Բնապահպանության հիմունքներ — Կարդալ տեքստը առցանց

աան Է

եւ

աՀա

ս. ՅԵ

ԳԱԱ ՆՆ ա-:

ՆՎ

"ր -Ե-

աւ.

Լ. Ս. ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

Մ. Վ. ԳԱԼՍՏՅԱՆ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

Հաստատվածէ ՀՀ կրթությանն գիտությաննախար (28.12.2009

թ. նո

1109-Ա/Ք)

ՀՏԴ

ԳՄԴ 20. 1

Հեղինակներնիրենց շնորհակալություննեն հայտնում գրքի մասնագիտաամբիոնիպրոկանխմբագիր,ՀՊԱՀ բուսաբուծությանն բանջարաբուծության ֆեսոր, կ.գ.դ., ՌՖ ԳԳԱ ակադեմիկոսՎ.Ա. Ավագյանին,գրախոսողներ՝ԵՊՀ էկոամբիոնի վարիչ, կ.գ.դ., պրոֆեսորԿ.Վ. Գրիգորլոգիայի ն բնապահպանության յանին, ՅՈՒՆԱՊ ազգային կոմիտեի նախագահ, աշխ.գ.դ. Կ.Ս. Դանիելյանին, Խ. Աբովյանիանվան ՀՊՄՀ էկոլոգիայի ն բնապահպանության ամբիոնի վարիչ մ.գ.թ.,դոցենտԼ.Գ. Ավանեսյանինն ՀՊՃճՇՀ գեոէկոլոգիային կենսանվտանգության ամբիոնիվարիչ, 6.գ.թ. Ս.Մ. Շահինյանին աշխատանքըամբիոններում քննարկելու ն հրատարակմաներաշխավորելուհամար:

Մ 539

Մելքումյան Լյուդվիգ, Գալստյան Մերուժան Բնապահպանությանհիմունքներ: Ուսումնական ձեռնարկ.- Եր.: «Զանգակ-97», 2010.- 312 էջ: Կենսաբանական գիտություններիդոկտոր,պրոֆեսոր,էկոլոգԼ. Ս. Մելքումյանի, գյուղատնտեսական գիտություններիդոկտոր,էկոլոգիայիմիջազգայինակադեմիայիակադեմիկոսՄ. Հ. Գալստյանի«Բնապահպանությանհիմունքներ» ձեռնարկըգրված է արդիժամանակաշրջանումմարդկությանըհուզող ամենագլխավոր, համաերկրայինհիմնախնդիրներիցմեկի` բնական համալիրներին ամբողջ կենսոլորտի քայքայման,կենսաբազմազանության աղքատացման,մարդկությանը սպասվելիքաղետներիվտանգավորության,բնությանպահպանությանընվիրված ամբողջհանրությանն մեր պետությանգործադրած ջանքերին, ՀՀ բնապահպանության ն արդյունավետօգտագործմանխնդիրներիմասին: Ձեռնարկումհեղինակներըհայեցակարգայինմոտեցում են մշակել համաերկրային աղետները կանխելու նպատակով մարդկային գործունեության բոլոր ոլորտներըք̀աղաքականություննու միջպետականհարաբերությունները,հասարակայնությոյնը,կրթության ն գիտության համակարգերը,առողջապահությունը, գյուղատնտեսությունը,բարոյականությունը,արդյունաբերությունն ու իրավագիտությունը,էկոլոգիացնելուանհրաժեշտությանմասին: Ձեռնարկըգրված է ՀՀ բուհերի ուսանողների,կենսաբանությանուսուցիչների, գյուղատնտեսության,արդյունաբերությանն բնապահպանությանբնագավառի աշխատողների,վերջապես յուրաքանչյուր հայի համար, ում համար թանկ են ՀՀ բնականհարստությունների պահպանմանն Օգտագործման խնդիրները:

|ՏՑԻ 99941-1-243-0

ՓՄելքումյան Լ., Գալստյան Մ., Փ «Զանգակ-97» հրատ., 2010 թ.

թ.

ՆԱԽԱԲԱՆ

Եթե տեխնոկրատականվերաբերմունքը չփոխվի ն շարունակվի բնության անողոքշահագործումը, եթե չհաղթանակի էկոբարոյականությունը, ապա մարդուն սպասվելիք բազմաթիվ աղետներից ամենավտանգավորըկարող է դառնալ մարդու բանականությանաստիճանական կորուստը:

Ներկայումս մարդկությանառջն ծառացած ամենաբարդ ն ամենակարնորհամաերկրայինհիմնախնդիրըբնության ն հասարակությանդինամիկ հավասարակշռության պահպանությունն է: Հարցն այսպես է դրված. կա՛մ մարդը կկարողանապահպանել այդ դինամիկ հավասարակշռությունը, կամ նրա մեղքով կվերանան բնական համալիրները (անտառներ,լճեր, տափաստաններ,մարգագետիններ նայլն), ն կվերանա նան մարդը: Կենսոլորտի զարգացման պատմության ընթացքում երբեք բնությունը չի ենթարկվել այսպիսի անողոք հարձակման, ինչպես վերջին հիսնամյակում: Բնականհամալիրներիքայքայումը հանգեցրել է բուսական, կենդանական,սնկերի, մանրէներիտեսակներիոչնչացմանը,որը աղետալի չափերի է հասել նան մեր հանրապետությունում: Մարդն անխնա օգտագործում է միլիոնավոր տարիների էվոլյուցիայի ընթացքում ստեղծված չվերականգնվողբնական հարստությունները,փոխում է Երկրի լանդշաֆտը, նրա կենսաբազմազանությունը,ջրային հարստությունները, մթնոլորտի բաղադրությունը,հողը ենթարկումէ քայքայման, առանցկանխատեսելուայն աղետալիհետնանքները,որոնք սպառնում են ներկաքաղաքակրթությանը: Դեռնս ժամանակինՖ. էնգելսը նախազգուշացրելէ. «Չպետք է շատ գայթակղվել բնության նկատմամբ տարած հաղթանակներով:Յուրաքանչյուր այդպիսիհաղթանակիհամար նա մեզանից վրեժխնդիր է լինում»:

Ներկայումս ամեն տարի ընդերքից հանվում է 100 մլրդ տ հանքանյութ,վառելիք,շինանյութն այլ բնականռեսուրսներ,այդ թվում` 5 մլրդ տ նավթն բնականգազ, 2 մլրդ տ քարածուխ:Դաշտերումցրվում են 144 մլն տ հանքայինպարարտանյութն 4 մլն տ թունաքիմիկատներ:Մթնոլորտ են արտանետվումավելի քան 200 մլն տ ածխածնիօքսիդ (ՇՕ), 25 մլրդ տ ածխածնիերկօքսիդ (ՇՕ.), 50 մլն տ ածխաջրատներ,190 մլն տ ծծմբի

օքսիդներ, 110 մլն տ ազոտի օքսիդներ, 250--300 մլն տ փոշի: Ջրավազաններեն թափվում2 մլրդ մ3 չմաքրված ջուր: Ամեն տարի Համաշխարհային օվկիանոս է թափվում մինչն 10 մլն տ նավթ: Ամեն տարի մշակության համար ոչ պիտանիեն դառնում6-7 մլն հա հողատարածքներ: Այդ բոլորը մարդուց պահանջում են մեծ ջանքեր գործադրել կարգավորելու հարաբերություններըբնության հետ: Այլապես կենսոլորտը՝ մարդու ապրելու միջավայրը, կարող է ենթարկվել աղետալիփոփոխությունների: Ամերիկացիխոշոր էկոլոգ Ռ. Ռիկլեֆսը դեռնս 1979 թ. գրել է. «Անկանխատեսելիհետնանքներըգրեթե ի չիք են դարձնում մարդու բոլոր ձգտումները՝ իրեն ենթարկեցնելու բնության կայունությունն ապահովող կանխարգելիչն հավասարակշռող բարդ մեխանիզմներիհամակարգը: Այնքանով, որ մարդու գործունեությունը շարունակվում է ավելի շոշափելի ներգործությունունենալ բնության վրա, ուստի բնությանը միջամտելը կդառնաէ՛լ ավելի բարդ ու դժվարին, իսկ Երկրի վրա կյանքի, այդ թվում նան մարդու կյանքի պահպանության հիմնական էկոլոգիական սկզբունքներիբացահայտումնու կիրառումըավելի կկարնորվի»: Այսօր նույնիսկդժվար է կանխագուշակել, թե մարդուն վրա հասնող աղետը առաջինըորտեղից կարող է գալ` օզոնային շերտի քայքայումի՞ց,որը Երկիրըուլտրամանուշակագույնճառագայթներիցպաշտպանող վահանիդեր է կատարում, թե՞ Երկրի ջերմոցայինէֆեկտից ու համաերկրայինջերմաստիճանիբարձրացումից,որը սպառնում է Համաշխարհայինօվկիանոսիմակարդակիբարձրացումն աղետալի ջրհեղեղներ, Երկրիջրոլորտի աղտոտումի՞ց,որը կյանքի ծագման ն սկզբնական զարգացմանօրրան է եղել ն այսօր վեր է ածվել աղբանոցի,թե՞անտառների հատումից, որը շնչառության համար անհրաժեշտ թթվածնի հիմնականմատակարարնէ ու օդի բաղադրությանկարգավորիչը, որն այսօր աղետալի չափով կրճատվում է: Երկրի կեղնի վերին շերտի` հողի քայքայումի՞ց,որը ձնավորվել է հազարամյակներ շարունակ ն այսօր մեծ արագությամբքայքայվում ն վեր է ածվում անապատի,թե՞մթնոլորտը ագրեսիվգազերով աղտոտումից,որը ոչ միայն նպաստում է զանազան հիվանդությունների առաջացմանը, այլն քայքայում պատմական հուշարձանները: Շատ էկոլոգների կարծիքով բոլոր էկոլոգիական վտանգներիցմարդու համար ամենավտանգավորըբուսական, կենդանական, սնկային, մանրէայինտեսակներիվերացումն է` գենետիկական բազմազանությանկորուստը ու գենոֆոնդի աղքատացումը: Եթե հաշվի առնենք, որ յուրաքանչյուր տեսակի առաջացումը կատարվում է հազարամյակներիընթացքում ն իրենից խիստյուրահատուկ գենոֆոնդ

է ներկայացնում, ապա ցանկացած տեսակի վերացումը անդառնալի կորուստ է առաջինհերթին մարդու համար: Այսօր արդենփաստումենք, տեսակի թռչուն ն որ Երկիր մոլորակի վրա անհետացել է 300 կաթնասուն:Ամեն օր Երկիր մոլորակի վրա անհետանում է մեկ տեսակ:

Մարդու կողմից տարբեր ճանապարհներով կենդանի տեսակների վերացումը (ուղղակի ոչնչացում, այպլրրելատեղերի ոչնչացում, շրջակա միջավայրի աղտոտում) հանգեցնում է լուրջ հետնանքների.վերանում են տեսակների միջն եղած կապերը, խախտվում են թվաքանակի կարգավորման մեխանիզմները ն, վերջապես, բուն էվոլյուցիայի գործընթացը: Այդ անցանկալի փոփոխություններըկարող են մարդու համար աղետալի հետնանքներունենալ: Կապված բնության վրա մարդու ներգործությանուժեղացմանհետ` անհրաժեշտ է հաշվի առնել երեք գլխավոր հանգամանք. 1. Եթե այդ ընթացքը չշրջվի հակառակ ուղղությամբ, ապա ամենաշատը, որ կարող է անել բնապահպանականշարժումը, որոշ չափով կհետաձգվիաղետալիելքը: 2. Առանց սոցիալ-քաղաքական ն հատկապեստնտեսական համակարգի արմատականփոփոխության,այդ ընթացքըհակառակուղղությամբ չի շրջվելու: "

Նշված գործընթացներիանշրջելիությունըհանգեցնելուէ այն քաղաքակրթությանվերացմանը,որը մենք գիտենք (Սուլեյա, Ուիլկոկսա, 1983 թ.): Կենսոլորտի քայքայման ներկա արագության դեպքում արդեն 724 դարի կեսերին էկոլոգիական համակարգերը կկորցնեն ինքնավերականգնմանհատկությունները: Ստեղծված բարդ իրավիճակիցդուրս գալու համար պահանջվում է էկոլոգիացնելմարդկայինգործունեությանբոլոր ոլորտները` քաղաքականությունն ու միջպետական հարաբերությունները,հասարակությունը, կրթությանն գիտության համակարգերը,բարոյականություննու կառավարման համակարգը,առողջապահությունը,արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը,իրավագիտությունը,զանգվածայինլրատվամիջոցները ն այլն: Ներկայումս չկա մարդկային գործունեության մի բնագավառ, որտեղ կարելի լինի անտեսել էկոլոգիական մոտեցումը: Մարդկային գործունեության բոլոր ոլորտների էկոլոգիացումը ենթադրում է բնական գործընթացներիավելի խորն ըմբռնում, մարդու կողմից շրջակա միջավայրում կատարվող փոփոխությունների հետնանքներիկանխագուշակում: Այո՛, միայն Երկիր մոլորակի մարդկային գործունեության բոլոր ոլորտների էկոլոգիացման պայմաններում է հնարավոր հուսալ, որ կենսոլորտիհետագաքայքայումը ոչ մի3.

այն չի շարունակվի, այլն կձեռնարկվենբոլոր միջոցները` երկրի վրա էկոլոգիականն էվոլյուցիային գործընթացների բնականոն զարգացման համար, որ մարդկությունը վերջապես կգիտակցի բնության ն հասարակությանդինամիկ հավասարակշռությանպահպանության նշանակությունըն մարդկայինբանականությունը կհամախմբի բոլոր ուժերը: Վուսադրողնայն է, որ գնալով կառավարություններըն ամենատարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկ ավելի շատ են համոզվում, որ Երկիրը բոլորիս տունն է, իսկ մենք էլ նրա բնակիչներն ենք, ն այսօր վտանգված է այդ տան հետագա գոյությունը: ներկա Բնությանն հասարակությանբարդ փոխհարաբերությունների էտապում բնության պահպանության, բնական հարստությունների օգտագործմանհարցը մղվում է առաջնահերթպլան ն դառնում է ազգային ն միջպետականհարաբերությունների գլխավոր խնդիրը, որի հաջող լուծումը պահանջումէ ոչ միայն տվյալ բնագավառիբարձր մակարդակի մասնագետներիպատրաստում, այլն ազգաբնակչությանբոլոր շերտերի էկոլոգիականն բնապահպանականգիտելիքների կտրուկ բարձրացում: Հայաստանումանապատացմանդեմ պայքարիգործողությունների ազգայինծրագրում ուղղակիորեն պահանջվում է` 1. Գայաստանիբնության բաղադրիչներիճանաչողությանարժեքավորմանն նշանակությանմասինգիտահանրամատչելիհրապարակումների ապահովում, 2. հանրապետությունում առկա էկոլոգիական հիմնախնդիրների ն դրանց հետնանքներիլայն լուսաբանմանապահովում, 3. համաշխարհային,համաերկրայինէկոլոգիական հիմնախնդիրնեն րի դրանցլուծմանն ուղղված միջազգայինհանրության ներդրած ջանքերի լուսաբանման ապահովում, 4. Վայաստանումբնապահպանությանգերակայող դերի բարձրացման ապահովում՝որպես ազգային անվտանգությանխնդիր: Վանրապետության ազգաբնակչության ն առաջին հերթին սովորողն ների ուսանողների շրջանում բնության մասին նոր մտածելակերպի ձնավորումը,անշուշտ, կնպաստիոչ միայն չափավորելու բնության վրա մարդու ներգործությունը,այլն կանխելու բոլոր տեսակիայն միջամտուորոնք կարող են բացասաբար ազդել շրջակա միջավայրի

ԱՐԸ, րա:

Ելնելով այս բոլորից ն հաշվի առնելով «էկոլոգիային բնության պահպանությանհիմունքները»առարկայի(որը մտցվածէ ՀայաստանիՀանրապետությանբուհերի ն քոլեջների գրեթե բոլոր ֆակուլտետներում) ծրագրայինպահանջները՝մենք մեր առջն խնդիր ենք դրել այդ առարկայի ծրագրիսահմաններումներկայացնելինչպես կենսոլորտի համա6

երկրային վիճակը ն հետագա բարդացման հետնանքները, այնպես էլ մեր հանրապետությանբնապահպանությաններկա վիճակը, հիմնական խնդիրներըն հնարավորինչափ նրանց լուծման ուղիները: Մենք հեռու ենք այն մտքից, որ ներկայացվողգիրքն անթերի է: Ինչ խոսք, կլինեն թերություններն նույնիսկ բացթողումներ,ն մենք մեծ գոհունակությամբ կընդունենք բոլոր դիտողությունները` հետագայում լրամշակելու պայմանով:

ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐ

ԲԱԺԻՆ |.

ԲՆԱՊԱՂՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԷԿՈԼՈԳԻԱՆ ՈՐՊԵՍ ՀԱՄԱԼԻՐ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՄԱՐԴՈՒ ԵՎ ԲՆՈՒԹՅԱՆ ՓՈԽՂԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

ԳԼՈՒԽ |. ԲՆԱՊԱՂՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ,

ԿԱՊԸ ՄՅՈՒՍ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԵՏ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

Եթե մարդը ցանկանում է որնէ հարցում բնության հետ ընդհանուրհամաձայնությանգալ, ապա մեծ մասամբ նա ստիպված է ընդունել նրա պայմանները: Ռ. Ռիկլեֆս

1. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Բնության վրա մարդու ներգործությունըսկսվել է մարդու ձնավորՍակայնմարդուզարգացմանվաղ շրջանում ժամանակաշրջանից: այդ ներգործությունը եղել է համեմատաբար աննկատ: Այդ ժամանաշրջանում հիմնականումոչնչացրել են խոշոր կենդանիներինն բնակավայրերիշրջապատումգտնվող բուսականզանգվածները:Սակայնմարդու հետագագործունեությունըբնության հետ եղել է չգիտակցված,որի հետնանքովոչնչացվել ն անապատացել են հսկայական անտառային զանգվածներ,արոտավայրերՄիջերկրականծովի ավազանում, Աֆրիկայում, ՄիջինԱսիայում,ՄերձավորԱրնելքում ն այլն: Մինչն 74 դարի 60-ական թվականներըբնապահպանությունըզբաղվել է բնօգտագործումը արդյունավետձնով կազմակերպելու հարցերով: Սակայն արդեն 1968թ. Փարիզում կայացածառաջին միջպետականկոնֆերանսը՝նվիրված բնությանարդյունավետօգտագործմանը,գերակայող տեսակետ է դարձրել այն իրողությունը, որ արագ զարգացող արդյունաբերությունը զգալի չափով փոխում է, գլխավորապեսաղտոտում է ողջ կենսոլորտըն առաջինհերթին՝մարդու ապրելու միջավայրը: Արդեն 724 դարի երկրորդ կեսին կենսաբանականգիտությունների հաջողություններըհիմք են տվել եզրակացնելու, որ բնական ռեսուրսները բոլորովին էլ անսպառչեն, որ գիտատեխնիկականառաջընթացի ոչ ճիշտ օգտագործումը հանգեցնում է բնական ռեսուրսների անդարձելի փոփոխություններին կենսոլորտի բաղադրամասերի քայման

քայմանը: Այդ ժամանակաշրջանումարդեն պահանջ է առաջացել կենդանի նյութի կենսազանգվածի քանակականպահպանության անհրաժեշտության խնդիրը: Զնայած բնապահպանականաշխատանքներըերկար պատմություն ունեն՝ «բնապահպանությունը» որպես գիտություն ձնավորվել է անցյալ ն այն կապված է էկոլոգիա70Օ-80-ականթվականներին, դարաշրջանի ն յի մասնավորապեստեղախմբերիէկոլոգիայի հաջողություններիհետ: Այնբանիցհետո, երբ գիտականորենհիմնավորվեց,որ յուրաքանչյուր տեսակիկառուցվածքի,էվոլյուցիայի, շահագործման, պահպանության, դիտարկման ն կառավարման տարրական միավորը տեղախումբն է, պարզ դարձավ, որ առանց տեղախմբայինմակարդակովմոտեցման անհնար է ցանկացածբնական ռեսուրսի գիտականորենհիմնավորված երկարատն օգտագործումը` սկսած օվկիանոսային ձկներից մինչն արնադարձայինանտառներըն բարձր լեռները: Տեղախմբերի էկոլոգիայի ուսումնասիրությունները գիտական նախադրյալներ ստեղծեցին «Բնապահպանություն» գիտության ձնավորման համար: Բնապահպանությունը գիտություն է, որը էկոլոգիայի տեսական նախադրյալներիհիման վրա գործնականմիջոցառումներ է մշակում բնական հարստություններիպահպանությանն արդյունավետօգտագործման համար: Բնապահպանությունընան համալիր գիտություն է բնականէկոհամակարգերիբարելավման,բնության ն հասարակության հավասարակշռությանպահպանությանմասին: Եթե «Բնապահպանությունը» ինքնուրույն գիտություն է, ապա նա պետք է ունենա իր յուրահատուկ ուսումնասիրման առարկան, նպատակները ն մեթոդները: Ըստ ժամանակակից խոշոր էկոլոգ Ա. Յաբլոկովի՝բնության պահպանության՝ որպես գիտության ուսումնասիրման առարկան է կենդանի բնության կապը շրջակա միջավայրի ն մարդու հետ՝ իը բոլոր դըսնորումներով: ԱնգլիացիԺամանակակիցխոշոր էկոլոգ Է. Մակֆեդենըգտնում է, որ բնապահպանության էությունը պետք է կայանանրանում, որ մարդը էկոլոգիական տեսականդրույթների հիման վրա կարողանաստեղծել այնպիսի էկոլոգիական համակարգեր,որտեղ կպահպանվենտեսակների գրեթեկայուն թվաքանակ,բարձր արդյունավետություն,գեղագիտական որակ ն տեսակայինբազմազանություն: «Բնապահպանություն»գիտության նպատակնէ կենդանին անկենց

դան բնության որակական ն քանակական օրինաչափությունների պահպանությունը`որպես մեր մոլորակի ն կենսոլորտի կարնոր բաղադրամաս:«Բնապահպանություն» գիտության մեթոդներն են՝ ոչ միայն տարբեր գիտությունների (էկոլոգիա, գենետիկա, կենսաշխարհագրություն,ֆիզիոլոգիա, քիմիա ն այլն) մեթոդների կիրառումը, այլ նան իրեն հատուկ բնապահպանականուսումնասիրությունների մեգենոֆոնդի պահպանությանյուրահատուկ մեթոդներիկիրաթոդները` ռումը, հատուկ պահպանվողտարածքների առավելագույն չափերի ն ձների որոշումը, վերացման ենթակա բուսական, կենդանական,սնկերի, մանրէներիտեսակների ն տեղախմբերիկառավարումը, բնական ռեսուրսներիարդյունավետ օգտագործման եղանակների մշակումն ու կիրառումը,բնության հետ մարդկանցփոխհարաբերություններիիրավականկարգավորումը ն այլն:

2. «ԲՆԱՊԱՎՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ»

ՄՅՈՒՍ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՊԸ ԷԿՈԼՈԳԻԱՅԻ

ԵՎ

ՀԵՏ

Քանի որ բնապահպանությանխնդիրներիլուծումը համաերկրային բնույթէ կրում,ուստիդժվարէ գտնել գիտությունն ընդհանրապեսմարդկայինգործունեությանմի բնագավառ,որտեղ հնարավորլինի անտեսել մոտեցումները:Բնապահպանությանհարցերով այբնապահպանական են սօր զբաղվում գրեթե բոլոր բնականն հասարակական գիտությունները: Բնական գիտություններիցբնապահպանությունըառավել մոտ է կանգնածկենդանաբանությանըն բուսաբանությանը`իրենց բազմաթիվ ճյուղերով:Հատկապեսայս գիտություններիմասնագետներնեն առաջինը տագնապելկենդանականն բուսական տեսակներիանդարձելի կորուստներիմասին:Պակաստագնապալիչեն եղել նան անտառագետների, հողագետների,լանդշաֆտագետներիհաղորդումները: Հասարակական գիտություններիցբնապահպանությանոլորտում ուսումնասիրություններեն կատարումսոցիոլոգները, տնտեսագետները, փիլիսոփաներըն այլն: Այնուամենայնիվ, բնապահպանությունը՝որպեսգիտություն, առաջին հերթինկապվածէ էկոլոգիայի հետ: Պատահականչէ, որ էկոլոգիային բնությանպահպանությանուսումնասիրմանառարկաները,նպատակները ն խնդիրներըմիահյուսվումեն իրար հետ, ն շատ հաճախ նրանցմիջն սահման դնելը դառնում է անկարելի,նան անիմաստ,քանզի շատերին, հավանաբար,հայտնիէ, որ գիտություններիմիջն սահման դնելու փորձերը միշտ էլ ապարդյունեն անցել:

Եթե ամենաընդհանուրձնով ներկայացնենքայդ երկու գիտությունների փոխադարձկապը, ապա պետք է ընդունենք, որ բնապահպանությունը կիրառականէկոլոգիայի մի բնագավառէ: Ըստ ժամանակակից ռուս էկոլոգ, ակադեմիկոս Վ. Բոլշակովի՝ կիեն մտնում էկոլոգիական ախտորոշումը, րառական էկոլոգիայի մեջ էկոլոգիական թունաբանությունը, էկոլոգիական փորձաքննությունը, էկոլոգիական դիտարկումը (մոնիտորինգ), էկոլոգիական կանխագուշակումը, էկոլոգիականինժեներիան ն այլն (1993 թ.): Կիրառական էկոլոգիայի բնագավառներն են նան ժամանակակիցգյուղատնտեսական արտադրության,որսարդյունագործության, օգտակար հանածոների օգտագործման ն արդյունավետ կառավարմանգործունեությունները: Դրանցում հեշտությամբ կհամոզվեք` ծանոթանալով ժամանաէկոլոգիայի՝ որպես գիտության բովանդակությանն ու խնդիր-

երին: րին:

3. ԷԿՈԼՈԳԻԱՆ

ՈՐՊԵՍ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

1866 թ. գերմանացի կենդանաբանէ. Հեկկելը «Օրգանիզմների համընդհանուրձնաբանությունը»աշխատությանմեջ էկոլոգիանառանձնացրել է որպես «օրգանիզմներին շրջապատիոչ կենսականն կենսական գործոններիփոխհարաբերություններիմասինգիտություն»: էկոլոգիա բառը թարգմանաբար նշանակում է «Օյկոս» ապրելատեղ, կացարան ն «լոգոս» գիտություն: Բառացիորենթարգմանած՝ էկոլոգիանգիտություն է ապրելատեղիմասին: «էկոլոգիա» գիտության մասին տրվել են տասնյակ սահմանումներ: Ուշագրավ է խորհրդայինաշխարհահռչակէկոլոգ, «տեղախմբերիէկոլոգիա» գիտության հիմնադիրներից մեկի, ակադեմիկոս Ս. Շվարցի տրված սահմանումը՝ «էկոլոգիան` որպես գիտություն, զբաղվում է օրգանիզմներիկյանքը բնականմիջավայրիպայմաններումկառավարելու օրենքներնուսումնասիրելու հարցերով»: Ըստ Ս. Շվարցի՝էկոլոգիական ուսումնասիրությունների վերջնականնպատակըբնական համակարգերը կառավարելն է (1980 թ.): Ըստ Յու. Օդումի՝ «էկոլոգիան գիտություն է ապրելակերպի,կամ ավելի լայն ընդգրկումով, գոյատնմանպայմաններիմասին: Քանի որ էկոլոգիանգործ ունի բնության պատմության ն մի խումբ օրգանիզմների կենսագործունեությանգործառույթներիհետ, ճիշտ կլինի ժամանակակից գաղափարներիհիման վրա էկոլոգիան բնութագրել որպես գիտություն բնության կազմությանն գործառույթներիմասին»: --

ճ-«՛ --.

աարի աշանապատ)

9 Անապատայ

Ի.

տիկական

Հ-Ցերի էկոլոգիա.

ՅԱ

էկոլոգիա

-՛

Տափաստան-Վ

Օերի էկոլոգիա, /

)

.- ( Հնէաբանականյ 4 Կենդանիներին «ՅֆՏ-» -

.՞

Հ. էկոլոգիա

(3 Կ.

(2 `.

(Պ

Անտառային

Էկոլոգիա.

կկոլոգիա ..՛

ւ.

Հ.

Բույսերի

Դկոլոգիա

Սգկերի .՛ կկոլոգիա.

Միկրոօրգանիզմների ր

աա" Հչ էկոլոգիա

աոա»

/՛՛24 Հնագիտական ՀՀ. էկոլոգիա Հաա

(Հ. Պատճական՝ոմ էկոլոգիա (՛26 արաւ --

էկոլոգիանն բժշկությունը

էկոլոգիան ն մշակույթը

էկոլոգիանն բարոյականությունը

Էկոլոգիան ն իրավունքը

էկոլոգիական ուսուցում (դաստիարակություն, կրթություն, քարոզչություն)

Նկ.

ժամանակակից

էկոլոգիական կանխագուշակում

էկոլոգիանն էկոնոմիկան

էկոլոգիանն քաղաքականությունը

էկոլոգիայի կառուցվածքը:

էկոլոգիա

՛2՛ Քաղաքի `

պոլոգիա

ժամանակակից կյանքըթելադրումէ մարդու ն բնության փոխհարաբերություններինոր մակարդակ Գրեթե համակարգային հիմնախնդիրները արդյունաբերական, քաղաքական. աշխարհայացքային. դարձել են մեծ էկոլոգիայի հիմնախնդիրներ:էկոլոգիայի բազմազանոլորտները. նրա թափանցելիությունը ն փոխկապակցությունը գիտության մյուս բնագավառներիհետ ցուցադրում է այս գծանկարը

Ո0Լեռների Կ.

էկոլոգիա,՛

/12

Ն Ճ,

Հե Մայրցամաքա՞՝ւ

Համառ

ՎՀ

Ծովաեզրերի՝ էկոլոգիա

(13

(11 Կղզիների ե. էկոլոգիա ,՛

14. Կ.

Հին ջրերի էկոլոգիա, «28

Օվկիանոսային՝

էկոլոգիա

(15

Տիեզերական

.փկոլոգիա

-՛

(16 Մթնոլորտային էկոլոգիա

(17.

Ջրոլորտի

(18 Հողի էկոլոգիա) ՂՑ Քարոլորտի

ԱՏԵ"

ւթ:

Աա

Աաապրա:

Ռադիացիային էկոլոգիա Քիմիական էկոլոգիա

Լանդշաֆտային էկոլոգիա

Վամաերկրայինէկոլոգիա

(31 Ռեկրե

Ռրսարդյունագործական

Հկոլոգիա

ՄՀՀ.

(29Գյուղատնտեսա՞՝ Հ...

ճարտարագիտա-՞"

«կան էկոլոգիա..-՛

կանէկոլոգիա ..՛

28ա

Էներգետիկա

28բ Հանածոներիարդյունաբերություն

28գ Վերամշակողարդյունաբերություն 28դ Տրանսպորտն կապ 28ե

Շինարարություն

«էկոլոգիան գիտություն է օրգանիզմների կենսագործունեության մասին (բոլոր դրսնորումներով, ինտեգրմանբոօրինաչափությունների իրենց բնական ապրելատեղերում,հաշվի առնելոր մակարդակներում) լով նան մարդու կենսագործունեությամբպայմանավորվածփոփոխությունները»,--- ասել է անվանիէկոլոգ Վ. Ռադկնիչը: Ներկայումս էկոլոգիան որպես գիտություն բնութագրելիս` անհրաէ հաշվի առնել մի քանի ընդհանուրդրույթներ. էկոլոգիան գիտություն է օրգանիզմներին միջավայրիփոխհարաբերություններիմասին: 2. էկոլոգիան համակարգերնուսումնասիրող գիտություն է (տեղախումբ, էկոհամակարգ,կենսոլորտ): 3. էկոլոգիան գիտություն է բնության ն հասարակությանփոխհարաբերություններին հիմնախնդիրներիմասին: 4. էկոլոգիան նան գիտություն է բնության կազմության ն գործառույթներիմասին: Այստեղիցհետնում է, որ էկոլոգիան ամենիցառաջ գիտություն է կենդանի օրգանիզմներիմիմյանց ն շրջակա միջավայրիգործոններիփոխհարաբերություններիմասին: օրգանիզմներըբնության Շնորհիվ այդ փոխհարաբերությունների` մեջ գոյատնում են ոչ որպեսքաոսային կուտակումներ,այլ առաջացնում են որոշակի համակեցություններ՝համակարգեր: Ներկա պայմաններում «էկոլոգիա» գիտության ամենաընդունված սահմանումը հետնյալն է՝ էկոլոգիան համալիր գիտություն է, որն ուսումնասիրում է օրգանիզմների ն միջավայրի փոխհարաբերությունները կյանքի վերօրգանիզմային համակարգերի (տեղախումբ, էկոհամակարգ, կենսոլորտ) կառուցվածքն ու գործառույթները, ինչպես նան բնության ն հասարակության դինամիկ հավասարակշռությունը պահպանելու հիմնախնդիրները: ժամանակակիցէկոլոգիան իրենից ներկայացնում է գիտությունների ճյուղավորվածհամակարգ:Այն բաժանվում է ընդհանուր էկոլոգիայի, որն ուսումնասիրում է բնական համալիրները, բուսական, կենդանական, սնկայինխմբերը ն նրանց շրջապատող ոչ կենսականգործոնների (լույս, ջերմություն, խոնավություն) փոխադարձկապերի մեխանիզմները: էկոլոգիայի մասնավոր բաժիններն ուսումնասիրումեն առանձին տեսակների,տեղախմբերին առանձին օրգանիզմների,հասարաՄասկական երնույթների էկոլոգիական առանձնահատկությունները: ն մեծ նավոր էկոլոգիանունեցել այժմ էլ ունի կիրառական նշանակություն, հատկապես վնասատուներիդեմ պայքարի կենսաբանականմեթոդներըկիրառելիս:

ժեշտ 1.

Այնուամենայնիվ,առավել արդյունավետ է ուսումնասիրությունները համալիր ձնով կատարելը: Էկոլոգիայիզարգացմանըզուգընթացձնավորվել են նորանորգիտություններ, որոնք էկոլոգիական ուսումնասիրությունները կատարում են տարբեր կողմերով: Այսպես`ֆիզիոլոգիական էկոլոգիան ուսումնասիրում է միջավայրի պայմաններինկենդանիօրգանիզմների հարմարվածության ֆիզիոլոգիական մեխանիզմները: Տեղախմբերի էկոլոգիան ուսումնասիրում է բուսական,կենդանականն սնկայինխմբավորումների էկոլոգիականհարմարվածությանմեխանիզմները,էվոլյուցիային էկոլոգիան՝ բնական խմբավորումներումընթացողէվոլյուցիայի իրադարձությունները, ձեաբանական էկոլոգիան` միջավայրի համալիր պայմաններից կախված` բնական խմբավորումների կառուցվածքային առանձնահատկությունները: էկոլոգիական գիտություն է նան ջրակենսաբանությունը, որն ուսումնասիրում է ջրային էկոհամակարգերին դրանցում բնակվող առանձին խմբավորումներիէկոլոգիականառանձնահատկությունները:Արագ կերպով զարգանում է նան մարդու էկոլոգիա գիտությունը, որն ուսումնասիրում է նախ՝ վերափոխված,աղտոտված բնության ազդեցությունը մարդու վրա, ապա նան բնության վրա մարդուհետագա ներգործությանհետնանքներըն սոցիալականմի շարք հիմնախնդիրներ:Վերջինտարիներինսկսել է արագ զարգանալքիմիական էկոլոգիա գիտությունը, որն ուսումնասիրումէ տեղախմբերիկողմից շրջակա միջավայրարտազատվողբարձրակտիվնյութերիդերը բնական խմբավորումներիմիասնություննապահովողգործընթացներում: էկոլոգիականուսումնասիրությունների հատուկ բնագավառէ մաթեմատիկական էկոլոգիան, որի խնդիրնէ էկոլոգիայի մասին թվայինարժեքները մաթեմատիկականմոդելավորմանենթարկելը, որը հնարավորություն կընձեռի կանխագուշակումներկատարել տեղախմբերիթվաքանակի դինամիկայի,էկոհամակարգերիկենսագործունեությանօրինաչափություններիմասին: Էկոլոգիան` որպես կենսաբանական տեսական հզոր գիտություն, տարածել է իր թներըմարդկայինգործունեության բոլոր ոլորտներում: Այսօր չկա մարդկայինգործունեության մի բնագավառ, որտեղ կարելի լինի անտեսել էկոլոգիական մոտեցումը: Բնական գիտություններից էկոլոգիային առավել մոտ է կանգնած կենդանաբանությունը, բուսաբանությունը` իրենց բազմաթիվ ճյուղերով, անտառագիտությունը, հողագիտությունը, լանդշաֆտագիտությունը: Գատկապեսայդ գիտությունների մասնագետներնեն առաջինըտագնապելտեսակների, էկոհամակարգերի, երկրի հողաշերտի, անտառների անդարձելի կորուստների մասին: :

Հասարակականգիտություններից էկոլոգիայի ն բնապահպանության ոլորտներումուսումնասիրություններ են կատարում սոցիոլոգնեփիլիսոփաները րը, տնտեսագետները, նայլն: ժամանակակից գիտության մեջ «էկոլոգիա» հասկացությունը չի սահմանափակվումմիայն կենսաբանականիմաստով: Երբ հարցը վերաբերումէ հասարակությանզարգացմանը,այս հասկացությանկենսաբանականիմաստըսերտ կերպով միահյուսվումէ մարդու սոցիալական, տնտեսական,տեխնիկականգործունեության հետ: Դրա համար էլ համապատասխանաբարառանձնացվում է բժշկական, տեխնիկական, գյուղատնտեսականն սոցիալականէկոլոգիա, որոնք բնական համակարգերնուսումնասիրող էկոլոգիայի հետ կազմում են ժամանակակից համալիրայինէկոլոգիան, որը կոչված է մշակելու բնության հետ մարդու ընդհանուրգործունեության ռազմավարությունը: Ըստ ուսումնասիրման առարկայի ն դիտարկման բնագավառների՝ ժամանակակիցէկոլոգիան պայմանականորեններկայացրել ենք նկար 1-ում:

4. ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԱՐԴՈՒ ՀԱՄԱՐ

ԴավիթԱնհաղթինՐ/-Մ| դարեր)Օլիմպիակոսիտրվածայն հարցին, ն իմաստունըամբողջ աշխարհում, պաթե ով է ամենատեղեկացվածը է. տասխանել «Բնությունը: Բոլոր գեղեցկությունների,բարություններին չարությունների մայրը: Նա գիտի ամեն ինչ ժամանակինն անհրաժեշտ տեղում, բնությունը անսխալականէ»: Վայաստանիգեղատեսիլ բնությունը, մեր ազգային պարկերը,արգելոցները,արգելավայրերը,բնությանկենդանիու անկենդանհուշարձանները, բուսական,կենդանականն սնկերիտեսակներիմեծ բազմազանությունը,մշակաբույսերիվայրի մեծ թվովնախահայրերը,կենդանիներիգեղանի տեսքն ու վարքը, բույսերի գեղեցկություննու ծաղկավորներիվառ բուրմունքը, մեր բնաշխարհիձայները, գույները, հոտերը, կազմվածքը, մեր լանդշաֆտներիու հանքայինջրերիբազմազանություննու առողջարաններիբուժիչ մեծ արժեքներըմեզ ձգում են դեպի բնություն, հիացմունք պատճառում,հուզում, արարումներիմղում, ներշնչանքպարգնում երաժիշտներին,նկարիչներին ու դիզայներներին, դեղագործներինու օծանելիքագործներին, մեր Հայաստանըսիրող օտարերկրացիներինն ընդհանրապես բնությունըսիրող ցանկացած մարդու: Բնությունն այն է, ինչ շրջապատում է մեզ իր կենդանի ն անկենդան թագավորություններիզարմանալի բազմազանությամբ: Բնությունը, բազմազան լինելով հանդերձ,մի միասնությունէ: Նրա նշանակությունը

մարդու համար անգնահատելիմեծ է: Նա մարդու նյութական ն հոգնոր հարստություններիաղբյուրն է: Բնության արտադրողականության ն տնտեսական նշանակությունը: Մարդու կողմից օգտագործվող մթերքները ստացվում են բնական ռեսուրսներից:Ներկա ժամանակաշրջանումմարդու տնտեսական գործունեությանմեջ ներգրավվածեն բնությանբազմազաննյութեր, ընդ որում, թեն դրանց մի մասի պաշարներըսահմանափակեն, սակայն ինտենսիվ են օգտագործվում(սնդիկ, պղինձ, գազ, նավթ): Եվ որպեսզի ապահովվի հասարակության հետագա զարգացումը, անհրաժեշտ է ամենից առաջ խնայողաբարօգտագործել այդ պաշարներըկամ գտնել դրանց փոխարինող: Բնության պահպանությանտնտեսական կողմը նախատեսումէ ամեընթացքումպահպանելբնականռեսուրսները: նից առաջ արտադրության Բնության գիտական նշանակությունը: Շատ խոշորգիտնականներ զբոսնելիս: բարդ հարցերի պատասխաններըգտել են անտառում Ֆրանսիացի հայտնի ֆիզիկոս Ժ. Կյուրին, որը մասնակցել է ռադիոակտիվ տարրերիհայտնագործմանը,պատմելէ իր աշխատանքայինմեթո-

դի մասին.«Ես երեկոյանգնում էի թարմօդով զով անտառ ն վերադառնում միայն հաջորդ օրը՝ գլխիս մեջ մեծաթիվգաղափարներով»:Բնությունը բոլոր իմացություններիաղբյուրն է: Դիտարկելովն ուսումնասիրելով բնությունը` մարդը հայտնագործում է օբյեկտիվ օրենքներ, որոնցով ղեկավարվելով՝ բնության ուժերը ծառայեցնում է իր կարիքներին: Այսպիսովգ̀իտելիքներիաճը մեծացնում է մարդու իշխանությունը բնության նկատմամբ:Թեն հարկ է հիշել, «որ մենք չենք իշխում բնությանվրա այնպես,ինչպեսնվաճողներըիշխում են ուրիշ ժողովուրդներիվրա, նրա վրա չենք իշխում այնպես, ինչպես բնությունից դուրս ինչ-որ մեկը, որ մենք, հակառակը, մեր մարմնով, արյունով, ուղեղով պատկանում ենք նրան ն գտնվում ենք նրա մեջ, որ մեր բոլորի իշխանությունընրա նկատմամբկայանում է նրանում, որ մենք, ի տարբերությունմյուս էակների,ընդունակ ենք իմանալու նրա օրենքները ն դրանք կյանքում ճիշտ օգտագործելու» (Ֆ. էնգելս): Բնության առողջապահական նշանակությունը: Մարդու առողջությանվրաբարերարէ ազդումմաքուր օդը, մաքուր խմելու ջուրը, հանգիստը անտառում, ծովում լողալը, էքսկուրսիանլեռներում ն այլն: Բնությունը ոչ միայն բնական հարստություններիաղբյուր է, ոչ միայն առողջության, այլ նան գեղագիտականն հոգնորհարստությանաղբյուր է: Որքան մաքուր են օդը, ջուրը ն հողը, որքան մեծ են ջրավազանը,անտառը,զբոսայգիները, այնքան լավ պայմաններեն ստեղծվում ազգաբնակչության

համար: Սանիտարահիգիենիկտեսանկյունից բնապահպանությունը ամենից առաջ մարդու կյանքիհամար լիարժեք պայմաններստեղծելն է, ջրի, մթնոլորտայինօդի, հողի սննդամթերքներիմաքուր պահելը: Ներկայումս բնականմիջավայրը պահպանվելէ այնտեղ, որտեղ այն դեռնսմատչելի չի եղել մարդու համար: Ուրբանիզացվածկամ քաղաքային միջավայրը մարդու կողմից ստեղծվածարհեստականմիջավայրէ, որը բնության մեջ չունի իր նմանակը: Քաղաքայինմիջավայրիազդեցությունըվառ կերպով ցույց է տալիս, թե որքանշատ են մարդկանցվրա ազդող բացասականգործոնները: Արհեստականմիջավայրը մարդուց պահանջում է հարմարվել նրան, որը կատարվումէ մարդու առողջության հաշվին: Հիվանդությունների առաջացմանգլխավոր դերը կատարում են հետնյալ գործոնները` հիպոդինամիան(սակավաշարժություն, շատակերությունը, հաղորդակցության առատությունը, հոգեբանահուզականսթրեսներըն այլն): Դրա հետ կապված նկատվում է դարի հիվանդությունների մշտական աճ (սիրտ-անոթային, ուռուցքաբանական, ալերգիական, հոգեկան հի-

վանդություններ,ՁԻԱՀ ն այլն): Բնության դաստիարակչականնշանակությունը: Բնության հետ շփվելը բարերարձնով է ազդում մարդու վրա: Բնության հետ շփվելը բազմակողմանիորենէ ազդում երեխաների վրա: Երեխաների ճիշտ դաստիարակությունընպաստումէ բնության հոգատար վերաբերմունքի ձնավորմանը: Ուսումնասիրելով բնությունը ն աշխատելով նրա մեջ՝ երեխանսկսում է սիրել նրան, ն այդ սերը խելամտորենուղղորդելով՝ բերում է հարազատգյուղը կամ քաղաքը, իր երկիրը ն հայրենիքը սիրելուն: Միքանի մանկավարժներիդիտարկումներըցույց են տվել, որ վաղ տարիքումերեխաներիշփվելը կենդանիներիհետ, նրանց խնամելը,կերակրելը նպաստումէ բարի, հոգատարմարդու դաստիարակությանը: «Բնությունը, ըստ խոշոր մանկավարժՎ. Սուխոմլինսկու,բարության աղբյուրն է, նրա գեղեցկությունը ազդում է մարդու հոգեկան աշխարհի վրա միայն այն ժամանակ, երբ նրա երիտասարդսիրտը ազնվացվում, վեհացվում է բարձրագույն մարդկային գեղեցկությամբ` բարությամբ, ճշմարտությամբ, մարդկայնությամբ,կարեկցությամբ ն չարի նկատմամբ անհանդուրժողականությամբ»: Բնությունը միշտ էլ եղել է արվեստի ներշնչող, մարդկայինհասարակությանգոյության բոլոր ժամանակներում մեծ ստեղծագործություններիաղբյուր: Գրականության,գեղանկարչության, երաժշտականլավագույն ստեղծագործություններումար18

տացոլվածեն բնության պատկերներ:Բնությանգեղեցկությունընպասստեղծագործականտրամադրությանձնավորմանը,մարդու մոտ առաջացնում է դրական հույզեր, դաստիարակում է ճաշակ ու զգացմունքներ: Բնության հետ շփվելը պետք է լինի խելամիտ ն խորապես նրա հարսմշակված: Բնության նկատմամբանփույթ վերաբերմունքը, տությունների տարերային օգտագործումը բավականին ծանր հետնանքներէ թողնում ն հաճախ հասցնում է անուղղելի աղետների: Բնության հետ շփվելու կուլտուրան մարդու ընդհանուր կուլտուրայի բաղկացուցիչ մասն է: տում է

5. ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

Բնական ռեսուրսներըբնականօբյեկտներ ն երնույթներնեն, որոնք նպաստումեն նյութականհարստությանստեղծմանը,մարդկանցգոյության պայմանների ապահովմանըն աշխատանքայինռեսուրսների վեՕգտագործվումեն կամ պիտանիեն պոտենցիալ(հերարտադրությանը: ռանկարում)կիրառմանհամար՝ որպեսաշխատանքայինմիջոցներ,էներգիայի աղբյուր, հումք ն նյութ (հանքանյութեր, անտառ, տեխնիկական ջուր, խմելու ջուր, վայրիբույսեր ն կենդանիներ,ձկներ), ռեկրեացիայինն գենետիկականֆոնդ, շրջակա միջավայրի մասին տեղեկատվության աղբյուր:

Մարդըչի կարողգոյատնելառանցբնությանռեսուրսներնօգտագործելու, առանց բնության վրա որակապես ն քանակապես ազդելու ն, հետնաբար, առանց շրջակա միջավայրը փոփոխության ենթարկելու: Բնությանվրա մարդկայինհասարակությաններգործությունըընթանումէ երեք ուղղություններով. 1. բնական ռեսուրսները վերցնելը, վերամշակելը ն նրանց վերափոխելը. 2. բնականպայմաններիօգտագործումըն ազդեցությունընրանցվրա, 3. բնական համակարգերի հավասարակշռությանխախտումըն վերականգնումը: Կապվածմարդու աճող պահանջների ն արդյունաբերականծավալների մեծացման հետ` առաջին պլան են մղվում բնական ռեսուրսների սահմանափակությանհարցերը ն նրանց պահպանությանն արդյունավետ օգտագործման խնդիրները: Բնական ռեսուրսները դասակարգվումեն ըստ աղբյուրների ն տեղադրության,ըստ սպառմանարագության` արագ ն դանդաղսպառվող ռեսուրսներ, ըստ ինքնավերականգնմանհնարավորությունների, ըստ

փոխհատուցմանն̀որ աղբյուրներ ն նոր տեխնոլոգիաներ,ըստ տնտեսության զարգացման,ըստ փոխարինելիությանմյուս ռեսուրսներիհետ: 1. էներգետիկ ռեսուրսներ` արնի, տիեզերական,մակընթացության ն տեղատվության,երկրաջերմային,երկրի ձգողականության,մագնիսական դաշտի, կենսաբանական,մթնոլորտային էլեկտրականության, գազի, նավթի,ածխի, տորֆի, ատոմային,ջերմամիջուկային: 2. Մթնոլորտային գազային ռեսուրսներ` մթնոլորտայինգագերի, օզոնայինշերտի,իոնայինկազմի, հիդրոսֆերային հողի գազերիկազմ ն այլն: 3. Ջրային ռեսուրսներ` մթնոլորտիխոնավության,օվկիանոսի (ծովի) ջուր, գետերը, այլ ջրամբարներ, հողի խոնավություն, բույսերի ն կենդանիներիխոնավություն: 4. Լիթոսֆերայի ռեսուրսներ` հող, հանածոներ, մետաղականն ոչ մետաղական,հողի աղտոտվածություն: 5. Պրոդուցենտներ` բուսական ռեսուրսներ` բույսերի տեսակային գենետիկական կազմ, կենսազանգված` առաջնային արդյունավետություն, տնտեսապես արժեքավոր արդյունք, մաքրման հնարավորություններ,բուսաբանականաղտոտիչներն այլն: 6. Կոնսումենտներիռեսուրսներ` գենետիկականտեսակայինկագմ (բույսերի ն կենդանիներիտեսակներ), կենսազանգված, երկրորդային կենսաբանականարդյունավետություն, տնտեսական արդյունավետություն, նույնը որպես սանիտարներ, փոշոտողներ, քիմիական նյութեր յուրացնողներ: 7. Ռեդուցենտներիռեսուրսներ` օրգանականնյութերըքայքայողներ: 8. Կլիմայական ռեսուրսներ: 9. Ռեկրեացիային`մարդաբանաէկոլոգիական ռեսուրսներ: 10. Տեղեկատվական ռեսուրսներ: 11. Տարածության ն ժամանակի ռեսուրսներ: 12. Կենսաբանական ռեսուրսներ` մարդկանց համար անհրաժեշտ նյութական ն հոգնոր բարիքներ ստանալու աղբյուրներ, որոնք պարփակված են կենդանի բնության օբյեկտներում (արդյունագործական, որսորդական, ձկնորսական,մշակովի բույսեր, ընտանի կենդանիներ, տեսարժան լանդշաֆտներ, միկրոօրգանիզմներ, փտող օրգանական նյութերիցմինչն հանքայիննյութեր): Փաստորենկենսառեսուրսները կենսոլորտի միջավայրաստեղծբոլոր են` պրոդուցենտները,կոնսումենտներըն ռեկենդանիբաղադրամասերն դուցենտներըիրենց ողջ գենետիկականնյութով: Կենսաբանականռեսուրսներըքանակապեսվերականգնվողեն (բազմացման,աճի միջոցով)

սակայնորակապեսգործնականումչվերականգնվողեն, քանի որ կենդանի տեսակիկամ ավելի խոշոր էկոհամակարգի կորուստըանվերադարձէ: Ըստ սպառմանբնույթի` բնական ռեսուրսները բաժանվում են երկու հիմնականխմբի՝ սպառվողն անսպառ(չսպառվող): Սպառվող ռեսուրսներ: Այն ռեսուրսները, որոնք չեն կարող վերականգնվել, համարվում են սպառվող, օրինակ` ընդերքի հարստությունները: Նրանց պաշարները սահմանափակ են ն նրանց պահպանելը խիստ անհրաժեշտ է: Սպառվողռեսուրսների շարքին կարելի է դասել նան վերականգնվող ռեսուրսները`բուսական ն կենդանականաշխարհը: Վատված անտառը նորից աճում է, բռնված ձկների փոխարեն հայտնվումեն նորերը:Սակայնչափից դուրս օգտագործելը կարող է բերել նրան, որ վերականգնվողռեսուրսները դառնում են չվերականգնվող: Ստելլերի ծովակովը կամ ուրիշ այլ ոչնչացված կենդանական ու բուսականտեսակներչեն կարող նորից առաջանալ: Հողը առաջանում է հազարամյակներիընթացքում, սակայն մարդու օգնությամբ այն կարող է ստեղծվել շատ արագ: Այդպիսիռեսուրսները ընդունված է անվանել

ար

վերականգնվող: ԲՆԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

|ՉՍՊԱՌՎՈՂ

ՍՊԱՌՎՈՂ

ՎԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆՈՐԵՆ

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ

|ՉՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ

ԷՎ

ՋՈՒՐ, ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ

Նկ. 2

ՕԴ

ծ--

Չսպառվող ռեսուրսներ: Այս ռեսուրսները լինում են տիեզերական (Արեգակիճառագայթները,Արեգակին Լուսնի ձգողականությունը),կլիմայական (օդ, քամի) ն ջրային: Այս բաժանումը նս հարաբերականէ: Օրինակ՝ քաղցրահամ ջուրը կարելի է դիտել որպես սպառվողռեսուրս, այնքանով, որ Երկրի շատ տեղերում քաղցրահամ ջրի սուր պահանջ է

առաջացել:Այստեղ խոսքը վերաբերում է ջրի բաղադրությանփոփոխմանը, որը նրան դարձնում է օգտագործմանհամար ոչ պիտանի, թեն ջրայինռեսուրսներըԵրկրի վրա անսպառ են: Առայժմկարելի է թթվածինը Երկրի վրա համարել անսպառ:

6. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Տարեցտարի ուժեղանում է բնության վրա մարդու ներգործությունը, դրան համապատասխանմեծանում է նան պատասխանատվությունը կենդանի բնության պահպանության գործում: Որքան ավելանում են բնության մասին մեր գիտելիքները, այնքան ավելի խորն ենք հասկանում բնությանմեջ ընթացողփոխկապակցված գործընթացներնու մարդու խելամիտմիջամտությանանհրաժեշտությունը:Նշենք բնապահպանության մի քանի սկզբունք: Փոխկապակցվածության սկզբունք: Բնությանմեջ բոլոր տեսակնեեն, ն մեկ տեսակիվերացումըիր հետ բերում է առնրը փոխկապակցված վազնհինգ տեսակիվերացում,իսկ եթե բնականայս կամ այն համալիրները ենթարկվումեն քայքայման` վերանումեն մյուս բոլոր տեսակները: վառ օրինակ է աֆրիկյան մի քանի լճերում Փոխկապակցվածության ն ձկնորսության կապը: Երբ տասնյակ տարիներ ապրող գետաձիու էր առաջ աֆրիկյանլճերում ապրում էին բազմաթիվգետաձիեր,առատ նան ձուկը: Վետագայումոչնչացվեցին գետաձիերը, ն շատ շուտով վերացան ձկները: Ձկնորսները դատապարտվեցին քաղցի: Պարզվեց ձկներիվերացմանպատճառը:Գետաձիերը,ուտելով լճում աճող առատ բուսականությունը, կղանքը թափում էին լճերը, որը կեր էր ծառայում տարբեր կենդանիներիհամար, դրանք էլ իրենց հերթին կեր էին ծառայում ձկներիհամար: Լճերում վերականգնվեցգետաձիերիթվաքանակը, վերականգնվեցնան մարդկանցքաղցից փրկող ձկնորսությունը: Նման օրինակներըբազմաթիվեն: Բերենք օրինակներ մեր հանրապետությունից: Վազարամյակներշարունակ Հայկական լեռնաշխարհում փոխադարձկապ է ստեղծվել հայկականմուֆլոնի, բեզոարյան այծի ն ընձառյուծի միջն: Ընձառյուծը, հիմնականում սնվելով այդ տեսակներով,կատարելագործել է նրանց` դարձնելով ավելի արագավազ ն դիմացկուն: Իր հերթին կատարելագործվելէ նան ընձառյուծը,քանի որ միայն կատարյալ ուժեղ ն ճարպիկ ընձառյուծին է հաջողվում որսալ լեռնային այդ տեսակներին:Այդ բնական գործընթացին միջամտել է մարդը: Նա անխնաորսացել է հայկականմուֆլոնին ն բեզոարյան այծին, իհարկե, նան ընձառյուծին:Վետնանքըեղել է այն, որ երեք տեսակն էլ կանգնած

վերացմանվտանգի տակ: Բոլորին հայտնի է, որ ծաղիկների կողմից արտադրվողնեկտարն ու ծաղկափոշին գրավում են փոշոտող միջատներին ն որոշ չղջիկների: Նրանց միջն սերտ կապ է ստեղծվել ն այնպիսի կապ, որ մեկի վերացումը հանգեցնում է մյուսի վերացմանը:Օրինակ` Աֆրիկայում տարածված հսկա բաոբաբի գիշերը բացվող սպիտակ ծաղիկների բուրմունքը գրավում է չղջիկներին, իսկ վերջիններս էլ, առատ նեկտարով սնվելով, փոշոտում են բաոբաբին: Ի զարմանս բոլորի՝ պարզվել է, որ բաոբաբիծաղիկների բուրմունքը հրապուրում է միայն արու չղջիկներին: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ բաոբաբի ծաղիկներիբուրմունքը նման է էգ չղջիկների՝ սեռականցանկության շրջանում արուներին գրավելու համար արտադրվող հոտավետ նյութերին: Այդ զարմանահրաշ փոխկապակցվածությունըբարեբախտաբարհայտնաբերվել է, սակայն տեսակների միջն քանի՛-քանի՛ այդպիսի նուրբ կապեր կան, որ դեռնս չեն ուսումնասիրվել: Բնության հավասարակշռության սկզբունքը: Երկարատնէվոլյուցիայի ընթացքում բուսական, կենդանական,սնկերի, մանրէներիխմբերի, ինչպես նան նրանց շրջապատող բնության անկենդան տարրերի(օդ, ջուր, ջերմություն, լույս) միջն ձնավորվել է դինամիկհավասարակշռություն, այստեղ ապրող տեսակներըտեսանելի ն անտեսանելիթելերով կապվածեն իրար հետ: Բնական համալիրներումձնավորվածհավասարակշռությունը կարող է խախտվելորնէ օտար տեսակ ներմուծելու կամ որնէ բաղադրամասոչնչացնելու դեպքում: Գիտությանըմինչն հիմա չի հաջողվել հայտնաբերել ջրային հակինթի դեմ պայքարի միջոցը, որը պատահականձնով ներմուծվել է ԱՄՆ ն տարածվել է մի շարք մարզերի գետերում, ջրավազաններումն ջրատարներում:Բոլորին հայտնի է, որ անտառում ծառերիհատումըհանգեցնում է ամբողջ անտառայինհամակարգիքայքայմանըն անապատացմանը: Բնության «գործերին»միջամտելիս պետք է հաշվի առնել ձնավորված հավասարակշռությունը: Տեսակների օգտակարության սկզբունքը: Ցանկացած տեսակի կորուստ, ինչպիսի նշանակություն էլ նա ունենա այսօր, անթույլատրելի է: Տեսակառաջացումըեզակի, անկրկնելի, անդարձելի, տնական էվոլյուցիայի գործընթաց է: Յուրաքանչյուր տեսակ մի յուրահատուկ գենոֆոնդ է (գեների համակցություն), որը բնությանամենաթանկ պարգնն է մարդուն: Եթե այդ տեսակն այսօր նույնիսկ բացասական նշանակություն ունի, ապա վաղը շատ հնարավորէ, որ նա ունենա մեծ նշանակություն: «Վնասակար» ն «օգտակար» տեսակներ հասկացությունը պետք է հանել գործածությունից: Չկան բացարձակօգտակար ն բացարձակ են

վնասակարտեսակներ:Բնության մեջ չկա այլ անդուր կենդանի,ինչպիսին մոծակն է: Սակայն մոծակները շատ ջրային ապրելավայրերումանփոխարինելիեն: Այսինքն, եթե վերանան մոծակները, ապա այդ ապրելավայրերը կքայքայվեն: ԱՄՆ-ում էրի լճի շրջակայքը համարվել է հանգստի հիանալի գոտի, միջավայր, սակայն մոծակները անհանգստացրել են հանգստացողներին:Որոշել են վերջ տալ մոծակներին ն դրա համար անցյալ դարաշրջանի կեսերին օգտագործել են լայն տարածումգտած ԴԴՏ թունաքիմիկատը:Մի քանի տարի մոծակները քչացել են, բայց ոչնչացել են նան ջրային թռչունները:Լիճը սկսել էր նեխել, ն անդուր հոտը վանել է հանգստացողներին:Պարզվել է, որ մոծակների թրթուրները,սնվելով հատակիբուսական մնացորդներով,թույլ չեն տալիս, որ նրանք նեխեն, միաժամանակ մոծակների թրթուրները կեր են ծառայում ձկների, իսկ հասուն մոծակները` թռչունների, երկկենցաղների համար: Վերջերս Ճապոնիայում ծովային բազմախոզանների նյարդային նյութերից սինթեզել են պադան թույնը, որը կոլորադյան բզեզի դեմ պայքարիարդյունավետմիջոց է: Իշակաթնուկցեղի բազմաթիվտեսակներ համարվումեն անօգտակարմոլախոտայինբույսեր: Պարզվել է, որ իշակաթնուկիկաթնանմանհյութը պարունակումէ մեծ քանակությամբ ածխաջրատներ,որոնք իրենց քիմիական կազմով նման են նավթին ն կարող են փոխարինելբենզինին: Շատ սնկերի տեսակներ իրենց մեջ պարունակում են մահացու նյութեր, որի համարկարելի է նրանց ոչնչացնել, սակայն հատուկ մշակման դեպքում նրանցիցստանում են դեղանյութեր: Մեր հանրապետությունում կան սնկերի, մանրէների, միջատների տեսակներ, որոնք դեռնս չեն ուսումնասիրվել, ն չենք կարող ասել, թե նրանք ինչ նշանակություն ունեն: Դժբախտաբար,կարող է այնպես ստացվել, որ այդ տեսակները ոչնչանան առանց նրանց ուսումնասիրման: Այսպիսով` այսօրվա դրությամբ կենդանիների, բույսերի, սնկերի, մանրէների յուրաքանչյուր տեսակի գնահատականը պետք է լինի հետնյալը. բոլոր տեսակներըպոտենցիալօգտակար են, ն որոնք անառարկելիորենպետք է պահպանվեն:Այստեղ կարող է օրինական հարց ծագել. իսկ չէ՞ որ շատ տեսակներվնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը: Տեսակների վնասակարությունըմեծանում է այն ժամանակ, երբ նրանց թվաքանակըկտրուկ աճում է, որը կատարվում է դարձյալ մարդու մեղքով,քանի որ նա խախտում է տեսակներիմիջն հազարամյակնե24

րի ընթացքում ձնավորված կապերը: Ուստի թվաքանակը կրճատելով՝ վնասակարությանաստիճանըկտրուկ կիջնի: Անփոխարինելիության սկզբունքը: Երբեք բնական եղանակով ստացված մթերքները ամբողջությամբ չեն կարող փոխարինել արհեստականով: Մարդը, հասարակության անդամ լինելով հանդերձ, շարունակում է մնալ որպես կենսաբանականտեսակ: Յուրաքանչյուր մարդու լիարժեք կենսագործունեությունըպայմանավորվածէ բնական մթերքներով ն այն բոլոր գործոններով, որոնք պայմանավորել են մարդու էվոլյուցիան ն հարմարվածությունըմիջավայրի պայմաններին:Բերենք մեկ օրինակ. դիտարկումներըցույց են տվել, որ մարդիկ,որոնք կերակրվել են ոչ մայրականկաթով, ավելի հաճախ են հիվանդանումաղիքային հիվանդություններովն նյարդայինխանգարումներով,քան այն մարդիկ, որոնք սնվել են մայրականկաթով: Ներկայումս անփոխարինելիությանսկզբունքը հաստատվումէ տարբեր տիպիալերգիկ հիվանդություններիլայն տարածումով`հատկապես բարձր զարգացածերկրներում: Այդ ալերգիաներըառաջանումն ուժեղանում են մեր սնունդը զանազան կասկածելի նյութերով հագեցնելու, մեր կենցաղը, մարդու համար անսովոր նյութեր մտցնելու ճանապարհով: Մուշտակները,կտորեղենը,բժշկականմիջոցները ն ուրիշ այլ արհեստական նյութեր չեն կարող ամբողջությամբ փոխարինել բնական ճանապարհովստացվածնյութերին: Այդ բոլորը մեկ անգամ նս վկայում են, որ մարդուն անհրաժեշտ է կենդանիբնություն: Անհրաժեշտէ, որ օրգանիզմները մեր մոլորակի վրա լինեն կենդանի վիճակում, այլ ոչ թե թանգարանայիննմուշներում կամ հավաքածուներում: Բազմազանության սկզբունքը: Մարդու համար ամենալավ հանգիստը բնության բազմազանությանհետ շփվելն է: Չկա մեկը, որ զգացած չլինի ծաղկած մարգագետնում զբոսնելու հմայքը, կամ անտառում սունկ, հատապտուղներ հավաքելու հաճույքը: Հոգեբանները նկատել են, որ բնության մեջ զբոսնելու այդ ակնթարթային պահերը մարդուցվանում են սթրեսայինվիճակները, որոնք առաջանում են մեծ քաղաքներում ապրելու ընթացքում: Սակայն հարց է առաջանում: Հնարավո՞րէ արդյոք պահպանել այն ամբողջ բազմազանությունը, որոնք մարդըստացել է իր տրամադրությանտակ, թե՞ պետք է պատրաստ լինել՝ տեսնելու, թե ինչպես է կյանքն օրըստօրե աղքատանում մեր շրջապատում:

Կենսաբազմազանությանպահպանության հնարավորության մասին ամենագլխավորտեսական հիմնավորումն այն է, որ սկզբունքորեն

հնարավոր է բացարձակապեսբոլոր տեսակներիգոյությունը ն էվոլյուցիան մարդու կողքին: Կենդանի բնության հետ մարդու գոյատնելու հնարավորությունը որոշվում է մարդու կողմից կենդանի բնության բազմազանության գոյատնման անհրաժեշտությունը հասկանալու մեջ: Կենդանիբնության կողմից այդպիսի հնարավորությունըորոշվում է տեսակներիփոփոխելիությանհատկությունով, որը նրանց հնարավորություն է տալիս հարմարվելու փոփոխվող պայմաններում: Նման ադապտացիայիմասին օրինակները բազմազանեն: Սպիտակարագիլը բնադրում ն բազմանում է մարդու հարնանությամբ: Սկյուռը մոտեցել է մարդուն ն ապրում է քաղաքային այգիներում, ջրլող շատ թռչուններ Մոսկվա քաղաքի շատ լճակներում ավելի շատ են հանդիպում, քան քաղաքից դուրս լճակներում: Բնության նկատմամբմարդու հոգատար վերաբերմունքըկնպաստի կողք կողքի ապրելու կենդանիբնության բազմազանությանհետ:

7. ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՎԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

Բնության մեջ գոյություն ունի էվոլյուցիայի երեք ձն՝ անօրգանական,

կենսաբանականն սոցիալական:Անօրգանականէվոլյուցիան տիեզերականմարմիններիէվոլյուցիանէ, որը կատարվումէ շատ դանդաղ,միլիոնավոր տարիներիընթացքում, թեն մեզ թվում է, որ տիեզերքըկանգնած է տեղում: Անընդհատառաջանումեն նոր գալակտիկաներ,անընդհատ մահանում են աստղեր, ն առաջանում են նորերը: Կենսաբանականէվոլյուցիան կատարվում է շատ արագ, ն նրա աճման տեմպերըգնալով ավելի են արագանում:Ամենապարզօրգանիզմները Երկրիվրա ծագել են 3-4 միլիարդ տարի առաջ, որը տիեզերական չափանիշներովշատ կարճ ժամանակէ: Մեկ միլիարդ տարի է պահանջվել, որպեսզիառաջինպարզագույնձներիցձնավորվեն բազմաբջջային ձները: Կեմբրում(1600 մլն տարիառաջ) արդենկայինբազմազանջրային օրգանիզմներ(բույսեր ն կենդանիներ): Սկսած Օրդվիկից ն Սիլուրից (400 մլն տարի առաջ) զարգանում են ողնաշարավորկենդանիներ: Առաջին կաթնասունները ն թռչունները առաջացել են մեզոզոյում (200-180 մլն տարիառաջ), սակայն նրանց բուռն զարգացումըկատարվել է 70 մլն տարիառաջ` կայնոզոյում: ՄարդըԵրկրի վրա ապրում է ընդամենը 3 մլն տարի: է՛լ ավելի արագ է կատարվումսոցիալական էվոլյուցիան: Վասարակության զարգացման արագությունը այնքան մեծ է, որ օրգանականաշխարհիէվոլյուցիան նրա համեմատությամբթվում է տեղում կանգնած, ն դրանից է, որ բնությունը անկարող է հարմարվել ՝

այդպիսի արագացմանտեմպերին: Բնության ն հասարակությանփոխազդեցության դիալեկտիկականմիասնությունը կայանում է նրանում, որ մարդկությունը,բնությանմաս լինելով, միաժամանակհակադրվումէ նրա հետ, դառնումէ բնությունը վերափոխողհզոր ուժ: Վասարակությանձնավորման վաղ շրջանում բնության ներգործությունը մարդու վրա եղել է զգալի: Մարդըգրեթե ամբողջությամբկախված է եղել բնությունից (Աահավաքել է սերմեր, բույսեր, որսացել է կենդանիներն այլն): Սակայն մարդըհաճախզոհվել է բնության տարերքներից, գազաններից ն այլն, համաճարակներըոչնչացրել են մարդկանց մեծ խմբեր::Մարդըստիպված էր բնության հետ մղել դաժանգոյության կռիվ, որի հետնանքովմարդու երկարակեցությունըշատ ցածր էր: Ժամանակակիցմարդը իրեն է ենթարկեցրելբնությունը` ձմռանը տաք բնակարաններումն տաք հագուստովչի վախենումսառնամանիքներից:Մեքենայացված են աշխատանքները: Անասնաբուծությունը դարձել է շատ ավելի արդյունավետ եղանակ, քան որսորդությունը: Շնորհիվ առողջապահությանզարգացման՝ մարդու երկարակեցությունը մեծացել է կրկնակի անգամ: Այնուամենայնիվ,մարդը՝ որպես կենդանական տեսակ,վերջին մի քանի հազարամյակումշատ քիչ է փոխվել: Նա քարանձավային մարդու պես պահանջում է մաքուր օդ, զուլալ ջուր, առողջ սննդամթերք, ընդ որում` միայն որոշակի կալորիականության սնունդ: Սակայն մարդը փոխվել է որպես սոցիալական էակ, որը զարգանում է սոցիալական--հասարակական օրենքներով: Նա փոխում է իր հարաբերությունը բնության հետ: Նա կարող է ավելի շատ վերցնել բնությունից, ավելի շատ ազդել նրա վրա: Ներկայիս մարդուն անհրաժեշտ է ստանալ մետաղներ, գազ, ածուխ, փայտ այրել, շատ օգտակար հանածոներ հանել: Տեխնիկական առաջընթացին ն ազգաբնակչության աճին զուգընթաց` բնության վրա մարդու ներգործությունըգնալով ուժեղացել է: Ներկա դարաշրջանում ատոմի միջուկի էներգիայի հայտնագործումը,քաղաքների աճը, քիմիականգործարաններիաճը, չկարգավորվածանտառահատումըն գյուղատնտեսությունը, պարարտանյութերի ն թունաքիմիկատներիօգտագործումը Երկրի վրա շատ տեղերում առաջացրել են էկոլոգիականճգնաժամեր: Ի՞նչ անել: «Հետդարձ դեպի բնություն» թեզը հակագիտականէ ն անընդունելի:Պահանջվում է գիտականհիմքերի վրա դնել բնության ն հասարակության դինամիկհավասարակշռությանպահպանումը:

8. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ո՞րնէ մարդկությանառջն ծառացածհամաերկրայինամենաբարդ որպեսգիտուհիմնախնդիրը:2. Ե՞րբէ ձնավորվել բնապահպանությունը թյուն: 3. Ո՞րնէ բնության պահպանությանբովանդակությունը:4. Որո՞նք են կիրառական էկոլոգիայիբաժինները:5. Ինչո՞ւէ բնապահպանությունը ամենասերտկապի մեջ ժամանակակիցէկոլոգիայի հետ: 6. Որո՞նք են էկոլոգիայիուսումնասիրմանառարկաները:7. Ինչո՞ւէ Գայաստաներկիրը հիացնումբոլոր այցելուներին:8. Ինչո՞ւէ էկոլոգիանլայն տարածելիր թներըմարդկայինգործունեությանբոլոր ոլորտներիվրա: 9. Ո՞րնէ բնության նկատմամբսպառողականվերաբերմունքիիմաստը: 10. Որո՞նքեն սպառվողն չսպառվողռեսուրսները: 11. Որո՞նքեն բնապահպանության սկզբունքները: 12. Ինչո՞ւ է մարդը դարձել բնության վերափոխողհզոր ուժ: 13. Բերե՛քբնությանդաստիարակչական նշանակությանօրինակներ: 14. Որո՞նք են բնության առողջապահական նշանակության տարրերը: 15. էներգիայի այլընտրանքային ինչպիսի՞ձներ գիտեք: 16. Ի՞նչ եք հասկանում ռեդուցենտների ռեսուրսներ ասելով: 17. Ի՞նչ կենսաբանականռեսուրսներ գիտեք: 18. Ո՞րնէ բնության փոխկապակցվածության սկզբունքի իմաստը (բերեք օրինակներ): 19. Ինչո՞ւ չի կարելի օգտագործել «վնասակար» ն «օգտակար» տեսակներ հասկացությունները: 20. Ո՞րն է բնության հավասարակշռությանսկզբունքի էությունը (բերեք Օրինակներ): 21. Վնարավո՞րէ արդյոք պահպանել երկրի կենսաբազմազանությունը:22. Բնության մեջ կատարվող էվոլյուցիայի ինչպիսի՞ձն գիտեք: 23. Ինչո՞ւ է «հակադարձ դեպի բնություն» թեզը հակագիտական: 1.

ԲԱԺԻՆ 1

ՊԱՂՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԵՆՍԱԲԱԶՄՍՉԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ԵՎ

0ԳՏԱԳՈՐՍՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ ||. ՄՈԼՈՐԱԿԻ ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎՏԱՆԳՎԱՍ է

Կարծելենք, թե վայրի բնությունը նույնպես հավերժ է, ինչպես քամին ու մայրամուտը, սակայն նա սկսել է անհետանալ առաջադիմության ճնշումներից: Եվ այժմ մեզ հուզում է այն հարցը, թե արդարացնումէ արդյոք ավելի բարձր «կյանքի մակարդակը»ն դրա հետ կապված ազատ ն գեղեցիկ գազանների ն թռչունների ոչնչացումը: Օլդո Լեոպոլդ

1. ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՐՏԱՎՈՐԵՑՆՈՒՄ

ՄԱՍԻՆ ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՆ

Երկիրմոլորակի ռեսուրսներըանփոխարինելիարժեք են ն կազմում են մարդու՝որպես կենսաբանական էակիկենսագործունեության,Երկրի սոցիալ--՛տնտեսական զարգացմանն համայն մարդկությանհարատնության հիմնական գրավականը: Այդ իսկ տեսակետից կենսաբազմազանության պահպանությունըհամարվում է համամարդկայինն բոլոր երկրների առաջնահերթհիմնախնդիրը:Այն չի սահմանափակվումառանձին երկրներիսահմաններովն պահանջում է համաերկրային մոտեցումներ ն հոգատարություն: 1993 թ. Գայաստանըստորագրեց ն վավերացրեց Կենսաբազմազանության մասինկոնվենցիան՝այսպիսով՝իր վրա վերցնելով երկրի տարածքումկենդանիբնության պահպանությանպատասխանատվությունը:Ելնելով կենսաբազմազանությանպահպանության վերաբերյալկոնվենցիայի պահանջներից`Հայաստանը պարտավոր է օգտագործել բոլոր հնարավորություններըի̀ր տարածքում բնակվող կենդանի օրգանիզմների անհետացումը կանխելու համար: Նախ ն առաջ այս պահանջը վերաբերում է հազվագյուտ, էնդեմիկ կամ նեղ արեալայինտեսակներին,ինչպես նան հատուկ հետաքրքրասիրության առարկահանդիսացողտեսակներին:Բոլոր էկոլոգիականվտանգներից մարդուհամար ամենավտանգավորը գենետիկականբազմազանության կորուստնէ` գենոֆոնդիաղքատացումը:

Կենսաբազմազանությունը բույսերի, կենդանիների, սնկերի, մանրէների բոլոր տեսակների, ինչպես նան էկոհամակարգերը Ն էկոլոգիական գործընթացներն են, որոնց մաս են կազմում այդ տեսակները: Կենսաբազմազանությունըդիտարկվում է երեք մակարդակներով՝ Գենեգենետիկական,տեսակային ն էկոհամակարգակենսոլորտային: բուսական, Երկրի վրա տարածված տիկական բազմազանությունը կենդանական,սնկային, մանրէայինտեսակներիգենետիկականտեղեկատվության ողջ ծավալն է: Տեսակային բազմազանությունը Երկրի վրա բնակվող կենդանիօրգանիզմներիտեսակներիքանակն է: էկոհամակարգակենսոլորտային բազմազանությունը Երկրի կենսոլորտի բոլոր էկոհամակարգերիբազմազանությունն է: Յուրաքանչյուր էկոհամակարգ ն կենսոլորտ ամբողջությամբ վերցրած իրենցից ներկայացնում են այնպիսի բարդ միասնություն, որի կազմի մեջ մտնող բուսական, կենդանական ու սնկերի օրգանիզմները ն նրանց շրջապատող ոչ կենսական գործոնները այնքան բազմաեն թիվ թելերով կապված իրար հետ, որ նույնիսկ Ժամանակակից արագ գործող համակարգչային տեխնիկանանկարող է հաշվարկել այդ բոլոր կապերը, մանավանդոր բնության բարդ համակարգերըմիլիոնավոր տարիներ շարունակ գտնվում են դինամիկ հավասարակշռության վիճակում: Եթե ինչ-որ պատճառներովխախտվում են օրգանիզմների ն միջավայրի միջն ձնավորված կապերը, այսինքն` խախտվում են էվոլյուցիայի գործընթացները, ապա ժամանակի ընթացքում այն հանգեցնում է զգալի քանակական փոփոխությունների, որի հետնանքովէկոհամակարգըփոխարինվում է այլ որակական վիճակի, որը թեն չի նշանակում էկոհամակարգի լրիվ քայքայում, սակայն բազմաթիվ, մանավանդդոմինանտ տեսակներ ոչնչանում են: Անհրաժեշտէ գիտակցել, որ մարդն իր շարունակական գոյության համարկախված է այն միջավայրի բարվոք վիճակից, որտեղ ինքը ծագել ու զարգացել է, որ այսօր այդ միջավայրի կենսաքիմիականփոփոխությունները կարող են մահացու լինել նրա համար: Այս կամ այն գործոնի նկատմամբ(օրինակ՝ ճառագայթման)մարդու օրգանիզմի դիմացկունության աստիճանըզգալի չափով ցածր է, քան կարիճինը, խավարասերինը, կրիայինըն ուրիշ այլ տեսակներինը:Հնարավորէ, որ բազմաթիվ այլ տեսակներշարունակեն իրենց էվոլյուցիան այն ժամանակ, երբ շրջակա միջավայրըմարդու համար կլինի մահաբեր: Երկրորդ՝էկոլոգիականհավասարակշռության պահպանությանհամար պահանջվում է ամենից առաջ պահպանելկենսաբանականբազմազանությունը:Մար30

կողմից տարբերճանապարհներովկենդանի օրգանիզմներիվերացումը (ուղղակի ոչնչացում, շրջակա միջավայրիաղտոտում, տարածքների տնտեսական քայքայում) հանգեցնում են լուրջ հետնանքների.վեեն րանում տեսակներիմիջն եղածկապերը,խախտվումեն տեսակների թվաքանակի կարգավորմանմեխանիզմներըն վերջապես բուն էվոլյուցիայի գործընթացը:Օրինակ` եթե «աղվես-նապաստակ»համակարդու

Նկ. 3. Մարդուկողմից ոչնչացվածտեսակներ. 1.անթնթանձրահավ, 2. կվագա, 3.պարկավոր գայլ, 4. դրոնտ,5. Ստելլերիծովակով: .

թվաքանակըաճում է, որը կարող է վտանգել բուգում նապաստակների սականությանաճը, ապա ավելանում է նան աղվեսների թվաքանակը, որը թույլ չի տալիս, որ նապաստակներըարագ բազմանան: Եթե նապաստակներիթվաքանակըկրճատվում է, ապա աղվեսը սկսում է սնվել մկներով:Եթեինչ-որ բան պատահիաղվեսներին,ապա նապաստակների թվաքանակը կկարգավորեն գայլերը, իսկ մկներինը` գիշատիչ թռչունները: Իսկ եթե էկոհամակարգը աղքատ է տեսակներով, ապա սնման հավասարակշռության խախտմանպատճառկարող է լինել վնասատու կենդանիներ ն հիվանդություններհարուցող տեսակների թվաքանակիկտրուկ աճը (էկոլոգիականպայթյուն), երբ այս կամ այն տեսակի թվաքանակը բազմակի անգամ ավելանում է՝ ավելացնելով նան վնասները(մանրէներ,կրծողներ): Գիտակցելով, որ կենսոլորտիկայունությունը կախվածէ էկոհամակարգերիկայունությունից,իսկ վերջիններիս խաթարմանդեպքում անհնար է պահպանելտեսակներիբազմազանությունը, ուստի ամբողջ գործընթացըպետք է ուղղված լինի բնական համալիրներիպահպանությանը:

2. ԱՆՀԵՏԱՑՈՂ

ԲՈՒՍԱԿԱՆ ԵՎ ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐ

Անհետացողբույսեր: տագնապահարույցէ նան բուՄերանհանգիստժամանակաշրջանը սական, կենդանական,սնկերի, մանրէներիտեսակների աղքատացումով: Ամբողջաշխարհումբարձրակարգբույսերի 25--30 000 տեսակ, այսինքն` ամբողջ անոթավոր բույսերի 8-10Չօ--ը գտնվում է վերացման վտանգիտակ կամ մոտ ժամանակներում կարող է հայտնվել դժվարին վիճակում: Վատկապեսվատացել է վիճակը վերջին 50 տարիների ընթացքում: Բուսատեսակներիանհետացմանտեմպերը գնալով արագանում են: Աղետալիվիճակ է տիրում մի քանի տեսակներիհամար, որոնցից պահպանվելեն քիչ առանձնյակներ: Առավել ծանր է մամուռների, պտերանմանների,քարաքոսների ն սնկերի վիճակը: Միայն Շվեդիայում հազվադեպ հանդիպող ու վերացման ենթակա մամուռների թիվը հասնում է 80 տեսակի, քարաքոսներինը`70, սնկերինը` 50: Անգլիայի տարածքում հայտնաբերված900 տեսակի ջրիմուռների 1/3--ըըհազվադեպ է հանդիպում: 81 տեսակի մամուռներ, քարաքոսներ, սնկեր են գրանցված նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիրգրքում: Տեսակների վերացման արագությունը գնալով աճում է: Այսպես` ԱՄՆ-ում անհետացած տեսակների թիվը, համեմատած 7424 դարի հետ, աճել է տասն անգամ: Ամերիկամայրցամաքում արդեն վերացել է շուրջ 100 տեսակի բույս, Ֆրանսիայում՝40, Բելգիայում՝ 62 ն այլն: Մեծ թվով բուսական տեսակ32

ների վիճակը աղետալիէ` ԱՄՆ-ում` 761 տեսակ, Ֆրանսիայում շուրջ 603: 500, Շվեդիայում` 130, Անգլիայում` 144, նախկին ԽՍՀՄ-ում` են գտնվում Բարձրակարգ բույսերից առավել վտանգավորվիճակում 250 տեսակ, որոնք մտցված են միջազգայինԿարմիրգիրք: Քարածխի ժամանակաշրջանից մեզ հասած բույսերի մնացորդներիցմնացել են սագոենազգիները, հսկա ծառանման պտերները,խոլորձը, կռզիները, արմավենիները ն այլն: Եվրոպայում վերացման վտանգի տակ է բույսերի 2546-ը: Մեր հանրապետությունում ծաղկավոր բույսերի գրեթե կեսը՝ ոչ պակաս 400 տեսակ, վերացման վտանգի տակ է:

Անհետացող կենդանիներ: Կաթնասուններ: -Կաթնասունների որսարդյունագործական ծավալները շատ մեծ են Նկ. 4. Մանուլ եղել: Միայն վերջին հարյուր տարվա ընթացքում Երկրի երեսից ընդմիշտվերացել է 68 տեսակի ն 55 ենթատեսակիկաթնասուն,73 տեսակըգտնվում է վերացման վտանգի տակ, իսկ 232-ը հանդիպում է հազվադեպ: Ներկայումս ութ տեսակի կաթնասուն պահպանվում է միայն կենդանաբանականայգիներում (Պրժնալսկու ձին, Դավիդի եղջերուն, սպիտակ օրիքսը ն այլն): Եվրոպայի կաթնասուններիկեսից ավելին (155 տեսակ) գտնվում է վերացման վտանգիտակ: ՄիջազգայինԿարմիրգրքի 1-ին հատորում, որը նվիրվածէ կաթնասուններին,ընդգրկվածեն 236 տեսակի ն 282 ենթատեսակի կաթնասուններ: Մահացած կաթնասուններից է թուրը (վայրի ցուլը), որը ժամանակակիցեղջերավոր անասուններինախահայրնէր: Վերացելէ վայրի ձի տարպանը,որը մինչն 2424 դարիվերջը տարածված էր Դոն գետի շրջակա տափաստաններում:Վերջին տարպանըվերացել է 1917 թ.: շՕ//| դարի երկրորդկեսին ամբողջությամբվերացել է Ստելլերի ծովակովը,որը ճանապարհորդՍտելլերը հայտնագործելէր 1741 թ.: 27 տարիանց,անխնաորսիհետնանքովայդ տեսաՀայտնագործելուց է: կը ոչնչացել Սիրենազգիկաթնասունայդ տեսակըմի քանի տոննա ո».

կշիռ ուներ, արածում էր ջրային բույսերով, մարդուց չէր վախենում ն թողնում էր, որ մոտենան նրան: Եթե մնար այդ տեսակը, կօգտագործեին ջրային արոտավայրերը,ն մեծ արդյունք կստանային (միս, ճարպ, կաշի): Շատ կաթնասուններիմորթին, եղջյուրները, կաշին այնքանթանկարժեք են, որ դժվարացնում են պայքարը որսագողերիդեմ: Այսպես՝Թաիլանդում մեկ վագրիմագիլները ն ատամներըշուկայում արժեն 5000 դոլար, իսկ մորթինբազմակիանգամ թանկարժի: Փղոսկրի բարձրարժեքը պատճառ է դարձել այդ տեսակիթվաքանակի խիստ կրճատմանը: Դեռնս 1970-ական թվականներինտարեկան մթերվել է մինչն 10 000 տոննա փղոսկր: Խիստ կրճատվել է ռնգեղջյուրի թվաքանակը`ավելի քան 10 անգամ: Շատ կաթնասուններ են որսվում անազատպայմաններումպահելու, փորձարարականաշխատանքների ն այլ նպատակներով: Անհետացող թռչուններ: (Թռչուններիոչնչացման ծավալները շատ ավելի մեծ են: Վաշվարկվածէ, որ չվող թռչուններիկորուստը կազմում է 80-9896-ը: Ամեն տարի (1970-1990 թթ.) Ավստրալիայում որսվում էր 100 000 էմու: Սկսած 1980 թվականից` Երկրի երեսից վերացել են 109 տեսակի ն ենթատեսակիթռչուններ, 275 տեսակը գտնվում է վերացման վտանգի տակ: Վերացված տեսակներից են երեք տեսակի դրոնտները, որոնք ունեցել են մինչն 20 կգ կշիռ: 1844 թ. վերացել է անթն գագարկան, որի ձվերը մարդը անխնա հավաքել է ն խախտել բազմացման ընթացքը: Վերացել է Ամերիկայում գտնված թափառող աղավնին ն այլն: Անտառայինորսի թռչունները՝ խլահավը, մայրեհավը, անտառային աղավնին, Եվրոպայում հազիվ են փրկվել վերացումից: Մինչն 1975 թ. ամբողջ աշխարհում մոտավոր հաշվարկներով 7 մլն թռչուն է որսի զոհ դարձել վաճառքի համար: Որսվում են մեծ քանակությամբ թութակներ ն գեղազարդ թռչնատեսակներ: Անհետացող սողուններ, երկկենցաղներ: Սկսած 1600 թվականից՝ վերացել են 20 տեսակի սողուն: Վերացման վտանգի տակ են սողունների էրկու ընտանիքի ներկայացուցիչները` կաշվեպատ կրիան ն գանգեսյան գավիալները, իսկ մյուս էրկու ընտանիքները` ծովային կրիաները՝ 6 տեսակ ն իսկական կոկորդիլոսները՝ 13 տեսակով, դարձել են շատ հազվադեպ: Մարդու մեղքով 6 տեսակի երկկենցաղ արդեն վերացել են, ընդ որում վերջին տեսակը վերացել է անցյալ դարաշրջանի 80-ական թվականներին: Վերացման վտանգի տակ գտնվող 33 տեսակի երկ34

կենցաղ ընդգրկված են միջազգային Կարմիր գրքում: Երկկենցաղների վիճակը վատ է հատկապես Եվրոպայում, որտեղ 19 տեսակի երկկենցաղներից 12-ը շատ հազվադեպ են հանդիպում, որը բացատրվում է ջրերի բարձր աղտոտվածությամբ: Անհետացող ձկներ: Եվրոպայիքաղցրահամ ջրերիձկների 52,307---ը ծովեգտնվում է վերացման վտանգիտակ, իսկ Եվրոպան շրջապատող րի ձկների 53,546-ը ն հատկապես արդյունահանվողձկների մեծ մասը սպառել են իրենց արդյունագործականնշանակությունը ն գտնվում են կամ վերացման վտանգի տակ, կամ էլ լրիվ արգելված է նրանց որսը: ԱՊՀ շատ տարածաշրջաններումձկների թվաքանակը իջել է աղետալի չափերի: ՄասնավորապեսՍնանա լճում աղետալի չափերի են հասել Սնանի իշխանի պաշարները: Այսպես`լճում այլնս չեն հանդիպում բոջակն ու ձմեռային իշխանը, անհետացմանեզրին է ամառայինիշխանը, իսկ գեղարքունինկորցրել է արդյունագործականնշանակությունը: Անհետացող անողնաշարներ: Ներկայումս նկարագրված են 1,5 մլն տեսակի անողնաշար, որը կազմում է այդ խմբի տեսակների միայն կեսը: Մնացած տեսակները ուսումնասիրված ն նկարագրված չեն: Ուստի դժվար է հաշվարկել վերացման վտանգի տակ գտնվող տեսակներիթիվը: Կան հաշվարկներ այն մասին, որ Երկրի վրա օրական մեկ տեսակ է վերանում: Ներկայումս ոչնչացման ենթակա տեսակների թիվը հարյուրների է հասնում, իրական թիվը՝ մի քանի հազարի: Այսպես, օրինակ՝ Վավայանկղզիներում 1061 էնդեմիկ տեսակի փափկամարմիններից600-ը հավանաբար արդեն ոչնչացել է, 400-ը գտնվում է վերացմանվտանգի տակ: ՎարավայինԱմերիկայինկարագրվածգրեթե 1000 տեսակի փափկամարմիններից40--50 Չ6--ըկա՛մվերացել է, կա՛մգտնվում է վերացման վտանգի տակ: Առանձնապեստագնապալի է վերացման ենթակա միջատներիտեսակներիթիվը: Ամբողջաշխարհում մոտավորտվյալներով միջատներիտեսակներիկեսը գտնվում է վերացմանվտանգիտակ: Եվրոպական թիթեռների տեսակների 2/3-ը կամ վերացել է, կա՛մ էլ գտնվում է վերացման վտանգիտակ:

3. ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայաստանըմեր մոլորակի այն սակավաթիվանկյուններիցմեկն է, Հանորն աչքի է ընկնում ֆլորայի ն ֆաունայի մեծ բազմազանությամբ: րապետության29,740 կմՀտարածքումմիմյանց են հաջորդում ՛տարակազմ լանդշաֆտներ, ինչպիսիքեն անապատներնու կիսաանապատնե35

լեռնաքսերոֆիտբուսականություննու տափաստանները,մեզոֆիլ լայնատերն անտառներն ու քսերոֆիտ նոսրանտառները, տորֆային ենթալպյան, ալպյան ու ճահիճներնու մարգագետնատափաստանները, ձնամերձ մարգագետիններնու բազմաթիվ այլ հազվագյուտ բուսական համակեցություններ: Հայաստանիբուսական ն կենդանականաշխարհի մեծ խայտաբղետությունը, ռելիեֆի բարդ, երկրաբանականկառուցվածքը,կլիմայի, հողի բազմազանությունը,ջերմային խիստ տատանումները ն, որ ամենակարնորն է, ֆլորագենետիկական յուրահատկությունը միանգամայն նպաստավորաշխարհագրականդիրքի արդյունք են: ՎայաստանիՀանրապետությունըհամարվում է բուսական ն կենդանականտեսակներով բացառիկհարուստ բնության թանգարան: Ֆլորայի բազմազանությունը: Միայն անոթավորբույսերի տեսակների թիվը հաշվում են շուրջ 3500 տեսակ (Կովկասի ֆլորայի մոտ 5046--ը): Մամուռներըհանրապետությանտարածքում հաշվում են 430 6 տե2 տեսակ, ձիաձետանմանները՝ տեսակ, գետնամուշկանմանները` տեսակ, մերկասերմերը` տեսակ: Առավել սակ, պտերանմանները3̀ մեծ բազմազանությունունեն ծածկասերմ(ծաղկավոր) բույսերը` շուրջ 3015 տեսակ:Ստորակարգբույսերիցքարաքոսներըդեռնսլրիվ ուսումնասիրվածչեն, ն առ այսօր Վայաստանումհայտնի է 290 տեսակ, որոնցից Սնանիավազանում` 190 տեսակ: Մեր հանրապետությունում ջրիմուռները նս համեմատաբարքիչ են ուսումնասիրված:Սրանց բազմազանությունը ներկայացվածէ 143 տեսակներով: Առավել ուշագրավ է հացաբույսերիբազմազանությունը:Յայտնաբերվածէ ցորենի մշակովի ն վայրի բուսաբանական13 տեսակ ու 360 տարատեսակ:Տեսակային բազմազանությամբհատկապեսաչքի է ընկնում ներկայիսէրեբունի արգելոցը: Երնանիցոչ հեռու այդ վայրը ցորենի իր տեսակայինբազմազանությամբ գրավել է աշխարհի խոշորագույնգիտնականներիուշադրությունը: Բույսերի սելեկցիայի ու գենետիկայի հիմնադիր, աշխարհահռչակ կենսաբանՆ. Վավիլովը մեծ հետաքրքրություն է դրսնորել Հայաստանի վայրի ցորենների նկատմամբ:Ինքը՝ Ն. Վավիլովը, մի քանի անգամ եղել է Վայաստանումն հավաքել բազմաթիվ մշակովի ու վայրի բույսեր: Ն. Վավիլովը մեծ խանդավառությամբէր խոսել Գայաստանում գտնվող վայրի ցորեններիմասին: «Ես համոզված եմ, որ եթջեգիտական աշխարհնիմանաայդ վայրի մասին, ապա երկրագնդիզանազան մասերից շարունակ գիտարշավներ կկազմակերպվենդեպի Հայաստան՝այդ րը,

չափազանց հետաքրքիր վայրն ուսումնասիրելու համար: Կասկածից վեր է, որ տեսակներիբազմազանությամբդա ամենահետաքրքիրվայրն է ամբողջ աշխարհում»,--- ասում էր Ն. Վավիլովը: Մեր հանրապետությանտարածքում մինչ պյժմ էլ մշակովի բույսերից բացի պահպանվել են նան դրանց նախնիները: ատուկ ուշադրությանեն արժանիվայրի ցորենիխիստյուրահատուկ ապրելատեղերը,որտեղբացահայտվելէ ցորենիավելիքան 100 ենթատեսակ: Վայրիցորեններիմի շարք արժեքավորհատկանիշներ`երաշտադիմացկանություն,վաղահասություն,սպիտակուցների զգալի պարունակուու մեծ ունեն: նշանակություն թյուն, գործնական տեսական Հայաստանի ֆլորիստական բազմազանությունը: Ֆլորիստական տեսակետից հարուստ ն բազմազան են մարգագետինները:Օրինակ՝ Արագածի մարգագետնատափաստանայինհամակեցություններում նկարագրվել են 240 տեսակ ծաղկավոր բույսեր, 15 տեսակ մամուռ ու 20 տեսակ քարաքոս: Բնական մարգագետիններում,որ երկար Ժամանակ բարելավմանաշխատանքներչեն տարվում, մյուս կողմից էլ անասունների անկանոն արածեցումընպաստում են մարգագետիններիխոտածածկիվերացմանը,բուսականարժեքավորտեսակներինվազմանը ն թունավոր մոլախոտայինն վնասակարբույսերիզարգացմանը:Հայաստանիֆլորայում դեղաբույսերը նույնպես ունեն մեծ տեսակարար կշիռ՝ մոտ 1026: Առավել մեծ նշանակություն ունեն սզնի, գիհի, ծորենի, մասրենի,սրոհունդ ն այլ ցեղերի բազմաթիվ ներկայացուցիչներ: Որոշ բույսեր (անթառամ,դաղձ, ուրց, մատուտակ, հազարատերն,առյուծագի) հավաքում են մեծ քանակությամբ: Սակայն հարկ է նշել, որ դեղաբույսերի պաշարներըմեր հանրապետությունումանսպառչեն: Հայաստանիֆլորայում մեծ տեսակարարկշիռ ունեն նան մեղրատու տեսակները (շուրջ 350 տեսակ), դրանցից են բոլոր թիթեռնածաղկավորները, շրթնազգիները, լորենին, ակացիաները: Հանրապետության մեղրարտադրությանկարնոր տարածքներ են Սյունիքը, Սնանա լճի ավազանը, Տաշիրի տարածաշրջանըԹալինի շրջանը ն այլն: Բազմագան են նան եթերայուղատու բույսերը շուրջ 120 տեսակ, որոնց հիմնականում պատկանումեն ուրց, անթառամ,օշինդր ն այլ ցեղերի բույսերը: Ներկատու բույսերը ընդգրկումեն շուրջ 120 տեսակ: Դրանցիցեն իշակաթնուկը, տորոնը, դժնիկը, կտտկենինն մի շարք այլ ցեղերի ներկայացուցիչներ: Հատուկ նշանակություն ունեն նան վիտամինատու շուրջ 30 տեսակ. դաբաղանյութերպարունակող շուրջ 60 տեսակ բուսատեսակներ: Հայաստանիֆլորան հայտնի է նան կերայինբույսերով, որոնց պահպա37

նումը բնական համակեցություններումն ներդրումը մշակության մեջ զարգացմանհամար կարնորխնդիր է համարվում: անասնապահության Հայաստանի կերային բույսերը հիմնականում պատկանում են երկու ընտանիքներիհ̀ացազգիների ն ընդավորների: Հատկապեսընդավորների ներկայացուցիչները՝որպես կերային բույսեր, ունեն հատուկ նշանակություն: Դրանք հողը հարստացնումեն ազոտով, որը մեծ նշանակություն ունի բույսերի բերքատվությանբարձրացմանգործում: Ընդավորների սերմերը հարուստ են սպիտակուցներով,աչքի են ընկնում չոն կայուն են վնասատուներիու հիվանդություններադիմացկունությամբ րի նկատմամբ:Հացազգիների ընտանիքի ներկայացուցիչները, որոնք Հայաստանիֆլորայում մոտ 300 տեսակեն, մեծ մասամբհամարվում են արոտավայրերին խոտհարքներիգերակշռող բույսերը: Վայաստանում տարածվածմշակովի բույսերի վայրի ազգակիցներըկարելի է բաժանել հետնյալ խմբերի` 1. հացաբույսեր, 2. հատիկաընդեղեններ,3. կերային բույսեր, 4. պտղահատապտղայիններ,5. բանջարաբոստանայինբույսեր, 6. վայրի ուտելի բույսեր: Անտառներիբազմազանությունը: Մոլորակիլանդշաֆտներիվիճակի բարելավմանգործում կարնոր նշանակությունունեն անտառները, որոնք միաժամանակբնափայտի,դեղաբույսերի,սննդիտարբեր ձների, թթվածնիաղբյուր են: Նրանք ապահովում են մեր գետերի հիդրոլոգիական ռեժիմը, կանխում են հողերի էրոզիան ն երաշտը: Անգնահատելի մեծ է նան նրանց սանիտարահիգիենիկնշանակությունը: Անտառըարտադրում է մեծ քանակությամբ ցնդող քիմիական միացություններ՝ այսպես կոչված ֆիտոնցիդներ, որոնք ոչնչացնում են շրջակա միջավայրի վնասատու մանրէները:Անտառըկլանում է փոշին ն վնասատու գազերը: Տերններով ջուրը գոլորշիացնելով՝ խոնավացնում է մթնոլորտը, մեղմացնումարնի կիզիչ ճառագայթներըն թուլացնում քամիները` ստեղծելով բարենպաստմիկրոկլիմա, ապահովում բնակչության հանգիստը, վերականգնումմարդկանց առողջությունը: Դժվար է պատկերացնել հանգստյան տուն կամ տուրիստական բազա, առանց շրջապատող անտառայինզանգվածի: Շատ դիպուկ ասացվածք է. «Անտառը ջուր է, ջուրը` բերք, իսկ բերքը՝ կյանք»: Մոլորակիբուսական աշխարհի զարգացմաննախնականփուլերը եղել են ծառերի բազմազան ձներ: Այն ժամանակԵրկրի մակերեսիմեծ մասը ծածկվածէր կուսական անտառներով: Անտառների փոխարինելըխոտայինծածկույթներովկապված է եղել մարդուգործունեությանհետ: Այս առումովբավականէ հիշատակել Միջերկրականծովի ավազանիշրջակա անտառներիհամատա38

րած հատումը, որ սկիզբ է դրել անապատներիառաջացմանըն մարդկանց հեռանալուն այդ վայրերից: Մարդու չմտածված գործունեության հետնանքովմի քանի հարյուր տարվաընթացքումմոլորակիանտառային տարածքները6542-ից իջել են 3596-ի: Ներկայումս ամբողջ աշխարհում հատված է անտառների50Չ6---ը:Այժմ աշխարհում երկու անգամ ավելի շատ փայտանյութէ ծախսվում,քան արտադրումեն անտառները:Դեռնս Մարկ Ցիցերոնըմեր դարաշրջանի1 դարում գրել է. «Անտառներհատող մարդիկհասարակությանթշնամիներնեն»: Ներկայումս բոլոր խնդիրներից առանձնացվումէ անտառիխնդիրը ն հատկապեսարնադարձային անտառների,քանի որ վերջիններիսմակերեսըաղետալիչափով կրճատվում է: Եթե անտառներիմակերեսիկրճատումըշարունակվինույն արաանտառնեգությամբ,ապա 27Օ«|դարիառաջինքառորդինարնադարձային են Դա րը կարող ամենուրեքվերանալ: կարող է հանգեցնել կենսոլորտի աղետալի փոփոխությունների:Եթե 20-30 տարի առաջ ենթադրվումէր, որ արնադարձայինանտառներումապրում են շուրջ 10 միլիոն տեսակ, անապա ներկայումս, այլ գնահատականիհամաձայն,արնադարձային տառներումապրում են շուրջ 30 միլիոն տեսակ:Մեկ հեկտարարնադարձային անտառում հանդիպումեն մի քանի հարյուր տեսակիծառեր: Երբ մերկանում են արնադարձայինլայնարձակ անտառները, ապա դա հանգեցնումէ մեծաքանակտեսակներիվերացման ն կենսաբազմազանության աղքատացման:Արնադարձայինանտառներիհազարավորբուսական, կենդանական,սնկային տեսակներ, դեռնս չուսումնասիրված, արդեն ոչնչացել են: Հայաստանի անտառների ներկա վիճակը ն բարելավումը: Հայաստանը սակավանտառհանրապետություն է: Նրա ընդհանուր տարածքի միայն 1122-ն է անտառածածկ:Իսկ իրականում երկու անգամ Քիչ է: Հայաստանի անտառներում հանդիպում են ծառերի ն թփերի 274-ից ավելի տեսակներ` երեք տեսակի կաղնի, հինգ տեսակի թխկի, արոսենու բազմաթիվտեսակներ,երկու տեսակի փռշնի, երեք տեսակի թեղի, երկու տեսակի լորենի, երկու տեսակիհացենի ն այլն: Պտղատու տեսակներիցհանդիպումեն խնձորենու, հոնի, մամխենու,շլորենու, ընկուզենու, տանձենու տարբեր տեսակներ, նշենի, պիստակենին այլն, թփատեսակներիցի̀լենի, մասրենի, գերիմաստի, տխլենի, ասպիրակ, հաղարջենին այլն: Մերկասերմերիցտարածված են հինգ տեսակիգիհի, երկու տեսակիէֆեդրա, մեկ տեսակիսոճի ն մեկ տեսակիկենի: Հայաստանիանտառներումհանդիպում են մնացորդային(ռելիկտային) մի շարք ծառատեսակներկ̀ենի, արջատխլենի,սոսու ծառուտներ, '

որոնք ներկայացնումեն վաղեմի անտառներիկենդանի հուշարձաննեանտառածածկ րը: Ընդամենը3 հազարամյակառաջ հանրապետության տարածքներնավելի քան 3 անգամ գերազանցել են ներկայիս ընդգրկման չափերը: Մարդու անհեռատես գործունեությունը իր բացասական ազդեցություննէ թողել Վայաստանիանտառներիուղղաձիգ գոտիականության վրա: Անտառներիվերին գոտում անասուններիարածեցման, խոտհնձի, անկանոն անտառահատումներիհետնանքով անտառները իջել են ն ներկայումսգտնվում են իրենց բնական սահմանից100-500 մ ցած: Նույն երնույթը տեղի է ունեցել նան անտառիստորինգոտում, ուր անտառներիոչնչացումը կատարվել է հիմնականում վարելահողերի ն գարնանայինարոտների ընդարձակման,ինչպես նան փայտանյութի հայթայթմաննպատակով:Փորձագիտականգնահատմամբ՝ներկայումս հանրապետությունումայրվում է շուրջ 0,5 մլն մ: փայտանյութ, որից միայն 10-1246 է հաշվառվում:

վնասվել է մոտ 27 000 հա անտառ կամ անտառածածկ տարածքիշուրջ 846--ը: Մոտ 7000 հա հատվել է համատարած:Ապօրինի հատվածընդհանուր տարածքի8000 հա կազմում են արհեստական տնկարկները: Ներկայումս հանրապետության բնական անտառների 7046-ը կազմալուծվելէ ն ծերացել: Վանրապետության վերջինտարիների շրջափակմանն էներգետիկճգնաժամի պայմաններումանտառները խիստ տուժեցին ապօրինի զանգվածային ծառահատումներից: Հատկապեսհամատարածհատումներտեղի ունեցան քաղաքներին ու բնակավայրերին հարող անտառային տարածքներում: Հանրապետության անտառներիմիջին արդյունավետությանցուցանիշը շատ ցածր է: Հայաստանիյուրաքանչյուր բնակչին ընկնում է ընդամենը0,11 հա անտառապատ տարածք, որը ծավալային արտահայտությամբկազմում է ընդամենը12 մ3 բնափայտիկենսազանգված:Բերվածմի քանի ցուցանիշները վկայում են, որ հանրապետությանանտառներիվիճակը աղետալի է: Թվում է, թե անտառներիայսպիսիաղետալի վիճակի պայմաններում խոսք անգամ չպետք է լինի անտառահատումներիմասին, սակայն, դժբախտաբար,այդ ավերիչ գործընթացըշարունակվում է: Անտառներիբարելավումը: Պահանջվում է բարձրացնել հանրապետության անտառների լիարժեքությունը: Պահանջվում է նան ընդարձակել արհեստականանտառներիտարածքները:Մինչն 1980 թ. հանրապետությունում անտառատնկումներեն կատարվել շուրջ 98000 հա տարածությանվրա: Անտառատնկումներիաշխատանքներումառանձնակի տեղէ գրավում Սնանիջրերից ազատված հողագրունտներիվրա 1992-95

թթ.

