Բնական ցեոլիտները գյուղատնտեսությունում

Ղարաջյան Ա.Մ., Մարմարյան Յու.Գ.

Բնական ցեոլիտները գյուղատնտեսությունում (Ուսումնագիտական ձեռնարկ)

Երնան 2009

Հրատարակման է երաշխավորվել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գյուղ. կենդանիների ուծման ն կերակրման ն մասնավոր անասնա ուծության ամ իոնների ն անասնա ուժական ժշկագիտության անասնա ուծության ֆակուլտետի մեթոդական խորհրդի կողմից Տպագրվում է Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի որոշմամ Գրախոսողներ` Ա.Հ.Հովհաննիսյան ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության անասնա ուծության ն տոհմային գործի վարչության պետ, գ.գ.դ. Է.Մ.Հայրապետյան ՀՊԱՀ Ագրոէկոլոգիայի ամ իոնի պրոֆեսոր, գ.գ.դ. Մ.Ս.Ստեփանյան ՀՀ գյուղ. նախարարության անասնա ուծության ն անասնա ուժության գիտական կենտրոնի ոչխարա ուծության աժնի վարիչ, գ.գ.թ. Խմ ագիր`Մ.Ղուկասյան Ձեռնարկում վերլուծված է գյուղատնտեսությունում նական ցեոլիտների օգտագործումը: Առաջին անգամ հավաքական տեսքով ներկայացվում է ցեոլիտների ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական ն քիմիական հատկություհնները, կենսա անական ակտիվությունը ն օգտագործման ոլորտները անասնա ուծությունում (տավարա- ուծությունում, խոզա ուծությունում, թռչնա ուծությունում, ձկնա ուծությունում, ոչխարա ուծությունում): Կարնորվել է նական ցեոլիտի դերը ն դրա օգտագործումը շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում: Սույն ձեռնարկը նախատեսված է անասնապահության ն ուսա ուծության ոլորտի ուսանողների, մագիստրանտների, հետազոտողների, գիտնականների ն տնտեսավարող սու յեկտների համար:

Ներածական Վերջին տարիներին շատ երկրներում (Ռուսաստան, ԱՄՆ, Ճապոնիա, Բուլղարիա, Վրաստան ն այլն) ավականին ացել է հետաքրքրությունը նական ցեոլիտի նկատմամ , քանի որ այն օգտագործվում է ժողովրդական տնտեսության տար եր նագավառներում, հատկապես` գյուղատնտեսությունում: Բազմաթիվ երկրներում կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նական ցեոլիտը լավացնում է հողի որակը, արձրացնում է գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը ն իջեցնում հանքային պարարտանյութերի կիրառման ծախսերը: Հանքային պարարտանյութի ծախսի պակասեցումը տնտեսապես արդյունավետ լինելուց ացի, նպաստում է նան շրջակա նական միջավայրի աղտոտվածության նվաստեցմանը: Ցեոլիտները լայնորեն կիրառում են գտել նան ջերմոցային տնտեսություններում: Բնական ցեոլիտները լայնորեն օգտագործվում են գյուղատնտեսական կենդանիների ն թռչունների կերա աժիններում` որպես լրացակեր, որի արդյունքում արձրանում է ճտերի, խոճկորների, տավարի ն գառների քաշաճը, ավելանում մթերքների արտադրության քանակը, արձրանում որակը ն տնտեսական արդյունավետությունը: Անասնապահությունում ցեոլիտները օգտագործում են կենդանիների ստամոքսաղիքային ուղիների հիվանդությունների ուժման, կանխարգելման նպատակով ն որպես հոտազերծիչ` անասնաշենքերի օդի մաքրման համար: Հայաստանի տարածքը հարուստ է նական կլինոպտիլոլիտային տիպի ցեոլիտներով: Շնորհիվ մեխանիկական, ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական, քիմիական համալիր հատկությունների, դրանց օգտագործումը Հայաստանի գյուղատնտեսությունում զգալի չափով կ արձրացնի գյուղմթերքների արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: Ձեռնարկում երված են տար եր երկրների, ինչպես նան Հայաստանի Հանրապետության Նոր Կող ի տեղանքի նական ցեոլիտների ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական ն քիմիական ցուցանիշները: Բուսա ուծությունում նական ցեոլիտի ազդեցությունը հողի երրիության, ինչպես նան տար եր մշակա ույսերի երքատվության վրա եղած տվյալները ներկայացված են ըստ համաշխարհային գրականության նյութերի, այդ թվում երեք աշխատանք Հայաստանից: Անասնապահությունում նական ցեոլիտների օգտագործման արդյունավետությ ն վերա երյալ ուսումնասիրությունների տվյալների ներկայացման համար հիմք են հանդիսացել այն աշխատանքները, որոնք կատարվել են նախկին

անասնա ուծական անասնա ուժական ինստիտուտի կերակրման ամիոնի գիտնական աշխատողները, ինչպես նան տար եր երկրների գիտական հաղորդումները: Շրջակա միջավայրի պահպանության համար նական ցեոլիտների օգտագործման վերա երյալ ազմաթիվ ուսումնասիրությունների տվյալներ երված են սույն ձեռնարկում: Ձեռնարկի նպատակն է` գյուղատնտեսության մասնագետներին ծանոթացնելու ուսա ուծությունում` նական ցեոլիտների օգտագործման տեխնոլոգիային, ինչպես մելիորատիվ նպատակներով, այնպես էլ հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի հետ օգտագործելիս: Անասնա ույծները կարող են իմանալ, թե ինչպիսի ցեոլիտ, ի՞նչ քանակի ն ի՞նչ ձնով կարելի է օգտագործել կերախառնուրդներում կամ համակցված կերերի աղադրությունում: Առանձնահատուկ նշանակություն ունի անասնակառույցների, գոմերի, թռչնանոցների ն շրջակա միջավայրի առողջացման գործում նական ցեոլիտների օգտագործ մ ` տեխնոլոգիան: Հայաստանի գյուղատնտեսության նագավառի աշխատողները, հատկապես հողոգտագործողները (ֆերմերները), ձեռնարկից հնարավորին չափ տեղեկացված լինե նական ցեոլիտի օգտագործման վերա երյալ ժամանակակից տեխնոլոգիաներին: Սակայն առանձին հարցեր դեռ պարզա անման կարիք ունեն, ուստի այդ գործում ավականին մեծ գործ ունեն կատարելու Հայաստանի գյուղատնտեսության նագավառի աշխատողները: Հուսով ենք, որ այդ հարցի ուսումնասիրողների, ինչպես նան արտադրության նագավառի աշխատողների համար սույն ձեռնարկը օգտակար կլինի: Այս ձեռնարկը առաջին փորձն է ներկայացնելու ցեոլիտների կիրառության վերա երյալ ամփոփ տեղեկատվություն:

Գլուխ 1

Ցեոլիտների (կլինոպտիլոլիտի) ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական ն քիմիական հատկությունները ն հատկանիշները 1. Համառոտ ակնարկ նական ցեոլիտների վերա երյալ Ցեոլիտները, որպես ոչ թանկարժեք հանքատեսակներ, հայտնի են դեռ ՃV111 դարից, այց երկրա անները դրանց վրա ուշադրություն են դարձրել միայն ՃՃ դարի 60-ական թվականներին: Ճապոնական գիտնական Խ.Մինատոնը գտնում է, որ նական ցեոլիտները ոչ թանկարժեք հանքային հանածոների շարքում իրենց օգտակարությամ գրավում են առաջին տեղը: Ամերիկացի գիտնական Ֆ.Մամոտնը գտնում է, որ 70թվականներից մարդկությունը մտնում է «ցեոլիտի դար»` կապված երկրագնդի առողջացման ն շրջակա միջավայրի պահպանման հետ: Ներկայումս ցեոլիտի մեծ քանակություններ են հայտնա երվել աշխարհի 40 երկրներում. հատկապես մեծ պաշարներ կան Ռուսաստանի տար եր երկրամասերում, Անդրկովկասի հանրապետություններում, Ճապոնիայում, Բուլղարիայում, Հունաստանում, Թուրքիայում ն այլ : Բոլոր երկրներում ցեոլիտները համարվում են ազգային հարստություն ն լայնորեն օգտագործվում են արդյունա երության ու գյուղատնտեսության տար եր նագավառներում: Ցեոլիտները ալյումինասիլիկատների խմ ին պատկանող հանքատեսակներ են` հիմնահողային տարրերով, ունեն արդ կառուցվածք ն յուրեղային համակարգ, որը կազմված է երկու համեմատա ար ինքնուրույն ենթահամակարգերից` կմախք ն խճողակ` իր խոռոչներով ու խողովակներով: Ցեոլիտի կառուցվածքային միավորներն ունեն քառանիստ յուրեղներ: Յուրաքանչյուր քառանիստ յուրեղի կենտրոնում տեղավորված է սիլիցիում կամ ալյումինում, իսկ գագաթներին` չորս թթվածնի ատոմներ, որով յուրեղները միացնում են իրար, այսինքն` այն կարելի է դիտարկել որպես եռակի չափաձնի պոլիմեր: Չորսական նստակետերը միացված են այնպես, որ ներսում առաջանում են խոռոչներ ն խողովակներ, որոնք նույնպես կապված են իրար հետ: Խողովակների խոռոչներում տեղավորված են հիմնային կատիոններ` նատրիում կամ կալիում ն հիմնահողային կատիոններ` արիում, ստրոնցիում, կալցիում իոնների ձնով ն ջրի մոլեկուլներ` լիցքավորված դրական կամ ացասական, այսինքն` իրենց

կառուցվածքով նման են սպունգի: Տաքացնելու ժամանակ ջրի մոլեկուլները դուրս են գալիս ցեոլիտի կմախքից, այց նական պայմաններում նորից կլանում են ջուր: Ջրի հեռացումից հետո ցեոլիտները կարող են կլանել մակերեսային տար եր տեսակի գազերի մոլեկուլներ , հատկապես ազոտի, ամոնիումի, ածխածնի, ծծում ի, ինչպես նան փոքր մոլեկուլյար կշիռ ունեցող օրգանական ն անօրգանական նյութեր: Ցեոլիտները, ըստ իրենց մեջ պարունակվող կալցիումի, կալիումի ն նատրիումի կատիոնների քանակի, աժանվում են չորս տիպերի` կալցիումնատրիումային, կալցիում-կալիումային, կալիում-կալցիումային ն նատրիումային: Կալցիումանատրիումային տիպին պատկանում են Այ-Դագի, արավային Սախալինի, Բադխիզի, երկրորդ տիպին` կալիումա-նատրիումային` Սոկիրնիցա-Կարպատների, երրորդին` կալիումա-կալցիումական` Կող ի (Հայաստան), Կամչատկայի ն չորորդին` նատրիումային` Խեկուրազուչայի (Վրաստան) տեղանքային ցեոլիտները: Ցեոլիտի կմախքի ծավալի մինչն 50%- զ աղեցնում են ծակոտիները, այց ծակոտիների մուտքի տրամագիծը, որը պայմանավորված է ցեոլիտի տիպով, կազմում է 3-ից մինչն 10 անգստրեմ: Այդ անցքերով ընդունում ն աց են թողնում որոշ գազերի մոլեկուլներ, որի համար քիմիկ ները ցեոլիտները անվանում են ""Մոլեկուլային մաղ"": Տար եր տիպի ցեոլիտների ադսոր ցիոն տարողությունը տար եր է, որը կազմում է 4,5-10,0%: Բնական ցեոլիտները իրենց արտաքին տեսքով ն գույնով արտակարգ ազմերանգային են` կարմիր, կանաչա ուն, սպիտակ, վարդագույն կամ դեղնա ուն, որը պայմանավորվում է յուրեղներում գտնվող միկրոխառնուրդների քանակով: Ներկայումս հայտնի են հինգ տասնյակ միներալներ, որոնք պատկանում են ցեոլիտի խմ ին, այց արդյունա երական նշանակություն ունեն միայն հետնյալ տեսակները ` կլինոպտիլոլիտը, մորդենիտը, ֆիշլիպսիտը, ֆերրերիտը, էրիոնիտը, գոյլենդիտը: Ցեոլիտների յուրեղները շատ գեղեցիկ են, ն այդ էր պատճառը, որ Ճ1Ճ դարում հանքա անական թանգարանները գեղեցկացնում էին դրանցով: Չնայած դրան` նույնիսկ ՃՃ դարի սկզ ներին դրանք դեռ գործնական նշանակություն չունեին ն հիմնականում ծառայում էին միներալների գենետիկական հարցերի ուսումնասիրության համար` որպես մոդելներ (օրինակելի տիպար): Ցեոլիտ անվանումը կապված է միներալների ախտորոշման հնագույն

մեթոդի հետ, այսինքն, թե ինչպե՞ս են իրենց դրսնորում զոդիչի խողովակի առաջ: Զոդիչի խողովակի առաջ ցեոլիտները եռում են սպիտակ փրփրացող ապակու տեսքով, որտեղից էլ առաջացել է Եռացող քար անվանումը` հունական եոլ-եռացող, ն լուտոսլ-քար, առերից: Օ րիչնի ազմահատորանոց «Աñոօքոÿ ãՇօոօãոԱՇñêօé ոç7ԱՇííօñոո ñոáոքո» աշխատությունում երված է նան հանքա ան Չեկանովսկու դիտարկումը այն մասին, որ կամչադալները ձմռանը ն, հատկապես, գարնան սկզ ներին, ուտում են փոկի ճարպ, որի հետնանքով նրանց ստամոքսը սկսում է «այրվել»: Այդ տանջանքից ազատվելու համար ուտում են «հողային թթվասեր»: Գերմանիայի գիտնականները, աշխատելով Պետեր ուրգի ակադեմիայում, որոշե ուսումնասիրել «թթվասերը» ն գտ , որ այդ նյութը ցեոլիտի մեծ պարունակությամ սպիտակ կավ է: Կամչատկայի նակիչները դիտարկել են, որ փոքրիկ կրծողներն ախորժակով ուտում են սպիտակ ապար, որը նման է կավի, ն չեն հիվանդանում: նասնապահության կերային պրո լեմները լուծելու համար Ֆրանսիացիները Տանզանիայից իրենց մոտ են տեղափոխել ուսատեսակներ, որոնք ունե ն հզոր աճ, այց այդ ույսերը Ֆրանսիայի հողերում աճ չեն ունեցել, որից եզրակացրել են, որ ույսերի լավ աճը պայմանավորված է հողատեսքերով: Այդպիսի հսկաները աճում են Կամչատկայում, Սախալինում, որտեղ հողի մեջ պարունակում է մեծ քանակի ցեոլիտներ: Հայտնի է, որ լավագույն դեղձն իր հոտով ն համով աճում Նոյեմ երյանի այն տարածքում, որտեղ հողը պարունակում է մեծ քանակի ցեոլիտներ: Չնայած շատերը գիտեին ցեոլիտի օգտակար հատկությունների մասին, այց թանգարանները զարդարելու համար շարունակում էին ուսումնասիրել ցեոլիտի հիդրոջերմային նույթը: Այդ ուղղությամ կատարված ուսումնասիրությունների համար հիմք հանդիսացավ Ամերիկայի «Լիշեր» ֆիրմայի` առաջին անգամ սինթետիկ ցեոլիտներ ստանալու փաստը: Ստացվեցին Ճ, Ճ, Y ն այլ սինթետիկ ցեոլիտներ: Մշակված տեխնոլոգիաների հիման վրա կառուցվեցին խոշոր գործարաններ, քանի որ ցեոլիտի պահանջարկը շատ մեծ էր: Գրեթե ոլոր զարգացած արդյունա երական երկրներում սինթետիկ ցեոլիտները օգտագործվում են

նավթաքիմիայում, մաքուր մետաղների ստացման, գազերի խոր չորացման, մաքրման, ֆրակցիաների աժանման համար, որը հնարավորություն է տալիս ստանալու արձր որակի նյութեր: Նույնիսկ դժվար է պատկերացնել նագավառ, որտեղ չի օգտագործվում արհեստական ցեոլիտներ, այդ թվում` կենցաղում: ՃՃ դարի վաթսունական թվականներից մինչն վերջերս շատ երկրներում հայտնա երվել են նական ցեոլիտի խոշոր պաշարներ, որոնց շահագործումը կլինի շատ արդյունավետ: Բայց դրանց ֆիզիկական, մեխանիկական հատկությունները ն քիմիական աղադրությունը հաստատուն չեն նույնիսկ նույն հանքավայրի տար եր մասերում:Նուր քիմիական պրոցեսների համար, ինչպիսին է կատալազի ռեակցիան նավթաքիմիայում, պահանջվում են մաքուր նյութեր: ՈՒստի սինթետիկ ցեոլիտը այդ նագավառների համար անփոխարինելի է: Գյուղատնտեսության ն շրջակա միջավայրի պահպանության նպատակով ցեոլիտի պահանջարկի կտրուկ աճի, անհրաժեշտություն առաջացավ շատ երկրներում իրականացնելու լայնածավալ ն խորը ուսումնասիրություններ` նական ցեոլիտի պաշարների ն վերամշակման նագավառներում: Բնական ցեոլիտներով հետաքրքրության արձր ցուցանիշ են հանդիսանում միջազգային գիտաժողովները ն սիմպոզիումները, որոնք անց են կացվել տար եր երկրներում` Լոնդոնում (1967), Վռատերնում (1970), Տոկիոյում (1971), Ցյուրիխում (1973), Բաքվում (1974 ն 1988), Թ իլիս ում (1976, 1979), Քիշիջալիում (1979), Բուլղարիայում, Սեուչում (1978), Սուխում ում (1981), Բուրգասում (1985), Կեմերովոյում (1990) ն այլ քաղաքներում: Արդյունա երական նշանակություն ունեցող նական ցեոլիտի առաջին հանքավայրը ացվել է ՃՃ դարի 60-ական թվականներին` ԱՄՆ-ում ն Ճապոնիայում: Ամեն տարի ավելացվում է նական ցեոլիտի արտահանումը Ճապոնիայից, հարավային Կորեայից` Արնմտյան Եվրոպա: Կախված ցեոլիտների օգտագործման նպատակից, դրանց վաճառքի գինը տատանվում է 10-ից 200 դոլարի սահմաններում (1 տ համար): Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում հայտնա երված կլինոպտիլոլիտի հիմնական հանքավայրերի քիմիական աղադրությունը երված է 1-ին աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ դրանք իրարից տար երվում են գրեթե ոլոր ցուցանիշներով, որոնցով դժվար է նութագրել նույնիսկ նույն հանքավայրը, քանի որ նույն հանքավայրի տար եր նմուշների անալիզի տվյալները խիստ տատանվում են: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը` անհրաժեշտ է ուսումնասիրել քիմիական, ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական

ն մի շարք այլ հատկություններ ն ըստ դրանց որոշել օգտագործման նագավառը: Բնական ցեոլիտները գործնական օգտագործման համար պետք է ունենան անհրաժեշտ համալիր հատկություններ: Այդ հատկություններից կարելի է նշել. 1. Ջերմակայունությունը, որով նորոշվում է ցեոլիտի հնարավոր դեհիդրատացիայից հետո նրա յուրեղային կառուցվածքի փոփոխությ : 2. Գոլորշաջերմակայունությունը. այն հատկապես կարնոր է, եր ցեոլիտը օգտագործվում է որպես կատալիզատոր կամ սոր ենտ: 3. Ագրեսիվ միջավայրում նրա կայունությունը, որն ունի մեծ նշանակություն` լուծույթների, թթվային ն հիմնային ծագումով գազերի խառնուրդների ադսոր ցիոն մաքրման համար: 4. Մեխանիկական ամրապնդությունը, որով նորոշվում է անհրաժեշտ ձնի, չափերի ն չմաշվող հատիկներ ստանալու հնարավորությունը: Նշված հատկությունները նորոշում են ցեոլիտը` որպես ադսոր ենտ, կատալիզատոր, իոնափոխարինիչ ն այլ նագավառներում օգտագործելուց հետո ազմակի անգամ վերականգնվելու հատկությունը: Ցեոլիտացված տուֆերից ջերմակայունությունը ամենա արձրն է մորդենիտի ն կլինոպտիլոլիտի` հատկապես դրանց կալիումային ձներում, իսկ մյուս տարատեսակները` անալցիմը, էրոնիտը, նատրոլիտը, գեյլանդիտը, ֆիլլիպսիտը վատ են ջերմամշակմանը: Վրաստանի ԳԱ ֆիզիկական ն օրգանական քիմիայի ինստիտուտում Վ.Ի.Բոգդանովը ն Ի.Ա.Բելիցկին տար եր ցեոլիտներ են մշակել 1 ն. աղաթթվի լուծույթով ն ապացուցել, որ ամենա արձր թթվակայուն ցուցանիշ ունի մորդենիտը, որից հետո կլինոպտիլոլիտը, իսկ լրիվ կայուն չէ` նատրոլիտը: Մորդենիտի պատուհանի ազատ անցքի տրամագիծը հավասար է 6 Ճ -ի, իսկ կլինոպտիլոլիտինը 4Ճ, ն որքան մեծ է այն, այնքան արձր է ցեոլիտի ջերմա-կայունությունը ն թթվադիմացկունությունը, հետնա ար` նան դրանց օգտագործման արդյունավետությունը: Ցեոլիտի մի շարք հանքավայրերի (Վրաստանի, Ադր եջանի, Հայաստանի, Յակուտիայի, Սախալինի, Ուկրաինայի) համալիր երկրաանական տեխնոլոգիական ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ արձր հանքատեսակով հանքավայրի առաջացման համար անհրաժեշտ որոշակի պայմաններ, ն այն հանքավայրն է շահագործվում, որտեղ կլինոպտիլոլիտի նվազագույն պարունակությունը կազմում է 60 %-ից ոչ պակաս:

Աղյուսակ 1

Քիմիական նյութերի տեսակը

Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում հայտնա երված հիմնական կլինոպտիլոլիտի քիմիական աղադրությունը, %-ով (ըստ` Գ.Ռ.Բուլկայի ն այլոց, 1977) Տեղանքի անվանումը ն նմուշի համարը Բադղիզ (Թուրքմենիա)

Անդր Կամչատկա Ալ-Դագ Դզեգվի Ախալցիխե կարպատեր (Ռուսաս(Ադր եջան) (Վրաստան) (Վրաստան) (Ուկրաինա) տան)

301 302 303 533 534 535

512/1 115

Ճ-1

1Խ

ՏiՕ2 65.60 66.03 70.10 65.84 64.94 66.00 63.13 62.39 59.57 63.60 63.60 67.12 63.45 64.73 Ճ1Օ3 12.29 12.15 10.08 11.63 11.24 11.51 11.95 12.03 11.84 12.21 11.97 11.71 12.32 11.40 ՛iՕ2

չի

չի

չի

չի

չի

չի

0.38

0.50

0.51

0.46

0.18

1.51

3.06

2.85

4.65

1.24

0.14

0.06

0.27

0.71

0.42

0.52

0.01

0.01

0.07

-

4.17 2.34 2.44 2.09 4.35 2.92 4.09

2.62

5.09

1.45

0.57

2.83

2.31

1.86

MgՕ 1.98 3.18 1.37 1.21 0.27 0.38 2.32

1.63

1.05

1.02

1.85

0.70

0.28

0.62

0.28 0.10 0.22

որոշ. որոշ. որոշ. որոշ. որոշ.

Fe2Օ3 0.74 0.66 0.54 1.30 1.31 1.42 2.14 FeՕ MոՕ ՇոՕ

0.52 0.52 0.58 չի որոշ.

0.02 0.00

չի

չի

չի

որոշ. որոշ. որոշ. չի

չի

չի

որոշ. որոշ. որոշ.

չի որոշ.

-

որոշ. 2.72 չի որոշ. չի որոշ.

1.86 0.38 0.08

Nո2Օ 1.98 2.48 2.07 2.31 1.71 2.26 0.95

4.81

1.03

3.14

1.23

0.79

2.62

2.87

K2Օ

1.31

1.11

1.56

2.42

2.98

2.00

2.55

0.01

0.01

0.36

3.55

է2Օ- 3.21 3.19 4.05 4.58 4.45 4.68 4.97

5.03

5.02

4.64

4.08

4.12

4.69

5.86

է2Օ՛ 7.44 6.73 6.31 8.96 9.37 8.73 3.10

8.0

9.52

7.82

8.02

6.03

8.43

6.97

1.62 1.75 1.60 1.67 1.59 1.57 0.76

ՏՕ3ըն- չի

չի

չի

չի

չի

չի

չի

0.96

չի որոշ.

0.61

Գումարը

որոշ.

99.89 99.15 99.36 99.59 99.23 99.47 99.56 99.40 99.09 99.08 99.27 99.18 98.92 99.76

ՏiՕ2:Ճ12Օ3

դամենը որոշ. որոշ. որոշ. որոշ. որոշ. որոշ.

9.07 9.23 11.82 9.60 9.80 9.73 8.98

8.81

8.55

8.30

9.03

9.74

8.75

9.65

Ապացուցված է, որ տար եր հանքավայրերի ցեոլիտներն ըստ իրենց հիմնական տեխնոլոգիական հատկությունները նութագրող մեծությունների (կլանողական, իոնափոխանակային, թթվադիմացկունության, ջերմակայունության), ավականին տար երվում են: Այդ չափանիշների տար երությունը հիմնականում պայմանավորված է հանքավայրում միներալների տեսակով ն քանակով: Առավել տարածված նական ցեոլիտների Տi/Ճ1 ն իոնափոխանակային հնարավորությունները երված են 2-րդ աղյուսակում: Աղյուսակ 2 Բնական ցեոլիտների Sւ/Al –ի ն իոնափոխանակային հնարավորությունները (ըստ` ակադեմիկոս Գ.Վ.Ցիցիշվիլիի)

Ցեոլիտ

SՄ/Al

Իոնային փոխանակություն մգ-էկվ/գ

Անալցիմ

1.8-2.8

3.24-5.13

Շա ազիտ

3.2-3.8

2.0-2.38

Էթիոնիտ

2.9-3.7

2.53-3.23

Կլինոպտիլոլիտ

4.1-5.6

2.26-3.10

Դոմոնտիտ

1.7-2.3

3.70-5.0

Մորդենիտ

4.1-5.0

2.29-2.79

Ֆիլլիպսիտ

2.4-3.0

2.85-3.55

Գեյլանդիտ

2.3-3.9

2.31-3.00

Ակադեմիկ Մ.Մ.Դու ինինը գտնում է,որ կլինոպտիլոլիտի համար նորոշ է հետնյալ ան ձնը` (Nո2K2)Օ, Ճ12Օ3•10ՏiՕ2•8է2Օ, իսկ գեյլանդիտին ` ՇոՕ•Ճ12Օ3•4ՏiՕ2•6է2Օ: Առաջինի` ՏiՕ2 ն Ճ12Օ3 մոլյար հարա երությունը կազմում է 6-8:1-ի, իսկ երկրորդինը` 4-6:1: Բերված տեխնոլոգիական տվյալներից երնում է, որ չնայած ոլոր հանքատեսակները պատկանում են նական ցեոլիտներին, ներկայումս տար եր նագավառներում օգտագործվում են կլինոպտիլոլիտով հարուստ ցեոլիտները, քանի որ մի շարք պարամետրերով ունեն մեծ առավելություններ, հատկապես կատիոնների քանակով, իոնափոխա11

նակային ունակությամ , ջերմային ն թթվային կայունություններով: Կլինոպտիլոլիտի կմախքում Տi-4 ն Ճ1՛3 իոնների միջն տեղի է ունենում իոնափոխանակում, որի հետնանքով քառանիստը լիցքավորվում է ացասական, այց հավասարակշռվում են խողովակներում գտնվող մեկ ն երկարժեք կատիոններով, ինչպես նան խողովակներում գտնվող ջրի մոլեկուլներով: Խողովակներում գտնվող կատիոնները շատ արագ ն հեշտությամ փոխատեղվում են, որով էլ պայմանավորված է ցեոլիտի իոնափոխանակային հատկությունը: Կլինոպտիլոլիտի փոխանակային հնարավորությունը 100 գրամ հումքում հասնում է մինչն 600 մգէկվ, որը 10-60 անգամ արձր է, քան` հողինը: Ցեոլիտի կատիոնների փոխանակությունը 100գ հումքում միջին հաշվով կազմում է 55.6-100 մգէկվ: Ըստ իոնների` ամենա արձր կատիոնային փոխանակություն ունի նատրիումի իոնը, իսկ ամենացածրը` կալիումի իոնը (0.64-1.64): Չորս կատիոնները, ըստ փոխանակության ակտիվության, դասավորվում են հետնյալ հերթականությամ ` նատրիում  կալցիում  մագնեզիում  կալիում: Ցեոլիտներին նորոշ կարնոր ցուցանիշ է ջերմադիմացկունությունը, որը ցույց է տալիս ջերմային մշակման ժամանակ յուրեղների պահպանման աստիճանը: Ապացուցված է, որ կլինոպտիլոլիտային տիպի ցեոլիտները պահպանում են յուրեղային կառուցվածքը` նույնիսկ 600700Ը ջերմաստիճանում: Միջին հաշվով ցեոլիտների կայուն ջերմադիմացկունությունը տատանվում է 500-ից մինչն 600Ը -ում: Ցեոլիտների ջերմադիմացկունությունը մի կողմից պայմանավորված է ՏiՕ2 ն Ճ12Օ3 հարա երությամ , մյուս կողմից` խողովակներում գտնվող կատիոնների տրամագծի մեծությամ , որը դասավոր ում են հետնյալ հաջորդականությամ ` Շs>RԵ>K>Nո> i: Կատիոնների մեծությամ է պայմանավորված նան խոռոչների ծավալը: Որքան մեծ է կատիոնների տրամագիծը, անյքան մեծ է խոռոչների տարողությունը, հետնա ար արձր է հումքի ջերմադիմացկունությունը ն ընդհակառակը: Ակադեմիկոս Մ.Մ. Դու ինինը իր աշխատակիցների հետ ուսումնասիրել են տար եր պայմաններում ն տար եր խտության թթուների ազդեցությունը մորդենիտների վրա: Նույնանման ուսումնասիրություն են կատարել նան Բարրերը ն ուրիշները: Վ.Ի. Բոգդանովը ն Բ.Ա. Բիլիցկինը ուսումնասիրել են տար եր տիպերի նական ցեոլիտների թթվակայունությունը, հիմք ընդունելով տար եր ցեոլիտների լուծելիությունը 1ն աղաթթվի լուծույթում(0,1գ ցեոլիտ 50մլ լուծույթը 1ժամ պահել են ջրային

աղնիքում) ն պայմանականորեն աժանել են 4 խմ ի` արձր թթվակայուն, թթվակայուն, ցածր թթվակայուն ն ոչ թթվակայուն: 1-ին խմ ի ցեոլիտներին են պատկանում, եր աղաթթվի լուծույթի մեջ չեն անցնում ցեոլիտի խողովակների կատիոնները, ալյումինիումի ն սիլիցիումի մոլեկուլները: 2րդ խմ ի դեպքում լուծույթի մեջ նկատվում է ալյումինիումի իոններ ու խողովակի կատիոններ ն ոչ մեծ քանակի սիլիցիում: 3-րդ խմ ի ցեոլիտների խողովակների կատիոնները ն ալյումինիումը լրիվ անցնում են լուծույթի մեջ: 4-րդ խմ ի ցեոլիտները առանց մնացորդների լուծվում են: Բարձր թթվադիմացկունություն ունեն մորդենիտները: Թթվակայուն են կլինոպտլլիտը, գեյլանդիտը, դեմոնիտը, լիմոնտիտը: Ցածր թթվակայունություն ունեն ֆիլլիպսիտիտը, էրոնիտը, շա ազիտը ն ոչ թթվակայուն` նատրոլիտը: Ցեոլիտի օգտագործումը որպես մոլեկուլային մաղի տիպի ադսորենտ կամ կատալիզատոր, մի շարք ռեակցիաների ժամանակ, մեծ չափով պայմանավորված է ցեոլիտների խողովակների երկրաչափականով, ինչպես նան կատիոնների ախշվածությամ :Այդ ցուցանիշների գնահատումն ավելի ցայտուն է արտահայտվում կմախքի ազատ մուտքի պատուհանի տրամագծի մեծությամ : Ինչպես նշվել է, ցեոլիտի ազատ մուտքի պատուհանի տրամագծի տատանումը ավականին մեծ է` 2.0-3.5 Ճ, որով պայմանավորված է տար եր մոլեկուլների կլանման ն ացթողնման հնարավորությունները: Կլինոպտիլոլիտային տիպի ցեոլիտները իր ծակոտիներում կլանում են մեծ քանակությամ ջուր, սակայն հանքավայրերում միջին խոնավությունը կազմում է 8-12 % ն այն փոփոխվում է օդի հարա երական խոնավությամ : Հանքավայրերում ցեոլիտի խոնավությ ն միաժամանակ ցույց է տալիս հիմնական հանքատեսակի պարունակությունը: Ապացուցված է, որ որքան արձր է խոնավությունը, այնքան արձր է կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը ապառում: Կլինոպտիլոլիտի առավելագույն ազատ կլանողական ծավալը նույնպես ունի արտահայտված տատանումներ. այն կազմում է 0.2-ից մինչն 0.5սմ3/սմ3 կամ 0.1-0.2 գ/գ: Այսպիսով, կարելի է նշել, որ տար եր տիպի ցեոլիտներն ունեն տարեր փոխանակային տարողություն, իոնափոխանակման ակտիվություն, ջերմադիմացկունություն, թթվակայունություն, խոնավություն, ն տար եր են այլ ցուցանիշներով: Ուստի նական ցեոլիտների արդյունավետ նպատակային օգտագործման համար առավել կարնոր է որոշել վերը նշված հատկությունները:

2. Նոր Կող ի տեղանքի ցեոլիտի-կլինոպտիլոլիտի ֆիզիկաքիմիական նութագիրը Հայաստանի երկրա անները նական ցեոլիտների առաջին ուսումնասիրությունը սկսել են 1972 թվականին: Հանքախուզական առաջին խում ը ղեկավարել է պրոֆ. Գ.Ս. Ավագյանը, որի հաշվետվությունը ներկայումս պահպանվում է երկրա անական ինստիտուտում, իսկ ուսումնասիրության տվյալները հրատարակվել Հայաստանի ԱԱ-ի 1974 թվականի տեղեկագրում: Այդ հաշվետվությամ (նախկին Նոյեմ երյանի շրջանի) Նոր Կող ի տեղանքի նական ցեոլիտների հանքավայրը գտնվում է երկաթգծի Այրում կայարանից 8կմ, իսկ Նոյեմ երյան քաղաքից` 10կմ հեռավորության վրա: Հանքավայրը զ աղեցնում է 30 քառակուսի կիլոմետր տարածք, որտեղ շերտերի խորությունը տատանվում է 1-ից մինչն 100 ն ավելի մետր: Ցեոլիտի պայմանական պաշարը կազմում է 50-60մլ տոննա: Մ.Մ.Դու ինինը ն ուրիշներ (1974) գտնում են, որ Նոր Կող ի տեղանքի նական ցեոլիտը պատկանում է կլինոպտիլոլիտային տուֆերին, քանի որ այն ունի կլինոպտիլոլիտին նորոշ անաձն` (Nո2K2)Օ•Ճ12Օ3• 10ՏiՕ2•8է2Օ): րկրա անական վարչության կենտրոնական լա որատորիայի ÂԱԱԱԲÅÎԱÅÐÓ ( . ), 1ÈÎÕÈԼ ( . ), Â1ÈУÑ ( Խարկով), ÈԼÃ4Ê հազվագյուտ տարրերի ( .Մոսկվա), Վրաստանի ֆիզքիմիայի ԳՀԻ-ի անալիզները ցույց տվեցին, որ Նոր Կող ի ցեոլիտը պատկանում է կլինոպտիլոլիտային միներալներին: Այդ են ապացուցում երկրա անական ինստիտուտի ն երկրա անական գլխավոր վարչության, ինչպես նան Երնանի անասնա ուծական-անասնա ուժական ինստիտուտում կատարված որոշ հետազոտությունները: Նոր Կող ի տեղանքի նական ցեոլիտների քիմիական աղադրության տվյալները երված են 3-րդ աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ այն պատկանում է կալիումակալցիումական տիպին ն ՏiՕ2 -ի ն Ճ12Օ3 -ի պարունակությամ շատ քիչ է տար երվում այլ տեղանքի ցեոլիտներից: Հանքավայրերի առաջին շերտը պարունակում է 1.09մոլ սիլիցիումի երկօքսիդ ն 0.128 մոլ ալ ումինումի օքսիդ, երկրորդ շերտը համապատասխանա ար` 1.1 ն 0.126 երրորդը` 1.12 ն 0.12, չորրորդը` 1.15 ն 0.12, հինգերորդը` 1.14 ն 0.114 մոլ:

68.98 11.50 0.14 1.44 0.25 1.13 4.52 0.80 1.74 0.05 0.11 0.10 0.005 0.0025 0.0036 8.86 10.45

11.80

0.17

1.38

0.27

0.97

4.62

0.80

1.72

0.05

0.13

0.10

0.005

0.0025

0.0036

8.96

9.91

8.85

7.31

0.0036

0.0025

0.005

0.10

0.14

0.05

2.65

1.42

4.52

0.81

0.38

1.92

0.31

12.97

67.42

5-ից մինչն 20մ 4-ից մինչն 5մ

1V

68.80

20-ից արձր

V

8.72

8.18

0.0036

0.0025

0.005

0.10

0.13

0.05

2.63

1.44

4.74

0.97

0.55

1.42

0.23

12.97

66.41

2-ից մինչն 4մ

8.31

8.38

0.0036

0.0025

0.005

0.10

0.15

0.05

2.69

1.48

4.52

0.85

0.58

1.38

0.27

13.17

65.94

մինչն 2մ

Al2O. , մոլ

ԱՀՄ

F

Cb

Pb

SO.

P2O5

MnO

Na2O

K2O

CaO

MgO

FՓ O

FՓ2O.

TՓO2

Al2O.

SՄO2

SՄO2

Շերտի պայմանական խորությունը

Շերտի հերթականությունը

Աղյուսակ 3 Նոյեմ երյանի տեղանքի ցեոլիտային հանքի միջին քիմիական աղադրությունը

Ծանոթություն. միջին տվյալները ստացվել են 10-15 նմուշի անալիզից:

Անալիզները կատարվել են Երկրա անական վարչության կենտրոնական լա որատորիայում ն նախկին ԽՍՀՄ տար եր քաղաքների գիտահետազոտական ինստիտուտների լա որատորիաներում: Բերված աղյուսակից երնում է, որ հանքավայրի ուղղահայաց խորությամ ավելանում է սիլիցիում երկօքսիդը ն պակասում է ալյումինում օքսիդի պարունակությունները, որի հետնանքով այդ օքսիդների մոլային հարա երությունը շերտերին զուգընթաց արձրանում է: Կալցիումի օքսիդի պարունակությունը շերտերում շատ քիչ է փոփոխվում, իսկ կալիումի ն նատրիումի հանքի խոր շերտերում խիստ պակասում է: Ըստ շերտերի` կատիոնների տեսականին գրեթե չի փոխվում, այց հիմնային կատիոնների քանակը ավելի շատ է, քան հողմահիմնային տարրերինը, այդ պատճառով այն պատկանում է հիմնային տիպի ցեոլիտներին: Ցեոլիտի ջրային էքստրատի (արտածում) ակտիվ թթվությունը (քէ) կազմում է 8-8.5: Բացի աղյուսակ 3-ում նշված տարրերից, Կող ի ցեոլիտը պարունակում է գիտությանը հայտնի ոլոր տարրերը, այդ թվում նան` ծանր մետաղներ` ֆտոր (F 0.004-0.005%), սնդիկ (Էg-7.10-8պակաս), կապար (PԵ0.001-0.002), ադմիում (Ըժ-0.003-0.005), արսենիում (Ճs-0.0001-0.00015): ծանր տարրերի պարունակությունը Նոր Կող ի ցեոլիտներում, գյուղատնտեսական կենդանիների համար գտնվում է թույլատրելի նորմաների սահմաններում: Կազանի համալսարանում երկու մեթոդով (ЯМР ն ռենտգեն) որոշել են Կող ի տեղանքի ցեոլիտներում կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը, ըստ որի ЯМР-ով այն կազմել է 83-89%, իսկ ռենտգենով` 73-ից մինչն 96%: Մոսկվայի պետ.համալսարանում, իտությունների ակադեմիայի հանքաանության, հանքաքիմիայի, ինչպես նան Հայաստանի երկրա անական կենտրոնական լա որատորիայում, ԳԱԱ երկրա անական ինստիտուտներում կատարվող անալիզները ցույց են տվել, որ կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը Նոր Կող ի ցեոլիտ հանքի տար եր շերտերում տար եր է (աղյուսակ 4): 4-րդ աղյուսակի տվյալներից երնում է, որ հանքանյութ (ցեոլիտի հանքում) հիմնական միներալ կլինոպտիլոլիտ , ուստի ցեոլիտի փոխարեն, հաճախ անվանում են կլինոպտիլոլիտային տուֆ: Բացի կլինոպտիլոլիտից, հատկապես առաջին երեք շերտերում, արձր է նան կավային միներալների քանակությունները, որոնք նույնպես պատկանում են ցեոլիտների խմ ին:

Աղյուսակ 4-ից

կլինոպտիլոլիտի

,

(609), `

(919):

Աղյուսակ 4 Նոր Կող ի նական ցեոլիտի տար եր շերտերում հանքային միներալ ի միջին պարունակությունը,% Միներալների տեսակային խում ը

Ցեոլիտի հանքային շերտերը

1V

Կլինոպտիլոլիտ

Կվարց-դաշավ շպատ

Կավային միներալներ (մոնտոմորլիտ ենտոնիտ ն այլն)

Կալցիտ

-

Այլ միներալներ

Նոր Կող հանքավայրում կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը որոշվել է տար եր եղանակներով, որը ն խիստ տար երվում է: Հավանա ար անալիզի համար նմուշները վերցրել են տար եր շերտերից, մյուս կողմից` դեռնս մշակված չեն որոշման ճիշտ մեթոդները: Դժվար է ասել, թե նշված մեթոդներից ո՞րն է առավել ճշգրիտ ցույց տալիս կլինոպտիլոլիտի քանակությունը նմուշում, քանի որ այն փոփոխվում է ապառի միներալային կազմի փոփոխության հետ: Կինոպտիլ ոլիտից ացի` ցեոլիտի հումքի, հատկապես երեք շերտերում, պարունակվում են կավային միներալներ (մոնտոմորլիտ, ենտոնիտ, իոտիտ), որոնք նույնպես պատկանում են ցեոլիտների խմ ին, ն որքան շատ է այդ միներալների քանակը, այնքան մեծ է այն տար եր նագավառներում օգտագործելու հնարավորությունը: Բիոտիտի քանակությունը համեմատա ար արձր է երկրորդ շերտում, որ ունի կենսա անական կարնոր նշանակություն: Այլ միներալներից կարելի է նշել կալցինիտը, սելենդոնիտը,

պրիոկսենը, ամֆիտալ ցիրկոնը, ապատիտը, մալետիտը ն այլն, որոնց նշանակությունը գյուղատնտեսության համար առայժմ ուսումնասիրված չէ: Տար եր եղանակներով, ըստ հանքավայրի ուղղահայաց շերտերի, ուսումնասիրվել է նան ֆիզիկաքիմիական մի շարք ցուցանիշներ: Մանրադիտակով կատարված ցեոլիտի տար եր շերտերի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դրանք իրարից տար երվում են խտությամ , գույնով ն միներալների պարունակությամ : Առաջին շերտի (մինչն 2 մետր խորությամ ) ապարը արտաքին տեսքով շատ խիտ, կանաչա-մոխրագույն մանրահատիկ է, որը պարունակում է համեմատա ար մեծ քանակի մոնտմորիլիտ ն իոտիտ: Շերտի հումքը պարունակում է FՇՕ2, FՇ2Օ3, Na2Օ, Ճ2Օ: Ըստ շերտերի, համարյա չի փոխվում կալցիումի ն միկրոտարրերի քանակությունները: Հումքի տեսակարար կշիռը կազմում է 2.3 գ/սմ3, իսկ ծավալային կշիռը` 1.715 գ: Երկրորդ շերտը` 2 մ-ից մինչն 4 մ խորությամ , իր կառուցվածքով ավելի խիտ է ն մանրահատիկային, քան առաջին շերտը, գույնն ավելի կանաչավուն է` երկնագույն ստվերով: Հետնա ար, պարունակում է քիչ մոնտմորիլլիտ ն իոտիտ: Կլանողական տարողությունը կազմում է 2.010.91%, 100 գրամի կատիոնի փոխանակման հնարավորությունը 7 մգ/էկվ է, տեսակարար կշիռը 2.42 գ/սմ3, ծավալային կշիռը 1.788 գ/սմ3: Երրորդ շերտը 5-ից մինչտ 20 մետր խորություն ունի, կանաչ ուն` երկնագույն ստվերով, այց պարունակում է մեծ քանակության կանաչ փատլար ն կլինոպտիլոլիտ: Հումքի կլանողական տարողությունը կազմում է 2.4-11.0%, կատիոնափոխանակությունը` 10 մգ/էկվ 100 գ հումքում: 100 գ հումքը պարունակում է նատրիում` 89.5-102 մգ/էկվ, կալցիում` 10.1-12.7 մգ/էկվ, մագնեզիում` 1.8-3.6 մգ/էկվ ն կալիում` 0.6-0.64 մգ/էկվ: Տեսակարար կշիռը 2.43 գ/սմ3 է, ծավալային կշիռը` 1.652 գ/սմ3: Չորրորդ շերտը` 20 մետրից ավել խորության : Հումք կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը 82-85 % է, որտեղ պակասում մոնտոմորիլտները (8-9%), կառուցվածքով ավելի խիտ ն մանրահատիկային , քան երրորդ շերտը, գույնը` մուգ կանաչ: Կլանողական տարողությունը 9.2-13.0 % , 100գ հումքում կատիոնափոխանակության հնարավորություններն ըստ իոնների կազմում է. նատրիումը` 56.0, կալցիումը` 11.2, մագնեզիումը` 5.2, կալիումը` 0.62 մգ էկվ/: Տեսակարար կշիռը` 2.55, ծավալային կշիռը` 1.65 գ/սմ3: Կատիոնափոխանակության տարրերը երված են աղյուսակ 5-ում, որտեղից երնում է, որ ադսոր ցիոն տարողության հումքի շերտի

խորությունն ավելանում է , այց պակասում է ծավալային կշիռը, իսկ տեսակարար կշիռը գրեթէ չի փոխվում: Բերված տվյալները ցույց են տալիս, որ Նոր Կող ի տեղանքի ցեոլիտը պատկանում է կլինոպտիլոլիտ պարունակող տուֆերին ն, չնայած իր քիմիական աղադրությամ ն մետաղային կազմով շատ քիչ է տար երվում այլ տեղա երում գտնվող ցեոլիտներից, պատկանում է այլ ցեոլիտային խմ ին: Ուստի անհրաժեշտ է ավելի մանրամասն ուսումնասիրել շերտերի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները ն ցուցանիշները, որը հնարավորություն կտա գնահատելու դրանց օգտագործումը ժողովրդական տնտեսության տար եր նագավառներում:

Շերտերը

Աղյուսակ 5 Նոր Կող ի նական ցեոլիտի ֆիզիկաքիմիական որոշ ցուցանիշներ Կատիոնափոխանակություն ըստ տարրերի,%

Ադսոր Տեսա- Ծավա ցիոն կարար լային տարողուկշիռը, կշիռը, թյունը, մգ գ/սմ գ/սմ էկվ/100գ

Na

Ըa

Խg

Ճ

3.3-40.3

9.8-16.0

2.65-4.42

2.40

2.527

1.727

1.44-10.8

7.4-67.0

10.5-10.9

2.64-3.6

0.80.86

2.43

1.711

1.64-12.4

111 89.5-102.0 10.1-12.75 1-79-3.60

0.64

2.43

1.654

1.46-12.5

1V

0.64

2.40

1.660

1.87-11.3

55-57

11.41

5.59

Դեռ 1981թ. Մոսկվայի ՀՄԳՀՏ-ում (ԱÌԲÏÝ) ուսումնասիրել Նոյեմ երյանի տեղանքի ցեոլիտները` որպես հողի կոնդիցիոներ (լավորակիչ), պարարտանյութերի հակապարկիչներ, կերային լրացակեր, հոտազերծիչների օգտագործման համար ժամանակավոր տեխնիկական պահանջներ: 1986թ. Գյուլզադյանը ն ուրիշներ (ֆոնդ Երնան ՊԻ) ուսումնասիրել են նական ցեոլիտի օգտագործման հնարավորությունները` որպես ազոտի օքսիդի կլանիչ ն կաուչուկի ու պլաստմասի լցանյութ:

Աղյուսակ 6 Գյուղատնտեսությունում Նոյեմ երյան տեղանքի նական ցեոլիտի օգտագործման համար ներկայացվող պահանջները Ցուցանիշներ Կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը,% Առավելագույն փոխանակվող կատիոններ Մասնիկների մեծությունը,

Հողի որակավորում

Հակապարկիչ

Հոտազերծ ող

50 ն արձր Ըa, Ճ

Ըa, Ճ

Ըa, Ճ

Ըa, Ճ

1 - ից պակաս

Փոշոտվողությունը Տեսակարար քաշը,գ/սմ3

Կերային լցանյութ

միջին 2.15-2.36

2.15-2.36

Թունավորությունը

2.15-2.30

2.15-2.30

անթույլատրելի է

Ֆտորի պարունակությունը,% Սնդիկի պարունակությունը,% Կապարի պարունակությունը,%

0.15-ից ոչ արձր ոչ արձր 0.006-ից ոչ արձր 0.006-ից չի թույլատրվում

մետաղների պարունակությունը

Ըստ ÈԼÃՒÝ` Նոյեմ երյանի տեղանքի ցեոլիտները ապահովում են գյուղատնտեսությունում օգտագործման համար ներկայացվող պահանջները, որը երված է աղյուսակ 6-ում: չափանիշներից հիմնավորվում է միայն ծանր մետաղների պարունակությունը ն տեսակարար կշիռը, իսկ մյուս ցուցանիշները, հատկապես աղացած մասնիկների մեծությունը, հիմնավորված չեն, ուստի պահանջվում է լրացուցիչ ն խոր ուսումնասիրություններ: Կու այում մինչն 1մմ մասնիկների մեծության ցեոլիտը կենդանիների համար օգտագործվում է որպես կերային լրացում ն հողի որակավորման ցուցանիշի կլանողանյութ: ենդանիների համար որպես

ցամքար գտագործում են 1-3մմ մեծության ֆրակցիան, իսկ 3-8մմ ֆրակցիան` որպես հոտազերտիչ ն հիդրոպոնիկայում: ÈԼÃՒÝ- մշակել է նան կլինոպտիլոլիտային հումքի որակին ներկայացվող պահանջները, իոնափոխանակման ն ադսոր ցիոն տեխնոլոգիայում օգտագործման համար, որը երված է 7-րդ ն 8-րդ աղյուսակներում:

Աղյուսակ 7 Իոնափոխանակության տեխնոլոգիայում օգտագործվող կլինոպտիլոլիտային հումքին ներկայացվող պահանջները Ցուցանիշները Կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը,% Մասնիկների մեծությունը,մմ Սղման ամրությունը,կգ/սմ2

Նորմաները 60-ից արձր 1-2 300-ից ոչ պակաս

Ջերմակայունությունը,Ը

350-ից ոչ պակաս

Օքս

ների պարունակությունը,% Սիլիցիում Տիտան Ա յումին ում

64-69 0.1-0.3 11-13

Կալցիում Կալիում Նատրիում

1.3-3.1 1.7-3.5 0.5-3.7

Բերված աղյուսակից երնում է, որ Նեյեմ երյանի հանքավայրի կլինոպտիլոլիտը ապահովում է իոնափոխանակային ն ադսոր ցիոն տեխնոլոգիաներում օգտագործման համար ներկայացվող պահանջներին: պացուցված է, որ յուրեղային ցանցը պահպանում է իր ռեգեներացիոն հատկությունը մինչն 350Ը, ն դրա դեֆորմացիան նշվում է 400Ը-ից հետո: 100գ կլինոպտիլոլիտի փոշու ադսոր ցիոն տարողությունը ջրային գոլորշիների նկատմամ կազմում է 6-7գ:

Աղյուսակ 8 Ադսոր ցիոն տեխնոլոգիայում օգտագործվող կլինոպտիլոլիտային հումքին ներկայացվող պահանջները Ցուցանիշները Կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը,% Մասնիկների մեծությունը,մմ Առավելագույն մոլեկուլները(ադսոր ենտ) Տրամագիծ Ծանրաչափական (լցովի) տես.կշիռ,գ/սմ2 Ակտիվացման ջերմաստիճանը,Ը Ջերմակայունությունը,Ը Քիմիական կայունությունը ըստ միջավայրի ,քէ Ջրային արտածումի հիմնայնությունը, քէ Մեխանիկական ամրության ինդեքսը,կգ/մմ2 Կայունությունը, սոր ցի-ռեգեներացիայի Ցիկլի ընթացքում մասնիկների ձնը

Նորմաները 60-ից արձր 1-2 Կրեմնեզեմ 3.5 0.75-1.0 300-350 1-14 9-11 կլոր էլիպսոիդային

Ցեոլիտներն ունեն ավարար հաստատուն կայունություն` թթու, հեղուկ ն գազային միջավայրում, արձր է նան կատիոն-փոխանակային տարողությունը NԷ4-իոնի նկատմամ , իսկ ԸaՕ ա սոր ցիոն տարողությունը կազմում է 150մգ/գ, ըստ որի` կլանվող համալիրում առավելագույն կատիոնները համարվում են Ըa ն Ճ:

Աղյուսակ 9 Նոյեմ երյան տեղանքի նական ցեոլիտի ֆիզիկ -մեխանիկական ն այլ ցուցանիշները (պարամետրերը) Ցուցանիշներ Բնական խոնավությունը,% Միջին խոնավությունը,% Ծավալային զանգվածը (խտության ծակոտկիներով),տ/մ3 Խտությունը, գ/սմ2 Հանված հումքի ծավալային հագեցված զանգվածը, տ/մ3

Նորմաները 6.17-10.05 10.0-12.0 1.75-1.96 2.49-2.63 1.6

Ծակոտկենությունը, % ,% Ամրությունը սեղմելիս, գ/սմ3 Ռադիոլոգիկ ֆոնը, գամմաճառագայթում

24.87-32.36 9.64-15.54 3.34-9.52 սանիտարական նորմային մոտ

Ուսումնասիրություններ են կատարվել նական ցեոլիտի հարստացման ն արհեստական ցեոլիտ ստանալու հնարավորությունների վերաերյալ: Հաստատված է, որ աղացած զանգվածում կլինոպտիլոլիտը հիմնականում կուտակվում է 0.05-0.1մմ չափեր ունեցող ֆրակցիայում, ավելի խոշոր մասնիկներում` տար եր նյութեր, իսկ համեմատա ար ոչ խոշոր մասնիկներում` կավային միներալներ: Ուսումնասիրությունները հիմք են հանդիսացել եզրակացնելու, որ ցեոլիտի հա ստա ումը ջրային միջավայրում ֆլոտաց ոն եղանակով նպատակահարմար չէ, քանի որ ջրային միջավայրում լուծույթի մեջ անցնում են կողմնակի խառնուրդներ ն դժվար աժանվում: Արդյունավետ է չոր խառնուրդը հարստացնել ձգողականության (ãð4â4ò4ö4î11ûé) եղանակով, ինչպես նան մագն տա-ծանրա եռ ման եղանակով: Հետազոտության արդյունքները վկայում են , որ Նոյեմ երյանի տեղանքի ցեոլիտից կարելի է ստանալ NaՃ ն NaՃ տիպի արհեստական ցեոլիտներ, նչպես նան` ֆայազիտ, սոդալիտ, անալցիտ, ֆիլլիպսիտ, մորդենիտ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Նոյեմ երյան տեղանքի ցեոլիտը կարելի է օգտագործել նան քիմիական արդյունա երությունում ն մետալուրգիայում, մասնավորապես «Նաիրիտ» միավորման հեղուկ ն գազանման թափոնները կատալի կ օքսիդացման համար: եղինակները մշակել են փորձնական արտադրական սարքավորումներ, որի օգնությամ հոսող ջրերը հաստատուն մաքրում են ամոնիակից, որն էլ հետագայում օգտագործվում է որպես լցանյութ: Ցեոլիտները նութագրվում են կլանման ա ձր տարողությամ , իսկ առավելագույն փոխանակային կատիոնների զույգեր համարվում են կալցիում-կալիումը, կամ կալցիում-մագնեզիում: Ըստ փոխանակման կատիոնների պարունակության, Նոյեմ երյանի ն Շիրակի տեղանքների ցեոլիտները խիստ տար երվում են իրարից: Շիրակի գոտու տար եր տեղանքների ցեոլիտները այնքան են իրարից տար երվում, որ նույնիսկ դժվար է պատկերացնել, որ պատկանում են կլինոպտիլոլիտներին:

Աղյուսակ 10 Նոյեմ երյանի ն Շիրակի ցեոլիտների փոխանակման կատիոնները, կլանողական տարողունականությունը

Ըa

Խg

Na

Ճ

Նոյեմ երյան 551

35.99

4.70

0.13

4.44

Կլանողական տարողությու նը (ընդամենը) 45.26

Նոյեմ երյան 341

53.38

5.83

0.35

1.72

61.28

Նոյեմ երյան 41

56.54

5.17

0.26

1.84

63.81

Նոյեմ երյան 130 Նոյեմ երյան 681

55.53

4.91

0.33

3.44

64.21

64.02

4.66

0.14

2.06

70.88

Շիրակ 1K

47.70

5.58

0.01

10.00

62.99

Շիրակ 2A

8.59

3.08

0.05

13.07

24.79

Շիրակ 1Բ

45.58

6.50

0.00

22.95

75.03

Շիրակ 16

21.92

12.75

0.11

14.00

48.78

Շիրակ 16

18.36

1.50

0.12

13.01

32.99

Տեղանքի անվանումը ն նմուշի համարը

Փոխանակային կատիոններ, մգ/էկվ 100գ փոշում

Այդտեղից կարելի է ե րակացնել, որ Ի.Խ.Պետրոսյան ն (1999թ.) այն հիմնավորումը, որ տեխնոլոգիական հատկանիշներով Նոյեմ երյանի ն Շիրակի գոտիների ցեոլիտները համանման են, ուստի վերջինս նույնպես կարելի է օգտագործել որպես գյուղատնտեսական կենդանիների կերակրման համար որպես լցանյութ, հողի կարեկցիայի, պարարտանյութերի պառկապնդելուց պաշտպանելու, հատ կային, պտղատու ն այդ կուլտուրաների երքատվության ն երքի որակական ցուցանիշների արձրացման, խմելու ն հոսող ջրերի մաքրման միջոց, ինչես նան քիմիական արդյունա երությունում որպես սոր ենտ օգտագործելը հիմնավորված չեն, քանի որ այն արտադրական փորձարկում չի անցել: Առանց համապատասխան ազմակողմանի ուսումնասիրությունների այդպիսի առաջարկները ոչ թե կարող են ունենալ դրական ազդեցություն, այլ ընդհակառակը` կ երեն ոչ ցանկալի արդյունքների:

Նոյեմ երյանի ցեոլիտի իոնափոխանակման ունակությունը հասնում է մինչն 600մ /էկվ 100գ հումքում, որը 10-60 անգամ արձր է, քան` հողինը: Ցեոլիտի կատիոնների փոխանակությունը միջին հաշվով կազմում է 55.6100 մգ/էկվ 100գ հումքում, իսկ իոններից համեմատա ար արձր է նատրիումի իոնինը (55.6-100 մգ/էկվ), ամենացածրը` կալիումի իոնինն է` 0.64 մգ/էկվ: Չորս կատիոններն ըստ շարքերի դասավորվում են հետնյալ հերթականությամ ` նատրիումկալիումմագնեզիումկալիում: Ցեոլիտին նորոշ կարնոր ցուցանիշներից է ջերմակայունությունը, որը ցույց է տալիս ջերմային մշակման ժամանակ յուրեղների պահպանման աստիճանը: Ապացուցված է, որ կլինոպտիլոլիտային տիպի ցեոլիտները պահպանում են յուրեղային կառուցվածքը, նույնիսկ 600-700Ը ջերմաստիճանում: Կլինոպտիլոլիտային հումքի տեսակարար կշիռը տատանվում է 2.40ից մինչն 2.45 գրամ մեկ խորանարդ սանտիմետրում, իսկ ծավալային կշիռը կազմում է` 1.65-1.72 գ/սմ3: Ցեոլիտների կայուն ջերմադիմացկ նությունը տատանվում է 500-ից մինչն 600Ը: Ցեոլիտի արձր ջերմադիմացկունությունը ն կայուն թթվադիմացկունությունը համարվում են շահագործման կարնոր ցուցանիշներ: Որքան արձր են այդ ցուցանիշների նութագիրը, այնքան լայն է ցեոլիտների օգտագործման նագավառը: Մ.Մ.Դու ինինը մշակել է ցեոլիտի թթվադիմացկունության մեթոդ, որի` ոլոր ցեոլիտները աժանվում են 4 խմ ի` արձր թթվակայուն, թթվակայուն, ցածր թթվակայուն ն ոչ թթվակայուն: Կլինոպտիլոլիտի փոխանակային կատիոնների ծավալները միջին հաշվով հավասար են 50-ից 120 մգ/էկվ 100 գրամ հումքում: 100 գրամ ցեոլիտի փոխանակային կատիոնները հավասար են 90-110 մգ/էկվ: Այդ ցեոլիտների ադսոր ցիոն ն կատալիզատորային հատկությունների ուսումնասիրման նպատակով անհրաժեշտ է որոշել վերը նշված ցուցանիշները: Կլինոպտիլոլիտների առավելագույն ազատ ադսոր ցիոն ծավալը կազմում է 0.2-ից մինչն 0.5 սմ3/սմ3 կամ 0.5 սմ3/սմ3 կամ 0.1-0.25 գ/գ: Ճիշտ է, որ նշված դրական կարնորագույն հատկանիշները թույլ են տալիս նական ցեոլիտներն օգտագործել գյուղատնտեսության տար եր նագավառներում, այց օգտագործելիս պետք է զգույշ լինել` հատկապես պետք է ուշադրություն դարձնել դրանց մեխանիկական կառուցվածքին: Թուրքիայի Կարային գյուղի տեղանքի լեռնատեսակը կազմված է ցեոլիտից, որի հետնանքով գյուղի օդը հարուստ է ցեոլիտով, իսկ ապարը

օգտագործվում է որպես շինանյութ: Այդ գյուղի նակիչների թոքերում հայտնա երվել է ցեոլիտ, ն 20-25 տարի հետո նակիչները հիվանդանում են քաղցկեղով, որը ժիշկները վերագրում են ցեոլիտին: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ այդպիսի ցեոլիտների յուրեղները ասեղնանման են, որ փոշու ձնով մտնում մարմնի մեջ: Պետք է նշել, որ Նոր Կող ի տեղանքի ցեոլիտի յուրեղները այդպիսի կառուցվածք չունեն ն անվտանգ են: Ընդհանրապես, ացի էրոտիտից, մյուս ոլոր ցեոլիտներ աղալուց հետո այդ ացասական հատկությունները լրիվ կորցնում են: Նոր Կող ի տեղանքի նական ցեոլիտների ուսումնասիրության արդյունքները հիմք են տալիս նշելու` 1. Նոր Կող ի տեղանքի նական ցեոլիտների համար նորոշ է արձր իոնափոխանակությունը ն սելեկտիվ հատկությունները` կապված Nէ4, Շո, Nո, Mg, Տi ն այլ մոլեկուլների մեծության հետ: 2. Բարձր կլանման կարողությունը (մինչն մի քանի հարյուր մ2/գրամ), հատկապես ծծում ի երկօքսիդի, ամոնիակի, գազանման քլորի, քլորաջրածնի ն այլ իոնների նկատմամ : 3. Բարձր հիդրատացիայի ն ապահիդրատացիայի փոխկապվածությունը: 4. Բարձր ջերմակայունությունը ն կայունությունը վտանգավոր միջավայրի նկատմամ : 5. Բավականին արձր մեխանիկական ամրությունը, ինչպես մատչելիությունը ն էժանությունը: Վերը նշված հատկությունները թույլ են տալիս ընդգծելու, որ Նոր Կող ի տեղանքի ցեոլիտները կարելի է լայնորեն օգտագործել գյուղատնտեսությունում, որպես հողի կառուցվածքի ն ագրոնոմիական հատկությունների արելավման ն մշակա ույսերի երքատվության արձրացման, գյուղատնտեսական կենդանիների ու թռչունների համար որպես լրացակեր, ինչպես նան մի շարք հիվանդությունների կանխարգելման ու շրջակա նական միջավայրի արելավման միջոց:

Գլուխ 1 1

Բնական ցեոլիտների կենսա անական ակտիվությունը 1. Կենսա անական ակտիվությունը Բնական ցեոլիտների կենսա անական ակտիվության վերա երյալ հետազոտման ն արտադրական ազմաթիվ հաղորդումներ վկայում են դրանց օգտագործման դրական ազդեցությունը մշակա ույսերի ն կենդանիների աճի, զարգացման ն մթերքների արտադրության ավելացման ասպարեզում: Հողի հարստացումը նական ցեոլիտով, հատկապես պարարտանյութերի ֆոնի վրա ն կենդանիների կերա աժնում որպես լրացակեր օգտագործման արդյունա-վետությունն ակնհայտ է: ակայն մինչ այժմ չկա միասնական կարծիք, թե ե՞ր , ի՞նչ քանակի, մասնիկներ ի՞նչ մեծության, հումքում կլինոպտիլոլիտի որքա՞ն քանակ է ավելի ցայտուն նորոշում դրանց կենսա անական ակտիվությունը: Տարակարծության համար հիմք է հանդիսանում այն, որ տար եր երկրների նույնիսկ նույն հանքավայրի նական ցեոլիտները իրարից տար երվում են քիմիական տարրերի աղադրությամ , ֆիզիկական հատկություններով ն մեխանիկական կազմով: Ցեոլիտների կենսաանական ակտիվությունը նորոշվում է երկու ինքնուրույն ` իոնափոխման նույթով ն աղացած ցեոլիտային տուֆերի ձնա անական կառուցվածքով: Կենսա անական ակտիվության իոնափոխանակման երնույթին են պատկանում ամոնիումային ազոտի նիտրոֆիկացիայի ռեակցիան, ուֆերային հատկությունը, ստամոքսի թթվության կարգավորումը ն այլն: Ձնա անական կառուցվածքում ուշադրություն է դարձվում ցեոլիտների հատիկների ձնի` ասեղնային, մազաթելային ն այլ յուրեղների կառուցվածքին: Կենսա անական ակտիվությունը պայմանավորված է նան ցեոլիտի քիմիական աղադրությամ ն հանքային կազմով: Կլինոպտիլոլիտի ն թթվի ջրային լուծույթների փոխազդեցության կինետիկայի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ չափավոր թթվային լուծույթի դեպքում սուսպենզիայի քէ-ը փոխվում է թույլ հիմնային ռեակցիայի ուղղությամ : Կլինոպտիլոլիտի թույլ թթվային հողերի մեջ մտցնել նույնպես տեղի է ունենում չեզոքացում այնպես,

