկանչվող ակրեդիտիվները:

Ակցեպտի միջոցով վճարվող ակրեդիտիվների դեպքում կատա- Հաստատված ակրեդիտիվի իրավական բովանդակությունը
րող բանկը պարտավորվում է ակցեպտավորել ն սահմանված այն է, որ երրորդ, ոչ էմիտենտ բանկի կողմից հաստատված
ժամկետում վճարել փոխանցելի մուրհակները, որոնք ներկայաց- ակրեդիտիվ է, որը ենթադրում է հաստատող բանկի կողմից
վում են բենեֆիցիարի կողմից: Ակցեպտը բանկի պարտավորու- վճարման լրացուցիչ երաշխիք: Եթե էմիտենտ բանկը լիազորում
թյունն է` մուրհակը վճարել նախատեսված ժամկետում: կամ խնդրում է այլ բանկի հաստատել իր կողմից բացված ակրե-

Նեգոցիացիայի միջոցով վճարվող ակրեդիտիվների դեպքում դիդտիվը, ն վերջինս համաձայնում է, ապա այդ հաստատումը
կատարող բանկը պարտավորվում է գնել փոխանցելի մուրհակ- դառնում է հաստատող բանկի կայուն պարտավորություն ի լրա-
ները կամ ակրեդիտիվով ներկայացված փաստաթղթերը: Ակրե- ցումն բացող բանկի նմանատիպ պարտավորության: Ակրեդիտի-
դիտիվով նախատեսված լիազորություններով պայմանավոր- վը հաստատող բանկը իր վրա պարտավորություն է վերցնում
ված` տարբերում են ազատ նեգոցիացիայով ակրեդիտիվներ վճարել փաստաթղթերի դիմաց, որոնք համապատասխանում են
(երբ մուրհակները ն փաստաթղթերը կարող են նեգոցիացնել յու- ակրեդիտիվի պայմաններին:
րաքանչյուր ցանկացած բանկ) ն ակրեդիտիվներ, որոնք նախա- Վերականգնող ակրեդիտիվը օգտագործվում է պարբերաբար
տեսում են նեգոցիացիա՝ կոնկրետ նշված բանկի կողմից: կրկնվող մատակարարումների դեպքում, որոնք սովորաբար

Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկի կող- իրականացվում են պայմանագրում նշված ժամանակացույցով:
մից ընդունված կանոններով ն 41 քաղաքացիական օրենսգրքով Վերականգնող ակրեդիտիվները նախատեսում են ակրեդիտիվի
սահմանված են ակրեդիտիվի հետնյալ հիմնական տեսակները` սկզբնական գումարի ավտոմատ ինքնահոս վերականգնում յու-

1. հետ կանչվող ն հետ չկանչվող՛, րաքանչյուր օգտագործումից հետո, մինչե սահմանված առավե-

2. ` հաստատված ն չհաստատված, լագույն գումարը: Վերականգնող ակրեդիտիվների բացման դեպ-

Յ. վերականգնող, քում բանկերը, որպես կանոն, նշում են սկզբնական գումարը՝

4. պահուստային, ընդգծելով, թե ինչ լիմիտի սահմաններում ն քանի անգամ պետք

5. կանխավճարային, է վերականգնվի ակրեդիտիվը:

6. փոխանցելի, Պահուստային ակրեդիտիվը առանձնահատուկ ձն է ն իր էու-

7. հանդիպակաց: թյամբ ավելի մոտ է բանկային երաշխիքին: Բանկերի գործարար

Հետ կանչվող ակրեդիտիվը էմիտենտ բանկի կողմից ցանկա- սովորույթի ուժով եթե առկա է երաշխիքը, ապա չվճարման պա-
ցած պահի կարող է փոփոխվել կամ չեղյալ համարվել` առանց րագայում, բանկը պարտավորվում է առաջին իսկ պահանջով
այդ մասին բենեֆիցիարին նախապես ծանուցելու: կատարել վճարումը բենեֆիցիարին, եթե վերջինս դիմում է բան-

Հետ չկանչվող ակրեդիտիվները չեն կարող փոփոխվել կամ կին, են տեղեկացնում, որ առաքված ապրանքի դիմաց իրեն չի
չեղյալ համարվել առանց կողմերի համաձայնության: Միջազ- վճարվել:

Պահուստային ակրեդիտիվը կարող է օգտագործվել արտա-
հանողի օգտին լրացուցիչ վճարումներ կատարելու համար, նան

գան Գաաստանի Վանրապետության «Քաղաքացիական օրենսգիրք», հոդված ինկասոյի ձեով հաշվարկների կամ բանկային փոխանցումների
-րդ, 937-րդ:

189 190

դեպքում: Բայց այդպիսի ակրեդիտիվը կարող է հանդես գալ նան րանքի հիմնական մատակարարող չի հանդիսանում, այլ հանդես

որպես ներմուծողի կողմից նախօրոք վճարված կանխավճարի է գալիս որպես միջնորդ գնորդի ե մատակարարի միջն: Ակրե-
փոխհատուցման ապահովում կամ տուգանքների վճարման դիտիվը, որպես կանոն, փոխանցելի է ե կարող է իրավական
ապահովում ներմուծողի օգտին, երբ բենեֆիցիարը չի կատարել հետնանքներ առաջացնել միայն այն դեպքում, երբ ակրեդիտիվի
պայմանագիրը: Այն, որպես կանխավճարային երաշխիք, պաշտ- բացման դիմումում նշվում է «փոխանցելի» բառը: Եթե ակրեդի-
պանում է ներմուծողի շահերը: տիվի պայմանները չեն թույլատրում ակրեդիտիվի փոխանցում,
Կանխավճարային ակրեդիտիվը չառաքված ապրանքի վճա- ապա միջնորդը դիմում է ծանուցող բանկին կամ այլ երրորդ
րումն է: Այլ խոսքով` ծանուցող բանկը էմիտենտ բանկի հանձնա- բանկի` բացելու «հանդիպակաց» ակրեդիտիվ երկրորդ բենեֆի-
րարությամբ ե նրա պատասխանատվությամբ կարող է նշված ցիարի օգտին` օգտագործելով հիմնական ակրեդիտիվը: Այս-
գումարը կամ դրա մի մասը վճարել բենեֆիցիարին նախքան պիսով, միջնորդը հիմնական ակրեդիտիվում հանդես է գալիս
վերջինիս կողմից անհրաժեշտ փաստաթղթերը ստանալը: Կան- որպես բենեֆիցիար, իսկ «հանդիպակաց» ակրեդիտիվում` որ-
խավճարը, որպես կանոն, կատարում է բենեֆիցիարը անդորա- պես հրամանագրող:
գիր («առաքումը իրականացնելու պարտավորություն») կամ Բանկային անկանխիկ ակրեդիտիվային ձնի իրավական կար-
նույնատիպ փաստաթուղթ ներկայացնելու դիմաց: Բանկերի աշ- գավորման ուղղված օրենսդրությունից ն բանկային մարմինների
խատանքային գործունեությունից երնում է, որ նման դեպքերում գործունեության փորձից դժվար չէ կռահել, որ հաշվարկների
բենեֆիցիարը պարտավորվում է սահմանված ժամկետում ներ- ակրեդիտիվային ձենը շահավետ է վաճառողի համար, քանի որ
կայացնել ակրեդիտիվով նախատեսված փաստաթղթերը: Այդպի- վճարման հաստատուն ն հուսալի ձն է, որ առկա է նախքան ապ-
սի ակրեդիտիվը ծանուցող բանկին թույլ է տալիս արտահանո- րանքի տեղ հասնելը: Ակրեդիտիվի հիման վրա վճարումը իրա-
ղին վճարել ակրեդիտիվ գումարի մի մասը, որպես կանխավճար՝ կանացվում է անկախ գնորդի համաձայնությունից: Բացի այդ,
ապրանքի առաքումն իրականացնելու համար: Այն դեպքում, երբ վաճառողը ակրեդիտիվի հիման վրա հնարավորություն ունի
բենեֆիցիարը չի առաքում ապրանքը ն հրաժարվում է վերա- վճարումը ստանալ շատ արագ, հաճախ նան՝ նախքան ապրան-
դարձնել կանխավճարը, ծանուցող բանկը իրեն իրավունք է վե- քի նշանակման կետ հասնելը: Վերջապես, բենեֆիցիարը կարող
րապահում հաշիվը բացող բանկից փոխհատուցում պահանջել` է բանկից արտոնյալ վարկ ստանալ` գրավ դնելով ակրեդիտիվը:
տոկոսների հետ միասին: Իր հերթին, բացող բանկը իրավունք Մինենույն ժամանակ ակրեդիտիվը վաճառողի համար համար-
ունի այն գանձել հրամանագրողից: ՀՀ առնտրային բանկերը վում է հաշվարկի առավել բարդ ձն, քանի որ վճարման ստացու-
կանխավճարային ակրեդիտիվները բնորոշում են որպես չա- մը կապված է փաստաթղթերի ճշգրիտ ձենակերպման ն դրանք
պահովված վարկի ձներ ն հազվադեպ են օգտագործում: ժամանակին բանկ ներկայացնելու հետ: Խիստ պահանջներ ներ-
Բանկային իրավունքում փոխանցելի ակրեդիտիվ է համար- կայացնելով փաստաթղթերի ձնակերպման ճշտության նկատ-
վում մեկ կամ մի քանի անձանց կողմից ակրեդիտիվի ամբողջա- մամբ՝ բանկերը պաշտպանում են գնորդի շահերը, քանի որ գոր-
կան կամ մասնակի օգտագործումը: Փոխանցելի ակրեդիտիվը ծում են վերջինիս հրահանգների հիման վրա՛:

բենեֆիցիարին թույլ է տալիս ակրեդիտիվի իր իրավունքները
կամ նրա մի մասը փոխանցել այլ բենեֆիցիարի: Փոխանցելի

ակրեդիտիվ բացվում է այն ժամանակ, երբ բենեֆիցիարը ապ- օրը Հաաատանի Վանրապետության «Քաղաքացիական օրենսգիրք», հոդված

191 192

ՀՀ առնտրային բանկերի կողմից իրականացվող ակրեդիտի- 89. Երաշխիքը որպես անկանխիկ բանկային հաշվարկ,

վային գործնական հաշվարկներից երնում է, որ ակրեդիտիվային դրա իրավական ռեժիմը
ձնի հիմնական թերությունը ակրեդիտիվային հաշվարկներում
ներգրավված կողմերի համար համարվում է բանկերի միջն փաս- Բանկային անկանխիկ հաշիվների ուսումնասիրման փորձը
տաթղթերի շարժի ձգձգումը ն ակրեդիտիվի բարձր արժեքը: խոսում է այն մասին, որ ժամանակին գործարար սովորույթի
Ակրեդիտիվի բացման, ծանուցման, հաստատման, ընդունման ն ուժով բանկերի ն հաճախորդների միջն ձենավորվել են հաշվարկ-
փաստաթղթերի ստուգման իրականացման համար բանկերը ների մի շարք ձներ, որոնք չնայած սահմանված չեն գործող
գանձում են կոմիսիոն վճարներ՝ կախված ակրեդիտիվի գումարի բանկային ն քաղաքացիական օրենսդրությամբ, սակայն կող-
չափից: Այդպիսի ծախսերը բանկերի կողմից գանձվում են հա- մերի փոխադարձ համաձայնությամբ կարող են պայմանագրային
մաձայն բանկերում գործող ակրեդիտիվին վերաբերող սակա- կարգով օգտագործվել: Դրանցից է երաշխիքը, իր դրսնորման
գների: Ակրեդիտիվ բացելիս կատարող բանկը պարզ ն հստակ տարատեսակներով: Երաշխիքը, որպես կանոն ներպետական ն
նշում է, թե ում հաշվին պետք է կատարվեն ակրեդիտիվի հետ միջազգային բանկային օրենսդրությամբ կիրառվում է այն դեպ-
կապված ծախսերը: քերում, երբ դժվար է գնահատել հակառակ կողմի իրական,
Մեր հանրապետության բանկային մարմինների գործնական գործնական ն ֆինանսային հնարավորությունները: Ելնելով
աշխատանքում գրեթե բացակայում կամ շատ սակավ է օգտա- դրանից` ն' արտահանողները, ն' ներմուծողները ձգտում են լրա-
գործվում հաշվարկի այս ձենը: Պատճառը հիմնականում պայմա- ցուցիչ ապահովել իրենց շահերը, ընդ որում այնպես ապահովել,
նավորված է կիրառման բարդության ն գանձվող կոմիսիոն գու- որ ընդհանրապես բացառվի վնասների կրումը ն հնարավորու-
մարների մեծության հետ: Մասամբ հաշվարկների ակրեդիտիվա- թյուն տրվի արագորեն բավարարելու պարտատերերի պահանջ-
յին ձեի գործնական կիրառմանը խոչընդոտում են «ՀՀ քաղա- ները այն գործընկերների նկատմամբ, որոնք չեն կատարել
քացիական օրենսգրքով» սահմանված այն իրավանորմերը, իրենց պարտավորությունները:
որոնք հստակորեն չեն կարգավորում հատկապես կատարող էմի- Բանկային հաշվարկների պրակտիկան վկայում է, որ երաշ-
տենտ ն բենեֆիցար բանկերի փոխհարաբերությունները, նրանց խիք տվող բանկի կամ վարկային կազմակերպության կամ պե-
ֆինանսական պատասխանատվության հարցերը: Կարծում ենք՝ տության պարտավորությունն է որնէ գործողության կամ գործառ-
անհրաժեշտություն է առաջացել վերանայելու ՀՀ «Քաղաքա- նության համար վճարել այն դեպքում, երբ երրորդ կողմը հրա-
ցիական օրենսգրքի» անկանխիկ հաշվարկները կարգավորող ժարվում է որոշակի պարտավորությունների կատարումից:
պայմանագրերից ծագող պարտավորություններն ամբողջու- Երաշխիքը տալիս են բանկերը միակողմանի գրավոր պարտավո-
թյամբ: րության տեսքով: Դա կարելի է անվանել նան երաշխիքային նա-

մակ, քանի որ նամակի տեսք ունի ն հասցեագրված է այն կող-
մին, որի օգտին տրվել է:

Այսպիսով, երաշխիքը կարելի է բնութագրել որպես երաշխա-
վորող բանկի պարտավորություն, որ նա ստանձնում է որնէ անձի

1 Տեխ մանրամասն «Ֆինանսներ ն վարկ», ԵՊՏԻ, Ե., 2003, էջ 425:

193 194

հանդեպ (բենեֆիցիար) այլ անձի հանձնարարությամբ (պրին- Անվերապահ երաշխիքի պարագայում երաշխավոր բանկը

ցիպալ) վերջինիս բենեֆիցիարի հանդեպ պարտավորության բենեֆիցիարի հանդեպ իր պարտավորությունը կատարում է նրա
լրացուցիչ, ապահովման համար: Երաշխիքը տրամադրելով՝ առաջին իսկ պահանջով, նույնիսկ եթե այն ոչնչով չի պայմանա-
բանկը պարտավորվում է վճարել ըստ բենեֆիցիարի առաջին վորված ն չի հաստատված լրացուցիչ փաստաթղթերով: Երաշ-
պահանջի, եթե երաշխիքի տեքստում ամրագրվել են նշված պայ- խիքի այս տեսակը առավել շահավետ է բենեֆիցիարի համար,
մանները: Երաշխիքի իրացումը կատարվում է այն պահին, երբ քանի որ առավելապես պաշտպանում է նրա շահերը: Բենեֆի-
երաշխավոր բանկը կատարում է բենեֆիցիարի հանդեպ իր ցիարը պահանջը պետք է ներկայացնի երաշխիքի գումարի ն
պարտավորությունները: Երաշխիքը ինքնուրույն պարտավորու- ժամկետի սահմաններում: Անվերապահ երաշխիքները բանկերը
թյուն է՝ անկախ հիմնական պարտքի հետ կապված հարաբերու- տալիս են, որպես կանոն, մշտական հուսալի հաճախորդների
թյուններից կամ պարտատիրոջ ու հիմնական պարտապանի հանձնարարությամբ: Նման երաշխիքների համար սովորաբար
միջն կնքված պայմանագրից: պահանջվում է ապահովման ներդրում:

Երաշխիքային գործարքների մասնակից կողմերն են պրինցի- Ինչ վերաբերում է պայմանական երաշխիքին, ապա այն կախ-
պալը, երաշխավորողը ն բենեֆիցիարը: ված է որոշակի պայմանների կատարումից ն կարող է իրացվել

Ըստ գործող քաղաքացիական ն բանկային օրենսդրության պայմանը վրա հասնելու դեպքում:
պրինցիպալն այն անձն է, որի հանձնարարությամբ տրվում է Բանկային անկանխիկ հաշվարկների երաշխիքները ըստ
երաշխիքը, են որի պարտավորությունները ապահովվում են բնույթի լինում են վճարային ն պայմանագրային բնույթի:
տվյալ երաշխիքով: Վճարային երաշխիքները գործնականում բանկերը տալիս են

Երաշխավորողն այն բանկն է, որն իր վրա է վերցնում պար- գնորդներին` վաճառողների հանդեպ ունեցած վճարային պար-
տավորություն տվյալ երաշխիքով: տավորությունները ապահովելու համար: Նման երաշխիքները

Ըստ քաղաքացիական օրենսդրությամբ սահմանված կատե- պաշտպանում են մատակարարների, արտահանողների շահերը:
գորիաների բենեֆիցիարն այն անձն է, որի օգտին տրված է Դրանք օգտագործվում են առաջին հերթին առնտրային վարկի
երաշխիքը: հաշվարկների իրականացման դեպքում:

Բանկային գործունեությանը հայտնի են ուղղակի երաշխիք- Բանկային գործունեության ուսումնասիրությունից կարելի է
ներ ն փոխերաշխիքներ: Ուղղակի երաշխիքների դեպքում երաշ- անել այն հետնությունը, որ բանկային փոխանցումների ն ինկա-
խավոր բանկն իր վրա պարտավորություն է վերցնում անմիջա- սոյի վճարմանը զուգընթաց, հաշվարկների ընդլայնման հետ
պես բենեֆիցիարի հանդեպ: Փոխերաշխիքի դեպքում որպես միասին, գնալով մեծանում է բանկային երաշխիքների դերը գնող
երաշխավորող հանդես է գալիս բենեֆիցիարի բանկը կամ այլ կազմակերպություննների կողմից ապրանքի դիմաց ժամանակին
բանկ` պրիցիպալի բանկի հանձնարարությամբ: Պրինցիպալի վճարումներ ապահովելու համար: Այդպիսի վճարային երաշխիք-
բանկը փոխերաշխիքը ներկայացնում է թղթակից բանկին ն ները արտահայտվում են ինչպես անվերապահ վճարումների կա-
խնդրում նրա երաշխավորությունը հօգուտ բենեֆիցիարի` իր տարմամբ, այնպես էլ որոշակի պայմանով:
լրիվ պատասխանատվության ներքո: Ինկասո գործառնությունների ժամանակ, կանխիկ վճարում-

Ըստ իրացման հնարավորությունների երաշխիքները լինում ների պայմաններում, անվերապահ վճարային երաշխիքներ ներ-
են պայմանական ն անվերապահ: կայացնելը պետք է նախատեսվի պայմանագրով, հատկապես

195 196

այն դեպքերում, երբ գնորդը հնարավորություն ունի ապրանքը Բանկային գործառույթներով կատարման երաշխիքը տրվում է

ստանալ նախքան վճարելը: մատակարարի հանձնարարությամբ, գնորդի օգտին:

Բանկային հաշվարկների ձների շարքին կարելի է դասել պայ- Պայմանագրի պայմանները սովորաբար նախատեսում են
մանագրային երաշխիքները: Նման երաշխիքներ տալիս են բան- պատժամիջոցներ մատակարարի հանդեպ` իր պարտավորու-
կերը` պատվիրատուի շահերը պաշտպանելու համար: թյունները չկատարելու համար: Որպես այդպիսիք, հանդես են

Բանկային անկանխիկ հաշվարկների ձների համակարգում գալիս պայմանական տուգանքները: Կատարման երաշխիքը
այսօր իրենց գործնական առանձնահատկություններով կարելի է ապահովում է երաշխավոր բանկի կողմից տուգանքների գու-
առանձնացնել ժամանակակից նոր պայմանագրային երաշխիք- մարների վճարումը` բենեֆիցիարի ներկայացրած պահանջի դի-
ները, որոնց թվին են պատկանում կանխավճարի վերադարձման մաց մատակարարի կողմից իր պարտավորությունների չկատար-
երաշխիքները, կատարման երաշխիքները, տենդերային հաշ- ման դեպքում: Հանրապետության բանկերի գործունեությունը
վարկները (սակարկությունների մասնակցության երաշխիք), ժա- վկայում է, որ այս երաշխիքները հիմնականում տրվում են կա-
մանակավոր ներմուծման երաշխիքները (մաքսային մաքրման պալային շինարարություն իրականացնելիս: Դրանց գումարը սո-
երաշխիքներ): վորաբար չի գերազանցում պայմանագրի գումարի 10-1592 -ը:

Կանխավճարի վերադարձման երաշխիքները տրվում են բան- Ինչ վերաբերում է այսօր բանկային անկանխիկ հաշվարկնե-
կի կողմից մատակարարի հանձնարարությամբ, որը, պայմանա- րում տեղ գտած տենդերային երաշխիքի էությանը, ապա վերջի-
գրի պայմանների համաձայն, որպես կանխավճար ստանում է նս ապահովում է որոշակի գումարի` պայմանագրի 1-576-ի չա-
ապրանքի ամբողջ արժեքը կամ նրա մի մասը: Այդ երաշխիքները փով վճարումը այն դեպքում, երբ սակարկությունը շահած ֆիր-
ենթադրում են բանկի պարտավորություն կանխավճարի գումա- ման հրաժարվում է կնքել պայմանագիր, ն նախատեսում է վճա-
րի վերադարձման համար, եթե մատակարարը չի կատարում րում բենեֆիցիարին` առաջին իսկ պահանջի դեպքում: Եթե սա-
ապրանքի մատակարարման իր պարտավորությունները: Եթե կարկության պայմանները նախատեսում են տենդերային երաշ-
պայմանագիրը նախատեսում է ապրանքի մաս-մաս առաքում, խիքի բացում հանրապետության բանկերից որնէ մեկում, ապա
ապա երաշխավոր բանկի պարտավորության ծավալները փոք- պրիցիպալի` սակարկության մասնակցի բանկը ներկայացնում է
րանում են մատակարարի կողմից կատարվող բեռնափոխա- փոխերաշխիք տեղական բանկի օգտին՝ հանձնարարելով վերջի-
դրումներին զուգընթաց: նիս երաշխիք ներկայացնել սակարկության կազմակերպողի Օօգ-

Միջազգային առենտրական մատակարարման գործարքների տին: Պայմանագրի ստորագրումից հետո տենդերային երաշխի-
հաշվարկները վկայում են, որ արտասահմանյան բանկերի կող- քը կարող է վերաձնակերպվել որպես պայմանագրի կատարման
մից հայրենական բանկերի օգտին տրված կանխավճարի վերա- երաշխիք:
դարձման երաշխիքները սովորաբար լինում են բացարձակ ն կա- Մաքսային գործունեության ոլորտում, ելնելով բանկերի միջ-
րող են իրացվել բենեֆիցիարի առաջին իսկ պահանջի դեպքում`: ազգային իրավական պրակտիկայից, 31 բանկային համակարգ

մտած բանկերը, որպես անկանխիկ հաշվարկի ձն, այսօր սկսել
են կիրառել մաքսային մաքրման երաշխիքները, որոնք բանկա-

1 Տես մանրամասն 468465: 1684 Հ 2Ծե6656ձ 182861858841316 ծ1685866, յին առօրյա գործառույթներում շատ հաճախ համարում են ժա-
155 ՅՅ, Ք. ԹԼՇԵԾԵՃՅԾԾ, 1., «ՔԾՇՅՇ-ՅՈՇձՆ ՅծծձծձծծծԾձ», 1., 1993, էջ մանակավոր ներմուծման երաշխիք, որպիսիք տալիս են բան-

197 198

կերը կողմից կապալառուի հանձնարարությամբ շինարարական գործընթացում ծագող փոխհարաբերությունների համալիր բնույ-