իրականացված անտառմելիորացիան, որի շնորհիվ ներկայումս Սնանա լիճը երիզում են շուրջ 17000 հա երիտասարդանտառներ, որտեղ սոճին զբաղեցնում է ավելի քան 7000 հա: Սնկերի տեՍնկերի բազմազանությունը ն պահպանությունը: է սակների թիվը կազմում տեսակ: Մանրադիտակայինսնկերը ընդգրկում են 125 տեսակ,որոնց մեծ մասը բույսերի չափազանցվտանգավոր մակաբույծներ են ն հիվանդություններիհարուցիչներ: Մեծ բազմազանություն են կազմում հողային սնկերը, որոնց տեսակների թիվը հասնում է 541--ի: Յուրօրինակ էկոլոգիական խումբ են ներկայացնում հանրապետությունում հայտնաբերվածջրային սնկերը` մոտ 200 տեսակ: Սնկերի խմբում հատուկ տեղ են գրավում հողերում ն տարբեր բուսական մնացորդների վրա բնակվող գիշատիչ սնկերը` ավելի քան 29 տեսակ: Հայաստանի տարածքում հայտնաբերված մակրոսկոպիկ սնկերի բազմազանությունը ներկայացնում են 1182 տեսակ: Դրանցից 284 տեսակը ուտելու են: Թունավոր սնկերի բազմազանությունը կազմում է 59 տեսակ, որոնցից մարդու առողջության համար ամենավտանգավորներն են դժգույն պոգանկան, ճանճասպան հովազայինը, կեղծ կոճղասունկծծմբադեղինըն այլն: Սնկերիռելիկտայինտեսակներինեն անապատներումն տափաստաննեպատկանումգաստերոմիցեդներից րում հայտնաբերվածպոդակսիսվարսանդայինն բատարեաթիակաձն մակրոսնկերը:Սնկերն ունեն գործնական մեծ նշանակություն. թեկուզ վերցնենք նրանց դեղագործական նշանակությունը, կենսաբանական բարձրակտիվությունը,կերայինկամ սննդայինարժեքի այս կամ այն միացություններիսինթեզիընդունակությունը:Ինչպեսգիտենք, սնկերիմեծ մասը, այդ թվում նան գլխարկավոր սնկերը, սիմբիոզի մեջ են մտնում ծաղկավորբույսերի հետ ն մեծ նշանակությունունեն, սակայն բնակչության հանգստիգոտիներում ն դպորցականճամբարներումանխնա ոչնչացնում են: Սնկերը բույսերի ն կենդանիներինման կարիք ունեն պահպանության: Թեն ՀայաստանիԿարմիր գրքում սնկերը չեն գրանցվել, սակայն հանրապետությունում մարդածին գործոնի ազդեցության հետնանքովնկատվումէ մի շարք տեսակի սնկերի անհետացմանտենդենց:Բացահայտվածեն անհետացմանեզրին գտնվողմի շարք գլխարկավորսնկեր, որոնց մեծ մասն անհրաժեշտ է գրանցել ապագա Կարմիր գրքում: ՎԳատուկ պահպանությանկարիք ունի 15 տեսակիսունկ: Ֆաունայի բազմազանությունը: Հայաստանըիր յուրահատուկֆաունայովհամարվումէ Կովկասիամենահետաքրքիրտարածքներիցմեկը: Լինելով լեռնային երկիր ն ունենալով լանդշաֆտներիցայտուն արտա41

հայտված վերընթաց գոտիականությունՎ̀այաստանըբնորոշվում է իր ֆաունայի տեսակներիբազմազանությամբն էնդեմիզմով:Միննույն ժամանակհանրապետության ֆաունայի շատ տեսակներապրում են այստեղ իրենց տարածմանարեալի եզրերում կամ առաջացնումեն առանձին, արեալից մեկուսացված տեղախմբեր, որոնք ավելի կարնոր են դարձնումայդ տեսակներիուսումնասիրությանհարցը: Անողնաշարներ: Հայաստանի անողնաշարները ավելի վատ են ուսումնասիրված,քան ողնաշարավորները:Անողնաշարներիֆաունան ընդգրկումէ շուրջ 17000 տեսակ: Դրանց մոտ 90Չ6-ը կազմում են միջատները:Ուսումնասիրություններումընդգրկվածէ Վայաստանիանողնաշարներիֆաունայի շուրջ 3096-ը: Առավել լավ է ուսումնասիրված բզեզներիկարգը: Գայաստանումհայտնաբերվածէ 155 տեսակիփափկամարմին,141 տեսակիփորոտանի,մոտ 2000 տեսակի տարբեր խեցգետնակերպերն այլն: Վատկապեսբազմազանեն ջրային անողնաշարները, որոնք այդ էկոհամակարգումունեն կարնոր նշանակություն: Ողնաշարավորներ:Վայաստանիտարածքում հանդիպող 39 ձկնատեսակներըպատկանումեն 5 կարգի՝ սաղմոնազգիների,ծածանազգիների, լոքոազգիների, ծածանատամազգիներին պերկեսազգիների: ներկայացվածեն երկու ընտանիք` սաղմոններին Սաղմոնազգիներից սիգերի: Սաղմոններիցեն կարմրախայտը,ծիածանախայտը(ներմուծված տեսակ է), Սնանիիշխանը՝իր չորս ենթատեսակներով:Սիգերի ընտանիքիցտարածվածէ սիգը, որը Սնանա լիճ է տեղափոխվել անցյալ դարաշրջանի20-ական թվականներին:Ծածանազգիներիցեն ծածանը, հայկականկարմրակնը,թեփուղը, լերկաձուկը, կողակը, բեղլուն: Ներմուծված տեսակներիցեն նան սպիտակամուրը, հաստաճակատը,որը Հայաստանում:դարձել է լճային ձկնաբուծության հիմնական օբյեկտ, արծաթափայլկարասը, որը 1982 թ-ից հանդիպումէ նան Սնանա լճում ն լճի ձկնային պաշարներիկազմում զբաղեցնում է 2-րդ տեղը սիգից հետո: Կարասիարտադրականնշանակությունը տարեցտարիաճում է: Հայաստան են ներմուծվել նան լայնաճակատ ն գամբուզիա ձկնատեսակները: ԵրկկենցաղներըՎայաստանիֆաունայում ներկայացված են 7 տեսակով` երկու տեսակ իսկական գորտ (լճային գորտ ն փոքրասիական գորտ), մեկ տեսակի պոչավորերկկենցաղ (փոքրասիականտրիտոն), որի մի փոքրիկ տեղախումբ նոր է հայտնաբերվելՀայաստանում: Հայաստանում տարածված են նան երկու տեսակի ծառագորտ ն մեկ տեսակի դոդոշ (կանաչ դոդոշ), որը տարածվածէ ամբողջՎայաստանումն

նշանակություն ունի հատկապեսագրոհամակարգերիհամար՝ որպես միջատակեր տեսակ: Առավել ուշագրավ է Հայաստանի հերպետոֆաունան: նախկին ԽՍՀՄ 156 տեսակի սողուններիցՎայաստանում տարածվածեն 53 տեսակ:Կրիաներըներկայացվածեն երեք տեսակով՝ միջերկրածովային,ճահճային ն կասպիական: Իսկական մողեսները ներկայացվածեն 17 տեսակով, ագամայինները` 2, սցինկայինները` 4, գեկոնայինները` 2, իլիկամողեսը` 1: Օձերը ներկայացված են 24 տեսակով, որից լորտուներ` 18, իժեր`4, վիշապներ՝ 1, կույր օձեր՝ 1: Առավելուշագրավ է այն փաստը,որ աշխարհումառաջինանգամՀայաստանումակադեմիկոսԻ. Դարնսկինհայտնաբերելէ ժայռային մողեսների չորս տեսակ, որոնք բազմանում են կուսածնությամբ, այսինքն՝ մեծ

առանցբեղմնավորման:

Թթ` Նկ.

այկական մողես

Հայաստանիթռչնաշխարհըներկայացվածէ 353 տեսակ ն կազմում է ողնաշարավոր կենդանիների 604--ը: Ամենաբազմազանխումբը կազմում են ճնճղուկանմանները` 146 տեսակ,քարադրանմանները՝62, ճուռականմանները3̀5, սագանմանները`28, արագիլանմանները` 13 ն այլն: Ուշագրավնայն է, որ թռչունների տեսակներիմեծ մասի թվաքանակնու տարածմանարեալները խիստ կրճատվելեն: Մինչդեռհայտնի է, որ ողնաշարավոր կենդանիներիպոպուլյացիներինորմալ գոյության համարնրանցթվաքանակըչպետք է 500 առանձնյակիցպակաս լինի, իսկանողնաշարները՝5000: Վատկապես շատ է իջել գիշատիչթռչուննե-

րի՝ բազեների,արծիվների,ճուռակներիթվաքանակը,վերջիններիսբացակայությունը հանգեցրել է անտառների ն տափաստաններիէկոհամակարգերի փոփոխությանը:Հակառակ դրան՝խիստ կերպովաճելէ ն ագռավներիթվաքանակը,որն անցանկալի է, քանի որ կաչաղակների վերջիններսմեծ վնաս են հասցնում մյուս թռչնատեսակներինս̀նվելով նրանցձվերով, ձագերովն քանդելովնրանցբները:

Կաթնասուններիկենդանականտեսակները Հայաստանում ներկայացված են 83 տեսակով, սակայն վերջին 5-10 տարիներիընթացքում կաթնասուններիֆաունան համալրվել է նս 7 նոր տեսակով, որոնք պատկանումեն բազկաթնավորներիխմբին: Բազմազան են մկնակերպերը` 17 տեսակ, հարթաքթերը` 17, կատվազգիները`6, կզաքիսները` 5, պայտաքթերը`5, գետնափորները7̀: Կաթնասուններիտեսակների թվաքանակըն տարածմանարեալը խիստ կրճատվել է ն տեսակների մեծ մասը ներկայացված են խիստ սահմանափակ թվաքանակով, որը, իհարկե,վերացմանմեծ վտանգ է պարունակում:

4. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԿԱՐՄԻՐ ԳԻՐՔԸ

Տարբեր երկրների բուսաբաններ, կենդանաբաններն առաջավոր մարդիկ վաղուց են նկատել այն աղետալի վտանգը, որը սպառնում է Երկրին: Դեռնս 1948 թ., երբ աշխարհը ուշքի չէր եկել ամենաավերիչ պատերազմից,երբ առաջնային խնդիրը մարդկանցքաղցի ն ավերածությունների դեմ պայքարնէր, այդ մարդիկկարողացել են նայել ապագային ն կանխագուշակել,թե Երկիրըինչ նոր վտանգի առաջ է կանգնելու: Այդթվականինստեղծվելէր բնությանպահպանությանմիջազգային միությունը(ԲՊՄՄ), որը ներկայումսիր շարքերում ընդգրկումէ 500--ից ավելի պետություններն մեծ թվով հասարակականկազմակերպություններ: Բազմաթիվայլ առաջնահերթխնդիրներիլուծման հետ միաժամանակ 1966 թ. հրատարակվելէ Կարմիր գիրքը` հազվադեպ ն վերացման վտանգիտակ գտնվողբույսերի ն կենդանիներիտեսակներիցանկը: Այդ ողբալի ցուցակում ընդգրկված են 768 տեսակի ն 371 ենթատեսակի կաթնասուններ,264 տեսակին 167 ենթատեսակիթռչուններ, 250 տեսակի բույսեր: Այդ գրքում ներկայացված են լեմուրները, օրանգուտանը, գորիլան, ճապոնականն սպիտակ կռունկը, կոնդորը, կոմոդոսյան վարանը,ծովայինկրիաներ,կոկորդիլոսներն այլն: Ցավալի է, որ մեր հանրապետությանկենդանականաշխարհից 6 տեսակ` միջերկրածովային կրիան,հայկականիժը, գանգրափետուրհավալուսնը, սապսանը,առաջավորասիականընձառյուծը ն սպիտակապոչ արծիվը ընդգրկված են միջազգային Կարմիր գրքում: Դժբախտաբար, այդ ցուցակը գնալով ավելի է ընդարձակվում:

5. ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԿԱՐՄԻՐ ԳԻՐՔԸ

Ֆլորա: Ամբողջությամբվերցրած` Վայաստանումտարածված բուսատեսակներիներկա վիճակը տագնապալի է: Պահպանությանկարիք է զգում Վայաստանի ֆլորայի գրեթե կեսը: Կարմիր գրքի մեջ գրանց44

ված են ընդամենը 387 տեսակ, որը կազմում է բուսատեսակների 1296-ը: Այդ տեսակներիներկավիճակը առավել տագնապալիէ: Գրեթե 35 տեսակ կա՛մ վերացել է Վայաստանից,կա՛մ պահպանվել է առանձին անմատչելի վայրերում, օրինակ` Շոբերի բորակաթուփը, Ֆյոդորովի փշաբարձը, որոնք մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում գիտության համար: Լրիվ անհետացած տեսակներից կարելի է հիշատակել դեղին ջրաշուշանը, խնկեղեգը, որ չափազանց արժեքավոր դեղաբույս է, Ֆիշերի շտերնբերգիան, տետրադիքլիսը, էնդեմիկ հովանոցավորԶեդելմեյերի մարգացնծուն ն ուրիշ տեսակներ: Մեր-

կասերմերիցվտանգմանտակ են մի քանի տեսակիգիհիներ, կենին:

Պտերանմաններից են` իժալեզու հասարակը, չորապտեր արծվապտերայինը ն այլն: Ծածկասերմերից վերացման վտանգի տակ են մեծ թվով տեսակներ, այդ թվում` թխկիներ (որոնք չորանում են), ձնծաղիկներ, խնկենիներ, տերեփուկներ, զանգակներ, վայրի մեխակի տեսակներ, վայրի ձմերուկ, խուրմա, կովկասյան գազ, ոսպ արնելյան, կաղնու որոշ տեսակներ,հաղարջենի, թրաշուշաններ,եղեսպակներ, սոխերի տեսակներ, շուշաններ, կակաչներ, կտավատներ,թզենի, սոսի, արնելյան նշենի, ալոճենի, վայրի տանձենի,արոսենի, թեղի, մանուշակ, խաղող անտառային ն այլն: ԽՍՀՄ Կարմիր գրքի երկրորդ հրատարակությունում(1984), որը խմբագրելէ ակադեմիկոսԱ. Թախտաջյանը,ընդգրկվածեն տեսակներ, որոնց տարածմանարեալները Հայաստանումգտնվում են ծայրահեղ օրհասականվիճակում:

Դակտիլորիզհռոմեական

Նկ. 7.

0. Անհետացած տեսակներ, որոնք տարիներշարունակ չեն հանդիպում բնության մեջ (35 տեսակ): 1. Անհետացող տեսակներ, որոնց հետագա գոյությունը անհնար է առանց պահպանման հատուկ միջոցառումների իրականացման (129 տեսակ): 2. Հազվագյուտ տեսակներ, որոնք անհետացմանուղղակի վտանգի ենթակաչեն, սակայն հանդիպումեն ոչ մեծ քանակություններով`կամ սահմանափակտարածություններիվրա, կամ էլ աճման խիստ մասնագիտացվածվայրերում ն կարող են արագ անհետանալ(155 տեսակ): 3. Կրձատվող- պակասող տեսակներ, որոնց տարածմանսահմանները որոշակի ժամանակահատվածումնվազում են բնականպատճառներով կամ մարդու ն այլ միջամտությանհետնանքով(59 տեսակ): 4. Անորոշ տեսակներ, որոնք հնարավոր է, որ ենջակա են վտանգի, սակայն չկան հավաստի տեղեկություններ, նրանց ներկա տարածման արեալի մասին (8 տեսակ): ԲույսերիԿարմիրգիրքը վարվում է հազվագյուտ ն անհետացմանեզրին գտնվող բուսական տեսակների ն համակեցությունների հաշվառն օգտագործմանգիտակաման, պահպանության,վերարտադրության նորեն հիմնավորվածհատուկ միջոցառումներիմշակման ն իրագործման, ինչպես նան դրա մասին բնակչությանն իրազեկ պահելու նպատակով(նկ. 7): Բույսերի Կարմիր գրքում գրանցման հիմք են դառնում բույսերի տեսակներիթվաքանակի ն տարազմանսահմանների կրճատման,գոյության պայմանների վատթարացման ն անհետացմանվտանգի վերաբերյալ տվյալները: ԲույսերիԿարմիրգիրքը կազմվում է՝ հիմք ընդունելով բուսական աշխարհի պետական հաշվառման արդյունքները: ՀՀ բույսերի Կարմիր գրքում բույսերի տեսակներըգրանցելու ն դուրս գրելու վերաբերյալեզրակացությունըտալիս է ՀՀ բույսերի Կարմիր գրքի հանձնաժողովը: Ֆաունա: Նույնքան տագնապալի է նան Վայաստանիֆաունայի բազմազանությաններկա վիճակը:Ներկայումս Վայաստանումհանդիպող 17000 անողնաշարներու 493 տեսակի ցամաքային ողնաշարավորներ. ֆաունայի 48 տեսակներ գրանցված են նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիրգրքում, իսկ ողնաշարավոր կենդանիներից99-ը` հանրապետության, 39--ը` նախկին ԽՍՀՄ-ի, 6-ը՝ միջազգային Կարմիր գրքում: Այժմ անհրաժեշտությունէ առաջացել մոտ ապագայումհանրապետության Կարմիր գրքում գրանցելու ողնաշարավոր կենդանիների97 նոր

տեսակ: Հայաստանի անողնաշարներիԿարմիր գիրքը դեռնս հրատա-

րակվածչէ, սակայն նախատեսվածէ այդտեղ ընդգրկել շուրջ 100 տեսակ: Վատ է հատկապեսԿարմիրգրքի մեջ գրանցվածտեսակներիվիճակը: Վայաստանիկաթնասունների 18 տեսակ, այդ թվում` հայկական մուֆլոնը, բեզոարյան այծը, վայրենակերպը (մացառախոզ), լայնականջ ոզնին, առաջավորասիականընձառյուծը, կովկասյան ջրասամույրը, հարավ-ռուսական խայտաքիսըն այլ տեսակներգրանցված են Կարմիրգրքում (նկ. 8): Ինչ վերաբերում է շերտավոր բորենուն ն կովկասյան մկնիկին, ապա մենք ստպիվածենք ընդունել, որ այդ տեսակները մեր ֆաունայի համար անվերադարձկորսված են:

Հովազ

Վարդագույն

հավալուսն

Հայկականմուֆլոն

Մեծ

Բեզոարյան այծ

ձկնկուլ

սպիտակ տառեղ

Մեծ

Վարավռուսական խայտաքիս

Մոխրագույնսագ

ֆ---.

Սովորական Հարավ-եվրոպակարմիրցին

կան բերկուր

Սն

անգղ

Սպիտակագլուխ անգղ

ՄիջերկրածովայինԱնդրկովկասյան կրիա

տակիրյանկլորագլուխ

Հայկականիժ

Սիրիական սխտորագորտ

Ոսկեգույն մաբուա

Խայտաբղետ

Իշխան

Սնանիբեղլու

մողեսիկ

Նկ. 8.

տեսակիթռչուններիցԿարմիրգրքի մեջ գրանցվածեն 67 տեսակ, թվում` մոխրագույնկռունկը, կասպիականհնդկահավը(ուլար), կովկասյան մայրեհավը,մեծ թվով բազեներ, սպիտակագլուխ անգղը, սն անգղը,մի քանի տեսակի արծիվներ,բադեր, կարապներ,սագեր, սովորականֆլամինգոն,ձկնկուլը, հավալուսնըն այլ թռչնատեսակներ: 53 տեսակիսողուններից Կարմիրգրքի մեջ գրանցված են 11 տեսակ, այդ թվում` հայկական իժը, կովկասյան կատվաօծձը, միջերկրածովային կրիան ն այլն: 8 տեսակի երկկենցաղներից Կարմիր գրքի մեջ գրանցված է 1 տեսակ` սիրիականսխտորագորտը:39 տեսակիձկներից Կարմիր գրքի մեջ գրանցվածէ 2 տեսակ`Սնանի իշխանը ն Սնանի բեղլուն: Կենդանիների Կարմիր գիրքը միջազգայինպահանջները բավարարող համահավաքփաստաթուղթ է, որում գրանցվում են տեղեկություններ հազվագյուտ, անհետացող տեսակների, կենդանիների տեսակների կարգավիճակի, աշխարհագրականտարածվածության, էկոլոգիական

այդ

պայմաններիներկավիճակի ն պահպանմանմիջոցառումներիմասին: ԿենդանիներիԿարմիր գիրքը վարվում է հազվագյուտն անհետացող կենդանիների տեսակներին համակեցություններիհաշվառման,պահպանման, վերարտադրության,օգտագործմանն գիտականորենհիմնա49

վորված հատուկ միջոցառումների մշակման ն իրագործման, ինչպես նան դրանց մասին բնակչությանն իրազեկ պահելու նպատակով: ԿենդանիներիԿարմիրգրքում գրանցմանհամար հիմք են հանդիսանում կենդանիներիտեղախմբերիթվաքանակի ն տարածմանսահմանների կրճատման,գոյության պայմաններիվատթարացմանն անհետացման վտանգի տվյալները: Կենդանիների Կարմիր գիրքը կազմվում է՝ հիմք ընդունելով կենդանականաշխարհիպետականհաշվառման արդյունքերը: Կենդանիների Կարմիր գրքում կենդանիների տեսակների գրանցմանն դուրս գրման վերաբերյալ եզրակացությունը տալիս է ՀՀ կենդանիներիԿարմիրգրքի հանձնաժողովը:

6. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՌԵԼԻԿՏ

ՖԼՈՐԱՅԻ

ԵՎ ՖԱՈՒՆԱՅԻ

ԵՎ ՀԱԶՎԱԳՅՈՒՏ

ԷՆԴԵՄԻԿ,

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Ֆլորա: կայաստանիֆլորայի էնդեմիկներիթիվը կազմում է 106 տեսակ, իսկ եթե ավելացնենքՆախիջնանիֆլորիստիկ շրջանը, որը մտնում է Գայկական լեռնաշխարհիմեջ, ապա էնդեմիկներիթիվըկհասնի200 տեսակի: Բացի այդ, առկա են մոտ 3Օ-ական էնդեմիկ տեսակներհայ--իրա-

նականենթագավառիՀայկականն Ատրպատական գավառներիհամար: Այսպես՝այստեղ են աճում շատ փոքր արեալունեցող տեսակներ,որոնք բացի Հայաստանից,ունեն 1-2 աճման վայրեր հարնան երկրների մերձակա տարածքներում:Օրինակ` բարձր գեղազարդ զանգակ Մասալսկան, որը այաստանի տարածքումաճում է միայն Արտենիլեռան լանջերին ն Թուրքիայում(մեկ օջախում), կամ խոզանափուշ հսկայականը,որն աճում է Զանգեզուրում ն Հյուսիսային Իրանում: Խախիջնանումհանդիպող էնդեմիկներիցմեծ հետաքրքրություն ներկայացնող հազվագյուտ բուսատեսակներից կարելի է հիշատակելզանգակածաղիկը՝Զանգեզուրի, ոզնեթուփ Ֆեոդորովի, շորան Թամամշյանի, հիրիկ Գրոսհեյմի ն ուրիշներ: էնդեմիկտեսակներիմեծ բազմազանությամբաչքի են ընկնում հատկապեսԴարալագյազի(38 տեսակ) ն Երնանի(36) չորային ֆլորիստիկ շրջանները: այաստանի ֆլորայի բազմազանությանմեջ հատուկ տեղ են զբաղեցնումռելիկտայինտեսակները,այն բույսերը, որոնք անցյալ երկրաբանականդարաշրջանից պահպանվել են գրեթե անփոփոխ ձնով: Ընդհանուր առմամբ, ռելիկտների մոտավոր թիվը Հայաստանի ֆլորայում ներկայացված է 150-200 տեսակ: Դրանցից են` հաճարենի արնելյանը, կենի հատապտղայինը, մրտավարդ կովկասյանը, սոսի արնելյանը,պտեր արականըն այլն: Գայաստանիճահճային էկոհամակարգերում բացահայտվելէ պահպանության ենթակա45 տեսակ, որոնց

մի զգալի մասը հազվագյուտ ն անհետացողէ, օրինակ` խոլորձ ճահճայինը, ջրաշուշան սպիտակը,ջրոսպ բազմարմատըն այլն: Ջրաճահճային բույսերի կրճատմանհիմնականպատճառըջրաճահիճներիչորացումն է: գյուղատնտեսությաննպատակներով չորացվել է Վանրապետությունում հա շուրջ ճահիճ: ՄիայնԳիլլի լճի չորացման պատճառով ոչնչացան մոտ 60 բուսատեսակ: Ֆաունա: Հայաստանումտարածվածմոտ 17500 տեսակիցամաքային անողնաշար ն ողնաշարավոր կենդանիներից329-ը էնդեմիկներեն Հայկական լեռնաշխարհիհամար: էնդեմիկներ են համարվում նան այն տեսակները, որոնց արեալներիհիմնականմասը՝ 80-95 962--ը, գտնվում է մեր հանրապետությունում:Անողնաշար կենդանիներիցշուրջ 316-ը Հայաստանիէնդեմիկներեն, իսկ 100-ից ավելին հազվադեպու անհետացող տեսակներ են: Այդ կենդանիներից կարելի է նշել ծղրիդներին, մորեխներին, բզեզներին, երկթնանիներին, փափկամարմիններին ն այլն: Հանրապետությունում հանդիպող 53 տեսակի սողուններից շատերը հանդիսանումեն Վայկականլեռնաշխարհի ն կովկասյան ֆաունայի էնդեմիկներ:Նրանցից շատերը գտնվում են բավականինծանր վիճակում ն կանգնածեն անհետացմանճանապարհին:Այդ տեսակներիցեն խայտաբղետ մողեսի ենթատեսակը, հանրապետության հյուսիսային շրջաններում լայն տարածում ունեցող Հայկական լեռնաշխարհի համար էնդեմիկ կուսածին ժայռային մողեսները` սպիտակափորմողեսը, հայկական մողեսը, Դալի մողեսը, Ռոստոմբեկովի մողեսը, էնդեմիկ օձատեսակներիցեն` Դարնսկուիժը, հայկականիժը, Չերնովի մերկաչքը ն այլն: Վանրապետությանթռչնաշխարհիկազմում բացակայում են էնդեմիկտեսակները: Սակայն մի քանի տասնյակ կիսաանապատային ն ալպյան ձներ ընդգրկված են էնդեմիկներինհամարժեք խմբերում ն որակավորվածեն որպես անհետացմանենթակա,խոցելի, բնաջնջված, անորոշ կարգավիճակի ն ռելիկտային տեսակներ: Կովկասյան մայրեհավը` որպես Կովկասի էնդեմիկ, զգալի տարածում ունի նան Հայաստանում: Վայաստանիռելիկտայինտեսակներինեն պատկանում տուրպանը ն թավշավոր բուն, հայկական որորը: Կաթնասունների83 տեսակներից6-ը էնդեմիկներ են` լեռնային կուրամուկը, Վինոգրադովի ավազամուկը, հայկական մուֆլոնը, փոքրասիական ճագարամուկը, կովկասյանմկնիկը, արաքսյան Նաթերետիգիշերաչղջիկը: Հայաստանի ջրայինապրելատեղերումհայտնաբերվածձկների3 տեսակէնդեմիկեն՝ Սնանիիշխանը,հայկականկարմրակնը,Սնանիբեղլուն: Կան մեծ թվով անողնաշարներիէնդեմիկն ռելիկտայինտեսակներնս:

Նկ. 10.

Դարնսկուիժը ծայրահեղ անհետացման եզրին գտնվող Վայաստանի է կատարում էնդեմիկտեսակներիցէ, որի վրա ուսումնասիրություններ Լնոն օ ձաբան Աղասյանը: երիտասարդ

7. ՄՈԼՈՐԱԿԻ ԿԵՆՍԱՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Եթե առաջիկայումչկանխվի բնության վրա մարդու հզոր ներգործությունը, ապա կարելի է կանխատեսելկենդանիբնության բազմազանության էլ ավելի արագ կրճատում, եթե զարգացածերկրները փորձեն պահպանելիրենցշռայլ տնտեսությունը,իսկ զարգացող երկրները` ազգաբնակչությաններկաաճի արագ տեմպերը,ապա տեսակներիվերացումից ն գենետիկականբազմազանության կրճատվելուցբացի պետքէ ն սպասել կենսոլորտիմահացու անդարձելիայլ փոփոխությունների: Կենսոլորտի ն ամբողջական միջավայրի հնարավորությունները սահմանափակ են: Սահմանափակ են նրա ռեսուրսները, կենսական են, ն տարածությունը,նրա բաղադրամասերըսերտ փոխկապակցված դրա համար էլ ժամանակակից էկոլոգիականհիմնախնդիրներից մեկը էկոհամակարգերի կայունությունը, նրա հավասարակշռությունը, տեսական բազմազանությունըն ինքնակարգավորմանհնարավորության պահպանություննէ: Քանի դեռ մարդկանցթվաքանակըերկրիվրա ն նրա ազդեցությունը կենսոլորտիվրա չէր հասել ժամանակակիցմակարդակին,նյութերի շրջապտույտը պահպանումէր էկոհամակարգի հավասարակշռությունը: Ներկա ժամանակաշրջանումմարդու ներգործությունըկենսոլորտի ն նրա բաղադրամասերի`էկոհամակարգի վրա սկսել է վտանգել տարածաշրջանայինն համաերկրային հավասարակշռությունը: Երբ 1972 թ. շաքարի եղեգի պլանտացիաների վնասատու առնետներիդեմ պայքարելու համար Ջամայկա են տեղափոխել մանգուստ գիշատիչ

տեսակը, ոչ ոք չի կանխագուշակել, որ վերջիններս կոչնչացնեն ոչ միայն առնետներին, այլ նան տեղական կենդանականտեսակներին: Ընդամենը 10 տարվա ընթացքում դարերի ընթացքում ստեղծված էկոհամակարգը քայքայվել է, իսկ առնետները գտել են նոր էկոլոգիական խորշ ն առաջվա պես վնասում են շաքարեղեգի պլանտացիաները: Արնելյան Աֆրիկայում, ոչնչացնելով ընձառյուծներին, որոնք կարգավորում էին պավիանների թվաքանակը, վերջիններս այնքան արագ են բազմացել, որ դարձել են ընտանիկենդանիներիթշնամիները: Նման օրինակներըբազմաթիվ են: Ներկա ժամանակաշրջանումէկոլոգիական հիմնախնդիրները ըստ իրենց ծավալների` պայմանականորենկարելի է բաժանել երեք խմբի՝ տեղական,տարածաշրջանայինն համաերկրային: Տեղական հիմնախնդիրներ: Գործարանը առանց մաքրման հարմարանքներիներդրման,մարդկանցառողջության համար վտանգավոր, արդյունաբերականթափոններէ բաց թողնում գետեր ն մթնոլորտ: Վ`անրապետության ռելիեֆի խիստ կտրտվածության, սակավ ն էքստենսիվհողագործության հետնանքով անտառապատվածության հողերի անապատացումը հանրապետությունում հասել է խոշոր չափերի: Վանրապետությունումհողային տարածքի շուրջ 81,996-ը ենթարկված է տարբեր աստիճանի անապատացման:Հայաստանում անխնա հատվումեն անտառայինզանգվածները:Միայն 1992--1998 թթ. վնասվել է մոտ 27 000 հա անտառ, կամ անտառածածկտարածքիշուրջ 82-ը: Մոտ 7000 հա հատվել է համատարած:Ներկայումսհանրապետության բնականանտառների70:96--ըկազմալուծվածէ: Վերացմանվտանգիտակ են գտնվում շատ բուսական,կենդանականն սնկային տեսակներ: Հանրապետությունում միայն անոթավոր բույսերի տեսակների կեսիցավելին պահպանությանկարիք են զգում: Գրեթե 35 տեսակ կա՛մ վերացել է Հայաստանից, կամ պահպանվել է առանձին անմատչելի վայրերում:17500 տեսակիանողնաշար ն ողնաշարավոր կենդանական տեսակների գրեթե կեսը էնդեմիկներ են Հայկական լեռնաշխարհի համար, սակայն այսօր նրանց վիճակը տագնապալի է: Եթե այսպես շարունակվի, ապա ամենամոտ ժամանակներում կարող է կորցնենք Հայաստանիկենսաբազմազանությանգենոֆոնդի կեսը, որը անդառնալի կլինի ոչ միայն մեր երկրի, այլն ամբողջ մոլորակի համար: Տարածաշրջանայինէկոլոգիական հիմնախնդիրներ:էկոլոգիական

հիմնախնդիրներիլուծումը պետության սահմաններ, սոցիալ--տնտեսական հասարակարգեր չի ճանաչում: Կենսոլորտը միասնական օրգանիզմէ ն նրա խնդիրներըպետք է լուծեն բոլորը: Օրինակ՝ առաջավորասիականընձառյուծի (հովազ) պահպանությունը,որ նվազագույն թվաքանակովպահպանվել է Անդրկովկասի բարձրլեռնային, մարդու համար անմատչելի ապրելատեղերում, պարտավոր են պահպանելու տարածաշրջանիպետությունները: Քաղցրահամ ջրերի արդյունավետ օգտագործումը Անդրկովկասում համարվումէ տարածաշրջանայինհիմնախնդիր:Օրինակ՝ Սնանա լճի ջրերի պաշարներիօգտագործումը տարածաշրջանիհամար ունի մեծ հեռանկարներ,եթե իհարկե կարողանանք պահպանելնրա որակական հատկանիշները: Սակայն տարածաշրջանի միջպետական հակասությունները խոչընդոտում են էկոլոգիականհիմնախնդիրներիլուծմանը, մինչդեռ բոլոր պետություններից պահանջվում է հանուն բնության պահպանությանառավելագույն ջանքեր գործադրել: Համաերկրային էկոլոգիական հիմնախնդիրներ: Կենսոլորտային ժամանակակից հիմնախնդիրներիառանձնահատկություննայն է, որ ամենիցառաջ նրանքհամաերկրայինեն՝ անկախնրանցսոցիալական, տնտեսական ն գիտատեխնիկական մակարդակից:Ինչպես հեռավոր ատոլային կղզիներում ապրող տեղաբնիկների (որտեղ ատոմային ռումբ է փորձարկվել), այնպես էլ բարձրզարգացածերկրներիբնակչության համարռադիոակտիվվարակվածությունըվտանգավորէ: Դեռնս ժամանակինայդ մասինՎ. Վերնադսկինգրել է. «Մարդկությունը միասնական է: Մարդկայինկյանքն իր բազմազանությամբհանդերձ, դարձել է միասնական»:Ահա թե ինչու ամանակակից էկոլոգիական հիմնախնդիրների նվազեցումըհնարավորէ միայնմիասնականուժերով: Բնությանպահպանությունը,բնական հարստություններիարդյունավետ օգտագործումնու վերականգնումըհամամարդկայինհիմնախնդիրէ: ԿԵնսոլորտի ժամանակակիցիրավիճակը թելադրում է մարդու ն բնության փոխհարաբերությունների նոր մակարդակ: Գրեթե բոլոր համաերկրայինհիմնախնդիրները`արդյունաբերական, քաղաքական, աշխարհայացքային,դարձել են մեծ էկոլոգիայի հիմնախնդիրներ: 2941 դարի սկզբին համաերկրայինհիմնական էկոլոգիական հիմնախնդիրներըհետնյալներնեն. Երկիրմոլորակի կլիմայի փոփոխություն,ջերմոցայինէֆեկտ ն դրա հետ կապվածհամաերկրայինջերմաստիճանիբարձրացում,բնեռների սառույցներիհալում ն օվկիանոսիջրի մակարդակիբարձրացում: -

Երկիրը ուլտրամանուշակագույնճառագայթներից պաշտպանող վահանիդեր կատարողօզոնային շերտի քայքայում ն, այսպես կոչված, «օզոնային անցքերի» առաջացում: Մթնոլորտի աղտոտում քիմիական նյութերով ն որպես դրա հետնանք թթվային անձրնների առաջացում ու ամբողջ կենսոլորտի աստիճանականթունավորում: Յողի աղտոտում ն անապատացում, հողային տարածքների կրճատում: Դեմոգրաֆիական պայթյուն, Երկրի տարբեր շրջաններում գերբնակչությունն անվերահսկելի ուրբանիզացում: Վամաշխարհային օվկիանոսի աղտոտում նավթամթերքներով, թունաքիմիկատներովն արդյունաբերության ու գյուղատնտեսության թափոններով: Երկրի անտառայինմակերեսի ոչնչացում, մոլորակի թթվածնային հավասարակշռությունըպահպանող արնադարձայինն տայգայի անտառներիկրճատում: Ցամաքիմակերեսայինջրերի աղտոտումն քաղցրահամջրերի պաշարներիկրճատում: Մոլորակիռադիոակտիվաղտոտումն դրա հետ կապված վտանգավորհիվանդություններիտարածում: Բուսական, կենդանական, սնկային ն մանրէային տեսակների կենսաբազմազանությանկրճատում ն էկոհամակարգերիկայունության խախտում: Լանդշաֆտների երկրաքիմիական փոփոխություններ, Երկրի մակերեսիքիմիական տարրերի վերադասավորություն,կապված լեռնամետալուրգիական արդյունաբերությաանհետ (օրինակ` ծանր մետաղներիխտացումներ): Վամաերկրայինն տարածաշրջանայինէկոլոգիականհավասարակշռությանխախտումներն այլն: Մեր կարծիքով`նշված համաերկրայինհիմնախնդիրներիցամենավտանգավորըկարող է լինել միջավայրի աստիճանական աղտոտվածության ուժեղացման պայմաններում մարդու բանականության աստիճանականկորուստը (Մելքումյան, 2006): Վերընշված բոլոր փոփոխություններիհետնանքով փոխվում են էկոլոգիականհամակարգերը,որոնք փոխարինվումեն ավելի ցածրարժեք դրա հետ կապվածառաջանում է սոցիալականանկահամակարգերի, յունությանուժեղացում, շատ երկրներումբնակչությանէլ ավելի շերտա»

վորում ն այլ բնույթի անցանկալի երնույթների առաջացում: Առաջադրված հիմնախնդիրներիլուծումը նշանակում է նան փրկել կյանքը Երկրի վրա, որը կախված է ոչ միայն արհեստավարժէկոլոգներից, այլ նան մոլորակի ողջ բնակչությունից: Բնությանն հասարակությանդինամիկհավասարակշռությունըպահպանելու համար պահանջվում է բնօգտագործումը ն բնության բաղադրամասերի ու ամբողջ բնության պահպանությունը դնել գիտական հենքի վրա:

8. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՎԱՐՑԵՐ

Ի՞նչ եք հասկանում կենսաբազմազանությունասելով: 2. Որո՞նք մակարդակները:3. Ի՞նչ եք հասկանում գեկենսաբազմազանության նետիկականբազմազանություն ասելով: 4. Ի՞նչ եք հասկանում գենոֆոնդ ասելով (բերեք օրինակներ):5. Ի՞նչ է գենոֆոնդիաղքատացումը: 6. Ինչո՞ւէ վտանգվածգենոֆոնդի աղքատացումը:7. Թվարկե՛քմի քանի տեսակներ,որոնք վերացել են Երկրի երեսից: 8. Թվարկե՛ք տեսակներ, որոնք վերացել են Վայաստանից:9. Ինչո՞ւ է Հայաստաննաչքի ընկնումիր տեսակայինբազմազանությամբ:10. Թվարկե՛քմի քանի անհետացողտեսակներիանուններ:11. Ինչո՞ւէ մոլորակիանտառներիվիճակը աղետալի: 12. Ինչպիսի՞նէ անտառներիվիճակըՎայաստանում: 13. Ի՞նչ եք հասկանում անտառներիլիարժեքություն ասելով: 14. Անտառներիբարելավման ինչպիսի՞փաստերգիտեք: 15. Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ պահպանել թունավոր սնկերը: 16. Ի՞նչ եք հասկանում Կարմիր գիրք ն Կանաչ գիրք ասելով: 17. Հայաստանիբուսաշխարհիբազմազանության ինչպիսի՞օրինակներ գիտեք: 18. Հայաստանի կենդանական աշխարհիբազմազանությանինչպիսի՞օրինակներգիտեք: 19. Ինչպիսի՞ «կարմիր գրքեր» գիտեք: 20. Ի՞նչ եք հասկանում էնդեմիկն ռելիկտ տեսակներ ասելով (բերեք օրինակներ): 21. էկոլոգիականօրինաչափությունների խախտմանինչպիսի՞օրինակներ գիտեք: 22. Ինչպիսի՞ էկոլոգիականհիմնախնդիրներգիտեք: 23. Թվարկե՛ք մի քանի համա24. Ինչո՞ւ է վտանգվածմարերկրային էկոլոգիականհիմնախնդիրներ: դու ժառանգականլիարժեքությունը: 1.

են

ԳԼՈՒԽ 1.

ԿԵՆՍԱԲԱՉԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅԱՆ ԿՐՃԱՏՄԱՆ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ

Հոգատար ն ներդաշնակվերաբերմունքը բնության հետ նման հարաբերության.չի կարելի նրբորեն շոյել նրա աջ ձեռքը ն միաժամանակկացնով կտրել ձախը,չի կարելի սիրել թռչնորսը ն միաժամանակատել գիշատիչներին, չի կարելի խնայել ջուրը ն միաժամանակմերկացնել լեռները, չի կարելի վերականգնել անտառը ն միաժամանակ հյուծել մշակելի հողը: Երկիրը միասնականօրգանիզմ է: Ռ. Մարկ-Կլանգ Է ընկերոջ հետ

Տեսակների կրճատմանպատճառներիվերլուծությունը ցույց է տվել, որ դրանք հետնյալներն են` տեսակներիապրելավայրերի ոչնչացումը, ներմուծվածտեսակներիազդեցությունը, տեսակների ուղղակի ոչնչացումը, ոչնչացումը օվկիանոսներում ն ներքին ջրավազաններում,ճանապարհներին,դաշտերում, էլեկտրալարերից, ոչնչացումը միջավայրի աղտոտմանհետնանքով ն այլն:

1. ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ԱՊՐԵԼԱՎԱՅՐԵՐԻ

ՈՉՆՉԱՑՈՒՄԸ

Մարդու կողմից տնտեսական լայն գործունեության ծավալման հետնանքովվերացել են տեսակներիապրելավայրերը: Ուրբանիզացիայի նպատակով տեսակներիապրելավայրերիոչնչացումը պատճառ է դարձել մեծ քանակությամբ տեսակներիոչնչացման համար: Տափաստանների մշակումը, մարգագետիններիանսիստեմ գերարածեցումը պատճառ է դարձել այդ ապրելավայրերի բույսերի, կենդանիների ն սնկերի վերացման: Բուսական, կենդանական ն սնկերի տեսակները հատկապեսխիստ են տուժել արնադարձայինանտառներում, քանի որ այդտեղ միավոր մակերեսի վրա շատ տեսակներ են ապրում, որոնք տասնյակթելերով կապվածեն իրար հետ: Ուժեղ են տուժել կղզիների ֆլորան ն ֆաունան, հատկապեսՄադագասկարի,Տայվանի ն այլ կղզիէ ներում: Բնական ապրելավայրերի ոչնչացումը խիստ բացասաբար ն նան ազդել մեր հանրապետությանէկոհամակարգերի այդտեղ բնակվող բուսական, կենդանականն սնկերի տեսակներիվրա: Հայաստանի տարածքըենթարկվում է մարդածիներկարատնն ինտենսիվ ներգործության, որի հետնանքովտեղի է ունեցել առանձինտեսակներիբնական միջավայրիկորուստ կամ դեգրադացիա,ն առաջ է եկել բազմաթիվ տեսակներիանհետացման վտանգ: Օրինակ` Զվարթնոց տաճարի հարնանությամբ գտնվող մոտ 3-4 հա զբաղեցնող տարածքը, որը շատ

հարուստ էր էնդեմիկ տեսակներիառկայությամբ (օշան Թամամշյանի, ն այլն): Ներկայումս շրջակայքի արդյունաբերական գազ Թախտացյանի ն շինարարականակտիվգործունեության հետնանքով այդ տարածքում եղած բուսական ն կենդականտեսակներիմեծ մասը ոչնչացել է: Հաջորդտարածքը(շուրջ 200 հա) Գոռավանգյուղի արգելավայրերի շրջակայքիյուրահատուկ բուսականն կենդանականտեսակներիառկայությունն է, որտեղ հայտնաբերվածեն Հայաստանիֆլորայի մոտ 180 հազվագյուտ բուսատեսակներ:Ներկայումս ավազուտներիչկարգավորված արածեցմանն արդյունաբերականշահագործմանպատճառով այս էկոհամակարգիմիայն 1596--ն է մնացել համեմատաբարանփոփոխ,որն, իհարկե,չի կարող երաշխավորել տեսակներիտնականգոյությունը: Վերջին 50 տարիների ընթացքումԳայաստանիկիսաանապատային ն տափաստանայինտարածքների յուրացման հետնանքով բազմաթիվ դուրս մղվեցին իրենց բնակավայրերից:Դրանքհիմնաթռչնատեսակներ կանում անապատային,կիսաանապատային, չոր լեռնատափաստանային տեսակներնեն (մեծ արոս, փոքր արոս, կանաչ մեղվակեր) ՝ բոլորն էլ գրանցվածեն Կարմիրգրքում: Մարդածինգործունեությանհետնանքով

տեղի է ունեցել նան ջրաճահճայինէկոհամակարգերի ոչնչացում. Հան յաստանում չորացվել գյուղատնտեսությանհամար օգտագործելիէ դարձել շուրջ 20 000 հա ճահիճ ն գերխոնավտարածք, որը կործանարար ազդեցությունէ ունեցել այդ ապրելավայրերիբուսական ն կենդանական տեսակներիվրա: Վերացվեցինբազմաթիվջրլող ն չվող թռչուններ, կաթնասուններիտեսակներ,կամ խիստկրճատվեցդրանցքանակը: Սնան, Արփի,Գիլլի լճերը անփոխարինելիդեր ունեն, ն դրանցից յուրաքանչյուրը ն բոլորը միասինվերցրած՝ հնարավոր են դարձնումհանրապետությանտարածքում145 տեսակի ջրլող ն առափնյաթռչնատեսակների գոյությունը:Մարդածինանկանոններգործության հետնանքովայսօր շատ կաթնասուններիտեսակներլքվել են իրենց բնականապրելավայրերից, օրինակ՝ կզաքիսը, մուֆլոնը, անտառայինկատուն, առաջավորասիականընձառյուծըն այլն:

2. ՆԵՐՄՈՒԾՎԱԾ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Չնայած գիտությանը հայտնի բազմաթիվփաստերին,որ մի տեսակի տեղափոխելը ն բնակեցնելը մեկ այլ միջավայրում հղի է մեծ վտանգներով, մինչն հիմա էլ շարունակվում են տեսակներիչհիմնավորված տեղափոխությունները: Ներմուծված տեսակներիմի մասը նոր տեսակներ էկոլոգիական պայմաններում չհարմարվելու պատճառով

ոչնչանում է. որոշ ներմուծված տեսակներ նոր էկոհամակարգում զբաղեցնում են իրենց համար հարմար ապրելատեղեր ն սկսում են գոյատնել, իսկ երրորդ խումբը, օժտված լինելով հարմարվածությանմեծ հնարավորություններով, նոր էկոհամակարգերում արագ բազմանում են, օգտագործում տեղական տեսակների ապրելատեղերը Ս, ի վերջո, նրանց դուրս մղում իրենց բնակատեղերից: Գիտնականներըհաշվել են, որ տեսակների ներմուծման ն այլ միջավայրի պայմաններում բնակեցման գործի միայն 442--ն է դրական արդյունք տվել: Մնացած դեպքերում բնությանը հասցված վնասը անգնահատելի մեծ է եղել: Բերենք մի քանի օրինակ: Ավստրալիայիգաղութատերերը առատ միս ն մորթի ստանալու նպատակով Եվրոպայից Ավստրալիա են տեղափոխել ճագարներ: Ճագարներինսկզբում պահել են անազատ պայմաններում, սակայն շուտով նրանց մի մասին հաջողվել է լքել անազատ պայմանները ն ընկնել ազատությանմեջ: Ավստրալիա մայրցամաքում ճագարները, չհանդիպելով բնական թշնամիների, անկաշկանդ բազմացել են` տարեկան նվաճելով 110 կմ տարածություն: Առաջացել է Ավստրալիա մայրցամաքը ամայացնելու վտանգ:Ո՛չ ճագարներիորսը, ո՛չ էլ նրանցոչնչացումըչէր կարողխոչընդոտել այդ կենդանիներիվտանգավորարշավը:Ճագարներիարագ տարածմանընույնիսկչօգնեց երկաթե ցանկապատը,որը ձգվում էր հազարավոր կիլոմետրեր: Ճագարները փորում էին հողը, ստեղծում ստորգետնյա անցումներ ն շուտով հայտնվում ցանկապատիմյուս կողմում: Բարեբախտաբար, ճագարներինչհաջողվեց ամայացնել Ավստրալիան: ՈւսումնասիրելովԵվրոպայում ճագարների թվաքանակը կարգավորող բնականգործոնները`նկատեցին, որ ճագարներիթվաքանակըկրճատվում է հատուկ համաճարակայինհիվանդության պատճառով: ԳիտնականներըԱվստրալիայումճագարներինվարակեցինմիքսոմիտոզիհարուցիչներով:Արդյունքըեղավ շատ արդյունավետ. տեղ--տեղ ճագարների մահացությունը հասավ 10096-ի, սակայն առանձին տեղերում ճագարների մահացությանտոկոսը սկսեց քչանալ: Պարզվեց, որ ճագարների խմբում առաջացել են հիվանդության նկատմամբ անընկալունակ գծեր, որոնք սկսել են բազմանալ նախկին արագությամբ: Սակայն վտանգը արդեն կանխվել էր, քանի որ ճագարների թվաքանակի կարգավորման բանալինգտնված էր: Բարձրարժեքմորթի ն միս ստանալու նպատակով աշխարհի շատ երկրներ ներմուծել ն բնակեցրել են արգենտինականջրակուղբը: Շատ երկրներումջրակուղբը հասել է մեծ թվաքանակի:Ջրակուղբերը,լքելով անազատպայմանները,ընկել են ազա59

տության մեջ ն չհանդիպելով բնական թշնամիների՝ մեծ արագությամբ բազմացելն տարածվելեն: Շուտով պարզվել է, որ ջրակուղբերիփորած բներըքայքայում են ամբարտակներիհիմքերը: Ջրակուղբը ներմուծվել ն բուծվում է նան մեր հանրապետությունում,ն նրա վնասակարկողմերը դեռնսչեն բացահայտվել:Ոչ պակասվտանգավորկարող են լինել նոր միջավայր ներմուծվածբույսերը: Արհեստականցանկապատերստեղծելու նպատակովթզակակտուսկոչվող բուսատեսակը ներմուծել են Ավստրալիա: Շուտով թզակակտուսըսկսել է տարածվելն զբաղեցնելմիլիոնավոր հեկտարմշակելի տարածություններ:Բարեբախտաբար,գիտնականները գտել են թզակակտուսիբնականթշնամիմակաբույծ միջատին: Ավելի քան 2500 տեսակի միջատներ են թափանցել Հյուսիսային Ամերիկա,ընդորում կեսիցավելին ներմուծվել են չպլանավորված:Միայն Սան Ֆրանցիսկոյիտարածքումհայտնաբերվելէ 200-ից ավելի տեսակի անողնաշար:Չեխոսլովակիայում42 տեսակիտեղականձկնատեսակին ընկնում է 25 ներմուծվածտեսակ:Հարյուր տարվա ընթացքումՉեխոսլովակիայումվերացել է 12 տեսակիձուկ: Սկսած 1978 թ.՝ Հավայանկղզիներ են ներմուծվել 22 տեսակ կաթնասուն, 160 տեսակ թռչուն, 1300 տեսակ միջատ, 2000-ից ավելի տեսակի ծաղկավոր բույս: Այդ կղզիները հայտնագործելուօրվանից վերացել են 22 տեսակ թռչուն, 14 տեսակ փափկամարմին: Վավայան կղզիների բույսերի 7096-ը գտնվում է վերացման վտանգի տակ: 1972 թ. առնետների դեմ պայքարելու համար այստեղ ներմուծված մանգուստներըպատճառ են դարձել տեղական շատ կաթնասունների,սողունների, երկկենցաղների ոչնչացմանը: Մակաբույծներին հիվանդություններիհարուցիչ տեսակներիներմուծումը ավելի վտանգավոր է, քանի որ տեղական տեսակներըդրանց նկատմամբպաշտպանվածությունչունեն: Այսպես`սունկը Ասիայից տնկիների միջոցով ԱՄՆ տեղափոխվելուց հետո գրեթե լրիվ ոչնչացրել է շագանակենու պլանտացիաները:Սուրբ Հեղինե կղզի ներմուծված այծը այն աստիճան է արագ բազմացելու տարածվել,որ 33 տեղականբուսատեսակ լրիվ ոչնչացվել է: Մադագասկարիբուսականության մեջ 900 տեսակ համարվում է օտար, Անգլիայում՝700 տեսակ,Կարելիայում՝1100 ն այլն: Ինչպես երնում է բերված փաստերից, տեսակներիպատահական ներմուծմամբ նոր էկոհամակարգերըհղի են վտանգավոր հետնանքներով: Սեանի իշխանի վերացման պատճառները: 1924 թ. Լադոգա ն Չուդ

լճերից Սնանա լիճ տեղափոխվեցսիգ ձկնատեսակը`նպատակունենալով Սնանա լճի չօգտագործվող կերային պաշարներըլրիվ օգտագործել ն բարձրացնելլճի արդյունավետությունը:Վետնանքըեղավ այն, որ սիգը մրցակցությանմեջ մտավ իշխանի 4 ենթատեսակներիհետ: Վամաձայն մրցակցությանբացառմանմասին խորհրդայինէկոլոգ Գ. Գաուզեի հանրահայտ կանոնի, «երկու տեսակ, որոնք նույն էկոլոգիական պահանջն ունեն, նրանց միջն մրցակցությունը հանգեցնում է մի տեսակի բացառմանըմյուսի կողմից, կամ էլ տեսակներիցմեկը փոխում է էկոլոգիական պահանջները»: Սակայն վերջինս պահանջում է երկարատն էվոլյուցիայիգործընթաց:Տեսակների միջն մրցակցությունըկարող է լինել ամենատարբեր ձներով` կերային, տարածքային, բազմացման ն այլն: Սիգ ձկնատեսակըավելի արագ է բազմանում, քան իշխանը, որի պատճառով սիգը զբաղեցնում է իշխանի ապրելատեղերը: Մի շատ կարնոր հանգամանք նս, որն այն ժամանակ չէին կարող հաշվի առնել սիգ ձկնատեսակըՍնանա լիճ ներմուծողները: Անցյալ դարաշրջանի վերջին երեք տասնամյակներում ջրային տարբեր կենդանիների վրա կատարած ուսումնասիրություններիցպարզել են, որ այդ կենդանիները արտազատում են բարձրակտիվնյութեր (էկզոմետաբոլիտներ),որոնք կարգավորում են ինչպես իրենց, այնպես էլ ուրիշ տեսակներիաճը, բազմացումը, թվաքանակը,մահացությունը ն այլն: Անժխտելիկարելի է համարելայն փաստը, որ սիգը այդ ձնով ազդել է իշխանի ենթատեսակների վրա: Չի կարելի ժխտել այն փաստը, որ Սնանա լճի մակարդակի իջեցումը ն դրա հետնանքով առաջացած անցանկալի հետնանքները բացասաբար են անդրադարձելիշխանի ենթատեսակների էվոլյուցիայի իրադարձություններիվրա, մասնավորապեսգետերի ակունքներում ն լճի ափամերձշրջաններում բազմացող ենթատեսակներիհամար գրեթե վերացելեն այդ հնարավորությունները:Սակայն, Սնանա լճի մակարդակը չիջնելու դեպքում անգամ իշխանիենթատեսակներնի սկզբանե դատապարտվածէին ոչնչացման: Հնարավոր է, որ այդ գործընթացըշարունակվերնս մի քանի տասնյակտարի, սակայն իշխանիենթատեսակները կվերանայինայնպես, ինչպես վերացել են Բալխաշ լճի բնակիչ տառեխիտեղախմբերըսուդակ գիշատիչ ձկնատեսակնայդ լիճը տեղափոխելուց հետո: Այդ ձնով շատ երկրներում տեղի ֆաունան վերացել է օտար տեսակներներմուծելու պատճառով: Սիգի պաշարների կրճատման պատճառները: Մի՞թեմիայն գերորսի պատճառն էր, ինչպես ենթադրում էին շատերը: Պատահականձնով Սնանա լիճ ներմուծված արծաթափայլկարասի ն թեփուկավոր կարասի

խնդիրըգրեթե անլուծելի է: Անլուծելի է նան գետի խեցգետնիխնդիրը Սնանա լճում: Կարասիտեսակները, լինելով կուսածին, բազմանում են արագ, ամենակեր են, հեշտ են հարմարվումմիջավայրի պայմաններին ն այլն: Չի կարելի բացառելսիգ ձկնատեսակիվրա բացասաբար ազդելու մեկ ուրիշ անցանկալիերնույթ նս: Շատ հնարավորէ, որ ինչպես կարասի տեսակները,այնպես էլ գետի խեցգետիննիրենց կենսագործունեությանընթացքումարտազատումեն բարձրակտիվնյութեր, որոնք ազդարարում են սիգ ձկնատեսակինդանդաղեցնել բազմացումը, աճն ու զարգացումը: Սակայն մի բան պարզ է, որ կենդանական,բուսական ն սնկերի, մանրէներիտեսակներընոր ապրելավայր տեղափոխելըհղի է վտանգավորհետնանքներով: Իսկ ո՞ր դեպքերում կարելի է նոր տեսակների ներմուծումներ կատարել: Եթե նպատակայիններմուծում է իրականացվումբնակչության գյուղատնտեսական,որսորդական,բժշկական,տեխնիկականկամ գեղագիտականպահանջներըբավարարելու համար, ապա անպայմանորեն ներմուծվողտեսակըպետք է անցնի էկոլոգիականկարանտին:Օրինակ՝ հանրապետությանաղուտ հողերի յուրացման, նան էժան փայտանյութ Հայաստանեն ներմուծվելամերիկյանն կանադաստանալունպատակով Վանրապետությունում լայն տարածումէ ստացելտեխնիկանբարդիները: ներմուծվածխորդենուվարդագույնտեսակը,որից կականնպատակներով ստանում են արժեքավորեթերայուղ:Հայաստանեն ներմուծվել նան ծաղտարբերտեսակներն սորտեր: Բուսականն կենդանական նոր կաբույսերի են նան տեսակներիներմուծումներըվտանգավոր ագրոհամակարգերին Առ նրանցկենսաբազմազանության համար: այսօր հանրապետությանբուսաբուծությանարդյունավետության վրա լուրջ բացասականազդեցություն են ունենում դառնահամմոլախոտի,տատասկի,կոլորադյանբզեզի, ասիականմորեխի,ամբրոզիաօշինդրատերնը,որն առաջինհայտնաբերումից 10 տարիանց տարածվեցավելի քան 200 կմ2:Պահանջվումէ ուժեղացնել կարանտինային ծառայությունը,որպեսզի ամեն կերպ կանխվիագրեսիվ մոլախոտային բույսերի,միջատների,հիվանդաբերսնկերի,վնասատուների, կրծողներիներթափանցումը հանրապետություն:

3. ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

Կենդանիներըն

ՈՒՂՂԱԿԻ ՈՉՆՉԱՑՈՒՄ

բույսերը բնությունից անսիստեմհավաքում են, կենդանիները`որսի, բույսերը ն կենդանիները՝հավաքածուների,անազատ պայմաններումպահելու, զարդեր,բժշկականպրեպարատներ պատրաստելու, փորձարարական նպատակներիհամար ն այլն:

Կենդանիներ: Մոլորակիտարբեր մասերում կենդանիներիչվերահսկվող որսը հասել է մեծ չափերի: Այսպես` 2424 դարաշրջանի 80-ական թթ. փղոսկրի ստվերայինառնտրիճանապարհովտարեկանորսվել է 10 000 փիղ: Միայն մասնավոր հավաքածուներիձնով Գերմանիայում 80-ական թթ. պահվել է 200 000 կապիկ:ՄիայնԱվստրիանբժշկականնպատակներով խփում էր տարեկան400 շիմպանզե: Մեծ չափերի են հասնում հատկապես չվող թռչունների,կրիաներին կոկորդիլոսներիորսերը: Ավստրալիայից ամեն տարի (մինչն 1990 թ.) արտահանվել են 100 000 էմու: Միայն Բանգլադեշիցամեն տարիվաճառվել է 2,1 մլն վարազիկաշի: Խոշոր ծովային կրիաներիտարեկանորսը հասել է 0,5-1,0 մլն, որից ստանում են միս, զրահ, կաշվի հումք: Կոկորդիլոսիորսը տարեկանկազմել է 6-7 մլն, որոնցից ստացել են կաշի ն միս: Անչափ մեծ չափերի է հասնում օձերի որսը (տարեկան2-3 մլն), որոնցից ստանում են միս, թույն, պահվում են անազատպայմաններումն այլն: Միջատների որսի չափերը չափազանց մեծ են: Միայն Տայվանից ամեն տարի վաճառքի համար արտահանվումէ մինչն 500 մլն տարբեր տեսակիթիթեռներ: Մեծ քանակությամբ թիթեռներ են արտահանվում Բրազիլիայից,Արգենտինայից,ն ՀարավայինԱմերիկայիմյուս պետություններից:Նախկին ԽՍՀՄ-ում հավաքածուներկազմելու համար զգալի վնաս է հասցվել հատկապեսԿովկասիթիթեռներինն բզեզներին: Աննախադեպմեծ չափերի հասնող փափկամորթներիորսը աշխարհում վտանգ է սպառնում այդ խմբի կենդանիներին:Հանրապետությունում շատ կենդանականտեսակներիանսիստեմորսն հանգեցրել է նրան, որ կաթնասունների,թռչունների որսարդյունագործական նշանակություն ունեցող տեսակներիմեծ մասըգրանցվածէ Կարմիրգրքում: Վերցնենք անցյալումմեր լեռնաշխարհում լայն տարածվածհայկական մուֆլոնը, բեզոարյանայծը, ազնիվ եղջերուն, այծյամը ներկայումս սահմանափակ թվաքանակովհանդիպում են միայն անանցանելի լեռներում: Հայաստանի տափաստաններումերբնէ լայն տարածում ունեցող արոսները ընդմիշտչքացել են մեր հանրապետությունից: Բույսեր: Մեծ է գեղազարդական, տեխնիկական,դեղագործականն սննդիմեջ օգտագործվող,վերացմանվտանգիտակ գտնվող բուսական տեսակներիթիվը: Աշխարհում մեծ չափերիէ: հասել կռզիների (կակտուս) հավաքածուների ծավալները: Միայն Արիզոնի անապատից 1977 թ. արտահանվելէ շուրջ 260 000 կռզի: Մեծ չափերի հասնող հա63

վաքածուներ են կազմում նան խոլորձների (օրխիդեա) ընտանիքի բուսատեսակները:Նախկին ԽՍՀՄ-ում հազվադեպ ն վերացման վտանգի տակ գտնվող տեսակներիհամար հատկապես վտանգավոր է բույսերի հավաքը: Հայաստանում դեղաբույսերի անխնա հավաքը վերացման վտանգիտակ է դրել մեծ թվով տեսակներ`անթառամը,գարնանածաղիկը, մատուտակը,լոշտակը ն այլն: Ցանկացած բնական ռեսուրս, այդ թվում նան բուսականը, շահագործելուց առաջ պետք է սահմանել պաշարները ն որոշել վերցվելիք պաշարի չափը:

4. ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ՈՉՆՉԱՑՈՒՄԸ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ

Պատահական թե անփութության հետնանքով ջրավազանն ընկած ոչնչացնում են ջրային ֆաունան ն ֆլորան: 1969 թ. թունաքիմիկատները Գերմանիայումմեկ տակառէնդոսուլֆատուժեղ թույնը թափվել է Ռեյն գետը, որի հետնանքովմի քանի օր հետո մի քանի տասնյակ կիլոմետրի վրա ոչնչացել է 20 մլն ձուկ: Ինչպես հայտնի է, կրծողներիդեմ տարվող պայքարումօգտագործումեն ցինկիֆոսֆատ կամգլիֆտոր: Նախ՝ գրավչանյութերովսնվում են շատ գիշատիչներ` կզաքիսը, աղվեսը, սամույրը, կենցաղային, ոզնինն այլն: Ներքինջրավազաններըարդյունաբերական, նավթայինմնացորդներովաղտոտվելուհետնանքովջրայինֆաունան ն ֆլորան գրեթե իսպառոչնչանում են: Նավթայինմնացորդներիցհատկապես վտանգավորէ ֆենոլը, որը ձկներիհամարհամարվում է ուժեղ թույն: Վաստատված է, որ լուսային, քիմիական, ձայնային ազդարարման միջոցները լայն կերպով օգտագործվում են կենդանի օրգանիզմների կողմից: Հետնաբար, այդ ն այլ գործոններով աղտոտվածությունը կարողէ խախտելէկոլոգիականկապերըտեղախմբերիմիջն: Վերջին ժամանակներսշատ տվյալներ են կուտակվում այն մասին, որ տարբեր օրգանական նյութեր էկոհամակարգերում կարող են էկոլոգիական քիմիակարգավորիչների դեր կատարել: Օրինակ՝ օձաձկները քիմիական նյութերի միջոցով են կողմնորոշվում ջրային միջավայրում:Պարզվել է, որ օձաձկան համար ջուրը, որտեղ տարբեր ծառերի տերններեն թափվում,գրավիչ գործոն է: Ասվածից հետնում է, որ գետաբերանների ծառերիհատումը ն գետերի աղտոտումըկարող են խախտելայն տեղեկատվությունը,որն անհրաժեշտէ ձկներին՝ջրային միջավայրում կողմնորոշվելու համար: Ուրիշ վտանգ նս կա. պոպոլյացիաների առանձնյակների միջն տեղեկատվականկապերի խախտումը կարող է հանգեցնել տեղախմբերիդեգրադացիային: Օրինակ՝ ֆենոլի խտությունը՝10 մգ/լ, առաջ է

բերել ենթափորձայինձկների սեփական էկզոմետաբոլիտներինկատմամբ զգացողության կորստին: Վերջին ժամանակներում լայնորեն օգտագործվող լվացքի միջոցներըկայուն միացություններ են ն ջրավազաններում չեն քայքայվում ն այդտեղի բնակիչների համար գրեթե մահացու ազդեցություն են ունենում: ճիշտ է, բնական ն արհեստական ջրավազաններըինքնամաքրմանհատկություն ունեն, քանի որ ջրային միկրոօրգանիզմները, բուսական օրգանիզմները, որոշ անողնաշարավոր կենդանիներմաքրում են ջուրը, սակայն թունավոր նյութերի բարձր խտությանդեպքում կենդանիօրգանիզմներըոչ միայն չեն մաքրում ջրավազանները,այլ ոչնչանում են, ն կյանքն այդպիսիմիջավայրերում գրեթե դադարումէ գոյատնել, որի հետնանքովառաջանումեն մեռյալ ջրավազաններն գետեր: Ուսումնասիրելովնման ջրավազաններըն փաստելով,որ թունավորնյութերը բարձր են սահմանվածխտությունից, ձեռնամուխ են լինում տարբեր աստիճանիաղտոտվածությունունեցող ջրավազաններիմեխանիկական,ֆիզիկաքիմիականն կենսաբանական մաքրմանգործընթացներին:Հատկապեսարդյունավետէ կիրառել պայքարի կենսաբանական եղանակը` օգտագործելով տարբեր խմբերի օրգանիզմներ, որոնք, հերթով քայքայելով տարբեր թույներ, կարողանումեն հանքայնացնելն դրանովիսկ անվտանգդարձնել ջրային միջավայրը: Ավելի արդյունավետ է հոսքաջրերը, արդյունաբերականթափոնները մաքրելձեռնարկություններումն կանխել ջրավազաններին շրջակա միջավայրիաղտոտումը:

5. ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ՈՉՆՉԱՑՄԱՆ

ԱՅԼ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐ

Բնական աղետներից կարող են ոչնչանալ շատ տեսակներ: Այսպես՝ լավաների արթնացումից Սենտ Խելասում (ԱՄՆ) 1978թ. ոչնչացել են 5 000 իշայծյամ, 6 000 եղջերու, 200 արջ, 100 այծյամ ն 15 պումա: Սակայն մարդածին գործոնը շատ.ավելի խոշոր վնասներ է հասցնում բնությանը: Ոչնչացում օվկիանոսներում նեներքին ջրավազաններում: Շատ հաճախձկնորսությանժամանակցանցիմեջ են ընկնումչպլանավորվածկենդանիներ:Այդպիսիպատահականոչնչացումը կարող է դրվել վերացմանվտանգի տակ: Հատկապեստուժում են ծովային կրիաները (կանաչ,կրիաները):1990 թ. 1200 մեռած կրիա է դուրս շպրտվել ԱՄՆ-ի ափերին:Շատ դելֆիններ, ծովակատուներ,ծովափղերեն ընկնումցանցերիմեջ: Շատ են ոչնչանումտրանսպորտիաճող ազդեցությունից:

Կենդանիներիոչնչացումը ճանապարհների վրա: ժամանակակիցավտոմոբիլայինու երկաթգծայինխիտ ցանցը կենդանականտեսակներիոչնչացման մեծ պատճառէ հանդիսանում:Ամռանը 10 000 կմ ճանապարհանցնելիսմեքենաներիապակու վրա ոչնչանում են 1, 5 մլն միջատ: ԱՄՆ-ում 70-ական թվականներին տարեկան140 000 են Շատ է ոչնչանումերկկենցաղվրա: եղջերու սպանվելճանապարհների խոշոր այծյամներ: ներ, սողուններ,թռչուններ,ոզնիներ, նապաստակներ, գիշատիչթռչունները«նեղություն» չեն կրում որս կատաԱվստրալիայում րելիս, նրանցլիովին բավարարումեն ճանապարհներինընկածագեվազները: եվրոպայիճանապարհներում(առանցնախկինԽՍՀՄ--ի) ամեն տարի ոչնչանումէ 30 մլն թռչուն: Շատ երկրներումկենդանիներիտեղաշարժերը անվտանգդարձնելուհամարստեղծում են անցուղիներ: Ոչնչացում դաշտերում: Գյուղատնտեսականաշխատանքներիժամանակ հսկայականքանակությամբ կենդանիներեն ոչնչանում: Գլխավոր պատճառըչմտածված ագրոտեխնիկանէ ն թունաքիմիկատների անզգույշ օգտագործումը կամ թույների ոչ ճիշտ պահպանությունը: Շատ են ոչնչանում նան նապաստակներ,կաքավներ, այծյամներ: Իշայծյամներըոչնչանում են դաշտերումթափվածպարարտանյութերից: Ոչնչացում էլեկտրալարերից: Ոչնչանում են հատկապես խոշոր թռչունները տափաստանային արծիվը, գառնանգղը, օձակերը ն այլն: Սպիտակ արագիլը բարձրավոլտ լարերի վրա նույնիսկ բույն է հյուսում: Ամբողջությամբ վերցրած՝ ամբողջ աշխարհում էլեկտրալարերից ոչնչանում են 100-հազարավոր թռչուններ:

6. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

1. Որո՞նք են կենսաբազմազանությանկրճատման պատճառները: Տեսակներիապրելատեղերիոչնչացման ինչպիսի՞փաստեր գիտեք: Յ. Ներմուծվածտեսակներիվնասակարությանինչպիսի՞օրինակներգիտեք: 4. Որո՞նքեն Սնանիիշխանի վերացմանպատճառները:5. Որո՞նք են սիգի պաշարներիկրճատմանպատճառները:6. Միջավայրիաղտոտման հետնանքովինչպիսի՞տեսակներ են ոչնչանում: 7. Ո՞ր դեպքում կարելի է ներմուծել տեսակներ: 8. Ինչո՞ւ չի կարելի գրավչանյութերով 9. Ինչպիսի՞չափերի է հասնում կենդանինեոչնչացնել կենդանիներին: րի ոչնչացումըճանապարհներիվրա: 10. Բերել դաշտերումկենդանիների ոչնչացմանօրինակներ: 11. Ինչո՞ւճագարներըԱվստրալիայուման2.

կաշկանդ տարածվեցին: 12. Ինչպե՞սպայքարեցին ճագարների դեմ: 13. Ինչո՞ւ է վտանգավորջրակուղբերի ներմուծումը: 14. Ինչո՞ւ մանգուստները ավերեցին Մադագասկարը:15. Որո՞նք են բարձրակտիվ նյութերի դերը տեղախմբերի միասնության ապահովման գործում: 16. Ինչո՞ւ է վտանգված Սնանա լճի էնդեմիկ տեսակների հետագա գոյությունը: 17. Տեսակների ուղղակի ոչնչացման ինչպիսի՞օրինակներ գիտեք: 18. Ի՞նչ եք հասկանում էկոլոգիականքիմիակարգավորիչներ ասելով: 19. Ի՞նչ եք հասկանում տեղեկատվականկապերի խախտում ասելով: 20. Բերե՛ք բնական աղետներից տեսակների վերացման օրինակներ: 21. Օվկիանոսում ն ներքին ջրավազաններումտեսակներիվերացմանինչպիսի՞օրինակներգիտեք: 22. Ի՞նչ եք հասկանում էկզամետաբոլիտներասելով:

ԳԼՈՒԽ |Մ. ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱՉՋԱՆՈՒԹՅԱՆ ՊԱՂՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

տնտեսականն սոցիալականզարՄարդկայինհասարակության կենսաբանական ռեսուրսներըհամարվում համար Երկրի գացման են կենսականանհրաժեշտություն:Դրա համար էլ համընդհանուր բազմազաճանաչումէ ստանում այն փաստը,որ կենսաբանական նությունը, ներկա ն գալիք սերունդներիհամար համաշխարհային ունեցողարժեք է: Սակայնայսօր, ինչպեսերբեք, մենշանակություն գոյատնմանհածացել է վտանգըտեսակներին էկոհամակարգերի մար: Մարդու ներգործությամբպայմանավորվածվ̀տանգավոր արագությամբշարունակվումէ տեսակներիվերացումը: կոնվենցիայից Կենսաբազմազանության

1. ՎԱՏՈՒԿ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ

ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ

Որքան էլ որ մեծանա ներգործությունըբնության վրա, մարդը ընդունակ է ոչ միայն պահպանելու, այլն բարելավելու բնությունը, վերականգնելուվերացմանվտանգիտակ գտնվող տեսակներիթվաքանակը: Մարդու համառ ջանքերի շնորհիվ հաջողվել է հատուկ պահպանվող տարածքներումփրկել մի քանի տեսակիկաթնասուններն թռչուններ, որոնցի վերջո Կարմիրգրքից տեղափոխելեն Կարմիրգրքի կանաչէջ: Նշենք մի քանիսը` սապատաքիթ(սայգակ), միջինասիականկուլան, ասիականկալան, հեռավոր արնելյան ծովափիղ, եվրոպական զուբր, տափաստանայինբիզոն, բենգալյան վագր, հարավայինսպիտակ ռնգեղջյուր, սպիտակապոչգնու, պարկավորարջ (կոալա), հավայան կազարկա,փողհարկարապ ն այլն: Ներկայումս հատուկ պահպանվող տարածքները աստիճանաբար ընդարձակվումեն: Այնուամենայնիվ,միայն այդ տարածքները անկարող են պահպանելողջ կենսաբազմազանությունը: Դրահամարէլ առաջնահերթնշանակություն ունի մարդու ն բնության կողք կողքի համերաշխապրելը: Սակայն հարց է առաջանում. հնարավո՞րէ արդյոք պահպանել այն ամբողջ բազմազանությունը,որ մարդը ստացել է իր տրամադրության տակ, թե՞ պետք է պատրաստ լինել` ականատեսլինելու, թե ինչպես է կյանքն աղքատանումմեր շրջապատում, մեր աչքի առաջ: Կենսաբազմազանության պահպանությանհնարավորության մասին ամենագլխավորտեսական հիմնավորումնայն է, որ սկզբունքորենհնարավոր է բացարձակապեսբոլոր տեսակներիգոյությունը ն էվոլյուցիան մարդու կողքին: Կենդանիբնության հետ մարդու գոյատնելու հնարավո68

րությունը որոշվում է մարդու կողմից կենդանի բնության բազմազանության գոյատնման անհրաժեշտությունը հասկանալու մեջ: Կենդանի բնության կողմից այդպիսի հնարավորությունը որոշվում է տեսակների փոփոխելիությանհատկությունով,որը նրանց հնարավորություն է տալիս` հարմարվելու փոփոխվողպայմաններում: Նման փոփոխելիության մասինօրինակները բազմազանեն: Աշխարհում կենսաբազմազանությանպահպանության ամենաարդյունավետ եղանակը համարվում է հատուկ պահպանվողտարածքների համակարգիզարգացումը:Այն ունի այլ խնդիրներնս՝ նախ, որ տարբեր բնակլիմայականպայմաններումստեղծվածհատուկ պահպանվողտարածքները ծառայեցվում են որպես բնական չափանմուշներ (էտալոն), որոնց ուսումնասիրություններիօգնությամբ գնահատում են չպահպանվող տարածքներիէկոլոգիականվիճակները: Մյուսը, որ բնության հատուկ պահպանվողտարածքներիբազմակողմանի ուսումնասիրություններընախապայմաններեն ստեղծում ի վերջո կառավարելուէվոլյուցիայի գործընթացները: Արգելոցները ն մյուս հատուկ պահպանվողտարածքներըկարելի է օգտագործելնան որպեսհազվագյուտ կենդանիներիբուծմանվայր` հետագայումայլ տեղեր տեղափոխելունպատակով:Այսպես՝ Կանադայի Վուդ Բուֆֆալո ազգայինպարկումբուծում են ամերիկյանկռունկներ: Այդ կռունկներիձվերը վերցնում են բներից ն տեղափոխումեն ուրիշ կռունկներիբներ: Այդ ձնով հաջողվում է ձվերի քանակը 2--3-ից հասցնել 11-12-ի: Բացի վայրի կենդանիներից,արգելոցի տարածքում կարող են պահել նան ընտանիկենդանիներիտեղականցեղատեսակներ: Օրինակ՝ՀունգարիայիԽարտաբադյանարգելոցի խոպանտափաստանում արածում են ընտանի կենդանիների հոտեր` հունգարական գորշ խոշոր եղջերավոր անասունները, ձիերը, ոչխարները, խոզերը, որոշ թռչուններիտեսակներն այլն: Բոլոր այդ տեսակները տեղական(աբորիգեն) ցեղատեսակներեն, որոնք իդեալականձնով հարմարված են տեղական պայմաններին, ն անփոխարինելի ելանյութ են նոր՝ արժեքավոր ցեղատեսակների ստացմանհամար: Յուրատեսակհատուկ պահպանվողտարածք է նշանավոր Ասկանինովա(Ուկրաինա) արգելոց կենդանաբանականայգին ն Ալթայի փորձարարական տնտեսությունը: Այս յուրահատուկ տարածքներըծառայում են մեծ թվով տեսակների պահպանության՝ «Գեների բանկի» դեր: Այստեղբազմաթիվ աշխատանքներեն տանում նոր ցեղատեսակների ստացման ուղղությամբ, որտեղ բարձր արդյունավետությանըգումա69

րում են հարմարվածությունը տեղի բնակլիմայական պայմաններին, ինչպես նան վայրի կենդանիների ակլիմատիզացմանն ընտանեցման համալիր աշխատանքներ: Ալթայի տնտեսությունում աշխատանքներ են տարվում հայկական մուֆլոնների ընտանեցման ն նոր ցեղատեսակներիստացմանուղղությամբ: Սակայնարգելոցային համակարգըչպետք է հասկանալորպես մարդու կողմից անձեռնմխելի տարածք: Վակառակը՝մի շարք դեպքերում մարդու միջամտությունըխիստ անհրաժեշտ է` կանխելու համար արգելոցի հետագա քայքայումը: Այսպես, եթե վերահսկվող տարածքում այս կամ այն տեսակիթվաքանակըգերազանցել է նորման,որը կարող է վնասել արգելոցին, ապա պետք է կրճատել տվյալ տեսակի թվաքանակը: Օրինակ՝ Բելովոժայի արգելոցում պարբերաբարկարգավորվումէ եղջերուների թվաքանակը՝այլ բնական համալիրներտեղափոխելումիջոցով: Արգելոցներիբնության բացարձակ պահպանությունը թույլատրելի է միայն եզակի դեպքերում: Այն կարելի է կիրառել որպես ժամանակավորմիջոցառում, երբ պահպանվողօբյեկտը գտնվում է վերացմանվտանգիտակ: Այն բանիցհետո, երբ վերացման վտանգը վերանում է, պետք է պահպանության ռազմավարությունըփոխել: Մեր հանրապետությանԽոսրովի արգելոցում երբեմնծանրձյունածածկձմեռներեն լինում, որոնք կենդանիներին սպառնումեն քաղցի մատնվել, ն վտանգվում է որոշ տեսակներիհետագա գոյությունը: Այդ սպառնալիքիցխուսափելու համարկազմակերպում են կենդանիների կերակրում: Արգելոցներումանհրաժեշտէ աշխատանքներ կայացնել՝կանխելուհամարբոլոր այն վտանգները,որոնք կարող են կործանարարլինել պահպանվողտարածքիհամար,ամենիցառաջ պայքարել հրդեհների ն այլ տարերայինաղետների դեմ: Մեր արգելոցներն ունեն գիտական հաստատություններիկարգավիճակ`իրենց գիտական աշխատողներիհաստիքներով ն գիտական աշխատանքներիպլաններով: Արգելոցներիգիտականաշխատանքներինպատակըպետքէ լինեն բնականգործընթացիբազմակողմանիուսումնասիրությունները: Այսպիսով` բնության հատուկ պահպանվող տարածքները պետական օրգանների որոշումներով՝ ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն տնտեսական գործունեությունից վերցված ե դրանց համար հատուկ պահպանության ռեժիմ սահմանված Երկրի ցամաքային, ջրային տարածքներն ու դրանց օդային ավազաններն են, որոնք ունեն բնապահպանական, գիտական, մշակութային, գեղագիտական, ռեկրեացիային Ն առողջապահական նշանակություն: Հայաստանիբնության հատուկ պահպանվողտարածքների(ԲՀՊՏ)

համակարգը ձնավորվել է 1958 թվականին:Ներկայումս Վայաստանում գործում են երեք պետականարգելոց (Խոսրովի, Շիկահողի, էրեբունու), երեք ազգայինպարկ՝«Սնան», «Դիլիջան» ն «Արփիլիճ» ու 25 պետական արգելավայր:Պահպանվողտարածքներիընդհանուրմակերեսըկազմում է մոտ 311 000 հա, որը հանրապետությանտարածքիմոտ 109--ն է: Այստեղ պահպանվումէ հանրապետությանֆլորայի ն ֆաունայի տեսակային կազմի6006-ը: ԲՎՊՏ-ից յուրաքանչյուրն ունի իր կոնկրետխնդիրները:

2. ՊԵՏԱԿԱՆ

ԱՐԳԵԼՈՑՆԵՐ

Պետականարգելոցը էկոլոգիական,գիտական,պատմամշակութային արժեք ներկայացնող, առանձնահատուկբնապահպանական,գեղագիտականհատկանիշներովօժտված տարածք է, որտեղ բնականհամալիրի զարգացմանգործընթացներնընթանում են առանց մարդու անմիջական միջամտության:Արգելոցներումմարդու միջամտությունըսահմանափակվումէ գիտականհետազոտություններովն այնպիսիմիջոցառումներով, որոնք ուղղված են արգելոցիկայունությանպահպանությանը: Խոսրովի արգելոց: Ստեղծվել է 1958 թվականին,գտնվում է Ազատ ն Խոսրով գետերի ավազաններում՝1400-2250 մ բարձրությունների սահմաններում,ն գրավում է 29196 հա տարածություն: Այստեղպահպանվումեն ԿենտրոնականՀայաստանիչոր նոսրանտառայինու կիսաանապատայինլանդշաֆտները՝դրանց բուսական ու կենդանական եզակի համակեցություններով: Արգելոցիֆլորան պարունակումէ 1500 բուսատեսակներ,որը կազմում է Հայաստանիֆլորայի մոտ 5046--ը:Դրանցից146--ը գրանցվածեն ՀՀ ն նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիրգրքերում: Այստեղ պահպանվում են մշակաբույսերի վայրի ցեղակիցները, պտղատուներից`վայրիտանձենին,սզնին, նշենին ն այլն, հացազգիներից`աշորա Վավիլովի: Արգելոցում պահպանվումեն գիհու ն կաղնու նոսր անտառները, լեռնայինքսերոֆիտներըն այլն: Արգելոցիտարածքում կաթնասուններըներկայացված են 55 տեսակով, որոնցից են անդրկովկասյանգորշ արջը, վարազը, լայնականջ ոզնին, հայկական մուֆլոնը, բեզոարյան այծը, լուսանը, գայլը, աղվեսը, ընձառյուծըն այլն: Վանդիպումեն նան թռչունների 142, սողունների 33 ն մի շարք երկկենցաղներիու ձկների 5 տեսակ: Արգելոցումանողնաշարավորկենդանիներիհատուկ հաշվառում չի իրականացվել,սակայն հանդիպում են միջատների,սարդակերպերի, զանազան տեսակներ: Թիթեռների մի քանի տեխեցգետնակերպերի են սակներգրանցված նախկինԽՍՀՄ Կարմիրգրքում:

Շիկահողի արգելոց: Ստեղծվել է 1958 թվականին,գտնվում է հանրապետությանհարավայինմասում՝ Ծավ ն Շիկահող գետերիավազաններում: Զբաղեցնում է 10330 հա տարածություն` 700--2400 մ բարձրություններիսահմաններում:Պահպանությանօբյեկտներն են կաղնուտաբոխուտայինանտառները ն դրանց բնորոշ բուսական ն կենդանական

համակեցությունները: Կաղնու ն բոխու հետ հանդիպում են կեչին, արնելյան հաճարենին, ընկուզենինն այլն: Անտառիվերին սահմաններում` 2400--2600 մ բարձրության վրա, աճում են ենթալպյան կաղնու, կեչու, արոսենու, գիհու խառը համակեցություններ:Արգելոցում աճում են հազվագյուտ ռելիկտային պտերներ`իժալեզու սովորական,արծվապտերղրիմյան, ձնծաղիկ անդրկովկասյան,խոլորձի, հիրիկի, կակաչի, շնդեղի, խլոպուզի տարբերտեսակներ:Աճում են էնդեմիկշատ տեսակներ` տանձենիԶանգեզուրի, մորենի Թախտաջյանի,վարդակակաչխճճված ն այլն: ՀՀ Կարմիրգրքում ներառված է շուրջ 70 բուսատեսակ: Արգելոցիֆաունայի հաշվառում դեռնս չի իրականացված: Կարմիրգրքում գրանցվածտեսակներիցեն կասպիականհնդկահավը, գառնանգղը,սն անգղը, սպիտակագլուխանգղը ն այլն: Սողուններից հանդիպումեն դեղնափորիկը,գյուրզան,ջրայինլորտուն:Կաթնասուններիցտարածվածեն գորշուկը, գորշ նապաստակը, կզաքիսը,անտառային կատուն,այծյամը,գայլը, շնագայլը, աղվեսը,բեզոարյանայծը ն այլն: էրեբունի արգելոց: Ստեղծվելէ 1981թ., գտնվում է Կոտայքի ն Արարատի մարզերի սահմաններում` Երնանի շրջակայքում: Զբաղեցնում է 89 հա տարածք:Այստեղ պահպանվումեն լեռնայինքսերոֆիտ, էնդեմիկ ն եզակիբնականհամալիրներ,վայրի հացազգիներիգենոֆոնդի պահպանությանօջախներ: Արգելոցն ունի հարուստ ու բազմազան բուսականություն`կազմված293 տեսակներից:Բուսականհամակեցությունները հիմնականումկազմված են միամյահացազգիներից`աշորաՎավիլովի, ցորեն Արարատյան,ցորեն վայրի միահատիկ, ցորեն Ուրարտուի ն այլն: Հանդիպում են նան այլ հազվագյուտ անհետացող տեսակներ, որոնք գրանցվածեն ՎՀ Կարմիրգրքում: Դրանցիցեն հիրիկ ցանցավորը, արմատագլխիկարնելյանըն այլն: Կենդանականաշխարհն այստեղ ներկայացվածէ 17 տեսակի սողուններով`մեկմողեսակերպօձը, գյուրզան, սահնօձի տարբեր տեսակներ, ոսկեգույն մաբույան, երկարաոտսցինկը ն այլն: հանդիպում են լճագորտը,կանաչ դոդոշը, փոքրաԵրկկենցաղներից սիականծառագորտը: Թռչուններիցայստեղհանդիպումեն գրեթե 50 տեսակ,որոնցից ուշա72

գրավեն լորը, մոխրագույնկաքավը, սովորականտատրակը,սովորական բազեն, մկնաճուռակը,տնայինբվիկը, ներկարարըն այլն: Կաթնասուններից տարածվածեն աղվեսը,աքիսը,կզաքիսը,գայլը, գորշուկը ն այլն:

3. ԱԶԳԱՅԻՆ

ՊԱՐԿԵՐ

Ազգային պարկերը էկոլոգիական, պատմամշակութային, գեղագիտական արժեք ներկայացնող բնական համալիրներ են, որտեղ բնապահպանական խնդիրների լուծումները զուգորդվում են ազգաբնակչության կուլտուրական հանգստի, լուսավորչական են տնտեսական աշխատանքների կազմակերպման հետ: Ազգաբնակչության կուլտուրական հանգստի, լուսավորչական աշխատանքների կազմակերպման համար անց են կացնում Ճանապարհներ, տուրիստական երթուղիներ, հիմնադրում են բնության թանգարաններ: Ազգայինպարկերիգլխավոր խնդիրը շարունակվում է մնալ բուսական, կենդանականու սնկային տեսակներին բնության համալիր պահպանությունը, որի համար առանձնացվումեն բնության հատուկ գործառնականգոտիներ: «Սնան» ազգային պարկ: «Սնան» ազգային պարկը հիմնվել է 1978 թ.: Ընդգրկում է Սնանա լճի հայելին ն լճի մակարդակիիջեցումից ազատվածտարածքները:Զբաղեցնում է 151,1 000 հա տարածք,որից 24,8 000 հա ցամաքայինէ: «Սնան» ազգայինպարկիտարածքում ն նրա պահպանական գոտում են հաշվառված տեսակի բարձրակարգբույսեր: Լճից ավելի քան ազատվածհողատարածքներիվրա հիմնադրվել են արհեստականանտառներ,որոնք իրենցից ներկայացնում են սոճու, բարդու, փշատենու, չիչխանին մի շարք այլ ծառերի ու թփերի համակեցություններ:Այստեղ բավականշատ տարածվածեն գազերը, ոզնաթմբերը,որոնց թվում կան բազմաթիվհազվագյուտ ն անհետացողտեսակներ:Կատարվել է Սնանի ավազանիհազվագյուտ ն անհետացող բուսատեսակների նախնական հաշվեգրում: Բացահայտվել են պաշտպանություն հայցող շուրջ 165 ծաղկավորբուսատեսակ, որոնցից 60-ը գրանցված է ՎՀ Կարմիր գրքում: Որոշվել են Սնանի ավազանի հազվագյուտ բույսերի հետնյալ կատեգորիաները. անհետացածտեսակներ` 9, անհետացողտեսակներ` 40, հազվագյուտտեսակներ` 60, կրճատվող տեսակներ` 56: Ազգայինպարկի կենդանականաշխարհը ներկայացվածէ ջրային ն ցամաքայինկենդանիներով:Հանդիպումեն 34 տեսակիկաթնասուններ, 267 տեսակիթռչուններ, 17 տեսակիսողուններ, 3 տեսակի երկկենցաղներ ն 5 տեսակիձկներ: Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված թռչուններից ազգային պարկիտարածքում առանձնացվածեն մեծ ձկնկուլը, փոքր ձկնկուլը,

սպիտակ տառեղը, քաջահավը, սովորական ֆլամինգոն, կանչող կարապը,խայտաբղետբադը, հայկական որորը, ոտնացուպիկը: Կաթնասուններիցհանդիպումեն գորշ արջը, աղվեսը, շնագայլը, ոզն այլն: Սողուններիցհանդիպում նին, աքիսը, կզաքիսը, են սպիտակափորմողեսը, նաիրյան մողեսը, Ռոստոմբեկովիմողեսը, հայկականմողեսը, օձերից`ջրային ն սովորականլորտուները, պղնձիժը: Երկկենցաղներիցլայն տարածօձը, հայկականտափաստանային ված են կանաչ դոդոշը, լճագորտը ն փոքրասիականգորտը: Ձկներից գրանցված են կարմրախայտը,Սնանի իշխանը՝ իր 2 ենթատեսակով (գեղարքունին ամառայինիշխան), սիգը, Սնանիբեղլուն, Սնանիկողակը ն արծաթափայլկարասը: Պարկը բաժանվումէ 3 գործառականգոտիների`արգելոցային, ռեկրեացիային,տնտեսական: Պարկի տարածքումառանձնացվածեն 4 արգելոցներ`3700 հա ընդհանուր մակերեսով, 10 արգելավայրեր`գետերի բերաններից սկսած 500 մ երկարությամբ,ինչպես նան 7200 հա ռեկրեացիային տարածք, որից 3000 հա ցամաքային է: «.Դիլիջան»»ազգային պարկ: 1958--2002 թթ. ունեցել է պետականար2002 թ-ից. ազգայինպարկէ: Գտնվումէ Փամբակի, գելոցիկարգավիճակ, Արեգունու,Միափորի, Գուգարացլեռնաշղթաներիլանջերին,Աղստնն Գե27995 հա տարածք:Գտնվում տիկգետերիավազաններում՝զբաղեցնելով մ բարձրությունների է ծովի մակարդակից1000-2300 սահմաններում: Այստեղ պահպանությանեն վերցված Կովկասյան տիպի մեզոֆիլ անտառները,հաճարենու ն կաղնու համակեցությունները,կեչու եզակի պուրակը,անտառայինհազվագյուտ ֆաունան ն պատմաճարտարապետական ու բնության եզակի հուշարձանները: Ազգայինպարկիբուսականաշխարհըկազմվածէ մոտ 900 տեսակներից, որոնցից35-ը գրանցվածեն Գայաստանին նախկինԽՍՀՄ-ի Կարմիրգրքերում:Դրանցթվում կան հազվագյուտխոլորձներ,հիրիկներ,արքայապսակ ն այլն: Անտառակազմողծառատեսակներնեն՝`հաճարենին, տանձենին,սոճին, լորենին, իսկ վերին սահմաններում`կենին:Անտառաթփուտներումհանդիպումեն ցախակեռաս,հոն, ծորենի, զկեռ, մասուր ն այլն: Որպեսռելիկտայինտեսակ՝ներկայացվածէ կենին: Ազգայինպարկի կենդանականաշխարհը ներկայացվածէ ձկների10, երկկենցաղների 4, սողունների 13, թռչունների 147 ն կաթնասունների43 տեսակներով: Ձկներիցկարելիէ նշել կարմրախայտը, Քուռի բեղլուն, Քուռի լերկաձուկը ն այլն: ԹռչուններիցԿովկասյանմորեհավը,Կասպիականհնդկահավը, քարարծիվը,գառնանգղը:Կաթնասուններից այստեղբնակվումեն խլուրդը, գորշուկը,կզաքիսը,լուսանը, անտառակատուն, սկյուռը ն այլն: մեծ

ջրախամույրը

Վաճախակիհանդիպումեն վարազը ն այծյամը, իսկ գետամերձ տարածքներում` Վայաստանին նախկին ԽՍՀՄ Կարմիր գրքերում գրանցված ջրասամույրը: ««Արփի լիճ»» ազգային պարկ: Ստեղծվել է 2009 թ.: Գտնվում է ՀՀ Շիրակիմարզի Ամասիային Աշոցքի տարածաշրջաններում,Եղնախաղի լեռնաշղթայի արնելյան ն Ջավախքի լեռնաշղթայի հարավարնմտյան լանջերին: «Արփի լիճ»» ազգային պարկի նպատակն է Ջավախթ-Շիրակ բարձրավանդակի ուրույն կենսաբազմազանության պահպանումը (մարգագետնային,մերձալպյան մարգագետնայինն խոնավ տարածքների էկոհամակարգերի,այդ թվում` Արփի ն Ադենիսլճերի ն Ախուրյան գետի վերին հոսանքի ձախակողմյան վտակների ավազանների, լանդշաֆտայինու կենսաբանականբազմազանության,բնությանհուշարձանների ն դրանց բաղադրիչներիպահպանությունը,բնականոն զարու կայուն զարգացմանապահովումը): գացումը, վերարտադրությունն Լիճը, գտնվելով թռչունների համաշխարհայինչուի ճանապարհին, անփոխարինելիդեր է կատարում՝ որպես չվող թռչունների հանգրվան: Այստեղէ գտնվում հայկական որորի ամենամեծ գաղութը աշխարհում ն գանգրափետուր հավալուսնիմիակ բնադրավայրըՀայաստանում: Որպես ջրլող թռչունների բնակավայր ն հանգստավայր` 1993 թ. Արփի լիճը ներառվել է «Միջազգային նշանակությունունեցող, հիմնականում որպես ջրային թռչունների բնակավայր, խոնավ տարածքների մասին» կոնվենցիայի (Ռամսար, 1971) միջազգային նշանակության խոնավ տարածքների ցանկում: Այստեղ մեծ քանակով հանդիպում են գերեզմանաարծիվը, փոքր ենթաարծիվը, քարարծիվը, տափաստանայինարծիվը ն այլն: Այս տարածքում նկարագրվածբուսատեսակներից25-ը ն կենդանիների տեսակներից30-ը համարվում են հազվագյուտ կամ անհետացման եզրին գտնվող ն ներառված են Հայաստանի բույսերի ն կենդանիների Կարմիր գրքում: Այստեղ է գտնվում նան Հայաստանի էնդեմ տեսակը, ԲՊՄՄ Կարմիր գրքի ցուցակում գրանցված Դարնսկու իժի

Ը/ք6ոՁԺՅՈՅԿՏԵկ)

ապրելավայրերը: Արփի լճի ջրհավաք ավազանի մշակովի լանդշաֆտները կազմված են հիմնականումհացահատիկին վուշի դաշտերից: ««Արնիկ»»ազգային պարկ: Ստեղծվելէ 2009 թ.: Գտնվում է Սյունիքի մարզում`Զանգեզուրի լեռնաշղթայիՄեղրի լեռնաբազուկիհարավային լանջին, ինչպես նան Մեղրի, Շվանիձորն Նյուվադի գետերի ջրահավաք ավազանում:Ազգայինպարկի ընդհանուրտարածքըկազմում է 34401.8 հա, որի մեջ մտնում է նան «Բողաքար» արգելավայրը:

«Արնիկ» ազգային պարկի նպատակն է բնական էկոհամակարգերի, դրանց կենսաբանականն լանդշաֆտայինբազմազանության,բնական պաշարների,բնությանեզակիհուշարձանների,էնդեմն հազվագյուտկենբնակավայրերիպահպանությունը,բնականոն դանիներիմիջսահմանային «Արնիկ» ազգայինպարկի տարած-. զարգացումըն վերարտադրությունը: քում առկա են ուղղաձիգբնականգոտիներն լանդշաֆտներ,որոնք ունեն հարուստ կենսաբազմազանություն, ինչպիսիք են առաջավորասիական ընձառյուծը,բեզոարյան այծը, հայկականմուֆլոնը, միջերկրածովային կրիան,հայկականիժը, կովկասյանջրասամույրը,կասպիականհնդկահավը, կովկասյանմայրեհավըն այլն: ՀՀ բույսերի կարմիրգրքում գրանցվածտեսակներիցհայտնաբերվել են շուրջ 20 տեսակ, որոնք աճում են միայն Մեղրու ֆլորիստական շրջանում, իսկ էնդեմիկներիցավելի քան 25 տեսակ:

4. ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱՐԳԵԼԱՎԱՅՐԵՐԸ

Պետական արգելավայրերը մշտապես կամ ժամանակավորապես առանձնացված այն տարածքներն են, որտեղ ապահովվում են բնական չափանմուշային, գիտական, պատմամշակութային, տնտեսական արժեք ներկայացնող համալիրների ն դրանց տարրերի պահպանությունն ու վերարտադրումը: Արգելավայրերի տարածքում սահմանափակվում կամ արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որը հակասում է արգելավայրերի նպատակին: Արգելավայրերըկազմավորվել են` սկսած 1950-ական թվականներից, դրանցառանձնացումըհիմնականումկրում է ձնականբնույթ, հիմնավորված չեն դրանց տարածքայինսահմանները: Այսօրվադրությամբարգելավայրերիվիճակն անմխիթարէ: Հանրապետությունումգրանցված են 26 արգելավայրեր: 1 «Ախնաբադի կենու պուրակ»»արգելավայր: Կազմավորվելէ 1958 թ. 25 հա տարածությանվրա: Գտնվում է Վայաստանիհյուսիս--արնելքում՝ Միափորիլեռնաշղթայիհարավարնելյանլանջերին, Գետիկգետի ավամ բարձրության վրա: Պահպազանում՝ ծովի մակարդակից1400-1800 նությանօբյեկտն է ռելիկտայինկենու եզակի պուրակը: 2. «Սոսու պուրակ»» արգելավայր: Կազմավորվելէ 1958 թ., 60 հա տարածությանվրա: Տեղադրված է Ծավ ն Շիկահողգետերիափին՝700-800 մ բարձրությանվրա: Պահպանությանօբյեկտն է կովկասյանմիակ բնական սոսու պուրակը,որը պահպանվումէ հնագույնժամանակներից: 3. Արջատխլենու արգելավայր: Կազմավորվելէ 1958 թ. 4000 հա տարածությանվրա: Գտնվում է Տավուշի մարզի Խաչաղբյուր գետի ավազանում1500-1800 մ բարձրությանվրա: Պահպանությանօբյեկտներն են արջատխլենուն կենու պուրակները:

«Գիհու նոսրանտառներ»» արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ. տարածությանվրա: Տեղադրված է Արեգունու ն Սնանի լեռնամ բարձրությանվրա: Պահշղթաներիհարավայինլանջերին` 2000-2300 պանությանօբյեկտներն են ռելիկտայինգիհու տարբերտեսակներ` գիհի բազմապտուղ,գիհի գարշահոտ,գիհի կազակականն գիհի երկարատերն: 5. Սրտավարդենու արգելավայր: Կազմավորվել է 1959 թ. 1000 հա տարածությանվրա: Գտնվում է Փամբակի ն Ծաղկունյաց լեռնաշղթաների հյուսիսայինլանջերին`1900-2200 մ բարձրության վրա: Պահպանության օբյեկտներն են՝ռելիկտային մրտավարդ կովկասյան տեսակը ն ուղեկցող այլ հազվագյուտ տեսակներ: 6. «Արագածի ալպյան»» արգելավայր: Կազմավորվել է 1959 թ. 300 հա տարածության վրա: Գտնվում է Արագած լեռան ամենավերինմասում` 3200--3500 մ բարձրության վրա: Պահպանության օբյեկտներն են սառցադաշտայինՔարե լիճը ն հարակից ալպյան մարգագետինները: 7. Մարգահովտի արգելավայր: Կազմավորվել է 1959 թ.՝ 5000 հա տարածության վրա: Գտնվում է Փամբակի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերին`1900-2200 մ բարձրության վրա: Պահպանության օբյեկտներն են՝`խիստդեգրադացվածմեզոֆիլ անտառները ն դրանց բնորոշ 4.

3310 հա

ֆաունան` այծյամը, գորշ արջը, կովկասյանմայրեհավըն այլն: 8. Գյուլագարակի արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ.` 2590 հա տարածությանվրա: Գտնվում է Բազումի լեռնաշղթայի Քարհանք--ջուր գետակիհովտում`1300-1850 մ բաձրությանվրա: 9. «Գոռավանի ավազուտներ»» արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ. 200 հա տարածությանվրա: Գտնվում է Արարատյանգոգավոմ բարձրությանվրա: րությունում, Վեդի գետի ձախ ափին` 1100-1200 են` Պահպանությանօբյեկտներն ավազայինանապատներինբնորոշ կենդանականաշխարհը ն տիպիկ պսամոֆիլ (ավազասեր) բուսականությունը: 70. Բանքսի սոճու արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ. 400 հա տարածությանվրա: Գտնվում է Մարմարիկգետի ավազանում՝ Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի հյուսիսահայաց լանջերին, 1800-2000մ բարձրության վրա: Պահպանությանօբյեկտն է սոճի Բանքսի տեսակի տնկարանային պուրակը: 71. Վերհերի նոսրանտառայինարգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ. 6140 հա տարածությանվրա: Գտնվումէ Արփագետիվտակ Հերհեր գետի ավազանում1600-1800 մ բարձրությանվրա: Պահպանությանօբյեկտն է քսերոֆիտ լեռռատափաստանայինբուսականությունը` ներկայացված գիհու նոսր անտառներին տրագականտայինգազերի զանգվածներով: 12. Ջերմուկի արգելավայր: Կազմավորվելէ 1958 թ. 3865 հա տարա77

ծության վրա, գտնվում է Վայքում` Արփա գետի վերին հոսքում, մ բարձրությանվրա: Պահպանությանօբյեկտներն են կաղ2000-2500 նու անտառները`կազմված կաղնիխոշորառէջտեսակից ու մի շարք էնդեմիկ ծառատեսակներից, իսկկենդանական աշխարհից` հայկական մուֆլոնը, բեզոարյանայծը, վարազը ն արջը: 13. Ջերմուկի հանքային ջրերի արգելավայր: Կազմավորվելէ 1983 թ. 7000 հա տարածությանվրա: Գտնվումէ Արփագետի վերին հոսանքում: Պահպանության օբյեկտներն է հանքային ջրերի տաք աղբյուրների սնման ավազանները: 14. Արզաքանի ն Մեղրաձորի արգելավայր: Կազմավորվել է 1971 թ. 1450 հա տարածության վրա: Գտնվում է Կոտայքի մարզում՝ Դալարիկ ն Մարմարիկգետերի ավազանում,1600--2100 մ բարձրությանվրա: Պահպանության օբյեկտներն են այծյամը, գորշ արջը, մորեհավը, լեռնային հնդկահավըն այլն: 15. Իջեանի արգելավայր: Կազմավորվել է 1971 թ. 7800 հա տարամ ծության վրա: Գտնվում է Իջնանի լեռնաշղթայի լանջերին 900-2100 են անտառայինկենբարձրությանվրա: Պահպանությանօբյեկտներն դանիներնու թռչունները: 16. Գանձաքարի (Վերին Աղդանի) արգելավայր: Կազմավորվել է 1971 թ. 6800 հա տարածությանվրա: Գտնվումէ Աղստնգետիաջափնյա մ բարձրությանվրա: վտակՊայտաջուր գետի ավազանում` 1500-2700 են Պահպանությանօբյեկտներն անտառայինկենդանիները: 17. Գետիկի արգելավայր: Կազմավորվել է 1971 թ. 6000 հա տարամ բարձրության ծության վրա, Գետիկ գետի ավազանում` 1500-2700 են վրա: Պահպանությանօբյեկտներն անտառայինկենդանիները: 18. Եղեգնաձորիարգելավայր: Կազմավորվելէ 1971 թ. 4200 հա տարածությանվրա: Գտնվումէ Վայքում, Արփագետի աջափնյավտակԵղեգիս գետի ավազանում,1200-2800 մ բարձրությանվրա: Եղեգիս կիրճը հարուստ է բուսականզանազան հազվագյուտ տեսակներով: 19. Հանքավանի արգելավայր: Կազմավորվել է 1981 թ.` 3400 հա տարածությանվրա: Գտնվում է Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի լանջերին: Պահպանությանօբյեկտներն են հանքային աղբյուրների սնման ավազանները: 20. Որդան կարմիրի արգելավայր: Կազմավորվելէ 1987 թ. 217 հա տարածությանվրա: Գտնվում է Արարատիգոգահովտում, Արգավանդ, Արազափն Ալիշան գյուղերի միջն: Պահպանությանօբյեկտն է աղուտ անապատը,որտեղ հանդիպումէ որդան կարմիրը:Որդան կարմիրըէնդեմիկ միջատ է, որը գրեթե երեք հազարամյակՀայկականլեռնաշխարհի տարածքումօգտագործվել է կարմիր ներկանյութ` կարմինստանա78

համար: Արարատյանդաշտի աղուտների յուրացման հետնանքով միջատիզբաղեցրածերբեմնի 11000 հա տարածքից այժմ պահպանվել է ընդամենը217 հա: 21. Բողաքարի արգելավայր: Կազմավորվելէ 1989 թ. 2790 հա տարածությանվրա: Գտնվում է Սյունիքի մարզի ծայր հարավում` Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հարավային լանջերին, 1400--2100 մ բարձրության վրա: Այստեղ հանդիպում են այնպիսի էնդեմիկ, հազվագյուտ տեսակներ, ինչպիսիք են վարդակակաչ Սոսնովսկին, արկանի քրդականը ն ուրիշներ: Կաղնու նոսրանտառներումհանդիպում են կաղնի Արաքսի տեսակըն մի շարք հազվագյուտ խոլորձներ: Առավել մեզոֆիլ անտառներում աճում են խազեզ յուրահատուկի ն սագասոխուկիհազվագյուտ տեսակներ:Այստեղից է նկարագրվածխլածաղիկ Թախտաջյանիլոկալ էնդեմիկը: 22. Գորիսի արգելավայր: Զբաղեցնում է 1900 հա: Գտնվում է Որոմ բարձտան գետի ն նրա վտակ Վարարակնիավազանում 1400--2800 րության վրա: Ստեղծվել է այս շրջանի կենդանականաշխարհի պահպանմանհամար: 23. ««Սն լիճ»» արգելավայր: 1987--2001 թթ. ունեցել է պետականարգելոցի կարգավիճակ,ներկայումսարգելավայր է: Գտնվումէ Սյունիքի հրաբխայինբարձրավանդակի՝Մեծ Իշխանասարի արնելյան մասում 2658 մ բարձրության վրա ն զբաղեցնում է 240 հա տարածք: Պահպանվող օբյեկտներն են բարձրլեռնայինհրաբխայինծագում ունեցող ջրավազանը ն նրան հարակից բնատարածքի բուսական ն կենդանական համակեցությունները:Ֆլորան ներառում է 102 բուսատեսակ: Լճում վերաբնակեցվածէ Սնանիիշխան (գեղարքունի) ձկնատեսակը: 24. ««Գիլան(Գլան)»» արգելավայր: Կազմակերպվելէ 2007 թ. ն զբաղեցնում է 118 հա տարածք: Արգելավայրը գտնվում է «Խոսրռվի անտառ» պետական արգելոցի «Բայբուրդ» կոչված տեղամասի Գեղամա լեռնաշղթայի հարավարնմտյանմասի նախալեռնային գոտում` ծովի մակերնույթից920-980 մ բարձրության վրա: Արգելավայրի նպատակը նախալեռնայինկիսանապատային էկոհամակարգերի, բուսական ն կենդանական աշխարհի ամբողջականությանպահպանության,վերարտադրությանու կայուն օգտագործմանապահովումն է: 25. ««Խոր Վիրապ»»արգելավայր: Կազմակերպվելէ 2007 թ. ն զբաղեցնում է 50,28 հա խոնավտարածք:Գտնվում է Արարատիմարզի Փոքր Վեդի գյուղական համայնքի, Խոր Վիրապ եկեղեցական համալիրի ն Արտաշատքաղաքի աջակողմյան հատվածում` ծովի մակերնույթից 750 մ բարձրությանվրա: Արգելավայրիհիմնական նպատակը միջազգային նշանակություն լու

ունեցող խոնավ տարածքի բուսական ն կենդանական աշխարհի հազվագյուտ տեսակներիբնականոնզարգացման, վերարտադրության ու կայուն օգտագործման ապահովումն է: 26. ««Զանգեզուր»»արգելավայր: Կազմակերպվել է 2009 թ., զբաղեցնում է 17368,77 հա տարածք, ընդգրկելով Զանգեզուրի լեռնաշղթայի Ողջի գետիավազանիվերին հատվածը ն նրա ձախափնյաԳեղի վտակի մերձափնյա Բարգուշատիլեռնաշղթայի տարածքները: ԱրգելավայրիկազմակերպմանհիմնականնպատակըԶանգեզուրի ն Բարգուշատի լեռնաբազուկների հարավային լանջերի բարձրլեռնային ջրային ն ցամաքային էկոհամակարգերիյուրահատուկ բուսական ն կենդանականաշխարհի,ինչպես նան արգելավայրիտարածքում առկա հարուստ ժառանգությանպահպանություննէ: պատմամշակութային

5. ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՆԹԱԿԱ ԱՅԼ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ

Հայաստանիբուսականաշխարհիկորուստներըչեն սահմանափակվում Դժբախտաբար,մասսայականբնույթ միայնառանձինբուսատեսակներով: է կրում բուսականմեծ ու փոքր համակեցությունների ոչնչացումը:Ներկաբնաջնջմանեզրին են կառգնածանապայումս մեր հանրապետությունում ն ճահճայինբուսականուտափաստանային տային,կիսաանապատային, թյանտիպերը,որոնքընդգրկումեն Վայաստանի ֆլորայի շուրջ 2540--ը: Պահանջվում է պահպանությանտակ առնել հանրապետությանկանաչ տարածքի առավել հետաքրքիր, էնդեմիկ, ռելիկտ ն հազվագյուտ բուսատեսակներովհարուստ ամենաբնորոշապրելատեղերը:Միլիոնավոր տեսակներիէվոլյուցիայի ընթացքում ծագած արժեքավոր բուսատեսակները ն դրանցով կազմված համակեցությունները չպետք է դառնան մարդու անխոհեմ գործունեությանզոհ (Ա. Բարսեղյան, 1984): Մեր բուսաբանների ջանքերով հանրապետության տարբեր շրջաններում կատարվածբազմամյաուսումնասիրություններըհնարավորություն են տվել բացահայտելու բուսաաշխարհագրականտեսակետից մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող մի շարք բուսահամակարգեր, որոնք պահպանությանմեծ կարիք են զգում, սակայն չեն մտնում պետականորեն սահմանվածարգելոցների ն արգելավայրերիմեջ: Այդպիսիբուսահամակարգերիթիվը հասնում է 34--ի: Նշենք դրանցից մի քանիսը. 1. Արարատի մարզի՝Արարատքաղաքի «Թթու ջուր» տաք հանքային ջրերի ջրավազանիմոտ ընկած 100 հա տարածությամբաղակալածճահիճները: Այդ բուսահամակարգը,որը պատված է կնյունի համակեցությամբ, համաշխարհայինֆլորայի արտակարգհարուստ ն արժեքավոր անկյուններիցմեկն է: Բավականէ հիշատակել,որ այստեղաճում են ավե80

լի քան 150 բուսատեսակ, որոնց զգալի մասը ոչ միայն Գայաստանի,այլ նան Անդրկովկասիու նախկինԽՍՀՄ-ի ֆլորաների միակբնակատեղինէ: 2. Վայրի ցորենների աճման զանգվածները Վայքի մարզի Աղավնաձոր գյուղի մոտ` «Մկրտիչի Գյունեյ» հանդամասում: Այդ ծայրահեղ չոր ու տափաստանային հողերի քսերոֆիտ բուսական կիսաանապատային համակեցություններումաճում են վայրի ցորենների,գարիների, այծակների ու աշորաների բազմաթիվ էնդեմիկ ն հազվագյուտ տեսակներ ն տարատեսակներ: 3. Լոռու նախալեռնային,հարթավայրային,ջրաճահճային բուսականությունը կենտրոնացվածէ Պարզ, Ժանգոտ, Տզրուկ լճակներում: Այստեղ պահպանվել է երրորդականն չորրորդականժամանակաշրջաններից մնացածբացառիկհարուստ ջրաճահճայինբուսականություն:Ավելի մեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնում հետնյալ տեսակները`լողացող ծովոսպը, սպիտակջրաշուշանը, փոքր ն միջին ջրապզուկները, բոհեմի բոշխը, պեպշիսը,ճլախոտերը նայլն: 4. Աղասերբուսականությանմի հատվածըԱրարատիմարզի Երասխ գյուղի մոտ: Այստեղ կարելի է հանդիպել աղասեր բույսերի հարուստ կազմի` կոնաձն աղապատուկի,մերձկասպյանաղահասկիկի,կալախոտի, եվրոպականաղաբույսի ն այլն: 5. Մեծամորգետի, Այղր լճի շրջակա սառնորակաղբյուրների,անապատային, կիսաանապատային,աղասեր ն ջրաճահճային համալիրը՝ իր հարուստ բուսական ն կենդանական տեսակներով ունի բոլոր նախադրյալներըազգային պարկի կարգավիճակստանալու համար: 6. Ավազասեր բուսականության մնացորդներըԶվարթնոց տաճարի ավերակների մոտ, մասնավորապես նեղատերն հազարատերնուկի, տարօրինակգազի, Թամամշյանիօշանի ն այլն: 7. Փշամանդիկի կիսաանապատըԱրմավիրիմարզի Սարդարապատի հուշարձանի մոտ՝ մի շարք հազվագյուտ բուսատեսակների համակեցությամբ:Այս ցուցակը կարող ենք շարունակել: Շատ կարնոր է նան ՀՀ-ում բրածո ձնով պահպանված բույսերի տերնների,ընձյուղների, սերմերի, պտուղների,սպորների, ինչպես նան քարացած դրոշմների պահպանությունը,որոնք բացառիկ կենդանիների գիտականարժեք են ներկայացնում` պատկերացումկազմելու համար միլիոնավորտարիներ առաջ մեր երկրում գոյություն ունեցած ֆլորայի ն ֆաունայիմասին:

6. ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐ

Բնությանհուշարձաններըբացառիկկամ տիպիկ,գիտականն պատհատուկարժեք ներկայացնողբնականօբյեկտներեն: Համամշակութային

համալիրներին դրանցառանձինբաղադրամայաստանիլանդշաֆտային տարիքային,ձնաբանականմեծ բազմազանուսերիծագումնաբանական, են թյուններըստեղծել բնությանկենդանին անկենդանբազմաթիվհուշարձաններ,որոնցիցշատերնունեն միջազգայիննշանակությունն ճանաչում: Բնությանհուշարձանների ստեղծմաննպատակնէ տեխնածինակտիվ զերծ պահելբնականբոլոր այն փոքրատարածքգիտաներգործությունից ճանաչողական, գիտականբարձրարժեքհամալիրները,էկոհամակարգեբնության անկենդանհրաշակերտ րը, նրանց առանձնահատկությունները, գոյացումները,որոնք չեն ներգրավված, բնապահպան ավելի բարձրկարգավիճակունեցողտարածքներիմեջ:Բնությանհուշարձանիկարգավիճակը ն ռեժիմիսահմանումըտրվումէ կառավարությանորոշմամբ,համաձայն որի` հաստատվումէ նրա անձնագիրը,որտեղ նշվում է պահպանության ապահովմանպատասխանատուն՝ ի դեմստեղականինքնակառավարման մարմինների,ինչպեսնան տվյալ տարածքիհողօգտագործողների: Բնությանկենդանիհուշարձաններիցկարելի է նշել դարավորռելիկտային ծառատեսակները,որոնցից են լայնատերն սոսիները, հուդայի ծառը (Ծավ գետի հովիտ, Մեղրիի շրջակայք), վրացականկաղնի, (տարիքը` 350-400 տարի, տրամագիծը` 1,5 մ): Լոռու մարզիԽարամ գյուղի տեղամասում, սովորականբոխու ն լոէ Բերդիմոտ ն այլն: րենու բներիհամատեղ աճ

ԱԵՈԱՂԹՔ Անկենդանհուշարձանները

նս

բազմազանեն, դրանցից հիշատակենքմի քանիսը`ռելիեֆի հողմահարմանեզակի գոյացություններ (Գորիսիբնական հողաբուրգերըն տարբերհրաշակերտ գոյացումներ), բազալտի սյունաձն ն ճառագայթաձն գոյացումներ,որոնքհանդիպում են Ազատ,Արփա,Հրազդանգեն ունեն հրաբտահովիտներում խային ծագում, բազալտային սյուներ, բազալտայինարն, բազալտային ժայռեր, սյունավոր բազալտներն այլ բազալտային գոյացություններհանդիպումեն հանրապետության տարբեր շրջաններում, ինչպես նան բազշատ

Նկ.

11.

Շաքիի ջրվեժ

մաթիվբարձրլեռնայինլճակներ, հանքային ն քաղցրահամ աղբյուրներ, ջրվեժներ,սահանքներ ն այլն: Ամենաբարձրջրվեժը գտնվում է Սյունիքի մարզիՇաքի գյուղի տարածքում,Արարատիմարզում,Ազատգետի վրա, գտնվումէ երկու ջրվեժ 30 ն 8 մետր բարձրությամբ,Ջերմուկի գմբեթաձն հայտնաջրվեժը՝50 մ բարձրությամբ:Ներկայումսհանրապետությունում բերվածեն մոտ 600 բնությանհուշարձաններ:

7. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻՑ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՏՈՒԿ ՊԱՎՊԱՆՎՈՂ

ԴՈՒՐՍ

Որքան էլ կատարյալ լինի հատուկ պահպանվողտարածքներիհամակարգը, այն չի կարող ընդգրկել լանդշաֆտներիէկոհամակարգերիամանհրաժեշտ է բուսական, կենդաբողջ բազմազանությունը:Գետնաբար նականսնկայինաշխարհիպահպանությունըկազմակերպելնան չպահպանվող տարածքներում:Մինչն ԽՍՀՄ-ի փլուզումը այդ կարգի բնապահպանականգործունեությունը Հայաստանումկարգավորվումէր մի շարք օրենսդրականակտերով, որոնցում ընդգրկվածէին հրահանգներ այդ տարածքներում իրականացվող բնապահպանականգործունեության մասին (գետերի հունամերձ պաշտպանիչգոտիների,ջրավազանների, առողջավայրերի,սանիտարապաշտպանիչ գոտիների,ամառային արոտավայրերիարածեցմաննորմերիմասին ն այլն, ինչպես նան տեսակներիցուցակներ, որոնց հավաքը ն օգտագործումըարգելված էր): Այժմ այդ բոլոր օրենսդրականնորմատիվայինակտերը,հնացածեն ու չեն համապատասխանումտնտեսվարմաննոր հարաբերություններին, իսկ նոր օրենսդրական դաշտը դեռնս չի ձնավորել: Այդ բոլորին առնչվում են՝ «Բուսական աշխարհիմասինՀՀ օրենքը» (հոդված 18) պաէ բուրունակողորոշ դրույթներ, որտեղ մասնավորապեսպահանծջվում սականաշխարհիօբյեկտների պաշտպանությաննպատակովարգելել` ա) հրկիզումը, բ) հանքային պարարտանյութերին թունաքիմիկատներիչկարգավորվածօգտագործումը, գ) բուսատեսակներիապօրինիներմուծումը, կլիմայավարժեցումըն սելեկցիայինպատակովօգտագործումը, դ) կենսաբանականտեխնոլոգիաներիմիջոցով ստացված կենդանի ձնափոխվածօրգանիզմներիինքնակամօգտագործումը: «Կենդանականաշխարհի մասինօրենքը» պահանջում է՝ ա) ապահովել կենդանական աշխարհի տեսակայինբազմազանության ամբողջականությունը, բ) կանխել կենդանական աշխարհի օբյեկտների ապօրինի օգտագործումը,

գ) ապահովելկենդանականաշխարհիօբյեկտներիպահպանությունը,

դ) կանխել կենդանականաշխարհի օբյեկտներիապօրինի ներմուծումը ն արտահանումը, ե) ապահովել կենդանականաշխարհի օբյեկտներըհիվանդություններից ն բնականաղետներից:

8. ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԳԵՆՈՖՈՆԴԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՅԼ ՈՒՂԻՆԵՐ

Թեն բնությանվրա մարդու ներգործությունը գնալով ուժեղանալուէ, սակայն գիտությունըտեսականորենհնարավոր է համարում մեր շրջապատիանխնդիրբոլոր տեսակներիպահպանությանհարցը, եթե, իհարկե, արմատապեսվերափոխվիմարդու վերաբերմունքը: Գրեթե յուրաքանչյուր տեսակ ունի էվոլյուցիայի այնպիսի ճկունություն, որ կարող է հարմարվելմարդու կողմից վերափոխվածմիջավայրի պայմաններին: Մարդու վերաբերմունքի արմատական փոփոխություն: Շատերին հայտնիէ որ բարյացակամվերաբերմունքիդեպքում արագիլները ոչ միայն չեն խուսափում մարդուց, այլն գերադասում են մարդու հետ հարնանությամբ ապրել: Արագիլները բույն են հյուսում էլեկտրական սյուների, շենքերի տանիքներիվրա: Ավելին՝ արագիլներըբույն հյուսելու համար օգտագործում են տնտեսականմնացորդներ՝սինթետիկթելեր, թաղանթներն այլն:

Նկ. 12. Արագիյը Հայաստանում

Ծիծեռնակները, սարյակները,ճնճղուկները,երաշտահավերըհազարավոր տարիներ ապրել են մարդու կողքին ն օգնել նրան այգիները. վնասատուներից պաշտպանելուգործում: Որսն արգելված շատ կենդանիներ`բադերը, սագերը, կարապները,

իշայծյամները,սկյուռները, սկսել են թափանցել բնակավայրերը ն նույնիսկ խոշոր քաղաքների այգիները: Ազնիվ եղջերուն, ջեյրանը, այծյամը գիշատիչ կենդանիների հարձակումից պաշտպանվելու համար այժմ ապաստանեն գտնում մարդու մոտ: Միայն Կոպենհագենում ապրում են մի քանի հարյուր գորշուկներ: Անգիտակցականընտրության այսպիսի ձներ մարդուն ուղղակիորեն հուշում են սելեկցիայի ճանապարհով ստանալ այնպիսի ցեղատեսակներ, որոնք մարդու հարնանությամբիրենց ավելի լավ են զգում: Լեհաստանում գենետիկայիինստիտուտըաճեցնում է ջրակուղբեր ն նրանցմեջ ընտրում այն ձները, որոնք չեն վախենումմարդուց: Փորձերըցույց են տվել, որ յուրաքանչյուր կենդանականխմբումլինում են ագրեսիվ,խաղաղ ն հեզ կենդանիներ:Ուստի սելեկցիանպետք է տանել այնպես, որպեսզիպահպանվենհեզ կենդանիները,որովհետնդրանք շատ սերունդ են տալիս,արդյունավետեն ն մարդունլավ են հարմարվում: Բերվածօրինակներըվկայում են, որ գրեթե բոլոր տեսակներըկարող են գոյատնել մարդու կողքին, հետնաբար նան փրկվել ոչնչացումից, եթե մարդը նրանց նկատմամբցուցաբերի հոգատար վերաբերմունք: Մշակովի բույսերի վայրի նախահայրերի բուծման անհրաժեշտությունը: ՀՀ-ում աճում են մշակովիբույսերի մեծ թվով վայրի ներկայացուցիչներ` խնձորենին, տանձենին, կեռասենին, սալորենին, արոսենին, ալոճենին, հոնը, խաղողը, ոլոռը, ոսպը: Առանձնապես ուշադրության են արժանի վայրի ցորենների` աշորայի, գարու, արարատյան ն ուրարտական ցորենների, Վավիլովի տարեկանի աճման հազվադեպվայրերը, որտեղ նկատվում է ներտեսակայինարտակարգ մեծ բազմազանություն,որոնց պահպանությունըն բուծման անհրաժեշտությունըխիստ կարնոր է: Շատ լուրջ է վիճակըմշակովիբույսերի վայրի տեսակների ն տարատեսակներիհամար: Մշակովի բույսերի վայրի նախահայրերից շատ քիչ գենոֆոնդ է պահպանվել, իսկ մշակովիբույսեմեծ րի ոչ տեսականինանկարողէ պահպանելտեսակայինբազմազանուՄեծ թյունը: տարածքներիվրա ոչ մեծ թվով սորտերիաճեցումը, տեղական ենթատեսակների կորուստըհանգեցնում է միակուլտուրայնությանն դրանից բխող անցանկալի հետնանքների: Այսպես` միայն ԱՄՆ-ում 70-80-ական թվականներինեգիպտացորենիբերքի կորուստը կազմել է 5096: Միամշակութայինցանքաշրջանառությունից տուժել են բամբակի, ն ծխախոտի, շաքարի ճակնդեղի այլ մշակաբույսերիպլանտացիաները: Նոր սորտերի ստացումը,հների առողջացումն ու թարմացումը,մշակությանմեջ նոր տեսակներմտցնելը պահանջում են օգտագործել բազմազանգենետիկականելանյութեր: Տարբեր բուսական տեսակներիգենետիկականբազմազանությունըանհրաժեշտ է նան ոչնչացված ան85

տառների վերականգնման,անտառայինզանգվածների համար գենետիկական ավելի արժեքավոր ձների ստացման, անսիստեմարածեցման հետնանքով քայքայված արոտավայրերիվերականգնման,ավազուտների ամրացման ն այլ նպատակներիհամար: Ժամանակակից հիմնվածէ սորտերիպարբերաբարթարմացման գյուղատնտեսությունը վրա: Ցորենի սորտերի օգտագործմանտարիքըչպետք է գերազանցի 15 տարին: Այլապես սորտը կորցնում է իր տնտեսական արժեքավոր հատկանիշները,հայտնվում են հիվանդություններին վնասատուների է բերքատվությունըն այլն:

նոր ընկնում տեղախքբեր,

Բուսականտեսակներիգենոֆոնդի պահպանությունը ցանկալի կլինի, եթե ավելի պահպանվեն բնական էկոհամակարգերը: Մշակովի բույսերի գենոֆոնդի պահպանման համար անհրաժեշտ է ստեղծել անձեռնմխելի տարածքներ այն էկոհամակարգերում, որտեղից ընթացել է նրանց տարածումը: Այս տեսակետից մեր հանրապետությունը լուրջ խնդիրներ ունի, քանի որ մեծ թվով մշակովի բույսերի տարածումը կատարվում է Հայ-

կական լեռնաշխարհից: Բերենք օրինակներ. Հայաստանում տարածված վայրի տանձենու բազմաթիվ տեսակներից տանձենի կովկասյանը անտառահատումների հետնանքով խիստ կրճատվել է, մինչդեռ դրանցչորադիմացՆկ. 13. Տանձենիկովկասյան կունությունը, հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ մեծ կայունությունը կարող է օգտագործվել նոր արժեքավոր տեսակներ ստանալուհամար: Ցորեն արարատյանը (11մօստ ՅՅՈՅԱՅստ 13Յրռօետ): Հայաստանում հանդիպում է երնանյան ն դարելեգիսյանբուսաբանական շրջաններում: Հայտնիեն միջին ն ուշահաս ձներ: Բնորոշվում է բարձր

չորադիմացկունությամբ:Սելեկցիայում օգտագործվում է բարձրասպիտակուցային ցորենի տեսակների ստացման համար: Այս արժեքավոր գենոֆոնդը պահպանությանմեծ կարիք է զգում:

Այծակնթաուշի

աա»...

Նկ.Հ Ցորեն արարատյան

Ցորեն ուրարտական

Ցորեն ուրարտական (1ոէօսո սոս 7հսո.): Խիստ հազվադեպ տեսակ է: Հայաստանիտարածքում աճում են եզակի փոքր տեղախմբերով:Հանդիպումէ Ջրվեժ, Ողջաբերդն Ձորաղբյուրգյուղերի միջն ընկածտարածքներում:Ապացուցվածէ, որ ցորենուրարտականըսկիզբ է տվել ցորենի վեց տարատեսակների: Այծակն թաուշի (Ճօցմօքտ էոստօհլի Շօտջտ):Հայաստանում հանդիպում է վայրի ցորենի աճելավայրերում:Այծակնի նկատմամբ հետաքրքրությունը պայմանավորվեցնրանով, որ նրանից ձնավորվել են տետրապլոիդն հեքսապլոիդ ցորենները:Ուստի մեծանում է այդ ցեղի (այծակն) գենետիկասելեկցային ն պահպանությաննշանակությունը: Բուսաբանական այգիների դերը: Վազվագյուտն անհետացողտեսակներիպահպանությանու վերականգնմանգործում ներկայումս բացառիկնշանակություն են ստանում բուսաբանականայգիները,ծառայգիներըն դենդրոպարկերը,որոնք տարբեր ֆլորիստականմարզերից

հավաքագրում են բուսական արժեքավոր տեսակներ, ուսումնասիրում դրանց կենսագրությունը,մշակում աճեցման եղանակները,ի հայտ բերում տնտեսականարժեքները ու հեռանկարայինբույսերը ներդնում տնտեսությանմեջ: Դրանով իսկ հազվագյուտ տեսակները ընդարձակում են իրենց տարածմանարեալը ն փոքրացնումվերացմանվտանգը: Ամբողջ աշխարհի բուսաբանականայգիներում, ծառայգիներում ն դենդրոպարկերումհավաքված են բոլոր ծաղկավոր բույսերի 1/5-ը: Ներկայումս խոշոր բուսաբանականայգիներ կան Երկրիյուրաքանչյուր բնակլիմայականգոտում: Ամենանշանավորարքայականբուսաբանական այգին գտնվում է Կյուում (Անգլիա): Այստեղ աշխարհի բոլոր ծայրերից հավաքագրվել ն պահպանվում է 25 000 տեսակ. Ուպսալայի (Շվեդիա) բուսաբանականայգում, որտեղ աշխատել է Կ. Լիննեյը'10, Մոսկվայիբուսաբանականայգում`16, Մոնրեալի (Կանադա) բուսաբանական այգում՝ 20, Կալկաթայում (Հնդկաստան) 15, Մելբուռնում (Ավստրալիա)`20, Երնանի բուսաբանականայգում, որը կազմավորվել է 1935 թ., տեսակներիքանակը հազարից ավելի է, Վանաձորում` 700: Բացի բուսաբանականայգիներից, հանրապետությունումկազմակերպվել են նան մի քանիդենդրոպարկեր`Գյուլագարակի (Ստեփանավան) Սոճուտ» դենդրոպարկը,որտեղ ներմուծված տեսակներիթիվը 500-ից ավելանում է, Բերդի անտառտնտեսությանդենդրոպարկը,Բագրատաշենի «Զեյթուն» սովխոզի դենդրոպարկը: Զգալի հետաքրքրություն է ներկայացնումԻջնանի ծառայգին,որը հիմնադրվելէ 1962 թ. 10 հա տարածությանվրա, որտեղ տեսակներիթիվը 750Օ-իցավելի է: Վայաստանի չոր մերձարնադարձային շրջանները բարձր դեկորատիվ ջերմախոնավասեր տեսակներմատակարարողհիմնականօջախն է: Կենդանաբանականայգիների դերը: Վերացմանվտանգիտակ գտնվող տեսակներիպահպանությանն բազմացմանգործում զգալի աշխատանք են կատարում նան կենդանաբանականայգիները: Ներկայումս աշխարհի կենդանաբանականայգիներում պահվում են 72 տեսակի թռչուններ, որոնք ընդգրկվածեն միջազգայինԿարմիրգրքում, որից 47 տեսակիթռչուն բազմանում են կենդանաբանականայգիներում, կաթն նասուններիհամար այդ թիվը կազմում է համապատասխանաբար`161 132: Մի քանի կենդանականտեսակներպահպանվել են միայն կենդանաբանականայգիներում: Ներկայումս ամբողջ աշխարհում հայտնի է խոշոր բնագետ Ջերալդ Դարելի կողմից ԱնգլիայիՋերսի կղզու վրա ստեղծած կենդանաբանական այգին, որտեղբուծվել ն վերացումից փրկվել են Դավիդիեղջերուն, «-

հավայանկազորկան ն այլ տեսակներ: Բոլորին հայտնի է, որ Պրժնալսկու ձին վաղուց վերացել է իր հայրենիքում՝Գոբիի անապատում, սակայն կենդանաբանականայգիներում պահպանված այդ տեսակի հաջող բուծումը ն բնակեցումըՄոնղոլիայում հույս է ներշնչում, որ այդ տեսակը մարդու հսկողության տակ կձնավորինոր տեղախումբ: Երկար ուղիղ եղջյուրներով արաբական օրիքսը 1972 թ. գործնականում վերացել էր որսագողերի կողմից: Բարեբախտաբար,աշխարհի կենդանաբանականայգիներում պահպանվել է այն կորիզը, որոնց մի մասը 1979 թ. բաց է թողնվել Վորդանանին Օմանի տարածքներում: Խոշոր գիշատիչ թռչուն մորուքավոր գառնանգղը,որն Ալպյան լեռների բնակիչ էր, դեռնս անցյալ դարի առաջին տասնամյակումլրիվ կերայպով ոչնչացել էր: 1980 թ. բնություն են թողնվել կենդանաբանական գիներում ծնված առանձնյակները:Ատալանտայի(ԱՄՆ) կենդանաբանական այգում բազմացրածկոկորդիլոսներըբաց են թողնվել Մեքսիկայում: Մյունխենի կենդանաբանականայգում բազմացրածքարայծյամը նորից բաց է թողնվել բնություն: Կենդանաբանականայգիներում կենդանիների բազմացնելը ն հեհետ: Դրանցիցմի տագա տարածելըկապվածէ շատ դժվարությունների մոտ է մասի բացակայում բազմացմանբնազդը,մի այլ մասը կորցրել է սերնդինխնամելու բնազդը ն այլն: Այնուամենայնիվ,կենդանականաշխարհի բազմազանությանպահպանման այդ ուղին շարունակելու է կարնորդեր խաղալ:

9. ԿԵՆԴԱՆԻ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԳԵՆԵՏԻԿԱԿԱՆ

ԲԱՆԿԸ

Այժմ մեծ նշանակություն է տրվում մշակովի բույսերի բազմազանության պահպանմաննպատակովգենետիկականբանկի ստեղծմանը,որի սկիզբըդրել է ականավորկենսաբան, գիտականսելեկցիայի հիմնադիր Ն. Վավիլովը,որը դեռնս 1940 թ. ունեցել է 200 000 նմուշ, այդ թվում նան Հայաստանից: Նրա անունովԿրասնոդարիմարզում ստեղծվել է բազա, որտեղպահպանվում են մինչն 400 000 նմուշ: Ներկայումս ամբողջ աշխարհումնման բանկերիթիվը հասնում է 40--ի: Այդմիջազգայինբանկերում պահպանվումեն 1 միլիոնից ավելի գյուղատնտեսականմշակաբույսերի տարատեսակներ: Սակայն սերմերի գենետիկական բանկը չի վճռում ամբողջ բուսական աշխարհի բազմազանությանպահպանման հիմնականխնդիրը,քանի որ շատ բույսեր բազմանումեն վեգետատիվ ճանապարհով: Սակայնարդեն հյուսվածքներիսառեցմանմեթոդըհնարավորությունէ տալիս հուսալ, որ նման տեխնոլոգիայիլայն կիրառու89

հավաքագրումեն բուսական արժեքավոր տեսակներ, ուսումնասիրում դրանց կենսաքրությունը,մշակում աճեցման եղանակները,ի հայտ բերում տնտեսականարժեքները ու հեռանկարայինբույսերը ներդնում տնտեսությանմեջ: Դրանով իսկ հազվագյուտ տեսակները ընդարձակում են իրենց տարածման արեալը ն փոքրացնումվերացմանվտանգը: Ամբողջ աշխարհի բուսաբանականայգիներում, ծառայգիներում ն դենդրոպարկերումհավաքված են բոլոր ծաղկավորբույսերի 1/5-ը: Ներկայումս խոշոր բուսաբանականայգիներ կան Երկրիյուրաքանչարքայականբուսաբայուր բնակլիմայականգոտում: Ամենանշանավոր է նական այգին գտնվում Կյուում (Անգլիա): Այստեղ աշխարհի բոլոր ծայրերից հավաքագրվել ն պահպանվում է 25 000 տեսակ. Ուպսալայի (Շվեդիա) բուսաբանական այգում, որտեղ աշխատել է Կ. Լիննեյը՝10, Մոսկվայիբուսաբանականայգում՝16, Մոնրեալի (Կանադա) բուսաբանական այգում` 20, Կալկաթայում (Հնդկաստան) 15, Մելբուռնում (Ավստրալիա)` 20, երնանի բուսաբանականայգում, որը կազմավորվել է 1935 թ., տեսակներիքանակը հազարից ավելի է, Վանաձորում` 700: Բացի բուսաբանականայգիներից, հանրապետությունումկազմակերպ(Ստեփանավան) վել են նան միքանի դենդրոպարկեր`Գյուլագարակի Սոճուտ» դենդրոպարկը,որտեղ ներմուծվածտեսակներիթիվը 500Օ-ից ավելանում է, Բերդի անտառտնտեսությանդենդրոպարկը,Բագրատաշենի «Զեյթուն» սովխոզի դենդրոպարկը: Զգալի հետաքրքրություն է ներկայացնումԻջնանիծառայգին,որը հիմնադրվելէ 1962 թ. 10 հա տարածությանվրա, որտեղ տեսակներիթիվը 75Օ-ից ավելի է: Վայաստանի չոր մերձարնադարձային շրջանները բարձր դեկորատիվջերմախոնավասեր տեսակներմատակարարողհիմնականօջախն է: Կենդանաբանականայգիների դերը: Վերացմանվտանգիտակ գտնվող տեսակներիպահպանությանն բազմացմանգործում զգալի աշխատանք են կատարում նան կենդանաբանականայգիները: Ներկայումս աշխարհի կենդանաբանականայգիներում պահվում են 72 տեսակի թռչուններ, որոնք ընդգրկվածեն միջազգային Կարմիրգրքում, որից 47 տեսակիթռչուն բազմանում են կենդանաբանականայգիներում, կաթն նասուններիհամարայդ թիվը կազմում է համնապատասխանաբար`161 132: Մի քանի կենդանականտեսակներպահպանվել են միայն կենդանաբանականայգիներում: Ներկայումս ամբողջ աշխարհումհայտնի է խոշոր բնագետ Ջերալդ Դարելի կողմից ԱնգլիայիՋերսի կղզու վրա ստեղծած կենդանաբանական այգին,որտեղբուծվել ն վերացումից փրկվել են Դավիդիեղջերուն, «-

հավայանկազորկան ն այլ տեսակներ: Բոլորին հայտնի է, որ Պրժնալսկու ձին վաղուց վերացել է իր հայրենիքում՝Գոբիի անապատում, սակայն կենդանաբանականայգիներում պահպանված այդ տեսակի հաջող բուծումը ն բնակեցումըՄոնղոլիայում հույս է ներշնչում, որ այդ տեսակը մարդու հսկողության տակ կձնավորինոր տեղախումբ: Երկար ուղիղ եղջյուրներով արաբական օրիքսը 1972 թ. գործնականում վերացել էր որսագողերի կողմից: Բարեբախտաբար,աշխարհի կենդանաբանականայգիներում պահպանվել է այն կորիզը, որոնց մի մասը 1979 թ. բաց է թողնվել Գորդանանին Օմանի տարածքներում: Խոշոր գիշատիչ թռչուն մորուքավոր գառնանգղը,որն Ալպյան լեռների բնակիչ էր, դեռնս անցյալ դարի առաջին տասնամյակումլրիվ կերպով ոչնչացել էր: 1980 թ. բնություն են թողնվել կենդանաբանականայգիներում ծնված առանձնյակները:Ատալանտայի (ԱՄՆ) կենդանաբանական այգում բազմացրածկոկորդիլոսներըբաց են թողնվել Մեքսիկայում: Մյունխենի կենդանաբանականայգում բազմացրածքարայծյամը նորից բաց է թողնվել բնություն: Կենդանաբանականայգիներում կենդանիների բազմացնելը ն հեհետ: Դրանցիցմի տագա տարածելըկապվածէ շատ դժվարությունների մոտ է մասի բացակայում բազմացմանբնազդը, մի այլ մասը կորցրել է սերնդինխնամելու բնազդը ն այլն: Այնուամենայնիվ,կենդանականաշխարհի բազմազանության պահպանման այդ ուղին շարունակելու է կարնորդեր խաղալ:

9. ԿԵՆԴԱՆԻ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԳԵՆԵՏԻԿԱԿԱՆ

ԲԱՆԿԸ

Այժմ մեծ նշանակություն է տրվում մշակովի բույսերի բազմազանությանպահպանմաննպատակովգենետիկականբանկիստեղծմանը,որի սկիզբըդրել է ականավորկենսաբան,գիտականսելեկցիայի հիմնադիր Ն. Վավիլովը,որը դեռնս 1940 թ. ունեցել է 200 000 նմուշ, այդ թվում նան Նրա անունով Կրասնոդարիմարզում ստեղծվել է բազա, Հայաստանից: որտեղպահպանվումեն մինչն 400 000 նմուշ: Ներկայումս ամբողջ աշխարհումնման բանկերիթիվը հասնում է 40-ի: Այդ միջազգայինբանկերում պահպանվումեն 1 միլիոնից ավելի գյուղատնտեսական մշակաբույսերի տարատեսակներ: Սակայն սերմերի գենետիկականբանկը չի վճռում ամբողջ բուսական աշխարհի բազմազանությանպահպանման հիմնականխնդիրը,քանի որ շատ բույսեր բազմանումեն վեգետատիվ ճանապարհով: Սակայնարդեն հյուսվածքներիսառեցմանմեթոդըհնարավորությունէ տալիս հուսալ, որ նման տեխնոլոգիայի լայն կիրառու89

թյունը ավելի մեծ հնարավորությունկտա՝ պահպանելու բուսական աշխարհի բազմազանությունը:Ավելի բարդ է կենդանականտեսակների գենոֆոնդի պահպանությանխնդիրը: Պարզվել է, օրինակ, որ ցուլի սպերմանսառեցրածվիճակում կարելի է պահպանել տասնամյակներ, իսկ ոչխարներին ձիերի սպերման՝միայնմի քանի ժամ: Միաժամանակ պետք է նշել, որ կոնսերվացվածսեռական բջիջների, զիգոտի, սաղմի վերականգնելուն, որ ամենակարնորնէ, նրանցից նորմալ կենդանիներ ստանալու վերականգնողականաշխատանքներըարդեն մշակված են: Բացի նյութական դժվարություններից, կան սկզբունքային արգելքներ, որպեսզի բույսերի, կենդանիների,սնկերի ն միկրոօրգանիզմների գենետիկականբանկի համակարգերըառաջիկայում բազմակի անգամ կրկնապատկվեն,ն, իհարկե, լուծվեն Երկրի գենետիկականֆոնդի պաշարները վերականգնելու ն պահպանելու շատ խնդիրներ: Ամենամոտ ապագայումկենդանիբնության պահպանությանուղղություն կարող են լինել վայրի բույսերից նոր մշակովի բույսեր ստանալու նպատակաուղղված աշխատանքները,կենդանականտեսակներիընտելացումը: Պարզ է, որ կենդանիներիշատ տեսակներիընտանեցումը ն վայրի բույսերի մշակովիացումըկապահովիայդ տեսակներիպահպանությունը,առավել նս, որ բնությանմեջ յուրաքանչյուր տեսակ ընտելացնելուդեպքում ինչ-որ օգտակար նշանակություն կունենա: Այնպես որ, առաջիկայում կտրուկ կերպով աճելու են վայրի տեսակներիցնոր կուլտուրականացված սորտերին ցեղատեսակներիստեղծումը, որն իր հերթինկընդլայնի մարդու օրեցօր աճող հետաքրքրությունների շրջանակները` նոր գյուղարտադրությունստեղծելու նպատակով: Մինչն 224 դարը մշակովի են եղել միայն մի քանի տասնյակսենյակայինբույսեր: Այժմ նրանցքանակը գերազանցում է մի քանի հազարը, որոնցից մի քանիսի վայրի տեսակներըարդեն վերացել են: Միայն նախկին ԽՍՂՎՄ--ում 50Օ-ից ավելի բուսական տեսակներ մշակովի են դարձվել դեղաբույսերի ստացման նպատակով: Հարյուրավորբուսական տեսակներաճեցնում են որպեսհումք`օծանելիքային արդյունաբերությանհամար: Ամբողջությամբվերցրած՝ ներկայումս մարդը տարբեր նպատակներովաճեցնում է մի քանի հազար բուսատեսակներ:Մեծ ծավալներով այժմ աճեցնում են մորթատու գազաններ, որոնցընդհանուրքանակը գերազանցում է 10 մլ0ն-ը:Ֆիլիպինն ԱՄՆ-ում մեծ են ներում ծավալներով սկսել աճեցնել հողային որդեր, որոնց օգտագործում են խեցգետիններին այլ արժեքավորձկների կերակրմանհամար:

Վավաքածուներին հուշանվերների համար Բրազիլիայում, Տայվա-

նում, Նոր Գվինեայում զարգացած են ֆերմային տնտեսությունները,

որոնք աճեցնում են արնադարձայինանտառների տասնյակ տեսակի հազարավորթիթեռներ:Այդնպատակիհամար աճեցնում են նան ակվարիումային ձկներ, երգեցիկ թռչուններ: Այդ ուղղությամբ տարվելիք աշխատանքներըկարող են լինել ավելի հեռանկարային:

10. ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՄ

էկոլոգիական ճարտարագիտությունը էկոլոգիական մեթոդների, մոտեցումների նպատակաուղղված գործնական համալիր միջոցառումներ են՝ ուղղված կենսաբազմազանության պահպանության խնդիրների լուծմանը: Այս հասկացությունը վերցված է մոլեկուլյար կենսաբանության մեջ օգտագործվող ««գենետիկական ճարտարագիտություն»» հասկացությունից: էկոլոգիականճարտարագիտության պարզագույնձն է վերաբնակեցման ն կլիմայավարժեցման գիտականորենհիմնավորվածնախագծերի օգտագործումը:Այսպես`ավելի հուսալի պահպանությանհամար հազվագյուտտեսակներըտեղափոխումեն այնպիսիապրելատեղեր,որտեղ մարդու բացասական ներգործությունըավելի քիչ է: Հաճախ բնական նման պահեստարաններըկարելի է ընտրել համեմատաբարմեկուսացված կղզիներըկամ բարձրլեռնայինպայմանները:Այսպես՝Կունաշիրկղզի է տեղափոխվելեվրոպական նորկան, որը վերջին տասնամյակներում ուժեղ ճնշվում է Եվրասիատեղափոխվածամերիկյաննորկայից: Անցյալում Ռուսաստանիհյուսիսային տարածքներումլայն տարածվածէր ոչխարացուլկոչվող կաթնասունտեսակը,որը դարձյալմարդու մեղքով վերացելէր, սակայնպահպանվելէր Կանադայիհյուսիսում: ԱյդտեսակիվերաբնակեցումըՌուսաստանում ցանկալիարդյունք է խոստանում: Սնանի իշխանի տեղափոխելը Իսիկ Կուլ հետագայում կարող է Սնանում վերաբնակեցմանպահեստարանծառայել: Սովորականլուսանը, որը 2«ԱԼ-2424« դարերում եվրոպական շատ երկրներից վերացել էր: Ներկայումսհաջողությամբ վերաբնակեցվել է Շվեյցարիայում, Գերմանիայում,Ավստրիայում,Վարավսլավիայում,Ֆրանսիայում ն այլ պետություններում: Սպիտակարագիլը Շվեյցարիայիցվերացել էր 1950-ական թվականներինն շնորհիվ հաջող ներմուծման, արդեն այդտեղ կարելի է հանդիպել մեծ թվով առանձնյակների:

նախագիծէ իրահետաքրքիր ճարտարագիտաէկոլոգիական կանացվել Շվեդիայի էկոլոգների կողմից. Շվեդիայում փոքր բադ կազարկայի թվաքանակը կտրուկ կրճատվում էր, քանի որ այդ տեսակը ձմեռելու էր գնում Թուրքիա, որտեղ անխնա որսվում էր: Այդ տեսակը փրկելու համար այդ բադերի ձվերը դրել են Շվեդիայում շատ տարածված սպիտակագլուխբադի բնում: Վերջինս ձմեռում է ավելի ապահով երկրում` Հոլանդիայում: Պարզվել է, որ այդ միջոցառումըհաջող է անցել ն կազարկայիձագերըձմեռելու են գնում ոչ թե Թուրքիա, այլ Հոլանդիա:Ներկայումս ռուս ն ամերիկացիթռչնաբաններընման աշխատանքներ են կատարում՝կռունկների մի քանի հազվագյուտ տեսակներիչուի երթուղիներըփոխելու ուղղությամբ: Միանգամայնհնարավորէ, որ ներկայումս էկոլոգիական ճարտարագիտության ուղղություններից մեկը դառնանոր էկոհամակարգերիստեղծմանուղի: Օրինակ՝ նոր ճահիճների ստեղծումը կարող է հրապուրիչ լինել ջրային բույսերի ն կենդանական տեսակների վերաբնակեցման՝մասնավորապես ջրլող թռչունների է Սնանիավազաիրականացումըհնարավոր համար: Այսպիսիծրագրի նում, եթե Սնանա լճի մակարդակը բարձրացվի5-6 մետրով, որը նոր կյանք կտա Գիլլի ճահիճներիառաջացմանը,ն այստեղ նախկինիպես կվերաբնակեցվեն բազմաթիվթռչնատեսակներ:ՀՀ-ում նոր անտառաշերտերի ստեղծումը կնպաստիոչ միայն նախկինումտարածված տեսակների վերաբնակեցմանը,այլ նան նոր տեղախմբերին տեսակների ձնավորմանը:Անկասկած,էկոլոգիական ճարտարագիտությանկիրառումը լայն հնարավորությունկստեղծինան էրոզիայիենթարկվածհողերի մշակության ն նոր մշակովի բույսերի տարածման համար: Բոլոր դեպքերում, էկոլոգիական ճարտարագիտությանցանկացածնախագիծ մշակելիս պահանջվում է կատարել բազմակողմանի էկոլոգիական ուսումնասիրություններ:Պահանջվում է պատասխաններտալ այն հարցերին, թե արդյոք նոր ապրելատեղ տեղափոխվածկենդանականկամ բուսական տեսակը վնաս չի հասցնի տեղի կենսահամակարգին,կամ ինքը՝վերաբնակեցվողը,կհարմարվիարդյոք նոր պայմաններին: Շատ

11. ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ԴԻՄԱՑԿՈՒՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԿԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄԸ

Մարդածինգործոններիազդեցության հետնանքովմեծ թվով տեսակների վերացումը արդյունք է էվոլյուցիայի իրադարձություններիբազմակի անգամարագացման,քան այն ընթացքին,որը հազարամյակներշարունակ կատարվելէ բնության մեջ: Եթե կյանքի համար վտանգներկայացնողքիմիականնյութերըմիջավայրթափանցեինդանդաղ,աստիճա92

նաբար, բազմահազարսերունդներիգոյատնմանընթացքում, շատ հնարավոր է, որ ժառանգական փոփոխություններին բնական ընտրության պայմաններումձնավորվեիննոր, թունաքիմիկատներինկատմամբավելի դիմացկունձներ: Դայտնիէ, որ ներկայումս փաստերկան նման հար-

մարվածությունների մասին: Շատերը գիտեն թունաքիմիկատների նկատմամբդիմացկունություն ձեռք բերած միջատներիմեծ թվով տեսակներիմասին:Ներկայումս նման տեսակներիթիվը հասնում է 500--ի: Դժբախտաբար,բոլոր այդ տեսակները կամ գյուղատնտեսությանը ն անտառային տնտեսությանը վնաս հասցնող տեսակներ են, կամ էլ վտանգավորհիվանդությունների կրողներ, առաջացնողներ ն տարածողներ: Բոլոր այդ տեսակներիդեմ մարդն օգտագործել է անընդհատ աճող չափաբաժիններով թունաքիմիկատներ: Այդ տեսակների մոտ փաստորեն արագացել է էվոլյուցիայի իրադարձությունները, նրանք հարմարանքներեն ձեռք բերել թունաքիմիկատներինկատմամբհիմնականումմարդու մեղքով: Մարդըայդ վնասատուներիարագ բազմացման ն լայն տարածմանհամար սկզբում ինքն է ստեղծել բարենպաստպայմաններ, օրինակ` միամշակութայինգյուղատնտեսությունը: Այնուհետն այդ վնասատուների ոչնչացման համար մարդըստեղծել է ամենատարու բեր ամենաահավորթունաքիմիկատները,որոնց օգտագործումը ոչ միայնտնականարդյունք չի տվել, այլն հայտնվել են թունադիմացկուն ձներ, որոնք թունաքիմիկատներիցոչ միայն չեն վնասվել, այլն նրանց ներկայությամբավելի արագ են բազմացել: Այդ գործընթացըլաբորատոր պայմաններում ուսումնասիրվել ու հաստատվել է պտղաճանճի վրա:Նույնիսկ հաջողվել է ստանալ պտղաճանճիհատուկ գծեր, որոնք ոչ միայն վերապրել են ԴԴՏ-ի ուժեղ խտության պայմաններում,այլ նան չեն ապրել այնպիսի միջավայրում, որտեղ բացակայել է այդ պրեպարատը:

Թունաքիմիկատների նախնական մահացու չափաբաժինների նկատմամբ նոր, թունադիմացկունձների առաջացմանփաստը ներկայացվում է Արնմտյան Եվրոպայում`այսպես կոչված «գերառնետների» ձնավորմանօրինակով: Առնետներիդեմ պայքարելու համար ԱրեմտյանԵվրոպայում լայնորեն օգտագործվելէ վարֆարին նյութը, որն առաջացրել է արյան անման թվացել է, որ կրծողների դեմ պայքարի(դեռատիզակարդելիություն, ցիա)ամենաիդեալականնյութն է: Միքանի տարիներանընդհատփաստել են, որ կրծողներիմահացությունը մասսայականէ: Սակայն շուտով Անգլիայի տարբեր մասերում

հայտնվել վարֆարինի նկատմամբ անզգայունակ առնետներ՝գերառնետներ:Հետագա գենետիկականուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ առնետների անզգայունակությունըյուրաքանչյուր անգամծագել է գենետիկականհիմքերի վրա: Առնվազնյոթ գեն ընդունակ են մուտացիաառաջացնելու ն դրանովիսկ բարձրացնելուվարֆարինի նկատմամբառնետներիանզգայունակությունը:Յետագայումայդ առնետները տարածվել են ամբողջ Մեծ Բրիտանիայումն Եվրոպայում, ն այժմ առնետներիթվաքանակըայնտեղ ավելի շատ է, քան մինչն վարֆարինի օգտագործումը: Բնական ընտրության արդյունքում դիմացկունությանառաջացումը հայտնագործվել է նան բույսերի մոտ: Սովորականպայմաններումկապարի, պղնձի ն ցինկի խտությունը նորմայից աննշան բարձրացման դեպքում բույսերի աճը դանդաղում է, սակայն Ուելսում` լքված հանքերում, այդ մետաղներիխտությունը բարձր է հարյուրավոր անգամ, այնուամենայնիվ,21 բուսականտեսակներեն աճում: Լաբորատոր ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ծագած մուտացիաներիհիմքերի վրա ուժեղ գործել է բնական ընտրությունը, ն պահպանվելեն այդ մետաղներինկատմամբդիմացկունությամբօժտվածձները: ն միջավայրիաղտոտիչների Բոլոր դեպքերում թունաքիմիկատների նկատմամբանզգայունակությանծագումը կատարվել է գենետիկական հիմքերի վրա, քանի որ վերջիններսգենետիկապեստարբերվել են ելակետայինձներից, որի արդյունքում պատահմամբհայտնաբերվել են դիմացկուն ձներ, որոնց էլ բնական ընտրությունը պահպանել է բնության մեջ: Կարելի է ենթադրել, որ արագ սերնդափոխությունկատարողն մեծ թվաքանակունեցող շատ թվով տեսակներիմոտ, բնության վրա մարդու ներգործությանուժեղացմանը զուգընթաց, ամենատարբերբնակլիմայական պայմաններում թունադիմացկուն ձների առաջացումը կդառնա համատարածերնույթ: Կարելի է նան ենթադրել,որ մի քանի մութագեններով գլոբալ աղտոտմանպայմաններումկարագանասովորականմուտացիայինգործընթացը ն ելակետային նյութ կծառայի նոր թունադիմացկուն ձների առաջացմանհամար, սակայն վատն այն է, որ բուսական, կենդանականտեսակներինման հարմարվածությունըմարդածին պայմանների նկատմամբ բնորոշ է միայն մեծ թվաքանակ ունեցող տեղախմբերիհամար: Բարձրակարգօրգանիզմներին համեմատաբար քիչ թվաքանակունեցող բուսական ն կենդանականտեսակներիհամար թունադիմացկունձների առաջացմանն միջավայրիպայմաններինհարմարվածությանգործընթացըկընթանաշատ ավելի դանդաղ: սկսել

են

Մի բան ակնհայտ է դառնում, որ մարդածինգործոններինկատմամբ էվոլյուցիայինման գործընթացիմասինպետք է ավելացնել ուսումնասիրություններիթիվը, որպեսզիմարդը կարողանակառավարելէվոլյուցիայի գործընթացը:

12. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

1. Ի՞նչ եք հասկանում հատուկ պահպանվող տարածքներ ասելով: Վնարավո՞րէ արդյոք գոյություն ունեցող տեսակներիպահպանությունը: 3. Ինչո՞ւեն ընդարձակվումբնության հատուկ պահպանվողտարածքները:4. Վայաստանումբնության հատուկ պահպանությանինչպիսի՞տարածքներգիտեք: 5. Ի՞նչեք հասկանում արգելոց ասելով: 6. Ինչպիսի՞արգելոցներ կան Վայաստանումն ի՞նչ խնդիրներունեն: 7. Ի՞նչ եք հասկանում ազգային պարկ ասելով: 8. Ինչպիսի՞ազգային պարկեր կան Հայաստանում: 9. Ինչպիսի՞ խնդիրներ ունեն արգելավայրերը: 10. Թվարկե՛քմի քանի արգելավայրեր: 11. Որո՞նքեն գենոֆոնդի պահպանության ուղիները: 12. Ի՞նչ եք հասկանում գենետիկական կապ ասելով: 13. Բնությանինչպիսի՞հուշարձաններգիտեք:Բերե՛քբնության հուշարձաններիօրինակներ: 14. Ինչպիսի՞բուսատեսակներգիտեք, որոնցտարածումըսկսվում է Վայկականլեռնաշխարհից:15. Ո՞րնէ էկոլոգիական ճարտարագիտության դերը տեսակների պահպանության գործում: 16. Ինչպե՞ս են Անգլիայում ձնավորվել «գետառնետներ» ձները: 17. Ի՞նչ եք հասկանում թունադիմացկուն միջատներ ասելով: 18. Վայաստանումինչպիսի՞նոր արգելավայրեր են ավելացել ն ինչո՞ւ: 19. Ի՞նչ եք հասկանում բուսահամակարգասելով: 20. Մշակովի բույսերի ինչպիսի՞նախահայրերգիտեք Հայաստանում:21. Ի՞նչ դեր ունեն բուսաբանական այգիները տեսակների պահպանության գործում: 22. Ի՞նչ եք հասկանում միամշակութայինցանքաշրջանառությունասեէ արդյոք նոր էկոհամակարգերի լով: 23. Վնարավո՞ր ստեղծումը: 24. Ինչո՞ւ է վտանգավորմիջավայր նոր տեսակներիներմուծումը:

ԳԼՈՒԽ մ. ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻՆ

ԱՆՑՆԵԼԸ ՈՐՊԵՍ ԲՆԱՊԱՂՊԱՆԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐ

Բնությունը մի գիրք է, որը պետք է կարողանալկարդալ ն ճիշտ հասկանալ: Նրան սխալ հասկանալը մեծ վնաս է բերում: Բոլոր մոլորությունները առաջ են գալիս բնությունը անբավարար ճանաչելուց: Այդ մոլորությունները կարելի է հերքել միայն բնությունը ճիշտ ճանաչելով: Մ. Նալբանդյան

1. ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ներկա փուլը բնութագրվումէ անցումով Բույսերի պաշտպանության պայքարի այլ մեթոդներից, մասնավորապեսպ̀այքարի քիմիական մեթոդներիցդեպիպայքարիկենսաբանականմեթոդները: Ներկայումս գոյություն ունի վնասատուների դեմ պայքարի երկու սկզբունք` վնասատուներին հիվանդությունների հարուցիչների ոչնչացում ն կանխարգելում: Մինչն վերջին երկու տասնամյակներըվնասատուներինարագ ոչնչացնելու համար օգտագործվելեն նրանց վերացման միջոցները,որոնք միաժամանակքայքայել են տեսակներիմիջն հազարամյակներիընթացքում առաջացած կապերը, որի հետնանքով խանգարվում է հավասարակշռվածհամակարգի գոյությունը: Ուստի վնասատուներիդեմ պայքարիքիմիական մեթոդը անհեռանկարայինէ: Վնասատուների դեմ տարվող պայքարի մեթոդները բազմազան են՝ 1) ագրոտեխնիկական,2) մեխանիկական,3) ֆիզիկական, 4) կենսաբանական: Վամառոտակի քննարկենք պայքարի նշված առաջին երեք մեթոդը, ապա՝ հանգամանորեն`պայքարի կենսաբանականմեթոդները:

2. ՊԱՅՔԱՐԻ

ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Վնասատուներիդեմ տարվող պայքարումայս մեթոդն առաջնահերթ նշանակություն ունի ն մյուս մեթոդներիօգտագործումն առանց այդ մեթոդի քիչ արդյունավետէ: Կան ժամանակակիցտնտեսություններ,որտեղ, բացի ագրոտեխնիկականմիջոցներից, պայքարի ուրիշ ոչ մի մեթոդ չի կիրառվում:Վնասատուներիդեմ պայքարի ճիշտ ագրոտեխնիկական կանխորոշիչբնույթ ունի սորտերի ընտրությունը, ցանքի ժամկետները, մշակման ու ոռոգման ժամկետներն ու եղանակները,սնուցման քանակը ն ժամկետներըն այլն: Այսպես՝հատիկակերիդեմ պայքարելու համարկատարվումեն վաղ գարնանայինհերկեր: Դիտարկումները ցույց են տվել, որ հատիկակերների տարածման գլխավոր պատ96

ճառը դաշտում թափվածհատիկայինկուլտուրաների սերմերն են, որտեղ բնակվում է վնասատուն. եթե դաշտը հերկում են, ապա վնասատուների թրթուրները ոչնչանում են: Ավելի ուշ հերկի դեպքում սերմերի մեջ գտնվող թրթուրները հասցնում են փոխակերպվել հարսնյակների ն պայքարն անիմաստ է դառնում: Փորձերը ցույց են տվել, որ ոլոռը պետք է ցանել խոշոր զանգվածներով (100--300 հա): Երբ այն ցանում են փոքր զանգվածներով, դաշտն ամբողջությամբ վարակվում է հատիկակերներով,իսկ եթե ցանում են մեծ զանգվածներով, ապա դաշտը վարակվում է միայն եզրային մասերով: Այդ մասերը, նախքան բերքի հասունանալը, հնձում ն կերակրում են անասուններին, իսկ մնացած զանգվածը հնձում են բերքը հասունանալուց հետո: Այս պարզ ագրոտեխնիկականմեթոդը հնարավորություն է տալիս առանց թունաքիմիկատներօգտագործելու ստանալ բարձր բերք: Մեծ նշանակությունունի ցորենի բզեզ-թրթուրներիդեմ տարվող պայքարը, որոնք ամբողջ երկու տարի ապրում են հողում: Դրա համար կատարվումէ դաշտի ինտենսիվփխրեցում(2-3 անգամ), որը 3-8 անգամ իջեցնումէ թրթուրներիթվաքանակը:Փխրեցմանժամանակթրթուրները

բարձրանումեն հողի մակերես,որտեղ նրանց սպասում են թռչունները, գիշատիչմիջատներըն այլն: Եթե դաշտումվարակվածությունըբարձր է (1մ2վրա 6-8 հատ), ապա այդպիսի դաշտերը պետք է հատկացնելուշ ցանվողկուլտուրաներին մինչն ցանքը 2--3 անգամխորը հերկ կատարել: Վատիկակերներիդեմ տարվող պայքարի քիմիական մեթոդը, որի համարծախսվում է հսկայական նյութականն տեխնիկականմիջոցներ, քիչ արդյունք է տալիս: Բացի դրանից, կուլտիվացիայի դեպքում հողը մաքրվում է նան մոլախոտերից ն փուխր է լինում: Ագրոտեխնիկական մեթոդներիկիրառումը պահանջում է կատարել խորը ուսումնասիրություններ ն աստիճանաբարհրաժարվել պայքարիքիմիականմեթոդիցն վերջինսկիրառել միայն խիստ անհրաժեշտությանդեպքում:

3. ՊԱՅՔԱՐԻ

ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ

ԵՎ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Մեխանիկական պայքարինեն պատկանումշատ եղանակներ՝սկսած վնասատուների ձեռքով հավաքելուց մինչն մեքենայացվածձները: Այսպես՝ կարտոֆիլիվտանգավորվնասատու կոլորադյանբզեզի թրթուրները շատ հաճախ հավաքում են տերններիցն ոչնչացնում: Պտղատու այգիներիտերնակերներին պտղակերներիթրթուրներըծառերիճյուղերի հետ հավաքում են ն այրում: Այս մեթոդը պակաս արդյունավետէ ն հեռանկարներունենալ չի կարող: Վնասատուներիդեմ պայքարիֆիզիկա97

կան մեթոդին են պատկանում, օրինակ` լուսորսիչների տեղադրումը դաշտերում ն ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների օգնությամբ նրանց գրավումը, հավաքումն ու ոչնչացումը: Ռուսաստանում այս մեթոդը լայն չափով օգտագործվում է մետաքսագործթիթեռներիդեմ, որոնք մեծ վնաս են հասցնում անտառայինտնտեսություններին:Մեկ գիշերվա ընթացքում ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներով լուսորսիչները դեպի իրենց են գրավում 2500 000 թիթեռ,այսինքն՝ գրեթե 0,5 տ թիթեռներ, որոնք թափվում են ջրի մեջ ն խեղդվում: Այս մեթոդի կատարելագործմանդեպքումկարելի է պայքարել շատ վնասատումիջատներիդեմ:

4. ՊԱՅՔԱՐԻ

ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ՄԵԹՈԴԸ

Բույսերի պաշտպանությանքիմիական մեթոդնառաջին հերթին թունաքիմիկատներիօգտագործումն է, որոնք աղտոտումեն շրջակա միջավայրը (գլուխ Բ/): Թունաքիմիկատներըստացել են պեստիցիդներանունը (պեստիս` վարակ, ցիդե՝ սպանել): Ըստ նշանակության` նրանք բաժանվում են հետնյալ խմբերի. ինսեկտիցիդներ`միջատներիդեմ, ակարիցիդներ`տզերի դեմ, զոոցիդներ`կենդանիներիդեմ, հիմնականում՝կրծողների, նեմատոցիդներմ̀ակաբույծկլոր որդերի դեմ, բակտերիոցիդներհ̀իվանդաբերբակտերիաներիդեմ, հերբիցիդներ`մոլախոտբույսերի դեմ, ֆունգիցիդներ` հիվանդաբերսնկերի դեմ: Թունաքիմիկատներիերկարատնօգտագործումն ամբողջ աշխարհում հասցրել է վտանգավորհետնանքների:Առաջինհերթինպարզվել է, որ թունաքիմիկատներնավելի շատ ոչնչացնում են վնասատուների բնականթշնամիներին,քան բուն վնասատուներին,որը վնասատուների համար նպաստավորպայմաններ է ստեղծում` կրկին բազմանալու ն ավելի մեծ թվաքանակիհասնելու համար: Փաստեր կան, որ անտառներիմեծ զանգվածների մշակումը ԴԴՏ թույնով հազվադեպեն դարձրել այնպիսիօգտակար միջատներիգոյությունը, ինչպիսիք են ծղրիդները,մեղվաբզեզները,իշամեղուները, հեծյալները, ճռիկները ն այլն: Դրապատճառովշատ տեղերում կտրուկ իջել է միջատներովփոշոտվողբույսերի սերմնայինբերքատվությունը, ն հակառակդրան՝ կտրուկ մեծացել է անտառիվնասվածությունըլվիճներով, տիզերով, վահանակիրներով:Զգալի չափով իջել է կաղնուտների, թեղուտների ն այլ ծառատեսակներիարդյունավետությունը:Տերնակեր թրթուրներիցմեծ չափով վնասվել է բնափայտը,այգիների բերքատվու-

թյունը նվազել է այն տարածաշրջաններում,որտեղ շատ են օգտագործել թունաքիմիկատներ:Վնասատուները «հարմարվում» են տարբեր թույների, որի հետնանքովօգտագործվածթույներից ոչ միայն չեն տուժում, այլն արագ բազմանում ն բազմակի անգամ մեծացնում են հասցված վնասը: Թունաքիմիկատներնազդում են ոչ միայն կենդանիների, այլ նան բույսերի վրա` թուլացնելով նրանց ն ընկճելով նրանց կողմից վնասատուներիդեմ պայքարի նյութեր` ֆիտոնցիդներ արտադրելու հնարավորությունները: Թունաքիմիկատների վնասակար ազդեցության մասին առաջին անգամ ահազանգել են թռչնաբանները: Դա լրիվ հասկանալի է, քանի որ թռչունների նյութափոխանակությունը արագ է կատարվում,ն նրանք շատ կերեր են օգտագործում, հետնաբար նան շատ են սնվում թունավորվածկենդանիներով:Այսպիսով՝թռչունները դարձել են միջավայրիվարակվածությանինդիկատորներ:Անողնաշարներից անձրնորդըհողում կլանում ն իր մեջ կուտակում է թունաքիմիկատներ,ն անձրնորդովսնվող բազմաթիվկենդանականտեսակներ խիստտուժում են դրանցից: Այսպիսով`վնասատուներիդեմ պայքարի քիմիականեղանակը անհեռանկարայինէ, ն այն պետք է փոխարինել պայքարի, կենսաբանականեղանակներով,որի համար կպահանջվի

կատարելխորըկենսաբանականուսումնասիրություններ:

5. ՊԱՅՔԱՐԻ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Բույսերի պաշտպանությանամենաանվտանգն արդյունավետ եղանակըհամարվում են պայքարի՝տարբերտեսակիկենսաբանականեղանակները:Հատկապեսքաղաքի կանաչ տարածքներիպահպանության համարխիստ անհրաժեշտէ կենսաբանականպայքարի եղանակը:Քանի որ անտառայինէկոհամակարգերըտեսակայինառումով բարդ կազմություն ունեն, այնտեղ նս պետք է անցնել պայքարի կենսաբանական եղանակին,քանի որ անտառայինէկոհամակարգերումմարդիկ շատ են օգտվում բնության բարիքներից (հատապտուղներ, սնկեր, դեղաբույսեր): Գյուղատնտեսականարտադրությանմեջ բույսերի պաշտպանության գործում պայքարի կենսաբանականեղանակին անցնելու առաջնությունըպետք է տալ այգեգործությանը,քանի որ պտուղների ն հատապտուղներիհետ թույները կարող են անցնել մարդու օրգանիզմ ն վնասել նրա առողջությունը: Շատ երկրներում մրգերի արժեքն ավելի բարձրէ այն տարածաշրջաններում,որտեղ թունաքիմիկատներչեն օգտագործվում:Պայքարիկենսաբանականեղանակի առավելություններն ակնհայտեն: Այս դեպքում բույսերի պաշտպանությանգործում պահպանվումէ էկոլոգիականսկզբունքը, այսինքն՝չի ոչնչացվում էկոհամա99

կարգը, այլ միայն կարգավորվումէ այն վնասատուներիքանակը, որոնք տվյալ դեպքում ունեն վնասակարությանհատկանիշ: Կենսաբանական պայքարիձները բազմազանեն: Նշենք դրանցից մի քանիսը` միջատաբանական, ֆիզիոլոգիական, հոտավետ նյութերի օգտագործման, ֆիտոնցիդներիօգտագործման,մանրէաբանական,գենետիկական,թռչնաբանական,բուսակեր միջատներովմոլախոտերիդեմ պայքարի ն այլն: 1. Պայքարի միջատաբանական մեթոդը: Հաշվարկված է, որ միջատներովսնվող գիշատիչ միջատներիթիվը գերազանցում է 50 000 տեսակը,նրանցիցհատկապեսկարնորնշանակություն ունեն գիշատիչ ն մակաբույծմիջատները:Պայքարի կենսաբանականմեթոդներիցամենալավը մշակված է գիշատիչների ն մակաբույծների օգտագործումը վնասատուներիդեմ: Առաջին անգամ վնասատուներիդեմ պայքարում մակաբույծ միջատներիօգտագործումը կատարվել է 7Կ/|||դարի 6Օ-ական թվականներին,երբ պատահմամբԱՄՆ-ից նախկին ԽՍՀՄ էր փոխադրվել խնձորենու վտանգավոր վնասատու արյունային լվիճը: Այդ միջատըշատ արագ տարածվել է ամբողջ Եվրոպայում, ն նրա դեմ քիմիականեղանակովպայքարելու համար ամեն տարի ծախսվել է հսկայական միջոցներ,սակայն արդյունքը,ըստ տարիների,նվազել է: Այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ-ից տեղափոխվելէ արյունայինլվիճի բնականմակաբույծ հեծյալ աֆելինուսը, որն իր ձվերը ձվադրի օգնությամբ դնում է լվիճի մարմնում, պայքարն այդ վնասատուի դեմ դարձել է արդյունավետ: Լայն չափով օգտագործվում է նան ձվակեր տրիխոգրաման:Այս մակաբույծը միլիոններով բազմացնում են արհեստական պայմաններում ն բաց թողնում դաշտերում: Արդյունքը սպասածիցավելի գերազանց է: Սովորաբար մենք գիշատիչ կենդանիներինպատկերացնում ենք խոշոր զարգացածժանիքներովուժեղ կենդանիներ,որոնք ցանկացած պահի պատրաստ են պատառոտելիրենց որսը: Թեն գիշատիչ միջատներըչեն զարմացնում իրենց մարմնի չափերով, սակայն աչքի են ընկնում մեծ արդյունավետությամբ:Նրանք կարող են միանգամիցոչնչացնել տասնյակ, նույնիսկ հարյուրավոր վնասատու միջատների: Միջատների.դասումգիշատիչներըբավականինբազմազանեն: Միջատների 166 ընտանիք իր մեջ ընդգրկում է գիշատիչ միջատներ`ծղրիդներ, աղոթարարներ,ուղղաթներ,կիսակարծրաթներ,թեփուկաթներ,թաղանթաթներ,երկթներ: Առանձնապեսմեծ է թաղանթաթնգիշատիչ ն մական արհեստաբույծ միջատներիթիվը, որոնք բնական էկոհամակարգերի կան ագրոհամակարգերիվնասատուներիթվաքանակիկրճատմանգործում ունեն գործնականմեծ նշանակություն:

թվականին Չ. Դարվինի պապը՝ է. Դարվինը, գրել է, որ կբազմանար ն կտարածվեր ահավոր սպիտակաթիթեռը կաղամբի մեծ մասը չոչնչացվեր հեծյալ թաղանթաթների արագությամբ,եթե նրա կողմից, որոնք իրենց ձվերը դնում են սպիտակաթիթեռիթրթուրների մարմի մեջ, ն ձվերից դուրս եկած թրթուրները ոչնչացնում են կաղամբի այդ սարսափելիվնասատուին: Ամբողջ աշխարհում հեծյալ թաղանթաթներիտեսակներիթիվը կազմում է 30 000 տեսակ, որոնց մեծ մասը ուրիշ միջատների, այդ թվում վնասատումիջատներիմակաբույծներեն: Սակայնհեծյալ միջատներիոչ բոլոր տեսակներիծառայություններն են արդյունավետօգտագործվում մարդու կողմից: Թեն որոշ տեսակներ,օրինակ՝հեծյալ տուրիոնել լան,մաէ կաբուծում 40-ից ավելի թիթեռներիթրթուրների,որոնց տեսակներիմեծ մասըանտառայինտնտեսություններին գյուղատնտեսությանվտանգավոր վնասատուներեն: Թաղանթաթնանիմիջատներինեն պատկանում նան մրջյուններն ու իշամեղուները,որոնք՝ որպեսգիշատիչներ, մեծ նշանակությունունեն վնասատուներիդեմ պայքարիգործում: Մրջյուններըհասարակականկենդանիներեն, ապրում են ընտանիքներով:Մրջյուններիտեսակներիմեծ մասըսնվում են միջատներով ն ուեն րիշ անողնաշարներով.միայն առանձինտեսակներ բուսակեր: Անտառիվնասատուների թվաքանակիկարգավորմանգործում մեծ նշանակությունունեն անտառայինշեկ մրջյունները:Վերջիններսակտիվ գիշատիչներեն ն որոշակի տարածքի վրա փնտրում են իրենց որսին, սպանումնրան ն տեղափոխումմրջնանոց, որպեսզիկերակրվենմրջնանոցի անդամներըն հատկապեսթրթուրները:Անտառայինշեկ մրջյունի ընտանիքիանդամներիթիվը հասնում է մի քանի հարյուր հազարի, նույնիսկմիլիոնի:Մեկ սեզոնիընթացքումմրջյուններիմեկ ընտանիքըկարող է հավաքել3-8 միլիոն միջատ, որոնց կեսից ավելին վնասատու լվիճներ են: Կաղնու անտառի մեկ մրջնաընտանիքը մեկ օրում ոչնչացնում է կաղնու վտանգավոր տերնակերի 55 000 թրթուր, 28 000 հարսնյակ ն 25 000 թիթեռ:Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ եթեկաղնու անտառում կան մրջյունների ընտանիքներ,ապա տերնակերների վնասիչափըընդամենը4,896 է, իսկ եթե բացակայումեն մրջնանոցները`84,396: Լինելով այդչափ օգտակար կենդանիներ՝ մրջյունները պետք է արժանանան մեր պահպանությանը ն հոգատար վերաբերմունքին, մինչդեռ շատ հաճախ մենք տեսնում ենք, թե ինչպես են երեխաները քանդում ն ոչնչացնում մրջնաբները: Բավականինմեծ ընտանիք են կազմում իշամեղուները,որոնք իրենց Դեռնս

բներըկառուցում են գետնիվրա ն չեն բազմանում, մինչն որ բնի մեջ չեն տեղափոխումիրենց կողմից կաթվածահարվածորսը, որի մարմնի մեջ ձվեր են դնում, իսկ ձվերից դուրս եկածթրթուրներըսնվում են նրա մարմնի հաշվին: Երնանում նկատել են մեղրաբեր մեղուների վրա իշամեղուներիհարձակմանդեպքեր:Ընդհանրապեսիշամեղուներըոչնչացնումեն մեծ քանակությամբ վնասատու միջատներ:Երկթնանիմիջատներըմեզ սովորաբարհայտնի են որպես վնասատուներ(սենյակային ճանճ, մալարիայի մոծակ, բոռ, քոռուկ ն այլն), մինչդեռ այդ կարգի տեսակների մեծ մասը բավականինօգտակար կենդանիներեն: Դրանց մեծ մասը՝ կամ հասուն ձները, կամ նրանց թրթուրներըհիմնականում մակաբույծներ են ն սնվում են իրենց տերերի հաշվին: Ոչնչացնում են մեծ քանակությամբտերնակերթրթուրներին նրանցթիթեռներին:այաստանի անտառներումմետաքսագործներիդեմ նրանց պայքարը հասնում է մինչն 10-17462: Միքանի մակաբույծերկթնանիներմետաքսագործվնասատուների դեմ պայքարելուհամարտեղափոխվելեն ԱՄՆ ն այլ երկրներ: Օգտակարմիջատներիայս ցուցակը կարող ենք շարունակել,սակայն կարնորնայն է, որ մենք կարողանանքճանաչել, գնահատելնրանց ն օգտագործելվնասատումիջատներիթվաքանակիկարգավորմանգործում: 2. Պայքարի ֆիզիոլոգիական մեթոդը: Կենդանականն բուսական տեսակներըարտադրում են բարձրակտիվնյութեր` հորմոններ, ֆերամոններ, մետաբոլիտներ,որոնց օգնությամբկարգավորումեն իրենց ցեղակցիներիբազմացումը,զարգացմանցիկլերը ն այլն: Այսպես՝միջատների զարգացման փուլերը (ձու, թրթուր, հարսնյակ, հասուն միջատ) կարգավորվումէ հատուկ հորմոնիմիջոցով, որը ստացել է երիտասարդացման հորմոն անունը: Հենց որ թրթուրի օրգանիզմում պակասում է այդ հորմոնի քանակությունը, թրթուրն անցնում է հարսնյակավորման: Եթե թրթուրի սննդի մեջ այդ հորմոնից ավելացնենք մի չնչին քանակություն, ապա թրթուրը չի հարսնյակավորվի ն կմնա թրթուր շրջանում ն կմահանա:Մեկ գրամ երիտասարդացմանհորմոնըբավական է մեկ միլիարդ թրթուրի ոչնչացնելու համար: Այսինքն, եթե հաջողվի ստանալ այդ բարձրակտիվնյութերը, ապա կկարողանանքկառավարելվնաս հասցնող կենդանիներիզարգացմանընթացքըն այն տանել մարդունհարմար ուղղությամբ: Թեն այդ բարձրակտիվնյութերըստանալըշատ բարդ գործընթաց է, սակայնհեռանկարայինէ: Այնուամենայնիվ,գիտությանը հաջողվել է ստանալ այդ բարձրակտիվնյութերից ն կարգավորելորոշ տեսակներիզարգացումը:Այսպես`հաջողվել է ստանալ միջատների մաշկափոխության հորմոնը, որի օգնությամբ թրթուրները ժամանակից

մաշկափոխվումն մահանում են: Եթե հորմոններըազդում են օրգանիզմիներսում, ապա ֆերամոններըն մետաբոլիտներըարտազատվում են արտաքինմիջավայր: Ֆերամոններըարտադրումեն էգերը ն մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա գրավում են արուներին: Յուրաքանչյուր տեսակ, նույնիսկ տեղախումբ,ունի իր յուրահատուկ ֆերամոնը, ասել է թե՝ իր յուրահատուկ լեզուն: Գիտությանըհաջողվել է ստանալ որոշ տեսակներիֆերամոնները ն դրանց միջոցով կարգավորել վնաս պատճառողտեսակներիթվաքանակը: Մետաբոլիտներըշատ ավելի բարձրակտիվնյութեր են, քան ֆերամոնները: Ջրային կենդանիներըարտազատում են չնչին քանակության մետաբոլիտներ,որոնք կարգավորում են առաջինհերթին, իրենց ցեղակիցներիաճն ու զարգացումը, բազմացումն ու մահացությունը: Այսինքն՝ այդ մետաբոլիտներիօգնությամբ ապահովվում է տեղախմբերի՝որպես ինքնակարգավորող համակարգերի միասնությունը: Մետաբոլիտների կիրառմանհեռանկարներըմեծ ապագա են խոստանում,քանի որ հնարավորություն են տալիս կառավարելտեղախմբերիկենսական փուլերը ն այդ ձնով հասնել մեծ արդյունքի: 3. Վոտավետնյութերի օգտագործման մեթոդ: Ներկայումս գիտնականներըեկել են այն եզրակացության, որ վնասատուկաթնասունների դեմ պայքարելուհամարանհրաժեշտէ լավ ուսումնասիրելնրանց հոտերիլեզուն, քանի որ կաթնասուններիհաղորդակցմանհիմնականմիջոցը հոտերնեն: Եթե գիտնականներինհաջողվի պարզել ոչ միայն կենդանիների բազմաթիվհոտավետ նյութերիքիմիականկազմությունը,այլ նան նրանց ճիշտ կիրառությունը,ապա հնարավորէ, որ մարդը կարողանա կրճատել տարբերտեսակիկենդանիներիթվաքանակըն հասցվածվնասը: Չնայածկաթնասուններիկողմից արտազատվածհոտավետնյութերի՝ ֆերամոնների ուսումնասիրություններըկապվածեն մեծ դժվարությունների հետ՝ այնուամենայնիվ,արվածեն առաջինքայլերը նրանցգործնական կիրառության ուղղությամբ: Շատ հետաքրքիր ն կարնորհարցերիցմեկը ֆերամոնիքիմիական ազդանշաններիօգտագործումնէ կրծողներիդեմ: Մինչնօրս էլ կրծողներըշարունակում են մարդուն հասցնել հսկայական վնասներ,թեն մարդը այդ կենդանիներիդեմ օգտագործելէ իրեն հայտնի պայքարիբոլոր ձները` թունաքիմիկատներ,գիշատիչ կենդանիներ,թակարդներն այլն: Գրականությանմեջ նշվում է նան, որ կրծողների դեմ պայքարելուհամարկարող են օգտագործվելիրենց բնական թշնամիների հոտը, որը կարող է տագնապիազդանշանիդեր խաղալ, խոչընդոտել բազմացմանը,խախտելառանձնյակների միջն եղած կապերը ն այլն: շուտ

Միանգամայնվերջերս պարզվել է, որ որոշ կենդանիներ, իրենց մարմնինքսելով զանազան հոտավետ նյութեր, կարողանում են պաշտպանվել վտանգավորթշնամիներից:Կենդանաբաններըվաղուց են նկատել, որ կաթնասուններըտարբեր սեզոններում տարբեր հոտավետնյութեր են արձակում:Կաթնասուններըուժեղ հոտեր են արձակում հատկապես բազմացմանշրջանում, երբ կտրուկ մեծանում է հոտավետգեղձերի գործառույթները: Հետագայում փորձարարական ճանապարհով հաստատվելէ, որ կաթնասուններըհոտերի միջոցով տարբերում են սեռերի պատկանելությունը:Եթե որոշ կաթնասուններիպոչի տակ գտնվող հոտավետ գեղձերը պինդ սեղմենք, ապա նրանցից դուրս կհոսի յուղանման հեղուկ: Այսպես՝մեկ մշկամկանգեղձիցկարելի է ստանալ 1 գ գեղձանյութ,որի 50 օ6-ը հեշտությամբ ցնդում է, ն հոտը տարածվումէ շրջապատում ն դրա միջոցով համապատասխան ազդանշաններ է ուղարկում իր ցեղակիցներին:Որոշ միջատակերներն կրծողներ իրենց ցեղակիցներիհետ հաղորդակցվումեն մեզի հետ արտազատվողհոտավետ նյութերի օգնությամբ: Պարզվել է նան, որ հոտավետ գեղձերի գործառությունը կապված է սեռական գեղձերի հետ: Եթե արու խլուրդին ամորձատենք,ապա կդադարինրա հոտավետգեղձերի արտադրությունը: Եթե նրա արյան մեջ ներարկենքսեռականհորմոններ,ապա կտեսնենք, որ հոտավետգեղձերը նորից սկսում են գործել: Բոլորին հայտնի է, որ ծաղիկների կողմից արտադրվածնեկտարը գրավում է փոշոտիչ միջատներին,ն նրանց միջն սերտ կապ է ստեղծվել: Այս ն նման շատ փաստերվկայում են, թե որքան նուրբ ն բազմազան են կապերը կենդանական ն բուսական տեսակներիմիջն: Միաժամանակ,այս փաստերը վկայում են, որ հնարավորէ կարգավորելկենդանիներին բույսերի բազմացմանհիմքում ընկած շատ կենսաբանականերնույթներ: 4. Պայքարի ֆիտոնցիդների օգտագործման մեթոդը: Ֆիտոնցիդները բույսերի կողմից արտադրվողցնդող նյութեր են, որոնք օգնում են բույսերին պաշտպանվել վնասատուներից: Ֆիտոնցիդները կարող են վախեցնել կամ նույնիսկ սպանել որոշ միջատներիտեսակներ: Միայն որոշ միջատներէ, որ հարմարվածեն այդ թույներին ն նույնիսկ այդ բույսերը` սոխը, սխտորը, կարող են օգտագործվել իրենց սննդի մեջ: Ֆիտոնցիդներին մորմազգի բույսերի հյութերով սրսկելով շատ մշակովի բույսերի` վանում են դրանց վնասատուներին:Օրինակ՝խնձորիպտղակերները խուսափումեն ֆիտոնցիդների հոտից: Այս տեսակներիցավելի արդյունավետէ օգտագործել թանթրվենին,որի տհաճ հոտը վանում է շատ վնասատուների:Հոլանդիայիքաղաքների պարկերումնեմատոդ104

ներից սկսել են թառամելվարդերը: Քաղաքում արգելված էր թունաքիմիկատներիօգտագործումը:Մասնագետներըգտել են ելքը. նրանքվարդերի թփերի արանքում տնկել են նարգիզ, վերջիններս ճնշել են հողում բնակվողնեմատոդներին,ն վարդերը սկսել են փարթամաճ տալ: Ներկայումսայդ մեթոդըլայնորեն օգտագործվում է այգեգործությանն ծաղկաբուծությանպրակտիկայում:Պարզվել է, որ թուլացած բույսերը քիչ ֆիտոնցիդներեն արտադրում ն առաջիննեն ենթարկվումվնասատուների հարձակմանը:Մինչդեռ կաղամբի դաշտերը նորմալ քանակով պարարտացնելընպաստում է բույսերի փարթամաճին ն վանում է վնասատուներին: Այդ ձնով պայքարում են կաղամբի սպիտակաթիթեռիդեմ: Գյուղատնտեսությանվնասատուների դեմ պայքարի այս մեթոդը թեն ունի շատ առավելություններ, դեռնս քիչ է օգտագործվում: 5. Պայքարի մանրէաբանականմեթոդը: Մեթոդիէությունն այն է, որ օգտագործվում են հիվանդաբերմանրէներիպատրաստուկներ:Կարող են օգտագործվել նան սնկային սպորներ: Մեծ ծավալներով ն հաջողությամբայս մեթոդըկիրառվել է Սիբիրի անտառների՝վնասատու սիբիրական մետաքսագործիտերնակեր թրթուրի դեմ: Հիվանդաբերբացիլներով վարակելով մետաքսագործիթրթուրներին`մասսայականոչնչացման պատճառ են հանդիսացել: Ընդ որում, որքան վնասատուն մեծ խտությունունի, այնքան այս մեթոդն ավելի արդյունավետ է, քանի որ շփմանհնարավորություննավելի մեծ է: Ներկայումս արտադրվումն մեծ ծավալներովբնություն են բաց թողնվում նան սնկերի սպորներ, որոնց ազդեցությանոլորտը շատ լայն է` խնձորի ն սալորի պտղակերներիդեմ վնասատու կրիայի, լվիճների ն կոլորադյան բզեզի դեմ ն այլն: Մեկ գրամ պրեպարատումպարունակվում է ոչ պակաս 1,5 մլրդ սնկի սպոր: Պրեպարատըանվտանգէ մարդու ն տաքարյուն կենդանիներիհամար: Հիշենք, որ Ավստրալիայում ճագարների դեմ պայքարելու համար օգտագործելեն միքսոմատոզհիվանդությանհարուցիչը: Կարծում ենք, որ վնասատուներիդեմ տարվող պայքարում մանրէաբանականմեթոդը կունենա մեծ հեռանկարներ: 6. Պայքարի գենետիկական մեթոդը: Գենետիկականմեթոդի էությունն այն է, որ արհեստականեղանակովբուծում են արուներ,որոնց ճառագայթելովդարձնում են ամուլ (անպտուղ): Երբ նման արուներով են բեղմնավորումէգերին, վերջիններս ոչ կենսունակ ձվեր են դնում, որի հետնանքով բոլորը ոչնչանում են: Այս մեթոդը1940 թ. կիրառել է խորհրդային գենետիկԱ. Սերեբրովսկին:Սերեբրովսկու սկզբունքը կիրառել է ամերիկացիմիջատաբանԷէ.Նիպլինգը. դրա համար էլ գենետիկական

մեթոդի կիրառումը կապում են վերջինիս հետ, ն շատ հաճախ օգտագործվում է ամերիկյան կամ Նիպլինգի մեթոդ անվանումը: Ա. Սերեբրովսկին անազատ պայմաններում բուծել է սենյակային ճանճը, որի նորմալ էին, իսկ էգերը անկարող էին թռչել: արուները արտաքուստ Բնության մեջ բաց թողնված ճառագայթված արուները բազմանում են նորմալ էգերի հետ, ն նրանց սերունդը ոչնչանում է: Գենետիկական մեթոդը հաջողությամբ կիրառել են նան ոչխարների, մակաբույծ ճանճերի դեմ: Այս դեպքում արու ճանճին բուծում են անազատ պայմաններում ն դաշտ բաց թողնելուց առաջ ճառագայթում գամմա ճառագայթով` դրանց դարձնելով անպտղաբեր: Որպեսզի բնության մեջ եղած արուները չխանգարեն գործընթացին, նրանց նախապեսհավաքում են ֆերամոնների օգնությամբ ն ոչնչացնում: Մի քանի տարվա ընթացքում հաջողվել է ազատվել այս վնասատու ճանճերից: Այժմ վնասատուներիդեմ պայքարի գենետիկականմեթոդը լայն չափով օգտագործվում է գյուղատնտեսության մեջ ն անտառային տնտեսություններում: ՛. Պայքարի թռչնաբանական մեթոդը: Թռչունների օգտագործումը վնասատումիջատներիդեմ պայքարումշատ ավելի հին մեթոդ է ն այժմ էլ կիրառությունունի: Այս մեթոդինհատկապեսմեծ նշանակությունեն տալիս անտառապահները:Թռչուններին գրավելը արհեստականբներ կախելու միջոցով,ձմռանըկազմակերպվողկերակրումըօգնում է մի քանի անգամ մեծացնել թռչունների թվաքանակը:Ձագերին միջատներով կերակրելու շրջանում թռչունները վնասատու միջատների օջախներում կտրուկ կերպովիջեցնումեն վնասատուներիթվաքանակըն օգնում պահպանելբնությանհավասարակշռությունը:Որոշ միջատներովթռչունները խուսափումեն սնվել, օրինակ՝կոլորադյանբզեզով, սակայնսարյակները երբեմնիրենց ձագերինկերակրումեն այդ բզեզի թրթուրներով,իսկ փասիաններըուտում են նան հասուն բզեզներին: Թռչուններիխելամիտօգտագործումըկարող է աստիճանաբարդուրս մղել թունաքիմիկատների օգտագործումը,որի լայն չափով օգտագործմանանթույլատրելիությունը դառնումէ ակնհայտ:Որպեսանտառներումվնասատումիջատներիոչնչացնողներ՝հատկապեսօգտակար են երաշտահավերիբոլոր տեսակները, ճանճասպանները, կկուները, փայտփորները,ճնճղուկները, կաքավները, դռլաններըն շատ ուրիշներ: Թռչուններիօգտակարությունըմեծամասամբ կախված է նրանց կողմից վնասատուներիօջախների արագ հայտնաբերմանհետ` վնասատուներիմասսայականբազմացմանտեղերից: Թռչուններիթվաքանակիիջնելը շատ դեպքերումնպաստում է մի106

ջատներիարագ բազմացմանըն թվաքանակիկտրուկ ավելացմանը,որը բազմակիանգամմեծացնումէ վնասիչափերը: Եթե կարողանանք պահպանելբնության մեջ տեսակների հավասարակշռությունը, ապա վնասատուներիթվաքանակի բազմակի անգամ ավելացումը կբացառվի: 8. Բուսակեր միջատներով մոլախոտերի դեմ պայքարի մեթոդը: Ի տարբերություն էկոհամակարգերիագրոհամակարգերումխախտված են տեսակներիմիջն ստեղծվածդարավորկապերը,հաճախ զանազան տեսակներանկաշկանդբազմանումն տարածվումեն դաշտերումու այգիներումն մեծ վնաս հասցնում մշակովիբույսերին:Մոլախոտերնայն բույսերնեն, որոնքտվյալ դաշտումչեն մշակում,սակայննրանք աճում են, խլում մշակվողբույսերի սննդանյութերը,ջուրն ու լույսը: Հաշվի առնելով այն փատը, որ յուրաքանչյուր բուսատեսակ ունի իր բուսակեր միջատները, հատկապես հեռանկարային է դառնում բուսակեր միջատների` թիթեռների,թրթուրների, բզեզների, լվիճների օգտագործումը մոլախոտերի դեմ: Ուստի այն միջատները,որոնք սնվում են մոլախոտերիվեգետատիվն գեներատիվօրգաններով, համարվում են օգտակար:Մոլախոտերիդեմ տարվող պայքարիարդյունավետությունն այս դեպքում կախված է մոլախոտակերմիջատներիթվաքանակիցն վնասվածօրգանի կարնորությունից: Օրինակ, եթե միջատներըոչնչացնում են մոլախոտերի սերմերը ապա այդ մոլախոտերի տարածման սահմանը խիստ կրճատվում է, մանավանդ միամյա բույսերինը: Մոլախոտերիդեմ բուսակեր միջատներով տարվող պայքարի նախաձեռնությունը պատկանում է միջատաբաններին,որը կապված էր շաքարի ճակնդեղիՎավայանասոցիացիայի հետ: Այն բանից հետո, երբ 1860թ. Հավայանկղզիներ ներմուծվեցին կռզու թփեր, որը կարճ ժամանակամիջոցում արագ տարածվեց` վտանգելով տեղի բուսականությանը,միջատաբանները, կռզու հայրենիքում ուսումնասիրելով կռզու բնական թշնամիներին,հայտնաբերեցին225 տեսակ, որոնք այս կամ այն չափով վնասում են կռզուն: Այդքանից ընտրեցին 23 տեսակի կռզիակեր միջատներն տեղափոխեցինՀավայանկղզիներ: ՀՎետնանքը եղավ այն, որ ոչ միայն կանխվեցկղզու նվաճումը, այլ խիստկրճատվեցնրա տարածման սահմանն ու հասցրած վնասը: Մոլախոտերի դեմ այս եղանակով պայքարնարդյունավետդարձնելու համար պետք է ընտրել այն տեսակները, որոնք ընդունակ են վնասելու մոլախոտերիկարնորագույն օրգանները:Կարող է հարց առաջանալ. բայց չէ՞ որ մոլախոտերովսնվող միջատները,ոչնչացնելով մոլախոտերին, կարող են ոչնչանալ նան

իրենք:Սակայնբնության մեջ նման իրավիճակչի առաջանում,քանի որ մոլախոտերի պակասելը հանգեցնում է միջատների թվաքանակի կրճատմանը,ն, ի վերջո, ստեղծվում է դինամիկհավասարակշռություն, որտեղ մոլախոտերիքանակը ն վնասը հասցվում է նվազագույնի: Երբեմն մոլախոտակերօգտակարմիջատներըտուժում են իրենց բնական թշնամիներից:Վերջիններիս թվաքանակըբարենպաստպայմաններում կարող է արագ աճել ն նվազեցնել մոլախոտակերներիարդյունավետությունը, որն էլ, իհարկե, ցանկալի չէ: Յարկ է նշել նան, որ շատ հաճախ վտանգավորմոլախոտերիմեծ մասը ներմուծված բուսատեսակներնեն, որոնք, ընկնելով նոր միջավայրի պայմաններն չհանդիպելով մրցակիցների ն ճնշող գործոնների, արագ տարածվում են` հասցնելով մեծ վնասներ:Նման բույսերի դեմ պայքարելու համար անհրաժեշտ է այդ մոլախոտերի հայրենիքից ներմուծել նան նրանց բնականթշնամիներին`բուսակերմիջատներին:Ուստի, երբ պլանավորվումէ վերաբնակեցնել որնէ բուսատեսակ, պետք է խստագույնս հաշվի առնել մյուս բուսատեսակներիվրա նրա ներգործելու հնարավորուղիները, բուսակեր բնականթշնամիները, իսկ վերջիններս էլ չպետք է վարակվածլինեն մակաբույծներով,հիվանդություններովն գիշատիչներով: էկոլոգի դերն է վերահսկել բուսական, կենդանական,սնկային տեսակների ներմուծման ն վերաբնակեցման հարցերը, գիտականորեն հիմնավորելայդ ներմուծումներըն հարկ եղած ժամանակկարգավորել ներմուծվածտեսակներիթվաքանակնու տարածմանսահմանը: Բոլոր դեպքերում բույսերի վնասատուներիդեմ պայքարիկենսաբանական եղանակներըցույց են տալիս, թե որքան մեծ են այդ բնագավառում մարդու`դեռնսչօգտագործված հնարավորությունները:

6. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Բույսերի պաշտպանությանինչպիսի՞եղանակներգիտեք: 2. Ինչո՞ւ բույսերի պաշտպանության կենսաբանականեղանակը այլընտրանք չունի: 3. Ո՞րն է բույսերի պաշտպանության ագրոտեխնիկական մեթոդի էությունը: 4. Վնասատուներիդեմ պայքարի ինչպիսի՞մեխանիկական մեթոդներ գիտեք: 5. Որո՞նք են բույսերի պաշտպանության Քիմիական պայքարի ձները: 6. Որո՞նքեն պայքարի կենսաբանական եղանակները: 7. Ո՞րն է պայքարի ֆիտոնցիդների օգտագործման մեթոդիէությունը: 8. Ո՞րնէ պայքարի գենետիկականմեթոդիէությունը: 1.

Ինչո՞ւ է թունաքիմիկատներիերկարատն օգտագործումը վնասակար: 11. Ո՞րն է պայքարի ֆիզիոլոգիական մեթոդի էությունը: 12. Պայքարի միջատաբանականինչպիսի՞ձներ գիտեք: 13. Ինչպիսի՞դեր են կատարում հեծյալ թաղանթաթներըմշակովի բույսերի պաշտպանության գործում: 14. Ո՞րն է հոտավետ նյութերի օգտագործման մեթոդի էությունը: 15. Ո՞րն է պայքարի մանրէաբանականմեթոդի էությունը: 16. Վնասատուներիդեմ պայքարի ինչպիսի՞թռչնաբանականօրինակներ գիտեք: 17. Ո՞րնէ բուսակեր միջատներովմոլախոտերի դեմ պայքարի էությունը: 18. Ինչո՞ւ է նոր բուսատեսակի ներմուծումը միջավայր վտանգավոր: 19. Ի՞նչ պետք է հաշվի առնել տեսակները տեղափոխելիս: 10.

ԳԼՈՒԽ

Մէ. ՈՒՐԲԱՆԻՉԱՑԻԱՆ,ՌԵԿՐԵՍՑԻԱՆ ԵՎ ԲՆԱՊԱՂՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Անտառածածկիցզուրկ լեռնային թեքություններ, ծխածածկով թունավորված օդ, թունաքիմիկատներիչարաշահումից ոչնչացած կենդանիներ.այդ ն էլի շատ մռայլ փաստեր վտանգումեն կյանքիհետագա գոյությունը Երկրի վրա: Եթե մարդը գիշատչականվերաբերմունքիցչվերափոխվի՝իր մոլորակըպահպանողբնասերի,ապա նա կարող է հայտնվել վերացմանենթակա կենդանականտեսակների` ամերիկյանկռունկի,կապույտկետի,ամերիկյանկոնդորիցուցակում: «Նյու Յորք թայմս». խմբագրականհոդված

1. ՈՒՐԲԱՆԻԶԱՑԻԱՅԻ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Ուրբանիզացիաբառը լատիներենից թարգմանաբարնշանակում է (ս՛ԵՏ-քաղաք) շինարարություն ն քաղաքների աճ: Ուրբանիզացիան գնալով աճել է, հասել մեծ չափերի: Անցյալ դարաշրջանիսկզբին ազգաբնակչությանմիայն 1492--ն էր ապրումքաղաքներում, 1970թ.` 5000--ը, 2000 թ.` 7046-ը: Զարգացածերկրներում բնակչության3/4-ը ապրում է Քաղաքներում,իսկ զարգացող երկրներումբնակչությանկեսն է ապրում քաղաքներում: Եթե 1950 թ. աշխարհում եղել է 5 մլն բնակչությամբընդամենը5 քաղաք, ապա 1980 թ. այդպիսիքաղաքների թիվը 26-ն էր, 2000թ.` 60-ից ավելի: Կանխատեսվումէ, որ կլինեն հսկա քաղաքներ` 25-30 մլն բնակչությամբ:Այսպես`Մեխիկոյիբնակչությունը2000 թ. անցել է 30 մլն-ից: Քաղաքներիմեծացումն ու ազգաբնակչությանաճը ընթացել է զուգահեռաբար:Այսպես՝10 000 տարի առաջ Երկրի վրա բնակվել է ընդամենը10 մլն մարդ, երկրորդ հազարամյակիսկզբին այն կազմել է 200 մլն, արդյունաբերականհեղափոխությանսկզբին` 500 մլն: 74.4 դարիսկզբինսկսվել է արդյունաբերականհեղափոխությունը,ն երկրորդ միլիարդիաճը կատարվելէ 100 տարում, երրորդը` 40: 1987 թ-ին Երկրի վրա բնակությանթիվը հասավ 5 միլիարդի, վերջին 1 միլիարդը ավելացավ 13 տարում: Ըստ որոշ կանխատեսումների7̀24 դարի 40-ական թվականներինազգաբնակչության թիվը կհասնի 10 միլիարդի: Անցյալ դարաշրջանի90-ական թվականներինԱֆրիկայիբնակչությունըկազմել է 500 մլն մարդ: Կանխատեսվումէ, որ 2050 թ. Աֆրիկայիբնակչությունը կհասնի չորս միլիարդի: Հարց է առաջանում. այս կանխատեսումները կիրականանա՞ն, թե՞ ինչ-որ պատճառներովմոլորակի ազգաբնակչության թվաքանակըկկարգավորվիխելամիտձնով:

2. ՈՒՐԲԱՆԻԶԱՑԻԱՆ

ԵՎ ԲՆԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Անցյալ դարաշրջանի երկրորդ կեսին մոլորակի բնակչությունը անճանաչելիորենաղքատացել է. նրան ամենուրեք դուրս է մղում հրեշա110

վոր ուրբանիզացիան,ն ամենուրեք բնական ռեսուրսներըհյուծվում են: Մոլորակիշատ տարածաշրջաններում(հատկապեսքաղաքները ն արդյունաբերական կենտրոնները) մարդկանց ապրելու ն առողջության պահպանմանհամար դառնում են վտանգավոր:Մասնագետներիգնահատմամբ`ուրբանիզացված տարածքներում ազգաբնակչության տարածվածհիվանդությունների5096--ից ոչ պակասըպայմանավորվածեն բնականմիջավայրի աղտոտմանհետ: Վակասություններըառավել չափովսրված են հասարակությանտեխնիկականհագեցվածության արագացման,բնության վերափոխմանծավալների ն բնության ինքնավերականգնմանհնարավորություններիկրճատման միջն: էկոլոգիական ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ կենսոլորտը շարունակում է կայուն մնալ այնքան ժամանակ, քանի դեռ ընդունակ է վերականգնել բոլոր բացասականներգործությունները:Այսպես,եթե մարդնօգտագործել է էկոհամակարգիմինչն 125 զանգվածը, ապա մնացած99:2--ը կարճ ժամանակամիջոցումկարող է վերականգնելտվյալ էկոհամակարգիկայունությունը: Ուսումնասիրություններըցույց են տվել նան, որ 724 դարում մարդըգերազանցել է այդ թույլատրելի սահմանը, ն առաջացել են համաերկրայինէկոլոգիականհիմնախնդիրներօ̀զոնային շերտի քայքայումը, թթվայինանձրնները,ջերմոցայինէֆեկտը, ռադիոակտիվաղտոտվածությունը, թունաքիմիկատներիօգտագործմանհետնանքները, կրճատումը ն այլն: մոլորակիկենսաբազմազանության 1. Կոմմոների էկոլոգիական օրենքները: էկոլոգ Կոմմոները իր «Շրջափակվողօղակ» գրքում ձնակերպել է, առավել մատչելի, հետնյալ չորս էկոլոգիականօրենքները (1974). 1. Ամեն ինչ կապվածէ իրար հետ: Այդ օրենքը ընդգծում է բնության երնույթների ն գործառույթների համընդհանուր կապը: Բնության ցանկացածփոփոխությունանխուսափելիորենհանգեցնում է բնության շղթայականռեակցիայի զարգացմանը:Օրինակ՝ փոշոտիչ միջատների վերացումը անհնար է դարձնում սերմերով բազմացող տեսակների պտղատվությունը,իսկ դա իր հերթինտանում է սերմերովսնվող կենդանիներիվերացմանը,որն էլ հանգեցնում է այդ կենդանիներիմակաբույծ տեսակներիվերացմանը: 2. Բոլորը պետք է լինեն իրենց տեղերում: Բացարձակապես մեկուսացվածինքնազարգացումհնարավորչէ, դրա համար էլ բացարձակապեսանթափոնարտադրությունչի կարող լինել: Յ. Բնությունը բոլորից լավ գիտի: Դեռնս մենք չունենք բացարձակապեսհուսալի տեղեկատվություն բնության գործառույթների մե111

խանիզմներիմասին: Օրինակ` մարդը, որը չգիտի ժամացույցի մեխանիզմի մասին, սակայն ցանկանում է այն սարքել, ի վերջո փչացնում է ծայրահեղ զգուշություն ժամացույցը: Այս օրենքը կոչ է անում ցուցաբերել բնության հետ վարվելիս: 4. Ոչինչ հենց այնպես չի տրվում: Վամաերկրայինէկոհամակարգը (կենսոլորտը)իրենից ներկայացնում է միասնականամբողջություն,որի շրջանակներումոչինչ չի կարող համարվել համընդհանուր լավացման առարկա,այն ամենը, ինչը մարդկային աշխատանքովնրանից վերցվել է պետք է վերադարձվի: Այդ պարտքերի վճարումից հնարավոր չէ խուսափել. այն կարող է միայն հետաձգվել: Այդ օրինաչափության գիտակցումը սկիզբ է տվել հետնյալ ասացվածքին. «Որքան շատ տափաստան մենք կդարձնենք ծաղկող այգի, այնքան ավելի շատ ծաղկող այգի կդարձնենքտափաստան»: Այս օրենքների իմացությունն ու առօրյա կյանքում կիրառելը պարտադիրէ բոլորի համար, այլապես Երկիր մոլորակի վրա կառաջանան էկոլոգիականճգնաժամեր ն աղետներ: 2. էկոլոգիական ճգնաժամեր ե աղետներ: Մարդկայինգործունեության համաերկրային հետնանքներըհղի են էկոլոգիականճգնաժամերով ն աղետներով:Ամբողջությամբվերցրած՝մարդըներկայումսիր կարիքների համար օգտագործում է էկոհամակարգերիկենսազանգվածի 1096-ը ն դրան զուգահեռ` ոչնչացնում է նս 30Չ6-ը, որը հանգեցնում է էկոլոգիականճգնաժամերի: Բնական տարերային երնույթների ազդեցության տակ (կլիմայի փոփոխություն, ջրհեղեղներ, երաշտ, երկրաշարժ, ցունամի) կենսոլորտում էկոլոգիական հավասարակշռության խախտման հետնանքով առաջացած միջավայրի աղտոտվածությունը, բնականէկոլոգիականհամակարգերիոչնչացումը կոչվում է էկոլոգիական ճգնաժամ: Ժամանակակիցէկոլոգիական ճգնաժամի հիմնական հատկանիշները համարվում են` ա) կենսոլորտի վտանգավոր աղտոտումը, բ) էներգետիկպաշարների սպառումը, գ) տեսակայինբազմազանության կրճատումը: Արդի դարաշրջանի մարդածինէկոլոգիական ճգնաժամըստացել է օրգանականնյութեր քայքայողների(ռեդուցենտների ճգնաժամ)անունը, որն արդյունք է շրջակա բնության անթույլատրելի համաերկրայինաղտոտման: Այսպիսիպայմաններումէկոհամակարգերի կառուցվածքային բաղադրամասերիցմեկը` ռեդուցենտները, չեն հասցնում կենսոլորտըմաքրել մարդածին նյութերից, կամ այն անկարող են կատարելայն բանի համար, որ այդ մնացորդներըոչ բնական բնույթի սինթետիկնյութեր են:

Այն, որ ժամանակակիցէկոլոգիական ճգնաժամը համարվում է գիտատեխնիկականհեղափոխության հակառակ երեսը, հաստատում են այն փաստերը, որ Երկրի վրա առաջացել են հզոր էկոլոգիականաղետներ` Չեռնոբիլի ԱէԿ-ի տեխնիկականաղետը, Արալյան ծովի չորացումը, արնադարձայինանտառներիհատումը ն այլն: Իսկ ի՞նչ ենք հասկանում էկոլոգիական աղետ ասելով: Դա բնության հավասարակշռության խախտման, բնության իրավիճակի անկայունացմաներնույթ է, որը մեծ աղետներ է բերում բնակչության շրջանում: Աղետներըծագում են ինչպես բնության հզոր երնույթներից, այնպես էլ` մարդու կողմից: Խախտելով բնության իրավիճակը` նրա անբարենպաստփոփոխություններըհանգեցնում են կենդանի օրգանիզմներիպայմաններիվատացմանը,ն որ ավելի կարնորէ, մարդկանց կյանքի վատացմանը, նրանց մասսայական հիվանդություններին ն մահացությանը: Բնական իրավիճակների փոփոխությունները, տարածքների ծավալները, խորությունը ն հետնանքները մարդու համար սկսած 2Օ4«դ. կեսերից՝ դարձել են ավելի շոշափելի, քան անցած ցանկացածդարաշրջանում: Անվանիքաղաքականգործիչներիցմեկն ասել է. «էկոլոգիանբռնել է մեր կոկորդից»:Աղետներըհամաերկրային բնույթ են կրում ն վտանգի են տակ դնում մարդուհետագագոյությունը Երկրիվրա: Վամաերկրային էկոլոգիականճգնաժամերն ու աղետներըկանխելու համար Երկրի ողջ բնակիչներըպարտավորեն հսկայական ջանքեր գործադրել:

3. ՈՒՐԲԱՆԻԶԱՑԻԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

թթ. ընթացքումարդյունաբերությանհամախառնարտադրանքիծավալը աճել է ավելի քան 1000 անգամ: Այն հենվել է էքստենսիվ զարգացմանն բնականհարստություններիանխնաշահագործմանվրա, իսկբնապահպանական խնդիրներիներկրորդականնշանակությունէ տրվել: Օտարվել են նոր հողատարածություններ.բնական լանդշաֆտները ենթարկվելեն դեգրադացիայի:ԿՆախաճգնաժամային միայն մեկ տարվա (1987 թ.) ընթացքում Հայաստանիտարածքում գործող արդյունաբերականձեռնարկությունները մթնոլորտեն արտանետելառնվազն245 000 տ շուրջ տեսակի վնասակարնյութեր, որից պինդ մասնիկներ`544 հազար տ, գազային ն հեղուկ մասնիկներ`1 906 հազար տ: Վերջինխմբում առավելմեծ տոկոս են կազմել ծծմբի անհիդրիդը(58462),ազոտիօքսիդները(1596),ածխածնիօքսիդները (1496) ն այլն: Պարզ է, որ ուրբանիզացիայիայդպիսիծավալներիդեպքումկենսոլորտըանկարողէր չեզոքաց-

1921-1990

նել այդպիսի ահավոր ներգործությունները,ն այն աստիճանաբարենընդարձակվել թարկվումէր դեգրադացիայի:Այդ ժամանակահատվածում են քաղաքները,ստեղծվել են նոր քաղաքներու բնակավայրեր,արդյունաբերականկենտրոններն ճանապարհներ,որոնք կլանել են հողային մեծ տարածքներ:Պարբերաբարկրկնվողէներգետիկճգնաժամերը ծանր ազդեցությունեն թողել Հայաստանի անտառներիվրա: Ազգաբնակչությանաճողպահանջմունքներըբավարարելուհամարանհրաժեշտէ բնական հարստություններիէքստենսիվ օգտագործումիցանցում կատարել դեպի բնական հարստությունների ինտենսիվ ն արդյունավետ օգտագործումը: Այստեղխնդիրնայն է, որ պետք է պահպանելբնության ն հասարակության դինամիկ, կայուն հավասարակշռվածությունը,այլապես համակարգ, կենսոլորտը՝որպես բարձրկարգի ինքնավերակարգավորող կարող է կորցնել իր վերականգնողականհատկությունը:

4. ՈՒՐԲԱՆԻԶԱՑԻԱՆ

ԵՎ ԲՆԱԿԱՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Բնական պաշարները մարդու կողմից անցյալում, ներկայումս ն ապագայումօգտագործվելիք բնական ռեսուրսներն են, որոնք նպաստում են նյութականհարստություններիստեղծմանը,աշխատանքային պաշարներիվերարտադրմանը,մարդուգոյատնելուպայմաններիպահպանմանն ու բարելավմանը: Բնական պաշարները բնության արժեքներն ու մարմիններնեն, որոնք անհրաժեշտ են մարդու համար բարիքների ստեղծմանը: 1. Վումքային պաշարների խնդիրները: Արդյունաբերության մի քանի բնագավառներիհումքը (սննդի, մանուֆակտուրայի) ստացվում է գյուղատնտեսությունից.թղթի ն ցելյուլոզայի արդյունաբերությանհումքը ստացվում է անտառից:Վերջին ժամանակներսանտառն սկսել են օգտագործել ավելի լայն նպատակներիհամար: Անտառիցստանում են փայտի սպիրտ, հումք` քիմիական արդյունաբերության ն այլ բնագավառների համար: Ծանր արդյունաբերությունը հենվում է հանածոների վրա: Օգտակարհանածոներիպահանջարկըգնալով շատանում է, սակայն դրանք` որպես չվերականգնվող ռեսուրս, գնալով կրճատվում են: Տարբեր հաշվարկներ,տարբեր փաստեր են բերվում օգտակարհանածոներիպաշարներիմասին, սակայն իրատեսականհաշվարկներըցույց են տալիս, որ, օրինակ` պղինձնու արճիճըկբավականացնեն ընդամենը 20-30 տարի: Այժմ օգտագործվում են ամենահարուստհանքավայրերը, սակայն կգա ժամանակ,երբ աղքատ ն դժվարամատչելիհանքավայրերը անպայմանկօգտագործվեն:Ներկայումս լայն տարածումէ գտել մե114

տաղները պլաստմասսայով փոխարինելու արտադրությունը: Մեծ ուշադրություն է դարձվում երկրորդային հումքի մշակմանը (մետաղի թափոն, թղթի թափոն): Վատկապեսթղթի թափոններիվերամշակումը մեծ նշանակություն ունի անտառահատումըկրճատելու համար: 2. էներգետիկայի խնդիրները: Այս խնդիրը մարդու համար եղել է ն հիմա էլ համարվում է ամենաէականը:Զարգացնելէներգետիկանն միաժամանակպահպանել բնական համալիրների կայուն ն արդյունավետ զարգացումը.ահա այն հիմնականխնդիրը,որն այսօր ծառացածէ մարդու առջն: Վազարամյակներշարունակ մարդն օգտագործել է իր մկանների էներգիան` դաժան գոյության կռիվ մղելով զանազան տարերքների դեմ: 22« դարիսկզբից էներգիայիհիմնականաղբյուր է ծառայում քարածուխը(6546), ն սկսում են օգտագործել նավթամթերքները:Աստիճանաբար քարածուխն իր տեղը զիջում է նավթին, գազին ն ատոմային էներգիային:Եթե հաշվի առնենք, որ յուրաքանչյուր 20 տարում կարող է գազի ն նավթիօգտագործումը կրկնապատկվել,ապա պետք է սպասել, որ գալիք 40-50 տարվա ընթացքում նավթի ն գազի պաշարները կսպառվեն:Միաժամանակպետքէ նշել, որ նավթի, գազի, ծծմբի միացություններով,կապարովն այլ աղտոտիչնյութերովբարձրանումէ մոլորակիջերմաստիճանը(ջերմոցայինարդյունք ն սմոգ): Անհրաժեշտություն է առաջանումփնտրել ն գտնել նոր աղբյուրներ: էներգետիկայի այլընտրանքային աղբյուրները: էներգիա ստանալու համար անհրաժեշտ է օգտագործել բնության ուժերը, ամենից առաջ` ձգողականուժը (գրավիտացիայիուժ): Այն լայն չափով օգտագործվում է հիդրոէներգետիկայում:Սա էներգիայիստացման հարաբերական «մաքուր» եղանակ է: Այս դեպքում միայն արտաքին աշխարհ է թողնվում ջերմային էներգիան, երբ էլեկտրականէներգիան վեր է ածվում ջերմայինի: Այս տեսակետից մեզ մոտ հիդրոէներգիայիկեսն անգամ չի օգտագործվում:Այստեղ հսկայականռեզերվ կա: Հաջորդ էներգիայի աղբյուրը մթնոլորտային օդի շարժման ուժն է: Այն շատ վաղուց օգտագործվումէ մարդու կողմից: Սակայն բնության այս ուժը դեռնս լայն թափով չի օգտագործվում: ՀՀ-ում 2005 թ. գործարկվեց մթնոլորտայինօդի շարժման ուժը ն կառուցվեց առաջինհողմաէլեկտրակայանը, որն ունի կիրառականմեծ հեռանկարներ:Այն Երկրի վրա անհավասարաչափէ բաշխված: Զգալի էներգիայի աղբյուր կարողէ դառնալ ծովերին օվկիանոսներիալիքների օգտագործումը:Աշխարհում կա 2 այդպիսի էլեկտրակայան. մեկը` Մուրմանսկում, մյուսը` Ֆրանսիայում, որոնք օգտագործումեն ծովի ալիքները:

Երկրաջերմային էներգիան: էներգիայի այս աղբյուրը աստիճանաուշադրության է արժանանում:Նրա օգտագործումը սկսվել է ջերմայինաղբյուրներիօգտագործումից:Երկրաջերմայինեռացած ջուրը ստանում են ընդերքից` փորելու հետնանքով:Այդ տաք ջրերը օգտագործում են նան էլեկտրաէներգիաստանալու համար, իսկ ընդերքում նման էներգիանավելի քան բավական է: Գատկապեսհրաբխային տարածաշրջաններում երկրաջերմային էներգիայի օգտագործումը շատ արդյունավետէ, քանի որ տաք ջրերը իրենք են ժայթքում գետնի մակերես: Կամչատկայում աշխատող երկրաջերմային էլեկտրաէներգիան այնքան էժան էլեկտրաէներգիայիաղբյուր է, որ մի քանի անգամ գերազանցում է ջերմայինէլեկտրաէներգիային,որն օգտագործում է մազութ, նավթ ն այլն: Իսլանդիայում երկրաջերմայինտաք ջրերով տաքացնում են ամբողջ քաղաքներ, բնակավայրերն ջերմատներ: ԱՄՆ-ում այդ ճանապարհովստացվածէլեկտրաէներգիանազգային էլեկտրաէներգիայի զգալի մասն է կազմում ն վերջին 25 տարվաընթացքումաճել է 500 անգամ: Երկրաջերմայինզգալի պաշարներ է հայնտաբերվածնան Հայասբար մեծ

տանում:

Արնի էներգիայի ուղղակի օգտագործումը: Արնիէներգիայիուղղակիօգտագործումըքաղցրահամջուր ստանալու համար այնտեղ, որտեղ շատ է ն խմելու ջուր չկա, վաղուց է օգտագործվում:Օրինակ` Կասպից ծովի արնելյան պետություններում ստեղծվածեն արնայինսալիկներ, շոգեկաթսաներ, արնային էլեկտրատաքացուցիչներ ն այլն: Սակայն այդ բոլոր սարքերը առայժմ շատ խոշոր են, քիչ արդյունավետն ունեն միայն տեղական նշանակություն: Սպասվում էր, որ կստեղծվեն նոր սարքեր, որոնք ավելի արդյունավետկգործեն: Ջերմային ն էլեկտրական էներգիա: էներգիայի այս ձները կարող են ստացվել միայն ատոմի միջուկի տրոհման ճանապարհով: Գնալով աճում է ատոմային էներգիան խաղաղ ճանապարհով օգտագործման գործընթացըԱՄՆ--ում, Ճապոնիայում,Ֆրանսիայում: Ճապոնիայիմայրաքաղաք Տոկիոյում ներկայումս գործում է մոտ 10 ատոմակայան:Ջերմամիջուկայինռեակտորներիհամար օգտագործվումեն ծանր ջրածնի իզոտոպները(դեյտերիումը), որը վերցված է ջրից, որի պաշարները անսպառ են: Այս եղանակն ունի մի շարք առավելություններ:Այս դեպքում չեն պահանջվումհսկայականծախսեր կատարել, լեռնամետաղային հանքերօգտագործել, հսկայական միջոցներն մարդկայինուժ ծախսել: Այս դեպքում բացառվում է ռադիոակտիվաղտոտվածությունը,որն առկա է ուրանով աշխատող ռեակտորներիհամար:

Ջրածնային վառելիք: Ներկայումս մի քանի շարժիչներում օգտագործվում է ջրածնայինվառելիք: Ջրածին ստանալու եղանակներիցմեկը կրկնօրինակում է ֆոտոսինթեզը: Արհեստական ֆոտոսինթեզ է կատարվում ՇՕշ-ի ն ջրի բազայի վրա` օգտագործելով արնի էներգիան օրգանիզմից դուրս: Ինչպես ֆոտոսինթեզի ժամանակ այս եղանակով ստացվածթթվածիննանցնում է մթնոլորտ, իսկ ջրածինըչի գնում մասնակցելու օրգանական նյութերի սինթեզին, այն դարձնում են հեղուկ` տեղափոխումըհեշտացնելու համար, ն հետագայում օգտագործում են որպես վառելիք: 2ՒՕշ»2ՒԷԼՕ ն այդ ընթացքում առաջանում է էներգիա: Ճիշտ է, այս մեթոդը(կենսաքիմիական)լայն ճանաչում չի գտել, սակայնփորձարարականարդյունքները հուսադրող են:

5. ՍՆՆԴԱՄԹԵՐՔԻ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ազգաբնակչությանաճը ուղիղ համեմատական է սննդամթերքների արտադրությանը:Ներկայումս Երկրի վրա միայն 500 մլն մարդ է, որ առատ սնունդ ունի: Երկու միլիարդիցավելի մարդ վատ է սնվում կամ քաղցած է: Յուրաքանչյուր տարվա ընթացքում միայն քաղցից մահանում է 40 մլն մարդ: Եթե մահացությանքանակը կրկնապատկվի,ապա մարդկությանաճը կանգ կառնի: Ասիայում, Աֆրիկայում, Յարավային Ամերիկայումապրում է Երկրի ազգաբնակչության7096--Լը,սակայն արտադրվում է համաշխարհայինարտադրանքիընդմանեը 4306-ը: Ազգաբնակչությանսննդի հիմնական աղբյուրը հողի մշակությունն է, որը զբաղեցնում է ցամաքի ընդամենը 10,596-ը: Հողը տալիս է սննդի 9046--ը:Ցամաքի 1/4 մասը զբաղեցնում են լեռները, որոնք գրեթե պիտանիչեն գյուղատնտեսությանհամար, 1/7-ը սառցադաշտերեն: Այնպես որ մշակվող հողերի տարածքներըշատ ընդարձակելուհնարավարություն չկա, մանավանդոր ազգաբնակչությանաճին զուգընթաց՝ անհրաժեշտեն նան ռեկրեացիայի,արդյունաբերականքաղաքների ն գյուղերի, արգելոցների ն արգելավայրերի ընդարձակմանտարածքներ ն այլն: Աճող ազգաբնակչությանը սննդով ապահովելու միակ հուսալի աղբյուրը հողի ն ֆոտոսինթեզիարդյունավետությանբարձրացումն է, նոր բարձր բերքատու սորտերի ստեղծումը,պարարտանյութերիխելամիտօգտագործումը, ոռոգմանհամակարգիկատարելագործումըն ժամանակակիցագրոքիմիայի կիրառումը: Հաստատվածէ, որ միաբջիջ ծովայինջրիմուռներընորմալ պայմաններում ընդունակ են մեկ օրում իրենց կենսազանգվածն ավելացնել 366 անգամ: Հետնաբար, եթե նույնիսկ ծովային կենդանիները գիշերվա ընթացքում ուտեն այդ զանգվածիկեսը, ապա, միննույնն է, ցերեկվաընթացքումբազմացման

հաշվինֆիտոպլանկտոնիկենսազանգվածըկվերականգնվի:Ապացուցված է նան, որ ֆիտոպլանկտոններովզբաղեցրած 1 հա ծովային ջրիմուռներիցկարելի է ստանալ այնքան սպիտակուց,որքան ստանում են 25 հա ցորենին 10 հա կարտոֆիլի դաշտից, չէ՞ որ «ծովային դաշտի» միավոր մակերեսից տարվա ընթացքում կարելի է ստանալ 10-15 ջրիմուռներիբերք: Օրինակ՝ մեծ հեռանկարներունի միաբջիջ ջրիմուռ կանաչուկի աճեցումը, որն իր կերայինարժեքով շատ բարձր է: Սակայն ջրային միջավայրի աղտոտումը հանգեցնում է ջրային ն սննդային հարստություններիկրճատման: Յողի տնտեսման ն միաժամանակբարձր արդյունք ստանալու գործում լայն կիրառություն կստանա հիդրոպոնիկան`բույսերի աճեցումը առանց հողի, ջրային լուծույթների միջոցով: ՀՀ-ում անմշակ, աղակալած հողերի վրա ստեղծվել էր հիդրոպոնիկայիհզոր ցանց: Հիդրոպոնիկայի առավելություններըշատ են, մանավանդոր այդ եղանակով Հայաստանումաճեցվում են եթերայուղատու մշակաբույսեր,որոնք տնտեսական մեծ արժեք ունեն: Մեծ քանակությամբ անասնակեր ն սննդամթերքներ կարող են ստանալ միկրոկենսաբանականսինթեզի ճանապարհով:Ներկայումս նավթից ստանում են կերային միացություններ: Այսբոլորը հիմք են տալիս՝եզրակացնելու,որ Երկրիպաշարներըբարելավելու, արդյունավետ ն խելամիտ օգտագործելու դեպքում Երկիրը կարող է դեռնս կերակրել բազմամիլիոնբնակիչներ:

6. ԱԶԳԱԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԱՃԻ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Մարդն իր գործունեությամբ շարունակում է խախտել կենսոլորտի նյութերի շրջանառության գործընթացները: Ուստի` մասնագետները գտնում են, որ ազգաբնակչությանանընդհատաճը շարունակվել չի կարող. ահա թե ինչու. մի դեպքում շատ երկրներ, որտեղ ազգաբնակչության աճն ընթանում է մեծ արագությամբ,գիտակցաբարկկարգավորեն ծննդաբերությունը,մի այլ դեպքում` ազգաբնակչությանմեծ խտությունը, ագրեսիվությունն ու սթրեսները, ՁԻԱՀ-ը, էկոլոգիականաղետներն ու ճգնաժամերը, որոնք մեծ վտանգ են սպառնում մարդուն, կկանխեն ազգաբնակչությանաճը: Չմոռանանք մի շատ կարնորհանգամանքնս: Կենսոլորտը,լինելով բարձրկարգի ինքնակարգավորող համակարգ, ձգտելու է իջեցնել մարդու թվաքանակը այնպիսիմակարդակի,որպեսզի պահպանիբնությանն հասարակությանդինամիկհավասարակշռությունը: էկոլոգներընան գտնում են, որ մարդուն խիստանհրաժեշտ տեսակներիմահացությունը, արժեքավոր էկոհամակարգերի արդյունավե118

տության անկումը, մարդու կողմից շրջապատ արտանետվածթունավոր նյութերը, կենցաղայինթափոններըն բնությանը խորթ՝հազարավոր այլ նյութերի արտանետումները, որոնք չեն մտնում նյութերի շրջանառության մեծ ոլորտը, ի վերջո՝ կենսոլորտը կհակազդիմարդուն, կձգտի որքան հնարավոր է արագ կրճատել նրա թվաքանակը:Որպեսզիազգաբնակչության աճը անընդհատչշարունակվի, անհրաժեշտէ, որ բնապահպանականշարժումն է՛լ ավելի մեծ չափով միավորվի ազգաբնակչության աճը վերահսկողշարժման հետ: Նախ ն առաջ պահանջվում է դանդաղեցնել, ապա կանգնեցնել ազգաբնակչությանաճը, իսկ հետո պետք է հետնի երկար ժամանակաշրջանը, երբ ծնելիությունը կպահպանվի մահացությունիցցածր մակարդակիվրա, որն էլ իր հերթին կբերի ազգաբնակչության աստիճանականքչացման մինչն այն սահմանը, որը զգալի չափով ցածր կլինի Երկրի տարողունակությունից:

7. ՌԵԿՐԵԱՑԻԱՆ

ԵՎ ՏՈՒՐԻԶՄԸ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՊԵՍ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ՁԵՎ

Ռեկրեացիա (լատիներեն` 1Թ0ԲՅնօո հանգիստ, առողջացում) բնությանմեջ հանգստի կամ զբոսաշրջային արշավներովտեսարժան վայրեր (ազգային պարկեր, բնական, ճարտարապետական,պատմականհուշարձաններն այլն) այցելելու, բնականպայմաններիառողջապահական, գեղագիտական,կրթական, գիտական,պատմամշակութային, տնտեսական ն այլ հատկանիշների օգտագործման եղանակով մարդկանցառողջության ն աշխատունակությանվերականգնում: Ռեկրեացային բնօգտագործումը մի շարք երկրներում տնտեսության հիմնական ճյուղերից է: Բնօգտագործման այս ճյուղի զարգացումը պահանջումէ շրջակա միջավայրը պահպանելու համար կիրառել բազմաբնույթմիջոցառումներ: Ռեկրեացիայիխնդիրըծագել է քաղաքացիների կողմից քաղաքամերձ տարածքներըհանգստի նպատակովօգտագործելու պահանջով: Այդհասկացությանիմաստըհետնյալն է. հանգիստ, ազատ ժամի հաշվին բնության մեջ խաղերի ն զվարճանքներիկազմակերպում, ուժերի վերականգնում:Մասսայականտուրիզմի ն ռեկրեացիայիինդուստրիայի զարգացմանը զուգընթաց` «ռեկրեացիա» հասկացությունը լայն իմաստէ ստացել: Ավտոմոբիլայինտրանսպորտիզարգացմանն քաղաքայինբնակչությանբուռն աճի ն ազատ ժամանակիառկայությանպայմաններում,հատկապես խոշոր քաղաքներում, կտրուկ մեծացել են մարդկանց ռեկրեացիայիպահանջները:Եվ մարդկանցաճող պահանջ-.

ները բավարարելու համար քաղաքամերձ տարածքներումկառուցվել են հանգստյանտներ, խաղահրապարակներ, տուրիստականբազաներ ն երթուղիներ, աշակերտականճամբարներ,ամառանոցներ,ավտոկանգառներ ն այլն: Ռեկրեացիային տուրիզմի աննախադեպ զարգացումը լուրջ խնդիրներէ առաջադրել ռեկրեացիայիտարածքներիպահպանության գործում: Պարզվել է, որ ռեկրեացիայիբեռնվածությանմեծացմանը զուգընթացփոխվում են բնական համալիրներիհողային պայմանները, բուսական ծածկույթը ն կենդանական աշխարհը: Հողն ամենից առաջ ենթարկվումէ պնդացման,որն ազդում է նրա ջրային ն օդային ռեժիմի վրա, ու եթե այդ փոփոխություններըզգալի են, ապա ժամանակի ընթացքումհողը ենթարկվում է քայքայման: Ուստի՝ ռեկրեացիայիբեռնվածությունը սահմանելու համար կպահանջվեն կատարել ուսումնասիրություններ:

8. ՌԵԿՐԵԱՑԻԱՆ

ԵՎ ՏՈՒՐԻԶՄԸ

ՀՀ-ՈՒՄ

Ռեկրեացիայինռեսուրսների տեսանկյունից ՀՀ-ն բավականաչափ հարուստ երկիր է, որը պայմանավորված է երկրաաշխարհագրական դիրքով ն լանդշաֆտայինբազմազանությամբ,կլիմայաբուժականբարենպաստպայմաններով,հանքային ջրերի առատությամբ,անտառներով, բնության ն պատմամշակութայինանկրկնելիհուշարձաններով:Այդ ռեսուրսներըկարնոր դեր ունեն երկրի սոցիալ-՛ տնտեսականզարգացման համար: Բարձր ռեկրեացիայինգոտիներ են Ծաղկաձորը, Մարմարիկի հովիտը, Դիլիջանը, Ջերմուկը, Արզնու առողջավայրերը, Սնանա լճի առափնյա գոտիները, Լոռվա հանգստավայրերը,Սյունիքի մարզի՝ դեռնս ոչ լրիվ օգտագործվող հնարավորությունները ն այլն: Բնական ռեսուրսներից ռեկրեացիայի զարգացման համար իրենց բարենպաստությամբ մեծ դեր են խաղում. ա) Բնական լանդշաֆտների գոտիականբազմազանությունը: բ) Կլիմայական ռեսուրսները: Ընդ որում` Հայաստանիկլիմայական պայմանները դասվում են աշխարհի բարձրակարգ ռեկրեացիայինռեսուրսների շարքում: Սնանա լճի ավազանում արնայինճառագայթման տնողությունըմեկ տարում կազմում է 2700-2800 ժամ, իսկ հունվարին՝ 150-170

ժամ:

գ) Ջրային ռեսուրսները: Հայաստանը շատ հարուստ է հանքային ջրերի ռեսուրսներով: Վանրապետությունումհայտնաբերվածեն ավելի քան 700 հանքայինջրերի աղբյուրներ:Վանքայինջրերի ջերմաստիճանը տատանվում է 4-Շ-ից մինչն 645-Շ-ի սահմաններում:Շատ հանքային

ջրերպարունակումեն մեծ քանակությանմիկրոտարրեր:Գանրապետուն մեծ քանակության թյան տարածքում ածխաթթվածծմբաջրածնային Հաազոտ պարունակողհանքայինջրերը դեռնս լրիվ չեն ներկայացված: յաստանումհետազոտված հանքային ջրերի պաշարները կազմում են շուրջ 274,6 լ/վրկ: Ներկայումս օգտագործվում է մոտ 100 լ/վրկ: Այստեղից պարզ երնում է, թե ինչպիսիհնարավորություններկան Հայաստանում հանգստին տուրիզմիզարգացմանհամար:Եղածհանքայինջրերի արդյունավետօգտագործմանդեպքում Վայաստանումկարելի է ստեղծել մինչն 50. 000 տեղանոցառողջարանայինհամակարգ: դ) Կենսաբանական ռեսուրսները: Հայկականլեռնաշխարհըաչքի է ընկնում իր կենսաշխարհի մեծ բազմազանությամբ,որում գերակշռողը էնդեմիկ ն ռելիկտային բույսերի ն կենդանիների տեսակների մեծ տոկոսն է: Հայաստանումէ գտնվում աշխարհի մշակովի բույսերից մի մասիհայրենիքը: Բուսակենդանական աշխարհիյուրօրինակ համակեցությունները վաղուց ի վեր դարձել են միջազգայինգիտականաշխարհի ուսումնասիրությանառարկան: ե) Բնության հուշարձանները: Հայաստանը բնութագրելով որպես «թանգարան բաց երկնքիտակ»՝նկատիէ առնվումնան բնությանհուշարձանները,որոնք անձեռակերտհիասքանչկոթողներեն ն ունեն գիտաճանաչողականու գեղագիտականբարձր արժեքներ:Ներկայումս հանրապետությունումհայտնաբերվածեն մոտ 600 բնությանհուշարձաններ:

Նկ. 16. Կամարակապկամուրջը Ջերմուկում

զ) Պատմաճարտարապետականհուշարձանները: Հայաստան աշխարհնունի 6-7-հազարամյա պատմությունն մշակույթ: Գայաստանի եկեղեցիները,թանգարանները,պատկերասրահները իրենց հավա121

քածուներովհամաշխարհայինհռչակ ունեն, իսկ հին ձեռագրերի թանգարանը`Մատենադարանը,եզակի է աշխարհում: Արդիժամանակաշրջանիհրամայականպահանջնէ, որ ռեկրեացիայի ինդուստրիանունենա էկոլոգիականուղղվածություն ն սերտ կապ պաշտպանիբնական միջավայրի պահպանությանհետ, այլապես այդ տարածքներիգերբեռնվածությունը կարող է անապատացման նախադրյալդառնալ:

Նկ. 17. Տաթնի վանքը:

Տաթնըտուրիստականկենտրոնդառնալու մեծ հեռանկարներունի:

9. ՌԵԿՐԵԱՑԻԱՅԻ

ԵՎ ՏՈՒՐԻԶՄԻ

ԱՆԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Տուրիզմը ն ռեկրեացիան՝որպեսՎայաստանիէկոնոմիկայիինքնուրույն ճյուղ, 1980 թ. սկսեց իր բուռն զարգացումը:Ռեկրեացիայիտարածքայինոչ արդյունավետ կազմակերպմանդեպքում արդեն շրջակա միջավայրումտեղի են ունեցել մի շարք անցանկալիփոփոխություններ` ա) հողածածկիտրորում ն պնդացում, որը բացասաբար է ազդել հողագրունտի ֆիզիկամեխանիկականկառուցվածքի, քիմիականբաղադրության,ջրաջերմայինռեժիմներիփոփոխությունների վրա,բ) տարածքների կենսաբազմազանության փոփոխությունն դեգրադացիա,գ) տան աղտոտմանհետնանրածքներիօգտագործման,կառուցապատման

քով բազմաթիվկենդանիներիապրելատեղերին բույսերի աճելավայրերի կորուստ ն հետնաբար` լանդշաֆտների դեգրադացիա:Վանրապետությունում ռեկրեացիային դեգրադացման ցայտուն օրինակներ են Ծաղկաձորի,Մարմարիկիհովտի, Դիլիջանի, Բյուրականիանտառային էկոհամակարգերը,որտեղ ընթանում են անապատացմանակտիվ գործընթացներ`անտառայինտարածքների կրճատում, խիստ նոսրացում, բույսերի զանգվածային ոչնչացում, հողի լվացում ն էրոզիայի այլ գործընթացներ:Ծաղկաձորին Մարմարիկիհովտում անապատացմանգործընթացի արագացմանըմեծապես կարող է նպաստել նան Վրազդանի ցեմենտիգործարանիփոշին: Բնական ռեսուրսներիօգտագործման ընթացքում մեզ բոլորիս պետք է հուզի այն հարցը, թե մենք ինչ ենք թողնելու մեր գալիք սերունդներին: Ուստի հրամայականպահանջ է առաջացել հաշվի առնել յուրաքանչյուր ռեկրեացային տարածքի վրա հանգստացողմարդկանցազդեցությանաստիճանըբնական համալիրի կամ ռեկրեացային օբյեկտների վրա, որն արտահայտվում է որոշակի ժամանակահատվածումմիավոր մակերեսի կամ օբյեկտի վրա մարդկանցքանակությամբ:

10. ՈՒՐԲԱՆԻԶԱՑԻԱՆ, ՌԵԿՐԵԱՑԻԱՆ ԵՎ ԿԱՆԱՉԱՊԱՏՈՒՄԸ

Իհարկե, քաղաքային ապրելակերպնունի իր առավելությունները,

որոնք մարդիկ շատ են գնահատում: Քաղաքային միջավայրի թերություններըարտահայտվումեն ամենից առաջ նրանով, որ աղտոտվում է օդը ն վատանում է կլիման: Քաղաքի բնակիչներիմշտական լարվածությունը, շտապողական ապրելակերպը, մեծ քաղաքների բնակիչների սթրեսայինվիճակը, ֆիզիկական ակտիվությանբացակայությունը,փակ շենքում երկար ժամանակգտնվելը ն այլն: Այդպատճառովեն շատացել նյարդային,սիրտ-անոթային, շնչառական համակարգի, լյարդի, նյութափոխանակության խանգարումներըն այլ հիվանդություններ:Քաղաքում գնալով աճում են միջավայրնաղտոտող ֆիզիկական գործոնները: ժամանակակիցքաղաքներում մշտական գործող ազդակներից են էլեկտրամագնիսական դաշտի ռադիոալիքները, որոնք առաջանում են խոշոր ռադիոկայանների ն հեռուստակայաններիշրջապատում: Սակայն կարնոր ֆիզիկական գործոն է քաղաքի աղմուկը, որը մարդկանց ուղեկցում է փողոցում, աշխատանքում, տանը: Միջավայրի աղմկային աղտոտումըհսկայական չափերի է հասել: Աղմուկի աղբյուր են շատ ձեռնարկություններ, տրանսպորտը,մեքենաները, ռադիոն ն այլն: Մի քանի գործարանների բանվորներըաղմուկից կարող են խլանալ, եթե

չկրեն պաշտպանիչ ականջակալներ: Խոշոր քաղաքների մայրուղիներում տրանսպորտիաղմուկը հասնում է 100 դԲ-ի: Լվացքի մեքենայի աղմուկը հասնում է 50-80 դԲ-ի, իսկ փոշեկուլինը՝ 75 դԲ-ի: Սակայն նյարդայինհամակարգիվրա ավելի քայքայիչ ազդեցություն է թողնում ռադիոնոչ միայն բարձրձայնի, այլ նան այն բանի համար, որ ռադիոյի ն մարդու խոսքը մտքում ընկալվում ն իմաստավորվումէ, նույնիսկ, եթե նա զբաղված է այլ գործերով: Այլ է արդյունքը, երբ մարդըլսում է ռադիո կամ դիտումհեռուստացույց: Այս դեպքում վնասակարազդեցությունները ավելի խորն են: Ռեստորանների,հանգստյան տների, առողջարանների աղմկային աղտոտվածությունն այնքան բարձր է, որ շատերին խորհուրդ չի տրվում զվարճանալ ն հանգստանալ այդ վայրերում: Բարձրախոս ռադիոկայաններիցհարկադրաբար լսումները, հարկադրաբար ռադիոլսումները բարձրախոսկայաններից դեռնս լայն չափով օգտագործվում են տրանսպորտում, գնացքներում, ավտոբուսներում, ռեստորաններում:Երնանքաղաքում արգելված են մեքենաներիձայնային ազդանշանները,բայց քանի որ վարորդներըչեն ենթարկվում պատժի, ուստի այդ ազդանշաններըշարունակում են քայքայել մարդկանց առողջությունը:Այդբոլորից խուսափելու համարքաղաքի պայմանները պետք է մոտեցնել բնականին:Դրա համար մարդը չպետք է ջանքեր խնայի քաղաքը ձայնային ագդանշաններից պաշտպանելու համար ն քաղաքի անբնական իրավիճակը մոտեցնի բնականին: Այս գործում կարնոր դեր է խաղում կանաչապատումը:Քաղաքի կանաչապատումը ներկաքաղաքաշինությանգլխավոր խնդիրներիցմեկն է: Քաղաքի կանաչապատումնունի բազմակողմանինշանակություն.ծառերը ն թփերը կլանում են օդում կախվածփոշու 7246--ըն ծծմբայինգազի 6092-ը ն այլ վնասակարնյութեր: Միաժամանակնրանք կարգավորում են քաղաքի ջերմաստիճանըն հատկապեսօդի հարաբերականխոնավությունը. օդը հարստացնումեն թթվածնով՝միաժամանակ,մթնոլորտիցկլանելով ածխաթթուգազը, արտազատումեն ֆիտոնցիդները, որոնք մանրէասպան հատկություն ունեն, այդ թվում` սպանում են մարդու համար վտանգավոր հարուցիչներին: Ամռան ամիսներին Երնանում սնդիկի սյունը հասնում է 40«Շ ն ավելի, մինչդեռ ծառաշատպարտեզներումջերմաստիճանըզգալի չափով ցածր է: Կանաչ տարածքներընան քաղաքային աղմուկիդեմ պայքարիհուսալի միջոցներեն: Այսպես՝ծառերիպսակները կլանումեն նրանցվրա ընկնողձայնայինէներգիայի26:---ը: Գիտնականներըգտել են, որ փողոցներինմոտ գտնվող բարձրահարկշենքերը, որոնց մայթեզրինբացակայում է կանաչը,ծառերը, աղմուկը 5 անգամ

ավելի շատ է, քան մայթեզրին ծառեր ունեցող շենքերում: Քաղաքի կանաչապատմաննպատակովկարնոր է ծառատեսակներիընտրությունը: Վերջին ժամանակներսբարդուն տրվում է զգալի առավելություններ, նախ, որ նա արագ է բազմանում (կտրոններով), արագ է աճում, հետնաբար նան շատ է կլանում ածխաթթուգազ ն այլ գազեր, հողի նկատմամբքիչ պահանջկոտէ: Բարդի ծառատեսակիմիակ թերությունն այն է, որ սերմերի հասունացումից հետո «փոշու» ամպ է բարձրանում, սակայն այդ թերությունը հեշտ ուղղելի է: Բարդին երկտուն բույս է, ն սերմերը,որոնք«փոշի» են բարձրացնում,առաջացնումեն իգականծառերը, ուստի քաղաքներում չպետք է տնկել իգական առանձնյակները: Քաղաքային կանաչապատծառերի վիճակը շատ արագ է վատանում, քանի որ ճիշտ խնամք չի տարվում: Ամռանըպուրակները հնձում են ն խոտըթափումաղբանոցները,աշնանը տերններըհավաքում են ն նույնպես հեռացնում պարկերից կամ այրում են ն վնասում ծառերը: Քաղաքային պուրակը մի արհեստականէկոհամակարգէ, որտեղ աճած խոտը ն թափված տերններըպետք է մտնեն նյութերի շրջապտույտի մեծ գործընթացիմեջ: Բուսականմնացորդները,անցնելով հող, այնտեղ ապրող միլիոնավորօրգանիզմներիհամար կենսագործելումիջավայր են ծառայում. մասնավորապեսանձրնորդերը,սնվելով տերններիմնացորդներով, հողը փխրեցնում են ն նպաստում հողառաջացմանը:Փաստորեն, մենք խախտում ենք նյութերի շրջապտույտը, որի հետնանքով հողում են ն հողը սկսում է քայքայվել, ապրող շատ օրգանիզմներ մահանում ծառերըսկսում են թուլանալ, իսկ վնասատուները առաջինը հարձակվում են թուլացածծառերիվրա: Ներկայումս քաղաքաշինությանմեջ ընդունված է քաղաքային զբոսայգիները բաժանել տարբեր նշանակության ն պահպանելհետնյալ հարաբերությունները(տոկոսով). զբոսանքի ն հանգստի գոտի` 50-60. մարզականգոտի՝ 12--20092, մանկականբաժին՝ 10--1542, զվարճանքներին խաղերի գոտի՝ 2--342:

Քաղաքային պարկերը պետք է դիտել որպես էկոհամակարգեր, որոնք երկար ժամանակկշարունակեն կենսագործվելմարդու որոշ Օգնության դեպքում: Այդ օգնությունը չպետք է կայանա նրանում, որ զբոսայգիներըպարբերաբարսրսկեն թունաքիմիկատներովն թունավորեն ողջ շրջապատը, այլ խելամիտձնով կարգավորել կենդանիներին

բույսերի թվաքանակը:Անհրաժեշտ է ցանել վայրի խոտաբույսեր, որպեսզի նրանց վրա ապրենմիջատները,որոնցով սնվում են թռչունները, անհրաժեշտէ պուրակներումկախել թռչունների բներ ն ձմռանըկերակրել նրանց: Զբոսայգիներիէկոհամակարգերըպետք է որքան հնարավոր է շատ տեսակներունենան, որպեսզի պուրակներըավելի երկարակյաց լինեն: Վարկավորէ լավ պայմաններստեղծել թռչունների, թիթեռների, սկյուռիկների ն այլ տեսակներիհամար: էկոլոգներըքաղաքների ապագան տեսնում են քաղաքային պուրակներում վայրի կենդանիների հարնանությամբապրելը: Քաղաքների կանաչապատման,կանաչ տարածքների ընդարձակմանքաղաքականությունը գերակայող է ամբողջ աշխարհում:Իսկ ի՞նչ է կատարվում մեզ մոտ: Գնալով Երնան քաղաքի կանաչ տարածքներըքայլ առ քայլ նահանջումեն՝ իրենց տեղը զիջելով սրճարաններինն զվարճանքների հրապարակներին:Մինչդեռհատկապես Երնանքաղաքին են ավելի շատ անհրաժեշտկանաչ տարածքներ, գոտու քաղաք, ամռանը՝ջերմասքանի որ՝ որպես կիսաանապատային է օդի հարաբերական խոբարձրացմանըզուգընթաց, իջնում տիճանի է նավությունը, որը դժվարացնում թոքերում կատարվող գազափոխանակությունը,իսկ վերջինս էլ վատացնումէ մարդկանցընդհանուր վիճակը: Այն տպավորություննէ ստացվում, որ մենք գիտակցաբարգնում ենք դեպի ինքնազոհության:

11. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ի՞նչեք հասկանումուրբանիզացիաասելով: 2. Հնարավո՞րէ արդյոք ուրբանիզացիանն բնական ռեսուրսների արդյունավետշահագործումը: 3. Զարգացածերկրներում բնակչության ո՞ր մասն է կենտրոնացված քաղաքներում: 4. Ի՞նչ եք հասկանում մեգապոլիսներ ասելով: 5. Որքա՞նբնակչություն կարող է լինել 224 դ. 40-ական թվականներին: 6. Ինչո՞ւ է մոլորակը անճանաչելիորենաղքատացել: 7. Ինչո՞ւ են մեծ քաղաքները ն արդյունաբերական համալիրներըմարդկանցապրելու ն առողջության պահպանմանհամար դառնում վտանգավոր:8. Ինչո՞ւ է կենսոլորտը կորցնում ինքնավերականգնմանհատկությունը:9. Որո՞նք են էկոլոգ Կոմմոների էկոլոգիականօրենքները: 10. Բացատրել «Ամեն ինչ կապվածէ իրար հետ» կանոնը: 11. Ո՞րն է «Ոչինչ հենց այնպես չի տրվում» կանոնի էությունը: 12. Ո՞րն է «Բնությունը բոլորից լավ գիտի» կանոնի էությունը: 13. Ո՞րն է «Բոլորը պետք է լինեն իրենց տեղերում» կանոնի էությունը: 14. Ո՞րնէ էկոլոգիականճգնաժամի էությունը (բերեք 1.

օրինակներ): 15. Ո՞րն է էկոլոգիական աղետի էությունը (բերեք օրինակներ): 16. Ինչպիսի՞ընթացք ունի ուրբանիզացիանՀայաստանում: 17. Ի՞նչ եք հասկանում ռեդուցենտների ճգնաժամ ասելով: 18. Բացատրել ջրածնային վառելիքի օգտագործման էությունը ն հեռանկարները: 19. Որո՞նքեն սննդամթերքիհիմնախնդիրները:20. Որո՞նքեն ազգաբնակչությանաճի խնդիրները:21. Ի՞նչ եք հասկանում ռեկրեացիա ասելով: 22. Որո՞նքեն Հայաստանիռեկրեացիային տուրիզմի հնարավորությունները:23. Ինչո՞ւ է Հայաստանըհամարվում թանգարանբաց երկնքի տակ: 24. Որո՞նքեն ռեկրեացիայիանարդյունավետօգտագործման հետնանքները:25. Ի՞նչ եք հասկանում աղմուկայինաղտոտվածություն ասելով: 26. Ի՞նչ եք հասկանում քաղաքը մոտեցնել բնությանը հասկացությանիմաստը: 27. Ինչո՞ւէ տարեց մարդկանցհամար ամռան ամիսներինշնչառությունը դժվարանում:

ԲԱԺԻՆ 11

ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ,ՋՐՈԼՈՐՏԻ,ՎՈՂԱՇԵՐՏԻՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՕԳՏԱԳՈՐՍՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ Մ.

ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՆերկայիսԱմերիկանհասել է իր հարստությանն հզորությանգագաթնակետին,ն, այնուամենայնիվ, մենք ապրում ենք մի երկրում, որտեղ գեղեցկությունն անհետանում է, անկարգություններնաԾում են, իսկ բնությունը աղտոտվածությունից, աղմուկիցն անտարբերուէ թյունից ամենուրեքկորուստներ կրում: ՍտյուարտՅուդոլլ

1. ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Մթնոլորտիաղտոտվածությունըայժմ հասնում է աղետալիչափերի: Օդի աղտոտվածությունըծխով ն փոշով այն աստիճանէ մեծացել, որ փոխվել է օդի թափանցելիությունը:Ըստ ամերիկացիներիտվյալների՝ դեռնս1927 թ. արնիլույսի կորուստը Նյու Յորքի վրա կազմել է 2596, իսկ խոշոր գործարանների,մանավանդցեմենտի ն մետալուրգիականգործարաններիշրջակայքում, այդ ցուցանիշները ավելի տագնապալի են: Շատ դեպքերում արդյունաբերական ծուխը քամու միջոցով տարածվում է ամբողջ մթնոլորտում, այլապես խոշոր քաղաքներում ապրելը կլիներ անհնար: Մթնոլորտի ամենախոշոր աղտոտումը բաժին է հասնում ածխածնիօքսիդներին, ծծմբի միացություններին,ազոտի օքսիդներին ն արդյունաբերականփոշուն: Մեկ տարվա ընթացքում մթնոլորտ է արտանետվում200 մլն տ ՇՕ, ավելի քան 25 մլրդ տ ՇՕշ, 190 մլն տ ՏՕշ, 110 մլն տ ազոտիօքսիդներ, ավելի քան 250 մլն տ արդյունաբերականփոշի, 120 մլն տ մոխիր,ավելի քան 50 մլն տ տարբեր ածխաջրատներ: Կենսոլորտի հագեցումը ծանր մետաղներուվգիտատեխնիկական հեղափոխությանամենաէականհետնանքներիցմեկն է: Հաշվարկվածէ, որ մարդկությանպատմությանընթացքում ձուլվել է 20 մլրդ տ երկաթ, որից 6 մլրդ տ է, որ գտնվում է մեքենաներիձնով, մնացած 14 մլրդ տ ցրված է բնությանմեջ: Այլ մետաղներարտադրությանն վերամշակման ժամանակավելի շատ են ցրվում բնությանմեջ: Օրինակ՝ սնդիկին անագի ցրվածքը տարեկանկազմում է 80-9095: Ածխի այրման ընթացքում

մոխրի ն ծխի հետ արտաքին աշխարհ են արտանետվումավելի շատ տարրեր, քան արտադրվում է. մագնեզիումը` 1, 5 անգամ, մոլիբդենը՝ 3 անգամ,արսենը`7 անգամ,ուրանը,տիտանը`10 անգամ,ալյումինը, յոդը, կոբալտը՝ 15 անգամ,սնդիկը՝ 50, լիթիումը, վանադիումը,ստրոնցիումը, բերիլիումը,ցիրկոնիումը`հարյուրավորանգամ, գալիումը, գերմանիումը` հազարանգամն այլն: Մթնոլորտարտանետվողտարրերիմի մասը ռադիոակտիվեն, որոնք թափվումեն բույսերիվրա, որտեղիցանցնում են բուսակերկենդանիներին, իսկ դրանցիցէլ`մարդուն: Արդյունաբերականարտանետումներըմթնոլորտումհսկայականչափովավելացնում են փոշու մասնիկներիքանակը, որոնք ջրային գոլորշիների ազդեցության տակ հավաքվում են ն շարունակ կախված մնում մթնոլորտում,որի պատճառովամպամածօրերի թիվը եղել է 16, 1921 թ. այն հասել է 47--ի, Բուդապեշտում 1871 թ. 27 օր, 1938 թ. 56 օր, Պրագայում 1879 թ.՝ 60 օր, 1919 թ.՝ 217 օր: Ամենատհաճն այն է, որ ամպը միանումէ ծխի հետ ն դառնում թունավոր կամ հիվանդածին: Այսպիսի թունավոր ծխի ամպը ստացել է ծխամշուշ (սմոգ) անվանումը: Սմոգի առաջացմանդեպքում օդը դառնում է տհաճ հոտով, կտրուկ իջնում է տեսողությունը:Քամու բացակայության դեպքում սմոգի խտությունը օդում բարձրանումէ ն մարդկանցինքնազգացողությունըաստիճանաբար վատանում է, ն մեծանում է հիվանդներիքանակը: Լինում է, որ վատ տեսանելիությանդեպքում կանգ են առնում փոխադրամիջոցները:

2. ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ՎՐԱ

Ծխամշուշը ն այլ աղտոտիչնյութերը ոչ միայն տհաճությունեն պատմարդկանց,այլն հաճախմահվանպատճառեն դառնում: 1952 թ. Լոնդոնումծխամշուշի առաջացումից,որը տնել է երկու շաբաթ, մահացել է 4000 մարդ: Ծխամշուշի մեջ մտնում է նան ծծմբայինգազը, որը շատ է: վտանգավոր Ներկայումս հայտնի է դարձել ծխամշուշի նոր ձն` լոսանջելեսյան ծխամշուշ:Այդ չոր ծխամշուշը ստացել է նան ֆոտոքիմիականծխամշուշ անունը, որը շատ ավելի վնասակար կլինի կյանքի համար: ԱՄՆ-ում պաշտոնականհրատարակություններից մեկում նկարագրված է ֆոտոքիմիական ծխամշուշի ազդեցությունըՆյու Յորքի վրա. «Ուժեղ աղտոտվածօդի զանգվածը, որը հագեցած էր թույներով, իջել էր 16 միլիոնանոցքաղաքի վրա: Օդի աղտոտումից տնտեսական վնասները ամեն տարի կազմում են տասնյակ միլիարդ դոլարներ, սակայն մարդկանց տառապանքները շատ ավելի թանկ են նստում: Ոչ միայն ճառում

115» Նկ.

աալ

18.

Է».

քաղաքը Արդյունաբերական ծխածաճկիտակ:

-.-.ո

Նկ. 19. Անտառներիմասսայական չորացումը մագնեզիումիփոշուց, ՏՕչ-ից ն այլ գազերից:

յուրաքանչյուր գործոն բաառողջության վրա»: Աղտոտվածօդում ցասաբար թոքերի քաղցկեղածիննյութերի առկայությունը (օրինակ`բենզոպիրինը) քաղցկեղովհիվանդանալուպատճառներիցմեկն է: Պատահականչէ, որ Անգլիայում՝ որպես աղտոտվածերկիր, թոքերի քաղցկեղով հիվանդնեէ: րի թիվը ամենաբարձրն ՀՀ-ում բնակչությանշնչառականօրգանների հիվանդությունների քանակը 100 հազար բնակչի հաշվով 2001--2005 թթ. աճել է 4046-ով, մարսողության օրգաններինը`40Չ6-ով, իսկ նորագոյացումներովհիվանդություններըաճել են 13Չ6-ով: Նորմալ շնչառության ժամանակ յուրաքանչյուր ներշնչման ընթացքում մարդու օրգանիզմ է անցնում 0,5-2 լ օդ, ն եթե այն աղտոտվածէ, ապա առաջանում են շնչառական ուղիների տարբեր հիվանդություններ: Այսպես, եթե մթնոլորտն աղտոտված է քլորի միացություններով, ապա տուժում են շնչառական ն տեսողականօրգանները:Մթնոլորտում ֆտորիդներիառկայությանդեպքումվերջիններսանցնում են օրգանիզմ ն ոսկրերից ու արյունից լվանում ն հեռացնում են կալցիումը: Ավելի վտանգավորէ ծծմբի օքսիդներով մթնոլորտի աղտոտումը: Ծծումբը մթնոլորտէ արտանետվումշուրջ 5 000 տարի, ն նրա տնականազդեցությունը մարդու վրա առաջ է բերում մարսողականուղիների, լյարդի, շնչառականուղիների ծանր հիվանդություններ:Խիստ վտանգավոր է նան սնդիկը,որը, թափանցելովգլխուղեղ, քայքայում է նյարդայինբջիջները,թուլացնում է մտավոր ընդունակությունները,արագացնումէ մարծխամշուշը,

այլ

նան

մթնոլորտն աղտոտող

է ազդում մարդու

ծերացումը: Ազբեստիփոշին առաջացնումէ թոքերիֆիբրոզ ն ի վերջո՝քաղցկեղ:Քաղցկեղածինտարրեր են նան քրոմն ու արսենը:Սելենով թունավորումներըսովորաբարվերջանում են մահով: Մթնոլորտի թունավորումն առաջին հերթին իջեցնում է օրգանիզմի ընդհանուրկենսունակությունը, որի հետնանքովընկնում է հիվանդների դիմադրողականությունը: Քիմիականգործարաններիհարնանությամբապրող մարդիկսովորական հիվանդություններով հիվանդանալու դեպքում (մրսածություն) 5-10 անգամուշ են վերականգնում առողջությունը,քան այլ հիվանդները: Լյարդի, երիկամների, ենթաստամոքսայինգեղձի հիվանդությունները 1,5-2,5 անգամավելի հաճախ են հանդիպելքիմիականգործարաններում աշխատողներիմոտ, քան ստուգիչ խմբերում: Արդյունաբերականշրջաններում ապրող երեխաները300օ-ով ավելի են հիվանդանում,քան մյուս շրջաններում:Նրանց մոտ իմունայինմեխանիզմըընկճվածէ: Աղտոտված միջավայրումսաղմնայինզարգացմանվաղ շրջանումկարող է խախտվել նրա նորմալ ընթացքըն սկիզբ տալ արատներիձնավորմանը:Այսպիսով՝ շրջակա միջավայրիաղտոտումըբացասաբար է ազդում մարդկանցնյութափոխանակության վրա ն հանգեցնումէ անցանկալիերնույթների: դու

3. ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԲՈՒՍԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԻ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎՐԱ

Մթնոլորտի աղտոտվածություննընդհանրապեսբացասաբար

է ազ-

դում ողջ կենսոլորտի վրա: Գոյություն ունի սխալ տեսակետայն մասին, որ արդյունաբերականթափոններըվնաս են հասցնում մարդուն ն գյու-

ղատնտեսականկենդանիներին,իսկ բուսական աշխարհին վնաս չեն հասցնում:Իհարկե, եթե մթնոլորտի աղտոտվածությունըչի գերազանցում որոշակի սահմանը, ապա մոլորակի կանաչ մակերեսն ընդունակ է չեզոքացնելայդ թունավոր նյութերը: Հենց դրանումէ կայանում կանաչ բույսերի այն մեծ նշանակությունը,որ նրանք մաքրում են օդը, սակայն մթնոլորտինորմայիցավելի աղտոտվածությունըկանաչ բույսերը ոչ միայն չեն կարողչեզոքացնել, այլն ենթարկվումեն քայքայման: Մթնոլորտում վնասակար,ինչպես նան ռադիոակտիվնյութերը տարածվում են տասնյակ ն հարյուրավոր կիլոմետրեր: Մթնոլորտում վնասատու գազերը, շփվելով օդի խոնավության հետ, վեր են ածվում հեղուկներին թափվում ցանքատարածություններիկանաչ մակերեսի վրա: Բուսականաշխարհիհամարհատկապեսվնասատու են ծծմբային գազերը,ֆտորի միացությունները,քլորը, տարբերօքսիդներ ն այլն:

Պարզվել է, որ սոճու անտառներում ֆոտոսինթեզի գործընթացը խիստ նվազում է, երբ օդում հայտնվում են ծծմբի օքսիդները: Ընդհանրապես փշատերն բույսերը խիստ զգայուն են օդի աղտոտվածության նկատմամբ: Դրա համար էլ խոշոր քաղաքների շրջակայքում փշատերններըլինում են չափազանց ընկճված ն հանդիպում են շատ չորացած ծառեր: ՅՀ-ում Ալավերդի քաղաքի շրջակայքի անտառը ամբողջությամբ էր ոչնչացել ծծմբաթթվայինանձրններիհետնանքով: Շվեյցարիայում ալյումինի գործարանիշրջակայքի անտառում, ֆտորի միացություններիազդեցության տակ տուժել էին շատ գյուղատնտեսականկենդանիներ:Մարդիկ,օգտագործելով գործարանի շրջակայքի մրգերը, ենթարկվելէին թունավորման: Մագնեզիումի փոշին, որ առաջանում է մագնեզիտից աղյուս պատրաստելու ընթացքում, թունավոու կենդանական աշխարհը: րում է շրջակա միջավայրի անտառն Ֆրանսիայում`ցեմենտի գործարանի շրջակայքում, 3 կմ շառավղով ոչնչացել են պտղատու ծառերն ու ցանքատարածությունները:Կանադայում ցինկի ն կապարիգործարաններիթափոններից,որոնց մեջ կային շատ ծծմբականգազեր, 25 կմ շառավղովոչնչացել են ցանքատարածությունները:Նման օրինակներիթիվը կարելի է բազմապատկել:Եզրակացությունըպարզ է, մթնոլորտայինօդի պահպանությունըաղտոտվածությունիցմարդու կարնորագույն խնդիրներիցէ: 4.

ՋԵՐՄՈՑԱՅԻՆ

ԷՖԵԿՏԸ

ՀԱՄԱԵՐԿՐԱՅԻՆ

ԵՎ ԿԼԻՄԱՅԻ

ՏԱՔԱՑՈՒՄԸ

Ներկա ժամանակաշրջանումԵրկրի միջին ջերմաստիճանըկազմում Այս ջերմաստիճանիպայմաններումԵրկրի մակերեսըն մթնոլորտը գտնվում են ջերմային հավասարակշռությունում: Մթնոլորտըարեգակնայինէներգիայով ն ինֆրակարմիր ճառագայթներովտաքանալով՝ էներգիայիգրեթե համարժեք քանակությամբ վերադառնումէ տիեզերք: Վերջին հարյուրամյակում մարդու գործունեությունը`կապված տեխնիկականառաջընթացիհետ, խախտվելէ ստացվող ն ճառագայթվողէներգիայի հավասարակշռությունը:նախքան մարդու միջամտությունը,Երկրի վրա ընթացող փոփոխություններըկապված են եղել բնության մեջ պարունակվողգազերով, որոնք մարդկանց կողմից կոչվել են «ջերմոցային»: Այդպիսիգազերին են պատկանում ածխածնիերկօքսիդը, մեթանը, ազոտի օքսիդները ն ջրային գոլորշիները: Ներկայումս այդ գաէ 15:Շ:

զերին ավելացել են մարդածին քլորֆտորածխաջրատները (ՔՖԱ): ԱռանցԵրկիրը փաթաթող գազային ծածկույթի, մոլորակի ջերմաստիճանը ցածր կլիներ 30-40"Շ-ով: Այդ պայմաններում կենդանի օրգանիզմների գործունեությունը կլիներ անհնար: Ըստ կլիմայի փոփոխության մասին միջկառավարականհանձնաժողովիտվյալների` ջերմոցային գազերի ավելացման դեպքում, մթնոլորտի ստորին շերտերը ն Երկրի մակերեսը կգերտաքանան: Մթնոլորտիգազային կազմի ն աերոզոլների յուրաքանչյուր փոփոխություն առաջ է բերում կլիմայի փոփոխություն: Ընդ որում, գազերի ավելցուկը առաջ է բերում Երկրի ջերմաստիճանի բարձրացում (նկ. 20):

Երկրի մակերեսիտաքացում: 2. Ջերմային էներգիայի ճառագայթումըԵրկրից: 3. ճառագայթմանկանխումը աղտոտվածմթնոլորտում:

Ջերմոցայինէֆեկտի առաջացմանմեխանիզմըչափազանց պարզ է: Մաքուր մթնոլորտի պայծառ եղանակին արնի ճառագայթները ավելի հեշտ են հասնում Երկրի մակերնույթին ն կլանվում հողի մակերեսային շերտի բուսականության տարբեր կառույցների կողմից: Տաքացած մակերնույթները ջերմային էներգիան նորից վերադարձնում են մթնոլորտ: Մթնոլորտ անդրադարձվող ճառագայթները ակտիվորեն կլանվումեն մթնոլորտիՇՕ,, ՒԵՕ, ՇՕ, ՇՒե, ՇչՒԷն,հ,Օ գազերի ն փոշու մասնիկներիկողմից: Արդյունքում երկրի կողմից անդրադարձված չեն ցրվում տիեզերքում, այլ ծախսվում են մթնոլորտի ճառագայթները ստորինշերտերի ջերմաստիճանիընդհանուրբարձրացմանվրա:

ֆրանսիացի ֆիզիկոս Ժոզեֆ Ֆուրեն ենթադրել է, որ Երկրի մթնոլորտը կատարում է յուրահատուկ ապակու ն ջերմոցի գործառույթ. օդը բաց է թողնում արեգակիցեկած ջերմությունը, միաժամանակ թույլ չտալով, որ նա ճառագայթվիտիեզերք: Վերջինտարիներիուսումնասիրություններըհաստատելեն, որ ջերմոպահում են մթնոլորցային գազերի ջերմությունը Ժամանակավորապես տում, որիհետնանքովստեղծվումէ, այսպեսկոչված,ջերմոցայինէֆեկտը: Դեռնս 1827 թ.

Աղյուսակ1 Մթնոլորտի աղտոտվածությանազդեցությունը կլիմայի փոփոխություններիվրա

Ցուցանիշները ա) կոնդենսացմանմիջոցներ Աղտոտիչնյութերը |բ)մասնիկներ գ) գազային խառնուրդներ ա) գումարային հորիզոնականվ

)ակերնութի վա

Արնային բ) ուլտրամանուշակագույն ճառագայթում ձմռանը գ) արնայինճառագայթման

տնողությունը

5-25

անգամշատ անգամ շատ անգամ շատ

ՇՉՅՀ-ովքե: 307»-ով քիչ

Տ-1536-ով քիչ

ա) քանակը

5-1596-ով

կենտրոնում

ա) տարվամիջինը բ) ձմռան

նվազագույնը

Օդի հարաբերական

տարվա միջինը խոնավություն արագություն րագութ)

Տ-1546օ-ովշատ 10026-ով շատ

Տեղումներբ) ձյան տեղումներըքաղաքի

Քամու

հետ համեմատած

ա) ամպեր

բ) մառախուղձմռանը Սմպամածություն

Օդի ջերմ ճ դի ջերմաստիճան

Քաղաքում գյուղական վայրերի

ա) տարվամիջինը բ) առանց քամու օրերի թիվը

շատ

5-10:4-ով քիչ 0,5-3,05Շ 1-25Շ

բարձր բարձր

696-ով ցածր 20-3006-ով քիչ 5-2096-ով շատ

Ժամանակակիցէկոլոգիական հիմնախնդիրներից մեկը կապված է մարդու տեխնածին գործունեության հետ, որի հետնանքով մթնոլորտ

արտանետվողգազերը նպաստումեն Երկրի ջերմաստիճանիբարձրացմանը: Այդ առաջինհերթին վերաբերում է ածխածնիօքսիդին, որի քանակը մթնոլորտում աստիճանաբարբարձրանում է: Ջերմոցային էֆեկտի առաջացման5046--ը բաժին է հասնում ածխածնիօքսիդին, ՔՖԱ--ի բաժինըկազմում է 15--2042, իսկ մեթանինը՝ 1896: Վամաերկրայինծավալներով ածխաթթու գազի պարունակությունը մթնոլորտումկատարում է այն դերը, ինչը կատարումէ ապակինջերմոցում: Լուսային էներգիանմթնոլորտիմիջով ազատ թափանցումէ Երկիր: Ածխաթթուգազը տաքանում է՝ տաքացնելովնան մթնոլորտըամբողջությամբ: Վետնաբար,որքան մթնոլորտում շատ է ածխաթթուգազը, այնքան շատ են կլանվում ճառագայթներ ն շատ է տաքանումմթնոլորտը: շօ« դարի առաջին կեսում ածխաթթու գազի քանակը մթնոլորտում եղել է 0,0346, 1956 թ. այն կազմել է 0,0284262,1985 թ. աճել է մինչն 0,03492, 2000 թ.՝ 0,03846: Մթնոլորտումածխածնիօքսիդներիքանակի բարձրացումըկապված է մի կողմից` ինտենսիվ կերպով վառելիքի այրման (գազ, քարածուխ, նավթ, տորֆ), մյուս կողմից` անտառային մակերեսի կրճատման հետ, որը ածխաթթուգազի հիմնականկլանիչն է: Ըստ նշանակության՝«ջերմոցային» գազերից երկրորդը մեթանն է: Նրա պարունակությունըմթնոլորտում ամեն տարի աճում է 196--ով: Մեթանիկենսաբանականփոխարկմանընդունակ են միայն որոշ յուրահատուկ բակտերիաներ:Մեթանիարտադրությանհիմնականաղբյուրներն են աղբանոցները, խոշոր եղջյուրավոր անասունները (գոմաղբ) ն բրինձը: Քաղաքներիաղբանոցներիմեթան գազի պարունակությունը կարելի է համեմատելմեթանիոչ մեծ հանքահորերիհետ: Ինչ վերաբերում է բրնձի դաշտերին,ապա պարզվել է, որ չնայած բրնձից մեթանի մեծ ելքին, այն մթնոլորտ է թափանցումհամեմատաբարքիչ քանակությամբ, քանի որ նրա մեծ մասը բրնձի արմատայինհամակարգի հետ կապված բակտերիաներըքայքայում են: Մթնոլորտում մեթանիմեծ պարունակությունը հայտնաբերվելէ հյուսիսային կիսագնդիլայնություններում: Գիտնականներըբացահայտել են, որ տունդրայում ճմաշերտերի տակ բավականինշատ մեթան է կուտակված: Այնտեղ հայտնաբերվել են նան հատուկ բակտերիաներ,որոնք բավականինցածր ջեմաստիճանում(Հ5«Շ) մեթանեն արտադրում: Այսպիսով,այսօր արդեն ոչ մի կասկած չկա, որ մթնոլորտում ածխածնիօքսիդների քանակի աստիճանականավելացումը կապված է

քարածխի,նավթի,գազի ն այլ վառելիքներիայրման հետ, որը հանգեցնում է կլիմայի համաերկրայինփոփոխության:Այդ վառելիքների օգտագործման ժամանակակից քանակների դեպքում, ըստ կանխագուշակումների, 50 տարվա ընթացքում ջերմաստիճանը միջին հաշվով կբարձրանա 1,5:Շ--ից մինչն 3.Շ: Հյուսիսային լայնություններում նախկին սառնամանիքներըքչացել են, գարունը շուտ է գալիս: Երկրի ջերմաստիճանիբարձրացումը, ջերմոցային էֆեկտը սպառնում է էկոլոգիական, տնտեսական ն սոցիալական պայթյունների առաջացմանը:Ջրային մակերեսի բարձրացումը1-2 մետրով կարող է նպաստել սառույցների հալմանը: Երկրագնդի մերձափնյա տարածաշրջանների մի զգալի մասը կարող է կլանվել օվկիանոսների կողմից, որը աղետալի կլինի գրեթե 1,2-1,5 միլիարդ մարդու համար: Ջերմաստիճանի բարձրացումը կհանգեցնի հողի խոնավության նվազմանը: Երաշտներըն հողմամրրիկներըկդառնանսովորականերնույթներ: Ամենախոցելի վիճակում կհայտնվեն դեմոգրաֆիական պայթյուն ապրող Աֆրիկան ն Ասիան: Ջերմաստիճանի բարձրացման պատճառով կկրճատվի գյուղատնտեսությանարդյունավետությունը,կաճեն հիվանդությունները: Ավստրալիանկտառապիծարավից:ԱՄՆ-ի արնելյանափերը կընկնենմրրիկիավերիչ ազդեցությանտակ, ափամերձշրջաններում հողը կենթարկվիքայքայման: Արկտիկայի ն Անտարկտիկայիսառույցները կկրճատվեն 1546-ով: Վամաշխարհայինօվկիանոսի մակարդակի բարձրացումը կծածկի հսկայական տարածքներն ավելի քան 1 մլրդ մարդ կտեղահանվի:Այն մասին, որ այս փաստերը հիմնավորված են, բերենք մեկ օրինակ. 2002 թ. Խաղաղ օվկիանոսումգտնվող փոքրիկկղզի-քաղաք Տուվալան (26 կմշ, 11 հազար բնակիչ) օգնության տագնապէ բարձրացրել: Տուվալան դանդաղ անցնում էր ջրի տակ: Ամենաբարձրգագաթը ծովի մակերնույթիցբարձրէր ընդամենը5 մետրով: Արդենմեր հարյուրամյակում Հյուսիսայինկիսագնդումգետերի ու լճերի սառցակալումըերկու շաբաթով կկրճատվի:Ամենուրեք կսկսեն հալվել սառցաշերտերը:Վամաերկրային տաքացումը կանդրադառնաԵրկրի անտառներիվիճակի վրա: Աղետալիչափով կկրճատվիտեսակայինբազմազանությունը: Մթնոլորտի դիտարկման համաշխարհային կազմակերպությունը հայտնել է, որ 2001 թ. Երկրի միջին ջերմաստիճանը բարձրացել է 0,4"Շ-ով: 22« դարը դարձել է ամենատաքհարյուրամյակը:Եթեմարդըայսպիսիարագությամբմթնոլորտարտանետիածխաթթուգազ ն այլ թափոն136

ներ, ապա 2100 թ. ջերմաստիճանըկբարձրանամեկուկես աստիճանով:

Կլիմայիհամաերկրայինփոփոխությանհամաձայնագրում(Կիոտո,1997), որին մասնակցելէ 160 երկիր, պարտավորեցրելեն առավել զարգացած 38 երկրներիկրճատելածխաթթուգազի արտանետումները մթնոլորտ:

5. ՄՕՁՆՈԼՈՐՏԻ

ՇԵՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՕԶՈՆԱՅԻՆ

ՎՐԱ

Օզոնային հիմնախնդիրըվաղուց է անհանգստացնումէկոլոգներին: Օզոնը ստրատոսֆերայումթթվածնիվրա ուլտրամանուշակագույնճառագայթներիազդեցության արդյունք է (ՕՀ-ՕշՀՕ»): Սակայն ամբողջ թթվածինըչի փոխարկվում օզոնի, քանի որ միաժամանակ թթվածնի ազատ ատոմները փոխազդում են օզոնի հետ ն տալիս երկու մոլեկուլ թթվածին (ՕգՀՕՀ2Օշ): Այսպիսով օզոնի քանակը ստրատոսֆերայում հաստատուն չէ. այն իրենից ներկայացնումէ այդ երկու հակադիր ռեակցիաներիհավասարակշռությանարդյունք: Մթնոլորտիվերին շերտերում օզոնային էկրանինրբագույն շերտը օզոնի մոլեկուլները Երկրի կյանքը (ՈՒՄ):Մթնոպաշտպանումեն ուլտրամանուշակագույնճառագայթներից լորտում օզոնի պարունակությունը0,000196-ից էլ պակաս է, սակայն հատկապեսնա է ամբողջությամբկլանումԱրեգակիցեկող կործանարար ՈՒՄ ճառագայթները:Երկրի վրա ազատ ընկնելուդեպքումայդպիսի ճառագայթներըմարդու մոտ կարող են առաջացնելմաշկիքաղցկեղ ն լուրջ վնաս հասցնել բուսականն կենդանականաշխարհին:Օզոնի խտության նվազումը196--ովմիջինհաշվով ավելացնումէ Երկրիվրա ՈՒՄ--ը296--ով: Օզոնայինշերտը բնեռներումսկսվում է 8 կմ բարձրությանվրա, իսկ հասարակածում՝17 կմ ն տարածվումէ վերն մինչն 50 կմ բարձրություն: Օզոնի քանակի ամենամեծ խտությունը, որը հիմնականումպաշտպանում է ՈՒՄ ճառագայթները,դիտվում է 20-25 կմ բարձրությանվրա: Ահա թե ինչու էկոլոգները տագնապ են բարձրացնումայն բանի համար, որ գերձայնայինհրթիռային ապարատները թռչում են այդ բարձրության են օզոնի քայվրա ն արտանետելովազոտի օքսիդներ՝ արագացնում են նան վրա ազդում քայումը (2ՕՀՕչՀԱշՕՀ2Օշ): Օզոնային էկրանի ռազմականգերձայնայինինքնաթիռները,որոնց շարժիչներից արտանետվումեն ջրային գոլորշիների հետ խառնված ազոտի օքսիդներ: Օզոնըքայքայում է ոչ միայն վառելիքի այրումից առաջացածգազերը, այլն գերձայնային ինքնաթիռներիհարվածայինալիքը: Հաշվել են, որ ՏՈՒ-144 տիպի ինքնաթիռըթռչելով ՄոսկվայիցԱլմա Աթա՝նրա հարվածայինալիքը ոչնչացնում է մի քանի տոննա օզոն: Ուսումնասիրություն137

ները ցույց են տվել, որ Անտարկտիկայիստրատոսֆերայում կտրուկ կերպով իջնում է օզոնի քանակը: Այդ երնույթը ստացել է «օզոնային անցքեր» անունը: Ներկայումս օզոնային անցքերի առաջացումը հայտնաբերված է նան Եվրոպայում, Ասիայում, Վարավայինն Հյուսիսային Ամերիկաներում:Տեղ--՛տեղ օզոնային անցքերիքանակը հասել է ռեկորդային չափերի, օրինակ` Հարավային կիսագնդում ԱՄՆ-ի չափ տարածքը օզոնային էկրան չունի, դրա պատճառնայն է, որ օզոնի առաջացումը հնարավորէ միայն ՈՒՄ ճառագայթիառկայությանդեպքում, ն քանի որ բնեռներումձմռանը չկա արնի ճառագայթ, ուստի օզոն չի առաջանում, իսկ Երկրի մյուս տարածաշրջաններիցօզոնի թափանցելը Անտարկտիկա խանգարվումէ մշտապես գործող հողմաբուքի առկայությամբ: Նման հողմաբուքը բացակայում է Արկտիկայում,դրա համար էլ Արկտիկայումօզոնի խտության անկումը զգալի չափով պակաս է: Օզոնային շերտի կառուցվածքի ն հատկության վրա ազդում են տարբեր քլորֆտորօրգանական(ՔՖՕ) միացությունները: Երկրի վրա օգտագործվողքլորի մեծ մասը, որն օգտագործվումէ ջրերի մաքրման համար, ի վերջո, անցնում է ստրատոսֆերա ն տեղումների ժամանակ

նորից վերադառնումԵրկիր: ՔՖՕ միացություններըշուտ ցնդող են ն ջրում անլուծելի: Վետնաբար,նրանք մթնոլորտումչեն լուծվում ն շարունակում են տարածվել`հասնելով ստրատոսֆերա,որտեղ ավելի ինտենսիվ արեգակնայինճառագայթներըազդելով նրա վրա, առաջանում է ազատ քլոր: Վերջինսկատալիզատորիդեր է կատարումն օզոնից Օշ-ի անջատման գործընթացըխիստ արագանում է. (ՇլՀ2Օշ»2Շ1(ՕշչԺ2Օ): Առաջացածքլորի օքսիդը ռեակցիայիմեջ է մտնում ատոմականթթվածնի հետ` առաջացնելով թթվածնի մոլեկուլ ն քլորի ազատ ատոմ Եվ ամբողջըսկսվում է նորից: Այսպիսիհաջորդա(2Շ/ՕշՀ2ՕՀ2ՇիԺ3Օ2շ): կան ռեակցիաներիշնորհիվ մեկ մոլեկուլ քլորը նախքանչեզոքանալը կարող է քայքայել օզոնի հազար մոլեկուլ: ՔՖՕ միացություններիցքլոր անջատելու հատկությունը ֆրեոններին դարձնում է օզոնային շերտի համար շատ վտանգավոր: ՔՖՕ միացություններնարդեն քայքայել են 3-5Գ6 օզոնային շերտը: ՔՖՕ միացություններնօգտագործվում են բոլոր տեսակիսառցարաններում,օդի խտացուցիչներում ն ջերմային մղիչներում որպեսքլորագենտներ(ֆրեոններ): Քանի որ այդ հարմարանքները վաղ թե ուշ քայքայվում ն դուրս են մղվում, նրանց մեջ պարունակվող ՔՖՕ միացություններնանցնում են մթնոլորտ:ՔՖՕ միացություններն օգտագործվումեն նան այլ բնագավառներում: Ստրատոսֆերայումքլորֆտորքիմիական ակտիվ միացությունների

քանակը ներկայումս 2-3 անգամ բարձր է 50-ական թվականներիմակարդակիհամեմատությամբ:Ինչպես կարող է օզոնային անցքերի առաջացումըազդել մարդու օրգանիզմիվրա: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ օզոնային շերտի քայքայումը կտրուկ կավելացնի մարդու տարբերտեսակիքաղցկեղների ժամանակը:Այսօր ավելի քան 500 հազար ամերիկացիներամեն տարի ենթարկվում են մաշկիքաղցկեղի հիվանդությունների:Քաղցկեղի մի այլ ձն՝ սարկոման,հանդիպում է ավելի է: Ամեն տարիդիտվում է նման տիքիչ, սակայն սա ամենավտանգավորն պիքաղցկեղի շուրջ 25 հազար դեպք: 5 հազարիդեպքումսարկոմանբերում է մահացու ելքի, որը մաշկի քաղցկեղի բոլոր մնացածձների համեմատությամբկազմում է 6595: Սարկոմայիվտանգավորությանաստիճանը ուղղակիորենկախվածէ առանձինմարդկանցզգայությունից: ՈՒՄ ճառագայթումը կարող է վնասել նան աչքի եղջերաթաղանթը, ակնաբյուրեղը,ցանցաթաղանթըն առաջ բերել, այսպես կոչված, ձյունայինկուրություն: Բժիշկները կարծում են, որ ՈՒՄ ճառագայթներիբարձրացմանդեպքում կտրուկ կբարձրանակատարակտովհիվանդ մարդկանցքանակը: Գիտնականներիկանխագուշակություններից մտահոգված`1987 թ. 93 երկրներիբժիշկներըՄոնրեալումստորագրելեն կլիմային վերաբերող առաջինհամաշխարհայինպայմանագիրը՝նվիրվածօզոնային շերտի պահպանությանը: Պայմանագիրըստորագրող երկրները պարտավորվել են կրկնակի անգամկրճատել օզոնաքայքայիչՔՖՕ միացություններըմինչն 1999 թ.: Սակայնիրավիճակիվատացմանպատճառով1990 թ. Լոնդոնում ընդունվել են նոր ուղղումներ: Համաձայն լոնդոնյան ուղղումների` մինչն 2000 թ. պետք է դադարեցվենՔՖՕ միացություններառաջացնող հալոգեններըն քառաքլոր ածխաջրերիօգտագործումը,իսկ մեթիլքլորոֆորմը`2005 թ.: Ցավով պետք է նշել, որ նշված պարտավորություններիկատարումըդանդաղում է: Մինչդեռուլտրամանուշակագույնճառագայթներըանվերջանալիհոսքով թափվումեն Երկրի վրա: Չլիներ օզոնային էկրանը,մահացուճառագայթներըանարգել կթափանցեինԵրկիր ն ահավոր ուժով կքայքայեին կյանքիհիմքը կազմողսպիտակուցներին նուկլեինաթթուներիմոլեկուլներըն, ի վերջո,կոչնչացնեինկյանքըԵրկրի վրա: Օզոնային էկրանըհուսալիորենկլանում է ՈՒՄ ճառագայթներիգերազանցապեսմեծ մասը ն թուլացնում է նրա մահացուներգործությունըկյանքի վրա: Այնուամենայնիվ, օզոնային թաղանթովԵրկիր են թափանցումոչ մեծ քանակության,

երկարալիքՈՒՄ ճառագայթները:Որպեսկանոն այդ ճառագայթներըչեն սպանումկենդանիօրգանիզմներին,սակայնկարող են հարուցել ցավոտ այրվածքներ:Չմոռանանքնան, որ ՈՒՄ ճառագայթներիչափավորքանակը ոչ միայնվնասակարչէ կյանքի համար, այլն օգտակարէ: Օզոնային շերտի պահպանությանմասինկոնվենցիանբոլոր պետություններինպարտավորեցնումէ ձեռք առնել բոլոր միջոցներըկանխելու համար օզոնային շերտի հետագա քայքայումը:

6. ԹԹՎԱՅԻՆ

ՏԵՂՈՒՄՆԵՐ

Արդյունաբերության,տրանսպորտիզարգացումը ն էներգիայի նոր աղբյուրների յուրացումը բերում են նրան, որ արդյունաբերականթափոնների քանակն աստիճանաբարավելանում է: Դա գլխավորապես կապված է ջերմաէլեկտրակայաններում,արդյունաբերականձեռնարկություններում,մեքենաներիշարժիչներում ն բնակարաններիտաքացման համակարգում`տաք հանածոներիհանույթի օգտագործման հետ: Բրածո վառելիքների այրման ընթացքում մթնոլորտ են թափանցում ծծմբի, ազոտի, քլորի միացություններ ն մի քանի այլ տարրեր: Նրանց մեջ գերակշռումեն ծծմբին ազոտիօքսիդներ(ՏՕշ, ԱշՕ, ԱՕշ): Միանալով ջրի մասնիկներիհետ՝ ծծմբի ն ազոտիօքսիդներըառաջացնումեն տարբերխտությանծծմբական(ԱշՏՕ.) ն ազոտական (ԻԿՊՕչ)թթուներ: Սովորաբարջրային լուծույթները կարող են ունենալ Ք" 0-ից մինչն 14: Զեզոք լուծույթները ունենում են Բ", թթվային լուծույթները՝ Ք"--ը, 7-ից ցածր է, իսկ ալկալիներինը՝ 7-ից բարձր: նախկինում թթվային տեղումների հիմնախնդիրըհամարել են տարածաշրջանային՝կապված տվյալ տարածաշրջանիարդյունաբերությանզարգացմանհետ: Սակայնծծմբի ն ազոտիբարձրքանակի արտանետումներըթթվային տեղումներիհիմնախնդիրըդարձրել են համաերկրային:Արդյունաբերականձեռնարկություններիարտանետումներըօդային հոսանքներովտարածվում են հազարավոր կիլոմետրերիվրա: Բացահայտվածէ, որ տեխնածին արտանետումներիբաժինը` կապված հանածո ածխի այրման հետ, կազմում է ընդհանուր քանակի շուրջ 60-7046-ը, նավթամթերքներիբաժինը կազմում է 20-3042--ը, իսկ մնացած վառելիքների այրումը` 1046--ը: Մեքենաներիցազոտի օքսիդների արտանետումների4096-ը կազմում է ավտոմեքենաներիծուխը, որը գնալով աճում է: Մթնոլորտայինտեղումները, որոնց Ք'--ը ցածր է, քան անձրնաջրերի միջին ցուցանիշը, որը հավասար է 5,6-ի, ստացել են թթվային

անձրններանունը: Առաջինանգամ այդ հասկացություննօգտագործել է անգլիացիքիմիկոս Ռ. Սմիթը(1872): Նա, զբաղվելով Մանչեստրքաղաքի աղտոտմանհարցերով, ապացուցել է, որ ծուխը ն գոլորշիները պարունակում են նյութեր, որոնք լուրջ կերպով փոխում են անձրնաջրերի բաղադրությունը,ն որ այդ փոփոխություններըկարելի է նկատել ոչ միայն աղտոտիչների շրջակայքում, այլն մեծ հեռավորություններիվրա գտնվող դաշտերում: Նա նան բացահայտել է թթվային անձրնների բացասականներգործության մի քանի ձներ՝ հյուսվածքների գունազրկում, մետաղներիժանգոտում, շինանյութերիքայքայում ն բույսերի ու կենդանիների ոչնչացում: Ջրավազանները սովորական անձրններից հետո դառնումեն թույլ թթվային լուծույթ: Դա առաջանում է այն պատճառով, որ մթնոլորտիբնականնյութերը պարունակում են ածխածնիերկօքսիդ, որը ռեակցիայի մեջ մտնելով անձրնաջրերիհետ, առաջացնում է թույլ

ածխաթթու

(ՇՕշՀԻշՕՀՒՒՆՇՕյ):

ն ԽՕշչ գազերը միանում են մթնոլորտի խոնավությանհետ ն թթվիձնով թափվում Երկրիվրա:

ՏՕշ Թա

Ջերմաէլեկտրակայաք»՛՛

ները ն արդյունաբերական ձեռնարկությունները

արտանետում են

ՏՕշ, ԿՕշ

ն այլ

գազեր:

ՀՀՀ

ազոտական ՀՀՀ,

Ծծմբական ն թթուներըքայքայում են հուշարձաններն ու շինություններ են հող:

աԺ

Էատա |

Վնասվումեն բույսերը:

Ցո0Մ ա:

Ա3-1ՎՎԱԱ

Շ"՞՞՞

Նավթըն քարածուխը Հողի թթվության(քՒԼ) բարծպարունակումեն րացումը խախտումէ կենսածծումբ, որն այրվում է բանականհավասարակշռուառաջացնելովՏՕ,: թյունը:

Գի

Բաց ջրամբարներում ջուրը թթվում է, արդյունքում՝ ձկները սատկում են:

Նկ. 27. Թթվայինտեղումները,նրանցպատճառներըն վնասակարներգործությունը (Մավրիշն,2003):

Չնայած, որ գիտնականներըդեռնս 100 տարի առաջ տագնապ են բարձրացրել թթվային տեղումների վտանգավորությանմասին, միայն անցյալ դարաշրջանի50-ական թվականներինկանադականկառավարությունը թթվայինտեղումների ուսումնասիրմանհամար մշակել է հատուկ ծրագիր: 1960-ական թվականներինսկանդինավյաներկրները հաղորդել են, որ մի քանի ջրավազաններումխիստկերպովկրճատվել է ձկներիվտառներիթվաքանակը:Եվ միայն 1972 թ. թթվայինտեղումների հիմնախնդիրըքննարկվել է շրջակա միջավայրիննվիրված ՄԱԿ-ի կոնֆերանսում, որը կայացել է Շվեդիայում: Այդ ժամանակաշրջանիցշրջակա միջավայրի համաերկրային թթվայնացման վտանգավորությունը մեկը (նկ. 21): դարձել է մարդուն սպառնացողսուր հիմնախնդիրներից Անձրնայինտեղումները վնասակարազդեցություն են ունենում ջրավազաններիվրա՝ բարձրացնելով նրանց թթվայնությունըմինչն այն մակարդակը,երբ նրա մեջ բույսերը ն կենդանիներըմահանում են: Ջրային բույսերը սովորաբար լավ են աճում թույլ հիմնային ջրերում (7-9,2): Թթվայնության բարձրացմանըզուգընթաց (7-ից ցածր) ջրային բույսերը սկսում են մահանալ` կերից զրկելով բուսակեր կենդանիներին:Երբ թթվայնությունը(Ք") հասնում է 6--ի, մահանում են մանրախեցգետինները, իսկ 5,5-ի դեպքում՝հատակայինբակտերիաները,որոնքքայքայում են հատակիօրգանականմնացորդները,առանց որի կենսազանգվածը կուտակվում է հատակին՝խախտելով նյութերի շրջապտույտիգործընթացը: Օրգանական մնացորդները նեխվելով՝ առաջացնումեն թունավոր նյութեր, որոնք ջրային միջավայրըզրկում են կենդանիօրգանիզմներից ն վտանգավորեն նան մարդու համար: Ջրի թթվայնացմանըզուգընթացսկսում են լուծվել նույնիսկ մետաղներ(ալյումին, կադմիում,սնդիկ, կապար ն այլն): Այս թունավոր մետաղներըվտանգ են ներկայացնում մարդկանցհամար: Խմելով բարձր թթվայնություն ունեցող ջուրը, որի մեջ կապարըգտնվում է մասնակիլուծված վիճակում, մարդիկկարող են ձեռք բերել լուրջ հիվանդություններ: Անձրնային տեղումների պատճառով Շվեդիայում լուրջ տուժել է ձկնարդյունաբերությունը2500 լճերում: Նորվեգիայում 5000 լճերից 1750-ում ամբողջությամբվերացել է ձուկը: Մնացած լճերում հանդիեն պում շատ քիչ թվաքանակովձկներ: Թեն հողը քիչ է ընկալունակ թթվայնացմանը,քան ջրավազանները, սակայննրա մեջ աճող բույսերը ծայրահեղ վատ են զգում թթվայնացումից: Թթվայինտեղումներըծածկում են մերկասերմերիտերնները,թափանցում սաղարթիմեջ, բնով հոսում մինչն արմատները:Բույսերը են142

թարկվումեն քիմիական այրման, դանդաղում է նրանց աճը, ընկճվում է անտառըն աստիճանաբարմահանում:

7. ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ

ԿԱՌՈՒՅՑՆԵՐԻ

ԱՂՏՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎՐԱ

Մթնոլորտարտանետվածքիմիականագրեսիվգազերը, աերոզոլնեծուխը քայքայում են շինությունները ն անգնահատելիմեծ արժեք ունեցող արվեստի կոթողները: Մթնոլորտի թթվային աղտոտվածության դեպքումարագանում է կոթողների, հուշարձաններիքայքայումը: Հատկապես Հունաստանում, Իտալիայում օդի աղտոտվածությունիցքայքայվում են միջնադարի՝մեծ արժեք ներկայացնողկոթողները: Մարմարից կառուցված շինություններն աստիճանաբարքայքայվում են: Գերմանիայումքայքայվում է Քյոլնի տաճարը,Ֆրանսիայում` Աստվածամոր տաճարը, Վիեննայում`Սուրբ Ստեփանիտաճարը: Հունաստանիկառավարությունն սկսել է մեծ ծավալի աշխատանքներկատարել Ակրոպոլիսիբլրի վրա գտնվողտաճարներըփրկելու համար:Փորձեր են արվում տաճարներնարտաքինիցպատել գազադիմացկունշերտով: րը,

8. ՕԹՎԱԾՆԱՅԻՆ

ԾԱԽՍԸ

ԵՎ ՆՐԱ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Արդյունաբերականվառարանները,մեքենաներիշարժիչները, ինքնաթիռները,օրգանական նյութերի այրման համար թթվածին են ծախսում մթնոլորտիթթվածնիհաշվին: ՌեակտիվինքնաթիռըԱՄՆ--իցԵվրոպա թռչելու Ց ժամվա ընթացքումծախսում է 50-75 տ թթվածին:Այդ քանակությանթթվածին 8 ժամվա ընթացքում անտառն արտադրում է 25-50 հա մակերեսի վրա: Ներկայումս ԱՄՆ--ում, Շվեյցարիայում ն էլի միքանի երկրներում ավելի շատ թթվածին է ծախսվում, որքան չի արտադրվումայդ երկրներիբուսական աշխարհիկողմից: Սա նշանակում է, որ նշված երկրներըթթվածնիմի մասը ծախսում են ուրիշ երկրների բույսերիկողմից սինթեզվածթթվածնիհաշվին: Անկասկածէ, որ առաջիկայում աճելու է թթվածնի ծախսը, հակառակ դրան` կրճատվում են Քթվածնիպաշարները,քանի որ կրճատվումէ մոլորակի կանաչ մակերեսը: Ամեն տարի թթվածնիքանակը պակասումէ 10 միլիարդ տոննայով: Վերջին50 տարվա ընթացքում ծախսվել է այնքան թթվածին, որքան 1 միլիոն տարվա ընթացքում: Անհամեմատ վտանգավոր է մթնոլորտի աղտոտումը ծծմբային միացություններով, որոնք թափանցելով տերնների մեջ՝ ի վերջո ոչնչացնում են բուսականությունը: Ծծմբային միացությունները գրգռում են աչքերի ն շնչառականուղիների լորձաթա143

ղանթը ն առաջ բերում մի շարք հիվանդություններ:Մթնոլորտի հետագա աղտոտումըանթույլատրելի է:

9. ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

4. Արդյունաբերական աղտոտում: Արդյունաբերականվառարաններում, շարժիչներում, կենցաղային տնտեսություններում այրում են հսկայականքանակությանքարածուխ (մոտ 2 մլրդ տ 1 տարում), նավթ (1,5 մլրդ տ), գազ, մազութ, փայտ, տորֆ, որոնք զգալի ազդեցություն են թողնում մթնոլորտի օդի բաղադրությանվրա: Մթնոլորտիաղտոտումը հատկապես զգալի է արդյունաբերականխոշոր քաղաքներում: Արդյունաբերությունըմթնոլորտ է արտանետումթունավոր գազեր, արդյունաբերականփոշի ն այլ թափոններ: Մթնոլորտիաղտոտմանարդյունաբեմետարական հիմնականաղբյուրներն են ջերմաէլեկտրակայանները, լուրգիական, քիմիական, նավթավերամշակման,ցեմենտի արտադրության այլ ձեռնարկություններ: Ջերմաէլեկտրակայաններումվառելանյութերի այրումիցմթնոլորտ են արտանետվումմեծ քանակությամբածխածնի օքսիդներ, ծծմբաջրածին, ծծմբի օքսիդներ ն այլն: Դոմնային վառարաններումառաջանումէ մեծ քանակությամբածխածնիօքսիդ, որը խիստ վնասակարէ: Շատ հաճախքարածխիայրումից առաջանում են նան ծծմբի օքսիդներ: Այսպես՝ 1 տ չուգունի վերամշակման ընթացքում առաջանումէ 4,5 կգ փոշի, 2,7 կգ ՏՕշ, ինչպես նան արսենի, ֆոսֆորի, մանգանի, սնդիկի միացություններ: Գունավոր մետալուրգիայի ձեռնարկությունները արտանետում են բազմաթիվ թունավոր նյութեր պարունակող խառնուրդներ,որոնց բաղադրության մեջ կան տնտեսության համար օգտակար շատ տարրեր: Այսպես` 1 տ փոշուց կարելի է կորզել մինչն 100 կգ պղինձ, ոչ մեծ քանակությամբարսեն, կապար ն այլն: Բոլոր արդյունաբերականձեռնարկություններիցվնասակար արտանետումներըկանխելու ն օգտակար տարրերըկորզելու համար պահանջվում է թեկուզ մեծ ներդրումների գնով տեղադրել փոշեզատիչ սարքեր` կիրառելով մաքրման տարբեր եղանակներ(մեխանիկական, քիմիական,էլեկտրական,կենսաբանական):Փրկությունըտեխնոլոգիայի կատարելագործումնէ, օդի աղտոտվածությանկանխումը ն թափոնների առավելագույն չափով օգտագործումը: 2. Աղտոտում մեքենայական տրանսպորտով: Մեքենայական տրանսպորտը, հատկապեսխոշոր քաղաքներում, մթնոլորտն աղտոտող գլխավոր աղբյուրն է: Ներկայումս աշխարհում կա Սս շուրջ 720 մլն ավտոմեքենա: Հաշվարկված է, որ 1 տ բենզինի այրումից առաջանում

կգ ածխածնիօքսիդներ ն այլ թունավոր գազեր: 1000 ավտոմեքեօրական արտանետում է 3 տ ՇՕշ: Խոշոր քաղաքներում ՇՕշ ն ՇՕ գազերը այնքան են շատանում, որ շատ հաճախ շնչելը դառնում է վտանգավորն դրանից պաշտպանվելու համար մարդիկ կրում են հակագազեր:Պարզվել է, որ ավտոմեքենաներիցարտանետվողգազերը պարունակումեն 200-ից ավելի նյութեր, այդ թվում նան քաղցկեղածին ածխաջրատներ(պենտան, հեքսան), կապարի միացություններ ն այլ թունավորնյութեր: Բենզինայինշարժիչով աշխատողյուրաքանչյուր մեքենա, հաղթահարելով 15 000 կմ ճանապարհ,օգտագործում է 1350 կգ թթվածինն արտանետում է 3250 կգ ածխածնիերկօքսիդ, 530 կգ ածխածնիօքսիդ, 93 կգ ածխաջրատներ,27 կգ ազոտի օքսիդներ: Ներկայումս Երնան քաղաքի օդային ավազանի աղտոտման 9096--ը բաժին է հասնում ավտոտրանսպորտին:Հատկապես քաղաքի կենտրոնական մայրուղիներում օդի աղտոտվածությունըսահմանված նորման գերազանցումէ մի քանի անգամ: Բժիշկներըգտնում են, որ մթնոլորտ արտանետված կապարը կարող է խոչընդոտել հեմոգլոբինի առաջացման ն արգելակել մտավորզարգացումը: Բժիշկները նան նյութեր են հրապարակել այն մասին, որ արդյունաբերականզարգացածերկրներում երեխաների10--3096--ըայս կամ այն չափով իրենց վրա կրում են աղտոտված միջավայրիազդեցությունը: Փաստորեն, աճող սերունդը տուժում է իրենցծնողների գործած մեղքերի պատճառով:Ավելին` պարզվել է, որ երեխաներըտուժում են դեռնս սաղմնային զարգացման շրջանում: Փաստերկան նան այն մասին, որ աճում են անպտղությանծավալները: Մի՞թեսա բնության բողոքը չէ այն տեսակի հանդեպ, որը խախտումէ կյանքիհիմքը կազմող բնական օրինաչափությունները: 3. Մթնոլորտի աղտոտումը փոշու միջոցով: Գոյություն ունի մթնոլորտը փոշիով աղտոտմաներկու գլխավոր ուղի՝ բնական ն արհեստական(մարդածին):Բնականաղբյուրներից են տիեզերականփոշին: Ամեն տարիտիեզերքիցԵրկրի վրա է թափվում2-5 մլն տ տիեզերականփոշի: Այնիրենիցներկայացնումէ մանրագույնպինդ,օդում կախվածմասնիկներ: Բնական փոշին ունի օրգանական ն անօրգանական ծագում ու առաջանում է լեռնային ապարներին հողի հողմնահարման,լավային ժայթքումների, անտառային,տափաստանայինն տորֆային հրդեհների պատճառով:Փոշու աղբյուրներից են նան տափաստաններնու անապատները:Բացի դրանից, փոշու աղբյուր կարող են ծառայել բակտերիաները,բույսերի սպորները,բորբոսային ն այլ սնկեր, նեխումից ն խմորումիցառաջացածնյութերը, օդային հոսանքներովշարժվող փոշին օվեն 60 նա

կիանոսներիվրա իրեն է միացնում աղերի մանրագույն բյուրեղները ն տարածումամբողջ կենսոլորտում: Որպես կանոն, բնական ծագում ունեցող փոշիները տեղախմբերի համար բացասական նշանակություն չունեն, թեն կարճատնբացասական հետնանքներ կարող են ունենալ: Երկրի վրա նյութերի կենսաբանականքայքայումը, այդ թվում նան հողի մանրէներիկենսագործունեությունը, նպաստում է մեծ քանակության ծծմբաջրածնի,ամոնիակի,ազոտի օքսիդների,ածխածնիօքսիդի ն դիօքսիդի, ածխաջրատներիառաջացմանը,որոնք, ի վերջո, անցնում են մթնոլորտն ըստ ակադեմիկՎ. Ի. Վերնադսկու՝դրանք մեծ նշանակություն ունեն մեր մոլորակի քիմիայի համար: Այսինքն`նրանք մտնում են նյութերի շրջապտույտի մեծ գործընթացիմեջ: Մթնոլորտիմարդածինաղտոտմանաղբյուր կարող են ծառայել ջերմաէներգետիկխառնուրդները, արդյունաբերությունը, նավթի ն գազի վերամշակումը, տրանսպորտը, ատոմակայաններիվթարները ն այլն: Այդ աղբյուրներիցյուրաքանչյուրը արտանետում է յուրահատուկ խառնուրդ, որոնք պարունակում են տասնյակ հազարավոր նյութեր: Նշենք մի քանիսը մոխիր, ցինկի օքսիդ, սիլիկատներ, կապարի քլորիդ, ծծմբականթթուներ,ծծմբաջրածին,ածխաջրատներ, ազոտիօքսիդներ, ֆտորաջրածին,քլորաջրածին նայլն: Մեծ քաղաքների բնակիչները լավ գիտեն, թե արդյունաբերական փոշին, որը հավաքվում է բնակարաններում,որքան անհարմարություններ ն վնասներ է պատճառումմարդկանց:Տեղ--տեղ մեկ հեկտարի վրա նստում է 500 կգ, իսկ առանձինդեպքերում մինչն 6000 կգ փոշի: Մինչն 1990 թ., երբ Երնանում լրիվ բեռնվածությամբաշխատում էին քիմիական, էլեկտրոնային, մեքենաշինական, մեքենատրանսպորտային ճյուղերը, 1 տարումմթնոլորտէր արտանետվում211,5 հազար տ աղտոտիչներ, որը միքանի անգամ գերազանցումէր հատկապեսծանր մետաղների համար սահմանվածնորմաները: Մինչն 2001 թ. Երնանքաղաքի մթնոլորտիաղտոտիչներիմեջ իր առյուծի բաժինն ուներ կապարը,որն առաջանում էր էթիլենացվածբենզինի օգտագործումից:Այժմ արգելված է նման բենզինի օգտագործումը: Վերջին տարիներինզգալի չափով նվազել է ծանր մետաղներովԵրնան քաղաքի մթնոլորտիաղտոտումը (աղյուսակ 2):

146.

Աղյուսակ 2 Մի շարք ծանր մետաղների պարունակությունըփոշու մեջ Երնան քաղաքում (մգ/կգ) (Սաղաթելյան,2004) Նորման ըստ Միջին Տարրեր Կլարկի պարունակությունը

Կապար Պղինձ Քրոմ Նիկել Կոբալտ

Մոլիբդեն

Նորմայի

գերազանցում

17,5

1,0

2.0

Երնանքաղաքի կանաչապատտարածքներին ջրային մակերեսների խիստ սակավությունը, օդի բարձր ջերմաստիճանը ն պարբերաբար փչող փոշոտ քամիները քաղաքը հուլիս, օգոստոս ամիսներին դարձնում են պակաս հրապուրիչ:

Աղմկային աղտոտվածություն: Շրջակա միջավայրիաղմկային մեր ժամանակիբոլոր տեսակիաղտոտվածություաղտոտվածությունը ններից ամենաանտանելին է: Եվ պատահական չէ, որ աղմուկի դեմ տարվողպայքարը դարձել է լուրջ սոցիալական, տնտեսական ն էկոլոգիականհիմնախնդիր:Մեծ քաղաքների կենտրոնականփողոցներումն հրապարակներում նույնիսկ գիշերը 70 դԲ--ից ցածր չի լինում այն դեպքում, երբ թույլատրելի սանիտարականնորման 30 դեցիբել է: Այդթվերը ավելիհասկանալիդարձնելու համարբերենք հետնյալ տվյալները. նորմալ շնչառության ն կենսագործունեությանհամար անհրաժեշտ է մարգագետնիխոտի շարժման ձայնը, որը 10 դԲ է, բարձր խոսքը` 60-70, տրանսպորտիաղմուկը` 80-100: Վատն այն է, որ մեծ քաղաքներում գնալովուժեղանում է աղմուկի բացասականազդեցությունը: Գիտնականները,ուսումնասիրելովաղմուկի բացասականազդեցությունը մարդու օրգանիզմիվրա, պարզել են, որ աղմկային գրգռվածությունըառաջ է բերում մարդու ամենատարբերն անսպասելիհիվանդություններ` լսողության վատացում, կենտրոնական նյարդայինհամակարգիխանգարումներ: Աղմուկը խանգարում է նորմալ հանգստին, աշխատանքին, է քունը: Աղմուկի բացասականազդեցությունըկանխելու խանգարվում համարնախ ստեղծվում է «քաղաքի աղմկային քարտեզ», որի համաձայն,պլանավորվումէ աղմուկի դեմ տարվող պայքարի գործը: Կազմ4.

վել է Երնան քաղաքի աղմուկայինքարտեզը ն պարզվել Է, որ քաղաքի բնակչության զգալի մասը ապրում է աղմկային անբարենպաստպայմաններում: Ընդ որում` ամենաշատ աղմուկը ծագում է մայրաքաղաքի գլխավոր մայրուղիներում (80465):Մասնագետներըգտնում են, որ հատկապես Երնան քաղաքում աղմկային աղտոտվածությունըոչ միայն չի նվազելու, այլն ավելանալու է` կապված քաղաքի կանաչ մակերեսի կրճատմանհետ: Պետք է մշակել համալիր միջոցառումներ`կանխելու համար ազգաբնակչությանվրա աղմուկի բացասականազդեցությունը: 5. Մթնոլորտի աղտոտումը էլեկտրամագնիսական դաշտերով: Թեն կենդանի օրգանիզմների ն մարդու վրա էլեկտրամագնիսական ալիքների ազդեցության մասին քիչ բան է հայտնի, սակայն այն, ինչ հայտնի է, անհանգստանալուտեղիք է տալիս: Եթե առնետներինճառագայթենք այն էլեկտրամագնիսականինտենսիվությամբ,որը հանդիպում է խոշորքաղաքների շրջակայքում, ապա նրանց մոտ նկատվում է սաղմնային զարգացման խախտում: Կապիկներիվրա կատարվածփորձերը ցույց են տվել, որ նույն ինտենսիվությանմիկրոալիքայինճառագայթումը փոխում է նրանց վարքը. նրանք դառնում են ավելի գրգռված ն անհանգիստ:Առնետներին ճագարների վրա ցույց են տրվել, որ էլեկտրամագնիսականդաշտերիազդեցությունըխախտումէ նրանց անընկալունակությունը, ն այդ կենդանիներըընկալունակ են դառնում շատ հիվանդությունների նկատմամբ:Շատ հնարավոր է, որ դրա պատճառովարդյունաբերական խոշոր համալիրների բնակիչների մոտ հանկարծակի վատանանտրամադրությունը ն ինքնազգացողությունը: ԱՄՆ--ի բնակչության գրեթե 202--ըբնակվում է էլեկտրամագնիսականճառագայթման վտանգավոր շրջաններում, իսկ զարգացած երկրների բնակչության 2046--ըգտնվում է այնպիսիշրջաններում, որտեղ էլեկտրամագնիսական ճառագայթմանմակարդակըթեն վտանգավորչէ առողջության համար, սակայն նրա ազդեցությունը զգալի է: Յայտնի է, որ տրոլեյբուսների ն տրամվայներիընթացքի ժամանակ առաջացող էլեկտրամագնիսական տատանումներըկարող են գրանցել մի քանի կմ հեռավորության վրա գտնվող սարքերը:Հայտնի է նան, որ այդ ալիքները նման են գլխուղեղի էլեկտրամագնիսականալիքների ակտիվությանը:Եթե դրան էլ ավելացնենք, որ կենդանիօրգանիզմները մի քանի անգամ ավելի զգայուն են, քան ոչ կատարյալ սարքերը, ապա պարզ կդառնա, որ նման ալիքների ազդեցությունը կենդանիօրգանիզմներին մարդու վրա ավելի քան առկա է: Բնության վրա բացասականներգործությունունի նան խոշոր քաղաքների լուսային աղտոտվածությունը:Բույսերի ն կենդանիներիվրա

կատարածփորձերըցույց են տվել, որ լուսային ռեժիմիխախտումըազդում է նրանց բազմացմանռիթմի վրա: Բացասաբարէ ազդում նան ջերմայինաղտոտվածությունը: 6. Մթնոլորտի աղտոտումը ռադիոակտիվ նյութերով: Այդ խնդիրը ծագել է 1945 թ., երբ ամերիկյանինքնաթիռներըատոմային ռումբերը գցեցինճապոնականՀիրոսիման Նագասակիքաղաքների վրա: Այդ օրվանից ատոմային ռումբերը կատարելագործվել են ն շատացել են նրանց ծավալները ն տարածվածությունը:Ատոմայինռումբի պայթյունից հետո առաջանումէ ռադիոակտիվճառագայթում,որն ընդգրկում է մեծ տարածաշրջան: Ամբողջ աշխարհով մեկ քամին տարածում է ստրոնցիում-90 ն ցեզիում-137 ռադիոակտիվտարրերը, որոնք թափանցում են բոլոր կենդանի օրգանիզմներիհյուսվածքները ն մայրականկաթի հետ փոխանցվումԵրկրի նոր քաղաքացիներին:Մթնոլորտից ռադիոակտիվնյութերը ընկնում են հողի, ջրի վրա ն տարածվումկենսոեն անդրադառլորտում: Ռադիոակտիվնյութերը խիստ բացասաբար նում բուսական, կենդանականն մարդու օրգանիզմիվրա` առաջ բերելով ժառանգական նյութի խախտում (մուտացիա): Ուսումնասիրելով ատոմայինռումբիպայթյունիհետնանքներըՃապոնիայում`պարզվել է, որ մարդկանցմոտ ատոմայինռադիացիանառաջ է բերում ճառագայթայինմահացու ծանր հիվանդություն, իսկ եթե մարդը կենդանի է մնացել, ապա ժառանգականնյութերն (ԴՆԹ, քրոմոսոմներ) այն աստիճան են փոփոխվում,որ նորմալ սերնդի ստացումըգրեթե բացառվում է: Կենդանիները,բնությունը, մարդը ճառագայթմաննկատմամբչունեն հարմարվածություն:Բարեբախտաբար,ի շահ ողջ մարդկության՝մեծ տերություններիկառավարություններըպայմանագիրեն կնքել օդում, ջրում ն ցամաքումատոմայինռումբի պայթեցումը արգելելու մասին: Այդ պայմանագիրըստորագրել են շատ պետություններ: Առաջինանգամ մարդկությանառջն ծառացածայդ մեծ վտանգը ստիպել է միավորվել սոցիալ-քաղաքական տարբերհամակարգունեցող պետություններին:Ատոմակայանների պայթյունն ԱՄՆ-ում ն ԽՍՀՄ-ում նս զգալի չափով աղտոտեցինկենսոլորտը:Բարեբախտաբար,մարդը շուտ զգաց համաերկրայինվտանգը: Այժմ արգելվածէ նույնիսկ փորձնականճանապարհով ատոմայինռումբերի օգտագործումը:Փաստորեն, մարդկությանառջն ծառացածատոմային ռումբերի օգտագործմանաղետաբեր վտանգի գիտակցումըստիպել է տարբեր սոցիալ-տնտեսականկարգ ունեցող հանուն մոլորակի էկոլոգիականհիմնախնդիրների պետություններին` լուծման, ընդհանուրհամաձայնությանգալ:

10. ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ

ՊԱՀԱՆՋՆԵՐՆ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ,

ՈՒ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Այսպիսով` ամփոփելով մթնոլորտային օդի աղտոտմանուղիներն ու հետնանքնեԱշշատ137 րը՝ կարող ենք ընդգծել այն մի քանի հիմնախնդիրները, որոնք ծառացած են մարդու առջն. ա) քաղաքների ն արդյունաբերական «Այի.--. կենտրոնների մթնոլորտի բարձր մակարն դակի աղտոտվածությանկանխում նվազեցում, բ) մթնոլորտի աղտոտման անբարենպաստ ազդեցությունը մարդկանց օրգանիզմների,կենդանիների,բույսերի ն էկոհամակարգերիվրա, գ) ուլտրամանուշակագույնճառագայթներից կենսոլորտը պաշտպանողօզոնային շերտի հետագաքայքայումը, դ) ջերմոցայինէֆեկտի առաջացումը ն կլիմայի գլոբալ տաքացմանվտանգը. ե) թթվային անձրնների տեղումները ն բնական միջավայրի թթվեցման վտանգը` կապվածծծմբի երկօքսիդ ն ազոտի օքսիդների մարդածինտարածմանհետ. զ) ֆոտո-քիմիական սմոգի առաջացման վտանգը. է) կենսոլորտի կանաչ մակերեսի կրճաՆկ. 22. Մթնոլորտիաղտոտումը տում ն մթնոլորտումթթվածնիքանակի ասռադիոակտիվնյութերով: տիճանականնվազում: Վերը նշված խնդիրներիկատարման համար մշակվել են մթնոլորտի պահպանությանմի քանի հիմնականսկզբունքներ. ա) նվազագույնիհասցնել ցանկացածաղբյուրից մթնոլորտ արտանետվող վնասակարարտանետումները. բ) մթնոլորտիպահպանությանհամաերկրայինօրենսդրությանմշակում ն իրականկիրառություն. գ) մթնոլորտին վնաս պատճառող տեխնիկայիարգելում կամ սահմանափակում.

վ.