ինչպես կրի օգտագործման դեպքում: Խտացված թթվային լուծույթում միաժամանակ տեղի է ունենում կլինոպտիլոլիտի իոնափոխանակային կատիոնների ն ալյումինի անցումը լուծույթի մեջ: Թթվի լուծույթի խտության պակասեցման դեպքում տեղի են ունենում ցեոլիտի երկու տիպի` թթվային դեկատիոնացման ն դեալյումինացման ռեակցիաներ, այց դրանք ընթանում են տար եր արագությամ : Կլինոպտիլոլիտի չեզոքացման ազդեցությունը կապված է իոնափոխանակային պրոտ նի կլանման հետ:



Խ 

  

սկզ նական ցեոլիտ

 Է 2Օ  



 



Է Օ  Է   Է Օ 





հիդրօքսիլային ձնը





 



 

ջրածնային ձնը

  









Օ

Պրոտոնի ն ցեոլիտի ալյումին սիլիկատի կմախքի փոխգործունեությունը երում է փոխանակային կատիոնների կենտրոնի ոչնչացման: Այն պայմանավորված է ալյումինումի ջրատարալուծման ընթացքում լիցքաթափմամ , որով պայմանավորված է հողի թթվայնության չեզոքացումը: Ցեոլիտը ազդում հանքային պարարտանյութերի աղադրամասերի վրա, որի հետնանքով փոփոխվում է հող- ույս հանքային տարրերով սնուց մը: Առաջին հերթին այն վերաերվում է ազոտի սնուցմանը: Պարզ է, որ ցեոլիտը չի կարող հսկողություն ունենալ ույսերի ֆոսֆորային սնուցման վրա, քանի որ հողի լուծույթում այն գտնվում է անիոնային համալիրի ձնով: Չնայած դրան` ցեոլիտը անուղղակի ձնով լավացնում է ույսի ֆոսֆորային սնուցումը: Կալիումը, անցնելով հողի լուծույթ, հսկում է իոնային փոխանակման ռեակցիան, հավանա ար այդ պատճառով է, որ ցեոլիտի մեջ գտնվող կամ պարարտանյութից կլանված կալիումը կարող է ընդունելի լինել ույսի համար, հատկապես եր հողը պարունակում է շատ հակաիոն, որն էլ դուրս է մղում կալիումը: Այդպիսի հակաիոն է հանդիսանում կալցիումը, որը մտցվում է հողի սնուցման ժամանակ կամ թթվային հողի պրոտոնը, կամ ամոնիումի իոնը ամոնային պարարտանյութերից ն այլն: Ցեոլիտով կլանված ամոնային ազոտը կարգավորում է ակտերիաների նիտրոֆիկացման պրոցեսը ն դրա կայացման համար անհրաժեշտ է որոշակի քանակի ցեոլիտ, որպեսզի հողը լուծույթից կլանի համարժեք կատիոն (պրոտոն): Ցեոլիտի մտցնելը հողի մեջ զգալի չափով արձրացնում է հողի

փոխանակային տարողությունը ն խոնավատարողությունը, որը շատ կարնոր է հատկապես որոշ ավազակավային ն ավազային հողերի համար: Ամոնիումային պարարտանյութերի օգտագործման դեպքում, եր հող է մտցվում նատրիում պարունակող կլինոպտիլոլիտ (Նոյեմ երյանի կլինոպտիլոլիտը մոտ է այդ ձնին) տեղի են ունենում հետնյալ ռեակցիաները` 1. Ամոնիումային ձնի ցեոլիտի ստացումը

2Na  NԷ 4  ՕԷ   2NԷ 4  Na   ՕԷ  2. Նիդրիֆիկացնող ակտերիաների ազդեցությամ տեղի է ունենում ամոնիումային խմ երի օքսիդացում մինչն նիտրիտի 

22NԷ 4  3Օ 2  2 Na   2ՕԷ  22Na  2 NՕ 2  2Է   4Է 2 Օ 3.Մանրէների ազդեցությամ նիտրիտներ օքսիդացվում են մինչն նիտրատների: Միաժամանակ տեղի է ունենում թթու լուծույթի չեզոքացումը ցելիտով:

22Na  2 NՕ 2  Օ 2  2Է   2Է  2 NՕ 3  2 Na  Ներկայացված սխեման ցույց է տալիս կլինոպտիլոլիտի դրական ազդեցությունը ույսի ազոտային սնուցման, ինչպես նան պակասեցնում է ամոնիումային պարարտանյութի ան արենպաստ ազդեցությունը թթու հողերի չեզոքացման վրա: Ցեոլիտի իոնային փոխանակության առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ կինետիկան ընթանում է արձր արագությամ ն փոխանակային ռեակցիան հակադարձ է: էլ տար երվում է հողի հիմնային` իոնային փոխանակման ռեակցիան կարգավորող կավային հանքատեսակից: Ցեոլիտային տուֆն ունի արձր փոխանակային տարողություն (մոտավորապես 2մգ-էկվ/գ) ն պարունակում է 10-15% ցեոլիտային ջուր: Ի հաշիվ երկրորդական ծակոտկիների` ընդհանուր ջրի քանակը կարող է հասնել մինչն 40%, որի հետնանքով արձրանում է փոխանակային տարողությունը ն խոնավատարողունակությունը: Կլինոպտիլոլիտի կարնորագույն առանձնահատկությունը, որով տար երվում է մյուս հանքատեսակներից, խիստ արտահայտված ընտրողական հատկությունն է այնպիսի կատիոնների նկատմամ , ինչպիսիք են Ճ+ ն NԷ4+, որոնք համարվում են հանքային պարարտանյութերի հիմնական ազդող տարրերը: Այդ կատիոնները ն այլ սննդատար տարրերն

աստիճանա ար անցնում են հողի մեջ ն փաստորեն պաշտպանում են դրանց լվացումից ն երկարացնում են պարարտանյութի ազդեցության տնողությունը: Բարձր փոխանակային տարողությունը, ընտրողականությունը, ինչպես նան փոխանակային ռեակցիայի արձր արագությունը թույլ են տալիս ցեոլիտը դիտարկել որպես կլանողական տիպի հողա արելավող: Եթե ցեոլիտը օգտագործվում է որպես արհեստական հող, այդ դեպքում այն նախօրոք պետք է հարստացնել սննդատար նյութերով, մասնավորապես` կալիումով ն ամոնիումով: Ապացուցված է, որ ամոնիումային ձնի կլինոպտիլոլիտի կենսա անական արձր ակտիվությունը արձրացնում է գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը ն երքի որակը, որը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ կալիում-ամոնիումային ձնի կլինոպտիլոլիտը կարելի է ընդունել որպես արդյունավետ ն երկարատն ազդող պարարտանյութ: Այն զուգահեռա ար կարելի է օգտագործել կենցաղային ն գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների հոսքաջրերի մաքրման համար: Ցեոլիտի կլանած երկրորդական ծակոտկիների ջուրը համարվում է հողի խոնավության պահեստ, քանի որ այն չի անցնում հողի ստորին շերտը, այսինքն չի ֆիլտրվում, որը շատ կարնոր է հատկապես ավազային հողերի համար: Կլինոպտիլոլիտի ավական արձր խնամակցությունը պրոտոնի հետ շատ կարնոր հատկանիշ է, քանի որ նրա օգտագործումն իջեցնում է հողի թթվությունը, հետնա ար, արենպաստ պայմաններ է ստեղծում հողի երրիության համար: Ցեոլիտի չեզոքացնող ազդեցությունը պահպանվում է նան հետագա տարիներին: Այդ հատկությունը ացատրվում է նրանով, որ փոխանակային կատիոնի պրոտոնը անցնում է ալյումինոսիլիկատի մատրիցայի մեջ ն առաջացնում հիդրոքսիլային խմ եր, որոնք չեն մտնում փոխանակության մեջ: Կլինոպտիլոլիտի ուժեղ արտահայտված խնամակցությունը հիմնային, հողահիմնային ն գունավոր մետաղների հետ նորոշում է նրա պաշտպանական դերը, որն արտահայտվում է մարդու սննդի շղթայից թունավոր մետաղներ դուրս երելով: Կլինոպտիլոլիտը ավականին ազդում է միկրոտարրերի աշխմանը հող- ույս համակարգին ն խիստ պակասեցնում է թունավոր մետաղների անցումը ույսի վեգետատիվ ն գեներատիվ օրգանների մեջ: Այդ հատկությունն առանձնապես կարնոր է, եր ուսա ուծությունում օգտագործում են թունավոր նյութերով վարակված

կոմպո տներ, ոռոգման ջրեր, պարարտանյութ ն այլն: Այսպիսով, կատարված ուսումնասիրությունները ն արտադրական դիտարկումները ցույց են տալիս կլինոպտիլոլիտի ավականին արձր ակտիվությունը մի շարք կենսա անական պրոցեսներում, որը պայմանավորված է նրա եզակի` իոնափոխանակիչ հատկությամ : Բնական արձր որակի ցեոլիտի մեծաքանակ պաշարներ թույլ է տալիս եզրակացնելու, որ դրա լայնածավալ օգտագործումը ուսա ուծությունում կնպաստի արձրացնելու հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի ն թթու հողերի չեզոքացմանը, ինչպես նան` մթերքների արտադրության արձրացմանը: Կլինոպտիլոլիտը` որպես լրացակեր, կենսա անական ակտիվությ ն ցուցա կենդանիների ն թռչունների քաշաճի, զարգացման ն մթերքների արտադրության ավելացման : Ցեոլիտի լցակերը ավականին արձրացնում է սննդանյութերի մարսելիությունը ն յուրացումը` զգալի չափով պակասեցնելով կերի ծախսը միավոր արտադրանքի վրա: Կլինոպտիլոլիտի այդ դրական ազդեցությունը վերագրվում է հեշտ յուրացվող շարժունակ կալիումին, կալցիումին ն որոշակի միկրոկոտարրերին, ինչպես նան կլինոպտիլոլիտի ուֆերային հատկությանը, որով էլ կայունացնում է ստամոքսահյութի թթվությունը ն ամոնային ազոտի քանակությունը: Հայտնի է, որ մարսելիության պրոցեսում` հատկապես, եր կենդանիներին կերակրում են սննդի մնացորդներ, կարող են կուտակվել թունավոր նյութեր , որոնք պատճառ են դառնում նյութափոխանակության խանգարման, ` օրգանիզմի թունավորման: Կլինոպտիլոլիտը կլանում է թունավոր նյութերը ն դուրս երում այն օրգանիզմից: րոճողների կերա աժնում լինոպտիլոլիտի արձր ընտրողականությունն ամոնային իոնների նկատմամ թույլ է տալիս զգալի չափով ավելացնել պրոտեինի փոխարինիչների քանակը: Հաշվի առնելով կլինոպտիլոլիտի դրական ազդեցությունը` կենդանիների կերա աժնում անհրաժեշտ է այն լայնորեն օգտագործել, որպես լրացակեր ն հոտազերծիչ: Թաթարիայի «Կերեր» գիտական կենտրոնի տնօրեն Ա.Վ.Յակիմովը (2004թ.) ընդհանրացնելով կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքները, գտնում է, որ նական ցեոլիտները, որպես կենդանիների կերա աժնի լրացակեր, խթանում են օրգանիզմի նյութափոխանակության

պրոցեսը, արձրացնում են կերերի սննդանյութերի մարսելիությունը ն ազոտի յուրացումը, կարգավորում հանքային տարրերի փոխանակումը, օրգանիզմից դուրս են երում նյութափոխանակության պրոցեսում առաջացող թունավոր նյութերը ն ծանր մետաղները: Դրանք նպաստում են տավարի, խոզերի, ոչխարների, մորթատու գազանների մատղաշի, րոյլերի ճտի օրական քաշաճը, հավերի ձվատվությունը (7-17%-ով), պակասեցնում կերի ծախսը միավոր արտադրանքի վրա (11-15%-ով): Ցեոլիտը արձրացնում է կենդանիների մսային մթերատվությունը, ինչպես նան մսի, ձվի, րդի, մորթու որակը ն տեխնոլոգիական հատկությունները: Վ.Պ.Նեստերենկոն ն (1986) ուսումնասիրել են նական ցեոլիտի ազդեցությունը հեպատիտով հիվանդ մկների վրա ն եկել այն եզրակացության, որ ցեոլիտը ազդում է սննդանյութերի մարսելիության, լյարդի ֆունկցիայի, սինթետիկ ն հակաօքսիդային պրոցեսների վրա ն որոշ չափով թուլացնում հեպատիտի ացասական ազդեցությունը: Բնական ցեոլիտացված հանքատեսակներն ունեն արձր կենսա անական ակտիվություն: Դա հաստատում են ոլոր նրանք, ովքեր ուսումնասիրում են այդ հումքը, , , արձր է նան դրա կենսա անական ակտիվությունը: Ա.Վ. Յակիմովը գտնում է, որ ցեոլիտ պարունակող հանքատեսակներն ունեն ավելի արձր կենսա անական ակտիվություն, քան կլինոպտիլոլիտով հարուստ հանքերը, ն դա ացատրում է նրանով, որ առաջինները պարունակում են օպալ-կրիստո ալիտ, մոնտմերիլլոնիտ, կալցիտ, որոնք ունեն ավելի արձր կենսա անական ակտիվություն: Իհարկե, դժվար է համաձայնվել նման տեսակետի հետ, քանի դեռ հայտն չէ, թե ի՞նչ նկատի ունի հեղինակը, եր արտահայտվում է ցեոլիտ պարունակող նական նստվածքային հանք ասելով: Եվ երկրորդ` հայտնի է, որ 5ավելի հանքատեսակներ են պատկանում ցեոլիտացված տուֆերին, ն նական պայմաններում պարունակում են տար եր հանքատեսակներ: յդ պատճառով էլ տրվում են տար եր անվանումներ` հաշվի առնելով հանքում ամենա արձր հանքատեսակի պարունակությունը: Ցեոլիտացված տուֆերի հիմնական հանքատեսակներին պատկանում են կլինոպտիլոլիտը կամ գեյ անդենիտը, որոնք իրարից տար երվում են քիմիական կազմով ն ֆիզիկաքիմիական հատկություններով:

2. Բնական ցեոլիտների օգտագործման նագավառները Գիտատեխնիկական առաջընթացի կարնորագույն ձեռք երում են նական ցեոլիտների եզակի հատկությունների ուսումնասիրությունները ն դրանց լայնածավալ օգտագործումը ժողովրդական տնտեսության տար եր նագավառներում: Բազմակողմանի ն ազմա ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նական ցեոլիտներն ունեն եզակի ադսոր ցիոն, իոնափոխանակ ն, կատալիտիկ հատկություններ: Բնական հրա ուխագեն նստվածքային ցեոլիտները համարվում են մանրանցքավոր (սպունգանման) մարմիններ, որոնք նութագրվում են արձր ադսոր ցիոն էներգիայով, որի հետնանքով նույնիսկ դրանց ցածր խտության դեպքում կարողանում են լավ կլանել տար եր նյութեր: Ակադեմիկոս Մ.Մ.Դու ինինը հաստատեց ցեոլիտի ադսոր ցիոն մակարդակ երկածխածին օքսիդի, մեթիլային սպիրտի ն ենզոլի նկատմամ : Ապացուցված է, որ ցեոլիտի (կլինոպտիլոլիտի) ադսոր ցիոն հատկությունն ածխածնի երկօքսիդի ն մեթիլային սպիրտի նկատմամ 1.52.5 անգամ արձր է, քան օգտագործված այլ ադսոր ենտներինը: Ցեոլիտներն ավելի լավ են դրսնորում իրենց ադսոր ցիոն հատկությունն ագրեսիվ գազերի (ծծմ աջրածին, ծծմ ային գազ, ամոնիում, ազոտի օքսիդ, քլոր ն այլն) նկատմամ : Այսպիսով կարելի է նշել, որ տար եր տեղանքների նական ցեոլիտներ սիլիցիումի ն ալյումինումի հարա երակցությունը տատանվում է 6.0-15.3 մի , մուտքի պատուհանի տրամագիծը 3.5-7.0 Ճ է, իսկ ջրի պարունակությունը կազմում է 8-12%: Հաշվի առնելով նական ցեոլիտների ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, հատկապես` սպունգանման կառուցվածքը ն համեմատա ար ոչ թանկ լինելը, այն լայնորեն օգտագործում են տար եր նագավառներում, հատկապես` արդյունա երությունում, գյուղատնտեսությունում ն շրջակա միջավայրի պահպանությունում: Բնական ցեոլիտների օգտագործման արդյունավետությունը ժողովրդական տնտեսության տար եր նագավառներում ապացուցված է. այն լայնորեն կիրառվում է ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում, , Բուլղարիայում, Կ րեայում, Ռուսաստանում ն այլ երկրներում: Ցեոլիտացված տուֆերի տեսակ ավականին շատ , որոնք տար երվում են քիմիական աղադրությամ , ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիկաքիմիական հատկություններով: Ցեոլիտացված տուֆերից

ամենաշատն օգտագործում են մորդենիտը ն կլինոպտիլոլիտի հանքատեսակներ պարունակող ցեոլիտները: Սակայն այդ հանքավայրերի հանքա անական կազմը, նույնիսկ նույն տեղանքինը, խիստ տար երվում են: Ուկրաինայի ԳԱ կոլոիդային քիմիայի ն ջրի քիմիայի գիտահետազոտական ինստիտուտում ուսումնասիրվել են Կարպատների ն Այ-Դագի կլինոպտիլոլիտների ադսոր ցիոն հատկությունները: , որ դրանք իրենց սոր ցիոն տարողությամ միկրոխոռոչների ն Ճապոնական արդյունա երական կլինոպտիլոլիտ ի : , առանց մաքրման կամ հարստացման կարող են առաջա վել որպես արդյունա երության սոր ենտներ` նական գազերի չորացման, ինչպես նան ածխաջրածինների աժանման ն այլ նպատակների համար: Հայաստանի տարածքում հայտնա երված են մեծ քանակի ցեոլիտացված տուֆեր, որոնք կարող են օգտագործվել տար եր նագավառներում: Սակայն դրանց քիմիական, ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական, մեխանիկական հատկությունները գրեթե ուսումնասիրված չեն: Գյուղատնտեսական կենդանիների ն թռչունների կերա աժնում միայն Կող ի տեղանքի ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը ն կենսա անական որոշ հարցեր, որը կատարվել է Երնանի անասնա ուծական-անասնա ուժական ինստիտուտում: ուսաուծության ն ատոմակայանի ջրերը մետաղներից մաքրելու է շատ քիչ ուսումնասիրություններ: Հրապարակված հոդվածներից չի երնում, թե ո՞ր տեղանքի ցեոլիտն է օգտագործվել: Եթե դրան ավելացվի, որ այդ հոդվածներում նշված է, որ փորձերի համար օգտագործվել են ակտիվացված ցեոլիտներ, հասկանալի կդառնա, թե որքան հետ ենք մնում Հայաստանի ցեոլիտների ուսումնասրիության ասպարեզում: Հ.Ավագյանը ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի «Գիտության թերթում» նշում , որ Հայաստանը շատ հարուստ է մի շարք ազմազան ոչ մետաղական օգտակար հանածոներով ն դրանց նպատակային ու արդյունավետ օգտագործման դեպքում այն կարող է դառնալ Հանրապետության զարգացման միջոց (1997): 1972թ. ուսումնասրիությունները ցույց են տվել, որ Տավուշի մարզի Նոյեմ երյան ավանի ն Կող գյուղի հողա ում հանքավայրի նական ցեոլիտի պաշարը կազմում է 500 մլն. տոննա ն համապատասխանա ար 300 մլն. տ ենտոնիտային ն 100-150 մլն. տոննա

ցեոլիտ- ենտոնիտային հանքաքար: այս ազմա ն ազմանպատակ կիրառության հանքահումքը մինչ օրս լիարժեք կերպով չի շահագործվում: Այժմ հայտնի է, որ ցեոլիտները կարո են օգտագործվել արդյունա երության ն գյուղատնտեսության հարյուրից ավել ճյուղերում: Թվենք դրանցից կարնորները` 1. Կատալիզատորներ պատրաստելու համար, որտեղ ցեոլիտները հանդես են գալիս որպես կատալիզատորի կրողներ, 2. Որպես ադսոր ենտներ` նավթամթերքների մաքրման համար, 3. Հանքայնացված ջրերից ցեզիումի, ռու իդիումի, լի իումի, կալիումի, նատրիումի ն այլ տարրերի ընտրովի անջատման համար, 4. Որպես ադսոր ենտ նական այրվող գազերի չեզոքացման համար, 5. Մետալուրգիական (ն այլ) արդյունա երությունից հեռացվող գազերից թթու տարրերն անջատելու համար, 6. Սառնարաններից ն անասնապահական թռչնա ուծական ֆերմաներից տհաճ հոտերը հեռացնելու համար, 7. Հողի կառուցվածքը , երքատվությունը արձրացնելու, միննույն ժամանակ հողից ռադիոակտիվ ու ցեզիումի կլանման համար, 8. Կար ամիդային խտանյութ պատրաստման համար, 9. Այլ տիպի ցեոլիտներ (ֆո ազիտ, շա ազիտ, նատրիումական մորդենիտ ն ) սինթեզելու համար: Ծանր մետաղներով նական միջավայրի աղ ոտվածությունը պայմանավորված է արդյունա երության ն գյուղատնտեսության ինտենսիֆիկացմամ , որը զգալի չափով արձրացնում է ծանր մետաղների տեղաշարժը (միգրացիան): հետնանքով դրանք կուտակվում են հողում ն ույսերի մեջ, որտեղից անցնում են կենդանիների սնուցական շղթա: Տավուշի մարզի որոշ տնտեսությունների հողերի ագրոէկոլոգիական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կադմիումի ն կապարի խտությունը կերա ույսերում տասնյակ անգամ արձր է, թույլատրելի խտության համեմատ, որը զգալի չափով ազդում է անասնապահական մթերքների որակական ցուցանիշների վրա: Այդ տնտեսությունների արոտավայրերի ն տար եր տեսակ խոտի ն այլ կերերի 14 գրամը պարունակում է 5 մգ կալիում, 230 մգ քրոմ, 275 մգ ցինկ: Ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց են տվել, որ որքան մոտ

են արոտավայրերն անասնապահական գոմերից, այնքան արձր է ույսերի մեջ պարունակվող ծանր մետաղների խտությունը: Մ.Ա. ն ուրիշ (2005) խիտոզան (ցեոլիտ) օգտագործել են որպես ծանր մետաղների սոր ենտներ: Նրանք համանմանների սկզ ունքով են կթու կովեր 4 խում : Առաջին խմ ի կովերը կերակրվել են հիմնական կերա աժնով (ՀԿ), 2-րդ խմ ի կովերի հիմնական կերա աժնին (ՀԿ) ավելացվել է 20 մգ/կգ զանգվածի հաշվով խիտոզան, 3րդ խմ ին` ՀԿ+20 մգ/կգ +250 գ ցեոլիտ 1 գլխի հաշվով: Օգտագործված կերերում կադմիումի խտությունը եղել է 2.5 մգ/կգ, թույլատրելի 0.4 մգ/կգ է, կապարի խտությունը 3 անգամ, սնդիկինը` 1.65 անգամ արձր է եղել թույլատրելի քանակից: Ա շրջանում կաթի մեջ կադմիումի խտությունը արձր է թույլատրելի քանակից 2.6 անգամ: Փորձնական խմ երում կադմիումի քանակությունը պակասել է 1.66-1.77 անգամ, իսկ արսենի քանակությունը` 3.33-4.16 անգամ: Ստուգիչ խմ ի կենդանիների լյարդում կադմիումի պարունակությունը կազմել է 0.4մգ/կգ (թույլատրելի 0.3 մգ/կգ է), իսկ փորձնական խմ երում կադմիումի խտությունը կազմել է 0.15-0.25 մգ/կգ: Ստուգիչ խմ երի կենդանիների մսի մեջ կադմիումը կազմել է 0.07մգ/կգ, իսկ փորձնական խմ երի մսում` այն պակասել է 1.33 անգամ: Կապարը ստուգիչ խմ ում կազմել է 0.95-1 մգ/կգ (թույլատրել է 0.5-0.6մգ/կգ), իսկ փորձնական խմ երում այն պակասել է 1.9-2 անգամ կամ կազմել է 0.4-0.5 մգ/կգ: Թաթարիայի Կերերի ն կերակրման գիտական կենտրոնը (Ա.Վ.Յակում, Մ.Ա.Վերոտչենկո , Ռ.Խ.Ա ուզյարով, Մ.Ս.Եժկով, Մ.Կ.Գայնոլինա ն ուրիշներ) մանրամասն մշակել է գյուղատնտեսական կենդանիների գիտականորեն հիմնավորված կերակրման կազմակերպման հարցերը, որտեղ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել կերա աժիններում կենսական ակտիվ հանքային նյութերի (օպալկրիստո ալի, մոնմորիլլոնիտի) օգտագործման ազդեցությունը` կենդանիների օրգանիզմում նյութափոխանակության, մթերատվության ն մթերքի որակի վրա: , ենդանիների կերա աժնի հետ նական ցեոլիտի օգտագործումը արձրացնում է նյութափոխանակությունը, կերերի ազոտի յուրացումը,

կարգավորում է, հանքային տարրերի փոխանակումը, օրգանիզմից դուրս է երում նյութափոխանակության պրոցեսում առաջացած թունավոր նյութերը ն ծանր մետաղները: Հեղինակները գտնում են, որ ցեոլիտները, ենտոնիտային կավը համարում են լավագույն լցանյութեր` տար եր տեսակի կերային լրացակերեր պատրաստելու համար: Մշակել են պրեմիքսների , ՍՎՀԼ-ի նոր աղադրամասեր, որտեղ օգտագործվել է նական ցեոլիտ: Այդ լցանյութերի օգտագործումը կերա աժիններում արձրացնում է կենդանիների մթերատվությունը 7-30%-ով ն 9-25%-ով պակասեցնում կերերի ծախսը` միավոր արտադրանքի վրա: Բուսա ուծությունում նական ցեոլիտների օգտագործման հիմքում ընկած են դրանց արձր իոնափոխանակության ն ույսերի անհրաժեշտ սննդա ար նյութերի կլանման ու պահպանման հատկությունները: Ցեոլիտները ներկայանում են նան որպես գյուղատնտեսական մշակա ույսերի համար կենսականորեն անհրաժեշտ մի շարք տարրերի կրողներ: Ահա այդ հատկություններով է ացատրվում այն հանգամանքը, որ հողի մեջ նական ցեոլիտ մտցնելը հանգեցնում է հողի ադսոր ցիոն ն իոնափոխանակության հատկությունների արձրացմանը, երիտասարդացմանը, հողին «նոր կյանք» , որն արգելակում է հող ուժասպառ լինելուց: ետնա ար այն կարելի է օգտագործել ազմիցս` չնվազեցնելով հողի երրիությունը: Գիտատեխնիկական առաջընթացը իր հետ երում է օդի, ջրի ն ընդհանրապես արտաքին միջավայրի թունավոր ն վտանգավոր նյութերի քանակի անթույլատրելի ավելացում: Մասնավորապես, միայն չօգտագործված հանքային պարարտանյութերի լվացումից աշխարհում յուրաքանչյուր տարի միլիոնավոր տոննա ազոտի, կալիումի, ֆոսֆորի աղեր են կուտակվում ջրամ արներում (Ա.Ամիրով, 1983): Բիոգեն տարրերը, որոնք կուտակվում են ջրի մեջ, խթանում են կապտականաչ ջրիմուռների զարգացմանը ն ջրամ արների կանաչացմանը, իսկ հետագայում ջր մուռները փթում են, ջրում խիստ պակասում է թթվածնի քանակը ն առաջ թունավոր նյութեր` ծծմ աջրածին, մերկապտման, ֆենոլներ ն այլն: Այդ ոլորի հետնանքով ջուրը դառնում է մեռած, այսինքն այդտեղ հնարավոր չէ կյանքի զարգացումը: Օդում խիստ կերպով ավելանում է ծծմ ի երկօքսիդի քանակը մետալուրգիայի արդյունա երության վայրերում մեծ վնաս են հասցնում կենցաղի ն անասնապահության մնացորդները, ռեզինի ցելիլոզի,

պլաստմասայի արտադրությունները, որի հետնանքով երկրագնդում այդ աղետներից մահանում ն հիվանդանում են միլիոնավոր մարդիկ: Հաշվի առնելով նական ցեոլիտների ֆիզիկա-քիմիական հատկությունները` այն լայնորեն օգտագործում են հատկապես ջրի ն օդի մաքրման համար: Բնական ցեոլիտները օգտագործում են ջուրը ռադիոակտիվ նյութերից մաքրելու, հատկապես ստրոնցիում ն ցեզիումի իոններից: Բնական ցեոլիտները լավ են ադսոր ում ծանր մետաղների իոնները: Ապացուցված է, որ արդյունա երությունում նական ցեոլիտները կարելի է օգտագործել նական գազերի (Է2Օ, ԸՕ2 ծծմ աօրգանական միացությունների ն այլն) մաքրման ն չորացման համար, շինարարական ցեմենտի, ետոնի արտադրությունում, ռեզինի, կաուչուկի մեխանիկական հատկությունների լավացման համար, ինչպես նան պոլիմերային նյութերի` որպես լցանյութ, գազային ն էլյուստիվային խրոմոտոգրաֆիայում, արնի էներգիայի կուտակման համար: Օրգանական սինթեզի ընթացքում օգտագործվում է, որպես կատալիզատոր, սուպերֆոսֆատի, կերամզիտի, կերամիկայի, ծծում ի ռաֆինացման ընթացքում: Այն օգտագործվում է հանքանյութերի հարստացման ն կրակմարիչների փոշիների արտադրությունում, ածուխի ն գազամթերքների չորացման, լվացող նյութերի ստացման, սննդի արդյունա երությունում ն այլ ուղղություններում: Գյուղատնտեսությունում գլխավորապես կարելի է օգտագործել որպես դիետիկ լցանյութ գյուղատնտեսական կենդանիների ն թռչունների կերա աժիններում` որպես քաշաճի, մթերատվության արձրացման, հիվանդությունների կանխարգելման, միավոր արտադրանքի համար կերերի ծախսի պակասեցման նպատակով, ինչպես նան անասնապահական շենքերում հիգիենիկ պայմանների լավացման, հոտազերծման, հողագործությունում` որպես մելիորատիվ եղանակ գյուղատնտեսական կուլտուրաների երքատվության արձրացման համար, թունավոր մետաղները (ստրոնցիումի, կադմիումի, սնդիկի, ն այլնի) սննդատար շղթայից դուրս հանելու ն խոնավ հատիկների չորացման համար: Հիդրոպոնիկայում օգտագործվում է, որպես արհեստական հանքային սու ստրատ, ինչպես պարարտանյութերի հակապնդեցնող նյութ ն թունաքիմիկատների կրող: Այն շատ օգտակար է գյուղատնտեսական կենդանիների ն թռչունների արտաթորանքի մշակման ու արձր որակի պարարտանյութ ստանալու համար: Օգտագործվում է ձկնա ուծությունում` որպես մթերատվության արձրացման միջոց:

Գլուխ 111

Բուսա ուծությունում նական ցեոլիտների օգտագործման արդյունավետությունը 1. Հողի ֆիզիկամեխանիկական կլանողական գիրը ն նական ցեոլիտների ազդեցությունը

նութա-

Հողը կարելի է դիտել որպես կենդանի օրգանիզմ կամ ինչպես Վ.Դակուչանն է նշում` հող ինքնուրույն մարմին է, որն ունի էվոլյուցիոն զարգացում: Հողն այն միջավայրն է, որտեղ աճում, զարգանում ու երք են տալիս ույսերը: Հողի երրիության գործոնների ոլոր տարրերը ն պայմանները հավասարազոր են կուլտուրական ույսերի նական աճի ու զարգացման : Պետք է ստեղծել ույսի կյանքի համար օպտիմալ ջրային, սննդային, ջերմային, օդային, ինչպես նան միջավայրի օպտիմալ պայմաններ: Դեռնս ակադեմիկոս Վ.Ռ.Վիլյամսը հիմնավոր կերպով առաջ քաշեց այն դրույթը, որ հողի երրիության արձրացման ն գյուղատնտեսական մշակա ույսերից արձր ու կայուն երք ստանալու համար անհարժեշտ է միաժամանակ ներգործել ույսերի աճի ն զարգացման ոլոր գործոնների վրա, քանի որ ույսերին անհրաժեշտ կյանքի գործոնները հավասարազոր են ու անփոխարինելի: Հողի ագրոնոմիական նութագիրը տալու համար, շատ կարնոր է յուրաքանչյուր հողատեսքի համար իմանալ հանքա անական ու մեխանիկական կազմը, որը հիմք է հանդիսանում գնահատելու հողի մի շարք հատկություններ: Մեխանիկական կազմը անմիջականորեն ազդում է հողի ամենատար եր հատկությունների վրա, որը պայմանավորված է հողում եղած տար եր ֆրակցիաների հատկություններով: Հողում լինում են երեք կարգի մեխանիկական տարրեր` հանքային, օրգանական ն օրգանահանքային: Հանքային մեխանիկական տարրերն առաջանում են հանքային ապարների հող ահարումից, օրգանականը` ույսերի ու կենդանիների մեռած մնացորդների քայքայումից, իսկ օրգանահանքայինները` ն՛ օրգանական, ն՛ հանքային միացությունների փոխազդեցության հետնանքով: Ըստ Ն.Ա.Կուչինսկու կարգա անման` 3մմ ից մեծ տրամագիծ ունեցող մասնիկները կոչվում են քարեր, 3-1 մմ` խիճ, 1-0.5 մմ` խոշոր ավազ, 0.50.25 մմ` միջին ավազ, 0.25-0.05 մմ` մանր ավազ, 0.05-0.01 մմ` խոշոր փոշի,

0.01-0.005 մմ` միջակ փոշի, 0.005-0.001 մմ` մանր փոշի, 0.001-0.0001 մմ` փոքր կոլոմիդներ: Տար եր մեծություն ունեցող մեխանիկական ֆրակցիաներն ունեն տար եր քիմիական կազմ, ֆիզիկամեխանիկական, ջրաֆիզիկական ն այլ հատկություններ, որոնք առաջնակարգ նշանակություն ունեն հողի երրիության գործում: Կավավազային հողերը կավային հողերի համեմատությամ ունեն ավելի լավ ջրաթափանցելիություն, ջրային ու օդային ռեժիմ: Այս հողերում մանրէակենսա անական պրոցեսներն ավելի լավ են ն ստեղծում են արենպաստ սննդային ռեժիմ: Հողի մի շարք հատկությունների դրսնորման վրա մեծ չափով ազդում են նրա մեջ եղած ապառների ոչ մեծ եկորների կմախքը (1-10մմ): Հողերի հանքա անական կազմը հողագետները ավականին մանրազնին ուսումնասիրել են դեռնս Ճ1Ճ դարում ն պարզել են, որ վարելահողի շերտը, համեմատած խոր շերտերի հետ, պարունակում են համեմատա ար ավելի շատ կավային հանքատեսակներ, այդ թվում` իոտիտ, վերմիկուլիտ, մոնտմորիլ ոնիտ, հիդրոփայլարներ ն այլն: Կավային տեսակները կարնոր դեր են խաղում հողի մի շարք հատկությունների դրսնորման վրա: Ապացուցված է, որ այդ հանքատեսակներն ունեն արձր կլանողական հատկություն` հատկապես մոնտմորիլլոնիտի խում ը: 4ՏiՕՃ12Օ3ոէ2Օ ընդհանուր անաձնով մոնտմորիլլոնիտի կլանողական հատկությունը (120150 մգ էկվ 100գ հողում) 3-4 անգամ արձր է, քան նույնիսկ հումուսով հարուստ սնահողերինը: Այդ հանքատեսակները, հատկապես մոնտմորիլոնիտի խմ ի միներալները, կարգավորում են հողի ավազային տարողությունը, օդի ու խոնավության ռեժիմը ն, հետնա ար, արենպաստ պայմաններ են ապահովում հողի կյանքի առողջացման ն լավացման գործում: Նախապես պետք է նշել, որ նշված ոլոր հանքատեսակները պատկանում են ալյումինասիլիկատներին, ինչպես կլինոպտիլոլիտը, ֆիլիպսիտը, մորդենիտը, գեյլանդիտը ն այլն, որոնք նույնպես պատկանում են ցեոլիտացված տուֆերի խմ ին: Այսպիսով, կարելի է նշել, որ հողի հանքա անական ու մեխանիկական կազմի ուսումնասիրությունների տվյալները թույլ են տալիս նորոշելու հողի մի շարք կարնոր հատկանիշներ: հողի գնահատման համար անհրաժեշտ է որոշել հողում հումուսի պարունակությունը, ակտիվ ու հիդրոլիզային թթվությունները, կլանողական համալիրը, մակրո ն միկրոտարրերի` հատկապես Ճ, Ըa, Խg, FՇ, P, Տ, N շարժունակ ձների առկայությունը: Ածխածինը, թթվածինը, ջրածինը, ազոտը, ֆոսֆորը, կալիումը, ծծում ը, մագնեզիումը ույսի համար հանդիսանում են հիմնական

շինանյութեր, իսկ մյուս ոլոր տարրերն անհրաժեշտ են` ույսերի նորմալ նյութափոխանակության համար: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ույսերի մեծ մասի նորմալ աճի զարգացման 100 գ հողը պետք է պարունակի 10-ական միլիգրամից ոչ պակաս ազոտ ն կալիում (Ճ2Օ ն P2Օ5) 10-15 մգ: Բույսերի համար ազոտի հիմնական աղ յուր են հանդիսանում հողի օրգանական միացությունների ազոտը, որը միկրոօրգանիզմների փոխգործունեությամ վեր է ածվում ույսերի համար մատչելի միացությունների (ամոնիակ ն նիտրիտներ): Ամոնիակը առաջանում է տար եր տեսակի ակտերիաների, ակտիմիցետների, սնկերի կենսագործունեությամ , իսկ նիտրատները արդյունք են նիտրոֆիկացնող ակտերիաների գործունեությանը: Ճիշտ է, հողի կլոստրիդները ( ակտերիաները) մեկ հեկտար հողի հաշվով օդից կլանում են միջին հաշվով 10 կգ ազոտ, մթնոլորտային տեղումներից` մոտ 5 կգ, թիթեռնածաղկավոր ույսերի պալարա ակտերիաները կուտակում են 5070 կգ ազոտ: Կան տեղեկություններ, որ հողի վերին շերտի որոշ հանքատեսակներ, ինչպիսիք են իոտիտը, մոնտմորիլլոնիտը, վերկուլիտը ն այլն, նույնպես օդից կարող են կլանել ամիակ` ոչ փոխանակային ձնի, այց այդ հանքատեսակների քանակը շատ քիչ է հողում, ուստի որոշակի նշանակություն չեն կարող ունենալ: Տար եր ձներով հողում կուտակված ազոտի քանակությունը չի կարող ապահովել կուլտուրական ույսերի արձր երքատվությունը: Ուստի անհրաժեշտ է այն լրացնել ազոտական պարարտանյութի ձնով, մյուս կողմից` հողում անհրաժեշտ է ստեղծել կյանքի համար (այդ թվում` ակտերիաների, սնկերի զարգացման համար) համապատասխան պայմաններ: Այդ նպատակի համար խոշոր դեր կարող են ունենալ նական ցեոլիտների (կլինոպտիլոլիտի) օգտագործումը: Հողի միկրոօրգանիզմների արտադրած մի շարք թթուների ներգործության տակ հողի անլուծելի ֆոսֆորը վեր է ածվում ույսերի համար մատչելի միացությունների: Հողում կալիումը գտնվում է քլորիդային, ծծմ աթթվային, ազոտաթթվային ն ածխաթթվային աղերի ձնով, այց դրանց մի մասը` դժվարալույծ սիլիկատների ձնով: Այդ պատճառով ույսերի նորմալ աճի ն զարգացման համար լայնորեն օգտագործվում են ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում պարունակող տար եր տեսակի պարարտանյութեր: Դ.Ն.Պրյանիշ կովը գտնում է, որ տար եր տիպի հողերն ունեն տար եր տարողության կլանողական համալիր, մասնավորապես` փոխանակային կլանման ն այ հատկություններ, որոնք մեծամասամ

պայմանավորված են հողում գտնվող կոլոիդալ վիճակում գտնվող սիլիկատային ն ալյումինասիլիկատային հանքատեսակներով: ողի կոլոիդները ստ քիմիական կազմի, աժանվում են երեք հիմնական խմ երի` հանքային, օրգանական ն օրգանահանքային: Այս խում կոլոիդների ամ ողջությունը, որտեղ տեղի են ունենում կլանման երնու թները, կոչվում է հողի կլանող համալիր: Տար եր հողերում կլանող համալիրի մեծությունը տար եր է: րինակ, ս ահողերում, որոնք հարուստ են հումուսով ն ունեն ծանր մեխանիկական կազմ, կլանող համալիրը կարող է կազմել հողի կշռի մինչն 50-70 %-ը, մինչդեռ ավազային հողերում այն սովորա ար չի գերազանցում 3-5 %: Կոլոիդները կարող են լինել` լուծույթի ն փաթիլների կամ նստվածքի : Հող ունի տար եր կլանողական հատկություն, մասնավորապես` փոխանակային: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ փոխանակային սոր ցիան արձր է այն հողերում, որտեղ համեմատա ար արձր է սիլիկային ն ալյումինասիլիկային միներալների քանակը: Այդպիսի միներալները կարող են կլանել ջրային գոլոշիներ, տար եր կատիոններ, դրանք ամուր պահել կլանող համալիրում: Ամոնիակի աղերի ամիակը նիտրիտացնող-նիտրոզոմոնս ակտերիաների ազդեցությամ օքսիդացվում է, վերածվում ազոտաթթվի, որը, միանալով հողի հիմքերի հետ, առաջացնում է նիտրատներ, որոնք մատչելի են ույսերի համար: Դենիտրացվող ակտերիաները ազոտ յուրացնում են միացություններով վերականգնված թթվածինը, որի ժամանակ ազատվում է ազոտը ն ցնդում: Շնչառության ժամանակ ույսի արմատի հյուսվածքներում առաջացած Է+ ն ԷԸՕ3+ իոնները փոխանակվում են շրջակա միջավայրի լուծույթներում գտնվող Ըa, Ճ, Խg իոններով, որոնք սի տեմով տեղափոխվում, անցնում են ող ոջի մեջ: Հողի կլանողական հատկություն ասելով հասկացվում է ջրում լուծված կամ կախված նյութերի, ինչպես նան ջրային գոլորշիներ կլանելու ու պահելու հատկությունը: Այդ հատկության շնորհիվ հեշտ լուծվող սննդարար նյութերը պահպանվում են հողում ն չեն լվացվում ու հեռացվում անձրնաջրերի հետ: Հողի կլանողականությունը արդ երնույթ է: Գիտնականները տար երում են կլանողական հինգ տեսակներ` մեխանիկական, ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական, քիմիական ն կենսա անական: Մեխանիկական կլանման դեպքում հողի ծակոտիները պահում են ջրի մեջ կախված մասնիկները, որոնց տրամագիծն ավելի փոքր է, քան հողի

ծակոտիներինը: Շնորհիվ դրա` հողի վերին շերտում պահպանվում են նուր մեխանիկական մասնիկները, որոնք կլանում են օրգանական ն : Ֆիզիկական կլանումը կապված է կոլոիդ մասնիկների մակերնութային էներգիայի հետ, որի ուժի շնորհիվ ադսոր ցիայի են ենթարկվում ջրային գոլորշիները ն պահում են ջրում լուծված տար եր նյութեր` ամիակի այլ սննդատար տարրեր ու միացություններ: Քիմիական կլանման ժամանակ հողային լուծույթում եղած մի շարք նյութեր, շփվելով հողի հետ, կայացնում են քիմիական ռեակցիա, որից առաջանում են անլուծելի կամ քիչ լուծելի միացություններ, որոնք, պահպանվելով հողի կողմից, այն պաշտպանում լվացումից: րինակ` հողի մեջ սուպերֆոսֆատ մտցնելիս, ֆոսֆորական թթուն փոխազդեցության մեջ է մտնում հողում գտնվող ածխաթթվային կալցիումի հետ` առաջացնելով ջրում չլուծվող կալցիումի ֆոսֆատ, որը ն պահվում է հողի կողմից: Ըa(Է2PՕ4)2+2Ըa(ԷԸՕ3)2-Ըa3(PՕ4)2+4Է2ԸՕ3 Այդ ռեակցիան կարող է տեղի ունենալ երկաթի ն ալ ումինումի միացությունների հետ` առաջացնելով անլուծելի FeթՕ4 ն Ճ1թՕ4: Ֆիզիկական կամ փոխանակային կլանման էությունն այն է, որ հողի պինդ փուլում եղած կատիոնները համարժեք քանակությամ են փոխանակվում հողային լուծույթում եղած կատիոնների հետ: Հայտնի է, որ հողային կոլոիդները հիմնականում լիցքավորված են ացասական լիցքով, ուստի հողը լուծույթից կլանում է կատիոններ: Հողի ն աղերի լուծույթի փոխազդեցության դեպքում կատիոնների փոխանակման պրոցեսը կարելի է պատկերել հետնյալ ձնով. Nէ 

Հող կ.կ]Ըa՛՛՛2Nէ4Շ1ÑáÕ . ] Nէ 4 ՛ՇոՇ12

Հողը տար եր կատիոններ տար եր ինտենսիվությամ է կլանում, այսինքն տար եր է կլանման էներգիան: Քանի որ հողն ունի որոշակի կլանման տարողություն, ավելի մեծ էներգիա ունեցող կատիոնները հողից դուրս են մղում կլանված այլ` ավելի թույլ էներգիա ունեցող կատիոններին: Կլանման էներգիան կապված է կատիոնների արժեքականության, ինչպես նան հողային լուծույթում նրանց կոնցետրացիայով: Այն հողերը, որոնց կլանող համալիրը հագեցած է միայն մետաղական կատիոններով (Ըa++, Խg++, Na+Ճ+), կոչվում են հագեցած հողեր, իսկ որոնք պարունակում են մեծ քանակությամ այլ կատիոնների հետ մեկտեղ կլանված է՛ ն Ճ1՛՛, կոչվում են չհագեցված հողեր: Հողերի հագեցվածության աստիճանը որոշում են

Ըa++, Խg++, Ճ+-ի կատիոնների գումարի ն Է+ իոնների հարա երությամ ն արտահայտում տոկոսներով: Կատիոնների այն առավելագույն քանակը, որը կարող է հողը կլանել լուծույթից, կոչվում է կլանման տարողություն, որի մեծությունը արտահայտում են միլիէկվիվալենտներով` 100 գ հողի հաշվով: Կենսա անական կլանման պրոցեսում ույսերում ն հողում գտնվող միկրոօրգանիզմները, յուրացնելով մատչելի ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում, ծծում ն սննդատար այլ տարրեր, կառուցում են իրենց օրգանիզմը: Սննդատար նյութերը, կապվելով իրար հետ, պահվում են հողում ու թույլ չեն տալիս, որ մթնոլորտային տեղումներով դրանք լվացվեն ն հեռացվեն հողից: Բույսերն իրենց կենսագործունեության ընթացքում կլանում են ոչ միայն հողի, այլն յուրացնում են ապարների մեջ գտնվող սննդանյութերը, կապում օդի ազոտը: Կատիոնների այն առավելագույն քանակը, որ կարող է հողը կլանել լուծույթից, կոչվում է կլանման տարողություն ն արտահայտվում է միլիէկվիվալենտով: Տար եր հողեր ունեն տար եր կլանման տարողություն: Հումուսով հարուստ ծանր մեխանիկական կազմ (կավային, կավավազային) ունեցող հողերում կարող է հասնել 40-50 միլիէկվիվալենտ 100գ հողի հաշվով, այն դեպքում, եր ավազակավային հողերում այն հաճախ չի գերազանցում 15-20 միլիէկվիվալենտից: Հողի կլանողական հատկությունը խիստ կարնոր է ույսերի համար կենսական նշանակություն ունեցող սննդատար նյութերի կլանման ն պահպանման համար: Հողի գրեթե ոլոր հատկություններն ու հատկանիշներն այս կամ այն չափով կախված են փոխանակային կատիոնների կազմից ն քանակից: Կալցիումի ն մագնեզիումի իոնների հագեցվածությամ հողերը ունենում են լավ ն հետնապես ավ ջրային, օդային հատկություններ: Նման հողերն ունենում են չեզոքին մոտ ռեակցիա, կլանված կատիոնների կազմը մեծ չափով ազդում են հողում տեղի ունեցող կենսա անական պրոցեսների ակտիվության ն ընթացքի վրա: Հողում ույսերի աճի ն զարգացման արենպաստ պայմաններ ստեղծելու համար ուրիշ այլ միջոցառումների հետ միասին, առաջնակարգ նշանակություն ունի կլանող համալիրում եղած փոխանակային կատիոնների կազմի կարգավորումը: Մթնոլորտային տեղումները, ներծծվելով հողի մեջ, փոխազդեցության մեջ են մտնում նրա պինդ փուլի հետ ն լուծում որոշ նյութեր: Հողային լուծույթը ույսերին սննդատար նյութեր մատակարարելու հիմնական աղ յուր է: Սննդատար նյութերի տեղաշարժն ու նրանց հավաքագրումը կատարվում է

հողային լուծույթի միջոցով: Հողի մի շարք հատկությունների` մասնավորապես ֆիզիկաքիմիական հատկությունների ձնավորումը, պայմանավորված են հողային լուծույթի կազմով ն խտությամ : Ապացուցված է, որ ույսեր ամոնիակի ն նիտրատների օգտագործման մակարդակը պայմանավորված է սննդատար միջավայրի ռեակցիայով, այսինքն` շարժունակ տարրերի տեսակով ն քանակով: Հողային լուծույթի կարնոր հատկություններից մեկը, նրա ռեակցիայի նույթն է: Տար երվում հողի երեք տեսակ թթվություն` ակտիվ, փոխանակային ն հիդրոլիզային: Հողի ակտիվ թթվությունը պայմանավորված է լուծույթում թթուների կամ հիդրոլիզային թթու աղերի առկայությամ ն արտահա թթվությունը պայմանավորված է փոխանակային է-ի ու Ճ1-ի առկայությամ ն ի հայտ է գալիս չեզոք աղերի լուծույթների ներգործությամ , իսկ հիդրոլիզային թթվությունը` հիդրոլիզային հիմնային աղերի լուծույթներով, օրինակ ԸԷ3ԸՕՕԽg-ով: Փոխանակային ն հիդրոլիզային թթվությունն արտահայտում են միլիգրամ էկվիվալենտներով, 100 գրամ հողի նկատմամ : Հողային լուծույթի ռեակցիան կարող է տատանվել` քէԼ3-3.5 մինչն քէԼ 8-10 սահմաններում: Եր քէԼ6-7-ի, հողը գործնականում ունի չեզոք ռեակցիա, քէ - 5.5-5.8-ի դեպքում ռեակցիան թույլ թթու է, քէ-4-5-ի դեպքում` է  4-ից, ապա հողն ունի ուժեղ թթվային ռեակցիա: Հողային լուծույթի ամենալավ ռեակցիան մշակովի ույսերի մեծամասնության համար թույլ թթվային կամ թույլ հիմնային ռեակցիան է, եր քէ- տատանվում է 6-7.5-ի սահմաններում: քէ-ի մեծացումն առաջ է երում միկրոօրգանիզմների գործունեության ակտիվացում ն օրգանական նյութերի ինտենսիվ քայքայում, որով արելավվում է ույսերին ազոտ ֆոսֆոր մատակարար հարցը: Հողի ուֆերականությունը կապված է հողային լուծույթի ռեակցիայի հետ: Որքան հողի մեխանիկական կազմը ծանր է ն հարուստ օրգանական նյութերով, այնքան արձր է նրա ուֆերականությունը: Հողի կառուցվածքը նրա կարնոր ձնա անական հատկանիշներից մեկն է: Բարձր ուֆերականություն ունեցող հողերում լուծույթի ռեակցիան կայուն է, քանի որ միջավայրում հանդես եկած թթվային կամ հիմնային լուծույթը, փոխազդեցության մեջ մտնելով կլանված կատիոնների հետ, հիմքի կամ թթվի մի մասը չեզոքացնում է, ն թուլանում են ռեակցիայի փոփոխություն առաջ գալու հնարավորությունները: Հողի ֆիզիկական ու

ֆիզիկամեխանիկական հատկություններն անմիջականորեն ազդում են ույսի աճի ու զարգացման վրա: Հողի ընդհանուր ֆիզիկական հատկությունների շարքին են պատկանում ծավալային զանգվածը (կառուցվածքի խտությունը), տեսակարար զանգվածը (հողի պինդ փուլի խտությունը) ն ծակոտկենությունը: Հողի ծավալային զանգվածը` 1սմ հողի ացարձակ կշիռն է, որը տատանվում է 0.8-1.40 գ/սմ3-ի սահմաններում: Հողի տեսակարար զանգվածը` 1սմ3 հողի պինդ փուլի կշիռ , որը միջին հաշվով տատանվում է 2.3-2.4- գ/սմ3 սահմաններում: Հողի արտաքին հատկանիշներով կարելի է դատել նրա ագրոնոմիական արժեքի մասին: Հողի վերին շերտը, որտեղ սովորա ար առաջանում ու կուտակվում են օրգանական նյութերը, կոչվում է հումուսակուտակիչ հորիզոն, ն նշանակում լատիներեն Ճ տառով: Այս շերտի համեմատությամ , հաջորդ` երկրորդ հորիզոնը պարունակում է քիչ հումուս, կոչվում է անցողիկ հորիզոն, ն նշանակվում լատիներեն 8 տառով: Անտառային ն ճահճային հողերում սովորա ար անջատում են նան Ճ0 հորիզոն, որը հողի ամենավերին շերտն է ն իրենից ներկայացնում է անտառային թաղիք կամ տորֆ: Հողի Ճ ն 8 հորիզոնների գումարով որոշվում նրա հզորությունը: Սնահողերում, որտեղ հումուսի քանակը շատ է ն ավելի խորն է տատանվում, հողի հզորությունը հասնում է հաճախ 1մ-ից ավելի, պոդզոլային հողերում այն մեծ մասամ չի գերազանցում 0.5մ, կիսաանապատային հողերում` 20-25 սմ: Հողերն ըստ հզորության սակավազոր են, ե Ճ+8 հզորությունների գումարը 30սմ-ից պակաս է, միջին հզորության` 30-50սմ, հզոր` 50-80սմ ն գերհզոր` 80սմ-ից արձր: 1կգ հողը պարունակում է 0.6 միլիարդից (պոդզոլային) մինչն 2-3 միլիարդ (սնահող ) մանրէներ, որոնք առաջ են երում մի շարք կենսա անական պրոցեսներ` ամոնիֆիկացում, նիտր ֆիկացում, սուլֆ ֆիկացում, մթնոլորտի մոլեկուլային ազոտի կենսա անական ամրացում (ֆիքսա իա) ն այլն: Հողում գտնվող միկրոօրգանիզմները փոխհարա երության մեջ են մտնում ինչպես միմյանց, այնպես էլ ույսերի հետ: Այդպիսի փոխհարա երության պրոցեսում հողում ստեղծվում են յուրահատուկ կենսաքիմիական պայմաններ` առաջանում են հորմոններ, ակտիվ կենսաքիմիական նյութեր, որոնք արագացնում են օքսիդացման վերականգնման, հիդրոլիզի, խմորման ռեակցիաները: Հողի մեջ եղած ազոտի, ֆոսֆորական թթվի, կալիումի, կալցիումի, մագնեզիումի, ծծմ ի ն մի շարք այլ սննդատարրերի

մեծ մասը հողում գտնվում են ջրում չլուծվող վիճակում ն ույսերի համար մատչելի են դառնում հողի միկրոօրգանիզմների ազդեցությամ : Ըստ Գ.Բ.Բա այանի (1980թ.)` Հայաստանի հողաշերտերը աժանվում են հետնյալ խմ երի` 1. Կիսաանապատային, ոռոգվող մարգագետնային որշ հողերը գտնվում են Արարատյան հովտում` ծովի մակերնույթից 800-900 մետր արձր : Մեխանիկական կազմը ավազակավային ն կավային է, հումուսի պարունակություն 1.5-2.5 % , 100գ հողի կլանման տարողությ ն կազմում 25-40 մգ/էկվ: 2. Լեռնային շագանակագույն, Արարատյան գոգահովտի (Փոսորակ) նախալեռնային գոտում , ծովի մակերնույթից 1050-1500 մետր արձր , հումուսի քանակը 2.8-4.5 %, 100 գ հողի կլանման տարողությունը` 20-35 մգ/էկվ, թթվությունը` թույլ հիմնային, կար ոնատների արձր պարունակությամ : 3. Լեռնային սնահողեր` գտնվում են լեռնային սարահարթում, լեռնատափաստաններից 1300-2400 մ արձրության վրա, սնահող հումուսի պարունակությ ն 4-6 %, կլանման տարողությունը (100 գ հողի) 304. Հյուսիսարնելյան ն հարավարնելյան անտառային հողերը աժանվում են երեք տիպերի` լեռնաճիմածածկ կար ոնատային, լեռնադարչնագույն: եռնաճմակար ոնատ գտնվում է ծովի մակերնույթից մինչն 1500 մետր արձրության վրա, հումուսի պարունակությունը` 5-8 %, կլանողական տարողությունը` 25-40 սմ/էկվ: 5. Լեռնամարգագետնային հողերը, ինչպես տափաստանայինը, սնահող են, երկու տեսակի` ա) մարգագետնյատափաստանային ) լեռնամարգագետնային: Մարգագետնատափաստանային հողերը գտնվում են ծովի մակերնույթից1800-2400 մետր արձրության վրա, հումուսի պարունակությունը` 6-10 %, կլանողական տարողությունը` 30-50 մգ/էկվ, ակտիվ թթվությունը` չեզոք կամ թույլ թթվային: Հողի մեխանիկական կազմը` ավազակավային ն ծանր ավազակավային : Լեռնամարգագետնային հողերը գտնվում են ծովի մակերնույթից 2000-2400 մետր արձրության վրա, հիմնականում ճիմածածկ են, հարուստ հումուսով:

2. Բնական ցեոլիտների ազդեցությունը հողի ֆիզիկաքիմիական

հատկությունների վրա Կուլտուրական ույսերի ինտենսիվ աճի ն զարգացման համար անհրաժեշտ ջրային, սննդային, օդային, ջերմային օպտիմալ պայմաններ: Այդպ ս օպտիմալ պայմանների համար անհրաժեշտ է իմանալ հողի հանքա անական ու մեխանիկական կազմը, ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական, քիմիական, կենսա անական հատկությունները: Տար եր տիպի հողերում ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական, քիմիական, կենսա անական պրոցեսներն ընթանում են տար եր ինտենսիվությամ ն ոչ միշտ է ստեղծվում ույսի զարգացման համար օպտիմալ պայմաններ: Հողի հանքա անական կազմի վերա երյալ ուսումնասիրություններում արդեն նշվել է, որ հանքատեսակների մեծ մասը պատկանում են ալյումինասիլիկատներին, որոնք զգալի չափով կարգավորում են հողի մի շարք կարնոր հատկություններ : ավային միներալներից հատկապես նշվել է մոնիտոմորիլլիտը, որի կլանողական հատկությունը շատ արձր է` նույնիսկ կլանող հատկության հետ: Կլինոպտիլոլիտները, որոնք նական ցեոլիտների հիմնական հանքատեսակ են, որոնց պարունակությունն ա առում հասնում է մինչն 95 %-ի ն ի տար երություն մոնտմորիլլիտների, դրանք չեն պատկանում կավային խմ ի հանքատեսակներին, իսկ սննդանյութերի, այդ թվում կատիոնների, կլանման տարողությունը զգալի արձր է: Կլինոպտիլոլիտի համար նորոշ է հետնյալ հատկությունները` արձր իոնափոխանակման ունակություն ն փոխանակային կլանման հատկությունը` հատկապես NԷ4, Ըa, Na, Ճ, Խg ն այլ մոլեկուլների հետ: - ուժեղ փոխկապակցված են հիդրատացիայի ն դեհիդրիտացիայի պրոցեսները, արձր կլանման ունակությունը (մինչն մի քանի հարյուր մգ/էկվ·100 գ հողում), հատկապես` ծծում ի երկօքսիդի, ամոնիակի, գազանման քլորի, քլորաջրածնի ն այլն, արձր ջերմունակությունը ն դիմացկունությունը ագրեսիվ միջավայրում, - համեմատա ար ավելի մատչելի են ն ոչ թանկ: Նշված ոլոր հատկությունները ն հատկանիշները, անհրաժեշտ են հողի երրիության արձրցման համար: Անհրաժեշտ է իմանալ, թե ինչպե՞ս

են փոխվում հողի հատկությունները ցեոլիտի ազդեցությամ : Հողում գտնվում են միլիարդավոր կենդանի օրգանիզմներակտերիաներ ու սնկեր, որոնք գործնական ազդեցություն են գործում հողի կենսական պրոցեսների : Հայտնի է, որ հողին երկար ժամանակ ֆիզոլոգիապես թթվային, հանքային պարարտանյութերը ծանրա եռնելը, երում նրա մեջ թունավոր նյութերի մասնավորապես ծանր մետաղների ու ալաստային նյութերի կուտակում, որի հետնանքով պակասում է հողի միկրոֆլո ի քանակը, հտնա ար` իջնում է մանրէա անական պրոցեսների թյունը: Վրաստանի մերձարնադարձային ինստիտուտի գիտնականները ապացուցել են, որ ցեոլիտի առկայությունը հողի ջրային ն աղային արտա նում (էքստրակտում) քէ-ը 4.9-4.15-ից արձրացնում է մինչն 6.9-6.3, որի հետնանքով տեղի է ունենում միկրոֆլորայի քանակական ն որակական փոփոխություն` ավելանում է միկոլիտիկ ակտերիաների քանակը, որոնք են ենթարկում սնկերին: Թթվության իջեցման զարգացում են այն միկրո ները, որոնք լավ են աճում չեզոք ն խոնավ միջավայրում: Այդ երնույթը ցույց է տալիս, որ ցեոլիտը լավացնում է հողի ֆիզիկաքիմիական հատկությունը, իսկ ամեո այի մեծացումը ապացուցում է հողի հատկությունների լավացում: Ցեոլիտի ն հատկապես սուլֆատ ամոնիումի առկայության դեպքում աճում են նոր տեսակի ակտերիաներ, որոնք ցույց են տալիս, որ միջավայրում արենպաստ պայմաններ են առաջացել: Բուսա ուծության նպատակների համար նական ցեոլիտների վերամշակման ն օգտագործման ասպարեզում Ճապոնիան զ աղեցնում է առաջնային տեղ: յդ երկրում գոյություն ունի հատուկ տերմին “ÖՇօàãքօíօ7ñ”, որը նշանակում է, ուսումնասիրել ն մշակել հնարավոր եղանակներ` այն հողագործությունում օգտագործելու համար: Բուլղարիայի գիտնականների շնորհիվ նական ցեոլիտները լայնորեն օգտագործվում են գյուղատնտեսությունում: Ռումինիայի 16 գիտահետազոտական ինստիտուտներ, 7 ուհեր ն ձեռնարկութուններ ուսումնասիրում են ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը գյուղատնտեսությունում: Նախկին ԽՍՀՄ-ի, ինչպես նան ներկայիս Ռւսաստանի ազմաթիվ գիտահետազոտական ինստիտուտներ, ուհեր, գիտությունների ակադեմիաներ ն ազմաթիվ այլ հիմնարկներ ապացուցել են նական ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը գյուղատնտեսությունում, մասնավորապես` ուսա ուծությունում:

Բնական ցեոլիտների օգտագործումը ուսա ուծությունում պայմանավորված է նրանով, որ դրանք հանդիսանում են որպես արդյունավետ միջոց հողի ագրոքիմիական հատկությունների արելավման համար: ասնավորապես, այն նպաստում է իոնափոխանակությանը, սննդատար նյութերի ռացիոնալ օգտագործմանը, ինչպես նան շրջակա միջավայրի վրա առանձին նյութերի նեգատիվ ազդեցության վերացմանը ն մթերքների վնասազերծմանը: Բուսա ուծությունում նական ցեոլիտները հիմնականում ուսումնասիրվում են ն օգտագործվում երկու ուղղությամ ` ա) Որպես հանքային պարարտանյութ, մտցվում է հողի մեջ, 2-ից 20 տոննա 1 հեկտարի հաշվով: Բայց այն հիմնականում օգտագործում են օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի հետ: ) Բնական ցեոլիտները, ինչպես նան դրանց մոդիֆիկացված ձները, օգտագործում են ջերմոցային տնտեսություններում` որպես սննդատար միջավայր (սու ստրատ): Չնայած նրան, որ հայտնա երված են նական ցեոլիտների մեծաքանակ ն արձր որակի պաշարներ, այդ թվում Հայաստանի տարածքում, ն հայտնի է դրանց դրական ազդեցությունը հողի ագրոքիմիական հատկությունների արելավման ու մշակա ույսերի երքատվության վրա, ուսա ուծությունում այն դեռնս չի ստացել անհրաժեշտ կիրառություն, հատկապես` Հայաստանում: Բազմաթիվ հետազոտություններով ապացուցված է, որ նական ցեոլիտները կարելի է օգտագործել ոլոր տեսակի հողատեսքերի համար: արդյունավետությունը համեմատա ար ավելի արձր է այնպիսի հողերում, որոնցում քիչ է հումուսի պարունակությունը, ռեակցիան (քէ) թթվային է, իսկ մատչելի սննդատարրերի քանակը քիչ է, իսկ կլանման տարողությունը, համեմատա ար ցածր: Բազմաթիվ ուսումնասիրություններով ապացուցված է, որ հողի կլանող համալիրն ունի տար եր սոր ցիոն հատկություն, մասնավորապես փոխանակային, որը պայմանավորված է հողում գտնվող սիլիկատային ն ալյումինասիլիկատային հանքատեսակներով: Այդպիսի հանքատեսակներին են պատկանում նական ցեոլիտները, որոնք կլանում ն պահում են տար եր կատիոններ, ամոնիակ, ջրային գոլորշիներ: Կլանված սննդատար նյութերն անջատվում են, եր տաքացնում են, կամ եր տեղի է ունենում փոխանակային ռեակցիա: Ցեոլիտների այդ հատկությունները նույնպես հիմք են հանդիսանում եզրակացնելու, որ դրանց օգտագործումը ուսա ուծությունում, լավագույն միջոց է սննդատարրերի կուտակման համար: Գիտական ուսումնասիրությունները ն արտադրության փորձի