կամ այլ աշխատանքների կատարելու համար անհրաժեշտ սար- թին վերաբերող տարաձայնությունները այսօր էլ նույն թարմու-
քավորումներ ու նյութեր ժամանակավոր անմաքս ներմուծումը թյամբ, առանց վաղեմության կորստի շարունակում են գերիշխել
ապահովելու համար: Այդ սարքավորումները, նյութերը աշխա- ֆինանսական իրավունքի տեսության ոլորտում:
տանքները կատարելուց հետո նորից արտահանվում են: Ժամա- ՀՀ-ում գործող ցանկացած առնետրային բանկի գործնական
նակավոր ներմուծման երաշխիքը ապահովում է մաքսերի վճա- սպասարկումների ծավալի գերակշռող մասը, հատկապես կեն-
րումը, եթե սարքավորումները չեն արտահանվում: ցաղային կանխիկ ն անկանխիկ հաշվարկների ձնով իրականաց-
Ի տարբերություն ակրեդիտիվների ն ինկասոյի, բանկային վելիս, համամասնորեն հարաբերակցվում է 20: 80-ի համեմա-
երաշխիքները միջազգային իրավական ակտերով չեն կարգա- տությամբ, որը վկայում է անկանխիկ հաշվարկների աննախա-
վորվում: Դրանց օգտագործումը կարգավորվում է երաշխավորի դեպ աճի մասին, որոնց շարքում իրենց տեսակարար կշռով պայ-
երկրի օրենսդրությամբ: մանագրային հարաբերություններից առանձնացվում են առօրյա
Միջազգային Առնտրային պալատը 1978թ. մշակվել է «Պայ- կենցաղային հաշվարկումներ պահանջող վճարումները, որոնց
մանագրային երաշխիքների ունիֆիկացված կանոններ», սա- իրավական կարգավորումը դուրս է քաղաքացիական իրավունքի
կայն դրանք տարածում չեն գտել ն ներկայումս միջազգային շրջանակներից: Այդպիսի գործառույթների իրականացումը տեղի
առնտրում կիրառվում են 1992թ. թողարկված «Ցպահանջ երաշ- է ունենում բանկային մարմինների միակողմ, ամենատարբեր ծա-
խիքների ունիֆիկացված կանոնները», որոնք գործում են այն ռայությունների մատուցմամբ, որտեղ գործառույթների տեսակ-
դեպքում, եթե այդ մասին հատուկ նշված է երաշխիքի տեքս- ները ընտրելիս բանկային իրավահարաբերությունների մասնա-
տում: կիցներին իր անառարկելի կամքն է թելադրում ՀՀ Կենտրոնա-
Մուրհակները ն պահուստային ակրեդիտիվները իրենց էու- կան բանկի թույլտվությամբ գործող բանկային մարմինը կամ
թյամբ նույնպես երեշխիքներ են: Դրանց օգտագործումը նախ- նրա ներկայացուցչությունը":
ընտրելի է, քանի որ կարգավորվում են ինչպես ներպետական, Բանկային գործունեության վերլուծությունները ն գործնական
այնպես էլ միջազգային բանկային օրենսդրությամբ ն կանոննե- կյանքը վկայում են, որ դրամաշրջանառության, վարկավորման ն
րով: վճարահաշվարկային գործառույթներից ծագող հաշվարկների
Գործող բանկային օրենսդրությամբ երաշխիքների սահմանա- իրավական հատկանիշը ոչ այնքան դրամական պարտավորու-
փակումներ չկան, որը դրականապես է անդրադառնում առնտ- թյան կատարումն է, որքան ծառայության մատուցումը: Գրեթե
րային բանկերի անկանխիկ հաշվարկների արդյունավետության բոլոր պայմանագրերում դրամը հանդես է գալիս որպես համար-
բարձրացման վրա: Հետնաբար, երաշխիքներ կարող են տրա- ժեք փոխհատուցման միջոց: Հետնաբար, վճարահաշվարկային
մադրվել ոչ միայն բանկեր ու այլ ֆինանսական կազմակերպու- բոլոր հարաբերությունները տարբերվում են ոչ թե վճարվող
թյունները, այլն միջազգային ճանաչում ունեցող խոշոր ֆիր- դրամով, այլ ծառայության բնույթով, որը բխում է բանկային
մաները: մարմինների կարգավիճակի առանձնահատկություններից:

Բանկային գործունեության իրավական կարգավորման հիմ-
նահարցերի թվում ժամանակին ձենավորված դրամաշրջանառու-

թյան ն վճարահաշվարկային գործառույթների իրականացման ւ... 1848Ե618, 1ո1186 Ճմ1618ո6181 Հածձ, ճձծձծ1Ծ-16ձռճ, 1., 2003,
ջ 157:

199 200

Հանրապետության բանկային համակարգի, նրա առանձին

ԳԼՈՒԽ Մ|| Ն. -ծ-ծ-. օղակների անվճարունակությունը ն սնանկացումը չի բացառվում:

Դրա հիմնական պատճառները կարող են ունենալ ն' օբյեկտիվ, ն'

ԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԱՎԱՆԴՆԵՐԻ սուբյեկտիվ բնույթ. մակրո մակարդակով տնտեսության ճգնաժա-
ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՌԵԺԻՄԸ մային իրավիճակը կամ կոնկրետ առնտրային բանկի մակարդակով

բանկի անարդյունավետ կառավարումը, բանկերում արմատացած
81. Խնայողությունների ն բանկային ավանդների չարաշահումները, անօրինական գործառնությունները ն գործարք-

հասկացությունը ն իրավական կարգավիճակը ները ն այլն: Այս բացասական հետնանքների վերացման նպատա-
կով այսօր բանկային օրենսդրության ոլորտում առաջին քայլերն
են կատարվում բնակչության խնայողությունների պահպանման
անվտանգության բարձրացման ն երաշխավորման ուղղությամբ: Ի
վերջո բանկային համակարգի վերակառուցման, բանկային օրենս-

Հանրապետության ընդհանուր տնտեսական աճի ցածր տեմպե-
րը, բյուջետային դեֆիցիտը, բանկային համակարգի անկայուն
գործունեությունը բացասաբար են անրադառնում բնակչության
իրական կենսամակարդակի ն հետնաբար խնայողությունների

ձեավորման վրա: դրության կատարելագործման նպատակով առաջին պլան են
Բանկային համակարգի ապահովագրական մարմինների ժա- մղվում բանկային ավանդների ապահովագրման, բանկերի հաճա-
մանակակից գործելաձնն ու մեթոդները, երաշխիքները, հանձնա- խորդների շահերի երաշխավորված պաշտպանության հիմնահար-

ցերը, որոնց իրավական կարգավորմանն է ուղղված 3Հ ԱԺ 2004թ
նոյեմբերի 24-ին ընդունած «ֆիզիկական անձանց բանկային
ավանդների հատուցումը երաշխավորելու մասին» օրենքը":

Բանկային ավանդը իրավական բովանդակությամբ պետական
վարկի դրսնորման ձներից է, որոնք բանկային հիմնարկներում
պահվող քաղաքացիների ն իրավաբանական անձանց դրամական
միջոցներն են:

րարականների օգտագործումը միշտ չէ որ իրացվում է լրիվ ծա-
վալով:

Ինչպես վկայում է հանրապետության առնտրային բանկերի
գործնական աշխատանքը, նրանց մի մասը ֆինանսական դժվա-
րությունների պատճատռով չի կարողանում կատարել ստանձնած
պարտավորությունները ավանդատուների հանդեպ ն խուսափել
սնանկացումից: Այսպիսի դեպքերում ավանդատուներին վճարում
են րանը մ զիտների մի մամը, ա ավագո Աո ոեր Ֆինանսաիրավական գրականության էջերում երբնէ չի լուսա-
պոզիտների մաքուր գումարն առանց հասանելիք տոկոսների: բանվել բանկային ավանդի իրավական հասկացությունը: Առա-
Առնետրային բանկերի գործունեությունից երնում է, որ դրանց ջին անգամ օրենքի մակարդակով ավանդի ընդարձակ պարզա-
բանման հանդիպում ենք «ՀՀ բանկերի ն բանկային գործունեու-

սնանկացման պարագայում առում են ավանդատունե ահե-
կաց Սոր Գա) կիր վանդ րի շ թյան մասին» օրենքի 5-րդ հոդվածում, որտեղ ասված է, որ բան-

րի պաշտպանության հետնյալ ելակետներից որնէ մեկը.

ա) ավանդները փոխհատուցվում են բանկի լուծարման ճա- կային ավանդ է համարվում բանկ ներդրված այն ավանդը, որը,
նապարհով, որը տնական գործընթաց է ն ձեռնտու չէ ավանդա- համաձայն գործարքի պայմանների, ենթակա է վերադարձման
տուներին հատուցմամբ կամ առանց հատուցման գումարը տրամադրողի

բ) բանկը քաղաքացիական օրենսդրությամբ սահմանված -

Տե'ս ՀՀ օրենքը «Ֆիզիկական անձանց բանկային ավանդների հատուցումը երաշ-
կարգով վերակազմվում է (միածուլում, միացում), խավորելու մասին» (Բանկային տեղեկագիր), Կ 1, Ե., «Լոգիկա - Ակունք», ՍՊԸ,

գ) օգնության նպատակով ավանդները տեղաբաշխում են: 2005թ. էջ 207: Ճ5141858818 Ճ.Ճ., 1 ՃծրծՅԱՑ ՀաաԱԾԵԾՆՅՅՀԵՆ Հնձան

ՃԾձանծ1 ձ 61114Ծ-ձո6565 ձմ1686 (ՃՅԼԱՅՏ ծ 664866), 1998, Ա 3, էջ 17.

201 202

(ավանդատուի) առաջին իսկ պահանջով կամ ավանդատուի ն Օրենքի 3-րդ հոդվածում ի լուր ավանդատուների հստակեց-

բանկի միջն համաձայնեցված ժամկետում: ված են երաշխավորված ավանդի չափերը: Օրինակ`
Այնուհետն նույն հոդվածի երկրրոդ մասում ավանդին տրվում ա) եթե ավանդատուն անվճարունակ բանկում ունի միայն
է ավելի լայն բացատրություն` ավանդ համարելով բանկում բաց- դրամային բանկային ավանդ, ապա երաշխավորված ավանդի
ված հաշվարկային, ընթացիկ, ժամկետային, խնայողական կամ չափը երկու միլիոն հայկական դրամ է,
նման այլ հաշիվները, նան բանկային ավանդով հաշվարկված, բ) եթե ավանդատուն անվճարունակ բանկում ունի միայն արտ-
բայց ավանդատուին չվճարված տոկոսներ կամ այլ հատուցում: արժույթային բանկային ավանդ, ապա երաշխավորված ավանդի
«Ֆիզիկական անձանց բանկային ավանդների հատուցումը չափը մեկ միլիոն հայկական դրամ է,
երաշխավորելու մասին» օրենքի 2-րդ հոդվածի 2-րդ մասում Գգ) եթջե ավանդատուն անվճարունակ բանկում ունի դրամային
առաջին անգամ բանկային ավանդի հասկացությունից առանձ- ն արտարժույթային բանկային ավանդներ ն դրամային բանկա-
նացվում է երաշխավորված ավանդը, որի իրավական ռեժիմի յին ավանդի գումարը մեկ միլիոն հայկական դրամից ավելի է,
անբաժան մասն են ավանդը ներդնող սուբյեկտները ն ավանդի ապա երաշխավորվում է միայն դրամային ավանդը մինչն երկու
չափը: Օրենքը երաշխավորում է ավանդատուի ինչպես դրամա- միլիոն հայկական դրամով,
յին, այնպես էլ արտարժույթային բանկային ավանդը: Ավանդնե- դ) եթե ավանդատուն անվճարունակ բանկում ունի դրամային
րի անվտանգությունը երաշխավորող նոր օրենքը ավանդատու- ն արտարժույթային բանկային ավանդներ ն նրա դրամային բան-
ների որոշ կատեգորիաների համար իրավունքների սահմանա- կային ավանդի գումարը պակաս է մեկ միլիոն դրամից, ապա
փակումներ է ամրագրում` չերաշխավորելով նրանց բանկային երաշխավորվում է դրամային բանկային ավանդն ամբողջու-
ավանդները: Այսպես, երաշխավորված ավանդ չի համարվում թյամբ ն արտարժույթային բանկային ավանդը` մեկ միլիոն դրա-
այն բանկային ավանդը, մի ն հատուցված դրամային բանկային ավանդի տարբերության
ա) որը պատկանում է տվյալ բանկի ղեկավարին ն նրա ըն- չափով:
տանիքի անդամներին, Ավանդատուի նույն բանկում ունեցած ինչպես դրամային, այն-
բ) որը պատկանում է տվյալ բանկում նշանակալից մասնակ- պես էլ արտարժույթային ավանդները համարվում են մեկ ավանդ:
ցություն ունեցող անձին ն նրա ընտանիքի անդամներին, Օրենքը ավանդների հատուցումը երաշխավորում է միայն
գ) որի սեփականատերը հրաժարվել է իր մասի նկատմամբ հատուցման դեպքի առկայությամբ, որը ոչնչով չի տարբերվում
սեփականության իրավունքից, հայտնի ապահովագրական դեպքից, ն ըստ էության իրավաբա-
դ) որն օրենքով ն իրավական այլ ակտերով սահմանված կար- նական փաստ է, որ բանկային իրավահարաբերությունների ըն-
գով ճանաչվել է հանցավոր ճանապարհով ձեռք բերված դրամա- թացքում նպաստում է ավանդատուների շահերի պաշտպանու-
կան միջոց, քանի դեռ դրա սեփականատերը հակառակը չի թյանը":
ապացուցել, Ավանդների հատուցման երաշխավորողը ՀՀ Կենտրոնական
ե) որը տվյալ բանկում ներդրվել է բանկային ավանդի ներ- բանկի կողմից ձենավորված` ավանդների հատուցումը երաշ-
դրման պահին տվյալ բանկի կողմից հրապարակային պայմանա- խավորող հիմնադրամն է, որը շահույթ ստանալու նպատակ չի
գիր կնքելու առաջարկով նախատեսված նմանատիպ բանկային հետապնդում:

ավանդների տոկոսադրու առն 1,5 անգամ գե նցո
վ Դ րի կր դրույքը վազը անգան գորազանցող Ւ Տես ՀՀ Աժ 2004թ. նոյեմբերի 24-ին ընդունած օրենքը «Ֆիզիկական անձանց բան-
տոկոսադրույքով: կային ավանդների հատուցումը երաշխավորելու մասին», Ե., 2005թ.:

203 204

Տ2. Բանկային ավանդների տեսակները Ցպահանջ ավանդները բնորոշ են նրանով, որ պահման ժամ-

ն իրավական կարգավորման կետ նախօրոք չի սահմանվում: Ավանդը կարելի է ստանալ ցան-
առանձնահատկությունները կացած ժամանակ: Չի նախատեսվում նան ոչ մի հատուկ պայ-
ման ավանդը վերադարձնելու համար: Այդպիսի ավանդների հա-
Բնակչության խնայողություններ ե իրավաբանական ան- մար բանկերը վճարում են պայմանագրային տոկոս: Ցպահանջ
ձանց ավանդների իրավական կարգավորումը սահմանված են ավանդը` ձենակերպված որոշակի անձի անունով, կոչվում է ան-
նան ՀՀ քաղաքացիական օրենսդրությամբ: Այսպես, ՀՀ քաղա- վանական ավանդ, իսկ առանց անձի ձնակերպվածը՝ ըստ ներ-
քացիական օրենսգրքի 902-րդ հոդվածում ասված է, որ բան- կայացնողի ավանդ: Այս ավանդի տեր կարող է լինել յուրաքան-
կային ավանդի (դեպոզիտի) պայմանագրով մի կողմը (բանկը) չյուր անձ, որը ներկայացնում է ավանդագրքույկ, այս փաստա-
ընդունելով մյուս կողմից (ավանդատուից) ստացված կամ վեր- թղթի կորստի դեպքում ավանդատուն կարող է վերականգնել իր
ջինիս համար ստացված դրամական գումարը (ավանդը)` պար- իրավունքները միայն դատական կարգով:
տավորվում է ավանդատուին վերադարձնել ավանդի գումարը ն Ժամկետային ավանդները դրամական միջոցներ են, որոնք
պայմանագրով նախատեսված պայմաններով ու կարգով տո- ընդունվում են խնայդրամարկղների կողմից որոշակի ժամա-
կոսներ վճարել: նակով: Ավանդը համարվում է շտապ, երբ նրա ժամկետը անցել
Անձը, որի անվամբ ձնակերպում են ավանդը ն նրան տալիս է: Քանի որ ավանդները բանկերի տրամադրության տակ մնում
են բանկային կամ հաշվարկային գրքույկ, հանդիսանում է բանկի են ավելի երկար ժամանակ, ապա դրանց համար վճարվում է
ավանդատու: Ավանդատուներ կարող են լինել ինչպես ՀՀ չա- ավելի բարձր եկամուտ: Եթե ավանդատուն ավանդը հանձնելու
փահաս ն անչափահաս քաղաքացիները, օտարերկրյա քաղա- ժամանակ բանկին գրավոր ցուցում չի տվել, որ դրամը դրվում է
քացիները, այնպես էլ իրավաբանական անձինք: Ավանդ կարելի ժամկետային ավանդի ձնով, ապա այդ ավանդը համարվում է
է պահել ուրիշի անունով, որն այդ դեպքում համարվում է ավան- ցպահանջ ն նրա եկամուտը վճարվում է ցպահանջ ավանդի
դատու: Մեկ անձը կարող է ձնակերպել մի քանի ավանդներ: տոկոսադրույքով` անկախ նրա պահման ժամանակից:
Ավանդների պահման ժամկետը չի սահմանափակվում: Ավանդը Ավանդատուն իրավունք ունի ժամկետային ավանդի դրամը
լրիվ կամ մասնակիորեն վերադարձվում է ավանդատուին նրա ստանալ ժամկետը չլրացած, բայց այդ դեպքում նրան վճարվում
առաջին իսկ պահանջով`: է ցածր տոկոս եկամուտ ավանդի պահման ողջ ժամանակաշրջա-
Բանկերի ավանդների տեսակները մեր հանրապետությունում նի համար: Ժամկետային ավանդների ժամանակ լրացուցիչ մու-
սահմանված են քաղաքացիական օրենսգրքի 905-րդ հոդվա- ծում չի կատարվում: Դրա հետ մեկտեղ այդ ավանդների համար
ծում, ըստ որի ավանդները լինում են ցպահանջ ն ժամկետային: կարող են տրվել տոկոսներ` հաշվարկված որոշակի ժամանակա-
Ավանդատուն իրավունք ունի ընտրելու դրանցից որնէ մեկը: շրջանի համար:

Գործող բանկային օրենսդրությամբ քաղաքացիները ն իրա-
վաբանական անձինք կարող են իրենց խնայողությունները պա-

՛ Տե՛ս մանրամասն ԱՀ816188 Ճ.1., ճ151816 41851181 Ձ6ծծ8ձ ՅՇձաճծ1 ձ հել պայմանական, ընթացիկ հաշվային ն այլ ավանդատեսակնե-

Յծձձծծ111 ծ-Ծձաձձ166 ոմմծձմծձճն1181 ձձ166 ԽԱԹ (18ձ8184488168),

1990, Վ 4, էջ 31. 651188 8. Ճ., 1 16881816 16661885 21818168 րով, որոնք կարգավորվում են ինչպես կողմերի միջն կնքված

«Յ92-Ա ԱՅ Ճ-ձՁծձ ծ ձձ161886181 88686888 ,, (Ճ1ճՃծ8ծձծոծձ1 ծ 16ձ848)", պայմանագրով, այնպես էլ գործող քաղաքացիական ու ֆինան-
, Ի, էջ 49.

205 206

սական օրենսդրությամբ: Այսպես, պայմանական ավանդները մուծումներ կատարել: Այս դեպքում ավանդի տերը չեկի վրա

առանձնանում են նրանով, որ ավանդատուն կարող է տնօրինել «հաշվարկային» սղում է կատարում ն գրում ավանդը ստացողի
ավանդը միայն որոշակի պայմաններ կատարելուց հետո (դպրո- հաշվի համարը, բանկի, հիմնարկության անվանումը, որտեղ
ցը, ԲՈՒՀ-ը ավարտելուց հետո): Պայմանը նշվում է ավանդա- գտնվում է չեկը: Վաշվարկային հաշվով դրամ ստանալու համար,
տուի կողմից, որը գրվում է ավանդատուի դիմային հաշվի մեջ ն կամ գումարն այլ անձի կամ հիմնարկության անունով դուրս
ավանդագրքույկում: Պայմանները չպետք է պարունակեն օրեն- գրելու համար անհրաժեշտ է բանկին ներկայացնել համապա-
քին հակասող ն այլ անհասկանալի պահանջներ, որոնք դժվա- տասխան չեկը: Ավանդատուն կարող է կազմել անվանական ն
րացնեն ավանդը վերադարձնելը: Ավանդատուն իրավունք ունի ներկայացուցչական չեկեր: Անվանական չեկով գումարն ստացո-
տնօրինել պայմանական ավանդը այն բանից հետո, երբ ներկա- ղը ներկայացնում է նան իր անձնագիրը, իսկ ներկայացուցչա-
յացնելով փաստաթուղթ` ապացուցում է, որ պայմանը կատար- կան չեկով գումար վճարելիս խնայդրամարկղը ներկայացնողից
ված է (դպրոցի ավարտման վկայական, ԲՈՒՀ-ի դիպլոմ ն այլն): անձնագիր չի պահանջում: Չեկերը ուժի մեջ են տաս օր` գրման
Պայմանական ավանդի տերը դա կարող է տնօրինել նան նախ- օրվանից: Այս ավանդի ստացման համար վերանում է ավանդա-
քան պայման կատարելը, երբ դրա համար կա ավանդը պահող տուի` խնայողական բանկ ներկայանալու պահանջը, կարիք չի
անձի թույլտվությունը: առաջանում լիազորագիր տալ ն խնայողական գրքույկ ներկա-
Անչափահասի անունով դրված ավանդը, մինչն պայմանի կա- յացնել: Եկամուտները վճարվում են տարեկան տոկոսադրույքով՝
տարումը, իրավունք ունի տնօրինել այն անձը, որն ավանդը պա- ըստ պայմանագրում նշված չափի:
հել է, բայց անչափահաս ավանդատուի ծնողների գրավոր հա- Հանրապետության առնտրային բանկերի ավանդների ընդուն-
մաձայնությամբ: Ըստ պայմանական ավանդների եկամուտը տա- ման իրավա-կազմակերպական գործունեությունըցույց է տալիս,
րեկան սահմանվում է պայմանագրերով, ինչպես ցպահանջ որ այսօր ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց խնայողու-
ավանդներինը: թյունների կենտրոնացման, փոխանցումների ն հաշվարկների
Բանկային ավանդի պայմանագրով կողմերը կարող են սահ- արդյունավետության բարձրացման ուղղությամբ գործնականում
մանել ընթացիկ հաշվարկային ավանդ: բանկերը սկսել են կիրառել միասնական խնայողական գրքույկ-
Ընթացիկ հաշվարկային ավանդը ցպահանջ ավանդներից ներ ավանդի ձնը:
տարբերվում է առաջին հերթին նրանով, որ ավանդատուին բան- Միասնական խնայողական գրքույկներով ավանդներ կարելի
կային գրքույկի փոխարեն տրվում է երկու փաստաթուղթ` հաշ- է ստանալ տվյալ մարզի կամ հանրապետության բոլոր խնայո-
վարկային ն չեկային գրքույկներ: Դրամն այդ ավանդով տրվում է ղական դրամարկղներում: Խնայողական գրքույկի հետ տրվում է
չեկի համաձայն, որը ստորագրում է ավանդատուն: Հաշվարկա- նան համապատասխան բանկի վերահսկիչ թերթ: Դրամը ստա-
յին գրքույկում բանկը գրանցում է միայն մուծումները, որոնք նալիս ավանդատուն ներկայացնում է խնայողական գրքույկը,
ստացվում են ընթացիկ հաշվով, իսկ ծախսվող գործառնություն- վերահսկիչ թերթը ն իր անձնագիրը: Եկամուտը հաշվարկվում է
ների գումարները գրանցվում են ավանդատուի կողմից: Ընթա- ԿԲ կողմից սահմանված տոկոսի չափով: Այս ավանդի առավելու-
ցիկ հաշվի առավելությունն այն է, որ ավանդատուն կարող է թյունն այն է, որ ավանդատուն հնարավորություն է ունենում
լրացնել չեկը ամեն անձի անունով, նան ըստ ներկայացնողի: մարզի կամ հանրապետության այլ բնակավայրերում էլ գումար-