դ) մթնոլորտի պահպանությանհամար ֆինանսավորմանմեծացում, արդյունավետն նպատակասլացօգտագործում. ե) մթնոլորտում վնասակար նյութերի վերահսկողությանԺամանակակիցմեթոդներիլայն ներդրում. ն տեղական մոզ) մթնոլորտի համաերկրային,տարածաշրջանային նիտորինգիկազմակերպում. է) էկոպահպանությանտեխնիկայի նախագծման,պատրաստմանն արդյունավետօգտագործմաննպատակովձեռնարկություններիցանցի ն կազմակերպություններիստեղծում:

11. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ինչո՞ւ է փոխվել մթնոլորտի թափանցելիությունը:2. Ո՞ր տարրեէ րին բաժին հասնում մթնոլորտի ամենախոշորաղտոտումը: 3. Ի՞նչ ճանապարհներովեն ծանր մետաղները տարածվում մթնոլորտում: 4. Ի՞նչէ ծխամշուշը ն ի՞նչ հետնանքներունի: 5. Ի՞նչ հետնանքէ բերում ֆտորի աղտոտումները,իսկ քլորի՞նը:6. Վ3-ում ի՞նչ չափերով է աճել հիվանդություններիտոկոսը: 7. Ո՞ր դեպքում են կանաչ բույսերը տուժում մթնոլորտի աղտոտվածությունից:8. Ի՞նչ է ջերմոցային էֆեկտը: 9. Ինչո՞վէ բացատրվումԵրկրի ջերմաստիճանիբարձրացումը: 10. Ի՞նչ միջոցառումներէ կիրառվում ջերմոցային էֆեկտը կանխելու համար: 11. Ի՞նչ նշանակություն ունի օզոնային շերտը: 12. Ինչո՞ւ է օզոնային շերտըճեղքվածքներ տալիս: 13. Ինչպե՞սէ առաջացելօզոնային շերտը: 14. Ո՞ր գազերն են ավելի արագ քայքայում օզոնային շերտը: 15. Ի՞նչ միջոցառումներ է կիրառվում օզոնային շերտի պահպանության համար: 16. Բացատրել օզոնային շերտի քայքայման պատճառները: 17. Ի՞նչ են թթվային տեղումները: 18. Ինչպե՞սեն առաջանում թթվային տեղումները:19. Ի՞նչ հետնանքներունեն թթվայինտեղումները: 20. Ինչպե՞սէ մթնոլորտի աղտոտվածությունըազդում հուշարձանների վրա: 21. Մթնոլորտիաղտոտման ինչպիսի՞աղբյուրներ գիտեք: 22. Ի՞նչ չափերիէ հասնում աղմկայինաղտոտվածությունը:23. Ի՞նչ ազդեցություն ունի մթնոլորտի աղտոտումը էլեկտրամագնիսական դաշտերով: 24. Ինչպիսի՞հետնանքներ կարող է ունենալ մթնոլորտի աղտոտումը ռադիոակտիվ նյութերով: 25. Թվարկեք մթնոլորտիաղտոտմանէկոլոգիականհիմնախնդիրները: 1.

ԳԼՈՒԽ ՄԱ. ՋՐՈԼՈՐՏԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՕԳՏԱԳՈՐՍՈՒՄԸ

Մարդկայինհասարակությունը,մոլեգնաբարպայքարելով թշդեմ,բնական վառության,տգիտության,անպատասխանատվության միջավայրն այնքան արմատապեսէ փոփոխել, որ իր գոյատնելը դարձրել է դժվար, իսկ երբեմն էլ` անհնար: Ռ. Ալեն

1. ՄՈԼՈՐԱԿԻ

ՋՐՈԼՈՐՏԻ

ՊԱՇԱՐՆԵՐԸ

Ջրոլորտը Երկրիջրային թաղանթնէ, որն իր մեջ ընդգրկումէ օվկիանոսների, ծովերի, լճերի, գետերի, ճահիճների, ստորգետնյաջրերի ողջ պաշարները:Երկրի ամբողջ ջրային պաշարը կազմում է 1386 մլն կմ:, որը կազմում է Երկրի ամբողջ ջրի 97,5 06-ը: Ջրոլորտի ողջ պաշարի միայն 2,546--ն է քաղցրահամ կամ 35 մլն կմ3--ը:Սակայն քաղցրահամ ջրի գերակշռող մասը (7096) մարդու համար դժվարամատչելի է: Դրանք բնեռների ն բարձր լեռների սառցադաշտերնեն: Օվկիանոսայինջուրը ամբողջ գետերի աղբյուրն է: Ջրի շրջանառությունը սկսվումէ, երբ արնիէներգիայիհաշվին կատարվումէ ջրի գոլորշիացում ն ամպերիառաջացում:Քամու հոսանքներովտարածվումեն մթնոլորտում,որտեղխտանալով՝վեր են ածվումտեղումների:Տեղումները թափվում են հողի մեջ, իսկ մի մասն էլ հոսում է Երկրի մակերեսովն վերադառնումծովեր ն օվկիանոսներ:Երկրի կեղնի ջրերը դուրս են գալիս Երկրի մակերես ն դարձյալ գոլորշիանում:Բույսերը հողից վերցրած ջրի մի մասը գոլորշիացնում են: Այսպիով`օվկիանոսի ն քաղցրահամ ջրերը միասնականշրջանառությամբ կապված են իրար հետ: Մարդու համար հատկապեսկարնոր է քաղցրահամ ջուրը, սակայն այն Երկրի վրա բաշխվում է անհավասարաչափ:Կան տարածքներ, որտեղ ամեն տարիավելի շատ տեղումներ են թափվում, քան գոլորշիանում են (Արկտիկա, Անտարկտիկա,արնադարձներ,բարձր լեռներ ն այլն): Հենց այդ շրջաններիցէ, որ սկիզբ են առնում շատ գետեր: Այլ տարածքներում (չորային)տեղումները թափվում են ավելի քիչ, քան կարող են գոլորշիանալ: Կան տարածքներ,որտեղ տարվա ընթացքում ընդհանրապեստեղումներ չեն լինում: Մթնոլորտի ջուրը ջրային գոլորշիներն են ն դրանց խտացումները: Որքան բարձր է մթնոլորտի ջերմաստիճանը,այնքան շատ ջրային գոլորշիներ է այն պարունակում: Կենսաբանականջուրը այն ջուրն է, որը մտնում է կենդանիօրգանիզմներիբաղադրությանմեջ՝ գրեթե 80:--ը: Կենսոլորտիկենդանիզանգվածը կազմում է 1400 մլրդ տ:

Այստեղիցէլ կենսաբանականջրի քանակը կազմում է 1120 մլրդ տ: Ջուբնության միակհեղուկն է, որ այդքան մեծ քանակովգտնվում է Երկրի կեղնում:Ջուրը նան միակ հեղուկն է, որը Երկրի վրա գտնվում է 3 ագրեգատայինվիճակում՝ հեղուկ, պինդ ն գազային: րը

Աղյուսակ3. Երկրի ջրային պաշարները:Վամաշխարհային պաշարի տոկոսը Ջրի տեսակը

Ծավալը, հազ կմ

| Ընդհ. պաշարի| Քաղցրահամ մասը մասը 96,5

ջրերի

Վամաշխարհ.օվկ.

1338000

ստորգետնյաջրեր

23400

1,7

10,530

0,76

3,1

1.74

68,7

այդ

թվ.՝ քաղցրահամ

սառցադ.

ձյան ծածկ| 24064,10

ստորգետնյասառույց. լճերի ջրերը

քաղցրահամ աղի ջրեր

0,022

176,40

0,013

0,007

85,40

0,86 -

6,26

0,006

ճահիճներիջրեր

11,47

0,0008

0,03

գետերի ջրեր

2,12

0,0002

0,006

կենսաբանականջրեր

1,120

0,0001

0,04

Ջրի ընդհ. պաշարը

1385984,61

Ըստ

2. ՋՐԱՅԻՆ

ՀԱՐՍՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Ստադնիցկու(1988 թ.)

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Ջրային հարստություններ ասելով` հասկանում ենք որնէ տարածքի ն ստորգետնյա ամբողջ ջրերը, որոնք կարող են օգտամակերեսային գործվելմարդու կողմից:Ջուրը բնականհարստություններիկողքին հատուկ տեղ է գրավում: Դա մարդկության անփոխարինելիկենսական է, կյանքի հիմքը Երկրի վրա: Ջուրը բազմակողմանի հարստությունն տնտեսական հարստություն է` արդյունաբերությանն գյուղատնտեսության, էներգետիկային տրանսպորտի,կոմունալ--կենցաղային,սանիտարահիգիենիկբնագավառներում:Գիտնականների տվյալներով` Երկրի վրա վարակիչ հիվանդություններըկպակասեն8096--ով, եթե յուրա153

քանչյուր բնակչի տրամադրվիմաքուր ջուր, եթե նա սանիտարահիգիենիկ նպատակովօգտագործի բավարար քանակությամբ մաքուր ջուր: Չափազանցությունչի լինի ասելը, որ ժամանակակիցքաղաքակրթուկարգավորվածօտագործթյան անիմաստն առանց ջրի պաշարների ման, այս ժամանակակիցէտապում սոցիալ-տնտեսականզարգացման ապահովուհնարավորություններըկախված են ջրամատակարարման թյունից: Աշխարհումջրօգտագործմանտեմպերըաճում են: Եթե 1900 թ. այն կազմել է 400 կմ:, ապա 1950 թ. հասել է 1 100 կմ3-ի,իսկ 1975 թ.՝ 3 000 կմ3-ի,2000 թ.` 6 000 կմ3-ի:Ազգաբնակչության աճինզուգընթաց են արագանալու:Երկրի շատ վայջրօգտագործմանտեմպերնէ՛լ ավելի րերում ջրի պահանջնավելի է մեծանում, քան բնությունը կարող է բավարարել: Ընդ որում, մայրցամաքներինընկնում է ջրապաշարներիմեկ տոկոսից պակաս ջուր, որի մի մասն էլ ստորգետնյաջրերն են: Թվում է, թե եղած սակավ ջուրը պետք է օգտագործել խնայողաբար:Մակայն այդպեսչէ: Մեկ տոննա թղթի արտադրությանհամար ծախսվում է 100 տ ջուր, 1 տ քարածխի այրման համար ծախսում են ջերմաէլեկտրակայանները 600 տ ջուր, ատոմայինէլեկտրակայաններըկլանում են ամբողջգետեր: Երկրի վրա մարդու հետագագոյությունը կախվածկլինի նան այն բանից, թե մենք կկարողանանքջրի հետ վարվել ինչպես բնության անփոխարինելիպաշարի հետ: Չնայած ջրի նկատմամբպահանջներիմեծացմանը` ամենուրեք չորացվում են ճահիճները, որոնք ջուրը պահելու սպունգիդեր են կատարում:Եթե մենք կտրում ենք անտառը,որը խոնավություն է պահում, եթե աստիճանաբարկրճատվում է տեղումներիքանակը, ապա պարզ է դառնում, որ Երկրի վրա քաղցրահամ ջրերի քանակը կպակասի,կխախտվիջրերի հավասարակշռությունը,ն երաշտի ժամանակաշրջանինկհերթափոխիաղետալիջրհեղեղը: Շատ երկրներում ջրի վտանգավորաղտոտմանպատճառովստորգետնյաջրամբարները փակվել են (ԱՄՆ, Ֆրանսիա): Բոլորին հայտնի է Արալյանլճի էկոլոգիական ճգնաժամը: Լիճը դարեր շարունակ սնվել է երկու հզոր գետերով՝ Ամուդարյան Սիրդարյա, ոռոգման նպատակովգետերի ջրերի օգտագործումը հանգեցրել է նրան, որ Արալի լճի ջուրը երկու անգամ ն ավելի պակասելէ: Ջրից ազատվածհսկայականտարածքներիաղի նստվածքները քամու միջոցով տարածվել են շրջապատ ն ամայացրել հսկայական ցամաքային զանգվածներ:Փոխվել է նան ԿենտրոնականԱսիայի կլիման: Գատկապես բարդէ խմելու ջրի խնդիրըԼատինականԱմերիկայում, Աֆրիկայում,Հնդկական թերակղզում, սակայն այն առավել սուր

բնույթ է կրում Միջին ն Մերձավոր Արնելքում, որը պայմանավորվածէ բնակչությանաճի բարձր տեմպերով, ինչպես նան գյուղատնտեսական բնագավառիընդարձակ ծրագրերով: Թուրքիան ջուր արտահանելու հնարավորություններըդիտում է որպես ռազմավարականանհրաժեշտություն: Թուրք պաշտոնյաներընշում են, որ Թուրքիան մտադիր է իր ջրի պաշարներնօգտագործել որպես հզոր ռազմավարականլծակ՝ Անկարայիազդեցությունըտարածաշրջանումտարածելու նպատակով:

3. ՋՐՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Ջրոլորտիաղտոտումըայնպիսիչափերի է հասել, որ օվկիանոսը,որը կյանքիծագման ն սկզբնականզարգացմանօրրան է եղել, կարող է վերածվել կյանքի գերեզմանոցի:Այսօր օվկիանոսիյուրաքանչյուր քառակուսի կիլոմետր մակերեսինտարեկանմիջին հաշվով թափվում է 17 տ աղբ: Գետերը ամեն տարի հազարավոր տոննա թունաքիմիկատներ, ծանրմետաղներիաղեր (սնդիկ, մկնդեղ) են հասցնում Վամաշխարհային օվկիանոս:Այսպես՝միայն Ռեյնիջրերըմեկ տարվաընթացքումՀյուսիսային ծով են տեղափոխում8 000 կգ սնդիկ, 9 000 կգ մկնդեղ,9 000 կգ թունաքիմիկատներ: Լվացքի մեջ օգտագործվողմիացություններըթունավոմեջ օգտագործրում են ամբողջ ջրավազանները:Գյուղատնտեսության վող ուժեղ թունավոր նյութերը ոչնչացնում են ոչ միայն վնասատու միջատներին,այլ նան չեզոք ն օգտակար կենդանիներին:Ջրավազանները ամենաշատըաղտոտվում են նավթամթերքներով:Նորվեգացի հանրահայտճանապարհորդն գիտնականՏուր Խեարդալը պատմումէր, որ ճանապարհորդության ժամանակ մի քանի անգամ նկատել են, թե ինչպես ջրի վերին շերտը ծածկվածէր նավթով,որը երկնագույնԱտլանտյանօվկիանոսըդարձրելէր գորշ կանաչ ն մուգ գույնի, որ ամենուրեքջրի երեսինլողում էին մազութի կտորներ:«Մենք համոզվել ենք,--- շարունակում էր ճանապարհորդը,---որ մարդիկ թունավորումեն կյանքիկարնորաղբօվկիանոսը»: Այսպես՝ յուրը՝ երկրագնդիհզոր ֆիլտրը` Վամաշխարհային Անգլիայիափերումվթարիենթարկվածամերիկյան«Թորի Կանիոն»նավթատարը, որը Քուվեյթից Անգլիա էր տեղափոխում117 000 տ նավթ, ապականելէ մերձափնյատարածքները,որի հետնանքով ոչնչացել են աշխարհումհայտնի«Ոսկե ավազներ»ափերը: նավթային ծագում ունեցող նյութերըծածկում են ջրի մակերեսը ն խանգարումջերմագազային փոխանակությանը, որը իր հերթինբուսականն կենդանականաշխարհի` կետերի,փոկերի,ձկների, թռչուններիկործանմանպատճառէ դառնում: Ոչնչանումեն նան մերձափնյաշրջաններիհանգստիգոտիները:Նավթի

աճող պահանջներըստիպել են պետություններիննավթը հանել օվկիանոսների ն ծովերի խորքերից, որն ավելի շատ է արագացրել ջրոլորտի վրա հասնողճգնաժամերը:ճգնաժամերիցմեկը Բալթիկծովի ավազանի ճգնաժամն է: Այդ գեղատեսիլ բնական համալիրն այսօր այլնս մարդու համար գրավիչչէ: Բալթիկծովի ավազանումտեղադրվածեն խոշոր արդյունաբերականկենտրոններն քաղաքներ, ձկնայինն ծովային առնտրական կենտրոններ:Բոլոր մերձբալթյանպետությունները`Ռուսաստանը, Լեհաստանը,Գերմանիան,Ֆինլանդիան,Դանիան,Շվեդիան,էստոնիան, Լատվիան,Լիտվան, ունեն բարձր զարգացածարդյունաբերություն,գյուղատնտեսություն, տրանսպորտ ն սպասարկման կենտրոններ: Դրա պատճառովջրերը, թափվելով Բալթիկ ծով, անընդհատաղտոտում են մեծ քանակությամբաղտոտիչնյութերով: Անցյալ դարի7Օ-80-ական թթ. ամեն տարիԲալթիկծով են թափվել 1,2 մլն տ օրգանականաղտոտիչներ: Շուտով ջուրն աղտոտող նյութերի քանակը զգալիորեն գերազանցել է ն ձկնատնտեսական չափանիշներըգրեթե5 անգամ:Այսսանիտարական պես`ֆենոլի պարունակությամբ,որը թունավոր նյութ է ն լուծում է սպիտակուցները,սանիտարականնորման գերազանցելէ շուրջ 20 անգամ: Ամեն տարիԲալթիկծովի աղտոտումընավթամթերքներով գնահատվել է ավելի քան կես միլիոն տոննա: Ամենատարբերմարդածինգործոններ առաջ են բերում ջրային կենդանիներիբազմացման,աճի ն զարգացման խանգարումներ:Այսպես՝լճագորտի մարմնումմի շարք թույների կուտակումը (հիմնականում թունաքիմիկատներ) այդ տեսակի բնական տեղախմբերում(Հյուսիսային Կովկաս) նկատվել է սեռական գեղձերի զարգացմանանհամաչափություն,որը բացառել է սեռահասուն առանձնյակների մի մասի բազմացումը:Քլոր օրգանական միացություններիազդեցության տակ կաթնասուններիբազմացմանծանր խանգարումներեն առաջացել: Կալիֆոռնիականծովառյուծի մարմնումքլորի օրգանական միացությունների խտության բարձրացումը հանգեցրել է վաղաժամ ծննդաբերության,ն կտրուկաճել է նորածինների մահացությունը:Բալթիկ ծովի Բոտնիկականծովածոցում 70-80-ական թվականներինսեռահասուն գորշ փոկերիմիայն 277--ն էր հղիանում, մինչդեռ այլ ավազաններում, որտեղ ջուրը պակասաղտոտված էր` 9096--ը:Ուշագրավ է նան, որ այդ 2706 հղի փոկերիմայրերի1Օ-ից մեկն է ծնել նորմալ ձագ, իսկ մյուսները արգանդիգործառությանխախտմանհետնանքով չեն կարողացել ծնել նորմալձագեր: Ջրայինշատ կենդանիներջրերի անտանելիաղտոտման պատճառովիրենց դուրս են նետում ափ ն մահանում: Ջրոլորտի հետագա աղտոտումըանթույլատրելիէ:

4. ՋՐՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՈՒՄԸ

ԵՎ ԿԱՆԽԵԼՈՒ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Տարբերում ենք ջրոլորտի աղտոտմաներեք ձն. 1. Ջրոլորտի աղտոտումըռադիոակտիվնյութերովդարձել է աղետալի: Ստորջրյա, վերգետնյա տարածքներում ատոմային ռումբերի փորձարկումներըն ատոմակայաններիվթարներըզգալի չափով բարձրացրել են ամբողջ կենսոլորտի ն առաջինհերթին` ջրոլորտի աղտոտվածությունը: Բարեբախտաբար,միջպետական հարաբերություններումընդհանուր համաձայնությանեկան, ն այժմ արգելված են ատոմային ռումբերի փորձարկումներըն արտադրությունները: 2. Քիմիական նյութերով ջրոլորտի աղտոտվածությունըդարձել է ամենատարածվածըն ամենավտանգավորը:Օվկիանոսում են թաղել մեծ քանակությամբ թունավոր նյութերով լցված տարաներ,որոնք ժամանակիընթացքումշարունակում են քայքայվել, ն խիստթունավոր հեղուկները ն գազերը լցվում են օվկիանոս ն մասսայաբարոչնչացնում կենդանականու բուսական աշխարհը: Համաշխարհայինօվկիանոսը ամենիցշատ աղտոտվում է նավթով: 3. Խոշոր քաղաքների շրջակայքում կուտակվում են վարակայինաղ-

տոտումներ, կենցաղայինն արդյունաբերականթափոններ, որոնք, ի վերջո,թափվումեն օվկիանոսն աղտոտումայն: Առայժմբնությունըթեն դժվարությամբ,սակայն տանում է այդ բեռնվածությունը, բայց դրա համարմնում է շատ քիչ ժամանակ,որպեսզիմարդիկուշքի գան ն կանխեն էկոլոգիականճգնաժամերը:Բոլորին է հայտնի, որ ջրերն ունեն ինքնամաքրման հատկություններ: Ջրերի մեջ ապրող միկրոօրգանիզմները, ջրիմուռներըն կենդանիներըջուրը մաքրում են զանազան մնացորդներից: Սակայն եթե ջրի աղտոտվածությանխտությունը բարձր է, ջուր մաքրիչներըոչ միայն չեն մաքրում, այլն ոչնչացնում են: Նշանակում է՝ ջուրը աղտոտող ձեռնարկությունըինքը պետք է ջուրը մաքրի թունավոր նյութերից,որից հետո ջուրը կսկսի իր ինքնամաքրմանաշխատանքը: Ավելիարդյունավետկլինի, եթե ձեռնարկությունըունենա ջրօգտագործման փակ համակարգ`օգտագործված ջուրը մաքրի ն նորից մտցնի արտադրությանմեջ: Հոսող ջրերի մաքրումը դարձել է դարի գլխավոր խնդիրը:Անհրաժեշտէ լինում մաքրել հսկայականքանակությամբ ջուր, մանավանդ, երբ այն օգտագործվումէ խմելու նպատակով,որը պահանէ ջում բարձրորակ: Գոյություն ունի ջրի աղտոտվածությանդեմ պայքարի երկու ուղի: Առաջինը` արդյունաբերությանն գյուղատնտեսության վնասակար նյութերի արտանետումներիմաքրում ձեռնարկության կողմից:Երկրորդը`էկոլոգիապեսն տնտեսապեսավելի արդյունավետըան157

թափոն տեխնոլոգիաների ներդրումնէ, որը պահանջում է արդյունաբերության փակ համակարգիստեղծում: Այս դեպքում, ձեռնարկություն մտնող հումքերը վերամշակումն ստանում են օգտակարնյութեր, կամ մի մասըփոխադրումեն հաջորդ ձեռնարկություն:Մինչն վերջին ժամա-

նակներսուշադրություն է դարձվել մաքրիչ կայաններիստեղծմանը,

քանի որ անցյալումարդյունաբերությունը,նրաարտադրանքի չափերը պլանավորելիսհաշվի չի առնվել կենսոլորտի շահերը: Գլխավորըեղել է շահույթը: Այստեսակետիցշատ է տուժել ամբողջկենսոլորտը,իսկ մեր հանրապետությունը`առավել նս: Միայն վերջին տարիներին է, որ համատեղ սկսել են աշխատել արդյունաբերողներնու էկոլոգները:

Նկ. 23. Ամենուրեք ջուրը ենթարկվումէ աղտոտման:

5. ՋՐԱՎԱԶԱՆՆԵՐԻ

ԿԵՆՍԱԾԻՆ

ԱՂՏՈՏՈՒՄԸ

ԵՎ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ջրավազաններիկենսածինաղտոտումըառաջ է բերում մի շարք էկոլոգիականհետնանքներ,այդ թվում ն էվտրոֆիկացման(ճահճացման) երնույթներ: էԷվտրոֆիկացումը բնականգործընթացէ, որը բնորոշ է մոլորակի ամբողջ երկրաբանականանցյալին ն սովորաբարընթանում է դանդաղ: Սակայն վերջին տասնամյակներումկապվածանթրոպոգեններգործության հետ` էվտրոֆիկացմաներնույթների զարգացումը արագ ընթացք է ստացել: Արագացվածկամ այսպես կոչված՝ անթրոպոգենէվտրոֆիկացումըկապված է ջրավազաններումմեծ քանակությամբկենսածին տարրերի(ազոտ, ֆոսֆոր ն այլ սննդատարրեր)կուտակմանհետ: Ըստ որում, կենսածինտարրերը կարող են ջրային ավազանանցնել ագրոէկոհամակարգերիցէրոզիոն գործընթացներով,ավելցուկ հանքային պարարտանյութերիլվացումով, ինչպես նան անասնապահականթափոններիցու մթնոլորտ արտանետվածաերոզոլից: Անթրոպոգենէվտրոֆիկացումըբացասաբար է ազդում քաղցրահամ ջրերի էկոհամակարգերիվրա: Կապտականաչջրիմուռների զանգվածային բազմացման ն մի շարք թունավոր նյութերի առաջացման հետնանքովտեղի է ունենում ջրում ապրող օրգանիզմների սնուցական կապերի կառուցվածքի վերափոխում, ֆիտոպլանկտոնների կենսազանգվածիխիստ ավելացում: էվտրոֆիկացմանհետնանքով վատանումէ ջրի որակը, ինչպես նան ջրային օրգանիզմների կյանքի պայմանները,նվազում է ջրային ավազանի կենսաբազմազանությունը,տեղի է ունենում գենոֆոնդի կորուստ, նվազում են էկոհամակարգերիհարմարվողականությանն ինքնավերականգնմանհատկությունները: Գյուղատնտեսականարտադրությանինտենսիվացումըէապես փոխում է նյութերիկենսաբանականշրջապտույտը, որն իր հերթին փոխում է մակերեսայինու խորքային ջրերի վիճակը՝ առաջ բերելով տոքսիկ նյութերովջրային ավազանի աղտոտում ն էվտրոֆիկացում, այսինքն՝ ջուրը հարստանալով սննդանյութերով՝նպաստում է ջրային օբյեկտներիկենսաբանականարտադրողականության բարձրացմանը,մասնավորապես,ջրիմուռներիզանգվածայինզարգացմանը:Այս երնույթը նկատվում է լճերի ու ջրամբարներիափամերձտարածքներում, որը ն առաջ է բերում էկոլոգիականլուրջ լարվածություն: Էվտրոֆիկացման փայլուն արտահայտումըհատակային(բենտոսա159

յին) ն ֆիտոպլանկտոնայինջրային բույսերի երկու տեսակների հարաբերությանփոփոխություննէ, որն առաջ է բերում ջրավազանների էկոլոգիականհավասարակշռությանխախտում: Ջրային ավազանում մեծ քանակի ֆիտոպլանկտոններիառկայության դեպքում ջուրն աղտոտվում է, իսկ գույնը դառնում մուգ կանաչ (ջրի ծաղկում), ն արդյունքում արնի լույսը գրեթե ամբողջությամբկլանվում է, ն հատակայինբույսերը կարողանում են զարգանալ միայն սաղր ջրերում: Ի դեպ, հատակայինբույսերը սնվելով հատակայիննստվածքների ու ջրում եղած սննդատարրերով,նպաստում են ջրային ավազանի ինքնամաքրմանը:Ֆիտոպլանկտոններըսնվում են ջրում եղած կենսածին նյութերով, ն ֆոտոսինթեզի ընթացքում անջատված թթվածինը, անցնելով ջրի վերին շերտերը, ցնդում ու անցնում է մթնոլորտ: Ջրավազաններիէկոլոգիականհավասարակշռությունըխախտվումէ նան ֆիտոպլանկտոնըմահանալու դեպքում, որի ժամանակ ջրի հատակում կուտակվում է հսկայականքանակի դետրիտ:Որպես օրգանական նյութի առավել հեշտ հանքայնացվող մաս, դետրիտըծառայումէ միկրոօրգանիզմների(հիմնականումբակտերիաների)համար որպես սննդի ն էներգիայի աղբյուր: Այդ ռեդուցենտները,շնչառությանգործընթացում օգտագործելովթթվածինը,ջրում դրա քանակըհասցնում են կրիտիկական վիճակի ն դրանով իսկ վատացնում ջրի խոր շերտերում ապրող ձկների կենսական պայմանները: Ջրավազանի էվտրոֆիկացվածջուրը ուղղակի օգտագործմանդեպքում վտանգավոր է ոչ միայն մարդու ն կենդանիների,այլն ջրատար խողովակներիցանցի համար: Անասնագլխաքանակիավելացումը ն կենտրոնացումըանասնապահական համալիրներում,ինտենսիվտեխնոլոգիայի կիրառումը իր հերթին նույնպես նպաստում են սննդատարրերիտեղաշարժին(միգրացիային) ն ջրավազաններ մուտք գործելուն: Ջրավազաններում կենսածին տարրերիմուտք գործելու գործընթացինզգալի չափով նպաստում է հողածածկի քայքայումը ջրային ն քամու էրոզիայով: Տարբեր ջրային օբյեկտներում կենսածին բեռնվածությունը մեծանում է էրոզիայի գործընթացներիհետնանքով, որի ժամանակ մակերեսային հոսքերով էկոհամակարգերիցհեռացվում են հսկայականքանակի կենսածին տարրեր: Հետնապես, հակաէրոզիոն համալիր միջոցառումների կիրառումը ամբողջ ջրհավաք ավազանի սահմաններում մակերեսային հոսքերը կանխելու ն, հետնապես, տարածքից կենսածին տարրերիհեռացումը նվազեցնելուերաշխիք է: Կենսածին տարրերի հեռացումը կանխելու կարնոր միջոցառում է

հող մտցվող հանքայինն օրգանականպարարտանյութերիչափաբաժինների,ժամկետներին տեխնոլոգիայիպահպանումը:Ջրամբարների շրջակայքի գոտում պետք է արգելել պեստիցիդներիու պարարտանյութերիպահպանմանհամար պահեստներիկառուցումը, անասնապահական ֆերմաների ու համալիրներիտեղաբաշխումը,գոմաղբամբարների կառուցումը, ավտոտրանսպորտային պարկի,կանգառների,մեքենաներիլվացման ն վերանորոգմանկետերիստեղծումըն այլն: Դժբախտաբար, ճահճացման նշված գործընթացները ինտենսիվ ձնով ընթանում են նան Սնանա լճում: նան

6. ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՋՐԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Հայաստանըհամարվում է սակավաջուրհանրապետություն,սակայն փոքր առվակներին գետերի ջուրը քաղցրահամէ ն խմելու համար միանգամայնպիտանի այդ թվում նան` Սնանա լճի ջուրը: Ջուրը մեր հանրապետությանամենաթանկհարստությունն է: Եթե հաշվի առնենք, որ մեկ լիտր խմելու ջուրը շուկայում թանկ է մեկ լիտր հում նավթիցգրեթե հինգ անգամ, ն այդ թիվը առաջիկայումավելի է բարձրանալու, ապա պարզ կդառնա, որ Վայաստանին Արցախի ազգային ամենաթանկ հարստությունըհոսում անցնում է հարնան հանրապետություններըն ինտենսիվօգտագործվումնրանց կողմից: Հայաստանում կա 210 գետ, որոնց երկարությունը 12 000 կմ է: Վայաստանիգետերը լեռնային են, դրանցմիջին տարեկանհոսքը կազմում է մոտ 7,187 մլրդ մ3: Հանրապետությանաշխարհագրականդիրքն այնպիսին է, որ գրեթե բոլոր գետերը արտահոսում են նրա սահմաններից դուրս: Հայաստանում ամբողջ աղբյուրներըտարեկանտալիս են 1 մլրդ 600 մլն մ3 բարձրորակխմելու ջուր ն 2 մլրդ 400 մլն մ: արտեզյանջրեր, որը նույնպես կարելի է խմել ն օգտագործելկենցաղում:Հարկ է նշել, որ այդ թվերը կարող են մեծացվել 15-2096, արհեստականեղանակով տեղումներիքանակը ավելացնելու հաշվին, որը լողում-անցնում է Վայաստանիտարածքով:Հանրապետությանջրային ռեսուրսների պահպանությանն արդյունավետ Օօգտագործմանհիմնախնդիրներիցմեկը Սնանա լճի պահպանությունն է, որի քաղցրահամ ջրերը տարածաշրջանի համար հանդիսանում են ապագա խմելու ջրի միակ աղբյուրը: Լճի մակարդակը բարձրացնելու համարկառուցվեց ն 1981 թ. շահագործմանհանձնվեց Արփա-Սնան թունելը,որով Արփագետի ջրերը՝ տարեկանմոտ 300 մլն մ3,տեղափոխում են դեպի Սնանա լիճ: Լճի մակարդակիբարձրացման համար 2004 թ. կառուցվել է նան Որոտան--Արփաթունելը, որը Սնանա լիճ է տե-

մեծ ն

ղափոխումտարեկաննս 165 մլն մ3 ջուր: Այսքանակի ջուրը կբավականացնի Արարատյանհարթավայրիհողերը ոռոգելու համար, եթե, իհարկե, ջրի կորուստը չկազմի 80:96, որն անթույլատրելի է: Վայաստանում ոռոգման ջրի պահանջարկըբավարարելու նպատակովկառուցվել է 82 ջրամբար` 1,4 մլրդ մ5 ընդհանուր տարողությամբ: Խնդիր է դրված շինաջրամբարներիտարողությունըհասցնել 2,7 մլրդ մ3-ի:Ներկայումս րարությանընթացքիմեջ են նս 10 ջրամբարներ`396 մլն մ3 ընդհանուր տարողությամբ:Վայաստանի10 մլն մ5 ն ավելի ծավալ ունեցող ջրամբարներիտվյալները բերված են աղյուսակ4-ում: Հայաստանում արհեստական ջրամբարներում ամբարվում է մոտ 1,4 կմ3ջուր, կամ եղածի 2596--ը, իսկ մնացած 7596-ը արտահոսվում է հարնան հանրապետություններ:Ջրի նկատմամբաճող պահանջն ամբողջ աշխարհումհրամայականպահանջ է դնում Վայաստանին Արցախի առջն:Պահանջվումէ մեր ազգայինհարստություններնօգտագործել արդյունավետ:Իսկ ջուրն արդյունավետօգտագործելու համար պետք է կառուցել ջրամբարներ,փակել գետերի հունը, նախ այդ ջրերը զանաիսկհարնան օգտագործելմեր հանրապետությունում, զաննպատակներով ջուրը տրամադրել«պահանջարկ-առաջարկ» հանրապետություններին սկզբունքով: Թեն ծրագրերի իրականացումըշատ թանկ ն աշխատատար է, սակայն շատ կարնորէ ն հետագայումմի քանի անգամկարող է ծածկել այդ ծախսերը: Աղյուսակ2. այաստանի ջրամբարներիհիմնականցուցանիշները Հհ

մթ Ջրավազան ծավալը անվանումը Ջրամբա

Օգտակա

Ախուրյան Ախուրյանի Որոտան Սպանդարյանի Քասախ Ապարանի Տոլորսի Որոտան Ազատ Ազատի Աղստն Ջողազի Կաղնուտի Ախուրյան Արփա Հերհերի Դեբեդիվտակ Վախումի

Գեղիի

Ողջի

510,0

218,0 81,0 80,0 60,8 43,0 28,0 23,0 11,2

11,5

7. ՍԵՎԱՆԱ ԼՃԻ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Սնանա լիճը աշխարհի բարձրլեռնային խոշոր քաղցրահամ բնական ջրավազաններից մեկն է: Սնանի ջրային պաշարները նախքան մակարդակի իջեցումը կազմել են 58,8 մլրդ մ3, որից օգտագործվել է ջրի ծավալի 44496--ըկամ 26 մլրդ մ3 (դրա մոտ 6596--ը օգտագործվել է էներգետիկ, իսկ 3626օ-ը` գյուղատնտեսական նպատակներով), մակարդակնիջել է 20 մետրով, լճի հատակից ազատվել է 25 000 հա տարածք, որը գյուղատնտեսականտեսակետից համարվում է ոչ լիարժեք հողատարածք, սակայն որպես անտառային տարածք` միանգամայն օգտագործելի է: Լճի մակարդակի ն ծավալների փոփոխությունները ազդել են նան ձկան պաշարներիվրա: Այսպես՝ 1934--40 թթ., մինչն լճի մակարդակիիջնելը, ձկան որսը կազմել է 10 402 ցենտներ, այդ թվում՝ իշխանի որսը` 5042, ն կողակինը՝ գրեթե 50962, իսկ սիգը` 0,222, իսկ 1974 թ., թեն որսը կազմել է 12 444 ցենտներ, սակայն իշխանի որսը կազմել է ընդամենը 896, կողակինը` 2096, սիգը` գրեթե 7096: Վ1 ԳԱԱ հիդրոէկոլոգիայի ն ձկնաբուծության ինստիտուտի կողմից վերջին տարիներին իրականացված ձկնային պաշարների հետազոտման արդյունքներիհիման վրա բացահայտվել է սիգի տեղախմբիթվաքանակին կենսազանգվածիկտրուկ անկում: Այսպես՝վերջին տարիների հաշվարկային ցուցանիշների հիման վրա 3-4 անգամ նվազել է միավոր որսամիջոցիորսած ձկան քանակությունը: Զգալիորեն փոխվել են նան տեղախմբիայնպիսի էկոլոգիական ցուցանիշները, ինչպիսիք են տարիքայինն սեռային կառուցվածքը: Մասնագետներըգտնում են, որ սիգի տեղախմբի բոլոր այս բացասական փոփոխությունները նրա պաշարների անխնա շահագործման արդյունք են: Սնանի ջրի հսկայական սափորը, մաքուր լեռնային օդը, արնոտ օրերի մեծ թիվը, հանքային ջրերի աղբյուրները, գեղեցիկ բնությունը, վերջապես` Երնանին մոտ լինելը, ժողովրդատնտեսական ն գեղագիտական տեսակետից նրան դարձրել են շատ հրապուրիչ: Որքան էլ որ հիմնավոր լինի ժողտնտեսությանզարգացման համար Սնանի ջրերի օգտագործման անհրաժեշտությունը,այնուամենայնիվ, թույլատրվել է էկոլոգիական մեծ սխալ: Ջրի մակարդակիիջեցումը հանգեցրել է այս յուրահատուկ էկոհամակարգիհազարամյակների ընթացքում ձնավորված բնական կապերի խախտմանը: Փոխվել է լճի ջերմային ն գազային ռեժիմը: Ամռանըլիճը արագ տաքանում է, ն բարձր ջերմաստիճանը նպաստում է ջրիմուռների արագ աճին (լճի ծաղկմանը), որը անցանկալիէ, քանի որ ջրիմուռների մեռած մնացորդներըսկսում են նեխել, սա էլ իր

հերթին բացասաբար է անդրադառնում գազային ռեժիմի վրա: Գազային ռեժիմի վրա խիստբացասաբար է ազդում նան լճի մշտականսառցակալումը` սկսած 1971 թ-ից: Լճի սառցե զրահը խոչընդոտում է ջրի մեջ օդի թափանցելուն, որը կործանարար ազդեցություն է թողնում լճի կենդանականու բուսական աշխարհի վրա: Սնանա լիճ է թափվում 28 գետ, որոնք իրենց հետ լիճ են բերում կենսածին տարրեր, որոնք ամենամեծ քանակներով լիճ են թափվումգարնանայինն աշնանային վարարումներիշրջանում: Գետերից լիճ են թափվում ազոտի ն ֆոսֆորի տարեկանքանակի կեսից ավելին: 1980 թ-ին 1929 թ. համեմատությամբ լիճ թափվող ազոտի հանքային ձների քանակությունը մեծացել է 7 անգամ, Արփագետի խառնվելուց հետո՝ 90--ական թթ.` 10 անգամ: Ներկայումս տարեկան լիճ է լցվում 1440 տ ազոտ, 180 տ ֆոսֆոր: Սկանի ավազանի 50 արդյունաբերական, կոմունալ--կենցաղային ձեռնարկություններից մեկ օրվա ընթացքում լիճ է թափվում մոտ 40-60 000 մ3 կեղտաջուր, որից միայն 10 000 մ3 է մաքրվում: Գոմաղթթ. բի ձնով լիճ թափվող ազոտի ն ֆոսֆորի քանակը 1945-1990 է 1,6 1,5, անգամ: ֆոսֆորինը՝ ընկած ժամանակահատվածում աճել Այսպիսով`կենսածին տարրերի ներթափանցմանգործում առանձին աղբյուրների հարաբերականմեծությունը տոկոսով արտահայտված՝ հետնյալն է. Աղյուսակ 5

Աղբյուրները

Ազոտ (տոկոս)

Ֆոսֆոր (տոկոս)

բնակ. ն արդյունաբ. լիճ մուտք գործած

անասնապահությունից

բուսաբուծությունից

լճում տեխնածինծագում ունեցող թունավոր նյութերիքանաթթ. կություններիուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ 1971-1990 Սնանա լճի ջրավազանումօգտագործվել են շուրջ 30 անուն թունաքիմիկատներ,որոնցիցտարեկանլիճ են թափվել5,0--10,0 տ տարբերթունաքիմիկատներ:Այդ ընթացքում գետային հոսքերով լիճ են թափվել տարեկան 100 տ ծանր մետաղներ,իսկ տեղումների միջոցով` 33 տ: Հրազդանգետով լճից դուրս է բերվել տարեկան40-50 տ ծանր մետաղ: Սնանա

Լճում մեծ քանակներով հանդիպումեն երկաթ ն ցինկ (Ռ. Հովհաննիսյան, 1996): Սնանա լճի բնական ռեսուրսներինկատմամբտարվող սպառողականքաղաքականությանհետնանքովլիճը սկսել է ճահճանալ: Եթե նույնիսկ Սնանա լճի մակարդակըբարձրանա 6 մ, ն բացառվեն լիճ թափվողտեխնածինն կենսածինթափոնները,միննույնն է, վստահ չենք կարողխոսել Սնանա լճի բնական պաշարներիվերականգնմանն արդյունավետ օգտագործմանհեռանկարներիմասին, այն պարզ պատճառով, որ 1924 թ. սիգ ձկնատեսակի,իսկ 1982 թ. արծաթափայլ կարաս ն գետի խեցգետին օտար տեսակների ներմուծումը Սնանա լիճ կարող է անկանխատեսելիհետնանքներ ունենալ: Սակայն մի կարնոր հիմնախնդրիլուծումն անվիճելի է, դա այն է, որ Սնանա լիճը խմելու ջրի շտեմարանդարձնելը հրամայական պահանջ է:

8. ԽՄԵԼՈՒ

ՋՐԻ ՊԱԿԱՍԻ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

Իր բնակության համար, սկսած հնագույն ժամանակներից, մարդը ընտրել է հոսող ջրերին մոտ տարածքները:Եթե մի պահ նայենքքարտեզին, ապա կնկատենք, որ մեծ ու փոքր քաղաքները կառուցված են գետերիափերին:ՄարդկանցտարածվելըԵրկրիվրա կատարվելէ գետերի երկայնքով:Շուրջ 5-86 հազարտարիառաջ Տիգրիս ն Եփրատգետերի հովիտներիբերրի հողերի վրա սկսվել է հողագործությունը: Այստեղ զարգացել են Ասորեստանի,Բաբելոնի, Շումերների պետությունները: Դեռնս այն ժամանակ մեր նախնիներըգիտակցել են, որ ջուրը կյանք է: Մարդու կենսագործունեությանհամար անհրաժեշտ է ոչ միայն ուղղակիջուր՝ ոչ ամեն ջուր, այլ քաղցրահամջուր, որը բավարարում է մի շարք պահանջներ,իսկ այդպիսիջուրն օրըստօրեքչանումէ (նկ. 24): Քաղաքակիրթհասարակության ցանկացածքաղաքացի գիտի, որ բավականէ բացել ջրի ծորակը ն այնտեղից կհոսի մաքուր, սառը ջուր: Մեզհամար դա դարձել է սովորականբան: Մինչդեռաշխարհիշատ տարածաշրջաններումխմելու ջուրը հիմնախնդրայինէ: Գերմանացիկենդանաբանն ջրակենսաբանՀանս Լիբմանը իր «Մոլորակը մահվան ուղում» գրքում գրել է հետնյալ դեպքի մասին, որ երբ մի քանի տասնամյակ առաջ ավստրալիացի պիգմեյին, որն ապրում էր քարե դարի պայմաններում,տարել են մեծ քաղաք ն ցույց տվել տեղի քաղաքակրթության զարգացումը, նա զարմացել է ոչ թե երկնաքերերից,այլ այն փաստից, որ բնակարանում պտտելով ծորակը, մենք կարող ենք ստանալ պարզ խմելու ջուր: Տեղաբնիկիբնազդը անսխալ հուշել է, որ նախանձելէ անհրաժեշտ

թե բարձրշենքերին կամ ճանապարհներին,որոնք կառուցվել են քաղաքակիրթ մարդկության կողմից, այլ ջրին, որը կարող ենք ունենալ ցանկացածքանակությամբ,օրվա ցանկացածժամանակամիջոցինուղղակի ծորակից: Ջրի պակասությունը ն նրա վատ որակը ուղղակիորեն ազդում են մարդկանցառողջությանվրա: Միքանի վտանգավորհիվանդություններ հանդիպումեն այն տարածաշրջաններում,որտեղ մեծ դժվարությունների հետ է կապվածխմելու մաքուր ջրի հարցը: Խմելու ջրի պահանջարկները գնալով աճում են, իսկ քաղցրահամ ջրերի պաշարները սպառվում են: Եթե 7Օ« դարի սկզբում արդյունաբերությունը պահանջել է 30 կմ: ջուր 1 տարում, ապա 1975 թ. պահանջարկը մեծացել է մինչն 630 կմՅ,իսկ 2015 թ. (ըստ կանխագուշակման) այն կհասնի 2750 կմ:: Թե որքան մեծ է արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության պահանջարկը ջրի նկատմամբ, կարելի է դատել հետնյալ թվերից. 1 տ շաքարի ճակնդեղից շաքար ստանալու համար պահանջվում է 0,5-6 մ: ջուր, 1 տ թուղթը՝ 1,5-60, 1 տ հում կաշին մշակելու համար՝ 20--50, 1 տ պողպատը՝25 հազ., 1 ավտոմեքենաթողարկելը՝ 300 հազ. լ: Աճող քաղաքները պահանջում են իրենց բաժին կենարար ջուրը: 1 մլն բնակիչ ունեցող քաղաքի 1 օրվա պահանջարկըբավարարելու համար պահանջվում է 0,5 մլն մ: ջուր: Ներկայումս բնականջրերի աղտոտվածությանպատճառովշատ քաղաքներ ստիպված են ջրի պաշարները լրացնել մեծ հեռավորության վրա գտնվող աղբյուրներից: Սակայն հիմնախնդիրըսրվում է նրանով, որ քաղցրահամջրերի ռեսուրսներըանընդհատվատանումեն: Ջրավազանները ն գետերը մեծ չափերով աղտոտվում են հոսքաջրերով ն տարբեր բնույթի աղտոտիչներով:Եթե հաշվի առնենք այս բոլորը, կարող ենք հանգել տխուր հետնության: Արդեն 224 դարի առաջին քառորդում մեր մոլորակի քաղցրահամ ջրերի ռեսուրսները գործնականում սպառված կլինեն: Դրա համար էլ ջրի հիմնախնդիրըլուծելու համար պետք է գործել երեք գլխավոր ուղղություններով. սահմանափակելստորգետնյա ջրերի պաշարներիշահագործումը,ջրի տնտեսում ավելի արդյունավետօգտագործելու ուղով, ինչպես նան վերակենդանացնելանցյալում մաքուր, իսկ այժմ աղտոտված բնականջրավազանները: ոչ

ՀՀԳետային : ՀՀԳրունտային ջրեր. 1,2 կմ կամ 0,0000796

ջրեր. 75 կմ: կամ 0,00496

Հ-՛

տոր,

կմ: կամ 0,0496

ագատաեր

30,000 կմ: կամ 1,66962

Հաոան

ջրեր. 60,000 կմ: կամ 3,3396

Երկրակեղնին կենդանիօրգանիզմների ջրեր. 340,000 կմտկամ 18,8896

Վամաշխարհայինօվկիանոս. 1,370.000 կմ"կամ 76,084»

Նկ. 24. Ջրոլորտիկառուցվածքը:

9. ՋՐՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ԵՎ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Այդ խնդիրներըհետնյալն են. 1. Քաղցրահամջրավազաններին ծովային էկոհամակարգերի աճող աղտոտվածություն. 2. Ջրավազանների մարդածին ճահճացում, կապված կենսածին ն տեխնածինտարրերիներմուծմանհետ. 3. Գամաշխարհայինօվկիանոսի աղետալի չափերի հասնող աղտոտում.

Ջրային էկոհամակարգերիկենսաբանականարդյունավետության նվազում. 5. Աղտոտված ջրային միջավայրերումմուտացիածին ն քաղցկեղածին նյութերի ավելացում. 6. Ստորգետնյաքաղցրահամ ջրերի պաշարներիհյուծվածություն. 7. Մակերեսային ջրերի հոսքի թույլատրելի նվազագույնից առաջադիմող իջեցում. 8. Փոքրիկ գետերի ն գետակների աղտոտումն վերացում. 9. Ներքին ջրավազաններիկրճատում ն չորացում. 10. Վարթավայրայինխոշոր ջրավազանների ստեղծման էկոլոգիական վնասակարհետնանքները: Խոշոր նշանակություն է ստանում մակերնութայինն ստորգետնյա ջրային պաշարներիհամալիր ն արդյունավետօգտագործումըն պայքարը ջրային միջավայրի աղտոտմանդեմ, որի համար անհրաժեշտէ. 1. Մաքուր ջրերի ն բարերար ջրային միջավայրի քաղաքացիների իրավունքի ապահովում. 2. Ջրօգտագործման նորմալ պայմաններիպաշտպանություն. 3. Սանիտարականն էկոլոգիական պահանջներըբավարարող մակերեսայինն ստորգետնյաջրերի որակի ապահովում. 4. Ջրային ավազանների պահպանությունըաղտոտումից խցանումից ն մաշվածությունից. 5. Ջրի վնասակարներգործությունների կանխարգելումն վերացում. 6. Ջրային էկոհամակարգերի կենսաբանական բազմազանության պահպանություն: ձ.

10. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

1. Ի՞նչ եք հասկանում ջրոլորտ ասելով, ո՞րն է նրա սահմանները: Ջրոլորտի ջրի պաշարի ո՞ր մասն է քաղցրահամ: 3. Ինչո՞ւ դժվարամատչելի է քաղցրահամ ջրի մեծ մասը: 4. Ինչպե՞սէ ջուրը շրջանառվում բնությանմեջ: 5. Ինչպե՞սէ ջուրը բաշխված Երկրի վրա: 6. Ի՞նչ եք հասկանում ջրային հարստությունասելով: 7. Բացատրել«Ջուրը կյանք է» թնավորխոսքիիմաստը:8. Ինչո՞ւ է գնալով ջրի ծախսըմեծանում: 9. Ինչո՞ւ է Արալի լիճը ենթարկվել աղետի: 10. Ինչո՞ւ է կրճատվում խմելու ջրի պաշարները: 11. Թվարկեք ջրի աղտոտմանմի քանի հետնանքներ: 12. Որո՞նքեն ջրոլորտի աղտոտմանձները: 13. Որո՞նքեն ջրավազանների կենսածին աղտոտման հետնանքները: 14. Ի՞նչ եք հասկանում կենսածինաղտոտումասելով: 15. Ինչպե՞սկանխել ջրի կենսածին աղտոտումը: 16. Ինչո՞ւ է Վայաստանըհամարվում սակավաջուր հանրապետություն: 17. Ի՞նչ անել Հայաստանի ջրային հարստությունների արդյունավետությունըբարձրացնելու համար: 18. Ինչո՞ւ է Սնանա լիճը ենթարկվել էկոլոգիական ճգնաժամի: 19. Ինչպիսի՞միջոցառումներ է կիրառվումՍնանա լճի վիճակըբարելավելու համար: 20. Ինչո՞ւ են Սնանից վերանում էնդեմիկ ձկնատեսակները:21. Ինչպիսի՞տեսակներեն ներմուծվելՍնանա լիճ: 22. Որո՞նքեն Սնանա լճի աղտոտմանաղբյուրները: 23. Ինչո՞ւ է օվկիանոսը դիտվում որպես համաերկրայինաղբանոց: 24. Թվարկե՛ք մի քանի համաերկրայինմիջոցառումներ,որոնք կարող են կանխել ջրոլորտի հետագա աղտոտումը: 2.

ԳԼՈՒԽ ԷԼ. ՀՈՂԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ, ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՕԳՏԱԳՈՐՍՈՒՄԸ

ԵՎ

Եվ ես բերել եմ ձեզ հողը պտղաբեր,որպեսզի դուք սնվեք նրա պտուղներով ն նրա բարիությամբ,իսկ դուք մտել ն ապականելեք հողն իմ ն նրա արժանապատվությունըդարձրել եք գարշելիություն... Երեմիա. 2. 7

1. ՄՈԼՈՐԱԿԻ

ԱՆԱՊԱՏԱՑՈՒՄԸ

ՏԱԳՆԱՊԱԼԻ

Անապատացումը` որպես համաերկրային էկոլոգիական հիմնախնդիր,ներառում է շրջակա միջավայրումընթացող անցանկալին աղետաբերգործընթացներիու դրանց հետնանքներիամբողջությունը:Այդ է պատճառը, որ անապատացմանդեմ պայքարը ընդգրկում է ոչ միայն բնականէկոհամակարգերի,դրանց բաղադրիչներին աշխատանքների արդյունավետկազմակերպումը, այլ նան շրջակա միջավայրի էկոլոգիական հավասարակշռությանխախտմանընպաստողայնպիսի գործոնների ազդեցությանմեղմացմաննուղղված ջանքերը, ինչպիսիքեն սոցիդեմ անապատացման ալականն տնտեսականգործոնները:Վետնաբար, պայքարի արդյունավետությունընախ ն առաջ պայմանավորվածէ տվյալ երկրի սոցիալ-տնտեսականպայմաններիխորվերլուծությամբն բնականպաշարներիներուժի բացահայտմամբ:Ցամաքը զբաղեցնումէ երկրագնդիմակերեսի29,2 Չ6--ը,որի մեջ մտնում են տարբեր կարգի հողեր: Երկրի վրա անապատներնու կիսանապատներըզբաղեցնում են 31,4 մլն կմ, կամ ցամաքի2296--ը ն տեղաբաշխվածեն 60 պետություններում: Նախկին ԽՍՀՄ-ում անապատներըն կիսանապատներըզբաղեցրել են գրեթե 3 մլն կմ2,որը կազմում էր նրա տարածքի1494--ը:Ըստ ակադեմիկոսՎ. Կովդայի՝ Մերձավոր Արնելքի անապատները«մարդու ձեռքի գործն են»: Ֆրանսիացիգիտնականներն,ուսումնասիրելով Սահարա խոշորագույն անապատը,գտել են, որ մարդու չհամակարգված գործունեությանհետնանքովՍահարա անապատըգրեթե կրկնապատկվել է: Հայտնի է, որ հնագույն քաղաքակրթություններըզարգացել են անապատներինհարող տարածքներում, որտեղ կլիմայականպայմաններն ավելի բարենպաստեն եղել: Մարդը, այդ տարածքներումվարելով չհամակարգված տնտեսություն,խախտել է ավազներըծածկող բարակ ճմաշերտը, որի հետնանքով ավազներըսկսել են շարժվել: Ներկայումս հայտնի է, որ շարժվող ավազները Սահարա անապատիհարավային տարածքներըամեն տարիծածկում են հարյուր հազար հա մշակելի հողեր:

ՎյուսիսայինԱֆրիկայի ներկայիսանբերրի անապատներըմի քանի սրանից առաջ բերքառատ են եղել: Գիտնականներըգտել են նան, որ Արիզոնին Նյու Մեքսիկո նահանգի անապատներըմարդու գործունեության արդյունքն են: Գոբի անապատում գտնվել է ավազով ծածկված մեռած քաղաք` Խատա-ԻԽոտա: Պեղումները թույլ են տվել եզրակացնել, որ այդ քաղաքը կործանվել է անասունների գերարածեցման ն հողի սխալ մշակության հետնանքով: Կարելի է հիշատակել նան ներկայիս Լիբիայի տարածքում` Միջերկրական ծովի ափին, մ. թ. ա. Մ/ դարից մինչն մեր դարաշրջանի || դարը գոյատնած Լեպտիս-Մագնա քաղաքը, որն իր նավահանգստիհետ ծածկվել է ավազաթմբերով: Մեծ են նան Ավստրալիայի անապատները, արագությամբընդարձակվում է ինչը դարձյալ կապված անասունների գերարածեցման հետ: Անապատների համաերկրային ծավալների մեծացմանը զուգընթաց ընդարձակվում են նան քսերոֆիտ (չորային) տարածքները, որտեղ անտառայինբուսածածկին փոխարինելու է գալիս չորադիմացկուն բուսականությունը, որի հետնանքով խիստ նվազում է այդ տարածքների արդյունավետությունը: Ամբողջաշխարհումհողերիէրոզիանընդգրկել է ավելի քան 2 միլիարդ հա: Այս փաստերըշատ տագնապալիեն: ՄԱԿ--իբնականռեսուրսների կոմիտեն 1978 թ. հաշվետվություն է ներկայացրել այն մասին, որ մոլորակիմշակվող հողերի 1/3-ը կարող է վերածվել անբերրիանապատի: Միայնանցյալ դարաշրջանիվերջին քառորդում էրոզիայի հետնանքով վերացել է 300 մլն հա մշակելի հող ն նույնքան էլ վերացել է գերարածեցմանհետնանքով: Այդ կորուստները կապված են նոր քաղաքների, բնակավայրերի, գործարանների,ճանապարհների, ջրավազաններին հանքերի շահագործման հետ: Ստացվում է այնպես, որ ազգաբնակչության աճին զուգընթաց,փոխանակավելացվի մշակելի հողերի քանակը, այն նվազում է: Եթե 1950 թ. աշխարհում յուրաքանչյուր բնակչի ընկնում էր 0,24 հա մշակովի հող, 1973 թ.` 0,19 հա, ապա 2000 թ.` ընդամենը 0,12 հա: Իսկ ինչպե՞սեն լուծելու աճող ազգաբնակչությանպարենային խնդիրներն ընդհանրապես:Այս բոլորը նշանակում է, որ ներկա քաղաքակրթությունըգործը հասցնում է ինքնասպանության: դար

2. ՎՈՂԸ ՈՐՊԵՍ ԱՊՐԵԼՈՒ

ՄԻՋԱՎԱՅՐ

Հողը իրենից ներկայացնում է ցամաքի փուխր մակերեսային շերտ, որը շփվում է Օդային միջավայրի հետ: Չնայած հողի շերտի ոչ

հաստությանը՝` Երկրի այդ թաղանթը կարնոր դեր է կատարում կյանքի տարածմանգործում: Հողնիրենից ներկայացնում է ոչ թե հասարակ պինդ մարմին, ինչպես լիթոսֆերայի (Երկրի քարի շերտը) ապարներնեն, այլ բարդ համակարգ, որում պինդ մասնիկները շրջապատված են օդով ն ջրով, ն դրա համար էլ հողում ստեղծվում են բազմազան պայմաններ, որոնք բարենպաստմիջավայր են ստեղծում բազմաթիվ միկրո ն մակրո օրգանիզմների համար: Հողում հարթվում են ջերմային տատանումները, ն որքան խորն է հողի շերտը, այնքան այդ ջերմային տատանումները քիչ են: Հողն ունի խոնավություն կլանելու ն պահելու հատկություն, որն էլ ապահովում է հողում խոնավության առկայությունը: Ընդ որում, որքան հողը սնահողային է ու շատ բուսահող է պարունակում, այնքան բարձր է նրա բերրիությունը: Հողում կուտակվում են օրգանական ն հանքային նյութերի պաշարները, որոնք առաջանում են մահացած բույսերից ն կենդանիների դիակներից: Այդ բոլորը ապահովում են հողի հագեցվածությունը կյանքով: Հողում կենտրոնացվածէ բույսերի արմատային համակարգը: Միջին հաշվով 1մ2 հողային շերտում ապրում են 100 միլիարդ միաբջիջ կենդանի, տասնյակ միլիոն նեմատոդներ, կլոր որդեր, տասնյակ ն հարյուր հազարավոր տիզեր, առաջնաթն միջատներ, հազարավոր այլ հոդվածոտանիներ, տասնյակ ն հարյուրավոր անձրնաորդեր, փափկամարմիններՍ այլ անողնաշարներ: Բացի դրանից, 1 սմՀ հողը պարունակում է տասնյակ ն հարյուրավոր միլիոն բակտերիաներ, մանրադիտակայինսնկեր, ակտինոմիցետներ ն այլ միկրոօրգանիզմներ: Հողի լուսավորվող վերին շերտի յուրաքանչյուր գրամում ապրում են հարյուր հազարավոր ֆոտոսինթեզող կանաչ, դեղնականաչ, դիատոմային,կապտականաչջրիմուռների բջիջներ: Կենդանի օրգանիզմները նույնքան բնորոշ են հողի համար, որքան ն ոչ կենդանի բաղադրամասերը:Դրա համար էլ Վ. Վերնադսկին հողին բնութագրել է որպես բնության կենսատիեզերական մարմին, որտեղ աճում են բույսերը: Հողը ձնավորվում է հազարավոր տարիների ընթացքում, սակայն այն կարող է քայքայվել մի քանի րոպեում: մեծ

3. ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀՈՂԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

ՎայաստանիՀանրապետությունը ամենասակավահողնէ տարածաշրջանում, որտեղ բնակչության մեկ շնչի հաշվով բաժին է ընկնում 0,14 հա վարելահող ն բազմամյա տնկարկ: Վարելահողերիմի զգալի մասը, տարածվածլինելով 3-16 աստիճան, երբեմն ավել թեքությունների վրա, գարնանային ն աշնանային ինտենսիվտեղումների ն ագրո172

տեխնիկականոչ ճիշտ գործունեության հետնանքով ենթարկվում է տարբերաստիճանիհողատարման:Հանրապետությունումսնահողերը զարգանում են Արարատյանգոգահովտի, Շիրակի բարձրավանդակի, Լոռվա տափաստանի, Սնանի ավազանի, Սյունիքի սարահարթերի ն մ բարձրուհամեմատաբարմեղմ թեքության լեռնալանջերի 1300-2450 թյանտարածքներում: Հայաստանի Հանրապետությանհողային ֆոնդը ամբողջությամբվերցրած կազմում է 2974,3 000 հա, որից արմատական ապարներիելքը` ավազները, ջրերը ն այլ տարածքներ, կազմում են 358,3 000 հա (ընդհանուրի 1246--ը): Հողային ֆոնդի բաշխվածությունը հետնյալն է. գյուղատնտեսական նշանակության հողեր` 551,000 հա (18,546), բնակավայրերի հողեր` 66,000 հա (2,242, որի 9046--ըզբաղեցնում են շենքերն ու կից կառույցները), արդյունաբերության, տրանսպորտի,կապի ն այլ հողեր` 95,000 հա (3,222), բնապահպան, առողջարարական,հանգստավայրերի,մարզական ն անտառային ֆոնդի հողեր` 352,000 հա (11,825), ջրային ֆոնդի հողեր (առանց Սնանա լճի ջրային տարածքի20,000 հա (0,7Չ62)),պահուստայինֆոնդի հողեր` (660,3 000 հա (55,892)): Վանրապետության ռելիեֆի խիստ կտրտվածության,սակավ անտան ռապատվածության եղած անտառներիանհավասարաչափտեղաբաշխվածության,դարերի ընթացքում էքստենսիվ հողագործության հետնանքովհողերի անապատացումը հանրապետությունումհասել է խոշորչափերի` մեծ վնաս հասցնելով գյուղատնտեսությանը: Հանրապետությունում անապատացմանգործընթացներիվերլուծությունը ցույց տվեց, որ հողային տարածքի շուրջ 24 353 կմշ-ին կամ 81,956--ը ենթարկված է տարբեր աստիճանի անապատացման: Ընդ որում, խիստ ազդեցության ենթարկվածտարածքներըկազմում են Հայաստանիընդհանուր տարածքի 26,845---ը,ուժեղ` 26,4Չ6--ը,միջին աստիճանիանապատացված է 19,820-ը ն թույլ` 8,84օ-ը: Վերլուծությունից պարզվել է նան, որ հանրապետության տարածքի միայն 13,592--ն է, որ ենթարկվածչէ անապատացմանգործընթացների ազդեցությանը (Անապատացման դեմ պայքարի ազգային ծրագրից): Տարբերաստիճանիանապատացվածհողերը գյուղատնտեսությանը վերադարձնելու համարանհրաժեշտէ այդ հողերի շուրջ 10976-ըհատկացնել անտառամելիորատիվ տնկարկներին,որը կկազմի մոտ 100 000 հա: Նման միջոցառման նպատակայինկիրառումը հնարավորություն կտա բարելավելշուրջ մեկ միլիոն հեկտար հողերի վիճակը:

ձ. ՁՈՂԵՐԻ

ԱՆԱՊԱՏԱՑՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Ամբողջ աշխարհում գոյություն ունի հողերի քայքայման ն անապատացմանչորս գլխավոր վտանգ. 1. հողերի մեխանիկականքայքայումը (էրոզիա) քամու ն ջրի միջոցով, 2. հողերի չորացում ն անապատացում, որի հետնանքով գնալով աճում է օգտագործմանհամար ոչ պիտանիհողերի քանակը, 3. հողերի աղտոտումըտաբեր տեսակիմարդածիննյութերով, 4. հողերի ուղղակի կորուստները, որոնք դրվում են քաղաքների, բնակավայրերի,ճանապարհների, օդակայաններին գործարանների տակ, 5. հողերի բերրիությանանկումը սխալ ագրոտեխնիկայից: 1. Գողերի մեխանիկական քայքայումը (էրոզիա) ջրի եվ քամու միջոցով: էրոզիան հողի հատուկ քայքայումն է ու հողաշերտի հեռացումն է ջրային հոսանքներով կամ քամու միջոցով: Հողը շատ դանդաղ է առաջանում,որի համարպահանջվում են հազարավոր տարիներ,սակայն շատ արագ կարող է քայքայվել: Ահա թե ինչու հողի պահպանությունը դարձել է կենսականանհրաժեշտություն: Ամբողջ մոլորակում կորսված է 600 մլն հա գյուղատնտեսականհողեր: Սա մոտավորապես հավասարէ ամբողջ նախկին ԽՍՀՄ--իհողային ֆոնդին:

Հողի մարդածին քայքայման գործոնների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ հողի առավել ուժեղ ն նենգ թշնամիներից առանձնացվում է մարդածինէրոզիան,քիմիական ն ռադիոակտիվաղտոտումը: Ինչպես նշել է Վ. Կովդան (1989), «Վողերի ախտաբանությունը, նրանց վատթարացումը, հողային ծածկոցի ֆիզիկական քայքայումը մարդու վարքի ախտաբանությունն է ն մարդկության ինքնասպանությունը»: էրոզիան ոչ միայն հողի բերքատվության անկման պատճառ է, այլ նան գործոն, որն ազդում է մշակաբույսերի բերքատվության անկման վրա: Բերքի կորուստը էրոզիայից զգացվում է բոլոր բնակլիմայական գոտիներում, որը կապված է առաջին հերթին քայքայված հողերի արդյունավետության անկման հետ: Սակայն մարդածին էրոզիան առավել մեծ վնաս է հասցնում կենսոլորտին, քանի որ էականորեն թուլացնում է նրա հողային ծածկի կարնոր կենսաբանականգործառույթները: Երկրի կեղնամաշկումըհանգեցնում է նան նրան, որ հողաբուսական

ծածկը թույլ է կատարումայնպիսի կարնոր մոլորակայինգործառույթներ, ինչպիսիք են մթնոլորտայինգազերի (Աշ, ՇՕշ) կապումն ու պահպանումը,ինչպես նան արեգակնայինէներգիայիկուտակումն ու պահպանումըհողում: Քայքայված, բուսականությունից զրկված հողերը թույլ են կատարում իրենց կենսոլորտային, էկոլոգիական գործառույթները:Հենց այդ հանգամանքներիհետ է կապված մթնոլորտում ՇՕշ-ի պարունակության բարձրացումը ն որպես հետնանք կլիմայի համաերկրային քայքայումը: 2. Գողի ջրային էրոզիան: Ջրային էրոզիան լայն տարածված է ն ավելի քայքայիչ է: Այն առաջանում է թեքություններում, զարգանում է հողի ոչ ճիշտ մշակումից, որպես կանոն՝ հողի հետ անտնտեսվար վերաբերմունքի հետնանքով: 1950-ական թվականներին Հայաստանը սեփական հացով ապահովելու նպատակով կարգադրվեց հերկել տասնյակհեկտար մեծ թեքության լանջերը: Մարդու անխոհեմ վերաբերմունքի հետնանքներրը երկար սպասեցնել չտվին: Հորդառատ անձրնները քշեցին տարան հողը, իսկ լանջերը մերկացան: Ո՛չ հաց ստացվեց, ո՛չ էլ արոտավայրըմնաց: 7օՉ«դարում էրոզիայի հետնանքով Երկիր մոլորակը կորցրել է վարելահողի 2596--ը: ԱՄՆ--ում հողային ֆոնդի 60Չ6-ը ենթարկվել է էրոզիայի: Հողերը էրոզիայի են ենթարկվում նան գարնանը ձյան արագ հալոցքից ն ամռանը` հորդառատ անձրններից: Ամեն տարի այդ եղանակով լուծվում ն քշվում է հազարավորտոննաներով հող, որի մեջ մտնում են կենսածին սննդարար տարրերը: Վայաստանում հողերի էրոզիայի ն անապատացման է, հատկապես վերջին լուրջ գործոններից մեկը անտառահատումն տարիներինանտառային մեծ զանգվածների ոչնչացումը Լոռու, Տավուշի, Մյունիքի ն Գեղարքունիքի մարզերում: Դրա արդյունքում ակտիվ էրոզիասելավային գործընթացներ են տեղի ունեցել հանրապետության մի շարք քաղաքներում ն գյուղերում, որտեղ մեծ վնաս է հասցվելբնակելի տներին, բազմաթիվ այլ կառույցներին, ինչպես նան գյուղատնտեսականզգալի մակերեսով հողատարածքներին:Անհրաժեշտ է սանիտարականհատումները ճիշտ պլանավորել, ծառահատումները կատարել միայն պլանավորված չափերով: Շատ հաճախ հողի էրոզիան չի սահմանափակվում միայն հողի հեռացումով, այլ քշվում տարվում են նան մայրական ապարները, որի հետնանքով առաջանում են ձորակներ: Այդ բոլորը, ի վերջո, հողը դարձնում են պակասարդյունավետ:

Ֆո

Ֆ-

Նկ. 25. Լեռնայինթեքությունները, զրկվելով անտառներից, ենթարկվում են էրոզիայի:

ողերի քամու էրոզիան: Քամու էրոզիանառավելուժեղէ դրսնոր-

ն կիսանապատային վում ցածրադիրտափաստանային, անապատային շրջաններում:Աշխարհումքամու էրոզիայիպատճառովհողատարածքները քայքայվել, վեր են ածվել անապատների:Անցյալ դարաշրջանի 30-ական թվականներինԱմերիկայիկենտրոնականշրջաններումտափաստաններըհերկել են ն դրել ցորենի տակ: Եղել են տարիներ,որ զգալի խոնավությունէ եղել ն հաջողվել է ստանալցորենիբարձր բերք: Սակայնեղել են նան խիստչորային տարիներ,որի ժամանակցորենի դաշտերըչորացել են, ն սկսվել են քամու փոթորիկներ,որոնքքշել տարել են հողի վերինշերտը, ն պարզվելէ, որ նման տարածքներումչի կարելի հողը հերկել ն ենթարկելքայքայման:

էրոզիան հատուկ է միայն չոր, մերկացած, փոշիացած հողեՔանի որ քամու էրոզիանվտանգ է սպառնում այն շրջաններին,որրին: տեղ տեղումներիքանակը սակավ ն անկայուն է, ուստի մարդը չպետք է խախտիչորադիմացկուն բուսածածկը ն դրանով իսկ չնպաստի քամու էրոզիային:Քամու էրոզիանկարող է դեր խաղալ այն բոլոր հողերի վրա, որոնքզուրկ են բուսածածկից, նույնիսկ այն դաշտերում, որտեղ ծիլերը նոր են դուրս եկել: Քամու էրոզիայի ժամանակտեղաշարժվում են հողի փոքրիկ մասնիկները,ու եթե ուժեղ քամի է, ապա այդ մասնիկներըմեծ արագությամբտեղափոխվում են տասնյակ հազարավորկիլոմետրեր: Մթնոլորտում առաջանում է փոշու փոթորիկ:Քամու էրոզիան երբեմն կարող է մեկ օրում հողը զրկել 1-5 սմ հողաշերտից:Իսկ բնական պայմաններումմեկ սանտիմետրհողի ավելացման համար պահանջվում է 230-300 տարի: Պարզապես այնպես է ստացվում, որ հողաշերտի կորուստը, անդառնալիկորուստ է: Պայքարըքամու էրոզիայիդեմ կանխաՔամու

տեսում

է`

դաշտերի պահպանությունըքամիներից, 2. հողի խոնավությանպահպանությունը, 3. հողի կառուցվածքիպահպանությունը, 4. ճիշտ ագրոտեխնիկայի կիրառությունը: 4. Վողերի չորացումը ն անապատացումը: Հայաստանիտարածքում առավել հաճախականությամբ կրկնվող այնպիսի վտանգավոր երնույթները, ինչպիսիք են երաշտները ն խորշակները, հողերի անապատացմանպատճառեն հանդիսանում: Երաշտների հաճախականությամբ հատկապես աչքի են ընկնում Արարատյան գոգավորության ցածրադիրն նախալեռնայինգոտիները: Արարատյանդաշտի ցածրադիր մասերում 100 մմ-ից պակաս տեղումների հաճախականությունը կազմում է տարիների 60--7046-ը: Երաշտների հաճախականությունը զգալի է Վայոց ձորի ն Սյունիքի մարզերի առանձին շրջաններում: Ըստ ինտենսիվության` երաշտները բաժանվում են երեք խմբի` շատ ուժեղ, ուժեղ ն չափավոր: Հանրապետությունումուժեղ երաշտի շրջաններ են մ բարձրության գոտիները: Չափավոր նշված մարզերի 1000-1400 են երաշտիշրջաններ հյուսիսարնելյան ցածրադիր ն միջին շրջաննեմ 1400-1800 րը` բարձրությունները: Վերջին տասնամյակներում նկատվում է խորշակ քամիների աճ, որոնքկապվածեն արնադարձայինօդային զանգվածներիներխուժման հետ: Դրանքբարձրանումեն մինչն ալպյան գոտի: Շատ ինտենսիվխորշակներդիտվում են Արարատյանդաշտում, Վայքում, Սյունիքում (մինչն 1.

բարձրությունները): Խորշակների հավանականությունը տնողությունը` հաճախ 1-2 օր: Արարատյանդաշտում խորշակներովօրերի քանակը կազմում է տարեկան 120-160: Հայաստանում խոնավությանպակասըամռան երկրորդկեսին անապատացմանառաջնակարգբնականգործոններիցէ: Գանրապետության ցածրադիր գոտում տեղումների տարեկան քանակը 250 մմ է, միջին մմ, բարձր լեռներում՝ բարձրությունը լեռնային գոտում` 400--600 800Օ-1000 մմ: Այդ պաշարներըանհավասարաչափեն բաշխվածթե՛ տարածքային առումով, ն թե՛ սեզոնայինիմաստով: Կուր գետի ավազանը Վայաստանի տարածքում ավելի շատ տեղումներ է ստանում, քան Արաքսի ավազանում: Սեզոնային իմաստովգետերը հորդանում են, ն տասնապատիկանգամ մեծանում է դրանց ծավալը գարնանը, երբ ձնհալի ջրերը հանրապետությանսահմաններիցդուրս են գալիս: Ամռան երկրորդ կեսին գետերը հիմնականումսնվում են ստորերկրյա ջրերից, շատերը չորանում են: Գետերիհոսքի շուրջ 5096--ըկատարվումէ գարնանայինսեզոնին: Անապատացմանբնականգործոններից են նան տարածքի երկրաձնաբանական առանձնահատկությունները` ռելիեֆի մասնատման խտությունը,խորությունը, լեռնալանջերիթեքությունը, լանջերի կողմնադրությունը: Վանրապետությանտարածքում 105 թեքությունները կազմում են 6076, 1Օ-Ղ15:՝ 1596, 15-205-ը` 1496, մնացած 1176-ը ներկայացնում են 20«-ից մեծ թեքությունները: Վանրապետությունումհարավահայացլանջերը ստանում են ավելի շատ ջերմություն ն քիչ խոնավություն:Այս լանջերին բնորոշ է ինտենսիվ արտահայտվածմեխանիկականհողմահարումը, ն հողերը ավելի շատ են ենթակադեգրադացիայի: Վանրապետությունումհողերի աղակալումը չորային կլիմայական պայմաններումանապատացմանդրսնորմանտիպիկձներից է: Այն տեղի է ունենում հարթավայրերի ցածրադիր տարածքներում, որտեղ ստորգետնյա ջրերի. մակարդակը մոտ է Երկրի մակերնույթին: Ջրի բարձրացմանհետնանքով հողի մակերեսում կատարվում է ջրի գոլորշիացում` առաջացնելով աղակալված տարածքներ: Հանրապետությունում աղուտ-ալկալի հողերը զբաղեցնում են 25 000 հա կամ ամբողջ մշակելիհողերի 0,996--ը: Սակավահող հանրապետությանաղուտ ալկալի հողերի յուրացումը ն արտադրությանմեջ դնելը հրամայական պահանջէ: 1200--1400մ

հասնում

է ըստ տարիների 30-5096-ի,

5. ՎՈՂԵՐԻ ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Շրջակա միջավայրը,մասնավորապեսհողը, աղտոտող, թունավորող համարվումբոլոր այն նյութերը, որոնք հայտնվում են ոչ այնտեղ, որտեղ պետք է լինեն, ոչ այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ են, ն ոչ այն քանակությամբ,որքան պետք է գտնվի: Այս տեսակետիցլավ օրինակ է գոմաղբի օգտագործումը:Վազարամյակներշարունակ մարդիկ գոմաղբով պարարտացրելեն դաշտերը, այգիները, բանջարանոցներըն ստացել բարձրբերք: Սակայնայն բանից հետո, երբ մարդիկստեղծել են խոշոր անասնապահական համալիրներ,որտեղ արտադրվելէ հսկայականքանակությամբ գոմաղբ, վերջինս դարձել է միջավայրն աղտոտող լուրջ հիմնախնդիր:Ամեն տարի մարդիկ ստեղծում են նորանոր նյութեր, ն շատերը բնության վտանգավորաղտոտիչորոնք խորթ են բնությանը, են: ներ Վանրապետությունումհողերի աղտոտման աղբյուր են հանդիսանում տնտեսական գործունեության հետնյալ ոլորտները` գյուղատնտեսություն, արդյունաբերություն, տրանսպորտ, էներգետիկա, կոմունալ տնտեսություն ն այլն: 1. Գյուղատնտեսական աղտոտում: Սկսած 1980 թ-ից. ՄԱԿ-ը գտնում է, որ կենդանիբնության աղտոտումը վտանգ է սպառնումնան գյուղատնտեսությանը:Հողերի աղտոտումը անասնապահականմնացորդներով (գոմաղբ, գոմաղբահեղուկ, թռչնաղբ, սիլոս), թունաքիմիկատներով`հերբիցիդներ( մոլախոտերիդեմ պայքարինյութեր), ֆունգիցիդներ(սնկային հիվանդություններիդեմ), ինսեկտիցիդներ(միջատների դեմ), սերմերի ախտահանիչներն այլն ամբողջ աշխարհում լայն տարածում է ստացել: 2. Աղտոտում անասնապահական համալիրներից: Կաթի ն մսի աճող պահանջներըբավարարելու համար շատ երկրներում կառուցում են խոշոր անասնապահականհամալիրներ: Խոշոր տնտեսություններում գոմաղբի քանակը հասնում է միլիոնավոր տոննայի: Օրինակ՝ 10000 գլուխ անասուն ունեցող ֆերմաներում օրական արտադրվում է 200 տ գոմաղբ: Այժմ կառուցում են անասնապահականհամալիրներ 50000 ն 100 000 գլուխ խոշոր անասուններին խոզերի համար: Նման տնտեսություններումգոմաղբը կուտակվում է հսկայական քանակությամբ:Աղբիկուտակումներըառաջացնում են շրջապատիհակասանիտարականվիճակ` աղտոտում են հողը, օդը, մակերեսայինն խորքային ջրերը: Նկարագրվածէ դեպք, երբ Ավստրալիայումփոքր քաղաքի ամբողջ բնակչությունը աստիճանաբարլքել է քաղաքը, քանի որ խոզաբուծությանֆերմայի ջրերը հոսել են քաղաքամերձգետերով ն ապականել են

ամբողջ շրջապատը: Ներկայումս արգելվում է խոշոր անասնապահական համալիրներ կառուցել քաղաքների շրջակայքում, ռեկրեացիային գոտիներումն գետերի վրա: Հողն աղտոտվում է, եթե նրա մեջ չափից ավելի աղբ է ներմուծվում: Այսպես`թռչնաղբիչափից ավելի ներմուծումը վարսակի դաշտ անասունների մոտ առաջացնում է ազոտայինթունավորումներ:եվրոպականշատ երկրներումգոմաղբահորերից ն սիլոսահորերից ջրի մեջ անցած աղբը զգալի վտանգ է ներկայացնումազգաբնակչության համար: Սիլոսային հեղուկից միջավայրի աղտոտման աստիճանը բազմակի անգամ բարձր է, քան կենցաղային աղտոտվածությունը: Գոմաղբահեղուկն ու սիլոսահեղուկը, անցնելով գետեր ն ջրավազաններ,կտրուկ իջեցնում են ջրի մեջ լուծված թթվածնիքանակությունը, քանի որ այդտեղ զարգանում է միկրոֆլորան: Կտրականապես պետք է կանխել նման թափոններիմուտքը Սնանա լիճ: Անասնապահական ֆերմաների մնացորդների ճիշտ օգտագործումը Օգնում է մաքուր պահել շրջակա միջավայրը: Անասնապահականմնացորդների օգտագործմանարդյունավետմեթոդներըհետնյալներն են՝ 1) աղբի ն գոմաղբահեղուկի հավասարաչափ բաշխումը շրջակա

դաշտերում. 2) աղբի կոմպոստավորում,որն ապահովում է մաքուր շրջապատը տհաճ հոտերից: ԱՄՆ-ում անասնապահականհամալիրներիգոմաղբը ջրազրկում են, լցնում պարկերըն վաճառումայգեգործականտնտեսություններին. 3) գոմաղբը վերամշակում են կենսաբանականեղանակներով: ՌուսաստանիՆովոսիբիրսկ քաղաքի գյուղինստիտուտի գիտնականները գոմաղբի վրա աճեցնում են մի քանի միջատներիթրթուրներ,որոնցով կերակրում են ձկներինկամ պատրաստումեն կերային ալյուր: ԱՄՆ--ում գոմաղբը մշակում են ջերմասեր բակտերիաների օգնությամբ, որի հետնանքովստացվածսպիտակուցայինհարուստ զանգվածով կերակրում են խոզերին. 4) սիլոսային հեղուկը որպես պարարտանյութօգտագործելու համար այն մշակում են կերակրիաղով: Խոշոր անասնապահականհամալիրների կառուցումը պլանավորելիս պետք է հաշվի առնել ստացված աղբի վերամշակման իրացման խնդիրները: 3. Թունաքիմիկատներով աղտոտում: Աշխարհումամեն տարիօգտագործվումեն շուրջ 4 մլն տ թունաքիմիկատներ,որոնց արտադրության համար ծախսվումէ 20--25 միլիարդ դոլար: Միջին հաշվով յուրա180

քանչյուր մարդուն հասնում է 400-500 գ թույն, իսկ ԱՄՆ-ում 2 կգ: Գյուղատնտեսությանինտենսիվզարգացած շրջաններում մեկ շնչին հասնում է մինչն 50 կգ թունաքիմիկատ:Տարիներ շարունակ օգտագործում են 50-ից ավելի տարբեր տեսակի թունաքիմիկատներ`քլոր օրգանական, ֆոսֆոր օրգանական, նիտրոֆենոլային պատրաստուկներ, ծծմբի, պղնձի միացություններ ն այլն: Վետագայումայդ նյութերը տարածվել են ամբողջ կենսոլորտում:Օրինակ՝ ԴԴՏ թունաքիմիկատը,որն օգտագործելուց միայն տասը տարի հետո է քայքայվում, տարածվել է ամբողջ աշխարհում, նույնիսկ պինգվիններիլյարդում, որոնք տարածված են Հարավային բնեռում, որտեղ այդ թույնը ընդհանրապեսչի օգտագործվել:Թունաքիմիկատներիմեծ մասը ազդում է ոչ միայն այն տեսակներիվրա, որոնց դեմ թույներն օգտագործում են, այլն շատ այլ տեսակներիվրա (ծղրիդներ, մեղուներ, իշամեղուներ, թռչուններ, կաթնասուններ ն այլն): Թույներից առաջին հերթին տուժում են բարձր զարգացած կենդանիները` թռչունները ն կաթնասունները, քանի որ այդ կենդանիների նյութափոխանակությունըարագ է կատարվում: Նախկին ԽՍՀՄ-ում իշայծյամի, վայրի խոզի, նապաստակի մահացության 8096-ը կատարվում էր թունաքիմիկատներից:Ջրավազաններում մահացած ձկների 3090-ը կատարվում էր թունաքիմիկատներիմեղքով: Թունաքիմիկատները նույնիսկ ամենացածր խտությանդեպքում կարող են փոխել կենդանիների վարքը, ն կենդանիները դադարեն խնամել իրենցձագերին: Ամենանուրբ ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ օգտագործվող թույների միայն 372--ն է ծառայում նպատակին,մնացածը հեռանում է ջուր, հող ն մթնոլորտ: Ամբողջաշխարհում թունաքիմիկատներիլայն օգտագործումը խախտել է տեսակներիմիջն հազարամյակներիընթացքում ձնավորվածփոխադարձկապը, որի հետնանքովշատ տեղերում խախտվել է դինամիկ, հավասարակշռված համակարգերիգոյությունը: Նույնիսկ թույների աստիճանաբարավելացող չափաբաժիններըանկարող են արդյունավետ պայքար տանել վնասատուներիդեմ, քանի որ վերջիններիսմոտ աստիճանաբարձնավորվում են թունադիմացկունության հատկանիշներ, որոնց հետնանքովվնասատուներըոչ միայն թույնից չեն տուժում, այլն բազմակիանգամ մեծանում է նրանց թվաքանակը,հետնաբար` նան հասցրածվնասը: Հետնանքըլինում է այն, որ շատ դեպքերում այգիների բերքատվությունըիջնում է այն տեղերում, որտեղ շատ թունաքիմիկատներեն օգտագործում: Բազմաթիվփաստեր կան այն մասին, որ թունաքիմիկատների մի մասը քաղցկեղածինեն: Վտանգըայն է, որ այդ

վնասակարնյութերը ի վերջո կուտակվում են մի քանի սննդամթերքներում: Կաթի ն պանրի մեջ նրանց պարունակությունըգնալով ավելի է աճում: Ամենավտանգավորն այն է, որ այդ վնասատունյութերը դանդաղ թունավորումեն մարդուն: Մեր օրգանիզմում թույնը կարող է երկար ժամանակ կուտակվել, որի ներգործությունը անմիջապեսչենք զգում, իսկ հետո` ինչ-որ մի ժամանակ, նա իր մասինզգացնել է տալիս, ն նրա զոհը կարող են դառնալ ն՛ առանձինանհատներ,ն՛ ամբողջ Ժողովուրդներ: Կարելի է վստահորենասել, որ կենսոլորտիդանդաղթունավորումըկենսաբանականաղետ է սպառնում ողջ մարդկությանը: Մի՞թեկարելի է նորմալ համարել, որ գնալով աճում է հոգեկանհիվանդություններիքաէ զանազան արատներվ ծնվող երեխաների նակը, որ մեծանում տոկոսայինհարաբերությունըն այլն: Գատուկ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նորածիններիերկու տոկոսն իրենց մեջ կրում են նոր ժառանգականհիվանդություն:Միաժամանակպետք է հաշվի առնել, որ այդ ժառանգական հիվանդություններըպահպանվում ն փոխանցվում են հաջորդ սերունդներին:Սակայն թունաքիմիկատները ոչ միայն առաջ են բերում ժառանգական հիվանդություններ, այլն խախտում են հղիության նորմալ ընթացքը, մեծացնում մահացած-ծնվածներիքանակը: Մեծ քանակությամբթունաքիմիկատներօգտագործողտարածաշրջաններում ծնված երեխաներըաչքի են ընկնում դանդաղֆիզիկականն ֆիզիոլոգիականզարգացումով (տե՛ս Գլ. 13): Որոշները կարծում են, որ ներկայումս գյուղատնտեսականշատ արտադրություններիմեջ աշխատելը դարձել է ամենավտանգավորմասնագիտություններիցմեկը: Պահանջվում է թունանյութերինկատմամբցուցաբերելնոր մոտեցում: 4. Վանքային պարարտանյութերով աղտոտում: Գյուղատնտեսության արտադրության զարգացման համար ամեն տարի դաշտերում ցրվում են շուրջ 144 մլն տ հանքային պարարտանյութեր:Պարարտացման նորմաները պետք է օպտիմալ լինեն, այսինքն՝ հողը մտցնեն այն պարարտանյութերըն այնպիսի քանակությամբ, որպեսզի ապահովվի հողի բարձր արդյունավետությունը: Ցածր չափաբաժիններըչեն ապահովում բարձրարդյունավետությունը, իսկ շատ բարձր չափաբաժիններ օգտագործելու դեպքում ծախված պարարտանյութիարժեքը չի վերականգնվում: Մի քանի տեսակի պարարտանյութերիավելցուկը դաշտերում կարող է ուղեկցվել բերքատվության անկումով ն բերքի որակի իջեցումով: Օրինակ` երկար ժամանակ մեծ չափաբաժնով ֆոսֆորական պարարտանյութերիօգտագործումըհանգեցնում է, այսպես կոչված, հողի ֆոսֆորականացմանը:Այս դեպքում հողում ֆոսֆորի ավել182

ցուկը խախտում է սննդարարնյութերի հարաբերությունըն գցում ցինկի ն երկաթիմատչելիությունը բույսերի համար: Դրա հետնանքով բույորն ուղեկցվում է բերքատվության սերի մոտ առաջանում է քլորոզա, անկումով: Ազոտի ամոնիակային ձնի սիստեմատիկ օգտագործումը սկզբում բարձրացնում է բերքատվությունը, իսկ հետո իջնում է, ն բերքատվության անկում է նկատվում: Հողի գերպարարտացումըհանքային պարարտանյութերովհանգեցնում է ստորգետնյա ն մակերեսային ջրի աղտոտմանը: Ազոտի աղերը լուծվում են ջրի մեջ ն անցնում խորքային շերտերը, որտեղ նկատվում է ազոտի քանակիբարձրացում:Հիգիենիստներիկարծիքով՝ նիտրատներիխտությունը50 մգ/լ--՛իդեպքում արդենվտանգավորէ առողջության համար: Հողերի գերպարարտացումը վտանգավորէ նան մեկ այլ տեսակետից:Պարարտանյութերը,հողերից լվացվելով, անցնում են գետերը ն հասնելով ջրավազաններ՝ նպաստում ճահճացման գործընթացին: Այդ գործընթացը հատկապես վտանգավորէ Սնանա լճի համար: Ներկայումս հանքային պարարտանյութեր են օգտագործում նան լճակային տնտեսություններում, որտեղ նպաստում են ջրիմուռների կենսազանգվածի արագ ավելացմանը: Ջրիմուռների կենսազանգվածիվրա արագ զարգանում են զոոպլանկտոնները,իսկ վերջիններսէլ կեր են դառնում ձկների համար: Ջրավազանները նորմայից շատ պարարտացնելու դեպքում զարգանում են կապտականաչջրիմուռները, որոնք նան թույն են արտադրում, որն անօգտագործելիէ դարձնում բուսազանգվածը, կամ թունավորում են ձկներին, ն լճակային տնտեսությունների արդյունավետությունը կտրուկկերպովիջնում է: Նման անցանկալիերնույթներից խուսափելու համար պարարտանյութերըպետք է օգտագործել չափավոր ն խիստ ընտրությունկատարել պարարտանյութիմեջ: 5. Արդյունաբերական աղտոտում: Հողերի, ամբողջ կենսոլորտի համար,հիրավի, ահեղ վտանգ են ներկայացնումերկրի մակերեսի աղտոտումըարդյունաբերական,կենցաղային թափոններովն տրանսպորտի արտանետումներով:Այդ վտանգն այնքանովէ մեծ, որ այդ նյութերը որպես կանոն խորթ են կենսոլորտի ն հատկապեսհողային շերտի համար, քանի որ այդ նյութերը չեն ընդգրկվումբնականկենսաբանական շրջապտույտի մեջ: Միաժամանակդա հանգեցնում է նրան, որ հողերը աղտոտիչներիզգալի խտությանդեպքում ոչ միայն իջնում է նրանց բերքատվությունը, այլն աղտոտիչների զգալի խտության դեպքում տալիս են անորակբերք, որի օգտագործումըմարդկանցն գյուղատնտեսական կենդանիների համար լուրջ վտանգ է ներկայացնում:Ամբողջ աշխար183

ներկայումս ամեն տարիընդերքից հանվում է շուրջ 100 միլիարդ տ հանքանյութ, վառելիք, շինանյութ, նավթ, բնական գազ, շուրջ 2 միլիարդ տ քարածուխ: Ամեն տարի մշակության համար ոչ պիտանիէ դառնում 6-7 մլն հա հող: Բաց հանքերի շահագործմանժամանակ Երկրի մակերեսինհայտնվում են 600-900 մետրանոցփոսեր, որոնց հետնանքով տասնյակ կիլոմետրերի վրա չքանում են ստորգետնյա ջրերը, ն մարդիկստիպվածեն լինում հեռանալ իրենց նախնիներիբնակավայրերից: Վողիմեջ մեծ խտությանմոլիբդենի,ցինկի, պղնձի, կապարի,ցեզիումի ն այլ վնասակարտարրերի առկայությունը կարող են ախտահարել բույսերի հյուսվածքները ն վնասել մարդու առողջությանը: Հողերի բազմաթիվանալիզները ցույց են տվել, որ նրա մեջ կապարիխտության բարձրացումըազդում է մարդու մտավոր գործունեության վրա: Պարզվել է, որ մտավոր թույլ երեխաների մազերում նորմայից մի քանի անգամ բարձր է կապարին կադմիումիպարունակությունը:Գայաստանում հողերի աղտոտմանառավել վտանգավորաղբյուրը լեռնամետալուրգիական ն լեռնաարդյունահանողարտադրություններն են (Քաջարանի պղնձամոլիբդենայինկոմբինատ,Ագարակիլեռնահարստացուցիչֆաբրիկա,Ալավերդուլեռնամետալուրգիական կոմբինատ,Արարատիոսկու աղտոտումեն կորզմանֆաբրիկա): Այդ բոլոր կազմակերպությունները հողերը ծանր մետաղներով (պղինձ, սնդիկ, արսեն, կապար, մոլիբդեն, նիկել, կադմիում, քրոմ ն ցիանականմիացություններ):Հանրապետությունում կուտակվածարդյունաբերականթափոններիծավալը կազմում է մի քանի հարյուր միլիոն խորանարդ մետր: Միայն պոչամբարների տակ գտնվող հողերը կազմում են 1400 հա: Միայն 1996 թվականի ընթացքում ոչ մետաղականհանքավայրերի շահագործման արդյունքում գոյացել են շուրջ 300 000 մ3 արդյունաբերականթափոններ, չնայած այն բանին, որ տասն անգամ կրճատվել է արդյունաբերությանայդ ճյուղի արտադրանքիծավալը: Ալավերդու պղնձամոլիբդենայինկոմբինատի տարածքը՝3 կմ շառավղով,առավել չափով վարակվածէ ծանր մետաղներով, որոնց պարունակությունը 20-40 անգամ գերազանցում է թույլատրելի խտությունը:Առավելբարձր են պղնձի (32,3 անգամ) ն կապարի (16 անգամ) խտությունները: Արարատիոսկու կորզման ֆաբրիկային հարող տարածքները նույնպես աղտոտված են ծանր մետաղներով: Լեռնահանքային ձեռնարկությունների մի մասը, գտնվելով բարձրլեռնայինպայմաններում (Քաջարանիպղնձամոլիբդենայինբաց հանքերը՝ ավելի քան 2000 մ, Սոտքի ոսկու հանքերը՝2580 մ, Մեղրաձորի ոսկու հանքերը՝ 2000 մ ծովի մակարդակիցբարձր), իրենց հոսքահում

ջրերովմեծ վնաս են հասցնում նան ավելի ցածր գտնվող լանդշաֆտներին: Արդյունաբերական ներուժի առավել զարգացման տարիներին (1985-1990 թթ.) Վայաստանումամեն տարի արտանետվել է մոտավորապես 36,7 մլն տ արդյունաբերական թափոն, որից քսան հազար տոննան եղել է վտանգավոր ն պարունակել է ծանր մետաղներ,ֆտորի, քրոմի միացություններ, լուծիչներ ն այլն: Վանրապետությունում օգտակար հանածոների արդյունահանումը բաց եղանակով բերել է խախտվածհողերի առաջացմանը, որոնք կազմում են մոտ 8 000 հա: Այդ տարածքների վերականգնումըդառնում է կարնորխնդիր, քանի որ դրա հետ մեկտեղ 1 հա այդպիսի խախտված տարածքը աղտոտում է միջին հաշվով ավելի քան 10 հա տարածք՝ առաջացնելով էրոզիայի նոր օջախներ: Հարկ է նշել, որ թունավոր արդյունաբերականթափոնների արտադրության ծավալների, կազմի, ինչպես նան դրանց պահպանմանու չեզոքացման մասինվիճակագրությունըգտնվում է բարձիթողիվիճակումն հավաստիտվյալներ չի տալիս: 6. Հողերի կենսաբանական աղտոտվածությունը: Միջավայրի կենսաբանականաղտոտիչներըկարող են լինել ինչպես բնական, այնպես էլ մարդածին: Այդ աղտոտիչներըկարող են հայտնվել ամենուր՝ օդում, ջրում, հողում, սննդամթերքներում,արտադրությունումն կենցաղում: Կենսաբանականաղտոտիչներըբազմազանեն: Աղտոտիչներիաղբյուր կարող են ծառայել աղտոտիչ միկրոօրգանիզմները:Կենսաբանականաղտոտիչներըկարող են ազդել կենդանի օրգանիզմների, տեղախմբերի, էկոհամակարգերիկառուցվածքի վրա: Կենցաղայինն զանազան ծագում ունեցող ջրերը կարող են պարունակել ախտածինմիկրոօրգանիզմներ, որոնք առաջացնում են աղեստամոքսային,արյան շրջանառության ն մաշկային զանազան հիվանդություններ: Բացի ախտածինմիկրոօրգանիզմներից,ջրի միջոցով օրգանիզմկարող են թափանցել նան մակաբույծ որդեր ն այլ էակներ: Իհարկե,մանրէներիառկայությունը ամենուր խիստ կարնոր է, քանի որ նրանց մի մասը քայքայելով օրգանական նյութերը` նպաստում են նյութերիշրջապտույտինկենսոլորտում, սակայն հիվանդաբեր մանրէներովաղտոտվածությունըկարող է առաջ բերել համաճարակներ: Շրջակա միջավայրի աղտոտիչների մի այլ խումբ էլ առաջացել է ն կենսատեխնոլոգիական մանրէաբանական սինթեզներիարդյունաբերության զարգացման շնորհիվ (անասնակերայինն սննդի հավելումներ, ամինաթթուներ, հակաբիոտիկներ, խմորասնկեր ն այլն), որոնք կարողեն անմիջականվտանգ ներկայացնել մարդու առողջության հա185

մար: Կենսատեխնոլոգիաներիհնարավորություններըլայնորեն օգտագործվում են քիմիական արդյունաբերությաննոր նյութեր սինթեզելու, էներգետիկայում`վառելանյութեր ստանալու (մեթանոլ, էթանոլ), կեն-

սական դեղարդյունաբերությունում (շիճուկներ, պարարտանյութեր, հորմոններ, հակաբիոտիկներ,խթանիչներ, սինթետիկ թմրանյութեր) ստանալու համար: Բնական ծագում ունեցող կենսաբանականաղտոտիչներիցկարելի է նշել ծաղկափոշին, բորբոսը, որոնք մարդկանց մոտ առաջացնում են ալերգիկ հիվանդություններ: »« դարավերջումսրվեց նս մի բարդ հիմնախնդիր.այսպես կոչված շրջակա միջավայրիժառանգականաղտոտվածությանկտրուկ աճ: Այդ աղտոտվածության պատճառը ժառանգական ճարտարագիտության կտրուկ աճն է: Այդ մեթոդը հնարավորություն է ստեղծել ԴՆԹ--ի հատվածները տեղափոխելտարբեր օրգանիզմներ, փոխել նրանց ժառանգականությունը,ստանալնոր օրգանիզմներ,փոխել Օրգանիզմներիկառուցվածքն ու հատկություններըն այլն: Մարդու միջոցով մոդիֆիկացած օրգանիզմները(ԳՄՕ) կարող են լինել ցանկացածմիաբջիջ կամ բազմաբջիջ օրգանիզմներ:Այդ օրգանիզմներն ընդունակ են վերարտադրելկամ փոխանցելժառանգականնյութըմեկ օրգանիզմիցմյուսը: Այժմ լայն քննարկումներ են գնում մարդու օրգանիզմը օտարածին ժառանգականնյութերով աղտոտելու հարցի շուրջը: Այդ նյութերը մարդու օրգանիզմ են թափանցում գենային ճարտարագիտականկենսատեխնոլոգիաներիմիջոցով ստացված սննդամթերքներից: 7. Վողերի աղտոտման այլ աղբյուրներ: Հողերի աղտոտման տեսակներիցառավել վտանգավորէ ավտոմոբիլայինտրանսպորտիգործունեությունը: Պատճառը,որպեսհակադետոնատոր,բենզինիմեջ ավելացվող տետրաէթիլկապարնէ, որը քայքայման գազային արգասիքների հետ շրջակա միջավայր է ընկնում՝ աղտոտելով ոչ միայն ճանապարհաեզրերի հողը, այլն դրան հարող տարածքները:Քաղաքներում ավտոմոբիլային տրանսպորտըպոլիքլորացված ածխաջրածիններիհիմնական աղտոտիչներիցմեկն է: Ավտոտրանսպորտը դիքլորէթանն այլ քլոր օրգանականմիացություններ պարունակող թափոններէ արտանետում էթիլացվածբենզինիօգտագործմանարդյունքում, նան գոյացած վտանգավոր դիօքսիդների աղբյուր է: Ներկայումս միտում կա իրավիճակի բարելավմանուղղությամբ, քանի որ օրենսդրությամբսահմանվել է էթիլացված բենզինի ներմուծման արգելքը: Քիմիական արդյունաբերության կազմակերպությունները աղտոտում են հողերըբազմաթիվքիմիա186

կան աղտոտիչներով, որոնք տեխնոլոգիականգործընթացներումօգտագործումեն քլորը ն նրա միացությունները: Դրանցիցեն՝ «Նաիրիտ», «Պլաստպոլիմեր», «Պոլիվինիլացետատ» գիտաարտադրականմիավորումները:Լաքերի ն ներկերի արտադրությունում օգտագործվողքլորոֆենոլային ածանցյալների արտադրության ժամանակ, որպես կողմնակի նյութեր, առաջանումեն մեծ քանակությամբդիօքսիններ:Վերջիններս շատ արտադրականգործընթացների անցանկալիկողմնակի արգասիք են: Իրենց կայունության պատճառովայդ միացությունները կուտակվում են ճարպային հյուսվածքներում ն ածխածնով հարուստ համակարգերում, որոնցից են հողը ն նստվածքները:Ռրպեսմանրէակենսաբանականքայքայման հանդեպ կայուն միացություններ՝ այդ նյութերը կուտակվում են շրջակա միջավայրում, մասնավորապեսհողում ն տարիներշարունակ աղտոտմանաղբյուր ծառայում: Լաքերի ն ներկերի արտադրությունումօգտագործվողքլորոֆենոլային ածանցյալների արտադրությանժամանակ որպես կողմնակի նյութեր` առաջանում են մեծ քանակությամբդիօքսիններ, որոնք դարձյալ աղտոտում են հողը: Շինանյութերիարտադրությանընթացքում(Արարատի,Հրազդանիցեմենտիգործարանների,ասբոշիֆերի ն ալեբաստրիարտադրությունը,ասֆալտի ստացիոնարն շարժականգործարաններիաշխատանքը) առաջացնում են ծանր մետաղներ`դիօքսիններ, նավթամթերքներ,որոնք հողի աղտոտմանպատճառ են դառնում: Քարերի մշակման կազմակերպություններընս հանդիսանումեն հողի աղտոտմանաղբյուրներ:

6. ԳՈՂԵՐԻ ԲԵՐՐԻՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՍԽԱԼ

ԱՆԿՈՒՄԸ ՀՅՈՒԾՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱՅԻՑ

ողերի հյուծվածությունը ե բերրիության անկումը: Ամեն տարի բերքիհետ հողից հեռացվում են սննդարարնյութեր, ն եթե տարիներշարունակ նույն հողում առանց պարարտացնելու աճեցնում են նույն մշակաբույսը,ապա աստիճանաբարհողը հյուծվում, ն իջնում է գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվությունը: Հողի հյուծվածությանդեմ պայքարելու համարպետք է մտցնել օրգանականն հանքային պարարտանյութեր,որոնք ոչ միայն կանխում են հողի հյուծվածությունը, այլն նպաստումեն հողի բերրիությանբարձրացմանը:Ուժեղ մաշված ն հյուծվածհողը կորցնում է իր նորմալ կենսագործունեություննու կառուցվածքը,որի վերականգնմանհամար պահանջվումէ տնական ժամանակաշրջանն համալիր միջոցառումներիօգտագործում:Հյուծված մշակելի հողերըէրոզիայիցհեշտ են քայքայվում, քանի որ կորցնելովհումուսը՝ 1.

հողը կորցնում է ջուրը կլանելու ն պահելու հատկությունը: Հողը յուրահատուկ հարստություն է, այն ինտենսիվօգտագործմանհետնանքով ոչ միայնչի հյուծվում, չի ընկնում նրա բերրիությունը,այլն աստիճանաբար բարձրանում է նրա արդյունավետությունը,իհարկե, եթե հողի մշակությունը դրված է գիտականհիմքերի վրա: Անգլիացիտնտեսագետէ. Բերսոնի այսպես կոչված «Հողի նվազող բերրիությանօրենքը», որը ներկայումս էլ շատ կողմնակիցներունի, անընդունելի է, դա կարող է լինել այն դեպքում, երբ հողի օգտագործումըդրված չէ գիտականհիմքերի վրա: «Մ դարում Եվրոպայիշատ երկրներումհողից ցորենի շատ ցածր բերք էին ստանում (10 ց 1 հա-ից), որի պատճառնայն էր, որ բույսերինչէին բավարարումսննդանյութերը:Արդեն 2«2« դարի կեսերինԱրնմտյանԵվրոպայում օգտագործելով հանքային պարարտանյութեր`աստիճանամշակաբույսերիբերքատվություբար բարձրացել է գյուղատնտեսական նը: Ներկայումս Եվրոպայումցորենի միջին բերքատվությունըհասնում է 1 հաջտ0ց, այսինքն՝ այն հինգ անգամ բարձր է, քան 74//| դարում: Այդ արդյունքին հասել են շնորհիվ հողը ազոտական,ֆոսֆորականն կալիումական պարարտանյութերովնորմալ պարարտացնելու,ինչպես նան

մտցնեհողի մեջ զգալիքանակությամբօրգանականպարարտանյութեր գտնվումեն տարբերասլով: ԱյսօրվադրությամբՎՀ հողատարածքները տիճանիհյուծվածությանվիճակում,քանի որ վերջին 10-15 տարիներին հողերի զգալի տարածքներ(շուրջ 409--ը) չեն պարարտացվումո՛չ օրգանական,ո՛չ էլ հանքայինպարարտանյութերով: 2. Սխալ ագրոտեխնիկան ն հողերի բերրիության անկումը: Ագրոտեխնիկայիսխալ կիրառումը հանգեցրել է հողերի անապատացման տարբեր ձների զարգացմանը: Մարդածին բացասական ներգործություններից մեկը վարի կանոնների խախտումն է, երբ վարը կատարվում է լանջի թեքության ուղղությամբ: Դրա հետնանքով, ինչպես աշխարհում, այնպես էլ հանրապետության վարելահողերից, զգալի տարածքներ ջրային էրոզիայի հետնանքով մերկացել ն շարքից դուրս են եկել: Վողի արդյունավետության նվազման ուղիներից է նան ցանքաշրջանառության ոչ ճիշտ կիրառումը: Վողաշերտերիմասնատված լինելը թույլ չի տալիս կիրառել լիարժեք ցանքաշրջանառություն: Ամբողջ աշխարհում միակուլտուրային ցանքաշրջանառությունիցանցում է կատարվում բազմակուլտուրային ցանքաշինության: Հողերի անապատացմանաղբյուրներից մեկն էլ այն է, որ ոռոգման ջրերը ճիշտ չեն օգտագործում: Ոռոգման համար օգտագործվող ջրի կեսը հանրապետությունում դաշտ չի հասնում, կորչում է` առաջացնելովճահիճներ ն

աղուտներ: Չկարգավորվածոռոգման հետնանքովերբեմն ջուրը դառնում է էրոզիայի գործոն: ՎՂողերի անապատացմանգործում որոշ դեպէ քերում կարող վնասակար ազդեցություն ունենալ գյուղատնտեսական տեխնիկայի սխալ օգտագործումը: Չոր հողերի հերկման ժամանակ խոփը կարող է փոշիացնել հողը, որը քամու ազդեցությունից կարող է փոշու ամպ առաջացնելն նպաստելհողի քամու էրոզիային:Ծանր տրակտորները,հողի վրայով մի քանի անգամ տեղաշարժվելով, այն ամրացնումեն ն խանգարումխոնավությանկլանմանը:Այսպիսի հողերում բերքատվությունըլինում է ցածր ն երբեմն ենթարկվում էրոզիայի: Պահանջվում է գիտականհիմունքների վրա դնել գյուղատնտեսության արտադրությունը,որի ուղիներից մեկն էլ ճիշտ ագրոտեխնիկայիկիրառումն է, որը նան կարող է նպաստելվնասատուներիդեմ պայքարելուն: 3. Գողերի ուղղակի կորուստները: Ինչպես նշեցինք վերնում, հաշվարկները ցույց են տվել, որ վերջին տարիներինաշխարհում 6-7 մլն հա հողի կորուստ է կատարվում`կապված նոր քաղաքների ն բնակավայրերի, գործարանների,տրանսպորտայինուղիների, ճանապարհների ն ջրավազաններիու հանքերիշահագործմանհետ: ՀՀ-ում բնակատրանսպորտի,կավայրերիտակդրվածհողերըն արդյունաբերության, պի ն այլ հողեր կազմումեն 296 000 հա, որը գյուղատնտեսականնշանակությանհողերի կեսից ավելին է: Ներկայումս քաղաքաշինականգործունեությունըհանդիսանումէ կարնոր տեխնածինգործոն հողերի դեգրադացմանհարցում: Դա հատկապեսցայտուն արտահայտվում է վերջին տասնամյակներիընթացքում, ինչը պայմանավորվածէ կառուցապատման նպատակովնոր տարածքներիակտիվ յուրացմամբ: Վերջինս կատարվելէ ինչպես գոյություն ունեցող բնակավայրերի, հատկապես քաղաքների զարգացման,այնպես էլ նոր ավանների, արտադրական, այգեգործականն այլ համալիրներիստեղծմաննպատակով:Հանրապետությունում շինարարության համար բարենպաստհողատարածքների խիստսակավությանպատճառովյուրացվել են ինժեներաերկրաբանական բարդ պայմաններովտարածքներ,տեղամասեր,մասնավորապես` մեծ թեքությամբ լանջեր, կտրտված ռելիեֆով տեղամասեր, սելավավտանգ,ողողվող, ջրածածկմանենթական այլ տարածքներ:Քաղաքաշինականակտիվգործունեության արդյունքում,կապվածնոր տարածքներիինտենսիվ յուրացման հետ, առաջացել են մեծ քանակությամբնոր խախտվածտեղամասեր, հին խախտվածտեղամասերումզգալիորեն ակտիվացելեն արտածիներկրաբանականգործընթացները, հատկապես սողանքները:

7. ՎՈՂԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ԱՂՏՈՏՈՒՄԻՑ

առաջընթացի արդի պայմաններում, հողերի Գիտատեխնիկական մեծ մասշտաբներէ ձեռք բերել: Արդյունաբերուքիմիականաղտոտումը ն թյան զարգացումը գյուղատնտեսությանքիմիացումը, լեռնաքիմիական ն արդյունաբերական այլ ձեռնարկությունների աղտոտված հոսքաջրերով հողերի ոռոգումը առաջ են բերում շրջակա միջավայրի, այդ թվում ն հողերի աղտոտումզանազան թունավորնյութերով, հատկապես ծանր մետաղներով: Ներկայումսմարդնօգտագործում է բնությանմեջ գոյություն ունեցող գրեթե բոլոր քիմիական տարրերը, որի համար ընդերքից հանվում ու վերամշակվում է հսկայականքանակությամբ հանքաքար, ըստ որում տարեկանայդ քանակը ավելանում է շուրջ 346--ով: Չափազանցվտանգավորէ հողերի աղտոտումըծանր մետաղներով, որոնցից շատերն ունեն քաղցկեղածին (կանցերոգեն)հատկություն: Հողերի աղտոտումըծանր մետաղներովն զանազանխառնուրդներով տեղիէ ունենում հատկապեսաղտոտվածջրերովհողերըոռոգելուդեպքում: Դեբեդ, Ողջի, Խալաջ ն այլ գետերի ջրերում, որոնք պարունակումեն մեծ քանակությամբարդյունաբերականթափոններ,Շս-Իի,հ/ո-ի, Խ/Շ-ի, ՒԽԼ-ի,Ո-ի պարունակությունըչաղտոտված ջրերի համեմատությամբ 1,6-10 անգամ ավելի է ն գերազանցում է խտությանթույլատրելի չափը (Գրիգորյան,1988): Ներկա դրությամբ Վայաստանիտարածքում ծանր մետաղներովաղտոտվածեն ավելի քան 50 հազ. հա հողեր: Աղտոտվածհողերում ծանր մետաղներիպարունակությունը(Շս, հ/Շ, ՔԵ, Հո, ՔՅ, Տո ո ն այլն) ֆոնայինցուցանիշը գերազանցում է 2,4--40,6 անգամ(Ամիրջանյան,1985): Վողերըծանր մետաղներովաղտոտվում են նան հանքային պարարտանյութերով:Մեծ չափաբաժիններովֆոսֆորական ու կալիումական պարարտանյութեր օգտագործելիսդրանց հետ հող են մտցվում մի շարք տոքսիկ տարրեր, որոնք հողայինմիջավայրումքիչ շարժունակ են: Օրինակ` սուպերֆոսֆատում պարունակվում է 1,2-2,2 մգ/կգ ՃՏ, 0Օ-4,5 մգ/կգ Տ6, 0-9 մգ/կգ Շօ, 7-32 մգ/կգ Կ. 4-79 մգ/կգ Շս, 7-79 մգ/կգ ՔԵ, 20-180 մգ/կգ Ա, 50-170 մգ/կգ ՇԺ, 66-243 մգ/կգ Շո 50-1430 մգ/կգ 2ո: Վատկապեսվտանգավոր աղտոտիչներ են արճիճը, կադմիումը, սնդիկը,արսենը,ցինկը,քանի որ դրանց կուտակումըշրջակա միջավայրում կատարվումէ ավելի արագ տեմպերով:Ծանր մետաղների(Հո, Շժ, Շս, ՔԵ ն այլն) հեռացումը հողից տնում է հարյուրավոր,նույնիսկ հազարավոր տարիներ:

Ծանր մետաղներըկուտակվելով հողում՝ տեղաշարժվումու անցնում բնական ջրերի մեջ, ապա յուրացվելով բույսերի կողմից՝ անցնում են սննդային շղթա: Մեծ քանակի ծանր մետաղներիկուտակումը բույսերումճնշում է նյութափոխանակմանգործընթացները(մետաբոլիզմ),արգելակում աճն ու զարգացումը, որը ն առաջացնում է բերքի նվազում ն որակիվատացում: Հողերը աղտոտվում են նան բույսերի պաշտպանությանքիմիական միջոցների՝պեստիցիդներիու տարբեր պատրաստուկներիմնացորդներով: Աշխարհումներկայումս գոյություն ունեն ավելի քան 1000 քիմիական միացություններ,որոնց հիման վրա արտադրվումեն պեստիցիդների տասնյակհազարավորպատրաստուկներ: Մի շարք քլոր-օրգանական ն սնդիկի միացություններ կարող են երկար ժամանակ հողում մնալ ն բույսերի միջոցով անցնել կենդանիների հյուսվածքների մեջ ու բացասական ներգործություն ունենալ նրանց վրա: Հողերը քիմիական աղտոտումից պաշտպանելու համար տեխնիկաարտադրականառաջընթացի ներկա ժամանակաշրջանում պետք է են

խիստհսկողությունսահմանելխոշորքիմիականկոմբինատներիշրջակա ջրերի մաքրմանաշխատանքներիվրա, պարզել,թե որքանով է թույլատրելի նման ջրերի օգտագործումըոռոգմանհամար: Հողերը քիմիական աղտոտումից պաշտպանելու կարնոր միջոցառում է համարվում միկրոպարարտանյութերիխիստ նորմավորված չափաքանակների կիրառումը:Մոլիբդենի, պղնձի, ցինկի, բորի, վանադին ումի այլ միկրոտարրերիօգտագործմանանհրաժեշտությունըպետք է գիտականորենհիմնավորված լինի, հաշվի առնել դրանց օգտագործման ն՛ դրականարդյունքները, ն՛ բացասականհետնանքները: Հանքային պարարտանյութերի օգտագործումը օրգանական պարարտանյութերի հետ մեկտեղ, հնարավոր է դարձնում նվազագույնի հասցնելհանքային պարարտանյութերի(ֆոսֆորական,կալիումական) բացասականներգործությունը բնական շրջակա միջավայրիվրա: Կարնոր միջոցառում է օրգանականպարարտանյութերի(գոմաղբ, տորֆ, կենսահումուս, տարբեր խառնաղբեր)պարբերաբարօգտագործումը:Օրգանականպարարտանյութերըծանր մետաղներիհետ առաջացնում են թույլ լուծելիություն ունեցող օրգանահանքայինմիացություններն նվազեցնումդրանց շարժունակությունը: Ծանր մետաղներով աղտոտված հողերում կարնոր միջոցառում է համարվումադսորբենտների(կլանիչներ) օգտագործումը,որոնք կլա191

նելով դրանց շարժուն ձները, արգելակում են Տո Շժ, ՔԵ, Շս, Հո մուտքը բույսերի մեջ (Հայրապետյան,Գալստյանն ուրիշներ, 2008, 2009): Պեստիցիդներովն այլ վնասակարքիմիական պատրաստուկներով հողերի քիմիականաղտոտումըկանխելու կամ նվազագույնիհասցնելու համար անհրաժեշտ է հնարավորինսսահմանափակելդրանց կիրառուու հիվանդություններիդեմ պայքարելու նպատակով: մը վնասատուների Քիմիական պայքարի վնասակար հետնանքներից խուսափելու համար աշխարհի շատ երկրներում վնասատուներիդեմ սկսել են կիրառել պայքար, այսինքն՝ միջոցառումներիայնպիսի հաամբողջականացված մակարգ, որտեղ թունաքիմիկատներիչափավոր կիրառումըզուգակցձների ու կենսաբանականպայքարիմի շարք վում է ագրոտեխնիկական հետ: միջոցառումների

8. ԵՐԿՐԻ ԿԵՂԵՎԻ ԱՆԱՊԱՏԱՑՄԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ, ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԵՎ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Երկրի կեղնի անապատացմանհիմնականէկոլոգիականխնդիրներնեն՝

օգտագործմանհետնանքով, անապատացում հողի չհամակարգված մարդածինանապատների մակերեսներիմեծացում, Յ. հողերի քայքայում քամիներից ն ջրերից, 4. հողերի աղտոտումթունաքիմիկատներով, նիտրատներով,արդյունաբերականտնտեսություններիթափոններով,գյուղատնտեսականարտադրությանմնացորդներովն այլ վնասատու նյութերով, 5. հողերի բերրիությանիջեցում մինչն կրիտիկականմակարդակը, 6. հողերիճահճացում ն երկրորդայինաղակալում, 7. հողերիօտարացումըշինարարությանն այլ նպատակներիհամար, 8. սողանքներիակտիվացում,ջրհեղեղների, ջրածածկին այլ անբարենպաստ երկրաբանականգործընթացներով,բնական էկոհամակարգերի բացասական փոփոխությունը՝ կապվածընդերքիյուրացման հետ (ռելիեֆի փոփոխությունը,փոշու ն գազի արտանետումները,լեռնային ապարներիտեղաշարժեր ն նստվածքներ նայլն), 9. հանքայինհումքի հսկայականքանակներիանդառնալիկորուստը, 10. կարնորագույնհանքային պաշարների(հողի, ընդերքի պաշարներ) նվազում ն արժեքիբաձրացումամբողջ աշխարհում: Երկրիկեղնիպահպանությանհիմնականսկզբունքներըպետք է լինեն՝ 1. ստորգետնյան վերգետնյա հանքերըշահագործելուց հետո պետք է հողը նախապատրաստել ն դարձնել մշակելի, 1.

Երկրի կեղնի վրա պահպանվողբացասական ներգործություն ուվնասատու նյութերի չեզոքացման համալիր միջոցառումների

նեցող

իրականացում,

գյուղատնտեսական գործունեություն ծավալելիս իրականացնել միջոցառումները`հողի քայքայումը, աղակալումը ն աղտոտումը կանխելուհամար, 4. կառուցվելիք տարածքում մարդածին գործունեությունը նվազագույնի հասցնելու նպատակովիրականացնելօպտիմալ ճարտարապետապլանավորման,ինժեներաշինարարական,ինժեներաերկրաբանականմիջոցառումներ: Ամբողջ աշխարհում հողի պահպանությանհամար կատարվող հիմնականմիջոցներնեն` 1. պայքար քամու ն ջրի էրոզիայի դեմ, 2. արդյունաբերականաշխատանքներովխախտվածհողերի վերականգնում, 3. սողանքներին ջրհեղեղներինախազգուշացումն կանխարգելում, 4. սակավ արդյունավետ ն չօգտագործվող հողերի ներգրավումը գյուղատնտեսականարտադրությանմեջ, 5. ջրամբարներին գետերիափերիամրացում, 6. գյուղատնտեսությանարտադրությանմեջ ներառել արդյունաբերականնպատակներովնրանիցվերցրած հողերը, այն ոռոգել ն դարձնել մշակելի, 7. խորըդրենաժավորմանճանապարհովհողերի աղակալմանն երկրորդայինաղակալմանկանխարգելում, 8. գյուղատնտեսականարտադրությանմեջ ներառելու ն օգտագործելի դարձնելու նպատակով սելավներից առաջացածձորակների հողալցում ն այլ տիպի աշխատանքներիիրականացում: Յ.

բոլոր

9. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ինչո՞ւէ մոլորակի անապատացումըտագնապալի:2. Ի՞նչեք հասկանումԵրկրիանապատացումասելով: 3. Ցամաքի ո՞ր մասն է անապատացված: 4. Ինչո՞ւ անապատներիմեծ մասի առաջացումը«մարդու ձեռքիգործն է»: 5. Ճի՞շտ է, որ Երկրի անապատացումը շարունակվում է: 6. Ի՞նչքաղաքներ գիտեք, որոնք ծածկվել են ավազով: 7. Ինչպիսի՞ օրգանիզմներեն ապրում հողում: 8. Ինչո՞ւ է հողը համարվում բարդ օրգանիզմ:9. Ինչպիսի՞նեն այաստանի հողային հարստությունները: 1.

Ի՞նչ աստիճանով են Հայաստանի հողերը ենթարկված անապատացման: 11. Որո՞նք են հողերի անապատացմանուղիները: 12. Բացատրեք հողերի էրոզիայի ձները: 13. Ինչպե՞ս է հողն աղտոտվում անասնապահականհամալիրներից:14. Ո՞րնէ հողերի աղտոտումըթունաքիմիկատներով:15. Ո՞րն է հանքային պարարտանյութերովհողերի աղտոտմանիմաստը: 16. Բացատրել հողերի աղտոտմանհանքօգտագործման հետնանքները: 17. Որո՞նք են ծանր մետաղներով հողերի 10.

աղտոտմանհետնանքները: 18. Բաց եղանակով հանքերի օգտագործման հետնանքները:19. Յողերի կենսաբանականաղտոտմանաղբյուրները ն հետնանքները:20. Ինչո՞ւ է անապատացումը մարդկությանը սպասվելիք աղետներից մեկը: 21. Որո՞նք են հողերի աղտոտման մանրէաբանական ն կենսատեխնոլոգիականսինթեզի վտանգները: 22. Ի՞նչ եք հասկանում ժառանգական աղտոտվածություն ասելով: 23. Ի՞նչ եք հասկանում հողերի հյուծվածություն ասելով: 24. Ո՞րնէ Բետսոնի «Հողի նվազող բերրիություն» օրենքի էությունը: 25. Թվարկե՛ք սխալ ագրոտեխնիկայիցհողերի բերրիության անկման կորստի փաստը: 26. Ի՞նչ եք հասկանում հողերի ուղղակի կորուստներ ասելով: 27. Որո՞նքեն երկրիկեղնի անապատացման հիմնականխնդիրները:

ԲԱԺԻՆ |Ս

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԳՈՐՍՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԲՈԼՈՐ ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՄԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ 7. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ,ՄԻՋՊԵՏԱԿԱՆ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Բնությունը ստեղծել է մարդուն, որպեսզինրա աչքերով տեսնի իրեն, հմայվի իր հրաշք գեղեցկությամբ:Մարդըբնություն է, բնությունը` մարդ, մահ գոյություն չունի: Մ. Սարյան

1. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՄԱՆ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Համաշխարհայինէկոլոգիականաղետը կանխելու համար անհրաժեշտ է միջազգային էկոլոգիականքաղաքականություն: ՀՀ քաղաքականությանձնավորմանանհրաժեշտությունըպայմանավորվածէ հանրապետությանհասարակականհարաբերություններիփոփոխությամբ,շուկայական հարաբերություններիձնավորմամբ, բնության հատուկ պահպանվողտարածքների,ինչպես նան նրանցիցդուրս գտնվող բնական համալիրների, բուսական, կենդանական, սնկերի ն մանրէներիտեսակներիներկա վիճակով ն Վայաստանիկողմից ստանձնած միջազգայինպարտավորություններով: Բնապահպանությանբնագավառում քաղաքականության էկոլոգիագմանհիմքում պետք է ընկածլինեն նան բնապահպանության ռազմավարությանսկզբունքները: Ներկա փուլում բնության ն հասարակությանհարաբերությունները հնարավորէ միայն, այսպես կոչված, «Բնապահպանությաներկաթե օրենքների»կիրառմանդեպքում, որը հիմնվածէ հինգ սկզբունքներիվրա. 1. Բնապահպանությունումհնարավոր է միայն հաջող պաշտպանություն կամ նահանջ: Վարձակումըանհնար է. մեկ անգամոչնչացված տեսակըկամ էկոհամակարգըանկարելիէ վերականգնել: 2. Ազգաբնակչությանշարունակվող աճը ն բնապահպանությունը սկզբունքորենհակասումեն միմյանց: 3. Աճիձգտում ունեցող տնտեսականհամակարգըն բնապահպանությունընույնպեսսկզբունքորեն հակադրված են միմյանց: 4. Ոչ միայն կենդանիօրգանիզմների,այլ նան մարդկությանհամար

վտանգավոր է պատկերացնել,որ Երկրի պաշարներնօգտագործելու որոշումները մշակելիս անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել միայն մարդ բանականիպահանջներին: 5. Բնապահպանությունըպետք է դիտվի որպես մարդու բարեկեցության հարց նան ապագայում,որպես մարդու վերապրելու խնդիր:

2. ՎՎ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պետության ն ժողովրդի անվտանգությանոլորտում պահանջվում է. ներկա ն ապագա սերունդների կենսագործունեությանհամար բարերար շրջակա միջավայրիձնավորում, բնականռեսուրսներիպահպանություն ն արդյունավետ օգտագործում, էկոլոգիականիրավիճակի համակարգվածբարելավում: Ներքին վտանգ է համարվումէկոլոգիականհիմնախնդիրներին բնական ռեսուրսներիանարդյունավետկառավարումը: ՀՎՀ-ն կարնոր նշանակությունէ տալիս լեռնամետալուրգիական արդյունաբերության արդյունավետության բարձրացմանը, բնական ռեսուրսների, մասնավորապեսանտառայինն ջրային հարստությունների արդյունավետօգտագործմանը:Էկոլոգիականանվտանգությանտեսակետից հատուկ նշանակություն ունի Սնանա լճի պահպանությունըն նրա ռեսուրսների գրագետ օգտագործումը: Իր կայուն տնտեսականառաջընթացնապահովելու համար ՂՀայաստանը կարնոր նշանակություն է տալիս գիտատարողունակ ն մաքուր տեխնոլոգիաներին: Վայաստանը նպատակաուղղվում է դեպի մաքուր շրջակա միջավայրի վերականգնում, պահպանություն ն արդյունավետ օգտագործում, այդ թվում ն ջրային ռեսուրսները, ու Սնանա լճի էկոհամակարգը, անտառային զանգվածների պահպանությունն ու վերականգնումը, ատոմային էներգիայի անվտանգ օգտագործումը, վտանգավոր քիմիական ն ռադիոակտիվնյութերի մնացորդներիպահպանությունն ամբողջական վերահսկում, բնական ն տեխնածին ազդակների կանխագուշակում ն նախնական տեղեկատվություն, նրանց նկատմամբ արագ արձագանքման համակարգիզարգացում, արտակարգ իրավիճակների հայտնաբերում ն հաղթահարման կառույցների ապահովում, ազգաբնակչության էկոլոգիական տեղեկացվածության Ն կրթվածության ապահովում: »

2. ՎՀ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ

Բնապահպանությունը,զուգակցելով ազգային պետականքաղաքականությանմյուս հիմնահարցերի հետ, ՎայաստանիՎանրապետությունը պարտավորվումէ. 1. Վանրապետության բոլոր քաղաքացիների համար ապահովել սոցիալական,գեղագիտականու մշակութային պահանջներբավարարող անվտանգ,առողջ ն բարենպաստբնականպայմաններ: 2. Վասնել բնական միջավայրի առավել արդյունավետ օգտագործնրա վատթարացումը,մարդկանցառողջության մանը՝`բացառելով ն էկոլոգիականանվտանգությանհամար սպառնալիքիառաջացումը: 3. Վասնել հավասարակշռության՝ ազգաբնակչությանաճի ն բնական պաշարներիօգտագործման միջն, ապահովել բնության առանձին կամ մի քանի բաղադրիչ մասերի ընդհանուրէկոլոգիականհաշվեկշիռը: 4. Այդ Բնագավառումզուգակցել ազգային ն միջազգայինշահերը:

3. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ

Գնալով ավելի շատ ենք համոզվում, որ էկոլոգիականխնդիրների կարգեր, տարլուծումը պետականսահմաններ, սոցիալ--՛տնտեսական բերգաղափարախոսություններչի ճանաչում: Ավելին համաերկրային էկոլոգիական հիմնախնդիրներիլուծումը բոլոր երկրներիցպահանջում է միավորել ջանքերը ն միասնականուժերով, հանուն ներկա քաղաքակրթությանպահպանության,պայքարել մարդունսպառնացողաղետներիդեմ: Հարկ է նշել, որ հատկապես համաերկրայինէկոլոգիականհիմնախնդիրներիլուծումն է ստիպել տարբեր սոցիալ-տնտեսականկարգեր ունեցող, նույնիսկ թշնամի պետություններիղեկավարներիննստել սեղանի շուրջ ն որոշումներ կայացնել ռազմականմրցակցության,ատոմայինռումբերի փորձարկումներին, ընդհանրապես,ատոմայինաղետը կանխելուվերաբերյալ: Այժմ միջազգայինհամագործակցություննայնպիսի բարձրության վրա է, որ կարելի է վստահ լինել, որ ատոմային աղետըերբեք չի սպառնալու մարդուն: Ավելին` կենսոլորտի համաերկրայինաղտոտման ուղիների բացահայտման,բնականռեսուրսներիարդյունավետ օգտագործմանհամար է առաջացել կազմակերպելդիտարկումներ,որոնց անհրաժեշտություն խնդիրնէ հայտնաբերելկենսոլորտում կատարվողյուրաքանչյուր փո197

փոխություն,պարզել պատճառներըն դրանք կանխելու միջոցներձեռնարկել: Ամբողջ կենսոլորտի դիտարկմանհամար, միջազգայինհամագործակցությանշնորհիվ, օգտագործում են արբանյակներն այլ բարձր տեխնիկական միջոցներ: Միջազգային մակարդակով կատարվող ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ նավթային աղտոտվածությունից օվկիանոսիկենսազանգվածիկորուստն ավելի շատ է, քան կատարվողգերորսը: Բավական է նշել, որ ներկայումս աշխարհումգործում են ավելի քան 160 բազմակողմհամաերկրայինն տարածաշրջանայինհամաձայնագրեր ն երեք հազարից ավելի երկկողմանիհամաձայնագրեր`ամբողջությամբ կամ մասնակի նվիրված շրջակա բնության պահպանությանն բնական հարստություններիօգտագործմանկարգավորմանը: Բնապահպանության ոլորտումձեռնարկվողանհրաժեշտմիջոցառումների իրականացմանարդյունավետությանբարձրացմանն էկոլոգիական անվտանգությանսկզբունքների ամրապնդմանկենտրոնականնախահամագորպայմանը տարածաշրջանայինն ենթատարածաշրջանային է: ծակցության զարգացումն Դրա կարնորություննարտահայտվածէ նան դեմ պայքարի»կոնվենցիայում,որտեղ նշվածէ, ՄԱԿ-ի«Անապատացման որ այդպիսիհամագործակցությունը կարողէ ընդգրկելանդրսահմանային բնականպաշարներիկայուն կառավարման,գիտության ն տեխնիկայի, համապատասխան ինստիտուտներիամրապնդմանբնագավառներ: Միջազգային փաստաթղթերում ամրագրված նորմեր-սկզբունքները՝`ուղղված էկոլոգիական հարաբերություններով մասնակիցներին, հանձնարարականներինշանակություն ունեն:

5. ԳԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻՆ

ՀայաստանիՀանրապետությունումբնապահպանական գործընթացներում նպատակաուղղվածգործողություններն անհնար է լիարժեք իրականացնելառանց բազմակողմանիմիջազգայինհամագործակցության: ԳամաձայնՌիո դե Ժանեյրոյի հռչակագրի՝պահանջվումէ առանձնահատուկնշանակություն տալ ավելի քիչ զարգացած ն էկոլոգիապես խոցելի երկրների վիճակինն կարիքներին: Այս տեսակետից մեր հանրապետությունըդիտվում է որպես բնապահպանականկարնոր, բայց խոցելի տարածաշրջան: Բնապահպանության բնագավառում Հայաստանի երիտասարդ հանրապետությունը ներկայումս միջազգային համագործակցության

փորձ ունի, որը ձեռք է բերվել ՄԱԿ-ի կառույցների, համապատասխանկոնվենցիաների քարտուղարությունների ն Գամաշխարհային բանկի ներդաշնակ ն արդյունավետ գործունեությանարդյունքում: Այսպես`Վայաստանումանապատացմանդեմ պայքարի կոնվենցիայի շրջանակներումմիջազգային համագործակցություննիրականացվում է հետնյալ մակարդակներով. 1. բնապահպանական նշանակության միջազգայինկոնվենցիաների քարտուղարությունների, 2. միջազգայինկազմակերպությունների, 3. զարգացածերկրների, 4. տարածաշրջանային,ենթատարածաշրջանային ն միջտարածաշրջանայիներկրների, 5. անդրսահմանայինկապերի: Միջազգային հիմնադրամների ն բանկերի աջակցությամբ հանրապետությունում կենսաբազմազանության պահպանության ն կայուն օգտագործման վերաբերյալ իրականացվել են մի շարք ծրագրեր: Նշենք մի քանիսը. 1. անտառայինսեկտորիզարգացմանծրագիր, 2. Սնանա լճի էկոլոգիականհավասարակշռության վերականգնման գործողություններիծրագիր (այդ ծրագրիշրջանակներումվեր է հանվել Սնանիջրահավաք ավազանի կենսաբազմազանության ներկա վիճակը, մշակվել է նրա պահպանությանն վերականգնմանհամարհամալիր միջոցառումներիծրագիր), 3. շրջակա միջավայրիպահպանությանգործողություններիծրագիր, 4. միջազգային նշանակություն ունեցող Վայաստանիխոնավ տարածքներիգույքագրմանծրագիր, 5. Գիլլի լճի վերականգնմանծրագիր, 6. անտառներիգենետիկականպաշարներիպահպանությունըն արդյունավետօգտագործումըԱնդրկովկասում: Գլոբալ էկոլոգիականֆոնդի կողմից ֆինանսավորվող«Վայաստան. կլիմայիփոփոխությանազդեցությունը երկրում» ծրագրի շրջանակներում գնահատվելէ կլիմայի փոփոխությանազդեցությունըբնականէկոհամակարգերի, բուսական աշխարհի(անապատային-կիսաանապատային, տափաստանային,մերձալպյան,ալպյան, անտառայինգոտիների), գյուղատնտեսականսեկտորի (արոտներ, գյուղատնտեսական մշակաբույսեր), հողային ն ջրային ռեսուրսների, մարդու առողջության վրա: Մշակվելէ փոփոխություններըմեղմացնողմիջոցառումների ծրագիր: մեծ

Միայնմիջազգայինակտիվհամագործակցությանշնորհիվէ հնարահիմնախնդիրներիլուծումը: վոր իրականացնելբնապահպանական

6. Վ1 ԿՈՂՄԻՑ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

Միջազգայինհարաբերություններիվառ ապացույց է ՀՀ կողմից միջազգային կոնվենցիաների ընդունումը, որոնցով պետություններին երաշխավորվումէ էկոլոգիականօրենսդրություն մշակել շրջակա միջավայրի որակի մասին ն ապահովել նրանց կատարումը, սեփական տնտեսությունըվարել առանցբնական միջավայրինվնաս հասցնելու ն օրենսդրությունը, ունենալ վնասակար խախտելու բնապահպանական գործունեությանհետնանքներինախնականգնահատական այն մասին, որ տվյալ ձեռնարկությունը կարող է վնաս հասցնել բնությանը, ն ապացույցներ այն մասին, որ այդ գործընթացներիցօգուտը զգալի չափով մեծ է, քան մարդկությանըհասցրած վնասը, ն պարտավորությունվերցնել աղտոտումիցհասցրած վնասը վերականգնելուհամար: 1. Վամաշխարհային հանրության կողմից նման մոտեցմանարդյունքը հանդիսացավՌիո դե Ժանեյրոյում 1992 թ. ՄԱԿ--իկողմից «Կենսաբազմազանությանմասին» կոնվենցիայիընդունումը, որին անդամակցել են աշխարհիշուրջ 180 երկրներ, այդ թվում՝ նան ՀՀ-ը (1993): 2. ՄԱԿ-ի «Անապատացման դեմ պայքարի» կոնվենցիանընդունվել է Ռիո դե Ժանեյրոյիգագաթաժողովիընթացքում,որին միացել է նան Հայաստանի Վանրապետությունը: 1997թ. Ազգայինժողովը վավերացրեցսույն կոնվենցիան: 3. Վայաստանիստանձնած միջազգային պարտավորություններիցէ նան «Վամաշխարհայինմշակութային ն բնության ժառանգությանմասին» կոնվենցիայի պահանջների իրականացումը: Հայաստանում արտաքիներկրաբանականակտիվգործընթացներընույնպես սպառնալիք են հանդիսանումմի շարք պատմամշակութայինհուշարձաններիպահպանությանհամար: Այստեղ մեր պետությունիցպահանջվում է հսկայական միջոցներ ն ջանքերներդնել կենդանին անկենդանբնության,ինչպեսնան պատմական եզակի հուշարձաններիպահպանությանուղղությամբ: «Ջրաճահճային տարածքների պահպանությանմասին» Ռամսարի կոնվենցիայի ցանկում ընդգրկվել ն միջազգային ճշանակություն են ձեռք բերել Արփի ն Սնանա լճերը` իրենց ջրահավաք ավազաններով: Հետնաբար, բնապահպանությանգործողություններըայս ոլորտում վերաբերում են.

Ջրային ռեսուրսների պահպանություն ն կայուն օգտագործմանը. Գիլլի լճի ջրաճահճայինէկոհամակարգիվերականգնմանը. 3. Սնանա լճի էկոլոգիականհավասարակշռությանվերականգնմանը: Դժբախտաբար,այդ ծրագրերի իրականացումըձգձգվում է: ՀՀ-ն վավերացրել է նան «Օզոնային շերտի պահպանության մասին», «Կլիմայի փոփոխությանմասին», «Արդյունաբերականվթարների անդրսահմանայիններգործության մասին»,«Վտանգավորթափոնների անդրսահմանայինփոխադրմանն դրանց հեռացման նկատմամբհսկողություն սահմանելու մասին», «Շրջակա միջավայրիվրա ազդեցության գնահատականիմասին» կոնվենցիաները: ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից վավերացվել են բնապահպանական բնույթի 12 կոնվենցիաներ,որը մեկ անգամ նս ապացուցում է, որ մեր հանրապետությունըմեծ նշանակություն է տալիս բնապահպանական միջազգայինգործընթացներին,որոնցով պարտավորվումէ ձեռք առնել բոլոր միջոցներըբնապահպանականմիջազգայինկոնվենցիաներիպահանջներըկատարելու ուղղությամբ: Թեն ՀՀ նոցիալ--տնտեսական ներկա վիճակը թույլ չի տալիս լիովին ս տանձնած իրականացնել միջազգայինկոնվենցիաներիպահանջների իրագործումը,սակայն ձեռք են առնվում հնարավորբոլոր միջոցները՝ ռազմավարականնշանակություն ունեցող բնապահպանականխնդիրներիլուծման համար: 1.

ՀՀ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Համաձայն ՀՀ Սահմանադրության 10-րդ հոդվածի` պետությունն ապահովում է շրջակա միջավայրի պահպանությունըն վերարտադրությունը, բնականպաշարներիբնականոնօգտագործումը: Մինչն սահմանադրությանընդունումը` դեռնս 1991թ., ՎՀ Գերագույն մասին ՀՀ օրենսդրուխորհուրդնընդունեց «Բնության պահպանության թյան հիմունքները» ն հիշյալ օրենքը, ըստ էության, առաջին անգամ սահմանեց բնապահպանության բնագավառում պետական քաղաքականությանսկզբունքները:Դրանիցհետո ՀՀ-ն ընդունեց«Բնության հատուկ պահպանվող տարածքներիմասին», «Մթնոլորտայինօդի պահպանության մասին», «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննությանմասին», «Բնապահպանականն բնօգտագործմանվճարներիմասին», «Բուսական աշխարհիմասին», «Կենդանականաշխարհի մասին»,«Բույսերի պաշտպանությանն բույսերի կարանտինիմասին», «Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերիմասին» օրենքները:

գործում են նան «Անտառայինօրենսգիրքը», «Ջրային օրենսգիրքը», «Վողայինօրենսգիրքը», «Ընդերքի մասին օրենսգիրքը»: ՀՀ-ում գործում են նան օրենքներ, որոնք նախատեսումեն բնապահպանական ն բնօգտագործման հարաբերությունները կարգավորող առանձինդրույթներ,մասնավորապես«Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը, որը նախատեսումէ համայնքի ղեկավարի իրավասությունը շրջակա միջավայրի ն բնության պահպանությանգործում, «Դեղերի մասին» օրենքը, որը կարգավորումէ ոչ պիտանիդեղերի ոչնչացման դեպքում շրջակա միջավայրիպահպանությանհետ կապվածհարցերը, «էներգետիկայիմասին» օրենքը, որը կարգավորումէ շրջակա միջավայրի պահպանությանխնդիրները` կապված էներգետիկգործունեության կանոնների հետ, «ՀՀ բնակչության սանիտարահամաճարակային անվտանգությանապահովմանմասին», «Արտակարգիրավիճակներում բնակչությանպահպանությանմասին» օրենքները: Սկսած1990 թ.՝ Հ կառավարությանկողմից ընդունվել է մոտ 140 որոշում, որոնք կարգավորում են անտառների,հողերի, ջրերի, մթնոլորտի, բնության հատուկ պահպանվողտարածքների,կենսառեսուրսների,ընդերքիպահպանությանբնագավառումառաջացող հարաբերությունները: Բացի դրանցից, ՀՀ բնապահպանությաննախարարությանկողմից ընդունվել ն արդարադատության նախարարությունում սահմանված կարգով գրանցվել են տարբեր բնույթի «Վրահանգներ», «Կարգեր», որոնք կարգավորում են արդյունագործականձկնորսության, բնապահպանական ն բնօգտագործմանվճարների, հատուկ ջրօգտագործման, ընդերքի երկրաբանականուսումնասիրության ն օգտակար հանածոների արդյունահանմանհետ կապվածհարաբերություններ: ՀՀ կառավարությունըհատուկուշադրություն է դարձնումՍնանա լճի էկոլոգիականհիմնախնդիրներիլուծման հարցերին: ՀՀ-ում

8. ՍԵՎԱՆԱ ԼՃԻ ՄԱՍԻՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ազգային ժողովը 2001 թվականի մայիսի 15-ին ընդունել է է Սնանա լճի` որպես լճի մասին» օրենքը, որը սահմանում Վայաստանի«Բնապահպանական,տնտեսական, սոցիալական, գիտական, պատմամշակութային,գեղագիտական, առողջապահական, կլիմայական, ռեկրեացիայինն հոգնոր արժեք ունեցող ռազմավարական նշանակության էկոհամակարգիբնականոն զարգացման, վերականգնման, բնական պաշարների վերարտադրման,պահպանման ն դրանց օգտագործման պետական քաղաքականության իրավականու ՀՀ

«Սնանա

տնտեսական հիմունքները»: «Սնանա լիճը ՀՀ քաղցրահամ ջրերի ռազմավարականշտեմարանն է»: ՀՀ Ազգային ժողովը 2001թ. դեկտեմբերի 14-ին ընդունեց օրենք «Սնանա լճի էկոհամակարգիվերականգնման,պահպանության,վերարտադրման ն օգտագործման միջոցառումների տարեկան ու համալիր ծրագրեր հաստատելումասին»: Օրենքում, որն ուժի մեջ մտավ 2002թ. հունվարի 1--ից, ասված է. «Սնանա լիճը Հայաստանի բնության հրաշալիքներից ն հայ ժողովրդի ազգային խորհրդանիշներիցէ, որն ունի հանրապետականն տարածաշրջանայինբացառիկտնտեսական ու էկոլոգիականնշանակություն»: Սնանա լճի մասինՀՀ օրենքում (հոդված 11) սահմանվել է լճի էկոհամակարգիվերականգնման,պահպանման,վերարտադրման,բնականոն զարգացմանն օգտագործմանպետականքաղաքականությանհիմնական սկզբունքները. ա) Սնանա լիճը ն նրա ջրահավաք ավազանը, ըստ տարածքի գործառականբնույթի, որպես մեկ ամբողջականհամակարգդիտարկելը, բ) Սնանա լճի ջրային բացասականհաշվեկշռի բացառումը ն լճի էկոլոգիապեսանհրաժեշտմակարդակիբարձրացմանապահովումը, գ) կենսաբազմազանությանպահպանությանգերակայությունը, դ) Սնանա լճի ն նրա ջրահավաք ավազանիտարածքներումէկոլոգիապեսմաքուր ն անվտանգտեխնոլոգիաների,այդ թվում` կենսատեխնոլոգիաներիպարտադիրկիրառումը, ե) կարճաժամկետ, միջին ժամկետ ն երկարաժամկետծրագրերի մշակումըն դրանց բնապահպանական,պետական,ինչպես նան օրենքով սահմանվածայլ փորձաքննությանպարտադիրապահովումը, զ) բնօգտագործման ավանդական ձների խրախուսումը ն աջակցումը: 9.

ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

1. Ի՞նչ եք հասկանում մարդկային գործունեություն էկոլոգիայում ասելով: 2. Ո՞րն է քաղաքականության էկոլոգիացմանէությունը: 3. Ի՞նչ եք հասկանումբնապահպանությաներկաթեօրենքներ ասելով: 4. Ի՞նչ եք հասկանում էկոլոգիականգիտակցությունասելով: 5. Ինչո՞ւ է ազգաբնակչությանշարունակվող աճը ն բնապահպանությունըմիմյանց հակասում:6. Ինչո՞վէ պայմանավորվածՀՀ-ի բնապահպանական քաղաքականությունը:7. Ինչպիսի՞պարտավորություններունի Վայաստա-

նը բնապահպանությանբնագավառում: 8. Ինչո՞ւ էկոլոգիականխնդիրների լուծումը պետականսահմաններչի ճանաչում: 9. Ինչո՞ւէ պահանջվում բնապահպանությանբնագավառում առավել ջանքեր գործադրել: 10. Ինչպե՞սէ Հայաստանըմասնակցում բնապահպանականհիմնախնդիրների լուծմանը: 11. Ինչպիսի՞միջազգային կոնվենցիաներ է ընդունել Գայաստանը:12. Ե՞րբ է ընդունվել ՀՀ բնապահպանությանմասին օրենքը: 13. Ե՞րբ է ընդունվել Սնանա լճի մասին օրենսդրությունը: 14. Ինչպիսի՞բնապահպանական օրենքներ գիտեք: 15. Ո՞րնէ Սնանա լճի մասինօրենսդրությանիմաստը: 16. Ի՞նչ եք հասկանում Սնանա լիճը ՀՀ ջրերի ռազմավարականշտեմարանն է ասելով:

ԳԼՈՒԽ 21. 4ԱՍԱՐՍԿԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ԷԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ

Մեզանիցյուրաքանչյուրը որքան շատ իմանա հասարակության բնության բարդ հարաբերությունների մասին, որքան ինքն իրեն կարգապահդարձնի ն լցվի պատասխանատվության զգացումով, այնքանհեշտ կլինիիրագործելբնապահպանական միջոցառումները, որոնցիցկշահի «մեր երկրայիննավի» անձնակազմիյուրաքանչյուր ուղնոր: Ս. Եվտեն ն

1. ՎԱՍԱՐԱԿԱՅՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ

ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ

ԼՈՒԾՄԱՆԸ

ՄԱԿ-ի կողմից ընդունված կոնվենցիաներըմեծ նշանակություն են տալիս հասարակայնությանմասնակցությանդերին` կոնվենցիաներով պետություններիկողմից ստանձնած պարտավորություններիկատարման ն գործողություններիծրագրերիմշակման ու դրանց իրականացման գործում: Շրջակամիջավայրինվերաբերողհարցերումորոշումներ կայացնելուն դրանքիրականացնելուգործընթացներինհասարակայնության մասնակցությանըառանձնահատուկկարնորություն է տալիս 1998 թվականինընդունվածՕրհուսի(Դանիա)կոնվենցիան: Բնակչությանէկոլոգիականիրավունքիհամաձայն՝երաշխավորվում է հասարակությանբոլոր անդամներիբազմակողմանիու ակտիվ դերը բնականպաշարների պահպանության ն շարունակականօգտագործման, քաղաքականությանմշակման ու դրա իրականացմանգործում: Այս նպատակին հասնելը, թերնս, ամենակարնոր նախապայմաննէ՝ ապահովելու մարդկային հասարակությանկայուն զարգացումը: Բնությունից մարդու կախված լինելու գիտակցումը, ըստ էության, նշանակում է գիտակցության էկոլոգիացում ն, որպես հետնանք,հասարակականկյանքի էկոլոգիացում:Վասարակական կյանքի էկոլոգիացում նշանակումէ նան մարդածիններգործությանհետնանքովկենսոլորտում ընթացող գործողությունների ն փոփոխություններիավելի խորը գիտակցում: Բնության վրա մարդու ներգործությանուժեղացումը հանգեցնում է նրան, որ համապատասխանաբարուժեղանում է փոփոխված բնությաններգործությունըհասարակությանվրա: Այդ վիճակից դուրս գալու միակելքը մնում է հոգ տանելբնականմիջավայրիհամար ն պահպանել կենդանի բնության որակական բազմազանությունը,որը հասարակության հետագազարգացման գլխավոր նախապայմաննէ:

Բնության պահպանության հասարակականշարժումը ներկայումս ընդգրկել է հազարավորն միլիոնավոր մարդկանց:Բնապահպանության հարցերով զբաղվող մարդկանց,կազմակերպություններին կուսակցությունների թիվը գնալով աճում է, որն, իհարկե, դրականապեսէ ազդում բնությանպահպանությանհամաերկրայինխնդիրներիլուծման վրա: Շրջակա միջավայրիզարգացմանհարցը հուզում է ոչ միայն գիտնականներին,այլն շատ ու շատ մարդկանց,որոնք մտահոգված են բնության հետագա ճակատագրով:Վրա է հասել ժամանակը, որ բոլորը, ովքեր մտահոգվածեն իրենց սերունդների ապագայով, ասեն իրենց խոսքը ն ստիպեն, որ իրենց լսեն: Վասարակությանդերի բարձրացումը մեծապես պայմանավորված է հասարակությանհամապատասխան կրթականմակարդակով: Վասարակությունըպետք է գիտակցի, որ բնապահպանական խնդիրներն այսօր ազգային անվտանգությանխնդիր են: Չի կարելի թույլատրել, որ բնությունը նահանջիմարդու հարձակումներից,որը վտանգում է ամբողջ մարդկությանհետագագոյությունը: Հասարակականկազմակերպություններից«Գրինպիսը»,«Կանաչնեամրի միությունը» ն էլի շատ հասարակականկազմակերպություններ են բողջ աշխարհումխոշոր դեր կատարումբնապահպանական խնդիրների լուծման գործում: Կան փաստեր, որ մի շարք խոշորքաղաքներում (Լոս Անջելես, Տոկիո) անհետացել են քիմիականգործարաններիկողմից արտանետվածգազերը, ինչի հետնանքեն դեղին ծխի ամպերը:Այդ խնդիրներիլուծման հարցում կարնոր դեր է խաղացել հասարակությունը: Նրանց ակտիվիստներիհրապարակայինելույթները ոտքի են հանել մասսաներինն ստիպել ղեկավարությանըձեռք առնել վճռականմիջոցներ՝ փոխելու իրավիճակը: Ուրախալի է, որ մեր հանրապետությանբնապահպանությանհասարակականշարժումը նս կարողանում է իր վճռական խոսքն ասել ն ստիպել կառավարությանըփոխել նախագծերը,եթե դրանք կարող են վնաս բերել:բնությանը:

2. ՎԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱԶԵԿՈՒԹՅԱՆ

ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ

Բնապահպանականգործընթացիարդյունավետությունըուղղակիորեն կախված է նան բնակչությանիրազեկությունից: Հասարակությանլայն զանգվածներըպետք է տեղեկացվածլինեն բնության հասարակությանդինամիկհավասարակշռության խախտման, կենսաբազմազանությանաղքատացման, մթնոլորտի,ջրոլորտի, հողի,

կենսոլորտիհամաերկրայինաղքատացմանհետնանքներիմասին: Հասարակության իրազեկությունը չպետք է սահմանափակվիմիայն ազգաբնակչությանշահագրգռվածությամբ:Պահանջվումէ շրջակա միջավայրի վիճակի ն դրա բարելավմանն ուղղված նախատեսվողանհրաժեշտ գործողությունների մասին կանոնավորտեղեկատվության տրամադրում: Դրանով իսկ կապահովվի նախատեսվողմիջոցառումների հետնանքներիմասին տեղեկատվությամբ,հետնաբարնան նրանց ակտիվ մասնակցությունը Բնապահպանական խնդիրներիլուծման աշխատանքներին: Հատկապես կարնոր է հանրապետական օրենսդրության իրազեկության ապահովումը հասարակությանբոլոր շերտերում: Անհրաժեշտ է, որպեսզի լայն հասարակությունըտեղեկացվածլինի հասարակության էկոլոգիականհիմնախնդիրներին դրանցլուծման ուղիների մասին: Հասարակությունըպետք է իրազեկվածլինի համաերկրայինէկոլոգիական հիմնախնդիրներին դրանց լուծման ուղղությամբ միջազգային հանրության ներդրածջանքերի մասին:Վասարակությանըշրջակա միջավայրի վիճակին դրա բարելավմաննուղղված նախատեսվողանհրաժեշտ գործողությունների,ինչպես նան գործող օրենսդրությանմասին կանոնավոր տեղեկատվությանտրամադրումըներկայումս հանրապետությունում խիստանհրաժեշտ է: Դրանովկապահովվիհանրապետության կողմից շրջակա միջավայրումտեղի ունեցող գործընթացներիհետնանքների ընկալումը, որը թույլ կտա բնակչությանըգիտակցված ձնով ներգհիմնախնդիրներիլուծման աշխատանքներավվել բնապահպանական րին: Պետականմարմիններըպարտավորեն հասարակությանըհասցնել համապատասխան էկոլոգիականտեղեկատվություն: էկոլոգիական տեղեկատվությունըպետք է ընդգրկի հարցերի լայն շրջանակ,որոնք հնարավորությունկտանլիազորվածմարմիններիներկայացուցիչներին անհրաժեշտության դեպքում ընդունել համապատասխանորոշումներ: Վարցերիայդպիսի շրջանակը ընդգրկում է հետնյալ բովանդակությամբ տեղեկատվությունը՝ համապատասխանպետականմարմնիգործառույթներին դրանց իրականագման մասին, այնպիսի գործունեության վենախատեսվողկամ իրականացվող րաբերյալ,որը կարող է որոշակիազդեցությունունենալ շրջակա միջավայրիվրա, արտակարգիրավիճակներիվերաբերյալ, «

շրջակա միջավայրի վիճակի վերաբերյալ, օրենսդրության, միջազգային պայմանագրերին ծրագրերի վերաբերյալ, վտանգավորն քիմիականնյութերի արտազատումներիարտահոսքերի, տեղափոխմանն տեղադրմանմասին ն այլն: -

3. ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԵՎ ՇԱՀԱԳՐԳԻՌ

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ՏՐԱՄԱԴՐՄԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

ԿՈՂՄԵՐԸ

Վասարակությանըէկոլոգիական տեղեկատվության տրամադրման միջոցներն են՝ զանգվածայինլրատվությունը, մարզերում, համայնքներում, կազմակերպություններում,ուսումնական հաստատություններում ն այլն գիտաժողովների, սեմինարների, դասընթացներին հանդիպումներիկազմակերպումը, շրջակա միջավայրիպահպանության(հունիսի 5) ն անապատացման դեմ պայքարի(հունիսի 7) միջազգայինօրերի նշման հանդիսավորարարողություններին զանգվածայինմիջոցառումներիկազմակերպումը, գիտահանրամատչելինյութերի հրապարակումը, կապիմիջոցներիլիարժեք օգտագործումը, պետականմարմիններին հասարակականկազմակերպությունների կողմից հրապարակվողտեղեկագրերը,թերթերը: Որպեսէկոլոգիականտեղեկատվությունստանալուհասարակության շահագրգիռկողմեր կարող են հանդես գալ տեղականինքնակառավարման մարմինները,համայնքների ներկայացուցիչները,հասարակական կազմակերպությունները,գիտահետազոտականկենտրոնները,ուսումնական հաստատությունների պրոֆեսորադասախոսականկազմը ն ուսուցիչները, ուսանողությունը ն երիտասարդական կազմակերպությունները, բնօգտագործողները,ձեռնարկատերերըն դրանց միությունները, գյուղացիական տնտեսություններըն անհատները: .

.«

4. ԶԱՆԳՎԱԾԱՅԻՆ

ԼՐԱՏՎԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ

Մարդկայինգործունեությանբոլոր ոլորտների էկոլոգիացումըառավելապես վերաբերում է նան զանգվածայինլրատվամիջոցներին`ռադիոյին, հեռուստատեսությանը,մամուլին, որոնց գործունեությունը ազգաբնակչության շրջանում, էկոլոգիական ն բնապահպանականգիտելիքների ուսուցման ն տարածմանգործում կարող է շատ ավելի արդյունավետ լինել: Երկիր մոլորակի արդի իրավիճակը խնդիր է դնում զանգվածային

լրատվամիջոցները առավելագույն չափով հագեցնել էկոլոգիական ն բնապահպանականբովանդակությամբ: Պահանջվումէ կազմել ն վարել ծրագրեր Վայաստանիբուսական, կենդանական,սնկային թագավորություններիբազմազանության,կիրառությանհեռանկարների, պահպանության ն օգտագործմաններկա վիճակի,էնդեմիկն ռելիկտայինտեսակների, բնականհուշարձանների,Կարմիրգրքում գրանցվածտեսակների՝դեն այլնի մասին: ղաբույսերի,մշակովիբույսերի վայրի նախահայրերի Յուրաքանչյուր պետության ներսում թերթերըն ռադիոնկարնոր դեր են խաղում բնապահպանականհամակարգերին տեղական հիմնախնդիրների ու նրանց լուծման միջոցներիմասին հայտնելու գործում: Բնապահպաններիխնդիրը պետք է լինի զարգացնել այդ միջոցները, պաշտպանել ն լայնացնել նրանց աղբյուրները ն կոչ անել նրանց աշխատակիցներինաշխատել մեզ հետ` միասին հանուն համաերկրային դաստիարակության:Բացի դրանից, կա նան հեռուստատեսությունը, որը հնարավորությունէ ընձեռումտեսնել աշխարհըիր իրականտեսքով ն նպաստում է արագ ն համոզեցուցիչ ձնով փոխել մեր պատկերացումները: Այսօր, ինչպես մենք տեսնում ենք միջազգային ն հեռուստա- ն ռադիոհաղորդումների օրինակով,հնարավորությունկա իրականացնելու համաերկրայինկրթություն, որի դասարանըկլինի ամբողջ աշխարհը: Տարբեր մասնագիտություններիտեր մարդիկ, որոնք զբաղվում են համաերկրայինդաստիարակությամբ,պետք է լինեն պետությունների, կառավարություններիուշադրության կենտրոնում, քանզի հատկապես նրանք են կամուրջ գցում մարդկանցն բնության միջն: Մեր հանրապետությունումառանձինհաղորդաշարերիթեմաներկարող են լինել, օրինակ` «Մշակովի բույսերի վայրի նախահայրերըՀայաստանում», .«Վայաստանի արգելոցներըն նրանցառանձնահատկությունները», «Յայաստանիարգելավայրերըն նրանցկոնկրետ խնդիրները», «ՎԶայաստանի ազգային պարկերըն նրանց խնդիրները», .««ՎայաստանիԿարմիր գրքի բույսերը ն նրանց պահպանության ներկա վիճակը», «ՅՁայաստանիԿարմիր գրքի կենդանիները ն նրանց պահպանության ներկա վիճակը», «Վայաստանիէնդեմիկբուսականն կենդանականտեսակները», «Յայաստանի ռելիկտայինտեսակները», «Հայաստանի բնական կենդանի ն անկենդանհուշարձանները»ն այլն: "

Պահանջվում է հեռուստատեսությամբ կազմակերպվող խաղերին ավելի շատ էկոլոգիականբնույթ տալ: Ռադիոյովնս կազմակերպելբնաճանաչողականն բնապահպանականհաղորդաշարեր:Բերենք մեկ օրինակ աշխարհահռչակհայկականորդանկարմիրիմասին: Որդանկարմիրիարգելավայրը գտնվում է Արարատյանհարթավայրի Արազափին Ջրառատ գյուղերի միջն: Այդ միջատը էնդեմիկէ, այսինքն՝ բնորոշ է միայն այդ վայրին, որը գրեթե երեք հազարամյակՀայկական լեռնաշխարհի տարածքում ծառայել է կարմիր ներկանյութ՝ կարմին ստանալու համար: Անցյալում այդ միջատը զբաղեցնում էր 11 000 հա տարածք, այժմ պահպանվել է ընդամենը219,89 հա: Որդան կարմիրըգրանցված է նախկինԽՍՀՄ Կարմիրգրքում: Այդ տեսակիտարածմանսահմանն այնքան է կրճատվել, որ վերացմանվտանգըմիշտ էլ առկա կլինի, եթե հարնանգյուղի բնակիչներըմիասնաբարչպահպանեն այդ զարմանահրաշտեսակին:Նման տեսակներըՀայաստանում հանդիպում են գրեթեյուրաքանչյուր գյուղում ն բնակավայրում:Անհրաժեշտ է, որ տեղի բնակիչները ճանաչեն այդ տեսակներինն աշխատենպահպանել դրանց:

5. ՎԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԴԵՐԸ

ԳՈՐԾՈՒՄ

Ներկայումս հանրապետությունումգրանցված շուրջ 100 ոչ կառավարական կազմակերպություններըհիմնականումզբաղվում են բնակչության էկոլոգիական դաստիարակությանհարցերով, գիտահանրամատչելի, մեթոդական ձեռնարկների հրատարակումով,ինչպես նան աջակցում են կենսաբազմազանությանպահպանությանն վերարտադրության գործունեությանը: Խորհրդայինժամանակներումմի շարք ոչ կառավարականկազմակերպություններ(Բնության պահպանության հասարակականընկերությանը, Բուսաբանական ընկերությանը, Աշխարհագրականընկերությանը ն այլն) ակտիվորենզբաղվել են բուսական ն կենդանականաշխարհի պահպանությանն օգտագործմանհարցերով: Դրանց թվին կարելի է դասել Բնության պահպանությանընկերությունը, ունենալով իր մասնաճյուղերըհանրապետությանբոլոր շրջաններում, զգալի աշխատանքկատարեցէկոլոգիականխնդիրներըլուսաբանելու ն գործնական աշխատանքներ կատարելու բնագավառներում: Հրատարակում էր «Հայաստանի բնություն» ամսագիրըն բնապահպանական խնդիրներին վերաբերող գիտահանրամատչելիգրականություն, կազմակերպվում

էին հանդիպումներ,դասախոսություններ, խորհրդակցություններ, կազմակերպվումէր ծառատունկ, կանաչապատում նայլն: Ներկայումս իր ակտիվ գործունեությամբաչքի է ընկնում «Հանուն մարդկայինկայուն զարգացման» ասոցիացիանպրոֆեսոր Կ. Դանիելյանի ղեկավարությամբ: Ասոցիացիանհսկայական աշխատանքներ է կատարումՀՀ բնական հարստություններիարդյունավետ օգտագործման, պահպանությանն շրջակա միջավայրիբարելավմանհիմնահարցերի ուղղությամբ: 1984-1985 թթ. ստեղծվեց«Գոյապահպանություն» էկոլոգիականհա1989 սարակականկազմակերպությունը, որը թ. վերանվանվեց«Հայաստանի կանաչներիմիություն» (ՎԿՄ): Միությունըհանրապետության քաղաքներումն շրջաններում ունի մեծ թվով հասարակականկազմակերպություններիլայն ցանց: Միությանխնդիրներումկարնոր տեղ են գրավում բուսական ն կենն բնականռեսուրսների արդյուդանականաշխարհի պահպանության նավետ օգտագործման հարցերը, ինչպես նան բնապահպանական օրենսդրականակտերի մշակմանաշխատանքների մասնակցությունըն այլն: Իր արդյունավետգործունեությամբաչքի է ընկնում«Շրջակա միջավայրի որակականպահպանությանհասարակականկենտրոն» կազմակերպությունը,որը 2000 թ. Ա. Իսկոյանիխմբագրությամբհրատարակել է «ՎՀ էկոլոգիականիրավունքնորմատիվիրավականակտերի ժողովածու» գիրքը, որտեղ հանգամանորեն տրվում է օրենքի կարգավորիչ դեն րը բնության հասարակության փոխհարաբերություններում: Ակնհայտ է, որ գնալով մեծանում է հասարակականկազմակերպությունների դերը բնության պահպանությանն հանրապետությանբնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանն այլ բնագավառնեհայտնի դարձավ, որ րում: Վերջին ժամանակներս հասարակությանը է անցնի Շիկահողի պետք նախագծվածՔաջարաՕ-Մեղրիմայրուղին կառավարական ոչ կազմաարգելոգիտարածքով: Բնապահպանական փոխել նախագիծը,ն պեոտքի ելան ն պահանջեցին կերպությունները տությունը լսեց նրանցձայնը: Ներկայումսնախագծվածէ բաց եղանակովշահագործելԼոռու մարէկոլոգներըն հասարազի Թեղուտի հանքավայրը: Հանրապետության գտնում են, որ Թեղուտի հանքավայրի կականկազմակերպությունները կլինի ողջ տարածաշրջաշահագործումըբաց եղանակովկործանարար նի համար:Կվերանամի ամբողջ էկոհամակարգ,մինչդեռ հայտնի է, որ

մարդնիր շարունակականգոյության համարկախվածէ այն միջավայրի բարվոք վիճակից, որտեղ ինքը ծագել ն զարգացել է, որ այսօր այդ կենսաքիմիականփոփոխություններըկարող են մահացու լինել նրա համար: Դրա վառ օրինակն է Քաջարանին Ալավերդու տարածաշրջանների մահացու աղտոտվածությունըծանր մետաղներով:Մեր պետությունը պարտավոր է օգտագործել բոլոր հնարավորությունները իր տարածքում բնակվող բոլոր տեսակների ն էկոհամակարգերիանհետացումը կանխելու համար: Եթե մարդն իր տեխնոլոգիաները ն բնական հարստությունների օգտագործումը չէկոլոգիացնի, ապա մենք ամենամոտ ապագայում ականատես կլինենք նոր էկոլոգիականհիմնախնդիրների:

6. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ի՞նչեք հասկանումհասարակությանէկոլոգիացումասելով: 2.

Ին-

չո՞ւ է շրջակա միջավայրիպահպանությանգործում հասարակայնությանը մեծ տեղ հատկացվում: 3. Ո՞րն է Օրհուսի (Դանիա) կոնվենցիայի

գլխավոր իմաստը:4. Ինչո՞ւ է բնապահպանականշարժումը ընդգրկել միլիոնավոր մարդկանց: 5. Ինչո՞ւ է բնապահպանությանխնդիրը նան ազգային անվտանգությանխնդիր: 6. Ինչպիսի՞միջազգային հասարակական կազմակերպություններգիտեք: 7. Նշե՛ք հասարակականկազմակերպություններիմի քանի հաջողություններիմասին: 8. Ի՞նչ դեր են կատարում Վայաստանիբնապահպանականհասարակականկազմակերպությունները:9. Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ հասարակականկազմակերպությունների տեղեկացվածությունը:10. Ինչպե՞ս պետք է ապահովել հասարակայնությանիրազեկությունը շրջակա միջավայրիպահպանության հարցերում: 11. Որո՞նք են հասարակությանտեղեկատվության տրամադրմանմիջոցները: 12. Ի՞նչ եք հասկանում ԶԼՄ-ների էկոլոգիացում ասելով: 13. Ինչպիսի՞թեմաներ կարող են ընդգրկվել լրատվամիջոցներում ն հեռուստաալիքներում: 14. Վատկապեսո՞ր հասարակական կազմակերպություններնեն ակտիվ գործունեություն ծավալում բնապահպանականհարցերում: 15. Որո՞նքեն Թեղուտի հանքավայրի բաց եղանակովշահագործման հետնանքները:16. Ինչպիսի` վտանգավոր պոչամբարներգիտեք Հայաստանում:

ԳԼՈՒԽ 21.

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ

Բնությունը հարցախույզ մտքեր է առաջացնում ն բնեռում իր վրա մերթ ձներիգեղեցկությամբու բազմազանությամբ,մերթդրանց վեհությամբ, մերթ արտակարգուժով ու իր երնույթներիխիստ օրինաչափությամբ:Դա մի հիասքանչ,իմաստալիցգիրք է, որ բացվածէ մեր առջն, ն մենք ամեն ինչ կարողենք կարդալ:Բայց դրա հետ մեկտեղ, դա նան մութ հանք է, որն իր խորքերում թաքցնում է ամենահարուստ գանձերը: Վ. Կովալնսկի

1. ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԷԿՈԼՈԳԻԱՑՄԱՆ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Համաձայն կրթության մասին ՀՀ

օրենքի՝ (14. 04. 99 թ.) կրթության բնագավառումպետականքաղաքականությանսկզբունքներն են կրթության մարդասիրականբնույթը, համամարդկայինարժեքների, մարդու կյանքի առողջության, անհատի ազատ ն համակողմանիզարգացման առաջնությունը,քաղաքացիականգիտակցության,ազգային արժանաօրինականությանն բնապահպանապատվության,հայրենասիրության, կանաշխարհայացքիդաստիարակությունը: «Ազգաբնակչությանէկոլոգիականկրթությանն դաստիարակության մասին» ՀՀ օրենքը կարգավորումէ ազգաբնակչությանէկոլոգիական կրթությանբնագավառումպետականքաղաքականությանսկզբունքնեն ֆինանսատնտեսական հիմքերը: րը, իրավականկազմակերպչական կայացման հարցում օրենսդրության Չնայած բնապահպանական մեծ իրականկյանքում հանրապետությունը առաջընթացունի, սակայն այն կարող է կյանքի կոչվել միայն համընդհանուրէկոլոգիականկրթության ն դաստիարակությանգործող համակարգիառկայությամբ:էկոլոգիականկրթությունը չպետք է սահմանափակվիմիայն ուսումնակրթական ծրագրերի շրջանակներում,այն պետք է ընդլայնվի` ընդգրկելով ազգաբնակչությանամենալայն զանգվածները:Շատ դեպքերում էկոլոգիականխնդիրներիդանդաղլուծումը էկոլոգիականկրթությանպակասի արդյունք է: Դեռնս հանդիպումեն երկրներ,որտեղ անգրագիտություաստիճանը նը մեծ տոկոս է կազմում: էկոլոգիականանգրագիտության մեծ է ավելի վտանգ սպառնում մարդկությանառաջընթացին,հատկապես էկոլոգիականխնդիրներիլուծմանը: Մինչդեռհամաերկրայինէկոլոգիական հիմնախնդիրներիլուծումը պահանջումէ կրթությանն դաստիարակության բոլոր մակարդակներըհագեցնել էկոլոգիական բո213

վանդակությամբ:ՀՀ կրթությանհամակարգիէկոլոգիացմաններկա վի ճակը անհանդուրժելիէ, երբ էկոլոգիային բնապահպանությանմասնա գետների բացակայությանպատճառովայդ բնագավառիհաստիքներ մեծ մասամբզբաղեցնումեն ոչ համապատասխան որակավորումունե ցող մասնագետները:Նախքան այդ պաշտոններըզբաղեցնելըանհրա ժեշտ է պատրաստել ն վերապատրաստելնեղ մասնագետների,այլա պես դրականտեղաշարժերը այդ հույժ կարնոր բնագավառումվտանգ վում են, իսկ ժամանակը,որը հատկացվելէ բնապահպանականխնդիր ների լուծման համար, շատ քիչ է: «..էկոլոգիական կրթությունը պետք է դառնացանկացածժամանա կակիցկրթության առանցքայինողնաշարը» (ն. Մոիսեն):

2. ՎԱՄԱԵՐԿՐԱՅԻՆ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

1990թ. հունվարին Մոսկվայում կայացել է բնապահպանությանը նվիրվածհամաժողով,որտեղ տագնապովընդգծվելէ, որ մեր մոլորակի գոյատնելըվտանգված է, որ եթե մենք նախկինիպես հանդուգնշահա գործենք նրան, ապա մենք ամենամոտ ապագայում կկորցնենքբերրի հողերի երրորդ մասը,կվերանանմիլիոնավորկենդանիօրգանիզմներ իսկ ազգաբնակչությանաճող արագությունը կպահանջինոր ռեսուրս: ներ: Այդ նույն համաժողովում ՄԱԿ-ի նախկինքարտուղարը կոչ է արել մտածել մոլորակի մասին:«Եթե մենք բոլորս միասինչգիտակցենքմել է առջն դրված սուր խնդիրները,չհասկանանք,որ մեզ հայրենասիրություն,Երկրի մարդու հոս)-`...-.-.--րենասիրություն,մենք կարող ենք կորցնել Երկիրմոլորակը»: Այդհամաժողովում հատուկ ուշադրություն է դարձվելմարդկությանառջն դրվածայն գլխավոր հիմնախնդիրների վրա, ինչպիսին կրթությունն ու դաստիարակությունն են, առանցորոնց անհնարէ հատկապեսնյութական, սոցիալական առաջադիմությունը, որի դերը հատկապեսմեծ է էկոլոգիական աղետըկանխելու համար:

աԶ անհրաժեշտ

որր

Չի կարելի կտրել այնձեռք, մեզ կերակրում է: Ե.

Մանարյան

Այո՛, առանց լայն զանգվածներիէկոլոգիականկրթության ն դաստիարակության անհնար է կանխել էկոլոգիականաղետը: Համաերկրային էկոլոգիականհիմնախնդիրներիլուծումը պահանջումէ համաերկրային

դաստիարակություն: Գոյություն ունի համաերկրայինէկոլոգիականկրթության երեք մակարդակ. առաջին մակարդակը, որի վրա հենվում են մնացածները, կապված է ամբողջ աշխարհի, ամբողջ երեխաներինկրթություն տրամադրելու հրամայական պահանջից:Անհրաժեշտէ բարձր զարգացած երկրների երեխաներինծանոթացնելզարգացող պետություններիերեխաներիապրելու պայմաններիհետ ն ընդգծել այն փաստը, որ բնական հարստությունների պահպանության ն արդյունավետ օգտագործման դեպքում հնարավոր է կանխելքաղցն ու աղքատությունը: էկոլոգիականկրթությանառաջինմակարդակումպետք է հիմնավորել շրջակա բնությանմասին:Այստեղխնդիր է գլխավոր պատկերացումները դրվում երեխաներինսովորեցնել սիրել բնությունը, խնամքով վարվել նրա հետ, անտարբերչլինել նրանվնաս հասցնողներինկատմամբ: Մարդ տեսակի վերապրելը, շրջակա միջավայրի պահպանությունը կարող են վերացականհասկացություններդառնալ, եթե մենք յուրաքանչյուր երեխայի չներշնչենք պարզ ն համոզիչ միտք այն մասին, որ մարդը բնության մաս է, ն առանցբնության համալիրներիպահպանության, մարդու հետագա զարգացումըԵրկրի վրա վտանգվում է: Բոլոր դպրոցներըն հատկապես՝գյուղականները,պետք է դառնանհամաերկրային հիմնախնդիրներին առօրյա կյանքի կապի կարնոր օղակ, ն եթե դպրոցը չդառնագործնականխնդիրներիլուծմանաղբյուր, ապա կկտրվեն ծառերը,կոչնչացվեն հողի բերրի շերտերը,կաղտոտվենջրերը: գործում կարնոր տեղ է հատկացվում ուսուցիչԲնապահպանության պետք է իմանանտեղական ներին: Բոլոր ուսուցիչները անպայմանորեն ռեսուրսները, հողային, անտառային, ջրային, կենսաբազմազանության Գրագիտուհիմնախնդիրները: շրջակա միջավայրի պահպանության է շրջանում, շրջակա թյունը առաջին կարնոր քայլն ազգաբնակչության միջավայրիպահպանությանհամար ծրագրվող աշխատանքներում: Երկրորդ մակարդակը, որպեսզի ամբողջ դպրոցական միջին համակարգերիծրագրեբուհական, ակադեմիական մասնագիտական, րի մեջ ընդգրկվենմարդուն այսօր վտանգսպառնացողէկոլոգիական Դժբախտաբարմենք այսօր տեսնում ենք, որ մարհիմնախնդիրները: դիկ, որոնք ունեն նույնիսկ բարձրագույնկրթություն,շատ հաճախոչ միփոխադարձկապը, այլն այն չեն տեսնում բնության ն հասարակության

անխնաոչնչացնում են այս կամ այն կենդանականտեսակը, դեղաբույսը, սնկի տեսակները ն այլն: Այսօրվա հրամայական պահանջն է, որ բույսերի, կենդանիների,սնկերի մասին վնասակար»հասկացությունը դեն նետվի մեր խոսակցությունից: Չկան բացարձակապեսվնասատու ն օգտակար կենդանիներ, բույսեր, սնկեր ն այլն: Վազվադեպչեն այն դեպքերը, երբ բարձր դասարանիաշակերտներըհետապնդում ն անխնա ոչնչացնում են օձերին: Մինչդեռ հայտնի է, որ օձերը գիշատիչ կենդանիներ են ն կարգավորում են մկանմանկրծողների թվաքանակըն թույլ չեն տալիս նրանց մասսայականբազմացումը: Հետո էլ զարմանում են, թե ինչպես եղավ, որ կրծողները ոչնչացրին ցանքատարածությունները: էկոլոգիականկրթության ն դաստիարակությաներրորդ մակարդակը վերաբերում է ամբողջ մարդկությանը,որպեսզի համաերկրային էկոլոգիականկրթությանն դաստիարակությանգաղափարը կարողանա ընդգրկել որքան հնարավոր է շատ զանգվածներ: «

3. ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԵՎ

ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

հիմԺամանակակից էկոլոգիականկրթությանն դաստիարակության է քում պետք ընկածլինեն հետնյալ սկզբունքները. 1. բնության ն հասարակությանհամահունչ զարգացումը, 2. մարդիկբնական համակեցություններիբաղկացուցիչ մասն են, 3. բնության ն հասարակությանփոխազդեցությաննպատակըպետք է լինի ինչպես մարդու կարիքներինորմալ բավարարումը,այնպես էլ ամբողջ համակեցությանբարելավումը, 4. բնության ն հասարակությանզարգացումը պետք է դիտվի որպես էվոլյուցիայի միասնականգործընթաց, 5. քաղաքակրթությանհետագազարգացումըհնարավորէ միայնբնության ն հասարակության ռազմավարությունը համաձայնեցնելու դեպքում: Հայաստանում էկոլոգիական կրթության խնդիրներիլուծումը պայմանավորված է նան հասարակայնության համապատասխանկրթական մակարդակով: էկոլոգիական կրթությունը չպետք է սահմանափակվի միայն ուսումնակրթական ծրագրերի առկայությամբ ն դրանց կատարելագործմամբ:Անընդհատէկոլոգիականկրթության ապահովման գլխավոր պայմաններն են. էկոլոգիական կրթության կառավարման համակարգիկատարելագործումը,

հանրապետությանբնապահպանականօրենսդրությանիրազեկությանապահովումըհասարակությանբնակչությանբոլոր շերտերում, հանրապետությունում առկա էկոլոգիական հիմնախնդիրների ն դրանց հետնանքներիլայն լուսաբանմանապահովումը, բնապահպանության բնագավառում կառավարման մարմինների գործունեության թափանցիկությանապահովումը, համաշխարհայինգլոբալ էկոլոգիականհիմնախնդիրներին դրանց լուծմանն ուղղված միջազգային հանրության ներդրած ջանքերի լուսաբանման ապահովումը, ՅՁայաստանումբնապահպանությանգերակայող դերի բարձրացման ապահովումըորպես ազգային անվտանգությանխնդիր, կադրերի պատրաստման ն վերապատրաստմանգործընթացիկատարելագործումը, բնապահպանությանոլորտում կառավարմանմարմիններին ոչ կառավարական կազմակերպությունների համագործակցությանհամար անհրաժեշտնախադրյալներիապահովումը, հանրապետությանբնության բաղադրիչներիճանաչողության, արժեքավորմանն նշանակությանմասին գիտահանրամատչելի հրապարակումներիապահովումը, Յայաստանիբնական պաշարներիօգտագործման բնագավառում ավանդականգիտելիքների բանահավաքությանկազմակերպման, վերլուծության ն քարոզչության ապահովումը, հանրապետությանտնտեսությանկառավարմանմարմինների,տամարմինրածքայինկառավարմանն տեղականինքնակառավարման ների, ինչպես նան պետականու մասնավորսեկտորիտնտեսվարող ներգրավմամբբնականպաշարնեսուբյեկտներիաշխատակիցների րի պահպանությանն օգտագործմանհարցերինվերաբերողդասընթացների,սեմինարներիպարբերաբարանցկացմանապահովումը: Հանրապետությունում անընդհատ էկոլոգիական կրթության վերը նշված ռազմավարական ուղղություններիկենսագործումը կնպաստի հասարակության էկոլոգիականգիտակցությանձնավորմանը: .

4. էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՄԱՆ

ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՅԻ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

էկոլոգիականգիտակցությունընշանակումէ համալիր գիտելիքներ ունենալայն մասին,որ կենսոլորտը,մարդկայինհասարակությունըն արտադրությունըմի միասնականամբողջությունեն, որ կենսոլորտիբնա217

կան ռեսուրսներըանսպառչեն, որ կենսոլորտըն նրա բաղադրամասերը (էկոհամակարգերը)կարող են հեշտությամբքայքայվել, սակայն դրանց վերականգնելըշատ դժվար ն թանկգործընթացէ: էկոլոգիականգիտակցություն նան նշանակում է բնության նկատմամբ պատասխանատվության զգացում հասարակությանն սեփականանձի առջն: էկոլոգիական գիտակցությունըմիանգամիցչի ձնավորվում:Այնպահանջումէ տնական նպատակասլացաշխատանք:Բնության նկատմամբպատասխանատվության ն հոգատար վերաբերմունքիգիտակցմանդեպքում արդյունաբերողը, տեխնոլոգըարդյունաբերությանմնացորդներըչի թափիգետերիմեջ, այլ կջանաստեղծել անթափոնարտադրություն,անտառայինարդյունաբերությանաշխատողըչի կտրիգետերիերկայնքովանցնող անտառները, որոնքգետերիջրհեղեղներըկանխողբնականհուսալի միջոցներեն: էկոլոգիականգիտակցությանըտիրապետողմարդըճիշտ կվարվիբնության հետ: Հարկավորէ հասկանալ, որ կրակի հետ անզգույշ վարվելու դեպքում կարող են ոչնչանալ անտառիհսկայականզանգվածներ: Մի՞թեէկոլոգիականգիտակցությանբացակայությանարդյունք չէ, որ կատարվում է որսագողություն, ձկնագողություն, ջրավազաններում պայթուցիկ նյութերի օգտագործում, ապօրինի անտառահատում, վերացման վտանգի տակ գտնվող կենդանիներիոչնչացում: Վերջապես՝ էկոլոգիականգիտակցություն նշանակում է, որ, պահպանելով շրջակա բնության բազմազանությունը, մարդը պահպանում է նան իր հետագա գոյությունը: էկոլոգիականգիտակցությունըն կուլտուրան անհրաժեշտ են մեր կյանքի ամենակարնորէկոլոգիականխնդիրներիլուծման ճանապարհին: Այսօր բավականչէ միայն փաստել, որ բնության ն հասարակության փոխհարաբերություններըծայրաստիճանսրվել են, որ ցածր է մեր սովորողների, ուսանողների էկոլոգիական գիտակցություննու էկոլոգիականկուլտուրան: Անհրաժեշտ է կոնկրետմիջոցառումներ մշակել հավասարակշռելու բնության ն հասարակությանհարաբերությունները, բարձրացնելու սովորողների ն ուսանողների էկոլոգիական գիտակցությունն ու կուլտուրան: Այդ միջոցներն են. Մարդկայինգործունեության բոլոր ոլորտների էկոլոգիացմանհամար նախ ն առաջ անհրաժեշտ է պատրաստելբարձրորակէկոլոգ մասնագետներ: Կրթականբոլոր համակարգերումարմատապեսվերափոխելուսումկրնական պլաններն ու ծրագրերը այն նպատակով,որ էկոլոգիական թությունը դրվի պատշաճբարձրությանվրա: էկոլոգիականդաստիարակությունը դարձնել դասավանդվողբոլոր առարկաներիխնդիրները: «

էկոլոգիականկրթությանըն դաստիարակությանըտալ հայրենագիտականբնույթ: Վայդպրոցականըն ուսանողը, Գայաստանիյուրաքանչյուր քաղաքացի պարտավորէ լավ իմանալ մեր հանրապետությանբնության, բուսական ն կենդանականաշխարհի առանձնահատկությունները, բուսական ն կենդանական տեսակներիխիստ բազմազան լինելը, ազգային պարկերը, արգելավայրերը, բնության հուշարձանները: Օրինակ՝յուրաքանչյուր հայաստանցիպարտավորէ իմանալ, որ Վայաստանը ցորենի ծագման կենտրոնն է, որ նրա տարածքում հայտնաբերված են այնքան բուսական տեսակներ,որքան գրեթե ամբողջ Եվրոպայում: էկոլոգիականգիտակցության ն կրթության կարնոր խնդիրն է նան սովորողների ն ուսանողների կողմից բնագիտականգաղափարների, հասկացությունների,գիտականփաստերիյուրացումը, բնությունը, կենսոլորտը որպեսմի ամբողջականօրգանիզմ ճանաչելը: Դաստիարակելբնապահպանությանն բնական հարստությունների արդյունավետ օգտագործման գործնական կարողություններ, շրջակա միջավայրի վիճակի գնահատման ունակություններ, նրա հետագա բարելավման ճիշտ լուծումներ, կանխագուշակել սեփական գործունեության հնարավոր հետնանքներըն թույլ չտալ բնության վրա բացասականորնէ ներգործություն: Բնության մեջ պահպանելվարքի գիտակցականնորմերը,բացառել նրանորնէվնասհասցնելը,բնականմիջավայրիփչացնելն ու աղտոտելը: Սովորողներին ուսանողների մոտ զարգացնելբնության հետ շփվելու, նրա բարերար ներգործությունըզգալու, շրջակա բնությունը ճանաչելու կարողությունները: Ցուցաբերել անհանդուրժողականությունայն մարդկանցկամ կազմակերպություններինկատմամբ, որոնք վնաս են հասցնում հայրենի բնությանը: Վետնողականորեն քարոզել բնապահպանությանգաղափարները: .

5. ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Կայուն զարգացում ասելով հասկանումենք էկոնոմիկայի,էկոլոգիայի ն սոցիալականհարմոնիկզարգացումը(ԿԶՀ): Երկիրմոլորակի տագնապալիիրավիճակը,բնության ն հասարակության դինամիկհավասարակշռության խախտմանբազմաթիվփաստեր, բնականհարստություններիշարունակվող անողոք շահագործումը նոր է դնում կրթությանհամակարգիառջն: Պահանջվում է սոցիխնդիրներ

ալական, տնտեսական,էկոլոգիականզարգացումները պահպանել դինամիկ հավասարակշռության պայմաններում, պահանջվում է կայուն զարգացում: Կայուն զարգացման պայմաններումկրթության հիմնականխնդիրներն են. կայուն զարգացմանն շրջակա միջավայրիպահպանությանհարցերում բոլոր տարիքի մարդկանցհամար ապահովել հուսալի տեղեկատվություն, բոլոր ուսումնական ծրագրերում մտցնել կայուն զարգացման ն շրջակա միջավայրի պահպանության հայեցակարգ` կապված հիմնական հիմնախնդիրներիառաջացման պատճառներիվերլուծության հետ: Վարկ է հատուկ ուշադրություն դարձնել ապագա ղեկավարի պատրաստմանը, ապահովել դպրոցականների,ուսանողների ն հասարակայնության ներգրավմանըտեղական ն տարածաշրջանայինշրջակա միջավայրի վիճակի վերլուծությանը՝ ընդգրկելով ջրի, սննդամթերքներին բնական հարստություններիանվտանգ օգտագործման հարցերը, էկոնոմիկայի,շրջակա միջավայրիպահպանությանն սոցիալական հարցերի մասին դասընթացներումապահովել հավասար մատչելիություն բնակչության բոլոր խավերի համար՝ անկախնրանց սոցիալական պատկանելությունից, ԿԶՀ-ի ձնավորմանհամար ստեղծել իրավական ն նյութականհիմքեր, ապահովելուսումնական միջոցներովն ուսումնամեթոդականձեռնարկներով, ԿԶՎ տարրերի ընդգրկում պետականծառայողներին այն անձանց որակավորմանբարձրացմանհամակարգում, որոնք կատարումեն կառավարականորոշումներ, պարտավորեցնելբոլոր մանկավարժներին,որ իրենց դասավանդվող առարկաներումընդգրկեն կայուն զարգացման մասին տեղեկատվություն: »

6. ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՀ-ՈՒՄ

էկոլոգիականկրթությանհամակարգիկատաՎանրապետությունում րելագործումը պետք է հիմնված լինի անընդհատէկոլոգիականկրթության սկզբունքի վրա` ներառելով հասարակության բոլոր տարիքային խմբերնու շերտերը: Հայաստանում բնապահպանությանհետ առնչվող ուսումնականն

կրթականծրագրերըբավականինբազմազանեն: Միջնակարգ դպրոցների աշակերտները,սկսած 4--րդ դասարանից,բնապահպանությանն կենսաբանությանմասին գիտելիքներ են ստանում «Բնագիտություն», «Բուսաբանություն», «Կենդանաբանություն» առարկաներից,իսկ 1Օ-րդ երկրորդ կիսամյակումանցնում են «էկոլոգիայի հիդասարանցիները մունքները» առարկան: Հանրապետության գրեթե բոլոր ոչ պետական ուսումնականհաստատություններիուսումնականծրագրերում մտցված են «էկոլոգիայի հիմունքներ» կամ «Բնապահպանության հիմունքներ» առարկաները, իրավագիտություն մասնագիտականծրագրում` նան «Բնապահպանության իրավունք»,տնտեսագիտության ֆակուլտետում` «Բնական ռեսուրսների արդյունավետօգտագործում» դասընթացները: մի շարք առաջատար բուհերում` երնանի պետական Հանրապետության համալսարանում, Հայաստանիպետականագրարային համալսարանում, Երնանի ժողովրդական տնտեսության համալսարանում, Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետականմանկավարժական համալսարանում, ՀՀ միջին մասնագիտականկրթությանամբողջ համակարգում ուսումնասիրումեն էկոլոգիայինն բնապահպանությանընվիրված շատ առարկաներ,որտեղ պահանջվումէ քննարկել ներկա ժամանակաշրջանիէկոլոգիականհիմնախնդիրները,բնության ն հասարակության դինամիկ հավասարակշռությանպահպանության ուղիները, բնական հարստությունների արդյունավետօգտագործմանեղանակները ն այլն: Եթե նշված դասընթացներըհագեցված լինեն էկոլոգիականն բնապահպանականգիտելիքներով,ն դասավանդումըդրված լինի պատշաճ մակարդակիվրա, ապա կարելի է սպասել, որ մեր հանրապետության կարող են լուծվել պատշաճ ձնով: էկոլոգիական հիմնախնդիրները Երկրինսպառնացողաղետներըպահանջում են ժամանակաշրջանը, արմատապես վերափոխելկրթականհամակարգը,այն առավելագույն չափով հագեցնել էկոլոգիական գիտելիքներովն կատարելագործել հարցը: էկոլոգմասնագետներիպատրաստման

՛. ԳԻՏԱԿԱՆ

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

էԷԿՈԼՈԳԻԱՑՄԱՆ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բնությանպահպանությաննուղղված գիտականհետազոտություններիարդյունքները նախադրյալներեն ստեղծում բնության դեգրադացիայիկանխարգելմանըկամ մեղմացմանը,նպատակաուղղվածպետական քաղաքականության ձնավորմանը: Բնապահպանությանն

ուղղված գիտականհամալիր ուսումնասիրությունները պահանջում են զգալի կապիտալ ներդրումներ, առաջավոր մեթոդների ն տեխնիկական միջոցներիկիրառում, որը հնարավորություն կընձեռի հանրապետության էկոլոգիական վիճակի բարելավման ն հնարավոր բացասական երնույթների կանխագուշակման համար, ընդ որում՝ գիտահետազոտական աշխատանքների հիմնական ուղղությունները Հայաստանում ներկայումս ձնավորված են, ն կուտակված է բավական արժեքավոր փորձ: Բնապահպանությանն ուղղված ուսումնասիրությունները կատարվում են ԳԱԱ--իգիտահետազոտականինստիտուտներում(բուսաբանության ինստիտուտը, կենդանաբանության ինստիտուտը, հիդրոէկոլոգիայի ն ձկնաբանության ինստիտուտը, ագրոքիմիայի Ս հիդրոպոնիկայի ինստիտուտը, նոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոնը, մանրէաբանությանինստիտուտը), բուհերի ն որոշ նախարարությունների (բնապահպանության, գյուղատնտեսության) համակարգերում: Ընդհանուր առմամբ ներկայումս իրականացվում են 34 գիտական թեմաներ,որոնք առնչվում են անապատացմանդեմ պայքարիխնդիրների հետ: Մասնավորապեսհիշատակմանարժանիեն այնպիսիթեմաներ,

ինչպիսիքեն` անապատացմանհիմնահարցերըՎայաստանում(ԵՊՀ), Շիրակին Լոռու մարզերիլանդշաֆտների փոփոխություններիկանխատեսումները(ԵՊՀ), տեխնածիննյութերով աղտոտված հողերի ն ջրերի էկոլոգիական վիճակը (ԵՊ), տեխնածին աղտոտված հողատարածքներում էկոլոգիապես մաքուր սննդամթերքիստացմանտեխնոլոգիաներիմշակում (ՀՊԱՀ), Վայաստանիմարզերի ինժեներաերկրաբանականբնութագիրը ն հակասողանքայինմիջոցառումների մշակումը (երկրաբանությանինստիտուտ), հայտնի հողային ծածկույթի ագրոարտադրական խմբավորումը (. Պետրոսյանիանվ. հողագիտության,ագրոքիմիային մելիորացիայի գիտականկենտրոն), ջրային ռեսուրսների համալիր օգտագործմանգիտական հիմունքները (ջրային պրոբլեմներիինստիտուտ), Հայաստանի սակավ անտառապատված շրջանների հեղեղավտանգ լանջերում գիհու, նոսրանտառների արագ վերականգնման տեխնոլոգիան(ՀՊԱՀ), "

Վայաստանիֆլորան ն ֆաունան (բուսաբանության ինստիտուտ) անապատացման դեմ պայքարի տեսանկյունից: ն արդյունավետօգտագործԲնականռեսուրսներիպահպանությանը մանը վերաբերողգիտականուսումնասիրությունների գերակշռող ուղղություններն են՝ ա) տարբեր էկոհամակարգերի դինամիկայիքանակականն որակական ցուցանիշներին դրանցվրա մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցության բացահայտումը, բ) շրջակա միջավայրիվրա մարդածինծանրաբեռնվածության կարգավորմանռազմավարությանմշակումը, գ) էկոհամակարգերիվիճակի էկոլոգիականմոնիտորինգինոր մեթոդներիմշակումը, դ) երկրագործությանհամակարգիկատարելագործումը, ե) ոռոգելի հողերի երկրորդայինաղակալմանկանխարգելումը, զ) ագրոանտառմելիորատիվ միջոցառումների մշակումըն ներդրումը, է) արոտավայրերիբարելավումը, ը) կենսաբազմազանությանպահպանությունըն կայուն օգտագործումը: Միաժամանակ պետք է նշել, որ հանրապետությունումանապատացման հիմնախնդիրներին առայժմ բավարար ուշադրություն չեն դարձնում` տնտեսագիտությունը,սոցիոլոգիական, տեխնիկական,քիմիական, երկրաբանականգիտությունները,որոնց խնդիրներըպետք է դառնան ինչպես էկոլոգիականմոդելավորումը, համակարգվածվերլուծությունը ն անապատացման գործընթացներիկանխագուշակումը,այնպես էլ անապատացմանդեմ պայքարի կոնկրետ ձների ու մեթոդներիմշակումը: Այս տեսակներից առանձնակի նշանակություն ունեն սոցիալ-՛տնտեսականբնույթի ուսումնասիրությունները,որոնք պետք է ցույց տան արտադրողական ուժերի զարգացման, գյուղատնտեսության պատմականորենձնավորվածավանդույթներիպահպանությանն կատարելագործմանուղիները: Ընդ որում` այս հիմնախնդիրներիամբողջությունը կարելի է ընդգրկել հետնյալ խմբերում՝ 1. սոցիալական, որը կապվածէ բնակչությանառողջության ն ապագա սերունդների գենետիկականլիարժեքությանպահպանության,ինչհետ. պես նան կենսամակարդակի բարձրացման 2. էկոլոգիական, որը պայմանավորված է բնական համակարգերի գործառույթների խախտկայունությամբ,դրանց կենսապահպանման անկմամբ. մամբն բնական պաշարներիարտադրողականության »

3. տնտեսական, որը բխում է տնտեսվարմաններկա համակարգի պայմաններումաճի տեմպերիցն թելադրում է ռեսուրսախնայողական արտադրությաննանցնելու անհրաժեշտությունը: Բնապահպանականհիմնախնդիրներնընդգրկողգիտահետազոտական աշխատանքներիժամանակին իրականացման,արդյունավետության ն կիրառականնշանակությանբարձրացմանգործում առանձնակի կարնոր է պետության ունեցած դերը (Հայաստանում անապատացման դեմ պայքարի գործընթացներիԱզգայինծրագիր):

8. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ի՞նչ եք հասկանում կրթության համակարգիէկոլոգիացում ասելով: Ո՞րն է ՀՎ կրթության մասին օրենքի (14.04.99) հիմնականպահանջները: 3. Ինչո՞ւ է էկոլոգիականխնդիրների դանդաղ լուծումը անհանդուրժելի: 4. Ինչո՞ւ էկոլոգիականկրթությունը պետք է դառնա ցանկացած ժամանակակիցկրթությանառանցքայինողնաշարը:5. Որո՞նք են համաերկրայինէկոլոգիականկրթությանմակարդակները:6. Ի՞նչեք հասկանում բնության ն հասարակության համահունչ զարգացում: 7. Բացատրել «մարդիկ բնական համակեցությունների բաղկացուցիչ մաս են» սկզբունքը: 8. Բերել բնության վրա մարդու բացասականներգործության օրինակներ: 9. Ի՞նչ է անհրաժեշտքաղաքակրթության հետագա զարգացմանհամար: 10. Ի՞նչ եք հասկանում անընդհատէկոլոգիականկրթություն ասելով: 11. Ի՞նչ եք հասկանում էկոլոգիականգիտակցություն ասելով: 12. Ինչպե՞սէ ձնավորվում հասարակականգիտակցությունը: 13. Ի՞նչ հետնանքներ կարող են ունենալ հասարակական գիտակցությանբացակայությանդեպքում: 14. Ի՞նչնշանակություն ունեն գիտահանրամատչելիհրապարակներիապահովումը:15. Ի՞նչեք հասկանում Կայուն զարգացմանհամակարգ(ԿԶՀ) ասելով: 16. Որո՞նք են կայուն զարգացման համակարգիհիմնական խնդիրները:17. Ի՞նչ եք հասկանում բնության ն հասարակությանդինամիկ հավասարակշռություն ասելով: 18. Կայուն զարգացման համակարգիհամար ի՞նչ է պահանջվում կատարել: 19. Թվաթկե՛լ գիտական հետազոտությունների էկոլոգիացման օրինակներ: 20. Ինչպե՞ս է ընթանում էկոլոգիական կրթությունը Գայաստանում: 1.

ԳԼՈՒԽ 211. ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻՍՑՈՒՄԸ

է այն իմաստով,որ մարդը ստիպ«...դրությունը կրիտիկական ված է ապրել մի մոլորակիվրա, որի պիտանիությունը մարդու կյանքի ն տնտեսություն վարելու համարանդառնալիորեն փոքրացել է»: ՌոբերտԱլեն

Առողջապահությանէկոլոգիացումնշանակումէ, որ առողջապահության բնագավառիգիտական ներուժը, կենսաբանական գրեթե բոլոր գիտությունները, ն հատկապեսէկոլոգիականգենետիկան,էկոլոգիական ֆիզիոլոգիան ձեռք ձեռքի տված պետք է առավելագույն ջանքեր գործադրեն՝նախ պարզելու համար, թե շրջակա միջավայրարտանետված, մարդու համար անսովոր, խորթ հազարավորնյութերը ինչպիսի՞ ազդեցություն ունեն մարդ-բանականիգենոֆոնդի ն ֆիզիոլոգիական գործառույթներիվրա, ապա նան գուշակումներ անեն այն մասին, թե ինչպիսիհետնանքներիկարող են բերել կենսոլորտիահագնացողաղտոտումներըն նրա աղետալիփոփոխությունները,այլապես մարդըկարող է արժանանալայն կենդանականն բուսականտեսակներիբախտին,որոնք մարդու մեղքով վերացել են Երկրիերեսից:

1. ԲԱՆԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԸ

ՈՐՊԵՍ ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼ

Կենդանիբնության մասին ուսմունքը ստեղծվել ն զարգացել է անցյալ դարաշրջանների շատ ականավորբնախույզներիկողմից: Սակայն այնժամանակգլխավորապեսուսումնասիրվելէ բուսականն կենդանական աշխարհները,իսկ կենսոլորտըորպես նոր երկրաբանական,կենսաբանականն էկոլոգիականամբողջականհամակարգչէր դիտարկվել: պայմաններումանհրաժեշտ է կենսոլորտը դիտարկել ժամանակակից միասնականամբողջուորպես մարդկությանհետ փոխներգործության թյուն՝ բարձր կարգի համակարգ: Ֆրանսիացիբնագետ Ժ. Լամարկը 1800 թ. նշել է, որ կենդանիմարմիններըպարունակում են այն բոլոր անհրաժեշտքիմիականտարրերը, որոնքգտնվում են բնությանմեջ, ն այդ փաստըբացատրվելէ կենդանի օրգանիզմներիկողմիցԵրկրիկեղնի ակտիվփոփոխությամբ:Լամարկի ն առաջարկվածգաղափարկողմիցկատարվածընդհանրացումները սաղմեր են պարուձնավորման ները կենսոլորտի մասին ուսմունքի որպես մեր «կենսոլորտը նակել:Ավելի ընդարձակբովանդակությամբ է օգտագործել ավստրիամոլորակի կյանքի սահման» հասկացությունը ցի երկրաբանԷ. Զյուսը: Սակայն նա չի տվել ոչ այդ հասկացության

սահմանումը, ո՛չ նրա օգտագործման հիմնավորումը, ո՛չ էլ նրա կապը երկրագնդի կեղնի հետ: Կենսոլորտի մասին ամբողջական ուսմունքի ստեղծումը պատկանումէ Վ. Ի. Վերնադսկուն,համաձայն որի, կենսոլորտի կենդանի նյութը իրենից ներկայացնում է կենդանի օրգանիզմների ամբողջությունը, որն ապահովում է նյութերի շրջանառությունը ն էներգիայիփոխակերպումըկենսոլորտում:Ըստ Վ. Ի. Վերնադսկու՝նյուորը հիմնականումկատարվում է կենդանի օրգաթերի շրջապտույտը, նիզմների կողմից, կենսոլորտի գոյատնման,ամբողջականությանն կայունության ապահովմանկարնորագույն գործոնն է: Ներկայումս կենսոլորտը դիտվում է որպես կյանքը ինքնակարգավորող,ինքնավերարտադրող ամենաբարձրմակարդակ:Կենսոլորտի կենդանինյութը հզոր երկրաքիմիականուժ է, որը, Երկրի վրա գործելով գրեթե 3,5 միլիարդ տարի, ամբողջությամբ կարգավորել է մոլորակի գազային բաղադրությունը, հողի առաջացումը,արեգակնայինէներգիայիփոխակերպումը քիմիականկապերիէներգիային այլն: Վ. Ի, Վերնադսկինառաջինն է գիտակցել, որ մարդըդարձել է երկրաբանականհզոր ուժ, որն ընդունակ է բնությունը վերափոխելումեծ ծավալներով: Նա ընդգծել է, որ մարդըիր կենսագործունեությամբ,իր կուլտուրայով նվաճել է ողջ կենսոլորտը,որ մենք ականատեսներնենք կենսոլորտում նոր` գերհզոր գործոնիառկայությանը:Անցյալ դարաշրջանի խոշոր կենսաբանըհավատացել է մարդու բանականությանը:Նա համոզված էր, որ մարդկությունը կգտնի մեր մոլորակի կենսաբանական հավասարակշռությանպահպանմանուղիները: Կենսոլորտը, ըստ Վ. Ի. Վերնադսկու,պետք է վերակազմավորվինոոսֆերայի` բանական ոլորտի, ամենից առաջ գիտության զարգացման շնորհիվ, գիտականորեն հիմնավորված գործընթացների ն դրա հիման վրա, ամբողջությամբ վերցրած՝ մոլորակի էկոլոգիականկառավարումը:

2. ՏԵԽՆՈԼՈՐՏԸ

ԵՎ ՄԱՐԴԸ

Կապված մարդու համաերկրային տեխնիկական գործունեության կյանքը երկրի վրա արմատապեսվերակառուցվումէ: Մարդուկողմից ստեղծվածտեխնիկանկենսոլորտում կատարվողգործընթացներին այնպիսի արագություն է հաղորդել, որ այն արմատապեսվերափոխվել է ն անցել նոր վիճակի:22« դարինամենից առաջ բնորոշ էր տեխնիկայի թափանցելըմարդկային գործունեության բոլոր ոլորտները ն կենսոլորտը: Գիտատեխնիկական գործընթացը ծնել է հատուկ թաղանթ, որը է գլխավորում տեխնիկան, որին մենք այնքան ենք հարմարվել, որ հետ՝

առանց տեխնիկայիմարդկային կյանքն ուղղակի կանգ է առնում: Երբ մենք չենք կարողանում օգտվել հեռախոսից,տրանսպորտից,հեռուստացույցից, մեզ մոտ առաջանում է գրգռվածություն, իսկ էլեկտրակայանների վթարներիդեպքում մարդը դառնում է անօգնական: Մարդը, աշխատանքայինգործիքներ ստեղծելով, իր համար ստեղծել է նոր ոլորտ՝ տեխնոլորտ:«Տեխնոլորտ» հասկացությունը ընդգծում է Երկիր մոլորակում ն տիեզերքում մարդու գործունեության ընթացքում տեխնիկայիորոշիչ դերը: Եթե նոոսֆերան մարդու ն բնության ներդաշնակմիասնությունն է, որտեղ տվյալ համակարգիգլխավոր դերակատարըմարդկայինբանականությունն է, ապա տեխնոլորտըտեխնիկայով հագեցած այն շրջապատն է, որում մենք ներկայումս ապրում ենք: Տեխնոլորտի բնորոշ առանձնահատկություննայն է, որ մարդկային տեղախմբերը դուրս են եկել բնության էներգետիկ շրջապտույտից: Տեխնոլորտի զարգացումը տանում է ամենից առաջ Երկրի սպառվող հարստություններիվերացմանը, որը մարդու համար կարող է աղետալի հետնանքներ ունենալ: Վատկապեսներկայումս մարդու տեխնածինգործունեությունը քայքայիչ ազդեցությունէ թողնում կենսոլորտիվրա: Տեխնածինգործունեությանհետ է կապված. արդյունաբերականարտադրության,տրանսպորտի,այրվող վառելանյութերի մնացորդներիհազարավորն միլիոնավորտոննաներով տեխնածիննյութերի թափանցումըկենսոլորտ, կենսոլորտում գազանման, հեղուկ ն պինդ նյութերի, թունաքիմիկատների, ծանր մետաղների, ռադիոակտիվնյութերի կուտակումներ, երկրաքիմիական փոփոխություններն նորագոյացություններ հողում, ջրում, լեռնային ապարներում,օդում, երկրորդայինաղակալում, երկրորդայինթթվայնացում, կենսոլորտի կենսածին գործառույթներիանկայունացում ն բարդ բաղադրամասերիքայքայում: Կենսոլորտիտեխնածին աղտոտման հիմնական աղբյուրները հա»

մարվումեն՝ »

արդյունաբերական ն գյուղատնտեսականարտադրության ն կենցաղայիննյութերից առաջացածհոսքաջրերը, արդյունահանող, վերամշակող ն օգտագործողձեռնարկությունների կողմից պինդ մնացորդներիարտանետումները, հանքայինպարարտանյութերըն թունաքիմիկատները,

ատոմայինէլեկտրակայանների,ատոմայինմնացորդներին վթարներից ռադիոակտիվաղտոտումը, արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն էլեկտրակայանների տաք հոսքաջրերը, անօրգանականնյութերի՝ աղերի, թթուների, ալկալիների արտանետումները, նավթովն նավթամթերքներովաղտոտումը, լվացքի պարագաներին հատկապես նրա բարձր խտություններով նյութերի արտանետումները, որոնք իջեցնում են կենդանի օրգանիզմներին կենսահամակարգերիկենսունակությունը, աղմուկը, տատանումները,էլեկտրականն մագնիսականդաշտերը, թունավոր նյութեր, տարրեր ն միացություններ պարունակող քիմիականնյութեր: Մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցությանտակ ժամանակակից կենսոլորտում՝ բնական լանդշաֆտներում, էկոհամակարգերում, հողային ծածկույթում, բուսական ն կենդանականաշխարհում, սնման շղթաների կառուցվածքում, ֆոտոսինթեզի արդյունավետությունում ն այլն, կատարվում են խոշոր կենսաբանական,կենսաերկրաքիմիական .

փոփոխություններ: Այդ փոփոխություններիգլխավոր պատճառըուրբանիզացված տարածքների ընդլայնման հաշվին՝ բնական լանդշաֆտների կրճատումն է: Թվում է, թե տեխնոլոգիականհնարքների, մեթոդների կատարելագործումը հնարավորկդարձնի ստեղծվածիրավիճակիցելք գտնել: Սակայն պարզվում է, որ այդ ոչ բոլոր դեպքերում է հնարավոր: Վերջին ժամանակներսշատ է խոսվում անմնացորդտեխնոլոգիաների ներդրմանանհրաժեշտությանմասին: Իհարկե, անմնացորդտեխնոլոգիաների ներդրման անհրաժեշտությունըայլընտրանք չունի: Այն կարող է զգալի չափով կրճատել վնասակար նյութերի արտանետումները: Սակայն նման տեխնոլոգիաներիներդրումներն անընդհատ ձգձգվում են՝ կապվածհսկայականծախսերի հետ: Այժմ ելքը միակն է՝ ներդնել ռեսուրսները խնայող, քիչ թափոններ ունեցող տեխնոլոգիաներ, ավելի շատ կենսատեխնոլոգիաներ: Դժբախտաբար,մեր օրերում բնության ն հասարակության փոխհարաբերություններիանցանկալի զարգացումները մի շարք գիտնականների մոտ բերում են այն եզրակացության,որ կենսոլորտի զարգացումը հանգեցնում է ոչ թե բանական ոլորտի, այլ անկյանք ոլորտի (նեկրոսֆերա) առաջացմանը: Այն մասին, որ էվոլյուցիայի այդպիսի ընթաց228

հնարավոր է, վառ կերպով վկայում են այն ամբողջ շարք հիմնախնդիրները, որոնց թիվը գնալով ոչ միայն չի պակասում, այլ աճում է, ն առանցայդ հիմնախնդիրներիլուծման՝ անհնարէ մարդուառաջադիմական զարգացումը: առանձնահատԺամանակակից կենսոլորտայինհիմնախնդիրների կությունն այն է, որ ամենից առաջ նրանք համաերկրայինեն` անկախ նրանց սոցիալական, տնտեսականն գիտատեխնիկական մակարդակից: Ինչպես հեռավոր ատոլային կղզիներում ապրող տեղաբնիկների (աբորիգեն), որտեղ ատոմայինռումբ է փորձարկվել,այնպես էլ բարձր զարգացածերկրների բնակչության համար ռադիոակտիվ վարակվածությունը վտանգավորէ: Դեռնս Ժամանակինայդ մասինՎ. Վերնադսկին գրել է. «Մարդկությունը միասնականէ: Մարդկայինկյանքը,իր բազմազանությամբհանդերձ, դարձել է միասնական»:Ահա թե ինչու ժամանակակիցէկոլոգիականհիմնախնդիրներինվազեցումըհնարավորէ միայնմիասնականուժերով: Բնության պահպանությունը,բնական հարստություններիարդյունավետօգտագործումնու վերականգնումըհամամարդկային հիմնախնդիրէ: Այսօր մարդկությանվերապրելըհնարավորէ միայն բնության ն հասարակությաններդաշնակզարգացմանդեպքում:

քը

3. ՄԱՐԴ ՏԵՍԱԿԻ

ՏԵՎԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ՀՆԱՐԱՎՈՐ

է ՄԻԱՅՆ

ԲՆԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄ

Մարդը կենսոլորտի բաղադրամասէ: Իր զարգացմանսկզբում նա բնությանվրա ունեցել է այնպիսիազդեցություն,ինչպեսյուրաքանչյուր հետերոտոֆտեսակ: Մարդու նախահայրերը,անջատվելով կենդանաբնականգործոնների ազդեկան աշխարհից, բնական պայմաններում, ցության տակ, երկարատն էվոլյուցիայի ընթացքում ձնավորվել է մարդ-բանականըԵ̀րկիր մոլորակի վրա ապրող միակ կենդանական Միլիոնավորտարիներիընտեսակը,որն օժտված է բանականությամբ: թացքում մարդը դաժան գոյությանկռիվ է մղել բնությանյուրաքանչյուր տարերքիդեմ՝ օգտագործելովիր մկանայինուժը: Մարդը հաճախակիէ ենթարկվելհամաճարակներին մակաբույծկենդանիներիազդեցությազարգացումըմարդուն նը: Սակայն բանականությանաստիճանական մարդը կենսոլորտ եսակներից. է վեր բարձրացրել մյուս կենդանական տում սկսել է իշխող դիրք գրավել: նա աստիճանաբար բնականմիջամիջավայր, իսկ վերջին վայրիցսկսել է տեղափոխվելարհեստական է կտրվել բնությունից: Ավելին՝ նա ընդհանրապես հարյուրամյակում

մարդը ստեղծել է այնպիսի արհեստական միջավայր, որը բոլորովին նման չէ այն բնականին, որտեղ անցել է նրա էվոլյուցիան: Հենց այդ անբնականմիջավայրը, որին մենք անվանում ենք վերափոխվածկենսոլորտ, սկսել է սպառնալմարդուն ն վտանգել նրա հետագա գոյությունը: Մի՞թեմարդ տեսակը, ինչպես Երկրի վրա երբնէ ապրած ու մահացած միլիոնավորտեսակներ,կմահանա ու կվերանաԵրկիր մոլորակից: Մի՞թենման վտանգէ սպառնում մարդուն: Ֆրանսիացի էկոլոգ Ժան Դորստը դեռնս 1968 թ. «Մինչ կմահանա բնությունը» գրքում այն տագնապնէ արտահայտել, որ մարդուն ահագնացող վտանգ է սպառնում տարբեր տեղերից, որ օդի մեջ ածխաթթու գազի քանակի բարձրացումը զգացվում է ամենուրեք՝ ոչ միայն մեծ քաղաքներում, այլն գյուղերում: Այն հանգեցնում է օդի ջերմաստիճանի բարձրացմանը,կլիմայի փոփոխությանը, սառույցների հալմանը, օվկիանոսի մակարդակիբարձրացմանը ն իհարկե թթվածնի քաղցին, որ մարդու կողմից ստեղծվածքիմիականթունավոր նյութերի ազդեցությունը դեռնս քիչ է ուսումնասիրված,որ նրանց մի մասը քաղցկեղածինէ, ն ինքը վախենում է, որ ներկա դեպքում կատարվում է մարդու դանդաղ թունավորում,որ նրա զոհը կարող են դառնալ ն՛ առանձինանհատներ, ն՛ ամբողջ ժողովուրդներ: Իսկ գիտնականինուղղված այն հարցին, թե կարելի է արդյոք դուրս գալու ելք որոնել, նա պատասխանելէ՝ դժվար է: Հազիվ թե կարելի լինի կրճատել նավթին գազի այրումը: Մեծ գիտնականը մտահոգություն է հայտնել նան այն բանի համար, որ հոգեկանհիվանդություններիտոկոսը մեծ քաղաքներում ավելի բարձր է, քան մյուս բնակավայրերում: Այնուհետն շարունակել է. «Մարդն ի վերջո կանհետանա Երկրի երեսից, ինչպես Երկրի նախկին բնակիչները, ուրեմն նա պետք է միջոցներ փնտրի, որպեսզի խուսափի դինոզավրերի ճակատագրից»: Հարց է առաջանում` մարդը փնտրե՞լէ միջոցներ: Վերջին գրեթե քառասուն տարիների ընթացքում ոչ միայն չի նվազել բնության վրա մարդու ներգործությունը, այլն կրկնապատկվելու եռապատկվելէ, որն էլ ավելի է դժվարացրել մարդու հետագա վերապրելու հնարավորությունը բանական ոլորտում, որը գնալով աղտոտվում ու անբարենպաստ է դառնում մարդու զարգացման համար:

4. ՎՏԱՆԳՎԱԾ

է ՄԱՐԴՈՒ ԺԱՌԱՆԳԱԿԱՆ ԼԻԱՐԺԵՔՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մարդ տեսակը իր ժառանգական հատկանիշներըպահպանելու ն ծնողներիցսերունդներինփոխանցելուհատկությունըկարող է իրականացնել միայն բնական պայմաններում,իսկ անբնական միջավայրում

նրա ժառանգական հիմքերը ենթարկվումեն փոփոխությունների ն վտանգումմարդու ժառանգականլիարժեքությունը: Ներկայումս Երկիր մոլորակի ն մարդու վրա բացասական ներգործության բազմաթիվ պատճառներկան, որ նույնիսկ դժվար է բոլորը թվարկել: Վավանաբարոչ մեկը երբնէնախապեսչի կարողստուգել կենսոլորտի վրա ազդող անթիվ նյութերի համադրությանարդյունքները: Դրա համար էլ երբեք չենք կարող ասել, թե դրանցից որը ինչպիսի ազդեցություն կարող է ունենալ մարդուվրա: Իսկ ամեն տարիհամաշխարհային շուկա է նետվում մինչն հազար անուն նոր նյութ: Մարդածինգործոնների ազդեցությունըժառանգականհամակարգի վրա բազմազան է: Ընդ որում` միայն ֆիզիկականն քիմիական ներգործությունները օրգանիզմներիբջիջներում առաջ են բերում ժառանգական ապարատիփոփոխություններ,որոնք էլ, ի վերջո, առաջ են բերում տարաբնույթհիվանդություններ: Այն 90 000 քիմիականնյութերը,որոնց հետ մարդըհանդիպումէ կենցաղում, խորթ են նրան: Ընդհանրապեսկենսոլորտ են արտանետվել մարդու համար անծանոթ շուրջ 5 միլիոն նյութեր: Եվ ոչ ոք չի կարող ասել, թե այդ նյութերը ինչպես կարող են ազդել մարդու վրա: Մարդու

գենետիկական համակարգիվրաներազդումեն` արհեստականռադիացիան,գյուղատնտեսության,անտառայինն ձկնայինտնտեսությունների քիմիացումը, արդյունաբերականն կենցաղայինքիմիական նյութերը, տրանսպորտիթափոնները: Մարդու համար մուտացիա ծնող են նան ուլտրամանուշակագույնճառագայթները,մագնիսականտատանումները, բժշկական, կենցաղայինն սննդայինքիմիան,ծխելը, թմրանյութերը ն ալկոհոլ օգտագործելը: Աշխարհումծխախոտամոլությունիցտարեկան մահանում է 3,5 մլն մարդ: Այսչարիքը ավելի մեծ թվով մարդկանց մահվանպատճառ է դառնում, քան ՁԻԱՀ-ը, հյուծախտը, ճանապարպատահարներըն ինքնասպանությունըմիասին հատրանսպորտային վերցրած:Մուտացիաներառաջացնելուընդունակեն նույնիսկ սովորաէ: Դրանցիցեն` ներկերը,պեկաննյութերը, որոնց մարդնՕգտագործում րօքսիդը, ֆորմալդեհիդը, նույնիսկ կոֆեինըն մի շարք այլ դեղանյութեր: Տարբեր մուտացիածիննյութերի համատեղ ազդեցության մասին քադեռնսգիտելիքներըքիչ են, սակայնսպասվումէ, որ մուտացիաների նակըկտրուկ կավելանա: Ձնավորվել է գենետիկայինոր ուղղություն` էկոգենետիկա, որի խնդիրնէ պարզել,թե միջավայրիգործոնները ինչեն առաջացմանը:Ի հայտ են գալիս պես նպաստում մուտացիաների նան նոր գործոններ, որոնք անցյալումչեն եղել, օրինակ` լազերային

ճառագայթներ,հեռուստատեսություն,համակարգչայինտեխնոլոգիա ն այլն: Այս նորագույն տեխնոլոգիաները,որոնք մեծ արագությամբմտել են մարդու պրակտիկ գործունեության մեջ, դեռ հայտնի չէ, թե ինչ հետնանքներկարող են թողնել մարդու վրա: Այսօր արդենհայտնի է, որ միայն Չինաստանումչորս միլիոն մարդ տառապում են համակարգչամոլությամբ: Մի քանի Ժամ հեռուստացույցի առջն նստած երեխաների մոտ աստիճանաբարփոխվում է նրանց վարքը: Տեխնոկրատներըսկսել են բաց թողնել պլաստմասսաներ,որոնց մեջ պարունակվումեն պոլիքլորբիֆենիլոլ (ՊՔԲ), ն շատ շուտով պարզվել է, որ ՊՔԲ--ն մահացու է երեխաներիհամար: Մակակ կապկատեսակիհամար 2,5 մգ ՊՔԲ--ն 1 կգ մարմնի կշռին առաջ է բերում բազմացմանգործընթացի խանգարում: Մինչդեռհայտնի են փաստեր, որ ամերիկացիմայրերի կրծքի կաթի մեջ 1 կգ մարմնի կշռին հասնում է մինչն 10 մգ ՊՔԲ: Շվեդ հետազոտողները ցույց են տվել, որ Բալթիկ ծովում ապրող փոկերը դադարել են բազմանալ հիմնականումայն բանի պատճառով,որ նրանց օրգանիզմում կուտակվել է զգալի քանակությամբ ՊՔԲ: Շատ թռչնատեսակներձվադրելուց հետո, փոխանակթուխս նստեն, ջարդում են իրենց իսկ ձվերը: Մեզ վտանգ է սպառնում ամենաանսպասելիտեղերից: Ամբողջաշխարհում լայն չափով օգտագործել են ախտահանիչօճառ, որը պարունակել է հեքսաքլորոֆեն: Պարզվել է, որ այն բուժքույրերը, որոնք օրվա ընթացքում մի քանի անգամ օգտվել են այդ օճառից, նրանցից ծնված երեխաների 1696-ը ունեցել է գենետիկականշեղումներ: Փոխադարձ կապի շատ շղթաներ դեռնս մեզ հայտնի չեն: Սակայն մեզ հայտնի է մեկ ուրիշ փաստ, այն, որ վերջին 25-30 տարում մի քանի անգամ աճելէ մտավոր ն ֆիզիկական արատներովծնված երեխաներիթիվը: Նախկին ԽՍՀՄ--ում նկատվել է, որ մարդիկ,որոնք ապրում են ավտոմայրուղիների մոտ, հավաստիտվյալներով, ավելի շատ են հիվանդանումքաղցկեղով, քան մայրուղիներից50 մ հեռավորությանվրա ապրողները:Ներկա սերունդը փաստորեն աճում է թունաքիմիկատներովներծծված միջավայրում: Բժիշկների կարծիքով` արդյունաբերականզարգացած երկրների երեխաների10-3046-ը այս կամ այն չափով ենթարկվածեն միջավայրի թունավորվածությանը:Հայտնի է, որ քարաքոսերը՝որպես երկարակյաց օրգանիզմներ,կլանում ն իրենց մեջ կուտակում են ռադիոակտիվ նյութեր, որոնք, քարաքոս--եղջերու--մարդսնման շղթայով անցնելով մարդու օրգանիզմ, առաջ են բերում տարբեր տեսակի քաղցկեղային հիվանդություններ: Հենց դրանով է բացատրվում հյուսիսի ժողովուրդների մոտ քաղցկեղային հիվանդություններիլայն տարածվածու232

թյունը: Բացի նշվածից,ռադիոակտիվ տարրերը առաց են բերում սաղմնային ն հետսաղմնայինզարգացմանխախտումներ: Անհատական զարեն տարիերակման գացմանվաղ շրջանում խախտվում մեխանիզմների ընդհուպ մինչն աննորմալ երնույթների առաջացումը:Հետսաղմճային զարգացմանխախտումները են աճիընկճումով,սեռաարտահայտվում հասունության խանգարումներով, մտավորթուլությամին տաիիեիաստիճանիսթրեսներին նրանհաջորդող ծանրհետնանքնեիհվ: ոի Այնպես ժամանակակիցերեխայինաղետըվրա է հասնում դեհնսաիգանդային զարգացմանշրջանում: Ավելին՝աղետնավելիվաղ է վիա հասնում, քան սաղմնայինշրջանում:

Համաձայննորվեգացիհետազոտողների՝ սկանդինավյան եիկիների տղամարդկանցոչ կենսունակսեռականբջիջներիքանակիհասել է 30-7076-ի, նույնիսկմի քանի հետազոտողներ են, հի կանխագուշակում առաջիկամի քանի տասնամյակներում զգալի չափով կնվազիբազմճացման հնարավորություններ ունեցողտղաճարդկանց քանակը: Այդ ն էլի շատ փաստեր վկայում են, որ բեղունսերունդթողնելիաստիճանաբաի դառնալու է հիմնախնդիր,քանի որ աստիճանաբար է ծանիաիեռնվում

մուտացիաներով, մարդու գենոտիպը ու թենախծի դիանց ճիճասն է

դրսնորվումորպես Ժառանգական հիվանդություն, ապս վաղը այդ թանակականկուտակումներըկվերածվեն իհարկե իացասաորակականի, կան դրսնորումներովԱյսպիսով բերված փաստերի հիման վրա արվում են հետնյալ հետնությունները. ն մաիդածին ա) Ֆիգիկաքիմիական գործոնների քազմազանությունը են գործոններիագդեգությունըկարող բերել մարդունյութափոխանակության խախտումների,որոնք շատ դհպթերում կարող են լինել անդառնալին մահացու: Մ հետսաղմնաբ) Մարդածինքագասական գործոններըսաղմնային յին վաղ շրջաններիհամարավելի ուժեղ են դրսնորվում, Թան հասուն օրգանիգմիմո: գ) Սաղմնաթունավորումները դրսնորվում են առածինհայացթից թույլ խախտումների անվտանգ թվացող աղտոտիչներինույնիսկ: ոչ միայն բավականին միանգածյա ազդեժության խիտ աղտոտումների դեպքում, այլն խրոնիկական դեպթում: ծրկարատնագղեցության դ) Անհատականգարգացման շրջանումառանձին աղտոտիչների մեծ թվով ազդեցությունների հայտնաբերելըդժվարանումկապված գործոնների փոխագդեցությունների:

ե) Միջավայրիաղտոտվածությունը,բացի որնէ օրգանի, կամ օրգանհամակարգիվրա ուղղակի ազդեցությունից,առաջ է բերում օրգանիզմի ընդհանուր կենսական ընկճվածությանն օրգանիզմիդիմադրողականության թուլացման ն իհարկե նան ժառանգականանդառնալի փոփոխությունների: Աղտոտվածն դեգրադացիայիենթարկվածմիջավայրըմարդուց պահանջում է հարմարվել նրան, որը կատարվում է մարդու առողջության հաշվին:Վիվանդությունների առաջացմանգործում բացասականդեր են կատարում նան սակավաշարժությունը,հաղորդակցության առատությունը, հոգեբանահուզական սթրեսներըն այլն: Այդ բոլորի պատճառով

նկատվումէ դարիհիվանդություններիմշտականաճ (սրտանոթային,ուռուցքաբանական,ալերգիկ, հոգեկան ն վերջապես ՁԻԱՀ ն այլն): Այս բոլորը վտանգում են մարդու ժառանգականլիարժեքությունը:

Նկ. 25. Թալիդոմիդդեղանյութի օգտագործման հետնանքով ԱրնմտյանԵվրոպայումանցյալ դարաշրջանի50-60 թթ. ծնվել են վերջույթների արատներով5-6 հազար երեխա:

5. ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԸ

ՍՊԱՌՆՈՒՄ է ՄԱՐԴՈՒՆ ԶՐԿԵԼ ԲԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Մարդու մտավոր շեղումների առավելտիպիկձները՝կապվածմիջավայրի էկոլոգիական աղտոտվածությանհետ, արտահայտվումեն բանականության նվազումով, հուզակամայինոլորտի փոփոխությամբ, գործառության կարգավորվածվիճակիխախտումներով, ինքնազգացողության վատացումով, մարդու տրամադրության անկումով,նյարդահոգեկան վիճակի լարվածությամբ,սթրեսայինվիճակներովն այլն: ՈւսումնասիրելովՉեռնոբիլիԱԷԿ-իվթարիհետնանքովռադիացիայի ազդեցությունը մարդու հոգեկան ն հոգեֆիզիոլոգիական գործառույթների վրա՝ պարզվել է, որ մարդու համար առավել խոցելի է հոգեֆիզիոլոգիականոլորտը: ԱէԿ--իվթարիցտարբերաստիճանիվնասված ուսումմի քանի խումբ մարդկանց գլխուղեղի կենսապոտենցիալների նասիրությունը Բրյանսկի մարզում (ստուգիչ խմբի համեմատությամբ) ցույց է տվել էլեկտրաուղեղագրի զգալի ն կայուն փոփոխություն:Առավել ուժեղ շեղումներ նկատվելեն ցածր դոզայով վարակվածվայրերում մշտական բնակվողներիմոտ: Հոգեֆիզիոլոգիական փոփոխությունները առաջինհերթին ազդում են ուղեղի կեղնայինգոտիներիփոխադարձ կապին համաձայնեցված գործելու մեխանիզմների վրա, փոփոխության են ենթարկվումմարդու բանական,հուզակամայինոլորտները: Մի շարք հետազոտություններիցստացվածտվյալներըցույց են տալիս, որ արյան մեջ կապարիքանակի ավելացումըհանգեցնում է մտավոր զարգացման դանդաղեցմանը:Երբ համեմատել են եգիպտական մումիաներին ժամանակակիցմարդկանցմարմնումեղած կապարիքանակությունները,պարզվել է, որ ժամանակակիցմարդկանց մոտ այն բարձր է 100-1000 անգամ: Ավելին` հետագա ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ նյարդայինբջիջներում, որտեղ կալցիումըկարնորդեր է կատարում,փոխարինվումէ կապարով:Վերջինսփոխումէ նյարդայինբջիջների կենսաքիմիականգործունեության բնույթը ոչ մարդու օգտին: Երկիր մոլորակի վրակապարիքանակի բարձրացումըկրում է համատարածբնույթ: Ուցույց են տվել, որ Գրենլանդիայիմեկ տոննա սումնասիրությունները թարմձյան մեջ կապարըտասն անգամավելին է, քան 200 տարի առաջ առաջացածսառույցում: Բժիշկները տագնապովազդարարում են, որ կապարը խոչընդոտումէ նան հեմոգլոբինիառաջացմանը,քանի որ արյան միջից լուծում ն հեռացնումէ կալցիումիաղերը: Մի քանի ֆոսֆորօրգանականմիացություններինույնիսկմեկ անգամվաազդեցությունը ն մարդուվրա առաջ են բերումգլխուղեղագրի(էնցեֆալոգկապիկների

րամա) փոփոխություն: Մարդկանց մոտ նման ազդեցությունները հանգեցնում են քնի ն հիշողության կենտրոնացման դժվարությունների: էլեկտրամագնիսական դաշտերի առկայությունից առնետների մոտ առաջ են գալիս ֆիզիոլոգիական խորը փոփոխություններ:Գատկապես նվազում է գլխուղեղի կիսագնդերիակտիվությունը. նրանց սերնդի մոտ նկատվումէ վարքային ընկճվածություն: Խիստ վտանգավոր է նան սնդիկը, որը, թափանցելովգլխուղեղ, քայքայում է նյարդայինբջիջները,թուլացնում մտավոր ընդունակությունները ն արագացնումմարդու ծերացումը:Գերմանիայումուսումնասիրելով մի քանի հազար թռչունների ն չղջիկների, որոնք տարբեր պատճառներով մահացել էին, պարզել են, որ նրանց օրգանիզմում եղել է 50 տեսակի քիմիականաղտոտիչ: Մթնոլորտումֆտորիդներիառկայությանդեպքում վերջիններս անցնում են օրգանիզմ ն ոսկրերից լուծում ն հեռացնում կալցիումը: Մի քանի թույներ ունեն դանդաղազդելու վտանգավորհատկություն,օրինակ՝ սնինը, որը վնասում է արյունաստեղծ օրգանները, ն որի հետնանքով արյան մեջ պակասումէ ԴՆԹ ն ՌՆԹ-ի քանակը, որն իր հերթինազդում է սերունդներիվրա: Սնինըազդում է վերարտադրողական օրգանների վրա ն հանգեցնում է անպտղությանն արատավորերեխաներիծննդի: Կտրուկ բարձրանում է մարդու ժառանգականբեռը, որն ուղղակիորեն վկայում է, որ Երկիր մոլորակի վրա կծնվեն ավելի շատ արատավորերեխաներ: Մարդկությունը հասել է այն վտանգավոր սահմանին, երբ կենսոլորտը հագեցած է նան էլեկտրամագնիսական,ռադիոակտիվ,աղմկային, լուսային աղտոտվածություններով: Ընդամենը հարյուր տարի առաջ ապրած մարդը չի ընդհարվել նման աղետալի իրավիճակների հետ: Միջավայրըփոխվումէ շատ արագ ն մարդու համար վտանգավոր ուղղություններով' Մի՞թեբերվածբազմաթիվփաստերըչեն կարող դիտվել որպես կենսոլորտի կողմից բողոք մարդ-բանականինկատմամբ, որը, ծագելով ն զարգանալովկենսոլորտում, հանդգնում է քայքայել Երկրի վրա կյանքի զարգացմաննորմալ ընթացքը: Այս բոլորը մեզ բերում է այն եզրակացության, որ կենսոլորտը՝ որպես ինքնակարգավորվողհամակարգ, չի հանդուրժի այն տեսակիհետագա գոյությունը, որը կենսոլորտը դարձրել է տեխնոլորտ,որն, ի վերջո,քիչ ապրելու պայմաններէ թողել իր համար: Կենսոլորտի ն հասարակության օրըստօրե սրվող հակասությունը հավանաբար կավարտվինրանով, որ կենսոլորտը կվերացնի այն բա236

նականությունը,որի մեղքով խաթարվելէ կենսոլորտումտեսակների միջն միլիոնավոր տարիներիընթացքումձկավորվաձդինամիկհավասարակշռությունը: Բանականությաննյութականհիմքը կազմող գլխուղեղի կեղնը ն նրա գոտիկերում ընթացող,փոխադարձաբար միմյանց հետ կապված բարդ գործընթացները, որոնք պայմանավորում են մարդու բարձրագույննյարդայինգործունեությունըորւպես էվոլյուցիայի տեսակետիցամենաերիտասարդ կառուցվածքաֆիզիոլոգիական գոյացությանարդյունք, մարդտեսակիհպմարամենախոցելին է: Դրա վառ ապացույցն է, որ կենսոլորտումկպտպրվողյուրա թանչյուր անցանկալի փոփոխությունառաջինհերթին վնասում է մարդու բանական ոլորտին, իսկ երկրորդ հերթին վերարտադրողական գործառությանը: Այժմ հարց է առաջանում,թե որքան ժամակակկպահանջվի կենսոն կենսոլորտում լորտից, որպեսզի մարդուն զրկի բանականությունից վերահաստաւոի բնականոն ընթացքը: Այդ ժամանակահատվածի վետնողությունըդարձյալ կախվածէ մարդուց:Եթետեխնոկրատական րաբերմունքըչփոխվի, ն շարունակվիբնությանանողոք շահագործումը, եթե չհադթանակիէկոբարոյականությունը, ապա մարդունսպառկակարող բազմաթիվ ամենաաօաջինը աղեւոներից ցող է լինել մարդուբանականությանաստիճանականկորուստը: Այսինքնեթե մարդըչկարոբնությանհետ, ապա կենդանա կարգավորելիր հարաբերությունները է որն ծգւոում ժեջ ի վերջո բնության ստեղծելդինամիկ,հավասոլորւոը, սարխակշօված վիճա. ինքը կվերականգնիայդ հավասարակշչդությունը, իհարկե, առանցճարդու:

6Շ. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

էկոլոգիացումսյսելով: Ի՞նչ եք հասկաճուն առողջապածության 2. Ի՞նչ եք հասկանում Բաճավանոլորտը կենսոլորտի վ/ուլ 1 զարգացման 3. բարձր կարգի համակարգ եք հասկանում կենսոլորտը ասելուլ: Ի՞նչ Ժ. է ամեզով:4. Ի՞նչ ծառայություն ուքեցել Սաճարկըկենսոլորտիմազին ուսմունթի ճնապորճանգործում: 6. Ո՞վ է առաջինըտվել «կենսոլորտ» ռասկացությանրճաառը:6. Ր՛ւ| է կերաոլճրտիճասինուսծունքիհիմկագիրը ն ինչո՛ւ: 7. Ի՛քչ եք հապանումտեխնոլորւոասելով: Ք. Բացատինապռը:9. Ի՞0չ եք հասկանում նեք «բանավան ոլոռ» հասկացության է հասկացության ճամին: 10. Եկչո՞ւէ մարդըկենաոլորչտի բաղադրամաս մարդ տեսագլի գարգացուճըհնարավորՔիայնջնական ցիջավայլոա: 11. Ինչպե՛ս է կառարվուն ճարգու դանդաղ 12. ԵՕչո՞'| ջունավօորումը: 1.

ծխախոտամոլությունըահագնացողվտանգ ներկայացնում: 13. Ինչո՞ւէ վտանգվումմարդու ժառանգականլիարժեքությունը: 14. Ի՞նչ է ուսումնասիրում էկոգենետիկան: 15. Որո՞նք են նոր տեխնոլոգիաներիդերը ժառանգականությանդրսնորման գործում: 16. Ինչպե՞սեն մարդածին գործոնները ազդում մարդու սաղմի դրսնորման վրա: 17. Մարդու հիվանդությունների առաջացմանվրա ինչպե՞սեն ազդում սակավաշարժությունը, հոգեբրանահուզական սթրեսները,ալկոհոլը, շատակերություն 18. է Ինչպե՞ս կենսոլորտը սպառնում մարդուն զրկել բանանը այլն: կանությունից:19. Ինչի՞կարող է հասցնել կենսոլորտիօրըստօրե սրվող հակասությունները:20. Ինչո՞ւ են մարդու բարձրագույննյարդայինգործունեությունը պայմանավորող կեղնի գոտիները առավել խոցելի: 21. Ինչո՞ւէ շատացել մարդու ֆիզիկական ն մտավորհիվանդությունների քանակը:

ԳԼՈՒԽ 21Ս. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱՎՈՒՆՔ

Բնությունը կատակներչի ընդունում, նա միշտ ճշմարտացի է, միշտ լուրջ է, միշտ խիստ է. նա միշտ իրավացիէ, սխալներն էլ, մոլորություններն էլ բխում են մարդկանցից: Հ.

1. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

Գյոթե

ԷԿՈԼՈԳԻԱՅԻ ԵՎ

ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ

Միջազգայինէկոլոգիականիրավունքը նորմերի ամբողջությունն է՝ ներկա ն գալիք սերունդների համաերկրայինէկոլոգիական պաշարներիպահպանությանն արդյունավետօգտագործման,մարդու իրավունքների հիման վրա բարեկեցիկշրջակա միջավայրի ապահովման, որը կարգավորում է համընդհանուրճանաչում ստացած միջպետական ն հասարակականհարաբերությունները: Միջազգայինէկոլոգիականիրավունքինպատակնէ հասարակության ն շրջակա միջավայրի փոխհարաբերությունների ոլորտում իրավական գործիքծառայել`կարգավորելումարդուվարքը պետությանն այլ սուբհամաձայն,որը հաստատյեկտներիմիջազգայինհարաբերությունների հիման վրա: ված է փոխադարձիրավունքի ն պարտականությունների Միջազգային էկոլոգիական իրավունքի կարգավորմանառարկան համարվում են միջազգային էկոլոգիականհարաբերությունները, այսինքն` այդ հարաբերություններըուղղակի կամ անուղղակիձնով կախված են շրջակա միջավայրից: հանուն

2. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Երկիր մոլորակի բնապահպանությանհիմնական էկոլոգիական սկզբունքներնեն` մարդու էկոլոգիականիրավունքներիառաջնայնությունները, պետության անկախությունըիր տարածքիբնականհարստությունների նկատմամբ, անթույլատրելիությունըմի պետությանէկոլոգիականբարեհաջողության կառուցումը մյուս պետությանէկոլոգիականվնասի հաշվին, -

բոլոր մակարդակներում, էկոլոգիականվերահսկողությունը ազատ փոխանամիջազգային էկոլոգիականհաղորդագրության կումը, արտակարգիրավիճակներում, պետությունների փոխօգնությունը -

խաղաղ միջոցներով էկոլոգիաիրավական վեճերի լուծման թույլատրելիությունը, Վամաձայնվերը նշված սկզբունքների` պետություններին հանձնարարվում է բնական միջավայրի նորմատիվներին ն ստանդարտներին համապատասխանէկոլոգիականօրենսդրություն մշակել ն ապահովել դրա իրականացումը, բոլոր տնտեսականգործունեություններըծավալել առանց բնական միջավայրին վնաս հասցնելու ն բնապահպանության օրենսդրությունը խախտելու: Ունենալ գործունեության վնասակար հետնանքների նախնական գնահատականայն մասին, որ բնությանըկարող է վնաս պատճառվել,ն ապացույցներ,որ նման գործունեությունից օգուտն ավելի շատ է, քան բնությանըհասցրած վնասը: Պատասխանատվություն ստանձնել` հատուցելու էկոլոգիական կորստիվնասըն վերականգնելուհետնանքները,վնասակարհետնանքներից էկոլոգիականկորստի միջազգայինպատասխանատվությանհամապատասխան միջոցառումների մշակման նպատակով զարգացնել փոխադարձհամագործակցությունը: »

3. ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՍԻՆ ՀՀ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Սահմանադրության 10-րդ հոդվածի`պետություննապահովերարտադրությունը, բնական պաշարներիարդյունավետ օգտագործումը: Մինչն 1995 թ. 34 Սահմանադրության ընդունումը, 1991 թ. 34 ԳԽ-ն ընդունեց«Բնությանպահպանությանմասին ՀՀ օրենսդրությանհիմունքները», ն հիշյալ օրենքը, ըստ էության,առաջինանգամսահմանեցբնապահպանությանբնագավառումպետականքաղաքականությանսկզբունքները (տես հավելվածը):Այնուհետնընդունվեցինմի շարք օրենքներ: էկոլոգիական իրավունքի առարկա է համարվում հասարակական էկոլոգիական հարաբերությունները: Բնության ն հասարակության փոխհարաբերություններումնրանք բաժանվում են երկու խմբի՝ մասնաճյուղային ն համալիրային: Մասնաճյուղային բնապահպան հարաբերությունները հողապահպան, անտառապահպանն ջրապահպանհարաբերություններնեն: Համաշխարհայինէկոլոգիական հարաբերություններըվերաբերում են բնական տարածքների, համալիրների, բնարգելոցային ֆոնդերի վերականգնողական,հանգստի, առողջապահականն այլ տարածքներ: Նրանք իրականացնումեն բոլոր տեսակի թափոններիվերամշակումը ն թաղումը: Ըստ ՀՀ

վում է շրջակա միջավայրի պահպանությունը ն

Տարածաշրջանայինն համալիրայինփոփոխությունները էկոլոգիական իրավիճակն է որոշում շրջակա միջավայրի առողջության ապահովումը: ՀՀ օրենքը բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին (1991 թ.)

Սույն օրենքը 17 հոդվածներովկարգավորումէ բնության հատուկ պահպանվողտարածքներիկազմավորմանու պահպանությանբնագավառում ծագող հարաբերությունները: Օրենքը սահմանել է բնության հատուկ պահպանվողտարածքների մասինօրենսդրությանխնդիրներ:Դրանքեն՝ բնության չափանմուշների (էտալոն), էկոհամակարգերիպահպանությունն ու վերարտադրությունը, բնականհուշարձաններիպահպանումը, կենսաբանականբազմազանությանպահպանումը, բնական երնույթներիգիտականուսումնասիրումը, բնականմիջավայրիվիճակի հսկողությունը, ինչպես նան, էկոլոգիական կրթությունը ն դաստիարակությունը, օրենքով սահմանված դեպքերում ռեկրեացիոնճանաչողականնպատակներովբնականօբյեկտների օգտագործումը: "

օրենքը շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասին (20 նոյեմբեր, 1995 թ.) ՀՀ

Սույն օրենքը 22 հոդվածներովկարգավորումէ շրջակա միջավայրի վրաազդեցության փորձաքննությաննպատակը,սկզբունքները,խնդիրները, փորձաքննության ենթակա փաստաթղթերիհրապարակումը ն քննարկումը,փաստաթղթերիվերաբերյալ մասնագիտականեզրակացության հասարակականլսումների կարգը, փորձաքննությանենթակա նայլն: հայեցակարգերը նպատակնէ կանխորոշել, կանփորձաքննության Մասնավորապես ն նախատեսվող գորհայեցակարգի հասցնել խարգելելկամնվազագույնի առողջության,շրջակա մ արդու ծունեությանվնասակարազդեցությունը զարգացմանվրա: բնականոն տնտեսականն սոցիալական միջավայրի, ելնում է. փորձաքննությունը Շրջակամիջավայրիվրա ազդեցության ն առողջության, բնականոնապրելու ստեղծագործելուհամար բարենպաստշրջակա միջավայրունենալու մարդու իրավունքներից, բնական պաշարներիարդյունավետ,համալիր ն բնականոնօգտագործման պահանջներից, »

էկոլոգիական համակարգերի հավասարակշռության ն բնության մեջ գոյություն ունեցող բույսերի ն կենդանիների բոլոր տեսակների պահպանմանանհրաժեշտությունից՝նկատի ունենալով ներկա ն ապագա սերունդներիշահերը: »

4. ԲՆԱՌԵՍՈՒՐՍԱՅԻՆ

ՀՀ

ՕՐԵՆՔՆԵՐ

հողային օրենսգիրքը (2001 թ.)

Սույն օրենսգիրքը 22 հոդվածներով կարգավորում է հողային հարաբերություններըՎ1 տարածքում ն նպատակունի ապահովելու հողերի գիտականորենհիմնավորված արդյունավետ օգտագործումն ու պահպանությունը, բնական միջավայրի ն պատմամշակութայիննշանակության հողերի պահպանումն ու բարելավումը, սեփականությանբազմաձնությանհիման վրա տնտեսվարմանբոլոր ձների իրավահավասար զարգացման համար պայմաններիստեղծումը, քաղաքացիների, ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների իրավունքների պահպանությունը, հողային հարաբերություններիբնագավառում օրինականության ամրապնդումը ն այլն: Հողերի արդյունավետօգտագործմանու պահպանությանտնտեսական խթանումընպատակամղվածէ բարձրացնելուհողի սեփականատերերի ն հողօգտագործողներիշահագրգռվածությունը` հողերի բերրիությունը պահպանելու, արտադրականգործունեության բացասական հետնանքներիցհողերը պաշտպանելու գործում: Հողերի պահպանությանտնտեսականխթանումըներառում է` հանրապետականկամ տեղականբյուջեներից միջոցների հատկացում ոչ հողի սեփականատիրոջկամ հողօգտագործողիմեղքով խախտված հողերի վերականգնմանհամար, նախագծով նախատեսված աշխատանքների կատարման ժամանակահատվածումգյուղատնտեսականյուրացման կամ իրենց վիճակի բարելավմանփուլում գտնվող հողամասերիհամար վճարից ազատում. արտոնյալ պայմաններովվարկերի տրամադրում, ոչ հողի սեփականատիրոջկամ հողօգտագործողիմեղքով խախտված հողամասերիժամանակավոր կոնսերվացմանհետնանքովեկամտի նվազմանմասնակիփոխհատուցում բյուջեի միջոցներիհաշվին, գյուղացիականկամ գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություն վարող քաղաքացիներիխրախուսումհողերի որակի բարելավման,հողերի բերրիության բարձրացման ն էկոլոգիապես մաքուր արտադրանքի թողարկմանդեպքում: .

.«

Հողերի արդյունավետ օգտագործմանն պահպանությանտնտեսական խթանմանհետ կապված միջոցառումներիիրականացմանկարգը սահմանվումէ ՀՀ օրենսդրությամբ: ՀՀ

ջրային օրենսգիրքը (2002 թ.)

Սույն օրենսգիրքը 42 հոդվածներով կարգավորում է ՀՀ ջրային օրենսգրքի խնդիրները, ՀՀ Կառավարության իրավասությունըջրային հարաբերությունների կարգավորման բնագավառում, պետական վերահսկողությունըջրերի օգտագործմանու պահպանությաննկատմամբ, ջրերի վիճակի վրա ազդող ձեռնարկությունների, կառուցվածքներին այլ օբյեկտների նախագծմանը,տեղաբաշխմանը,շինարարությանըն շահագործմանը ներկայացվող պահանջները, ջրօգտագործողների իրավունքներն ու պարտականությունները,ջրերի պահպանությունն ապահովող միջոցառումներիիրականացումը,ջրերի վրա վնասակար ներգործության հետնանքով առաջացած տարերային ազդեցությունը կանխելուանհետաձգելիմիջոցառումները,ջրերի համալիր Օգտագործման ու պահպանությանսխեմաները ն այլն: ՀՀ ջրայինօրենսգրքիհիմնախնդիրներն են` բնակչությանն տնտեսուկարգավորումը` թյան կարիքներիհամար ջրային հարաբերությունների ջրերիարդյունավետօգտագործումնապահովելու,ջրերն աղտոտումից, աղբակալումիցն սպառվելուցպահպանելու,ջրերիվրա վնասակարներգործությունըկանխելու ն վերացնելու,ջրայինօբյեկտներիվիճակը բակառավարմանտեղական րելավելու նպատակով,ինչպեսնան պետական հիմնարկմարմինների,ձեռնարկությունների,կազմակերպությունների, օրինակաների ու քաղաքացիների իրավունքներիպաշտպանությունը, բնագավառում: նությանամրապնդումըջրայինհարաբերությունների

Կառավարության իրավասությունը ջրային հարաբերությունների կարգավորման բնագավառում. բնագավառումՀՀ ԿաՋրային հարաբերություններիկարգավորման են պատկանում՝ ռավարությանիրավասությանն աղբակալումիցն սպաջրերն օգտագործելու, դրանքաղտոտումից, ռումիցպահպանելու,ջրերի վրա վնասակարներգործությունըկանխելու ն վերացնելու կանոններիսահմանումը, սխեմաների, ջրերի համալիր օգտագործմանու պահպանության նան հ աստատումը. հաշվեկշիռների ինչպես ջրատնտեսական դրանց վնասակարներջրերի օգտագործման, պահպանության, պլանավորումը. գործությանկանխմանմիջոցառումների ՀՀ

ջրերի օգտագործման ու պահպանությանպետականվերահսկողությունը ն դրա իրականացմանկարգի սահմանումը: Վերոհիշյալ դրույթները ձնավորվում ն սահմանվում են ջրի ազգային ծրագրով: »

Ընդերքի մասին ՀՀ օրենսգիրքը (1992 թ.) Սույն օրենսգիրքը23 հոդվածներով կարգավորում է ընդերքի մասին օրենսգրքի խնդիրները, ընդերքի օգտագործման ն պահպանության բնագավառումպետական իշխանության տեղական մարմինների իրավասությունը,ընդերքն օգտագործողներիիրավունքներնու պարտականությունները, ընդերքի պահպանության հիմնականպահանջները,ընդերքի օգտագործմանն պահպանությանպետականհսկողության ն վերահսկողության իրականացումը, պատասխանատվությունըընդերքի վերաբերյալօրենսդրությանխախտմանհամար ն այլն: Այսպես՝ ՀՀ-ում ընդերքի պահպանությանհիմնականպահանջներնեն՝ երկրաբանականլիակատար ն համալիր ուսումնասիրմանհիման վրա ընդերքի կառուցվածքի,նրանում պարունակվողօգտակար հանածոներիքանակի,որակի ն այլ հատկություններիվերաբերյալհավաստի տեղեկությանապահովումը, օգտակար հանածոների պաշարների, ինչպես նան ստորերկրյա կառույցների վրա ընդերքից օգտվելու հետ կապվածաշխատանքների վնասակարազդեցությանբացառումը, օգտակար հանածոների հանքավայրերի մակերեսների ինքնագլուխ կառուցապատմանկանխումը ն այլ նպատակներիհամար այդ մակերեսներիօգտագործմանսահմանված կարգի պահպանումը, օգտակար հանածոներիհանքավայրերի պահպանումը ողողումից, հեղեղումից, հրդեհներից ն օգտակար հանածոների որակն ու հանքավայրերի արդյունաբերականարժեքը նվազեցնողկամ դրանց շահագործումը բարդացնող այլ գործոններից, ընդերքի աղտոտմանկանխումը.նավթի,գազի ն մյուս նյութերի թափոնները(այդ թվում նան՝`ռադիոակտիվ)թաղելու, կեղտաջրերը թափելու ժամանակ, Պատասխանատվությունն ընդերքի վերաբերյալ օրենսդրության խախտմանհամար, Ընդերքի օգտագործմանհետ կապված հարաբերություններում արգելվում են` ա) ընդերքից ինքնագլուխ օգտվելը, ՎՀ

.«

բ) ընդերքից օգտվելու հետ կապվածաշխատանքների անվտանգության կանոններըխախտելը, ինչպես նան մարդկանցկյանքին ու առողջությանը սպառնացող վտանգի դեպքում ժամանակինհամապատասխան միջոցառումներչձեռնարկելը, գ) ընդերքի երկրաբանականուսումնասիրությանաշխատանքներ կատարելնառանցպետականգրանցման, դ) ընդերքի երկրաբանականուսումնասիրությանաշխատանքների կատարմանկանոններիու պահանջներիայն խախտումը,որը հանգեցրել է օգտակար հանածոների հետախուզմանպաշարների կամ հանքարդյունաբերող ձեռնարկությունների,ինչպես նան օգտակար հանածոների արդյունահանմանհետ չկապվածստորերկրյակառույցներիշինարարությանու շահագործմանպայմաններիոչ հավաստի գնահատմանը, ե) հանքավայրերիընտրովի մշակումը,որը հանգեցնում է օգտակար հանածոներիհաշվեկշռային պաշարներիչհիմնավորվածկորուստների ու հանքավայրերիփչացման, զ) արդյունահանմանժամանակօգտակարհանածոներիգերնորմատիվայինկորուստներու աղքատացումթույլ տալը, է) օգտակար հանածոների հանքավայրերիմակերեսներիինքնագլուխ կառուցապատումը, ը) ընդերքիօգտագործմանհետ կապվածաշխատանքիայնպիսիմեթոդներիու եղանակներիկիրառումը,որոնք սպառնումեն բնակչության անվտանգությանը,շրջակա միջավայրիաղտոտմանը, թ) ստորերկրյաջրերի դիտարկմանռեժիմայինհորատանցքերի,ինչպես նան երկրաբանականնիշերիոչնչացումըկամ վնասումը, ժ) լուծարվող կամ կոնսերվացվողլեռնայինփորվածքներըն հորաապահովողվիճակի բերետանցքերը բնակչության անվտանգությունն ժամանալու պահանջներըչկատարելը, ինչպես նան կոնսերվացման ն հորատանցքեկամիջոցումհանքավայրերի,լեռնայինփորվածքների րի պահպանմանպահանջներըչկատարելը, իրականացման ի) ընդերքն աղտոտող ն լեռնայինաշխատանքների գործունեությունը: անվտանգությանըսպառնացողձեռնարկությունների Ընդերքիցինքնագլուխօգտվելն ու օգտակարհանածոներիհանքադադարեցվումէ վայրերիմակերեսներիինքնագլուխկառուցապատումը առանցկատարվածծախսերի հատուցման:

ՀՀ

անտառային օրենսգիրքը (1994 թ.)

Սույն օրենսգիրքը 29 հոդվածներով սահմանում է ՀՀ անտառային օրենսդրական խնդիրները՝`հաշվի առնելով անտառի ջրապաշտպան, հողապաշտպան, կլիմայակարգավորիչ, սանիտարահիգիենիկ, առողջարարականն այլ օգտակար բնական հատկանիշներիպահպանումը, վերարտադրություննու արտադրողականությանբարձրացումը, բազմակողմանի ն արդյունավետօգտագործումը, ինչպես նան անտառների պահպանության, պաշտպանության,վերարտադրությանն օգտագործման բնագավառում ձեռնարկությունների, կազմակերպություններին քաղաքացիներիիրավունքների պաշտպանությունն ու օրինականության ամրապնդումը, մշակութային-առողջարարականնպատակներով ն անտառաանտառներիցօգտվելու կարգը, անտառավերականգնման ն պատման կարգը, անտառայինմոնիտորինգը այլն: Այնուամենայնիվ, հարկ է նշել, որ օրենքների ոչ պատշաճ ձնով կիրառելու հետնանքով ստեղծվում են անկառավարելիմասնավոր իրավիճակներ,որոնց կանոնակարգմանմեխանիզմներըմշակված չեն: ՎՀ անտառայինօրենսդրության խախտմանտեսակներնեն. ծառերը ն թփերն ապօրինաբարվնասել ն հատելը, ինչպես նան հրկիզմանկամ կրակի հետ անփույթ վարվելու հետնանքով անտառը վնասելը կամ ոչնչացնելը, անտառներում հրդեհային անվտանգությանկանոններիպահանջները խախտելը, անտառներըքիմիական ն ռադիոակտիվնյութերով, արտադրական կեղտաջրերով,արդյունաբերականարտանետումներով,մնացուկներով ն կոմունալ--կենցաղայինթափոններովաղտոտելը, անտառամշակույթները,անտառայինտնկարկներում սերմնաբույսերըկամտնկիները,ինչպես նան անտառավերականգնման համար նախատեսվածտարածություններում բնական ծագում ունեցող մատղաշն ու ինքնացանը վնասելն ու ոչնչացնելը, անտառայինֆոնդի տարածքներումինքնակամխոտհունձ կատարելու ն անասուններարածեցնելու, ինչպես նան խոտհնձին անասունների արածեցմանկանոններիխախտելը, անտառայինֆոնդի հողերում խոտհարքներըն արոտահանդակները վնասելը, անտառայինֆոնդի հողերի բերրիշերտը վնասելը կամ ոչնչացնելը, անտառներումսանիտարականկանոնները խախտելը, անտառօգտագործմանիրավունք տվող փաստաթղթերովնախա»

.«

անտեսված նպատակներինկամ պահանջներինչհամապատասխանող տառօգտագործում իրականացնելը, առուանտառայինֆոնդի հողերում ոռոգմանն անտառաչորացման ները, դրենաժային համակարգերը,ինչպես նան ճանապարհներըվնասելը կամ ոչնչացնելը, ինքնակամվայրի պտուղ, ընկույզ, սունկ, հատապտուղն այլն հավաքելը այն հողամասերում,որտեղ դա արգելվում կամ թույլատրվում է միայն անտառայինտոմսերով, վայրի պտուղ, սունկ, հատապտուղ ն այլն հավաքելու ժամկետները ն եղանակներըխախտելը, անտառիկենդանականաշխարհինվնաս հասցնելը: »

ՀՀ

օրենթը մթնոլորտային օդի պահպանությանմասին (1994 թ.)

Սույն օրենսգիրքը 43 հոդվածներով ՀՀ-ը կիրառում է գիտականորեն հիմնավորված միջոցառումներ, որոնց նպատակնէ կանխել ն վերացնել մթնոլորտային օդի աղտոտումը, դրա վրա մյուս վնասակար ներգործությունները, ինչպես նան իրականացնել միջազգային հա-

մագործակցություն մթնոլորտային օդի պահպանությանբնագավառում: Մթնոլորտայինօդի պահպանությանմիջոցառումներնիրականացնելիս պետական մարմինները պարտավորեն հաշվի առնել հասարակական կազմակերպությունների ն քաղաքացիների առաջարկությունները ՀՀ Օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: ՀՀ-ն պետական վերահսկողություն է սահմանում մթնոլորտայինօդի պահպանության նկատմամբ: մասին օրենսդրությունը խախՄթնոլորտայինօդի պահպանության տողներըենթակաեն պատասխանատվության՝ մթնոլորտային օդի պահպանությանբնագավառումանհրաժեշտ հսկողությունն վերահսկողությունչապահովելու, միջոցառումներնիրականացմթնոլորտայինօդի պահպանության ու քաղաքացիների նելիս հասարակական կազմակերպությունների մասնակցությանը խոչընդոտելու, մթնոլորտայինօդն աղտոտող նյութերի սահմանայինթույլատրելի արտանետումներինորմատիվներիգերազանցման, մթնոլորտայինօդն աղտոտող ֆիզիկականվնասակարներգործությունների սահմանային թույլատրելի նորմատիվներիմակարդակների պայմաններին գերազանցմանՍ թույլտվություններովնախատեսված պահանջներիխախտման, .

առանց մթնոլորտային օդի պահպանությանբնագավառում, հատկապեսլիազորվածպետականմարմիններիթույլտվության մթնոլորտային օդի աղտոտող նյութերի արտանետման, մթնոլորտայինօդն աղտոտող արտանետումներիմաքրման ն հսկողության համար տեղեկացվածկառույցների, սարքավորումներիշահագործման կանոններըխախտելու, ինչպես նան դրանք չունենալու ն չօգտագործելու, մթնոլորտային օդի պահպանությանպահանջները չբավարարող կառույցներ ն այլ օբյեկտներ կառուցելու ն շահագործելու, ավտոմեքենաների, ինքնաթիռների,նավերի, այլ փոխադրամիջոցներիու կայանքների արտադրությանու շահագործմանհամար, որոնց արտանետումների մեջ մթնոլորտայինօդն աղտոտող նյութերի պարունակությունըգերազանցումէ սահմանվածնորմատիվները, մթնոլորտայինօդի պահպանությանբնագավառումպետականվերահսկողությունը խոչընդոտելու, ինչպես նան այդ բնագավառինվերաբերող տվյալներըկեղծելու կամ չներկայացնելու, այնպիսի հայտնագործությունների,գյուտերի, ռացիոնալիզատորական առաջարկությունների, նոր տեխնիկական համակարգերի, առարկաներին նյութերի ներդրման, ինչպես նան արտասահմանյան երկրներիցայնպիսի տեխնոլոգիականսարքավորումներն այլ օբյեկտներ ձեռք բերելու համար, որոնք չեն բավարարում մթնոլորտայինօդի պահպանությանվերաբերյալ ՀայաստանիՀանրապետությունումսահմանված պահանջներինն ապահովվածչեն մթնոլորտայինօդ կատարվող արտանետումներիվերահսկմանտեխնոլոգիականմիջոցներով, արդյունաբերականն կենցաղայինթափոններիպահեստավորման, բույսերի պաշտպանությանմիջոցների, դրանց աճի խթանիչների,քիմիական նյութերի, հանքայինպարարտանյութերին այլ պատրաստուկների արտադրության,փոխադրման, պահպանությանու կիրառման կանոններըխախտելուհամար, որոնք առաջ են բերել կամ կարող են առաջ բերել մթնոլորտայինօդի աղտոտում, մթնոլորտայինօդի պահպանությանպետականվերահսկողություն իրականացնողմարմիններիկարգագրերըչկատարելու, աղտոտմանպատճառովսահմանվածվարձերըչվճարելու, բնակավայրերումարդյունաբերականթափոնների,արտադրական, կենցաղայինաղբի ն մթնոլորտը փոշով, վնասակարգազերով ու գարշահոտ նյութերով աղտոտելու աղբյուր հանդիսացողթափոններիպահեստավորմանկամ դրանց այրման, »

ՎայաստանիՎանրապետության օրենսդրությամբսահմանված այլ խախտումներիհամար: «

օրենքը բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին (1998 թ.) ՀՀ

Սույն օրենսդրությունը իր 22 հոդվածներովսահմանում է ՀՀ-ում ն բնօգտագործման բնապահպանական վճարներիհասկացությունները, վճարողներիշրջանակը, վճարների տեսակները,հաշվարկմանն վճարման կարգը, սույն օրենքի խախտմանհամար պատասխանատվությունը, կարգավորում է վճարների հետ կապվածայլ հարաբերությունները, ն այլն: վճարողներիիրավունքներն ու պարտականությունները ն Բնօգտագործմանվճարի հաշվարկման վճարմանկարգերն են. 1. Ջրօգտագործմանհամար վճարը հաշվարկվումէ հաշվետու ժամանակաշրջանում բնական ջրաղբյուրներից օգտագործմաննպատակով անմիջապեսվերցրած ջրի ծավալի հիմանվրա: 2. Ձկնաբուծական գործունեություն իրականացնողվճարողները ջրօգտագործմանհամար վճարի հաշվարկնիրականացնումեն օգտագործված ջրի ընդհանուրծավալի590--իհիմանվրա: 3. Օգտակար հանածոներիարդյունահանվածպաշարներիհամար վճարը հաշվարկվում է հաշվետու ժամանակաշրջանումարդյունահանված օգտակար հանածոներիծավալներիհիմանվրա: 4. Կենսապաշարներիօգտագործմանհամարվճարը հաշվարկվում է ն պետականբյուջե է վճարվում յուսույն օրենքին համապատասխան տեղափոխումը: րաքանչյուրանգամ`մինչնկենսապաշարների 5. 1 Կառավարությանլիազոր մարմինըստուգում է կենսապաշարների օգտագործման համար վճարի սույն օրենքին համապատասխան վճարվածլինելը: 6. Կենսապաշարներիօգտագործման համար վճարը պակաս մուծեսույն օրենքի համաձայն հաշլու կամ վճարումն ուշացնելու դեպքում ՀՀ են հարկայինտեսչության վարկվածտույժերի գումարներըգանձում մարմինները: վձարի հաշվարկմանն վձարմանկարգը. Բնապահպանական 1. Շրջակա միջավայր վնասակարնյութեր արտանետելուհամար շրջակամիջավայրարհաշվարկվումէ հաշվետու ժամանակաշրջանում վրա ն վճարվում է հիման ծավալի նյութերի տանետված վնասակար սույն օրենքին համապատասխան: Ֆիզիկականանձինքօդային ավազան վնասակարնյութեր արտա249

նետելու համար վճարում են` ելնելով սեփականության իրավունքով իրենց պատկանողշարժիչավորփոխադրամիջոցներիտեսակից ն սահմանված դրույքաչափերից: 2. Վ1 ներմուծվող շրջակա միջավայրինվնաս պատճառողապրանքների համարվճարըհաշվարկվում է այդ ապրանքներիմաքսային արժեքի հիման վրա ն պետականբյուջե է վճարվում ներմուծելիս` ՀՀ Կառավարությանսահմանվածկարգով: ՀՀ-ում արտադրվող ն իրացվող շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքներիհամար վճարը հաշվարկում է արտադրողը`իրացման շրջանառությանհիման վրա ն վճարում է հաշվետու ժամանակաշրջանում իրացվածարտադրանքինհամամասնորեն: 3. Արտադրությանն սպառման թափոններըշրջակա միջավայրում սահմանվածկարգով տեղադրելու համար վճարը հաշվարկվում է՝ ելնելով հաշվետու ժամանակաշրջանումաղբյուրներում ն արտադրական հարթակներում տեղադրված արտադրական ն սպառման թափոնների ծավալներից ն վտանգավորության դասից ն վճարում է սույն օրենքին համապատասխան: ՀՀ

օրենքը բուսական աշխարհի մասին (1999 թ.)

Սույն օրենքը 32 հոդվածներով սահմանում

է ՎՎ

պետականքաղա-

բնական բուսական աշխարհի գիտականորենհիմնաքականությունը

վորված պահպանություն, պաշտպանությունՕգտագործմանն վերարտադրության բնագավառում: ՀՀ-ում բուսական աշխարհի պահպանման ն օգտագործմանբնագավառումհասարակականհարաբերությունները կարգավորվում են ՎՀ Սահմանադրությամբ, սույն օրենքով ն օրենսդիր այլ ակտերով: Օրենքը սահմանում է բուսական աշխարհի մասին օրենսդրության խնդիրներ, բուսական աշխարհի պահպանության ն օգտագործման օրենքներ, տեղական ինքնակառավարմանմարմինների իրավասությունները, բուսական աշխարհի պետական մոնիտորինգը,բուսական աշխարհի հազվադեպ ն անհետացման եզրին գտնվող օբյեկտների պահպանությունը, բուսական աշխարհի օբյեկտներն օգտագործողի իրավունքներնու պարտականություններըն այլն: ՎՀ տարածքումբուսականաշխարհիպահպանությունըն օգտագործումը կարգավորող օրենսդրություննապահովում է բուսական տեսակների (ֆլորայի) ն դրանց առաջացրած համակեցությունների՝բուսականության բազմազանության,ապրելատեղերիէկոհամակարգերիհավա250

սարակշռության վրա մարդածին բացասական ներգործությանկանխարգելումը: ՀՀ-ում բուսական աշխարհի մասինօրենսդրությանխնդիրներնեն` ա) բուսական աշխարհի, գենոֆոնդիբազմազանության, ապրելատեղերի պահպանությանքանակականն որակականապահովումը. բ) բուսական աշխարհի շարունակական օգտագործման ն վերարտադրությանգիտականորենհիմնավորվածապահովումը, գ) բուսական աշխարհի օգտագործմանհարաբերությունների կարգավորումը, ն օգտագործման բնագադ) բուսական աշխարհի պահպանության վառում օգտագործողներիիրավունքներիպաշտպանությունըն պարտականություններիկատարումը: ՀՀ

օրենքը կենդանական աշխարհի մասին (2002 թ.)

Սույն օրենքը 37 հոդվածներովսահմանում է Վ4 տարածքում կենդանական աշխարհի վայրի տեսակներիպահպանության,պաշտպանության, վերարտադրությանն օգտագործմանպետականքաղաքականությունը, կենդանականաշխարհիմասինօրենքի նպատակը,պետական կառավարմանտարածքայինմարմիններիիրավասությունները,կենդանականաշխարհիպետականմոնիտորինգը, կենդանիներիթվաքանակի կարգավորումը, կենդանականաշխարհի պահպանությանիրավական միջոցները, հազվագյուտ ն անհետացմանեզրին գտնվող օբյեկտների ն կրթականնպատակներով պահպանությունը,գիտահետազոտական կենդանականաշխարհի օբյեկտներիօգտագործումը,Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիներիօգտագործումը,կենդանականօբյեկտները օգտագործողներիիրավունքներնու պարտականությունները ն այլն: աշխարհի պահպակենդանական ՀայաստանիՀանրապետությունում են` ն նության պաշտպանությանխնդիրներն 1. ապահովել կենդանականաշխարհիտեսակային,բազմազանության ամբողջականության պահպանությունը, 2. կանխել կենդանականաշխարհիօբյեկտներիապօրինի օգտագործումը, 3. կենդանականաշխարհի օբյեկտներիտնտեսականնպատակներով շահագործելու ժամանակ ապահովելՎՀ օրենսդրությանպահանջներիկատարումը, 4. ապահովել կենդանական աշխարհիօբյեկտներիպահպանությունը, 5. կանխել կենդանական աշխարհիօբյեկտներին դրանցարգասիքներիապօրինիներմուծումըն արտահանումը,

6. պաշտպանել կենդանական աշխարհի օբյեկտներին հիվանդություններիցն բնականաղետներից: ՀՀ-ում կենդանականաշխարհիմասինօրենքինպատակնէ` 1. գենոֆոնդի ն տեսակային բազմազանության պահպանության, պաշտպանության,բնականոնվերարտադրությանապահովումը, 2. կենդանիների բնակության միջավայրի ամբողջականության խախտմանկանխումը, Յ. կենդանիներիտեսակներին դրանցտեղախմբերիու համակեցությունների ամբողջականությանապահովումը, ձ. կենդանիներիմիգրացիայիուղիների պահպանությունը, 5. կենդանական աշխարհի օգտագործման հարաբերությունների կարգավորումը, 6. կենդանականաշխարհի պահպանության ն օգտագործմանբնագավառում օգտագործողների իրավունքների պաշտպանությունը ն կատարումը: պարտականությունների նպատակովարԿենդանականաշխարհիօբյեկտներիպաշտպանության է՝ գելվում 1. կենդանականտեսակներիապօրինիներմուծումը ՀՀ, տեղափոխումը այլ ապրելավայրեր,կլիմայավարժեցումըն սելեկցիոննպատակներով օգտագործումը, 2. պարարտանյութերին թունանյութերիչկանոնակարգվածօգտագործումը, ՅՑ.կենսաբանականտեխնոլոգիաներիմիջոցով ստացվածձնափոխված նոր կենդանի օրգանիզմներիինքնակամ օգտագործումը, ձ. կենդանիների նկատմամբդաժան վերաբերմունքը ն կենդանիներին խոշտանգելը:

5. ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՕՐԻՆԱԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐ

էկոլոգիական օրինախախտումասելով հասկանում ենք բնության նկատմամբ հակաօրինական գործողություններ, բնապահպանական օրենսդրության խախտումներ, շրջակա միջավայրին ն մարդկանց առողջությանըվնաս պատճառողարարքներ: Հայաստանումբնականպաշարների,հետնաբարն կենդանականու բուսական աշխարհի պահպանությանօրենսդրական կարգավորման ավանդույթներըգալիս են դարերի խորքից: Վաղ միջնադարում հայոց Տրդատ թագավորի(Ո/ դար) հրամանով արհեստական անտառ է հիմնվել, որը բնակեցվել է տարբեր տեսակի կենդանիներով:

Նույն թագավորի հրամանովծառն ապօրինաբարհատողը մեկ տարով ազատազրկվում էր, միաժամանակ,նրա սննդում հացը բացակայում էր: Թագավորըդա հիմնավորումէր նրանով,որ հաց չուտելով՝ կալանավորը կտկարանա,կթուլանա, ինչպես բնությունն՝առանց ծառի: 24/1դարում հողի, ջրի, բույսերի ու կենդանիների ն բուսական այլ ռեու սուրսների պահպանությունն օգտագործումըկարգավորվումէր Մխիթար Գոշի «Դատաստանագրքով», եկեղեցականկանոններովն այլ նորմերով: Կարգավորվածէին հողը քայքայումից պաշտպանելը, արոտներն ու արոտավայրերը,խոտհունձը,անտառներիցհատապտուղներն այլ բարիքներհավաքելը, որսորդությունը,ձկնորսությունը,ինչպես նան այգիները, արտերն ու անտառներըհրդեհներիցպաշտպանելը ն այլն: Այդ ժամանակաշրջանումարգելվում էր այգիներիոչնչացումը կամ անտառահատումը, նույնիսկ եթե դա անհրաժեշտ էր մարտավարական նպատակներովդիտակետկառուցելու համար: Հայտնի անկախությանհռչակումով անհրաժեշտությունառաջացավ երկրում ընթացող նոր սոցիալ-տնտեսականզարգացումների հիման վրա մշակել շրջակա միջավայրիպահպանությանՀՀ օրենսդրությամբ համարսանկցիասահմանվածպահանջներին նորմերիխախտումների ների կիրառմանը, այն կարգավորվումէ նան «ՀՀ Քաղաքացիական վերաբերյալօրենսգրօրենսգրքի», «Վարչականիրավախախտումների քի» ն «Քրեական օրենսգրքի» առանձինհոդվածներով,մասնավորան պես բնությանը պատճառածվնասի համար պատասխանատվության հոդվածներով: վնասի հատուցման վերաբերյալբազմաթիվ վերաբերյալՀՀ օրենսգրքիավելի Վարչականիրավախախտումների ն բնօգեն բնապահպանության քան հոդվածներովկարգավորվում սահմանվածպահանջների տագործման բնագավառիօրենսդրությամբ կատարմանխախտումներիհամար սանկցիաներիկիրառմանմեխա-

նիզմները: ՀՀ քրեական օրենսգրքով սահմանված պահանջներիկատարման խախտումներիհամար սանկցիաներիկիրառմանմեխանիզմներըկարգավորվում են քրեական21 հոդվածներով:

6. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Որո՞նքեն միջազգայինէկոլոգիականիրավունքինորմերիամբողջությունը: 2. Ո՞րն է միջազգային էկոլոգիականիրավունքի նպատակը: Յ. Ո՞րն է միջազգայինէկոլոգիականիրավունքիկարգավորմանառարկան: 4. Որո՞նքեն բնության պահպանության միջազգայինիրավական սկզբունքները: 5. Ի՞նչ եք հասկանում մարդու էկոլոգիականիրավունքների առաջնայնությունասելով: 6. Ի՞նչ եք հասկանում պետությունը անկախ է իր տարածքի բնական հարստությունների նկատմամբասելով: ՛. Ինչո՞ւ է անթույլատրելիմի պետության էկոլոգիականբարեհաջողության կառուցումը մյուս պետության էկոլոգիական վնասի հաշվին: 8. Ե՞րբէ ընդունվել բնությանպահպանությանմասին ՀՀ օրենսդրության հիմունքները:9. Ո՞րն է բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասինՀՀ օրենքի բովանդակությունը:10. Ի՞նչ եք հասկանում բնության չափանմուշներ ասելով: 11. Ի՞նչ իմաստ ունի շրջակա միջավայրիվրա ազդեցությանփորձաքննությանմասին օրենքը: 12. Ինչպիսի՞պահանջներ է դնում ՎՀ հողայինօրենսգիրքը: 13. Ի՞նչ եք հասկանում էկոլոգիական օրինախախտումներասելով: 14. Ինչպիսի՞օրենսգրքերով է կարգավորվում շրջակա միջավայրի պահպանությանհարցերը: 15. Ինչո՞ւ են ուժեղացվել շրջակա միջավայրի նկատմամբ կատարվածօրինախախտումներիպատիժները: 1.

ԳԼՈՒԽ

«Ս. ԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԷԿՈԼՈԳԻՍՑՈՒՄԸ

(ԷԿՈԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ)

Սերըն հարգանքըդեպի կենդանիարարածները՝ որպեսմարդուն ու բնորոշ բարձրագույն հատկանիշներ ձգտումներ,միշտ պետք է բխեն սիրուց ն հարգանքիցընդհանրապես: Բոլոր նրանք, ովքեր հասկանումեն Երկրիվայրի կենդանիների պահպանության անհրաժեշտությունը, լինեն դրանք կենդանիների բարեկամներ,բնասերներ,գիտնականներ, մարզիկներկամ ուղղակի բարի կամքի տեր մարդիկ`ղեկավարվելով բարի մտադրություններով, միասինն համերաշխաշխատելուհամարպետք է առավելագույն ջանքեր գործադրեն: Վայրի կենդանիներիպահպանության համաշխարհայինխարտիայի կոչը

1. ՊԱՎԱՆՋՎՈՒՄ

է ՆՈՐ ԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ն հայացքներիհաԸնդհանրապեսբարոյականությունը կարծիքների հասմակարգէ, որն արտացոլվումէ մարդուկողմիցիր ապրելակերպը է կանալու գործընթացում:Մարդկությունը կանգնած նորբարոյականության ձնավորմանշեմին, որը կարելի է անվանելէկոբարոյականություն: էկոլոգիայի մասին տրվածբազմաթիվբնորոշումներիկողքին, որոնք ն ոչկենսաբանական առաջարկվելեն տարբեր կենսաբանական գիտություններիկողմից, տարածումէ ստացել հայտնի գրականագետ,ակա«Մշակույթի էկոլոգիա»: դեմիկոս Դ. Լիխաչովի արտահայտությունը` Իհարկե,էկոլոգիայիմասինայդպիսիհայացքըմիանգամայնիրավացի է այնքանով, որքանով որ. այն հասարակության մշակույթի մաս է: Դ. Լիխաչովը միշտ ընդգծել է, որ բնապահպանությունը բարոյական բարոյականությանհիմնախնդիրէ: Եվ չնայած բնապահպանության հասկանալի ինքնըստինքյան նությանմիջն նման կապիառկայությանը, է՝ այնուամենայնիվայն բացահայտումէ պահանջում:Մարդը մենակ է մնում բնության մեջ կամ դաշտում:Նա կարող է փորձանքներկատարել բնությանհետ, ն միակը,որ կարողէ նրանհետ պահել փորձանքներկազգատարելուց, բարոյական գիտակցումնէ, պատասխանատվության նվիրվածհամաշխարհային ցումը, խիղճը: Բնության պահպանությանը ժամանակ (Մոսկվա, 1990 թ.) ելույթ է ունեցել Ամերիկայի համաժողովի բնիկներիներկայացուցչուհիՕդրեյ Տենանդոան,որն ասել է. «Մեր բառարանում չկա «բնություն»բառը: Չկա, որովհետնմեր մարդիկ իրենց

չեն բաժանել բնությունից, զգում են նրա հետ անբաժանելիությանմեջ: Մենք գտնվում ենք հավասար իրավունքներով բոլոր կենդանիների ն բույսերի հետ: Բոլոր մարդիկմիասինպետք է պահպանենբնության հետ անխախտկապն ու միասնությունը»: Ինչպես մարդկանց, այնպես էլ բնության փոխհարաբերություններում, անհրաժեշտէ ստեղծել նոր մշակույթ: Այդ փոխհարաբերությունների հիմքում պետք է ընկած լինի համապարփակկրթությունը ն դաստիարակությունը,որին իրավամբպետք է կոչենք էկոլոգիական: Միայն տեխնիկականմիջոցներովէկոլոգիականճգնաժամերի հաղթահարումը անհնար է: Առավել նս անհնար է բնության ն հասարակության դինամիկ հավասարակշռությանպահպանումը, եթե հասարակությունը չվերակերպարանափոխվի,չձնավորվի նոր բարոյականություն՝ էկոբարոյականություն:Ահա թե ինչու խիստ անհրաժեշտ է գիտակցել բնության մեջ մարդու դերի ճիշտ բացահայտումը, առանց որի անհնար է մարդու նոր վարքագծիձնավորմանխնդրի լուծումը: Բնության ն հասարակությանհամահունչ զարգացումը, մարդու նոր բարոյականությանն բանականոլորտի ձնավորումըհնարավոր է միայն անդամներիառկայությամբ: կրթվածն դաստիարակված հասարակության էկոբարոյականության գլխավոր կարգախոսն է՝ այն, ինչ հակաէկոլոգիական է, հակաբարոյական է: Ուստի արդի բարոյականության գլխավոր թեզը պետք է լինի` հաղթել բնությանը, նշանակում է մարդու գործունեությունըենթարկեցնելնրա օրենքներին: Բոլոր նախորդ երեք բարոյախոսությունները`պալեոլիթյան, նեոլիթյան ն տեխնոլոգիական, եղել են պայքարի, բնությանը հաղթելու, բնությանըենթարկեցնելուբարոյախոսություններ: Անհրաժեշտ է այդ բարոյախոսություններից անցում կատարել բնությունը պահպանելու, բնական հարստությունները խնայողաբար օգտագործելու, արդի տեխնոլոգիան կենսոլորտային գործընթացներիշահերին ենթարկեցնելու, խաթարված բնությունը վերականգնելուբարոյախոսությանը:Իհարկե, էկոբարոյականությանօրինակներըբազմազանեն, սակայն այն դեռնս չի դարձել մարդ-բանականի համաերկրայինհատկանիշ:Նեպալի բնապահպաններընկատել են, որ վագրի մի երիտասարդ առանձնյակ արգելոցի տարածքից դուրս հարձակվում է ընտանիկենդանիներիվրա ն սնվում նրանցով, թեն արգելոցում վագրի համար կերը միանգամայնբավարար է: Սովորաբար ընտանի կենդանիներով սկսում են սնվել ծերացած առանձնյակները: Բնապահպաններինհաջողվել է պարզել, որ երիտասարդ վագրի ժանիքներից մեկը վնասված է, որը թույլ չի տալիս հաջողությամբ որսալ

վայրի կենդանիներին,ն նա էլ փորձում է որսալ ավելի դյուրին որսի կենդանիներ:Բնապահպաններընախ քնեցնող փամփուշտովանզգայացրել են վագրին, ապա նրան տեղափոխելկենտրոնական ատամնաբուժարաններից մեկը, որտեղ լազերային ճառագայթներօգտագործելով՝ կարողացել են վերականգնելվագրի ժանիքը ն ազատ արձակել նրան բնություն: Ամերիկայիկոնգրեսը ամենախոշորգիշատիչ թռչնատեսակ ամերիկյան կոնդերի փրկության համար ներդրել է 25 մլն դոլար, այսինքն` յուրաքանչյուր թռչնի համար մեկ միլիոն: Մարդու այսպիսի համամարդկայինհոգատարությանպայմաններումհնարավոր է պահպանել շրջապատող բնության կենսաբազմազանությունը:

2. ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ

ԴԵԳՐԱԴԱՑԻԱՅԻ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Բարոյական դեգրադացիայի առաջին խնդիրը կապված էր տեխնոլոգիայի զարգացմանհետ: Տեխնոկրատականգործելակերպովդեգրադացված միջավայրի համաերկրային հիմնախնդիրները մարդուն դարձրել են համաշխարհայինաղտոտված բնության քաղաքացիներ: Նախանցյալ դարաշրջանի խոշոր փիլիսոփաներիցմեկն ասել է` տեխանկում է ապնոլոգիայիզարգացմանըզուգընթացբարոյականությունը րել: Եթե այդպես է, ապա մարդնավելի շատ պետք է մտածիկատարելագործել ոչ թե տեխնոլոգիան,այլ բարոյականությունը: Գիտատեխնիկականառաջադիմությունըձկնորսության ն գազանաորսության համար մարդուն տվել է արագընթացնավեր, սառցանավեր, շարժիչավոր նավակներ,ինքնաթիռներն ուղղաթիռներ,մեքենաներ,դիպուկ կրակող զենքեր ն այլն: Այդ բոլորն օգտագործվումեն որսարդյունագործությանգործը արդյունավետ կազմակերպելուհամար: Օրինակ՝ ինքնաթիռներնօգտագործում են ձկների վտառի,գազաններիհավաքատեսակներիթվաքանակըպարտեղերը գտնելու, արդյունագործական զելու համար: Այդ միջոցները նպաստումեն բնականռեսուրսներըարդՍակայնոչ հազյունավետօգտագործելումեծ խնդրի իրականացմանը: է ձկնած առայեցվում առաջադիմությունը վադեպ՝գիտատեխնիկական գողության, որսագողության, ապօրինի անտառահատումներիհամար: բարոյականուԱյսփաստերըխոսում են այն մասին, որ աղքատությունը, անհամատեթյան անկումը, բնօգտագործումը ն բնապահպանությունը այն է, որ առանց ղելի են: Տեխնոկրատականհակաբարոյականությունն հաշվիառնելու բնականգործոնները,բնությանպաշարները,նրանցփոխադարձկապը, անողոքաբար շահագործումն ոչնչացնումեն բնական համալիրները,բուսական,կենդանականն սնկայինտեսակները:

204 դարը իր ցեղասպանություններով, համաշխարհային արյունալի պատերազմներով, սպառազինության անիմաստ մրցավազքով, շրջակա միջավայրի քայքայումով ու աղտոտումով, գալիք սերունդների կողմից կդիտվի որպես մարդկության պատմության մեջ ամենամռայլ, ամենահակաբարոյականդարաշրջան: Սակայն հասարակությանմեջ զուգահեռաբարաստիճանաբարսաղմեր էր գցում բարոյական կատարելությունը` սկզբում միայն բնությունն ուսումնասիրող մասնագետների,ապա նան հասարակությանառաջադեմխավի մոտ: Բարոյական դեգրադացիայի երկրորդ խնդիրը մարդկային արժեքների համակարգում կենդանի բնության բաղադրամասերիմասին գնահատականիփոփոխությունն է: Վարժեցվածմեկ դելֆինը` կասատկան, որը ծովային կաթնասուն կենդանիէ, արժի 1,5 մլն դոլար: Երիտասարդ գորիլան՝ 70 000 դոլար, իսկ մեկ բազեն ՄերձավորԱրնելքում կարող է արժենալ 45 000 դոլար, արջի լեղապարկըարժի մի քանի հազար դոլար, արջի թաթից պատրաստվածմեկ բաժին ջերմախաշունճապոնական թանկ ռեստորաններումարժի 800 դոլար, իսկ որքա՞նարժի այն 40 մլն մարդկանցից յուրաքանչյուրի կյանքը, որոնք ամեն տարի աշ-

խարհումմահանում են քաղցից: Քաղցը ն աղքատությունըծնում են դաժանություն, մարդկանցդարձնում են անմարդկային: Չի կարելի հաշտվել այն մտքի հետ, որ մարդկանց մեծ խմբերը դեռնս ապրում են մարդկային արժանապատվությաննանվայել պայմաններում:Նախքան հոգնոր արժեքների մասին խոսելը, անհրաժեշտ է ապահովելմարդկանցբավարար նյութականպահանջները:Խոսքն այն մասին է, որ զարգացած երկրները պետք է օգնության ձեռք մեկնեն տնտեսականթույլ զարգացած երկրների բնակչությանը: Աղքատերկրների բնակչության բացասական ներգործությունը (որսագողություն,ձկնագողություն) բնության վրա պայմանավորվածէ նան բարոյական պատասխանատվության ցածր մակարդակովն մարդկանց անտարբերությամբու գիտելիքների պակասով:Եթե համեմատենքռազմականծախսերը աշխարհումն մարդկանցկարիքներիաճը, կտեսնենք, որ աղքատ երկրներումյուրաքանչյուր երկու վայրկյանում երեխա է մահանում: Աշխարհը80 անգամ ավելի շատ գումար է ծախսում երեխաներին կրակել սովորեցնելու, քան կարդալ սովորեցնելու համար: Ռազմականացմանհամարծախսվածգումարիընդամենը596-ըըբավականէ, որպեսզի աշխարհում վերացվեն ամենածանրկարիքներիհետնանքները: Այն, ինչ հինգ շաբաթումծախսվում է ռազմականացման համար, կբավարարեր աշխարհումյուրաքանչյուր ընտանիքինապահովելուբավարար

քանակությամբխմելու որակյալ ջրով: Անգլիացուկատուն ուտում է երկու անգամ ավելի շատ մսեղենի սպիտակուց,քան միջին աֆրիկացին: Դրան ավելացնենք, որ ԱՄՆ-ում 40 տարին լրացած մարդկանց3002--ը տառապում է գիրությունից:նիհարելու խնդիրըլուծելու համար անգլիացիները ամեն տարիծախսում են 235 մլն դոլար, մինչդեռքաղցից տառապող երկրներիհամար` միայն50 մլն: Զարգացածերկրներումազդագրերի համար ծախսվումէ ազգային եկամտի5-1096--ը, որը զգալի չափով ավելի շատ է, քան ծախսվում է բնապահպանության խնդիրներիլուծման համար: Այս բոլորը ն էլի շատ բաներ, որոնք կատարվումեն մեր շրջապատում, հակաէկոլոգիականեն ն հակաբարոյական: Բարոյական դեգրադացիայի երրորդ խնդիրն այն է, որ թուլանում է մարդկանց կախվածությունըբնությունից: Մարդու ծագման ն զարգացման վաղ շրջանում մարդն ամբողջությամբկախված է եղել բնությունից: Մարդը,կառուցելով կացարան, կրելով հագուստ, օգտագործելով կրակը, աստիճանաբարկտրվել է բնությունից: Այսօր արդեն Երկրի վրա հանդիպում են տեղեր, որտեղ մարդիկկանաչ խոտ չեն տեսնում: ՄարդըԵրկրի վրա դարձել է տիրապետող:Սակայն միշտ չէ, որ նա չափավորել է իր ներգործությունը բնության վրա: Այսօր անհրաժեշտություն է առաջացելչափավորելուայդ ներգործությունը,անհրաժեշտություն է առաջացել էկոբարոյականությանմասին մշակել միջազգային կոդեքս: Այժմ ձեր ուշադրությանը կներկայացնենք էկոբարոյականության մի քանի սկզբունքներ:

3. էԿՈԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Առաջին` անջատվելով բնությունից մարդկությունը պոտենցիալ հնարավորությունէ ձեռք բերել` կառավարելու բնության զարգացումը: Սակայնբնության կառավարման հնարավորությունըմիշտ սահմանափակ կլինի, քանի որ մարդը միշտ կմնա բնության մաս: Ահա թե ինչու նրա արդյունավետօգտագործումը մարդու բաբնապահպանությունը, րեհաջողզարգացման համար կդառնանանհրաժեշտպայման: Երկրորդ՝ ոչնչացված տեսակներըչեն կարող վերականգնվել:Մարդու համար անդառնալիէ կենդանիբնությանգենետիկականբազմազանության կորուստը: Այդ կորուստը, այսինքն` տեսակներիվերացումը, անհամեմատ ավելի վտանգավոր է, քան էներգիայիաղբյուրների հյուծվելը կամ ցանկացածքաղաքականհիմնախնդիր: Երրորդ՝ հաշվի առնելով մեր մոլորակի էկոհամակարգերիռեսուրսանընդհատաճը ն հաներիսահմանափակությունը, ազգաբնակչության

սարակությանբարեկեցությանանընդհատ բարձրացումը, այլնս հնարավոր չէ: Չորրորդ՝ հաշվի առնելով մարդու հետագա զարգացմանանհրաժեշտությունը մեր մոլորակի վրա՝ կենսոլորտի պահպանության կարնորուպետք է առաջատար տեղ զբաղեցնի մարդկայինցանթյանգաղափարը կացածարժեքների հաստատման համակարգումն ցանկացածորոշումների ընդունման ընթացքում: Կենսոլորտի ն էկոհամակարգերի պահպանությունը մարդկության համար առաջնահերթնշանակություն ունի:

4. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ինչո՞ւէ մարդկությունըկանգնածնոր բարոյականությանձնավորշեմին: 2. Ինչո՞ւ է բնապահպանությունըբարոյականությանխնդիր: Յ. Ինչո՞ւ միայն տեխնիկականմիջոցներով անհնար է էկոլոգիական ճգնաժամերիհաղթահարումը:4. Ո՞րնէ էկոբարոյականությանգլխավոր թեզը: 5. Ի՞նչ է այսօր նշանակում հաղթելբնությանը:6. Բերե՛ք էկոբարոյականությանօրինակներ: 7. Որո՞նք են բարոյական դեգրադացիայի խնդիրները:8. Ի՞նչ են տեխնոկրատական հակաբարոյականությունը: 9. »« դարը ինչո՞ւէ համարվում ամենահակաբարոյականդարաշրջանը: 10. Ի՞նչ եք հասկանումբարոյական կատարելությունասելով: 11. Ինչո՞ւ են քաղցն ու աղքատությունը ծնում դաժանություն (պատասխանըհիմնավորե՛ք փաստերով): 12. Աշխարհը երեխաներին կրակել սովորեցնելու համար տարեկանորքա՞նգումար է հատկացնում: 13. Ինչո՞ւ է մարդը Երկրի վրա տիրապետողդիրք գրավել: 14. Բերեք բացասականէկոբարոյականության օրինակներ: 15. Ինչո՞ւ են ազգաբնակչության անընդհատաճը ն հասարակությանբարեկեցությանանընդհատ բարձրացումը հակասում իրար: 16. Ինչո՞ւ մարդու համար անդառնալի է գենետիկականբազմազանությանկորուստը: 17. Ինչո՞ւ կենսոլորտի պահպանության կարնորությանգաղափարըպետք է առաջատար տեղ զբաղեցնի մարդկայինցանկացած արժեքներիհամակարգում:18. Ինչո՞ւ է անհրաժեշտէկոբարոյականությանմասինմշակել միջազգայինկոդեքս: 19. Որո՞նքեն էկոբարոյականությանսկզբունքները:20. Ի՞նչ եք հասկանում բնության կառավարմանխնդիր ասելով: 1.

ման

ԳԼՈՒԽ 2Մ|. ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԷԿՈԼՈԳԻՍՑՈՒՄԸ

Մարդը՝որպես բնության մաս, չի կարողխուսափելիր գործունեության տրամաբանականավարտից:Երկրի շատ տարածաշրջաններում միայն ազգաբնակչությանաճն ու տեխնոլոգիականհեղափոխությունըկարող են բավականլինել, որպեսզի մարդուն դարձնեն տեսակ, որի հետագա գոյությանըվտանգէ սպառնում: ՍտյուարդՅուդալլ

1. ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ն տեխնոԳրեթե մինչն անցյալ դարաշրջանիկեսը տնտեսագետները ն լոգները՝ մի կողմից, մյուս կողմից`բնապահպանները իրար հետ քիչ են շփվել, քանի որ շփվելու ընդհանուր հետաքրքրությունըբացակայել է: Արդյունաբերողներըորքան կարողացել են, վերցրել են բնությունից: Նրանք ունեցել են մի նպատակ՝որքան կարելի է շատ շահույթ ստանալ, իսկ բնության մասին հոգ տանելու խնդիրչի եղել: Ներկայումս համընդհանուր ճանաչում է ստացելժամանակակիցարդյունաբերության զարտնտեսականհամակարգիգործառուգացումը դիտել որպես սոցիալ--՛ համաթյուն, այլ ոչ թե հակադրելտնտեսականն բնապահպանական կարգերը: Բազմաթիվփաստերկան այն մասին, որ արդյունաբերականսովորականտեխնոլոգիաունեցող համալիրիշրջակայքումգյուղատնտեսական կուլտուրաների բերքատվությունըիջնում է 50-60076-ով, իսկ ազգաբնակչությանշրջանում հայտնաբերվումեն մարդկանցառողջության լուրջ շեղումներ: Թվում է, թե այս անցանկալիհետնանքներըկպահանջեն անմիջապես անցում կատարելանմնացորդթափոններովտեխնոլոգիայի կիրառմանը:Սակայնայդ բոլորը պահանջումեն մեծ ներդրումներ, ն այն պետք է կատարել աստիճանաբար: Երկրորդ խնդիրը հումքի անխնաօգտագործումնէ, մանավանդանտառներին օգտակար հանածոների:Պատճառն այն է, որ արդյունաբերողները ձգտում են ներդրումից անմիջապեսարդյունք ստանալ, դրա համարէլ շատ հաճախ շրջանցումեն ծախսեր կատարելըն դնելը մաքրիչ կայաններ: Այդպես աշխատել են տասնամյակներշարունակ, ն տասնամյակներշարունակ լուրջ վնասներպատճառելբնությանը: Այհին տեխնոլոսօր արդեն փոխվելեն պահանջներըարդյունաբերության պահանջվումէ բնագիաներինկատմամբ:Այսօր արդյունաբերողներից

պահպանության համար կատարել լուրջ ներդրումներ ն օգտագործել նոր տեխնոլոգիաներ:Թեն հայտնի է, որ բնապահպանությանհամար կատարվող ներդրումները ոչ միշտ կարելի է չափել տնտեսական օգուտներով: Այն ընդհանրապեսկարող է տնտեսականօգուտ չբերել: Սակայն հանուն բնության բազմազանությանպահպանության,հանուն մաքուր ն առողջ միջավայրի,անհրաժեշտէ կատարելմեծ ներդրումներ: Այդ բոլորը ի վերջո կատարվում է մարդու համար, նրա ապագայի համար:

2. ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԸ

ԵՎ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Մարդկային հասարակությանառաջընթացըանհնար է կանգնեցնել: «Հետադարձ դեպի բնությունը» թեզը հակագիտականէ: ՎՀասարակության գոյության համար բնական ռեսուրսներիօգտագործումըպարտադիր պայմանէ: Առաջիկայումտեխնիկականմիջոցներըն տեխնոլոգիաները ավելի են զարգանալու ն տարածվելու: Սակայն ներկայումս, ինչպես երբնէ, հասկանալի է դառնում, եթե մարդը իր տեխնոլոգիաները, բնականհարստություններիարդյունավետու խնայողաբարօգտագործումը չէկոլոգիացնի,ն տեխնոլոգիաներըզարգանանինքնակամ,ապա դրանք ամենամոտ ապագայում կբերեն նոր էկոլոգիական հիմնախնդիրներ,ինչը նախկինում հատուկ էր արդյունաբերությանզարգացմանը: Բնության ն հասարակության բոլոր տեսակի հակասությունները կվերանան, եթե ստեղծվեն ն տարածվեն այնպիսի տեխնոլոգիաներ, որոնք կպահպանեն բնությունը, այլ ոչ թե կոչնչացնեն նրան: Անհրաժեշտ է էկոլոգիականփորձաքննություն կատարել ոչ միայն նոր տեխնոլոգիաների, այլն ցանկացած նոր նյութի, մթերքի, շինանյութի նկատմամբ: Սակայն միշտ տեխնոլոգիանվազանցում է էկոլոգներին: Տեխնոլոգիաների միջոցով մարդը կտրվել է բնությունից, տեխնոլոգիաների մեջ են թաքնվածկենսոլորտի բոլոր աղետներիպատճառները,սակայն հատկապեստեխնոլոգիայիմեջ ենք տեսնում ստեղծվածվիճակից փրկվելու հույսը: Հարցն այսպես է դրված. կօգնի՞ արդյոք տեխնոլոգիան համաերկրայինհիմնախնդիրներըլուծելիս: Առաջադրվածհարցին տրվում է դրական պատասխան, եթե մարդկությունը ստեղծի այնպիսի տեխնոլոգիաներ, որոնք արմատապես կտարբերվեն նախորդներից: Բանն այն է, որ տեխնիկականառաջընթացըավելի արագ է զարգանում, քան մենք հասցնում ենք իմանալ նրա դրական ն բացասականկողմերի մասին: Այսպես, օրինակ`հեռուստատեսայինն համակարգչային տեխ262

նոլոգիաները այսօր դիտվում են որպես անփոխարինելի տեխնոլոգիաներ, մանավանդոր դրանք նպաստումեն նան էկոլոգիականգիտելիքների տարածմանը, համաշխարհայինմշակույթի հետ շփմանը ն այլն, սակայն հեռուստատեսությունըմեզ ներկայացնումէ նան աշխարհի դաժանությունները,մարդիկենթարկվում են բանականությանաղտոտվածության, որն էլ իր հետ բերում է բացասական շատ հետնանքներ,ընդհուպ մինչն մշակութայինավանդույթներիոչնչացում: Եթե երեխաները կրտսեր տարիքում ընդունակ են 4-5 ժամ նստել հեռուստաէկրանի առաջ, ապա վտանգ է առաջանում անգրագիտությաննոր տիպի առաջացմանը, էլ չենք խոսում մի շարք այլ վնասակարկողմերի մասին: Տեխնոլոգիաներիհետագազարգացումըպետք է ապահովիբնության ն հասարակությանդինամիկ ն երկարաժամկետզարգացումը: Ներկայումս մարդուց պահանջվում է արմատապեսվերակազմավորել իր արտադրականգործունեությունը: Բնության ն հասարակության փոխհարաբերություններումբացվում է որակապեսնոր բնույթի վերաբերմունք, երբ արտադրության համակարգըուղղված է ոչ միայն բնական հարստությունների օգտագործմանը, այլ նան խելամիտ օգտագործմանը:Երբ արդիժամանակաշրջանումէկոլոգիականճգնաժամերը դառնում են արդյունաբերությանքաոսային զարգացումը զսպող գործոններ, արդենչեն բավարարումբնության ն հասարակությանզարգացման ներկա պահանջները: Ահա թե ինչու անցումը անմնացորդտեխնոլոգիաներին, նոր գիտատեխնիկականնվաճումների հիման վրա արտադրության կազմակերպումըհնարավորություն կընձեռի անցնել սոցիալ-տնտեսականփոխհարաբերություններինոր մակարդակի: Ոչ մեկի համար գաղտնիք չէ, որ մարդու կողմից բնության հարստություններիանմիտօգտագործումըհանգեցնում է էկոլոգիականաղետների առաջացմանը,որը բնության կողմից մարդուն տրվող յուրահատուկ պատասխանռեակցիաէ այն մասին, որ մարդըխախտելէ բնության հավասարակշռողհամակարգերը՝Արալյանծովի, Կասպիցծովի ապագայի մռայլ կանխագուշակումները, Բալթիկ, Միջերկրական,Ազովի ծովերի, Սնանա լճի էկոլոգիականհիմնախնդիրները,հողի, օդի համաերկրային աղտոտվածությունը,անտառներիանխնահատումը, կենսաբազմազանության կրճատումը մարդու առջն նոր խնդիրներէ դնում: Բնության հետ մարդու մեծ գործունեությունը կայանում է ոչ միայն նրանում, որ գտնվի բնօգտագործմանարդյունավետուղիներ, որը հնարավորություն կընձեռի բնական համակարգերին հասարակության երկարակեցությանապահովումը, այլ նան ներդրվի բնության ն հասարա263

կության զարգացման այնպիսի դինամիկ հավասարակշռություն, որլ արմատապեսկբացառի մեր մոլորակի վրա ցանկացած էկոլոգիակա( բացասականշեղումների առաջացումը:

3. ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Արդյունաբերությանէկոլոգիացման հիմքում պետք է դրված լինե( կենսոլորտի պահպանման հիմնական սկզբունքները` կենսական գոր: ծընթացներիպարբերականությունը,վնասակարմնացորդներիարտա: ն բնա: նետումներիբացառումըկենսոլորտ կամ սահմանափակումները ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը: Արդյունաբերության կան էկոլոգիացմաններկա փուլում արդեն կարող են լուծվել շատ գործնա: կան խնդիրներ` միջավայրի հնարավոր փոփոխության կանխագուշակում, արդյունաբերականմնացորդներիվերամշակմանխնդիրների լուծում, արդյունաբերականջրերի կենսաբանականմաքրմանտեխնոլոգիայի կիրառություն: Արդյունաբերությանէկոլոգիացմաններկա փուլում հատկապեսկարնոր է զանազան միկրոօրգանիզմներիօգտագործումը, որը պետք է ընկած լինի տեխնոլոգիաների զարգացման խնդիրների

լուծմանգործընթացներում: Սակայնարդյունաբերության էկոլոգիացման գործընթացումմանրէակենսատեխնոլոգիական, գենայինճարտարագիտության ներդրումը պահանջում է կատարել էկոլոգիական տեսական խոր ուսումնասիրություններ:Առաջիկայումմարդկայինհասարակության հաջող զարգացումըկախված կլինի այն բանից, թե որքանով կիրառելի կլինի կենսոլորտայինգործընթացներիօգտագործումըարդյունաբերական արտադրությանմեջ: Խոսքը առաջին հերթին վերաբերում է կենսոլորտում կատարվող նյութերի շրջապտույտի գործընթացներին: Այս սկզբունքիկիրառումըկլինի մարդու կողմից,կենդանին անկենդանբնությունից մարդու կարիքներիհամար վերցրածնյութերի մնացորդներիվերադարձըբնություն, որպեսզի այն մտնի կենսոլորտի նյութերի շրջապտույտիմեջ: Արդյունաբերությանէկոլոգիացմանապագանայդ նյութերի շրջանառությանինտենսիվացումնէ: Արդյունաբերությանոչ փակ համակարգերըպատճառեն դարձել հսկայականէկոլոգիականճգնաժամերի առաջացմանհամար.դրանք հեռանկարունենալ չեն կարող, քանի որ վտանգվում է կենսոլորտի ն մարդու ապագան:Այս ուղղությամբ գիտական որոնումներիհրատապլուծման ձներից է «էկոլոգիականնորմավորումը» ն «էկոլոգիապեսմաքուր» տեխնոլոգիայիստեղծումը: Միջավայրի պահպանությանհիմնախնդիրներըպահանջում են միջավայրի էկոլոգիացմանսկզբունքների հիման վրա տարբեր տիպի

Բւսումնաարդյունաբերական արտադրության խորու Բազմակողմանի հն սիրությունները:Այս տեսակետիցկարնորնշանակություն ստաճում էկոլոգիականինդիկատորների օգնությամբ բնության փոփոխությունների կանխագուշակումները: էկոլոգիական բնդհայճուր ինդիկատորների է տեսության մշակման ն հետագա կիրադմանհամարպահանցվում դարձյալկատարելխորըէկոլոգիական Կերկպուսումնասիբություններ: յումս կազմակերպվումէ էկոհաժակարգերի դիտարկման էկոլոգիական ծառայությունների գործառությունները(մոնիտորինգիկիրաթումը): Ուժեղ թունավորնյութերին ռադիոակտիվ նյութերիթաղումը էկոլոգիպկան մոնիտորինգիծառայությունըդարձնումեն անհրաժեշտ պայման` ազգաբնակչությանկյանքիանվտանգությունը ապյաիովելու ժիջոց: ն երկաթուղային Սարդու կողճից ավտոտրանսպորտային լայնցակ-

բերուէ էկոցիջրանցքների, էլեկտրական գծերի կառուցուծը իրհետ որ զբաղեցնում կոճունիկացիաները են լոզխական խնդիրներ: Նախայդ

կազբեքը ճրաժինաատ առանց պատտաականան, ճամռագիտական ամենատարբեր րոնք առաջինհերթին անհրաժեշտ են տնտեսության Օրրաանօմնադավաղներումաշխատելու,ապա Բան ՔԲՔապահպանների նամար: րեառճողգանակը:հաճալտելու

4. ՕԳՏԱԿԱՐ

ՂԱԽԱԾՈՆԵՐԲ Եմ'ԱՐԳՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

հանաձոկեՀայաստանիՀանրապլխոդւթյունը հարուստէ Ձգտակար րոլ: ակս224արի տարածքում ապաստանի 2Ք8-ակսնԹվանսդճերը հաամի էին ընդամենըտի քաքի չիղթրմեյոաղական հանքավայրեր: ն հայտնաբերվե1կասծ ուսումնասիրվեցին. գի շարք ցա մռտաղավանլ դչձառաղայան Ջգուսկար հախածոների

1982-ավան թվայաճաեդեց

է տարբեր ն հետախուղվել նանքապվայիեր:` ներկակումս փաոնաբերվել

ոաատվկի-գաաավաւր-հաածոների հանքավայր, այդ թվում պինո 0421. 42 խհանքային 41, թաղցոահամ մուսա Աւմնամծճնեթի ջրերի՝ Ջրերի՝

Գայաստագրանցված պաշարքերից, Յոացի պատման -հա: չվելչթում կամրատեսուցաԽխտատզւգձթուհաաատետված հատաաուզված.եր լ

էէաասգես իաթաղթելու,-որ-հանրապետության յինոնաութանիր: եսիվանք առաաահաօգքանմՒհենթը կաթնԱգաավեւ իքավել Քարելավվել:

լիբդենային հանքավայրերը կարնորագույնն են, որոնք հիմնականում գտնվում են հանրապետության տարածքիհարավարնելյանհատվածում` Զանգեզուրի լեռնաշղթայիսահմաններում(Քաջարանի, Ագարակի,Դաստակերտի, Լիճքի, Շիկահողի ն այլն): Հանրապետությանտարածքում հայտնաբերվելն հետախուզվելեն ոսկու մի շարք հանքավայրեր(Սոտք, Մեղրաձորն այլն): այաստանի տարածքներումհայտնի են նան երկաթի` Աբովյանի,Վրազդանին Սվարանցի,քրոմիտի` Շորժայի, մանգանի`Սարիգյուղի, Սն քարի, սնդիկի` Խոսրովի, Վարդենիսին այլ հանքավայրեր: Հայաստանյանտարածքըհարուստ է նան ոչմետաղականօգտակարհանածոներով,որոնք լայնորենկիրառվումեն տնտեսությանմեջ՝ քիմիական արդյունաբերության(կարբիտ,ծծմբային հրաքար, քարաղ), շինարարության անդեզիտաբազալտային շարքի ապարներ,գրանիտներ,հրաբխային խարամներ,հրաբխայինտուֆեր, կրաքարեր,տրավերտիններ, պեմզաներ, պեռլիտներ),նավթայինարդյունաբերության(բենտոնիտային կավեր): Ոչմետաղականօգտակար հանածոների հանքավայրերիմեջ խոշորագույններն են` Արթիկիտուֆի հանքավայրը,Անիի պեմզայի ն տուֆի հանքավայրերը, Արագածիպեռլիտի հանքավայրը, Սարիգյուղի բենտոնային կավերի հանքավայրը, Ավանիաղի հանքավայրը,Ջրվեժի գիպսաբերկավերի հանքավայրը: Հայաստանում հայտնի են նան ածխի, այրվող թերթաքարերի,տորֆի, օբսիդիանի, ագաթի, նռնաքարերիմի շարք փոքր հանքավայրեր: Հանքային ջրեր: Հանրապետության տարածքըհարուստ է բնական հանքայինռեսուրսներիկարնոր բաղադրիչ մասը կազմող ստորերկրյա քաղցրահամն հանքային ջրերով: Վայաստանյանխոշորագույնհանքաեն Ջերմուկի տաք (Կառլբադի նմանակ), յին ջրերի հանքավայրերից ն Հանքավանի Լիճքի (Եսենտուկիի նմանակ), Արզաքանին Բջնիի գոլ (Վիշիի նմանակներ),Դիլիջանի սառը (Բորժոմի նմանակ), Արարատյան, Տաթնի (Նարզանի տիպի) գոլ ջրերի հանքավայրերը:Իջնանի շրջանում հայտնի են սուլֆատային (Խարզանի տիպի) հանքային ջրեր: Մերձերնանյանշրջանում լայն տարածում ունեն տարբեր չափերով հանքայնացվածաղաալկալայինջրեր՝ Արզնի, Գետամեջ,Ավազան:

5. ՕԳՏԱԿԱՐ

ՀԱՆԱԾՈՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ

Հարկ է նշել, որ ընդերքի օգտագործումըկատարվում է անարդյունավետ ձնով, որի արդյունքում հանրապետությանլեռնաարդյունաբերության գործունեության պատճառով խաթարվածհողերի տարածքները կազմում են շուրջ 8000 հա:

Պինդ օգտակար հանածոների հանքավայրերիմոտ 9596-ը շահագործվում է բաց եղանակով, որը հանգեցրել է հողատարածքների խախտմանը`ընդգրկելով նան ճանապարհները,լցակույտերի տեղադրման համար նախատեսվող,հանքահարստացման թափոնների տեն ղադրմանտարածքները այլն: Այժմ, երբ մենք ենք մեր հայրենիքի ն ռեսուրսների տերը, ընդերքի օգտագործումըպետք է դնել էկոլոգիական հիմքի վրա՝ 1. օգտակար հանածոների հանույթի առավել արդյունավետ,էկոլոգիապես անվտանգմեթոդներիկիրառում, 2. օգտակարհանածոներիպաշարների,դրանց կորուստների ն աղքատացման,ինչպես նան հանքայինհումքի ն ընդերքում դատարկտարածքներիհաշվառում ու համալիր օգտագործում, 3. հանքային հումքի համալիր վերամշակման ուղեկցող օգտակար բաղադրամասերիկորզում, 4. խախտվածհողերի վերականգնման (ռեկուլտիվացիայի)համար անհրաժեշտմեխանիզմներիմշակում ն այլն:

6. ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՄԱՆ

ԵՎ ՎԱՆՔԱՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Արդյունաբերականկազմակերպություններիգործունեությունըբազմակողմանի ազդեցություն է թողնում բնական համալիրների ս բնակավայրերիվրա: Վայաստանումդրաննպաստումեն հանքամշակումիցգոյացած լցակայանները,պոչամբարները,կեղտաջրերիմաքրմանկայանների անբավարարվիճակը ն այլն, որոնք հանգեցնում են բուսական, կենդանականաշխարհի ն հողերի դեգրադացմանը,գյուղատնտեսական հողատարածքներիկրճատմանը,ջրային պաշարներիաղտոտման այլն: Բավանը, սանիտարահիգիենիկ պայմաններիվատթարացմանը կան է նշել, որ ԳՁայաստանի տարածքումգոյություն ունի 13 պոչամբար, որոնք վտանգավոր են շրջակա միջավայրի ն բնակչության առողջության համար: Օրինակ` Ախթալա գետում ծանր մետաղների պարունակությունըտասնյակն հարյուրավոր անգամգերազանցումէ թույլատրելի նորման, մասնավորապեսմոլիբդենի պարունակությունը՝898 անգամ, պղնձինը՝ 917: Ծանր մետաղների այդպիսի պարունակությունը Ախթալագետում արդյունք է պոչամբարիցկատարվողմշտական արտահոսքի, որն անհնարին է դարձնում գյուղատնտեսությանն զբոսաշրջության կազմակերպումը:Ելնելով այդ բոլորից արդյունաբերության ոլորտում բարելավմանաշխատանքներընախ ն առաջ պետք է նպա267

տակաուղղված լինեն էկոլոգիական իրավիճակիապահովմանը, դրա համար Վայաստանումանապատացմանդեմ պայքարի գործողությունՇերի ազգայինծրագիրը պահանջում է. 1. մշակել Վայաստանիէկոլոգիական անվտանգությանգիտատեխնիկականծրագրեր, 2. մշակել ն ներդնել թափոններիվերամշակմանտեխնոլոգիաներ, 3. կատարելագործելթափոններիհեռացմանն տեղադրմանկառավարմանհամակարգ: Հայաստանի բնական համալիրների հետագա դեգրադացումը կանխելու համար անհրաժեշտ է. 1. Իրականացնելթափոններիգույքագրման աշխատանքներ:Համաձայն վերջին՝ 1987 թ. գույքագրման՝ կուտակվածթափոններիքանակը կազմում է 22,4 մլն տ: 2. Իրականացնելտեխնածին համալիրներիհողերի վերամշակումը, որը նախ զգալիորեն կնպաստիշրջակա միջավայրի պայմաններիկայունացմանը, ինչպես նան նոր հողերի ներգրավմանըգյուղատնտեսական, ռեկրեացիոն,անտառատնտեսական,ջրատնտեսականն ձկնաբուշինարարականնպատակներովօգտածական սանիտարահիգիենիկ, գործմանը: 3. Բոլոր տեսակիծախսերըպետք է առաջինհերթին ուղղված լինեն շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության նվազեցմանը` կեղտաջրերի մաքրման, թափոններիհեռացման ն բնական պաշարներիպահպանության ն արդյունքներիօգտագործմանխթանմանը,սակավաթափոնն Քիչ ծախսարար տեխնոլոգիաների ներդրմանը, արտանետումները նվազեցնողժամանակակիցսարքավորումներիձեռքբերմաննու ներդրմանը: Ներկայումս հարցն այսպես է դրված. կա՛մ հանքօգտագործումը կէկոլագիացվի,կա՛մ Գայաստանաշխարհը «բացօթյա թանգարանից» կվերածվի«հանքահորերիու պոչամբարներիբացօթյա աղբանոցի»:

7. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ինչո՞ւ չի կարելի հակադրել բնության ն արդյունաբերության շահերը: 2. Ինչո՞ւչի կարելի օգտագործելհին տեխնոլոգիաները:3. Ինչո՞ւ է պահանջվում արմատապեսվերակազմավորելարտադրականգործունեությունը:4. Ինչո՞ւէ պահանջվում անցնել սոցիալ-՛ փոխտնտեսական 5. հարաբերությունների նոր մակարդակի: Ինչպիսի՞էկոլոգիական 1.

աղետներ են կապվածարդյունաբերությանսխալ գործունեության հետ: 6. Ինչպիսի՞էկոլոգիական ճգնաժամեր գիտեք` կապված միջավայրի աղտոտման հետ: 7. Ի՞նչ է անհրաժեշտանթափոնարտադրությունկազմակերպելու համար: 8. Ինչո՞ւ է «հետադարձ դեպի բնությունը» թեզը հակագիտական: 9. Որո՞նք են արդյունաբերության զարգացման սոցիալ--տնտեսականխնդիրները:10. Որո՞նքեն արդյունաբերությանէկոլոգիացմանսկզբունքները: 11. Ի՞նչ է նշանակումէկոլոգիապեսմաքուր տեխնոլոգիա: 12. Ի՞նչ է մանրէակենսատեխնոլոգիական մեթոդը, ն 13. որո՞նքեն նրա վնասակարհետնանքները: Ինչպիսի՞օգտակար հանածոներ են հայտնաբերվածՀայաստանում:14. Ինչպիսի՞ոչմետաղական օգտակարհանածոներգիտեք Վայաստանում:15. Ինչպիսի՞խոշոր հանքայինջրերիաղբյուրներգիտեքՀայաստանում:16. Ի՞նչեք հասկանում ռեկուլտիվացիա ասելով: 17. Ինչպիսի՞հետնանքներունեն պոչամբարները: 18. Ի՞նչ եք հասկանում օգտակար հանածոներիօգտագոծման էկոլոգիացումասելով: 19. Ինչո՞ւ չի կարելի Վայաստանիբնական համալիրների հետագա դեգրադացումը:

ԳԼՈՒԽ

24711. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻՍՑՈՒՄԸ

Ներկա քաղաքակրթության հետագա զարգացումը հնարավոր է միայն մարդու ն բնության ռազմավարությունը համաձայնեցնելուդեպքում: ԱկադեմիկոսՆ. Մոիսեն

1. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԵՋ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՆԵՐԴՐՄԱՆ

ԱՆՎՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գյուղատնտեսությանէկոլոգիացում նշանակում է գյուղատնտեսության արտադրությանմեջ էկոլոգիական,տվյալ դեպքում՝ էկոհամակարգային օրինաչափությունների ն գործառույթների ներդրում: Նախորդ գլուխներում (7, ՃԱ, ՉԺ գյուղատնտեսությանարտադրությանէկոլոգիացման անհրաժեշտության մասին բավականին բազմակողմանի քննարկումներ ենք կատարել: Ձեր ուշադրությունը հիմնականումկբնեռենք գյուղատնտեսությանհետագա զարգացմանընթացքում էկոլոգիական մոտեցումներիներդրման անհրաժեշտությանվրա: ՀՎազարամյակներ շարունակգյուղատնտեսությունըթեն զարգացել է տարերայնորեն, սակայն հիմնվել է էկոլոգիական սկզբունքների վրա: Պրակտիկ գործունեությանընթացքումգյուղացին համոզվել է, թե որ դաշտում ինչ մշակաբույս աճեցնի, որ մշակաբույսը որից հետո է բարձր բերք տալիս ն այլն: Այնքան ժամանակ է այդպես շարունակվել, մինչն որ էկոլոգիական սկզբունքները սկսել են օգտագործել գիտակցաբար: Ընդհուպ մինչն վերջին Ժամանակները գյուղատնտեսական արտադրությունը դրված էր էքստենսիվ ուղու վրա: Գյուղատնտեսության մեջ հետապնդվելէ մի նպատակ՝որքան հնարավորէ շատ բերք ն կենսազանգված ստանալ: Վայաստանաշխարհը համարվում է ագրոկենսաբազմազանության համաշխարհային կենտրոններիցմեկը` մշակաբույսերի ն ընտելացված կենդանիների վայրի ցեղակիցների նախահայրենիքըն գենոֆոնդի խոշորագույն օջախը: Վայաստաննարդեն 5-6 հազարամյակ ակտիվ օգտագործումէ իր բնաշխարհիհարուստ կենսառեսուրսները, որի ընթացքումէականորենփոխվել է նրա տեսակայինկազմը, միաժամանակ ստեղծվել է մարդու ն բնության կենսաբազմազանության որոշակի փոխհարաբերություն,որի ընթացքում խախտվել են արհեստական էկոհամակարգերի էկոլոգիականօրինաչափությունները:

Ժամանակակից հզոր գյուղատնտեսականտեխնիկայի օգտագործումը, գյուղատնտեսությանլայն քիմիացումը ն բարձր բերքի ստացումը հակասում են բնության հավասարակշռությանպահպանությանսկզն բունքներին ն, ի վերջո, բացասաբար են ազդում գյուղարտադրության գյուղատնտեսականարդյունավետության վրա: Այսպես` գյուղատնտեսական մեծ տարածքներիվրա հողի մշակությունը,քիմիական նյութերի բազմակիօգտագործումըխիստ կերպովազդում են փոշոտող միջատների ն միջատակերներիվրա: Այսինքն՝ խախտվումեն էկոհամակարգերի (մասնավորապեսագրոցենոզի)ինքնակարգավորման մեխանիզմները: Ժամանակակիցէկոլոգիական գիտության զարգացումը հնարավորություն է տալիս մշակել գյուղատնտեսությանզարգացմաննոր մեթոդներ ն լրացուցիչ հնարավորություններ է բացում ինչպես բուսաբուծության, այնպես էլ անասնապահությանզարգացման համար: Գյուղատնտեսության զարգացմանհիմնական ուղիները պետք է հիմնված լինեն էկոհամակարգային կենսագործունեության սկզբունքների վրա: Գյուղատնտեսությանէկոլոգիացմանկարնոր պայման է ցանքաշրջանառությունների համակարգի կիրառումը, որը նմանակում է բնական համակեցություններիբուսականությանփոփոխմանը:Միննույն դաշտում հաջորդաբարմշակվող տեսակներըպետք է տարբերպահանջներ ունենան հանքային սնման տարրերինկատմամբ,տարբեր արմատային միջոցով նպաստենն բարելավենհողի համակարգին ագրոտեխնիկայի ջրաֆիզիկական,ֆիզիկաքիմիականհատկությունները:Նրանք պետք է ունենան սկզբունքային տարբեր վնասատուներն հիվանդությունների հարուցիչներ ն տարբեր ձներով փոխազդենմոլախոտերիվրա: Վասկամեջ ընդգրկվածտեսակնենալի է նան, որ ցանքաշրջանառությունների րը պետք է համապատասխանենտնտեսության շահույթի պահանջներին, սակայն շատ դեպքերում պետք է առավելությունըտալ էկոլոգիական կարգավորմանարդյունավետ դեր կատարող տեսակների օգտագործմաննպատակահարմարությանը: Գյուղատնտեսությանէկոլոգիացմանհիմնախնդիրէ նան խոնավության առավելագույն փակ շրջանառությունը,որի համար շատ կարնորէ անտառմելիորացիան:Անտառը, բարձրացնելովօդի խոնավությունը, երկարացնպաստում է ինտենսիվֆոտոսինթեզիժամանակահատվածի բնության մեջ ն մարմանը: Ընդհանուր առմամբ անտառմելիորացիան դու կյանքում ունի հսկայականնշանակություն:Բոլոր կարգիպաշտպանական անտառտնկարկներըկատարում են ջրակարգավորիչ,ջրակլիմայական, հողապաշտպան, հողմապաշտպան,առողջարար գործա271

ռույթներ: Անտառընան միջավայր է մեծ թվով կենդանականն սնկային տեսակներիհամար: Ագրոէկոլոգիական անտառմելիորացիան դաշտապաշտպան տնկարկները,անտառաշերտերըբարձրացնումեն մշակաբույսերիբերքատվությունը: Անտառաշերտերիստեղծումը զգալիորեն նպաստում է շրջակա միջավայրի առողջացմանը ն բնության բազմազանության պահպանությանը:Պարզվել է նան, որ թթվածնի 6042--ը ստեղծվում է ցամաքի բուսականության կողմից, ընդ որում 1 հա անտառը 8--՛10 անգամ ավելի թթվածին է արտադրում, քան դաշտային մշակաբույսերի նույնքան տարածքը: Գիհու 1 հա անտառը օրվա ընթացքում արտադրում է այնքան ֆիտոնցիդներ,որոնք կարող են մաքրել միջին մեծության քաղաքի օդը: Գյուղատնտեսությանէկոլոգիացման լուրջ հիմնախնդիր է հումուսի պաշաներիկորուստը ն հողի էներգետիկպոտենցիալինվազումը: Ընդամենը 18-20 տարվա ընթացքում մշակովի հողերում հումուսի ընդհանուր պաշարը նվազել է 24-2896-ով, որը լուրջ էկոլոգիական աղետ է: Ոչ պակասհիմնախնդիրէ Արարատյանհարթավայրի մշակովի հողերի պահպանությունըերկրորդային աղակալումից ու ճահճացումից: Գյուղատնտեսությանէկոլոգիացման նպատակովանհրաժեշտ է առավելագույնչափով օգտագործելհողերի բերրիությանբարձրացման ն պահպանությանբոլոր հնարավոր կենսոլորտայինգործառույթները: Այսպիսով՝ցանքաշրջանառությանն ագրոլանդշաֆտային համալիրների կազմակերպումըայնպիսին պետք է լինեն, որպեսզի նրանք պահպանեն էկոհամակարգային ամբողջական համալիրները տարբեր սննդայինմակարդակներիառկայությամբ: Դաշտերում միայն մշակովի բույսերից կազմված պրոդուցենտներիցանհրաժեշտ է անցում կատարել ագրոցենոզներում բնական կարգավորիչների օգտագործման պրակտիկային: Ագրոցենոզներում տեսակային բազմազանության ստեղծումըամբողջությամբկարող է կանխելվնասատուներիմասսայական բազյճացումը:Դա ոչ միայն պահպանումէ բերքը, այլն նվազեցնում է թունաքիմիկատներօգտագործելու անհրաժեշտությունը,իսկ վերջիններս ապակայունացնում են արհեստական էկոհամակարգերը (ագրոհամակարգեր)ն աղտոտումշրջակա միջավայրը: Առաջիկատարիներինսրվելու է բույսերի փոշոտմանհիմնախնդիրը: Բնության վրա մարդածին գործոնների ուժեղացմանը զուգընթաց կրճատվումէ միջատներովփոշոտվող մշակաբույսերիբերքատվությունը: Սերմնավորբույսերի թերփոշոտումըգնալով ավելի է բարդանում:

Միջավայրի աղտոտման հետ կապված` տհաճ հեռանկար է կանխատեսվում ընդհանրապեսմիջատներիկենսաբազմազանության պահպանության հարցում, մանավանդ որ աննախադեպարագությամբհատվում են արնադարձայինանտառները: Օրգանական նյութերիսինթեզիգործընթացիկառավարումըմեր ժամանակի կարնորագույն հիմնախնդիրնէ: էկոլոգիականտեսանկյունից գյուղատնտեսականարտադրությանինտենսիվացումըհնարավոր է մի քանի միմյանց լրացնող ուղիներով:Դրանցիցմեկը կարողէլինել ֆիտոցենոզների կառուցվածքի վերակառուցումը:Ավանդականմիակուլտուրայի փոխարեն դաշտում կիրառել բազմակուլտուրայնությունը` ըստ էկոլոգիական առանձնահատկությանօգտագործելով տարբեր բուսատեսակներ:Այդպիսիդաշտերը էկոլոգիականտեսակետիցավելի շահեկան են, քանի որ նրանցից ամբողջ սեզոնի ընթացքում կարելի է ստանալ մի քանի տեսակիբազմակիանգամ բերք, ընդ որում, գյուղատնտեսական արդյունավետության բարձրացման հետ միաժամանակբարձրանում է նան ցանքերի կայունությունը: Կենսոլորտայինմակարդակով ագրոհամակարգերըզգալի ներդրում ունեն առաջնայինարդյունավե-

տությանստեղծման,թթվածնիքանակիավելացմանն տարբերգազերի հարաբերությունների կարգավորման,կենսածինտարրերիգաղթի,ջրափոխանակությանգործընթացներիմեջ ն այլն: Հնարավոր էկոլոգիական բացասականհետնանքներիցխուսափելուհամարգյուղարտադրության ինտենսիվացմանբոլոր ձները պետք է նրբությամբհետազոտվենն ենթարկվեն էկոլոգիացմանսկզբունքներին: Օրինակ՝ հայտնի է, որ մթնոլորտումՇՕշ գազի խտությանբարձրացումը խթանողազդեցությունէ թողնում գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվության վրա: Սակայն վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ արհեստականորենՇՕշ գազի խտության կրկնակի է ազդում բերքատվության վրա: անգամ բարձրացումը բացասաբար Փորձնականխոտաբույսերիդաշտում ածխաթթուգազի խտության երկու անգամ բարձրացումը ցույց է տվել, որ նման ճանապարհովստացված խոտաբույսերը դժվար են մարսվում ն յուրացվում անասունների կողմից: Մի այլ դեպքում ՇՕշ գազի խտության բարձրացումըխիստ բարենպաստէ ազդել 5 տեսակիմոլախոտերիաճի ն զաիգացմանվրա: Այստեղից հետնում է, որ վտանգ է սպառնում արհեստականորենբարձրացնել մոլախոտերիտարածումը:Մի այլ փորձիցպարզվել է, որ ՇՕշ գազիխտությաներկուանգամբարձրացումըերեքնուկիդաշտումտերնա273

կերներիարագ բազմացումից ն տարածումիցերեքնուկի դաշտը վնասվել է գրեթե 9046--ով:Ինչպես երնում է բերված փաստերից,միշտ չէ, որ ՇՕշ-ի քանակը բարձրացնելիս կարող է բերքատվությունը բարձրանալ: Գյուղատնտեսության արդյունավետության բարձրացմանը զուգընթաց պետք է ապահովել կենսոլորտայինգործընթացներինորմալ գործունեությունը ն, ամենից առաջ, նյութերի շրջապտույտի ն էներգիայի փոխակերպմանգործընթացները:

2. ԳԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Գյուղատնտեսությանոլորտում ստեղծված բարդ իրավիճակիցդուրս ն անապատացմանգործընթացներիհետագա կանխարգելման կամ ազդեցությանմեղմացմաննպատակովանհրաժեշտ է իրականացնել գիտականորենհիմնավորվածհետնյալ համալիր միջոցառումները դեմ պայքարիգործողություններիազ(ԱՕայաստանում անապատացման թ.). գային ծրագիր, գալու

Անասնապահության բնագավառում՝ անասնաբուծությանվարման գիտականհամակարգիներդրում, արոտավայրերին խոտհարքներիբարելավում` հակաէրոզիային մելիորատիվմիջոցառումներիներդրում, արոտավայրերի,հերթափոխային արածեցում, արածեցման նորմավորում, քարհավաք, արոտավայրերի վնասակար բույսերի ոչնչացում, պարարտացում, ճանապարհներիկարգավորումն այլն: »

Բուսաբուծությանբնագավառում՝ մշակովիհողերիբարելավում, ն ֆիտոմելիորատիվմիջոցահակաէրոզիայինագրոտեխնիկական ռումների ներդրում, հողերի հումուսային ֆոնդի ն բերրիությանպահպանությաննպատակով օրգանական ն հանքային պարարտանյութերիօգտագործում` յուրաքանչյուր հռղատեսակի համար գիտականորենմշակված չափաքանակներով: Այդ ամենինզուգահեռ՝ անհրաժեշտէ իրականացնել` մշակաբույսերի հերթափոխայինարդյունավետ տարբերակների ընտրություն,

հողի մշակության, լեռնայիներկրագործությանհամար նախատեսված տեխնիկականմիջոցներիօգտագործում. էկոլոգիապես անվտանգ մթերքների ստացման համար բույսերի պաշտպանությանքիմիական միջոցների չափավոր քանակների ն առավել անվտանգ տեսակներիօգտագործում, գոտու հողերում վարելահողերի կիսանապատատափաստանային քարերից մաքրում ն ցեմենտացած շերտի փշրում (հատկապես բազմամյատնկարկներհիմնադրելուդեպքում), ոռոգման ն կոլեկտորադրենաժայինհամակարգիվերականգնում, նոր մելիորացված ն երկրորդայինաղակալում ունեցող հողերում ոռոգման բարձր նորմերով լվացվող ռեժիմիստեղծում, բույսերի պաշտպանությանառավել անվտանգսահմանվածչափաքանակներով ն օպտիմալժամկետներումօգտագործում:

3. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ի՞նչ եք հասկանում գյուղատնտեսության էկոլոգիացում ասելով: Ինչո՞ւ է Վայաստանաշխարհը համարվում ագրոկենսաբազմազանության նշանավոր կենտրոններիցմեկը: 3. Ինչպիսի՞փաստեր կարող եք բերել, որ Վայաստանըմշակաբույսերի վայրի նախահայրերի մի մասի հայրենիքն է: 4. Ինչո՞ւ է առաջիկայում սրվելու բույսերի փոշոտման հիմնախնդիրը:5. Ինչո՞ւ է տհաճ հեռանկար սպասվում մի1.

ջատների կենսաբազմազանությանպահպանության հարցում: 6. Ինչո՞ւ ցանքաշրջանառության համակարգի կիրառումը գյուղատնտեսության էկոլոգիացման կարնոր հիմնախնդիրէ: 7. Ի՞նչ եք հասկանում խոնավության փակ շրջանի առաջացում ասելով: 8. Ինչո՞ւ անտառաշերտերի ստեղծումը նպաստում է մշակովի բույսերի ֆոտոսինթեզի արդյունավետության բարձրացմանը: 9. Թթվածնի ո՞ր մասն է ստեղծվում ցամաքային բույսերի կողմից: 10. Անտառիկողմից արտադրվող ֆիտոնցիդները ի՞նչ նշանակություն ունեն քաղաքների մաքրության համար: 11. Ինչո՞ւ է Հայաստանում հողմնահարված հողերի գերակշռող մասը պակաս արդյունավետ: 12. Ի՞նչ եք հասկանում երկրորդային աղակալում ն ճահճացում ասելով: 13. Ինչպե՞ս է ՇՕչ գազի բարձրացումը ազդում բույսերի ֆոտոսինթեզի գործընթացի վրա: 14. Ինչպիսի՞վտանգ է սպառնում արհեստականորեն ՇՕշ գազի ավելացումը մթնոլորտում: 15. Ինչո՞ւ է վտանգավոր հողերի աղտոտումը ծանր մետաղներով: 16. Ինչպե՞ս կարելի է հողերը

պաշտպանել ծանր մետաղներով աղտոտումից: 17. Որքա՞ն հող է Հայաստանում աղտոտվածծանր մետաղներով: 18. Ի՞նչ է նշանակում ագրոհամակարգերի տեսակային բազմազանության ներդրում: 19. Ի՞նչ եք հասկանում միամշակութայինի փոխարենբազմամշակութայինի կիրառում: 20. Որո՞նք են անասնապահությանզարգացման միջոցառումները: 21. Ի՞նչ եք հասկանում արոտավայրերիբեռնվածություն ասելով:

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՕՐԱՑՈՒՅՑ

հունվարի փետրվարի

մարտի մարտի

ապրիլի ապրիլի

18-22

ապրիլի ապրիլի

մայիսի հունիսի

օգոստոսի 27 օգոստոսի 15 սեպտեմբերի 16սեպտեմբերի

սեպտեմբերի սեպտեմբերի

Արգելոցներիօր Ջրաճահճայինտարածքների համաշխարհային օր Ջրի համաշխարհային օր Օդերնութաբանության համաշխարհայինօր Թռչուններիմիջազգայինօր «Այգիներիարշավ» միջազգային ակցիա Երկրի օր ճառագայթայինվթարներին աղետների ժամանակզոհվածներիհիշատակի օր էկոլոգիականկրթության օր Շրջակամիջավայրիպահպանության համաշխարհայինօր Հիրոսիմայիօր Բայկալիօր Խաղաղությանմիջազգայինօր Օզոնային շերտի պահպանության միջազգայինօր Անտառիաշխատողներիօր Տուրիզմի օր ««Մաքրենք մոլորակը աղբից սեպտեմբերին»» Կենդանիներիպաշտպանության համաշխարհայինօր օր Ապրելավայրիպահպանության Բնականաղետներիվտանգավորության նվազեցման համաշխարհայինօր

Միջազգային ակցիայի շաբաթ

հոկտեմբերի

հոկտեմբերի 14հոկտեմբերի

29դեկտեմբերի

Կենսաբազմազանության պահպանությանհամաշխարհայինօր

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Կենդանի օրգանիզմների վրա ազդող արԱբիոտիկ գործոններ տաքին միջավայրի անկենդան գործոններն են` ջերմությունը, խոնավությունը, լույսը, հողագրունտայինպայմանները, ռելիեֆը: Տեղաբնակ բույսեր, որոնք ծագել ն էվոլյուցիա Աբորիգենբույսեր են անցել որոշակի տարածքում: Վաճախ նույնացվում են էնդեմիկբույսերի հետ: Երկրի մակերնույթի առարկաների (տափաստան, Աբսորբցիա մարգագետին, անտառ) կողմից արեգակնային ճառագայթարձակմանկլանմաներնույթ: Գյուղատնտեսական մթերքներ ստանալու Ագրոէկոհամակարգ նպատակով մարդու կողմից ստեղծված արհեստական ոչ կայուն համակարգ: Ագրոէկոլոգիա (ագրոցենոլոգիա) Գիտությանճյուղ ագրոէկոհահամատեղ ապրող տեղամասին, մակեցությունների խմբերի միջն սահմանվածկապերը, նրանց վրա միջավայրի ազդեցությունը, արդյունավետությունը, օրգադերը որոշակի միջավայրի ստեղծման գոր--

կիզծների ում:

Ադապտացում Օրգանիզմներիմոտ այնպիսիհատկություններին հատկանիշներիգոյացում, որոնք միջավայրի որոշակի պայմաններումապահովումեն տեղախմբերիկենսունակության բարձր մակարդակ:Հարմարվածությունը համընդհանուրերնույթ է: Որնէ միջավայր օդ մղելը, Շդափոխելը,օդի առկայուԱերացիա թյան ապահովելը: Աերոբ օրգանիզմներ Որոնք ընդունակ են ապրելու միայն ազատ մոլեկուլյար թթվածնի միջավայրում:Կենսական բոլոր գործընթացները, որոնք ընթանում են մթնոլորտի թթվածնիառկայությամբ,կոչվում են աերոբ, իսկ բացակայությանդեպքում՝ անաերոբ: Ալբեդո Առարկաներիմակերնույթինընկնող ճառագայթայինէներգիայի անդրադարձմանունակությունըբնորոշող մեծություն: Չափվում է անդրադարձվածն ստացված ճառագայթայինէներգիաներիքանակներիհարաբերությամբ: Բացարձակ սն մարմնի ալբեդոն 0 է, խոտածածկինը՝ --

20-25օ6, հողի մակերեսինը՝մոտ 1096, ծառերի սաղար-

թինը՝ 1Օ-1596: Ալպիական բույսեր Բարձրլեռնայինպայմաններում(ալպիական գոտում) աճելուն ն զարգանալուն հարմարվածբույսեր (բոշխեր, կարճահասակհացազգիներ,գնարբուկներ ն այլն): Կարող են օգտագործվելքարաբլրակների ն քարապարտեզներիստեղծմանժամանակ: Ակլիմատիզացիա Մարդու համարօգտակարբուսատեսակներով բնական համակեցությունըհարստացնելու նպատակով նախկինում այդտեղ չաճող որնէ բույսի ներմուծումը ն գոյության նոր պայմաններին այդ բուսատեսակների հարմարվելը: Այդ գործընթացում մեծ նշանակություն ունեն կլիմայական գործոնները(օդի ջերմաստիճանը, խոնավությունը, տեղումներիքանակությունը ն դրանց բաշխման ռիթմը տարվա ընթացքում, լուսապարբերականությունը, լույսի ինտենսիվությունը),հողային ծածկույթի բնույթը ն այլն: Աղակալում հողի Հողի լուծվող աղերի պարունակության բարձրացում (0,2596--ից),որը պայմանավորվածէ հող առաջացնող ապարներով,կամ ավելի հաճախ,գրունտային կամ մակերնութայինջրերով բերված աղերով: Աղբանոց տարածք Որտեղ թաղում են կենցաղային ն արդյունաբերականթափոնները: Աղետ էկոլոգիական Բնականգործընթացներիվրա մարդկային գործունեության ուղղակի կամ անուղղակի ազդեցության հետնանքով բնական զանգվածների կործանում, տեխնիկականկառույցների վթարներ, որոնք առաջ են բերում կենդանիօրգանիզմներիոչնչացում ն մարդկային զանգվածներիտեղաշարժեր: Ցանկացածֆիզիկականազդակ(աղմուկ, լույս, ճառաԱղտոտիչ գայթում), քիմիականնյութեր (թունաքիմիկատներ,ծանր մետաղներ) ն կենդանի օրգանիզմներ(հիվանդությունների հարուցիչներ, էկոլոգիականպայթյուն), որոնք ընկնում են շրջակա միջավայր կամ նրանում առաջանումէ այնպիսիքանակությամբ, որը գերազանցում է բնական միջին մակարդակը: Աճման խթանիչ Հատուկ նյութ, որը նպաստումէ բույսերի արագ աճին, արմատակալմանը(աուքսին, հիբերելին, ցիտոկինին, վիտամիններն այլն): Օգտագործվումէ հատկա---

պես այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է արագացնել բույսերի կտրոնների արմատակալումը կամ նպաստել դանդաղաճբույսերի արագ աճին: Միկրոօրգանիզմներիկողմից ազոտ պարունաԱմոնիֆիկացում կող օրգանական միացությունների (սպիտակուցների, նուկլեինաթթուների, միզանյութի) քայքայումը ամոնիակի առաջացմամբ: Անաբիոզ Օրգանիզմների այնպիսի վիճակ, որի ժամանակ կենսական գործընթացներնայնքան դանդաղ են ընթանում, որ կյանքի տեսանելի դրսնորումներըբացակայում են: Անապատացում Տարածքի կորուստը համատարած բուսական ծածկույթից, որը հնարավորչէ հետագայում վերականգնել առանց մարդու միջամտության:Որպես կանոն դիտվում է չորային, շոգ վայրերում: Տեղի է ունենում ինչպես բնական,այնպես էլ (գլխավորապես)անթրոպոգենգործոնների ազդեցության հետնանքով: Միջավայրումտեղի ունեցող փոփոխուԱնթրոպոգենգործոններ թյուններ, որոնք պայմանավորվածեն մարդու գործունեությամբ,կարող են լինել ուղղակի,օրինակ՝անտառների զանգվածայինոչնչացում ն անուղղակի, որն իրականացվում է լանդշաֆտի, կլիմայի, օդի ֆիզիկական վիճակի ու բաղադրության,հողի ն այլ փոփոխությունների հետնանքով: Միջավայրի աղտոտումը կենցաղային ն արդյունաբերական թափոններովհանգեցնում է էկոլոգիական հավասարակշռության խախտման, էկոհամակարգերիքայքայման: Հողի բերրիության բարձրացմամբ մշակաբույսերի ն ընտանիկենդանիներիհամար մարդը ստեղծել է նոր միջավայր՝ ագրոկենսացենոզներ: Աշխարհայացք բնապահպանական Սկզբունքների, հայացքների ն համոզմունքների ամբողջություն, որը որոշում է առանձին մարդու, սոցիալական խմբերի կամ ամբողջ հասարակության գործունեությունը ն վերաբերմունքը շրջակա միջավայրի պահպանության հիմնահարցերի նկատմամբ: Որոնք գոյություն են ունեցել մինչ պատմաԱրքեոֆիտ բույսեր կան ժամանակաշրջանըն վաղուց տվյալ բնաշխարհում բացակայումեն: Արտադրություն անթափոն Մարդու տնտեսականգործունեություն, որի ընթացքումգործնականորենվնասակար թա--

փոններ չեն արտանետվում, կամ արտանետվում են թույլատրելի սահմանըչգերազանցողնորմերով: Արեալ Բույսերի տարածման մարզ: Քարտեզի վրա սովորաբար նշվում է փակ շրջագծով (համատարածարեալ) կամ կետերով: Այն տարածությունը,որտեղ ձնավորվում է տեսակը, կոչվում է առաջնային:Արդենձնավորվածարեալը հետագայում կարող է փոփոխություններկրել ն առաջանում է երկրորդայինարեալ: Բույսի նախկինում (երկրաբանականդարաշրջաններում) զբաղեցրած արեալը կոչվում է ռելիկտային: Բենթոս Ջրավազանիհատակինկամ գրունտում բնակվող օրգանիզմներիամբողջություն: Տարբերում ենք բուսաբենթոս ն կենդանաբենթոս: Բուսաբենթոս օրգանիզմները ծառայում են որպես սննդի օբյեկտ ձկների ն այլ ջրային կենդանիներիհամար: Բիոմ էկոհամակարգայինխոշոր բնակլիմայական միավորում, օրինակ՝ տունդրա, անապատ, անտառ նայլն: գործոններ Կենդանի օրգանիզմիհամակողմանիազդեԲիոտիկ ցությունն այլ օրգանիզմների գործունեության վրա: Կենդանի օրգանիզմները կարող են հանդիսանալ կեր կամ միջավայր մեկ այլ խումբ օրգանիզմներիհամար, նպաստելնրանցտարածմանըն կենսագործունեությանը: Բիոտոպ, կենսատոպ Ցամաքի կամ ջրամբարիտեղամաս,ռելիեֆի, կլիմայի ն աբիոտիկայլ գործոնների նմանությամբ, որը զբաղեցված է որոշակի կենսահամակարգով: Տվյալ բիոտոպի համար բնորոշ պայմաններիհամալիրը որոշում է այստեղ բնակվող օրգանիզմների կազմը: Այլ կերպ ասած՝ բիոտոպը էկոհամակարգիանօրգանական համամասնությունն է: Բնական աղտոտում Բնական, հիմնականում տարերային երնույթների (հրաբխի ժայթքում, անտառային հրդեհներ, փոշու մրրիկներ ն այլն) հետնանքով առաջացած աղտոտումն է: Բնաջնջում էվոլյուցիայի գործընթաց, որ տանում է բազմացման դանդաղեցմանն մահացությանմեծացման,որն էլ, ի վերջո, հանգեցնումէ տեղախմբին տեսակիլրիվ ոչնչացման: Առանձնյակներիթվաքանակի բազմակի Բռնկում թվաքանակի անգամ ավելացում: Գաղթ կենդանիների-- Կենդանականխմբերի պարբերաբար տե--

ղափոխություն`կապված նրանց սնման, բազմացման ն

ձմեռման

Գենոֆոնդ

հետ:

Յուրաքանչյուր առանձնյակի, տեղախմբի, տեսակի գեների ն քրոմոսոմներիամբողջություն: Գերմակաբույծ Օրգանիզմ, որը մակաբուծում է մեկ այլ մակաբույծի: 1000 առանձնյակի հաշվով ծնված Գործակից բազմացման առանձնյակներիքանակություն: Գործոն էկոլոգիական Միջավայրի ցանկացած պայման, որին օրգանիզմը արձագանքում է հարմարողական ռեակցիաներով: Գործոն տեղեկատվական Կենսաբանականծագում ունեցող ազդարարներ, որոնք պայմանավորում են համակարգերի դինամիկհավասարակշռությունը: Բնական, ինչպես նան սոցիալական Դեգրադացիա միջավայրի միջավայրի համատեղ վատթարացում:Դեգրադացիան արագանում է ոչ հաշվենկատ բնօգտագործմամբ: Ազոտայինմիացություններիքայքայումը հոԴենիտրիֆիկացում ն ղային ջրային մանրէներովմինչն նիտրիտների,մոլեկուլյար ազոտի ն ամոնիակի,որը հանգեցնում է հողի աղքատացմանն գյուղատնտեսության համար անցանկալի հետնանքների: Քամու միջոցով կատարվող հողի էրոզիա: Դեֆլացիա էդաֆիկ պայմաններ Հողի հետ կապված էկոլոգիականպայմանների համալիր՝ հողի քիմիականկազմը, խոնավությունը, հողում օդի քանակն ու բաղադրությունը,ջերմությունը, մեխանիկականկազմը, ռեակցիան,որոնք բնորոշում են հողի բերրիությունը,նրանում եղած տարրերի մատչելիությունը բույսերի համար: էդաֆոտիպ Հողի ազդեցությանտակ առաջացածկենսատիպ: էթոլացում Լույսի անբավարարքանակի հետնանքովաճի թուլացում, բույսի դիմադրողականությանանկում: Բնական ընտրության ընթացքում չհարմարված էլիմինացում առանձնյակներին տեղախմբերիվերացում: էկզոտիկ բույսեր Կանաչապատմանն անտառապատմանմեջ օգտագործվող բուսատեսակներ, որոնք տվյալ շրջանում բնականորեն չեն աճում: Բարեխառնգոտում հիմնական էկզոտները համարվում են արնադարձայինն մերձարնադարձային,ինչպես նան հյուսիսային գոտու --

շրջաններից ներմուծված ն կլիմայավարժեցվածբույսերը: էկոլոգիական հավասարակշռություն Բնական համակեցություն, որտեղ բոլոր տարրերը գտնվում են հավասարակշռված վիճակում, ուր տարբեր գործառութայինմակարդակի վրա գտնվող օրգանիզմների մասնակցությունը մշտապես գտնվում է համեմատաբարկայուն վիճակում: էկոլոգիական օպտիմում Պայմաններ, որոնցում տեսակն ունենում է ամենամեծ կենսունակությունը՝ինտենսիվ բազմացում, առավելություն միջտեսակային հարաբերություններում ն աբիոտիկգործոններինկատմամբ,որոնք միջավայրի փոփոխվողպայմաններումապահովում են նրա էկոլոգիականհավասարակշռությունը: էկոհամակարգ Համատեղ ապրող կենդանի օրգանիզմների ն նրանց շրջապատող ոչ կենսականգործոնների ցանկացած համակարգ,որոնք միավորված են մեկ ընդհանուր գործառությանմեջ: էկոտոպ Վամակեցությանապրելատեղ.տվյալ տարածքիոչ կենսական (անօրգանական) պայմանների ամբողջությունը: էնդեմիկ բույսեր, էնդեմներ Սահմանափակարեալով կարգաբանականտաքսոններ: Վաճախդրանք աշխարհագրական չնչին տարածք են զբաղեցնում:էնդեմիզմիզարգացմանը նպաստում են աշխարհագրական մեկուսացումը, կլիմայական ն էդաֆիկական պայմանները, բիոտիկ գործոնները (մակաբուծություն, մրցակցություն): Հայաստանի ֆլորայի շուրջ 3500 տեսակներից 180-ը էնդեմներ են (696): էվոլյուցիա Կենդանի բնության անդարձելի, յուրահատուկ իրադարձություն, որի ժամանակ ժառանգական փոփոխականության,գոյության կռվի ն բնականընտրությանընթացքում մեկ ելակետային տեսակից սկիզբ են առնում նորերը, կենդանիօրգանիզմներըաստիճանաբարբարդանում են ն հարմարվում միջավայրիփոփոխվողպայմաններին: Մարդածինկամ բնականգործոններիազդեցուէվտրոֆիկացիա թյամբ ջրային էկոհամակարգերումկենսածինտարրերի կուտակում, կենսազանգվածի ավելացում ն նեխում, --

թթվածնիքանակի աստիճանականկրճատում ն օրգանիզմների համատարածոչնչացում: էրոզիա Լեռնային ապարների,հողի կամ ցանկացած այլ գոյակցության քայքայում, որն ուղեկցվում է մակերնույթիամբողջության փոփոխությամբ (քամու, ջրի, միջավայրի աղտոտվածություն,սխալ ագրոտեխնիկա): Թվաքանակ Առանձնյակների ամբողջություն տվյալ տեղախմբում: Թունանյութեր, թունաքիմիկատներ Քիմիական հատուկ պատրաստուկներ, որոնք օգտագործվում են բույսերի հիվանդությունների ն վնասատուների (ինսեկտիցիդներ,պեստիցիդներ, զոոցիդներ, ակարիցիդներ), մոլախոտերի (հերբիցիդներ) դեմ պայքարելու համար: Ներկայումս խիստ սահմանափակվում է նման նյութերի կիրառումը, քանի որ դրանք անվտանգչեն շրջակա միջավայրիհաեն պայքարի կենմար, աստիճանաբարփոխարինվում սաբանականեղանակով: Բնության պահպանությանտեԻրավունք բնապահպանական ն ղական միջազգային իրավունքիբաժին, որը մշակում է բնականռեսուրսներին շրջակամիջավայրիպահպանության իրավաբանականհիմունքներ: Իրավիճակ էկոլոգիական Արտադրականխոշոր վթարների, տարերային աղետներիընթացքումառաջացածիրավիճակ, որը խոշոր վնաս է հասցնում ազգաբնակչության առողջությանը ն հանգեցնում է էկոհամակարգիդեգրադացիայի: Լանդշաֆտ Երկրի մակերնույթիխոշոր ստորաբաժանմանսահմաններում երկրաձնաբանական միավորներ, որտեղ պայմաններ են ստեղծվում պրոդուցենտների, կոնսումենտների ն ռեդուցենտների համակեցությանհամար: Լանդշաֆտ անթրոպոգեն Մարդու տնտեսական գործունեության հետնանքով նախկին բնական համալիրի փոխարինումը նոր` պակաս արդյունավետ համակարգով: Լանդշաֆտները լինում են բնական, արհեստական, դեգրադացված: Խորշ էկոլոգիական Միջավայրիգործոններիամբողջություն,որի սահմաններում հնարավոր է տեղախմբի վերապրելը բնությանմեջ: Խոցելիություն Արտաքին աղտոտվող միջավայրում տեսակի, --

լանդշաֆտի, էկոհամակարգի,տեղախմբիդիմակայելու աստիճանականթուլացում: «Ծաղկում ջրի»» Ջրիմուռների զանգվածայինզարգացում, որն առաջացնում է ջրի որակականտարբեր աստիճանիփոփոխություններ ն հանգեցնում ջրավազանի ճահճաց--

ման:

Տվյալների համակարգվածամփոփագիր,որն ընդգրկում է օբյեկտների ն երնույթների քանակական ու որակական ցուցանիշներ (կադաստր հողային, կադաստր ջրային): Կադաստրռեկրեացիային Մարդուառողջությանն հանգստիվերականգնմանհամար նախատեսված տարածքներիհամալիր տվյալների ամփոփագիր(գեղագիտական,հանքաջրաբուժականնայլն): ՔաղաքաշինուԿանաչապատում, կանաչ շինարարություն թյան բաղկացուցիչ բաժին, կանաչապատմանտարբեր տիպերի ու համակարգերի ստեղծում: նպատակն է՝ մարդուն մոտեցնել բնական միջավայրին: Խնդիրներն են` քաղաքային միջավայրիսանիտարահիգիենիկմակարդակիբարձրացումը,քաղաքների, բնակավայրերի ամբողջ լանդշաֆտի գեղագիտականտեսքի հարստացումը, աշխատանքի, կենցաղի ն հանգստի համար հարմարավետպայմաններիստեղծումը, արդյունաբերության անբարենպաստազդեցությունիցշրջակա միջավայրի պահպանությունը ն օդի ջերմաստիճանի կարգավորումը: Կանաչապատմաննորմա Բնակչությանմեկ շնչին բաժինընկնող կանաչապատտարածքինվազագույնքանակը` արտահայտվածքառակուսի մետրերով(500 հազարից ավելի բնակիչ ունեցող քաղաքի համար այն կազմում է 21 մ2): Համաերկրային,տարածաԿանխագուշակում էկոլոգիական բնականհամալիրների տ եղական շրջանային,ազգային, կանխատեազդեցության վրա մարդածինգործոնների Կադաստր

սում:

համակարգմարդու ն կենդանինեՄիջոցառումների Կարանտին ինչպեսնան վտանգարի վարակիչհիվանդությունների, նոր ներթափանցումը մոլախոտերի վոր վնասատուների, մասին: տարածքներարգելելու

Կեղտաջրեր --- Կենցաղային,արդյունաբերական,գյուղատնտեսական թափոններովաղտոտվածջրեր: Կենդանի արդյունագործական Վայրիկենդանիներ,որոնք որսվում են տնտեսական շահույթ (միս, մորթի, կաշի, ժանիքներ, թույն, դեղանյութերն այլն) ստանալու համար: Որնէ կենսահամակարգիօրգանիզմների (տեԿենսազանգված ղախմբերի, էկոլոգիական բաղադրամասերի,համակեցությունների) կենդանի նյութի զանգվածըկամ էներգիայի քանակությունը միավոր մակերեսի վրա կամ միավոր ծավալի մեջ (կգ/հա, գ/մ3):Կենսազանգվածիընդհաեն նուր պաշարները երկրագնդի վրա հասնում 1,84.10" տ, կամ էներգիայովարտահայտված՝3.02 ջոուլ, որոնց 9092--ըկազմում է բուսազանգվածը: Կենսածին տարրեր Քիմիական տարրեր (Օշ, Շ, Խշ, Էշ), որոնք հիմնականումանհրաժեշտ են կենդանիօրգանիզմների մարմնիկառուցման համար: Շրջակա միջավայրի խախտումների Կենսակայունություն նկատմամբկենդանիօրգանիզմներիկայունությունը: Կենսահամակարգ Որոշակի նման միջավայրի սահմաններում հետ միմյանց փոխներգործող բույսերի, կենդանիների, սնկերի, մանրէների տեղախմբերի զուգորդումն է, որն իր սեփական կազմով, կառուցվածքով, փոխհարաբերություններով, զարգացմամբ ն գործառությամբ միջավայրի հետ յուրահատուկ կենդանի համակարգէ ստեղծում: Կենսառիթմաբանություն Կենդանի օրգանիզմներում ընթացող կենսապարբերականություններն ուսումնասիրող գիտություն: Կոադապտացիա Համատեղ ապրող կենդանի օրգանիզմների տարբեր ձների (միջատներ,ծաղկավոր բույսեր, սնկեր, ջրիմուռներ)փոխադարձընտելացում: Տարբեր տեսակիառանձնյակներիմշտականկամ Կոմենսալիզմ ժամանակավոր համաբնակություն, որի ժամանակ նրանցից մեկը (կոմենսալը) առանց նրան վնասելու սնվում է մյուսի սննդի մնացորդներովկամ արռտազատված արգասիքներով: Կապրոֆիլ սնկեր Ապրումեն գոմաղբիկույտերի վրա, կենդանիների կղանքում, գոմաղբով հարստացվածհողերում: --

Կրիոֆիլ

Ցածր ջերմաստիճանի պայմաններինհարմարված տեսակ: Համակեցություն (ցենոզ) Որնէ տարածքում համատեղ ապրող ավտոտրոֆ ն հետերոտրոֆօրգանիզմներիհամակարգ (բուսահամակեցություն, կենդանահամակեցություն): Համաճարակ Տարածաշրջանիսահմաններումվարակիչ հիվանդությունների արագ տարածում: Հավասարակշռություն բնական Առանցմարդու միջամտության բնության բաղադրամասերի այնպիսի փոփոխություններ, որոնք ինքնուրույն վերականգնվումեն (լինում են ն այլն): տեղախմբային,էկոհամակարգային Հարմարվածություն Միջավայրիփոփոխվողպայմաններումօրգանիզմների էկոլոգիական,գենետիկական,ձնաբանական, վարքային, կենսաքիմիականն այլն, հարմարվածության հատկություններ: Հարստություն տեսակային Համակեցությունըբնութագրող ցուցանիշ, որը որոշվում է տեսակներիբացարձակքանակությամբ: --

Տեսակներ կամ համակեցություններ, Հեմերոֆիլ տեսակներ որոնք ընդարձակումեն իրենց տարածմանսահմանը՝ կապվածբնությանվրա մարդու ազդեցությանուժեղացման հետ, որոնց շատ հաճախ անվանումեն նան մարդածին տեսակներ(առնետ, սենյակայինճանճ, փայտոջիլ, եղինջ ն այլն): Քիմիական նյութ, որն օգտագործվումէ անցանկալի Հերբիցիդ խոտաբույսերի,երբեմն էլ թփայինն ծառային բույսերի ընտրողականոչնչացմանհամար: Բնության վրա մարդու, ինչպես Հիմնահարցեր էկոլոգիական նան մարդու վրա բնությաններգործության հետնանքով առաջացածտարբեր ուղիներ, կլիմայականփոփոխություններ, զանգվածայինչկարգավորվածգաղթեր ն այլն: ջրերի,քամիների, բույՄթնոլորտի,մակերեսային Հողմահարում սերի ն կենդանիներիօրգանիզմներիգործունեության ներքո լեռնային ապարներիձնափոխումն քայքայում: ՖիզիկականհողմաԼինում է ֆիզիկականն քիմիական: տատանման արդյունք է, որը հարումը ջերմաստիճանի ջրի ներգործությամբհանգեցնում է կարծր, ամուր ապարների քայքայմանը:Քիմիական հողմահարման --

հիմնական գործոնը ջուրն է ն քայքայման գործընթացի ակտիվությունը պայմանավորված է նրա մեջ լուծված ածխաթթուգազի-քանակով:Ջրի ջերմաստիճանիբարձէ նրա քայքայիչ րացմանը զուգընթաց` մեծանում ազդեցությունը: Հոսք էներգիայի Արնի Ճառագայթային էներգիայի յուրացումը բույսերի կողմից(ֆոտոսինթեզ),փոխանցումըսնման մի մակարդակիցմյուսին ն հետագա բաշխումը կենսոլոր--

տում:

Քայքայված կամ մասամբ քայքայված օրգանականմնացորդներ հողում: Պարունակում է բույսերի սննդառության հիմնական տարրերը, որոնք ռեդուցենտներիներգործությունից դարձել են բույսերի համար մատչելի: Հուսալիություն բնական էկոհամակարգիհատկությունըանխուսափելի տատանումների սահմաններում առանց կառուցվածքների ն գործառույթների կտրուկ փոփոխության: Ձնահավաք անտառաշերտեր Անտառաշերտեր,որոնք հիմնադրվում են տրանսպորտայինուղիները ձնահյուսերից պաշտպանելուհամար, դրանք մեղմացնումեն քամին ն նպաստում ձյան փաթիլներիազատ անկմանը: Ձորահատակային տնկարկներ Հիմնադրվում են խմբային զանգվածներով կամ շերտերով` ջրահավաք ավազան0երի գլխամասում, ձորակներիհատակում,գետերի երկայնքով: Պաշտպանականանտառներիտարատեսակէ, դեր. ամրացնում են կատարումեն անտառբարելավման գետերի հունը, ձորակների հատակը,գետաբերանները, պաշտպանումջրամբարներըտղմոտումից,նվազեցնում ջրի մակերեսայինգոլորշիացումը, բարելավում ջրամբարների ն նրանց շրջապատի սանիտարահիգիենիկ վիճակը ն ձկնաբուծությանպայմանները: Ձն կենսական (կենսաձն) Միջավայրի միանման պայմաններին բուսական ն կենդանականտարբեր խմբերի էկոլոգիական, ձնաբանականն այլ ընդհանուր հարմարվածություն: Ճահիճ Հողի մակերնույթիավելցուկային խոնավությամբտեղամաս, որը բնութագրվում է նրա վերին հորիզոններում մեռած ու չքայքայված բուսական մնացորդներիկուտակմամբ: Հումուս

Ճառագայթահարում Տարբեր տեսակի ճառագայթների(ինֆրակարմիր,տեսանելիու ուլտրամանուշակագույն, տիեզերական ն իոնիզացնող)ներգործությունը օրգանիզմներիվրա: Ճարտարապետություն էկոլոգիական Ճարտարապետությանն քաղաքաշինությաննոր ուղղություն, որը ձգտում է առավելագույն չափով հաշվի առնել մարդու էկոլոգիականն սոցիալ--տնտեսականպահանջները,ջանքեր է գործադրում մարդկանց բնությանը մոտեցնելու, քաղաքային տարածության միօրինակությունից խուսափելու, ազգաբնակչությանը բաշխելու կանաչապատմանհամար համապատասխանտարածքների(50:6--ից ոչ պակաս), երեխաներին ն ծերերին տրանսպորտիակտիվ շարժման վայրերից առանձնացնելուհամար ն այլն: Աշխարհագրականգոտիների, մայրցամաքների, Մակրոկլիմա օվկիանոսներին այլ խոշոր տարածաշրջաններիկլիմա: Մակրոռելիեֆ Երկրագնդի մակերնույթի խոշոր անհարթություններ, ռելիեֆի խոշոր ձներ, որոնց բարձրություններըտատանվում են մի քանի հարյուրից մինչն մի քանի հազար մետր (լեռնաշղթաներ, միջլեռնային իջվածքներ, հրաբխայինկոներ, գետերիավազաններ ն այլն): Որոշակի ժամանակահատվածում Մահացություն տեսակարար մահացած առանձնյակներիքանակության հարաբերությունը որնէ տարածքումբնակվող առանձնյակներիկամ տվյալ տեղախմբիընդհանուրթվաքանակինկատմամբ: էկոհամակարգ, որի բուսականությունըկազմված Մարգագետին է հիգրոֆիլ խոտաբույսերից:Տարբերվում են հովտային, մայրցամաքային,ինչպես նան լեռնային ն բարձրլեռնային մարգագետիններ,դրանք արժեքավորխոտհարքներ ն արոտավայրերեն: Նրանցից կախյալ ն լուծված վիճակում Մաքրում կեղտաջրերի գտնվող նյութերի ն միկրոօրգանիզմների մաքրումը, որոնք կարող են բացասական ազդեցություն թողնել բնության ն մարդու առողջությանվրա: Մաքրում օդի Ֆիզիկաքիմիական տարբեր մեթոդների օգնությամբ կողմնակի խառնուրդներիհեռացում մինչն նրա բնական վիճակին հասցնելը: Շատ խոշոր քաղաքային ագլոմերացիա, որն ընդՄեգապոլիս գրկում է իրար հետ ձուլված բազմաթիվ քաղաքային տարածքներ: --

Մելանիզմ

Կենդանիներիմգացման երնույթ, որը պայմանավորված է նրանց ծածկութային շերտում գոյություն ունեցող պիգմենտների (մելանինների) առկայությամբ: Արդյունաբերականմելանիզմը ծխածածկով աղտոտված միջավայրում մուգ գույնի թիթեռներիառաջացումն է (ավելի քան 70 տեսակի)բնականընտրության ընթացքում: Մելիորացում Մարդկանց կյանքի պայմանների, անտառների ն գյուղատնտեսական հողերի լավացման ուղղությամբ տարվողմիջոցառումներ:Տարբերում են ոռոգիչ, չորացնող մելիորացում, ագրոմելիորացում, ինչպես նան հողի ու բնական միջավայրի բարելավման այլ ձներ: Մեկուսացում կենսաբանական Կոչվում է նան գենետիկական կամ վերարտադրողական. առանձնյակների միջն խաչասերման սահմանափակումըկամ լիակատար արգելակումը: Միկրոկլիմա երկրագնդի մակերնույթի ոչ մեծ հատվածների(քաղաքային զբոսայգի, բնակելի թաղամասի)օդի երկրամերձ շերտի կլիմա: Ձնավորվում է միջավայրի տարբեր գործոնների(տաքացում, սառեցում, խոնավացում)փոխազդեցությանհետնանքով կառույցների,ջրամբարների, բուսականության ազդեցության տակ: Մոնոֆագ Միայն մեկ տեսակի սննդանյութով սնվող տեսակ (օրինակ` թթենու մետաքսագործը սնվում է թթենու տերններով): Նորմա արդյունագործական Շահագործվողբնական ռեսուրսների (հանածոներ,անտառներ,կենդանիներ,սնկեր) օգտագործմանայն քանակությունը,որն ապահովում է նրանց ինքնավերականգնումը:Նորմա արդյունագործականը որակաքանակականսահմանափակումէ, որի շնորհիվ կանխարգելվում է էկոհամակարգերի,տեղախմբերիկառուցվածքայինն գործունեությանխախտումները: Նորմա սանիտարահիգիենիկ Որակականկամքանակականցուցանիշներ, որոնց պահպանումըերաշխավորում է անվտանգգոյության պայմանները: Նորմավորում էկոլոգիական Միջավայրի աղտոտման սահմանաթույլատրելինվազագույննորմերի սահմանում է, որը հնարավորությունէ տալիս պահպանել շրջակա միջավայրի անաղարտությունը: Մարդու կամ տեխնոլոգիականպահանջներիտեսակՈրակ օդի --

ներից ֆիզիկաքիմիականհատկանիշների, միկրոօրգանիզմների հագեցվածությանհամապատասխանության աստիճան: Պաշարներ (ռեսուրսներ) կենսաբանական Մարդկանցհամար անհրաժեշտ նյութական ն հոգնոր բարիքների ստացման աղբյուրներ ն նախադրյալներ,որոնք ամփոփված են կենդանիբնությանօբյեկտներում: Պաշտպանական անտառներ Բնականն արհեստականանտառներ, որոնց միջավայրը բարելավող հատկություններն անհրաժեշտ են բնական անբարենպաստ երնույթներից պաշտպանելու որոշակի օբյեկտներ: Ընդհանուր առմամբ պաշտպանականհատկություններովօժտված են բոլոր անտառները:Սակայնանտառներիայն մասը, որի բազմաթիվ գործառույթներիցառաջնությունը տրվում է պաշտպանականբարելավող հատկություններին,դասվում է պաշտպանականանտառներիշարքը: Պաշտպանական անտառներիանտառտնտեսվարումըպարտադիր հետապնդումէ անտառիբնականվերականգնման նպատակ՝թույլ չտալով անտառիտակ զբաղեցրածտարածքըփոխարինելհողատեսքի: Նյութեր, որոնք պարունակում են բույսերի Պարարտանյութեր աճի ու զարգացմանհամար անհրաժեշտ սննդատարրեր: Լինում են հանքային (ազոտական,ֆոսֆորական, (8, հ/ո, Բ6, Հո կալիումական),միկրոպարարտանյութեր ն այլն), օրգանական(գոմաղբ, թռչնաղբ, գոմաղբահեղուկ, կենսահումուս,կենսահեղուկ,տորֆ ն այլն), օրգա(կոմպոստներ): նահանքայինպարարտանյութեր գեղագիէկոլոգիական,պատմամշակութային, Պարկ ազգային տականարժեք ներկայացնողբնականհամալիրներ են, խնդիրներիլուծումները զուորտեղ բնապահպանական գորդվում են ազգաբնակչության կուլտուրական ն տնտեսականաշխատանքհանգստի, լուսավորչական հետ: Ազգաբնակչության կուլտուների կազմակերպման աշխատանքների րական հանգստի, լուսավորչական համար անց են կացնում ճանապարհկազմակերպման երթուղիներ,հիմնադրումեն բնուներ, տուրիստական --

թյան թանգարաններ: Ջրի հաստ շերտերումպասիվլողացող օրգանիզմՊլանկտոն տաների ամբողջություն,որն ընդունակչէ նշանակալի

րածությունների վրա ինքնուրույն շարժվելու (բուսական-ֆիտո,կենդանական-զոռո): Ջերմոցային գազեր Ջերմոցային գազեր են ածխաթթու գազը (ՇՕշ), շմոլ գազը (ՇՕ), ազոտի օքսիդները (Խ.Օ,), ջրային գոլորշին ն հալոգենայինածխաջրածինները:Ջերմոցային գազերն իրենց միջով բաց են թողնում արեգակից եկող կարճալիք ճառագայթային էներգիան, սակայն կլանում են երկրի տաքացած մակերնույթից եկող ջերմային, երկարալիք ճառագայթները:Հետնաբար ջերմոցային գազերի քանակի շատացումը մթնոլորտում նպաստում է երկրի մակերնույթի օդի ջերմաստիճանի բարձրացմանը: Նախկինում տվյալ տաՌեինտրոդուկցիա (վերաներմուծում) ն րածքում ապրած մարդու մեղքով վերացածտեսակների ներմուծում այլ էկոհամակարգերից: Տեսակներ ն այլ տաքսոններ, որոնք պահպանել են Ռելիկտներ նախկինում լայնորեն տարածված, իսկ ներկայումս անհետացողֆլորայից: Ներառում է քաղաքամերձանտառՌեկրեացիային անտառներ ները, անտառ--պուրակները,կանաչ գոտիները, առողջարանայինանտառներիմեջ մտնող հանգստի գոտիները: Ռեկրեացիայինգործառույթ կարող են կատարել նան 50-100 մ լայնությամբ պաշտպանականանտառշերտերը, զբոսաշրջիկայինբազաներինհարող 50--250 մ անտառայինգոտին: Ռեկրեացիային գոտի Բնակչության հանգստի կազմակերպման համար առանձնացվածհատուկ տարածք, որը ներառում է զբոսայգիները, քաղաքային անտառները,անտառապարկերը,լողափերը ն այլն: Ռեկրեացիայինգոտիները ընդգրկում են նան բնության հատուկ պահպանվող տարածքներըն բնությանօբյեկտները: Ռեկուլտիվացում Բնության տեխնածինխախտումներիցհետո հողի բերրիության ն բուսական ծածկույթի արհեստական վերականգնում: Ռեսուրսներ գենետիկական Ժառանգականտեղեկատվություն, որը ծածկագրված է կենդանիօրգանիզմներիգենետիկական կոդում: Գենետիկականռեսուրսների կորուստը չվերականգնվողէ (գենոֆոնդիաղքատացում): --

Սանիտարական հատումներ Առողջ բնափայտ աճեցնելու նպատակովանտառից հիվանդ, վնասատուներով վահատումրակվածծառերի հեռացումը:Սանիտարական ները միաժամանակնպաստում են անտառաճման պայմանների կարգավորմանը,տնտեսությունը լրացուցիչ բնափայտով ապահովմանը: Համատարածսանիտարական հատումներ կիրառում են ոչ լրիվ հատած հատատեղերում, հրդեհված ն մասսայականվարակված անտառամասերում,որտեղ ընտրովի հատումները չեն կարող լինել արդյունավետ: ՍապրոՖֆագ Օրգանական մնացորդներովսնվող օրգանիզմներ: Կենդանիներ,որոնք սնվում են այլ կենդանիներիդիակներով, նեխած մնացորդներով,գոմաղբով նայլն: Սթրես Ցանկացած ուժեղ ազդեցության նկատմամբ կենդանի օրգանիզմի ոչ յուրահատուկ ռեակցիա: Երկու օրգանիզմներիփոխադարձ Սիմբիոզ (համաբնակություն) օգտակար համակեցություն: Սիմբիոզ գոյություն ունի նան կենդանի օրգանիզմների ն բույսերի, սնկերի ն բարձրակարգբույսերի միջն (միկորիզա): Սինէկոլոգիա Կենսոլորտի,էկոհամակարգերիբաղադրամասերի ուսումնասիրողգիտություն: փոխհարաբերություններն Միանման էկոլոգիական պահանջներ Սկզբունք բացառման ունեցող տեսակներիմիջն ձնավորվում է մրցակցություն, որի արդյունքում տեսակներիցմեկը բացառվում է մյուսի կողմից (Վ. Գաուզեյի օրենք): Սնուցում Վեգետացիայիընթացքումբույսերին լրացուցիչ սննդատարրերի մատակարարում:Հիմնականում օգտագործվում են ջրում հեշտ լուծվող ազոտականպարարտա0յութերը, կենսահումուսը,կենսահեղուկըն գոմաղբահեղուկը: Տվյալ տեսակի կյանքի բացառիկ Ստացիա (տեղադրություն) բարենպաստպայմաններովվայր: Մի տեսակիգերիշխումը այլ Ստորակարգություն էթոլոգիական տեսակներիվրա, որոնք իրենցհերթինկարող են գերիշխել երրորդտեսակիվրա ն այլն: Համակարգի աստիճանաՍուկցեսիա (հաջորդականություն) կան փոփոխությանվրա ազդող գործընթաց: Սուկուլենտներ Անբավարարխոնավությանպայմաններումաճող ն կենսագործունեությանհամար անբարենպաստպայ--

մանները հեղուկի կուտակված պաշարների հաշվին հաղթահարողբույսեր: Ունեն հաստացած, հյութալի ցողուններ (ցողունային սուկուլենտներ) կամ տերններ (տերնայինսուկուլենտներ):Վաճախունենում են արտասովոր ձն (իշակաթնուկ, ագավա, հալվե ն այլն): Երբ օդերնութաբանական Վեգետացիայի ժամանակաշրջան պայմաններընպաստում են բույսերի աճին ն զարգացմանը (վեգետացիային) Վեգետացիայի ժամանակաշրջանի տնողությունը պայմանավորվածէ աշխարհագրական լայնությամբ, կլիմայական պայմաններով, հողով: Կարող է լինել կարճ, երկար կամ ընդգրկել ամբողջ տարին: Կարնոր ցուցանիշ է համարվում բույսերի ներմուծման ն կլիմայավարժեցմանհամար: Վերականգնում անտառի Անտառներիվերականգնմանհամար մարդու կողմից համալիր միջոցառումներիկիրառում: ՎնասակարբաղադրամասերիչեզոՎերամշակում թափոնների քացման կամ կրկնակի օգտագործման նպատակով մեխանիկական,ֆիզիկական կամ կենսաբանական եղանակով թափոններիցպիտանինյութերի ստացում: Տեսակի տարածասահմաններից դուրս Տարաբնակեցում առանձնյակներիտարածվելը: Տարածություն կենսական Տվյալ տեղախմբիմեկ առանձնյակին ընկնողմակերես,որն ապահովում է նրա բնականոնգոյությունը, նան տարածք, որն անհրաժեշտ է մեկ մարդու կարիքներիբավարարմանհամար: Տարողունակություն արոտավայրի Տվյալ արոտավայրումմիավոր մակերեսի վրա միավորժամանակամիջոցումարածող կենդանիներիքանակը: Տափաստան Խոտային բուսականության ծածկույթ (սովորաբար քսերոֆիտ բնույթի) գրեթե փակ խոտածածկով: Անտառինյութականարժեքը, Տաքսացիա անտառի գնահատում փայտանյութիպաշարները,անտառիմթերումների հնարավոր ծավալը ն հենց իրեն` անտառի որակի գնահատումը: 1. Մարդուսոցիալ-տնտեսականպահանջներինհաՏեխնոլորտ մապատասխանտեխնիկայիմիջոցովստեղծված կենսոլորտի կամ աշխարհագրական թաղանթիմաս: Կենսոլորտի պահպանմանն հաշվենկատ վերափոխմանդեպքում տեխնոլորտըկարող է վերածվել նոոսֆերայի (բանական --

ոլորտի: 2. Կենսոլորտի էվոլյուցիայի Ժամանակակից փուլ, որի դեպքում մեծ դեր է խաղում տեխնիկան: Տեղախումբ (պոպուլյացիա) Տեսակի որոշակի սահմանը զբաղեցնող, ինքնավերարտադրումն ապահովող առանձնյակների այնպիսի թվաքանակնէ, որն ունի անսահմանափակ ժամանակաշրջանի էվոլյուցիայիպատմություն, յուրահատուկ գենետիկականհամակարգ ն էկոլոգիական նկարագիր: Տեսակ խոցելի Որի ձնաբանաֆիզիոլոգիական կամ վարքային առանձնահատկություններ՝ նրա առանձնյակներին դարձնում են կենսամիջավայրի աննշանփոփոխությունների կամ մարդու կողմից հետապնդմանհեշտ զոհեր: Տեսակ մահացող Որի ներկա հատկանիշներըայլնս չեն համապատասխանումտվյալ միջավայրիպայմաններինն նրա հարմարվելու հնարավորություններըսպառված են ն նրա հետագա վերապրելըվտանգվածէ: Տեսակներ եկվոր Տեսակներ, որոնք մարդու կողմից չկանխամտածված ձնով ներմուծվել են այլ տարածաշրջաններից, ն որոնք շատ հաճախ խախտումեն նոր էկոհամակարգինորմալ ընթացքըն որոշ դեպքերումնույնիսկ վերացնում են աբորիգենտեսակներին: Տրանսպիրացիա Բույսի կողմից ջրի ֆիզիոլոգիականգոլորշիացում: Հիմնականում կատարվում է տերնների կողմից՝ հերձանցքների միջոցով, որոնց բացվելով ն փակվելով ինտենսիվությունը: կանոնավորվումէ տրասպիրացիայի Այն կատարվումէ նան ծածկող հյուսվածքների տերնամաշկի (կուտիկուլայի) միջոցով, որի ինտենսիվությունը 10-20 անգամ թույլ է տերնների տրանսպիրացիայից: Այն անհրաժեշտ պայման է բույսը ջրով ն նրա մեջ լուծված հանքային աղերով ապահովելու, ն տերնները տաքանալուց պահպանելու համար: Տունդրա Բիոմիտիպ: Տարածվածէ բնեռայինգոտում, ձնավորվելէ ցուրտ, խոնավհողերումհավերժսառցակալմանպայմաններում:Տունդրայինբնորոշ է անտառիբացակայությունը: Կենսամիջավայրի,բնական Փորձաքննություն էկոլոգիական ռեսուրսների ն մարդկանցառողջությանվրա համալիր տնտեսականնորամուծությունների(կառույցներ, շինարարություններ ն այլ օբյեկտներ) ազդեցության գնահատումը:

Փսիխոէկոլոգիա Գիտություն, որն ուսումնասիրում է էկոլոգիական գործոններիազդեցությունը մարդու հոգեկանիվրա: Բնական գործոնները՝ ռելիեֆի ձները, Քաղաքային լանդշաֆտ ջրամբարները, բուսականությունը, քաղաքային կառուցապատման շենքերի, ճանապարհների, ինժեներական կառուցվածքներիհետ զուգորդող լանդշաֆտ: Հարմարված են ջրի անբավարար Քսերոֆիլ օրգանիզմներ քանակության պայմաններինն տարածված են չորային շրջաններում: Բույսեր, որոնք կարող են տանել հողի ն օդի խոՔսերոֆիտներ նավության անբավարար քանակությունը ջրի ծավալի կրճատման, ջրակլանողության բարձրացման, հյուսվածքներում ջրի կուտակմանճանապարհով:Քսերոֆիտ բույսերն աչքի են ընկնում խորը թափանցողն հզոր հոհաստ րիզոնական արմատային համակարգով, ն այլ բարձր խտությամբ տերնաթիթեղով,բջջահյութի հատկանիշներով: Թափոններում առկա օգտակար Օգտագործում թափոնների բաղադրամասերիանջատումըն վերամշակումը: Օրգանիզմ էկզոթերմ Որոնցմարմնիջերմաստիճանըկախվածէ միջավայրի ջերմաստիճանից (սառնարյուն կենդանիներ): Կենդանիներ, որոնց մարմնի բարձր ջերՕրգանիզմ էնդոթերմ մաստիճանը պահպանվում է նյութափոխանակության ընթացքում անջատվածէներգիայիհաշվին (տաքարյուն կենդանիներ): Իրավական նորմերի հավաՕրենք բնության պահպանության քածու, որոնք կարգավորում են պետական միջոցներով ն ուղղված են բնական ռեսուրսների պահպանությանը, արդյունավետօգտագործմանը ն վերարտադրմանը: Օրենք (10օ--ի կանոն) էկոլոգիականբուրգում ցույց է տրված, որ սնման յուրաքանչյուր հաջորդ շղթային անցնելիս էներԳիայի միայն 10902-ն է անցնում հաջորդ շղթային, իսկ մնացած9096--ըծախսվում է կենսագործունեությանհամար: Ըստ Վ. Վերնադսկու՝կենդանի զանգՕրենք հաստատունության վածի քանակը տվյալ երկրաբանական ժամանակաշրջանում հաստատուն մեծություն է: Ըստ Վոլտերի՝ Օրենք «գիշատիչ զոհ», փոխհարաբերության

գիշատչի կողմից զոհի ոչնչացումը առաջ է բերում երկու տեղախմբերիթվաքանակիպարբերականտատանումների: Օրենք դիմացկանության (Վ. Շելֆորդի) Օրգանիզմի բարգավաճումը սահմանափակող գործոնը կարող է լինել ինչպես նվազագույն, այնպես էլ առավելագույն էկոլոգիական գործոն, որոնց միջն ընկած սահմանը որոշում է տվյալ գործոնի նկատմամբօրգանիզմի դիմացկանության մեծությունը: ՏեՕրենք օրգանիզմի Ժառանգական կանխորոշվածության սակը կարող է գոյություն ունենալ այնքան ժամանակ, որքան շրջակա միջավայրի պայմանները համապատասխանումեն նրա ժառանգականհնարավորություն-ներին: Միջավայրիկտրուկ փոփոխությունընշանակում է, որ տեսակիժառանգականհնարավորություններըանբավարար են կյանքի նոր պայմաններինհարմարվելու համար: Ահա թե ինչու բնության արմատականփոփոխություններըվտանգավորեն ներկայումս գոյություն ունեցող տեսակների,այդ թվում նան մարդու համար: Ֆենոլոգիա Գիտություն բնության սեզոնային երնույթների ն նրանց ժամկետները պայմանավորողգործոնների ու բույսերի, ինչպես նան լանդշաֆտի մասին: Բույսերի համար գրանցվում են զարգացմանսեզոնային փուլերը, ֆենոփուլերը: Տարբեր վայրերում սեզոնային երնույթների վերաբերյալ համադրական տվյալներ ստանալու նպատակովֆենոլոգիական դիտարկումները կատարում են միննույն ծրագրով ն մեթոդով, ինչը հնարավորություն է տալիս կազմելու ֆենոլոգիական Քարտեզներ, որոնք կարնոր նշանակություն ունեն տվյալ բուսատեսակներիանցման սահմաններըբնորոշելու, ինչպես նան բնութագրելու ն կարգավորելու դրանց աճի, զարգացման ն բերքատվությանվերաբերյալ ցու---

ցանիշները: Ֆիզիոլոգիական չորություն --- Հողում խոնավության առկայության պայմաններում բույսերի կողմից ջուր ներծծելու գործընթացի անկում (դանդաղում): Տեղի է ունենում հողի ցածր ջերմաստիճանիկամ հողում աղերի մեծ քանակի առկայության պայմաններում:Առանձնապես համար վաղ վտանգավոր է ասեղնատերնավորների

գարնանը, երբ հողի ջերմաստիճանը դեռ ցածր է, իսկ վերերկրյա մասը կատարում է ինտենսիվ տրանսպիրացիա: Բույսերի կողմից արտազատվող Ֆիտոնցիդներ (ցնդող նյութեր) կենսաբանականակտիվ նյութեր են: Ունեն կարնորնշանակություն բույսերի իմունիտետի (անընկալունակության) ն բուսածածկումտարբերբույսերի փոխազդեցության գործում: Անտառը մթնոլորտ է բաց թողնում ֆիտոնցիդների ցնդող բաղադրիչներ, օրական 1 հա լայնատերնսաղարթավործառերը՝2 կգ, սոճին՝5 կգ, գիհին՝ 30 կգ, որով ն որոշվում է անտառիսանիտարահիգիենիկ հատկություններիցմեկը: Ֆաունա, ֆլորա Որոշակի տարածքում աճող կենդանիների (ֆաունա) ն բույսերի (ֆլորա) տեսակների ամբողջությունը (տեսակայինկազմը): Օրինակ` Վայաստանիֆաունան ն ֆլորան: Ֆոնդ հողային Տվյալ երկրի սահմաններումգտնվող բոլոր հողերի ամբողջությունը, որոնք մտնում են հետնյալ խմբերի մեջ` գյուղատնտեսական,բնակությանվայրի, ոչ գյուղատնտեսականնշանակության (արդյունաբերական, տրանսպորտային,առողջարանային,արգելոցային) հողեր, պետականանտառայինֆոնդ, ջրային ն պետական ռեսուրսայինֆոնդ ն այլն: Ֆոնդ վայրի բնության համաշխարհային Ոչ կառավարական կազմակերպություն, որը պետությունից, հասարակությունից ն անհատ մարդկանցիցմիջոցներ է հայթայթում վայրի կենդանիներն ու բնական համակեցությունները պահպանելու համար: Կազմակերպում է տարբեր միջոցառումներ հազվագյուտ ն անհետացող կենդանիների ուսումնասիրություններիհամար: Կենսաբանականգործընթաց,որի ժամանակ կաՖոտոսինթեզ նաչ բույսերը արնի ճառագայթայինէներգիանվերափոխում են քիմիական կապերի էներգիայի` օրգանական նյութի ն թթվածնի: Երկրի վրա ֆոտոսինթեզի ճանապարհով տարեկան սինթեզվում է 150 մլրդ տ օրգանական նյութ, որի ժամանակյուրացվում է 300 մլրդ տ ՇՕշ ն արտադրվումշուրջ 200 մլրդ տ ազատ թթվածին:Բարեխառնգոտու անտառներըմեկ սեզոնում կլանում են --

տ/հա ՇՕշ՝ արտադրելով 15-18 տ/հա ազատ թթվածին՝ Օշ: Արնադարձայինմշտադալար անտառները՝ 150 տ/հա ն 110 տ/հա: համապատասխանաբար՝ Սենյակայինջերմաստիճանումեռացող (ցնդող) քիմիՖրեոններ ապես չեզոք նյութեր, որոնքօգտագործվումեն սառնարանայինարդյունաբերությանմեջ: Աերոզոլայինփաթեթավորումների ժամանակ, բարձրանալով ստրատոոլորտ, ենթարկվում են լուսաքիմիական քայքայման, արտադրելով քլորի ն ֆտորի իոններ, որոնք որպես կատալիզատորներ նպաստում են օզոնային շերտի քայքայմանը: Միջազգայինհամաձայնագրերովարգելվում է այնպիսի նյութերի արտադրությունը,որոնք խախտում են օզոնային շերտը: Խճաքարերի վրա աճող կիսաթփերից ն թփերից Ֆրիգանա կազմավորվածնոսր մացառուտներ: 20-25

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Աղասյան Լ., Աղասյան Ա., Պարտավորենք պահպանել,Երնան, 2008, 21 էջ: Գալստյան Մ., Աշնանացանցորենի ն կարտոֆիլի պարարտացման արդյունավետությունը Սնանի ավազանի պայմաններում, Երնան, «Լիմուշ», 2007: Գալստյան Մ., Հացահատիկայինն շարահերկ մշակաբույսերի ցանքերում օրգանահանքայինպարարտանյութերին բնական մելիորանտներիկիրառությանագրոէկոլոգիականգնահատումը Սնանի ավազանում ն ՀՎ տեխնածինաղտոտված հողատարածքներում:Գյուղատնտեսականգիտությունների դոկտորի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսությանսեղմագիր, Երնան, 2007: Գալստյան Մ., Հանքային ն օրգանական պարարտանյութերիազդեցությունը կարտոֆիլի բերքի ն պալարակուտակման վրա: ՀՀ ԳԱԱ-ի կենսաբանականհանդես, հատոր 59, Երնան, 2007: Գալստյան Մ., Կենսահումուսիկիրառմանժամկետներիազդեցությունը աշնանացանցորենի բերքի քանակի ն որակի վրա: ՀՀ ԳԱԱ-ի կենսաբանական հանդես, հատոր Լ, 3, Երնան, 2008: Գալստյան Մ. Հ, Հայրապետյան է. Մ., Հարությունյան Ս. Ս., Թամոյան Ս. Ջ., Բնական մելիորանտներիֆոնի վրա օրգանական տապարարտանյութերի ազդեցությունը սմբուկի տնտեսաէկոլոգիականցուցանիշների վրա, ՀՀ ԳԱԱ-ի կենսաբանական հանդես, հտ. Լշ« 4, Երնան, 2009:

Գեորգյան Ա., Աղասյան Ա., ՀՀ բնության հատուկ պահպանվողտարածքների համակարգի ներկա վիճակը, Երնան, 2008, 51 էջ: Գեորգյան Ս., Կլիմայի փոփոխության տնտեսականհիմնահարցերը, Երնան,«Զանգակ-97», 2008: 3Հ. Ջ., Վայերեն կենդանաբանականտերմինաբանություն, Գրիգորյան Երնան, 2002, 150 էջ: Դանիելյան Կ. ն ուրիշներ, Թեղուտի հանքավայրիհիմնախնդիրները: Վասարակական կազմակերպությունների ն անկախ փորձագետների կարծիքը, Երնան, «Գնորգ-Հրատ», 2008:

Դանիելյան Կ.

ն ուրիշներ, Վայաստանի որոշ առաջնահերթբնապահպանական հիմնախնդիրները` ընդունված միջազգային պարտավորությունների համատեքստում, Երնան, «Գնորգ--Վրատ»,2008: Իսկոյան Ա., ՀայաստանիՀանրապետության էկոլոգիականիրավունք, նորմատիվ իրավական ակտերի ժողովածու, Երնան, 2000:

Հայաստանում անապատացման դեմ պայքարի գործողությունների ազգային ծրագիր, Երնան, 2002: Հայաստանի կենսաբազմազանություն.Առաջին ազգային ծրագիր, 1999:

Հայաստանի կենսաբազմազանությանպահպանությանհամար հզորությունների գնահատում, Երնան, 2002: Հայաստանի Հանրապետություն: Ազգային գնահատման զեկույց, Երնան, 2002: Հայաստանիորոշ առաջնահերթբնապահպանական հիմնախնդիրները ընդունված միջազգային պարտավորությունների համատեքստում (գիտակիրառական գիտաժողովինյութեր), Երնան, 2008: Հայաստանիֆլորայի ն բուսականծածկույթիվիճակն ու պահպանությունը, «Հայաստան», Երնան, 1984: Հայրապետյան է. ն ուրիշներ, Բնության պահպանությանհիմունքներ, «Լույս» հրատ., Երնան, 1983: Հայրապետյան է. ն ուրիշներ, Շրջակա միջավայրիպահպանություն, Երնան, 2005: Մելքումյան Լ., Կենդանաբանություն կենդանիներիէկոլոգիայի հիմունքներով(քորդավորներ),Երնան, 1988: Մելքումյան Լ., Կենդանաբանություն կենդանիների էկոլոգիայի հիմունքներով, մաս 1, Երնան, 1990: Մելքումյան Լ., Բնության պահպանության հիմունքներ, Երնան, «Զանգակ-97», 2006: Մելքումյան Լ., էկոլոգիայի հիմունքներ, Երնան,«Զանգակ-97», 2008: Մովսիսյան Վ., ՎՀ ջրային պաշարներիկանխատեսումը,գնահատումը ն համալիր կառավարումը,Երնան, 2003: Շահինյան Ս., Թահմազյան Ն., էկոլոգիա, Երնան, 2002: Ռոբերտ Ալեն, Ինչպես փրկել Երկիրը, «Հայաստան» հրատ., Երնան, 1986:

Սանասարյան Հ., Թեղուտ, Երնան, 2007: Սարգսյան Գ., Ոսկանյան Վ., Մկրտչյան Ա., «Որդան կարմիր» արգե301

լավայրի մոնիտորինգայինհետազոտությանարդյունքները: Ագրոգիտություն9-70, 2009 թ., էջ 466--469: Սնանա լիճ: Հիմնահարցեր ն գործողությունների ռազմավարություն: Միջազգային գիտաժողովի նյութեր, Սնան, «Հայաստան» հրատ., Երնան, 1996: ն կանաչապատՎարդանյան ժ., Սայադյան Հ., Անտառագիտական ման տերմինների հայերեն-ռուսերեն-անգլերեն բացատրականբառարան,Երնան, 2008: Օրհուսի կոնվենցիայի դրույթների իրականացումը Հայաստանում, «Թայմ-այրինգ», 2006: ԿԼ. Ճ., ճքյոօշետե"Ը. Ը, Լճռօտա Ը. նո., Բճքճոծլտ" 3. ԿԼ, (ռոտ

` ՇՕՑ8ԽԿ6ՇԼԿօօ

ԹՈՒՑԻՔՏ

ԽՇՈՒՕՔՅԻՐՕՑ

ՇՇՈԵՇԵՕ)(Օ384Շ186ԱԵ:

ԽՇԼՅՈՈՕՑ

«ոԵրք

քՅՇԼՇԻ/Ց)Ը

Խճքոճոեւ

7ԼՏԿԲՈԵԼՍ:

38Րք823ԽՇԻԽԵՍԸՈՕՎՑՅ)Կ.

Կ«ՕԽՓՇքճեկոր"Չ.ՕՈՕՐՈՎՇՇԿԻՇ

ԻՅ/Վ.

ԽԹ.

ՈքոքՕՂՒԵՆ:

քՕշօՅՈՒՕՇԼԵ

ՒԵՅ«ՕորՇիի6

8 16)2(ԿՕՐՇԵԻՕ

ՇՃՈԵՇԽԿՕՐՕ

ՈքՕԾՈՇԽԵԼ

»«ՕՅՑՈՇԼՑՅ",Էքօտաո, 2008,

145--151.

Խասմքոճոս

.ոքախՇՇԻՔ 7ոօծքօճհ ոն ԻՆ

ՕքՐՅԵԽՎՇՇԿՆ:

Շ.

ԽոսքՕտոծԽՇ Ել 8 ՈՕՎՅԽՀԼ քօշշոյծուտ Ճքոճիատէ

3ՓՓՓԿԽՑԵՕԾՇԼԵ

ՈքոԽՇԽՇԻՏՑ ԽԱաքօյոօծքճհոն: /Ճ8օքօՓ. Վ.

ՈԽՒՇՇ. ԻՅ ՇՕԽՇԽ.

ՇԼՇո.

ՈՕԿ-քՅ

Շ.

շշ.

ՒԼ, 1998, 56

Իո

Շ.

ԵՏՇՏՈԿ Ր., 3օՈՕՐՕ--ՈՀԱքՕՅԽՈՎՇՇԽՅՑ

ՕԱ6ԻՈ ՆՇՕ8քՇԽՏԵԻԽՕՐՕ ՇՕՇՕՔԻԽ

ՕԾԵՑԵԼՕՉՑ

8ՕղիԵն« քծշոյծուոմ /Ճքաճիհ

ԱՇԿՕԼՕքԵր(

մի, 2006. ԷքՇՅՅԻ,38"Յա-97", ՄԵԼ Փոսալ ՈՕՈՉԿԿԵԼ էօ ՇոՅՇո., ՒԼ, ՄԵԼՇոԵ",1982. Ճ., 8., Ծօոծաձաօտ

3ՕՈՕՐՈՎՇՇՐԵ:

8., ՈՇքՇոծ

աԼԿՑԱԵԼՏՒՅոքՅՑՈ6ՑԻՈ Ց քո

ՒՇՇՈՇՈՕՑՅԵԽՔ ՔՇՇՇԽՔ,»օ/ք. 3ոօոօոտ", Յո 1", 1Ք 3, ԾՏԿո

ուօ8

1993.

ԷԼ, Ոքօճոճխճ Շօքմոճհոտ

ԹՏՈՔԻԿԱՑ 5.,

ռոօՓօորճ, հւ, "ՅԵՅԵՔՇ", 1985, 64 Շ. (ռոօշտո

ՅՏԽՈՇՈՇՈՒՄԶ.

Խ., Յջքխա«/ՈԵՐ/քՅ8--ՅՈՇԽՏԵԼ

Ծ:ՕՕքՐՅԵԽՎՇՇԿՕՐՕ

Մ խճ. Խա. «Շոխոօյախտ ."Է(Թ-քՅղոկ"ՕԽԽօՇ Չ3ոաօոօոտ հ 3ՅՌօքօտեօ".

ՔՅՇՐՔԵԻՑՕՈԱՇՑՕ ՅԻՒԿՕՈՕՐԵՀ.

ՇԵՇՅՈ ՇՃՈԲԿԱՅՕԱ6քՕՑ, ՇճԽՓՇքօոօրե,2005. (Թոշրո Յ3Օ7ՎԵՆ հԼ, ԸքոտեաոՇՈԵՒՅՔ 3տՓՓռսՑոօԵ 7ոօծքծոտտոօղ օո

օՅԱԽՈԾ

ոածճոտվ)/

«ՅքյօՓծոծ

686Շ6ՅԵ1 ՃքոտոՇսօրՇՇՔ. Վ.

Լռում

ՇԼԲՈ.

Խ-18

Շ/«

Խ., ՉՅՓՓա«ր օՇԵ

ԷՅ,

հՃ

Ը.ՅեՇ«ՕՐՕ

ՈՕԿՏՅԽԸ

Ճ87օքօֆ. ղոՀօ.

ԻՃ

Ի., 1980.

ոքոածիթոոտ

քՅՅԽԵ

ոօ3

ՇՕԽՇԽՅԱԵՇ

ՇՈՕՇՕ6ՕՑ

ՇեօՐ/Խ/ՇՅԷՅ

ճոշւտի

Խ.,

ՑԻօՇԼԵ

ոքօր

հ ՉՅԵԽՕՈՕՐԵՑ,3ՅԿօոօրտ Շ6ՈՇԿԱԿՕԿԲքՕՑ, Ճոյայճ, 2008.

ՉաօոօրԿՇՇոճտ

ՅՕՇԵՇԼՆԸԽՅՀ

«ՅքօՓճոք.

)4/

ԿԽ

ԽՅՇքոճոեւ Կ

Փյեպատ

ՅՐքՕԱՑԵՅՑ«

Խտ.

ԳՅոօքՕտեճ՞, 11

Կօշեր. 0ՇԵՅո

ՓՕՇՕՉՅԵՏ 8

ոքոքօոխեւ ԸՇՑՅԱՇԿօՄՕ Ծ68Շ«ծիեճ ՔՃճ.

ՇախոօՅոյոճ

ՅԿՕոՕՐոՑ

ՅԵԽՕՈՕՐՒՑ,

ՇԲՈՇԿԱ"ՕԽԲքՕ8, Ճոյա՛Յ, 2008.

քՅՇԼՏԵՕՑՕՈՇՈՑ0.

ՇԵ6ՅՈ

Խոլ.

քՅՇԼՇԱՕՑՕՈՇԼՑՕ.

"|ԲթՅՈԲԱԽՕԵԵՕ6

ՇԱԽՈՕՅՈՄԽՅ

"ԱԹՈքողովոօԻոօ6 Բ ԻՄ ՅղօՕքօտեօ",

ՅՈԽՍՑԵԿՇ 38ՐթոՅԱՑԻ ՒԵՏ ոՈքօՕտեաղ6ի Կամ

ՕԾ«ՕՈՅԽՔ

Լթողօքտո հ.,

ՕքՅՇԿԼՇՈԵՒԵՒ

8օղ

ԽՃ

ՇՕՈՇքԵՅԻԵՇ

ԼՏ

ՇՈԵՒԸ

Խ6ՅՈՈՕՑ

ԵԱՇԿՕԼՕքԵն( ՇճոԵՇԿՕ:«Օ3824Շ186ԻԽԵՒ: Խ/ոԵՐ/քՅ»«.

ԻՔ 9, 1989, 97--103 Շ.

ՈՕԿՏՕՑԲՈՔԻԽԲ,

ՈՕՎՑՇ

ԿՅ Ոօթօ« 2(., Ոօ օօ Խքօւ Դ., "ոք", 1968. ոքոքօոձ,

ՈՕՎՑՏԱԵԵՕՐՕ

ԽԿ(օՅոձ 381 ԷԵ

8., Ոքօ6ՈՓՇԻՅ

ոՕԿքՕ88 հ 6ԽԵՕՇՓճքեւ

ՈՈՅԵԹՆԵԼ,

Ռյաճեօ, 1989. ԽՔՅՇԵՅՑԿԵԽՐՅ ՃքեՔի «օր ՇՇՔ. (աոօաետ, քք., Ճ4166018:, 1987. սօր ՇՇՔ. ՔոՇրճԽա6, ԽՔՅՇԵՅՑԿԵԽՈՅ Ճքետեո էք., 1989.

38ԽԵՀօԱԽՔՇՑ

ԿօԽԽՕԽ6քԵ.,

«քբ Ոքոքօոճ, ԿՓՈՕՑՑԵ, 164ԵօՈՕՐՒՔ, Ո., /(4րքօո6ոՅոու, 1974. ՅՅԱԽ հ Շ«օքօօրա ՈՇՈՇԱԱՕՑԲ., Ա/ծոսմո Ջո Ո., Օ ոքօոօժՄՇՈԵՒՕՇՈԼ հ քօօ83 ՅաՓոծոկ քճուառան. ԼռքոճոօոօրոՎ6ՇԽա6 ԿԵ-1Յ

ԿՇՇՈՑՈՕՑՅԱԽԵՑ ԻՅ ԽՅՅՑԵ236.|ք. 3Օ0օո.

ՃԿՇԸՔ, 1986, "

58,

օ.

105-110.

2003.

Խ/ոՑքոպօտ8., ՕՇԵՕՑԵՒ 36ՕՈՕՐՈՒ, ԽՄԱԿՇԿՆ

3ռ«ՕՈՕՐՈԿՇՇԿԻՇ

ՕՇԵՕտե Ո., ԽՏոսոԽ

ՅԵՅՕԼՇՔԽԵ`ԵՍ«

ՈՕՅՑՕԿՕՎԻԵՒ

ԽՏումաո

ԽՏոսՄո: ԽՏ

ու

ԵԱՅՅՇԽԽԵ

քոՑիտէ

ԽՅ

/Ճ8-օքօֆ. ղ։շ. ՍՎ. ղօո-քՅ 1990 34 6. ՇՑ6քղոՕտՇռ, Ո., ճԱքճոծՔ:

Ճ., Չ«ՕՈՕՐՈՎՇՇԿՈՇՕՇՕՇԾՇԻԵՕՇՈՀոքճղրՕքիԵս«

Է ՕքեԵտ« ոօոյոճվան օ36քեօխՈՋՐ/Աախաէ 36ՈՇԻՕՔ 2օՅ6Ել. ԵԾսօո. շո. ՃքԽ6Խա:, 1986, Լ 39, ԻՔ 8. Խ ԽՅՇՇԵ 71ՇՈՅ Ո., Ոսշտոծա է., 13ԽՇԵՎԱՑՕՇԼԵ քտճքօ8

ՑԵԼՇՕԿՕՐՕքԵ6.

Խ6ոսնոՔ

Յղումկոտ

ՈՇքա«Օղօհ

ԻՅ

ՇՕԽխՇԿ.

ՇԼճո.

6եօո. ԷՅ/Կ,

ԽԵՇԿՕՆՕքԵռչ 66Շ2480ՇԼԵՍ: ՅԽՓԵԾոքհէՃ քոտետե6

"86ՇԼԱ 30ՕՈՕՐՅԻ",1987, ԻՋ 1. ոօոօօճօկ Ու, ՔօՇ տածճթովե

ՅօՕՈՕՐԱՎՇՇԽԻՄ

օ/քեճո,

12,

եԵհճ Ցեո.

քՑոտեՇ

4, 1983

օքո», օքո»,

Ո., ԸՒԱՉԿՇԻՈ6ոոՕղՕՑԵՄՕՇՈՀ ոՕոՕՇՅԼԾԱ ՋԱԼՇքԻԱԵ) ոքո ոճքճ»«օրղ8

Շ ՔՅՑԻԿԻԵԼ 8 ՑԵԼՇՕԿՕՒՕքԵՑ, "3:օոօոտ", ԻՔ 3, 1983.

ԽՀՈՒՄԻՑՒ Ո.,

ԽՀումաւ

Ո.,

ՃԵՅՈՒՅ

ԷՈՅԿԱՏԵՎԻՑՕՇԼՀ

ՇՎՇԼՎԵՍԼ

ՈքթաՅենոօ8

Փօուտօ34

ՈՕՈՕՇՅՆՕԿ ՑԼԼՇթԻԱԵԼ ոքճղոօքեիծրօ Ք օքեեսւ ոօոյոճվիք. ԵԾրՕՈ. շո. ՃքԽՇԵԽԱ,1. 40, ԻՔ 9, 1987, օ. 754-760.

ճու «2 ոքճղՕթի Եւ Ճ., ԾԵ քոտողօտ82 ԿՅԿՑԱԵՎԵՑՕՇԼԵ ոօոՕօօք ՔաԼՇՔԻԽԱԵԼ.ԽՅղծքոճոեւ |1 Օօքհես« ոօոյոՋԱԲՄ

ԹՇՇՇՕԹՕՅԽՕՐՕՇՕՑՇԼԼՅԻՔՑՔ, ԿԼ, 1985.

Խշույաո ԽՀուու

Ո.

ԽԱՇաօշ«օմ ո Ծեօոօրոտ քՅիՕեԲԻՑ ղք. ՅՇՈՇԻՕԱ )օՅ6ԵԼ. ՖՎ. 38ո. էՐ/, 1985, Շ. 109-113.

Ո.,

ոօոյոտԱա

.,.ՕՇՕ6ՇԻԽՕՇՈՀ

3«օոօքօ-ԽօքֆօոյաօոՕրԻԿՇՇԼԻՇ Ց ՇՑՑՅէ Շ էշ

ՅՈՅՈԼՅԱԽՇՔ6

քճումոհմ /ՃքԽՇԻՔԵՒ դիեն ԸտճքղոօտՇե, Շոօտ482. Ճ87օքճ. ղոՇօճքլճվոտ,

ԻՇԿՕ7ՕքԵլ«

Յքե

1973, 20

ԽոքՅօտո ԸՇ.,Մճխոօտ Ծ.,

ԱՅշճաօԽաճ

Օղյո 10., 3ոօոօրոտ,2

Լ,

6ոօՇշՓօքո,ԽԼ., ՃքօոքօխաՅոու,

1989.

ՃԲ.

Ոօոօ5 "

Ոս"ոօտո

Ապոոոօտ6

"Ռոք", էք.

1986. ԴՅա«օոօրոտ

2003. ԸՇՅՒՈո---ՈՇ-ճքծ7քո,

Շ., (4ՕՓՅՍԵՅ

մ: է ՃքխՇճի

ՈԽՇ. ՈՅ ՇՕԽՇԽ.

Վ.

ՇԼՇո.

318ՈԵլ

ՇՇ

(/ԿՇ6ԽօՇ ..ոՕՇօ6ա6),

ՓօքոոքօՑՅԻԲ 18. Ճ81օքօՓ. ԷՅ, ԷքօտՅի,2008,

ղօստօքձ 6.օո.

Շ.

Մոք", 1979. ՔատօՓօ Ք., ՕՇԽՕՑԵԼ Օ6. Շի 3ոՕոօրոք, Մսոսօռօճ Ծոօոօոոտ Խ., "ոք", 1983. Ծ., ՕշքՅՒԵ ոքոքօդեւ, Շոծտ ԻԼ, ԾԵՐօ68 ա6", 1988. Ճ., Չ«Օոօրատ,Խ., "Ոքօօտօապճհ

ԿՇքոԻՕՅ8Ւ.,

"8ԵւՇամտ ՑՎ6ոօսօտՃ., ՈօոյոՑԱ"ԽՕԻԵՅՔ 6ոօոօքոտ,ՒԼ, առօոճ", 1987. յզոճօմ Վ6ոօսօտ Ճ. Օօքճյաօտ Շ., Մքօտեիմօշքխել ԵԼ, ոքթոքօղե, "ԷԹոՅ", 1980. Վ6ոօսօտ ձ., 3ո6օքո Ք., 1ք/ոհելո ոյոԵ ս 8ՕՇ«քՇօճհԵ Օօ, Խ., "Ոքօքքճօօ", ՛

1988.

ԼՃՕ,

/Ճոոսձ| քՇՐԱԱ26Ր (ՇՈՇԿ,ԲՅՍՅ, 2004.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒնՍ

ՆԱԽԱԲԱՆ

ոո

ո՛՛Փ.՛Փ՛ՓՎ՝-ԼՎ.՝ Ը.

ԱԿԱ ԱԱ

ՎԼՎՎԼՎԸԸԸԼՎԱԸ

Ն3

ԱԿԱԿԱԱԱԱԱԶԱԱԱԱ

ԲԱԺԻՆ Է ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԷԿՈԼՈԳԻԱՆ ՈՐՊԵՍ ՀԱՄԱԼԻՐ

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՄԱՐԴՈՒ ԵՎ ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՓՈԽԴՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

ԳԼՈՒԽ

է.

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ,

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,ԿԱՊԸ ՄՅՈՒՍ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԵՏ

Բնապահպանությունը որպես գիտություն 2. «Բնապահպանություն»գիտությանկապըէկոլոգիայի ն մյուս գիտություններիհետ 3. էկոլոգիանորպես կենսաբանական ն սոցիալական Գիտություն

ԱԱԱԿԱԶԱԱԳԱԱԱ

ն 11 4. Բնությաննշանակությունը մարդուհամար 5. Բնականռեսուրսները Վ.Վ Ն 19 6. Բնապահպանության սկզբունքները 7. Բնության ն հասարակությանէվոլյուցիան Ց. Ստուգիչ հարցեր ո... ւ...

Վ`Վ`Ը`Լ.Վ,ԸՎՎՎԼՎ

ԱՌ28 1.

ոո...

ՎԱՆԱ

Վ.Վ.

ո...

Լ.Վ

ՎՎՎՎՎՎՎՎՎՎ

ՎԸ.

ԸԼԼԱԼ

ԱՂԱՆ

ԲԱԺԻՆ |. ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ

ՄՈԼՈՐԱԿԻ ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ո...

3. 4. 5. 6.

Ան ԱԿ ԱԿԿ

Ան

Վ.Վ

.ՎՎՎՎ

...ՎՎՎՎ-.ՎՎ

ՎՏԱՆԳՎԱԾ

մասին կոնվենցիան Կենսաբազմազանության է պարտավորեցնում տեսակներ Անհետացողբուսականն կենդանական Գայաստանի կենսաբազմազանությունը ՄիջազգայինԿարմիրգիրքը Գայաստանի Կարմիրգիրքը... 2.2... Վայաստանիֆլորայի ն ֆաունայի էնդեմիկ,ռելիկտն հազվագյուտտեսակները ւ... Վ... Սոլորակիկեննահամակարգերի.պահպանության էկոլոգիականհիմնախնդիրները Ստուգիչհարցեր... ՎՎՎՎ.

ԶԱԿԱՆ

Վ...

ԱԱն 50

ՎՎԿ

ԴՎ...

Վ.Վ

ԱԱ

ԱԱԿ Ան56

ԱԱԿ

ԳԼՈՒԽ

ԼԼ.

ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅԱՆ

1. 2. 3. ձ.

ԿՐՃԱՏՄԱՆ

ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ

Տեսակներիապրելավայրերիոչնչացումը Ներմուծվածտեսակներիազդեցությունը Տեսակներիուղղակիոչնչացում Տեսակների ոչնչացումըմիջավայրի աղտոտմանհետնանքովԼ... Տեսակներիոչնչացման այլ պատճառներ Ստուգիչհարցեր

Վ.Վ.

ՎՎՎ.ՎՎՎ...

5. 6.

ո.

ԳԼՈՒԽ

ՎԱՎ

Վ.Վ.

ՎՎՎՎՎ..

ԱնԱԱԿԱԿԱ

ԿԵՆՍԱԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅԱՆ

1. 2. 3. ձ. 5. 6. 7.

ԱԿԱՆ64

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Յատուկ պահպանվողտարածքներ Պետականարգելոցներ ոո... ՎՎԿ Ազգայինպարկեր `Վ.`ՎՎ.Վ Վ.ՎԼՎԱ ՎՂայաստանի արգելավայրերը Պահպանությանենթակաայլ տարածքներ Բնությանհուշարձաններ Բնապահպանությունը բնությանհատուկ պահպանվողտարածքներիցդուրս

ԱԱ ԿԱ Կն71 ԱԿ73

ԿՎՎՎՎՎ.ՎՎՎՎԸ

Վ.

ոո...

Վ,

ՆՎԱ

ԿԱ

ն գենոֆոնդի Կեննաբազմազանության պահպանության այլ ուղիներ 9. Կենդանիբնությանպահպանության գենետիկականբանկը 10. էկոլոգիականճարտարագիտությունը 8.

ՎԸ

ո...

կենսաբազմազանությանպահպանությանգործում

Ասնն89

11. Տեսակների դիմացկունությանբնական բարձրացումը

12.

Ստուգիչհարցեր

ռո.

ՎՆ...

Վ.Վ.

Ա Կ

ՎՎԿ

ննե

ԱԱ

ԿԶ95

ԳԼՈՒԽ Մ.

ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻ

ԱՆՑՆԵԼԸ 1. 2. 3. 4. 5. 6.

ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՈՐՊԵՍ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԻՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐ

Բույսերի պաշտպանությանմեթոդները Պայքարիագրոտեխնիկական մեթոդները Պայքարիմեխանիկականն ֆիզիկականմեթոդները Պայքարիքիմիականմեթոդը Պայքարիկենսաբանական մեթոդները Ստուգիչհարցեր... Վ.Վ Վ.Վ.

ԱԿԱԶ108

ՎՆ...

ԳԼՈՒԽ |.

ՈՒՐԲԱՆԻԶԱՑԻԱՆ, ՌԵԿՐԵԱՑԻԱՆ

ԵՎ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ուրբանիզացիայիզարգացումը ............................ ն բնականռեսուրսներիՕգտագործումը Ուրբանիզացիան

ՈւրբանիզացիանՀայաստանիՎանրապետությունում ն բնականպաշարներիխնդիրները Ուրբանիզացիան 5. Սննդամթերքների խնդիրները 6. Ազգաբնակչության աճի խնդիրները 7. Ռեկրեացիան ն տուրիզմըորպեսբնությանն հասարակության ձն փոխազդեցության ՎԱԼ ԱԱԿ ԱԱԿ 8. Ռեկրեացիան ն տուրիզմըՀՀ-ում 9. Ռեկրեացիայի ն տուրիզմի անարդյունավետ օգտագործմանհետնանքները 10. Ուրբանիզացիան, ռեկրեացիանն կանաչապատումը 11. Ստուգիչ հարցեր Վ.Վ Վ.Վ...

ՂԱԱԱԱՆԱԿ

ո...

Մ...

ԲԱԺԻՆ |. ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ, ՋՐՈԼՈՐՏԻ ԵՎ ՀՈՂԱՇԵՐՏԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ "71.

ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մթնոլորտիաղտոտմամհետնանքները 2. Մթնոլորտիաղտոտվածության ազդեցությունը մարդկանցվրա. ոռ... Վ.Վ

ՎՎՎՎԸՎԼՎ

Վ.Վ. ԱԿԱ ԿԱՌ 3. Մթնոլորտիաղտոտվածության ազդեցությունըբուսական աշխարհի վրա...

ԿՎՆՎ-ՎՎ.-.Վ

ԱԱԿ Ան 4. Ջերմոցային էֆեկտը ն կլիմայի համաերկրայինտաքացումը 5. Մթնոլորտիաղտոտվածության ազդեցությունը օզոնայինշերտի վրա. ոռ. ՂԼՎՎՎՎ..Վ.... ՎԱԶ. 6. Թթվայինտեղումներ ԱԿԱ Կն 7. Մթնոլորտիաղտոտվածության ազդեցությունը կառույցներիվրա

ՎՎՎ.Վ.ԼՎՎ..

ԱԱԿ ԱԿՆ 8. Թթվածնայինծախսըն նրա հետնանքները 9. Մթնոլորտիաղտոտմանաղբյուրները 10. Մթնոլորտային հիմնախնդիրները, աղտոտմանէկոլոգիական պահանջներնու սկզբունքները 11. Ստուգիչ հարցեր

Վ.Վ.ՎՎՎԸՎ

ՎՎԿ ԱԱԿ ԱԿ ԱԶ 1.

ԱԱԿ

Վ.Վ.

ԱԱԿ

Վ.Վ...

Վ.Վ

ՎԸ...

Վ.Վ

ոո...

Վ.Վ

ՎՆԱ

ոո

..ՎՎ.ՎՎ....

ԳԼՈՒԽ //՛.

ՋՐՈԼՈՐՏԻ

2. 3. 4.

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Մոլորակիջրոլորտիպաշարները Ջրայինհարստություններիօգտագործումը Ջրոլորտիաղտոտմանհետնանքները Ջրոլորտիաղտոտումըն կանխելուուղիները

Ջրավազաններիկենսածինաղտոտումը ն էկոլոգիականհիմնախնդիրները ն 6. Վայաստանի ջրայինռեսուրսները արդյունավետ օգտագործումը ԼՎԱ

ԱԱԿԱԿԱԿԱԱԿԱՌ

Ա: 161 7. Սնանա լճի էկոլոգիականհիմնախնդիրները 8. Խմելու ջրի պակասիհիմնախնդիրը ն պահպանության 9. Ջրոլորտիաղտոտման հիմնականխնդիրները Վ... ԱԿն168 10. Ստուգիչ հարցեր... ՎՎ`..Վ.Վ..Վ Ա ԱԶ169 5.

Վ.Վ...

..ՎՎՎ.Վ...

ՎՎԿ...

շո.

Վ.Վ.

ԳԼՈՒԽ

24.

ՀՈՂԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Մոլորակիանապատացումըտագնապալիէ Վողըորպեսապրելու միջավայր 3. Վայաստանի հողայինռեսուրսները 4. Վողերիանապատացման ուղիները 5. Վողերիաղտոտման աղբյուրները 6. Վողերիբերրիությանանկումը հյուծվածությունիցն սխալ ագրոտեխնիկայից ԱԱԿ ԿԱն187 ՛ Հողերիպահպանությունը քիմիականաղտոտումից 8. Երկրիկեղնիանապատացման հիմնականէկոլոգիական խնդիրները,պահպանությանսկզբունքները ն միջոցառումները ո...

ՎՆՎՎՎՆՎՎ.

9. Ստուգիչ հարցեր ՄՎՎ Վ.Ա ԱՂԱՂԱԿ ԱՂ ԱԿԱԿ 1.

Վ.Վ...

ՎՎ

ՎՆ

ՎԸ

ԱԱ

Վ.Վ

ոո

ԲԱԺԻՆ Ւ/. ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՄԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ՎՎԿ

Վ.Վ...

ԲՈԼՈՐ ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

24.

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄԻՋՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ

1. Քաղաքականության էկոլոգիացմանանհրաժեշտությունը 2. Վ1 ազգայինանվտանգության ռազմավարությունը Յ. 414 պարտավորությունները բնությանպահպանության

բնագավառում ԸՆ. Միջազգայինհամագործակցությունը բնապահպանության բնագավառում ՎՆԱ

ԱԱՂԱԱԱԱԿԱԿԱԿԱԱԿԱԿ

Վայաստանի մասնակցությունըբնապահպանական միջազգային գործընթացին ԱԱ Ան ԱԿԱԿ ԱԿԱ ԱԿԿն ո...

ԱՂԱԱԿԱԿԱԿԿԱԿԱԿ

Վ.Վ.

ՓԼ.

ԼՆ...

6. ՎՀ կողմից միջազգայինկոնվենցիաների ընդունումը 7. ՀՀբնապահպանության օրենսդրությունը

լճի մասինօրենսդրությունը Ստուգիչ հարցեր ուռ. ւ... Վ.Վ.

Վ՝ՎՎՎԼՎԼՎԸ

8. Սնանա

Ը.

ԳԼՈՒԽ

ԱԿՆ

Վ.Վ

24.

ՀԱՍԱՐԱԿԱՅՆՈՒԹՅԱՆ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ

Գասարակության մասնակցությունըբնապահպանական խնդիրներիլուծմանը Վասարակության իրազեկությանապահովումը էկոլոգիականտեղեկատվության տրամադրմանմիջոցները

շահագրգիռկողմերը

Զանգվածայինլրատվամիջոցներիէկոլոգիացումը Վասարակական կազմակերպությունների դերը բնապահպանության գործում Ստուգիչհարցեր ՎԱՎ

ոո...

ԳԼՈՒԽ

ննԱ ԱԶ

ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ

Կրթությանհամակարգիէկոլոգիացմանանհրաժեշտությունը...213 Վամաերկրային էկոլոգիականկրթությանն դաստիարակության մակարդակները ո........ Լ.ՎԸԼՎ. Վ.Լ... ԱԱԿԱԿ Ան ժամանակակիցէկոլոգիականկրթությանն դաստիարակության սկզբունքներըն խնդիրները էկոլոգիականգիտակցությանն կուլտուրայիդաստիարակման խնդիրները ՂԼ`-`Վ. Վ.Վ... ԱԿ ԱԱԿ ԱնԱՌԱԶ Կրթությանհիմնականխնդիրներըկայուն զարգացմանպայմաններում Վ.Վ էկոլոգիական կրթությունը ՀՀ-ում Գիտական հետազոտությունների էկոլոգիացմանանհրաժեշտությունը Ստուգիչ հարցեր ւ...

ՎՎՎՎՎԼՎ.

Վ.Վ. ԱԿ ԱԿԱԿԶ Վ.Վ.

ԱԱ

Վ.Վ

24|.

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

1. 2.

ՎԸ.

Վ.Վ...

ԸԼԼԱ

ՎԸ.

ՎՎԿ

ռո...

Վ.Վ.

ոո...

6. 7.

Ց.

ԳԼՈՒԽ

ՎՎԿ

Վ.

241.

ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ

Բանականոլորտը որպես կենսոլորտիզարգացմանփուլ Տեխնոլորտըն մարդը... ՎԸ Մարդտեսակիտնականզարգացումըհնարավորէ միայն բնականմիջավայրում Մ... Վ.Վ.Վ..Վ.Վ 4. Վտանգվածէ մարդուժառանգական լիարժեքությունը 5. Կենսոլորտըսպառնումէ մարդուն զրկել բանականությունից ՎՎ. ԱնԱՂԱ ԱԱ235 6. Ստուգիչ հարցեր

Վ.Վ. ՎՎԿ

ԱԿԱ ԱԱԿ 1.

2. 3.

ՆՎ

ՎՎ.Վ.ՎՎՎՎՎՎՎՎՎ

ՎԸ.

Վ.Վ

Վ.Վ...

ո.

.ՎՎ.Վ.ՎՎՎՎՎ.

ՎՆԱ

ԳԼՈՒԽ

ՉԱՆ.

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱՎՈՒՆՔ

Միջազգայինիրավունքըէկոլոգիային բնապահպանության բնագավառում 2. Բնապահպանությանմիջազգային իրավական սկզբունքները ո... 3. Բնապահպանության մասինՀՀ օրենսդրականհիմունքները ԴՀ օրենքըբնությանհատուկ պահպանվող տարածքներիմասին... ԼԸ

ԱնԱնԱԱԿԱԿ

Կ 33 օրենքըշրջակա միջավայրիվրա ազդեցության փորձաքննությանմասին.

ԱՎԱՂ ԱԱԿ

ԱԿ: 4. Բնառեսուրսային օրենքներ ՀՀ հողայինօրենսգիրքը

ՎՎՎՎՎՎՎՎՎԸՎԸ

ՎԸ Ն ԴՀ ջրային օրենսգիրքը ՎԱԿ ԿԱԶ Ընդերքիմասին ՀՀ օրենսգիրքը ՀՀ անտառայինօրենսգիրքը ԱԱԿ ՀՀ օրենքըմթնոլորտայինօդի պահպանության մասին ՀՀ օրենքը բնապահպանությանն բնօգտագործման վճարների մասին ՀՀ օրենքըբուսականաշխարհիմասին ՀՀ օրենքըկենդանական աշխարհիմասին 5. էկոլոգիական օրինախախտումներ 6. Ստուգիչհարցեր Ա ԱԿԴ 1.

ո.

ՎՆ...

"Մ

ԱԱԿԱԿԱԿԱԿԿԱԿԱՂ

ՂԱԿ

ՓՓՎ,ԼՎ`՝.՝Ը.Վ.ՎԸԸԸՎԸԸԸՎԸՎԸԸՎԸԸԸԸԱՎԱԱԱԶ

ՎՎԿ

ՎՎՎՎԸՎԸՎ

ՎԸ

ՎՎՎՎՎՎՎՎՎՎՎ

Ա.Վ.

ԱԱԱ

Վ.Վ.

ՎՎՎՎՎԸ

Հ...

ՎՎՎՎՎՎՎՎՎՎՎՎ.Վ

ԱԱ

ՎՎՎՎՎԸԸԸՎԸՎԸՎՎՎԱՂՎԱԿԿԿԱԿԱԱԿ

Լ.Վ

ոռ

ՎՎՎՎՎՎ.

ՎՆ

ԿԱ

Ան

ԳԼՈՒԽ 2«/.

ԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

1. 2. Յ. 4.

ԷԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ (էԿՈԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ)

նոր բարոյականություն Բարոյականդեգրադացիայի խնդիրները էկոբարոյականությանսկզբունքները Ստուգիչհարցեր Վ.Վ ԱԱԿԱՆ

Պահանջվումէ

ոո

Վ.Վ

ՎՎԿ

ԳԼՈՒԽ 72«Մ/.

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

1. 2.

էԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ

Արդյունաբերությանզարգացմանսոցիալ--՛տնտեսական խնդիրները

Ն... ՎՎՎՎ`ՎՎՎՎՎ.Վ

Վ.Վ...

ԱԱԱԱԿԱԱԱԿԿ

Արդյունաբերությանառաջընթացըն բնապահպանության հիմնախնդիրները Վ.Վ... Արդյունաբերության էկոլոգիացմանսկզբունքները Օգտակարհանածոներըն արդյունավետօգտագործումը Օգտակարհանածոներիօգտագործմանէկոլոգիացումը ն հանքաօգտագործման Արդյունաբերության էկոլոգիացման հիմնախնդիրները Ստուգիչհարցեր...

ՎԸՎ.ՎՎ.ՎՎ.

Վ.Վ ԱԱ Ան Վ.Վ...

3. 4. 5. 6.

Վ...

ԱՎ

ՎԸ

ԱՂԱՂԱԿ

ԳԼՈՒԽ

24711.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

էԿՈԼՈԳԻԱՑՈՒՄԸ

մեջ էկոլոգիականօրինաչափությունների Գյուղատնտեսության ներդրմանանհրաժեշտությունը Վայաստանումգյուղատնտեսության արդյունավետության ուղիները բարձրացման Ստուգիչ հարցեր ԱԿԱԿԿ

Յ.

ո...

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՕՐԱՑՈՒՅՑ

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

Վ.Վ...

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԱ

ԲԱՌԱՐԱՆ

ԼՅՈՒԴՎԻԳ

ՄԵՐՈՒԺԱՆ

ՍԵԴՐԱԿԻ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

ՀԱՅԿԱՐԱՄԻ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

տնօրեն՝ Զրատարակչության

է.

Ս.

խմբագիր՝ Գեղարվեստական

Ա.

Սրբագրիչ՝ Վերստուգող սրբագրիչ՝

Բաղդասարյան

Սելքումյան

Ս.Ս.

Համակարգչայինձնավորումը

Մկրտչյան

Ն.

Փարսադանյան

Լ.

Շ.

Վովսեփյանի

|ՏՅԽ 99941-1-243-0

ՑՏպագրությունը՝ օֆսեթ: Չափսը՝60:34 1/16: Թուղթը՝ օֆսեթ: Ծավալը՝ 19.5 տպ. մամուլ, Տպաքանակը՝500 օրինակ:

«ԶԱՆԳԱԿ-97»

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

0051, Երնան, Կոմիտասի պող. 49/2, հեռ. (:37410) 23-25-28 Ֆաքս՝ (437410) 23-25-95, էլ. փոստ՝ ո/օ(շռոցտե. ռտ `

էլ. կայք՝

Արս.

2տոցքե. ՋՈ,

էլ. կայք՝

աոա.

Եօօի.

ոո