արդյունքները թույլ են տալիս եզրակացնելու, որ նական ցեոլիտները կարելի է օգտագործել գրեթե ոլոր տիպի հողերում` տար եր մշակա ույսերի ցանքերում: արդյունավետությունը զգալի արձր է, եր օգտագործում են այնպիսի հողերում, որտեղ շատ քիչ է հումուսի պարունակությունը, ակտիվ թթվությունը` քէ-4.5-5, իսկ մատչելի սննդատարրերի պարունակությունը կլանման տարողությունը համեմատա ար ցածր : Ցեոլիտը հող մտցնելուց առաջ անհրաժեշտ է իմանալ նրա քիմիական աղադրությունը, ադսոր ցիոն հատկությունը ն իոնափոխանակության տարողությունը: Կող ի տեղանքի ցեոլիտի քիմիական աղադրությունը երված է աղյուսակ 3-ում, որտեղից երնում է, որ այն շատ չնչին է տար երվում այլ երկրների տեղանքների նական ցեոլիտներից: Ցեոլիտի ադսոր ցիոն հատկությունը որոշելու համար փորձանոթի մեջ լցվում է 1,5 գ աղացած ցեոլիտի միջին նմուշի, որին ավելացվում է 2 մլ 1 %անոց քացախաթթվի լուծույթ, թողնում են 4 ժամ, որից հետո չափվում է ադսոր ցված քացախաթթվի քանակ: Կող ի տեղանքի 1 գ ցեոլիտը կլանում է 8-9 մգ քացախաթթու, որը կարելի է համարել լավագույն նական սոր ենտ: Իոնափոխանակության տարողությունը չափում է կալցիումի իոնի (Ըa"") քանակի փոփոխությամ : 59NaԸԼ-ի , : , ԸaԸԼ2 , 59 NaԸԼ-ի : են "" 32,6-40,2 Ըa (ԸaԸ 2 ): Բնական ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը պայմանավորված է նան սպառվող կլինոպտիլոլիտի հանքատեսակի քանակով, աղացած մասնիկների մեծությամ , կատիոնների տեսակով ն քանակով: Միաժամանակ անհրաժեշտ է իմանալ, թե ցեոլիտի ազդեցությամ ինչպե՞ս է փոխվում հողի կլանված կատիոնների կազմը, ակտիվ, փոխանակային, հիդրոլիզային թթվությունը, կալցիումի, մագնեզիումի, ալյումինումի շարժունակությունը: ողի արելավման

հիմնական նպատակն է` կարգավորել հողի փոխանակային կատիոնների կազմը, արձրացնել հանքային պարարտանյութի օգտագործման արդյունավետությունը ն երքատվությունը: Բազմաթիվ հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ նական ցեոլիտները նպաստում են հողի կլանողական ն իոնափոխանակության արձրացմանը, հատկապես` ցածր երրիության ն թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում: ստ Գ.Բա այանի (1980)` Հայաստանի տափաստանային ն չոր տափաստանային հողերի մեխանիկա կազմ առավելապես կավավազային, կավային ն գերկավային են: Կլանման տարողությունը, լեռնային շագանակագույն հողերում կազմում է 20-35, իսկ լեռնային սնահողերում` 30-50 մգ/էվիվալենտ 100 գ հողում: Բնական ցեոլիտների` կլանման տարողության նվազագույնը կազմում է 100 մգ/էկվ, իսկ առավելագույնը 250 մգ/էկվ 100 գրամ հողում: Մոսկվայի պետական համալսարանի գիտնականները, ուսումնասիրելով ցեոլիտի կլանաղական հատկությունը, գերավազոտ հողին խառնել են Այ-Դագի տեղանքի 0.50 մմ տրամաչափի ցեոլիտ` հողի կշռի 5-10%-ի չափով ն դրանով երկու անգամ արձրացվել է փոխանակային կատիոնների տարողությունը: Նույնանման արդյունք են արձանագրել Ուկրաինայի հողագիտության ԳՀԻ , որտեղ գերավազուտ հողի կլանողական տարողությունը կազմել է 6.1 մգէկվ/100 գ հողում, իսկ 20 տ/հա հաշվով ցեոլիտի ավելացումն այն հասցրել է 11.2 մէկվ/100գ: Ցեոլիտի կլանողական հատկությանն է վերա երվում Վրաստանի ԳԱԱ-ի ֆիզիկայի ն օրգանական քիմիայի ինստիտուտի փորձը, եր 1 կգ հողին ավելացրել են 3-10 գ նական ցեոլիտ, այն նպաստել է ամոնիակի ն կալիումի կատիոնների կլանմանն ու պահպանմանը: Նշված կատիոնների քանակը ստուգիչի համեմատությամ թորվածքում եղել է 2.6 ն 2.8 անգամ ցածր: Ադր եջանի հողագիտության ն ագրոքիմիայի ԳՀԻ կողմից կատարված դաշտային փորձերով ապացուցված է, որ 10 տ/հա ցեոլիտի մտցնելը հողի մեջ (ֆրակցիայի մեծությունը 1 մմ է) արձրացրել է հողում ամոնիումի ն կալիումի քանակը ավելացել է մոտ 15-20 %-ով: Նույնանման արդյունք են ստացել նան Ռումինիայի գիտնականները: ողի փոխանակային կատիոնների տեղի է ունենում ինչպես ի հաշիվ ցեոլիտում եղած հիմնային ն հողահիմնային տարրերի, այնպես էլ հանքային պարարտանյութերի ամոնիումի ն կալիումի կատիոնների կլանման: յդ նյութերը ահպանվ լվացումից` հետագայում դրանք

հեշտությամ յուրացվում են ույսերի համար: Դ.Ն.Պրյանիշկովը ազմաթիվ ուսումնասիրությունների հիման վրա եկել է այն եզրակացության, որ ույսերի կողմից նիտրատների ն ամոնիակի օգտագործման մակարդակը պայմանավորված է սննդարար միջավայրի ռեակցիայով ն հողում եղած շարժունակ տարրերի քանակով: Հայտնի է, որ հողն ունի որոշակի կլանման տարողություն, որի մեծությունը չափվում է կատիոնների այն առավելագույն քանակ , որը 100 հողը կարող է կլանել լուծույթից (մլէկվ ): Մեծ էներգիայով օժտված կատիոնները հողից դուրս են մղում կլանված ավելի թույլ էներգիա ունեցող կատիոններին ն ապահովում հողի արելավ հատկություն: Ուկրաինայի հողագետները ն ագրոքիմիկները ապացուցել են, որ նական ցեոլիտի օգտագործումը երկու անգամ արձրացնում է վարելաշերտում փոխանակային կատիոնների, հատկապես` Ճ, Ըa, Խg ն այլն-ի քանակը: Ցեոլիտները արձրացնում են հողի կատիոնային տարողությունը հիմնահողային տարրերով, որոնք զգալի չափով չեզոքացնում են հողի թթվությունը: Այսպես օրինակ` Մոսկվայի պետական համալսարանի հողագետները վեգետացիոն փորձերում գերավազոտ հողը հարստացրել են նական ցեոլիտով (առանց պարարտանյութի) ն ուսումնասիրել ակտիվ թթվությունը: Առանց ցեոլիտի հողի ակտիվ թթվությունը (քէ) եղել է 4.1, իսկ ցեոլիտով` 5.2-5.3, կամ այն արձրացել է 1.12-ով: Հողային լուծույթի թթու ռեակցիան հիմնականում պայմանավորված է օրգանական մնացուկների տարրալուծման, արդյունքում առաջացած օրգանական թթուներ ու կլանող համալիրում կլանված Է՛-ի ն Ճ1-ի առկայությամ : Հիմնային ռեակցիան պայմանավորված է Na+-ով, որը, փոխազդեցության մեջ մտնելով ածխաթթվի հետ, միջավայրում առաջացնում է նատրիումի կար ոնատ կամ երկկար ոնատ: Հողային լուծույթի թթվային ռեակցիան չեզոքացնելու ն հողի երրիությունը արձրացնելու համար կիրառում են կրացում: Թթու հողերի չեզոքացումն ընթանում է ըստ հետնյալ ռեակցիայի`

 Ըa  Ըa  Է  2Ըa ԷԸՕ   հող   Ըa  4Է ԸՕ հող կ.կ  Է  Ըa    Է  Կրացման հետնանքով արձրանում է հողային լուծույթի քէ-ը, փոքրանում է հողի հիդրոլիզային թթվությունը, մեծանում է փոխանակային

տարողությունը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ցեոլիտի չեզոքացնող հատկությունը տար երվում է կրի հատկությունից, քանի որ հողում շարժունակ կալցիումի քանակը ավելանում է անմիջապես նրա մտցնելուց հետո, իսկ կրինը` երկրորդ, երրորդ տարիներին: Ցեոլիտի արձր մելիորատիվ հատկությունը ացատրվում է կալցիումի ն նատրիումի մեծ քանակությամ , ինչպես արձր կլանման տարողությամ : Հողի կլանման տարողությունը արձրանում է ի հաշիվ ցեոլիտների հողահիմնային տարրերի, որն օժանդակում է հողի թթվայնության չեզոքացմանը: Վրաստանի հողագետներն ավազոտ, ճմա-մոխրա հողերը հարստացրել են տեղի նական ցեոլիտով (15-20 տոննա` մեկ հեկտարի հաշվով), որի ազդեցությամ հողի քէ- 4.5-ից հասցվել է 6.2-ի, պակասել է հիդրոլիզային թթվությունը: Այստեղ նս նկատել են, որ կրի հետ համեմատած ցեոլիտը հողի թթվության վրա ազդում է օգտագործման առաջին տարում, ն այդ հատկությունը պահպանվում է 4-5 տարի: Նմանատիպ ուսումնասիրություններ են կատարել Ճապոնիայի գիտնականները ն ստացված արդյունքները հիմք են հանդիսացել, որպեսզի ցեոլիտը լայնորեն օգտագործեն հողերի արելավման համար: Ճապոնիայի գյուղատնտեսության ն անտառային տնտեսության մինիստրությունը ցեոլիտն ընդունում է որպես հողերի արելավման համար լավագույն ն տնտեսապես արդյունավետ միջոց: Բավականին մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում կլինոպտիլոլիտի ազդեցությամ հող- ույս ազոտի հավասարակշռման ուսումնասիրությունները: Հողի կլինոպտիլոլիտների կատիոնները (Na, Ճ, Ըa) փոխանակվում են պարարտանյութի ամոնիումի իոններով, ն կլինոպտիլոլիտը ամոնացվում է, իսկ համապատասխան կատիոնները դառնում են մատչելի ույսի համար: Ցեոլիտով կլանված ամոնիումային ազոտի նիտրոֆիկացման պրոցեսը պայմանավորված է նրանով, որ լուծույթները կլանում են համարժեք քանակի պրոտ ն: Ուկրաինայի գիտահետազոտական ինստիտուտում հող մտցված ազոտային պարարտանյութի ազոտը ունեցել է 15 իզոտոպային նշան ն պարզվել է, որ գազանման ազոտի կորուստը հողից հասնում է մինչն 42.7 %-ի, իսկ պարարտանյութի հետ նական ցեոլիտի օգտագործման դեպքում այդ կորուստը պակասում է մոտ երկու անգամ: Հաստատված է նան, որ ամոնիումի` կլանման ն փոխադարձ ռեակցիաներով ստացվում է ծծմ աթթվային ամոնիում, որն արգելակում է

գազանման ազոտի ցնդումը, ինչպես նան ջրալույծ ազոտային այլ միացությունների քանակությունը, որն իր հերթին դանդաղեցնում է նիտրատների ավելորդ կուտակումը ն ազոտի կորուստը: Նույնանման ուսումնասիրություններ են կատարվել նան Ուկրաինայի հողագիտության ն ագրոքիմիայի ԳՀԻ-ում: ող պարարտացրել են հանքային պարարտանյութերով ն այդ ֆոնի վրա օգտագործել են տեղի աղացա նական ցեոլիտ: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ պարարտացված հողի սննդանյութերի կորուստն առանց ցեոլիտի, մասնավորապես ազոտինը` հասնում է մինչն 47 %-ի, իսկ ցեոլիտով` ընդամենը 24-25 %: Ամիակը, միանալով ծծմ աթթվի հետ, առաջացնում է (NԷ4)ՏՕ4 ն զգալի չափով պակասում է նիտրատների կորուստը: եոլիտը պարարտանյութերի ազոտը պահպանում է ն դառնում ույսերի համար մատչելի: Հետնապես պարարտանյութի սննդանյութերը լվացումից պահպանելու ամենալավագույն եղանակներից մեկը ցեոլիտի օգտագործում : Վրաստանի հողագիտության ինստիտուտի տվյալներով ծանր կավային հողը պարարտացվել է ամոնային սիլիտրայով, ն այդ ֆոնի վրա 1 հեկտարի հաշվով տրվել է 2.4 ն 6 տոննա տեղական նական ցեոլիտ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ 2 տ/հա ցեոլիտի դեպքում, ստուգիչի համեմատությամ , հիդրոլիզացվող ազոտի քանակը ավելանում է երկու անգամ, իսկ 4 տ/հա ն 6 տ/հա ցեոլիտի դեպքում` այդ ցուցանիշը համապատասխանա ար ավելացել է 4 ն 5 անգամ: Կլինոպտիլոլիտի կարնոր առանձնահատկություններից պետք է նշել , որ իոնների փոխանակու ը, հետադարձ ռեակցիան տեղի ունենում արձր : տար երվում է հողի կավային միներալներից` համեմատա ար ցածր իոնափոխանակման ռեակցիայով, հետնա ար նան հողի ցածր փոխանակային տարողականությամ : Կլինոպտիլոլիտի կարնորագույն առանձնահատկությունը նրա արձր ընտրողականությունն է (սելեկտիվություն) այնպիսի կարնոր կատիոնների նկատմամ , ինչպիսիք են Ճ+ ն NԷ4+ , որոնք ազոտական պարարտանյութերի հիմնական ազդող նյութեր : Դրանով է պայմանավորված դրանց աստիճանա ար ա ցումը հողի մեջ, որով է գետնային ն անձրնային ջրերի հետ դուրս երումը, մեծացն պարարտանյութի ազդեցության տնողությունը: Կլինոպտիլոլիտի արձր փոխանակային տարողությունը, սելեկտիվությունը կալիումի ն ամոնիակի նկատմամ , ինչպես նան

փոխանակային ռեակցիաների արձր արագությունը, հիմք տալիս այն ընդունել որպես սոր ցիոն տիպի հողա արելավում: լինոպտիլոլիտի ողի թթվայնությունն իջնում է օգտագործման երկրորդ, երրորդ տարիներին. դա ացատրվում է նրանով, իոնափոխանակային կատիոններ անցնում են ալյումին սիլիկատի կառուցվածքային մատրիցայի մեջ` առաջացնելով հիդրօքսիլ խում , որը չի մասնակցում փոխանակմանը: Կլինոպտիլոլիտի մտցնելը հողի մեջ հնարավորություն է տալիս չափով արձրացնել օգտագործվող պարարտանյութի արդյունավետությունը: Ուժեղ է արտահայտված կլինոպտիլոլիտի խնամակցությունը արձր հիմնային, հողմահիմնային ն գունավոր մետաղների հետ, որն էլ նորոշում է նրա պաշտպանողական հատկությունը: Կլինոպտիլոլիտը զգալի չափով ազդում է հող- ույս միկրոտարրերի աշխմանը: Ապացուցված է, որ կլինոպտիլոլիտը կանաչ զանգվածում ն հատիկներում խիստ իջեցնում է թունավոր մետաղների քանակը: Ցեոլիտի այդ հատկությունը առավել նս մեծ նշանակություն ունի այն ժամանակ, եր ոռոգման ջուրը, պարարտանյութը, կ մպաս ը պարունակում են թունավոր նյութեր: Կլինոպտիլոլիտի տուֆի փոխանակային տարողությամ ընտրողականությունը Ճ+ ն NԷ4+ իոնների նկատմամ , հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ տուֆի առավելագույն ազդեցության արդյունավետությունը կարտահայտվի թեթն ճիմամոխրահողերի վրա: Այդ հողերում Է+ իոնը կլինոպտիլոլիտից դուրս է հանում Ըa, Na, Ճ փոխանակային կատիոնները, որի հետնանքով դառնում է ոչ հագեցած ն հողի լուծույթի քէ- լինում է ցածր: Հավանական է` կլինոպտիլոլիտից ջրածնով դուրս մղված կատիոնները կօգտագործվեն ույսերի կողմից, այց դրանց կորուստը ավականին արձր է, ն տուֆը լրիվ չի կարող ապահովել ույսի պահանջը: Միաժամանակ պետք է նշել, որ կլինոպտիլոլիտը մոնտմորիլ ոնիտի, հիդրոփայլարի համեմատ ունի արձր թթվադիմացկունություն, նույն աղաթթվի թույլ լուծույթ ոչ թե իջեցնում է ակտիվ թթվությունը (քէ), 0,2-0,3- : կատիոններով գրեթե տեղի չի ունենում: Կլինոպտիլոլիտային տուֆի մեկ գրամը միջին հաշվով ունի 2 մգ էկվ փոխանակային տարողություն ն պարունակում է 12-15 % ջուր: Երկրորդական ծակոտկիների հաշվին ցեոլիտի ընդհանուր խոնավության տարողությունը կարող է հասնել մինչն 40 %-ի, այսինքն կլինոպտիլոլիտի օգտագործումը արձրացնում է հողի փոխանակային ն ջրային

տարողությունները: Ճապոնացիները գտնում են, որ հողի մեջ ցեոլիտի օգտագործումը զգալի չափով պակասեցնում է գյուղատնտեսական կուլտուրաների վրա չորային կլիմայի ազդեցությունը, որը պայմանավորված է ցե լիտի արձր ջրապահպանման հատկությամ : Ադր եջանի հողագետները կավային մեխանիկական կազմի սնահողերը հարստացրել են Այ-Դագի նական ցեոլիտով ն որոշել ջրի պահպանումը: սնահողում կազմել է 88%, կավային հողում` 74%, իսկ առանց ցեոլիտի այն համապատասխանա ար կազմել է 55 ն 46%: Նույնատիպ ուսումնասիրություններ են կատարվել նան Ուկրաինայում, որտեղ սնահողին, մարգագետնային գորշ հողերին տրվել է կարպատների ցեոլիտ, ն ամառային ամիսներին որոշել են ջրի պարունակությունը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ միջին հաշվով այդ հողերում ջրի պահպանումը, համեմատած առանց ցեոլիտի հողերի հետ, եղել է 12-18 % արձր : Ադր եջանի հողագիտության ն ագրոքիմիայի ինստիտուտում ուսումնասիրել են Այ-Դագի նական ցեոլիտների տար եր տրամագիծ ունեցող մասնիկների ազդեցությունը հողում ջրի պահպանման վրա: Հողին տվել են 10տ/հա ցեոլիտ` մասնիկների մեծությունը 0.5 մմ մինչն 2 մմ, ն արձանագրել, որ ոլոր դեպքերում հողում ջուրը պահպանվում է ավելի երկար ժամանակ, ցեոլիտ չօգտագործվ : Միաժամանակ նշում են, որ 0.5 մմ մասնիկներով ցեոլիտի դեպքում հողում ջուրը պահպանվում է ավելի երկար ժամանակ, քան 1մմ տրամագծով ցեոլիտի օգտագործման ժամանակ: նդհանրապես ջրի պահպանումը ցեոլիտով հողում կազմել է 15.4-22%, իսկ առանց ցեոլիտի 8.3-13 %: Նույն ինստիտուտի տվյալներով` ցեոլիտը արձրացնում է հողի ծծանացման հատկությունը, որը 30 րոպեում կազմել է 5.2 մ , իսկ առանց ցեոլիտի` 4.0 մլ: Վրաստանի ԳԱԱ-ի ֆիզիկական ն րգանական ինստիտուտի գիտնականները աց դարչնագույն ն սնահողերին տվել են տեղական աղացած նական ցեոլիտ (2, 4, 6 տ/հա) ն որոշ ժամանակից հետո որոշել են հողերում ջրի պարունակությունը: Արձանագրվել է, որ սնահողերում ջուրը պահպանվել է 72%- , աց դարչնագույն հողում` 81 %- , այն դեպքում, եր առանց ցեոլիտի ջրի պահպանումը համապատասխանա ար կազմել է 42 ն 53 %: Վրաստանի սու տ ոպիկ ինստիտուտի տնտեսությունում 1 հա վարելահողին տվել են 10 տոննա նական ցեոլիտ, որի հետնանքով ստուգիչի համեմատ ավելացել է ջրի պաշարը: Ադր եջանի

հողագիտության ն ագրոքիմիայի ինստիտուտի աշխատողները ջրովի ն անջրդի հողերին տվել են 10 տոննա աղացած նական ցեոլիտ ն որոշ ժամանակից հետո չափել են ջրի պարունակությունը հողում: Ջրովի հողերում ջրի պարունակությունը 25.6 % , իսկ անջրդիում` 14.6 %, այն դեպքում, եր առանց ցեոլիտի հողերում այն կազմել է համապատասխանա ար 12.0 ն 7.8 %: Բազմաթիվ հետազոտություններ նշում են, որ ցեոլիտի կլանած ջուրը չի սառում նույնիսկ -20Ը ջերմաստիճանում, որ արձրացնում է ույսերի ցրտակայունությունը: Կլինոպտիլոլիտի երկրորդական ծակոտկիներում ջուրը պահպանվում է երկար ժամանակ, քանի որ այն չի գոլորշիանում կամ չի անցնում հողի ներքին շերտ` ի հաշիվ ծծանացման, ուստի համարվում է հողի խոնավության շտեմարան: Ցեոլիտի այս հատկությունը առավելապես անհրաժեշտ է ավազուտային հողերի համար, որտեղ ջուրն արագ ներծծվում է հողի ստորին շերտը: Կլինոպտիլոլիտի առանձնահատկությունները պայմանավորված են նրանով, որ իոնների փոխանակային ռեակցիան կատարվում է արձր ինտենսիվությամ ` ցեոլիտ-հող ն հող-ցեոլիտ: Իոնային արձր փոխանակությունը ն դրա հետ արտահայտված սելեկտիվությունը Ճ+ ն NԷ4 կատիոնների նկատմամ , հնարավորություն են տալիս դրանց դանդաղ անցումը հողի մեջ ն պահպանումը լվացումից: հնարավորություն է տալիս երկար ժամանակ պահպանել պարարտանյութերի հետ ազդեցությունը: Ապացուցված է, որ ցեոլիտները օժտված են հողում կլանելու ն պահելու ջուր , տար եր տեսակի հանքային կատիոններ, ամիակ ն այլ ազմատեսակ օրգանական ու անօրգանական նյութեր, որոնք փոխանակման ռեակցիայի պրոցեսում անջատվում են` դառնալով ույսերի համար սննդի աղ յուր: Այսպիսով, կարելի է նշել, որ ցեոլիտները հողում հանդիսանում են ույսերի համար սննդարար տարրերի կուտակող ն սննդային ռեժիմի կարգավորման միջոց: Ցեոլիտների իոնային փոխանակման ն առանձին նյութերի ընտրողական կլանման հատկությունները հիմք են հանդիսանում ձնակերպելու , մանրացված նական ցեոլիտը հանքային սննդանյութերի հետ դիտարկվի որպես երկարաժամկետ ազդող իոնիտային պարարտանյութ: Այդ աշխատանքը դիտարկվել է որպես գիտական նորույթ, որի համար հեղինակները (Ն.Ֆ.Չելիշնը, Ռ.Վ.Չելիշչնան) դեռ 1978թ. ստացել են հայտնագործության հեղինակային վկայական (№ 763310): Ցեոլիտների ընտրողական հատկությունը Ճ- ն NԷ4 – նկատ-

մամ , օժանդակում է հանքային պարարտանյութերի օգտագործման արդյունավետության արձրացմանը. մասնավորապես որոշակի քանակի ազոտը ն կալիումը չեն լվացվում հողից, հետնա ար չեն հարստացնում ջրային ավազանը կենսածին տարրերով, որոնք արագացնում են էվտոֆիկացման պրոցեսները: Լվովի գյուղատնտեսական ակադեմիայի գիտնականները հողի մեջ են մտցրել 20 տ/հա նական ցեոլիտ ն ուսումնասիրել ջրի պարունակությունը: Ցեոլիտ մտցված հողերում ջրի պարունակությունը, առանց ցեոլիտի հողերի համեմատությամ , առաջին տարում է արձր եղել 2 %- , 2-րդ տարում` 2.8 %- , երրորդ տարում` 4.2 %-ով : Ուկրաինայի հողագործության կենտրոնում ավազակավային ն ավազուտ հարստացրել են տար եր քանակի ցեոլիտով ն ուսումնասիրել հողի խոնավությունը, որի արդյունքները երված են աղյուսակ 11-ում:

Աղյուսակ 11 Բնական ցեոլիտի ազդեցությունը` տար եր տիպի հողերի մնացորդային խոնավությ ւն Ավազակավային Ցեոլիտի քանակը, տ/հա

Ավազուտ

Հողի խոնավությունը, մմ

Ցեոլիտի քանակը, տ/հա

Հողի խոնավությունը, մմ

126.2

35.01

7.5

138.8

43.23

22.5

139.2

50.83

37.5

145.0

52.58

11աղյուսակի տվյալներից երնում է, որ երկու դեպքում էլ, որքան արձր է հողի մեջ մտցված ցեոլիտի քանակը, այնքան արձր է պահուստային խոնավությունը հողում, հատկապես` ավազուտ հողում: Լ.Ա.Շնչենկոն, Վ.Վ.Բայրակովն ուսումնասիրել են Սոկիրնիցկի ցեոլիտի ազդեցությունը տար եր տիպի հողերի ագրոքիմիական, ինչպես նան կարտոֆիլի երքատվության ն պալարների որակական

ցուցանիշների վրա: Վեգետացիոն ն դաշտային փորձերով ապացուցել են կլինոպտիլոլիտի ազդեցությունը ավազուտ ճիմամոխրահողերի վարելաշերտի ագրոքիմիական ցուցանիշների վրա: , 0.1-0.2 միավորով արձրանում է հողի ակտիվ թթվությունը (քէ 4.1` առանց ցեոլիտի, 4.25` ցեոլիտով), կլանողական տարողությ ն համապատասխանա ար` 4.12 մգ ն 4.49 մգ 100գ հողում: Շարժունակ կալիումը ն ֆոսֆորը 100 գ հողում կազմել է առանց ցեոլիտի` համապատասխանա ար` 7.9 ն 3 մգ, իսկ ցեոլիտով` 5.9 ն 4 մգ (աղյուսակ 12):

Աղյուսակ 12 Կլինոպտիլոլիտի ազդեցությամ տար եր տիպի հողերի ագրոքիմիական նութագիրը (ըստ` Շնչենկոյի ն ուրիշների) Կլանողական տարողությունը մգէկվ/100գ

Տար երակներ

P 2Օ 5

Հողի խոնավությունը հուլիսի 15-ին,%

Շարժունակությունը հողում, մգ/100գ Ճ2Օ

Ավազաճիմամոխրահող Առանց կլինոպտիլոլիտի Կլինոպտիլոլի տով

4.2

3.84

1.2

7.9

12.3

4.5

3.92

2.3

8.6

12.3

Ավազակավային մոխրահող Առանց կլինոպտիլոլիտի Կլինոպտիլոլիտով

4.52

3.04

2.1

11.5

13.1

4.37

3.35

2.5

9.3

12.7

Գորշ անտառային Առանց կլինոպտիլոլիտի Կլինոպտիլոլի տով

5.92

1.96

5.8

13.8

21.2

5.85

2.05

6.1

15.6

21.7

Հողերը պարարտացնելիս կլինոպտիլոլիտի չհագեցած ջրածինը փոխանակվում է կալիումով ն ամոնիումով, որի հետնանքով որոշ չափով արգելակվում է ույսերի ծլունակությունը, մյուս կողմից` որոշ չափով պաշտպանում է հողի վերին շերտերից անձրնաջրերի հետ սննդանյութերի հեռացումը: Վրաստանի հիդրոտեխնիկայի ն մելիորացիայի ՀԻ-ում ծանր կավային հողում 1 հա-ի հաշվով հող է մտցվել 2, 4 ն 6 տոննա նական ցեոլիտ ն ամոնիումային սելիտրա, ուսումնասիրվել հողի 10-ից մինչն 50 սմ շերտերում հիդրոլիզվող ազոտի պարունակությունը: Ըստ որում նշված ծանր կավային հողերը պարունակում են մեծ քանակությամ մոնտմորինոլիտ իսկ հումուսի աղադրությունում արձր է քանակը, որի հետնանքով հողի ջրաֆիզիկական ն ֆիզիկաքիմիական հատկությունները ան արելավ են (ջրային, թույլ ջրաթափանցելիություն ու օդաթափանցելիություն, ֆոսֆորի իոնի կլանման արձրունակություն): կատիոնների դուրս մղումը ն անհասանելի դա նում ույսերի համար: Սննդանյութերի լվացում ն անիոնների փոխանակությունը չափով պայմանավորված է հողեր ՏiՕ2-ի հանքային կոլոիդների հարա երությամ : րքան մեծ է այդ հարա երությունը այնքան փոքր է PՕ43 ն ՏՕ42 կլանման ունակությունը: Փորձի տվյալները ցույց են տվել, որ 2 տոննա/հա ցեոլիտի դեպքում հիդրոլիզվող ազոտի պարունակությունը կազմել է 23.08-20.40 մգ, իսկ 4 տ/հա ն 6 տ/հա դեպքում համապատասխանա ար` 40.58-35.68 ն 54.98-50.49 մգ 100 գրամ հողում, այն դեպքում, եր առանց ցեոլիտի այն կազմել է (ստուգիչ տար երակում) 11.32 մգ կամ ստուգիչի համեմատությամ ` հիդրալիզացված ազոտի քանակությունը համապատասխանա ար ավելացել է 2.4 ն 5 անգամ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նական ցեոլիտներով (կլինոպտիլոլիտային տուֆերով) հողերի հարստացումը փոխում է դրանց մեխանիկական կազմը: Ադր եջանի հողագործության ն ագրոքիմիայի ինստիտուտի աշխատակիցները հող են մտցրել 5-20 տ/հա հաշվով կլինոպտիլոլիտ ն պարզել, որ տեղի է ունենում նուր մասնիկների կոագուլացիա, որի հետնանքով պակասում է տղմային ֆրակցիաները (<0.001 մմ) ն առաջանում ջրակայուն` 1-0.25 մմ չափսերի միկրոագրեգատներ, որոնք են հողի ջրա-օդային ռեժիմը: Վրաստանի հողագիտության ԳՀԻ փորձերով ապացուցվել , որ հողի մեջ (հումուսի պարունակությունը կազմել է 3-4 %) նական ցեոլիտի ն թարմ թռչնաղ ի (1:1 հարա երությամ ) խառնուրդը 10-ից մինչն 40 տոննա մեկ

հեկտարի հաշվով: Հող մտցնելիս հող 0.01 մմ տրամագծի մասնիկների ֆրակցիան մինչն 15 %- , կոլոդային ֆրակցիան` մինչն 8 %ով, իսկ 0.0055 մմ մասնիկների ֆրակցիան` 8.5-ից մինչն 3.9 %- : Կլինոպտիլոլիտի ազդեցությամ հողի մեխանիկական կազմի փոփոխության մասին են հաղորդում նան Ուկրաինայի հողագետները: Հող է մտցվել 10-15 տ/հա կարպատների մանրացված (մասնիկների տրամագիծը 0.5-1 մմ) ցեոլիտը ն նկատվել է, որ հողի 0.001 մմ մասնիկները մակարդվում են (կոագուլացվում): Վերջինիս հետնանքով դրանց քանակը` 18 %10-13 %- : Բուլղարիայում ն Չեխ այում կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ցեոլիտի ազդեցությամ նվազում է ծանր կավային հողերի խտությունը: Ինչպես նշվեց, հողում նակվում են մեծ քանակությամ միկրոօրգանիզմներ, ակտերիաներ, սնկեր, ջրիմուռներ, քարաքոսեր, որոնց դերը հողի երրիության գործում անգնահատելի է: րքան շատ կենդանի օրգանիզմներ են նակվում հողում, այնքան արձր է լինում նրա երրիությունը: Հանրահայտ է, որ արձր երրիություն ունեցող հողերում ավելի նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում օրգանիզմների զարգացման համար: ողի երրիությունն ու կենդանի օրգանիզմները միմյանց հետ գտնվում են փոխադարձ կապի ու փոխպայմանավորվածության մեջ: Հողի երրիության մակարդակի վրա զգալի չափով ազդում են նական ցեոլիտները, հետնա ար` ազդում են նան հողում նակվող կենդանական օրգանիզմների վրա: Եր փոխվում է հողի մեխանիկական ու քիմիական կազմը, ֆիզիկական ու ֆիզիկաքիմիական, փոխվում նան միկրոօրգանիզմների քանակն ու որակական կազմը: Բուլղարիայի, Չեխոսլավիակիայի փորձակայաններ կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ծանր կավային հողերում կլինոպտիլոլիտի օգտագործումը զգալի չափով իջեցնում է հողի խտությունը ն, հետնա ար, լավացնում միկրոօրգանիզմների զարգացման պայմանները: պացուցված է, որ նական ցեոլիտները դրական են ազդում հողում գտնվող օրգանիզմների կենսագործունեության վրա, հատկապես, եր ագրոքիմիական միջոցառումների կիրառման ժամանակ հողում կուտակվում են թունավոր նյութեր: Հայտնի է, որ երկար ժամանակ ու մեծ քանակությամ թթվային, հանքային պարարտանյութերի օգտագործումը արձրացնում է հողի ակտիվ թթվությունը, որը երում է հողում միկրոօրգանիզմների քանակի խիստ պակասեցման ն հետնա ար, թուլանում է նան կենսա անական պրոցեսների ակտիվությունը: Այդ

երնույթների դեմ պայքարելու համար օգտագործում են տար եր միջոցներ, որոնք ավականին թանկ են, ն ոչ միշտ է հնարավոր դրանք ձեռք երել: Շատ հետազոտություններ` այդ երնույթի դեմ պայքարելու նպատակով, առաջարկում են օգտագործել նական ցեոլիտներ, որոնք մի կողմից լավացնում ն կարգավորում հողի ֆիզիկաքիմիական, քիմիական հատկությոնները ( ատկապես որոշ չափով չեզոքացնում է թթու ռեակցիան), մյուս կողմից` ցեոլիտը կլանում է մի շարք թունավոր նյութեր ն միջավայրը դառնում են միկրոօրգանիզմների ն ույսերի համար անվտանգ: Համանման եզրակացության են հանգել նան Վրաստանի հողագիտության ն ագրոքիմիայի ինստիտուտի ` օգտագործելով տեղական նական ցեոլիտը: Ցեոլիտների օգտագործումը զգալի չափով ավելացնում է հողի ծակոտկենությունը, փխրունությունը, լավացնում հողի կառուցվածքը, որը դրական է ազդում հողի ֆիզիկական հատկությունների վրա, ինչպես նան փոխում հողի միկրո ային ցենո ը: Հողում ցեոլիտների առկայությունը լավագույն պայմաններ է ստեղծում կանաչակապտավուն ջրիմուռների զարգացման համար, որոնք հնարավորություն ունեն ֆիքսելու մթնոլորտային ազոտը: Առանց ցեոլիտի դենիտրիֆիկացնող ակտերիաները յուրացնում են հեշտ վերականգնվող միացությունների թթվածինը, որի հետնանքով ազոտը ազատվում է ն ցնդում:

3. Բնական ցեոլիտի ազդեցությունը ուսա ուծական մշակա ույսերի երքատվության ն երքի որակի վրա Հողի մեխանիկական, ֆիզիկական, ֆիզիկա-քիմիական հատկությունների փոփոխության վրա նական ցեոլիտի ազդեցության ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց տվեցին, որ ցեոլիտները պարունակում են ույսերի համար անհրաժեշտ մի շարք մակրո ն միկրո տարրերը ն գործնականում չեն պարունակում կենդանիների ն ույսերի համար թունավոր նյութեր: Բնական ցեոլիտների օգտագործումը արելավում է հողերի մեխանիկական կազմը, ֆիզիկական ու ֆիզիկաքիմիական հատկությունները ն նպաստում հողի միկրոօրգանիզմների զարգացմանը ն ույսերի աճի, զարգացման ու երքատվության համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծմանը: Հաշվի առնելով ցեոլիտի վերը նշված դրական ազդեցությունը` ԱՄՆի, Ճապոնիայի, Բուլղարիայի, Կորեայի, Չեխիայի, Ռումինիայի, Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Վրաստանի երկրների գիտնականները ն

արտադրության աշխատողները լայնորեն ուսումնասիրել են նական ցեոլիտի, օրգանական ու անօրգանական պարարտանյութերի ազդեցությունը գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության ն երքի որակի վրա: : 4000Ը : հիմնային : , : լուծույթի , : 90-959: Վեգետացիոն ն դաշտային փորձերով ապացուցված է, ցեոլիտային ձնի պարարտանյութն իր ագրոքիմիական հատկություններով ավելի արդյունավետ է, քան տիպի ստանդարտային պարարտանյութը: Նույն ինստիտուտում նական ցեոլիտները օգտագործել են հանքային արտադրության, արդյունա երության, գյուղատնտեսական արտադրության գործընթացի ժամանակ ստացվող լուծույթներից ն արտահոսող ջրերից ագրոքիմիական օգտակար սննդանյութեր կլանելու համար: Այդ եղանակով է պարարտանյութ, որի մեջ ազոտի պարունակությունը հասնում է 0.1-ից մինչն 2 %, ֆոսֆորինը` 0.4-0.6 %, կալիումինը` 0.4-0.7 %: Վրաստանում չոր ծերտով ն նական ցեոլիտով ստացել են նոր օրգանական պարարտանյութ, որը պարունակում է մինչն 1.5 % ընդհանուր ազոտ, 1.8 % ֆոսֆոր, 0.9 % կալիում, 2.4 % կալցիում ն 0.7 % մագնեզիում: Այդ պարարտանյութի օգտագործումը հանքային պարարտանյութի ֆոնի վրա (N70P70Ճ60) գազարի երքատվությունը արձրացնում է 46.4 %-ով, սմ ուկինը` 52 %-ով: Բելոռուսիայի ԳԱ-ի կենսաֆիզիկայի օրգանական քիմիայի ինստիտուտում կլինոպտիլոլիտի հիման վրա մշակել ն արտադրել են իոնիտային ` “Եոօíà” “Եոօíà-311” - պարունակել է 2 մաս` կա-

տիոնիտ Բ0-2, անիոնիտ 5Д5-10П ն 1 մաս կլինոպտիլոլիտ: խառնուրդը անվանել են “Êոոíօոոո”, որը կատիոնիտներով (կալիում, կալցիում, երկաթ, միկրոէլեմենտներ) ֆոսֆորով, սուլֆատով ն նիտրատի իոններով հարստացված ցեոլիտ: Երրորդ տար երակը - “Եոօíà-211”-ն է, որը իրենից ներկայացնում է 90-70% կլինոպտիլոլիտ ն 10-30 % ցանկացած սինթետիկ անիոնիտ: Այս սու ստրատն ինքնուրույն սննդարար միջավայր է, որը պարունակում է անհրաժեշտ ոլոր կենսածին կատիոնները ն անիոնները, որոնք անհրաժեշտ է` արձր երքատվություն ապահովելու համար: Բոլոր սու ստրատները նութագրվում են ագրոֆիզիկական լավագույն հատկություններով: Գիտական ն արտադրական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հողերի միկրոտարրերով պարարտացումն անհրաժեշտ ույսերի երքատվության ն երքի որակական ցուցանիշների արձրացման համար: Վրաստանի ֆիզիկական ն օրգանական քիմիայի ինստիտուտի գիտաշխատողները տեղական ցեոլիտը հարստացրել են կո ալտով, պղնձով ու ցինկով ն այն փորձարկել տար եր մշակա ույսերի երքատվության վրա: է, որ նական ցեոլիտները լայնորեն օգտագործվում են նան նոր տիպի` համապատասխան սննդանյութերի պարունակությ պարարտանյութ, ստանալու, ինչպես նան որպես լցանյութ տար եր տեսակի դեղանյութերի ու պեստիցիդների արտադրության համար: Լ.Պ.Վիտկալենկոն ն ուրիշներ (1984) վեգետացիոն փորձերով ուսումնասիրել են կարպատների նական մեդիֆիկացված K, Nէ4, Mո կատիոններով ցեոլիտների ազդեցությունը «Միրոնովկա» սորտի աշնանացան ցորենի երքատվության ն երքի որակական ցուցանիշների վրա: Փորձերի արդյունքների հիման վրա հեղինակները հանգել են այն եզրակացության, որ նական ցեոլիտը, նույնիսկ առանց պարարտանյութի, որոշակի ժամանակից հետո հողում կուտակում է լրացուցիչ քանակի ջուր ն սննդարար նյութեր, որոնք սովորա ար լվացվում վարելահողի շերտից, ուստի ցեոլիտը ազդում է ինչպես պարարտանյութը: Հիմնական եզրակացությունն այն է, որ կարպատներ ցեոլիտի (կլինոպտիլոլիտի) օգտագործումը է աշնանացան ցորենի երքատվության երքի որակական ցուցանիշների արձրացմանը: Ցորենի 1000 հատիկի կշիռը ստուգիչ տար երակում կազմել է 39.02 գ, ցեոլիտ (1 մմ)+NթK

տար երակում` 51.99 գ, իսկ ցեոլիտ (2-3 մմ)+NթK տար երակում` 47.2 գ: Ստուգիչ տար երակի մեկ անոթից ստացվել է 0.86 գ սպիտակուց, առանց պարարտանյութի (միայն ցեոլիտի տար երակում) դեպքում 4.22, իսկ ցեոլիտ+NթK դեպքում` 7.24 գ: Իսսուկ Մուրյա ֆերմայի րնձի դաշտի հողը հարստացրել են Ֆու ժիմոնի ն Ֆուկունիշիկի տեղանքների նական ցեոլիտներով (1 տ /100 մ2 հողատարածքի հաշվով): Փորձի արդյունքները ցույց են տվել, որ Ֆու ժիմոնի ցեոլիտի դեպքում, ստուգիչի համեմատությամ , երքատվությունն ավելացել է 8,6%-ով, իսկ Ֆուկունիշիկի ցեոլիտի դեպքում` 5,4%-ով: Ճապոնացի չորս ֆերմերներ փորձնական 1000 մ2-ական րնձի դաշտերի հողերը հարստացրել են մեկական տոննա նական ցեոլիտով: Ստուգիչ դաշտերի համեմատությամ փորձնական դաշտերից ստացել են 20-23%-ով արձր երք: Բրնձի դաշտի երեք հողակտոր հարստացրել են Ակիտա տեղանքի : 1,0 ն 1,5 տոննա) նական ցեոլիտով: Ստուգիչ դաշտի համեմատությամ փորձնական հողակտորներից ըստ ցեոլիտի չափաքանակի համապատասխանա ար ստացել են 20, 23 ն 25%-ով ավել երք: Ակիտայի ն Ենդզավի տեղանքների նական ցեոլիտի տար եր չափաքանակներով (0,2 0,5, 1 ն 2) հարստացրել են 100 մ2 - ական ցորենի դաշտերը: Փորձի արդյունքում արձանագրվել է, որ ստուգիչ դաշտերի համեմատությամ համապատասխանա ար ստացվել է 6: 13 ն 15%-ով ավել ցորենի երք: Ճապոնիայում ուսումնասիրվել է տար եր տեղանքների ցեոլիտների ազդեցությունը անջարա ոստանային մշակա ույսերի վրա: Այսպես, օրինակ, գազարի ն ադրջանի 1000 մ2 ցանքատարածությանն ավելացվել է 1տ ցեոլիտ ն ստուգիչի համեմատությամ ստացվել է 63 ն 50%-ով ավել գազար ն սմ ուկ: Ճապոնացիներն ուսումնասիրել են նան ցեոլիտի ազդեցությունը կերային մշակա ույսերի որակի, ինչպես նան պտղատու ծառերի երքատվության, երքի որակի վրա: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ցեոլիտի օգտագործումը կերային մշակա ույսերի կանաչ զանգվածի քանակն ավելացնում է 20-25%-ով: Խնձորի երքատվությունը արձրանում է 13-14%-ով, իսկ տանձինը` 55%-ով: Ցեոլիտի օգտագործման դեպքում խնձորենու ն տանձենու պտուղը լինում է խոշոր ն չի թափվում ծառերից:

Ուկրաինայի ԳԱ Բույսերի ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի գիտնականները կարպատների կլինոպտիլոլիտը օգտագործել են ցորեն սնուցման ն նրա երքատվության արձրացման համար: պացուց ել , որ կլինոպտիլոլիտը արձրացնում է ցորենի երքատվությունը, այց այն ավելի արդյունավետ է օգտագործել հանքային պարարտանյութերի հետ համատեղ: Է.Ա.Արապովը ն ուրիշ (1984) ուսումնասիրել են նական ցեոլիտի ազդեցությունը ամ ակի աճի ու զարգացման վրա ն պարզվել են, որ ցեոլիտները օժանդակում են նիտրիտիֆիկացման պրոցեսի թուլացմանը: 1.5-2 տ/հա ցեոլիտով հողի հարստացումն, ավելացնում է ամ ակի կոկոնների քանակը 13 %-ով, կնգուղները` 10 %-ով, իսկ երքատվությունը` 2.5-3.1 ցենտներով: Դ.Ն. Ցիցիշվելին (1980), Ալինը ն ուրիշ (1980) նշում են, որ ցեոլիտի օգտագործումը արձրացնում է ցորենի երքատվությունը 13-15 %- , րնձինը 2-7 %- , գազարինը` 13-14 %- , խնձորենունը` 10-28 %- : Վրաստանի անասնա ուծական-անասնա ուժական ուսումնա-հետազոտական ինստիտուտի գիտնականները Չիտայապի ն ուրիշ (1984) ուսումնասիրել են ցեոլիտի թիթեռնածաղկ ույսերի կանաչ զանգվածի երքի վրա: Ցեոլիտը օգտագործվել է առանց պարարտանյութի 3մինչն 24 ց/հա հաշվով, ինչպես նան հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի հետ միասին: Ցեոլիտի ազդեցությունը առվույտի կանաչ զանգվածի ն խոտի երքատվությունը ավելաց ել է 10.121.2%-ով: Ցեոլիտների հանքային պարարտանյութերի օգտագործման դրական ազդեցությունը համեմատա ար ցածր է` 1.8-10 %, իսկ օրգանական պարարտանյութերի հետ` երքատվությունն ավելաց է 16.6-27.8 %-ով: Լ.Ա.Շնչենկոն ն ուրիշներ (1984) ուսումնասիրել են ցեոլիտի (կլինոպտիլոլիտի) ազդեցությունը Պոլեսկայի փորձակայանի հողեր ցանքաշրջանառության մեջ ընդգրկված կարտոֆիլի, տար կանի, վարսակի մշակա ույսերի երքատվության վրա: Ցեոլիտի ավաավազուտային, ճիմա-մոխրահող մտցվել է ցանքսից առաջ: Հողերի ագրոքիմիական նութագիրը հետնյալն է` քէ-4.0-4.5, կլանողական տարողությունը` 3-4մգ 100 գրամ, հիդրոլիզային թթվությունը` 2-2.5 մգ-էկվ 100 գրամում, հումուսը` մինչն 1 %, շարժունակ ֆոսֆորի ն կալիումի

պարունակությունը 100 գ հողում համապատասխանա ար` 3 ն 4 մգ: Ցեոլիտի ազդեցությունը կարտոֆիլի երքատվության վրա երված է աղյուսակ 13որտեղից երնում է, որ պարարտանյութերի օգտագործումն առանց կլինոպտիլոլիտի կարտոֆիլի երքատվությունը ավելացնում է 30-40 %-ով, իսկ այդ ֆոնի վրա 2.5 տ/հա ցեոլիտի օգտագործումը հավելումը կազմում է 13-24 %, 5տ/հա-ի դեպքում` 16-33 %: Առանց պարարտանյութերի, միայն ցեոլիտի օգտագործման ժամանակ, հավելումը կազմում է 20-55 %: Կարտոֆիլից հետո, նույն տարածություններում ցանվել է աշնանացան տարեկան` առանց ցեոլիտի օգտագործման: Այդ դեպքում նկատ է, որ երքատվությունն ավելանում է 4.0-5.1 %- , այց հեղինակները գտնում են, որ պատճառը փորձի սխալի մեջ է (աղյուսակ 14): Երրորդ տարում այդ տարածություններում ցանել են վարսակ (ցեոլիտ չի օգտագործվել):

Աղյուսակ 13 Կլինոպտիլոլիտի ազդեցությունը կարտոֆիլի երքատվության վրա (ըստ` Շնչենկոյի ն ուրիշների) Կլինոպտիլոլիտ 2.5տ/հա Կլինոպտիլոլիտ 5տ/հա Հանքային Առանց պարարկլինոպհավելում հավելում երքատանյութ տիլոլի- երքատվուտվությունը Կգ, թյունը ց/հա տի ց % ց % ց/հա հեկտարին Առանց հանք. պարարտ.

N90P90

P90Ճ120

N90P90 Ճ120

Աղյուսակ 14 Աշնանացան ցորենի երքատվությունը կլինոպտիլոլիտով հարստացված հողում (երկրորդ տարի, ըստ` Շնչենկոյի ն ուրիշների) Պարարտանյութի տեսակը

Առանց կլինոպ տիլոլիտի

Առանց պարարտ.

13.6

N90P90

Կլինոպտիլոլիտ 2.5տ/հա հավելում

երքատվութ յունը ց/հա

Կլինոպտիլոլիտ 5տ/հա

ց

%

երքատվու թյունը ց/հա

14.9

1.3

9.5

17.5

14.2

-3.3

Ճ90P90

14.3

15.4

1.1

N90P90 Ճ90

13.5

17.1

3.6

18. 7.6 26.

հավելում ց

%

15.0

1.7

10.2

18.2

0.7

4.0

16.4

2.1

14.6

14.2

0.7

5.1

Աղյուսակ 15 Վարսակի երքատվությունը կլինոպտիլոլիտով հարստացված հողում (երրորդ տարի, ըստ` Շնչենկոյի ն ուրիշների)

Պարարտա- Առանց նյութը կլինոպվարսակի տիլոհողում լիտի

Կլինոպտիլոլիտ 2.5տ/հա երքատվությո ւնը ց/հա

հավելում

Կլինոպտիլոլիտ 5տ/հա

ց

%

երքատվութ յունը ց/հա

հավելում ց

%

Առանց պարարտ.

12.6

11.3

-1.3

17.3

4.7

37.0

N90P90

14.8

17.4

2.6

17.0

16.7

1.9

12.0

Ճ90P90

14.0

20.3

6.3

45.0

17.6

3.6

25.0

N90P90 Ճ90

18.9

20.4

1.1

5.0

16.2

-2.7

-14.0

Վարսակի երքատվության տվյալները երված է աղյուսակ 15-ում, որտեղից երնում է, որ վարսակի երքատվությունն առանց պարարտանյութի, ստուգիչի համեմատությամ ավելացել է 37 %-ով, իսկ մեկ (5տ/հա ցեոլիտ N90P90Ճ90 դեպքում) երքատվությունը պակասել է 14 %-ով, իսկ N90P90 ն P90Ճ90 տար երակի դեպքում` ստացվել է համապատասխանա ար 12 ն 25 % ավել երք: Հաջորդ փորձերում, ացի կլինոպտիլոլիտից օգտագործել դոլոմիտ ն ուսումնասիրել դրանց ազդեցությունը կարտոֆիլի ն աշնանացան տարեկանի վրա: Հաշվի առնելով, որ Ուկրաինայի Պոլեսայի տեղանքի կավաավազային հողերը թթու են, իսկ ավազուտային հողերում խիստ պակաս է մագնեզիումի քանակը, համեմատական ուսումնասիրել կլինոպտիլոլիտի ն դոլոմիտիտի ազդեցությունը կարտոֆիլի ն տարեկանի (աշորայի) երքատվության ն երքի որակի վրա ( 16): Աղյուսակ 16-ից երնում է, որ առանց պարարտանյութի կլինոպտիլոլիտի ն դոլոմիտի ազդեցությամ կարտոֆիլի երքատվությունը համապատասխանա ար ավելանում է 50.8 ն 41.9 %-ով, իսկ պարարտանյութերի հետ համատեղ օգտագործման դեպքում` երքատվությունն ավելացնում է 75.8 %-ով: Տարեկանի երքատվությունը կլինոպտի տի ազդեցությամ ավելանում է 25.4 %-ով, դոլոմիտի դեպքում` 64.9 %-ով, իսկ N90P90Ճ90 դեպքում պակասում է 13.1 %-ով: Կարտոֆիլի որակական ցուցանիշների ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին (աղյուսակ 17), որ կլինոպտիլոլիտի ն դոլոմիտիտի ազդեցությունը 5 %ավելացնում է ասկո ինաթթվի (վիտամին Շ) պարունակությունը: NPՃ (N90P90Ճ90)+ կլինոպտիլոլիտ 5տ/հա դոլոմիտիտի տար երակում, ասկոր ինաթթվի պարունակությունը հասնում է 39.3 մգ %, ստուգիչի 26.5 մգ %-ի դիմաց: Ստուգիչ խմ ի կարտոֆիլի չոր նյութերը կազմել են 24.7 %, օսլան` 18.3 %, ընդհանուր ազոտը` 1.27 %, սպիտակուցը` 3.97 %, ոլոր նյութերի օգտագործման դեպք համապատասխանա ար 23.5, 17.2, 1.52 ն 5.01 %: Փորձերի երնում է, որ պարարտանյութի օգտագործման , ինչպես նան ցեոլիտի ն դոլոմիտիտի հետ համատեղ կարտոֆիլի պալարներում պակասում է չոր նյութերի օսլայի պարունակությունները ն ավելանում է ընդհանուր ազոտն ու սպիտակուցները:

Աղյուսակ 16 Կլինոպտիլոլիտի ն դոլոմիտիտի համեմատական ազդեցությունը կարտոֆիլի ն աշնանացան տարեկանի երքատվության վրա (ըստ` Շնչենկոյի ն ուրիշների) Դոլոմիտիտի ն կլինոպտիլոլիտի ուղղակի ազդեցությունը Փորձի տար երակները կարտոֆիլի երքատվության երկու տարվա միջինը հավելում

երքատվությունը ց/հա

ց

%

-

-

Կլինոպտիլոլիտ 5տ/հա

Դոլոմիտ 5տ/հա

NPՃ(N90P90 K90)

Առանց պարարտանյութ

NPՃ+կլինոպտիլոլիտ 5տ NPՃ+դոլոմիտիտի 5տ/հա NPՃ+կլինոպտիլոլիտ 5տ/հա+դոլոմիտիտ 5տ/հա

Դոլոմիտիտի ն կլինոպտիլոլիտի հետազդեցությունը աշնանացան տարեկանի երկու տարվա միջինը երքատվությունը ց/հա

հավելում ց

%

11.4

-

-

50.8

14.3

2.9

25.4

41.9

18.8

7.4

64.9

18.5

9.9

-1.5

-13.1

49.1

15.6

4.2

36.8

50.4

20.0

8.6

75.4

75.8

20.8

9.4

82.4

Շնչենկոն ն ուրիշներ (1984) տար եր տիպի հողերին խառնել են ցեոլիտ (կլինոպտիլոլիտ)` 2.5 տ/հա N90թ90K20 չափաքանակով : արարտանյութերի ֆոնի վրա վեգետացիոն փորձերով ուսումնասիրել են կարտոֆիլի երքատվությունը: է, որ ավազային հողերում, ֆոսֆոր ն ազոտի ֆոնի վրա երքատվությունը ստւոգիչի համեմատ ավելացել է 39 %-ով, իսկ NPՃ տար երվում` 66.2 %-ով: Առանց պարարտանյութի ն կլինոպտիլոլիտի` մեկ անոթի երքը կազմել է 154 գ, իսկ կլինոպտիլոլիտով` 220 գ կամ 66 գ-ով ավելին: Թույլ աղակալված հողերում երքատվության ցուցանիշները համապատաս-

խանա ար կազմել են 123, 161 ն 58 գ, գորշ անտառային հողերում` 108, 158 ն 50գ (աղյուսակ 18):

Աղյուսակ 17 Կլինոպտիլոլիտի ն դոլոմիտիտի ազդեցությունը կարտոֆիլի պալարների որակի վրա Չոր Ազոտ Օսլա Ասկար ինաթթ Սպիտակու ընդամեն Փորձի տար երակները նյութեր % ու մգ % ց% % ը% Առանց պարարտանյութի

24.70

18.3

26.5

1.27

3.97

Կլինոպտիլոլիտ, 5տ/հա

24.8

18.3

31.5

0.99

3.59

Դոլոմիտ, 5տ/հա

22.3

17.7

37.2

1.23

4.63

N90P90Ճ120

23.2

17.2

35.8

1.58

6.58

N90P90Ճ120+կլինոպտի լոլի, 5տ/հա

23.5

17.2

36.7

1.52

5.4

N90P90Ճ120+դոլոմիտիտ

23.7

17.4

32.7

1.36

5.46

N90P90Ճ120+կլինոպտի լոլիտ, 5տ/հա+դոլոմիտիտ, 5տ/հա

23.3

1.77

39.3

1.41

5.32

Նույն աղյուսակի տվյալներից երնում է, որ ավազային հողում կլինոպտիլոլիտի օգտագործումը ազոտի ն ֆոսֆորի ֆոնի վրա երքատվությունը ավելացրել է 31.8 %- , ֆոսֆորի ն կալիումի դեպքում` 27.3 %-ով, ազոտի, ֆոսֆորի ն կալիումի ֆոնի դեպքում` 87.3 %-ով, թեթն ավազակավային ն գորշ անտառային հողերում հավելումը համապատասխանա ար կազմել է` 83.2, 13.0: 178.3 % ն 26.6, 20.3 ն 65.8 %: Եթե համեմատենք միայն կլինոպտիլոլիտի երքատվության վրա ունեցած ազդեցությունը, ապա ավազային հողում, առանց պարարտանյութի, երքի հավելումը կազմել է 42.8 %, թեթն ավազակավային հողում` 30.9 % , իսկ գորշ անտառային ` 46.3 %:

Աղյուսակ 18 արտոֆիլի երքատվությունը ար եր հողային պայմաններում (Շնչենկո Լ.Ա. ն ուրիշներ) Առանց կլինոպտիլոլիտ օգտագործելու Տար եր ակ

Կլինոպտիլոլիտ օգտագործելիս

երքի հավելումը երքատվությ ուն գ/անոթ

գ

%

երքի հավելումը երքատվությ պարարտացվ ուն գ/անոթ ած նյութ

կլինոպտիլոլ իտ

գ

%

գ

%

Ավազային հող Առանց պարար տ.

-

-

-

-

42.8

NP

39.0

31.8

35.5

PՃ

15.6

27.3

57.3

NPՃ

102 66.2

87.3

60.1

Թեթն ավազակավային հող Առանց պարար տ.

NP

PՃ NPՃ

-

-

-

-

30.9

146 118.7

83.2

9.7

23.6

21.7

13.0

19.7

165 134.1

178.3

55.6

Գորշ անտառային հող Առանց պարար տ.

-

-

-

-

46.3

NP

89.8

26.6

-2.4

PՃ

45.3

20.0

21.0

NPՃ

121 112.0

65.8

14.4

Ուսումնասիրվել է նան տար եր քանակի ցեոլիտի ն առանց պարարտանյութի ու NPՃ-ի ֆոնի վրա կարտոֆիլի երքատվությունը (աղյուսակ 19): Աղյուսակ 19-ի տվյալներից երնում է, որ առանց կլինոպտիլոլիտի այց պարարտացված հողում, կարտոֆիլի երքատվությունը ավելացել է 71.6 %-ով, իսկ 2.5, 5.0, 7.5 ն 10.0 տ ցեոլիտի դեպքում` մեկ հեկտարի հաշվով երքատվությունը համապատասխանա ար ավելա է 33.7, 40.7, 57.9 ն 63.8 %-ով:

Աղյուսակ 19 Ցեոլիտի ն պարարտանյութի համատեղ օգտագործման ազդեցությունը կարտոֆիլի երքատվության վրա

Փորձի տար երակները

Առանց պարարտանյութ

NPՃ ֆոնի վրա

երքատվու երքի թյունը հավելում գ/անոթ ը գ/անոթ

երքի հավելումը երքատվությու NPՃ կլինոպտինը գ/անոթ -ից լոլիտ

Առանց կլինոպտիլոլիտի

-

-

2.5 տ/հա

5.0 տ/հա

7.5 տ/հա

10.0 տ/հա

Արնմտյան Սի իրի հողերում (Խրոմով Ա.Յ. ն ուրիշ (1984)) ուսումնասիրել են պեգասի (ցեոլիտի) տար եր չափա աժինների ազդեցությունը դաշտային մշակա ույսերի երքատվության ն երքի որակական ցուցանիշների վրա: Կարտոֆիլի փորձերում ֆոնը եղել է N90P90 Ճ90: Եգիպտացորենինը` N80P60 Ճ100, գարնանացան ցորենինը` N40P30 Ճ30, Ուսումնասիրության արդյունքները ամփոփված են 20-րդ աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ ոլոր մշակա ույսերի երքատվությունը արձր է, եղել ինչպես միայն ցեոլիտի, այնպես էլ պարարտանյութերի հետ համատեղ օգտագործելիս: Միաժամանակ պետք է նշել, որ հանքային պարարտանյութերի, ինչպես նան ցեոլիտի օգտագործումը արձրացնում է չոր նյութի ն 1000 հատ հատիկի կշիռը:

Աղյուսակ 20 Ցեոլիտի ազդեցությունը դաշտային մշակա ույսերի երքատվության վրա (Ըստ` Խրոմովի ն ուրիշներ) Եգիպտացորենի կանաչ զանգված

Կարտոֆիլ

1000 հատիկի կշիռը, գ

-

34.0

Ցեոլիտ 2.5 տ/հա

18.8 13.9

17.2

32.3

35.5

Ցեոլիտ 5.0 տ/հա

19.4 14.4

17.9

33.3

36.6

Ցեոլիտ 7.5 տ/հա

19.5 14.5

17.8

34.1

37.0

Ցեոլիտ 10 տ/հա

19.3 14.3

17.8

34.6

37.0

ց/հա

Բերքի հավելումը, %

29.8

Բերքը

Չոր նյութ %

ց/հա

-

Բերքը

Օսլա ,%

17.2 12.7

Չոր նյութ, %

-

ց/հա

Բերքի հավելումը, %

Ստուգիչ (առանց ցեոլիտ)

Բերքը

Բերքի հավելումը, %

Տար երակ

Գարնանացան ցորեն

Ծանոթություն` Ամանը պարունակել է 10-12 կգ հող:

Փորձնական կուլտուրաների երքատվության ավելացումը նկատվում է ցեոլիտի ոլոր չափաքանակների դեպքում, այց ամենա արձրը ստացվում է 5 ն 7.5 տ/հա հաշվով դեպքում: Ա.Յ. Խրոմով ն ուրիշները վեգետացիոն փորձերով ուսումնասիրել են Վրաստանի ն Կեմերովի կլինոպտիլոլիտի ազդեցությունը կերային մշակա ույսերի երքատվության վրա (աղյուսակ 21): 21-րդ աղյուսակից երնում է, որ հանքային պարարտանյութերը արձրացնում են կերային կորեկի ն եգիպտացորենի երքատվությունը համապատասխանա ար` 71 ն 64.6 %-ով: Հանքային պարարտանյութի ֆոնի վրա Վրաստանի ցեոլիտը նպաստել է

Աղյուսակ 21 Կլինոպտիլոլիտի ազդեցությունը կերային մշակա ույսերի կանաչ զանգվածի առաջացման վրա (Ըստ` Խրոմովի ն ուրիշների) Կերային կորեկ Տար երակ

Եգիպտացորեն

երքի երքի երքը չոր չոր երքը հավելումը հավելում գ/անոթ նյութեր նյութե գ/անոթ ,% ր% գ % գ %

Ստուգիչ (առանց ցեոլիտի ն պարարտանյութի)

15.5

-

-

12.2

56.0

NPՃ

26.5

10.8

92.2

Ցեոլիտ Վրաստանի

16.8

1.3

8.4

13.5

Ցեոլիտ Վրաստանի+ NPՃ

33.5

Ցեոլիտ Կեմերովի (պեգաս)

16.6

1.1

Ցեոլիտ Կեմերովի +NPՃ

30.3

-

-

7.7

36.2 64.6

6.0

6.0

10.7

8.3

14.7

9.7

7.1

13.8

7.1

8.5

14.8 95.5

15.0

9.9

կորեկի երքի արձրացմանը 116 %-ով, Կեմերովի ցեոլիտը` 95.5 %ով, իսկ եգիպտացորենինը համապատասխանա ար` 107 ն 100 %- : Առանց հանքային պարարտանյութի` ցեոլիտի օգտագործումը արձրացնում է կորեկի երքի արձրացմանը 8.4 ն 7.1 %-ով, իսկ եգիպտացորենինը 8.3 ն 8.5 %- : Փորձ ի արդյունք ի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ցեոլիտի օգտագործումը դրական ազդեցություն է գործում մշակա ույսերի երքատվության վրա: Ցեոլիտ երքը արդյունավետությունը զգալի չափով արձրանում է, եր այն օգտագործվում է հանքային պարարտանյութերի հետ համատեղ: Է.Ա.Արապովը ն ուրիշները (1984) փորձերով ապացուցել են, որ կլինոպտիլոլիտի ն ազոտական պարարտանյութի համատեղ օգտագործման դեպքում N-NՕ3 ն N-NԷ3 փոխակերպվում են այսինքն մեծանում են ամոնիակային (N-NԷ3) ն պակասում նիտրատային (N-NՕ3) ազոտները: Կլինոպտիլոլիտն արագացնում է ազոտի ամիականացման պրոցեսը ն

դադարեցնում նիտրատացումը, որը պարարտանյութից ազոտի կոր ստ : Ս.Գ.Բա այանը, Ռ.Գ.Հարությունյանը ն ուրիշներ (1984) վեգետացիոն փորձերով ուսումնասիրել են Նոր Կող ի նական աղաթթվի ն երկաթի սուլֆատի 10 %-ոց լուծույթով ակտիվացված ցեոլիտի ազդեցությունը եգիպտացորենի ն խնձորենու աճի ու զարգացման վրա:

Աղյուսակ 22 Կլինոպտիլոլիտի ազդեցությունը եգիպտացորենի կանաչ զանգվածի վրա (Ս.Գ.Բա այան, Ռ.Գ.Հարությունյան ն ուրիշներ)

N

Տար երակ

Բերքում հիմնական 1լիտր սննդարար նյութերի Բերքատվությ Մեկ թարմ հոսող ան հավելում պարունակությունը ջրում ույսի չոր նյութերում, % N(NԷ3) միջին զանգված մեկ կորուստ, ը, ամանո % N P2Օ5 Ճ2Օ մգ ւմ

1. Ստուգիչ, առանց ցեոլիտ պարարտանյութ երի

27.1

-

0.75

0.45

1.85

1.05

2.