Բացի այդ, ավանդատուն հնարավորություն ունի անկանխիկ

207 208

ներն անմիջապես ստանալ: Շահող ավանդ ունեցողը առանց որնէ սահմանափակման իր

Շուկայական տնտեսության պայմաններում, հատկապես հաշվին կարող է գումարներ մուծել կամ ցանկացած ժամանակ
բնակչության խնայողությունների կենտրոնացումը խրախուսելու գումար վերցնել: Դա չի խանգարում, որ նա մասնակցի խաղար-
ն ներդրումներ կատարելու շահագրգռվածությունը բարձրացնե- կություններին:
լու նպատակով, կարծում ենք, անհրաժեշտություն է զգացվում Շահող ավանդի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ
բանկային գործունեության ոլորտում մեծ թափ հաղորդել միջազ- վեց ամսվա ընթացքում ստացած գումարները նույնպես հաշվի
գային պրակտիկայում որպես ավանդի տեսակ լայնորեն օգտա- են առնվում միջին ավանդի գումարը որոշելիս նե ավանդատուի
գործվող շահող ավանդների արմատավորմանը: վերցրած ու ծախսած գումարների համար նույնպես հաշվում են

Շահող ավանդներ ունեցողներին, որպես կանոն, կայուն տո- շահում: Խաղարկություններին չեն մասնակցում միայն այն հա-
կոսներ չեն վճարվում: Այդ ավանդների համար եկամուտ են շիվները, որոնք փակվում են մինչն խաղարկության օրը:
ստանում միայն նրանք, ովքեր շահում են խաղարկության ժամա- Ավանդատուն նույն խնայողական բանկում կարող է բացել
նակ՞: Խաղարկությունները կայանում են տարեկան երկու ան- շահող ավանդի մի քանի հաշիվ:
գամ: Շահող ավանդների խաղարկության ժամանակ խաղարկ- Հայասատանի Հանրապետությունը մեծ հոգատարություն է
վում են շահող ավանդների հաշիվների համարները, այլ խոս- ցուցաբերում ավանդատուների իրավունքների պաշտպանու-
քով` խնայողական գրքույկների համարները: թյան, նրանց անձնական խնայողությունների մեծացման ուղղու-

Ավանդներ ընդունող բանկերը շահող ավանդներ մուծող ֆի- թյամբ:
զիկական ն իրավաբանական անձանց տալիս են միասնական Բանկային հիմնարկներում գտնվող դրամական միջոցները ն
ավանդագրքույկներ, որոնց համարները սահմանում են իրենք` այլ արժեքներ երաշխավորված են Հայաստանի Հանրապետու-
աճող հերթականությամբ (Ա -1, Ա-2, Ա-3 նայլն): Յուրաքանչյուր թյան Կենտրոնական բանկի կողմից: Վանրապետության բանկա-
1000 հաշվից խաղարկությունների ժամանակ շահում է 25 հա- յին օրենսդրությունը նախատեսում է ավանդների գաղտնիու-
շիվ` բարձրից ցածր տոկոսային հարաբերությամբ, որ սահմա- թյուն, դրանց պաշտպանվածություն ն վերադարձում առաջին
նում է համապատասխան բանկը: իսկ պահանջով: Բանկերում եղած ավանդների մասին տեղեկու-

Շահող հաշվի շահման բացարձակ գումարը պետք է որոշել` թյուններ տրվում է միայն ավանդատուին կամ նրա օրինական
ելնելով ավանդի վեց ամսվա միջին մնացորդից: Շահման դեպ- ներկայացուցչին: Այսպիսի տեղեկություններ կարող են տրվել
քում ավանդի գումարը ավելանում է մեկ քառորդից մինչն նան դատարաններին, հետաքննության ն նախաքննության մար-
կրկնակի անգամ: Շահող ավանդը ռեալ հնարավորություն է ըն- միններին այն ավանդների վերաբերյալ, որոնց կապակցությամբ
ձեռում ավանդատերերին` հավասար իրավունքներով մասնակ- քրեական գործ է հարուցված, կամ ըստ գործի նախատեսվում է
ցել խաղարկություններին ն շահել: գույքի բռնագրավում, որոշ քաղաքացիական գործերով, որոնք

բխել են քրեական գործերից ն կապված են ալիմենտի բռնա-

գանձման հետ, նան ամուսինների կողմից համատեղ ձեռք բեր-

Տե'ս մանրամասն ՃոծծճԾ 81., 1ԾոՀՅՆՅԱՃ 16119816 ոճձծաճեծճտմ10ն6 ված գույքի բաժանման հետ: Ավանդների մասին տեղեկանքը
ձոր ո ՅՇՏՃՅՀԵ6Յ15 ,, (ճ18ճծ ծ ճԾ48Հծ)", 1970, Ա6, էջ 18. տալիս են բանկային մարմինները: Քաղաքացիների ավանդների
Թ ՕՀ141ո1814 ՀՇ ճձ1658ո63184 16883, ՃՅմձծն - ուծձձտ-1656, Լ1., վրա կարող է դրվել կալանք` վերը նշված մարմինների կողմից
Ածծձ- է'', 1997, էջ 51, 1997.

1

209 210

կայացված որոշման հիման վրա, կարող է բռնագանձվել դատա- կերպել մեկ կամ մի քանի անձանց վրա, որի ժամանակ ավան-

րանի դատավճռով կամ նրա որոշմամբ": դատուն նշում է լիազորագրի ժամկետը, բայց ոչ ավելի 3 տա-
Բանկերը ավանդատուին դրամը տալիս են նրա առաջին իսկ րուց: Այդ ժամկետը լրանալուց հետո կարող է կնքվել նոր լիազո-
պահանջով: Ավանդատուն իրավունք ունի տնօրինել ավանդը ին- րագիր: Լիազորագիրը առանց ժամկետի նշման կարող է գործել
քը կամ իր վստահված անձի միջոցով: Ավանդների տնօրինման մեկ տարի: Եթե լիազորագիրը տրվում է անգրագետ ավանդա-
հատուկ կարգ է սահմանված անչափահաս ավանդատուների տուի կողմից, ապա դա կարող է ստորագրվել այլ անձի կողմից:
համար: Անչափահասը տնօրինում է ավանդը ինքնուրույն ընդ- Այդպիսի լիազորագիրը բանկերը չեն գրանցում դիմային հաշվի
հանուր հիմունքներով, եթե ավանդը ինքն է դրել: Սակայն անչա- կտրոններում:
փահասը իրավունք չունի կտակային կարգադրություններ անե- Ավանդատուն իրավունք ունի իր ավանդը կտակել մեկ կամ մի
լու ավանդների վերաբերյալ: Եթե անչափահասի անունով քանի անձի, անկախ նրանից, թե նրանք նրա օրինական ժա-
ավանդը պահված է մի այլ անձի կողմից, ապա այդ ավանդը ռանգներն են, թե` ոչ: Ավանդը կարելի է նան կտակել իրավաբա-
տնօրինում են նրա ծնողները կամ ավանդատուի այլ օրինական նական անձանց: Ավանդատուն կտակի կարգադրությունը գրան-
ներկայացուցիչներ: 14 տարին լրանալուց հետո ավանդը տնօրի- ցում է դիմային հաշվի կտրոնում, խնայողական կամ հաշվարկա-
նում է ինքը անչափահասը, ծնողների կամ խնամակալների յին գրքույկում, առանձին թղթի վրա: Կտակ անող ավանդատուն
համաձայնությամբ: պահպանում է կտակի տնօրինման իրավունքը: Ավանդատուի
Մեծ առավելություններ են տրված ավանդատուներին` ավան- նոր կտակը փոխում է նախորդը: Եթե ավանդը կտակված չէ,
դը վերցնելու, երաշխավորագրեր տալու ն կտակներ կազմելու: ապա ավանդատուի մահվան դեպքում ավանդն անցնում է նրա
Ամբողջ ավանդը կամ նրա մի մասը վճարելու երաշխավորագիրը օրինական ժառանգներին:
պարտադիր չէ հաստատել նոտարական գրասենյակում: Ավան- Բանկային ավանդները ն դրանց եկամուտները ենթակա են
դատուն դա կարող է գրել իր դիմային հաշվում, որը բացված է հարկման: Եթե ավանդատուի մահից հետո չկան օրինական ժա-
իրեն սպասարկող բանկում: Այդպիսի երաշխավորագիրը հաս- ռանգներ, են ավանդը կտակված չի եղել, ապա այն ճանաչվում է
տատվում է ավանդատուի ստորագրությամբ ն բանկի հսկիչի տիրազուրկ ն ֆինանսական մարմինների գրավոր պահանջի հի-
կողմից: ման վրա գրանցվում է որպես պետական եկամուտ":
Ավանդատուն իրավունք ունի երաշխավորագիր կազմելու Բանկային համակարգի բոլոր այն մարմինները, որոնք ՀՀ
խնայդրամարկղից դուրս: Այս դեպքում այն հաստատվում է կա'մ Կենտրոնական բանկի թույլտվությամբ (լիցենզիա) կարող են
նոտարական գրասենյակում, կա'մ ավանդատուի բնակվայրի իրականացնել խնայողական գործունեության կազմակերպում,
տեղական ինքնակառավարման մարմինների, կա՛մ այն հիմնար- որպես իրավաբանական անձինք քաղաքացիների ն տնտեսա-
կության, ձեռնարկության կողմից, որտեղ աշխատում է ավանդա- կան կազմակերպությունների հանձնարարությամբ կարող են
տուն: Ավանդի տնօրինման լիազորագիր թույլատրվում է ձնա- իրականացնել ավանդների հետ կապված վճարա-հաշվարկային

գործառնություններ: Ավանդատուների հանձնարարությամբ բան-
կերը կատարում են բնակարանի վարձի, կոմունալ ծառայու-

1 Տե'ս մանրամասն ՀՀ օրենքը «Բանկային գաղտնիքի մասին», հոդ. 10-րդ, 11-րդ
(Գ գործող օրենքների ժողովածու, 1995- 1999թթ., գիրք «Ա»), Ե, 1999:

Տե'ս մանրամասն Շձեծծձ ձձ1618ճ66565 ձճծձ8-5628: Ք11Ոոծծո6ծձ 10244816 1 Տե'ս ՀՅ օրենքը «Եկամուտների մասին»` ընդունված 1997թ. դեկտեմբերի 27-ին ԱԺ
ձ ՄՃճճծձ 16548383 11668. 1., 1997, էջ 87: կողմից, հոդ. 6-րդ «Գ» կետ, Ե, 1998:

211 212

թյունների համար գումարների դուրս գրում: Ոչ կանխիկ հաշ- խիկ դրամական շրջանառության կազմակերպման կատարելա-

վարկները ավանդատուների համար ստեղծում են նշանակալի գործմանը:
հարմարավետություններ: Նման հաշվարկների ներդրմամբ բարձ- Բանկային մարմիններն ավանդատուների հանձնարարու-
րանում է բանկերի հեղինակությունը: Դրա հետ միաժամանակ թյամբ կատարում են անկանխիկ հաշվարկներ, կազմակերպու-
մեծանում է ավանդատուների թիվը, աճում է ավանդների հոսքը: թյունների ն հիմնարկությունների մատուցած ծառայությունների
Ոչ կանխիկ հաշվարկների ձների զարգացումը ն օգտագործումը դիմաց նրանց են փոխանցում, օրինակ, բնակարանի, էլեկտրա-
հիմնված է կամավորության սկզբունքի վրա: էներգիայի, գազի, ջրի, հեռախոսի, ձեռք բերած ապրանքների
Ոչ կանխիկ հաշվարկման կարգով ավանդատուների դիմումի համար վճարումներ: Ավանդատուն կարող է նան հանձնարարել
հիման վրա կարող են ընդունվել բանվորների ն ծառայողների բանկին` վճարել հարկը անկանխիկ հաշվարկների` փոխանցել
աշխատավարձը, պարգնատրման գումարները, գյուղատնտեսա- կյանքի ապահովագրության վճարները, բնակարանային շինա-
կան ապրանքների համար գումարները, վճարվել են պետական րարական կոոպերատիվների վճարները, մանկական հիմնարկու-
նախապատրաստող կազմակերպություններին, հեղինակային հո- թյունների վարձը ն այլն: Ավանդատուները բանկերին այդպիսի
նորարը, թոշակները, ալիմենտները ն այլն": հանձնարարություններ տալիս են մեկ անգամ երկարատն ժամ-
Աշխատավորների սպասարկման հեղինակային ձներից է բան- կետով: Անկանխիկ հաշվարկների գործառությունները գրանց-
վորների ն ծառայողների աշխատավարձի վճարումը բանկերի վում են ավանդատուի գրքույկում:
միջոցով: Այդ միջոցառումն ունի կարնոր նշանակություն: Դա Հանրապետության տարածքում գործող «Արդշինինվեստ» ն
կազմակերպությունների համար ստեղծում է գործունեության «ՀՎ խնայողական» բանկերի գործնական աշխատանքները
որոշակի արդյունավետ պայմաններ, որն արտահայտվում է նրա- վկայում են, որ առնտրային բանկերը ավանդատուի պատվերով
նում, որ աշխատավարձն անմիջականորեն կազմակերպություն- կարող են կատարել նան այլ գործառություններ: Յուրաքանչյուր
ներում բաժանելիս վերացվում են աշխատաժամանակի ավելորդ ավանդատու իրավունք ունի հանձնարարել բանկին փոխանցել
կորուստները: Ինչպես ցույց է տալիս փորձը, աշխատավարձի իր ողջ ավանդը կամ նրա մի մասը ուրիշ բանկ` իր անվամբ կամ
նոր հաշվարկի կիրառումը մի շարք կազմակերպություններում այլ անձի անունով: Բացի այդ, ավանդը թույլատրվում է փոխան-
կրճատում է ուշացումների ն պարապուրդների քանակը: ցել այլ խնայբանկի միջոցով` կանխիկ դրամով հանձնելու այլ
Կազմակերպություններում աշխատաժամանակի ռեզերվ է անձի: Յուրաքանչյուր բանկ կանխիկ դրամ է ընդունում փո-
առաջացնում նան արտահաստիքային գանձապահների ծառա- խանցման միջոցով ն այն գրանցում է ավանդատուի հաշվին, որը
յությունից հրաժարվելը, որոնք աշխատավարձի օրերին զբաղ- բացվում է այլ բանկում: Փոխանցման գործառնությունները ձնա-
վում էին աշխատավարձի բաժանմամբ: Այսպիսով, աշխատա- կերպվում են` այլ բանկ ուղարկելով փոխանցման բլանկ: Մի
վարձի վճարման նոր ձենը նպաստում է աշխատանքի արտադրո- բանկից այլ բանկ ուրիշ անձի անունով ավանդի փոխանցման
ղականության աճին, ավանդատուների թվի մեծացմանը, կան- ծառայության համար վարձ է գանձվում, որը հաշվվում է սահ-

մանված տարիֆով: Պետք է նկատել, որ մի բանկից մյուսը

1 «թ. : .: - ՕՕ ավանդ փոխանցելու համար` նույն ավանդատուի անունով, նրա-
Տե'ս Ճծծ84148 1.1., ԱՂՅՅԾԹՅՎՈԾՅՆՑՅԼԾՃ 16848881 ծԾՃածՏծԾ184157

ՄճՃԾՃՃեԵՃՅԱ1181 Հճծձ Ճ Էկկք ճոճ ուոծձճքլտ1 «ճճմճ ծծ18181816 նից վարձ չի գանձվում: Ավանդատուն չի վճարում իր անունով

ոծոծձնն (Օ82ծ4ծծ-4ոճծձ 81161860 ձճոյծ1ծոծծձծծձ1381 5 Շծ11838581 ավանդի փոխանցման վարձը (անկախ գումարից ի պահպանման
16ձձձ) 1., 1986, էջ 52.

213 214

ժամանակից) նան հետնյալ դեպքերում, երբ փոխանցման գոր- Ակրեդիտիվային գործառությունները հանդիսանում են բնակչու-

ծառությունները կատարվում են տվյալ վարչատերիտորիալ միա- թյան դրամական գումարների կենտրոնացման ն սպասարկման

վորի շրջանակներում: ձներից մեկը: Ակրեդիտիվները քաղաքացիներին կարող են տրվել
Երբ ավանդատուն կատարում է լրացուցիչ վճարում իր հաշ- ծառայողական գործուղումների, շրջագայությունների, նան առող-

վին, որը բացված է ուրիշ բանկում, դրանով միաժամանակ ներ- ջարաններ ն հանգստյան տներ մեկնելու համար:

կայացնում է ավանդագրքույկը: Քանի որ ավանդների փոխան- Ակրեդիտիվային գործառություններն ունեն կարնոր տնտեսա-

ցունը կատարվում է առանց կանխիկ դրամի, այդ իսկ պատճա- կան նշանակություն, քանի որ կրճատում են կանխիկ դրամի հոսքը:

ռով բանկերի այդպիսի գործառությունները կրճատում են կան-

խիկ դրամի շրջանառությունը:

Բանկերի գործունեության մեջ լայն տարածում ունեն նան ակ-
րեդիտիվային գործառությունները:

Բանկային ակրեդիտիվը անվանական փաստաթուղթ է, ըստ
որի տվյալ քաղաքի կամ համայնքի բանկում պահված դրամը
տրվում է ցանկացած քաղաքի կամ համայնքի բանկին: Բանկերը
տալիս են ակրեդիտիվ ըստ ներկայացման, ինչպես նան հիմ-
նարկ-կազմակերպությունների անունով: Ակրեդիտիվը գործում է
սահմանված ժամկետով` հաշված տրված օրից: Ժամկետանց
ակրեդիտիվը կարող է վճարվել հետագա երեք տարիների ըն-
թացքում:

Ակրեդիտիվի տերը դրած գումարի համար եկամուտ չի ստա-
նում: Ակրեդիտիվներ տալիս են բանկային համակարգի մարմին-
ները: Ակրեդիտիվները վճարվում են բոլոր բանկերի կողմից:
Դրամը ըստ ակրեդիտիվի վճարվում է նրա տիրոջը, երբ ներկա-
յացվում է ակրեդիտիվը, դրան կից հսկիչ կտրոնը ն անձնագիրը
կամ փոխարինող որնէ փաստաթուղթ:

Դրամը ըստ ակրեդիտիվի կարելի է տալ լիազորագրով այլ
անձանց: Լիազորագրում ակրեդիտիվի տերը պետք է նշի ակրե-
դիտիվի համարը ն սերիան, նան՝` ակրեդիտիվ վճարման գու-
մարի չափը: Ակրեդիտիվի տիրոջ ստորագրությունը հաստատում
է նոտարական մարմինը: Հիվանդանոցներում, զինվորական մա-
սերում գտնվող անձանց լիազորագրերը հաստատում են այդ
հիմնարկությունների ղեկավարները:

215 216

սահմանյան պետությունների արժույթով ն միջազգային շուկա-
ԳԼՈՒԽ Մ||| Ն..ծ-ծ-ծծ-ծ.- յում հանդես է գալիս որպես վճարամիջոց:: Արժութային գործառ-

ն ննե ն ժ ն մամ երահ նը Հա-
ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԵՎ ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ությունները ն արժույթի նվատմամբ վերահսկողությունը Հա

Լ յաստանի Հանրապետությունում ենթակա է իրավական կարգա-
ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ վորման: Արժութային գործառնությունների իրականացման ընդ-

հանուր սկզբունքները, արժութային վերահսկողություն իրակա-

81. Արժութային կարգավորման հասկացությունը, նացնող մարմինների իրավասությունները, իրավաբանական ն
դրա իրավական բովանդակությունը ֆիզիկական անձանց իրավունքները ե պարտականությունները
արժութային արժեքների հետ կապված գործառնություններում,
նան նրանց պատասխանատվությունը արժութային օրենսդրու-
թյան խախտման համար սահմանված է «Արժութային կարգավոր-

Բանկային գործունեության իրավական կարգավորման համա-
կարգի անբաժան մասն են կազմում արժութային գործառնու-

թյունները ն այդ գործընթացում իրականացվող բանկային վերա- ման ն արժութային վերահսկողության մասին» ՀՀ Ազգային ժո-
հսկողությունը, որ օրենսդրությամբ կատարելագործելու կարիք ղովի 2004թ. նոյեմբերի 24-ի օրենքով:
ունեն:

Ֆինանսաիրավական այս օրենքը սահմանում է Հայաստանի
Հանրապետության արժույթի հասկացությունը, նրա կազմը, ար-
ժութային արժեքները, արտարժույթը, արժութային արժեքներով
գործարքների իրականացումը, արժութային վերահսկողությունը,
ինչպես նան՝` արժութային օրենսդրության խախտումների հա-
մար պատասխանատվությունը:

«Արժութային կարգավորման ն արժութային վերահսկողու-
սահմանյան պետությունների դրամանիշ, որը կիրառվում է մի- թյան Աա ենոր րողվածի շոր ի համաձայն ոն
ջազգային հաշվարկներում, կարող է արտահայտվել նան վար- յաստանի Հանրապետության արժույթ է.
կային ն հաշվարկային փաստաթղթերում որպես արտասահման- ա) Շրջանառության մեջ գտնվող ն շրջանառությունից հան-
յան դրամական միավոր : Գործնական կյանքում արժույթը մեծա- ված կամ հանվող, սակայն փոխանակման ենթակա ՀՀ օրինա-
մասամբ օգտագործվում է երկրորդ իմաստով:

Արժութային գործառնությունները ե նրա նկատմամբ վերա-
հսկողությունը գործող բանկային օրենսդրությամբ վերապահ-
ված է Կենտրոնական բանկին:

«Արժույթ» տերմինը տնտեսագիտական ն ֆինանսաիրավա-
կան գրականության մեջ ընկալվում է երկու իմաստով: Առաջին`
որպես պետության դրամական միավոր, երկրորդ` որպես արտա-

ան վճարամիջոցը` 3Հ Կենտրոնական բան ողարկած ա-
Պետությունների ներքին ե արտասահմանյան արժույթների ր րամները ն աը րաոր ամների թով հան

փոխհարաբերություններում կիրառվում են «փոխանակելի» ն (լումա) ու գանձատան տոմսերը:

«ոչ փոխանակելի» արժույթ հասկացությունները, որոնցից երկ- բ) ՀՀ բանկերի, ՀՀ տարածքից դուրս գտնվող դրանց մասնա-

րորդը օգտագործվում է մեկ պետության շրջանակներում, իսկ ճյուղերի բանկային հաշիվներում Ա ավանդներում առկա միջոց-

փոխանակային արժույթը ազատորեն փոխանակվում է արտա- ները արտահայտված ՀՀ դրամով:

1 - «22. Հաշաար քառա Հ2
Տե'ս ՇՇՅԱՅՃՅ8188 ՀՇ 16188638 316831, Ճծ1ՀծԱ- ճածձճա-1ծ6, 1,,

''ՇՅ66Ղ- 1'', 1997, ռճծծ. 38, ԲՇՈՅՅՈՑՇ6 ՊՃ.Ի., Ճճճտեծլնձ
Համար: «225755 - ըռաշաւչաւաա «ՅՈ» 1 ՀՌ ԱՉ ՂԱ ԱԱԱՌՂՉԱՏՄԱԱՔ ՄՎԱՄԱԱՍՂՎՈԹՅՈ ԱՈՂ
1265ձ8116112981ծ7 8 Ճծճծձ184 Ձ18ծ44ձԾոծ841166 6111165-48865Շ6 Տե'ս Օծ11ո1828 5 ձձ3628ո618 15ձ82, ճծմձծձծն-ուծձձ1:12ծ6, նշ. աշխ.

1611928166, 1., 1990, էջ 92. էջ 30 ն 102:

217 218

Գ) ՎՀ արժույթը որպես վճարման օրինական միջոց օգտա- միակողմանիորեն: Այս առումով արժութային կուրսը լինում է լո-

գործելու մասին ՀՀ կառավարության ն ՀՀ Կենտրոնական բանկի ղացող ն հաստատագրված: Արժույթները լինում են ազատ (լրիվ
կողմից օտարերկրյա պետության համապատասխան մարմիննե- փոխարկելի, օր.` ԱՄՆ-ի դոլարը, գերմանական մարկը ն այլն),
րի հետ կնքված համաձայնագրերի հիման վրա տվյալ պետու- մասնակի (ներքին) փոխարկվող (օր. ՀՀ դրամը) ն չփոխարկվող-:
թյան տարածքում գտնվող բանկերի ն ֆինանսավարկային այլ Զարգացած մի շարք պետությունների արժութային կարգա-
կազմակերպությունների հաշիվներում առկա միջոցները` արտա- վորմանը ն վերահսկողությանն ուղղված օրենսդրությունը, բացի
հայտված ՂՀՂՀ դրամով: ավանդական իրավական կատեգորիաներից, այսօր սահմանում
դ) 44 դրամով վճարելիք վճարային փաստաթղթերը: է նան արժութային ռիսկի հասկացությունը, որը չի լուսաբանվել
«Արժութային կարգավորման ն արժութային վերահսկողու- մեր հանրապետության «Արժութային կարգավորման ն արժու-
թյան մասին» օրենքով նորովի սահմանվեց նան արտարժույթի թային վերահսկողության մասին» օրենքում: Կարծում ենք` պե-
հասկացությունը: տությունների միջազգային ֆինանսաբանկային համագործակ-
Հայաստանի Հանրապետությունում արտարժույթ են համար- ցության պահանջներից ելնելով` անհրաժեշտ է օրենքում կա-
վում՝ տարել արժութային ռիսկի լրացում այն համամասնությամբ, որ
1. Օտարերկրյա մեկ կամ մի քանի պետությունների տարած- այն անմիջապես բխի արժույթի կուրսի բովանդակությունից ն
քում շրջանառության մեջ գտնվող, նան գործառնությունից հան- իրականում արտահայտի միջպետական ֆինանսական իրավա-
ված կամ հանվող, բայց փոխանակման ենթակա օրինական վճա- հարաբերություններում արժութի կուրսին սպառնացող վտանգ-
րամիջոց կապիտալը, թղթադրամներն ու մետաղադրամները: ները: Այս իմաստով առաջարկում ենք արժութային ռիսկ ասելով
2. Բանկային հաշիվներում ե ավանդներում գտնվող Օօտար- հասկանալ արժութային կուրսի փոփոխությանը վտանգող հնա-
երկրյա պետությունների դրամական միավորներով ն միջազգա- րավոր կորուստները, որոնց հիմքը կազմում են դրամական պար-
յին դրամական միավորներով արտահայտված միջոցները ն տավորությունների ռեալ արժեքների փոփոխությունները:
վճարման վճարային փաստաթղթերը: Հանրապետության առնտրային բանկերի գործունեությունը
Օրենքը անհասկանալիորեն շրջանցում է արժութային կուրս ուսումնասիրելով` դժվար չէ նկատել, որ արժութային ռիսկերը
հասկացությունը, առանց որի գործնականում անհնար է արժույ- այսօր առաջին հերթին պայմանավորված են բանկային գործա-
թի ն արտարժույթի համեմատական փոխանակությունը: Բան- ռույթների ինտերնացիոնալացման ն ապազգային բանկային
կային իրավական գրականության մեջ արժութային կուրս հաս- միությունների ստեղծման հետ՛, որոնք, իրենց հերթին, օբյեկտիվ
կացությունը այսօր էլ տեղիք է տալիս բանավեճերի: անհրաժեշտություն են ստեղծում վերանայելու ն ժամանակի
Արժութային կուրսը երկու ն ավելի երկրների արժույթների ոգուն համապատասխան մշակելու ազգային արժութի առանձ-
կապվածության դրսնորում լինելուց բացի, կարծում եմ, որնէ նահատկություններն արտացոլող իրավական ակտեր:
երկրի, նրա կազմակերպությունների ն քաղաքացիների արժու-
թային փոխհարաբերություններն են այլ երկրի քաղաքացիների ն Տե'ս ՕՇ4Հա1Ո1838 5 Ճ161886185 1581, ոՅ1ՏՅԾԱ-ՃւԾաՅ1:156, 28. :Թի.
կազմակերպությունների հետ: Արժութային կուրսը որոշվում է ՀԱԱ լ ԱԿԱՅՆ ԱԱաաաան Աւ ԱԱԱՑՆՅՏ ԱԱԱՏԵՈ ՈԱ -Ր
արժութային շուկայում եղած առաջարկի ն պահանջարկի հիման 19688.), Աճձծձ61ձոճ, 1969, էջ 47.
վրա, սակայն այն կարող է հաստատագրվել պետության կողմից 2 Տես Ճաթծ(14 «ճճյմւՑած4ՅԱոծ81 «ածծճճաքնծ ճծծձ1, մճ.

"11618668106 ձճծ187, 1., 991, էջ 74.

219 220

Օրենքի 3-րդ հոդվածի 8-րդ կետում սպառիչ թվարկված են Տ2. Արժութային վերահսկողության իրավական

արժութային գործառնությունները: Արժութային են այն գործառ- կարգավորումը
նություններն են, որոնք կապված են`

ա) արժութային արժեքների սեփականության իրավունքի ն «Արժույթ» հասկացության անբաժան մասն է կազմում արժու-
գույքային այլ իրավունքների փոխանցման, որպես վճարման մի- թային կարգավորումը, որը պատշաճ ուշադրության չի արժա-
ջոց արտարժույթով վճարային փաստաթղթերի օգտագործման նացել գործող օրենքում, այն դեպքում, երբ օրենքը կրում է «Ար-
հետ, ժութային կարգավորում ն արժութային վերահսկողություն» վեր-

բ) որպես վճարման միջոց` արտարժույթի, ինչպես նան ար- տառությունը: Մեր կարծիքով արժութային կարգավորումը պե-
տաքին տնտեսական գործունեություն իրականացնելիս Հայաս- տական մարմինների գործունեությունն է` ուղղված արժութային
տանի Հանրապետության արժույթի օգտագործման հետ, գործառնությունների կանոնակարգմանը:

գ) արժութային արժեքների` օտարերկրյա պետություններից Հանրապետության արժութային հարաբերությունների կար-
ՀՀ-ի տարածք փոխադրման, ներմուծման ն առաքման, ՀՀ տա- գավորումն իրականացվում է երկու եղանակով՝ նորմատիվ ն ան-
րածքից դրանց փոխադրման, արտահանման ն առաքման հետ: հատական: Նորմատիվ իրավական կարգավորում իրականաց-

վում է իրավական նորմերի միջոցով: Դրանք կարգավորում են
արժույթի հետ կապված հասարակական հարաբերությունները:
Անհատական կարգավորումը իրավական նորմերի կիրառումն է
կոնկրետ հանգամանքների նկատմամբ, որոնք առաջացնում են
կոնկրետ արժութային հարաբերությունների ծագում, փոփոխում
ն դադարեցում -:

«Արժութային կարգավորման ն արժութային վերահսկողու-
թյան մասին» օրենքով կարգավորված են արժութային հարաբե-
րությունները: Ըստ այս օրենքի, արժութային իրավահարաբերու-
թյան սուբյեկտներն են` իրավաբանական անձը, իրավաբանա-
կան անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկությունները ն կազ-
մակերպությունները, քաղաքացիները: Օրենքը հիշյալ սուբյեկտ-
ներին բաժանում է ռեզիդենտների ն ոչ ռեզիդենտների:

Ռեզիդենտներ են համարվում՝

ա) ֆիզիկական անձինք (բացառությամբ անհատ ձեռնարկա-
տերերի), որոնք հունվարի 1-ից մինչն դեկտեմբերի 31-ը ներառ-
յա։'։ տասներկոււտպկյա ցանկացած ժամանակահատվածում

1 Տե'ս մանրամասն Ս. Մուրադյան, Ֆինանսական իրավունք (ուսումնական ձեռ-
նարկ), Ե, 2003, էջ 277: Շ6151ո1838 16ձ83, 6-, 138 6888, 1, Օծ1ծ:888,
Բօձ. Ճճն, 1996, էջ 456.

221 222

գտնվել են ՀՀ-ում 183 օր ն ավելի կամ որոնց կենսական շահերի խադրել, առաքել ն ներմուծել՝ պահպանելով ՀՀ մաքսային

կենտրոնը գտնվում է ՀՀ-ում, ինչպես նան՝ ՀՀ պետական ու տե- օրենսդրությունը:
ղական ինքնակառավարման մարմիններում աշխատող, ն ժամա- Ռեզիդենտներին պատկանող արտարժույթի ն դրանով արտա-
նակավորապես ՀՀ տարածքից դուրս գտնվող ֆիզիկական ան- հայտված արժեթղթերը Հ փոխադրելու, առաքելու ն ներմուծե-
ձինք, լու կարգը սահմանում է ՀՀ Կենտրոնական բանկը, իսկ ռեզի-
բ) 41 պետական գրանցում ստացած, հաշվառված կազմա- դենտներին պատկանող թանկարժեք մետաղները, բնական թան-
կերպությունները ն անհատ ձեռնարկատերը, կարժեք քարերը, գեղարվեստական ն պատմական արժեք ներ-
Գ) օտարերկրյա պետություններում ՀՀ-ի դեսպանությունները, կայացնող արվեստի գործերն ու իրերը 31 փոխադրելու, առա-
հյուպատոսական հիմնարկները, զորքերը, քելու ն ներմուծելու կարգը` Հ1 կառավարությունը:
դ) միջազգային կազմակերպություններում ՀՀ-ի մշտական Ռեզիդենտներն իրավունք ունեն ՀՀ ներքին արժութային շու-
ներկայացուցիչները: կայում արտարժույթ վաճառել օրենքով սահմանված կարգով:
Ոչ ռեզիդենտներ են. Ֆիզիկական անձ հանդիսացող ռեզիդենտներն իրավունք ունեն
ա) ռեզիդենտ չհամարվող ֆիզիկական անձինք, այդ թվում (պահպանելով ՀՀ մաքսային օրենսդրությունը) հանրապետու-
օտարերկրյա պետության պետական ծառայության մեջ գտնվող թյունից փոխադրել, առաքել, արտահանել նախկինում հանրա-
ՀՀ-ում ժամանակավորապես աշխատող ֆիզիկական անձինք, պետություն ներմուծված, փոխադրված կամ առաքված արժու-
բ) օտարերկրյա պետություններում գործող կազմակերպու- թային արժեքներ` դրանց ներմուծումը, փոխադրումը ն առաքու-
թյունները, որոնք ստեղծված են օտարերկրյա պետությունների մը հաստատող հայտարարագրերում կամ այլ փաստաթղթերում
օրենսդրությանը համապատասխան ն գտնվում են ՀՀ սահման- նշված կարգով: Ոչ ռեզիդենտներն իրավունք ունեն լիազոր բան-
ներից դուրս, սրանց մասնաճյուղերն ու ներկայացուցիչները, կերում արտարժույթով ն ՀՀ արժույթով հաշիվներ ունենալ":
որոնք գտնվում են ՀՀ -ում, Լիազոր բանկերի կողմից արտարժույթով ն ՀՀ արժույթով հա-
Գ) Հ1 տարածքում գտնվող օտարերկրյա պետությունների շիվներ բացելու ն վարելու կարգը սահմանում է ՀՀ Կենտրոնա-
դեսպանությունները, հյուպատոսական հիմնարկները ն միջազ- կան բանկը: Ոչ ռեզիդենտներն իրավունք ունեն առանց սահմա-
գային կազմակերպությունները, զորքերը ն այլ աշխատակիցներ, նափակումների 3ՀՀ փոխադրել, առաքել ն ներմուծել արժութային
նրանց ընտանիքների անդամները, արժեքներ` պահպանելով ՀՀ մաքսային օրենսդրությունը: Ոչ ռե-
դ) ոչ ռեզիդենտների մասնաճյուղերն ու ներկայացուցչու- զիդենտներն իրավունք ունեն ՀՀ Կենտրոնական բանկի կողմից
թյունները, որ գտնվում են ՀՀ-ում": սահմանված կարգով ՀՀ արժույթով արտարժույթ գնել կամ վա-
Կապիտալ շարժման հետ կապված` արժութային գործառնու- ճառել: Ոչ ռեզիդենտները նան իրավունք ունեն (պահպանելով
թյունները ռեզիդենտների կողմից իրականացվում են ՀՀ Կենտ- ՀՀ մաքսային օրենսդրությունը) հանրապետությունից փոխադ-
րոնական բանկի սահմանած կարգով: Ռեզիդենտներն իրավունք րել, առաքել ն արտահանել արժութային արժեքներ, եթե դրանք
ունեն առանց սահմանափակումների արժութային արժեքներ փո- ավելի վաղ փոխադրվել, առաքվել ն ներմուծվել են ՀՀ կամ

Տե'ս մանրամասն Ճմծձ138ձ Օ.1., ճծմճծ1384 Ճ.Ճ., 1 ծԾճճծ66ծ6188166ծ
Ւ Տե'ս ՀՀ օրենքը «Արժութային կարգավորման ն արժութային վերահսկողության մա- 11868566 164օՇ8ձ1618 318 Ծ1ՃՈՇծոճ11 ՇԾծձԼումՅ1 ծնլ66 ("ճճ18ծ ծ
սին», հոդ. 3-րդ, ենթակետ 5-րդ ն 6-րդ: Ճծ4866՛՛) , 1998, Վ 1, էջ 28.

223 224

հանրապետությունում ձեռք են բերվել ՀՀ օրենսդրությանը հա- կան մարմին ն որպես քաղաքացիական շրջանառության մասնա-

մապատասխան: կից` իրավաբանական անձի կարգավիճակով: Որպես վերահսկո-
Հայաստանի Հանրապետությունում արժութային կարգավոր- ղություն իրականացնող պետական մարմին, իրեն վերապահված
ման ն վերահսկողության բացառիկ լիազորություններ ունի լիազորությունների շրջանակներում հաշվարկային իխախտում-
Կենտրոնական բանկը, որը «ՀՀ Կենտրոնական բանկի մասին» ներ հայտնաբերելիս միակողմանիորեն կարող է փոփոխություն-
օրենքի 48-րդ հոդվածով սահմանված կարգով հանդիսանում է ներ մտցնել կազմակերպությունների հաշվարկային փոխհարա-
ՀՀ արժութային գործակալը ն լիազորված է իրականացնելու ար- բերություններում, բանկային համակարգի այս կամ այն մարմնի
ժութային քաղաքականությունը: Արժութային կարգավորման միջոցով կասեցնել կամ դադարեցնել հաշվարկների իրականա-
ոլորտում Կենտրոնական բանկը իրականացնում է արժութային ցումը-:
գործառնությունների, արժույթի նկատմամբ հայկական դրամի Արժութային գործառնությունների իրավական կարգավորման
փոխարժեքի որոշման, արտարժույթի առք ու վաճառքի գործառ- անբաժանելի մասն է կազմում արժութային վերահսկողությունը:
նությունների լիցենզավորման կարգը: «Կենտրոնական բանկի Արժութային վերահսկողության իրավական կարգավորումը
մասին» օրենքի 49-րդ հոդվածում տրված են նրա լիազորու- սահմանված է ինչպես «Արժութային կարգավորման ն արժութա-
թյունները արժութային կարգավորման գործընթացում: Կենտրո- յին վերահսկողության մասին», «ՀՀ Կենտրոնական բանկի մա-
նական բանկը սահմանում է արժութային գործառնությունների ին» օրենքներով, այնպես էլ ՀՀ գործող վարչական, քրեական,
իրականացման կարգը ն պայմանները, ընդունում է արժութային մաքսային ն քաղաքացիական օրենսդրությամբ: Արժութային վե-
գործառությունները կարգավորող որոշումնե ն կանոններ, րահսկողության նպատակն է ապահովել արժութային օրենսդրու-
հսկողություն է իրականացնում ն կարգավորում է արժութային թյան պահպանումը արժութային արժեքներով գործառնություն-
գործառնություններ կատարող դիլերների, ներառյալ բանկերի ներ իրականացնելիս:
գործունեությունը, սահմանում է արժույթների, դիլերների, բան- Արժութային վերահսկողության հիմնական ուղղություններն
կերի արժութային տնօրինման նորմատիվները, ճշգրտում հա- են` ա) գործող օրենսդրությանը արժութային գործառնություննե-
յկական դրամի փոխարժեքի որոշման մեթոդները: րի համապատասխանության ն դրանց համար անհրաժեշտ ար-
Կենտրոնական բանկի մասին օրենքի 48 ն 49-րդ հոդվածները տոնագրերի (լիցենզիաների) առկայության ստուգումը, բ) պե-
սահմանում են նրա, որպես 3Հ արժութային գործակալի ն արտ- տության հանդեպ ռեզիդենտների պարտականությունների, նան
արժութային կարգավորողի վերահսկողական լիազորություն- ՀՀ ներքին արժութային շուկայում արտարժույթի, թանկարժեք
ները: Իրավական այս ակտում ուղղակի ասված է, որ Կենտրոնա- մետաղների, բնական թանկարժեք քարերի, գեղարվեստական ն
կան բանկը իրավունք ունի հսկել ն կարգավորել արժութային պատմական արժեք ներկայացնող արվեստի գործերի ու իրերի
գործառնություններ իրականացնող դիլերների, ներառյալ բան- վաճառքի գծով պարտավորությունների կատարման ստուգումը,
կերի գործունեությունը: Իրավական այս նորմը ունի կտրական Գ) արտարժույթով վճարումների օրինականության ստուգումը, դ)
բնույթ: Հետնաբար, ՀՀ Կենտրոնական բանկը դրամաշրջանա- արտարժութային գործառնությունների ն ՀՀ արժույթով (դրամով)
ռության գործընթացում իրականացնելով օրենքով իրեն վերա-
պահված հսկողության լիազորությունները այս հարաբերությու- Տե'ս մանրամասն 145615618 Ճ.1., Ճ1151ոն Հածթծ1181 ծձճ66561881650 ծ
նում հանդես է գալիս երկակի կարգավիճակով` որպես պետա- ձմձմեծ1181 631665666 ձ 18465618 ՇՇ1ԼձոՆՅ181 ՅԾՇՇծոձ (՝"ճձ185ծ Տ

Ճ6486ծծ՛՛) , 1998, Վ 12, էջ 37.

225 226

արտահայտված արժեթղթերով ոչ ռեզիդենտների հաշվառման ն գ) ռեզիդենտների ն ոչ ռեզիդենտների կողմից իրականացվող

հաշվետվության լրիվության ստուգումը-: արժութային գործառնությունների հաշվառման, հաշվետվության

«ՀՀ արժութային կարգավորման ն արժութային վերահսկողու- ն փաստաթղթերի լրացման կարգի ու ձների նկատմամբ":
թյան մասին» օրենքի 9-րդ հոդվածում վերահսկողության մար- Արժութային հարաբերությունները հանրապետության բան-
միններ են ճանաչված Կենտրոնական բանկը, 3ՀՀ կառավարու- կային գործունեության մի մասն են, որոնք դրսնորվում են դրա-
թյունը ե պետական ֆինանսների կառավարման լիազոր մարմի- մական հարաբերությունների տեսքով, ձնավորվում են ինչպես
նը: Արժութային վերահսկողություն են իրականացնում նան գոր- ներպետական, այնպես էլ պետության միջազգային բանկային
ծակալները, որոնց լիազորությունները սահմանվում են արժու- գործունեության ոլորտում:
թային վերահսկողության մարմինների կողմից: Արժութային վե- Արժութային բոլոր հարաբերություններին ներհատուկ է բան-
րահսկողության գործակալներ են ՀՀ Կենտրոնական բանկի կող- կային իրավական կարգավորումը, որի հետնանքով դրամական
մից լիազորված բանկային մարմինները, որոնք իրենց գործու- հարաբերությունների այս խումբը վեր է ածվում բանկային հա-
նեության համար հաշվետու ն պատասխանատու են Կենտրո- րաբերությունների:
նական բանկին: Արժութային վերահսկողության գործակալները Որպես իրավական հարաբերությունների տարատեսակ ար-
օրենքով սահմանված կարգով Կենտրոնական բանկին, կառա- ժութային իրավահարաբերությունները, նրանց հասցեագրումնե-
վարությանը ն պետական ֆինանսական կառավարման մարմին- րը ապահովում են պետական հարկադրանքի ուժով: Արժութային
ներին պարբերաբար հաշվետվություններ են ներկայացնում իրավահարաբերությունները կարգավորող ցանկացած իրավա-
իրենց կողմից իրականացված գործառնությունների, այդ թվում՝ կան ակտի խախտումը, ելնելով հասարակական վտանգավորու-
արտարժույթի տնօրինման չափի գծով: Արժութային վերահսկո- թյան աստիճանից, կարող է առաջ բերել կարգապահական, նյու-
ղության մարմինները իրենց վերապահված լիազորությունների թական, վարչական, ինչպես նան քրեական հարկադրանքի ներ-
շրջանակներում ընդունում են իրավական ակտեր, որոնց կատա- գործության միջոցներ:
րումը պարտադիր է արժութային իրավահարաբերությունների Այսօր արժութային օրենսդրության խախտումների պատաս-
սուբյեկտների համար: խանատվությունը սահմանված է ինչպես 2004թ. նոյեմբերի 24-ի

Արժութային հարաբերությունները կարգավորող իրավական «Արժութային կարգավորման ն արժութային վերահսկողության
ակտերի պահանջները ընդհանրացնելիս դժվար չէ նկատել, որ մասին» այնպես էլ «ՀՀ Կենտրոնական բանկի մասին» 1996թ.
արժութային վերահսկողությունը իրականացվում է. հունիսի 30-ին ընդունված օրենքներով:

ա) հանրապետությունում ռեզիդենտների ն ոչ ռեզիդենտների Այս իրավական ակտերում սահմանված են արժութային այն
կողմից կատարվող արժութային գործառնությունների, ՀՀ օրենս- գործառնությունները, որոնց իրականացման համար արժութային
դրությանը այդ գործառնությունների համապատասխանության. վերահսկողության մարմինները իրավունք ունեն կիրառելու նյու-

բ) ՀՀ-ում ռեզիդենտների ն ոչ ռեզիդենտների արժութային թական, վարչական պատասխանատվության միջոցներ կամ
գործառնությունների օրինականության. համապատասխան հայցերի միջոցով պահանջել վեճերի դատա-

կան լուծում: Այսպես, «Արժութային կարգավորման ն արժութա-

1 Տե'ս մանրամասն Ճ5463818638 5883 ՔՅԱԵՏՇՐՅՅ6 ծեծ (48448118
ՀՀոԵԱ), 158 ծճճ. 1816. Ճ.Ճ. ծ58617418, ծ11 2, է., ՝"ԵՏՏճԵԱ", 2002, 1 Տե'ս մանրամասն Ճ5463818638 5883 ՔՅԱԵՏՇՐՅՅ6 ծեծ (48448118
էջ 388-389. :ձոծմ), ծ11 2, նշ. աշխ. էջ 389:

227 228

յին վերահսկողության մասին» օրենքի 10-րդ հոդվածում սահ- հիսնապատիկի չափով: Երկրորդ անգամ խախտելու դեպքում

մանված են արժութային գործառնությունների խախտման կասեցնում է այդ անձանց գործունեության լիցենզիան կամ
օբյեկտները, որոնց համար սահմանված է պատասխանատվու- նշանակում է տուգանք խախտման գումարի չափով: Գումարի
թյուն: Արժութային գործառնությունների խախտումների գործնա- բացակայության դեպքում նշանակում է տուգանք նվազագույն
կան ուսումնասիրության հիման վրա, կարծում ենք, պայմա- աշխատավարձի հարյուրապատիկի չափով: Արժութային հարա-
նականորեն կարելի է արժութային իրավախախտումները դասա- բերությունները կարգավորող օրենքների ն այլ իրավական ակ-
կարգել ըստ օբյեկտների: Արժութային իրավահարաբերության տերի պահանջները երեք ն ավելի անգամ խախտելու համար
օբյեկտներ են` Կենտրոնական բանկը նշանակում է տուգանք նվազագույն աշ-

ա)11 տարածքում ոչ ռեզիդենտների կողմից 33Հ արժույթ ձեռք խատավարձի հինգհարյուրապատիկի չափով կամ ուժը կորցրած
բերելու ն օգտագործելու կարգը խախտելը, է ճանաչում գործունեության լիցենզիան:

բ) ռեզիդենտների ն ոչ ռեզիդենտների կողմից ՀՀ արժույթով Ինչ վերաբերում է արժութային վերահսկողություն իրակա-
ու դրամով արտահայտված արժեթղթերը արտահանման փո- նացնող պետական ֆինանսների լիազոր մարմնին, ապա վերը
խադրելը ն առաքման կարգը խախտելը, հիշատակված խախտումների դեպքում որպես պատասխա-

Գգ) ռեզիդենտների ն ոչ ռեզիդենտների կողմից ՀՀ ներքին շու- նատվություն կիրառող սուբյեկտ հանդես է գալիս այդ մարմինը:
կայում արտարժույթ գնելու ն վաճառելու կարգը խախտելը, Օրենսդրությունը կարգավորում է նան ռեզիդենտ ն ոչ ռեզի-

դ) 41 արտարժույթի առուծախի կարգը խախտելը, դենտ անձանց պատասխանատվության կանչելու կարգը, որոնք

ե) ռեզիդենտներ հանդիսացող ձեռնարկությունների, կազ- դուրս են ՀՀ Կենտրոնական բանկի ն պետական ֆինանսների
մակերպությունների կողմից ստացվող օտարերկրյա արժույթը լիազոր մարմնի իրավասությունից: Օրենքի 10-րդ հոդվածի 5-րդ
ՀՀ տարածքում գտնվող լիազոր բանկերում ունեցած նրանց կետում նշված է, որ ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ անձանց կողմից
հաշիվներում չհաշվեգրելը, հիշյալ իրավական ակտերի պահանջների խախտման համար

զ) ռեզիդենտների Օտարերկրյա բանկերում արտարժույթով կառավարության լիազոր մարմինը կիրառում է Վարչական իրա-
հաշիվներ ունենալու` ՀՀ Կենտրոնական բանկի սահմանած վախախտների վերաբերյալ ՀՀ օրենսգրքով սահմանված պա-
կարգը խախտելը, տասխանատվության միջոցները:

է) ռեզիդենտների կողմից կապիտալի շարժման հետ կապված
արժութային գործառնությունները խախտելը:

Արժութային կարգավորման օրենսդրությունը լիազոր բանկե-
րի ն ռեզիդենտների թույլ տված խախտումների համար սահմա-
նում է հետնյալ պատժամիջոցները: Մասնագիտացած անձանց
կողմից արժութային հարաբերությունները կարգավորող օրենք-
ների ու դրանց հիման վրա ընդունված իրավական ակտերի պա-
հանջները առաջին անգամ խախտելու դեպքում Կենտրոնական
բանկը տալիս է նախազգուշացում խախտումը վերացնելու հա-
մար, կամ նշանակում է տուգանք նվազագույն աշխատավարձի

229 230

գացած երկրներում: Գույքի վարձակալության, ապա հետագայում

ԳԼՈՒԽ |2 0ծ-ծ-. ֆինանսական լիզինգի ծագման ու զարգացման պատմության հետ
ծանոթանում ենք «Եվրոպական ն ոց» ում, որտե

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԱՅԼ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԻ այն մանր ինո ամար

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ պատճառները ն ընդգծված, որ 2000 տարի մ.թ.ա. շումերները գյու-

ատնտեսական արտադրության կազմակերպման համա այ-

81. Ֆինանսական լիզինգի հասկացությունը, որեն ա տառործել են Ա նտե կան րարության իջոց.