Ֆոնը N2P2Ճ2

48.4

21.3

178.6

0.85

0.53

2.15

2.16

3.

Ցեոլիտ ՉԱ 20գ+N2P2Ճ2

49.5

22.4

187.2

0.83

0.55

2.20

1.05

4.

Ցեոլիտ ՉԱ 40գ+N2P2Ճ2

53.1

26.0

195.9

0.89

0.52

2.26

0.77

5.

Ցեոլիտ ՉԱ 60գ+N2P2Ճ2

53.0

25.9

195.6

0.88

0.55

2.31

0.70

6.

Ցեոլիտ Ա 20գ+N2P2Ճ2

60.1

33.0

221.8

1.03

0.58

2.40

0.40

7.

Ցեոլիտ Ա 40գ+N2P2Ճ2

64.2

37.1

236.9

1.28

0.53

2.50

0.25

8.

Ցեոլիտ Ա 60գ+N2P2Ճ2

62.4

35.3

230.3

1.13

0.50

2.57

0.12

Ծանոթություն: ՉԱ չակտիվացված ցեոլիտ է, Ա ակտիվաց

ցեոլիտ:

Եգիպտացորենի, կանաչ զանգվածի վրա ուսումնասիրությունները կատարվել է Կիրսանովի անթոներում: Ըստ որի յուրաքանչյուր անոթում լցվել է 6 կգ մարգագետնային գորշ ոռոգելի հող («Ոսկեհատի» տնտեսություն): Հողում հումուսի պարունակությունը կազմել է 2.13 %, կապված` ԸՕ2-4.26 %, FՇ2Օ3-4.82 %: քէ-ը 7.65 հեշտ հիդրոլիզվող N-4.8 մգ, P2Օ5-7.2 մգ ն Ճ2Օ-48.1 մգ 100 գ հողում: Փորձերը կատար ել են պարարտանյութերի ֆոնի վրա. 1 կգ հողին տրվել է 0.2-ական գրամ N, P2Օ5, Ճ2Օ, արդյունքները երված են 22-րդ աղյուսակում: Աղյուսակի տվյալներից երնում է, որ պարարտանյութերի օգտագործումը արձրացնում է երքատվությունը 78.6 %- , իսկ ֆոնի վրա չակտիվացված ցեոլիտը արձրացնում է կանաչ զանգվածի կշիռը 8.4-17.3 %- , իսկ ակտիվացված ցեոլիտը` 53.2-28.3 %-ով: Միաժամանակ չոր նյութում ավելանում է հիմնական սննդանյութերի պարունակությունը ն պակասում է N(NԷ3) հիմնական կորուստը լվացումից` 30-ից մինչն 75 %-ով: Խնձորենու ճյուղերի աճն զգալի չափով արձր է եղել պարարտանյութի, պարարտանյութ+ցեոլիտի ազդեցությամ , հատկապես, եր ցեոլիտը մշակվել է երկաթի սուլֆատով: Պարզվել է, որ արձր արդյունք ստացվում է, եր 1 կգ հողին տրվում է 40 գ ցեոլիտ: Նոր Կող ի նական ցեոլիտի ազդեցությունն առանց հանքային պարարտանյութի ն պարարտանյութերի ֆոնի վրա ուսումնասիրելու համար վեգետացիոն փորձեր են կատարել Ագրոքիմիայի, Հողագիտության գիտահետազոտական ինստիտուտի գիտնականներ` Ռ.Ղազարյանը, Ս.Ա ազյանը, Ա.Սաֆարյանը (1977թ.): Վեգետացիոն փորձերի համար անոթների մեջ լցվել է 10-12,4 կգ կավաավազային հող` ավելացնելով 0.50.6 կգ մանրացված ցեոլիտ ն ցանել գարնանացան ցորեն: Հիմնականում ուսումնասիրվել է ծլունակությունը ն կանաչ զանգվածի աճը: Արդյունքում նշվում է վատ ծլունակություն ն կանաչ զանգվածի ավելացում` 10-15 %-ով: Դաշտային փորձեր կատարվել Ստեփանավանի շրջանի, Լոռիի Բերդի տնտեսություններում 1980 ն 1981 թվականներին: Կարտոֆիլի երքատվությունը ուսումնասիրվել է նական ցեոլիտի (առանձին) ն ազոտական, ֆոսֆորական ն կալիումական ֆոնի վրա: Ռ.Ղազարյանի ուսումնասիրությունների որոշ արդյունքներ ձեռագիր գրական ֆոնդ համարվող աշխատանքից: 23-րդ աղյուսակի տվյալներից երնում է, որ երկու տարին էլ հանքային պարարտանյութերի չափաքանակի դոզայի ավելացումից (հատկապես ազոտի), արձրանում է կարտոֆիլի երքատվությունը: Միայն ցեոլիտի

ազդեցությամ ` այն ավելանում է 10-14 %-ով: Պարարտանյութերի ֆոնի վրա ցեոլիտի օգտագործումը, , արձրացնում է 6.4-21.3 %- : Եթե 1980թ կարտոֆիլի երքատվությունը հանքային պարարտանյութերով հարստացված հողից, չպարարտացված հողերի համեմատությամ , ավելացել է 1.5 ն 16.9 ցենտներով, 1981 թվականին` 13.2 ն 21.2 ցենտներով, միայն ցեոլիտի օգտագործումից, առանց պարարտանյութերի, ստացվում է համապատասխանա ար` 23.9 ն 11.4 ցենտներ, իսկ պարարտանյութերով` 37.8 ն 96.4 ցենտներ:

Աղյուսակ 23 Կարտոֆիլի երքատվությունը նական ցեոլիտի ազդեցությամ ( . ) 1980թ.

N

Տար երակները (ֆոնը)

1981թ. Բերքատվությունը ց/հա

%

N

Ֆոնը

Բերքատվությունը ց/հա

%

Առանց պարարտանյութ (հողը)

100.0

169.2

100.0

1.

Առանց պարարտանյութ (հողը)

119.2

1. 2.

Հող + ցեոլիտ

193.1

114.1

2.

Հող+ցեոլիտ

130.6

109.6

3.

N90P120 Ճ60

170.7

100.0

3.

N90P120 Ճ60

132.4

100.0

4.

N90P120 Ճ60+ցեոլիտ

181.7

106.4

4.

N90P120 Ճ60 +ցեոլիտ

160.6

121.3

5.

N120P120 Ճ60

186.7

100.0

5.

N120P120 Ճ60

190.4

100.0

6.

N120P120 Ճ60+ցեոլիտ

111.6

6.

N120P120 Ճ60 + ցեոլիտ

215.6

113.2

Փորձի արդյունքները հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ որ Կող տեղանքի նական ցեոլիտը արձրացն երքատվություն , որքան անօրգանական պարարտանյութերը, իսկ օգտագործումը պարարտանյութի ֆոնի վրա, այն չափով է արձրացնում կարտոֆիլի երքատվությունը, որքան ստացվում է առանց

պարարտանյութի: Փորձի արդյունքներն ապացուցել են, որ նական ցեոլիտի օգտագործումը ուսա ուծությունում տնտեսապես արդյունավետ է ն այն պետք է գտնի լայն կիրառում: Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում Մ.Վ. Լոմոնոսովի անվան Մոսկվայի պետական համալսարանի, անքա անական, հազվագյուտ տարրերի, երկրաքիմիայի ն յուրեղաքիմիայի ինստիտուտի ն ԽՍՀՄ-ի Գիտությունների ակադեմիայի ուսումնասիրությունները նական ցեոլիտի ն տորֆի ազդեցությունը ույսերի երքատվության, հողի հատկությունների փոփոխության ն սննդարար նյութերի լվացման վրա հաղորդումները: Կլինոպտիլոլիտը սնահողում մտցվել նրա կլանման տարողության 20 %-ի, իսկ ավազակավային հողում` 10 %-ի չափով: Կլինոպտիլոլիտի ն տորֆի հետ հողերը պարարտացրել են ամոնային սելիտրայով, կրկնակի սուպերֆոսֆատով, կալիումական աղով, ինչպես նան միզանյութով` ազոտի պահանջի 20 %-ի չափով, իսկ 80 %-ը` ՖՈՒ: Առանց հանքային պարարտանյութերի, կլինոպտիլոլիտի ազդեցությամ ցորենի երքատվությունն ավազային հողում ավելացել է 38 %- , իսկ ավազակավային հողում` 97 %- , իսկ գարու երքատվությունը համապատասխանա ար ավելացել է` 29 ն 37 %-ով (աղյուսակ 24): Պարարտանյութերը հողի մեջ մտցվել ամեն տարի գարնանը` ցանքսի ժամանակ` 0.15 գ/կգ հողին ազդող ազոտի, ֆոսֆորի ն կալիումի քանակությամ , որը հավասար է 450 կգ/հա: Կլինոպտիլոլիտի արդյունավետությունը ճիմամոխրային հողի ույսերի երքատվության վրա ացատրվում է հողի ֆիզիկաքիմիական հատկության փոփոխումով: Կլինոպտիլոլիտի ազդեցությունն իջեցնում է հողի ակտիվ ենթադրյալ թթվությունը, ավելացնում հիմքերում հողի հագեցվածության աստիճանը` ի հաշիվ կալցիումի, կալիումի, նատրիումի (աղյուսակ 25):

Աղյուսակ 24 Ցեոլիտի ազդեցությունը գարնանացան ցորենի ն գարու երքատվության վրա (ըստ Գ.Ա.Սոլովնի ն ուրիշների)

N

Տար երակներ "

Գարու ույսի Ցորենի ույսի զանգվածի զանգվածի կշիռը (լրիվ կշիռը (ծաղկման հասունացած փուլում) փուլում) գ/անոթ

%

գ/անոթ

%

10.5

61.2

237.6

Ճմապոդզոլային ավազային հող 1.

Առանց պարարտանյութի

2.

NմNՄՖՈՒՃ2ԷPՕ4

3.

NաPսֆՃՃ

50.5

289.0

4.

Կլինոպտիլոլիտ (ԿՊ)

14.5

5.

Կպ+Nմ+NՄՖՈՒՃ2ԷPՕ4

39.2

269.2

6.

Կպ+ NաPսֆՃՃ

55.5

58.8

370.0

7.

Տորֆ

10.5

25.6

8.

Տորֆ+Nմ+NՄՖՈՒՃ2ԷPՕ4

37.0

245.6

9.

Տորֆ+NաPսֆՃՃ

49.5

385.2

Ճմապոդզոլային ավազակավային հող 10. Առանց պարարտանյութի

15.5

57.2

11. Nմ+NՄՖՈՒՃ2ԷPՕ4

33.5

260.0

12. NաPսֆՃՃ

50.0

-

-

13. Կլինոպտիլոլիտ (ԿՊ)

30.5

76.4

14. ԿՊ+Nմ+NՄՖՈՒՃ2ԷPՕ4

64.3

265.0

15. ԿՊ+ NաPսֆՃՃ

76.0

426.4

16. Տորֆ

30.1

35.6

17. Տորֆ+Nմ+NՄՖՈՒՃ2ԷPՕ4

54.0

18. Տորֆ+ NաPսֆՃՃ

71.5

357.6

Աղյուսակ 25 Հողի ֆիզիկաքիմիական հագեցվածությունը (Ըստ` Գ.Ա.Սոլովնի ն ուրիշների) Փոխանակ Հիդրոլիզա Կլանված ային յին կատիոննե P2Օ5 Թթվություն րի գումար

Տարերակ Է2Օ ներ

Մգ-էկվ/100գ հողի

7.5

7.6

2.

7.5

6.75

0.06

1.48

3.

7.4

6.70

0.10

4.

7.6

6.9

5.

7.6

6.

7.5

7.

Ըa

Մգ-էկվ/100գ հողի

Ճամապոդզոլային ավազային հող 0.06 0.9 6.9

1.

Է2Օ

112.5

9.3

107.5

1.50

11.5

100.5

-

0.30

12.3

120.0

6.9

-

1.18

15.3

119.5

6.9

-

1.18

15.0

127.0

7.5

6.8

-

0.6

10.7

130.5

8.

7.5

6.6

0.12

1.18

10.2

130.0

9.

7.1

6.6

0.12

1.18

9.1

140.0

Ճամապոդզոլային ավազակավային հող 10.

6.7

5.5

0.07

3.56

7.9

11.

6.5

5.35

0.09

3.56

89.0

12.

6.1

5.0

0.18

5.34

8.4

90.0

13.

7.6

6.9

-

0.60

13.0

157.5

14.

7.5

6.9

0.03

0.90

12.5

145.6

15.

7.4

6.8

0.06

0.90

12.9

132.0

16.

7.8

6.4

0.66

2.07

9.2

120.0

17.

7.6

6.2

0.09

2.07

10.4

125.0

18.

6.6

5.55

0.09

5.0

6.9

Ծանոթություն": NԽ-մ

, Nա-ամիակ, սելիտրա, ՖՈՒ-միներալաֆոսֆորային պարարտանյութ, Pսֆ-սուպերֆոսֆատ, ՃՃ-կալիումի պարարտանյութ, ԿՊ-կլինոպտիլոլիտ:

Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ տորֆն ազդում է ույսի աճի ն զարգացման վրա առաջին տարին, իսկ երկրորդ տարում` նույնիսկ նկատվում է գարու երքատվության անկում 40-60 %-ով: Դա ացատրվում է նրանով, որ տորֆը արձրացնում է հողի երքատվությունը, ն տեղի է ունենում տորֆի հանքակալում: Այդ պրոցեսին մասնակցում է նան պարարտանյութի ազոտ , որը դառնում է անմատչելի ույսի համար: Կլինոպտիլոլիտն առանձին ն տար եր արագությամ լուծվող ազոտային պարարտանյութերի հետ, արձրացնում է ույսում ազոտի պարունակությունը, իսկ դանդաղ լուծվող ազոտային պարարտանյութի հետ առանց կլինոպտիլոլիտի օգտագործման այն պակասում է: Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում հողից առանձին տարրերի լվացումն ու հեռացումը ջրերի հետ (աղյուսակ 26):

Աղյուսակ 26 Հողից ջրերի հետ տարրերի հեռացումը (մգ-ով 1 լիտր լուծույթում, ըստ` Գ.Ա.Սոլովնի ն ուրիշների) Տար երակներ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18.

NԷ4 0.6 1.5 0.6 0.6 0.6 0.8 0.8

NՕ3

P2Օ5 0.6 1.0 1.0 0.3 0.6 0.6 0.6 0.3 0.6 0.6 0.8 1.4 1.3

Ճ2Օ 1.5 1.5

Na 4.6 40.0

Խg 7.0 2.0

Ըa 1.6 39.6 17.6 4.9 5.2 15.0 1.8 56.0 10.6 3.2 14.3 0.85 1.2 7.8 1.2 1.2

2.3 0.5 93.0 5.2 3.9 17.4 5.3 1.0 24.0 2.3 1.47 1.93 0.45

0.48 3.0 0.8 0.5

Կլինոպտիլոլիտը ավազո տ հողերում պակասեցնում է ազոտի ն ֆոսֆորի լվացումը, իսկ կալիումի ն մագնեզիումի քանակը ֆիլտրատում` ավելանում է, քանի որ կլինոպտիլոլիտը պարունակում է մի շարք կատիոններ, որոնք շատ հեշտ անցնում են լուծույթի մեջ: Դ.Ն. Պրյանիշկովը է, որ հանքային պարարտանյութերի նշանակությունը ոչ մի դեպքում չի ացառում օրգանական պարարտանյութերի օգտագործման անհրաժեշտությունը: Օրգանական պարարտանյութերը զգալի չափով արձրացնում են հանքային պարարտանյութերի օգտագործման արդյունավետությունը: Հետաքրքիր է Մ.Ա.Կարդավայի ն ուրիշների (1984)` կլինոպտիլոլիտային տուֆի ն թարմ ծերտի խառնուրդի ազդեցության ուսումնասիրությունը Սպիտակագլուխ կաղամ ի երքատվության վրա: Առանձին տար երակներում հող է տար եր քանակի կլինոպտիլոլիտ` պարարտանյութերով ն առանց պարարտանյութի, ինչպես նան` ծերտի խառնուրդի հետ: եղինակները նշում են, որ արձր երքատվություն է նկատվել ունեն այն տար երակները, որտեղ օգտագործվել է կլինոպտիլոլիտի ն ծերտի խառնուրդը առանց պարարտանյութերի, ինչպես նան, եր օգտագործվել է պարարտանյութով խառնուրդ 20 տ/հա: Այդ դեպքում կաղամ ի մեջ զգալի չափով ավելանում են չոր նյութերի, շաքարի ն վիտամին “Շ”- պարունակությունները: Ըստ հեղինակների` այդպիսի խառնուրդում վերանում է անդուր հոտը, է փխրուն, երկար ժամանակ է պահպանվում շարժունակ ազոտը: հնարավորություն տալիս մեխանիկական եղանակով հողի մեջ մտցնել ցեոլիտի ն ծերտի խա նուրդը, այն աստիճանա ար են տալիս ույսերին, հետնա ար չի պահանջվում լրացուցիչ պարարտացում: Չնայած նրան, որ երկրներում գյուղատնտեսական տար եր մշակա ույսեր աճեցվում են արհե տական հողի վրա ն ստանում են արձր երք, այն լայն կիրառում չի գտնում, քանի որ ավականին արդ է տեխնոլոգիան, ն համեմատա ար է տնտեսական արդյունավետությունը: Վերջին տարիներին ույսերի աճեցման համար օգտագործում են «իոնիտային հող»: Իոնիտային հող ասելով հասկացվում է ույսերի աճեցման համար արհեստական` իոնիտային հիմքով սննդարար միջավայր (սու ստրատ): Այն հիմնականում պատրաստվում է իոնափոխանակող խե երով: Չնայած հիդրոպոնիկայի համեմատ իոնիտային հողն ունի

ավականին առավելություն, այց այն նույնպես լայն արտադրական կիրառում չունի: Առաջին հերթին այն պատճառով, որ պահանջվում է նյութերի խեժերի մեծածավալ արտադրություն, պետք է ունենան հաստատուն ֆիզիկաքիմիական կայունություն: Ցեոլիտները (կլինոպտիլոլիտները) նական իոնափոխանակիչներ են ն ունեն արձր կլանողական տարողություն (100 գրամ 100-250 մգ էկվ), ուստի կարող են լինել հողի հանքային հիմքը («իոնիտային հող»): տեղական ցեոլիտով պատրաստեցին իոնիտային հողի սննդարար միջավայր (Բ1ÐÀ ծ44. N40343 “Áà66à167-1”): Ցեոլիտով հողի հանքային հիմքը արտադրվում է մի շարք մոդիֆիկացված ձներով, որոնք իրարից տար երվում են միայն ազոտի պարունակությամ : Սու ստրատի հատիկների մեծությունը կազմում է 0.8-5 մմ: Այդ սու ստրատի արտադրական նշանակությունը պարզելու նպատակով ընտրվել է ջերմոցային պայմաններ: Ջերմոցի հողը ծածկել են պոլիէթիլ ային թաղանթով ն պատրաստված սու ստրատը փ ել նրա վրա 20 սմ հաստատությամ , որի վրա մարգերով ցանել են լոլիկ, սեխ, վարունգ, ելակ: Սու ստրատի ագրոքիմիական նութագիրը երված է աղյուսակ 27, որտեղից երնում է, որ «Բալկանինի 1-ի» սու ստրատները իրարից հիմնականում տար երվում են ազոտի պարունակությամ :

Աղյուսակ 27 «Բալկանին 1-ի» ագրոքիմիական նութագիրը ( . . ) Վերափոխված տեսակ Բալկանին1/0.5 Բալկանին-1/1

Ընդա 100 գրամում, մգ մենը N-NԷ4 N-NԷ4 Ճ Ըa ազոտ փոխան ջրում P2Օ փոխա փոխա % նակ նակ ակա-յին լուծվող 0.1 0.5

Խg փոխա Է2Օ նակ 7.2

0.2

1.6

7.1

Բալկանին-1/2

0.4

6.9

6.7

Բալկանին-1/4

0.7

23.1

6.9

Բալկանին-1/8

1.0

43.9

6.9

Օգտագործված ցեոլիտի սու ստրատի վրա ջերմոցային մշակաույսերի առաջին ն երկրորդ տարվա երքատվության տվյալները երված են 28-րդ աղյուսակ , որտեղից երնում է, որ այն լրիվ ապահովում է ջերմոցային մշակա ույսերի արձր երքատվությունը: Վարունգ ն լոլիկը տալիս են արձր երք` ազոտի տար եր պարունակության դեպքում, իսկ ելակը ն սեխը այն դեպքում, եր ազոտի պարունակությունը սու ստրատում համեմատա ար ցածր է: Առաջին երքից հետո սու ստրատի չի իջնում. երնում է երկրորդ ն երրորդ մշակա ույսերի երքատվության ցուցանիշներից (աղյուսակ 28):

Աղուսակ 28 Օգտագործված ցեոլիտի սու ստրատի վրա ջերմոցային մշակա ույսերի առաջին ն երկրորդ տարվա երքատվությունը (ըստ Գ.Պ. Ստոիլովի) Սու ստրատ

1-ին տարի

2-րդ տարի

Լոլիկ

Սեխ

Վարունգ

Լոլիկ

Վարունգ

Ելակ

Բալկանին1/0.5

23.1

7.2

20.3

22.2

16.2

1.9

Բալկանին-1/1

21.2

5.0

19.7

20.3

15.4

2.1

Բալկանին-1/2

19.5

3.7

17.3

18.5

19.6

1.8

Բալկանին-1/4

20.2

2.7

16.5

17.9

17.1

0.7

Բալկանին-1/8

15.3

2.1

14.3

18.8

18.0

0.5

«Բալկանին 1-ի» հեղինակները 4 տարի հերթականությամ , նույն սու ստրատի վրա ուսումնասիրել են ինը կուլտուրաների երքատվությունը ն հանգել այն եզրակացության, որ պատրաստված սու ստրատը կարելի է օգտագործել երկար ժամանակ, իսկ եթե մի քանի տարուց հետո զգացվում է սննդանյութի պակաս, ապա կարելի է սովորական եղանակով: Հետագա աշխատանքներն ուղղված են եղել ցեոլիտային սու ստրատի խոնավունակությունը լավացնելու, արձրացնել նրա քանակը կենսական ակտիվ նյութեր մտցնելո : Ահա այդ եղանակներով ստացել են «Բալկանին-2» սու ստրատ ն այն լայնորեն տար եր մշակա ույսերի աճեցման ժամանակ: պացուցվել է,

որ դրա օգտագործումն զգալի չափով ավելացնում է գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը ն արձրացնում արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: Հաշվի առնելով կլինոպտիլոլիտի արձր ընտրողականությունը ամոնիումի ն կալիումի իոնների նկատմամ , ինչպես նան ազմաթիվ գիտական ն արտադրական փորձերի արդյունքները` կարելի է նշել, որ ցեոլիտի ազդեցությամ գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության արձրացումն այն դեպքում է արդյունավետ, եր այն հողի է մտցվում օրգանական ն հանքային պարարտանյութի ֆոնի վրա: 1995-96 թվականից մեր առաջարկությամ Սանահին-2 ՍԱԿարտադրել ն վաճառել է գյուղա , կոլեկտիվ-գյուղացիական ն անհա ձեռներեցներին «ցեո լիտ» ն «ցեոֆոս» պարարտանյութերը: Մինչն 2005 թվականն արտադրվել ն վաճառվել է 15000 տ. պարարտանյութ: Պարարտանյութի պատրաստման համար օգտագործվել է Նոյեմ երյանի տեղանքի նական ցեոլիտը, որի քիմիական աղադրության ն միներալների կազմը երված են 3-րդ ն 4-րդ աղյուսակներում: Բնական ցեոլիտի ապարները մանրացվել է ն աղացվել: Աղացած ցեոլիտի մասնիկների մեծությունը միատարր չի եղել. կշռի 15 %-ը ունեցել է 0.2-0.3 մմ, 30 %-ը`-0.4-0.5 մմ, 35 %-ը`-0.6-0.7 մմ, 13 %-ը` -0.80.9մմ ն 7 %-ը` 0.1 մմ-ից արձր: 1996 թ. աղացած նական ցեոլիտը մեխանիկական եղանակով խառնվել է Վրաստանից գնված ամոնային սելիտրայի հետ, որի մեջ ազոտի պարունակությունը եղել է 34 %: Ըստ կշռի` «ցեո լիտները» պարունակում են 50 % աղացած նական ցեոլիտ, 40 % ամոնիակային սելիտրա կամ մեկ կգ պարարտանյութը պարունակում է 136 գրամ ազոտ (13.6 %): Նույն տարին պատրաստվել է նոր խառնուրդ, որը կազմված է եղել 50 % աղացած նական ցեոլիտից, 40 % չորացրած ծերտից (վերցվել է Լուսակերտի թռչնա ուծական ֆա րիկայից) ն 15 % ամոնիումի սելիտրայից: Պարարտանյութը պարունակել է 13.8 % ազոտ: Պատրաստված պարարտանյութն առաջարկված է հող մտցնել մշակա ույսի ցանքի ժամանակ, հեկտարի հաշվով տալ 600-800 կ : Հաշվի առնելով, որ ույսերի աճեցման համար ացի ազոտից պահանջվում է նան ֆոսֆոր ն կալիում` որոշվեց ցեոլիտի հիմքի վրա պատրաստել համալիր պարարտանյութ: Համալիր պարարտանյութը պարունակում է աղացած ցեոլիտ` 38 %, նիտրատ ամոնիում` 28 %, սուպերֆոսֆատ` 22, կալիումի քլորիդ` 12 %: Պատրաստված

խառնուրդը պարունակում է 7.48 % զոտ, 11.2 % P2Օ5 ն 2.4 % Ճ2Օ: Նշված խառնուրդը, ացի ույսերին անհրաժեշտ հիմնական սննդարար նյութերից, պարունակում է հայտնի գրեթե ոլոր էլեմենտները (Nո, K, Շո, Mg, Տ, Շ1, Fe, Շս, Ճ1, Mո, շո, Տi ն այլն), որոնց արերար ազդեցությունը հայտնի են ուսա ույծներին ն արտադրության աշխատողներին: Առաջարկված է ցեոլիտով պատրաստված պարարտանյութ օգտագործել ոլոր տեսակի դաշտային, անջարա ոստանային մշակա ույսերի համար, ընդ որում հատիկային մշակա ույսերին տալ 600800 կգ/հա, ոստանա անջարանոցայինին` 500-700 կգ/հա, պալարապտղային ն պտղատու ծառերին` 400-600 կգ/հա: Մեկ հեկտարի հաշվով 600 կգ պարարտանյութը հիմնական ազդող նյութերից ազոտ պարունակում է` 45 կգ, P2Օ5-67 կգ ն Ճ2Օ`14.4 կգ: Առաջին հայացքից նշված հիմնական սննդանյութերի քանակը որոշ չափով պակաս է առաջարկվող նորմաներից, սակայն պետք է հաշվի առնել ցեոլիտների արձր կլանման տարողությունը, որն արգելակում է սննդանյութերի կորուստը լվացումից (գրականության տվյալներով ամոնիակային պարարտանյութերի կորուստը հասնում է մինչն 40 %-ի), ուստի նշված քանակությունները լրիվ կապահովեն ույսի նորմալ աճը ն զարգացումը: Նշված տարիներին թվականներին ցեոլիտով արտադրված 15000 տոննա համալիր պարարտանյութից 10000 տոննան վաճառվել է Հայաստանում, այդ թվում` Արմավիրի մարզի տնտեսություններին 300 տ, Արտաշատի` 5000, Լոռվա` 2500 տ, Գեղարքունիքի` 2500, Լեռնային Ղարա աղի Հանրապետությանը` 300 տ ն Կրասնոդարի երկրամասին` 300 տ: Բոլոր տնտեսություններում, որտեղ օգտագործել են համալիր պարարտանյութ, գոհ են մնացել ն ցանկություն են հայտնել` նորից գնելու: 2000 թ-ի ապրիլ-սեպտեմ եր ամիսներին գյուղատնտեսության նախարարության անջարա ոստանային ն տեխնիկական մշակա ույսերի գիտական կենտրոնը (տնօրեն Գ.Ասլանյան) ուսումնասիրել է ցեոլիտով պարարտացված համալիր պարարտանյութի տար եր չափաքանակների ազդեցությունը լոլիկի Լիա սորտի ճի, զարգացման ու երքատվության վրա ն եկել այն եզրակացության, որ այդ պարարտանյութի կիրառումն ամոնիակային սելիտրայի համեմատությամ նպաստում է լավորակ սածիլների ստացմանը, արագացնում է պտուղների հասունացումը ն 15-21 %-ով արձրացնում ույսերի երքատվույթունը: Գյուղատնտեսության նախարարության անջարա ոստանային

մշակա ույսերի գիտական կենտրոնի աշխատակիցները 1997-2000 թվականներին ուսումնասիրել են Սանահին-2 կոոպերատիվի պատրաստած «Ցեոֆոս» պարարտանյութի ազդեցությունը մի շարք անջարա ոստանային կուլտուրաների վրա: Բուսա ուծությունում ընդունված մեթոդով իրար կից հողակտորի մի մասը պարարտացվ է հանքային պարարտանյութերով` N70P60Ճ60 կազմել է 38 %, նիտրատ ամոնիումը` 28 %, սուպերֆոսֆատը` 22 %, կալի քլորը` 12 %: Ամփոփված միջին երքատվության տվյալները երված են 29-րդ աղյուսակում:

Աղյուսակ 29 «Ծեոֆոս-2» պարարտանյութի ազդեցությունը մշակա ույսերի երքատվության վրա Բերքատվությունը, ց/հա N

Մշակա ույսը

Ցեոլիտ-2-ի քանակը կգ/հա

Հանքային պարարտանյ ութ առանց ցեոլիտի

Հանքային Բերքի պարարտանյ հավելումը,, % ութ Ցեոլիտ-2

1.

Կարտոֆիլ

240-260

280-350

34.6

2.

Լոլիկ

480-530

610-700

32.1

3.

Պղպեղ

210-290

270-350

20.7

4.

Վարունգ

390-410

430-520

27.0

5.

Բադիրիջան

420-460

530-650

41.3

6.

Ձմերուկ

690-760

770-940

23.7

7.

Սոխ

85-110

90-135

22.7

8.

Սեղանի ճակնդեղ

170-190

240-310

63.0

9.

Աշնանացան ցորեն

30-45

55-60

33.3

Աղյուսակ 29-ի տվյալներից երնում է, որ Ցեոֆոս-2-ի օգտագործումը` որպես համալիր պարարտանյութ, համեմատած համալիր հանքային պարարտանյութերի հետ, զգալի չափով արձրացնում է ոլոր մշակա ույսերի երքատվությունը: Նույնանման եզրակացության են հանգել գրեթե ոլոր

տնտեսությունների գյուղապետերը: Ներկայումս ԱՄՆ-ում, Աֆրիկայում, Եվրոպայում ն երկրագնդի տար եր մասերում մեծ աշխատանքներ են տարվում անապատների, ավազուտների, ավազային հողերի երրիության արձրացման ուղղությամ ` օգտագործելով տար եր կավեր, մանրացված հանքային նյութեր, նոր` արհեստական կառուցվածք ստեղծող նյութեր ն այլն: Փորձնական աշխատանքները ցույց են տվել, որ նման տար եր նյութերի օգտագործումը ավազային հողերում ն ուն ավազուտներում նպաստում է խոնավության կարգավորմանը, ինչպես նան երքի զգալի արձրացմանը: Է. Հայրապետյանը նշում է, որ մանրացված տար եր կավերի հրա խային խարամի ն այլ նյութերի օգտագործումը կարելի է համարել հողերի մելորատիվ վիճակի արելավման կարնոր միջոց: Դրանք ազմակողմանի ազդեցություն են թողնում հողի հատկությունների վրա, նպաստում նրա ֆիզիկական հատկությունների ու սննդային ռեժիմի լավացմանը: Ինչպես նական ծակոտկեն քարանյութերը (տուֆ, հրա խային խարամ, պեմզա ն այլն), նական ցեոլիտները նույնպես մեծացնում են հողի ծակոտկենությունը, լավացնում կառուցվածքը, ներծծում ու կուտակում են իրենց մեջ հանքային պարարտանյութերի ձնով հող մտցվող սննդատարրերը, որոնք վեգետացիայի ընթացքում աստիճանա ար անցնում են հողային լուծույթ տրամադրվում ույսերին` կանխ ով դրանց լվացումը դեպի հողի ստորին շերտերը: Այս ոլորի հետնանքով հողում ստեղծվում է ուսերի աճի ու զարգացման համար նպաստավոր օդային, ջերմային ու սննդարար ռեժիմներ, որոնց հետնանքով երքատվությունը արձրանում է: Գ.Փիլոյանի (1984) ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող մարգագետնային գորշ ոռոգելի, շագանակագույն հողերում, սնահողերում մեկ հեկտարի հաշվով 60-90 մ3 0-40 մմ մեծությամ ծակոտկեն քարանյութերի (տուֆ, հրա խային խարամ) օգտագործումը պարարտացման ֆոնի վրա, եգիպտացորենի կանաչ զանգվածի երքատվությունը արձրանում է 61-129 %-ով, իսկ հատիկի երքը` 42.1-84.8 %-ով: Ըստ Է.Հայրապետյանի (2000)` արտադրական պայմաններում տնտեսապես ձեռնտու է ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերին 10 տարին մեկ խառնել նական ծակոտկեն քարանյութեր (տորֆ, հրա խային խարամ)` մեկ հեկտարի հաշվով (հացահատիկային ն անջարաոստանային մշակա ույսերին հատկացված հողերում) 100 մ3, խաղողի այգիներում` 120 մ3: Տար եր հանքային նյութերի ազմաթիվ տեսակներ հիմնականում պատկանում են ցեոլիտների խմ ին, այց ցածր է դրանց

կլանողական` ադսոր ցիոն հատկությունները, ուստի պահանջվում է մեծ քանակի հանքանյութ: Աշխատանքում երված տվյալները ցույց են տալիս ուսա ուծության ոլորտում նական ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը: Միաժամանակ պետք է նշել, որ դեռնս պարզ չէ, թե տար եր հողատեսքերին ն տար եր մշակա ույսերին որքա՞ն ցեոլիտ կարելի է տալ, առավել նս պարզված չէ թէ որքա՞ն պետք է լինի կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը հանքանյութում, դրանց մասնիկների մեծությունը ն այլ հարցեր, որոնք պահանջում են կատարել խոր գիտական ուսումնսիրություններ:

Գլուխ 1V Բնական ցեոլիտի (կլինոպտիլոլիտի) օգտագործումը գյուղատնտեսական կենդանիների ն թռչունների կերա աժիններում 1.

ակնարկ

Գյուղատնտեսական կենդանիների ն թռչունների` գիտականորեն հիմնավորված կերակրումը, պահվածքի տեխնոլոգիա մշակումը, խոր սելեկցիոն աշխատանքները հնարավորություն են տվել զգալի չափով ավելացնել անասնապահական մթերքների արտադրությունը ն արտադրանքի տնտեսական արդյունավետությունը: Աշխարհի առաջավոր ֆերմերային տնտեսությունների կովերի տարեկան միջին կաթնատվությունը հասցվել է 8000-10000 կիլոգրամի` 3.5-3.6 % յուղայնությամ , տավարի մատղաշի օրական քաշաճը կազմում է 700-1000 գրամ, իսկ տման շրջանում` 10001300 գ: Խոզամայրերից տարեկան ստանում են 2-2.5 ծին, յուրաքանչյուր ծնից ստացվում է 8-10 առողջ, կենսունակ խոճկոր, որոնց աճեցնում են այնպիսի կերակրման ն խնամքի պայմաններում, որոնց դեպքում 6-7 ամսական հասակում մատղաշի միջին կենդանի զանգվածը հասցնում են 100-120 կգի: Զգալի է թռչնա ուծական տնտեսությունների հաջողությունները: Այսպես` ձվատու հավերի տարեկան միջին ձվատվությունը կազմում է 230250 ձու, իսկ 4.5-5.5 շա աթական հասակի րոյլերային ճտերի միջին կենդանի զանգվածը հասցվում է մինչն 2000-2200 գ: Առաջավոր տնտեսությունների փորձը հիմք է հանդիսացել աշխարհում գյուղատնտեսական կենդանիների ն թռչունների մթերատվության արձրացման համար: Առանձին կովերի կաթնատվությունը 3-4 անգամ արձր է լինում, քան նույն ցեղի ն նույն տնտեսության այլ կովերինը: Օրինակ, ԱՄՆ-ում Հոլ տին ցեղի Ռեյմ Մարկի Զինին կովը 365 օրվա ընթացքում տվել է 27440 կգ, Աոլինդս Էլենը` 25248 կգ, Ուրալյան սնա ղետ ցեղի Վոլգա կովից լակտացիայի շրջանում (305 օրում) ստացվել է 17517 կգ կաթ` 4.2 % յուղայնությամ , Ռոսիյանկա կովից` 18086 կգ կաթ` 4.0 % յուղայնությամ ն այլն: Չնայած նշված հաջողություններին` ներկայումս Հայաստանում ուծվող կովերի միջին կաթնատվությունը կազմում է 1800 կգ (2006 թ), կաթի յուղայնությունը` 3.6 %, հորթերի միջին օրական քաշաճը` 400-500 գ, իսկ տման տնողությունը` 14-15 ամիս: Ցածր է նան խոզամայրերի

պտղատվությունը, խոճկորի օրական քաշաճը, երկար է տման տնողությունը: Թռչնա ուծության ասպարեզում թռչնաֆա րիկաները ձեռք են երվել զգալի հաջողություններ, իսկ գյուղացիական տնտեսություններում վի ակը անմխիթարա ն է: Անասնապահական մթերքների արտադրության ցածր մակարդակը հիմնականում պայմանավորված է կենդանիների ոչ ռացիոնալ կերակրումով` հատկապես, մսուրային պահվածքի շրջանում: Կենդանիների մթերատվության գենետիկական պոտենցիա ի հայտ երելու ն մթերքների արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը արձրացնելու նպատակով նրանց պետք է ապահովել համապատասխան քանակի էներգիայով, սննդարար նյութերով, մակրո ն միկրոտարրերով, վիտամիններով: Բոլոր տեսակի կենդանիների տար եր սեռահասակային խմ երի համար մշակված են կենդանիների կերակրման միջին նորմաներ: Առաջավոր ֆերմերներն իրենց կենդանիների կերակրման համար, ացի կերերից, օգտագործում են տար եր տեսակի ն որակի կենսական ակտիվ նյութեր (ոչ ավանդական կերեր) ն լցակերեր, ինչպես նան սոր ցիոն նյութեր: Հանքային կերերի նշանակությունը, որպես կառուցողական նյութ ն նյութափոխանակության կարգավորիչ, հայտնի է անասնապահության նագավառի ոլոր աշխատողներին: Սակայն քչերը գիտեն, որ հանքային կերերը, ացի վերը նշված ֆունկցիայից, կարնոր դեր են կատարում օրգանիզմի թունավոր նյութերի վնասազերծման ասպարեզում: Վերջին տասնամյակներում աշխարհի գրեթե ոլոր պետությունների անասնաույծները ն թունա անները կենդանիների կերա աժիններում լայնորեն օգտագործում են տրավերտին, ենտոնիտային կավ, ցեոլիտներ (հիմնականում կլինոպտիլոլիտային տիպի), կրաքար, կավիճ ն այլն, որոնք հանդիսանում են կենդանիների կերա աժնի հիմնական աղադրիչները: Բոլոր տեսակի ն սեռահասակային խմ երի կերաաժնում նական ցեոլիտներն օգտագործում են որպես դիետիկ լրացակեր: Այն ուղղակի մտցվում է կերա աժնի մեջ` տնտեսություններում կամ համակցված կերերի արտադրությունում` գործարանային եղանակով:

2. Բնական ցեոլիտների օգտագործումը որոճողների կերա աժնում ԱՄՆ-ի, Ճապոնիայի, Բուլղարիայի, Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Ռումինիայի, Վրաստանի, Հայաստանի շատ տնտեսություններում ուսումնասիրվել են տեղական նական ցեոլիտների ազդեցությունը որոճող կենդանիների կենսա անական պրոցեսների ն տնտեսական արդյունավետության վրա: Այդ ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ նական ցեոլիտները ոչ մի ացասական ազդեցություն չեն գործում կենդանիների նյութափոխանակության վրա, նույնիսկ այն դեպքում, եր կենդանիներին այն տրվում է օպտիմալ քանակից տասնյակ անգամ շատ: Կերա աժնում օպտիմալ քանակի նական ցեոլիտը (այն հաստատուն չէ) արձրացնում է մատղաշի աճը ն զարգացումը, կրճատում է տման տնողությունը, լավացնում մսամթերքի որակական ցուցանիշները, ոչխարիների րդատվությունը ն կովերի կաթնատվությունը, կերի ծախսը միավոր արտադրանքի վրա, հետնա ար, նան մթերքների արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: Ուսումնասիրությունների արդյունքները հիմք են հանդիսացել որոճող կենդանիների կերա աժիններում նական ցեոլիտները լայնորեն օգտագործելու կամ նրանց համար արտադրվող համակցված կերերի աղադրության մեջ մտցնելու համար: Տար եր երկրներում, որոճող կենդանիների կերա աժիններում օգտագործվել է տար եր որակի ն քանակի նական ցեոլիտներ, ուստի նպատակահարմար ենք գտնում առաջին հերթին ցույց տալ այն ուսումնասիրությունների արդյունքները, որոնք կուտակվել են հեղինակ ղեկավարությամ ն անմիջական մասնակցությամ : Հայաստանի Հանրապետության տարածքում Ա.Մ.Ղարաջյանի ղեկավարությամ առաջին անգամ Նոյեմ երյանի նական ցեոլիտները լա որատոր ն արտադրական պայմաններում սկսել են ուսումնասիրվել սկսած 1977 թվականից: 1977-1989թթ. փորձնական խմ երի կենդանիների կերա աժինները հարստացվել են Նոյեմ երյանի (Կող ի) տեղանքի երկրորդ շերտի աղացած ցեոլիտով, որի մեջ կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը եղել է 60ից մինչն 68 %: Կենդանիների կերա աժիններում օգտագործված աղացած նական ցեոլիտի մասնիկների մեծությունը եղել է` 0.01-0.1 մմ-3.4%, 0.11-ից մինչն 0.5մմ-20.2 %, 0.56-1.0 մմ-41.2 %, 1.1-ից մինչն 1.3մմ-ը-30.3 % ն 1.3 մմ-ից արձր 4.9 %:

Տավարի կերա աժիններում Նոյեմ երյանի աղացած ցեոլիտի դրական չափաքանակի արդյունավետությունը պարզելու համար 1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով տրվել է 0.3, 0.5 ն 1.0 գ ցեոլիտ ըստ կերա աժնի չոր նյութերի այն կազմել է` 1.5: 3.0: 5.0 % : Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ոլոր չափաքանակները դրական են ազդել մատղաշ կենդանիների աճի ն զարգացման վրա: Սակայն ավելի արդյունավետ է 1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով է 0.5-ից մինչն 1.0 գրամ ցեոլիտի օգտագործման տար երակը: Կող ի նական ցեոլիտի ազդեցությունը տավարի մատղաշի աճի վրա երված է 30-րդ աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ ոլոր տնտեսություններում կենդանիների աճը, ստուգիչ համեմատությամ արձր է 10.0-ից 19.0 %ով ( 30):

Փորձի վերջում

Փորձնական կենդանի զանգվ.,կգ Փորձի սկզ ին

Միջին օրական քաշաճը,գ

Փորձի վերջում

Գլխաքանակը, գլուխ

Զորավանի համալիր Զորավանի համալիր Զորավանի համալիր Զորավանի համալիր Զորավանի համալիր

Փորձի սկզ ին

Տնտեսութ յան N անվանու մը

Ուսումնասիրության տարին Կենդանիների միջին հասակը օրերով Փորձի տնողությունը օրերով Գլխաքանակը, գլուխ

Խմ երը Ստուգիչ կենդանի զանգվ.,կգ

Միջին օրական քաշաճը,գ Քաշաճի հավելում ստուգիչի համեմատ,%

Աղյուսակ 30 Կող ի նական ցեոլիտի ազդեցությունը տավարի մատղաշի քաշաճի վրա

1979 315 65 18 319.5 369.5 591 18 319.9 384.4 760 129.5 1980 165 100 189 161.3 237.3 716 191 161.2 248.9 828 115.4 1981 195 201 181 149.7 289.1 695 181 149.8 318.0 801 115.2 1982 150 70 189 188.0 291.6 869 191 190.0 320 1982 47

45 20 71.4 111.0 825 20

997 104.4

72.0 113.9 873 105.8

Զորավանի համալիր Հոկտեմերյանի շրջան, Օրջոնոկիձեի անվ.կոլտ նտ. Հոկտեմերյանի շրջան, Բամ ակ աշատ Հոկտեմերյանի շրջան, Այգեվան Եղեգնաձորի շրջան, Չիվա Եղեգնաձոր գյուղ Չիվա Ստեփանավանի գ.Սվերդլո վ Արտաշատի շրջանԱրտաշատ Նոյեմերյանի շրջանավան Տանձուտ Ա ովյանի շրջան Ա ովյան ավան

1983 275 90 43 236.2 286.4 558 37 237.0 295.8 653 117.6

1989 190 190 12 1280 188.4 671 20 125.2 196.9 790 118.6

1984 190 190 12

120 189.4 704 12 125.8 198.2 804 114.2

1984 195 120 15 121.9 206.2 702 15 122.1 210.8 789 112.3

1984 267 137 17 189.5 304.5 839 17 189.5 322.7 990 118.0

1984 274 147 10 192.0 304.0 762 40 187.5 320.9 907 119.0

1984 295 70 10 221.7 270.6 700 10

22.6 276.9 770 110.8

1984 280 90 15 222.2 281.7 772 15 213.2 289.7 850 110.1

1985 368 47 15 322.0 281.7 772 15 321.0 388.0 787 116.4

1985 315 90

9 285.0 367.0 689

287.5 374.0 744 108.0

Տավարի մատղաշի աճեցման ն տման Զորավանի համալիրում մատղաշի կերա աժնի 60-65 % աղկացած է համակցված կերերից, 20-25 %-ը` սիլոսից ն սենաժից ն 15-20 %-ը` խոտից (տար եր որակի), գարու ն ցորենի ծղոտից: Ամռանը համակցված կերերի հետ միասին տրվել է թարմ հնձած կանաչ : Փորձնական խմ երի կենդանիների միջին քաշաճը ստուգիչի համեմատությամ , մշտապես եղել է արձր, 1 կգ քաշաճի համար ծախսվել է 5-ից-12 %պակաս սննդարար նյութեր, արձրացել է գլխաքանակի պահպանումը: Սակայն արտադրական տեխնոլոգիան` հատկապես երկաթ ետոնյա ցանցապատ հատակը ( ), հիմնականում վիտամին «Д»-ի ն կարոտինի պակասությունը երում էին նրան, որ կենդանիները 10-12 ամսական հասակից հիվանդանում էին օստիոդիստրոֆիայով ն ժամանակից շուտ նրանք դուրս էին հանվում տման ընթացքից: Ճիշտ է, նական ցեոլիտները զգալի չափով օգնում էին` պաշտպանելու կճղակների գերաճից, այց առաջարկվեց հիվանդ կենդանիներին պահել ծածկոցների տակ, որտեղ նս համակցված կերերի հետ տրվում էր աղացած նական ցեոլիտ: Այդ միջոցառումը նպաստեց` արագացնելու կենդանիների վերականգնումը ն արձրացնելու նրանց տման արդյունավետությունը: Նոր Երզնկայի պետական տնտեսության սնա ղետ ցեղի նորածին հորթերը մինչն 4 ամսական հասակը կերակրվել են այն սխեմայով, որը նախատեսված է օրական 400-500 գրամ քաշաճ ապահովելու համար: Մինչն 20 օրական հասակը հորթերը պահվել են կերակրման նույն սխեմայով, որից հետո ընդհանուր գլխաքանակից անջատվել են 2 գլուխ հորթ, որոնք խտացրած կերերի հետ 1կգ կենդանի զանգվածի հաշվով լրացուցիչ ստացել են Կող ի նական 1 գրամ աղացած ցեոլիտ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ 4 ամսականում ցեոլիտ ստացող հորթերի օրական քաշաճը կազմել է 628 գրամ, իսկ ցեոլիտ չստացողների մոտ` 549 գրամ կամ 79 գրամով պակաս: Դիտարկումները ցույց տվեցին, որ այդ ժամանակաընթացքում ցեոլիտ ստացող հորթերի մոտ չի նկատվել ստամոքսա ուղիների խեղաթյուրում, արտաթորանքը (կղկղանք) եղել է համեմատա ար պինդ, իսկ ցեոլիտ չստացող հորթերից` երեքի մոտ նկատվել է լուծ ն խմ ի կենդանիների կղկղանքն ընդհանրապես ունեցել է ավելի արձր խոնավություն: Ուկրաինայի ֆիզիոլոգիա ն կենսաքիմիայի ԳԻ գիտնականները տեղի աղացած ցեոլիտով (մասնիկների մեծությունը 0,05-0,1 ) կերակրել

են , որոնց կերա աժինը կազմված է եղել 25 կգ կանաչ զանգվածից ն 2.53 կգ համակցված կերից: Փորձնական խմ ի ցուլիկների կերա աժնի համակցված կերի 5 % փոխարինել են աղացած ցեոլիտով: Ցեոլիտով կերակրվող ցուլիկների միջին օրական քաշաճը, ստուգիչի համեմատությամ ավելացել է 9.3 %-ով, իսկ միավոր քաշաճի համար կերային միավորի մարսելի պրոտեինի ծախսը համապատասխանա ար եղել է ցածր` 13.2 ն 14.6 %-ով, որի արդյունքում 1կգ քաշաճի ինքնարժեքը պակասել է 9.4 %-ով: ԱՄՆ-ում խառնածին 48 ցուլիկների (միջին կենդանի զանգվածը` 303.5 կգ) կերակրել են կերա աժնով, որի 85%-ը կազմել է խտացրած կեր ն 15 %-ը կոպիտ կերեր: Ցուլիկների մի խմ ին տրվել է նշված կերա աժինը, իսկ մյուս երկու խմ երի խտացված կերերին ավելացրել են 1.25 կգ կամ 2.5 % նական ցեոլիտ: շվում է քաշաճի ոչ հավաստի ավելացում ն միավոր արտադրանքի համար կերի ծախսի նվազում: Պենսիլվանիայում ցուլիկներին կերակրել են 80 % կոպիտ ն 20 % խտացրած : , իսկ երկրորդին` խտացրած կերի հետ տրվել է 5 % նական ցեոլիտ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել ցեոլիտի դրական ազդեցությունը կենդանիների քաշաճի ն կերհատուցման վրա: Նովոսի իրսկի մարզում ցուլիկների կերա աժնում 68 օր օգտագործել են Յակուտիայի նական ցեոլիտ ն արդյունքում են 15 % ավելի քաշաճ` ցեոլիտ չստացողների համեմատությամ : Ուկրաինայի անասնա ուծական ԳՀ -ում ամորձատված ցուլիկների լիառացիոն կերա աժինը, , պարունակել է նան կար : երկրորդ լրացուցիչ տվել են 0.5 գրամ, խմ ին` 1 գրամ (1 կգ կենդանի քաշի հաշվով) նական աղացած ցեոլիտ: Փորձը տնել է 169 օր ն ցուլիկների օրական միջին քաշաճը կազմել է` ստուգիչ խմ ում 594 գ,երկրորդ խմ ում` 629 գ ն երրորդ խմ ում` 630 գ: Նույն ինստիտուտ ուսումնասիրել են նական ցեոլիտի ն ենտոնիտային կավի (հիմնային) ազդեցությունը կարմիր տափաստանային ցեղի կովերի կաթնատվության ամորձատած ցուլիկների աճի ն մսային մթերատվության վրա: Հաշվառման (գլխավոր) շրջանում ստուգիչ ն խմ երի կենդանիները կերակրվել են միանման կերերով: Փորձնական առաջին խմ ի կենդանիների կերա աժնին ավելացրել են 0.5 գ ցեոլիտ, երկրորդ փորձնականին` 0.5 գ ենտոնիտ (1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով):

Ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տվել, որ կովերի կաթնատվությունն առաջին փորձնական խմ ում (ցեոլիտի) ստուգիչի համեմատությամ ավելանում է 8.3 %-ով, իսկ երկրորդում` ( ենտոնիտի) 4.6 %- (P0.95): Այդ խմ երից ստացվել է ավելի շատ կաթնայուղ, իսկ 1 կգ 4 %-ոց կաթի արտադրության համար ծախսվել է համապատասխանա ար` 5.3 ն 4.2 %-ով պակաս սննդանյութեր: Փորձի արդյունքները հիմք են հանդիսացել առաջարկելու` նական ցեոլիտն օգտագործե տավարի կերա աժնում: Ուժգորոդի շրջանի միջտնտեսային ձեռնարկություններում տավարի մատղաշի կերա աժնում օգտագործել են Սախալինի նական ցեոլիտ (50 գրամ 1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով) ն ցեոլիտ չստացողների համեմատ ստացել են 28 %արձր քաշաճ: Հորթերը 10-ից մինչն 184 օրական հասակը ացի ն խտացրած կերերից կերակրվել են նան խոտով ն կանաչով ( ): Մի փորձախմ ում խտացրած կերի հետ տրվել է նան` 5 % ցեոլիտ: Այդ հորթերի քաշաճը 20 % -ով արձր է եղել ստուգիչ : Ցեոլիտ ստացող հորթերի մոտ լուծ գրեթե չի նկատվել: ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում, Չեխոսլովակիայում, Կու այում, Ռուսաստանում տեղի նական ցեոլիտները օգտագործել են նան կթու կովերի կերա աժիններում, ն եկել են եզրակացության, որ դրանք զգալի չափով արձրացնում են կաթնատվությունը ն իջեցնում միավոր արտադրանքի համար կերի ծախսը: Երնանի անասնա ուծական-անասնա ուժական ինստիտուտի կերակրման ամ իոնի դասախոսները Բալահովիտի ուսումնափորձնական տնտեսությունում ուսումնասիրել են Կող ի տեղանքի աղացած ցեոլիտի ազդեցությունը կովերի մթերատվության վրա: Փորձերը կատարվել են Կովկասյան Գորշ ցե ի, Ե ցեղային խառնածին (Կովկասյան գորշ 2 Օստֆրիզյան 2 Ջերսեյան) կովերի վրա խում -շրջանների մեթոդով, 1987 թվականի փետրվարից մինչն հուլիս ամիսը: Փաստորեն միաժամանակ դրվել է երեք փորձ: Առաջին փորձի ժամանակ փորձնական խմ ի կենդանիները հիմնական կերա աժնի հետ ստացել են (չոր նյութերի հաշվով) 5 % աղացած նական ցեոլիտ, 2-րդ փորձի ժամանակ` հիմնական կերա աժին+0.8 %, դիամինաֆոսֆատ ն 3-րդ փորձում` 5 % նական ցեոլիտ+0.8 % դիամինաֆոսֆատ: Փորձի արդյունքները երված են աղյուսակ 31-ում:

Աղյուսակ 31 Ցեոլիտի ն դիամինաֆոսֆատի ազդեցությունը կովերի կաթնային մթերատվության վրա

Փորձերը

Փորձի փուլերը Նախնական

Հաշվառման

Եզրափակիչ

Կաթի Կաթի Կաթի Միջին Միջին յուղայյուղայյուղայօրական օրական նունունուկիթը,կգ կիթը,կգ թյունը,% թյունը,% թյունը,%

Խմ երը

Միջին օրական կիթը,կգ

ստուգիչ փորձնական

13.5 13.5

3.68 3.67

12.0 13.2

3.81 3.83

10.0 12.0

3.83 3.87

ստուգիչ փորձնական

9.9 9.6

3.68 3.65

9.9 9.7

3.72 3.75

10.0 10.0

3.85 3.84

ստուգիչ փորձնական

12.2 12.05

3.66 3.60

10.05 11.75

3.71 3.76

10.0 12.0

3.81 3.87

31-րդ աղյուսակի տվյալներից պարզվում է, որ նական ցեոլիտը, դիամինաֆոսֆատը, ցեոլիտ+դիամինաֆոսֆատը զգալի չափով արձրացնում են կովերի կաթնատվությունը, որը առավել երրորդ փորձում: Երրորդ փորձի հաշվառման շրջանում նախնական շրջանի համեմատությամ , օրական կիթը պակասել է 0.4 կգ- , իսկ ստուգիչ խմ ում` 2.15 կգ- : Փորձի ամ ողջ շրջանում երրորդ փորձի կովերի կաթնատվությունը ավելացել է 17.4 %- , միայն ցեոլիտի դեպքում` 10 %ով, դիամինաֆոսֆատի դեպքում` 8.3 %- : Միավոր արտադրանքի վրա կերի ծախսը զգալի պակասել է փորձնական խմ երում: Ցեոլիտ ստացած կովերի կերհատուցումը նույն խմ ի ստուգիչի համեմատությամ արձր է 9.26 %-ով, դիամինաֆոսֆատի դեպքում` 8.2 %-ով ն ցեոլիտ+դիամոնիում ֆոսֆատի դեպքում` 10.7 %-ով: Տնտեսական արդյունավետության ցույց է տալիս, որ մեկ գլխի հաշվով կաթի վաճառքից լրացուցիչ ստացվում է. ցեոլիտի օգտագործումից` 43.2 ռու լի, դիամոնիումի ֆոսֆատից` 28 ռու լի, իսկ ցեոլիտ+դիամոնիում ֆոսֆատից`

66.5 ռու լի ( ): Կու այում նական ցեոլիտները (տեղական) օգտագործել են ցուլիկների կերա աժնում (օրական մեկ գլխին տրվել է 6 կգ խտացրած կեր), որի արդյունքով օրական միջին քաշաճը ստուգիչ խմ ում կազմել է 600 գրամ, իսկ փորձնական խմ ում (6կգ խտացրած կերը հարստացվել է 2.5 % ցեոլիտով)` 713 գրամ: Ցուլիկների մեզի ակտիվ թթվությունը (քէ) 6.1արձրացել է 6.75-ի: Բնական ցեոլիտով կերակրել են նան կովերին, որի դեպքում օրական միջին կիթը արձրացել է 0,7 կգ-ով, կաթի յուղայնությունը` 0.2 - 0,45%-ով: Ուկրաինայի անասնա ուծական ԳՀԻ-ում ուսումնասիրել են նական ցեոլիտի ազդեցությունը կարմիր տափաստանային կթու կովերի վրա: Փորձնական շրջանում ստուգիչ խմ ի կովերի կերա աժնը պարունակել է 11-12 կերային միավոր ն 1300-1450 գ մարսելի պրոտեին: ռաջին փորձնական խմ ի կովերը լրացուցիչ ստացել են 206 գ նական ցեոլիտ, երկրորդ փորձնական խմ ինը` 210 ենտոնիտ նատրիում: 63 օրվա միջին կիթը ստուգիչ խմ ում կազմել է 9.1 կգ, ցեոլիտ ստացողներինը` 9.7 կգ ն ենտոնիտ ստացողներինը` 9.5 կգ: 1 կգ 4 % յուղայնությամ կաթի արտադրության համար համապատասխանա ար ծախսվել է` 0.95, 0.87 ն 0.91 կերային միավոր: Հայաստանում ցեոլիտի հանքավայրից վերցրած աղացած ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը կթու կովերի կերա աժիններում պարզելու համար փորձը կատարվել է Զովունի տնտեսությունում: 30 կով համանմանների սկզ ունքով աժանվել են երեք խմ երի, որոնցից մեկը ընդունվել է ստուգիչ, իսկ երկուսը` փորձնական: Բոլոր կենդանիները կերակրվել են կանաչ առվույտով ն համակցված կերով, ստուգիչ խմ ի կովերի կերա աժնին ավելացվել է 5 % առաջին շերտի նական ցեոլիտ, իսկ երկրորդ փորձնականին` երրորդ շերտի նույն քանակի ցեոլիտ: Ուսումնասիրությունները կատարվել են խում -շրջանների մեթոդով` երեք շրջանով: Փորձի արդյունքներն ամփոփված են 32-րդ աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ նախապատրաստման շրջանում ոլոր խմ երի կովերի օրական միջին կիթը ն կաթի յուղայնությունը եղել է գրեթե միանման: Գլխավոր շրջանում փորձնական խմ երի կովերի օրական միջին կիթը նախնական շրջանի համեմատությամ է. ստուգիչ խմ ում 5.7 %- , 1-ին փորձնականում` այն ավելացել է, իսկ 2-րդ փորձնականում` 1իջել է 1.93 %-ով: Եթե

ստուգիչ խմ ի կովերի գլխավոր շրջանի օրական միջին կիթը ընդունենք 100%, ապա առաջին փորձնականում այն կկազմի 104 %, իսկ երկրորդ փորձնականում` 104.6 %: Եզրափակիչ շրջանում, գլխավոր շրջանի համեմատությամ , ոլոր խմ երում իջնում է կովերի օրական միջին կիթը, այց այն համեմատա ար ուժեղ է արտահայտվում ստուգիչ խմ ում:

Աղյուսակ 32 Նոր Կող ի նական ցեոլիտի ազդեցությունը կովերի կաթնատվության վրա

Փորձի շրջանները

Նախնական Գլխավոր Եզրափակիչ

Տնողությունը, օր

Խմ երը

Միջին օրական կիթը,կգ

15.5

3.42

15.1

3.40

15.6

3.42

14.62

3.45

15.2

3.45

15.3

3.47

13.42

3.51

14.82

3.53

14.75

3.50

Ստուգիչ

Փորձնական 1-ին

Փորձնական 2-րդ

Կաթի Միջին Կաթի Միջին Կաթի յուղայօրայուղայօրայուղայնուկան նուկան նությունը,% կիթը,կգ թյունը,% կիթը,կգ թյունը,%

Կաթի յուղայնությունը կովերի լակտացիայի ամիսներին, որոշ չափով արձրանում է, որը մինչն այդ առանձին փոփոխության չի ենթարկվել: Այսպիսով կարելի է նշել, որ նական ցեոլիտների օգտագործումը կովերի կերա աժնում, որոշ չափով արձրացնում է օրական միջին կիթը: Սակայն պետք է նշել, որ կլինոպտիլոլիտի քանակությունը հանքանյութերում չի ազդում կովերի կաթնատվության վրա: Կերա աժիններում ցեոլիտի օգտագործումից հետո, այսինքն եզրափակիչ շրջանում, գլխավոր շրջանի համեմատութ ամ , պակասում է օրական միջին կիթը, այց այդ իջեցումը ստուգիչ խմ ի համեմատ քիչ է. ստուգիչ խմ ում 8.2 %, առաջին փորձնական խմ ում`3.6 %: Կովերի վրա կատարված փորձերը ցույց են տալիս, որ կլինոպտիլոլիտի պարունակության քանակը չի ազդում մթերատվության վրա: Գտնում ենք, որ կատարված փորձերը քիչ են, այնքան էլ չեն ուսումնասիրված հանքային տար եր շերտերի