դրա քաղաքացիական ն ֆինանսա-իրավական ների` գործիքների, հողի, ջրային ռեսուրսների, արոտավայրերի

կարգավորումը ձեռք բերման վարձակալության պայմանագիրը:

Լիզինգը, որպես իրավական կատեգորիա կիրառման դրույթներ

Հայաստանի Հանրապետությունում շուկայական տնտեսության է պարունակում Համուրապի օրենքներում, որոնք արտացոլում են

ու սեփականության տարբեր ձների արմատավորումը, տնտեսվար- հասարակության տնտեսական կապերը մ.թ.ա. 1775-1750 թվական-

ման պայմանների արմատական փոփոխությունները, նան 33 փոր- ներին սահմանելով վարձակալության բոլոր հնարավոր տեսակնե-

ձերը` ինտեգրվելու համաշխարհային տնտեսությանը անհրաժեշ- րը, վարձավճարի չափերը, նան գրավի միջոցով վարձակալության
տություն են առաջացնում վերանայել ընդլայնված վերարտադրու- պայմանագրի կնքման կարգը:

թյան ընդհանուր հայեցակարգը ն ՀՀ տնտեսությունում ներդնել Հռոմեական իրավունքը, անդրադառնալով գույքի վարձակալու-

տնտեսավարման ոչ ավանդական մեթոդներ: թյան ինստիտուտին, որպես սկզբունք արձանագրում է վարձակա-

Տնտեսագիտական ն իրավաբանական գրականության մեջ բազ- լությունը առանց սեփականության իրավունքի: Ժամանակին Արիս-

միցս նշվել է, որ դրությունից ելք գտնելու տարբերակներից մեկը տոտելը, ելնելով այս սկզբունքի էությունից, գրում է, որ հարստու-

տնտեսավարող սուբյեկտների հիմնական միջոցների նորացման ու թյունը ոչ թե գույքի տիրապետումն է սեփականության իրավունքով,

բարեփոխման, առաջավոր տեխնոլոգիաների արմատավորման
նպատակով ներդրումների ներգրավումն է: Նման ներդրումների

այլ նրա օգտագործումը":
Հետագայում` հասարակության զարգացման տնտեսական ն

շարքում յուրահատուկ տեղ է գրավում ֆինանսական վարձակալու- պետական կացութաձներին համապատասխան` էական փոփոխու-
թյունը, որը մեր հանրապետությունում կյանքի է կոչվում առնտրա- թյունների ենթարկվեցին գույքի վարձակալության պայմանագրա-
յին բանկերի գործունեության շնորհիվ: Լիզինգային հարաբերու- յին հարաբերությունները, երնան եկան ոչ միայն ներպետական,
թյունները ծագում են ֆինանսական վարձակալության պայմանա- այլն միջազգային իրավական ձներ, որոնց կիրառումը այսօր ահ-
գրի հիման վրա, որը համարվում է երկարատն օգտագործման ռելի չափերի է հասել` հատկապես կապված բանկային գործու-
գույքը ժամանակավոր տիրապետման ու օգտագործման հանձնե- նեության կազմակերպման գործույթների հետ:

լու եղանակ ն որը կարելի է դասել ժամանակակից բանկային գոր- Լիզինգը, որ բավականին լայն տարածում է գտել զարգացած

ծառնությունների թվին: շուկայական տնտեսության երկրներում, 3Հ համար որակապես նոր

Լիզինգը նորություն չէ հասարակական արտադրության կազմա- տնտեսաիրավական հասկացություն է: «Լիզինգ» բառը անգլերեն
կերպման գործընթացում: Մարդկության պատմության վաղ անցյա-
լում այն լայնորեն կիրառվել է Արնելքի ն Անտիկ աշխարհի զար-

1 Տե'ս մանրամասն 1.Ճ. 25442856ծ, նշ. աշխ. էջ 420-427:

231 232

ծագում ունի: Հասկացության հիմքում ընկած է անգլերեն «Ծ րի ներդրման, առանց վարկեր հայթայթելու ն հետագայում դրանք

|ԲՅՏ6» բառը, որը նշանակում է «վարձակալել», կամ «վարձակա- վերադարձնելու հետ կապված ֆինանսական լարվածության հնա-
լության հանձնել»": րավորություն ստանալ ավելացնել, նորացնել իրենց արտադրա-
Լիզինգը ֆինանսավարկային, ապրանքադրամական հարաբե- կան հզորությունները: Լիզինգը էական խթան է նան ՀՀ-ում փոքր ն
րությունների համալիր է, ձեռնարկատիրական գործունեության միջին բիզնեսի զարգացման համար, քանի որ ֆինանսական զգալի
տեսակ, արտադրական գործունեության ֆինանսավորման եղա- միջոցների չտիրապետող անձինք լիզինգի միջոցով կարող են ձեռք
նակ, ներդրումների իրականացման պայմանագրային ձն, որն ունի բերել սարքավորումներ նե առնտրական գործունեության իրակա-
բարդ կառուցվածք: Այն միաժամանակ պարունակում է վարկային - նացման համար անհրաժեշտ այլ գույք:
ինվեստիցիոն, առետրական ն վարձակալական հարաբերություն- `այաստանի Հանրապետության նախկին քաղաքացիական
ների էական հատկանիշներ, որոնք փոխթափանցելով` կազմում են օրենսդրության մեջ չկային լիզինգային հարաբերությունները կար-
բանկային գործունեության կազմակերպաիրավական որակապես գավորող հատուկ իրավական նորմեր: Լիզինգային գործարքներ
նոր ձն, որի դեպքում տնտեսավարող մեկ սուբյեկտը (լիզինգա- կարող էին կնքվել որպես պայմանագրեր, որոնք թեն նախատես-
տուն) որոշակի վաճառողից մեկ այլ սուբյեկտի (լիզինգառուի) հա- ված չէին քաղաքացիական օրենսդրությամբ, սակայն չէին հակա-
մար ի սեփականություն ձեռք է բերում վերջինիս կողմից մատնա- սում նրան: Հայկական ԽՍՀ քաղաքացիական օրենսգրքի` գույ-
նշված սարքավորումը կամ ձեռնարկատիրական գործունեության քային վարձակալությանը վերաբերող հոդվածները, որոնք կարող
իրականացման համար անհրաժեշտ այլ գույք ն պահպանելով էին լիզինգային հարաբերությունների նկատմամբ կիրառվել համե-
սեփականության իրավունքն այդ գույքի նկատմամբ` առանձին մատությամբ, չէին ապահովում ֆինանսական վարձակալության
պայմանագրի հիման վրա այն հանձնում է լիզինգառուի ժամանա- պայմանագրի կողմերի փոխհարաբերության լիարժեք կարգավո-
կավոր տիրապետմանն ու տնտեսական նպատակներով օգտա- րումը: Թերնս դա է պատճառներից մեկը, որ լիզինգի` համաշխար-
գործմանը` նրանից պարբերաբար ստանալով պայմանագրով նա- հային բանկային պրակտիկայում լայնորեն կիրառվող ինստիտու-
խատեսված որոշակի վճարներ: Ընդ որում, պայմանագրի գինը տը, ՀՀ-ում ընդհանրապես չէր գործում:
որոշվում է այնպես, որ օգտագործման հանձնված գույքի լրիվ ար- Լիզինգային պայմանագրային հարաբերությունները ՀՀ-ում
ժեքը հետ վերադարձվի նշված պարբերական վճարումների միջո- առաջին անգամ քաղաքացիաիրավական կարգավորում ստացան
ցով: Այդ հարաբերությունների վերջնական փուլում օգտագործման 1998թ. մայիսի 5-ին ընդունված 141 քաղաքացիական օրենսգրքում:
հանձնված գույքը, որպես կանոն, դառնում է այն օգտագործող Հայաստանի Հանրապետությունը միացել էր 1998թ. նոյեմբերի
անձի սեփականությունը` նախապես որոշված գումարը վճարելու 25-ին Մոսկվայում ԱՊՀ երկրների միջե կնքված «Միջպետական
պայմանով: Ընդ որում, լիզինգառուի կողմից գույքը ձեռք բերելիս լիզինգի մասին» կոնվենցիային: Վերջինիս դրույթները լիովին հա-
հաշվի են առնվում արդեն վճարված պարբերական մուծումները: մապատասխանում են 1988թ. Օտավայում ստորագրված «Միջազ-
Ֆինանսական վարձակալության նշանակությունը մեծ է շուկա- գային ֆինանսական լիզինգի մասին» կոնվենցիային, որին ՀՀ-ն, ի
յական տնտեսության պայմաններում: Ձեռնարկատիրական գոր- տարբերություն ԱՊՀ-ի մի շարք երկրների, չի միացել:
ծունեությամբ զբաղվող անձինք կարող են առանց զգալի միջոցնե- Լիզինգային հարաբերությունները ծագում են ֆինանսական

վարձակալության պայմանագրի հիման վրա, որը դասվում է գույքը
ժամանակավոր հատուցելի օգտագործման հանձնելու` վարձակա-

1 Տե'ս ծ.Ժ. նՐվՈՔՉՌսՌ, նշ. աշխ. էջ 423:

233 234

լության պայմանագրերի թվին: Միաժամանակ ֆինանսական վար- հետնանքներ առաջացնել: Այդ իսկ պատճառով ձեռնարկատիրա-

ձակալության պայմանագիրը համարվում է գույքը ժամանակավոր կան գործունեության ոլորտում գույքային հարաբերությունները
օգտագործման հանձնելու պարտավորության ինքնուրույն տեսակ: կարգավորող պայմանագրերով, որպես կանոն, պարտավորություն-
Քաղ. օր. 677-րդ հոդվածի համաձայն «Ֆինանսական վարձա- ներ են առաջանում պայմանագրի բոլոր էական կետերի շուրջ հա-
կալության պայմանագրով` վարձատուն պարտավորվում է վարձա- մաձայնության գալու պահից: Լիզիգի պայմանագիրը կնքված է հա-
կալի նշած գույքը սեփականության իրավունքով ձեռք բերել վար- մարվում պայմանագրի էական պայմանների շուրջ կողմերի
ձակալի կողմից որոշված վաճառողից ն վճարով հանձնել վարձա- համաձայնության կայացման պահից: Որպես իրավաբանական
կալի ժամանակավոր տիրապետմանը` ձեռնարկատիրական նպա- փաստ, դա լիզինգային իրավահարաբերության ծագման հիմք է
տակներով օգտագործելու համար»: Ֆինանսական վարձակալու- հանդիսանում` կնքման պահից: Լիզինգը նպատակաուղղված ն
թյան ապայմանագիրը կարգավորվում է ՀՀ քաղաքացիական ձեռնարկատիրական պայմանագիր է: Վարձատուն ի սեփականու-
օրենսգրքի 677- 684-րդ հոդվածներով, ինչպես նան` վարձակա- թյուն ձեռք է բերում վարձակալի նշած գույքը` վերջինիս ժամանա-
լության, պարտավորությունների ն հատկապես պայմանագրերից կավոր տիրապետմանը ն օգտագործմանը հանձնելու նպատակով:
բխող պարտավորությունների մասին քաղաքացիական օրենսգրքի Ժամանակավոր օգտագործման հանձնված գույքը պետք է ծառայի
ընդհանուր դրույթներով: միայն ձեռնարկատիրական նպատակների: Պայմանագրերի այս
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում ֆինանսական վարձակալու- տեսակի առանձնահատկությունըայն է, որ վարձատուն նպատակ
թյան պայմանագրին տրված բնորոշման մեջ ամրագրվել են ֆի- ունի ֆինանսավորել վարձակալին գույք ձեռք բերելու գործում
նանսական վարձակալության պայմանագրի այնպիսի էական հատ- դրամական ներդրումներ կատարելու միջոցով, որպիսի գործըն-
կանիշներ, որոնց համաձայն լիզինգի պայմանագիրը հատուցելի թացը մեծամասամբ ունի ֆինանսաիրավական կարգավորում:
պայմանագիր է: Օրենքն ուղղակի ընդգծում է, որ վարձատուն Լիզինգի պայմանագրում վարաձատուի առնտրային ռիսկը սահ-
պարտավորվում է վճարի դիմաց վարձակալի տիրապետմանը մանափակ է: Նյութական կորստի կամ վնասի մասին խոսք չի կա-
հանձնել գույքը` օգտագործելու համար: Լիզինգի պայմանագիրը րող լինել, քանի որ վարձակալության տրված օբյեկտները մնում են
օրենքով պահանջվող ձնով ամրագրել է կողմերի իրավունքները ն վարձատուի սեփականություն, ինչն էլ նրան հնարավորություն է
պարտականությունները գույքը վարձակալին ժամանակավոր օգ- տալիս կոնտրագենտի կողմից իր պարտականությունները չկատա-
տագործման հանձնելու: Ինչ մնում է կողմերի միջն իրավունքների րելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու դեպքում ցանկացած ժամանակ
ն պարտականությունների բաշխմանը, ապա լիզինգի պայմանա- հետ պահանջել պայմանագրի առարկան:
գիրը դասվում է փոխադարձ պայմանագրերի թվին, որոնց վրա Լիզինգի պայմանագիրը տարբերվում է քաղաքացիաիրավա-
տարածվում են բանկային կանոնները: Ձեռնարկատիրական գոր- կան` գույքային վարձակալության, առուծախի, հանձնարարության,
ծունեության ոլորտում մեկ սուբյեկտի ստանձնած պարտականու- փոխառության ն վարկային պայմանագրերից, քանի որ այստեղ
թյունը` կատարել գույքային բնույթի որոշակի գործողություն, հա- հարաբերությունները մեծամասամբ կարգավորվում են բանկային
տուկ նշանակություն ունի նրա կողմից կատարված առաջարկու- իրավունքի կանոններով:
թյան հիման վրա նրա հետ հարաբերությունների մեջ մտնելու նպա- Լիզինգի պայմանագրի մեկ կողմը` բանկը, վարձակալի ժամա-
տակ ունեցող սուբյեկտների համար: Ձեռք բերված համաձայնու- նակավոր օգտագործմանն է հանձնում հատուկ այդ նպատակով
թյան խախտումը կարող է երկու կողմերի համար էլ անցանկալի ձեռք բերված, այլ ոչ թե արդեն օգտագործման մեջ եղած գույք: Այս

235 236

առանձնահատկությունը հիմք է տալիս սահամանազատել լիզինգը Այստեղից էլ վարձակալության այս տեսակի անվանումը` ֆինան-

գույքային վարձակալության պայմանագրից ն դիտել այն որպես սական. Ֆինանսական վարձակալությունը փաստորեն վարձատուի
գույքը ժամանակավոր օգտագործման հանձնելու պայմանագրերի կողմից վարձակալին ծառայություն մատուցելու իրավական եղա-
ինքնուրույն տեսակ: Լիզինգի ֆինանսաիրավական առանձնա- նակ է՛՞: Գործարքի ֆինանսական բնույթի մասին է վկայում նան այն
հատկությունների մասին ճիշտ պատկերացում կազմելու համար փաստը, որ ձեռք բերվող գույքը լիզինգատուին ըստ էության պետք
անհրաժեշտ է լիզինգային գործընթացը բաժանել առանձին փու- չէ այն ձեռք է բերվում միայն լիզինգառուին փոխանցելու նպատա-
լերի: կով:

Քաղ. օր. 677-րդ հոդվածում ամրագրված բնորոշումից երնում է, Վերլուծելով լիզինգային իրավահարաբերության սուբյեկտների
որ լիզինգը ենթադրում է Յ սուբյեկտների` վարձատուի (լիզինգա- կազմը` անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքի
տուի), վարձակալի (լիզինգառուի) ե վաճառողի մասնակցություն: վրա, որ լիզինգի առանձնահատկությունը տնտեսական առումով
Լիզինգային գործարքի կնքման առաջին փուլում ապագա լիզին- առաջացնում է լիզինգի առանձնահատկություն նան իրավական
գառուն դիմում է բանկին` ֆինանսական վարձակալության պայմա- առումով, մասնավորապես լիզինգային իրավահարաբերության
նագիր կնքելու առաջարկով` նշելով իրեն անհրաժեշտ սարքավո- սուբյեկտների սուբյեկտիվ իրավունքների ու պարտականություն-
րումը, այն վաճառող սուբյեկտին, նան ներկայացնելով համապա- ների հարցում, որտեղ հիմնականում գերիշխում է լիզինգառու բան-
տասխան առնտրային պլան: Փոխադարձ համաձայնության գալու կի կամքը: Նրանց միջն իրավունքների ու պարտականությունների
դեպքում կնքվում է լիզինգի մասին պայմանագիր, որի հիման վրա բաշխումն այնպիսին է, որ կասկած է առաջանում լիզինգի պայմա-
լիզինգառուն գնում է պայմանագրում նշված գույքը նշված վաճա- նագիրը իբրն երկկողմ գործարք դիտելու հարցումշ: Դրա մասին է
ռողից: Առետրային բանկը դառնալով ձեռք բերված գույքի սեփա- վկայում նան այն հանգամանքը, որ Քաղ. օր.-ի 677-րդ հոդվածի
կանատեր` այդ գույքը տրամադրում է լիզինգառուին` օգտագործ- համաձայն լիզինգի պայմանագրով կարող է նախատեսվել, որ վա-
ման: ճառողի ն ձեռք բերվող գույքի ընտրությունը կատարում է վարձա-

Քաղաքացիական օրենսդրության ն ֆինանսական լիզինգը տուն (լիզինգատուն): Ուրեմն, լիզինգի պայմանագրի կնքման պա-
կարգավորղ իրավանորմերի վերլուծությունից պարզ երնում է, որ հին վաճառողը կարող է ուղղակի հայտնի չլինել, կամ շատ հաճախ
լիզինգ կամ «լիզինգային գործառնություն» հասկացությունն ավելի նրա կամքը հաշվի չի առնվում:
լայն է, քան «լիզինգի պայմանագիր» հասկացությունը: Լիզինգի Լիզինգատուի դերում կարող է հանդես գալ որպես անհատ
պայմանագիրը «լիզինգ» տնտեսական կատեգորայի մի մասն է: ձեռներեց գրանցված ցանկացած ֆիզիկական անձ կամ առնտրա-
Գործնականում ֆինանսական լիզինգին վերաբերող բանկային յին կազմակերպություն, որն իր հիմնադրման փաստաթղթերի հա-
գործառնությունները հիմնականում իրականացնում են բանկերը մաձայն ունի գույքը լիզինգի կանոններով վարձակալության տալու
միանձնյա, առանց լիզինգառուի կամքը հաշվի առնելու, որը սահ- իրավունք, այսինքն` իրականացնելու լիզինգային գործունեու-
մանված է բանկային գործող օրենսդրությամբ: թյուն: ՀՀ-ում լիզինգային գործունեություն իրականացնում են մի-

Պետք է նկատել, որ բանկը վճարելով վաճառողից ձեռք բերվող

գույքի համար ն ըստ էության չմասնակցելով առուծախի պայմա- 1 Տե՛ս Գ.Ղարախանյան, Ֆինանսական վարձակալության պայմանագիր (լիզինգ)/
նագրի կատարմանը` իրականացնում է միայն իր ն լիզինգառուի «Պետություն ն իրավունք», թիվ 3(6), 1999, էջ 9-10:

ապագա վարձակալական հարաբերություների ֆինանսավորումը: 1 Տեա ՏՏոնննւՆՑ 16ձ83. Ճ 2-6 ծ31865, 148 ծ848. Ճ.Ճ.ԱԾ681188, ծ 2,

237 238

այն առնտրային բանկերը: Համաշխարհային պրակտիկայում լի- ռողին ծանուցի, որ գույքը նախատեսված է որոշակի անձի վարձա-

զինգատուի դերում հանդես են գալիս ոչ միայն բանկերը, այլ նան կալության հանձնելու համար: Լիզինգի, որպես բանկային գործա-
զուտ լիզինգային գործունեություն իրականացնելու նպատակով ռույթի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ գույքի ն նրա
ստեղծված լիզինգային ընկերությունները, ինչպես նան վարկային վաճառողի ընտրությունը կատարում է բանկը:
այլ հիմնարկներ կամ նրանց կողմից ստեղծված կազմակերպու- Լիզինգատուն պարտավոր է ապահովել վարձակալած գույքը
թյուններ, որոնք հնարավորություն են ստանում շրջանառության պայմանագրի պայմաններին, գույքի նշանակությանը համապա-
մեջ դնել իրենց դրամական միջոցները: տասխան, ու դրան վերաբերվող փաստաթղթերով հանձնել լիզին-
Գործող բանկային օրենսդրության համաձայն լիզինգառու կա- գառուին: Ընդ որում եթե այլ բան նախատեսված չէ ֆինանսական
րող է լինել ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող վարձակալության պայմանագրով, ապա պայմանագրի առարկան
ցանկացած իրավաբանական անձ կամ անհատ ձեռներեց: Ֆինան- վաճառողի կողմից հանձնվում է անմիջապես լիզինգառուին` վեր-
սական վարձակալության պայմանագրով կողմեր չեն կարող լինել ջինիս գտնվելու վայրում:
անհատ քաղաքացիները: Ինչ վերաբերում է ոչ առնտրային կազ- Քանի որ գույք վաճառողն այն ոչ թե հանձնում է գնորդին, այլ
մակերպություններին, ապա նրանք լիզինգի պայմանագրով կարող բանկին, ուստի դա հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ ֆինանսական
են հանդես գալ որպես լիզինգատու կամ լիզինգառու այնքանով, վարձակալության պայմանագիրը կարելի է համարել առուծախի
որքանով կարող են զբաղվել ձեռնարկատիրական գործունեու- պայմանագիր երրորդ անձի օգտին: Վաճառողի կողմից այդ պար-
թյամբ: տականությունը չկատարելու դեպքում գույքը պահանջելու իրա-
Քաղաքացիական օրենքսգրքի 680-րդ հոդվածի համաձայն ֆի- վունք է ձեռք բերում առնտրային բանկը:
նանսական վարձակալության պայմանագրի առարկա կարող է լի- Ֆինանասկան վարձակալության պայմանագրով բանկը ձեռք է
նել ձեռնարկատիրական գործունեության համար օգտագործվող բերում լրացուցիչ իրավունքներ ու պարտականություններ, որոնք
ցանկացած չսպառվող գույք: Այսինքն պայմանագրի առարկա կա- յուրահատուկ են բանկային օրենսդրությանը: Այսպես, բանկը իրա-
րող է լինել ինչպես շարժական, այնպես էլ անշարժ գույքը: Անշարժ վունք ունի վարձակալության վերցված գույքի որակը ն ամբողջու-
գույք են համարվում հողամասերը, ընդերքը, մեկուսի ջրային թյունը, դրա մատակարարման ժամկետները խախտելու ն վաճա-
օբյեկտները, անտառները, բազմամյա տնկիները, շենքերը, շինու- ռողի կողմից պայմանագիրը ոչ պատշաճ կատարելու դեպքում ան-
թյունները ն հողին ամրակայված այլ օբյեկտներ, որոնք անհնար է միջականորեն վաճառողին ներկայացնելու նրա ն լիզինգատուի
հողից անջատել` առանց այդ գույքին վնաս պատճառելու: միջն կնքված առուծախի պայմանագրից բխող պահանջներ:
Ֆինանսական վարձակալության իրավահարաբերության կողմե- Գույքի փոխանցումը ն ընդունումը, որպես կանոն, բանկը ձնա-
րի իրավունքներն ու պարտականությունները յուրահատուկ բնույթ կերպում է փոխանցման - ընդունման ակտով, որը հաստատում է
ունեն, ինչը հնարավորություն է տալիս դիտելու լիզինգը որպես գույքի քանակը, որակը, նրա համապատասխանությունը լիզինգի
գույքը ժամանակավոր օգտագործման հանձնելու պայմանագրերի պայմանագրով սահմանված տնտեսական ու տեխնիկական ցուցա-
հատուկ ն ինքնուրույն տեսակ: Այսպես, առնտրային բանկը պար- նիշներին: Գործնականում փոխանցման-ընդունման ակտը ստորա-
տավոր է առուծախի պայմանագրով որպես սեփականություն ձեռք Գրվում է լիզինգային գործառնությանը մասնակցող երեք սյուբեկտ-
բերել այն գույքը, որը կընտրի ն ցույց կտա լիզինգառուն: Ընդ ների` բանկի, լիզինգառուի ն վաճառողի ներկայացուցիչների կող-
որում վարձակալի համար գույք ձեռք բերելիս նա պետք է վաճա- մից: Բանկը պատասխանտվություն է կրում վարձակալության

239 240

հանձնված գույքի օգտագործմանը լրիվ կամ մասնակի խոչընդո- Լիզինգառուն պարտավոր է բանկի կողմից սահմանված ժամ-

տող թերությունների համար, եթե նույնիսկ չի իմացել այդ թերու- կետում մուծել լիզինգային վարձավճարները: Նա կարող է պա-
թյունների մասին: Ընդունման ժամանակ բանկը հայտնաբերված հանջել նվազեցնել վարձավճարը, եթե հանգամանքների բերումով
թերությունները գրանցում է ակտի մեջ: Նման դեպքում լիզինգա- ֆինանսական վարձակալության տրված գույքի օգտագործման
ռուն պարտավոր է վաճառողից պահանջել անհատույց վերացնել պայմանները կամ գույքի վիճակը վատթարացել են: Եթե այլ բան
գույքի թերությունները` նշանակելով կատարման ժամկետ: Այդպի- նախատեսված չէ պայմանագրով, լիզինգառուի կողմից վարձը
սի իրավունքը առնտրային բանկերին վերապահված է բանկային վճարելու ժամկետների էական խախտման դեպքում բանկը իրա-
օրենսդրությամբ: Չվերացվող թերությունների, նան այնպիսի թե- վունք ունի նրանից պահանջել վաղաժամկետ մուծել վարձավճա-
րությունների հայտնաբերման դեպքում, որոնք չեն կարող վերաց- րը, հակառակ դեպքում կարող է միակողմանիորեն դադարեցնել
վել առանց սիստեմատիկ ծախսերի կամ ժամանակի կորստի, բան- պայմանագիրը:

կը իրավունք ունի պահանջել վաճառողից` փոխարինելու անորակ Առնետրային բանկը, ղեկավարվելով քաղաքացիական օրենս-
ապրանքը: Գործող բանկային կանոններով նման պահանջ ներկա- գրքի 677-րդ հոդվածի 3-րդ կետի պահանջներով, կարող է թույլա-
յացնելու իրավունք ունի նան լիզինգառուն: կայտնաբերված թերու- տրել լիզինգառուին` վճարել գույքի լրիվ արժեքը ն սեփականաց-

նել այն: Այս մասին կարող է համաձայնություն կայացվել ինչպես
պայմանագիրը կնքելիս, այնպես էլ կողմերի միջն հետագայում կա-
յացած լրացուցիչ համաձայնությամբ: Ընդ որում կողմերը կարող
են պայմանավորվել նախապես վճարված վարձավճարների ամ-

թյունների պատճառով վաճառողի կողմից փոխանցվող գույքն ըն-
դունելուց հրաժարվելու դեպքում լիզինգառուն պարտավոր է գրա-
վոր ձնով այդ մասին տեղյակ պահել լիզիգատուին: Սույն գործո-
ղությունը հնարավորություն է տալիս լիզինգատուին միակողմա-

նիորեն դադարեցնելու կամ լուծելու առուծախի պայմանագիրը, բողջ գումարը գնի մեջ հաշվարկելու մասին:

որը վկայում է բանկային օրենսդրության առանձնահատկության Ֆինանսական վարձակալության բանկային գործելակերպի

մասին: առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ պայմանագրի գործո-
Գործնականում առնտրային բանկերը Կենտրոնական բանկի ղության ընթացքում բանկը, հանդիսանալով վարձակալության

տրված գույքի սեփականատեր, չի կրում այդ գույքի պատահական
կորստի կամ պատահական վնասվածքի ռիսկը: Այս հանգամանքը
ավելի է բարձրացնում բանկի կատարած ներդրումների ապահով-
վածությունը: Դա կարնոր հանգամանք է, որով ֆինանասկան վար-

պահանջով պարտավոր են լիզինգառուին տեղյակ պահել վարձա-
կալության հանձնվող գույքի նկատմամբ երրորդ անձանց բոլոր
իրավունքների մասին (գրավի իրավունք, օգտագործման իրա-
վունք, սերվիտուտ ն այլն): Բանկի կողմից այդ պարտականու- ձակալությունը տարբերվում է սովորական վարձակալությունից,
թյունը չկատարելը իրավունք է տալիս լիզինգառուին պահանջել երբ վարձակալաված գույքի պատահական ոչնչացման կամ պա-

նվազեցնելու վարձավճարը, որպիսի կարգը սահմանված է քաղա- տահական վնասվածքի ռիսկը մնում է վարձատուի վրա:
քացիայան օրեոսդրությանբ: Օրենքը ֆինանսական լիզինգի առարկայի պարտադիր ապահո-
Լիզինգառուն պարտավոր է վարձակալած գույքն օգտագործել վագրման պահանջ չի ներկայացնում: Պայմանագրի առարկայի
գույքի նշանակությանը համապատասխան: Լիզինգառուն պարտա- ապահովագրման հարցը լուծում են կողմերը: Քանի որ լիզինգի
վոր է գույքը պահպանել պատշաճ վիճակում, իր հաշվին կատարել պայամանգրով լիզինգատուն, որպես կանոն, կատարում է խոշոր
ընթացիկ վերանորոգումը ն կրել գույքը պահպանելու ծախսերը: դրամական ներդրումներ պայմանագրի առարկան ձեռք բերելու,
այն շահագործման մեջ դնելու կապակցությամբ, ն դա, բնականա-

241 242

բար, կապված է լինում առնտրային զգալի ռիսկի հետ, ուստի ֆի- տուն իրավունք ունի նշանակել լիզինգառուի ֆինանսական դրու-

նանսական վարձակալության պայմանագրի մեջ մտցվում են մի թյան անկախ աուդիտորական ստուգումներ, ինչպես նան առանց
շարք կետեր, որոնք ստեղծում են լրացուցիչ երաշխիքներ լիզին- ձայնի իրավունքի մասնակցել լիզինգառուի կառավարման մար-
գատուի համար: Մասնավորապես լիզինգատուն հնարավորություն մինների ու հիմանդիրների ընդհանուր ժողովներում, արտահայտել
է ստանամում վերահսկել պայամանգրի առարկայի վիճակը, նրա իր պահանջներն ու առարկությունները ՛:
օգտագործման իրավունքը: Առանց լիզինգատուի գրավոր համա- Ֆինանսական վարձակալության պայմանագրով բանկային պա-
ձայնության լիզինգառուն իրավունք չունի պայմանագրի առարկան տասխանատվությունը ունի որոշակի առանձնահատկություն:
տեղափոխել պայմանագրով նախատեսված վայրից: Ուսումնասիրությունները պարզում են, որ լիզինգի պայմանա-
Ինչպես ցույց է տալիս առնտրային բանկերի գործնական առօր- Գիրը իր բնույթով ձեռնարկատիրական պայմանագիր է: Նրա կող-
յան, այդ բանկերը իրավունք ունեն ստուգումներ անցկացնել` մերը ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող սուբ-
պարզելու համար` արդյո՞ք լիզինգառուն պատշաճորեն է կատա- յեկտներ են, որոնց նկատմամբ կիրառվում է «առանց մեղքի» պա-
րում պայմանագրի պայմանները, թե ոչ: Ստուգման նպատակը ն տասխանատվության կանոնները: Այլ խոսքով ձեռնարկատիրական
կարգը սահմանվում են բանկային կանոններով: Լիզինգառուն գործունեություն իրականացնելիս պարտավորությունը չկատարած
պարտավոր է ապահովել լիզինգատուի կողմից գործուղված հսկիչ- անձը պատասխանատվություն է կրում, եթե չապացուցի, որ պար-
ների անարգել ու անխոչընդոտ հնարավորությունը` ծանոթանալու տականություն կատարելը անհնար է եղել տվյալ պայմաններում
պայմանագրի առարկայի վիճակին, շահագործման պայմաններին, արտակարգ կամ անկանխատեսելի հանգամանքների հետնանքով:
ֆինանասկան ու տեխնիկանան անհրաժեշտ փաստաթղթերին, իր Ֆինանսական վարձակալության պայմանագրով առնտրային
հաշվին ապահովելու նրանց անվտանգությունը նորմատիվային բանկը գտնվում է այլ կարգավիճակում, քան վարձատուն սովորա-
միջոցներով ու ստուգիչ սարքավորումներով: կան գույքային վարձակալության պայմանագրով: Մասնավորա-
Պայմանագրով կարող է լիզինգատուին իրավունք տրվել` հսկե- պես, ընդհանուր կանոնի համաձայն, լիզինգատուն գույքն ինքը չի
լու ն կառավարելու լիզինգառուի ֆինանսական գործունեությունը հանձնում վարձակալության, ինքը չի ընտրում ո'չ գույքը, ո՛չ էլ նրա
այն մասով, որը վերաբերում է լիզինգի առարկայի օգտագործմանը վաճառողին: Դրա համար էլ նրա պատասխանատվությունը ֆի-
ն պայմանագրով լիզինգառուի վրա դրված պարտականություն- նանսական վարձակալության պայմանագրով զգալիորեն տարբեր-
ների կատարմանը: Նման դեպքերում պայմանագրում սահմավում վում է սովորական գույքային վարձակալության պայմանագրով
են նան ֆինանսական հսկողության ն կառավարման նպատակն ու վարձատուի պատասխանատվությունից:
իրականացման կարգը: Լիզինգատուն իրավունք է ստանում գրա- Բոլոր դեպքերում քաղաքացիական օրենսդրությունը բանկային
վոր հարցումներ անել լիզինգառուին ֆինանսական հսկողության ն կանոններից դուրս սահմանում է նան առնտրային բանկերի պա-
կառավարման իրականացման համար անհրաժեշտ տեղեկատվու- տասխանատվությունը: Համաձայն Քաղ. օր. 682-րդ հոդվածի 2-րդ
թյուն ստանալու նպատակով: կետի, լիզինգատուն պատասխանատվություն է կրում լիզինգառուի
Ֆինանսական վարձակալության պայմանգրում կարող են նա- առջն, եթե ֆինանսական վարձակալության պայմանագրի առար-
խատեսվել նան այն դեպքերը, երբ լիզինգառուն խախտում է իր կան վարձակալին չի հանձնվել պայմանագրում նշված ժամկե-

դրամային պարտավորությունները (չի վճարում կամ ժամանակին

չի վճարում վարձավճարը): Նման խախտումների պատճառները ' ՍԱ ՏԱՏՍ լ յ
Տե'ս 1.5. եՅՇ1Ո6ծ6, Ճ.ճ. Ճօծծքոճձժ, ՃաոաԾ1Ն4Ճ 16881, 61684

պարզելու ն դրանք հետագայում կանխելու նպատակով լիզինգա- Տ ս1 ե. ճծձշլոճծծ, Ճ.Ճ. ՃՇշծծլոճՅՄ, ճ1818161184 16884 1888

243 244

տում, իսկ եթե պայմանագրում ժամկետ նշված չլինելը` ողջամիտ
ժամկետում, ն եթե կետանցը թույլ է տրվել այնպիսի հանգամանք- ---Ն Ո ԳԼՈՒԽ 2

ներում, որոնց համար պատասխանատու է լիզինգատուն:
Ինչ վերաբերում է լիզինգատուի ն լիզինգառուի առօրյա փոխ- ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԱՆԿԱՅԻՆ

հարաբերություններին (օրինակ, վարձակալված գույքի հիմնական ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅԱՆ ԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ
ն ընթացիկ վերանորոգում, օգտագործում, ապահովագրում, վար-
ձավճարների մուծում ն այլն), ապա պարտավորությունները չկա- 81. Բանկային հարկադրանքի ն պատասխանատվության
տարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու համար կողմերի պատաս- հասկացությունը, առանձնահատկությունները
խանատվությունը կարգավորվում է ինչպես Կենտրոնական բանկի
կողմից սահմանված կանոններով, այնպես էլ վարձակալության ՀՀ բանկային համակարգի կայացման, նրա գործունեության
պայմանագրերի համար ընդհանուր հիմունքներով: կատարելագործման իրավական ասպեկտների մասին այսօր
Ֆինանսական վարձակալության պայմանագիրը դադարում է ոչ իրավաբանական գրականության մեջ դեռես հիմնավոր խոսք չի
միայն պայմանագրով նախատեսված ժամկետը լրանալով: Պայմա- ասված:
նագիրը կարող է դադարել նան վաղաժամկետ` քաղաքացիական Բանկային առօրյա գործունեության կատարելագործման ան-
օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: Պայմանագիրը կարող է բաժան մասն են կազմում հարկադրանքի ե պատասխանատվու-
վաղաժամկետ դադարել կողմերի համաձայնությամբ, կամ դատա- թյան կիրառման տեսական մշակումները ն դրանց օրենսդրական
րանի վճռով` մեկ կողմի նախաձեռնությամբ: Առնետրային բանկի ձնակերպումը:
նախաձեռնությամբ ֆինանսական վարձակալության պայմանագի- Գործող բանկային օրենսդրությունը մասամբ կարգավորում է
րը կարող է լուծվել գույքի վարձակալության պայմանագրի համար բանկային իրավախախտումների վերաբերյալ նյութերի ընթաց-
գործող հիմքերով: Այսպես, Քաղ. օր. 622-րդ հոդվածի պահանջով քը, սակայն չի կարելի ասել, որ մեր օրենսդրությամբ լուծված են
ֆինանսական վարձակալության պայմանագիրը կարող է լուծել բանկային իրավախախտումների համար կիրառվող պատժամի-
դատարանը, երբ լիզինգառուն՝ ջոցներին վերաբերող բոլոր հարցերը: Տեսականորեն լուծված
ա) վարձակալված գույքն օգտագործել է պայմանագրի պայ- չեն բանկային հարկադրանքի ն պատասխանատվության հիմնա-
մանների կամ գույքի նշանակության էական կամ բազմակի խախ- հարցերը` չնայած բազմաթիվ փորձեր են կատարվում ֆինան-
տումներով, սական իրավունքից առանձնացնել բանկային իրավունքը, որ-
բ) էականորեն վատթարացել է գույքի վիճակը, պես ինքնուրույն իրավունքի ճյուղ` սահմանելով նրա կարգա-
գ) պայմանագրով սահմանված վճարման ժամկետը լրանալուց վորման առարկան ն մեթոդը: Այնուամենայնիվ, գործնականում
հետո երկու անգամից ավելի չի մուծել վարձավճարը, համակարգված չէ բանկային օրենսդրությունը, բացակայում է

դ) պայմանագրում սահմանված ժամկետներում, իսկ պայմանա-
գրում նման ժամկետների բացակայության դեպքում` ողջամիտ
ժամկետում չի կատարել գույքի հիմնական վերանորոգում, երբ
պայմանագրին համապատասխան` հիմնական վերանորոգում կա-
տարելը նրա պարտականությունն է:

բանկային օրենսգիրքը, մշակման կարիք ունեն բանկերի իրա-
վասության, վերահսկողական գործառույթների, բանկային հար-
կադրանքի ն պատասխանատվության կենսագործման վարույ-
թին վերաբերող հարցերը:

245 246

Անհրաժեշտությունից ելնելով նպատակահարմար է լուսաբա- կամ առանձին դեպքերում բանկային մարմինների ու նրանց

նել բանկային հարկադրանքի են պատասխանատվության, դրանց ներկայացուցիչների, ինչպես նան օրենքով սահմանված դեպքե-
կիրառման համար հիմք հանդիսացող բանկային իրավախախ- րում դատարանների կողմից բանկային գործառույթների խախ-
տումների ե պատժամիջոցների մասին հասկացությունը, որոնք տումները կանխելու, այդպիսի խախտումներ թույլ տված ան-
բանկային գործունեության էական կողմն են կազմում, քանի որ ձանց պատասխանատվության ենթարկելու նպատակով բանկա-
շուկայական հարաբերությունները մշտապես տեղիք են տալիս յին օրենսդրությամբ սահմանված պատժամիջոցների համակցու-
գույքային-դրամական հարաբերություններում տարբեր բնույթի թյուն է: Հիմք ընդունելով իրավաբանական գրականության մեջ
տարաձայնությունների ու բանկային վեճերի, որոնց ճիշտ որա- եղած նախկին ն նոր կարծիքները` բանկային հարկադրանքի
կումից է կախված բանկային գործունեության նկատմամբ ժո- միջոցները ըստ կիրառման նպատակների կարելի է դա-
ղովրդի հավատի ձնավորումը: սակարգել տույժերի, նախազգուշական ն խափանիչ միջոցների:
Բանկային հարկադրանքը պետական հարկադրանքի տեսա- Իրավաբանական գրականության մեջ բանկային նախազգու-
կներից մեկն է ն, պետական հարկադրանքի մյուս ձների հետ շական ն խափանիչ միջոցները երբեմն նույնացվում են: Ինչպես
միասին, իրավախախտների դեմ պայքարելու բանկային հատուկ վկայում են «ՀՀ բանկերի ն բանկային գործունեության մասին»
միջոց, որին բնորոշ են որոշ առանձնահատկություններ: օրենքում թվարկված պատժամիջոցները, դրանցից յուրաքան-
Բանկային հարկադրանքի կիրառումը հիմնականում բանկա- չյուրը` առանձին վերցրած, որոշակի նպատակ է հետապնդում,
յին մարմինների գործունեության միջոցներից մեկն է: Այն առանձ- որ ակնհայտ է դարձնում նախազգուշական ն խափանիչ միջոց-
նահատուկ է նրանով, որ վերաբերում է գործադիր իշխանության ների տարբերությունը: Այս միջոցները չի կարելի նույնացնել,
ոլորտում բանկային ու վարկային մարմիններին: Այն գոր- քանի որ խափանիչ միջոցը կոչված է դադարեցնելու բանկային
ծադրվում է բանկային-իրավական խախտումներ կատարողնե- կանոնների խախտումը, երբ առկա է մեղքը, մինչդեռ բանկային
րին պատասխանատվության ենթարկելու կամ այդպիսի խախ- հարկադրանքի նախազգուշական միջոցները, հատկապես երբ
տումները կանխելու ու նախազգուշական միջոցներ կիրառելու բանկային իրավահարաբերությունների մեծ մասը ունեն պայմա-
համար: նագրային բնույթ, կարող են կիրառվել նան մեղքի ու ընդհան-
Բանկային հարկադրանքի հիմնական ն տարբերիչ առանձնա- րապես իրավախախտման բացակայության դեպքում: Հետնա-
հատկությունը վարչական հարկադրանքից այն է, որ կիրառվում բար, անտեսել բանկային խափանիչ ն նախազգուշական միջոց-
է անմիջական ենթակայության ն ծառայական սկզբունքներով, ների տարբերությունը, նշանակում է նույնացնել առկա խախտու-
որը նորույթ է պետական հարկադրանքի իրականացման բնագա- մը որոշակի պայմաններում սպասվելիք հնարավոր խախտում-
վառում: Բանկային հարկադրանքի մյուս առանձնահատկությու- ների հետ:
նը այն է, որ, ի տարբերություն վարչական հարկադրանքի, կի- Բանկային գործունեության օրըստօրե աճող ծավալները օբ-
րառվում է միայն Կենտրոնական բանկի կողմից, իսկ բանկային յեկտիվ ն սուբյեկտիվ հանգամանքների բերումով գործնակա-
օրենսդրությամբ նախատեսված հատուկ դեպքերում, Կենտրո- նում տեղիք են տալիս բանկային գործառնությունների ամենա-
նական բանկի հայցի հիման վրա, դատարանի կողմից: տարբեր բնույթի խախտումների, որոնք ըստ էության բանկային
Հիշյալ առանձնահատկությունները ընդհանրացնելով` կարե- իրավանորմերի խախտումներ են, հետնաբար կյանքի են կոչում
լի է ասել, որ բանկային հարկադրանքը Կենտրոնական բանկի բանկային պատասխանատվություն:

247 248

Ավանդաբար մարդկային հարաբերություններին հայտնի են բ) Բանկային պատասխանատվություն կիրառվում է միայն

քրեական, վարչական, կարգապահական ն քաղաքացիական պա- Կենտրոնական բանկի մասին օրենքով սահմանված բանկային
տասխանատվության ձները: Այսօր առանձին պետությունների որոշ իրավանորմերի խմբի միջոցով, իսկ պայմանագրերի առ-
օրենսդրության մեջ, առանձին դեպքերում նան իրավաբան գիտ- կայության դեպքում, եթե այդպիսիք կողմերի համաձայնությամբ
նականների աշխատություններում հանդիպում ենք բնույթով նոր` սահմանված են, պայմանագրով:
ֆինանսական պատասխանատվություն հասկացությանը, որը Գ) Բանկային պատասխանատվությունը միշտ էլ ենթադրում է
լայն առումով իր մեջ ներառում է բանկային պատասխանատվու- իրավական նորմի սանկցիայում ձենակերպված բանկային հար-
թյությունը-: կադրանքի միջոցի կիրառում բանկային օրենսդրությունից, կա-
Բանկային իրավախախտման համար սանկցիա կիրառելու նոններից, նան պայմանագրերից բխող պարտավորությունները
դեպքում պատասխանատվության ենթարկվողի համար առաջա- չկատարելու համար:
նում են աննպաստ հետնանքներ, որոնք արտահայտվում են դ) Բանկային պատասխանատվության բովանդակությունը
իրավախախտողին Կենտրոնական բանկի կողմից որոշակի հանգում է բանկային օրենսդրությամբ սահմանված պարտավո-
պատժամիջոցների ենթարկելու մեջ: րությունները չկատարած ֆիզիկական ն իրավաբանական ան-
Ինչպես, իրավական ցանկացած պատասխանատվություն, ձանց նկատմամբ իրավանորմի սանկցիայում պարունակվող
այնպես էլ բանկային պատասխանատվությունը նս ունի օբյեկ- ճնշամիջոցներ կիրառելուն:
տիվ ն սուբյեկտիվ հիմք: Պատասխանատվությունը կիրառվում է Գործող բանկային օրենսդրությամբ սահմանված պատասխա-
հակաիրավական գործողության կամ անգործության համար: նատվության ձները էապես տարբերվում են պատասխանատվու-
Օրինակ, փոխանցումներ չկատարելը, հաշվապահական հաշվե- թյան մյուս տեսակներից: Հիմնական տարբերիչ առանձնահատ-
տվություն չներկայացնելը, որոնք կատարվել են խախտողի մեղ- կությունն այն է, որ բանկային պատասխանատվությունը միավո-
քով: րում է վարչական, կարգապահական, քաղաքացիա-իրավական
Այս վերլուծությունների հիման վրա կարելի է ասել, որ բան- պատասխանատվությանը ներհատուկ պատժամիջոցներ, ինչպի-
կային պատասխանատվությունը օրենքով սահմանված բանկա- սիք են` նախազգուշացումը ն խախտումները վերացնելու հանձ-
յին օրենսդրության ն պայմանագրերի խախտումների դեպքում նարարականը, լիցենզիան ուժը կորցրած ճանաչելը, բանկի ղե-
ՀՀ Կենտրոնական բանկի կողմից կիրառվող հարկադրանք է: կավարներին որակավորման վկայականից զրկելը ն տուգանքը:
Բանկային պատասխանատվության բովանդակությունը կարելի է Բանկային պատասխանատվությունը լայն առումով իր մեջ
պարզաբանել հետնյալ կերպ. ընդգրկում է «բանկային պատժամիջոցներ» հասկացությունը, որ
ա) Բանկային պատասխանատվության ենթարկելու հիմքը կարող է արտահայտվել
բանկային գործունեության ն գործառնությունների խախտումն է: ա) ոչ ֆինանսական պատժամիջոցներով (նախազգուշացում

ն խախտումները վերացնելու հանձնարարական),
բ) ֆինանսական պատժամիջոցով (տուգանք, որ գանձվում է

1 , -: ԹՄՈԱԱՄ ԱՈ ՊԱՐՄԱ ԱՏԱՒԱԱՈԱԼԱԱՄԱԱԱՄՈԱՒԻԸ
Տես մանրամասը Օգ 1649644164 ք0 "14 Ճոծնձոծձճե1օծ ՀաաՑձծունծ հայցի միջոցով),

1858 11 ոմ188ծձ1811116 ծ 11861116 ձ18Ճոմձ162 ձ ձեճտձծ 18631818 ծ ծ106

14004Ե8Ճ604106 18454484 16 23 187 19948. (ճ. 3 06, 1994 8 5, րծ. գ) իրավախախտողին հատուկ իրավունքներից զրկելով (լի-
396). 9.1. ԽԱԾՀԾԵՇՅՃ, 1ՇՃՅԾՈԵՃՑ11185ն «ձ 185628160 18658318588 ցենզիայի դադարեցում),

օծճ11588ծձ8ԱՈԵ88 (6-88158 11832458), 7Ճ4Ք, 1., 1996.