ցեոլիտների մի շարք հատկանիշները: Ուստի արված եզրակացությունը պետք է համարել նախնական, ն այդ հարցի ուսումնասիրությունն անհրաժեշտ է անալիտիկ եղանակներով: Մ.Պ.Կիր ով , Վ.Ն.Վինոգրադով (2007 ) Կամչատկայի մարզի տնտեսությունում ձնավորել են կովերի 3 համանման խմ եր` յուրաքանչյուր խմ ում 10-ական գլուխ: Նախապատրաստական շրջանում կովերի միջին օրական կիթը կազմել է 25.4-25.6 կգ, կաթի յուղայնությունը` 3.67-3.69 %: Կերա աժինները կազմված են եղել ծավալային ն համակցված կերերից: 1ին խմ ի կովեր հետ չեն ստացել ցեոլիտ (ստուգիչ): 2-րդ խմ ի կովերը կերա աժնի չոր նյութերի հաշվով համակցված կերի հետ ստացել են 1.5 % նական ցեոլիտ: 3-րդ խմ ի կովերը համակցված կերի հետ ստացել են 3 % նական ցեոլիտ: Փորձը տնել է 120 օր ն այդ շրջանում 2-րդ խմ ի կովից միջին հաշվով ստացել են 125 կգ կամ 8 % ավել կաթ, քան ստուգիչ խմ ում: Իսկ եթե հաշվարկենք կաթի 4 % յուղայնությամ , ապա այդ տար երությունը կազմում է 12.5 %: 3-րդ խմ ի կովերի միջին կթի տար երությունը կազմել է 5.5 %: 1-ին խմ ի կովերի օրական միջին կիթը կազմել է 20.5 , կաթի յուղայնությունը 3.68%, 2-րդ խմ ինը համապատասխանա ար` 22.5 ն 3.72 % ն 3-րդ խմ ինը` 21.1 ն 3.67 %: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ցեոլիտ ստացող կովերի կտրիչի կերակրախյուսում, համեմատած ստուգիչ խմ ի հետ, ամենապարզ մանրէների քանակը 11.4-18.7 %-ով, իսկ ակտերիաներինը` 61.9-79.9 %-ով է: տրիչի պարունակություն ամոնյակի քանակությունը նվազում է 30.5-40.1 %-ով: Այդ նվազումը ացատրվում է նրանով, որ ցեոլիտը կլանում է ամյակը ն ավելի ակտիվ է օգտագործվում իոսինթետիկ պրոցեսներում: Ստուգիչ խմ ի համեմատությամ , փորձնական խմ ում ՑՃԽ-ի քանակը արձրանում է 12.4-21.4 %-ով: Փորձնական խմ երի կովերի մոտ պրոտեինի մարսելիության գործակիցը արձրանում է 2.42-2.46 %-ով, թաղանթանյութինը` 2.46-2.89 %-ով, ԱՄՆ` 2.08-2.25 %-ով, իսկ ճարպի մարսելիությունը ավելի արձր է ստուգիչ խմ ում: Փորձնական խմ ի կենդանիների ազոտի պարունակությունը արձր է 3.5-4.9 %-ով, կալցիումը` 7.4-11.4 %-ով, ֆոսֆորը` 4.6-6.4 %-ով: Հոդվածում երված են ազմաթիվ ցուցանիշներ, որոնք ցույց են տալիս փորձնական խմ ի կենդանիների նյութափոխանակության արձր մակարդակը: Հետնա ար, ակնհայտ է ցեոլիտի ազդեցությունը օրգանիզմի իոսինթետիկ պրոցեսների վրա:

Ուլյանովի պետական գյուղատնտեսական ակադեմիայի աշխատակիցները 2005թ. 100 գլուխ կովերի վրա ուսումնասիրել են ցեոլիտացված տուֆերի ազդեցությունը կենդանիների արյան ն հյուսվածքներում ծանր մետաղների քանակի փոփոխության վրա: 1-ին խմ ի նախրի կովերին կերակրել են հիմնական կերա աժնի կերերով (Հ.Կ.): 2-րդ խմ ի կովերին` կերա աժնի չոր նյութերի հաշվով տրվել է 2 % նական ցեոլիտ, 3-րդ խմ ին` 4 % ցեոլիտ: Ցեոլիտացված տուֆի ազդեցությամ կենդանիների լյարդում, արակ ն հաստ աղիքներում որոշել են ցինկի, նիկելի, կապարի, կադմիումի, քրոմի քանակությունները: Ուսումնասիրության արդյունքի հիման վրա եկել են այն եզրակացության, որ ցեոլիտացված տուֆի կերա աժնում, արգելակում է կապարի, կադմիումի, քրոմի, նիկելի կուտակումը արյան ն լյարդի մեջ: Դա ացատրվում է նրանով, որ ցեոլիտը օգնում է այդ էլեմենտների կլանմանը հաստ աղիքում: Ցեոլիտի օգտագործումը արագացնում է սպիտակուցի կենսասինթեզը, որը հիմնավորվում է նրանով, որ արյան մեջ արձրանում է ամինատրանսֆերազի ակտիվությունը, էրիտրոցիտների, հեմոգլո ինի, կալցիումի, ֆոսֆորի քանակությունները, ինչպես նան լեյկոցիտների ակտիվությունը: Ռ.Խ. Ա ուզրով (2005) նշում է, որ ցեոլոիտ ն դիատոմիտ օգտագործումը ոչ միայն կարգավորում է հանքային նյութերի ն կտրիչի մարսելիությունը, այլ նան ուժեղացնում է օրգանիզմի նյութափոխանակությունն ամ ողջապես, այդ թվում` մաշկինը: Այն արագացնում է րդի մատչելի կերատինացումը, որը նպաստում է դրանց երկարացմանն ու ամրությանը: Ցեոլիտը արձրացնում է գառների օրական քաշաճը (10-15 %-ով) ն արելավում րդի որակը: Նման տիպի ուսումնասիրություն է կատարվել նան Երնանի անասնա ուծական-անասնա ուժական ինստիտուտի Բալահովտի ուսումնական տնտեսությունում: Ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տվել, որ գառների քաշաճը, ցեոլիտ չստացողների համեմատ, արձրանում է 12-13 %-ով, րդատվությունը` 7-8 %-ով, գլխաքանակի պահպանումը` 1-2 %-ով: Հղի մաքիների կերա աժնում Նոր Կող ի նական ցեոլիտի օգտագործումը որոշ չափով կարգավորում է պտղի նորմալ զարգացումը, նան առողջ սերնդի ստացումը: Ոչխարների վրա ուսումնասիրություններ են կատարվել ԱՄՆ-ում, Բուլղարիայում, ն ոլոր դեպքերում նշվում է, որ իրենց երկրների նական ցեոլիտի օգտագործումը (նրանց կենդանի քաշի 0.5

1.5% չափով) ավելացնում է գառների քաշաճը` 5-16 %-ով, րդատվությունը`4-9%-ով ն արելավում րդի որակը: Չնայած շատ երկրներում կատարված ազմաթիվ հետազոտությունների, պարզելու համար տավարի կերա աժիններում նական ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետ չափաքանակը, այնուհանդերձ միշտ չէ այն հաջողությամ պսակվել, քանի որ տար եր տեղանքի ապարները տարերվում են իրենց քիմիական, մեխանիկական կազմով ն ֆիզիկաքիմիական հատկություններով: Դրա հետ մեկտեղ պետք է նշել, որ կենդանիների պահվածքի, կերակրման ն խնամքի պայմանները խիստ տար եր են, ուստի չի կարող լինել նական ցեոլիտի օգտագործման միասնական չափաքանակ: Բնական ցեոլիտի ազդեցությամ կերերի օգտագործման արդյունավետության մեխանիզմը պարզելու նպատակով շատ երկրներում, այդ թվում Հայաստանում, տավարի մատղաշի, կովերի ն ոչխարների մոտ ուսումնասիրվել են ցեոլիտով հարստացված կերա աժինների սննդանյութերի մարսելիությունը ն յուրացումը, ինչպես նան նյութափոխանակության շատ հարցեր: Նոր Կող ի աղացած նական ցեոլիտի օգտագործման ազդեցությունը ոչխարների կերա աժնի սննդանյութերի մարսելիության ն յուրացման ուսումնասիրության համար ընտրվել են 183 օրական ամորձատված խոյիկներ, որոնց միջին կենդանի զանգվածը կազմել է 36.5 կգ: Այդ գխաքանակը աժանվել է երկու համանման խմ երի: Յուրաքանչյուր կենդանու հաշվով օրական տրվել է 1.5 կգ մարգագետնային խոտ ն 200 գրամ համակցված կեր: Փորձնական խմ ի խոյիկների համակցված կերին ավելացել է 40 գրամ Նոր Կո ի տեղանքի երկրորդ շերտից աղացած նական ցեոլիտ: Տվյալների ընդհանրացված հաշվարկները երված է աղյուսակ 33-ում, որտեղից երնում է, որ փորձնական խմ ի խոյիկների մոտ, ստուգիչի համեմատությամ , հում պրոտեինի մարսելիության գործակիցը արձր է 6.2 %-ով, հում ճարպինը` 7.1 %-ով, հում թաղանթանյութինը` 17.5 %-ով, ԱՄՆին -ը 12.7 %-ով ն հում մոխրինը` 17.9 %-ով: Ազոտի, կալցիումի ն ֆոսֆորի յուրացման արդյունքները երված են 34-րդ աղյուսակ, որտեղից երնում է, որ ստուգիչ խմ ի համեմատությամ փորձնական խմ ի կենդանիների մոտ ազոտի յուրացման գործակիցը արձրացել է 16.8 %-ով, կալցիումինը ն ֆոսֆորինը համապատասխանա ար` 25.4 ն 11.9 %-ով:

Աղյուսակ 33 Բնական ցեոլիտի ազդեցությամ ոչխարների կերա աժնի սննդանյութերի մարսելիության գործակիցները

Թաղանթանյութ

Փորձնական

գ

132.66 44.58 42.9 464.0 37.0 145.7 49.1 89.3 558.7 78.4

Մարսելիության գործակիցը

%

72.09 73.40 17.2 63.73 28.5

76.3 80.5 35.7

76.4

Մոխիր

Մարսվել է

ԱՄՆ

51.34 16.12 205.7 264.0 93.0 40.29 11.9 160.7 172.3 90.6

Ճարպ

գ

Պրոտեին

Դուրս է եկել կղկղանքի հետ

Մոխիր

184.0 60.7 248.2 728.0 130.0 168.0 61.0 250.0 731.0 169

ԱՄՆ

գ

Ճարպ

Ընդունել է կերի հետ

Պրոտեին

Ցուցանիշներ

Չափի միավորը

Թաղանթանյութ

Ստուգիչ

46.4

Աղյուսակ 34 Ոչխար ի կերա աժնի ազոտի, կալցիումի ն ֆոսֆորի յուրացման գործակիցները նական ցեոլիտի ազդեցությամ (միջինը մեկ գլխին` մեկ օրում, գ) Ցուցանիշներ

Ստուգիչ

Փորձնական

Ազոտ

Կալցիում

Ֆոսֆոր

Ազոտ

Կալցիում

Ֆոսֆոր

29.44

11.30

3.54

29.70

13.5

3.80

8.06 10.50

5.61 1.22

1.19 0.10

6.88 6.84

3.72 1.00

0.84 0.09

Յուրացվել է

10.88

4.47

2.25

15.98

8.78

2.87

Յուրացման գործակիցը, %

37.0

39.6

63.6

53.8

65.0

75.5

Ընդունել է կերի հետ Դուրս է եկել ա)կղկղանքի հետ )մեզի հետ

Հայտնի է, որ նական ցեոլիտները, ացի հիմնական մակրոտարրերից պարունակում են գրեթե ոլոր հայտնի միկրոտարրերը: Այդ տեսանկյունից մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում ցեոլիտով հարստացված կերա աժնից միկրոտարրերի յուրացումը խոյիկների կողմից: Ուսումնասիրություններից պարզվել է (աղ.35), որ կերա աժնում 1 գրամ ցեոլիտի քանակությունը 1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով, զգալի չափով ավելացնում է պղնձի, մանգանի, երկաթի, կո ալտի, ցինկի, մագնեզիումի, ալյումինիումի յուրացման մակարդակը: Չնայած դրան` փորձնական խմ ի կենդանիների օրգանիզմից արտաթորանքի հետ այդ տարրերից համեմատա ար ավելի քիչ են դուրս գալիս, քան ստուգիչ կենդանիների օրգանիզմից: Այդ տվյալներից կարելի է եզրակացնել, որ ցեոլիտները օժանդակում են կերա աժնի միկրոտարրերի յուրացմանը, մյուս կողմից` ցեոլիտում պարունակվող միկրոկատիոնները նույնպես յուրացվում են:

Աղյուսակ 35 Ոչխարների կերա աժնի մի քանի միկրոտարրերի յուրացումը` Նոր Կող ի ցեոլիտի ազդեցությամ (օրական 1 գլխի հաշվով, միլիգրամներով)

Մագնեզիում

0.01

0.9

52.2

Մոլի դեն 1.1

46.0

1.09

Երկաթ

23.2

Ալյումինում

0.07 41.2

Կո ալտ 0.17

37.2 43.7

0.10

Ցինկ 85.2

63.76 81.4

Մանգան 78.3

7.86 73.0

14.54

Պղինձ 10.76

17.0

2.90

Մագնեզիում

-

Մոլի դեն 1.02

115.0 23.3

1.08

Երկաթ 493.5

291.4 31.6

378.2

Ալյումինում 920.6

0.046 28.4

629.2

Կո ալտ 0.162

6.7 9.3

0.116

Ցինկ 71.96

48.1

Յուրաց ման գործակ իցը, %

72.3

65.26

Մանգան 66.5

Յուրաց վել է

5.21

18.41

8.50

Փորձնական

61.2

Ընդուն վել է կերի հետ Դուրս է եկել արտաթ որանքի հետ

3.29

Ցուցան իշներ

Պղինձ

Ստուգիչ

Այդ ոլորի արդյունքում, փորձնական խմ ի կենդանիների մոտ ստուգիչի համեմատությամ պղնձի յուրացման գործակիցը արձրանում է 7.0 %-ով, մանգանինը` 9.2, ցինկինը` 11.0 , կո ալտինը` 11.3 ն երկաթինը` 14.5 %-ով: Նույն խոյիկների մոտ կտրիչում ուսումնասիրվել է նան մարսելիության պրոցեսի որոշ կողմերը: Փորձերը կատարվել են մշտական ֆիստուլով երեք խոյիկների վրա, խում շրջանների մեթոդով: Առաջին շրջանում խոյիկները կերակրվել են մարգագետնային խոտով ն համակցված կերով (հիմնական կերա աժնի), երկրորդ շրջանում հիմնական կերա աժնին ավելացվել է աղացած նական ցեոլիտ (1 գրամ 1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով), իսկ երրորդ շրջանում կերակրվել են հիմնական կերա աժնի կերերով: Յուրաքանչյուր շրջանի տնողությունը եղել է 28 օր: Յուրաքանչյուր շրջանում անալիզի համար 4 անգամ կտրիչից վերցվել է քիմուսի միջին նմուշ: Անալիզի արդյունքները ցույց տվեցին, որ կտրիչի պարունակության չոր նյութերի ընդհանուր քանակությունը, փորձի երկրորդ շրջանում` համեմատած առաջին շրջանի հետ` պակասում է 16.8 %-ով: Մասնավորապես, կոպիտ կերի մնացորդային ֆրակցիայի չոր նյութերը` 37.5 %-ով, իսկ ակտերիայի ջջային հեղուկներում, ինչպես նան ինֆուզորային ֆրակցիաներում` ընդհակառակը, չոր նյութերի քանակությունը հավաստի ավելանում է (աղյուսակ 36): Ցեոլիտ ստացող խոյիկների կտրիչի պարունակությունում արձր է ազոտի քանակությունը` հատկապես սպիտակուցային ազոտինը, ի հաշիվ ակտերիալ ն ինֆուզորային ֆրակցիաների: Կոպիտ կերերի մնացորդային ֆրակցիայում ընդհանուր ազոտի քանակը պակաս է 8-10.0 %-ով, հատկապես` ոչ սպիտակուցային ազոտինը:

Աղյուսակ 36 Խոյիկների կտրիչի պարունակությունը ն չոր նյութերի խտությունը նրա առանձին ֆրակցիաներում, % Շրջաններ

Ընդամենը կտրիչում

Առաջին շրջան (առանց ցեոլիտի)

6.35

Կտրիչի պարունակության ֆրակցիաները Բակտերային ն Կոպիտ առանց կերերի Ինֆուզորիա ակտերային մնացորդ հեղուկ 2.07

2.05

35.59

Երկրորդ շրջան (ցեոլիտով)

5.28

2.23

2.08

22.16

Այդ նույն կենդանիների կտրիչի պարունակությունում ուսումնասիրվել է նան ակտիվ թթվությունը (քէ), ցնդող ճարպաթթուների ն նրա առանձին ֆրակցիաների քանակությունը (աղյուսակ 37): Աղյուսակի տվյալներից երնում է, որ փորձնական խմ ի կենդանիների կտրիչի պարունակության ակտիվ թթվությունը (քէ) 6.5-ից հասնում է 6.75-ի ն մոտ 40 %-ով ավելանում է ցնդող ճարպաթթուների պարունակությունը:

Աղյուսակ 37 Կտրիչի պարունակությունում ՑՃԹ-ի ն ակտիվ թթվության փոփոխությունը ցեոլիտի ազդեցությամ Խմ երը

Կտրիչի պարունակությունը ՑՃԹ մոլ/100մլ

ՑՃԹ-ի ֆրակցիան, %-ով ընդամենից Քացախաթթու Պրոպիոնաթթու Բոռաթթու

Ստուգիչ

7.2

6.5

Փորձնական

10.4

6.75

Չեխոսլովակիայի անասնա ույծները կովերի կերա աժինները հարստացրել են 1.25, 2.5 ն 5 % տեղական նական աղացած ցեոլիտով (կլինոպտիլոլիտով) ն կտրիչում ուսումնասիրել են մարսելիության պրոցեսը: Ցեոլիտի ոլոր չափաքանակները կտրիչում նպաստել են չոր ն օրգանական նյութերի ու սպիտակուցի մարսելիությանը: Կերա աժնի չոր նյութերի ն օսլայի յուրացումը արձր է եղել ցեոլիտի 1.25 %-ի տար երակում: Ցեոլիտային ֆերմենտների ակտիվությունը արձրացել է կրկնակի անգամ, որի հետնանքով թաղանթանյութի մարսելիությունը 2.5 անգամ արձրացնում է ազոտի յուրացումը, իսկ վերջինս իր հերթին կաթնատվությունը ավելացնում է 8-12 %-ով: Անասնա ուծական-անասնա ուժական ինստիտուտի կերակրման ամ իոնի աշխատակիցները ուսումնասիրել են նան Կող ի (Նոյեմ երյանի) տեղանքի նական ցեոլիտի ազդեցությունը տավարի 13 ամսական էգ մատղաշի կերա աժինների սննդանյութերի մարսման ն յուրացման վրա: Փորձերը կատարվել են Նոր Երզնկայի պետական տնտեսության

սնա ղետ ցեղի էգ մատղաշի վրա: Փորձի նախնական շրջանից (20 օր) հետո, ընդհանուր գլխաքանակը համապատասխանության սկզ ունքով աժանվել է երկու խմ ի` ստուգիչ ն փորձնական: Այդ խմ երի կենդանիների հիմնական կերա աժինը պարունակել է 4 կգ խոտ, 5 կգ համար նախատեսված համակցված կերը հարստացվել է աղացած նական ցեոլիտով (կենդանի զանգվածի 1 կգ-ին 1 գրամի հաշվով): Մեկ ամսվա կերակրման արդյունքում օրական միջին քաշաճը ստուգիչ խմ ում կազմել է 711 գրամ, իսկ փորձնականում` 833 գրամ կամ 17.1 %-ով ավել: Սննդանյութերի մարսելիության արդյունքները ցույց տվեցին (աղյուսակ 38), որ փորձնական խմ ի հում պրոտեինի մարսելիությունը` ացարձակ թվերով, արձրացել է 11.3 %-ով, համ ճարպը` 11.1%- , թաղանթանյութը` 15.0 ն ԱՄՆ` 3.9 %-ով:

.

.

վ.

վ.

Աղյուսակ 38 Ցեոլիտի ազդեցությունը սննդանյութի մասելիության վրա (օրական 1գլխին, գ)

58,6

56,5

45,1

65,6

64,9

61,9

51,8

68,0

,%

Այդ փորձում ազոտի, կալիումի ն ֆոսֆորի հաշվեկշիռը երված է 39րդ աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ միջին հաշվով ոլոր կենդանիները կերա աժնից ընդունել են գրեթե նույն քանակի ազոտ, այց փորձնական խմ ի կենդանիների թրիքը պարունակել է 15 %-ով պակաս ազոտ:

Աղյուսակ 39 Ցեոլիտի ազդեցությունը ազոտի, կալցիումի, ֆոսֆորի հաշվեկշռի փոփոխությ ն (օրական 1 գլխին, գ) Ստուգիչ Ցուցանիշներ

Ազոտ

Փորձնական

Կալցիու Ֆոսֆոր մ

Ազոտ

Կալցիու Ֆոսֆոր մ

Ընդունել է կերի հետ

127.7

51.2

21.6

129.5

67.1

23.6

Դուրս է եկել թրիքի հետ

50.8

31.2

9.3

45.1

39.1

9.3

Մարսվել է

76..9

20.0

12.3

84.2

27.2

14.3

Դուրս է եկել մեզի հետ

44.6

0.90

0.5

40.3

1.0

0.3

Յուրացվել է

33..3

19.1

11.8

43.9

26.2

14.0

Յուրացման գործակիցը,%

25.3

37.3

54.6

34.0

39.0

59.3

Փորձնական խմ ի կենդանիների մեզի հետ համեմատա ար քիչ է դուրս գալիս ազոտ, կալցիում ն ֆոսֆոր, որը միջանկյալ նյութափոխանակության նութագրի համար համարվում է լավագույն ցուցանիշ:

Փորձնական ն ստուգիչ խմ երի ազոտի յուրացման գործակիցների տար երությունը կազմում է 10.3 %, կալցիումինը` 1.7 % ն ֆոսֆորինը` 4.7 %: Փորձերի տվյալների անալիզը ցույց է տալիս, որ Նոր Կող ի (Նոյեմ երյանի) նական ցեոլիտները հանդիսանում են որոճող կենդանիների համար արդյունավետ լրացակեր: Տեղական ցեոլիտների ազդեցությամ որոճող կենդանիների կերա աժինների սննդանյութերի ն կտրիչ մարսելիությունը ուսումնասիրել են ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի, Կու այի, Ուկրաինայի, Բուլղարիայի ն այլ երկրների գիտնականներ: Այսպես, ԱՄՆ-ում (Meօo1iսm F.) լատինական քառակուսիների մեթոդով ուսումնասիրվել է 4 ցուլիկների կտրիչների մարսելիությունը, որոնք խտացրած կերի հետ ստացել են 1.25, 2.5 5.0 % կլինոպտիլոլիտ: Ըստ այդ հաղորդման` կերա աժնի չոր նյութերի մարսելիությունը 1.25 % ցեոլիտի տար երակում ավելի արձր է, քան 5.0 % ցեոլիտի դեպքում: Կլինոպտիլոլիտի օգտագործումը կտրիչներում արձրացնում է կերա աժնի չոր ն օրգանական նյութերի (օսլայի, հում պրոտեինի) մարսելիությունը` հատկապես 2.5 % կլինոպտիլոլիտի դեպքում պրոպիոնաթթվի պարունակությունը կազմում է 38.1 մոլ/100մլ, իսկ ստուգիչինը` 35.2 մոլ/100մլ: Նմանատիպ արդյունք են արձանագրել նան 1.25 ն 5 % կլինոպտիլոլիտի տար երակներում: Ցուլիկների կերա աժնում Ուկրաինայի (Սոկիրնիցկայի) ցեոլիտի օգտագործումը որոշ չափով իջեցնում է ամոնիակի քանակը կտրիչի պարունակությունում, հատկապես կերակրումից հետո` առաջին ժամերին: Բուլղարիայից Բ.Չելմեդջինը հաղորդում է, որ ցեոլիտի օգտագործումը ցուլիկների կերա աժնում 2.5 անգամ արձրացնում է ազոտի կուտակումը, արձրացնում է ՑՃԹ-ի քանակը կտրիչի պարունակությունում (81,90 մինչն 92,69 միավոր/լիտրում): Ցեոլիտի 2.5 ն 5 % չափաքանակները իջեցնում են ամիակի պարունակությունը կտրիչում` կերակրումից երեք ժամ հետո: Հաղորդվում է, որ ցեոլիտը փոխում է նան ջրածնի իոնի խտությունը կտրիչում, մասնավորապես` կովերի մոտ կերակրումից երկու ժամ հետո կտրիչում քէը 5.96-ից հասնում է 6.68-ի, իսկ 6 ժամից հետո` 6.16 մինչն 6.64-ի: Այսպիսով, լիովին ապացուցված է, որ նական ցեոլիտները (կլինոպտիլոլիտները) որոճողների մոտ դրական ազդեցություն են թողնում սննդանյութերի մարսելիության ն յուրացման վրա, հետնա ար` նան մթերատվության վրա: Հայտնի է, որ որոճող կենդանիների լիարժեք կերակրման համար, հատկապես պրոտեինի պահանջը լրիվ ապահովելու նպատակով,

առաջարկվում է այդ պահանջի 20-25 %-ը լրացնել` ի հաշիվ կար ամիդի (սինթետիկ միզանյութի), ամոնիումֆոսֆատի կամ այլ ամոնային քիմիական միացությունների: Ամոնային աղերը` հատկապես միզանյութը, խիստ թունավոր միացություններ են, այսինքն ուրազիա ֆերմենտի ազդեցությամ դրանք արագ քայքայվում են` առաջացնելով ամիակ, որի մեծ քանակությունը օրգանիզմը չի կարողանում օգտագործել ն այն դառնում է թույն (Հեմոգլո ինը արագ միանում է ամիակի հետ` թթվածնի փոխարեն): Որպեսզի հնարավոր լինի կար ամիդը արդյունավետ օգտագործել որոճողների կերա աժնում, առաջարկվում է պատրաստել կար ամիդային խտանյութ, այն օգտագործել համակցված կերերում: Կար ամիդի խտանյութի պատրաստման համար վերցվում է 80-85 % հացազգի հատիկներ, 15-20 % կար ամիդ, որը արձր ջերմաստիճանում ենթարկվում է էքստրուժայի: Էքստրուդիայի ժամանակ որոշ չափով ցնդում է կար ամիդը: Այդ կորուստը պակասեցնելու նպատակով առաջարկվում է էկստրուդացիայի ենթակա խառնուրդին ավելացնել ենտոնիտային կավ, որը կարող է առաջացվող ամիակը կլանել ն փաստորեն կար ամիդի խտանյութը կենդանիների համար դարձնել անվտանգ: Բոլոր դեպքերում, պետք է հիշել, որ կար ամիդի խտանյութով չի կարելի կերակրել կենդանիներին: Ուստի այն խառնվում է կերա աժնում նախատեսված խտացրած կամ համակցված կերերին: Հաշվի առնելով, որ ենտոնիտյան կավը Հայաստանից դժվար է տեղափոխել այլ երկրներ, Ուկրաինայում որոշեցին այն փոխարինել Սոկորնիցայի նական ցեոլիտով: Ուսումնասիրել այդ կար ամիդի խտանյութի օգտագործման արդյունավետությունը տվող ցուլիկների կերա աժնում: Պարզվեց, որ ենտոնիտի օգտագործման ժամանակ ամիակի կորուստը կամում է 5.8-10.97 %, իսկ ցեոլիտի դեպքում` 4.08 % ,որը լավացվում է նան կար ամիդ խտանյութի պատրաստման տեխնոլոգիան: Բտվող տավարի մատղաշի համար պատրաստել են կար ամիդի երեք տեսակի խտանյութ` 1.80 % եգիպտացորենի աղացած հատիկ ն 20 %կար ամիդ, 2. 60 % եգիպտացորենի աղացած հատիկ ն 20 % կար ամիդ ն 20 % ցեոլիտ ն 3. 60 % եգիպտացորենի աղացած հատիկ, 20 % կար ամիդ ն 20 % նական ցեոլիտ (ենթարկված էկստրուդակցիայի): Կար ամիդի խտանյութով պատրաստել են համակցված կեր, որի մեջ խտանյութի պարունակությունը կազմել է 12.5 %, այսինքն համակցված կերը պարունակել է 2.5 % կար ամիդ ն նույն քանակի ցեոլիտ: Փորձնական համակցված կերերով 122 օր կերակրել են` տվող

մատղաշին: Փորձի ընթացքում օրական միջին քաշաճը առաջին խմ ում (կար ամիդ` առանց ցեոլիտ) կազմել է 564.645.6 գրամ, 2-ում (կար ամիդ ն ցեոլիտ` առանց էկստրուդացիայի) 766.445.4 ն 3-ում (նույնը ինչպես 2րդում, այց ենթարկված էկստրուդացիայի)` 829.957.6 գ: Մեկ կգ քաշաճի համար ծախսվել է համապատասխանա ար` 10.82, 7.92 ն 7.22 կերային միավոր ն 1184,9, 872,9 ու 790.4 գրամ մարսելի պրոտեին: Մեկ ցենտներ քաշաճի ինքնարժեքը համապատասխանա ար կազմել է` 151.99, 114.44 ն 107.42 ռու լի: Փորձի արդյունքներից կարելի է նախ եզրակացնել, որ կար ամիդի օգտագործումը առանց ցեոլիտի արդյունավետ չէ, ն երկրորդ` կար ամիդի խտանյութը կարելի է օգտագործել առանց էկստրուդացիայի: Սակայն հարկ է նշել, որ էկստրուդացիան օգտագործման արդյունավետությունը արձրացնում է 8-10 %-ով: Համակցված կերերի ԳՀԻ-ում ենտոնիտային կավով ն Վրաստանի Դզվանի տեղանքի ցեոլիտով պատրաստել են կար ամիդի խտանյութ: Ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տվել, որ ցեոլիտով պատրաստված կար ամիդի խտանյութը իր ֆիզիկամեխանիկական ցուցանիշներով ավելի արձր է գնահատվում, քան ենտոնիտով: Ցեոլիտի տար երակում նվազում է խտանյութի խոնավությունը, րական է ազդում սորունության վրա ն գնահատվում է 10-10.5 միավոր, իսկ ենտոնիտի դեպքում` 8.5-9.5 միավոր: Մսի համար աճեցվող ցուլիկների կերա աժնում Նոր Կող ի նական ցեոլիտի ն միզանյութի համատեղ ազդեցությունը ուսումնասիրելիս (կերակրման ամ իոնի փորձից) պարզվել է, որ այդ նյութերի համատեղ օգտագործումը 10-12 %-ով արձրացնում է մատղաշի քաշաճը, նվազեցնում կերահատուցումը քաշաճով ն ացասական ազդեցություն չի թողնում օրգանիզմի նյութափոխանակության վրա: Փորձերը կատարվել են Բալահովիտի ուսումնափորձնական տնտեսությունում: Կովկասյան գորշ ցեղի 250 օրական 20 ցուլիկներ համանմանների սկզ ունքով աժանվել են երկու խմ ի` յուրաքանչյուրում 10-ական գլուխ: Երկու խմ երի կենդանիներին տրվել է նույն տեսակի ն քանակի կերեր (լեռնային խոտ, սենաժ, համակցված կեր (ՃP-2)): Փորձնական խմ ի համակցված կերը հարստացվել է նական ցեոլիտի ն կար ամիդի խառնուրդով (ըստ քաշի 1.5:1 հարա երությամ ): Կերա աժնի չոր նյութում ցեոլիտի քանակությունը եղել է 5 %, իսկ կար ամիդի խառնուրդով` 7.5 %, կամ միայն կար ամիդը 2.5 %: 90 օրվա փորձերի արդյունքները ցույց տվեցին, որ փորձնական խմ ի ցուլիկների միջին օրական քաշաճը կազմել

է 775 գրամ, իսկ ստուգիչ խմ ինը` 682 գրամ կամ 13.6 % -ով պակաս: որձնական խմ ում 1 կգ քաշաճի համար ծախսել է 7.2, իսկ ստուգիչում` 8.0 կերի միավոր կամ 0.8 կերի միավորով ավել: Ուկրաինայում, Ռուսաստանում, Բուլղարիայում ն այլ երկրներում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել կար ամիդի խտանյութ ստանալու ն դրա օգտագործման արդյունավետությունը պարզելու վրա: Օրինակ, Բուլղարիայում կար ամիդ-ցեոլիտի խտանյութը, որին անվանել են «Կար ազին», մտցվել է գառների կերա աժնի մեջ (կերա աժինը պարունակել է 9.5 % ցեոլիտ, 3.4 ն 4.8 % կար ամիդ): Ուսումնասիրել ստամոքսում ամիակի քանակությունը: Պարզվել է, որ ամիակի քանակությունը ավելանում է, այց ցեոլիտն այն կլանում է, ուստի չի նկատվում օրգանիզմի թունավորում ն ցեոլիտ չստացողների համեմատ քաշաճը արձրանում է 10-12 %-ով: Կար ամիդով կերակրել են նան Ամերիկյան սելեկցիայի սնա ղետ ցեղի արձրակիթ կովերին: Կերա աժնում պրոտեինի պահանջի 15 ն 30 % փոխարինել են կար ազինով: Կար ամիդի քանակությունը կերախառնուրդում (ըստ կշռի) եղել է 2.6, 3.0, 5.7, 12.5 %, իսկ ցեոլիտինը համապատասխանա ար` 5.2, 6.0, 11.4 ն 24.0 %: Կովերի կաթնատվության միջն էական տար երություն չի արձանագրվել, այց կերի ծախսը միավոր արտադրանքի վրա կար ամիդացված տար երակում եղել է 10.5 ն 9.3 % -ով պակաս: Գ.Ա.Կալաչիկ ն ուրիշներ (1986, Ուկրաինա) գտնում են, որ ցեոլիտը համարվում է լավագույն միջոց` կար ամիդի ամիակի թունավոր ազդեցությունը վնասազերծելու համար: Ուրիազա ֆերմենտի ազդեցությամ կար ամիդից առաջանում է ամիակ, որը ցեոլիտը կլանում է ն կանխում օրգանիզմի թունավորումը: Ուստի, այն կարելի է օգտագործել նույնիսկ հորթերի համար` սկսած վաղ հասակից: Ցուլիկներին օրական 1 գլխին տրվել է 25 կգ կանաչ կեր ն 2.58 կգ համակցված կեր` հարստացված ցեոլիտով ու կար ամիդով, որի արդյունքում ստացվել է 9.3 %-ով արձր քաշաճ: Մեկ այլ փորձի ժամանակ ցուլիկների կերախառնուրդում օգտագործել են 2 % կար ամիդ, 0.5 % երկամինաֆոսֆատ ն 4 % ցեոլիտ: Օրական քաշաճը ստուգիչ խմ ում կազմել է 832.376 գ, իսկ փորձնական խմ ում` 890.480 գ: Ցուլիկների կերա աժնում փորձարկվել է ցեոլիտի ն կար ամիդի հարա երությունը (1:1 ն 2:1): Այդ տար երակների դեպքում ցուլիկների օրական քաշաճը փորձնական երկու խմ երում կազմել է 123723.9 ն 1198.842.7, իսկ ստուգիչ խմ ում` 1095.261.5 գ: Փորձերի արդյունքները թույլ են տալիս եզրականացնելու, որ նական

ցեոլիտը` որպես լրացակեր, իսկ կար ամիդը` որպես պրոտեինի փոխարինիչ, պետք է մտցնել խտացրած կերի մեջ կերա աժնի չոր նյութի կշռի 3-5 % չափով կամ 0.4-0.8 գրամ` 1 կգ կենդանի մասսայի հաշվով: Եթե կերա աժնում օգտագործվում է ծերտ, ապա կար ամիդի քանակը պետք է պակասեցնել առնվազն երկու անգամ: Կար ամիդը ցեոլիտի հետ լայնորեն օգտագործել են նան Սի իրի տնտեսություններում: Նովոսի իրսկում ցուլիկների հիմնական կերա աժնին ավելացրել են 50 ն 60 գրամ կար ամիդ, որի հետ համատեղ փորձնական խմ ի ցուլիկների 1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով տրվել է 0.5 գրամ ցեոլիտ (պեգասա): Սննդանյութերի մարսելիության ն հաշվեկշռի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ազոտի յուրացումը ընդունածի համեմատությամ կազմել է 48.5 գրամ, իսկ ստուգիչ խմ ում (առանց ցեոլիտի)` 41.1 գրամ: Կտրիչում քէ-ը 6.75-ից արձրանում է 6.85-ի, ՑՃԹ-ի քանակը 8.75 մմ/100 մլ-ից 9.3 մմ/100մլ, ինչպես նան արձրանում է ամի լիտիկ ֆերմենտների ակտիվությունը: Ցուլիկների 1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով 0.5 գրամ պեգաս օգտագործելիս, նրանց օրական միջին քաշաճը կազմել է 792 գրամ, իսկ ստուգիչում` 689.2 գրամ: Արդյունքները հիմք են տվել եզրակացնելու, որ կար ամիդի օգտագործման արդյունավետությունը արձրացնելու համար անհրաժեշտ է գտագործել աղացած նական ցեոլիտ (պեգաս): Որոճող կենդանիների կերա աժինների վերլուծությունը հիմնականում ցույց է տալիս, որ այն պարունակում է կերակրման նորմաներից պակաս պրոտեին ն ֆոսֆոր, որի հետնանքով կերա աժինները լինում են ոչ լիարժեք ն ոչ հավասարակշռված: Պրոտեինի ն ֆոսֆորի պակասը լրացնելու համար որպես լրացակեր օգտագործում են երկամինաֆոսֆատ: 100 գրամ երկամինաֆոսֆատը պարունակում է 22 % ֆոսֆոր ն 19 % ազոտ: Հայտնի է, որ կենդանիների օրգանիզմում կար ամիդից ն երկամինաֆոսֆատից անջատվում է ամիակ, որի մեծ քանակությունները կարող են պատճառ դառնալ օրգանիզմի թունավորման: Հաշվի առնելով նական ցեոլիտների սելեկտիվ ադսոր ցիոն հատկությունը, հատկապես ամոնիակային միացությունների նկատմամ ` մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում որոճող կենդանիների կերա աժիններում ցեոլիտի ն երկամինաֆոսֆատի համատեղ օգտագործման արդյունավետության ուսումնասիրությունը: Փորձերը կատարվել են անասնա ուծական-անասնա ուժական ինստիտուտի ուսւմնափորձնական տնտեսության 14-16 ամսական 27 գլուխ կովկասյան գորշ ցեղի ցուլիկների վրա, որոնց համանմանների սկզ ունքով

աժանել են երեք խմ ի, յուրաքանչյուրում` 9-ական կենդանի: Կերակրման ն խնամքի պայմանները եղել են միանման` օրական յուրաքանչյուր գլուխ ստացել է 8 կգ արձր որակի լեռնային խոտ ն 4.0-4.5 կգ համակցված կեր, կամ կերա աժինը, պարունակել է 6.5-7.0 կերի միավոր ն 650-700 գրամ մարսելի պրոտեին: Առաջին փորձնական խմ ի կենդանիների կերա աժնին ավելացվել է 5 % Կող ի նական աղացած ցեոլիտ, իսկ երկրորդ փորձնական խմ ի կենդանիների կերա աժնի համակցված կերին խառնվել է 5 % ցեոլիտ ն 1 % երկամինաֆոսֆատ: Փորձնական կենդանիների կենդանի զանգվածի տվյալները երված են 40-րդ աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ կերակրման առաջին ամսից սկսած փորձնական խմ երի կենդանիների քաշաճը արձր է ստուգիչի համեմատությունը: 90 օրվա ընթացքում ստուգիչ խմ ի կենդանիների միջին քաշաճը կազմել է 66.8 կգ, առաջին փորձնական խմ ինը` 78.8 կգ ն երկրորդ փորձնականինը` 82.6 կգ, իսկ օրական միջին քաշաճը համապատասխանա ար` 742, 876 ն 918 գրամ: 1 կգ քաշաճի համար համապատասխանա ար ծախսվել է` ստուգիչ խմ ում (հիմնական կերա աժին)` 9.43 կերի միավոր, առաջին փորձնական խմ ում` (ՀԿ+5 % ցեոլիտ) 7.59 կերի միավոր ն երկրորդ փորձնական խմ ում` (ՀԿ+5 % + 1 %ով երկամինաֆոսֆատ)` 7.63 կերի միավոր: Այսպիսով կարելի է եզրակացնել, որ ցուլիկների կերա աժնում ցեոլիտի ն երկամինոֆոսֆատի համատեղ օգտագործումը արձրացնում է ֆոսֆորի ն մարսելի պրոտեինի պարունակությունը, որը երում է կենդանիների քաշաճի ավելացման ն պակասեցնում է կերի ծախսը միավոր արտադրանքի վրա:

Խմ երը

Ստուգիչ

Գլխաքանա-կը,գլուխ

Աղյուսակ 40 Կող ի նական ցեոլիտի ն դիամինաֆոսֆատի ազդեցությունը ցուլիկների աճի վրա

Փորձի տնողություն ը, օրերով

Կենդանի զանգվածը, կգ փորձի սկզ ին

վերջին

223.8

Միջին քաշաճը Օրական ստուգիչի միջին համեմատությա քաշաճ,գ մ ,%

100.0

Փորձնակ ան

234.8

118.7

Փորձնակ ան

240.6

123.7

Ա.Մ.Ղարաջյանը անասնա ուծական-անասնա ուժական ինստիտուտի Բալահովիտի տնտեսության կովերի վրա ուսումնասիրել է Նոր Կող ի ցեոլիտի ն երկամինաֆոսֆատի ազդեցությունը: Կովկասյան գորշ ցեղի ն եռցեղային խառնածին 150 գլուխ կթու կովեր համանմանների սկզ ունքով աժանվել են երեք խմ երի: Փորձերը կատարել են խում շրջանների սկզ ունքով, ուստի այն կարելի է դիտարկել որպես առանձին փորձեր: Բոլոր խմ երի համար հիմնական կերա աժինը եղել է համանման: Այն միջին հաշվով պարունակել է 3 կգ մարգագետնային խոտ, 6 կգ սենաժ, 10 կգ եգիպտացորենի սիլոս ն 3.5 կգ համակցված կեր: Առաջին փորձնական խմ ի կովերի կեր հարստացվել է կերա աժնի չոր նյութերի հաշվով 5 % Նոր Կող ի նական ցեոլիտ , երկրորդ փորձնական խմ ի կովերի համակցված կերին ավելացվել է 0.8 % երկամինաֆոսֆատով ն երրորդ խմ ին` 5 % նական ցեոլիտ ն 0.8 % երկամինաֆոսֆատ: Փորձի արդյունքները երված են 41-րդ աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ առաջին խմ ի կովերի օրական միջին կիթը, հաշվառման շրջանում նախապատրաստման շրջանի համեմատությամ , պակասել է 0.3 կգ-ով, երկրորդ խմ ում` 0.5 կգ-ով, իսկ երրորդ խմ ի կովերի մոտ օրական միջին կիթը ավելացել է 0.6 կգ-ով: Փորձնական երկու խմ երում միջին կթի պակասելը կապված է լակտացիայի շրջանի հետ, քանի որ նույն ժամանակաշրջանում տնտեսության կովերի օրական միջին կիթը պակասել է 0.8-1 կգ-ով: Փորձի արդյունքները հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ կթու կովերի կերա աժնում նական ցեոլիտի օգտագործումը ավելի արձր արդյունավետության է հանգեցնում, քան երկամինոֆոսֆատինը, իսկ դրանց համատեղ օգտագործումը` հնարավորություն է տալիս որոշ չափով կանխել լակտացիայի շրջանի ացասական ազդեցությունը:

Աղյուսակ 41 Ցեոլիտի ն երկամինաֆոսֆատի ազդեցությունը կովերի օրական միջին կթի վրա

Նախապատրաստական շրջան N

Խմ երը

Հաշվառման շրջան

Լակտացիայի միջին ամիսը

Օրական միջին կիթը, կգ

Լակտացիայի միջին ամիսը

Օրական միջին կիթը, կգ

3.5

6.7

4.5-6.5

6.4

ՀԿ+0.8 % երկամինաֆոսֆատ

3.5

6.8

4.5-6.5

6.3

ՀԿ+5 % 3. ցեոլիտ+ՀԿ+0.8 % երկամինաֆոսֆատ

3.5

6.6

4.5-6.5

7.2

1. ՀԿ+5 % ցեոլիտ 2.

Ա.Ղարաջյանը, Ա.Ղահրամանյանը Ստեփանավանի շրջանի Հո արձի գյուղի ֆերմերի տվող ցուլիկների վրա 1997թ. ուսումնասիրել են ցեոլիտի ն ցեոլիտ+կար ամիդի (ցեոմեզի ) ազդեցությունը նրանց աճի ն զարգացման վրա: Ստուգիչ խմ ի ցուլիկները ստացել են 3.5 կգ խոտ ն 2.5 կգ համակցված կեր, որին խառնել են միջին հաշվով 170 գ նական ցեոլիտ: Փորձնական խմ ի ցուլիկների նույն քանակի կերի հետ` 190 գ ցեոլիտ+կար ամիդի խառնուրդ: Ցուլիկների կենդանի զանգվածի փոփոխությունը երվում է 42-րդ աղյուսակում:

Աղյուսակ 42 Ցուլիկների կենդանի զանգվածի փոփոխությունը ցեոլիտ+կար ամիդի ազդեցությամ Խմ երը

Ցուցանիշները

Ստուգիչ

Փորձնական

Նախապատրաստական շրջան Միջին կենդանի զանգվածը,կգ փորձի սկզ ին փորձի վերջին Միջին օրական քաշաճը,գ

124.8 130.3

124.6 130.1

Փորձնական շրջան Միջին կենդանի

զանգվածը,կգ առաջին ամսվա սկզ ում երկրորդ ամսվա վերջում

148.9 170.6

150.4 173.1

Միջին օրական քաշաճը` առաջին ամսում երկրորդ ամսում

Միջինը երկու ամսում

Փորձի արդյունքները ցույց են տալիս, որ նական ցեոլիտի ազդեցությամ , օրական քաշաճը, նախնական շրջանի համեմատությամ , ավելացել է 121 գրամով: Խառնուրդի օգտագործումը փորձնական խմ ում քաշաճը ստուգիչի համեմատությամ արձրացնում է 7.54 %-ով ն 1 կգ քաշաճի վրա ծախսվում է 5.7 %-ով պակաս սննդանյութեր: Այսինքն` ակնհայտ է ցեոլիտի ն կար ամիդի համատեղ օգտագործման արդյունավետությունը: Ուկրաինայի գյուղատնտեսական կենդանիների ֆիզիոլոգիայի ն կենսաքիմիայի ԳՀԻ-ում ն Կարպատի գյուղատնտեսական փորձակայանում ազմակողմանի ուսումնասիրել են Կարպատի երկու տեղանքի նական ցեոլիտի ազդեցությունը տավարի մատղաշի մթերատվության, նյութափոխանակության ն մսի որակի վրա: Գանիչի ն Սոկիրնիցի տեղանքների ցեոլիտների ապարները պարունակել են 80 % կլինոպտիլոլիտ, այց ցուլիկների կերա աժնում Գանիչի տեղանքի ցեոլիտի օգտագործումը տվել է նույնիսկ ացասական արդյունք, իսկ Սոկիրնիցի տեղանքի ցեոլիտի օգտագործումից ստացվել է 13 %-ով արձր քաշաճ: Օրական քաշաճը ստուգիչ խմ ի կենդանիների մոտ կազմել է 1095 գրամ, իսկ փորձնականինը` 1237.9 գրամ, մսեղիքի քաշը ստուգիչի համեմատությամ եղել է 12 կգ-ով արձր: Տավարի մատղաշի 3-ից մինչն 13 ամսականը կերա աժիններում Սոկիրնիցի ցեոլիտների հետ համատեղ օգտագործվել են միզանյութ ն դիամոնումֆոսֆատ: Փորձի առաջին շիջանում ցեոլիտ+միզանյութի տար երակում ստուգիչ խմ ի կենդանիների համեմատությամ քաշաճը արձր է եղել 21.8 %-ով (օրական քաշաճը փորձնական խմ ում կազմել է 1206 գ, ստուգիչում` 938 գ), իսկ 7-ից մինչն 13 ամսական հասակը`10,2 %-ով (օրական քաշաճը համապատասխանա ար կազմել է 878 ն 797 գրամ): Ցուլիկների կերա աժնում ցեոլիտի հետ դիամինաֆոսֆատի օգտագործումից օրական քաշաճը ստուգիչի համեմատությամ ավելացել է

18-20 %-ով: Այսպիսով, կարելի նշել, որ նական ցեոլիտների օգտագործումը հորթերի, տավարի մատղաշի, կովերի կերա աժիններում զգալի չափով արձրացնում է նրանց մթերատվությունը, կանխում է ստամոքսաաղիքային խանգարումները, արձրացնում սննդանյութերի մարսելիությունը, արագացնում ն կարգավորում է օրգանիզմում նյութափոխանակության պրոցեսները ն իջեցնում կերերի ծախսը` միավոր արտադրանքի համար: Որոճող կենդանիների կերա աժնում ցեոլիտի օգտագործումը արելավում է պրոտեինի փոխադրիչների, մասնավորապես` միզանյութի օգտագործման անվտանգությունը ն զգալի չափով արձրացնում մթերքների արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը:

3. Բնական ցեոլիտների օգտագործման արդյունավետությունը խոզա ուծությունում Չնայած խոզերը ամենակեր կենդանիներ են, այց վատ են մարսում թաղանթանյութը, իսկ կերակրման լիարժեքությունը կախված է կերա աժնի էներգետիկ սննդարարությունից, ինչպես նան առանձին սննդանյութերի` պրոտեինի, ճարպի, թաղանթանյութի, ճարպալույծ ն ջրալույծ վիտամինների, մակրո ն միկրոտարրերի քանակից: Կերա աժնում հաշվի է առնվում ոչ միայն պրոտեինի ընդհանուր քանակը, այլ սպիտակուցի կենսա անական լիարժեքությունը, այսինքն` անփոխարինելի ամինաթթուների` հատկապես լիզինի, մեթիոնինի ն տրիպտոֆանի պարունակությունը: Դիտարկումները ն գործնական նագավառի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ խոզերի ոլոր սեռահասակային խմ երի կենդանիներն ավելի արագ ն արձր արդյունավետությամ են արձագանքում տար եր տեսակի քիմիական, կենսա անական, հանքային լրացանյութերին (լրացակերին), քան մյուս տեսակի կենդանիները: Հավանա ար դա է պատճառը, որ աշխարհի գրեթե ոլոր երկրներում (հատկապես զարգացած) լայնորեն ուսումնասիրել են ն շարունակում են ուսումնասիրել նական ցեոլիտների օգտագործման արդյունավետությունը տար եր հասակային խմ երի խոզերի կերա աժիններում: Լ.Վ.Չել սշչնան (1980) «Բելայադաչա» պետական տնտեսության խոզա ուծական ֆերմայում ուսումնասիրել է Այ-Դագի (Ադր եջան) ն Նոր Կող ի (Հայաստան) աղացած նական ցեոլիտների օգտագործման արդյունավետությունը 135 գլուխ տվող խոզերի վրա:

Ընդհանուր գլխաքանակը աժանվել է 9 համանման խմ երի, որոնց կերակրել են լիարժեք` կերակրման նորմաներին համապատասխան: Խմ երից մեկն ընդունվել է որպես ստուգիչ ն կերակրվել է հեղուկ կերախառնուրդով, իսկ ութ խմ երի կենդանիների հեղուկ կերախառնուրդին 1կգ կենդանի զանգվածի հաշվով ավելացվել է (օրական երկու անգամ, 2 մմ մեծությամ ) Այ-Դագի կամ Կող ի աղացած նական ցեոլիտ 0.5, 1.0, 2.0 գրամ: Ստուգիչ խմ ի կենդանիների օրական քաշաճը կազմել է 615 գրամ, Այ-Դագի ցեոլիտի տար եր չափաքանակների ժամանակ` 630-666 գրամ, իսկ 2 գ/կգ քաշի դեպքում` նույնիսկ 548 գրամ, իսկ Նոր Կող ի ցեոլիտից ստացվել է 631 - 729 գրամ քաշաճ, իսկ վերջին չափաքանակի դեպքում` 606 գրամ: Ամենա արձր քաշաճը ստացվել է 1կգ կենդանի զանգվածի հաշվով 1.5 գրամ ցեոլիտի օգտագործման տար երակում: Ստուգիչ խմ ի համեմատությամ փորձնական խմ երում Այ-Դագի ցեոլիտի օգտագործման դեպքում ստացվել է 8.0 %-ով, իսկ Նոր Կող ի դեպքում` 18 %-ով արձր քաշաճ: Լայն փորձարկման ժամանակ, հիմանկան կերա աժնին ավելացվել է միայն Նոր Կող ի աղացած նական ցեոլիտը 1.0 ն 1.5 գ` 1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով: Այդ դեպքում նս ամենա արձր արդյունք ստացվել է 1.5 գ/կգ քաշի ցեոլիտի օգտագործումից: Ստուգիչի համեմատ փորձնական խմ ում խոզերի քաշաճը ավելացել է 10-15 %-ով: Փորձի արդյունքները հիմք են տվել եզրակացնելու, որ կլինոպտիլոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը կապված է դրանց հատուկ սոր ցիոն ն իոնափոխանակության հատկությունների հետ, որը հավանական է` արձրացնում է կերերի օգտակար սննդանյութերի յուրացումը: Նոր Կող ի նական ցեոլիտների օգտագործման ազդեցությունը խոզերի վրա ուսումնասիրել է նան անասնա ուծական-անասնա ուժական ինստիտուտի Կերակրման ամ իոնը: Ընդամենը կատարվել է 7 փորձ, որից 6-ը` մորից անջատված խոճկորների ն մեկը` հղի մերունների վրա: Վերջին խմ ի կերա աժնին աղացած ցեոլիտ տրվել է հղիության շրջանում, ծնի ն հետծնի շրջաններում` մինչն խոճկորներին մորից անջատելը: Մորից անջատված խոճկորների վրա կատարված փորձերի արդյունքներն ամփոփված են 43-րդ աղյուսակում, որից երնում է, որ փորձնական խմ երի խոճկորները, երկու ամիս,

Խմ երը

Փորձի վերջին

Ստուգիչ Փորձի սկզ ին

Տնտեսո ւթյան N անվան ումը

Տարեթիվը

Խոճկո րի հասա կը օրերո վ

Միջին կենդանի քաշը, կգ կ

Փորձնական

սկզ վեր ընդա օրա ու ջու մենը կան մ մ գ կգ

1. Թալինի N2 40. խոզահ 79 ամալիր

Միջին կենդանի Քաշաճը քաշը, կգ

Քաշաճը կ

ընդ օր սկզ վեր ամե ակ ու ջու նը ան մ մ կգ գ

Քաշաճը ստուգիչ խմ ի համեմատությամ ,%

Աղյուսակ 43 Մորից անջատված խոճկորների կերա աժիններում Նոր Կող ի նական ցեոլիտի օգտագործման ամփոփիչ արդյունքները

81.

40.7

452 25

38.

84. 46.4 515 3.9

Գյուղ Հո արձ ի, 15. Ստեփ 81 անավա ն

38.

383 20

15.

10. 25.7 428 1.8

3. Թալինի 17. N2 խոզահ 82 ամալիր

35.

18.7

312 25

17.

38. 361 11 21.7 .2 5.9

33.

18.5

308 15

15.

35. 20.1 335 8.7

81.

66.9

318 30 14.

84. 69.7 332 10

2.

4.

Գյուղ Հո արձ ի, 15. Ստեփ 84 անավա ն

5. Խոզա

19 60 21 30 14.

ուծակա 85 ն տոհմայ ին ն վերար տադրա կան տնտես ություն

6. Հոկտեմ երյան ի 15 21 13. շրջան 0 0 գյուղ Բամ ա կաշատ

45.

32.2

21 12.

4.4

48. 35.9 399 1.4

կերա աժնի հետ ստանալով Նոր Կող ի աղացած ցեոլիտ, ստուգիչ խմ երի համեմատությամ ունեցել են ավելի արձր քաշաճ, չի նկատվել ստամոքսա-աղիքային ուղիների խախտումներ,իսկ գլխաքանակը պահպանել է ամ ողջությամ : Իհարկե, պետք է նշել, որ կերակրման ֆոնը տար եր տնտեսություններում եղել է տար եր, ն շատ փորձերում ստացվել է ցածր քաշաճ, այց ոլոր դեպքերում այդ տար երությունը եղել է էական, ուստի կարելի է նշել Նոր Կող ի նական ցեոլիտի դրական ազդեցությունը խոճկորիներ քաշաճի վրա: 1 կգ քաշաճի համար ծախսվել է ստուգիչ խմ երում 4-ից մինչն 6 կգ, իսկ փորձնական խմ երում` 3.8-ից մինչն 5.7 կգ խտացրած կեր: Հղի մերունները 35 օր հղիության շրջանում ն 45 օր ծնից հետո կերա աժնի հետ ստացել են Նոր Կող ի աղացած նական ցեոլիտ. յուրաքանչյուր գլխին օրական տրվել է 350 գրամ:Փորձի արդյունքների վերլուծությունը ցույց տվեց, որ միջին հաշվով ստուգիչ խմ ի մերուններից ստացվել է 9.5 գլուխ առողջ խոճկոր, իսկ փորձնական խմ ի մերուններից` 10.0 գլուխ, այսինքն` 0.4 գլխով ավել: որձնական խմ ի նորածին խոճկորների միջին քաշը 30 գրամով արձր է եղել ստուգիչի համեմատությամ (աղյուսակ 44): Մինչն խոճկորներին մորից անջատելը (45 օրական հասակում) ըստ խմ երի ն մայրերի ուսումնասիրվել է նրանց աճը` խմ ակային կշռման եղանակով:

Աղյուսակ 44 Բնական ցեոլիտի ազդեցությունը հղի խոզամայրերի պտղատվության ն ծնից ստացված մատղաշի կենդանի զանգվածի վրա Ցուցանիշները

Չափի միավոր

Խոզամայրերի գլխաքանակը

Խմ երը ստուգիչ

փորձնական

գլուխ

Ընդամենը ծնվել է խոճկոր

գլուխ

Այդ թվում 1 մայրի հաշվով

գլուխ

9.6

10.0

Ծնված խոճկորների ընդհանուր կենդանի քաշը

կգ

9.98

10.8

1.04 3.84

1.08 4.37

Մեկ խոճկորի միջին քաշը, 1 օրական 21 օրական

կգ

60 օրական

15.44

16.34

Փորձնական խմ ի խոճկորիների կենդանի զանգվածը 21 ն 60 օրականներում ստուգիչի խմ ի խոճկորներին համապատասխանա ար գերազանցել են 13,9 ն 6,0 %-ով: Փորձի ամ ողջ շրջանում մեկ մերունի հաշվով ծախսվել է 28 կգ նական ցեոլիտ ն լրացուցիչ ստացվել է 18 կգ քաշաճ: Կերերի ծախսի հաշվառումը ցույց տվեց, որ ցեոլիտով կերակրված մերունների խոճկորների 1 կգ քաշաճի համար ծախսվել է 3.65 կգ, իսկ ցեոլիտ չստացողների համար` 3.89 կգ համակցված կեր: Ավելի վաղ նմանատիպ փորձեր են կատարվել Իտալիայի գիտնականների կողմից երկու ցեղի` Իորկշիր ն Լանդրաս խոզամայրերի վրա, որոնց լրացուցիչ տրվել է տեղական նական ցեոլիտ: Փորձի արդյունքները երվում է 45-րդ աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ երկու ցեղերի մայրերից ստացված խոճկորների քաշը 12-13%-ով արձր է` ստուգիչի համեմատությամ : 21 ն 35 օրական խոճկորների միջին քաշը նույնպես զգալի արձր է, քան` ստուգիչ խմ ում:

Աղյուսակ 45 Կլինոպտիլոլիտի ազդեցությունը խոզամայրերի պտղի ն սերնդի վրա (

հ.Buttճ, S.1ճkճհճsհւ) Հավելյ ալ քաշաճ, նոր ծնված 21 օրական 35 օրական % Մատղաշի միջին կենդանի քաշը,կգ

Խոզամայրերի ցեղը ն խում ը

Խոզամայրերի քանակը, գլուխ

Իորկշիրփորձնական

1.25

4.3

7.83

Իորկշիր-ստուգիչ

1.10

4.2

4.81

Լանդրասփորձնական

1.20

4.7

8.68

Լանդրասստուգիչ

1.10

4.0

4.67

Ճապոնացիները կլինոպտիլոլիտը մտցրել են 4000 խոճկորի կերա աժնի մեջ ն ստացել են արձր քաշաճ. միավոր արտադրանքի համար ծախսվել է քիչ խտացրած կեր:

Հեղինակները նան նշում են, որ ցեոլիտի օգտագործումը զգալի չափով պակասեցնում է ստամոքսա-աղիքային, թոքերի, սրտի հիվանդությունները, իսկ անկումը պակասում է կրկնակի անգամ (աղյուսակ 46):

Աղյուսակ 46 Կլինոպտիլոլիտով կերակրված խոզերի հիվանդությունների կանխարգելման արդյունքները (

հ.1orււ)

Հիվանդացածների, գլխաքանակը

Կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը կերա աժնում,%

Գաստրիտ

Թոքերի որ ոքում

Սրտի հիվանդություններ

Անկում

Աղյուսակի տվյալներից երնում է, որ ցեոլիտի օգտագործումը կանխարգելում ն պաշտպանում է խոզերին հիվանդանալուց, ուժման համար ծախսերը համեմատա ար ավելի քիչ է, հետնա ար` ցեոլիտի օգտագործումը արձրացնում է խոզի մսի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: N. Koոdo, B. Nոgոi-ն (1979) Իորկշիր ցեղի տար եր հասակի խոճկորների կերա աժինը հարստացրել են 6.5 % կլինոպտիլոլիտով (ցեոլիտով) ն ուսումնասիրել կենդանի զանգվածի փոփոխությունները (աղյուսակ 47):

Աղյուսակ 46 Ցեոլիտի ազդեցությունը խոճկորների աճի վրա

Խմ երը

Միջին կենդանի զանգվածը,կգ

Միջին Կերակրման Կերի արդյունավետու ացարձա միջին թյունը կ ծախսը, (քաշաճ : սկզ ու վերջու սկզ ու վերջու քաշաճը,կ կգ գ ծախսած կերի) մ մ մ մ Հասակը օրերով

Փորձնակ ան

15.43

44.43

29.0

85.0

0.341

Ստուգիչ

14.85

35.78

22.93

90.6

0.253

Փորձնակ ան

30.73

85.30

54.57

167.6

0.326

Ստուգիչ

31.20

78.50

42.30

136.2

0.308

Աղյուսակ 47-ի տվյալներից երնում է, որ ցեոլիտի ավելացումը խոճկորների կերա աժնում, փորձնական խմ ում արձրացնում է խոճկորների քաշաճը 25-29 %-ով: Միաժամանակ, խոճկորների հասակին զուգահեռ, իջնում է կերակրման արդյունավետությունը: Բոլոր դեպքերում կերի հատուցումը, համեմատած ստուգիչի հետ, արձրանում է մինչն 35 %ով: Խոճկորների մոտ, որոնց կերա աժնում ավելացվել է ցեոլիտ, մազածածկը եղել է փայլուն, իսկ մաշկը` թեթն վարդագույն: Այդ խոճկորների արտաթորանքը եղել է ավելի խոշոր, որը ցույց է տալիս ցեոլիտի դրական ազդեցությունը մարսելիության վրա: Ստուգիչ խմ ի խոճկորների կղկղանքը հարուստ է եղել տար եր տեսակի ազոտային միացություններով, որը նույնպես ապացուցում է, որ ցեոլիտը արձրացնում է կերի ազոտի յուրացումը: Նմանատիպ ուսումնասիրություններ են կատարվել ԱՄՆ Օրենգոյ պետական համալսարանում, եր խոճկորների կերին ավելացրել են 5% տեղական ցեոլիտ, որտեղ քաշաճի ավելացումը եղել է ավելի արձր, քան Ճապոնիայում: Կենդանիների մոտ հիմնականում լուծ չի նկատվել: Կու այում ամորձատված խոճկորների կերա աժնին (որը պարունակում 63.38 % մաթ) ավելացրել են իրենց տեղանքի 2.5, 5.0, 7.5 ն 10 % նական ցեոլիտ ն ուսումնասիրել դրանց օգտագործման արդյունավետությունը: Փորձի արդյունքները երված են 48-րդ աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ ամենա արձր օրական քաշաճը ստացվում է, եր վարազիկների կերա աժինը հարստացված է եղել 5.0 ն 7.5 % նական ցեոլիտով: Այդ խմ երում արձր է եղել նան սննդանյութերի յուրացումը ն կերհատուցումը քաշաճով: Ստուգիչ խմ ի կենդանիների համեմատ` 5.0 ն 7.5 % ցեոլիտ ստացող վարազիկների հյուսվածքներում պակասում է ջրի պարունակությունը, որը նույնպես ացատրվում է կերի սննդանյութերի արձր յուրացմամ :

Աղյուսակ 48 Վարազիկների քաշաճը տման առաջին շրջանում (ըստ` Մ.Կաստրոյի ն Ա.Էլիասի)

Ցեոլիտի ավելացված չափը, % Ցուցանիշներ

2.5

5.0

7.5

Օրական քաշաճը, գ

Կերօգտագործումը, օրական 1գլխին,կգ

2.90

3.11

3.09

2.97

3.04

Ընդամենը վերամշակված, կգ

4.69

4.52

4.41

4.27

4.63

Կերհատուցումը քաշաճով, կգ

4.69

4.41

4.19

3.94

4.16

Նույն կենդանիների տման երկրորդ շրջանում նույնպես օգտագործվել է նույն քանակի ցեոլիտ (ըստ խմ երի), այց խմ երի միջն քաշաճի էական տար երություն չի նկատվել: Ուսումնասիրոթյունների արդյունքները հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ նական ցեոլիտ կարելի է օգտագործել խոճկորների տման առաջին շրջանում (3-4 ամսական), որը հնարավորություն է տալիս զգալի չափով արձրացնել մսի արտադրության արդյունավետությունը: Կու այում տման տակ գտնվող խոճկորներին ամեն օր կերա աժնի հետ տրվել է 5 % ցեոլիտ, որի արդյունքում տման տնողությունը կրճատվել է 27.7 %-ով (մինչն 90 օր` ստուգիչի 117.8 օրվա փոխարեն), օրական քաշաճը ավելացել է 30.8 %-ով (փորձնականը մինչն 0.777 կգ` ստուգիչի 0.594 կգ դիմաց), 1 կգ քաշաճի վրա կերի ծախսը. փորձնականում կազմել է 2.95 կգ, իսկ ստուգիչում` 3.65 կգ: Հաստատվել է, որ ցեոլիտի ազդեցությունը խոճկորի քաշաճի վրա պայմանավորված է ցեոլիտի մասնիկների մեծությամ : Այսպես, 50 մեշ մասնիկների մեծության (0.8 մմ) դեպքում խոճկորների օրական քաշաճը կազմել է 614 գրամ, իսկ 16 մեշի (1.0 մմ) դեպքում` 550 գրամ, իսկ կերհատուցումը` համապատասխանա ար կազմել է 3.86 ն 4.13 կգ: Բ.Ա. Տիմոֆենը (1987թ.) խոզերի համակցված կերի 4 %-ը փոխարինել է նական ցեոլիտով ն ուսումնասիրել ստամոքսի պարունակության որոշ ցուցանիշներ: Ուսումնասիրության արդյունքում հաստատվել է, որ ստամոքսի հյութում արձրացել է պեպսինի ակտիվությունը ն ավելացել մանգանի ն ցինկի պարունակությունը: Այդ տվյալները ապացուցում են, որ

մի կողմից, արագացվում է ազոտային միացությունների մարսելիությունը, մյուս կողմից` նական ցեոլիտի մակրոտարրերը յուրացվում են օրգանիզմում: Կեմերովոյի մարզի Չիստոգորկիի խոզահամալիրում խոզերի ստանդարտ համակցված կերին ավելացրել են 2 % պեգսաին (ցեոլիտ), որը արձրացրել է մորից անջատված խոճկորների օրեկան քաշաճը 3-7 %-ով, իսկ տվող խոզերինը` 3-10 %-ով: Սմոլենսկի մարզի «Կատինկի» սովխոզի խոզա ուծական համալիրում համակցված կերին ավելացրել են 3.0 % ցեոլիտ, որի ազդեցությամ մորից անջատված խոճկորների օրական քաշաճը արձրացել է 41-71 գրամով: Նախկին Չեխոսլովակիայի Հանրապետությունում ընդունվել է հատուկ գիտահետազոտական պլան. տեղի ցեոլիտները, անասնապահությունում որպես լրացակեր օգտագործելու նպատակով: Կատարվել են շատ փորձեր, հատկապես` տավարի, ոչխարի, թռչունների վրա, որտեղ նշվում է ցեոլիտի դրական ազդեցությունը կենդանիների մթերատվության ն մթերքների արտադրության արդյունավետության վրա: Փորձեր են կատարվել նան խոճկորների վրա, որոնց կերա աժիններին ավելացվել են 5 % ցեոլիտ, որի արդյունքում քաշաճը արձրացել է 8-12 %-ով, կերհատուցումը` 3-4 %-ով: Ուսումնասիրությունների հիման վրա մշակվել է հանձնարարական, որտեղ նախատեսված է նական ցեոլիտը խառնել համակցված կերի հետ` նրա մասսայի 3-5 %-ի չափով: Այն տնտեսություններում, որտեղ կերախառնուրդները իրենք են պատրաստում, ապա այդ կերախառնուրդի 10 կգ չոր նյութի հաշվով առաջարկվել է խառնել 1-2 կգ նական ցեոլիտ: Շատ են այն հաղորդումները, որտեղ նշվում է, որ ցեոլիտի օգտագործումը խոզերի կերա աժնում, զգալի չափով պակասեցնում է ջրի պարունակությունը խոզերի կղկղանքում ն 17 %-ով լավացնում է կալցիումի յուրացումը: Շատ ուսումնասիրողներ գտնում են, որ ցեոլիտի նշանակությունը խոզերի կերա աժիններում կայանում է նրանում, որ ցեոլիտը կլանում է ստամոքսա-աղիքային ուղիների ամիակը ն պաշտպանում օրգանիզմը դրա թունավոր ազդեցությունից: Հայաստանում ն արտասահմանում մինչ այժմ կատարված ոլոր հաղորդումները վկայում են, որ նական ցեոլիտները դրական են ազդում խոզերի մթերատվության, գլխաքանակի պահպանման ն կերհատուցման վրա: Սակայն կան նան ուսումնասիրություններ, որտեղ չեն արձանագրվել էական դրական ազդեցություն, ացի գլխաքանակի պահպանումից ն կերհատուցումից:

Ուկրաինայի անասնապահական գիտահետազոտական ինստիտուտում Լ.Ս.Դյաչենկոն ն ուրիշներ (1980), ուսումնասիրել են խոզերի կերա աժնում կլինոպտիլոլիտային տուֆի ազդեցությունը դրանց մթերատվության վրա: Ուսումնասիրությունները կատարվել են Ուկրաինական տափաստանային սպիտակ` 4-4.5 ամսական խոզերի վրա: Օգտագործել են կարպատների կլինոպտիլոլիտային ն Ղրիմի տուֆերի տար եր չափաքանակներ: Առաջին փորձի արդյունքները երված են աղյուսակ 49ում, որտեղից երնում է, որ փորձնական խմ ի կենդանիների օրական քաշաճը համեմատա ար արձր է այն խմ երում, որտեղ օգտագործվել է փոքր չափաքանակով տեղանքի ցեոլիտ:

Աղյուսակ 49 Խոզերի մթերատվությունը առաջին փորձում Միջին կենդանի զանգվածը,կգ N

Խմ երը

1.

Ստուգիչ (Հիմնական կերա աժին)

2. 3.

Փորձի սկզ ին

Փորձի վերջին

Ստուգիչի Միջին համեմատ Քաշաճը, օրական քաշաճի կգ քաշաճը,գ տար երությո ւնը,գ

37.40.50 93.13.72

55.7

44230

-

ՀԿ+Ղրիմի տուֆ 30գ

37.20.57

97.92.5

60.7

48220.3

+9

ՀԿ+Ղրիմի տուֆ 60 գ

38.00.67 90.43.47

52.4

41629.1

-5.9

4.

ՀԿ+Կարպատն 37.90.67 99.82.27 երի տուֆ 90 գ

61.9

49213.3

+11.3

5.

ՀԿ+ Կարպատների տուֆ 120 գ

37.70.71 94.61.18

56.9

44715.3

+1.2

6.

ՀԿ+ Կարպատների տուֆ 150 գ

37.1+0.66 93.62.30

56.5

43222.8

-2.3

Կլինոպտիլոլիտի օգտագործման դեպքում ստացվել է դրական արդյունք: Երկրորդ նույնանման փորձում խմ երի միջն կենդանիների

քաշաճի միջն էական տար երություն չի արձանագրվել: Միաժամանակ նշվում է, որ կերի ծախսը միավոր քաշաճի համար փորձնական 5 խմ երից երեքում է 17.3, 7.2, 13.7 %-ով պակաս կեր ծախսվել, քան ստուգիչում: Բուլղարիաց Ն.Նեստերովը կատարել է երեք փորձ 3-4 ամսական խոճկորների վրա, որից երկուսում օգտագործվել է 10 %, իսկ մեկում` 1.5 % ն 5 % նական ցեոլիտ: Առաջին երկու փորձերում ստացվել է դրական արդյունք, իսկ երրորդ փորձում` քաշաճների միջն էական տար երություն չի գրանցվել: Ուստի, ուկրաինացիները գտնում են, ուսումնասիրությունները պետք է շարունակել ն խորացնել, որպեսզի պարզվի ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը:

Աղյուսակ 50 Խոճկորների կերա աժնում 10 % նական ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը (ըստ` Ն.Նեստերովի) 1 փորձ Ցուցանիշները

11 փորձ

Ստուգիչ Փորձնական Ստուգիչ

Փորձնակա ն

Գլխաքանակը, գլուխ

Միջին կենդանի զանգվածը,կգ ա) փորձի սկզ ին ) փորձի վերջին

38.5 107.95

34.4 108.56

47.3 113.3

45.7 122.7

Ընդամենը քաշաճը,կգ

1319.55

1408.0

Միջին քաշաճը, կգ

69.4

74.11

76.9

Օրական միջին քաշաճը,կգ

0.534

0.570

0.528

0.640

Կերի ծախսը 1կգ քաշաճի համար

-

-

4.57

3.79

Շատ հետաքրքիր ուսումնասիրություններ են կատարել Մ.Ի.Տամյանը, Ս.Բոդատը (1983): Չորս խում խոզերին կերակրել են կերախառնուրդով. առաջին խմ ին` առանց ցեոլիտի, մյուս խմ երի կերախառնուրդը պարունակել է 2.5, 5 ն 10 % նական ցեոլիտ, ն ուսումնասիրել են սննդանյութերի էներգիայի, մոխիրի մարսելիությունը ն յուրացումը (աղյուսակ 51):

Աղյուսակ 51 Կերա աժնում պարունակությունը չոր նյութերի համեմատությամ

Կերա աժիններում Կերա աժնի պարունակությունը Ստուգիչ

2% ցեոլիտ 5% ցեոլիտ

10% ցեոլիտ

Չոր նյութեր,% Սպիտակուց, % Թաղանթանյութ, %

87.67 17.12 6.93

87.46 16.44 6.31

87.80 16.75 6.50

89.25 15.12 6.68

Անազոտ մզվածքային նյութեր, % Ճարպ, % Մոխիր, %

67.57 1.60 6.78

66.52 1.52 9.21

63.92 1.58 1.25

59.72 1.73 16.75

Մարսելիությունը ն յուրացումը Յուրացվել է չոր նյութեր, գ

Էներգիայի մարսելիության գործակիցը, %

73.80

76.02

76.02

75.08

Օրգանական միացությունների մարսելիության գործակիցը , %

74.24

76.07

75.25

73.63

Կերակրված մոխրի քանակը, գ

Մոխրի մարսելիության գործակիցը, %

48.55

42.39

32.89

38.58

Մոխրի յուրացումը, %

6.53

10.85

16.5

այդ թվում լուծված մոխիր

25.00

37.65

35.71

68.66

Աղյուսակ 51-ի տվյալներից երնում է, որ կերա աժնում ցեոլիտի օգտագործումը զգալի չափով ավելացնում է չոր նյութերի ն մոխրի պարունակույթունը, այց արձրացնում է էներգիայի, օրգանական մարսողության գործակիցները: Մոխրի մարսելիության ն յուրացման գործակիցը զգալի չափով պակասում է: Բուլղարական նական ցեոլիտի 10 % հավելումը փորձնական խմ ում, զգալի չափով արձրացնում է օրական ն ընդհանուր քաշաճը, միաժամանակ 18 %-ով պակասեցնում է կերի ծախսը 1 կգ քաշաճի վրա: Առաջին փորձի վերջում յուրաքանչյուր խմ ում մնացել է 19 խոճկոր, իսկ երկրորդ փորձում` փորձնական խմ ից դուրս է եկել 1, իսկ ստուգիչ խմ ից` 4 խոճկոր: Չնայած նրան, որ ոչ ոլոր ուսումնասիրությունների ժամանակ է արտացոլվում նական ցեոլիտի

դրական ազդեցությունը կենդանի քաշի վրա, այդուհանդերձ ցեոլիտի օգտագործումը խոզերի կերա աժիններում արդյունավետ է ն այն ունի լայն կիրառում: Ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը կենդանիների կերա աժնում պայմանավորված է մի շարք գործոններով: Նախ պետք է նշել, որ տար եր տեղանքների ցեոլիտները խիստ կերպով իրարից տար երվում են հանքանյութերի (միներալների) աղադրությամ : Ճիշտ է, ոլոր ցեոլիտներում հիմնական հանքանյութը (միներալը) համարվում է կլինոպտիլոլիտը, այց ամ ողջ զանգվածի մեջ, նույնիսկ նույն տեղանքում, այդ միներալի պարունակությունը տատանվում է 50-ից 92 %-ի միջն: Ցեոլիտները տար երվում են իրենց կատիոնների տեսակով ն քանակով, սոր ցիոն տարողունակությամ , իոնափոխանակության աստիճանով, մուտքի անցքերի տրամագծով, քիմիական տարրերի աղադրությամ ն այլ ֆիզիկաքիմիական, ֆիզիկամեխանիկական հատկություններով: Այդ ոլորով հանդերձ` պետք է նշել, որ նույնիսկ ցեոլիտի աղացած մասնիկների մեծությունը ազդում է օգտագործման արդյունավետության վրա: Պատահական չէ նան այն, որ առանձին փորձերում չի արձանագրվում կլինոպտիլոլիտի դրական ազդեցությունը կենդանիների մթերատվության ն մթերքների արտադրության արդյունավետության վրա: Ա.Գ.Չերկաշինան ն ուրիշներ (2007թ.) ուսումնասիրել են խոնգուրինի (ցեոլիտի) ազդեցությունը խոզերի տվեղ մատղաշի ն աղվեսի ձագերի աճեցման արդյունավետության վրա: 200 գլուխ խոճկորները, համանմանների սկզ ունքով աժանել են երկու խմ ի (ստուգիչ ն փորձնական): Երկու խմ երի կենդանիներին կերակրել են ՊԿ-53 համակցված կերով: Փորձնական խմ ի կենդանիների համակցված կերին ավելացվել է 50 գ ցեոլիտ (օրական մեկ գլխի հաշվով): Փորձի տնողությունը կազմել է 120 օր: Արդյունքները ցույց են տվել, որ ցեոլիտ ստացող խոճկորների օրական միջին քաշաճը 15.4 %-ով գերազանցել է ստուգիչին: 1 կգ քաշաճի համար ստուգիչ խմ ում ծախսվել է 5.0, իսկ փորձնականում` 4.5 կերի միավոր:Նախասպանդային միջին կենդանի զանգվածը ստուգիչում եղել է 106.7 կգ, փորձնականում` 123.2 կգ: Մսեղիքի քաշը կազմել է 69.72 կգ, ներքին ճարպը` 1.2 կգ, փորձնական խմ ի կենդանիներինը համապատասխանա ար 83.89 ն 2.1 կգ, որոնց սպանդային ելքը կազմել է 67.0 ն 69.8 %: Արծաթափայլ-թխավուն ցեղի աղվեսի ձագերի վրա կատարած գիտաարտադրական փորձերի համար ընտրվել է 60 ձագ, որոնք համանմանների սկզ ունքով աժանվել են երկու խմ ի (յուրաքանչյուրում 30 գլուխ):

Փորձնական խմ ի յուրաքանչյուր ձագ կերի հետ 30 օրվա ընթացքում օրական ստացել են 5 գ խունգուրի 1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով: Չորս ամսականում փորձնական խմ ի էգ ն արու ձագերի կենդանի զանգվածը ստուգիչ խմ ին գերազանցել է համապատասխանա ար` 12.1716.14 % ն 9.82-13.53 %-ով: Գծային չափումները ցույց են տվել, որ փորձնական խմ ի արու ն էգ ձագերը իրանի երկարությամ 5.34 ն 15.3 %ով ն կրծքի փաթով 3.12 ն 4.56 %-ով գերազանցում են ստուգիչին: Ցեոլիտի օգտագործման արդյունքում տնտեսությունը խոճկորների տումից լրացուցիչ ստացել է 197400 ռու լի օգուտ, իսկ յուրաքանչյուր ձագի մորթուց` 78 ռու լի օգուտ: Չեխոսլովակիայում մորից անջատված խոճկորների վրա ուսումնասիրել են տար եր տեղանքների ցեոլիտի ազդեցության արդյունավետությունը: Աղացած ցեոլիտների մասնիկների 75-90 %-ը եղել է 0.04-0.1 մմ ն այն ավելացվել է խոճկորի համար նախատեսված կերախառնուրդի չոր նյութերի 3-ից 5 %-ի չափով: Փորձի արդյունքները ցույց են տվել, որ ստուգիչ խմ ի համեմատությամ փորձնական խմ երում խոճկորների միջին քաշաճը ավելանում է 15-20 %-ով, գլխաքանակի պահպանումը` 6-7 %-ով, իսկ սննդանյութերի ծախսը միավոր քաշաճի վրա պակասում է 5-6 %-ով: Միաժամանակ հեղինակները խորհուրդ են տալիս ցեոլիտի հետ հակա իոտիկներ օգտագործել: Տ.Վ.Սմագինա (2007թ.) ուսումնասիրել է նական ցեոլիտի ն համատեղ ազդեցությունը մորից անջատված խոճկորների կենսա անական պրոցեսների վրա: Երկու ամսական խոճկորները համանմանների սկզ ունքով աժանվել են երկու խմ ի (յուրաքանչյուրում 12-14 գլուխ): Ստուգիչ խմ ի խոճկորները կերակրվել են տնտեսությունում ընդունված կերա աժնի կերերով, իսկ փորձնական խմ ի հիմնական կերա աժնին ավելացրել են 3 % խոտին ի տեղանքի նական ցեոլիտ ն 0.5 % ջրա-սպիրտային էմուլսիա: Ցեոլիտի ն ակնամոմի էմուլսիայի համատեղ օգտագործումը ստուգիչի համեմատությամ , արձրացնում է խաճկորների քաշաճը 23 %- , ` 82 %- : Համեմատած ստուգիչ խմ ի կենդանիների հետ, փորձնական խմ ի կենդանիների արյան շիճուկում սպիտակուցի պարունակությունը արձր է 2.2 %- , հատկապես, Ճ խմ ի

իմունոգլո ուլինի քանակը` 33.2 %-ով, Խ խմ ինը` 23.1-ով ն G խմ ինը` 34 %-ով: Այսպիսով, խոտիե կի նական ցեոլիտ համակցված ջրա-սպի տային էմուլսիայի հետ, լավացնում է արյան ձնա անական ն կենսաքիմիական ցուցանիշները, օրգանիզմի դիմադրողականությունը, արգելակում կերային թունավորում , ուժում խոճկորների դիարեր , արելավում է խոզանոցի միկրոկլիման:

4. Բնական ցեոլիտի օգտագործումը թռչունների կերա աժնում Արդյունա երական թռչնա ուծությունում թռչուններին հիմնականում կերակրում են լիարժեք համակցված կերերով, որոնք հավասարակշռված են լինում էներգիայով, ոլոր սննդարար նյութերով (հում պրոտեին, անփոխարինելի ամինաթթուներ, ճարպ, թաղանթանյութ, մակրո ն միկրո տարրեր, ջրալույծ ն ճարպալույծ վիտամիններ): Բացի նշված նյութերից, համակցված կերերը հարստացնում են նան քիմիական, կենսա անական, միկրոկենսա անական ակտիվ նյութերով: Այդ միջոցառումները, ինչպես նան պահվածքի սանիտարահիգիենիկ պայմանների կարգավորումը, հնարավորություն են տվել տարեկան մեկ հավից ստանալ 320-340 ձու, 10 ձվի համար ծախսելով 1.8-2 կգ համակցված կեր, րտադրության ուղղությամ ` 35-40 օրական րոյլեր ճտերի կենդանի զանգվածը հասցն 1500-1700 գրամի` ընդամենը ծախսելով 2.2-2.5 կգ համակցված կեր: Շնորհիվ դրան, թռչունների մթերատվությունը հասցվել է արձր մակարդակի, ուստի մթերքների արտադրությունը համարվում է ամենաարդյունավետ ճյուղերից մեկը: Ներկայումս ուսումնասիրությունները շարունակվում են, որոնք կատարվում են մի քանի ուղղություններով: Դրանցից կարելի է նշել սելեկցիոն աշխատանքները, որի նպատակն է ստանալ նոր ցեղեր, կրոսներ, որոնք օժտված լինեն ավելի արձր մթերատվությամ , հիվանդությունների նկատմամ ունենան արձր դիմադրողականություն ն ավելի քիչ պահանջկոտ լինեն արտաքին պայմանների նկատմամ : Կարնորագույն ուղղություններից է նան նոր` ոչ ավանդական կերերի ն լրացակերերի, այդ թվում հանքային կերերի ուսումնասիրությունները: Փորձարկումները ի հայտ են երում նոր միջոցներ, որոնց օգտագործումը զգալի չափով արձրացնում է մթերքի արտադրության արդյունավետությունը: Վերջին տասնամյակներում գրականությունում մեծաթիվ

հաղորդումներ կան նական ցելիտները թռչնա ուծությունում օգտագործելու վերա երյալ: Ըստ այդ տվյալների` ներկայումս Ռուսաստանի գրեթե ոլոր թռչնա ուծական ֆա րիկաներում լայնորեն օգտագործում են անական ցեոլիտները: Ցեոլիտը օգտագործում են թռչունների կերա աժնում որպես լրացակեր` 3-8 %չափով: Լրացակերը արձրացնում է աճի արագությունը, հավերի ձվատվությունը, գլխաքանակի պահպանումը, պակասեցնում է կերի ծախսը` միավոր արտադրանքի վրա: Սկսած 1965 թվականից` Ճապոնիայում տեղական նական ցեոլիտները օգտագործել են թռչունների կերա աժնում 3-ից մինչն 10 %-ի չափով: Լեգհորն ցեղի ճտերի կերա աժնում, 140 օր տնողությամ նական ցեոլիտի` մորդենիտի օգտագործումը ցույց է տվել, որ զգալի չափով ավելանում է քաշաճը, պակասում է կերի ն ջրի պահանջարկը ն արձրանում է սնուցման արդյունավետությունը: Հատկապես հետաքրքիր է էրսկուրտի փորձի արդյունքը, եր ուսումնասիրվել է 5%-ով կլինոպտիլոլիտի ազդեցությունը Բրոյլերային ճտերի քաշաճի վրա (աղյուսակ 52 ):

Աղյուսակ 52 Կլինոպտիլոլիտի ն հակա իոտիկների ազդեցությունը ճտերի աճի վրա (ըստ` Գ.Վ.Ցիցիշվիլիի)

Պայմանը

Սնուցման արդյունավետութ Միջին Օգտագործվ 48 ճտից յունը կենդանի ած կերի պահպանվ (կենդ. զանգվածը,գ քանակը,գ ել է զան./օգ.կ.ծախս ը) Առաջին 4 շա աթում

Հիմնական կերա աժին (ՀԿ)

0.622

ՀԿ+հակա իոտիկ

0.634

ՀԿ+5% Կլինոպտիլոլիտ

0.657

0.470

8 շա աթվա տյալներ Հիմնական կերա աժին (ՀԿ)

ՀԿ+հակա իոտիկ

0.486

ՀԿ+5% Կլինոպտիլոլիտ

0.516

Աղյուսակի տվյալները ցույց են տալիս, որ կլինոպտիլոլիտի օգտագործումը րոյլերի կերում արձրացնում է սննդանյութերի յուրացման արդյունավետությունը, գլխաքանակի պահպանումը: Միաժամանակ նշվում է, որ րոյլերների հասակին զուգընթաց սննդանյութերի յուրացման արդյունավետությունը նվազում է, որը ցեոլիտ ստացող խմ ի մոտ համեմատա ար ավելի քիչ է: Բրոյլերների կերա աժնում օգտագործվել է 4-8 % անդրկարպատյան ցեոլիտ, որի արդյունքում պարզվել է, որ 1 կգ քաշաճի վրա կերերի ծախսը պակասում է, գլխաքանակի պահպանումը արձրանում է 4,2-8,3%-ով: Ստուգիչ խմ ի համեմատությամ արտադրված մթերքների որակի փոփոխություն չի գրանցվել: Վրաստանի ցեոլիտը օգտագործվել է ածան հավերի կերա աժնում (1ն3 %-ի չափով): Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ փորձնական խմ ում արձրանում է ձվատվությունը ն ճտահանությունը, գլխաքանակի պահպանումը ն պակասում է կերի ծախսը 10 ձվի արտադրության համար: Վրաստանի մի շարք գիտահետազոտական ինստիտուտներում ուսումնասիրվել է Դզեգվի, Տեդզամի տեղանքների ցեոլիտների օգտագործման արդյունավետությունը թռչունների կերա աժիններում: Կերա աժիններին ավելացրել են 1-3 մմ մեծությամ , 1.5-5 % ցեոլիտ: Արձանագրվել է, որ քաշաճը ավելանում է 5-15 %-ով, էներգիայի օգտագործումը 0.5-3.4 %-ով, հում պրոտեինը` 2.4-7.2 %-ով: Բրոյլերների համար արտադրված համակցված կերի 5 %-ը փոխարինել են նույն քանակի ցեոլիտով, որի արդյունքում քաշաճը ավելացել է 9.6 %-ով, իսկ կերի ծախսը միավոր արտադրանքի վրա պակասել է: Վրաստանի ցեոլիտները օգտագործվել են Ռուսաստանի, Բելոռուսիայի, Ուկրաինայի, Վրաստանի, Ղրղզստանի մի շարք տնտեսությունների թռչունների համար: Միայն 1983 թվականին ցեոլիտով կերակրվել են 440 հազար ձվային ուղղության «Վոլժակի» կրոսի ճուտ, 328.3 հազար գլուխ րոյլերներ («Բրոյլեր-6» ն «Իրտիշ» կրոս), 287.6 հազար « ադիկ- րոյլերներ », 102 գծի կրոս 2–ո ն «Մեդես-2»: Ձվային ուղղության ճտերի համակցված կերի մեջ 3 %,իսկ րոյլերների ն ադիկների կերի մեջ` 5 %-ի չափով ցեոլիտ: Ուսումնասիրությունների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ցեոլիտի

ազդեցությամ , ազային տար երակի համեմատությամ , ձվային ուղղության հավերի ճտերի անկումը պակասում է 1.8-2.3 %- , իսկ 1 կգ քաշաճի համար կերերի ծախսը նվազ է 3.1-4.9 %-ով: Բրոյլերների գլխաքանակի պահպանումը ավելանում է 1.4-3.0 %-ով, ենդանի զանգվածը 3.2-5.3 %-ով, առաջին տեսակի մսինը` 2.7-5.5 %-ով, կերի ծախսը միավոր արտադրանքի պակասում է 1.3-3.7 %-ով: Բադիկների աճեցման ժամանակ ավելանում է գլխաքանակի պահպանումը (1.7-2.5 %), կենդանի զանգվածը (1.7-5.5 %), պակասում է կերի ծախսը 1 կգ քաշաճի համար 2.0-5.3 %-ով ն է մսի որակը 2.0-3.4 %-ով: Այդ ուսումնասիրությունները հիմք տվեցին մշակելու հանձնարարական` թռչունների համար պատրաստվող ոլոր համակցված կերերը հարստացնել աղացած նական ցեոլիտով, որի տնտեսական արդյունավետությունը ակնհայտ է: Սոկիրնիցիի (Ուկրաինա) ցեոլիտները օգտագործվել են մի շարք թռչնա ուծական տնտեսությունների րոյլերային ն հնդկահավերի ճտերի ու ադիկների կերա աժիններում: Բրոյլերային ճտերի համակցված կերում ցեոլիտի օգտագործումը ստուգիչի համեմատությամ քաշաճը արձրացրել է 8.7 %-ով, պակասեցրել է կերերի ծախսը 1 կգ քաշաճի համար` 3.78 կգ-ից մինչն 3.37 կգ, ավելացել է առաջին կարգի մսի քանակը 6.9 %-ով : Ղրիմի մի այլ թռչնա ուծական ֆա րիկայում ցեոլիտի օգտագործումը չի արձրացրել րոյլերների քաշաճը, այց իջել է համակցված կերի ծախսը 1 կգ քաշաճի , նկատվել է նան ադիկների ն հնդկահավերի ճտերի մոտ: Ցեոլիտի օգտագործումը դարձել է տնտեսապես արդյունավետ, որը հիմք է հանդիսացել առաջարկելու` այդ տեղանքի նական ցեոլիտը օգտագործել թռչունների կերա աժիններում ն համակցված կերերում: Ինչպես նշվեց ներկայացված ոլոր հաղորդումներում, թռչունների կերա աժիններում կամ համակցված կերերում օգտագործվել է տար եր որակի, քանակի աղացած նական ցեոլիտի մասնիկներ, տար եր մեծության տեղական ցեոլիտ (կլինոպտիլոլիտ) ն ոլոր դեպքերում ակնհայտ է դրանց օգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը: Հաշվի առնելով նշված հանգամանքը` Երնանի անասնա ուծականանասնա ուժական ինստիտուտի կերակրման ամ իոնը` (նախկին ամ իոնի վարիչ Ա.Մ. Ղարաջյան) 1977 թվականից ձեռնամուխ եղավ ուսումնասիրելու Կող ի (Նոյեմ երյանի) նական ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը ձվային ուղղության հավերի, ճտերի, րոյլերային

ճտերի ն ածան հավերի կերա աժիններում: Առաջին փորձի նպատակն է եղել ուսումնասիրել Կող ի տեղանքի աղացած նական ցեոլիտի տար եր մակարդակի ազդեցությունը ձվային ուղղության «Կաթման» կրոսի ճտերի վրա: Կերախառնուրդների աղադրության մեջ օգտագործվել է 2-3 տեսակ հատիկային կեր, կերային դրոժ, կենդանական ծագում ունեցող կերեր (ձկան, մսաոսկրային ալյուր), արնածաղիկ, շրոտ, հանքային կերեր ն վիտամիններ: 100 գրամ կերախառնուրդը պարունակել է 1.2 մ Ջոուլ փոխանակային էներգիա, 18-20 գ «հում» պրոտեին , 2.7-2.8 գ «հում» ճարպ, 3.4-4.2 գ «հում» թաղանթանյութ, 1.4-1.5 գ կալցիում, 0.7-0.8 գ ֆոսֆոր, 0.5-0.55 գ նատրիում: Հինգ օրական 500 ճուտ աժանվել է հինգ համանման խմ երի, յուրաքանչյուր խմ ում` 100-ական գլուխ: Բոլոր խմ երի ճտերը կերակրվել են նույն կերա աժնով (հիմնական կերա աժին-ՀԿ), փորձնական խմ երի ճտերը հիմնական կերա աժնի հետ ստացել են 1, 2, 3 ն 5 % նական աղացած ցեոլիտ (ըստ կշռի), մասնիկների 60 % եղել է 0.5-1.5 մմ, իսկ 40 %` 1.6-ից 3 մմ: Ուսումնասիրության արդյունքները երված են 53-րդ աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ ոլոր փորձնական խմ երի ճտերի օրական քաշաճը, համեմատած ստուգիչ խմ ի հետ, արձր է 4-ից 12%-ով, 1 կգ քաշաճի համար ծախսվել է 0.5-9.3%-ով պակաս կերախառնուրդ, իսկ գլխաքանակի պահպանումը` 2-ից 5 գլխով արձր է:

Աղյուսակ 53 Բնական ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը ճտերի կերա աժնում N

Ցուցանիշները

1.

2.

3.

Ցեոլիտի քանակությունը, %

1.0

2.0

3.0

5.0

Գլխաքանակ, գլուխ ա) փորձի սկզ ին ) փորձի վերջին

Միջին կենդանի քաշը, գրամ ա) փորձի սկզ ին ) փորձի վերջին

Միջին քաշաճը,

4.

Միջին հաշվով. ա) ծախսվել է կերախառնուրդ 1գլխի համար, ) 1 կգ քաշաճի համար

1.02 2.84

1.03 2.87

1.05 2.77

1.09 2.57

1.05 2.64

: Նույնիսկ այդ դեպքում, 3.0 ն 5.0 % ցեոլիտ ստացած ճտերի խմ ում, կերի ծախսը 1 կգ քաշաճի համար համապատասխանա ար ցածր է 0.7 ն 0.2 կգ-ով կամ 9.4 ն 7.0 %-ով: Այս փորձերը հիմք հանդիսացան շարունակելու ուսումնասիրությունը լա որատոր ն արտադրական պայմաններու ` հիմնաակնում օգտագործելով 3 ն 5 % նական ցեոլիտի հավելում: Այդ ուսումնասիրությունների արդյունքները երված են 54-րդ աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ ամենա արձր քաշաճի տար երությունը ստուգիչ ն փորձնական խմ երի ճտերի միջն, ստացվել է Սովետաշենի թռչնա ուծական ֆա րիկայում (24.7 %), իսկ ամնեցածրը` Արտաշատի միջտնտեսային ձեռնարկությունում (6.1%): Գլխաքանակի պահպանումը չի կարելի համարել լավագույն ցուցանիշ, հատկապես թռչնա ուծական ֆա րիկաներում, որտեղ փորձի 60-74 օրերում գլխաքանակը ստուգիչ խմ երում պահպանվել է 72.8-79.8 %-ով, իսկ փորձնական խմ երում` 90.675.9 %-ով: Չնայած ոլոր փորձերում 1 կգ քաշաճի համար ծախսվել է 2-2.5 անգամ ավելի շատ համակցված , քան առաջավոր տնտեսություններում, այնուամենայնիվ փորձնական խմ երի (ըստ պահպանված գլխաքանակի) միջին միավոր քաշաճի ծախսվել է 9-13 %-ով պակաս կեր, քան ստուգիչ խմ երում: Էջմիածնի Ջրառատի թռչնա ուծական ֆա րիկայում ն Արարատի շրջանի կոլտնտեսությունների թռչնա ուծական ֆերմաների ուսումնասիրությունները, ածան հավերի կերա աժիններում նական ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետության

Աղյուսակ 54 Կող ի նական ցեոլիտի օգտագործման արդյունքները ճտերի կերա աժնում

Փորձնական

Միջին Միջին Գլխաք Միջին Միջին Գլխաք կենդան քաշաճ անակը, կենդան քաշաճ ը, ը, անակը, ի ի գլուխ գ զանգվ գ գլուխ զանգվ ածը,գ ածը,գ ըն սկ վե սկ վե ըն օր սկ վե սկ վե օր դ. զ րջ զ րջ դ.շ ակ զ րջ զ րջ ակ շրջ ում ում ում ում րջ. ան ում ում ում ում ան .

%

Ստուգիչ

Քաշաճը ստուգիչի համեմատ

Ճտ երի ցեղ ը կա մ կրո սը

Փորձի տնողությունը,օր

Տնտես ության անվան ումը կամ տեղը

Տարեթիվը

Խմ երը

Ինստի Կա տուտի 19 տմ 55 50 լա որա 79 ան տորիա

51 13.

62 15. 4.

Ինստի Կա տուտի 19 տմ 60 50 լա որա 80 ան տորիա

77 12.

91 14. 5.

Արտաշ ատի Ռու միջտն ս.ս տեսակ 19 պի 90 50 ան տա ձեռնա կ րկությո ւն

9.2 50

82 19. 3.

Սովետ աշենի Բրո թռչնաֆ յլեր 60 20 ա րիկ ճ. ա

96 16. 5 08

10 17. 9. 57 6

Բարձր Կա 60 18 աշենի տմ

42 7.0

42 7.9

1.

թռչնաֆ 85 ան ա րիկ ա

Սովետ աշենի Բրո թռչնաֆ յլեր 25 ա րիկ ճ. ա

Բարձր աշենի Կա թռչնաֆ տմ 74 00 ա րիկ ան ա

46 18. 50

56 7.6

Բարձր աշենի Կա թռչնաֆ տմ 71 00 ա րիկ ան ա

Հոկտե մ երյա նի Ռու միջտն ս.ս տեսա պի 90 00 ն տա ձեռնա կ րկությո ւն

Սովետ աշենի Բրո թռչնաֆ յլեր 60 30 ա րիկ ճ. ա

58 23. 4.

8.5 2.

54 7.6

61 8.7 3.

67 7.5

77 8.6 4.

10 17. 42 4

11 19. 0. 57 2

վերա երյալ ցույց տվեցին, որ միջին հաշվով, ձվատվությունը ավելանում է 7-10 %-ով, ձվի քաշը` 1.5-2 %-ով, պակասում է կոտրված կամ արակ կճեպով ձվերի քանակը: Փորձնական խմ ի ածանների մոտ 10 ձվի արտադրության համար կերի ծախսը պակասում է 5-7 %-ով: Թռչունների մթերատվության վրա ցեոլիտի դրական ազդեցությունը պայմանավորված է կերերի սննդանյութերի յուրացման հետ: Պակաս նշանակություն չունի նան ցեոլիտի մակրո ն միկրոտարրերի պարունակությունը, որոնք նոյւնպես իրացնում են թռչունները: Կեմերովի մարզի, Յակուտիայի, Սախալինի տեղանքների նական ցեոլիտները օգտագործվել են թռչնա ուծական տնտեսությունների ճտերի, րոյլերային ճտերի, հնդկահավերի ճտերի, ադիկների, ածան հավերի կերա աժիններում կամ համակցված կերերի աղադրությունում: երա աժիններում եոլիտները ավելացվել են 2-8 %-ով, որի մասնիկների 50% ունեցել են 2-5 մմ, իսկ 50 %-ը` 1-ից 2 մմ մեծություն: Փորձերի արդյունքները ցույց են տվել, որ գրեթե ոլոր դեպքերում արձանագրվում է քաշաճի, ձվատվության, տվածության, գլխաքանակի պահպանման արձրացում, կերի ծախսի պակասեցում միավոր արտադրանքի ն մթերքների արտադրության արդյունավետության ավելացում: Կատարված 26 փորձերից միայն երկուսում չի արձանագրվ թռչունների քաշաճի հավաստի արձրացում` ստուգիչ խմ երի համեմատությամ , այց այստեղ նս ոլոր ցուցանիշների դրական ազդեցությունը եղել է ակնառու: յդ պատճառով առաջարկվել է տեղական նական ցեոլիտները օգտագործել ոլոր թռչնա ուծական տնտեսություններում: Վերջին հաղորդումներից երնում է, որ նական ցեոլիտները լայնորեն օգտագործվում են Ռուսաստանում արտադրվող ոլոր համակցված կերերում: Նույնատիպ հաղորդումներ կան նան ԱՄՆ-ից, Ճապոնիայից, Բուլղարիայից, Կու այից: Նովոսի իրի մարզի «Նովոսի իր» պետական տոհմային թռչնագործարանի 150 օրական հավերին աժանել են 4 խմ ի, յուրաքանչյուրում` 54 գլուխ: Առաջին խմ ի հավերին կերակրել են 1ԲԱ-25 համակցված կերերով, 2-րդ խմ ին` նույն համակցված կերերին ավելացվել է 2 %, 3-րդ խմ ին` 4% ն 4-րդ խմ ին` 6 % խ նգուրի նակ ն ցեոլիտ: Մեկ հավի ձվատվությունը, ստուգիչի համեմատությամ , արձրացրել է 25.56 %ով, 100 հատ ձվի համար (2-րդ խմ ում) կերի ծախսը պակասել է 12.34 %ով, 3-րդ խմ ում` 15.6 %-ով ն 4-րդ խմ ում` 26.62 %-ով: Յակուտիայի թռչնա ուծական ֆա րիկայում 5000 ածան հավ կերակրել են 2, 4, 6, 8 % խունգուրի ցեոլիտով: Հավերի ձվատվությունը

ավելացել է 4.0 %-ով, 2 ն 8 %` ցեոլիտի օգտագործման ստացած ձվերի ճտահանությունը կազմել է 83.6 ն 84.0 %, ստուգիչի 77.7 %ի դիմաց: Այդ ճտերի մոտ նկատվել է հաստատուն աճ ն քաշաճը եղել է 4.99.8 %-ով արձր` ստուգիչի համեմատությամ : 30-ից 90 օրական ճտերի տար եր խմ եր ստացել են 1, 3, 5 % նական ցեոլիտ ն օրական քաշաճը համապատասխանա ար կազմել է 10.3գ, 10.6 գ ն 10 գ, ստուգիչի 9.6 գրամի դիմաց: Ուկրաինայի թռչնա ուծության ԳՀԻ ընդլայնված ուսումնասիրությունների արդյունքները հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ կրայնիկովի ն Սոկրինիցկի տեղանքների նական ցեոլիտները դրական են ազդում րոյլերային ճտերի մթերատվության վրա: Հատկապես մսեղիք արձրացել է որակական ցուցանիշները: սննդանյութերի մարսելիությունը ն յուրացումը, գլխաքանակի պահպանումը` 1-2 %-ով: Ուստի այն պետք է հանդիսանա թռչունների համար արտադրվաղ համակցված կերերի հիմնական աղադրիչ մասերից մեկը (աղյուսակ 55):

Աղյուսակ 55 Բրոյլերային ճտերի կերակրման համար օգտագործված կլինոպտիլոլիտի արտադրական ստուգման արդյունքները (ըստ` Վոդոլաժչենկոյի ն ուրիշների) Առաջին արտադրական ստուգում Ցուցանիշները

Երկրորդ արտադրական ստուգում

Ստուգիչ Ստուգիչ ի ի Ստուգի Փորձնակ Ստուգի Փորձնակ համեմա համեմա չ խում ան խում չ խում ան խում տությամ տությամ ,% ,%

Գլխաքանակը, գլուխ

100.0

15000

15000

100.0

Կենդանի զանգվածը 56-63 օրական հասակում,գ

103.7

112.6

Կերի ծախսը 1 կգ

2.4

2.2

91.6

3.3

3.2

96.9

քաշաճի համար,կգ Գլխաքանակի պահպանումը,%

84.9

85.2

-

81.9

85.8

-

Մսեղիքի, ,%

72.0 22.0

76.6 23.4

-

59.5 38.3

78.0 21.0

-

6.0

-

-

2.2

1.0

-

կ

Ոչ ստանդարտ

Նոր Կող ի նական ցեոլիտների հանքեր գտն ում են Ադր եջանի Այ-Դագի հանքավայրերի հարնանությամ , այց ըստ ուսումնասիրությունների` առաջինի պարունակությունում արձր կալիումի ն կալցիումի, իսկ երկրորդում` կալիումի ն նատրիումի քանականությունները: Ինչպես նշված է սույն ձեռնարկի առաջին աժնում, Նոյեմ երյանի ցեոլիտի հանքավայրի մակերեսի 1շերտը պարունակում է 55-69, 2-րդ շերտը` 60-65, 3-րդը` 66-78 ն 4-րդը` 90-95 % կլինոպտիլոլիտ+մոնտոմերլիտ: Բոլոր ուսումնասիրություններում, որ կատարվել են տավարի մատղաշի, խոզերի, կթու կովերի ն թչունների վրա, որպես կերա աժինների հավելում, օգտագործվել է Նոր Կող ի տեղանքի երկրորդ շերտի նական ցեոլիտը, որը պարունակել է 60-75 % կլինոպտիլոլիտ: Հաշվի առնելով, որ Նոր Կող ի ցեոլիտի հանքավայրերի տար եր շերտեր կլինոպտիլոլիտի քանակությունները տար եր են, պահանջ առաջացավ ուսումնասիրել չորս շերտից վերց ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը ճտերի կերա աժիններում: Նոր Կող ի ցեոլիտի հանքավայրի տար եր շերտերից վերց ած հումքի օգտագործման ազդեցության` րոյլերի ճտերի վրա կատարված երեք փորձերի ամփոփված արդյունքները երված են 55-րդ աղյուսակում: Աղյուսակի տվյալներից երնում է, որ երեք փորձերի արդյունքներով էլ, ստուգիչ խմ ի ճտերի համեմատությամ փորձնական խմ երում, քաշաճը զգալի չափով արձր է: Առաջին փորձում այդ տար երությունը կազմում է 3.5-ից մինչն 6.6 %, երկրորդ փորձում` 16.9-ից - 28.8 % ն երրորդ փորձում` 5.5-21 %:

Առաջին փորձում, ստուգիչի հետ համեմատած, առավել արձր քաշաճ նկատվում է այն խմ երում, որտեղ կերի հետ ստացել են ` 78 % կլինոպտիլոլիտի պարունակությամ ցեոլիտ: Մյուս երկու փորձերում, ընդհակառակը, այդ խմ ի ճտերի քաշաճը եղել է ցածր կամ հավասար ` մյուս փորձնական խմ երի ցուցանիշների համեմատած: Մի դեպքում ամենա արձր քաշաճի տար երություն նկատվում է երկրորդ շերտի ցեոլիտ ստացող մոտ, իսկ մյուս դեպքում` առաջին շերտի ստացողների մոտ: Երրորդ շերտի ցեոլիտով կերակրված ճտերի քաշաճը նույն փորձի ժամանակ, ստուգիչ խմ ի ճտերի քաշաճի համեմատությամ , մի դեպքում` արձր է 18.7 %-ով, իսկ մյուս դեպքում` 5.5 %-ով: Այս փորձերի արդյունքներից կարելի է եզրակացնել, որ րոյլերային ճտերի կերա աժիններում Նոր Կող ի նական ցեոլիտի օգտագործումն արդյունավետ է ն այն պայմանավորված հումքում կլինոպտիլոլիտի պարունակությամ , հումքի ֆիզիկա-քիմիական, քիմիական, մեխանիկական հատկություններով: Սակայն փորձի արդյունքները չի կարելի համարել վերջնական, ուստի անհրաժեշտ է կատարել ավելի նոր, ազմակողմանի ուսումնասիրություններ: Ուկրաինայի թռչնա ույծների կարծիքով նական ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը պայմանավորված է հումքում կլինոպտիլոլիտի պարունակությամ .

Աղյուսակ 56 Բրոյլերային ճտերի կերա աժիններում Նոր Կող ի հանքավայրի տար եր շերտերից վերց ած ցեոլիտի օգտագործման ամփոփիչ արդյունքները Առաջին փորձ

Երրորդ փորձ

Հանքավայրի ուղղահայաց շերտերը ն կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը,%

Ցուցանիշ N ները Գլխաքան ակը 1. փորձի սկզ ի

Երկրորդ փորձ

11 111 1V 55- 60- 71- 8260 70 81 95

-

11 111 55- 60- 7160 70 81

-

11 111 111 55- 60- 71- 7160 70 81 81

Ճտերի հասակը,օ 5 ր 2. ա)սկզ ում )վերջում

Միջին կենդանի 55, 55, 54, 54, 55, 470 զանգված 9 4 ,5 3. ը,գ 130 137 136 136 135 100 ա)սկզ ում 5,7 5,0 2,7 9,9 7,0 0,5 )վերջում

,0 5,5

,0 5,5

478 650 650 655 645 635 ,0 112 122 121 121 113 110 6,5 6,0 1,0 0 6,0

Միջին քաշաճը,գ ա)ամ ողջ շրջանում 4. )օրական գ)համեմա տած ստուգիչ խմ ի հետ,%

125 131 129 130 530 620 685 628 476 576 556 565 562 502 4,8 9,4 8,3 2,3 ,0 ,5 ,5 ,0 20, 18, ,0 ,0 ,0 19, 28, 24, 23, 24, 23, 17, 20, 22, 9 3 22, 21, 21, 3 118 100 100 105 103 106 103 100 116 128 .1 .0 121 116 118 .5 .0 .3 .5 .6 .9 .0 .9 .8 .0 .9 .7

Գլխաքան ակը փորձի 5. վերջում, գլուխ

Պահպան 96, 100 98, 96, 95, 92, 95, 96, 98, 98, 100 100 100 ված 6. 0 ,0 ,0 ,0 գլխաքան 0 ,0 0 ակը,%

որքան արձր է վերջինիս քանակը, այնքան արձր է համակցված կերի սննդանյութերի մարսելիության գործակիցը ն ազոտի յուրացումը (աղյուսակ 57):

Աղյուսակ 57 Համակցված կերի սննդանյութերի մարսելիության գործակիցները ն ազոտի յուրացումը ցեոլիտի ազդեցությամ

(ըստ` Վոդոլաժչենկոյի ն ուրիշների)

րգանա կան նյութեր

հում հում պրոտեի ԱՄՆ ճարպ ն

Մարսվածից

N

Ապա ում Աղացած կլինոպտիլոլ ոիտի պարունակու խոշորությու նը,մմ թյունը,%

Ազոտի յուրացում ը,% Ընդունվածից

Մարսելիության գործակիցը,%

1.

-

-

77.4

90.5

63.6

86.2

48.8 53.9

2.

55-60

3.0

77.1

89.5

74.7

72.9

52.0 57.9

3.

70-75

0.16-0.45

78.5

92.0

74.7

85.1

54.5 64.5

4.

70-75

0.5

82.5

93.5

76.3

90.2

62.6 63.8

5.

70-75

1.0

81.6

94.8

74.7

86.8

64.3 67.8

Համակցված կերում կլինոպտիլոլիտի առկայությունը արձրացնում է վիտամինների յուրացումը, որի համար ցուցանիշ են հանդիսանում լյարդում վիտամին Ճ- ն կարոտինի պարունակությունները: Ստուգիչ խմ ի րոյլերային ճտերի լյարդում վիտամին Ճ- պարունակությունը կազմել է 54.5մկգ/գ, փորձնականում` 55.4-114 մկգ/գ, կարոտինը համապատասխանա ար` 2.32 ն 2.56-11.56 մկգ/գ: Ելնելով 57աղյուսակի տվյալներից` հեղինակներն ուղղակի նշում են, որ հումքում կլինոպտիլոլիտի պարունակությանը ն աղացած մասնիկների խոշորությանը զուգընթաց, արձրանում է ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը: Աղյուսակի տվյալների հիման վրա այդպիսի կտրուկ եզրակացությունը, մեր կարծիքով, հիմնավորված չէ: Բնական ցեոլիտում կլինոպտիլոլիտի քանակության ազդեցությունը կենդանիների, այդ թվում թռչունների վրա, անհրաժեշտ է ավելի խոր ուսումնասիրել: Վ.Գ Միկաուտադզեն ուսումնասիրել է Վրաստանի նական ցեոլիտների ազդեցությունը հավի մատղաշի վրա ն եզրակացրել. 1. Սոված հավերին 1-2 մմ մեծության կլինոպտիլոլիտի մասնիկներ 12 ժամ հետո, մկանային ստամոքսում

առկա է մնացել միայն ընդունածի 11 %- , որոնց մասնիկների մեծությունը կազմ է 0.9 մմ- պակաս , այսինքն` աղեստամոքսային ուղիներում տեղի է ունենում կլինոպտիլոլիտի մեխանիկական փոփոխություն: 2. Կերի հետ կլինոպտիլոլիտի օգտագործումը զգալի չափով դանդաղեցնում է կերի զանգվածի անցման արագությունը աղեստամոքսային ուղիներով: 3. 1-3 մմ մեծության ցեոլիտի հատիկներ ստացած երկու ամսական ճտերի կենդանի զանգված 9.5 %-ով արձր , քան այն ճտերինը, որոնց կերակրել են 1 մմ-ից պակաս մեծության կլինոպտիլոլիտով: 4. Երկու խում ճտերի կերախառնուրդին ավելացրել են 5 % նական ցեոլիտ: Մի խմ ին տրվել է մեկ, իսկ մյուս խմ ին` 31 օրական հասակում: Երկու ամսական հասակում առաջին խմ ի ճտերի կենդանի զանգվածը եղել է 6.2 %-ով, իսկ կերահատուցումը` 1.8 %-ով արձր, քան երկրորդ խմ ում: 5. Ճտերի վրա նական ցեոլիտի ազդեցության արդյունավետությունը եղել է ավելի արձր, քան արհեստական ցեոլիտինը: Առաջինի դրական ազդեցությունն ապացուցվել է նան լյարդի ձնա անական ն սպիտակուցի փոխանակման ուսումնասիրությունների արդյունքներով: Լայն արտադրական փորձարկումներով ապացուցված է, որ կլինոպտիլոլիտի օգտագործումը րոյլերային ն ձվային ուղղության ճտերի վրա, արձրացնում է գլխաքանակի պահպանումը 0.1-5.6 %-ով, կենդանի քաշը` 1.4-13.3 %-ով, կերերի սննդանյութերի օգտագործումը` 3.0-12.8 %- , կերհատուցումը` 1.3-10.3 %-ով: Ձվային ուղղության գծերի համար, մինչն 90 օրական հասակը, կլինոպտիլոլոիտի օգտագործումը օժանդակում է 12-24 օր վաղ հասնելու 50 % ձվատվության, միջին ձվատվությունն 2.5-8.1 %-ով: Հավի ճտերին կլինոպտիլոլիտով կարելի է կերակրել երկու եղանակով` որպես կերա աժնի աղադրամաս ն կամ այն մտցվում է համապատասխան համակցված կերերի աղադրության մեջ 5 %-ի չափով` պակասեցնելով մյուս աղադրամասերի քանակը: Ապացուցված է, որ ճտերի կերակրման համար կլինոպտիլոլիտի ամենաարդյունավետ համարվում է կերախառնուրդի կամ համակցված կերի քաշի 5 %-ը: Չնայած նրան, որ դիտարկումների առավելագույն քանակը ն

արտադրական փորձարկման արդյունքները ցույց են տալիս նական ցեոլիտի արդյունավետությունը` որպես լրացակեր, այնուհանդերձ հարց է առաջանում` արդյո՞ք ցեոլիտը չունի կենդանիներին թունավորելու կամ նյութափոխանակության հիվանդություններին նպաստելու հատկություններ: Հայտնի է, որ ցեոլիտների մեծ մասը ունեն հրա խային ծագում ն պարունակում են գրեթ հայտնի ոլոր տարրերը, այդ թվում, չնչին քանակությամ ծանր ն ռադիոակտիվ տարրեր: ետնա ար, ցեոլիտների մեծ քանակը կենդանիների կերերում կարող է վտանգավոր լինել: Այդ հարցը պարզելու համար շատ երկրներում, ինչպես նան անասնա ուժական պրեպարատների ստուգման գիտահետազոտական համամիութենական ինստիտուտում, ուսումնասիրել են տար եր տեղանքների ցեոլիտների վտանգավոր ազդեցությունը առնետների, թռչունների ճագարների վրա: Այդ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ցեոլիտների առաջարկվող քանակից նույնիսկ տասնապատիկ անգամ ավել օգտագործումը, չունի ո՛չ սուր ն ո՛չ խրոնիկ թունավորիչ հատկություն: Նոր Կող ի նական ցեոլիտի սուր թունավորիչ հատկությունն ուսումնասիրվել է անասնա ու ական-անասնա ուժական ինստիտուտի կերակրման ամ իոնում, 10 գլուխ 80 օրական ճտերի վրա: 20 օր անընդմեջ յուրաքանչյուր ճտին տրվել է 10 գ ցեոլիտի ալյուրի ջրային կախույթ, որ 8 անգամ ավել է, քան առաջարկվում է : Ուսումնասիրությունները ցույց տվե , որ ճտերը պահպանվել են անկորուստ, ախորժակները եղել է արձր,արտաթորանքը ոչ շատ հեղուկ, մարսողական ուղիների լորձաթաղանթի, ներքին օրգանների կշռի գույնի ոչ մի փոփոխություն չի նկատվել: Այդ ուսումնասիորւթյունները հիմք են տվել եզրակացնելու, որ Նոր Կող ի ցեոլիտը չունի սուր թունավորիչ հատկություն:

5. Բնական ցեոլիտների օգտագործումը ձկնա ուծությունում Վերջին տարիներին աշխարհի նակչության պահանջարկը ձկնամթերքների նկատմամ խիստ ավելացել է: Ուստի Հայաստանի պայմաններում անհրաժեշտ է ձկնա ուծությունը զարգացնել արհեստական լճակներում: Հայտնի է, որ ձկների շատ տեսակներ զգայուն

են ջրի ջերմաստիճանի, քԷ,Օ2, Է2Տ NԷ+4 իոնների ն այլ գործոնների աննշան տատանումների նկատմամ : Հայտնի է նան, որ ջրի մեջ ամոնիումը հանդիսանում է թունավոր էլեմենտներից մեկը, որի նույնիսկ չնչին քանակությունը ացասական է ազդում ձկների կենսագործունեության վրա: Ջրերում ամոնիում իոնի աղ յուր են հանդիսանում իրենք ձկները, որոնք արտաթորում են կղկղանքի հետ: Այդ պատճառով ամոնիումի իոնի խտությունը խիստ ավելանում է այն ջրերում, որտեղ սահմանափակված է ջրի շրջանառությունը ն լճակներում արձր է ձկների խտությունը: Ջրերում ամոնիումի արձր խտությունը իջեցնում է ձկների աճի արագությունը ն հաճախ ջուրը դառնում է թունավոր: Այդ պատճառով միշտ ստուգում են ջրերում ամոնիումի խտությունը, ն մշակվում են դրա պակասեցման անհրաժեշտ միջոցառումներ: Ճապոնացիները գտնում են, որ 1 կգ օձաձուկը օրական արտաթորում է 500 մգ ամյակ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ եթե ջուրը պարունակում է 1 PPԽ ամոնիումի իոն, ապա օձաձկների արյան մեջ 1/7-ով պակասում է թթվածնի խտությունը: Ջրում ամյակի 0.3 PPԽ-ի դեպքում, սատկում են ծովային տիպի ձկները ն վտանգավոր է դառնում իշխանի համար: Կարպ տարատեսակի ձկները չեն սատկում նույնիսկ այն դեպքում, եր ամոնիումի խտությունը հասնում է 1,2 PPԽ, օր աճեց ընթացքում նրանց կենդանի զանգվածը պակասում է 1 %-ով: Ձկների համար թունավոր է ոչ միայն ամոնյակը, այլ նան դրա աղերը (NԷ4)2ԸՕ3, Nէ4Շ1, (Nէ4)2ՏՕ4, Nէ4NՕ3 ն այլն: Հաշվի առնելով վերը նշվածը` անհրաժեշտություն է առաջանում արհեստական լճակներում ձկնա ուծության զարգացման համար մշակել ջրից ամյակի հեռացման անհրաժեշտ միջոցառումներ: Հաշվի առնելով նական ցեոլիտների արձր սոր ցիոն հատկությունը ամոնյակի իոնի նկատմամ ` ճապոնացիներն ապացուցել են դրանց ՕՕԳի դրական ազդեցությունը արհեստական ջրամ արներում: Բնական ցեոլիտների օգտագործումը լճակներում սահմանափակում է ջրի «ծաղկումը» ն որպես իոնափոխարինիչ, ջրերում կարգավորում է կենսա անական օքսիդացման պրոցեսները: Լճակների ջրերը ամյակի իոններից մաքրելու համար օգտագործում են ճալաքար, խճաքար ն այլ նյութեր: Բայց դրանց օգտագործումը արդյունավետ չէ, որովհետն ակտերիաների ներկայությունից NԷ+4 իոնը փոխակերպվում է ազոտաթթվի, որը շատ վտանգավոր է ձկների համար: Կոնիկոֆը նշում է, որ ջրամ արներում ջրի մակերեսի մեծացումը ն

միկրոֆլորայի պակասեցումը զգալի չափով կայունացնում է ազոտային միացությությունները ն չեզոքացնում Nէ՛4 -ի ացասական ազդեցությունը: Ջոնսոնը ն Սիլ ուրթը նշում են, որ ցեոլիտի իոնները փոխանակվում են ամոնիումի իոններով ն մաքրվում է լճակի ջուրը: Ստուգումները ցույց են տվել, որ լինոպտիլոլիտը, կլանում է ջրի Nէ՛4-ի իոնները 97-99 %-ով: Ցեոլիտի օգնությամ , ինչպես ձկնկիթի ինկու ացիայի, այնպես էլ ճտահանության ժամանակ, ինկու ացիոն ջրերը ն կերերը մաքրվել են ամոնիակի իոնից: Այդ միջոցառումը արձրացնում է նորելուկ ձկների քանակը ն ձկնամթերքի արտադրությունը: Ճապոնիայում արհեստական լճակներից ամոնիումի իոնները կլանելու համար օգտագործում են արձր մաքրության ցեոլիտացված ապա , որի մեջ կլինոպտիլոլիտի քանակությունը հասնում է մինչն 94 %- : Ջրի որոշակի քանակի (ծավալի) մաքրման համար անհրաժեշտ է. նախ իմանալ ցեոլիտի իոնափոխանակության տարողությունը (մգէկվ/գ), որից հետո որոշել պահանջվող ցեոլիտի քանակը: Տեսական հաշվարկները ցույց են տվել, որ 1 կգ ցեոլիտը կարող է կլանել 88 գ ամոնիակի իոն: Օրինակ` եթե 1000 մ3 ջրամ արում ամոնիակի խտությունը կազմում է PPM, ապա ամոնիումի քանակը ջրամ արում հասնում է 1 կգ: Այդ քանակի ամոնիումի հեռացման համար պահանջվում է 50 կգ կլինոպտիլոլիտ: Ճապոնական գիտնկանների տվյալներով, եթե 1 լ լուծույթում ամոնիումի խտությունը հասնում է 3PPm ն դրա վրա ավելացվում է 300 գ կլինոպտիլոլիտ, ապա 12 ժամ մշակելուց հետո լուծույթից հեռացվում է ամոնիումի իոնի 57.5 %-ը: Արհեստական ջրամ արներից ամոնիումի իոնի լրիվ հեռացման համար անհրաժեշտ է որոշել` 1. րի ծավալը ջրամ արում, 2. շակվող ջրի ծավալը որոշակի ժամանակի ընթացքում, 3. եոլիտների հատիկների մեծությունը, 4. րամ արում ամոնիումի իոնի խտությունը , 5. րի ն ցեոլիտի շփման տնողությունը Օրինակ, եթե ջրամ արում ջրի ծավալը 100 մ3 է, որտեղ ամոնիումի իոնի խտությունը կազմում է 1թթm, մշակվող ջրի անցման տնողությունը 4 մ3 է, ցեոլիտների հատիկների մեծությունը 0.5 մմ , իոնափոխանակությունը` 150-170 մգէկվ/100 գ, ջրի ն ցեոլիտի շփման տնողությունը 20 րոպե, ապա ջրի լրիվ մաքրման համար կպահանջվի 27 տոննա ցեոլիտ ն ջրից կհեռացվի 73 կգ ամոնիում:

Ցեոլիտները, ացի ամոնիումից, կլանում են Nո՛, Շո՛2, Fո+3, Խg+2 իոնները, ինչպես նան միկրո ներ ն անջատվաղ թունավոր գազեր: Ճապոնացիները ջրերից ամոնիումի իոնի հեռացման համար ավելի շատ օգտագործում են մորդենիտ ն կլինոպտիլոլիտ: Բայց ավելի արդյունավետ է, եր օգտագործում են այդ միներալների նատրիումական ձները: Ապացուցված է, որ ջրերի մաքրումն ամոնիակի իոնից արձրացնում է ձկների արյան մեջ թթվածնի խտությունը ն դրական է ազդում արյան շրջանառության, ձկների աճի ինտենսիվության, տար եր հիվանդությունների նկատմամ դիմադրողականության վրա: Ճապոնիայում վաճառվում է նական մորդենիտով ադսոր ցիոն սարքավորում, որը օգտագործվում է միջավայրի աէրացիայի ն կենդանի ձկների տեղափոխման համար: Այդպիսի ոչ մեծ սարքավորումը, որը արտադրում է մինչ 15 լ 50 %-ոց թթվածին, հնարավորություն է տալիս զգալի չափով արձրացնել կարպի, ոսկեգույն կառասիկի աճը ն զարգացումը, կանոնավորում է ձվադրման ցիկլը, արձրացնում ձկնամթերքների համախառն արտադրանքը: Կոմֆորտը (Տեխաս-ԱՄՆ) փորձերով ապացուցել է, որ 45 մ3 ցեոլիտներով մաքրված ջրամ արում աճեցված ձկների կշիռը հասնում է 2000 կգ-ի կամ մեկ ձկան միջին քաշ է 0.4 կգ, կամ 35 կգ 1 մ3 ջրում: Ադոսր ցիոն նպատակով օգտագործված ցեոլիտը կարելի է նորից օգտագործել: Օրինակ` ամոնիակի իոնով հարստացված ցեոլիտը նորից օգտագործելու համար 24-48 ժամ մշակում են NոՇ1-ի կամ KՇ1-ի լուծույթով: Այդ մշակումը հեռացնում է ադսոր ցված ամոնիումը ն ցեոլիտը վերականգնվում է ու ընդունում իր սկզ նական վիճակը: Բնական ցեոլիտները, հատկապես կարպ տեսակի ձկների կերախառնուրդի մեջ օգտագործելիս, ացասական երնույթներ չի նկատվում: Սպիտակուցներից, հավի ծերտից, երկաթի սուլֆատից ն ցեոլիտից պատրաստված կերախառնուրդը, լայնորեն օգտագործում են որպես կեր ձկների համար, որը ացասական ազդեցություն չի գործում ձկների վրա: Բ.Կլաուսը, Վ.Տարատուխինը ն ուրիշներ արհեստական լճերում աճեցվող կարպ տեսակի ձկների կերերը հարստացրել են 5-10 % նական ցեոլիտով ն նշել դրական ազդեցությունը ձկների քաշաճի վրա: Վ.Ս.Տարատուխինը ուսումնասիրել է Պեգասի տեղանքի ցեոլիտի ազդեցությունը տար եր հասակի (սեգոլետկա ն 2 տարեկան կարպ) ձկների աճի ն զարգացման վրա: Ստուգիչ խմ ի ջրավազանի ձկներին կերակրել են համակցված (VP-1ՕՕ) կերով: Իսկ փորձնական խմ ի ձկներին տրվել է նույն համակցված կերից 90 % ն 10 % Պեգասի ցեոլիտ: Սեգոլիտների

փորձը տնել է 105 օր, իսկ 2 տարեկան ձկներինը` 130 օր: 1 հա ջրամ արում եղել է 4000 ձկնիկ: Փորձի արդյունքում արձանագրվել է, որ համեմատած ստուգիչ ջրամ արի հետ, փորձնականում 11 %-ով արձրացել է գլխաքանակի պահպանումը, իսկ ձկնամթերքի արտադրանքը` 15 %-ով: Կերի ծախսը միավոր արտադրանքի համար պակասել է 21 %-ով: Այդ արդյունքները հիմք են հանդիսացել եզրակացնելու, որ կարպի կերա աժնում արհեստական կերի 10 %-ի փոխարինումը Պեգասով, նպաստել է գլխաքանակի պահպանման , ձկնամթերքի արտադրության ավելացման ն նվազել է կերի ծախսը միավոր արտադրանքի : Ն.Պ.Կովաչնան ն ուրիշներ (Բուլղարիա) Պլովդիվի 6 ջրամ արներում ուսումնասիրել են տեղական նական ցեոլիտը, որպես կերային լրացում, կերի քաշի 1 ն 2 %-ի չափով: Փորձնական 5 ջրամ արներում պահել են (1 հեկտարի հաշվով) կարպ ձկնիկներ, որոնց կերին ավելացրել են 1 ն 2 % տեղական նական ցեոլիտ: Մեկ այլ ջրամ արի ձկների կերի մեջ չեն օգտագործել նական ցեոլիտ: Փորձի արդյունքները ցույց են տվել, որ ստուգիչ ջրամ արում, համեմատած փորձնական ջրամ արների հետ մոտ կրկնակի անգամ պակասում է ամոնյակի քանակը, ձկան մեջ 6-7 %-ով ավելանում է սպիտակուցի ն նույն քանակով պակասում է ճարպի քանակությունը: Այսպիսով կարելի է նշել, արհեստական ջրամ արներում ամոնյակի նվազեցումը ն թթվածնով հարստացումը նական ցեոլիտներով, զգալի չափով արձրա նում է ձկնամթերքի արտադրությունը, նվազում է միավոր արտադրանքի կերի ծախսը, արձրանում է գլխաքանակի պահպանումը ն կանխում հիվանդությունները:

Գլուխ V Բնական ցեոլիտի դերը շրջակա միջավայրի պա պանության 1.Ագրոշրջապատի աղտոտման գործոնները Հողը մի արդ համակարգ է, որում անընդմեջ տեղի են ունենում օրգանական նյութերի սինթեզ ու քայքայում, կենսական տարրերի շրջապտույտ, թունավոր միացությունների աղտազերծում ն այլ կարնոր պրոցեսներ: Հողի կենսա անական պրոցեսների վրա գործնական ազդեցություն են թողնում միլիարդավոր կենդանի օրգանիզմներ: Պարզվել է, որ 1 կգ հողը պարունակում է 3-9 միլիոն ակտերիաներ, 0.1-35 մլն ակտոմիցետներ, 8-100 հազար միկրոսկոպիկ սնկեր, 100 հազար ջրիմուռներ, 1.5-6 միլ հասարակ այլ օրգանիզմներ: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ 1 հա հողում միայն ակտերիաների զանգվածը հասնում է շուրջ 10 տոննայի, վարելահողերում` անձրնաորդերի կշիռը կազմում է 50-140 կգ, արոտավայրերում 1150-1680 կգ, խոտհարքներում` ավելի քան երկու անգամ ավելին, քան արոտավայրում (Լ.Վ. Մոսինա 2000): Հողում ապրող կենդանի օրգանիզմները փոխներգործության մեջ են գտնվում ինչպես իրար, այնպես էլ անկենդան (ա իոտիկ) միջավայրի հետ: Այդ փոխներգործությունը հիմնված է սնուցական կամ մետա ոլիկ նույթի կապերի վրա: Մանրէները հողում քայքայում են ածխածին պարունակող միացությունները, այսինքն` օրգանական ն հանքային միացություններում գտնվող սննդանյութերի տարանջատողներ են: Միկրո ային ցենոզի փոխներգործության ն փոխհարա երության նույթով որոշում են հողի երրիության մակարդակը ու հողի էկոլոգիական վիճակը: Միկրոօրգանիզմները, ունենալով ացառիկ զգայունություն ն մեծ տեսակային կազմ, համարվում են էկոհամակարգի վիճակի լավագույն ինդիկատորը: Հողը տար եր թունավոր նյութերով աղտոտելու դեպքում տեղի է ունենում միկրոօրգանիզմների թվաքանակի նվազում` մինչն 10 անգամ, որի հետնանքով զգալի չափով թուլանում է կենսական տարրերի շրջապտույտը: Միկրոօրգանիզմները, ունենալով արձր ֆերմենտատիվ ակտիվություն, կարնոր դեր են խաղում հողում եղած թունավոր նյութերի քայքայման ու թունազերծման գործում: Վերը նշված հանգամանքները հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ մշակա ույսերից արձր քանակի ն որակի երք ստանալու համար

անհրաժեշտ է միկրոօրգանիզմների կենսագործունեության համար ստեղծել օդային, ջրային, ջերմային օպտիմալ պայմաններ: Էկոհամակարգի կայունությունը այն հիմնական պայմանն է, որն ապահովում է մշակա ույսերի արձ : Հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի օգտագործումը մշակա ույսերի երքատվության արձրացման կարնորագույն միջոցառումներից մեկն է: Պարարտանյութերի կիրառումը հնարավորություն է տալիս լրացնելու կենսածին տարրերի` ազոտի, ֆոսֆորի, կալիումի ն այլ մակրո - ու միկրոտարրերի այն քանակությունը, որոնք հեռացվում երքի հետ: Բազմաթիվ ուսումնասիրություններ վկայում են, որ քիմիական միջոցները ոչ օգտագործելու, սահմանված կանոնները խախտելու դեպքում, առաջ են գալիս մի շարք ացասական հետնանքներ: Անհրաժեշտ է ույսերին ապահովել պահանջվող քանակի մակրո - ն միկրո տարրերով: Օգտագործվող պարարտանյութերի չափա աժինները անհիմ մեծացնելը կարող է ացասական ազդեցություն գործել աճեցվող մշակա ույսերի ֆիզիոլոգիական պրոցեսների վրա: Պարարտացման համակարգը պետք է ուղղված լինի կանխելու կամ խիստ նվազեցնելու ագրոէկոհամակարգերի աղտոտումը ծանր մետաղներով ն այլ թունավոր նյութերով: Հանքային պարարտանյութերի ոչ ճիշտ օգտագործումը կարող է առաջ երել տար եր ացասական հետնանքներ` հողերի, մակերեսային ն խորքային ջրերի աղտոտում, ջրային ավազանների էվտրոֆացում, կենսածին տարրերի շրջապտույտի ն հաշվեկշռի խախտում, հողերի ագրոքիմիական հատկությունների, ցանքերի ֆիտոսանիտարական վիճակի վատացում, հիվանդությունների զարգացում ն որպես հետնանք` գյուղատնտեսական մշակա ույսերի արտադրողականության նվազում ն ստացվող արտադրանքի որակի վատացում: Հանքային պարարտանյութերի մեջ չափա աժիններով օգտագործումը առաջ է երում հողի միկրո ային ցենոզի աղադրամասերի խախտում, ավելանում է միկրոսկոպիկ սնկերի մասնա աժինը, որոնց մեջ կան շատ հիվանդա երներ: Ազոտային պարարտանյութերի նշանակությունը մշակա ույսերի երքատվության արձրացման ասպարեզում ակնհայտ է, այց դրանց մեծ չափա աժինները նպաստում են մեծ քանակի կենսազանգվածի առաջացմանը, որի հետնանքով ստեղծվում է մշակա ույսերի համար լուսավորվածության ան արենպաստ պայմաններ ն սննդամթերքները

աղտոտվում են նիտրատներով: Ըստ Բ.Կոմմոների` ԱՄՆ-ի տարածքում ույսերը յուրացնում են հող մուծված ազոտի մոտ կեսը, իսկ մնացած մասը` օդ է ցնդում, հեռացվում ջրերով ն կուտակվում ագրոէկոհամակարգից դուրս, այլ տարածքներում առաջ երելով շրջակա միջավայրի աղտոտում: Հայտնի է, որ նիտրատային ազոտը հողում շատ շարժունակ է ն ոռոգման ու անձրնների ժամանակ հեշտությամ լվացվում ն հեռացվում է արմատա նակ շերտից: Մեծ չափա աժիններով պարարտանյութերի օգտագործումն առաջ է երում ոչ միայն նիտրատների մեծ քանակի կուտակում, այլն դրանցում Ը վիտամինի, շաքարների ն այլ կենսական ակտիվ նյութերի պարունակության նվազում, որը իջեցնում է արտադրվող մթերքների կենսա անական արժեքը: Ֆոսֆորական պարարտանյութերը (սուպերֆոսֆատը, կրկնակի սուպերֆոսֆատը, ամոֆոսը, դիամիֆոսը, նիտրոամինոֆոսը) համարվում են ույսերի սննդարարության համար կարնոր աղ յուր: Սակայն, այդ պարարտանյութերի հետ հող ավելանում են նան մի շարք թունավոր նյութեր: Բորրավսիի (1966) տվյալներով` 1 կգ սուպերֆոսֆատը պարունակում է 1.2-2.2 մգ Ճs, 0.04-4.5 մգ ՏՇ, 0-9 մգ Շo, 4.5-7.32 Ni, 4-75 մգ Շս, 7-79 մգ թԵ, 20-180 մգ/RԵ, 50-170 մգ Շd, 66-243 մգ Շո, 50-143 մգ շո, ինչպես նան ֆտորի տո սիկ միացություններ: Չօգտագործված ֆոսֆորի միացությունները հողատարման պրոցեսների ժամանակ հեռացվում են ն ջրային ավազանները հարստացվում են P2Օ5-ով: Պարզվել է, որ մուտք գործած 1.0 կգ ֆոսֆորն առաջացնում է 10 կգ ֆիտոպլանկտոն (Վ.Ա. Չերնիկով, 2000) ն կուտակվում են մեծ քանակության ջրիմուռներ, այսպես ասած` ջուրը ""ծաղկում է"" ն դառնում օգտագործման համար ոչ պիտանի: Կալիումական պարարտանյութերը (կալիումական աղ, կալիումի սուլֆատ, կալիումի քլոր) նույնպես անհրաժեշտ են մշակա ույսերին, այց դրա հետ ացասական են ազդում շրջակա միջավայրի վրա: Կուզինայի ն ուրիշ հաղորդումներում նշվում է, որ 1 կգ կալիումի քլորը պարունակում է 6.5 մգ թԵ, 0.2-0.3 մգ Շd, 1.3-7.7 մգ Ճ1, իսկ K2ՏՕ4-ը` 12 մգ թԵ, 1.0 մգ Շd, 0.2 մգ Ճ1, 0.075 մգ էg, 0.25 մգ Շո: Կալիումական աղը պարունակում է 4.5 մգ թԵ, 0.16 մգ Շd, 4.1 մգ Ճ1: Մթնոլորտում տեղի ունեցող ֆոտոքիմիական ռեակցիաները, ջրում ն հողում կատարվող քիմիական ու կենսա անական պրոցեսները չեն կարողանում վերամշակել ու թունազերծել աղտոտվող նյութերը ն

վերականգնել շրջակա միջավայրում կենսածին տարրերի նորմալ հաշվեկշիռը: Աղտոտող նյութերի շարքում առանձնակի տեղ են գրավում ծանր մետաղները (թԵ, Շd, էg, Ni, Շո, շո, Շo, Շս, Ճs, F), հատկապես շարժուն ձները, որոնք մատչելի են կենդանի օրգանիզմներին: Հատկապես վտանգավոր են անագը, սնդիկը, կադմիումը, արսենիումը, ցինկը, նիկելը, կապարը, որոնքշրջակա միջավայրում կուտակվում են ավելի արագ տեմպերով: Ծանր մետաղները, կուտակվելով հողում, տեղաշարժվում են ու անցնում նական ջրերի մեջ, մի մասը հողալուծույթից յուրացվում են ույսերի կողմից ն անցնում են սննդային շղթա: Մեծ քանակի ծանր մետաղների կուտակումը ույսերում ճնշում են նյութափոխանակության նորմալ պրոցեսը, արգելակում աճն ու զարգացումը, որը ն առաջ է երում երքի նվազում ն որակի վատացում: Գյուղատնտեսության քիմիացումը, լեռնաքիմիական ն արդյունա երական այլ ձեռնարկությունների հոսքաջրերով ոռոգումը նույնպես աղտոտում է հողերը ծանր մետաղներով: Ä.Ա. Ամիրջանյանի (2000) ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Հայաստանի տարածքում ծանր մետաղներով աղտոտված է ավելի քան 50000 հեկտար, այդ թվում 30000 հեկտար հյուսիսարնելյան շրջանների ու Զանգեզուրի անտառային դարչնագույն հողերը, 10000 հեկտար Լոռու, Փամ ակ գետի հովտի, Հրազդանի, Զանգեզուրի հողերը, Երնան քաղաքի ն Արարատի ցեմենտի գործարանի շրջակա տարածքի 8000 հեկտար գորշ կիսաանապատային հողերը, ավելի քան 2000 հեկտար նույն շրջապատի ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերը: Աղտոտված հողերում ծանր մետաղների պարունակության ֆոնային ցուցանիշը գերազանցում է 5-40 անգամ: Ծանր մետաղները հողի լուծույթից անցնում են մշակա ույսերի, սննդամթերքների ն կերերի մեջ, իսկ դրանց մեծ քանակությունը այնտեղ դառնում են տո սիկ նյութի աղ յուր: Հաշվի առնելով վեր նշված հանգամանք ը` մշակված ն հաստատված են ծանր մետաղների սահմանային, թույլատրելի խտության նորմաները սննդամթերքում ն կերերում (աղյուսակ 59, 60): 1987 թվականին մշակվել ն հաստատվել է հողում, ջրում, անջարեղենում քիմիական տարրերով թույլատրելի սահմանային խտությունը (աղյուսակ 61): Բույսերի մեջ ներթափանցելու տեսակետից տար երում են ծանր

մետաղների 4 խում . 1. Բույսերի կողմից հեշտ են կլանվում (յուրացվում) կադմիումը, ցեզիումը, ռու իդինը: 2. Միջին չափով են կլանվում` ցինկը, մոլի դենը, պղինձը, կապարը, արսենը, կո ալտը: 3. Թույլ են կլանվում` մանգանը, նիկելը, քրոմը, ետիլիումը, սուրման: 4. Բույսերի համար դժվար մատչելի են սելենը, երկաթը, ցինկը, արիումը, տելաթը: Կ.Վ.Գրիգորյանը (1988) ուսումնասիրել է Հայաստանի տարածքի տար եր շրջանների հողի, ջրի, ույսերի աղտոտվածությունը որոշ ծանր մետաղներով ն մշակել հողերի աղտոտíածության աստիճանի որոշման սանդղակ (աղյուսակ 62):

Աղյուսակ 59 Սննդամթերքներում ն պարենային հումքում ծանր մետաղների սահմանային թույլատրելի խտությունը (ՍԹԽՅ, մգ/կգ, Կոլտով 1995) Սննդամթերք

Ծանր մետաղները Կապար

Կադմիում

Սնդիկ

Պղինձ

Ցինկ

Արսեն

Հացահատիկային

0.5(0.3)

0.1(0.03)

0.03

10.0

50.0

0.2

Հաց

0.3

0.05

0.01

5.0

25.0

0.1

Կերակրի աղ

2.0

0.1

0.01

3.0

10.0

1.0

Կաթ

0.1(0.03)

0.03(0.02)

0.005

1.0

5.0

0.05

Կարագ, յուղ

0.1

0.03

0.03

0.5

5.0

0.1

Կաթնաշոռ

0.3

0.2

0.02

4.0

50.0

0.2

Բուսական յուղ

0.1

0.05

0.03

0.5

5.0

0.1

Թարմ անջարեղեն

0.5

0.03

0.02

5.0

10.0

0.2

Մրգեր, հատապտուղներ

0.4

0.03

0.02

5.0

10.0

0.2

Միս թռչունի

0.5

0.05

0.03

5.0

70.0

0.1

Ձու

0.3

0.01

0.02

3.0

50.0

0.1

Ձուկ

1.0

0.2

0.6

10.0

40.0

Աղյուսակ 60 Կերերում ծանր մետաղների սահմանային թույլատրելի խտությունը (ՍԹԽՅ, մգ/կգ,) Սննդամթերք

Սնդիկ

Հացահատիկային

0.03

0.01

Քուսպ, շո տ

0.03

Ալյուրներ`

Կադիում Կապար

Արսեն

Ֆտոր

Քրոմ

0.5

0.2

3.0

0.2

0.1

0.5

0.4

10.0

2.0

0.2

0.3

2.0

0.8

Մսային, մսոսկրային

0.1

Ձկան

0.2

0.5

5.0

10.0

1.5

Դրոժ կերային

0.1

0.5

5.0

2.0

45.0

1.0

Կանաչ (միջինը)

0.01

0.03

1.0

0.2

1.5

0.2

Խոտ (միջինը)

0.02

0.05

7.0

0.5

0.8

Ծղոտ (միջինը)

0.02

0.05

0.5

0.5

15.0

0.8

Արմատային պալարապտուղներ

0.02

0.03

0.05

0.2

2.5

0.2

Հանքային

0.1

2.0

30.0

15.0

3.0

Պրեմի ս

0.6

2.2

50.0

1.0

Աղյուսակ 61 Հողում, ջրում, անջարեղենում քիմիական նյութերով թույլատրելի սահմանային խտությունը Հողում, մգ/կգ Տարրերը, միացությունները համընդհանուր շարժունակ

Բանջարեղենում, մգ/կգ

Ջրում, մգ/կգ

Էg սնդիկ

2.1

-

0.01-0.03

0.0005

Ըժ կադմիում

-

3.0

0.02-0.03

0.001

PԵ կապար

Ը

պզինձ 8 րոմ

ՏԵ անիմոն

2-10

6.0

0.1-0.5

0.03

35-37

6.0

0.1-0.5

0.03

-

6.0

0.1-0.2

0.1-0.5

4.0

10.0

1.0

-

-

0.5

3.6

1.0-5.0

4.0

0.5

0.002-0.005

-

4.5

0.3

0.05

0.5

0.01

ՏՇ սելեն

0.4 (կլարկ)

F ֆտոր

FՇ երկաթ

-

2.5

1.5

-

0.2-12.7

0.1-10.0

-

-

50.0

0.05-0.3

-

5.0

0.5

0.4

0.2

0.5-2.5

1-11.6

Աղյուսակ 62 Ծանր մետաղների պարունակության (մգ/կգ) սահմանները տար եր աստիճանի ա տոտված հողերում ( . . ) PԵ Աղտոտվածու համըն համըն համըն համըն թյան դշարժու դշարժու դշարժու դշարժու աղտիճանը հանու ն հանու ն հանու ն հանու ն ր ր ր ր Չաղտոտված

Թույլ աղտոտված

60-100

10-17

10-20

2-5

65-120

4-10

12-20

1-2

Միջակ աղտոտված

100160

17-25

20-40

5-8

120200

10-20

20-30

2-5

Ուժեղ

>160

>25

>40

>8

>200

>20

>30

>5

աղտոտված

Իհարկե, աղյուսակում 4 մետաղները պատկանում են ծանրին, այց միայն այդ մետաղներով չի կարելի որոշել աղտոտվածության աստիճանը, քանի որ չկա հաստատուն թունավոր տարրեր: Պետք է հիշել, որ ծանր մետաղները թուլացնում են հողի կենսա անական ակտիվությունը, մասնավորապես` նվազում է ֆերմենտների (ինվերտազ, ֆոսֆոտազ) ակտիվությունը: Թույլ աղտոտված հողերում նվազում է մինչն 20-25 %-ով, միջակ աղտոտվածներում` 2025 %-ով, ուժեղ ` ավելի քան 50 %-ով: Այսպիսով կարելի է նշել, որ մետաղների մեծ քանակությունը մի կողմից ազդում է հողի կենդանի օրգանիզմների թվաքանակի ն տեսականու վրա, որի ազդեցությունը ույսերի երքատվության վրա ակնհայտ է, մյուս կողմից, անցնելով ույսերի մեջ, կուտակվում են կերերում ն սննդամթերքում` ն վնասա եր են դառնում կենդանիների ն մարդկության համար: Սննդամթերքները ն կերերը աղտոտող նյութեր են պեստիցիդները ն դրանց մնացորդային քանակը: Բույսերի վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարելու նպատակով օգտագործվող պեստիցիդների մնացորդային քանակը անցնում է ույսերի մեջ ն առաջ երում երքի ն վերամշակված արտադրանքի աղտոտում զանազան քիմիական միացություններով: Պեստիցիդների շուրջ 70 տոկոսը մարդու օրգանիզմ է անցնում մսի, կաթի, ձվի, իսկ 30 տոկոսը` ուսական սննդի հետ (Լ.Վ. Մոսինա, 2000 ըստ Է.Ն. Հայրապետյանի: Պեստիցիդների կիրառման ացասական հետնանքները պայմանավորված է իոգենոցենոզների քայքայումով, այսինքն, ոչնչացնելով վնասատուներին կամ պակասեցնելով որոշ տեսակների թվաքանակը` քայքայվում է նական կապը: Ներկայումս առանձին երկրներում մշակում են միջոցառումներ պեստիցիդների վտանգավոր ազդեցությ ն մեղմացման ուղղությամ , նույնիսկ արգելվում է դրանց օգտագործումը, այց տնտեսական արդյունավետությունը հակադրվում է էկոլոգիայի հետ: Մշակա ույսերի երքի կորուստը նվազացնելու նպատակով լայն մասշտա ներով կիրառվում են ույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցներ (ֆունգդիցիդներ, զուցիեր, ակտերիոցիդներ, դեֆոլիանտներ), այց դրանց սխալ օգտագործումը առաջ է երում մի շարք ացասական հետնանքներ:

Պեստիցիդների ացասական ազդեցության հետնանքով տեղի է ունենում իոցենոզի քայքայում,որը արտահանում է այն` կուտակվելով հողում, ույսերում ն կենդանիների օրգանիզմում, կարող է առաջ երել նյութափոխանակության նորմալ ցիկլի խոր, անդառնալի խախտումներ, կամ արձր տո սիկություն ունեցող նյութերի առաջացում: Պեստիցիդների կիրառումից ավելի շատ տուժում են միջատները, հատկապես մեղուները: Պեստիցիդների նեգատիվ ազդեցությունը հողային միկրոօրգանիզմների համակեցության վրա հաճախ կրում է հետադարձ նույթ: Լուրջ էկոլոգիական հիմնախնդիր են ոչ միայն պեստիցիդները ն դրանց վերափոխված ձները, այլն դրանցում պարունակվող ավելի թունավոր խառնուրդները, որոնք առաջանում են պատրաստուկի արտադրության պրոցեսում (դիօքսին): Պեստիցիդները անմիջականորեն մթնոլորտ են անցնում այգիների ն ցանքերի փոշոտելու կամ գործընթացի ժամանակ, ինչպես նան հողի, ույսի ու ջրի մակերեսից ցնդելու հետնանքով: Պեստիցիդների մնացորդային քանակը կուտակվում է ն անցնում սննդի շղթա, որի ացասական ազդեցությունը մարդկանց առողջության վրա վաղուց ապացուցված է: Պեստիցիդների ացասական ազդեցությունը մեղմացնելու համար անհրաժեշտ է (ըստ` Ն.Ն. Մելնիկովի), որ դրանք տվյալ կլիմայական գոտում շրջակա միջավայրի օ յեկտներում ունենան չափավոր կայունություն: Մարդու ն այլ օգտակար օրգանիզմների համար հնարավորինս թույլ թունավորությունհողում, ջրում, մթնոլորտում ն կենդանիների օրգանիզմում համեմատա ար արագ քայքայվելու ն անվտանգ արտադրանք առաջացնելու հատկություն-մարդու, կենդանիների, ջրային օրգանիզմների ն թռչունների օրգանիզմում այդ պատրաստուկների կուտակման հնարավորության ացակայում: Մարդու, կենդանիների ն այլ օրգանիզմների համար հեռահար ացասական հետնանքների ացակայում: Պատրաստուկների նկատմամ վնասակար միջավայրի օ յեկտներում դրանք կուտակելու հնարավորությունը ացառելու նպատակով տար եր դասերի միացությունների հերթափոխային օգտագործման հնարավորություն:

Շրջակա նական միջավայր ընկած ռադիոակտիվ նյութերը ճառագայթման են ենթարկում կենդանի օրգանիզմներին: Ռադիոնուկլեիդները, անցնելով գյուղատնտեսական մթերքների մեջ, անցնում են սննդային շղթա ն կուտակվելով մարդու օրգանիզմում` առաջ են երում առավել վտանգավոր ներքին ճառագայթում: Տար երում են նական ն արհեստական ռադիոն կլեիդներ: Երկրի կեղնի աղադրության մեջ առաջինը մտնում են կիսատրոհման երկար տնողություն ունեցող ռադիոն կլեիդները (40K, 138U, 226Kո, 232՛h) ն դրանցից առաջացած նյութերը: Արհեստական ռադիոն կլեիդները ունեն տեխնոգեն ծագում ն առաջ են գալիս Ուրանի ն Պլուտոնի ճեղքումից 90Տո-ի ն 137Շs-ի: Ռադիոնուկլեիդները շրջակա միջավայր են անցնում ջերմամիջուկային փորձարկումների, ատոմակայանների գործարկման, ուրանի հումքի, միջուկային վերամշակման գործարաններից ն այլն: Ռադիոն կլեիդները, որոնք ադսոր ցիայի չեն ենթարկվել, հողի հետ փոխանակման ռեակցիայի մեջ մտնելու դեպքում ույսերի համար դառնում են մատչելի ն առաջ են երում մթերքների աղտոտում: Այն հողերը, որոնք ունեն արձր ադսոր ցիոն հատկություն, կլանում են ռադիոնուկլեիդները ն նվազեցնում են արտադրվող մթերքների աղտոտվածությունը: Ռադիոնուկլեիդները գյուղատնտեսական կենդանիների սնուցման շղթա են անցնում դրանցով աղտոտված կերերով կերակրելու դեպքում, որտեղից տեղաշարժվում ու անցնում են կաթի, մսի ն այլ մթերքների մեջ: Հատկապես վտանգավոր են 45Ըa, 65շո, 40Տո, 131Էg, 137Շs ռադիոակտիվ նյութերը, որոնք 3Է հեշտ են ներծծվում ստամոքսաաղիքային , որով ն արագացվում է դրանց անցումը սննդանյութերի մեջ: Օրվա ընթացքում կերի հետ կենդանիների օրգանիզմ անցած 90Տո ն 137Շs ռադիոն կլեիդների համապատասխանա ար` 0.1-0.2 %-ը ն 0.5-1.5 %-ը անցնում է կաթի մեջ, 0.04 ն 8.0 %-ը` մսի մեջ: Յոդը շատ արագ է անցնում կաթի մեջ` 1 %-ի չափով (Ալեքսախին Ռ.Մ.2000): Բույսերի մեջ կուտակված ռադիոնուկլ իդների խտությունը որոշում են մոխրում դրանց փոխանակությամ , ն որքան արձր է հողի մեջ ռադիոնուկլեիդների քանակը, այնքան արձր է լինում կերերի մեջ, այց այստեղ նս մեծ նշանակություն ունի հողի կլանողական հատկությունը: Ռադիոնուկլ իդների կուտակումը ույսերում կախված է ռադիոնուկլեիդների ն հողի ֆիզիկաքիմիական հատկություններից,

ույսերի կենսա անական առանձնահատկություններից, մշակա ույսերի աճեցման տեխնոլոգիայից: Գյուատնտեսական մթերքներն աղտոտող նյութերից են նիտրատները, հատկապես, եր օգտագործվում են արձր չափա աժիններով հանքային ն օրգանական պարարտանյութեր: Բնական պայմաններում աճող ույսերում նիտրատների քանակը շատ մեծ չէ (1-30 մգ/կգ չոր նյութեր): Քանի որ ույսերի կողմից յուրացվող ազոտը գրեթե ամ ողջությամ վերածվում է օրգանական նյութերի` ամինաթթուների, սպտակուցների ն այլնի, ուստի հողում ազոտի ավելցուկը ույսերում առաջացնում է մեծ քանակի նիտրատների կուտակում: Օրինակ, անջարեղենի որոշ տեսակներում (կաղամ , կարտոֆիլ, ողկ, սեղանի ճակնդեղ, լոլիկ, սպանաղ, գազար ն այլ ) նիտրատների քանակը կարող է հասնել մինչն 1000, նույնիսկ 2500-4500 մգ/կգ հում նյութում: Նիտրատները կամ NՕ3 - ի միացությունները (NaNՕ3, ՃNՕ3, NԷ4NՕ3 ն այլն) չունեն տոքսիկություն, սակայն այդ միացությունները միկրոօրգանիզմների կենսագործունեության ն քիմիական ռեակցիաներով վերափոխվում են նիտրիտների (NՕ2), որոնք մասնակցում են ավելի արձր միացությունների` նիտր զամինների նիտրոամինների առաջացմանը, որոնք իրենց կոնցերոգեն հատկությամ վտանգավոր են մարդու առողջության ն կենդանիների համար: Հաշվի առնելով նիտրատների տոքսիկ ներգործությունը մարդու ն կենդանիների վրա` մշակված են սննդամթերքներում նիտրատների պարունակության սահմանային թույլատրելի խտության (ՍԹԽ) նորմատիվներ (աղյուսակ 63):

Աղյուսակ 63 թերքներում նիտրատների սահմանային թույլատրելի խտությունը, մգ/կգ հում զանգվածում (սննդամթերքներում ն ապրելատեղի միջավայրում վնասակար նյութերի ՍԹԽ տեղեկագիրք, 1993 թ.) Սննդամթերքներ

Բաց գրունտ

Պաշտպանված գրունտ

Կարտոֆիլ

-

Կաղամ

-

Գազար

-

Լոլիկ

Վարունգ

-

Սեղանի ճակնդեղ

-

Սոխ

-

Տերնավոր անջարեղեն

Սեխ

-

Ձմերուկ

-

Ճակնդեղ

Դդմիկ

Խաղող (սեղանի)

-

Խնձոր

-

Տանձ

-

Մանկական սննդամթերքներ

-

Ընդհանրապես, գեներատիվ օրգաններում նիտրատներ ավելի քիչ են կուտակվում քան վեգետատիվ օրգաններում: Նիտրատները գործնականում ացակայում են հացահատիկային մշակա ույսերի հատիկում: Բանջարեղեն մշակա ույսերի ցանքերում ամոնիումի նիտրատի, նատրիումի նիտրատի կիրառման դեպքում ույսերի օրգաններում ավելի շատ նիտրատներ են կուտակվում, քան ամոնիում սուլֆատի ու միզանյութի կիրառման դեպքում: Նիտրատները հողում առաջանում են նիտրոֆիկացնող ն դենիտրիֆիկացնող միկրոօրգանիզմների գործունեության շնորհիվ, ամիակի օքսիդացման ն նիտրատների վերականգնման արդյունքում` որպես միջանկյալ արտադրանք, մասնավորապես նիտրոզոամինները, որոնք ունեն տո սիկ հատկություն: Ապացուցված է, որ նիտրոզոամինների առաջացմանը արգելակում են ասկար ինաթթուն (Ը վիտամինը) ն տոկոֆերոլները (E խմ ի վիտամիններ), պեկտինյան նյութերը ն այլն: Հայտնի է, որ յուրաքանչյուր տարի ոլոր երկրներում, այդ թվում նան Հայաստանում, կուտակվում ն անասնա ուծության միլիոնավոր տոննա թափոններ աղտոտում են շրջակա միջավայրը: Մի կողմից գոմաղ ի հեղուկային մասը թափում են ջրամ արները, գետաջրերը ն կեղտոտում այն, մյուս կողմից, գոյանում են մեծ քանակության ցնդող գազեր` ամոնիակ, մեթան, ծծմ աջրածին, որոնք ցնդում են ն աղտոտում

շրջապատը, իսկ օդը` տհաճ հոտով: Շատ երկրներում մշակված են տար եր մեթոդներ` գոմաղ ում սննդանյութերի պահպանման վերա երյալ: Հայաստանում այն լայնորեն չի գործարկվում: Շատ տեղերում թարմ գոմաղ ը` առանց համապատասխան մշակման, օգտագործում են որպես պարարտանյութ, որի հետնանքով վարելահողերում ավելանում են թունավոր նյութերը, ծանր մետաղները ն ան արենպաստ պայմաններ առաջացնում հողի մակրոցենոզի տեսական զարգացման համար: Ուսումնասիրված ն մշակված են տեխնածին աղտոտված հողերի վերակտիվացման ու արելավման մի շարք մեթոդներ: Այդ մեթոդների կիրառման ժամանակ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հողի ադսոր ցիոն (տո սիկ նյութերի կլանման ն պահպանման) հատկության արձրացման վրա: Գյուղատնտեսության ինտենսիվացումը ն դրա հետ կապված շրջակա միջավայրի տեխնածին աղտոտումն առաջ է երում մի շարք նեգատիվ երնույթներ, ուստի անհրաժեշտ է մշակել համալիր միջոցառումներ: Համալիր միջոցառումների մեջ է մտնում անցումը երկրագործության այլ ընտրանքային համակարգի, հատկապես, օրգանական երկրագործության, որի դեպքում ացառվում է հանքային պարարտանյութերի ն սինթեզված պեստիցիդների օգտագործումը` այն փոխարինելով ագրոէկոհամակարգի ռեսուրսներով: Է.Հայրապետյանը օրգանական երկրագործության համակարգի հիմնական տարրերի մեջ առանձնացնում է ցանքաշրջանառությունը, մշակա ույսերի մնացուկների` գոմաղ ի, կանաչ պարարտանյութերի, օրգանական թափոնների, ագրոհանքատեսակների օգտագործումը, ինչպես նան այլ միջոցառումներ, որոնք կարող են արձրացնել հողերի արտադրողականությունը ն ույսերի սննդառությունը, վնասատուների ու տար եր հիվանդությունների դեմ պայքարի միջոցները:

2. Բնական ցեոլիտի օգտագործումը միջավայրի պահպանության ոլորտում

շրջակա

Արդյունա երության զարգացմամ ն գյուղատնտեսության քիմիացմամ է պայմանավորված ժողովրդի ազմակողմանի, հարաճուն պահանջների ապահովման հարցը: Արդյունա երության արտադրանքի, ավելացումը, գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության զարգացումը միաժամանակ առաջ է երում մի շարք հիմնախնդիրներ, հատկապես

նության աղտոտման հարցում: Շրջակա միջավայր արտանետված արդյունա երական թափոններն ու վնասակար նյութերը, օրգանական ն անօրգանական տար եր միացությունները, կարող են նույնիսկ ոչնչացնել շրջապատի ֆլորան ու ֆաունան: Գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության շեշտակի ավելացման համար օգտագործվում է մեծ քանակության տար եր հանքային պարարտանյութեր, թունաքիմիկատներ (ինսեկտիցիդներ, ֆուն իցիդներ, ակտերիոցիդներ, հեր եցիդներ ն այլն), որոնց որոշ տեսակներ անմիջական թունավոր ազդեցություն են թողնում կենդանիների վրա, մյուսները, անցնելով հողի ու ջրի մեջ, ն սննդառության պրոցեսում կուտակվում են կենդանիների օրգանիզմում կամ ույսերի մեջ, վերափոխվում ն առաջացնում առավել թունավոր միացություններ: Հայտնի է, որ անասնա ուծական մթերքների արտադրության պահանջը տարեցտարի ավելանում է, ն այդ պահանջը ապահովելու համար աշխատանքները վում են երկու ուղղությամ ` կենդանիների գլխաքանակի ավելացման ն մթերատվության արձրացման: Երկու դեպքում էլ առաջ են գալիս մի շարք հիմնախնդիրներ շրջակա միջավայրի պահպանման, հատկապես արտաթորանքի մեծաքանակ թափոնների վնասազերծման ն օգտահանության ենթարկելու հարցում: Հայաստանի շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունն ավելի ուժեղ է արտահայտված արդյունա երական ձեռնարկությունների (Ալավերդու, Քաջարանի, Սոտկի, Երնանի ն այլն), անասնա ուծական , թռչնա ուծական համալիրների շրջապատի տարածքներում: Երնանի պետական համալսարանում (Կ.Վ. Գրիգորյան, 1988) կատարված ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ Դե եդի, Ողջի գետերով ոռոգված հողերը պարունակում են 27-1299 մգ/կգ համընդհանուր պղինձ, 3.9 մգ/կգ մոլի դեն, 21-318 մգ/կգ կո ալտ, 5-8 մգ/կգ կապար, մինչդեռ չաղտոտված հողերում այդ տարրերի քանակը 2-3 անգամ պակաս է: Բնության աղտոտվածությունը ծանր մետաղներով իջեցնում է հողի կենսա անական ակտիվությունը, հատկապես` նվազում է ինվերտա , ֆոսֆոտազ ֆերմենտների ակտիվությունը 20-50 %-ով: Ջերմամիջուկային փորձարկումները, ատոմային էլեկտրակայանները մթնոլորտ են արտանետում ռադիոակտիվ փոշի, որը անձրնաջրերի հետ ընկնում է հողի ու այնտեղ աճող ույսերի մեջ: Կենդանիները, սնվելով այդպիսի ույսերով, օրգանիզմ են ընդունում ռադիոակտիվ ստրոնցիումի

(Տո90) ն ցեզիումի (Շո137) իոններ, որոնց վտանգավոր (թունավոր) ազդեցությունը հայտնի է: Երնան քաղաքում մթնոլորտ ռադիոստրոնցիումը կազմել է 0.92 կ /լ, իսկ ռադիոցեզ ումը` 2.01 կ /լ, Սնանում` համապատասխանա ար 1.25 կ /լ ն 5.24 կ /լ, Դիլիջանում` 1.07 ն 1.22 կ /լ (Ռ.Գնորգյան): Ռադիոակտիվ իոնները, տար եր ուղիներով անցնելով կենդանիների օրգանիզմի մեջ, զգալի վտանգ են սպառնում նրանց կյանքին, ուստի անհրաժեշտ է դրանք տար եր եղանակով վնասազերծել: Տեխնիկաարտադրական առաջընթացի ներկայիս ժամանակաշրջանում շատ դժվար է պահպանել շրջակա միջավայրն արդյունա երության, գյուղատնտեսության ն ժողովրդական տնտեսության այլ ճյուղերի արտադրական պրոցեսում արտանետվող վտանգավոր թափոնների : Բնության պահպանումը համահունչ է կյանքի գոյությանը, ուստի անհրաժեշտ է խիստ հսկողություն սահմանել հատկապես քիմիական նյութերի արտադրական ձեռնարկություննեի, ատոմակայանների վրա, մշակել ն կի ա ել նորագույն ու անվտանգ, անթափոն արտադրական տեխնոլոգիաներ: Մինչն անթափոն արտադրական տեխնոլոգիաներով կենդանիների կերակրումն անհրաժեշտ է մշակել վտանգավոր թափոնների վնասազերծման արդյունավետ եղանակներ: Ճիշտ է, ներկայումս վտանգավոր, թունավոր նյութերի վնասազերծման համար օգտագործվում են տար եր քիմիական միացություններ, ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական, սոր ցիոն հատկություններով օժտված սինթետիկ ն նական սոր ենտներ, այց դեռնս դրանց արդյունավետությունը ցածր է: Վերջին տասնամյակներում, նությունը աղտոտող թունավոր նյութերի վնասազերծման, շրջակա միջավայրի մաքրման ն պահպանման համար օգտագործում են նական ցեոլիտներ: Բնական ցեոլիտների օգտագործման աշխատանքները շրջակա միջավայրի մաքրման ն պահպանման ասպարեզում հիմնականում կատարվում են հետնյալ ուղղություններով. 1. Ձեռնարկությունները, հատկապես քիմիական, մետալուրգիայի, շրջակա միջավայր են արտանետում մեծ քանակության տար եր տեսակի թունավոր նյութեր, որից խուսափելու համար անհրաժեշտ է լինում հիմնական արտադրանքը մաքրել մնացորդային գազերից` հատկապես ծծմ ի ու ազոտի օքսիդներից, ամիակից, ծծմ աջրածնից ն

այլն: Դրանց կլանման համար օգտագործում են նան նական ցեոլիտներ: 2. Արդյունա երության, գյուղատնտեսության, ինչպես նան կենցաղում օգտագործվող ջրերը ծանր մետաղներից մաքրելու, նստվածքներից ազատվելու, պարզեցնելու համար օգտագործում են նական սոր ենտներ: 3. Գյուղատնտեսությունում օգտագործվում են մեծ քանակությամ հանքային պարարտանյութեր, որոնք աղտոտում են շրջակա միջավայրը ծանր մետաղներով ու ալաստային նյութերով: Մի կողմից պարարտանյութերի սննդանյութերը լվացումից պաշտպանելու, մյուս կողմից` թունավոր միացությունների վնասազերծման, ինչպես նան գոմաղ ի վերամշակաման, սննդանյութերի կորուստը կանխելու համար գոմերում որպես հոտազերծիչ օգտագործվում են նական ցեոլիտներ: Ներկայումս գոմաղ ի պահ ավորման, , անասնապահական շինությունների, թռչնանոցների տհաճ հոտը դարձել է սոցիալական չարիք: Ճապոնացիները թռչնանոցի, անասնագոմերի գոմաղ ի պահեստավորման, շինությունների տհաճ հոտի չեզոքացման նպատակով օգտագործում են նական ցեոլիտի փո ի (մասնիկների մեծությունը 150 միկրոն): , , նորհիվ ցեոլիտի ուժեղ ադսոր ցիոն ն իոնային փոխանակության հատկությունների: տար երվում սովորական հոտազերծիչներից նրանով, որ վերջիններս տհաճ հոտը դուրս են մղում մի այլ ավելի ուժեղ` ուրավետ նյութերի օգնությամ : Խոտկայդայի ինստիտուտում թրիքի տհաճ հոտը չեզոքացնելու համար օգտագործել են մորդենիտ: Թրիքի մեկ քառակուսի մետր մակերեսին ավելացրել են 300-1500 գրամ մորդենիտի փոշի: Բոլոր դեպքերում նվազեցվել է տհաճ հոտի զգալի նվազում: 1500 մ2 դեպքում Է2Տ հեռացվել է 85.9 %-ով, իսկ NԷ3-N-ի քանակը` 80 %-ով: Ասախի Կազեի Կոտոյի տեղանքի ցեոլիտները օգտագործել են 13 թռչնաֆա րիկաներում, տհաճ հոտը չեզոքացնելու ն ծերտի արագ

չորացման նպատակով: Այդ ուսումնասիրությունների արդյունքում ստացվել է` 1. Թռչնանոցի 1 մ2 հատակին փռել են 150-200 գ ցեոլիտ, որի հետնանքով թռչնանոցի տհաճ հոտը վերացել է 15 ի ընթացքում: Եթե 2-3 օրը մեկ անգամ հատակի 1 տարածքի նույն քանակի ցեոլիտ, ապա լրիվ վերանում է տհաճ հոտը: 2. 1 կգ ծերտի վրա 200 գ ցեոլիտի ավելացումը լրիվ ոչնչացնում է տհաճ հոտը ն 25 %-ով պակասեցնում է արնի տակ ծերտի չորացման տնողությունը: Եթե ծերտին խառնվի հավասար քանակի ցեոլիտ, ապա արնի տակ այն չորանում է մեկ օրվա ընթացքում ն ծերտի մեջ չի պակասում սննդանյութերի քանակը: 3. Հավի կերին ավելացրել են 10 % ցեոլիտ, որի հետնանքով ծե տ 20 %- , զգալի չափով պակասում է տհաճ հոտը ն կրճատվում է չորացման տնողությունը: Սետագաուաի թռչնա ուծական ֆերմաներում ուսումնասիրվել են տար եր չափաքանակի ցեոլիտների ազդեցությունը ամյակի անջատման, ինչպես նան տար եր տեսակի թրթուռների զարգացման վրա: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել ցեոլիտի դրական ազդեցությունը, իսկ հավասար քանակի ցեոլիտի ն ծե տի դեպքում : , իսկ որտեղ ցեոլիտ չի օգտագործվում (ստուգիչ խում ) 145 մլգ: ռչնանոցի ցամքարի մեջ 30 % եոլիտի ավելացումը զգալի չափով նվազեցնում է տհաճ հոտը ն ծերտի չորացման տնողությունը: Դոկոր Յասուխուիկոն անհանգստանալով քաղաքի հիգ ենիայի նորմաների խախտումով, ուսումնասիրել է ցեոլիտով ծե տի մշակման ազդեցությունը որպես հոտազերծիչ, ինչպես նան ծեռտը որպես լրացակեր օգտագործելու համար ն ստացել է հետնյալ արդյունքները. 1. Փոշեծծիչի օգնությամ հավերի վանդակների ծե տի թավայի 1 մ2 տարածքի վրա փչել են 150 գ աղացած ցեոլիտ, որի հետնանքով մի քանի րոպեից հետո հոտազրկվել է թռչնանոցը, իսկ 3 օրը մեկ փռ լրիվ անհետանում է տհաճ հոտը: 2. Ուղղանկյուն արկղի

1 մ2 են 1550 ցեոլիտ, որի հետնանքով լրիվ վերացել է տհաճ հոտը ն զգալի չափով արագացվել է ծերտի չորացման տնողությունը: 3. ճտերի կերին խառնել են 5 %, իսկ հետագայում 2 ամիս անընդմեջ 10 % ցեոլիտ, որի հետնանքով ճտերի չի նկատվել ացասական աղտանիշ, եղել է համեմատա ար քիչ հոտով, ն պարունակել է քիչ ջուր, քան ստուգիչ ճտերի մոտ: Օկադոն թռչնանոցի հատակին փռել էին 2:1 հարա երությամ ցեոլիտ, որի հատնանքով նկատվել է թրթուռների զարգացման զգալի պակասում: Ճտանոցի հատակին 1 մ2 փռել են 4 կգ ծղոտի ն ցեոլիտի խառնուրդ: Ճտանոցի հատակից 20 սմ արձրության վրա ուսումնասիրվել են գազային ամյակի պարունակությունը: Ցեոլիտով խառնված ցամքարից ցնդել է 0.70-1.17 PPԽ, իսկ առանց ցեոլիտի ցամաքարից 2.41-2.98 PPԽ ամյակ: Սատոն 100 համար հավերի վրա ուսումնասիրել է ցեոլիտի ազդեցությունը առաջացած տհաճ հոտերի չեզոքացման վրա ն ստացվել է դրական արդյունք ճտերի քաշաճի վերա երյալ: 100 000 :

`

, : Տեսե նգինը աքլոիկներին կ րա ել է 3.5 ն 10 % նական մորդենիտ: Փորձի արդյունքում համեմատած ցեոլիտ չստացող ճտերի հետ արձրացել է ծերտի որակական ցուցանիշները, գազերի արտադրությունը պակասել է 5-16 %-ով, ծե տ : Ճապոնիայում խոզա ուծությունում ուսումնասիր նական ցեոլիտների օգտագործման արդյունավետությունը որպես : Տոնազուկը ն ուրշները ուսումնասիրել են մորից անջատված խոճկորների կերերի հետ 5% կլինոպտիլոլիտի ազդեցությունը խոճկորների աճի, զարգացման ն արտաթորանքի որակական փոփոխությունների վրա: Ցեոլիտի օգտագործումը կերերի հետ միասին զգալի չափով պակասեցնում է կղկղանքի հոտը, այն ով, որ նույնիսկ կարիք չի զգացվում խոզանոցի հատակին փռել ցեոլիտ: Տ.Կոդոն ն ուրիշները ուսումնասիրել են խոճկոր ի կերա աժնում 5

% նական ցեոլիտի (մորդենիտի) ազդեցությունը թարմ կղկղանքի գրանուլամետիկ կազմի վրա: Ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց են տվել, որ փորձնական խմ ի (ցեոլիտ ստացող) խոճկորների կղկղանքը համեմատա ար փոքր չափերի ն արձր է լուծվելիության մակարդակը: Ջրի պարունակությունը ստուգիչ խմ ի խոճկորի կղկղանքում կազմել է 77.4 %, իսկ փորձնականում` 73.77 %, կղկղանքի լուծվելիությունը համապատասխանա ար` 21.2 ն 34.88 %: 2005 թվականին ""Յակուտա"" պետական տնտեսության հորթանոցում տեղական նական ցեոլիտը օգտագործել են որպես : Հորթանոցի 1 մ հատակին փռել են 50 գ ցեոլիտ, այդ հորթերին խմեցրել են կաթով պատրաստված 40 %-ոց ցեոլիտի (մասնիկների մեծությունը մինչն 0.1 մմ) լուծույթ: Համանման մեկ այլ հորթանոցի հատակին չեն փռել ցեոլիտ ն հորթերին խմեցրել են կաթ, առանց ցեոլիտի (ստուգիչ): Ցեոլիտի օգտագործումը 15 %-ով պակասեցրել է հորթերի դիսպեպերսիան, հորթանոցում գրեթե երկու անգամ նվազել է վտանգավոր գազերի քանակը, 5 %-ով հարա երական խոնավությունը ն օդի ջերմաստիճանը արձրացել է 3 օԸ-ով: Գ.Իսկանովան (ЯГУ, 2007) երեք համանման խում հորթերի ստամոքսա-աղիքային հիվանդությունները ուժել են առաջարկվող դեղորայքով: Հորթերի խմ երից մեկին, ացի դեղորայքից, լրացուցիչ մեկ գլխի հաշվով կերակրել են 30 գ, իսկ մյուս խմ ի հորթերին` աղացած ցեոլիտով: Միայն դեղորայքով ուժվող 13 հորթերից ուժվել է 8 գլուխ, լրացուցիչ 30 գ ցեոլիտ ստացող 15 հորթերից` ուժվել են 12-ը, իսկ 50 գ ցեոլիտի դեպքում` ուժվել են ոլոր 25 հորթերը: Նույն հեղինակները մի այլ փորձի ժամանակ հորթանոցի 1 մ 2 հատակին փռել են 50 գ աղացած նական ցեոլիտ, իսկ մյուս համանման հորթանոցի հատակին` չեն փռել (ստուգիչ խում ): Ստուգիչ խմ ի հորթանոցի համեմատ փորձնական հորթանոցում երկու անգամ պակասել է վտանգավոր գազերի խտությունը 5 %-ով օդի հարա երական խոնավությունը, իսկ օդի ջերմաստիճանը արձրացել է 2-3 %-ով: Ե.Կ.Կոլոդեզնիկովը (1990) մի խում կովերի կերա աժնին ավելացրել է 1 գրամ (1 կգ կենդանի քաշի հաշվով) նական ցեոլիտ, իսկ մյուս խում կովերի կերա աժնին` չի ավելացրել ցեոլիտ: Կովերի ծնից հետո ուսումնասիրել են խժի քիմիական աղադրությունը ն պարզել, որ փորձնական խմ ի կովերի խժի մեջ սպիտակուցի պարունակությունը, ստուգիչի համեմատ, եղել է 12.8 %, իսկ յուղինը` 8.3 %-ով արձր: Ստուգիչ խմ ի կովերի խիժը պարունակել է 1.5 մգ/լ կալցիում, 1.2 մգ/լ ֆոսֆոր, իսկ

փորձնական խմ ի կովերի խիժում` համապատասխանա ար 1.7 ն 1.2 մգ/լ: Ստուգիչ խմ ի կովերի խիժը պարունակել է 0.8 երկաթ, 0.07 մոլի դեն, 0.4 պղինձ, 3.3 մգ/լ ցինկ: Իսկ փորձնականում համապասասխանա ար` 0.9, 0.08, 0.43 ն 6.45 մգ: Նոր ծնված հորթերի միջին կենդանի զանգվածը եղել է` ստուգիչում` 32.2 կգ, փորձնականում` 32.1 կգ: Իսկ 1 ամսական ա ակում` կազմել է 51.1 52.5 կգ: Փորձնական խմ ի 10 հորթերից դիսպեպսիայով հիվանդացել են միայն 4-ը, իսկ ստուգիչ խմ ում` 10-ից 7-ը: Փորձնական խմ ի հիվանդ հորթերը ուժվել են ավելի արագ, քան ստուգիչ խմ ինը: Փորձնական խմ ի հորթերի կղկղանքը եղել է ավելի պինդ, քան ստուգիչ խմ ի հորթերինը: Իրկուտսկի գյուղատնտեսական ինստիտուտի Յակուտայի տեղանքի ցեոլիտը օգտագործել են կովանոցում ն հորթանոցում` որպես հոտազերծիչ: Հատակին փռել են 0.01-0.1 մմ մեծության 50 գ/մ2 ցեոլիտ ն նշում են, որ հորթերի մոտ նվազում են աղ ստամոքսային հիվանդությունները: Մեկ այլ փորձում, կովանոցի առաստաղից կախել են 0.5-1 կգ նական ցեոլիտ 1 մ2-ի հաշվով: Ցեոլիտի օգտագործումը նվազեցրել է կովանոցի օդի հարա երական խոնավությունը` 5.3-8.8 %-ով, իսկ օդի ջերմաստիճանը արձրացել է 1.3˚Ըով: Օդում թունավոր գազերի քանակությունը ստուգիչի համեմատությամ պակասել է մոտ 2 անգամ: Անասնապահական շենքերում միկրոկլիմայի ն սանիտարական համապատասխան պայմանների առկայության, հատկապես արդյունա երական տեխնոլոգիայի ժամանակ, նական ցեոլիտը եղել ն այն հիմնական պայմանը , որն ապահովում է կենդանիների արձր մթերատվությունը, զգալի չափով կանխում է հիվանդությունների տարածումը, արձրացնում գլխաքանակի պահպանումը հետնա ար` մթերքների արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: Մ.Ս. Սավինովան, Ռ.Գ. Իշակովը (1984) Յակուտիայի անասնապահական երկու համալիրների հորթանոցի հատակին փռել են, իսկ հատակից 1.5 մետր արձրության վրա պարկերով կախել Խոնգուրայի տեղանքի ցեոլիտը: Աղացած ցեոլիտների մասնիկների մեծությունը եղել է 0.01-0.1 մմ: Հատակի 1 մ2 մակերեսի վրա փռել են 0.5 գ, իսկ 1 մ2 շենքի մակերեսի հաշվով` պարկերով կախել են 0.5-1 կգ աղացած ցեոլիտ: Փորձնական խմ ի կովանոցում, ացի վերը նշված միջոցառումներից, կերի հետ միասին յուրաքանչյուր գլխին տվել են 50-100 գրամ ցեոլիտ: Ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տվել, անասնաշենքի

փորձնական խմ ի հարա երական խոնավությունը է 5.3-8.8 %-ով, շրջակա միջավայրի ջերմությունը արձրացել է 1-3 Ը- , իսկ վտանգավոր գազերի պարունակությունը պակասել է շուրջ երկու անգամ, ն է հիվանդ հորթերի գլխաքանակը: Ճիշտ է, խմ երի միջն մթերատվության ցուցանիշների խիստ արտահայտված տար երություն չի նկատվել, այց միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը փորձնական խմ ում եղել է 10-15 %-ով : Գրականության տվյալների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ շատ երկրներում ձնավորվել են անասնապահական կառույցներում, թռչնանոցներում, գոմաղ ի ամ արներում նական ցեոլիտների օգտագործման հետնյալ ուղիները. 1. Թռչնանոցների, խոզանոցների հատակի 1մ2 մակերեսի հաշվով փռած ցամքա յին նյութերին խառնել 4կգ նական ցեոլիտ: 2. Գոմաղ ամ արում կուտակված յուրաքանչյուր 1կգ ծերտին խառնել 200գ ցեոլիտ: 3. 1 2 փչել 200 : 4. Գոմաղ ամ արում կուտակված գոմաղ ի 1մ -ի հաշվով հավասար շերտերով 1550 գ ցեոլիտ: 5. Թռչունների ն խոզերի կերի մեջ մտցնել կերի կշռի 5-10%-ի չափով ցեոլիտ: ԱՄՆ-ում, Բելգիայում, Իտալիայում հորթերի, խոճկորների վրա փորձարկել են նական ցեոլիտի արդյունավետությունը, ն միաժամանակ հաշվի է առնվել հիվանդություններն ու անկումը: Ցեոլիտով կերակրված հիվանդացել են պննմոնիայով` 51, գաստրիտ ` 22, սրտի ով` 4 կենդանի, իսկ ստուգիչ խմ ում համապատասխանա ար` 128, 77.6 ն 6 գլուխ: Կանխարգելիչ նպատակով (10 գլխի հաշվով) դեղորայքի համար ծախսվել է 51.7 ն 52.5 ցենտ: , նվազեցնում է (10-184 ) : Հիվանդացած հորթերի գլխաքանակի տվյալները երված են 63 աղյուսակում, որտեղից երնում է, որ ստուգիչ խմ ում 2-3 անգամ ավելի շատ հորթեր են հիվանդացել, քան փորձնական խմ ում:

Աղյուսակ 63

5 % նական ցեոլիտով հարստացրած կերա աժնում ազդեցությունը հորթերի առողջության վրա Դեարրեա

Լուծ, կոլիտ

ցեոլիտ, կանաչ կեր

խոտ, ցեոլիտ

հիմնակա ն կերա աժ ին

ցեոլիտ, կանաչ կեր

խոտ, ցեոլիտ

հիմնակա ն կերա աժ ին

2 հորթ

2 հորթ

6 հորթ

2 հորթ

2 հորթ

6 հորթ

31-60

61-90

91-120

121-150

151-184

Ընդամենը

Հորթերի հասակը,օրերո վ

Այսպիսով, անկ է, որ նական ցեոլիտները դրական ազդեցություն են գործում ստամոքսաաղիքային ն օրգանիզմի ֆունկցիոնալ պրոցեսների վրա: , որ Նոր Կող ի ցեոլիտը չունի սուր թունավորիչ հատկություն, առաջարկվեց այն օգտագործել ոչ միայն կենդանիների կերի հետ, այլ նան մաքուր վիճակում լցնել խոզերի, թռչունների կերամանները` ազատ օգտվելու համար: փորձը Սովետաշենի թռչնա ուծական ն Մարմարաշենի խոզա ուծական տնտեսություններում, որտեղ չի նկատվել որնէ ացասական ազդեցություն: Եթե դրան ավելացնենք գրականության այն հաղորդումները, որ ցեոլիտի օգտագործումը կենդանիների կերա աժնում արձրացնում է գլխաքանակի պահպանումը 4-ից մինչն 17 %-ով, չի նկատվում ստամոքսա յին խանգարումներ, պակասում է ներքին օրգանների տար եր հիվանդությունները, ապա կարելի է նշել, որ ցեոլիտները չունեն թունավորիչ ազդեցություն: Բավականին շատ են այն հաղորդումները, որտեղ նշվում է, որ ցեոլիտները կարելի է օգտագործել որպես ուժանյութ:

Անդրկարպատիայի մարզի անասնա ուժական-անասնա ուծական լա որատո-րիայի աշխատողները տավարի մատղաշի ն խոզերի կերա աժիններում օգտագործել են Սոկրինիցկի ցեոլիտը: Արդյունքում պարզվել է, որ ացի քաշաճի ավելացումից, կենդանիների մոտ խիստ պակասել է ստամոքսաաղիքային ուղիների խանգարումները, որն էլ հիմք հանդիսաց նոր ծնված հորթերի դիսպեպսիան ուժելու : նոր ծնված հորթերին խիժի ն կաթի հետ օրական երեք անգամ տվել են 25-30 գրամ (1 գրամ 1 կգ կենդանի զանգվածի հաշվով) ցեոլիտի , իսկ ուժման ժամանակ այդ չափաքանակը : Այդ քանակության ցեոլիտի ալյուրը գդալով լցնում են լեզվի արմատի վրա, իսկ 20 օրական հորթերին համակցված կերի 1 կգ-ին ավելացնում են 50 գ ցեոլիտ: Վերջին տարիներին ն դիսպեպսիայի ուժման նպատակով օգտագործում են հատուկ պրեմիկս: Այն պարունակում է 5 կգ ցեոլիտ ալյուրի, 60 գ ծծմ աթթվային ցինկ, 2.7 գ ծծմ աթթվային կո ալտ, 30 գ ունդե ի ն 3 կգ չոր կաթ: Այդ խառնուրդի օգտագործումը հնարավորություն է տվել արձրացնելու նոր ծնված հորթերի պահպանումը մինչն 99.7 % (10 գլուխ հորթից): 1 կգ խոզերի համակցված կերին 50 գրամ ցեոլիտի ավելացումը արձրացրել է մարզի տնտեսությունների գլխաքանակի պահպան 98.1 %: Կու այի հանրապետությունում նոր ծնված հորթերին Լակտո կրեմի հետ տրվել է ցեոլիտ ն արդյունքում ացի քաշաճի ավելացումից` նկատվել է, որ 45 օրվա ընթացքում 51 փորձնական հորթերից միայն մեկի մոտ է նկատվել լուծ, իսկ ստուգիչ խմ ի 41 հորթից` լուծով հիվանդացել են 11-ը: Սի իրում անասնա ուժության փորձնական ինստիտուտում ուսումնասիրել են պեգասի (ցեոլիտի) թունավորիչ հատկությունը սպիտակ մկների վրա ն 10 օրվա սուր փորձերը ցույց են տվել, որ նույնիսկ կերի մեջ 50 % ցեոլիտի օգտագործումը ացասական չի ազդում օրգանիզմի վրա: Համակցված կերով հարստացված 3 % ցեոլիտով կերակրված կենդանիների քաշաճը, ստուգիչի համեմատությամ , ավելացել է 14.9 % ն համարյա չի նկատվել դիսպեպսիա հիվանդ կենդանի, իսկ ստուգիչում` այն կազմել է 15 %: Յակուտիայի պետական համալսարանի աշխատակիցների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ցեոլիտի օգտագործումը կովերի կերա աժիններում արձրացնում է նրանց օրգանիզմի իմունակենսա անական ակտիվությունը ն կովերի կաթնատվությունը:

Իրկուտսկայի գյուղատնտեսական ինստիտուտի գիտնականները, ելնելով Բուլղարիայից ն Չեխոսլովակիայից ստացված հաղորդումներից, այն մասին, որ ցեոլիտի օգտագործումը կենդանիների կերա աժնում արձրացնում է կտրիչի ամիակի կլանման ակտիվությունը փորձարկեցին նոր ծնված հորթերի դիսպեպսիան ուժելու համար: Այդ նպատակով Խոնգուրի տեղանքի (0.01 մմ մասնիկների մեծությամ ) ցեոլիտը մտցրել են հորթի կտրիչի մեջ ն նկատել, որ 25 հորթից ոչ մեկը չի հիվանդացել դիսպեպսիայով, իսկ ստուգիչ խմ ում հիվանդացել են հորթերի 35 %հիվանդացել են: Այդ արդյունքների հիման վրա եզրակացրել են, որ Խոնգուրի ցեոլիտն ունի դեզինտոկսիկացնող հատկություն ն այն կարելի է օգտագործել ստամոքսա յին հիվանդությունների ուժման, ինչպես նան պրոֆիլակտիկ նպատակներով: նպատակով շրջանում ցեոլիտի օգտագործումը խոճկորների աճեցման նվազեցրել է դիսպերսիայով հիվանդ կենդանիների թիվը 50 %-ով: Մի այլ դիտարկում էլ կատարվել է 3281 խոճկորի ն 317 մերունների վրա, որոնք ստացել են նական ցեոլիտ: Արդյունքում փորձնական խմ ում պակասել է ստամոքսաղիքային ուղիների հիվանդությունը 17.3 %-ով, ստուգիչում` 72.7 % դիմաց: Այդ հիվանդությունների կրկնությունը փորձնական խմ ում կազմել է 14 %, իսկ ստուգիչում 54 %, իսկ անկումը համապատասխանա ար 2.5 % ն 12 %: Հիվանդության ուժման տնողությունը ցեոլիտով կրճատվում է 4 օրով: K.՛oոii-ին 12 ամիս 4000 խողերին կերակրել է 6 % կլինոպտիլոլիտ պարունակող կերախառնուրդով, ն նկատել է, որ ստուգիչ խմ ի համեմատությամ , փորձնական խմ ում պակասում է անկումը 12.6 %-ով: Ստուգիչ խմ ի կենդանիներից աղեստամոքսի խոցով հիվանդացել են 77, փորձնականի կենդանու դիմաց, թոքա որ ոքով` համապատասխանա ար 128 ն 51 կենդանի: ԱՄՆ-ում արտոնագրվել է արտաթորանքի մշակման ժամանակ նական ցեոլիտի օգտագործման նոր եղանակ: Այդ եղանակով թռչունի ծերտի մեջ մտցնում են նական մանրացված ցեոլիտ ն ծծմ աթթվային երկաթ: ԾԾմ աթթվային երկաթը պահպանվում է ֆերմենտատիվ ճեղքվել ն քայքայումից, իսկ ցեոլիտը կարգավորում է այդ միացության հիդրոսկոպիկ խոնավությունը ն կլանում ամիակը: Այդ խառնուրդ չորացնում են 120-150 Ը տակ ն օգտագործում որպես առանց հոտի օրգանական պարարտանյութ: Այդ խառնուրդը կարելի է օգտագործել որպես սպիտակցուցով հարուստ կեր` ձկների, թռչունների, կենդանիների համար:

Ցեոլիտով ն ծծմ աթթվային երկաթով հարստացված ծերտը պարունակում է 4.5 % ազոտ, 4.5 % P2Օ5, 2.4 % Ճ2Օ ն 22 % սպիտակուց: Այդ թափոնով կարելի է փոխարինել նշված նյութերի նկատմամ կենդանիների պահանջի 20 %-ը: Վերջին տարիներին հայտնի է դարձել նական ցեոլիտների դրական ազդեցությունը ազոտային պարարտանյութերի արդյունավետ օգտագործման, ինչպես նան շրջակա միջավայրի աղտոտվածության նվազեցման վրա: Հանքային պարարտանյութերի ու պեստիցիդների օգտագործման մասշտա ների հետ զուգընթաց լուրջ խնդիր է առաջանում շրջակա նական միջավայրի պահպանման գործում: Մեր հանրապետությունը տարեկան (1980-1990) օգտագործում է շուրջ 580 հազար պայմանական միավոր տոննա հանքային պարարտանյութ, այդ թվում ազոտական 250, ֆոսֆորական 300, կալիումական 30 հազար տոննա: Պարզված է, որ մակերեսային ու խորքային ջրերի մեջ եղած նիտրատների քանակի 13-60 % կախված է պարարտացման տեխնոլոգիայից: Սննդատարրերի կորուստը կանխելու ու շրջակա միջավայրն աղտոտումից պահտպանելու նպատակով անհրաժեշտ է մշակել նոր տեխնոլոգիա, որտեղ կարնոր է ցեոլիտը որպես սոր ենտների օգտագործման համար: Տար եր ճանապարհով անցնելով հողի մեջ` հատկապես մեծ վտանգ են ներկայացնում Տո90 ¨ Շs137 ռադիոակտիվ նյութերը, որոնք ույսի - կենդանի համակարգով անցնում են օրգանիզմ ն կուտակվում ոսկորներում: Ուստի պահանջվում է վնասազերծել տար եր եղանակներով, այդ թվում ադսոր ենտներով: Բնական ցեոլիտները հատուկ մշակաման եղանակով օգտագործում են քաղաքների ն նակավայրերի, զ ոսայգիների ն պարկերի կանաչապատման գոտիների ստեղծման համար: Հատուկ հարմարանքներով խոզա ուծական ֆերմաների հեղուկ կղկղանքները աց են թողնում ցեոլիտի շերտի միջով, որտեղ ցանված է Անգլիական Ռաիգրաս ույսի սերմերը: Այն 7 օրից այն ծլում է, իսկ 45 օրում` առաջանում է կանաչ զանգված, որն ազատ տեղափոխում են քաղաք նակավայր` կանաչ գոտի ստեղծելու համար: Հայտնի է, որ հանքային պարարտանյութերի արտադրությունը չի ավարարում գյուղատնտեսության պահանջարկը: Այդ ացը լրացնելու համար անհրաժեշտ է արդյունավետ օգտագործել կենդանիների արտաթորանքը: Վերջինս արդյունավետ է օգտագործվում այն դեպքում,

եր մշակում են գոյություն ունեցող առաջավոր եղանակներով: Վերջերս ապացուցել , որ կենդանիների արտաթորանքի մշակումը, լավացնում է կենդանիներ պահելու պայմանները ն արձրացնում է թրիքի (ծերտի) սննդարար արժեքը: Ցեոլիտները երկարացնում են ամոնիակային ձների պահպանումը հողում, որը հիմնականում պայմանավորված է նիտրոֆիկացիայի պրոցեսների արգելակմամ : Տավարա ուծական, խոզա ուծական, թռչնա ուծական համալիրներ, շրջապատում, ինչպես նան հատուկ պատրաստված կոյուղաջրերի մաքրման շինություններում կուտակվում են միլիարդավոր տոննա թափոններ, որոնք աղտոտում են խորքային ջրերը: Մյուս կողմից տհաճ հոտը աղտոտում է շրջապատի օդային տարածքը տար եր տեսակ գազերով, (նույնիսկ թունավոր), որը մեծ վնաս է հասցնում նության, կենդանական ու ուսական աշխարհին: Ուստի անհրաժեշտ է հնարավորին չափ վնասազերծել նշված երնույթների ացասական հետնանքները: Այդ նագավառում ազմաթիվ երկրների (ԱՄՆ, Ճապոնիա, Ռուսաստան, Ռումինիա, Ուկրաինա) գործնական աշխատանքները ցույց են տվել, որ նական ցեոլիտների օգտագործումը մաքրում է, խորքային ջրերը, այն դարձնում պիտանի ոռոգման համար ն պահպանում ընդերքային ջրերի ու ջրամ արների աղտոտումը: ԱՄՆ (ք.Ռեզմանտ, Մինեսոտի նահանգ) Ճապոնիայում, (Տոկիոյի մոտ) գործում սարքավորում, որտեղ ջրերը մաքրում են նական ցեոլիտ պարունակող սոր ենտներով: Ճապոնիայում գործում է 40 հզոր սարքավորումներ, որոնք ժամում մաքրում են 1800-2000 մ3 ջուր: Մ.Մ.Սենյավինը ն ուրիշները հաղորդում են, որ Մոսկվայի Ռու լովա ջրակայանում 1.65 հաստության կլինոպտիլոլիտով պատրաստել են արդյունա երական ֆիլտր` 1000 մ3/ժամ հոզորությամ : Արդյունա երության նագավառում կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ, ըստ կոլի-ինդեքսի քանակության, ֆիտո ն զոոպլանկտոնների պարունակությամ , կլինոպտիլոլիտով մաքրված ջուրը լրիվ համապատասխանում է ներկայացվող պահանջներին, որի համար հաստատվել ն գործողության մեջ են մտել մշակված տեխնիկական պայմաններ: ԽՍՀՄ-ի գիտությունների ակադեմիայի երկրաքիմիայի ն անալիտիկ քիմիայի ինստիտուտի գիտնականների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ տար եր տեղանքների կլինոպտիլոլիտներում ցայտուն արտահայտված է արտադրողական փոխանակությունը մի շարք տարրերի

նկատմամ (պղինձ, ցինկ, ցեզի, ստրոնցիումի) ն ընդունակ է արձրացնել ջրի պարզեցման հատկությունը: Այդ հատկությունները թույլ են տալիս միաժամանակ խմելու ջրից հեռացնել կախված մասնիկները ն իոնային խառնուրդները: Ռու լյով ջրատար կայանում, որտեղ ջրապատրաստումը կատարվում է հետնյալ սխեմայով` քլորացում, սուլֆատ ամոնիումի կոագուլացիա, հովացում ն ֆիլտրում: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կլինոպտիլոլիտը լրիվ ապահովում է ֆիլտրման պահանջները, ուստի թույլատրել են այն լայնորեն օգտագործել խմելու ն տեխնիկական նպատակներով օգտագործվող ջրերի մաքրման համար: Տեդզեմի ցեոլիտի, գործարանի արտադրված ցեոլիտի մասնիկները` 0.63-2.5 մմ մեծությամ , լայնորեն օգտագործվում են Մոսկվայի Քիշենյով, Կալինինոի, ինչպես նան մի շարք հանրապետությունների խմելու ջրերի մաքրման համար: Ադր եջանի ցեոլիտներով են գործում Սա իրա ադի ն Ստեփանակերտի ջրամաքրման կայանները: Բնական ցեոլիտներով մաքրում են կենցաղի շատ պղտոր, գյուղատնտեսության ն արդյունա երության համար օգտագործվող ջրերը: Քուր գետի ջրերի մաքրման համար տեղադրված է նական ցեոլիտով արդյունա երական սարքավորում (արտադրողականությունը` օրական 10 հազ մ3 ջուր)`: Քլորացված ջրում ֆենոլի առկայությամ արնի ճառագայթների ազդեցությամ առաջանում են քլոր ֆենոլներ, որից ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամ սինթեզվում է դիօքսին: Այն 67 հազար անգամ ակտիվ է, քան ցիանիտային կալիումը, որի մեկ միլիգրամ մասնիկը համարվում է կանցերոգեն: Ի.Վ. Իսարիտոնովը (Հեռավոր արնելքի Ճ1ՃՕÅՃ ՀԳՀԻ աժնում) երկար տարիներ ուսումնասիրել է նական ն ջրակայաններում ջրերի մաքրման տար եր սխեմաներ ու եկել է այն եզրակացության, որ այդ սխեմաներում ամենալավագույն արդյունքը ստացվում է նական ցեոլիտի օգտագործումից: Ուսումնասիրությունների արդյունքները հիմք են հանդիսացել, որպեսզի Հեռավոր արնելքի ոլոր ջրամաքրման կայաններում ջրերի մաքրման համար օգտագործվեն նական ցեոլիտներ-կլինոպտիլոլիտ: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ կլինոպտիլոլիտով ջրերի մաքրումը այլ սոր ենտների համեմատությամ , տարեկան ապահովում է 7.73 միլ. ռու լի տնտեսական արդյունավետություն: Կլինոպտիլոլիտը (ցեոլիտ), որի ֆիզիկո-քիմիական ն ֆիզիկո183

մեխանիկական հատկությունները երված է աղյուսակ 64 ն առաջարկվել է օգտագործել նական ջրերի մաքրման համար: Ուկրանիայի ԳՓ կոլոիդային քիմիայի ն ջրի քիմիայի ինստիտուտը ջրերի մաքրման համար օգտագործվող կլինոպտիլոլիտը (ցեոլիտը) ունի ֆիզիկա-քիմիական ն ֆիզիկա-մեխանիկական հետնյալ հատկությունները (աղյուսակ 64): Աղյուսակ 64

Կլինոպտիլոլիտային ավազի ֆիզիկ քիմիական ն ֆիզիկ մեխանիկական հատկությունների (ըստ` Վ.Ա. Կրավչենկոյի ն ուրիշներ, 1986) Նյութերը Հատկությունները

Կլինոպտիլոլ իտ

Կվարցային ավազ

Կերամզիտ

Խտություն, գ/սմ3

2.2-2.3

2.6

1.6-1.9

Ծավալային զանգված, կգ/մ3

1040-1080

1400-1600

400-500

Ծակոտկենություն, %

51-63

38-46

47-48

0.2-0.5 0.5-1.7

0.1-0.3 0.3-1.1

0.6 2.2

29.4

18.5

Մեխանիկական ամրություն, %  

մաշվածություն մանրությունը

Դինամիկ փոխանակման տարողությունը, Մգ/100գ

Մեծաթիվ հաղորդումներ կան հատկապես արտասահմանյան գրականությունում, նական ցեոլիտները կենցաղային ն արդյունա երական արտահոսող ջրերը ամոնիումային միացություններից մաքրելու վերա երյալ: Արտադրական փորձարկումները ցույց են տվել, որ ջրերի մաքրման համար նական ցեոլիտի օգտագործումը առավել արդյունավետ է, քան կվարցային ավազը: Ցեոլիտային ֆիլտրը ջրից կլանում է ավելի շատ թունավոր նյութեր հատկապես մետաղներ (պղինձ,ցինկ,կո ալտ,նիկել) ն ռադիոակտիվ իոններ (ստրոնցիում,ցեզիում,ուրան ն այլն): Ներկայումս Սոկորնիցի տեղանքի ցեոլիտներով ջրերի մաքրման համար մշակված է տեխնիկական պայմաններ: Մետալուրգիայի արտադրության հոսքաջրերի համար

օգտագործվում են Տեզամի (Վրաստան), Այ-Դագի (Ադր եջան), Սոկիրնիցի (Ուկրաինա), Եգոդինյան (Կամչատկա) նական ն մոդիֆիկացված ցեոլիտները: Ուսումնասիրության արդյունքները հիմք են հանդիսացել եզրակացնելու, որ ամոնիումի կլանումը ուժեղ է արտահայտված Այ-Դագի կլինոպտիտի` հատկապես նրա նատրիումային ձնի մոտ: Այդ տվյալների հիման վրա մշակվել է արտադրական սխեմա` մետալուրգիական կոմ ինատի ջրերի մաքրման համար: «Էստոնֆոսֆատ» արտադրական միավորման հանքի հոսող ջրերի մաքրման համար օգտագործվել են Տեդզամի նական ն մոդիֆիկացված (նատրիում, ջրածին) ձնի ցեոլիտներ: Ուսումնասիրության նպատակը եղել է ստանալ մաքուր ֆոսֆորիտ ն կանխել այդ հոսքաջրերով Ֆինական ծովածոցը ն Մաարդուի կղզու ջրերի աղտոտումը:

Աղյուսակ 65 Հանքավայրից հեռացվող ջրերի քիմիական աղադրությունը առանց մշակման ն մշակումից հետո (ըստ` Շումավալովայի ն ուրիշներ) Պարունակություն Մգ/Լ

Ցեոլիտի տեսակը

Ընդամենը Մգէկվ/Լ

Խg2+

Ըa2+

ՏՕ4-2

Մշակված լուծույթով

17.9

123.9

51.1

40.3

Չմշակված

60.0

407.7

446.6

39.1

Չոր մնացորդ Մգ/Լ

Ջրերի մաքրման համար արտադրական միավորումում օգտագործվող ադսոր ենտները ոչ միշտ է հաջողվել լ այն րիվ մաքրել, քանի որ վերջինս պարունակում է մեծ քանակությամ կալցիումի ն մագնեզիումի իոններ: Ցեոլիտի առանձին կատիոններից ազատվելու համար, սկզ ից այն մշակել են աղաթթվի, իսկ հետո` կերակրի աղի 10 %-ոց լուծույթներով: Արդյունքում ստացվել է նատրիումային ձնի ցեոլիտ, որը օգտագործվել է արտահոսող ջրերի փափկացման համար (մի քանի անգամ պակասեցնելով Ng2+ ն Ըa+2 քանակությունը, աղյուսակ 65): Հանքային արտահոսող ջրերի մաքրումը կատարվել է հատուկ լա որատոր` ֆիլտրափոխանակային աշխատանքներում, որի 2/3-ը եռնավորված է նատրիումային կամ ջրածնային ձնի 10 մմ-ոց մասնիկների

մեծության ցեոլիտով, իսկ 1/3-ը` ջրով: Դուրս ծծման արագությունը կազմել է 0.02 լ մեկ վայրկյանում: Ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց տվեցին, որ նական ցեոլիտները, հատկապես դրանց նատրիումային ն ջրածնային մոդիֆիկացված ձները ունեն ամենա արձր ադսոր ցիոն հատկությունները ն առաջարկված է այն լայնորեն, ներդնել արտադրությունում: Երնանի պետական համալսարանի պրոֆեսոր Ռ.Գնորգյանի գլխավորությամ երկար տարիներ ուսումնասիրվել են Հայկական ատոմակայանի արտահոսող ջրերը` Նոյեմ երյան տեղանքի մոդիֆիկացված ցեոլիտով ռադիոակտիվ տարրերից մաքրման հնարավորությունները: Հեղինակները ստացել են ցեոլիտի Na+7 ն NԷ4 մոդիֆիկացված ձները, օգտագործելով 3-4 % օրգանական կապող նյութերորից հետո այն են: Հատիկների տրամագիծը կազմել է 2.5 մմ, իսկ երկարությունը 4-5 մմ: Հատիկավորված ցեոլիտը 4 ժամ տնողությամ չորացրել են 80 Ը ջերմաստիճանով: Երկու աշտարակ եռնավորել են Na+ սոր ենտով, իսկ երկու աշտարակների NԷ4+ ձնի ցեոլիտով փորձարկվող լուծույթում Շs՛-ի սկզ նական խտությունը կազմել է 0.025-0.05 գ/լիտր: Երրորդ մաքրման ցիկլից հետո ՀԱԿ-ի ջրերի ռադիոակտիվությունը Շs137 ¨ Շs134 իզոտոպների սկզ նականի համեմատությամ համապատասխանա ար պակասել է 1150 ն 1000 անգամ: Ստացված արդյունքները հիմք են հանդիսացել` մշակելու` արտահոսող ջրերը ռադիոակտիվ նյութերից մաքրելու նոր տեխնոլոգիա: Նախագծողի տեղեկագրում նշված է, որ թթվածնի կենսա անական պահանջի ցուցանիշով որոշում են հոսող հեղուկների (ջրեր) աղտոտվածության աստիճանը ն դրանց սանիտարական վիճակը, որի հիման վրա որոշում են ջուրը ջրամ արներ աց թողնել կամ արգելակելու հարցը: ԹԹվածնի կենսա անական պահանջի որոշման մեթոդները լավ արդյունք են տալիս այն դեպքում, եր արտահոսող ջրերում ամոնիումային ձնի ազոտի խտությունը շատ ցածր է: Հաշվի առնելով վերը նշված հանգամանքները, Ուզ եկստանի քիմիայի ինստիտուտի գիտնականներն առաջարկել են այդպիսի ջրերից կլինոպտիլոլիտով (ցեոլիտով) կլանել ամոնային ձնի ազոտը, հետո որոշել թթվածնի կենսա անական պահանջը: Ուսունասիրվել է խոզա ուծական համալիրից արտահոսող ջրերում NԷ4+ իոնի պարունակությունը, որը եղել է 80-120 մգ մեկ լիտրում: Այդ ջրին

ավելացրել են 1-2 գրամ հատիկավորված ցեոլիտ, 0.5-1.5 ժամ տնողությամ խառնուրդը լավ խառնել են, հետո չափել ամոնիումային ազոտի պարունակությունը: Պարզվել է, որ ցեոլիտը այն կլանել է 99.6-100 %-ով: Ազոտի լրիվ հեռացումից հետո որոշել են օրգանական միացությունների կենսա անական օքսիդացման համար օգտագործված թթվածնի քանակությունը: Ջրերի մաքրման համար ամոնային ձնի ցեոլիտի օգտագործումը NԷ4+ իոնը արգելակում է ազոտի նիտրոֆիկացումը, ուստի արտահոսող ջրերի մաքրման տեխնիկական ստուգումը դարձնում է հավաստի: Մի շարք գիտահետազոտական ինստիտուտներում այդ թվում երկրաքիմիայի ն անալիտիկ քիմիայի ինստիտուտներում ուսումնասիրել են, թե ինչպես օվկիանոսային ջրերից նական ցեոլիտների օգտագործումով դուրս հանել թանկարժեք միկրոկոմպոնենտներ: Այդ նպատակի համար օգտագործել են (Դզեգվի, Տեդզամի (Վրաստան), Լյուտոգովի (Սախալին), Յագոդայի (Կամչատկա), Չուգնյան (Պրիմորիա)) նական ցեոլիտների,առավելապես` Na+ ն NԷ4+ կատիոնային ձները: Մշակված նոր տեխնոլոգիան ուղղակի ն արդյունավետ եղանակ է թանկարժեք նյութերը կլանելու ն շրջակա միջավայրն աղտոտումից պահպանելու ու այդ ջրերի նորմատիվային պահանջները ապահովելու համար: Բազմաթիվ են հաղորդումներն այն մասին, որ նական ցեոլիտները, հատկապես նրա մոդիֆիկացված ձները, օգտագործում են նավթամթերքների, օդի, ջրի ն այլ օ յեկտների չորացման ն մաքրման համար, այդ թվում` ածխաթթվային գազից, ծծում ից, ծծմ աթթվային օքսիդից (Գ.Վ. Մեերսոն, Ն.Վ. Ցելցեվ): Ցեոլիտները, ըստ իրենց առանձնահատուկ ծակոտկեն կառուցվածքի ն քիմիական նույթի, ցեոլիտները հանդիսանում են լավագույն ադսոր ենտներից մեկը, որոնք օգտագործվում են գազերի ն հեղուկ խառնուրդների աժանման, խոր մաքրման տեխնոլոգիական պրոցեսներում: Բելոռուսիայի Ս.Մ. Կիրովի անվան տեխնոլոգիական ինստիտուտի գիտնականներն ուսումնասիրել են Նոյեմ երյանի ն Վրաստանի տեղանքների ցեոլիտների ադսոր ցիոն հատկությունները, հատկապես` ջրի գոլորշիների, ազոտի, ածխաթթու գազի նկատմամ : Փորձերի տվյալների հիման վրա եկել են այն եզրակացության, որ ցեոլիտի ուսումնասիրված ոլոր նմուշները նութագրվում են արձր սոր ցիոն էներգիայով, ցածր

կինետիկ պոտենցիայով արձր ջերմակայունությամ , որոնք թույլ են տալիս համեմատա ար արձր ջերմաստիճանի պայմաններում այն օգտագործել գազերի չորացման ն մաքրման համար: Դ.Ի. Մենդելենի անվան Մոսկվայի քիմիատեխնոլոգիական ինստիտուտի աշխատաողները (Ն.Վ. Կալցն ն ուրիշներ) կլինոպտիլոլիտն օգտագործել են օդի չորացման համար, ուսումնասիրությունների արդյունքների հիման վրա մշակել են տեխնոլոգիա, հաշվարկել են օդի չորացման նուր եղանակ, որը ներդրվել է Սարատովի էլեկտրաագրեգատային մեքենաշինական գործարանում: Գունավոր մետալուրգիայի ձեռնարկություններում ցեոլիտկլինոպտիլոլիտն օգտագործվել է հեռացվող գազերից ՏՕ2 -ը մաքրելու համար, որը համարվում է օդի հիմնական աղտոտողը: Այդ գազի կլանումն ունի ոչ միայն սանիտարական նշանակություն, այն կարող է հումք ծառայել ծծմ աթթվի, ծծմ ատարրի, հեղուկ ՏՕ2, սուլֆատ ամոնիումի ն այլ անօրգանական նյութերի սինթեզման համար: Դ.Ի. Մենդելենի անվան Մոսկվայի տեխնոլոգիական ինստիտուտը լա որատոր փորձերով ապացուցել է, որ Այ-Դագի ն Դզեգվիի ցեոլիտների ՏՕ2 ադսոր ցիոն տարողությունը շատ մեծ է, ն գործնականում կախված չէ ջերմաստիճանից (50-ից մինչն 150 Ը դեպքում) Բալխաշի լեռնամետալուրգիական կոմ ինատում տեղադրված ադսոր ենտի սարքավորումն ունի 5 մետր տրամագիծ ն 1.0 մետր արձրություն, գազային հոսքը ծծվում է գազատարից, որն անց է կացվում ադսոր ենտի միջով` վերնից: Ադսոր ենտի մեջ լցված մասնիկների մեծությունը 2-5 մմ է: 1987թ Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմ ինատում հաջող փորձարկվել է ցեոլիտներով սարքավորում` ժամում 10 հազար մ3 արտադրողականությամ մթնոլորտ արտանետող գազերի մաքրման համար, (հատկապես ՏՕ2-ի): Փորձերի արդյունքները ցույց տվեցին, որ ցեոլիտային սարքավորումը 80%-ով կլանում է ՏՕ2-ը ն քաղաքի օդը մաքրում թունավոր գազերից: Ստացված արդյունքները հիմք են տալիս կոմ ինատում տեղադրել ավելի հզոր սարքավորում, այց այն գործարկվել են մասնակի ձնով, քանի որ երկրաշարժից հետո լրիվ դադարեցվեց այդ աշխատանքները: Ստացված արդյունքները ցույց են տվել, որ առանց հատուկ էներգիայի ծախսի` ցեոլիտները համարվում են լավագույն հումք` ծծում ի երկօքսիդը կլանելու համար: Վրաստանի «Ազոտ» արտադրական միավորումն ամիակի ն ցիանիստային ջրածնի, ինչպես ազոտային օքսիդից ազոտաթթու

ստանալու պրոցեսում հեռացվող գազերը պարունակում են ավականին մեծ քանակության ծծմ ային միացություններ (ծծմ աջրածին` մինչն 22, մերկապտաներ մինչն 56, տիոֆենոլ ն այլ ծծմ ի օրգանական միացություններ` մինչն 58 մգ/մ3 գազ): Վերը նշված ծծում ի գազային միացություններից ազատվելու համար օգտագործել են Վրաստանի ցեոլիտները: Պարզվել է դրանց արձր արդյունավետությունը, ինչպես մաքուր քիմիական միացությունների ստացման, այնպես էլ շրջակա միջավայր արտանետվող թունավոր գազերից զերծ պահելու համար: Ցեոլիտների ադսոր ցիոն հատկությունների արդյունավետ օգտագործման կարնորագույն պայմանն է նրա ակտիվացման համար պայմանների ճիշտ ընտրությունը: Փորձերով ապացուցված է, որ ցեոլիտների մշակումը են աղաթթվի լուծույթով, զգալի չափով արձրացնում է օդի գոլորշիների կլանման ակտիվությունը, ինչպես նան օդը գազերից մաքրելու արագությունը: Նավթային գազերի խոր չորացումը ցեոլիտով, լավացնում է տեխնոլոգիական գծերի արդյունավետությունը, մյուս կողմից արձրացնում է պատրաստի արտադրանքի որակը: Սուրգուտի գազավերամշակման գործարանում ադսոր ենտների տարողության 70 %-ը լցվել է Դզեգվի տեղանքի մանրացված ցեոլիտով, որի ջրի գոլորշու նկատմամ մեխանիկական ակտիվությունը կազմել է մոտ 4 %, իսկ 30 %-ը լրացվել է Տճ 1335 մարկայի սինթետիկ ցեոլիտով: Այդ գծի տեղադրումը արձրացրել է նավթային գազի չորացման արտադրողականությունը ն արտադրանքի տնտեսական արդյունավետությունը: Դեռ 1979 թվականին, օրգանական սինթեզի համամիութենական ԳՀԻ Նովոկույ իշնի մասնաճյուղի հետ համատեղ, փորձարկել են Անդրկովկասի տեղանքի (Դզեգվի, Տեդզամի, Նոյեմ երյանի) ցեոլիտները: Ուսումանիրությունները ցույց տվեցին, որ ցեոլիտները ավարար չափով ապահովում են պիրոգազի չորացումը: Այդ փորձերի արդյունքները հիմք հանդիսացան, որ Լիսիչանի փորձնական կայանի ուսումնասիրությունները հաստատեն լա որատոր փորձերի արդյունքները: Միաժամանակ նշվել է, որ լավագույն արդյունքի կարելի է հասնել այն սոր ենտներով, որոնք պարունակում են 60 %-ից ոչ պակաս կլինոպտիլոլիտ, որոնց մասնիկների մեծությունը կազմում է 2 մմ: Նավթավերամշակման արտադրությունում գազերի մաքրման համար ներկայումս օգտագործում են ոչ մեծ քանակի նական ցեոլիտներ, քանի որ

առայժմ այդ նպատակի համար հիմնականում օգտագործում է սինթետիկ ցեոլիտներ: Կինգիսեպի «Ֆոսֆորիտ» արտադրական միավորումում երկար ժամանակ օդի չորացման որակը գտնվել է ցածր մակարդակի վրա, որի հետնանքով խախտվում էին արտադրական պրոցեսները: Այդպիսի խախտումների հիմնական պատճառներից մեկը եղել է օդի արձր խոնավությունը: Արտադրական միավորման ադսոր ցիայի լոկում օգտագործում են սինթետիկ ադսոր ենտներ, սիլիոգել, ալյումինոգել, որոնք չեն ապահովում օդի մաքրումը խոնավությունից ն յուղերից: Միավորման աշխատտողները (Ն.Ի.Ռոդինա ն ուրիշներ, 1986) առաջարկել են սինթետիկ ադսոր ենտները փոխարինել նական ցեոլիտկլինոպտիլոլիտով: Ցեոլիտն ունեցել է հետնյալ հատիկամետրական ֆրակցիաների կազմ` 10 մմ-ոց մասնիկները կազմել են ընդհանուր զանգվածի 7.8 %-ը 10-ից մինչն 1.5 մմ-91.1 %, 1.47-1.2 մմ-1.1%: Նշված փոփոխությունները (ցեոլիտի օգտագործում) հնարավորություն տվեցին միավորմանը ապահովել օդի խոր չորացումը, ուր տեղի է ունենում խոնավության ցողի կետի կլանում - 40Ը ջերմաստիճանում: Կրասնոդարի գազավերամշակման համամիութենական գիտահետազոտական ն նախագծային ինստիտուտի գիտնականները (Յ.Ս.Սլեպցով ն ուրիշ, 1986) կլինոպտիլոլիտը օգտագործել են հեղուկ նավթի ն գազանման ածխաջրածինների չորացման համար: Նավթային գազի սոր ցիան կատարվել է աշտարակներում, որտեղ սոր ենտի շերտի հաստությունը կազմել է 25 սմ, իսկ գազի շարժման արագությունը` 0.25 մետր վայրկյանում, ադսոր ենտի հատիկների մեծությունը 2-3 մմ: Համեմատած սինթետիկ ադսոր ենտների հետ` նական ցեոլիտների խոնավության կլանման տարողությունը ցածր է, այց վերջինիս արժեքը շատ ցածր է, ուստի այն տնտեսապես ավելի արդյունավետ է: Ածխաջրածինների ադսոր ցիան կատարվել է գործարանային սարքավորումներով, որտեղ ադսոր ենտի արձրությունը եղել է 5-ից մինչն 30 սմ: Չորացվող հումքը, որը պարունակել է Ը5-Ը9 ածխաջրածին, աց է թողնվել վայրկյանում 0.001-0.003 մետր գծային արագությամ : Կլինոպտիլոլիտը ապահովել է համարյա լրիվ ջրազրկումը: Փորձերի արդյունքների հիման վրա կլինոպտիլոլիտի առաջին արտադրական մշակման փորձարկումը կատարվել է Միննի այվյան գործարանում, որտեղ կատարվել է նան գազերի խոր չորացում ն մաքրում: Հետագայում նշված եղանակով նավթային գազի խոր չորացումը

կազմակերպվել է Բելոռուսիայի, Պերմի, Սուրգուտի ն այլ գազավերամշակման կոմ ինատներում (գործարաններում): Բոլոր գործարաններում չորացումը կատարվել է 25-40 Ը ջերմության, իսկ ճնշումը 3.5-4.3 11à ունեցել են գազերի չորացման ն մաքրման արձր արտադրողականություն (20-250 մ3/ժամում): Բնական ջրերի մաքրումը հիմնականում կատարվում է ֆիլտրման եղանակով, որի համար սովորա ար օգտագործում են կվարցի ավազ, որն ունի շատ ցածր մակերեսային տարողություն ու քիչ ծակոտիկներ ն հետնա ար ֆիլտրման աշխատանքի ցածր արագություն: Արդյունա երության ն գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացումը զգալի չափով ավելացրել է ջրերի աղտոտման միջոցները, ուստի առաջ է քաշվում քամիչների (զտիչների) ընտրության հարցը այն նպատակով, որ ջրերը ոչ միայն պարզեցվեն ն գույնազատվեն, այլ նան մաքրվեն ոլոր թունավոր նյութերից, այդ թվում ծանր մետաղներից, ռադիոակտիվ իզոտոպներից, մակերեսային ակտիվ նյութերից, պեստիցիդներից ն այլն: Հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել մնացորդային ալյումինումի պարունակությանը խմելու ջրում (ըստ Ã1ԱՕ 2874-82), որը մեկ լիտրում չպետք է լինի 0.5 մգ ավել: Հաշվի առնելով վերը նշված հանգամանքները` մի շարք գիտահետազոտական ն արտադրական ձեռնարկությունների ջրերի մաքրման համար առաջարկում են օգտագործել ցեոլիտ (կլինոպտիլոլիտ): Ցեոլիտները մի շարք ցուցանիշներով ունեն առավելություններ կվարցի ավազի համեմատությամ : Ցեոլիտները խոռոչավոր են, ունեն արձր տեսակարար մակերես, ցածր ծավալային զանգված, այդ պատճառով քամելու համար օգտագործվել է ավելի խոշոր ֆրակցիա (1-3 մմ), քան կվարցի ավազը: Ուկրաինայի ջրային տնտեսությունների, ձեռնարկությունների ջրերի ֆիլտրման համար օգտագործել են անդրկարպատյան ցեոլիտներ ն նշում են դրա առավելությունը հատկապես քամելու արձր արագություն, օգտագործման տնողության ավելացում, ինչպես նան զտիչների մաքրման համար 30 %-ովէ ջրի ծավալի պակասեցումը: Նավթի հետերոատոմային աղադրիչները` ինչպիսիք են ծծմ աօրգանական միացությունները, նավթային թթուները, ազոտային միացությունները, խեժային նյութերը, վատացնում են նավթամթերքի ֆիզիկա-քիմիական հատկանիշները ն ընդհանրապես օգտագործման արդյունավետությունը: Միաժամանակ նշված միացություններում, հատկապես ծծմ ի ն թթվածնի պարունակությունում, որոնց քիմիական

ակտիվ ֆունկցիոնալ խմ երը համարվում են արժեքավոր քիմիական հումքի տարրեր նշանակություն ունեցող մթերքների արտադրության համար: Հաշվի առնելով վերը նշված հանգամանքները` անհրաժեշտություն է առաջանում մշակել նավթային ֆրակցիաների աժանման այնպիսի եղանակ, որը հնարավորություն կտա ստանալու հետերոգեն միացությունների հումք, ստանալու արձր որակի նավթամթերք ն պաշտպանել շրջակա միջավայրը: Դեռ Ե.Մ. Բեկաշվիլին անցյալ դարի 80-ական թվականներին ցույց է տվել, որ նական ցեոլիտները-կլինոպտիլոլիտները, ինչպես նան թթուներով մոդիֆիկացվածները, համարվում են լավագույն ընտրողական ադսոր ենտներ` նավթային հումքից կլանելու ծծ աօրգանական միացությունները, նավթաթթուները` խեժային նյութերը: Պարզվել է, որ նական ցեոլիտի օգտագործումը որպես մելիորանտ, արգելակում է Տո, Շd, թԵ, Շս, շո մուտքը ույսի մեջ, քանի որ ցեոլիտները կլանում են դրանց շարժուն ձները: 10-15 տ/հա ցեոլիտ հող մտցնելիս, արտադրվող մթերքների աղտոտվածությունը այլ էլեմենտներով նվազում է մոտ 30 %-ով: Բանջարեղենը խոհանոցային մշակման ենթարկելիս կապարի ն սնդիկի պարունակությունը նվազում է 50 %-ով, իսկ կարտոֆիլում` 80-85 %-ով (Լ.Լ. Մոսինա 2000): ՀՀ ԳԱԱ երկրա անության ինստիտուտում կատարված ուսումնասիրություն-ներից պարզվել է, որ Հայաստանի տարածքի (Շիրակ, Նոյեմ երյան) մեծ պաշարներով ցեոլիտային հանքատեսակներ (կլինոպտիլոլիտ, մորդենիտ, անալցիմ), ինչպես նան այդ խմ ի երկրորդային հանքատեսակներ, դացիտային տուֆերը նույնպես ունեն արձր ադսոր ցիոն ու կատիոնների փոխանակման հատկություն, ուստի կարող են փոխարինել կլինոպտիլոլիտին (Պետրոս Ի.Խ., 1999): Ցեոլիտները էկոլոգիապես մաքուր հանքատեսակներ են ն չեն պարունակում կլարկը գերազանցող թունավոր ն այլ վնասակար տարրեր: Ցեոլիտներում միկրոտարրերի պարունակությունը հետնյալ պատկերն է ներկայացնում Ni 0.0003-0.0004, Շo 0.001-Շս 0.0013-0.0021, Տո 0.10-0.13, N 0.0013-0.0042, Mո 0.03-0.32, Շո 0.0003-0.0005 %, վնասակար խառնուրդների պարունակությունը` թԵ (4.2-10) 104

102

10 4 106

, Ճs 8·

103

, Շd 3·

104

, Տօ

1.0% 2.4 · , F(1.0 2.0) , էg (8.0 % 10.0) · չի գերազանցում կլարկը ն էկոլոգիական տեսակետից վտանգ չի ներկայացնում: Բնական գազերը օրգանական ծծմ ից ն մերկապտանից մաքրելու

համար այն կատալիտիկ եղանակով տարալուծվում են, որի համար օգտագործվում է կո ալտ-մոլի դենային կատալիզատոր: Վերջինս դժվար է ձեռք երել, ն երկրորդ` խիստ թանկ է: Վրաստանի «Ազոտ» արտադրական միավորումում նական գազերի մաքրման համար օգտագործել են նական ցեոլիտներ, ն ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ որքան հզոր է 0.631.0 մմ հատիկավոր ցեոլիտի շերտի արձրությունը, այնքան արձր է ծծմ ի միացությունների կլանումը, այսպես` 20 սմ շերտի դեպքում կլանվել է 102 մգ, իսկ 100 սմ դեպքում այն հասնում է մինչն 2908 մգ: Առաջարկված է լայնորեն օգտագործել ցեոլիտը նական գազերը ծծմ ի միացություններից մաքրելու համար: Երկօքսիդ ծծմ ի քանակությունը, որը դուրս է նետվում միլիոնավոր տոննաներով օդ, մեծ վնաս է հասցնում նությանը: Նորագույն ուսումնասիրությունների տվյալներով` յուրաքանչյուր տոննա ծծմ աթթվի արտադրության համար օդ է նետվում 3-4 տոննա վտանգավոր նյութեր, այդ թվում, ՏՕ2, չնայած հայտնի է ծծմ ի ժողովրդական նշանակությունը: Հայտնի է, որ անօրգանական պարարտանյութերի սննդատարրերը` ազոտը, կալիումը, ֆոսֆորը, ամեն տարի միլիոնավոր տոննաներ թափվում են ջրամ արներ: Այդ կենսածին տարրերը նպաստում են կապտականաչագույն ջրիմուռների զարգացմանը իր ացասական հետնանքներով: Ջրիմուռների փտման արդյունքում ջրում պակասում է թթվածինի քանակը, ի հայտ են գալիս թունավոր նյութեր` ծծ աջրածին, մեթան, ամոնիակ ն այլն, որի հետնանքով ջուրը դառնում է մարդու ն կենդանիների համար ոչ պիտանի: Ահա այստեղ է, որ անհրաժեշտ է նական ցեոլիտների օգտագործումը հանքային պարարտանյութերի հետ: Հանքային պարարտանյութերի ն ցեոլիտի համատեղ օգտագործման ժամանակ իոգեն տարրեր կլանվում է ցեոլիտը ն ույսերն այն օգտագործում են աստիճանա ար: Կ.Ն.Գուդուշաուրին, Ֆ.Ի. Բրոուչեկը առաջիններից են, որ ուսումնասիրել են Թ իլիսիի ավիացիոն գործարար գալվանական արտադրության աժնի հեռացվող ջրերի մաքրումը մի շարք մետաղյա տարրերից` նական ցեոլիտների միջոցով: Արտահոսքի ջրերից դուրս են հանել պղինձ, նիկել, ցինկ ն երկաթի տարրեր, որ մի կողմից այդ մետաղները չեն կորչում ջրի հետ, մյուս կողմից ացահայտ է դառնում ջրի մաքրման էկոլոգիական արդյունավետությունը: Ուկրաինայի գիտությունների ակադեմիայի աշխատակից Ռ.Դ.Օվչարենկոն, ուսումնասիրելով անդրկարպատյան տեղանքի ցեոլիտների սոր ցիոն հատկությունները, նշել է դրանց արձր սոր ցիոն

տարածությունները ն դրանց միկրոխոռոչների ծավալը համեմատել է Ճապոնական արդյունա երական կլինոպտիլոլիտների հետ: Այդ ցուցանիշների արդյունքում հանգել են եզրակացության, որ այդ ցեոլիտներն առանց մաքրելու կամ լրացուցիչ հարստացնելու կարելի է օգտագործել որպես սոր ենտներ` նական գազերի չորացման, ինչպես ածխաջրածինների աժանման ն այլ նպատակների համար: Գործնական ն հետազոտական աշխատանքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ նական ցեոլիտները կարելի է արձր արդյունավետությամ օգտագործել շրջակա միջավայրի պահպանման ն առողջացման ասպարեզում: Մասնավորապես այն օգտագործել են հետնյալ նագավառներում.  Քաղաքային ն արդյունա երական արտահոսքային ջրերի մաքրման համար,  Խմելու ն տեխնիկական պղտոր ջրերի մաքրման համար: Ցեոլիտները մաքրում են կենցաղի ն արտադրական թափվող ջրերը ամոնային միացություններից, գունավոր ն ծանր մետաղներից, ռադիոնուկլեիդներից, ռադիոակտիվ տարրերից(ստրոնցա, ցեզիա ն այլն) ն այլ թունավոր նյութերից:  Անասնապահական շինությունների սանիտարական հիգիենիկ պայմանների հատկապես ամիակի, ազոտային այլ միացությունների, ածխաթթու գազի, օդի խոնավության նորմատիվային ցուցանիշների պահպանման, ինչպես նան կենդանիների հիվանդությունների կանխարգելման նպատակով:  Շրջակա միջավայրի պահպանության խոշորագույն լուծում պահանջվող խնդիր է գյուղատնտեսական թափոնների օգտահանության ենթարկելը, որոնք կուտակվում են միլիոնավոր տոննաներով: Ահա այդ նպատակի համար նական ցեոլիտները օգտագործում են անասնապահական շինություններում` որպես ցամաքար, հոտազերծիչ` արտաթորանքի մշակման:  Որպես արդյունավետ ադսոր ենտ նական ցեոլիտները օգտագործվում են արդյունա երությունում գազերի խոր չորացման ն մաքրման համար:  Առանձին նագավառներում (գազային խրոմոտոգրաֆիայի, սոր ցիոն տեխնոլոգիայում) նական ցեոլիտները կարելի է օգատգործել օդը թթվածնով

հարստացնելու միջոցով: Սակայն նական ցեոլիտների դրանցով չեն սահմանափակվում:

օգտագործման

ոլորտները

Օգատգործված գրականության ցանկ

1. Հայրապետյան Է.Մ. «Հողագիտություն», Երնան -2000, 456 էջ: 2. Հայրապետյան Է.Մ., Շահինյան Ա.Վ. «Ագրոէկոլոգիա», Երնան 2003, 407 էջ: 3. À86օ7ծ14 Ð.0. “ Բո116üօ14à164 1ծ6ծ18106 1614ծà614 4 1464418ոԾ44” 7. ”Ç11Ծ46167” Ի0 4, 2004. 4. À4à671 Ã.Ա. “18 6ո614676 18ծàօ14à167 64166Ծ106 11ծ18 114184ծ71ո6141 14ոԾ1ծ1æ84167” Բօ8. Àծ1. ԱԱÐ “ 1à66à 1 օ4164” 1974, Օ.27, Ի0 4, ո 48-60. 5. À16ծ8æà171 7.À. “166ծ1ý64141Ծ0 4 11:4à6 ÐÀ 6 ý6646Ծ6411ոԾü 1ծ61414167 166ծ16818ծ4166”, À4Ծ1ծ464ծàԾ 816Ծ1ծո616 86ոո4ծԾà666 1. 1993. 6. Áà8à71 Ա.Ã. 8ծ.-1461Ծ1ծ04 ծ4օ66üԾàԾ0 1ծ61414167 64166Ծ1406 11ծ18 114184ծ71ո6141 14ոԾ1ծ1æ84167 4 ո46üո611 61օ7ոԾ44. Օ4օ6ո0 8166à814 11 1ծ6141416Ե 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 4 æ641Ծ11418ոԾ44 6 ծàոԾ4164418ոԾ44. Օ8666ո6, 1981. 7. Áà8à71 Ա.Ã. 6 8ծ. 1461Ծ1ծ04 ծ4օ66üԾàԾ0 1ծ61414167 64166Ծ1406 11ծ18 114184ծ71ո6141 14ոԾ1ծ1æ84167 4 ո46üո611 61օ76ոԾ44. Օծ680 61164ծ41666 6 ո6111օ661à 11 1ծ6141416Ե 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 4 æ641Ծ11418ոԾ44 6 ծàոԾ4164418ոԾ44. Օ8666ո6, 1984. 8. Ճ4ծ1Ծ:4161 1.À. 6 8ծ. “Բո116üօ14à164 66Ծ1օ61à 6 64166Ծà 4 6à:4ոԾ44 ո1ծ841Ծ14 Ծяжë606 14Ծалл14” æ. “ Ç11Ծ4616я” Ի0 4, 2005. 9. Ճ6ո61818ո6à7 1. 6 8ծ.- “Ճ667167 ծàօ66:106 11ծ1 օà6àծ1àԾո6141 64166Ծà, 66օ661-6616:4ո664 ո416ոԾ4à 11:40” Ճ166à80 6116. Էü414, 1987 ո. 56-59. 10. Ճծ4օ466 Է., Á1Ծ61 1., Բ1օà: É., Բո116üօ14à164 64166Ծ14 4 æ641Ծ11418ոԾ44. 14æ861àծ18106 ո-6 æ6ծ1à6, 1982, N 6, ո. 84-86. 11. Ճü7:4161 6 8ծ. 1 4667166 818à416 666111Ծ66166Ծ14141 Ծ66à 1à 1ծ1866Ծ6411ոԾü ո46146.

Օծ680 ո6111օ661à 11 1ծ6141416Ե 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 4 ո46üո611 61օ76ոԾ44. Օ8666ո6, 1980. 12. Ճü7:4161 6 8ծ. 1 4667166 ո6àծ1664à167 1ծ6ծ181141 Ծ66à 1à 1ծ1866Ծ6411ոԾü 6 18141 44Ա4ոԾ4 6 1446. Օծ680 61164ծ41666 6 ո6111օ661à 11 1ծ6141416Ե 1ծ6ծ18106 64166Ծ14. Օ8666ո6, 1984. 13. Ճü7:4161 6 8ծ. Բօ116օ14à164 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 4 61ծ164166 6ծ611141 ծ141Ծ1г1 ո61Ծà. Օծ680 61164ծ41666 6 ո6111օ661à 11 1ծ6141416Ե 1ծ6ծ18106 64166Ծ14. Օ8666ո6, 1984. 14. “Ճ180:à, 14ծ4ծà81Ծ6à 6 1ծ61414164 1ծ6ծ18106 64166Ծ14” Օ4օ6ո0 8166à814 1à6:11-1ծà6Ծ6:4ո616 61164ծ41666 Օ8666ո6, 1986, 177ո. 15. Ճ686161 6 8ծ.- 1ո184111ոԾ6 à8ո1ծ86611106 ո416ոԾ4 666111Ծ66166Ծà. Օծ6ды 61164ծ41666. Բ66111Ծ6л166Ծ. Օ8666ո6, Օծ680 ո6111օ661à 1977. 16. Åæ6614 1.Ա. 6 8ծ. “Ճ667164 ՕàԾàծո666 64166Ծ14 1à 1ծ4à16օ1 6ы167Ծ 8ծ1664ծ14” æ. “Ç11Ծ4616я” 2004, Ի0 4. 17. Åծ116144 À.À. “Օ4166Ծ0 4 ո46üո611 61օ76ոԾ44” æ. “ 06167 4 ո46üո611 61օ76ոԾ44” , 1987, Ի0 5, ո. 39-44 18. Բàծà8æ71 À.1., Ã441ծ671 Ã.Ճ. - Բօ6:4164 17ո106 6à:4ոԾ4 80:614 118 46671641 114184ծ71ո6141 64166Ծà. Օ4օ6ո0 8166à814 6 1ծ61414164 1ծ6ծ18106 64166Ծ14. Օ8666ո6, 1986. 19. Բàծà8æ71 À.1., 6 8ծ. 114184ծ71ո666 64166Ծ 4 ծà66114 æ4à:106 æ641Ծ106. Օ4օ6ո0 8166à814 11 1ծ6141416Ե 1ծ6ծ18106 64161Ծ14 4 æ641Ծ11418ոԾ44 6 ծàոԾ4164418ոԾ44.Օ8666ո6 , 1981. 20. Բàծà8æ71 À.1.- Пծи1414164 1ծ6ծ181141 64166Ծà 4 ծà66114 ո46141àԾ16. Օծ680 ո6111օ661à 11 1ծ4141416Ե 64166Ծ14 æ641Ծ11418ոԾ44 ծàոԾ4164418Ծո44. Ա66616, 1985. 21. Բàծà8æ71 À.1., 6 8ծ.- Բօ6:4164 4667167 1ծ6ծ181141 64166Ծà нà 1614ծà6ü106 18141 6 1446. Օծ680 ո6111օ661à 11 1ծ6141416Ե 64166Ծ14 4 æ641Ծ11418ոԾ44 6 ծàոԾ4164418Ծո44. Ա66616, 1985. 22. Բàծà8æ71 À.1., 6 8ծ.- Ճ667164 1ծ6ծ181141

64166Ծà 1à 1ծ1866Ծ6411ոԾü 6 18141 44Ա4ոԾ4 6 ո46üո6161օ76ոԾ441106 æ641Ծ106 6 1Ծ66. Օծ680 4-41 Á164àծ1- Ա144Ծո6141 ո6111օ661à 11 1ծиծ18101 64166Ծà1. 1ծ6ծ18104 64166Ծ0, Ա1667, 1986. 23. Բ6ծ6614 1.1. 6 дծ. Показатели рубцового 16Ա44àծ4167 и биохимический стат6с 40ո1611ծ1866Ծ64106 61ծ14 при скармливании цеолита. 2007, Ի0 6, с 8-11. 24. Բ16184օ16614 Բ.Å. Բ41141876ո664 Օ4166Ծ0-11406 468 1614ծà6ü1141 ո0ծü7 4 ß66Ծ66” ß66Ծո6, 1984, ո 54. 25. Բ16ü614 À.Ա. “Ա46üո6161օ76ոԾ4411à7 Ý6161467”. Բæ44ո6 . Բօ8.0816ծԾո6141 01-Ծà, 1995 26. Բ1օ1à1àø4666 Է.Ã., Ա66461à114 Ա.Ã. – Ճ647164 818à416 1ծ6ծ181141 64166Ծà 1à 6à:4ոԾ41 6àծ8à1681141 61164ԾծàԾà. Օծ680 ո6111օ661à 1ծ6141416Ե 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 ո46üո611 61օ76ոԾ44.Օ8666ո6, 1980. 27. 1àօ6ծ Ã.À. 6 8ծ. “1 1ծ61414166 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 1140ø4167 16181ծ1867 11:4 6ë46141 4ծà166114Ծծ6:4ո6141 ո1ոԾà4à”. æ. “11:414484164”, 1982, Ի0 28. 14ծ4ո11 Է.À. 8ծ. Բոո64814à164 1Ծո1ծ8661106 ո416ոԾ4 1ծ6ծ18106 64166Ծ14. Օծ680 ո6111օ661à 11 1ծ6141416Ե 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 4 ո46üո611 61օ76ոԾ44.Օ8666ո6, 1980. 29. 166à6Ծàдօà Ç.Ã. “1ծ6ծ18104 666111Ծ66166Ծ0 Ãծ6օ66 4 61ծ164166 11618176à Բ0Д. À4Ծ1ծ464ծàԾ 6à1868àԾո616 86ոո4ծԾà666, Çà41ծո6, 1986. 30. 14ոԾ4ծ4161 Ճ.1. Բո116üօ14à164 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 4 861Ծ461161466. Օծ680 ո6111օ661à 11 1ծ6141416Ե 64166Ծ14 æ641Ծ11418ոԾ44 ծàոԾ4164418Ծո44. Ա66616, 1985. 31. 14Ծծ1ո71 Բ.0., Ճæծ8àø71 Ã.Օ., 11à6à6à171 À.0., “Ã6à4146ø64 14ոԾ1ծ1æ84167 64166Ծ14 Àծ14166”. Åծ44à1, 1999, ո 190. 32. “1ծ6ծ18104 64166Ծ0” Труды СоветскоБолгарского симпозиума по исследованию физических свойств природных цеолитов. Тбилиси, 29-31 ОТК, 1976;

Тбилиси Мецниереба, 1979, с 330. 33. “1ծ6ծ18104 64166Ծ0” Труды 4-го БолгароСоветского симпозиума по природным цеолитам, Бургас, 1985, София, 1986, 559 ո. 34. Прянишников Д.Н.-Избранные сочинения, Т2. М АН СССР, 1963 35. Симпозиум по применению природных цеолитов в селüո611 хозяйстве, Тбилиси 1980, с 269. 36. Смагина Т.В. Использование природных цеолитов в сочетании с прополисом при выращивании молодняка свиней æ. “Ç11Ծ4616я” 2007, Ի0 12, с 16-17. 37. ԱԾ16614 Ã.1.- ԲԾ146 ý6ո14ծ6141Ծà6ü116 164166 1ծ61414167 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 в ծàոԾ4164418ոԾ44. Օծ680 4-41 Á164àծ1- Ա144Ծո6141 ո6111օ661à 11 1ծиծ18101 64166Ծà1. 1ծиծ18104 64166Ծ0, Ա1667, 19864. 38. Тавроская О. Л. '' Влияние природных цеолитов на некоторые показатели плодородия почв''. Обзорная информация, 1990, Ի0 4 серия 2. 39. Тавроская О. Л. ''Влияние природных цеолитов на некоторые показатели плодородия почв''. ж. Агропромышленное призводство: опыт, проблемы и тенденции развития. Москва Ի0 4, 1991, с 9-16. 40. Тимофее4 Б.А. Б1стошвили Р.А. в ''Опыты применения 6еолитов в животноводстве и ветеринарии'' æ. За рубежо1, 1984, Ի0 11. 41. ‘’Труды конференции и симпозиума по применению природных цеолитов в животноводстве и растенеиводстве’’. Тбилиси, 1981. Сухуми, 1982. Изд. Мецнброва, Тбилиси,1984, с 260. 42. 0ծ1114 À.ß. 6 8ծ. – 1ծ41414164 64166Ծ1406 Ծ6614 4 ծàոԾ4164418ոԾ44 օà118116 Ա686ծ6. Օծ680 ո6111օ661à 11 1ծ6141416Ե 64166Ծ14 4 æ641Ծ11418ոԾ44 6 ծàոԾ4164418Ծո44. Ա66616, 1985. 43. Օ44:4161 Է.À., Áà6ծà614 Ճ.Ճ.- Ճ667164 666111Ծ66166Ծà 1à à4ծ16616:4ո664 ո416ոԾ4à 6 16181ծ1864 84ծ1141-118օ166ոԾ06 11:4 1164ոü7. Օծ680 ո6111օ661à 11

1ծ6141416Ե 64166Ծ14 æ641Ծ11418ոԾ44 ծàոԾ4164418Ծո44. Օ8666ո6, 1984. 44. Օ44:4161 Է.À., Բ 411ծ1ո6 6ո116օ64à167 666111Ծ66166Ծ1406 11ծ18 4 ծàոԾ4164418ոԾ44. Օծ680 4-41 Á164àծ1- Ա144Ծո6141 ո6111օ661à 11 1ծиծ18101 64166Ծ11. 1ծиծ18104 64166Ծ0, Ա1667, 1986. 45. Օ48ծ61 À.1 6 8ծ. 110Ծ 1ծ61414167 64166Ծ14141 Ծ66à 4 1ծ1666à6Ծ664 86àծ47 11ծ1ո7Ծ. Օծ680 4-41 Á164àծ1- Ա144Ծո6141 ո6111օ661à 11 1ծ6ծ18101 64166Ծà1. 1ծиծ18104 64166Ծ0, Ա1667, 1986. 46. Шпак Г.-Прогамма ‘’Цеолиты’’ ж. ‘’Наука и жизнь’’ 1984, Ի0 5-6. 47. Фисинин В.И., Синцерова О.Д., Ленкова Т.Н.- ‘’Применение природных цеолитов в птицеводстве и животноводстве 1989, с 361-365. 48. «466Ա44à Ð.Ճ.- 110Ծ 1ծ61414167 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 4 6à:4ոԾ44 61ծ11406 818à416 4 ո461à418ոԾ44. Օծ680 ո6111օ661à 11 1ծ6141416Ե 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 4 ո46üո611 61օ76ոԾ44.Օ8666ո6, 1980. 49. «466Ա44à Ð.Ճ., «466Ա44à Ճ.1.- Á616146:4ո6à7 à6Ծ6411ոԾü 1ծ6ծ18106 64166Ծ14. Օծ680 4-41 Á164àծ1Ա144Ծո6141 ո6111օ661à 1ծ6ծ18101 64166Ծà1. 1ծ6ծ18104 64166Ծ0, Ա1667, 1986. 50. Челищев Н.Ф. ‘’Использование природных цеолитов в животноводстве’’ Вестник с-х науки 1978, Ի0 2. 51. «116à Է.À., Ա146ü:4161 Ã.Ճ.- Բո116üօ14à164 օà6àծ1àԾո666 64166Ծ14 867 1ծ1666à6Ծ666 6 64:4167 æ46681:11-66ø4:106 օà81644à166 ո46üո61- 61օ76ոԾ44106 æ641Ծ106. Օծ680 ո6111օ661à 11 1ծi141416Ե 64166Ծ14 4 æ641Ծ11418ոԾ44 6 ծàոԾ4164418Ծո44. Ա66616, 1985. 52. Черкашина А.Г. Черногратская Н.М. ‘’Переспектив0 исполüз1вания хонгуринов в животноводстве Якутии. æ. “Ç11Ծ4616я”, 2007, Ի0 9, с 1517 53. Улитько В. Е. 6 др. Эффективность использования цеолит содержаԱи6 пород для снижения

уровня тяжëлых металлов в организме коров. ж. Зоотехния, 2007, Ի0 11, с 14-15. 54. Якимов А.В. ‘’Организация, научная обоснованность кормления животных в Татарոтане’’, æ. ‘’Зоотехния’’ 2004 Ի0 4, с 2-6. 55. Цеолиты: Эффективность и применение в сельском хозяйстве. Под. Редакцией Г.А.Романова Москва ФГНУ ‘’ Россенфорагр1тех’’. 2000, часть I 291 с и часть II, с 335. 56. Цхакая Н.Ш. Квашили Н.Ф. ‘’Японский опыт по использованию природных цеолитов’’. Тбилиси, 1985, с 129. 57. Օ666ø4666 Ã.Ճ.- 14ծո146Ծ640 1ծ41414167 64166Ծ14 4 ո46üո611 61օ76ոԾ44. Օծ680 ո6111օ661à 11 1ծ6141416Ե 1ծ6ծ18106 64166Ծ14 4 ո46üո611 61օ76ոԾ44. Օ8666ո6, 1980, ո 13-34. 58. Օ666ø4666 Ã.Ճ.- 1ծ61414164 1ծ6ծ18106 64166Ծ14. Օծ680 4-41 Á164àծ1- Ա144Ծո6141 ո6111օ661à 11 1ծ6ծ18101 64166Ծà1. 1ծ6ծ18104 64166Ծ0, Ա1667, 1986. 59. B6ոոiօՏ 6է. Յl 26օliէ6 iոՇlսՏiօո iո էհ6 ոսմՏ քօո lՅyiոց ք66մ Յմ liԵiէսո II ՇսԵ.7. Յցո. ՏՇ.1983 Y 17, ք 169-174 60. ՇՅՏէոօ M.ԲliՅՏ Ճ. Բքք6Շէ օք էհ6 IոՇlsiօո-օք 26օliէ6 iո քiոՅl ոօlՅՏՏ6Տ-ԵՅՏ6մ մiէՏ օո էհ6 ք6ոքօոոՅոՇ6 օք ցոօտiոց քՅէէ6ոiոց քiցՏ-ՇսԵ. 7ո. Տ6. 1978, yո. 12 Ի0 1 ք. 60-75. 61. Mսոքէօո 6է. Ճl. Լհ6 ՅքքliՇՅէiօո օք ոՅէսոՅl 26օliէ6Տ iո ՅոiոՅl ՏՇi6ոՇ6 Յոմ ՅցոiՇսlէսո6 7. Յոiո. Տ6, 1977 vօl. 45, Ի0 5, ք.1188-1203 62. Oliv6ո M.D. Լհ6 6քք6Շէ օք ք66մiոց Շliոօքէilօliէ6 (26օliէ6) էօ lՅyiոց հ6ոՏ. II Տ. Ճէո. 7 Յոiո. Տ6.-1983-Y 13, Ի0 2, ք 107-110 63. Քօոմ M. ց. Յոմ Մ6ո Y.-R6ՏքօոՏ6 օք Շոօտiոց Տտiո6 էօ մi6էՅոy Շliոօքէilօliէ6 քոօո էտօ ց6օցոՅքiՇ ՏօսոՇ6Տ. MՅy. 1982, Մօl, Ի0 5, ք 837-845 64. ՇՅliոմօ, Է.,ԲliՅՏ, Ճ. Շօոմ6ոօ Y Լհ6 Յմմiէօո օք 26օliէ6 էօ ՏilՅց6 մi6էՏ-ՇսԵ. Է. Յոց. Տ6. 1982, vօl. 16, Ի0 3, ք 277-284 65. Լհi6l6ոՅոՏ M.Է., BօՅոէ Շ.-Iոքlս6ոՇ6Տսո

lսէili2Յէiօօl մiց6Տէiv6 մ6Տ ոսէiոո6ոէՏ-R6v. Ճոց. 1983, Յո 36, Ի0 4 ք 1145-1151 66. Տոiէհ 12 26օliէ6Տ քո6Տ6ոէ ոսէոiէiօոՏ տiէհ 6xՇiէiոց ԵՅց օք էոiՇkՏ. Ք66ՅՏէսէiՏ-1980 v. 52, Ի0 94, ք 9-10 67. Տէո6ոՏ2 H.W6iո6ո K.-26օliէհ6 2ՅքiՏ, 1978, 3, 1 5-7 68. ՄոոցսlՅ 2. 6է. Ճl.- Մ6է. M6մ. 27, 1982, 5, 267274. 69. WilliՏ W.հ 6է. Ճl. ԲvՅlսՅէiօո օք ո6մiէ6Տ ք6մ էօ ոՅl6 Եոօil6ո ՇհiՇk6ո II Քօvlէոy Տ6 1982 Y.61, Ի0 3 ք 438-442 70. ՇivօոkyՅո R.Շ.6է. Յl. Տէսմy օք ՃԵ2օոքէiօ Rոօք6ոէi6Տ օք Mօմiքi6մ 26օliէ6Տ. Շհ6ոէոմ6, 2002, 62 237-242

" "

"

Հեղինակները շնորհակալությամ կընդունեն սույն ձեռնարկի վերա երյալ առաջարկությունները ն դիտողությունները (Երնան, Տերյան 74, ՀՊԱՀ)

Բովանդակություն Ներածական . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .............. 3 Գլուխ 1 Ցեոլիտների (կլինոպտիլոլիտի) ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական ն քիմիական հատկությունները 1. Համառոտ ակնարկ նական ցեոլիտների վերա երյալ . . . . . . . . . . . . . . 5 2. Կող ի տեղանքի ցեոլիտի (կլինոպտիլոլիտի) ֆիզիկաքիմիական նութագիրը ... . ..... ......................................... Գլուխ Բնական ցեոլիտի կենսա անական ակտիվությունը ն օգտագործման նագավառները 1. Կենսա անական ակտիվությունը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2. Օգտագործման նագավառները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Գլուխ 111 Բնական ցեոլիտի օգտագործման արդյունավետությունը ուսա ուծությունում 1. Հողի ֆիզիկամեխանիկական, կլանողական համառոտ նութագիրը ն նական ցեոլիտի ազդեցությունը դրանց վրա . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 2. Բնական ցեոլիտի ազդեցությունը հողի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների վրա . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 3. Բնական ցեոլիտի ազդեցությունը ուսա ուծական կուլտուրաների երքատվության ն երքի որակի վրա . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 Գլուխ 1V Բնական ցեոլիտի (կլինոպտիլոլիտի) օգտագործումը գյուղատնտեսական

կենդանիների ն թռչունների կերա աժիններում 1. Համառոտ ակնարկ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 2. Բնական ցեոլիտների օգտագործումը որոճողների կերա աժնում . . . . . . 83 3. Բնական ցեոլիտների օգտագործման արդյունավետությունը խոզա ուծությունում . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .106 4. Բնական ցեոլիտի օգտագործումը թռչնա ուծությունում . . . . . . . . . . . . . 118 5. Բնական ցեոլիտի օգտագործումը ձկնա ուծությունում .. . . . . . . . . . . . . 130 Գլուխ V Բնական ցեոլիտի դերը ն դրա օգտագործումը շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում 1. Ագրոմիջավայրի ա տոտման գործոնները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 2. Բնական ցեոլիտի օգտագործումը շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146

Աղյուսակ 3

Շերտի պայմանական խորությունը

Շերտի հերթականու-թյունը

Նոյեմ երյանի տեղանքի ցեոլիտային հանքի միջին քիմիական աղադրությունը SՄO2

SՄO2 Al2O. TՓO2 FՓ2O. FՓ O MgO CaO K2O Na2O MnO P2O5

SO.

Pb

Cb

F

ԱՀՄ Al2O. , մոլ

մինչն 2մ 65.94 13.17 0.27

1.38

0.58

0.85

4.52

1.48

2.69

0.05

0.15

0.10 0.005 0.0025 0.0036 8.38

8.31

2-ից 66.41 12.97 0.23 մինչն 4մ

1.42

0.55

0.97

4.74

1.44

2.63

0.05

0.13

0.10 0.005 0.0025 0.0036 8.18

8.72

4-ից 67.42 12.97 0.31 մինչն 5մ

1.92

0.38

0.81

4.52

1.42

2.65

0.05

0.14

0.10 0.005 0.0025 0.0036 7.31

8.85

1V

5-ից մինչն 20մ

68.98 11.50 0.14

1.44

0.25

1.13

4.52

0.80

1.74

0.05

0.11

0.10 0.005 0.0025 0.0036 8.86

10.45

V

20-ից արձր

68.80 11.80 0.17

1.38

0.27

0.97

4.62

0.80

1.72

0.05

0.13

0.10 0.005 0.0025 0.0036 8.96

9.91

Ծանոթություն. միջին տվյալները ստացվել են 10-15 նմուշի անալիզից:

Աղյուսակ 54

Ինստիտուտի լա որատորիա Ինստիտուտի լա որատորիա Արտաշատի միջտնտեսական ձեռնարկություն Սովետաշենի թռչնաֆա րիկա Բարձրաշենի թռչնաֆա րիկա Սովետաշենի թռչնաֆա րիկա Բարձրաշենի թռչնաֆա րիկա Բարձրաշենի թռչնաֆա րիկա Հոկտեմ երյանի միջտնտեսային ձեռնարկություն Սովետաշենի թռչնաֆա րիկա

Փորձնական

Գլխաքանակը, գլուխ

Միջին քաշաճը, գ

Գլխաքանակը, գլուխ

Միջին կենդանի զանգվածը,գ

Միջին քաշաճը, գ

սկզում

վերջում

սկզում

վերջում

սկզում

վերջում

սկզում

վերջում

սկզում

վերջում

ընդ. շրջ.

օրական

13.7

15.7 114.8

12.9

14.9 115.5

Ռուս.սպ իտակ

9.2

19.5 103.1

Կատման Կատ1980 ման

Ստուգիչ Միջին կենդանի զանգվածը,գ

Խմ երը

Քաշաճը ստուգիչի համեմատությամ , %

Ճտերի ցեղը կամ կրոսը

Փորձի տնողությունը,օր

Տնտեսության անվանումը կամ տեղը

Տարեթիվը

Կող ի նական ցեոլիտի օգտագործման արդյունքները ճտերի կերա աժնում

Բրոյլեր ճ. Կատման Բրոյլեր ճ. Կատման Կատման

30200 18080

16.08 29000 19321

17.6 109.6

18000 13286

7.08

7.92 111.9

18.6

23.2 124.7

18800 17092

17000 12373

7.64

24000 18226

8.5

21000 19376

7.65

18000 16510

8.70 113.9

Ռուս. սպիտակ

50000 45000

7.50

50000 47250

8.61 114.9

30300 25100

17.4

30500 27120

19.2 110.8

Բրոյլեր ճ.

112.1

Աղյուսակ 56 Բրոյլերային ճտերի կերա աժիններում Նոր Կող ի հանքավայրի տար եր շերտերից վերց ած ցեոլիտի օգտագործման ամփոփիչ արդյունքները

N

Առաջին փորձ Երկրորդ փորձ Երրորդ փորձ Հանքավայրի ուղղահայաց շերտերը ն կլինոպտիլոլիտի պարունակությունը,%

Ցուցանիշները -

1. 2.

3.

4.

5. 6.

1V 55-60 60-70 71-81 82-95

-

55-60 60-70 71-81

-

55-60 60-70 71-81 71-81

Գլխաքանակը փորձի սկզ ի Ճտերի հասակը,օր ա)սկզ ում )վերջում Միջին կենդանի զանգվածը,գ ա)սկզ ում 55,9 55,6 54,4 54,4 55,4 470,5 475,0 480,0 478,0 650 650 655 )վերջում 1305,7 1375,0 1362,7 1369,9 1357,0 1000,5 1095,5 1165,5 1106,0 1126,5 1226,0 1211,0 Միջին քաշաճը,գ ա)ամ ողջ շրջանում 1254, 1319, 1298, 1302, 530,0 620,5 685,5 628,0 476 576 556,0 565,0 )օրական 23,7 17,7 20,7 22,8 20,9 18,3 22,2 21,4 գ)համեմատած 28,8 24,0 23,6 24,3 ստուգիչ խմ ի 103.9 100.0 116.9 128.8 118.1 100.0 121.0 116.9 հետ,% 100.0 105.3 103.5 106.6 Գլխաքանակը փորձի վերջում, գլուխ Պահպանված 96,0 100,0 98,0 96,0 95,0 92,0 95,0 96,0 98,0 98,0 100,0 գլխաքանակը,%

562,0 21,7

19,3

118.7 105.5

100,0 100,0