249 250

դ 0հասարակական-բարոյական ներգործության բնույթի Տ2. Բանկային վեճերի ն բանկային

պատժամիջոցներով (բանկի ղեկավարներին որակավորման իրավախախտումների հասկացությունը
վկայականից զրկելը): ն դրանց իրավական կարգավորումը
Բանկային պատասխանատվության կարելի է ենթարկել այն
դեպքերում, երբ ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձը խախ- Բանկային գործունեության ոլորտում օրինականության պահ-
տում է իր բանկային-իրավական այն պարտականությունները, պանման սկզբունքից ելնելով` Կենտրոնական բանկից պահանջ-
որոնք իրենց ամրապնդումն են ստացել բանկային իրավանորմե- վում է յուրաքանչյուր դեպքում պարզել խախտման բնույթը ն
րի մեջ: Այլ խոսքով` բանկային պատասխանատվության ն պատ- բանկային գործող օրենսդրությանը համապատասխան` ճիշտ
ժամիջոցների կիրառման հիմքը մեղքի առկայությամբ կատար- որակել իրավախախտումը:
ված իրավախախտումն է: Մեղքը կարող է դրսնորվել ինչպես դի- Բանկային իրավունքի տեսության մեջ բանկային իրավա-
տավորությամբ, այնպես էլ անզգուշորեն: Բանկային գործու- խախտում հասկացությունը դեռես պարզաբանված չէ:
նեության մեջ մեծ մասամբ զգացնել են տալիս գործելակերպի Բանկային իրավախախտումը ուղղված է բանկային համա-
անփութության ն ինքնավստահության բացասական հետնանք- կարգի գործունեության դեմ, հետնաբար, կարծում ենք, այն
ները, որոնց պատճառով խախտվում են բանկային իրավանոր- պետք է դիտարկել որպես դրամաշրջանառության, արժույթի ն
մերը: արտարժույթի, վճարահաշվարկային, ավանդների, նան վարկա-
Որպեսզի գործնականում բանկային պատասխանատվությու- վորման նորմալ գործընթացների դեմ ուղղված հանրության հա-
նը ճիշտ իրականացվի, անհրաժեշտ է ճիշտ հասկանալ բանկա- մար վտանգավոր արարք: Բանկային իրավախախտման վտան-
յին իրավախախտման էությունը, այն սահմանազատել վարչա- գավորության աստիճանը ն կիրառվող պատժամիջոցները այս
կան, կարգապահական խախտումից: կամ այն իրավախախտման շարքին դասելու հարցի որոշումը,

կարծում եմ, կախված է բանկային իրավանորմերով պահպան-
վող օբյեկտների կարնորությունից ն բնույթից: Պատահական չէ,
որ «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» օրենքի
60-րդ հոդվածում ամրագրված ութ իրավախախտումներից յու-
րաքանչյուրը ուղղված է որոշակի օբյեկտի, որպես բանկային
համակարգի միասնական պաշտպանության, օրինակ` հաշվա-
պահական հաշվառում վարելու կանոնները կամ բանկային
ավանդների երաշխիքային վճարումները չվճարելը ն այլն:
Բանկային իրավակարգավորման օբյեկտներն են այն բանկա-
յին հարաբերությունները, որոնք ծագում են բանկային մարմին-
ների գործառնությունների իրականացման գործընթացում: Կենտ-
րոնական բանկը պահանջում է հետնել բանկային օրենսդրու-
թյամբ սահմանված կոնկրետ պարտավորությունների կատար-

251 252

մանը, այլ կերպ ասած` հետնել, որ Կենտրոնական բանկի սահ- իրավաբանական անձանց միջն, որը արդարացված չէ ն մոլոր-

մանած պարտականությունները անմիջականորեն կատարվեն: վածության արդյունք չէ, քանի որ նույն հոդվածի 5-րդ կետում,
Ուսումնասիրությունները վկայում են, որ ի տարբերություն երբ խոսքը գնում է բանկի պաշտոնատար անձանց տուգանքի
մյուս իրավախախտումների, բանկային իրավախախտների օբ- ենթարկելու մասին ուղղակի նշվում է, որ տուգանքները գանձ-
յեկտները իրավունքով կարգավորվող այնպիսի բանկային հա- վում են բանկի ղեկավարների անձնական միջոցներից` հօգուտ
րաբերություններ են, որոնք ըստ էության առնտրային բանկերի պետական բյուջեի:
պարտականություններ են պետության հանդեպ` հանձին Կենտ- «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» օրենքի
րոնական բանկի: Դրանք դուրս են աշխատանքային ենթակայու- «Օրենսդրության խախտումները ն դրանց համար կիրառվող
թյան հարաբերություններից: պատժամիջոցները» գլուխը կարիք ունի արմատական վերա-
Բանկային պատասխանատվություն ն պատժամիջոցներ սահ- մշակման, քանի որ իրավական այս ինստիտուտում անտեսված ն
մանող իրավական ակտերը ինչպես երնում է, ժամանակին մշակ- աղավաղված են բանկային հարկադրանքի, պատասխանատվու-
վել են պատասխանատվության ենթակա սուբյեկտների կար- թյան ն նրա տեսակների, նան իրավախախտմանը ներհատուկ
գավիճակի առանձնահատկությունների անտեսմամբ: Այսպես, հատկանիշները, հատկապես անհասկանալի է պատժամիջոցնե-
աշխարհի զարգացած շատ երկրների օրենսդրությամբ իրավա- րի համակարգի հիմնավորումը: Լուսաբանված չեն բանկային
բանական անձանց նկատմամբ վարչական կամ բանկային պատժամիջոցների էությունը, դրանց տարբերությունը վարչա-
պատասխանատվություն չի նախատեսվում: կան կամ կարգապահականա կարգով կիրառվող համանման
ՀՀ «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» օրենքի պատժամիջոցներից:
63-րդ հոդվածը, որտեղ սահմանված է բանկային տուգանքների Բանկային գործունեության անբաժան մասը կազմող իրավա-
կիրառման ն գանձման կարգը, գրեթե բոլոր կետերում կտրուկ կան պատասխանատվության հիմնախնդիրների թվում շարունա-
շեշտվում է, որ տուգանքի է ենթարկվում բանկը: Խոսքը, իհարկե, կում են մնալ բանկային պատասխանատվության ն պատժա-
առնտրային բանկերի մասին է, որոնք իրավաբանական անձինք միջոցների կիրառման գործընթացները ն վարույթի հարցերը,
են: Կարծում եմ` իրավական այս նորմում ամրագրված խախ- որոնք ընդհանրապես լուսաբանված չեն բանկային իրավունքի
տումները, ինչպիսիք են տնտեսական նորմատիվները, իրենց ճյուղում, հետնաբար տեղ չեն գտել նան բանկային գործող
բնույթով բանկային գործունեության համար հասարակական մեծ օրենսդրության մեջ:
վտանգ են ներկայացնում ն մյուս իրավախախտումներից սահ- Գործնականում հաճախ են զգացնել տալիս բանկային օրենս-
մանազատվում են վտանգավորության աստիճանով: Իրավա- դրության խախտումները, որոնց քննարկման կարգը հատկապես
խախտման վտանգը նկատի ունենալով է, որ օրենսդիրը շրջան- իրավական հաստատագրման կարիք ունի: Հանրապետության
ցելով իրավական պատասխանատվության տեսակների կիրառ- բանկային օրենսդրության իրականացման փորձը վկայում է, որ
ման սկզբունքները` հավասարության նշան է դրել ֆիզիկական ն բանկային պատժամիջոցների նշանակման, դրանց չկատարման,

նան բողոքարկման վարույթին վերաբերող հիմնահարցերը ինչ-
1 Տե'ս մանրամասն 84118168656 6Ճ ՃՇաոձճոծ 56 14 ՅՀՅԼՆԵՐԾԾՅԵԵՅ106 պիսի դատավարական լուծումներ են պահանջում, ն երբ Կենտ-
164811585608166 (418 Յ588. ն.ն.ճՅ5818161, 1.Ճ.ԱՅՇՇԱՅՅ16, րոնական բանկը կարող է հանդես գալ որպես վեճեր լուծող մար-

1.Ա.ԱՇ6ճճ1566136), ՝152ո18667, 1997: 1 վարչական իրավախախտումների -
վերաբերյալ օրենսգիրք, հոդված 26-րդ, Ե: «Մխիթար Գոշ», 1997. մին, եթե այն ոլորտին վերաբերող բոլոր պարտականություն

253 254

ները համարենք գույքային բնույթի քաղաքացիա-իրավական իրավական նորմերի պահանջների խախտման դեպքում այդ հա-

հարաբերություններ ն այն թողնենք դատական քննության: Նման րաբերությունների պաշտպանությունը, որպես կանոն, կատա-
հարցադրումները, բանկային օրենսդրության խախտումների րում է 41 Կենտրոնական բանկը` բանկային հարկադրանքի մի-
քննարկումը կամ գործընթացը Կենտրոնական բանկի իրավա- ջոցների կիրառմամբ: Հարկադրանքի կիրառումը նպատակ ունի
տնօրինությանը թողնելը, կարծում ենք, (մասնագիտական կանխելու ն վերացնելու նորմի պահանջների անօրինական
խնդիրների ն հաճախորդների բողոքների քննարկման` թե' ժամ- խախտումը: Հարկադրանքի կիրառմամբ վերականգնվում է պե-
կետների ն թե' արդյունավետության իմաստով) կարող է բան- տության, բանկային կազմակերպությունների ե քաղաքացիների
կային արդարադատության բարձր ցուցանիշներ ապահովել: խախտված իրավունքները:

Ներկայումս տնտեսավարման նոր մեթոդները ն շուկայական Ներկայումս, բանկային իրավական հարաբերությունների սուբ-
հարաբերությունները, ելնելով հասարակության ն պետության յեկտների բազմազանությունը նկատի ունենալով, օրենսդիրը տար-
սեփականության տարբեր ձների վրա հիմնված տնտեսական բերակված մոտեցում է ցուցաբերում բանկային վեճերի լուծման
կազմակերպությունների ու քաղաքացիների շահերից, պահանջ հարցում: Իրավահարաբերությունները այսօր պաշտպանվում են
են առաջադրում պաշտպանել պետության ֆինանսական գործու- վարչական նե դատական կարգով: Չնայած գործող բանկային
նեության ոլորտում ծագող բանկային իրավահարաբերություն- օրենսդրությունը սահմանում ն երաշխավորում է իրավական հա-
ները: Իսկ բանկային հարաբերությունների պաշտպանությունը րաբերությունների մասնակիցների իրավունքների ն օրինական շա-
պետության կողմից նշանակում է ապահովել դրանց մասնակից- հերի պաշտպանության կարգն ու եղանակները, այնուամենայնիվ
ների այնպիսի վարվելակերպ, որը համապատասխանի բան- դեռես բանկային իրավական գրականության մեջ հստակեցված չէ
կային նորմերի պահանջներին: «բանկային վեճի», հակասության, նրա ծավալի ու բովանդակու-

Բանկային իրավական նորմերի պահանջների կատարումը թյան, նան «տնտեսական վեճերից» նրա սահմանազատման
հասարակական կյանքում իրագործվում է հիմնականում համոզ- հարցը:
ման մեթոդի հիման վրա: Ֆինանսավարկային մարմինները, Բանկային վեճը իրավական բարդ կատեգորիա է, ն հավաքա-
նրանց պաշտոնատար անձինք, կազմակերպությունները, նան կան բնույթ ունի: Կարող է քննարկվել ոչ միայն իրավական, այլ
քաղաքացիները երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագ- նան տնտեսական տեսակետից: Այս վեճի հիմքում ընկած են սե-
րերը ն ֆինանսական հիմնական պլանի պահանջները կատա- փականության տարբեր ձները, կազմակերպությունների ն քա-
րում են կամավոր, առանց հարկադրանքի, քանի որ դրանք ար- ղաքացիների նյութական շահերի համակցությունը, որտեղ
տահայտում են իրենց կամքը, բխում են իրենց շահերից: Սակայն ծնվում են այդ հակասությունները: Բանկային վեճ հասկացու-
միշտ չէ, որ բանկային իրավական հարաբերությունների սուբ- թյունը իրավական տեսանկյունից քննարկելու համար հիմք կա-
յեկտները գործում են իրավանորմերի պահանջներով. առանձին րող է ծառայել բանկային իրավահարաբերությունների սուբյեկտ-
դեպքերում հարաբերությունների մասնակիցները թույլ են տալիս ների իրավունքների ն պարտականությունների կարգավորումը:
խախտումներ: Այսպիսի դեպքերում չի բացառվում բանկային Բանկային վեճը իրավունքի վերաբերյալ վեճի տարատեսակ
իրավական հարաբերություննեի մասնակիցների շահերի է: Բանկային վեճի առարկայի բովանդակության ճիշտ որոշումը
պաշտպանությունը հարկադրանքի միջոցով: Բանկային իրավա- հնարավոր է միայն հետազոտվող առարկայի բնույթին համապա-
կան հարաբերությունների մասնակիցների կողմից ֆինանսա- տասխան հետազոտական մեթոդի դեպքում: Իրավական վեճի

255 256

հետազոտման հիմքում դրված չափանիշի (նյութական կամ ձնա- կենսագործման ընթացքում: Կազմակերպությունների ն բանկերի

կան) հետ կապված` կարող է պարզվել դրա նյութական էությու- միջն վեճերի ծագումը բոլոր դեպքերում այս կամ այն չափով
նը, կամ այն հատկանիշները, որոնցով պայմանավորված է դրա կապված է դրանց նյութական, առնտրային շահերի հետ: Բայց ոչ
լուծման գործընթացային ձնը: Իրավունքի մասին վեճի իրա- բոլոր դեպքերում բանկային վեճը պետք է ընդունել ն քննարկել
վաբանական բնույթի հասկացության վերաբերյալ միասնական որպես այնպիսի սուբյեկտիվ իրավիճակ, երբ մի կողմը` ՀՀ
կարծիք չկա գիտության մեջ: Դա բացատրվում է նրանով, որ Կենտրոնական բանկը, պետական բյուջեի հետ իր հարաբերու-
իրավաբան գիտնականները այդ հասկացության հետազոտման թյուններում դրսնորում է բանկային իրավական նորմի պահանջ-
ժամանակ օգտագործում են միաժամանակ վերոհիշյալ երկու ների խախտումներ` դրանով ոտնահարելով մյուս սուբյեկտների
չափանիշները` մի շարք դեպքերում գերապատվություն տալով նյութական շահերը, իսկ պատասխանատվության դեպքում պայ-
ձնականին: քարում է` դրանով պաշտպանելով իր նյութական շահերը: Գոր-

Բանկային իրավական վեճը նեղ իմաստով դրսնորվում է որ- ծող բանկային օրենսդրությունը նե նրա կիրառման պրակտիկան
պես իրավունքի խախտում, իսկ լայն իմաստով հասկացվում է այսօր բացառում են Կենտրոնական բանկի կողմից կամայակա-
օրենքով պահպանվող շահի խախտում կամ վիճարկում: Իրավա- նությունների դրսնորման փաստերը:
հարբերության մեջ մի կողմի շահը ոչ միշտ է համապատաս- Բանկային վեճերը կարող են ծագել նան վիճող կողմերից օբ-
խանում մյուս կողմի հնարավորություններին` չնայած դրա բա- յեկտիվորեն անկախ պատճառներով: Խոսքը արտադրանքի ար-
վարարումը կախված է այդ հնարավորություններից, հակառակ տադրության, շահույթի, վարկի ն հարկային քաղաքականության
դեպքում մի կողմի օրենքով պահպանվող շահերի բավարարումը ոլորտում սխալների մասին է: Երբեմն նան տնտեսավարող սուբ-
կհանգեցներ մյուս կողմի նույնպես օրենքով պահպանվող շա- յեկտների ն բանկային մարմինների միջն մեծաքանակ վեճեր են
հերի խախտմանը: Հետնաբար, բանկային վեճը հակասություն է ծագում սուբյեկտիվ պատճառներով, որոնք էական չեն ն չի կա-
երկու, առանձին դեպքերում երեք վիճող կողմերի պնդումների րելի հանգեցնել առանձին քաղաքացիների ն կազմակերպու-
միջն` նյութական իրավահարաբերության մեջ իրավունքների ու թյունների անպարտաճանաչ վերաբերմունքին ու նրանց կողմից
պարտականությունների մասին: բանկային կարգապահության խախտմանը:

Իրավական վեճի ընդհանուր հասկացության հատկանիշները Բանկային իրավական գրականության մեջ բանկային վեճերի
բնորոշ են դրա բոլոր տարատեսակներին, այդ թվում նան բան- ծագման պատճառները երբեմն նույնացվում են դրանց քանա-
կային իրավական վեճի հասկացությանը: Նման վեճերի նյութա- կական աճի պատճառների հետ: Բանկային վեճերի ծագումը ոչ
կան իրավական պատկանելիությունը բանկային իրավունքի միայն տնտեսավարող սուբյեկտների ն քաղաքացիների
ճյուղին պայմանավորված է պետության ֆինանսական գործու- բանկերի փոխհարաբերություններում հակասությունների
նեության ոլորտում բանկային իրավական նորմերով կարգա- շատացում է, այլ արդյունք է տնտեսության կառավարման կա-
վորվող հարաբերությունների բնույթով: Բանկային իրավական տարելագործման: Տնտեսական կազմակերպություննեի ն
վեճերը ըստ էության հարաբերություններ են մի կողմից վար- առնտրային բանկերի հարաբերություններում բանկային կարգա-
կային մարմինների, իսկ մյուս կողմից` սեփականության տարբեր պահությունը նկատելիորեն ամրապնդվում է: Ինչպես վկայում են
ձների վրա գործող տնտեսական կազմակերպությունների ու քա- բանկային գործունեության փաստերը, բանկային մարմինների
ղաքացիների միջն, որոնք ծագում են բանկային գործունեության կողմից լուծվող վեճերի քանակը աճում է նույնիսկ կար-

257 258

գապահության ամրապնդման պայմաններում: Բանն այն է, որ կարգի հիմնահարցերին: Գրականության մեջ այդ հարցերը լու-

պետությունը նշանակալիորեն բարձրացրել է քաղաքացիների ն սաբանվել են որպես դատական իրավասությունից կատարվող
կազմակերպությունների բանկային սապլյատասխանատվության բացառություններ: Գործող ֆինանսական օրենսդրության մեջ ես
չափերը բանկային գործառնությունների առանձին տեսակների չկա վարչական կարգով քննարկվող ֆինանսական վեճերի վա-
համար: Տնտեսական վեճերից բանկային վեճի սահմանա- րույթի կարգը: Մինչդեռ վարչական կարգով ֆինանսական վեճե-
զատման միակ հիմնավոր սկզբունք, պայմանավորված է րի լուծումը նշանակալի գիտական ն գործնական հետաքրքրու-
ֆինանսական իրավունքի որպես ինքնուրույն իրավունքի ճյուղի թյուն է ներկայացնում:
կողմից կարգավորվող հասարակական հարաբերությունների Բանկային մարմնի իրավատնօրինությունը բանկային գոր-
առանձնահատկություններով: Ավելի ստույգ, ֆինանսական ծառնությունից ծագող վեճերի լուծման բնագավառում կախված
պետք է համարել այն բոլոր տարաձայնությունները, որոնք չէ վիճող կողմերի ենթակայությունից, այլ մշտապես որոշվում է
տնտեսությունում, սոցիալ-մշակութային նե վարչաքաղաքական վեճի առարկայով (բնույթով): `Վետնաբար, անհիմն տեսական վե-
կյանքում առաջանում են պետության ֆինանսական գոր- ճերից խուսափելու նպատակով, առավել նս երբ հանրապետու-
ծունեության ընթացքում ն կապված են դրամական միջոցների թյան բանկային օրենսդրությունը Կենտրոնական բանկի իրա-
հավաքման, բաշխման ն օգտագործման գործառնությունների վասությանն է թողնում բանկային իրավախախտումներից բխող
հետ: պատժամիջոցների տեսակների սահմանման ն կիրառման կար-
Այս տեսակետից, այսօր անբավարար պետք է համարել բան- գը, օրենսդրության կատարելագործմանը նպաստելու իմաստով
կային իրավական վեճերի տեսակների նե դրանց դատական նպատակահարմար ենք համարում լուսաբանել իրավախախ-
պաշտպանության խիստ սահմանափակ գործընթացը, որն ըստ տների ն պատժամիջոցների գործնական կիրառման ընթացա-
էության ճիշտ չի արտահայտում բանկային իրավական հարաբե- կարգը արտացոլող բանկային «պրոցեսի» ն «վարույթի» հասկա-
րությունների սուբյեկտների` առետրային բանկերի հետ ունեցած ցությունները, որոնց ամրապնդումը բանկային իրավանորմերում
փոխհարաբերություններից ծագող բանկային վեճերի բնույթը: մեծապես կօգնի բանկային պատժամիջոցների կիրառման ըն-
Մյուս կողմից, տնտեսական կազմակերպությունների ու քա- թացքում օրինականության ապահովմանը ն բանկային գործու-
ղաքացիների բանկային իրավահարաբերություններից բխող նեության ընթացքում սոցիալական ու իրավական արդարության
իրավունքների ն օրինական շահերի դատաիրավական պաշտ- պաշտպանությանը (որպես տնտեսավարող սուբյեկտների շահե-
պանությունը համարելով հանրապետության ժողովրդավարու- րի երաշխավորված պաշտպանություն):
թյան ն տնտեսավարող սուբյեկտների շահերի պաշտպանության Բանկային օրենսդրության մեջ գործընթացային իրավանոր-
ամենամեծ նվաճումը` կարծում եմ` անցման շրջանի համար ար- մերի բացակայությունը լուրջ դժվարություններ է առաջացնում
դյունավետ պետք է համարել բանկային իրավական վեճերի լուծ- բանկային իրավախախտումների համար պատասխանատվու-
ման դատական կարգը: Նախապատվությունը վեճերի լուծման թյան ենթարկելու հարցերը լուծելիս: Այդ հարցերը ընդհանրա-
արդյունավետության ն օպերատիվության իմաստով, պետք է պես չեն արժանացել բանկային իրավունքի մասնագետների
տալ բանկային կարգին: ուշադրությանը: Մինչն այժմ ինչպես ֆինանսական, այնպես էլ
Իրավագիտության մեջ մինչն այժմ բավարար ուշադրություն բանկային իրավունքի տեսության բնագավառում բաց է մնացել

չի դարձվել բանկային վեճերի լուծման ասպարեզում բանկային

259 260

այն հարցը, թե պատասխանատվություն կիրառելիս որ դեպքում Բանկային գործընթաց ընդհանրապես առկա է բանկային գոր-

է առկա բանկային գործընթաց ն որ դեպքում բանկային վարույթ: ծունեության ն գործառույթների իրականացման ժամանակ: Գոր-
Լայն առումով բանկային գործընթաց ասելով պետք է հաս- ծընթաց բանկային գործունեության ձենն է, իսկ գործունեության
կանալ բանկային նյութական իրավունքի կիրառում: Հետնեաբար, բովանդակությունը վարույթն է:
բանկային պատասխանատվության գործընթաց առկա է բոլոր Բանկային վարույթը Կենտրոնական բանկի կողմից օրենս-
այն դեպքերում, երբ կիրառվում է նյութական բանկային իրա- դրությամբ նախատեսված համալիր գործողությունների կատա-
վունքի նորմերը: Եթե նյութական բանկային իրավունքի նորմերը րումն է, որն իրականացվում է բանկային իրավախախտումների
որոշում են բանկային գործունեության ն գործառույթների իրա- համար պատժամիջոցների ենթարկելու կապակցությամբ ն ար-
կանացման ոլորտի հարաբերությունների մասնակիցների իրա- տահայտվում է խախտման փաստը արձանագրելու, այն քննար-
վունքների ու պարտականությունների բովանդակությունը, ապա կելու ն լուծելու, նան համապատասխան որոշում ընդունելու ն
բանկային պրոցեսուալ նորմերը պետք է որոշեն դրանց իրա- կատարելու գործողություններով: Վերլուծությունների հիման
գործման կարգը ու գործընթացը: վրա բանկային վարույթը կարելի է բնութագրել որպես բանկային
Բանկային գործընթաց ասելով պետք է հասկանալ բանկային օրենսդրությամբ կարգավորվող բանկային իրավախախտումնե-
համակարգի բոլոր մարմինների գործունեությունը բանկային րի փաստերի արձանագրման, խախտումների վերաբերյալ նյու-
մատերիալ նորմերի մեջ ամրագրված պահանջների կիրառման թերի նախապատրաստման, Կենտրոնական բանկի խորհրդում
գծով: Այդ պահանջները կարող են վերաբերել ոչ միայն բան- քննարկման իրողություն: Բանկային պատժամիջոցների վերա-
կային պատասխանատվության ենթարկելուն, այլ տնտեսության բերյալ վարույթը ինքնանպատակ չէ: Նրա խնդիրն է երնան հա-
տարբեր ճյուղերի բանկային սպասարկմանը` սկսած դրամական նել իրավախախտումները, հայտնաբերել մեղավորներին ու
շրջանառության, վճարահաշվարկային գործունեության, արժե- ապահովել բանկային օրենսդրության ճիշտ կիրառումը այն հաշ-
թղթերի բաց թողնման, վարկավորման, ընդհանուր արժույթի ն վով, որ յուրաքանչյուր իրավախախտող արդարացիորեն են-
արտարժույթի նկատմամբ վերահսկողության կազմակերպումից: թարկվի բանկային պատժամիջոցների:
Հետնաբար, չի կարելի համաձայնվել իրավաբանական գործու- Այս վերլուծությունները ունեն ոչ միայն տեսական նշանակու-
նեության մեջ ժամանակին ն այսօր արտահայտվող այն տե- թյուն, որով նպաստում են բանկային իրավունքի, որպես ինքնու-
սակետի հետ, ըստ որի իրավական գործընթաց առկա է միայն րույն ճյուղի ձնավորմանը ն հիմնավորմանը, այլն գործնակա-
այն դեպքում, երբ իրավական հարաբերություններում լուծվում նում նպաստում են բանկային գործող օրենսդրությանը, նրա
են կողմերի միջն ծագած վեճերը, կամ երբ կիրառվում է պետա- նյութական ն գործընթացային իրավական նորմերի կատարելա-
կան հարկադրանք": գործմանը, որոնց կիրառումը բանկային գործունեության ոլոր-

տում ծագած իրավահարաբերությունները կարգավորելիս նպաս-
տում է տնտեսավարման շուկայական հարաբերություններում
1 Տե'ս մանրամասն 1.Ճ. ԱոՏՇԱՅՅՃ, ՃՇ1ԼծՈԾԾՅԵԵՃԼՆ6 :Ծ16ձոռ ձ երթ, բանկային հարաբերությունների սուբյեկտների իրավունքների ն
1., 1964, էջ 13: Ճ.Ճ.Ա1Ծ16651, ՃՇ4ՇՈԾԾՀԵծԵՅ1441-1616ծ84116860118 1581, օրիանական շահերի երաշխավորված պաշտպանության ճիշտ

չ., "ԾՇՅՇ-ՃՈ6ՃՄ ՀՇՇԳԾՃԵՇԾՃ, էջ 128 .ճ.1.ԵճօձԾ88,

Հ1Շ1ՏՈծԾձծԵՅ1847 41ծ885ոծձձ114ոծմ, 1., "Շ1ԼՅծձՃ», 1976, էջ 47: կազմակերպմանը ն սոցիալական արդարության ու օրինա-
թ.Ճ.ՕՏՇ11ՇԾ18, Բ6ԾԼ ՅԵԼՇՈԵԾՃԵԵՃՆՅ1 1Ծձ85 5 151ծ8ոճձ, 1., 1988, կանության ապահովմանը:

էջ 121:

261 262

Տ3. Բանկային օրենսդրության խախտումների համար տել «իրավատնօրինություն» տերմինով, քանի որ «յսոտժՇնօ»

Կենտրոնական բանկի կողմից կիրառվող միայն դատական մարմինների գործունեության ձն չէ, այն հավա-
ներգործության միջոցները ն դրանց համակարգը սարապես վերաբերում է նան պետական բոլոր մարմիններին:
Իրավաբանական գրականության մեջ լայն ըմբռնմամբ օգտա-
Հայ իրավագիտական մտքի պատմության մեջ ինչպես իրա- գործվող իրավատնօրինությունից ժամանակի ընթացքում տեսա-
վունքի տեսության, այնպես էլ պետական հարկադրանքի ն պա- կան խոր տարաձայնությունների հետնանքով առանձնացվել է
տասխանատվության կիրառմամբ զբաղվող իրավունքի ճյուղե- «վարչական իրավատնօրինությունը», որպես պետական կառա-
րում (քրեական, վարչական, ուղղիչ աշխատանքային, ֆինանսա- վարման մարմինների գործադիր-կարգադրիչ գործունեության
կան) երբնէ փորձ չի արվել լուսաբանել պետական, առավել նս իրավակիրառման ձն: Վարչական իրավատնօրինություն հաս-
ֆինանսավարկային մարմինների իրավատնօրինության հիմնա- կացությունը կարելի է բնութագրել որպես գործադիր ն այլ իրա-
հարցերը: Հայ իրավագետները միշտ խուսափել են ն շրջանցել վազոր մարմինների իրավապահ գործունեության ձն, որն
լատիներեն «յսոտաՇեօ» իրավական կատեգորիան մեկնաբանե- ուղղված է վարչական իրավախախտումների քննարկմանը ն
լուց, որը հավասարապես վերաբերում է բոլոր այն պետական դրանց հետ կապված` օրենքով սահմանված ձներով ու կարգով
մարմիններին, որոնք իրենց` օրենքով վերապահված լիազորու- համապատասխա որոշումների ընդունմանը՛:
թյունների շրջանակներում իրավունք ունեն լուծել «իրավական Ֆինանսական ն բանկային իրավունքի գիտության մեջ
վեճեր» ն կիրառել իրավական պատասխանատվության այս կամ ուշադրության չի արժանացել ՀՀ Կենտրոնական բանկի վարչա-
այն տեսակը: կան ն բանկային իրավատնօրինության հիմնահարցերը, որոնք
Լատիներեն լեզվում «յսոտաՇեօ»-ն լայն առումով ստուգա- շուկայական հարաբերությունների ն հատկապես բանկային գոր-
բանվում է որպես «դատավարություն»: Այն կազմված է "յստ", որը ծառնությունների իրականացման ընթացքում ապահովում են
թարգմանվում է «իրավունք» ն «Ժ.ՇԵօ»-«խոսել»-թելադրել բա- պետության ն նրա ֆինանսական իշխանության գործադրմամբ
ռակապակցություններից, այսինքն «իրավունք բանեցնել»-կիրա- երկրի սոցիալ- տնտեսական վերակառուցումը ն առաջընթացը:
ռել-թելադրել: Իրավական ընկալմամբ "յսոտժ՛Շեօ"-ն օրենքով ԱՊՀ մի շարք պետությունների, այդ թվում ՀՀ-ի վարչական ու
կամ այլ իրավական ակտերով համապատասխան պետական բանկային օրենսդրության ուսումնասիրությունները վկայում են,
մարմնին վերապահված այն լիազորությունների համակցու- որ վարկային քաղաքականության ոլորտում, հատկապես «ՀՀ
թյունն է, որոնց ուժով իրավազոր մարմինները իրենց իրավասու- վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ» օրենսգրքում
թյան շրջանակներում իրավունք ունեն քննարկելու ն գնահատե- Կենտրոնական բանկը, որպես վարչական հարկադրանք ն պա-
լու իրավական վեճը կամ իրավախախտումը, իրավախախտում- տասխանատվություն կիրառող մարմին (սուբյեկտ) չի հիշատակ-
ների բնույթից ելնելով` իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց վում, մինչդեռ «ՀՀ Կենտրոնական բանկի» ն «Բանկերի ու բան-
նկատմամբ կիրառել համարժեք պատժամիջոցներ": կային գործունեության մասին» 1996թ. հունիսի 30-ին ընդունած
Թվում է` պետական մարմինների իրավապահ գործունեու- օրենքները Կենտրոնական բանկին անսահմանափակ լիազորու-

թյան այս դրսնորումը հայերեն լեզվում ճիշտ կլինի արտահայ-

1

Տե'ս մանրամասն ԾԾՀՅՇ-ՃոՅՇ6 716656831885-88666 ՊՃճձմձծն, է., Տես Ճ.:. ՉՃԾՃՏՎ, ՃՅԼՇԼՇՈԾԾՃԾՇՃԼԵՆ թծծոճծճծծն, է., ՝ԵԾծՀ-Ճո6ՃՄ
«ԱՀձՅծՈՑՃ7 7165661148ծ577, 1984, էջ 414. ՃՇԵՃԾձՃՇԵԾԾՃ, էջ 45.

263 264

թյուններ են վերապահում օրենսդրության խախտումների համար բ) խախտվել են սույն օրենքի, բանկային գործունեությունը

բանկային պատժամիջոցներ կիրառելու: կարգավորող այլ օրենքների, դրանց հիման վրա ընդունված այլ

ՀՀ Կենտրոնական բանկի իրավատնօրինության առարկան իրավական ակտերի պահանջները,
կազմող նյութական ն գործընթացային գործունեության բոլոր Գ) բանկի, նրա մասնաճյուղի կանոնադրությունը փոփոխվել ն
ձները ունեն բնորոշ առանձնահատկություններ, որոնք բխում են լրացվել է օրենքների ն այլ իրավական ակտերի խախտումնե-
բոլոր պետական մարմինների համակարգում ազգային բանակի րով,
երկակի կարգավիճակից, որը Կենտրոնական բանկին օրենքով դ) խախտվել են բանկի գործունեության տնտեսական հիմնա-
վերապահված լիազորությունների շրջանակներում իրավունք է կան նորմատիվները կամ ըստ Կենտրոնական բանկի, բանկն
վերապահում ըստ անհրաժեշտության, հասարակական ն պետա- իրականացրել է այնպիսի գործողություններ (գործունեություն),
կան շահերի գերակայությունից ելնելով` հանդես գալ թե' որպես որոնք կարող են վտանգել ավանդատուների կամ բանկի այլ
պետական իշխանություն ն թե' տնտեսական գործունեության պարտատերերի շահերը,
մարմին: ե) խախտվել են հաշվապահական հաշվառում վարելու կա-

Որպես տնտեսական գործունեության մարմին նրա իրավա- նոնները, ինչպես նան ֆինանսական հաշվետվությունների ներ-
կան ռեժիմի առանձնահատկությունները ամրապնդված են «ՀՀ կայացման ն հրապարակման կարգն ու պայմանները, կամ այդ
Կենտրոնական բանկի մասին» օրենքի առաջին հոդվածում, որ- փաստաթղթերում ներկայացվել են կեղծ կամ անարժանահա-
տեղ ասված է, որ «ՀՀ Կենտրոնական բանկը պետական գործա- վատ տվյալներ,
ռույթներ իրականացնող իրավաբանական անձ է, որի միակ հիմ- զ) բանկը չի կատարել Կենտրոնական բանկի կողմից սույն
նադիրը Հայաստանի Հանրապետությունն է»: ՀՀ Կենտրոնական օրենքով տրված հանձնարարականը.
բանկի, որպես իրավաբանական անձի կարգավիճակի կարնո- է) բանկի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականը ցածր է
րությունը պայմանավորված է այն վիթխարի դերով, որ այսօր Կենտրոնական բանկի սահմանած` բանկերի ցուցանիշների ամ-
մեր պետության տնտեսական հիմքերի ամրապնդման ն հզորաց- փոփ գնահատականի չափից,
ման գործում խաղում է բանկային գործունեությունը: Բանկային ը) բանկն օրենքներով ն այլ իրավական ակտերով սահման-
մարմինները Հայաստանի Հանրապետությունում ֆինանսական ված կարգով չի կատարել բանկային ավանդների երաշխիքային
համակարգի առանցք են: հիմնադրամին երաշխիքային վճարների վճարում:

ՀՀ բանկերի ն բանկային գործառնությունների խախտման Կենտրոնական բանկը ֆինանսական ն բանկային օրենսդրու-
տեսակները սահմանված են հիշյալ օրենքի 60-րդ հոդվածում, թյան պահանջների խախտումներ հայտնաբերելիս օրենքով
որտեղ սպառիչ թվարկված են օրենսդրության հետնյալ խախ- սահմանված կարգով իրավունք ունի բանկերի նկատմամբ կիրա-
տումները՝ ռել ներգործության հետնյալ միջոցները (պատժամիջոցներ).

ա) բանկի կանոնադրական հիմնադրամը կամ ընդհանուր կա- ա) նախազգուշացում ն խախտումները վերացնելու
պիտալի այլ տարրեր համալրվել են օրենքների ն այլ իրավա- հանձնարարական,
կան ակտերի խախտումներով, բ) տուգանք,

գ) բանկի ղեկավարներին զրկել որակավորման վկայական-
ներից,

265 266

դ) լիցենզիայի ուժը ճանաչել կորցրած: տիվ պատճառներ, որոնք բանկը կարող են հասցնել սնանկաց-

Բանկային օրենսդրությամբ սահմանված պատժամիջոցների ման:
այս համակարգը, նրա առանձին տեսակները կարող են կիրառ- Կենտրոնական բանկի կողմից անմիջականորեն կիրառվող
վել ինչպես Կենտրոնական բանկի կողմից անմիջականորեն, լրացուցիչ պատժամիջոցների թվին կարելի է դասել նախազգու-
այնպես էլ դատական կարգով: շացումը ն խախտումները վերացնելու հանձնարարականներ
Բանկային իրավունքի տեսությունը կշահի, եթե Կենտրոնա- տալը, բանկի ղեկավարներին որակավորման վկայականից
կան բանկի կողմից կիրառվող պատժամիջոցները, մեր կարծի- զրկելը` որպես կարգապահական տույժ, ինչպես նան Կենտրո-
քով, բաժանվել են երկու խմբի՛. ա) բանկային օրենսդրության նական բանկի հայցով դատարանների որոշմամբ բանկերից
խախտման համար կիրառվող հոմնական ն բ) լրացուցիչ պատ- գանձվող տուգանքը:
ժամիջոցների: Բանկային օրենսդրությամբ որպես նվազագույն պատժամի-
Կենտրոնական բանկի կողմից անմիջականորեն կիրառվող ջոց կիրառվում է նախազգուշացումը ն խախտումները վերացնե-
հիմնական պատժամիջոցների շարքում անհրաժեշտ է առանձ- լու հանձնարարականը: Ըստ էության, նախազգուշացումը ն
նացնել հատկապես /հոցենզրայր ուժը կորցրած ճանաչելը, որը խախտումները վերացնելու հանձնարարականներ տալը իրենց
որպես օրենսդրության խախտման համար կիրառվող ներգոր- բնույթով օրենքի խախտման անթույլատրելիության մասին նա-
ծության միջոց ըստ էության իր բնույթվ ծանր պատժամիջոց է՝ խազգուշական միջոցներ են, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր
իրավական բոլոր հետնանքներով: Այս պատժամիջոցի կիրառ- բովանդակությունը ն կարող է գործադրվել որպես բանկային
մամբ նախկին իրավաբանական անձը փաստորեն դադարում է ինքնուրույն պատժատեսակ:
հետագայում գոյություն ունենալուց, բանկը զրկվում է բանկային Բանկային օրենսդրության խախտման համար նախազգուշա-
գործունեություն իրականացնելու իրավունքից` բացառությամբ ցումը ն իրավախախտումը վերացնելու հանձնարարականը ըստ
օրենքով նախատեսված գործարքների, որոնք ուղղված են նրա էության բանկային տույժի տեսակներ են, որոնք կիրառվում են
ստանձնած պարտավորությունների կատարմանը, միջոցների բանկային օրենսդրությայն առավել փոքր խախտումներ կատա-
իրացմանը ն դրանց վերջնական բաշխմանը: րած այնպիսի իրավաբանական անձանց նկատմամբ, որոնք մին-
Իրավական հետնանքների տեսակետից որպես բանկային չն խախատումներ կատարելը վարկային ն հաշվարկային իրա-
օրենսդրության խախտման համար կիրառվող ճոմնական պատ- վահարաբերություններում աչքի են ընկել կարգապահությամբ ն
ժամիջոց հանդես է գալիս «բանկերի սնանկ» ճանաչումը, որը դրականորեն են բնութագրվել:
կիրառվում է դատարանների ընդունած որոշումների հիման վրա: Կենտրոնական բանկի կողմից կիրառվող նախազգուշացումը
Բանկերի սնանկության հիմնական պատճառը ժամանակին ն խախտումները վերացնելու հանձնարարականը իրավական
Կենտրոնական բանկի կողմից պատշաճ ֆինանսական վերա- գնահատման առումով միշտ չէ, որ կարելի է համարել բանկային
հսկողության իրականացման բացակայությունն է, խնամակալու- հարկադրանքի տեսակ, առավել նս, որ օրենքով չեն կարգավոր-
թյունը, բանկի տնտեսական նորմատիվների պահպանման ված նրա կիրառման ձնին վերաբերող հարցերը:
նկատմամբ անփութությունը ն մի շարք այլ սուբյեկտիվ ու օբյեկ- Գործնականում հաճախ կիրառվում է բանավոր նախազգու-
շացումը, որը բանկային տույժ չի կարելի համարել, քանի որ
' Տես մանրամասն Սուքիասյան Գ.Ա., Ֆինանսական իրավունք (դասագիրք), դիտվում է որպես բացատրական միջոցառում: Նախազգուշացու-

«Տնտեսագետ», Ե., 2001, էջ 322:

267 268

մը բանկային տույժ կարելի է համարել միայն այն դեպքում, երբ պանելու հարցում ազատ չէ: Գործի փաստական հանգամանքնե-

այն տրվում է գրավոր: րը քննարկելիս, որպես արդարադատության մարմին, ինքնու-
Նախազգուշացմամբ արձանագրվում է թույլ տրված խախ- րույն չի կարող որոշել մեղքի չափը ն կիրառել տուգանքը իբրն
տումը ն իրավախախտողին բանկը տեղեկացնում է խախտման վարչական տույժի միջոց: Առավել նս ինքնուրույնաբար չի կա-
անթույլատրելիության մասին: Նախազգուշացումը, որպես բան- րող սահմանել տուգանքի չափերի փոփոխություն:
կային տույժ, անբաժան է խախտումը վերացնելու հանձնարա- Իրավական գնահատման իմաստով դատարանների անօգուտ
րականից: Կենտրոնական բանկը կիրառելով նախազգուշացու- ծանրաբեռնվածությունը թեթնացնելու, բանկային հայցերի դա-
մը` միաժամանակ սահմանում է իրավական նորմի խախտում- տական քննարկումների տնական գործընթացները կրճատելու ն
ները վերացնելու ժամկետները ն գրավոր հանձնարարականով ժամանակը խնայելու համար թվում է, անհրաժեշտ է վերանայել
այն ուղարկում է բանկային մարմին: Վանձնարարականի կատա- վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսդրությունը.
րումը պարտադիր է նախազգուշացում ստացած բանկի համար: Կենտրոնական բանկը ճանաչել որպես վարչական տույժեր կի-
Բանկային օրենսդրության խախտումների համար կիրառվող րառող մարմին ն տույժերի ու տուգանքների օպերատիվ կիրառ-
պատժամիջոցներից է տուգանքը, որը գանձվում է Կենտրոնա- ման արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով խախ-
կան բանկի հայցով: Գումարը գանձվում է բանկի թղթակցային տումների համար տույժերի կիրառման իրավունքը վերապահել
հաշվից` հօգուտ պետական բյուջեի: Բանկերի ն բանկային գոր- Կենտրոնական բանկին:
ծունեության մասին օրենքի 63 -րդ հոդվածը սահմանում է, որ Կենտրոնական բանկի կողմից օրենսդրության խախտումների
յուրաքանչյուր խախտման համար բանկից գանձվող տուգանքի համար կիրառվող պատժամիջոցների թվին է դասվում ռակը
չափը սահմանում է Կենտորանական բանկը, ն թվարկվում են դեկավարները որակավորման վկայականից զրկելը, որը իրա-
խախտումների այնպիսի հիմքեր, ինչպիսիք են հաշվետվություն- կանացվում է Կենտրոնական բանկի խորհրդի առաջարկությամբ:
ները ուշացնելը անարժանահավատ տեղեկություններ տալը: Բանկի ղեկավարը կամ ղեկավարները որակավորման վկայակա-
Նման դեպքերի համար դատարանի կողմից նշանակվող տու- նից կարող են զրկվել օրենքները միտումնավոր կերպով խախ-
գանքի չափերը կտրուկ ամրակայված են օրենքում: տելու, անազնիվ ու անբարեխիղճ վերաբերմունք դրսնորելու,
Այսպես, հաշվետվություններն ուշացնելու համար կիրառվող բանկի կամ բանկի հաճախորդների շահերին հակասող գործո-
տուգանքի չափը չի կարող գերազանցել Կենտրոնական բանկի ղություններ կատարելու ն օրենքով նախատեսված այլ դեպքե-
կողմից սահմանված նվազագույն կանոնադրական հիմնադրամի րում: Կենտրոնական բանկն այս սանկցիաները կիրառելիս ամեն
հինգ տոկոսը: մի անգամ հաշվի պետք է առնի կոնկրետ դեպքի առանձնահատ-
Բանկային օրենսդրոթյան յուրաքանչյուր այլ խախտման հա- կությունները:

մար բանկի նկատմամբ կիրառվող տուգանքի չափը չի կարող
գերազանցել Կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված նվա-
զագույն կանոնադրական հիմնադրամի մեկ տոկոսը:

Տուգանք սահմանող նորմի կտրուկ բնույթից դժվար չէ
ըմբռնել, որ դատարանը փաստորեն հայցադիմումը քննարկելիս
տուգանք նշանակելու ն առնենտրային բանկերի շահերը պաշտ-

269 270

ՆԱԶԵԼԻ ԳԱՌՆԻԿԻ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆԸ

Ծնվել է 1980թ. օգոստոսի 31-ին Երնան քա-
ղաքում:

1986-1996թթ. սովորել է Երնանի Մ. Գորկու
անվան միջնակարգ դպրոցում: 1996թ-ին ըն-
դունվել է Երեանի պետական համալսարանի
իրավաբանական ֆակուլտետը, 2001թ. գերա-
զանցության դիպլոմով ավարտել ն որպես դա-
սախոս աշխատանքի է անցել Երնանի Ֆինան-
սաբորսայական համալսարանում:

2003թ. աշխատել է Եվրասիա համալսարա-
նում որպես դասախոս, ապա իրավագիտու-
թյան ամբիոնի վարիչ:

2004 թվականից ձնակերպվել է ԵՊՀ իրավա-
բանական ֆակուլտետի «Սահմանադրական ն
վարչական» իրավունքի ամբիոնի հայցորդ:

2007թ. փետրվար ամսին պաշտպանել է թեկ-
նածուական թեզ «Բանկային գործունեության
իրավական կարգավորումը Հայաստանի Հան-
րապետությունում» թեմայով ն ստացել իրավա-
բանական գիտությունների թեկնածուի գիտա-
կան աստիճան:

2006թ-ից աշխատում է որպես Հայաստանի
պետական տնտեսագիտական համալսարանի
«Տնտեսական պատմության ն իրավագիտու-
թյան» ամբիոնի ասիստենտ:

Ն. Սուքիասյանը հինգ գիտական հոդվածնե-
րի հեղինակ է: 2007թ. նրա համահեղինակու-
թյամբ հրատարակվել է «Ֆինանսական իրա-
վունք» մեծածավալ ուսումնական ձեռնարկը: