Բուսաբանություն

Վ.Գ.ԽՐԺԱՆՈՎՍԿԻ

Ս.ՖՊՈՆՈՄԱՐԵՆԿՈ

ԴԱՍԱԳՐՔԵՐ

ՋԵՌՆԱՐԿՆԵՐ ԴՑՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

ԵՎ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ՄԻՋՆԱԿԱՐԳ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

Վ.4.ԽՐԺԱՆՈՎՍԿԻ

Ս.Ֆ.ՊՈՆՈՄԱՐԵՆԿՈ

Աու Թույլլատովելէ

ՍՍՀՄ

զյոսղատնտեսության մինիստբության բարձրա-

զույն ն .միչնակառգ գյուլատնտեսական կոթության գլխավոր վաշչության կողմից ուպես ղասագիոքմիչնակաշգգյուղատնտեսական ուսումնականնաստատությունների ագոոնոմիականմասնագիտությունների ճամաո:

ԵՐԵՎԱՆ

«ԼՈՒՅՍ»

ԳՄԴ

Բուսաբանությունըգիտություն է բույսերի մասին: Բուսաբանական դիւտելիքներըծագել ե արագ կուտակվել են մարդու պրակտիկ գործուննությանըզուգյուրացման ընթաց:Բուսական Ճարստությունների առաչին փովը պտուղներ,սերմեր, պալարներ, սոխուկճավաքելն էր: Դրա ճամար աններ, կոճղարմատներ Հրաժեշտ էր ճանաչել բույսերը, տարբերել ուտելի

28.59 72

Խ 909

բույսերը չուտելիներից, դեղաբույսերըթունավոր բույիմանալ դրանց աճման տեղերը, պաշարացուի մթերման ժամանակը ն պաճելու ձները: Բուսաբանությունըորպես գիտություն ձնեավորվելէ մուռ եղել են տարի առաջ: նրա Ճճիմնադիրները Արիստոտելը Հին աշխարչի ականավոր գործիչնե նհ Թեովրասոեսը 384--322 (մ.թ.ա. Թթ.) (1.թ.ա. են 321--286 բույսերի թթ.): նրանք ըրնդճանրացրել բազմազանությանն 4ատկանիշների, մշակման, բազմացման ն օգտագործման եղանակների, աշխարճադրական տարածվածությանմասին կուտակված տեղեճարոնի է եղել օգտակությունները:Թեուիրաստեսին

սերից,

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ս. Վ. Գ., Պոնոմառենկո Խոժանովսկի

Ֆ.

միջն. Դասադիրք Բուսաբանություն:

Խ 909

ազրոնու.

Հաստատ.

1986.

, գյուղատնտ.

«ամար.--

մասնադիտ.

էջ.

ուս.

եր.: Լույս,

ճաստատուխյուննորի

տառւմնական Միջնակարգ զլուղատնակաական

դասագրքի ընդգրկում է ընդանուրբուսուբանության ճամար դասադիրքը ՀյուսվածաՀիմնական րբաժինների՝կառուցվաժքային (Բջջաբանություն, սիստեմավորող ն մասամբ ֆունկցիոնալ բանություն, օրգանազրություն),

հյութը: Առանձին բաժին (բույսերիՖիզիոլոգիա),

նվիրված

բն Աա

ոլլուցիա

էն լարորատոր հաբ րառված: ւս

վա

Թոճյաոթ

ԼՇոոճյոծթիս

Շքօղու» 2Րքօ0աօմովծըատձԸՈՅԱԱՅՈԵՔՇԸՐՇԱ

ԸՇՂԵՇՐԻՕՃԸ3ԱՈՇՂ86Մ15ու

0:41

(18 ե

(Ը` 1111816Ղ5Ը180

(Ը)

«ԷօՀ0«»,

քարդմանված է Հայնրեն, «Վուլո Հրատարակչություն,

ները, անտառները, տափաստանների, բազմապլանային ուսումնասիրումն է: Բույսերի կառուցվածքբըե աճման օրինաչափությունները, միջավայրի Հետ դրանց ճաաբերություննե ե հրվրագեգի ն տե նձին անտակ Բը, վրա առանձին րի ամբողջ բուսական ծածկույթի տարածման կ բաշխման օրինաչափությունները, բուսական աշխարչի ծագումն ու էվոլյուցիան, նրա բազմազանության պատճառներն ու դասակարգումը ։ոնտեսապես արժեքավոր բույսերի պաշարները բնության մեջ ն դրանց նպատաօգտագործման ուղիները, նոր կերաբույկաճարմար սերի, դեղաբույսերի, ւլտղաբույսերի, բանջարանոցափն, տեխնիկականն այլ բույսերի մշակովի դարձնելու գիտական ճիմունքների մշակումը-աճա ոչ լրիվ թվարկումը այն Հարցերի, որոնց ուսում-

)Կ66Ց Եւ 38.օն6հող) 8435րւճ) 8քԱՂի ՄՅր

28.5գ12

Ճքշոճոօտշրնն

ԹԱՆԱՆԸՏ:

(ՅԿ6Շուր:

ոխճս-

Ոօոօաճբճուծ

Փորդտնու

Ըարոուտ

Հետ

ԳՄԴ

2004000000(25) 131.1986 102(01)

չվոլյուժազմանը

նական կենսաբանությանճարցերին՝ ծաժկասերմերի բույս ա

բուսաբա

ու

ուռ 600 ւո տն կար բույս երի բի ուտ սակ, որոնցն թվում էիէինոչ միայն եվրոպական,այլն արնելյան երկրներիը բերված ւոնսակնեը: Մեր օրերում բուսաբանությունը բազմաճյուղ դիւռություն է: նրա ընդչանուր խնդիրը առանձինբույսերի ն դրանց ամբողջությունների՝բուսական ճամակեցությունների, որոնցից կազմավորվում են մարդագետին-

հոնլոո

(ինտրողուցիա)

բարդ պրոցեսին ֆուտոսինթեզի

նասիրմամբ զբաղվում են բուսաբանականգիտությունները: Բուսաբանության առաջնաչերքխնդիրներից մեկը բնականն բուսական պաշարների մեծ պաճպանությանդիտական ճիմունքների մշակումն է: Հատկապես դրքում գրանցված ճաղվագյուռ ն ուշադրություն է դարձվում կարժիր ու ոաումնասիրմանն բույսերի քանի որ անճեւոացող պաճպանմանը), յուրաքանչյուր տեսակի կորուստը ոչ միայն բույսերի բազմազանության հվաղզումէ, այլն բազմաթիվ «աղզարամյլակների ընթացքում ճաշվեկշրոչ ված բուսական Ճամակեցությանկայունության խանգարում: Բուսաբանությունըսնրտորեն փոխներդործում է ադրոնոմիայի ե բժշկագիտության, Հողագիտության ն անտառագիտության, թիմիայի ն երկրաբանության, կենդանաբանությանն կենսամաթեմատիկայի ետո Բուսաբանականդիտության ժամանակակից ճյուղերն օդտադործում են փորձարարականճետաղուռությունների զանազան մեժողներ ն տարբեր տեխնիկական միջոցներ: էլ ավելի մեծ նշանակություն են ձեռք բերում մանրադիտակային (օպտիկականն էլեկտրոնային) տեխնիկան, Հաշվիչ մեքենաները ն ֆիզիկական սարքերը:

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ԿՅԱՆՔՈՒՄ

Մեր մոլորակի մայր ցամաքբները, որոնք կաղմում են 150 մլն կմշչ մասամբ ծածկված են բույսերով: նույնիսկ կիզիչ անապատներում չի դադարում բույսերի կյանքը: Միայն բնեեոների սառցե տարածքները ն լեռների բարձրաբերձ դադաթները չունեն բուսականություն: Մովերով Ո ղբաղզեցվածտարածությունները (ջրատարածությունօվկիանուններով ները) կազմում են մուռ 360 մլն. կմշ։ Այուտեղլայնորեն տարածված են ջրային բույսերը գերազանցապեսջրիմուռների ղանազան տեսակմեծ

թ" Մրանց «իմոր Մարադիտակաին Մա Հարի, րր" խարեքրի մավերքսային փոաւք վազ փ ՝

մեջ, մյուսները

շրրտքրու

են ձնեատվորում

ակ

էլ

մարդագհտինները բենթուծ: Հսկայական չավերի՝ մինչն 100 մն

ստորջրյա

են Դրանցիցմի քանիսը Հասնում ավելի երկարության: Բույսերի գերակշռող մասն ունի կանաչ գույն, որը պայմանավորված է բուսական ճատուկ բջիջներում՝ քլորուլաստներում կենտրոնացած կանաչ պիգմենտ քլորոֆիլով: Քլորոֆիլի ինքնատիպճատկությունը

Գիտություն,

գորժում է

ոչ

կենսաբանական կոնկրետ Հարցերի լուման միայն աշխատանքիմաքնմատիկական մեթոդներ, այլ որի

մաթեմատիկական վերլուծության տրամաբանությունը:

կախված վիճակում պոնվող մանրագույն բուսական ե կենդանական օրգանիզմների

ոմբողջություն:

ճամար օգտաչ առաջին ճերթին

րամբարների ճատակին ամրացած բույսերի

կենդանիների ամբողջություն:

ոչ

ցորենի ծիլի կանաչ ցողունիկի, կամ լավ է ասել, քլորոֆիլի ճատիկի վրա: Դիպչելով դրան, այն ճանդել է, դադարել լույս լինելուց, նա բո 19 անձետացել: միայն ծախսվել է ներքին աշխատանքիճամարչ

նա առաչացրել է օսլա: Այդ ջալան, վերածվելովլուծվող շաքարի, մեջ երկար ճանապարճորղությունից բույսի Հետո, վերջապես,կուտակվել

է ճատիկի մեջ

նորից օոլայի կամ

սոսնձան

նյութ) ձնով: Այս կամ այն ձնով այն մոնլ

որ որն աան

(սպիտակուցային

ութի

Ճաացի բաղադրության մեջ,

մեր մկանները, ր արթափանցել ձգտում Աի Կամոն Տան Ֆորի եիոմում եանայ "ք,աան մարմնի բոլոր ժա. որն ամե,Ա մարը Լարվածության է

են

ձնով թաքնված

աի բնի ճառագայթընորից ընդունում Աա

օրգա-

Աի

է բացաճայտ ուժի

Արնի այդ ճառագայթըտաքացնում է մեղ: Այն մեղ շարժման մեջ է դնում: Գուցե այս բուեին այն խաղում է մեր ուղեղում»: կամ կարմ մած. «Մե «Մոր սնունդը ուժի աղբյուր է միայն այն պատր այն ոչ այլ ինչ է, քան արեղակնայինճառադայթներիպա-

Լ իոմու տառով ո

ար

Ֆոտոսինթեզի ընթացքումօրդանական նյութի

պուդաճեռ մթնոլորտ է անջատվում թթվածին,

Հակ աա

նշել,

առաջացման

եւո

մենք շնչում ենթ: ֆոտոսինթեզի պրոցեսը ճիրավի ծավալվում Է

թի

մակերեսը աա Գա սկա

որը

Բո

այդ

աի ըոդճաուր եզամենր բույսի

զբա

տարածքը: մեկ տերնի քլորոպլաստների մակերեսը տասնյակ

է այդ տերնի մակերեսը, իսկ քլորուլաստենն դնրաղանցում աուն

եր ճերթին մեծացնում մակերեսը

ես մակերեար

անգատաոթ

ցիոնԲազմակի

րի

ր ի մեմ

ն բրանի

աաա Իո1ո1 արի ի

Բույսերի

ստեդծած

բազմաշերտ

է մեր մոլորակի մակերեսը: դերաղզանցում

ԱԱ ԱԱ

աո Համաշխա

ճ.

եմ կի ն ւե աի ԱԻ վերածվելով

նային ճառագաթը «Թը» Իրի վրա ողջ կյանքի աղբ Կ

"" արի Հալուրավու

լինաի .

ւս

ւո

րգիայի,

դառնու

ուրբ:

առաջադեմ ֆիզիկոսներից մենաականավոր, մեկը՝ Ֆ. ժոլիո-

մուրին,

--Հ-

ԱՆ

նա

բայց

Ճճողիչայլ

ձնե:

ԴԵՐԸ

ճառա-

ճրապարակային Բիիաան արամ րից կում ասել է. «Մի մի տեղ ժամանակ, որ է արնիճառագայթը, ենկելէ ինչ-որ ասախասու վրա ընկել երկրի թե անչերիի

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

մասնակցությունն է, երբ արնի

դալքի էլեկտրամագնիսականէներգիան փոխակերպվումէ օրգանական կ. մ. նյութերի իր Տիմիրյազեն

գ.

լ,

է Հետաքրքիր մի միտք. ես արտաճայտել «Չնայած ճավատում «յյհժիրյաղն: առե,

Ընտ. ծրկ.,

Մ.

Սճլխոզգիղ,1948, էջ

(ռուս):

ատոմային էներգիայի ապազային ն Համոզված եմ այդ ճայտնադործության կարնորության մեչ, սակայն ես դտնում եմ, որ էներդետիկայում իսկական Հեղաշրջումը տեղի կունենա միայն այն ժամանակ, կամ երբ մենք կկարողանանքիրականացնել քլորոֆիլին Ճճամանման ոինթեզղ: Այդ նպատամոլեկուլների զանգվածային ավելի բարձր որակի կին Հասնելու Համար առաջին Հերքին անձճրաժեշտէ Հանգամանորեն ուսումնասիրել մոլեկուլների այղ տիպը ն ֆոտոսինթեզի ներդործությունը»: Այդ ելույթից մի քանի տարի ճետո, Ճամարյա միաժամանակ, ձմ

երկու լաբորատորիաներում (ԴՖՀ-ումնե ԱՄՆ-ում) արճեստականորեն գիտության սինքեզվեց քլորոֆիլը: Սակայն, չի կարելի դգերագնաճատել անվիճելի խոշորագույն «Հայտնադործության նշանակությունը: այդ Պարզվեց, որ բույսի օրգանիզմից դուրս ֆոտոսինթեզըանիրադործժելի մ: Ֆուռոսինթեզի դաղտնիքըդեռես բացաճայտված չէս կատարած աշխատանքի ծավալըճշգրիտ որոշելըշոր Բույսերի դժվար է ն նույնիսկ անձչնարին: Խիստ մոտավոր Հաշվումննրով, ֆոտոսինթեզի պրոցեսում բույսերը տարեկան ստեղծում են մոտ 400 մլրդ. տ օրգանականնյութ, կավելով մոտ 175 մլրդ. տ աժխածին,Հնարավորէ ավելի շա: Երկրի վրա միլիարդավոր տարիներ առաջ առաջացած Այսպիսով, կյանքի էվոլյուցիայի ընքացքում բույսերն առանձնացել են որպես քլորոֆիլ կրողներ, որպես անօրգանականնյութերից օրգանականնյութեր սինթեզելու ընդունակմիակ օրգանիզմներ: :

ԲԱԺԻՆՆԵՐԸ

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

Բուսաբանությունը,որն ավելի ընդճանուր դիտության՝ կենսաբա'

նությանմի

է, իր ճերթին բաժանվում է մի շարք մասնակի դիորոնց խնդիրն է ուսումնասիրել բույսերի կամ բուսական

մասն

տությունների, ծածկույթի կառուցվածքի ն կյանքի այս կամ այն օրինաչասիությունները: Մոբֆոլոգիան (ձնաբանություն) բուսաբանության ամենախոշոր ն ավելի վաղ ձնավորված բաժիններից մեկն է: Դա գիտություն է բույսերի տարբեր կենսաձներիչ ն դրանց առանձին օրգանների առաջացման ն զարգացման մասին: Բույսի օրգանների «իմնադրումն զարգացումը դիտում են ն առանձնյակի անճատականզարգացմանինքացքում՝ սերմի ծլումից մինչն կյանքի վերջը (օնտոդենեզ), ն՛ ամբողջ տեսակի կամ ու

կազմավորման

ժաոլիո-նյուրի։ Ֆրանսիայում զիտունյունների մասին: ՍՍՀՄ գիտություններիակադեմիայի տնդեկագիր, 1950, 44 3, էջ 22 (ոուս-), Բույսերի արտաքին տնսքը, որն առաջացել է էկոլոգիական տարբեր պայմանների

Ֆ.

ազոնցությամբ:

ր.

խմբի, որին պատկանումէ տվյալ կարգաբանական այլ յուրաքանչյուր

առանձնյակը, պատմականզարգացման(էվոլլուցիա) ընթացքում (ֆիլո-

գենեզ):

Մորֆոլողիայիզարգացմանընքացքում նրա ընդերքում առաջացել

ձն

(բուվսի եր՝ բջջշաբանություն էլ ավելի մասնադիտացվաժգիտությունն

կառուցվածքայինմիավորի` ըջջի կառուցվածքի ն Հիմնական ման

զարգաց-

կամ անատոմիա հլուսվածաբանություն օրինաչավփությունները),

ձնավորող տարբեր Հյուսվածքների առաջացումը, զարգա(օրգանները ն (սաղմի զարգացման ն ումի սաղմնաբանություն կառուցվածքը), օրինաչավությունները)),օոգանազբություն (բույսի օրգանկառուցվածքի

ների՝ արմատի, ցողունի, տերնեի,ծաղկի, պտղի ն այլնի առաջացումը) ն սպորների (ծաղկաղիոշու ղարդացումըն կառուցվածքը),պալինոլոզիա

մորֆոլոգիա):

խնդիրն Այս գիտության Ֆլորոգրաֆիա:

ճանաչումն մոնսակների

նկարագրումը, այսինքն դրանը սխտորոշումը: Ֆյլորոդրաֆների նկարագրած (ախտորոշած) տեսակները կարգաբանները,ըստ ցեղակՀատկանիշների նմանության, բաժանում են ցուրյունը ալտացոլող խմբերի: Սակայն Հաճախ ֆլորոդրաֆի ն կարգաբանի աշխատանքըՀամատեղում է մի գիտնական: Կարգաբանությունըգիտություն է տեսակների բազմաղանության ն այդ բազմազանությանպատճառներիմասին: կարդաբանությանխնդիրն է Հեշտ դիտելի դիտականճամակարզի վերածել ֆլորոգրաֆների նկարադրած տեսակների մասին բոլոր գիտելիքները: Մի ամբողջ չարք մեթոդների կիրառման Հիման վրա կարդաբանը ցեղակից տեսակները միավորում է ավելի բարձր աստիճանիկարդաբանական խմբերի՝ ցեղերի, ընտանիքների ն այլնի մեջ: Այդ բաժինը ու

կոչվում է ֆլորիստական կարգաբանություն (տաքսոնոմիա: ): կարդա-

Հետո բանության երկրորդ բաժինը, որի 9. Դարվինի աշխքատանքներից բուռն զարգացում ստացավ, կոչվում է ֆիլոգենետիկական կաբգաբանություն: կենսաբանական շատ գիտությունների (մորֆոլոգիա, կենսաբիմիա, Հնէաբանություն, ֆիղիոլոգզիա, մաքեմատիկան այլն) տվյալների Ճիման վրա ֆիլողենետիկենրըը իրենց տրամադրության տակ ունեն կարգաբանականխմբերն ըստ կարդի, որն արտացովերտեսակային լում է բուսական աշխարչի էվոլյուցիայի ընթացքը, նրա ֆիլոգենեզը: էնդ որում անչրաժեշտ է նշել, որ էվոլյուցիան նե ցեղակյցականՀարաեն բնրությունները նրանք ուսումնասիրում

ԳԱԾ նաՆԻ

բոլոր

մակարդակներով՝

առաջացել

են մեավելի բորձր։ Այստեղից (բարձրակարգ կարգաբանականխմժբերի՝բաժինների, կարհ

գերի ցեղակցականփոխճարաբերություններն ճայորդականությունը) ն մեզոֆիլոգենիա (նույնը ընտանիքների ն ցեղերի մուտ) ենքաբաժինու

ճետո (առավեները: ն. Ի. Վավիլովի «Հիմնադրականաշխատանքներից մեժ ուշադրություն են դարձ լապես ժշակովի բույսերի վերաբերյալ) նում ներտեսակայինփոփոխականության ոսումնասիրմանը ն այլատեչ սակների ձնավորմանը, այսինքն՝ անսակառաջացմանպրոցեսին՝ միկարգաբանությանայս բաժինը Վավիլովնանվանել կոոֆիլոգենիային: է դիֆեբենցիալ իսկ այժմ այն անվանում են կենկաոգաբանություն, Դրա ղարդացման Հեռանկարներ կապված են սակաոգաբանություն: օգպրոբլեմի մշակման 4եւտ: կենսակարդաբանության ձնառաջացման վերլուծություն, տագործածփորձարարականմեթոդները (բջջաբանական աշխարճազրականցանքեր, էկոլոդո-ֆիզիոլոգիական վերլուծություն ն այլն), Հնարավորություն են տալիս ստանալու լրիվ Հավաստի, Ճեշտությամբ վերարտադրվողտվյալներ ձնառաչացման պրոցեսի ուղղությունների ն տեմպերի մասին: Բույսերի աշխարհագրությունը (ֆիտոաշխարհագրություն) բուսաբանության խոշորագույն բաժիններից մեկն է, որի ճիմնական խնդիրն է ուսումնասիրել ցամաքում ն ջրային տարածություններում բույսերի ն նրանց ճամակեցությունների(ցենողների) տարածման ն բաշխման օրի-

սնկեր) ընթացող կենսական պրոցեսների առանձնաչճատկությունորոշ ների մասին: չողամանրըէակննսաբանության ձաջողությունները լայնորեն օղտագործում են գործնական դլուղատնտեսությանմեջ: Հնաբուսաբանությունը գիտություն է անցած երկրաբանականժա-չ մանակաշրջաններիբրածո բուլսերի մասին: Բուսաբանությանմյուս բաժինները Հատուկ խնդիրների լուծման ն աշխատանքիմեթոդների ճետ կապված այնքան են առանձնացել, որ վաղուց արդեն կաղմում են գիտության Հատուկ ճյուղեր, օրինավ՝ կենսաֆիզիկան,կենսաքիմիան, ռադիոկենսաբանությունը, գենետիկան ե այլն:

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԱԳՐՈՆՈՄԻԱՅԻ

ՓՈԽԱԴԱՐՋ

ԿԱՊԸ

Քուսաբանությունն ագրոնոմիան սերտորեն կապված են ուսումնասիրման ընդճանուր առարկայով, աշխատանքի ընդճանուր մեթոդուսումներով ն ղարդացման ընդճանուր պատմությամբ: Բուսաբաններն նասիրում են բնական (վայրի աճող) բույսերի ն դրանց խմբավորումՀ ների կառուցվածքի ն ղարդացման օրինաչավփությունները, տեսակային կազմը, ագրոնոմները դործ ունեն մշակովի բուլսերի ճետ: Սակայն «աճախ բուսաբանների ուսումնասիրման առարկան լինում են գյուղատընտեսական բույսերը, Հատկապես առաջին անդամ մշակվող բույսերը, իսկ ազրոնոմների ուսումնասիրման առարկան՝ վայրի աճող, օրինավ՝ արոտավայրերի ն խոտճարքների բույսերը դրանց արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով:Այսպիսով,բուսաբանությանն ադգրոնոմիայի միջն կտրուկ սաճման անցկացնել չի կարելի։ եվ դա պատաճական չէ, քանի որ ազրոնոմիանծազել է բուսաբանության ընդերքում ն նրա մի ճյուղն է կազմում, ավելի ճիշտ՝ բուսաբանությունըբուսաբուծության Ճավելումն է: Ագրոնոմներին բուսաբանների առջն մի նպատակ է դրվաժ՝ բույսերը Հնարավորինչափ ավելի լրիվ օգտագործել մարդու գործնականպաճանջների ճամար, այսինքն՝ սերմերի, պտուղների, կանաչ ղանգվածի առավելագույն բերք ստանալը: Ոչ պակաս սերտ Հարաբերություններն մեթոդների փոխադարձ ներթափանցումունեն բուՀողագետներիէ. ագրոքիմիկոսներիճետ: Այսպես, ճաբանները ինդիկացիոնդեոբոտանիկան6 Հողագետներին ն ագրոքիմիկոսներինտալիս է ճողերի ն բնաճողերիորակի, դրանց ֆիղիկաքիմիական բաղադրության, Ճիդրոլոդիական պայմանների նե այլնի բնութադրման ճամար անձրաժեշտ մեթոդներիցմեկը: ու

նաչափությունները:

Ֆիտոաշխարճադրության շրջանակներումառանձնացելէ գիտության մասնակի ճյուղերի մի ամբողջ շարք, օրինակ պատմական աշխարճագբությունը՝գիտություն անցածերկրաբանականժամանակաշրջաններում բույսերի տարածվածության օրինաչավփությումների մասին, ֆիտոցենոլոգիան(ճնրկրաբուսաբանություն)՝ դիտություն պատմականորենստեղժված բուսական ճամակեցությունների (ֆիտոցենողների),դրանց կառուցվածքի, զարգացման, տարածման, օգտագործմանօրինաչափությունների ն վնրավփոխման մասին, այն ունի ճեռանկարաչ 4ճնարավորությունների մին կիրառական նշանակություն որսլես արոտավայրերի, խոտճարքների, մարգագետիններիօղտագործման ն լավացման գիտական Հիմք: Էկոլոգիա: Բույսերի կյանքը կախված է շրջապատող միջավայրից (կլիմայից, ճողից ն այլն), բայց բուլշերն էլ, իրենց Հերթին աղդում են այդ միջավայրի ստեղծման վրա՝ մասնակցում են ճողառաջաքման ւվրոցեսին, փոխում են կլիման: էկոլոգիայի խնդիրն է՝ բուլսերի կառուցվածքի հ կյանքի ուսումնասիրումը կապված շրջապատող միջա-չվայրի «ետ: Այս գիտությունն ոի առաջնակարդնշանակությունդորժնական երկրագործությանճամար: Բույսերի ֆիզիոլոգիան գիտություն է բույսնրի կենսագործուննության պրոցեսների, առավելասլես նլույափոխանակության, չարժման, աճի, ղարդացման ոիթմի, բազմացմանհ այլնի մասին: գիտություն է մանրադիտակայինօրՄանրէակենսաբանությունը դանիղմներում (որոնց գերիշրող մասը կազմում են բակտերիաներնու

ԵՎ

Բուսաբանները զբաղվում

նն

ցամաքում,

ջչրում

մթնոլորտում

Քացաճայտում է առանձին բույսեր

որոնք պիտանի

էն

ն բնական խմբավորումներ(ֆիտոցենողներ), միջավայրի պայմանների բնուքաղրման Համար: Դ

բույսերի աայրող

մուս

Ճազ-

ցամաքի ագրոնոմները՝ տեսակներով»

10 Գե-ը կազմող տարածքիվրա մշակվող մակերնույթիոչ ավելի քան 15 Հազար ւեսակներով:Միաժամանակ մոտ բույսերի մի իւնդիր՝ամբողջմարդկությա է պատասխանատու դրված առջե ն բաղզմաղան բուսական Ճումբի սննդամթերքների Համար ստեղծել խնդիր չկա, քանի որ սնունդը առատություն: Ավելի պատասխանատու ն անճրաժեշտ միայն բարձր քաղաքակրթությանառաջադիմության ոչ Էնգելսի է բերել տեղին Այստեղ Հիմքը: կյանքի Հենց է, այլն՝ Հիմբն ասուլթներից մեկը. «մարդիկ պետք է Հնարավորությունունենան ստեղծելու»: Բայց բելու, որպեսզի ի վիճակի լինեն «պատմություն ն առաջին «երթին անունդ խժոլի, կյանքի Համար անձրաժնշտ բնակարան,Հագուստ ն էլի որոշ բաներ»:

Յուրաքանչյուր շաբաթ այն ավելանում է 1մլն. 200 Հաղ.-ով, հնթադրվում է, որ 2000 թվականին կաճի մինչն 6 մլրդ: 2ետնաբար, մուռակա 20 տարում անճրաժեշտէ ամենաքիչըկրկնապատԱյդ պրոբլեմի լուժման գործում արտադրությունը: կել աննեդամթերքների է ագրոնոմիայի ստեղծագործական սերտ ճադարձյալ անձրաժեշտ ն ընկերակցությունը բուսաբանության ն կենսաբանարաբերությունը կան գիտությունների բոլոր ճամալիրների ճետ: Աշխարճի, այդ թվում նան ՍովետականՄիության գիտնականների ասոցիացիաները ընդՀանուր ծրագիր են մշակում բույսերի ն կենդանիների կենսաբանական սկտիվությունն ուսումնասիրելու վերաբերյալ: նախնական արդյունքների Պնարավորություն են տալիս պնդելու, որ Երկրի պոտենցիալ Հնարավորությունները անսպառ են։ Այսպես, Հաշվված է, որ վարելաչՀողերի մակերեսը կարելի է մեծայնել՝ մայր ցամաքների ընդճանուր տարածքի 10 4-ից Ճասցնելով մինչն 16--17 «Ե-ի: Այդ կապակցությամբ ավելի ճրատապ է առաջ քաշվում ոռողման ն խոշոր անապատների, օրինակ՝ Սաճարալի, գյուղատնտեսականլուրացման պրոբլեմը: Դա ընդանուր միջազգային պրոբլեմներից մեկն է։ Այդ տեսակետից ուսանելի է ՍովետականՄիության միջինասիական անապատների տնտեսական յուրացման փորձը: Բոստանայինկուլտուրաների ն խադողի, բրնձի ն բամբակենու պլանտացիաներ ներկայումս կարելի է ճանդիպել այն շրջաններում, որոնք նախկինում երկրագործության Համար ոչ պիտանի էին Համարվում. Սովետական գիտնականներն ապացուցել են նան երկրագործության.Հնարավորությունը բարձրալեոնային Պամիրիցուրտ ճովիտների պայմաններում: Փորձըցույց է տալիս»

մլրդ.

մարդ ն

ազրոնոմննրի Ֆ.

ապ-

են

առանձին արէկոլոգիական սլետք է յուրաքանչյուր Ադրոնոմժը ն

տադրականտեղամասիցսլարբերական ճշգրիտ տեղեկությունունենա բույ(օրգանողենեզ) Հիմնադրմանն զարգացմանփուլերով օրգանների սերի անցման մասին: Դրա Համար նա պետք է կատարյալ տիխրաղլետի բերջի ձնավորման պրոցեսներիվեկովատտւրայի լուղատնանաական

յուրաքանչյուր է

ընդգրկում ԱյդպիսիվերաՀսկողությունը մեթոդներին: րաձճսկման կամ վե-

փուլերը, սկսած սերմերի, պալարների բոլոր ռրգանոդենեզի ընձյուղներիձնադետատիվբազմացմանայլ օրգաններիծլելուց մինչն փովերը այդ Որոշ պտղատվությունը: վորվելը, ծաղկելն զեպքերում՝ չափից ավելի այլ կարող են անցնել չափազանց դանդաղ, բույսերի թույլ կենսուպաճին է տվյալ ինտենսիվ: Առաջինը վկայում աճման ճամար բարենպաստ չափաղանցբուռն հրկրորդը՝ նակության, ունենում ընձյուղառաչացէ պայմաններիմասին: Եթե բուռն աճը տեղի սերմերի ծաղկման, ապա Հեւտագայում ման կամ քփակալման փուլում, Ցուէ ճնշվածություն: ճնարավոր ե ։լտուղների ձեավորման փուլերում է անցկացնել ճամաղակոնկրետ ղեպլքումանձճրաժեշո րաքանչյուր միջոցառումներ: տասխան ագրոնոմիական վերակենսաբանական Բույսերի աճի ն դարգացմաննկատմամբ չենվում է բուսաբանական մորֆոչՀսկողության մեթոդըամբողջովին

դեպքերում

ու

վրա: լոգիայի

է: Երկրի վրա մարդկանըդթվի ավելացման տեմպն արագանում թ., երկրագնդի ընթացքում, 1921-ից մինչն Մլուղես:10 1951 թ.-ից մինչն 1960 թ.-ը իսկ է ե-ով, չությունն ավելացել է ավելի բան 19 գք-ով։ 1981 թ. մեր մոլորակի բնակչությունըկազմել

բնակ-

տ.

կ,

Մարքս,

(ռուս.):

Ջ.

երկեր, էնդելո:

3-րղ

Հրատ. Մ.:

Պոլիտիզղատ,

1955,

էջ

ագրոտեխնիկական Ճամապատասխան կաղմամիջոցառումների կերպման դեպքում կարելի է զղալիորեն բարձրացնել որպես արուսավայրեր, խոտճարքներ, անտառաճանդերօգտագործվողբնական զանազան բուսական խմբավորումների արտադրողականությունը:իմա.նալով բուսական ծածկույթի, օրինավ՝ ճՃաճիճների,կառուցվածքի ն ղարդացման ընդչանուր օրիչաչափությունները, միագրոմելիորատիվ օգնությամբ կարելն է դրանք դարձնել պիտանի որոշ ջոցառումների որպես խուոչարքնեերե արուտավայրեր, այլ դեպքերուր՝ դեղքերումի դաշտեր օգտագործհլու «ամար որսլեսպտղաբեր Ամեն տարի բուսւսբանները ճայտնագործում, իսկ գլուղատնտեսները մշակովի հն դարձնում օգաակար նո բույլսեը՝ կերային, եթերաժուղատու, տեխնիկականն դեղաբույսեր: ինչպես բնական, այնպես էլ Հատուկմշակված բուսական պաշարների օգտագործման մասշտաբներն ու երկրի մշակույթի ընդչանուր մակարդակի ե կոմպլէրսայնությունի նրա երկրագործության կարնոր ցուցանիշն է: Այուղես,Ֆրանսիայում խաղողի մշակմանվեցերորդ ճաղարամյլակում նրա սերմերից սկսեցին որ

դարձավ սիրոչ-անոքային ճիվանդություններիբուժարդյունավետ միջոց: շատ ուշաղրությունը գրավում է Համաշխարճալյին օվ-, Գիտնականների կիանոսի ն քաղցրաճամ ջրավազաններիկենսաբանական արդյունավե մեծ բաժինն ընկնում տությունը:9Չ:՞ որ օրգանականնյութերի ոաինթեզի է ծովային ջրիմուռներին: Արդյոք չի՞ կարելի ավելի նպատակակերպով օգտագործել ճարմար ծովայինբույսերըորողեսոնունդ մարդու, կամ կեր գյուղատնանսականկենդանիների ճամար, որպես էներդիայի լութ կամ արդյունաբերական Ճումնք, պարարտան աղբյուր,օրդանական բժշկության ձամար։ Այժմ մասնավորապես, արդեն Համաշխարճային օվկիանոսի, գետերի ն լճերի քաղցրաճամ չրավազանների բաղայի վրա լայն չետազոտությունների կազմակերպման ոնլեկցիոնչ-դենեւտիկական անձճրաժեշտությունէ առաջացել: իսկ ոչ Հեռավոր ապագայում, «նարավոր է, առաջանա նոր կիրառական գիտություն՝ ծովային բուսաբուստանալ,

լուղ

որը

ման

ծություն:

Մեր երկրում

բուսաբանների հ աղզրոնոժների աշխատանքների ուղղությունը որոշվում է այն ճակայական խնդրով, որ առաջադրել է կուսակցությունը ն կառավարությունը գիտության ն տեխսնիկայի«ղոչ րությունն օգտադորժել ժողովրդի բարեկեցության բարձրացման ճամար: Հարցեր

ինքնաստուման ճամար

են Որո՞նքՔՈՐՔ

Հ.

Ո՞րն է

բուսաբանության " ռ

բույսի

օժտվաժ:

դերբ

ն նրա բաժիննն նդիրենրը: բա բաժինենրի խեդիրնձրը բնության նջ: Ի՞նչ վուրաճատկությամբ

են մտնում ժ. Ի՞նչառանձին ղիտություններ

Ւ՞նչ է

Բյուններ է այն միավորում: ծ.

՛. Ց.

Ռրո՞նքՍե

Էնորըն/չը: բույոնրի կարգաբանության նացված նրանում: Որո՞նք են էկոլոգիայի խնդիրները: են Ռրո՞նք խնդիրները: բույսերիֆիզիոլոգիայի

հնչի՞ վրա է

ճիմնվաժ

6 բուսարանության

Որո՞նք են ղրանց ընդճանուր իւնդիրննրը:

դրանը

կավի բուսաբանության

մորֆոլոզիան։ ի՞նչ ավելի

ուաումնասիրում

ծնն

մեշ: մասնագիտացված գզիտու-

Ի՞նչ բաժիններ են

ագրոնոմիայի

առանձ-

փոխադարձ կապը:

ԱՌԱՋԻՆ

ՄԻԿՐՈ-

ՄԱՍ

ԵՎ ՄԱԿՐՈՄՈՐՖՈ-

ԼՈԳԻԱ

գլուխ Թ

ԲՋՋԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(ՈՒՍՄՈՒՆՔ

ԲՋՋԻ ՄԱՍԻՆ)

Բջջաբանությունըգիտություն է բջջի մանրադիտակայինն ենթքամանրադիտակային,կառուցվածքի ն նրա կննսագործունեությանմասին: ՀԱՄԱՌՈՏ

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲՋՋԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Բջիջչնառաջին անդամ տեսել է անգլիացի բնագետ Ռ. չուկը Մանքրվենու խցանային Ճճլուսվածքնուսումնասիրելիո նա կատարելաչ դործեց Գալիլեյի 1609 թ. Հայտնադործածմանրադիտակըն այն օդտաղզործեցբույսերի օրգանների նուրբ կտրվածքներն ուսումնասիրելու ճամար: հր ՀնետաղոտություններըՌ. չուկը շարադրեց 1665 թ. լույս տեսած «Միկրոգրաֆիա» աշխատության մեջ, որտեղնա առաջին անդամ է միայն օգտագործեց «բջիջ»տերմինը:Քանիոր խցանըբաղկացած պատեր ունեցող մեռած բջիջներից, առաջացավ սխալ պատկերացում բջջի ճիմնական կենսական այն մասին,որ պատերի ճետ են կապված Ճատկությունները: Բջջի պարունակությանըտրվում էր «սննդաճյութի» կամ «բուսական լորձի» երկրորդականնշանակություն: Միայնմմ դ. բջջի պարունակությունը գրավել ճետաղոտողներիուշադրությունը: Այդ

ժամանակ արգենճայտնիէին օսլայիճատիկները, քլորոբյուրեղները, այլ մասերը: կատարելագործվել էր մանրադիտակա-

«լաստներըն բջջի

մին տեխնիկան, հ կուտակվել էր փորձարարականնոր նյութ: թ. անգլիացի բուսաբան Ռ. Բրոունը ճայտնաբերեց կորիզը, իսկ 1839 թ. չեր ֆիզիոլոգ Յա. Պուրկինինն՝ ցիտուղլազման: նրանցէլ

Բջջի բաղադրամասերի նուրբ

կառուցվածքը, որբ տեսանելի է էլեկտրոնային ն Հարյուր Հազար անգամ մեծացնելիս:

մանրադիտակով դիտնլիս, այսինքն՝ տասնյակ

ճենց պատկանումէ բջջի այդ բաղադրամասերիանվանման առաջնությունը: Բույսերի ն կենդանիներիբջջային կառուցվածքի ճետազոտողների կողմից նկատվածբազմաթիվ փաստերը, գերմանացի գիտնականներին՝ Թ. բուսաբան Մ. Շլեյդենին ն կենսաբան Շվանին Հնարավորություն 1838--1839 թթ. ձեակերպելբջջային տեսություն, որի էությունն տվեցին այն էր, որ բջիջը բոլոր կենդանի օրգանիզմների՝ն բույսերի, ն վենդանիների, Հիմնական տարրական կառուցվածքային միավորն Լ։ Բջջային տեսությունը ապացուցում է բույսերի ն կենդանիների միասնությունը: Ֆ. էնդելար ծաղման, կառուցվածքի ն էվոլլուցիայի բջջային տեսությունը դասել է 11 դ. բջջադիտությանբնագավառում մեծադույն հրեք ճայտնագործությունների շարքը՝ էներգիայի պա՞պանման օրենքի ն 9. Դարվինիէվոլյուցիոն տեսության ճետ ժիասին։ ծհրկրորդկեսին արվեցին նոր ձայտնադործություններ, դ. Փորձարարականճշդրիտ որոնք Ճճարստացրինբջջային տեսություն: ճետազոտություններով Ճաստատվեցբջիջների բաժանվելը (հ. Դ. Ջիստն ճերքվեր ն ուրիշների յակովի,է, Ստրասբուրգերի աշխատանքները), ոչ բջջային նյութից բջիջներիինքնաժնության պատկերացումը: Բջիջների միջե ցիտուլազմատիկ կապի ճայտնաբերումը (է. Ռուսովի, ի. ն. Գորոժանկինի ն ուրիշների աշխատանքները) ապացուցեց օրդանիղմի ամբողջականությունըը Ճա դ. վերջին բջջաբանությունը վերջնականապես ձնավորվեց որպես ինքնուրույն գիւռություն: 0պատիկական մանրադիտակի4իման վրա ուսումնասիրվեցին բջջի Հիմնական բաղադրամասերը, կուտակվեցին տվյալներ դրանց ֆունկցիաների մասին: Բջջաբանությանճետադա առաչ ջադիմությունը կապված է էլեկտրոնային մանրադիտակիճայտնադորժման ճետ: կենսաբանությանմեջ այն սկսեցին օդտագործել 11 դ. կեէլեկտրոնային մանրադիտակի օդնությամբ ճաջողվեց ոչ միայն սին: դիտել բջջի ճայտնի բաղադրամասերի կառուցվածքի կարնոր մանրամասները, այլն ճայտնադործել նորերը: ներկայումս բջջաբանությունը ամենաինտենսիվ ղզարդացող կենսաբանական գիտություններիցՄեկն է, որի առջե նդիր է դրված Հետաղոտել բջջի բասղադրամասերի կառուցվածքի մանրամասները, նրա ժա-չ ռանդականությունը, պաշտպանականճարմարանքները (խիմունիուծնու), ե արտաքին գործոնների աղդեցությամբ փուվփոխությունները այլն: Բջջաբանությաննոր ճյուղերի՝ ֆիզիոլոգիայի, կենսաքիմիայի, բջջի բաղադրամասերի ֆիզիկաքիմիայիզարգացումը ճնարավորություն կտա բացաճայտելու բնության գաղտնիքներիցմեկը՝ Հենց կյանքի էությունը: `

1:ՋՋԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Բջիջներն ուսումնասիրելու ճամար կիրառվող մեթոդները շատ մեթոդն է: բազմազան են, Դրանցից «իմնականը մանբաղիտակային Մեժ դեր ունի նան օպտիկականմանրաղզիտակը, որի ժամանակակից մանրամոդելները մեծացնում են մինչն Չ ճազ. անդամ: Օպտիկական դիտակով դիտում են նուրբ կտրվածքներ՝անցնող կամ անդրադարձող

ուսոմէսարքերը՝ լույսի տակ: 0Սգտագորժելովփոլակոնտրաստային են կենդանի բջջի բաղադրամասերիկառուցվածքը, որոնք նասիրում ունեն տարբեր խտությոմո Սակայն բեկման միանման ցուցիչ բաց լուչսի բնույթի Հետնանքով օպտիկականմանրադիտակի4նարավորություններըսաճմանավփակեն, 0,2 մկփ-ից պակաս մասնիկներն անճնարին է այդ մանրադիտակովդիտել: ճաղ. ն էլեկտրոնային մանրաղդիտակը մեծացնում է Հ00--900 են բարձր փնջի փոխարեն օդտադործում ավելի անգամ: Այստեղ ճոսքը: կտրվածքՌսումնասիրվող արագությամբ թոչող էլեկտրոնների ները պետք է ունենան 0.05 մկմ-ից ոչ ավելի Ճճաստությոն նե Ճատուկ դույն: էլեկտրոնների փունջն անցնում է կտրվածքի միջով, շարժվում է էլեկտրամադնիսական ոսպնյակներով ն անդրաղդարձվումէլեկտրոնների «ատվածներիցլուսավորվող էկրանի վրա կամ լուսանկարչական թիթեղիկի վրա: էլեկտրոնային մանրադիտակովկարելի է դիտել 1,5 նմշ

լույսի

չափի կառուցվածքը:

Հյուսվածքներիկուլտուրայի մեքոդով ուսումնասիրում

նիղմից

թյունը:

դուրս

կենդանի բջիջների կառուցվածքն

ու

են

օրգա-

կենսադգործունեու-

Բջջաքիմիական մեթոդըթուլ է տալիս բացաճայտելու բյջջի մեջ ս տարբերնյութերի՝ պիտակուցների, ճարպերի, ածխաջրերի, նուկլեի-

նաթթուների, Ճորմոնների, վիտամինների ն այլնի առկայությունն ու որոշելու դրանց քանակը: Առանձին ուսումնասիրելու ճամար բջջի տարբեր խտություն ունեկարելի է բաժանելցենտոիֆուգման քող բաղաղրամասերը մեթողով: ե Բջչից կորզել առանձին բաղադրամասեր(կորիզ, միտոքոնդրիումներ է մանբաղիտակային վիբաբուժությանմեթոդով: այլն) Հնարավոր

«ՋԻՋՆԽԵՐԻ ԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բջիջներիձեն ու չափերը շատ բազմազան են ն կախված են դրանը տեղադրությունից ն կատարածֆունկցիայից: Ամենից Հաճախ բջիջներն

Մկմ (միկրոմետը)--0,001 մմ. (նանոմետը)--0,001 մկմ:

2 նմ

ձե, որը որոշվում է դրանց փոլսադարձճնշմամբ: բազմանիստերի Ազատ աճող բջիջների ձնը կարող է լինել դնդաձեչ աստողաձեյ, գլանաձն ն այլն: Բջիջների ձնեձրիամբողջ բազմազանությունը կարելի է դասել երկու խմբի մեչ՝ պարենքիմային բջիջներ՝ երկարությունը Ճաավասար չ լայնությանը կամ նրան գերազանցում է 2--3 անգամից ոչ ավելի, պրովենքիմային բջիջներ՝ երկարությունը լայնությանը գերազանցում է շատ անդամ (տե՛ս նկ. 44): Բարձրակարգ բույսերի Բջիջներիմիջին երկարությունը 10--100 մկմ է։ Ավելի խոշոր պարենքիմայինբջիջները երկարությամբ ճասնում են մի քանի միլիմետրի ն երեում են անզեն աչքով, օրինավ՝ ձմերուկի, կիտրոնի, կարտոֆիլի պալարներիբջիջները: Բայց Հատկապես մեծ երկարություն ունեն վուշի (40 մմ), եղինչի (80 մմ), ոամի (200 մմ) ցողունների պրողենքիմային բջիջները: Միաժամանակ բակտերիաների բջիջներն այնրան փոքր են (0,5--5 մկմ), որ Ճազիվ են երնում օպտիկական մանրադիտակիամենամեծ խոշոունեն

բացմամբ:

ԲԻՋՋԻ

Հ-

Տ ` Է

-Հ

Տ ՏՏ

ԷԱ

Յ1 ՀԱՏ

: Տ

Ց Հ 8 Է

ՏԱՓՅՀՏ

Հ|՞Տ

Հ|Յ Հ

ՅՑ

Հ) ԱԱՊ

Հ: Տ

ՀՀՋՏՏՀՏ

Տ .

ՀՈ

Տ Տ

ԲԱՂԱԴՐԱՄԱՍԵՐԸ

Ց ՀԽ

Հ Հ

ՏՏ

ՀՀՇ

ՀՏՀՀՅՀՏ՝

ՅՏ`Տ ԶՑՎ

ՀՏՏՏՀ ՏԵՑ

ՏՎ

ԿՀՏՇԿՀԿՔՏ

ՀՏՏՏԵԿԵՑ

7/մոջ

յոր

22227»նշ»շ»»

ամուլ, «թո /7/ոատում, 4427/27/

Օպտիկականմանրադիտակովդիտելիս բուսական ճասուն բջիջը, կարհլի է տեսնել 4ետնլալ բաղադրամասերը. ամուր պատը, բջչի կենտրոնական մասը զբաղեցնող մեկ մեծ կամ 2--3 փոքրըվակուոլները, բջջի պատի ն վակուռոլիմիջն գրտնրվող ցիտուլազման ն ցիտոպլազմայի մեջ գտնվող կորիզը (նկ. 1):

Կորիզըե ցիտոպլազման բյյի

կենդանի մասերն են, ն դրանը ամբողչջությունը կազմում է պոոտոպլաստը:

Պատեորե վակուռլները

Ժ բջջի անկենդան

մասերն են, պրոտո-չ պլաստի ածանցյալները, նրա կենսագործունեության արգասիքները:

Գլուխ սոխի ճյութալի թեփուկի վեբնամաշկի բջիջները.

Նկ.

Ա--պլուխ սոխ,

Բ--վերնամաշկիբիջ4--

2--ցիտուղլազմա, կորիզ, 4--կորիզակ, 5--վակու՞ղլ:

ներ,

1--պատյ

Փուլակոնտրաստային մեթոդով

էլեկտրոնային մանրադիտակով բջիջներն ուսումնասիրելիս «այտ նաբերվեց, որ ցիտուլազման ն կոծքալին 2ճամաԲիՊո չս ւու . ն

ոո է ո

Բ ոու

Հարց ււ ի ուլնէ. ի, Քիվ ե, " ար ,

Իա Հ

ԿՐ

«ՐՀ

լսերի

մ բաժանու

ւն

Հաճա :

բկու

խմբի` օպտիկականմանրադիտակով

Հ-.

տեսանելի: Յուրաչ էլեկտրոնային մանրադիտակով են երկու մեմբրանով, մեկ մեմբրանով տարբերում խմբում քանչյուր Ցածկված նե առանց մեմբրան օրդանելներ:Օրդանելներիդասակարգումը բաղադրամասերըսոտրված է 2-րդ նկարում: Պրոտոպլաստիբոլոր վորաբար անգույն են, բացի պլաստիդներից,որոնք կարող են դունավորված լինել կանաչ կամ նարնջագույն: Այն նյութերը, որոնցից կազմված է բջիջը, չափազանցբազմազան քն։ Ամենից շատ բջչում կա չուր (60--90 զկ), որն անճրաժեշտ է նյուքավոխանակության ոնակցիաների նորմալ ընթացքի Համար: Քիմիական միացությունների մնացած մասը օրգանականնյութերն են, բայց կան նան անօրգանականնյութեր(չոր նյութի Չ--6 ե): Օրգանականնյութեիը պայմանականորենբաժանում են կոնստիտուեն մեջ ե յիոն նյութերի,որոնք մտնում օրզանելների բաղադրության ն են մասնակցում նյութափոխանակությանը, էրդգաստիկ նյութերի, որոնք օրգանելներիկենսադործուննությանարգասիքներնեն: նյութերից նն սպիտակուցները ն լիպիդները», Կոնստիտուցիոն են որոնք որոշում օրգանելների կառուցվածքն ու Ճատկությունները, որոնջ սպիտակուցներիՀեա զուղակցության: մէջ նուլնինաքքուները, ունեն ժառանդականինֆորմացիաները պաճովի նե փոխանցողի ղեր, ինչպես նան վերաչսկում են նյուցափոխանակությանը, ածխաջրերը», տրոնք մասնակցում են օրգանելների կազմավորմանը կենսաբանական ակտիվ նյութերի Հետ միայության գործում ն այլն: էոգաստիկնյութերը կարող նն լինե|' ֆիզիոլոգիապես ակտիվ, օրինակվ՝ֆերմենտներ (կենսաբանականկատալիզատորներ), Հորմոններ (աճի խթանիչներ), պաշճնստային,որոնք ժամանակավորապեսղուրս ձն գալիս նլութավփոխանակությունից, արտաղատուկային, որոնք փոխանակության վերջնական արգասիքներն են, ինչպես նան կարող են բջջի պատերիկառուցման ճամար նյութ ծառայել: մսոնսանելիե իայն

ՊՐՈՏՈՊԼԱՍՏ

թափանցիկ ճատվածն եր: Մեմբրաններն

ԱՆ

ր ' ան լ: բջջաթաղանքի աի սաճշմանային շերտը, ինչ- «Աճրոր« սլես նահ օրգանելների նրա մասարտաքին ջացնում

առա-

սաշմանը ն նակցում նրա արտաքին

Նկ.

/շ

Կենսաբանական ունիվերսալ մեմբբան (լայնակի կտրվածքի սխեման).

են

պառուցվածքիստեղծմանը: 1--ֆոսֆոլիաիղների Ժոլեկուլների կրկնակի չեր», Ռրանջ ցիտոպլազմանբա. է

ժանում

են

ատաման

մեկուսամասերի, տակուց:

որոնցում

միաժամանակ

"ող գոմերի վոկաակ արա

մեկը մյուսից անկախ կարող են ընթանալ կենսաքիմիական պրոցեսն եր՝

Ճաճավխ ճՃակառակ ուղղություններով (շրինակ՝սինթեզ կենսաբանական մեմբրանների ճիմնական

քայքայում ):

մեկը չատկություններից (կիսաքափանցելիություն)՝ որոշ

թափանցիկություն ընտրողական չութնր դրանց միջով դժվարությամբ անցնում, մյուսները՝ Ճեշտունույնիսկ մ/դ պատճառով մեմբրանկոնցենտրացիայով: հյամբ, մասամբ որոշում քիմիական " ցիտուլազմայի թյու բ" լազմալեմա տոնովլլաստ: Պլազմալեման մեմբրան է

են

մեծ

են

բաղաղրու-

Ցիտուլազման ունի մեմբրանային կառուցվածք: Այն կազմավորնմ), բավականին ամուր սպիտակուցներին ֆուֆոլիպիդների թաղանքից, դրանք կենսաբանական մեմբրաններ են,

վում է նուրբ (4--10

, ջո աաա արմանաթ» ԿԻ ազմված

նկատմամբ իներտները (ճիդրոֆորներ))Ի խիտ

է,

ցիտոպլազման սաճմանաղատում է

ԴԻՏՈՊԼԱԶՄԱ

աքքուների

որոնց «իմեը կազմում էն լիպիդները:կպիդների մոլեկուլները կանոնավոր են դասավորվաժ՝ մակերեսին ուղղաճայաց, երկու շերտով այնոլես, որ ջրի ճետ ինտենսիվ փոխազդող մասերը (ճիդրոֆիլ)դուրս են ուղղված, իսկ չրի էն ենա ուղղված (նկ. 3): Սպիտակուցի մոլեկուլներըոչ շերտով դասավորվաժ նն լիպիդային Հիմնակմախքիմակերեաին՝ նրա երկու կողմերից, Դրանցմի մասը ընկղմված է լիպիդայինշերտի մեջ, իսկ որոշ մասը անցնում է ամբողջովիննրա միջով, առաջացնելով ջրա-

բարձրաժոլեկուլոյին

միացություններ: բենզինում, լուժվող

ազոտային

եթերում,

նլուքծր, Աժխոաժնից,ջրածնից ե քքվաժնից կազժվաժ նյութնր, դրանցից չատերիիմճջ են այն ջրածինն ու ըքվածինը գտնվում մեջ, ինչես ջրում: ճարաբերակցության -

ո:

որը

Բջջի պատերից ն սովորաբար կիպ ճարում է նրան (տե՛ս նկ. 2): երբեմն պլազմալեման լինում է ալիքաձե կամ առաջացնում է խոր ծալքեր: Այն կարգավորում է շրջապատող միչ. չավայրի Հետ բջջի դյունափոխանակությունը, նան ինչպես

նյութերի սինթեզին: . աիթոոպլաստը ցիառպլաղման սաճմանագատումէ

ֆունկցիան նույնն

Իտ

է,

ինչ

Հիալոպլազմա: Դա Գ

որ

պլազմալեմայինը:

Հեղուկ

Հատ դուկա անընդճա

որբ

Բարը, դիսայէրսային միջավայրում: չ

վակուռլից,Նրա

է կոլոիդ լուծույթի միջավայր

կազմված է էրկու փուլից. դիսպերսային՝ Հեղուկ գիաանըս՝ առավքլագույն մանըատված նյութից, որը

Պոաարգ, ն

մասնակ-

Հոֆ

միջա-

բաշխ Ճավասարաչավփ -

ձնով, որի մեջ ընկղմված են օրգանելները(տե՛սեկ. 2): Հիալոպլազման է ֆերմենտներ ն նուկլեինաթթուներ։Այն ընդունակ է սպլարունակում բջջի պատի երկաակտիվ շարժման, որը կարող է լինել պտտական՝ մեծ վակու՞լ (նկ. 4), ն րությամբ, եթե կենտրոնում գտնվում է մեկ ալիաճն՝ կննտրոնականվակուոլը Հատող ձգլաններով,տարբեր ուղղուՇարժման ուղղությունը կախված է ջերմաստիճանից,լույսի թյուններով: ինտենսիվությունից, թթվածնով մատակարարումիցն այլ գործոններից: ՇարժմանժամանակՃիալոպլազմանիր ետնից տանում է օրգանելներին: Հիալուլազմայի դերը չատ մեծ է, այն իրականացնում է օրգանելների փոխադարձ կապը, մասնակցում է նյութափոխանակությանը,նյութերի գրգումանփոխանցմանը ն այլն: սիոխադրմժանը, Էնդոպլազմային ցանց: Դա «ճիալոպլազմաններթափանցողենքամանրադիտակային խողովակներով ն խոռոչներով (ցիստեռններով|) փոխկապակցված, մեմբրաններով սաշճմանազատվածճամակարգ է (ոկ. 5): կւս եներկուձնի էնդոպլազմային ցանց՝ճատիկավոր (խորդուբորդ) ն ոչ Հատիկավոր(ճարթ)։ Հատիկավոր էնդոպլազմային ցանցը մակերեսին ունի մանը «ճասոիկներ՝ ոխբոսոմներ: Այն կատարում է կարնոր ֆունկցիաներ՝ ֆերմենտների սինթեզ, նյութերի փոխադրում, կից բջիջների ճետ կապ (պլազմժոդեսմայի միջով), նոր մեմբրանների, վակուղլների ն որոշ օրգաններիառաջացում: Ոչ հատիկավոր էնդոպլազմային ցանցը կազմված է ճլուղավորվող են Հատիկավոր ցանցի խոռոչներից, խողովակներից, որոնք ճեռանում հն չունի ռիբոսոմներ: Սովորաբար այն ավելի թույլ է զարգացած, քան Հատիկավորը: Մասնակցում է եթերայուղերի, խհժերի, կաուչուկների

սինթեզին:

Ռիբոսոմներ:

Դրանք մուռ

20 նմ

տրամագծովճատիկներենյ որոնք

տեղավորված Ճիալոպլազմայի մեջ կամ ամրացած են էնդուվլազմային ցանցի մեմբրանի մակերեսին: Դրանք Հայտնաբերվել են նան միտոքոնդրիումներում ն պլաստիդգներում:Ռիբոսոժները կազմված են ն մեմբրանային կառուզսպիտակուցիցն ոիբոնուկլեինաթթվից վածք չունեն, Ռիբոսոմների ֆունկցիան՝ սպիտակուցիսինթեզը, կենդանի է: Այս պրոցեսն ընթանում է խմբով նյութի ինքնավերարատադրումն դասավորված ն ի-ՌՆԹ-իշ թելանման մոլեկուլով կազմված ոիբոսոժներում: Ռիբոսոմների այդպիսի խմբերը կոչվում են պոլիսոմներ: Փուոնում են, որ ռիբոսոմներըձնավորվում են կորիղում: են

(ՌՆԹ)

ւա

Ծիտոպլազմայի նրբազույնթելիկներ, որոնք անցնում

ճարեան բջիջները:

չրկու

էն

պատիմիջով

միացնում

Ինֆորմացիոն ՌՆԹ-ն տարբեր սպիտակուցների ճամար անճրաժեշտ կորիզում տեղադրվածգենետիկականինֆորմացիան փոխադրում է ոիբոսոմներին:

Նկ. 4. Հիալոպլազմայի շարժումըէլռդեայի տեռբեի բջիջներում. Ա--էլոդնայի ընձյուղ, Բ--էլոդեայի տերն, Գ--տերնի է տրված ճիալուպլազբչիչներ (սլաքներով ցույց մայի

պտտական

ուղղությունը).

շարժման

1--բջշաղատ, 2--վակուոլ,

3--Ճիալոպլազմայ

4--թլորոպլաստներ:

Նկ.

էնդոպլազմային ցանց (սխեմա).

1--ճատիկավոր ցանցի խոռոչ, 2--ոչ ճատիկավոր ցանցի խողովակ, 3--ոիբոսոմներ, 4--պատուճան խոռոչի մեջ:

Քանի որ կենսաղործուննությանպրոցեսում տեղի է տոպլաղմայի ն կորիղի սպիտակուցներինորոգում, ապա

քոսոմի բջիջը երկար չի կարող գոյություն ունենալ:

ունենում

ցի-

առանց ոի-

Գոլջիի ապարատ: կաղմված է դիկտիոսոմից ն ոլջիի բշտիկներից (նկ. 6): Դիկտիոսոմըոչ ճւատիկային մեմբրաններով սաճմանաչ ղատված 5--7 տափակ խոռոչների կիտուկ է: Խոռոչների տրամագիծը մոտ 1 մկմ է, նմ. Հաստությունը 20--40 Խոռոչները միմյանց չեն ն տաՀպվում։ Գոլչիի բշոիկները խոռոչների ծայրերից առանձնանում բածվում են ամբողջ ճիալուլլազմայով: Դիկտիոսոմում կատարվում է սինթեզ, պոլիսախարիդների կուտակում ն արտազատում: Գոլջիի բշտիկները դրանք նույն քանակուփոխադրում են նան դեպի պլաղմալեման: Բշտիկների մեմբրանը թյամբ է պլազմալեմայի մեջ, իսկ է դուրս խարսխվում պարունակությունը

գալիսոպլլազմալեժայիցն կարող

րող են

է ներառվել պատի մեջ: Այսպես կաներաովել Գոլչիի բշտիկները նան տոնոպլաստիմեջ:

ՀՀ-Ը

ածխաջրեր, բաղկացաժ աան(գլյուկոզ այլն)որոնք իիՄոլեկուլների Մուրվովային (ԸդչէկցՕչ)ա

8: րր

մնացորդներից

նն

մոնոսախարիդ21

դեռես ճշգրիտ չի բացաճալյտվել: Փրսոնում են, որ դիանց առաջացմանը մասնակցում է էնդոպլազմային բացակայում է: ապարատը ցանցը: Որոշ բջիջներում Գոլջիի 0,5--1 մկմ տրավազծով կլորավուն, Օ0փաղուն Սֆերոսոմներ: ն մարմնիկներ են, որոնք ճամարվում են բուսական յուղերի աբնթեզի կուտակման կենտրոնները: Դրանք քուղաքանդվում են էնղոպլաղմային մակերեսին դոնվողմեմբրացանցիձգանների ծայրերից:Սջֆերոսոմի ն նրանից մնում է նր յուղի կոսոակմանը զուդընքաց ապաճում է, միայն արտաքինշերտը: մկմ չափի բշտիկներ են, որոնք մակերեսին Լիզոսոմներ: 0,5-2 ունեն են ֆերմենտներ, որոնք կարող միաշերտ մեմբրան: Պարունակում հն քայքայել սպիտակուցները, լիպիդները, պոլիսախարիդները ն այլ օրգանական միացություններ: Առաջանում են սֆերոսոմների նման՝ ցանցի ձգաններիցը: էնդուվլազմային օրԴրանցֆունկցիանառանձին կամ դանելների բջջի վերականգնման չամար անճրաժեշտ ցիտուղլազմայի «Հատվածների (տեղայինավտոլիզ)քայքայումն է: Միտոբոնդբիումներ:Մխոոքոնդրիումներիձեր չափազանց տարբեր է՝ ձվաձն, կլոր, գլանաձն, ճանտելաձնչ,ճյուղավոր ն այլն. Դրանց երմկմ (գլանաձներինը՝մինչն շ մկմ), կարությունըճավասար է 2-5 0,3--1 չորամագիծը՝ մկմ։ Միտոքոնդրիումներիմակերեսին գտնվում է հրկշերտ մեմբրան (եկ. շն ձի ներքին շերոբ միտոքոնդրիումների խոռոչի մեջ առաջացնում է հլուստներ կատարի կամ խողովակի ձնով, որոնք կոչվում են կատաբներ(կրիստաներ)։ կատարներըզգալիորեն մեծացնում են միտոքոնդրիուքների մեմբրանային մակնրեսըո կատարների միջե տարածությունը լցված է ճեղուկ նյութով՝մատոբիքսով, որի Մեմմեջ դտնվում են ոիբոսոմները ե դեղօքսինուկլեինաթթուն (ԴՆԹ): բրանեերի մակերեսը ծածկված է մանրագույն մարմնիկներով, որոնք. ունեն կլորավուն գլխիկ ն ուռիկ (սնկաձնմասնիկներ): բջջի էներգետիկ լաբորատորիան են։ Այստեղ Միտոքոնդրիումները թթվածնի մասնակցությամբ (շնչառություն) տեղի է ունենում ածխաջրերի, ճարպերի ն այլ օրգանականնյութերի քայքայում ն ԱԵՖ-ի սինթեզ: Շնչառության ժամանակ անջատված էներգիան վերածվում է ԱՇՖ-ի մակրուներդետիկշչ նապերի էներգիայի, որը «նտո օգտազորժվում է բջջի դենսադործունեության պրոցեսների բաժանման, նյութերի կլանման ն արտազատման, զանազան սինթեզների ն այլնի իրագործման Համար: Գտնում են, որ միտոբոնդրիումները կարող են առաջանալ երկու

սկզբնամառնիկներից կորիղից անջատվող Քղանակով՝ բաժանմամբ: քոնդրիումների են Դրանք ճամաե

ժաղումը Դիկտիոսոմների

Աղքնոզինծոֆոսֆորաթթու՝ բաղկացաժ է ազոտական Հիմբից, ոիբոզի ածխաչրից ֆոսֆորաթբվից, իրականացնում է էեձրգիայի փոխանցումը: էնկրգիայով Ճարուստ կապեր: ԱԵՖ-ից ֆոսֆորական թքվի մնացորդների պոկվելու

ժամանակ

այդ

կապերի կտրվէլուց անջատվում է էնքրգիա:

ճենց

միտո-

ընդունակ եզաշարմման: Միտոքոնդրիումներն ն այլ են կորիզիքլորուլլաստների շուրջը, օրդանելների կենտրոնանում ոլոռեղ կենսական պրոցեսներն ավելի եռանդուն են կատարվում: Դա ինչպես բուսական, այնպեսէլ Բջջի պարտադիրօրկենդանական

դանել է: Պլաստիդներ:կան միայն

բույ-

մակեաներիմեջ: Այդ օրգանելները ունեն երկշերտ մեմբրան: սկ. 6. Գոլչիի ապառշատ (սխեմա). բեսին Ըստ գույնի տարբերում են երեք 1-- դիկախոսոժի(խոռոչներ, 2-- Գոլջիի բշտիկներ: տիպի պլաստիդներ-քլորոյաստոքրոմուղլաստներ՝ կանաչ գույնի,

անգույն: կարմիրդույնի, լեյկոպլաստներ՝ նարնչադույնչ են պիգմենտ քլորոֆիլ, ինչկանաչ սպլարունակում Քլոբոպլաստնեոը ) ն քսանտոնան կարուռինոիդների (նարնջագույն կարուտին խմբից՝ «կես

ներ՝ դեղին,

քլորուլլասաների Ֆիլ (դեղին), Հենց թլորոֆիլով է պայմանավորված սինթեղը նյութերի անօրգաօրգանական

Հիմնական գործունեությունը, Այդ (ֆոտոսինթեզ): լույսի էներգիայի մասնակցությամբ նականներից օրունեն վերերկրյա միայն գոյություն թլորոպլասոները սվաւճառով Բույսերը պանների բջիջներում, որոնց վրա ընկնում է արնի լույսը:

են պարտական իրենց կանաչդուլնով: "քլորուլլաստներին մեծ մասամբ ոսպնյակաձն բույսերի քլորողլաստները Բարձրակարդ 1--3 են: մկմ Լ, Հաստությունը՝ մկմ: Ջրիմուռների Տրամագիծը4--6 ն մեծությամբ շատ Քրոմատոֆոր կոչվող կանաչ պլաստիդներըձնով ժապավենաձն, բազմազան են: Դրանք կարող են լինելաստղաձն, 50 քլորուլլաստ: ցաձեն ն այլն (նկ. 9): Սովորաբարբջջում կա 1-ից մինչե

ցան-

շերտում:Ցըիմերձպղատային Դրանք դասավորվածեն ցիտուլլազմայի են դեպի կենտրոնանում օրգանի ված լույսի դեպքում քլորոպլաստները ն դրանց են քեշվումտափակ մոտ կողմով, մակերեսն ուղղված պատերի են իսկ արնի վառլույսի դեպքում դրանք դեսլի այդ պատերնթեքվում պատերը: նեղ կողմով կամ շրջվում են դեպի կողմնային ստբոման, Քլորուվլաստներիներսում գտնվում է միատարր նյութ Հճամակարմեմբրանների է ղուգաճնռ դասավորված որը ներթափանցած աո ոո «ով (նկ. 10): Մոմբրանեւրը աը շաբույսերից Բարձրակարդ են կամ լամելներ: կոչվում տիլակոիդներ է տիլակոիդենըը Այդ տերի տիլակոդների մի մասը սկավառակաճը Հավաքվածեն կույտերով, որոնք կոչվում են նիստեր (գրաններ):Քլորո-

թափավ «արվորի

Նկ.

(սխեմա).

Միտոքոնդոիում

մեմբրան, 2-7--արտաքին ներքին մեմբրան,3--կատար, 4--անկաձն մասնիկ:

Նկ. 8 Տեբեի մեզոֆիլի բջջի մի մասը 1--քլորոպլաստ,

9--տոնուլլաստ:

(սղիրոգերա), .ժապավենաձն Գ. (էնդոգոնիում), Բ.--ցանցածձն (զիգնեմա),Դ--օղա-չաստղաձն կաձե(զրապարնալդիա),1--ջրոԱ.

մատոֆորչ 2--պիրենոխդչ

3--

կորիզ:

կանաչ չրիմեմբրաններ:

մուռներն արդեն ունեն քրոորոնք իամատոֆոլրներ,

լուլլազմայից սաճմանա-չ զատված են մեմբրանով,

/25

նիստեր չունեն: Բարձրակարգ բույսերի քլորոէ: պլաստներումկան նիստեր,դրանց ունիվերսալ ձեը՝ ոսպնյակաձնն ամենապարՍակայն ալժմ զոյլություն ունեցող բարձրակարգբույսերից ղզերի՝մամռանմանների որոշ տեսակներ դնոնս ունեն քրոմատոֆորներ: դրանք թլորոչունեն: Չասիերով ռ։լիգմենտներ Լելկռպլաստնեոը ձե (ոկն ունեն են որոշակի 11): խիստ ղդալիորեն փոքը սվլաստներից ե ունեն մեֆ Ճճյուսվածքների այն 1նեյկոպլաստներըմասամբ գոյություն չի ընկնում, օրինակ՝ օրգանների բջիջներում, որոնց վրա արնի լույս ն այլն: սերմերում պալարներում, արմատներում, ներքին մեմբրանային Համակարգը զգալիորեն 1եյկուլլաստների (եկ. 12): Ստրոմայի մեջ Թույլ է զարգացած, քան քլորուպլաստներինը կան ԴՆԹ-ի մոլեկուլներ, ոիբո-

բայց

էչ : Վ9

ֆիլն կարուտինոխիդները գտնվում են նիստերի տիլակոիդի լուրաքանչյուր երկու մեժբրաններից մեկում: նիստերի միմյանց միացած են ատրոմայի տիլակոիդներով։ Քլորուվլաստների մակերեսին գտնվող մեբրաններն նրբեժն առաջացնումեն ծալքեր ն վերածվում են ստրոմայի տիլակոխդների: Ստրոմայում դտնվում են ԴՆԹ-ի մոլեկուլներ, ոիբոսոմներ, լիպիդներիպլաստոզլոբուլներ կոչվող կաթիլներ, օսլայի ճատիկներ հ այլ ներառուկներ:0ալանառաջանում է քլորուղլաստներում՝ֆուտոսինԹեղի արգասիքներից,այն կոչվում է ֆոտոսինթետիկ կամ առաջնային: շնորճիվ ֆոտոսինթետիկ օսլան շաքարանում է ն գլյուՖերմենտների կոզի տեսքով տերնից փոխադրվում է օրգանների կառուցման ճամար, կամ որպես պաշար: եղաժ փաստերի ճիման վրա կարելի է ճետնել, քե ինչես է ընքացել բույսերի ֆոտոսինթեզողճամակարդի էվոլյուցիան: Այսպես, կասղտականաչ դեռես չունեն, բայց ցիջրիմուռները Քլորոպլաստներ տուլաղզմայի մերձպատային շերտում կան կրկնակի ֆուոսինթեզող

ֆունեռը.

2--ժիտոքոն-

դրիում, 3--քաղանք, 4-ատրուա, 8--նիատ (գրան), 7--օա6--պլաստողլոբուլա, լայի Ճատիկ, 8--պլազմալեմայ,

ու

քրոմատոՆկ-9. ՋՇիմուռների

սոմներ,

պլաստողլոբովներ:

սլարուՓբոմոպլաստնեբը են նակում կարոտբնոիդների նարնջազույն, խմբի կարմիր, Լատ չադեղին ։իզմենտներ:

փերի դրանք քլորոպլաստներից փոքր են, դրանց ձնեերը են (եկ.13): Քրոբաղմաղան

Նկ. ս

10.

(սխեմա). Քլաբոպլաստ ՄԼմրրան,

Գարրի ։

ԳԱ

կոնդ սաբումաներ:

գիր Ա

Ֆ-ներըին

մեմբրան

մուպլաստների ներքին մեմբրանային Ճամակարդըճաճախ բացակայում է: ը

լու արոռինոիղներ

տակման ձնի տարբերում

են

Նկ. 11. Լեյկոպլաստնեոը տեշնի վեբնա՛տբաղեսկանցիայի մաշկի բջիջներում. տքրե, Բ--վերնամաշկի բչիչներԱ--տրադնհականցիայի 1--լեյկուլաստներ, 2--կորիզ, 3--ցիտոպլաղմայ 4--

վակուռլ, 5--բջջապաոչ

(գնդիկաձն), ֆիբրիլյար (խողովաբյուրեղային տիպի քրոմոպլաստներ կաձն) (նկ. 14): Ավելի տարածված գլոբովյաբ տիպի քրոմուվլաստների պիդմենտները լուծված են տիպի քրուպլաստողլոբովն երում: Ֆիբշիլյաբ մուլաստներումկարոտինոխդներիոչ միայն առկա են լլաստոգլոբուլներում, այլն առաջադ նում են սատրոմայումդասավորված ղուղաճեռւ քելերի կամ խողովակների իմբեր: Բյուբեղատիպ կարոտինոխիդները 4իմնականում լինում են տարբեր ձնի բյուրեղների տեսքով, որոնք որոշում են պլաստիդի ձնր (մանդաղաձե,շեղանկյունաձն, ասեղնաձն է լինում են մի շարք բույսնրիո"լասկաթերթերիչ այլե )։ Քրոմոպլաստները Ճասուն պտուղների, աշնանային տերկների բջիջներում:Դրանց ֆունկ-

մեջ բացաչայտված չէ: Քրոմոպլաստո-չ ցիան նլութայվիոխանակության

ների անուղղակի կենսաբանական նշանակությունըխաչաձն փոշոտման Համար միջատներին ն սնհրմերիտարածման ճամար այլ կենդանիներին

է։ ներգրավելն

գլոբովյար

պտղամսի բջիջներում. նկ. 13.բոմոպլաստներճասուն պտուղների 2--կորիզ: Վ.-.ճովտաշուշան,Բ--մասրենի, Գ--արոսի, 1--քրոմոպլասատներ,

էվոլյուցիայի պրոցեսում պլաստիդներից սկզբում առաջացել

են

ժամանակ դրանցից քլորոպլաստները, բուվոի օրզանների մասնատման են ու առաջացել լելկուղլաստներն քրոմուլլաստները. 0րդգանոդղենեզի սվրոքեսում պլաստիդներիՃամարյա բոլոր տեսակներըկարող են վերածվել մեկը մլուսի։ Ավելի Հաճախ տեղի է ունենում լելկոպլաստների վերածվելը քլորուլլաստների (օրինավ՝ բեղմնավորվածձվարֆջիցսաղմի առաջացման ժամանակ) ե բքլորոպլաստներիվերածվելը քրոմուղլասոների (օրինավ՝ տերնեներիաշնանային դեղնման ժամանավ):Միայն

ԵՐ

Լելկուլաստներ. կ 12. Լեյկ պլաստներ Նկ.

1--քաղանք, 2--տտրոմա, 3--մեմբրան,

նկ.

օսլայի

բարդ

Ճատիկ:

14.

ՔՐբոռմպլառտներ (սխեմա).

տիպ, Բ--ֆիբրիլյար տիպ, Գ--րյուրծղային տիլ. 1--արտաքին մեմբրան, Ա--զլոբուլյար Չ--Ներքին մեմբրան, 3--ստրոմա, 4--ալաստոգլոբուլա, 5--ֆիբրիլներ, 6--բյուրհղներ:

որպես վանող, էո մորածանա «1 ատանում

Քրոմոլասաները բնական պայմաներում,

Անան "

ԿՈՐԻԶ

այլ

սո

նանան

Բջջում

պլաստիդնե

կորիզը կարող է իր ֆունկցիան կատարել միայն ցիտոպլազմային միջավայրում: Այն տվյալ բջջի ն ամբողջ օրգանիզմի ճատկանիշները ժառանգականինֆորմացիան պաճելու ն վերարտադրելու տեղ որոշող է, ինչպես նան նլութավոխանակության ղեկավարմանն ցիտոպլազմայի օրգանելների դործունհության վերաճսկման կենտրոն: եթե բջջից «եռացյվի կորիզը, աղա այն շուտով կոչնչանա: Սովորաբարբջջում լինում է մեկ կորիզ, բայց ջրիմուռների մի քանի տեսակներ ն սնկերը ոմենում ն կապտականաչչջրիմուռեն բազմակորիզ բջիջներ: ճհակաոհրիաները ները չունեն ձնավորված կորիզ, սակայն կորիզի բաղադրության մեջ «ետնաբար մոնող նյութերը գտնվում են նրանց ցիտուլազմայում,

Ա է

ՐՔ

ո ձնին իու

ԿԱ

ի .

են պարքեքիմային

ոմաՀԱԱ ե 3 յլ իջիջոորում Մ

ից

էնդողլավզմային ցանցին,նամանավանդ, նրա արտաքին մեմբրանը որ մոտ թաղանթը

ելուսոներ, առաջացնում է որոնք անցնում են ցիտոպլազ(սխեմա). մայի ցանցի մեջ: Սակայն կոնկ. 15. Կոռիզաթաղանը անթն ունի Հատուկ 1. ներքին մեմբրան),2--շուրջնուկլեարային մեմբրան,4--ռի՞ 3--արտաքին տարածություն, կոբիզային գոյացություններ՝ Համալիրի դիաֆրադ5 --ծակուկենային բոսոմ, Դրանք 80--100 ծակոտիներ: մայ, 6--ժակոտկենային Ճամալիրի Պատիկ։ նմ տրամաղծովբարդ կառուց մակեն, միջով որոնց վածքներ մեջ անցնում են ճիալուղլազմայի նուկլեուլաղզմայից բոմոլեկուլները է կորիզի վերաճսկում Հակառակ ուղղությամբ: կորիզաթաղանթը ինդունակ է սղիտացիտուղլազմայիմիջն նլութավոխանակությունը, կուղներ ն լիպիդներ սինթեզելու:

բիզաթաղ

թաթ ատասխանում չլ

Հ Հաճախգնդա նղդոաւձն

է,

պրոզենքիմային բջիջներում ոսպնլակաձն կամ իլիկաձն: ՍՄածկասերտ բույսերի վեղհտատիվ օրգանների բջիջների կորիզի տրամաղիծը սովոմկմ: բորբոսասնկերիկորիզի տրամագիծը րաբար ձավասար է 10--25 1--2 ժկմ, իսկ ճառագայթային չրիմուռներինը ճավասար է ընդամենը կարող են Ճճասնել2,5 մմ-ի: 0նատոդենեզի պրոցեսում կորիզի ձենը,չափը ն բջջի մեջ տեղադրությունը կարող է փոխվել: Այսպես, հրի տասարդ բջիջներում կորիզի նե ամբողջ պրոտոպլաստի ծավալների միջն ճարաբնրակցությունը ճավասար է 14-ից մինչն 1:5, իսկ լրի ձեավորված ն ծեր բջիջներում՝ 1:20-ից ինչն 1:200։ Այդ Հարաբերակցությունների խախտումիցկամ բջիջը բաժանվում է, կամ ոչնչանում: Օպտիկականմանրադիտակով կորիզը երնում է բշտիկաձն, 1--8 ավելի մուգ սլտերով՝ կորիղակներով (տե՛ս նկ. 1): կորիզի կառուցվածքի մառին ժամանակակիցպատկերացումը«ճենվումէ փուլային կոնտրաստի մեթոդով ն էլեկտրոնային մանրադիտակով ուսումնասիրման վրա: Ինչալեսբույսերի, այնպես էլ կենդանիների բոլոր բջիջների կորիզի կառուցվածքի ընդճանուր պլանը միանման է: Այն բաղկացած է Հետնյլալ օրդանելներից՝կորիզաթաղանթից, նուկլհոլազմայից, քրոմոսուներիը է կորիղակներից: Կոռիզաթաղանթ:կոռրիզիպարունակությունը սաճմանազատում է ցիտուլլաղմայից: կազմվածէ երկու մեմբրանից, որոնը միջն դոնվում է այսոլես կոչված, շուրջնուկլնարային տարածություն (նկ. 15): Մեմ28

տարածության Հաստությունը 10 նմ է, իսկ շուրջնուկլեարային Թաղանթի ընդճանուր Հւ սռությունը տատանվում է: Հաստությունը նմ է։ Թաղանթիներքին մեմբրանը ճատիկավոր չէ, արտաքին 60-80 են ռիբոսոմները: Րստ կառուցվածքին քիմիամեմբրանինամրացած կորիզա2 կան բաղադրության բրոշ նների

աիծ )

Լ ԷՕ

ԷՏ ԼԶ "

նկ. դ

16.

բա

զ (սխեմա). ԴՆԹ-ի մոլեկուլի կառուցվածքը

աթի

րույ

եչ

ԴՆԹ-ի

Արաղրեա Գ.

Հ.արոտային ր

մոլեկուլ,

Դ-

լ ԴՆԹ-ի ժոլեկուլթ

ՀԺ

2. 2:

Նկ.

աա-

ֆու. ՀՅ--2

«Ջա

17.

քբոմոսոմ Պաբուբակված

(սխեմա).

1--ցենատրոմեր, Հ--երկրորդային սեղմվաժք կորիզակով, 3--արբանլակ, 4--ԴՆԹ-ի մոլեկուլ, Տ--սպիտակուց:

օօ-շ Տ-

Նուկլեռպլազմա: Կոլոիդ լուծույթ է, որի մեջ տեղավորվածեն քրոմոսոմներն ու կորիզակները:նոմլեն տարբեր Լեսպլաղզմայիբաղադրության մեչ մտնում ֆերմենտներ, նուկլեինաթթուներ: Այն ոչ միայն իրա-

կանացնում է օրդանելների նե կորիզի միջն կապը, այլն փոխադրում նրա միջով անցնող նյութերը: Քրոմոսոմներ:Դրանքշատ նուրբ (10 նմ) թելաձն կառուցվածքներ հն, որոնք տեսանելի են միայն էլեկտրոնային մանրադիտակով: Կորիզի բաժանման ժամանակ դրանք սպղարուրաձն ոլորվում են, որի «ետնանբով ճաստանում են ն տեսանելի են օպտիկական մանրադիչ կարճանում սռակով։ Քրոմոսոմներն ընդունակ են կլանելու շատ գունանյութեր ե ինտենսիվ գոմավորվում են: ն ուղիտակուցից Քիմիական բնույքով գ քրոմոսոմները ԴՆԹ-ից բաղկացած նուկլեուղրոտեիդներ են։ ԴՆԹ-ի մոլեկուլի բաղկացուցիչ ենչ մասերը (մոնոմերները) նուկլեոտիդներն Նուկլեստիդնունի երեք կ՝ աղեբաղադրամաս՝ֆոսֆորաթթվի մնացորդ, դեզօքսիռոիբող շաքար նին, գուանին, թիմին, ցիտոզին չորս ազոտային «իմքերից մեկը: նուկլեոտիդներիցանկացած ճաջորդականությամբ միանում են մի ընդճանուր շղքայի մեջ (նկ. 16): ԴՆԹ-ի ժոլեկովլը բաղկացած է երկու այդպիսի չափազանց երկար շղթաներից, որոնք միմյանց միացած են աղոտային ճիմքերով, ընդ որում ադենինը միշտ միանում է թիմինին, իսկ գուանինը՝ ցիտողինին։ Այդ կրկնակի շղթան ոլորված է առանցքի շուրջը, ԴՆԹ-ի մոլեկուլի կարնոր Հատկություններից մեկը՝ ոեպլիկացիան(ինքնակրկնապատկվելն)է, որի ժամանակ կրկնակի շղթան մասնատվում է, հ շղթաներից լուրաքանչյուրբ կառուցում է կորցրածը: ԴՆԹ-ի մոլեկուլի այն ճատվածը, որը որոշում է բջջի ճամար յուրաճատուկ ուպիտակուցներից ժեկի սինթեզը, կոչվում է գեն: ԴՆԹ-ի Ժոլենուլում լ(ուրաքանչյուր օրգանիզմի ճամար լուրաճատուկ նուկլեոաիդների «ճաջորդականությունըկոչվում է գենետիկական կոդ: ԴՆԹ-ի կառուցվածքի բացաձճայտումըմեծագույն Ճարոնագործություն է բնագիտության բնադավառում։ Այն կատարել են անգլիացի գիտնականներ 9. Ուոստոնըն Ֆ. Կրիկը(1958) քիմիականն ռենտդենակառուցվածքային ճատուն մերոդների կիրառման շնորճիվ։ Այդ «այտնադործությունը բացատրեց ժառանգականության մոլեկուլային մեխանիզմը: Քրոմոսուի մեջ սպիտակույլի պատյանաձն դասավորվում է ԴՆԹ-ի մոլեկուլի մակերեսին: Քրոմոսոմն ունի առաջնայինսեղմվածք(ոչ պաու

ձե

իսկ երբեմն էլ ւմ է գենտբոմեբր, զտնվո փոքր է մի յ անջատում Հատված որը նրանի սեղմվածք,

ծ), որտեղ որ ատված),

եշկբոբղային նրակ(ոկ. 17): ունի խիստ որոշակի տեսակ բջիջներում յուրաքանչյուր ալահրի սովորաբար դիպթիվը ներում) Սոււատ ւրա

ՐՐ

(մոնոպլոիդ) ճապլոիդ Արմենի Սախաթան Ի Հետնանքով: (ո) երկուսեռականբջիջներիմիաձուլման րպ տրամագծով Սովորաբար Կորիզակ: այդ

դա

1-3

Մ որք" աԱե ։ փոխարոը ք ր

մկմ

ն. սպիտակուցից կազմված է Հիմնականում նուկլեոտիդ իթ այնպես, ինչպես ԴՆԹ-ի մոլեկովը» մոլեկուլը» Կրա ՌՆԹ-ի նուկլեոտիդը դեզօքսիոիբոզի բայց ի տարբերությու ուրացիլ: ոիբող, եսկ թիմինի փոխարեն՝ շղթա: միայն մեկ այդպիսի ունի ՌՆԹ-իմոլեկուլն կազմա մոլեկուլի, ն կազ կոբիզակի է կորիղակըսովորաբար շփման մեջ քրոմոսոմի Պետ, որի վրա կեռպիչկոչվող երկրորդայինսեղմվածքի է,

որը

ՌՆԹ-ն ՌՆԹ-իշ մատրիցային սինթեզը:Այնուճետնեն

:Ի

միանում է

. առաջանում Հետ, որի Հեւտնանքով յուսկուցի րաո ոիրոնուկըիո միգ որոնք րընկ ոիբոսոմների նախորդները, ների Հատիկները՝ Ե ժակոտիներոլ մեչ ուկլնոպլազմալի

քափանց դրանը ձնեավորումը:

կորիդաքաղանքի

մեջ, որտեղ ավարտվում ցիտոպլազմայի քանի կորիղակ։

Բջջում կարող է լինել մեկ կամ մի

"ԿՈՐԻԶԻ

ԵՎ

ԲՋՋԻ

ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

ծագել է նուկլեո-

Հավանարար» էվոլլուցիալի պրոցեսումկորիզը, որոնք ճանապարտճով, առաջացման

քրոմոսոմների տիդներից են

մեկուսացել պլաղզմայից

Բար

օնտոգենեզիպրոցեսու Սակայն մեմբրանով:

իայն կորիզից: Բաժանմիշտ նախորդումէ բջջի բաժանմանը: նե ցիեն. բազմաղան ման պրոցեսն առաջացնողպատճառները խախծավալներիմիջե նորմալՀարաբերակցությունների տոպլաղմայի չի կարոայնքան է մեծանում, որ կորիզը տումը, երբ ցիտուղլազման բջջի բջջում ընթացող կենսական պրոցեսները,

որիոն

բաժանումը իրի առաջանում

կորիր

ղանում կարգավորել

մակերեսիՀարաբերակցություն ծավալի ն բջջային պատերիընդչանուր բջջի քայքայ(ճորմոններ, խլքանիչների ների խախտումը, ղանաղան ման արգասիքներն այլն) ազդեցությունը:

Մարմնական բջիջներ: Ռիբոսոմային ՌՆԹ:

Նկ.

18.

Միտոտիկցիկլի սխեման,

շրջան, Տ--աինքնտիկ շրջան, Օլ-նախասինքնքիկ շրջան, ի--միտոզ: Օջ--ձասինքնտիկ

Գոյություն ունի բջջի բւսժանման երեք եղանակ միտող, ամժիտով,մեյլով: Միտոզըսոմատիկ բջիջներիբաժանման ամենաչ ունիվերսալ նհղանակնէ: Այն ճատուկ է ձնավորմակարդակների ված կորիզ ունեցող էվոլյուցիոն զարգացման բոլոր օրգանիզմներին:Մեկ բաժանումից մինչն մյուը բջջում տեղի ունեցող ինքնակարգավորմանպրոցեսների ամբողջությունը կոչվում է միտոտիկ ցիկլ։։ Միտոտիկ ցիկլը կազմված է միմյանց սերտ կապված ինտերժամ է: ֆազից ն միտողից, նրա տնողությունը մոտավորապես 10--20 ասն է: կորիզը Ինտեոֆազըմիտոտիկ ցիկլի ավելի երկարատն Համեմատաբար խոշոր է, 1--2Չ լավ նկատելի կորիղակներով ն թույլ խիստ ապապարուրակված Հատիկավոր կառուցվածքով: Քրոմժոսոմները ն են, դույնը նրանց չի բացաճայտում: Այս փովում կատարվումեն կենկարնոր պրոցեսներ, որոնք բջջին նախապատրաստումեն սաքիմփիական բաժանման: հնտերֆաղումտարբերում են երեք շրջան՝ նախասինթետիկ (ճւ), որի ժամանակ տեղի է ունենում նոր առաջացածբջջի աճ, ցիտոպլազմային կառուցվածքների վերաստեղծում, ՌՆԹ-ի ն սպիտակուցի սինթեզ, էներգիայի կուտակում, սինթետիկ (Տ)՝ կատարվում է ԴՆԹ-ի մոլեկուլների ինքնակրկնապատկում, երկու քրոմատիդների առաջացում, ենտսինթետիկ (Օչ)՝ սպիտակուցի սինթեղ, էներդիայի կուտակում

չէ.

Մետաֆազիսկզբում քրոմոսոմները

են

առավելադույն պարուրակման դեպի բջջի «Ճասարակածային տեղաշարժվում են Սիրեղիկը։ Դրանք լավ երնում են օպտիկականմանրադիտակով: Մին

ճասնում

ծ /

«2

11- ՈՌ) 2-7»

Ֆ 2»

63 (8)

Ց» թ Հ

Հաա----վ

Թ) ա

Ֆա.

Ւ|

է, ն նրանում պարզորոշ

երնում են խճճված կծիկ դարձած քրոմոսոմների, որոնք սկսել են պարուրակՀ վել: Պրոֆաղիվերջում քրոմոսուները կարճանում են, ն երբեմն նկատվում է, որ ղրանք բաղկացած են երկու քրոմատիդներից: Այդ ժամանակ կորիղակը սովորաբար անճետանում է, կորիղաքաղանքը տրոչճվում է փոքր ճատվածների, որոնք չեն տարբերվում էնդզուղլլազմայինցանցի տարրերից, նուկլեոպլազման խառնվում է ճիալոպլազմային: Բջջի բնենոններինառաչանում են դեպի կննտրոնն աճող սպիտակուցային թելեր: Պրոֆազըմիտոզի ամենաերկարատն փուլն է:

2»

է.

սկզբում կորիզը մեծանում Պբոֆազի

("5

(եկ. 18: Միտոզը, իր Հերթին, բաժանում են չորս փուլի՝ պրոֆազ, մետաֆազ անաֆաղ ն աեհլոֆազ (նկ. 19): Միտողի տնողությունը 1--Չ ժում

2)ՎՍ

Ը,

Նկ.

19.

Բշ «որ :

Լ: Է`

Տ)

Լ»

Ն--Մ7 .

ցիկլը սռխիաշմատիծայրի բշիչնեբումմ Միտոտիկ

1--ինանիֆազ, 9--3--պրոֆաղ,

6--7--անաֆավզ,8--տելոֆավ,

4--5--«քնտաֆազ, 9--ցիառկինեզ:

տոտիկ քրոմոսոմների քանակը, ձեր, չափր ն տեղադրությունըբնորոշ հ մոլռական են բուլսի լուրաքանչյուր տեսակի ճամար (կաբիոտիպ): է տեսակի ճշգրիտ Դրանցդծագրական պատկերումըներկայացնում Դիպլոիգ «ավաքակաղզմում կա վերարտադրությունը՝ իդիոգոաման: կառուցվածքովմիանման հրկուսկան քրոմոսոմ, որոնք կոչվում են

հոմոլոգԲբղմոսոմներ: լարունակում

Յ9 3--1189

աա

ՀապլոիդճավաքակազմըՀամապատասխանաբար

մեկական

ր բաժանվում

են

ժիմլանցից,

դրանց

Ամիտողի ժամանակ քրոմոսոմները բաժանումը:

ձնամիջն կապը պաչտպանվումէ միայն ցենտրոմերում: Թելիկներից

նյութ: Այն կազմված է ճենավորվում է միտոտիկ(աքբոմատինային) Հասարակածային թիթեղիթելիկներից ն ձգաթելիկներից: Հենաթելիկները են թրոմոսոմների մյուսը, իսկ ձգաթելիկները կով բջջի մի բնեռից գնում ցենտրումերներըմիացնում են բննոներին։ Սակայն միտոտիկ իլիկի թելիկները միշտ տեսանելի չեն, քանի ռր կորիզային ներկանյութը դրանց չի գունավորուի Մետաֆազի ճամար առավել բնորոշ է այն, որ քրոմոսոմների ցենտրոմերները, որոնք ամբացած են իլիկի քելիկներին, դասավորվում են բջջի Հասարակածայինճարթության վրա: Անաֆազում ցենտրոմերները բաժանվում են, ն ձդաթելիկների են դեպի բնենոները: կծկման բրոմատիղները Ճեռանում Յուրաքանչյուր է քրոմոռոիղ դառնում քրոմոսոմ: Հետնաբար, լուրաքանչյուր բննռում լինում է այնքան քրոմոսոմ, որքան ուներ ելակետային բջիջը: պրոֆազում կատարվող պրոցեսին Տելսֆազումտեղի է ունենում են, միտոտիկ ապապարուրակվում ճակաւռակպրոքես, քրոմոսոմները են կորիզակները: իլինի քայրալվում է, առաջանում կորիզաթաղանքն Տելոֆաղի սկզբում քրոմոսոմները երնում են բջջի բնեոների վրա երկու մուլ թանձրուկի տեսքով, վերջում դրանց ուրվազծերն անճետանում են: Հենց այդ ժամանակ բջջի ՀասարակածայինՃարթության վրա ջանում են թելիկներ՝ ֆոագմապլաստ,որոնք երա նկատմամբ ուղղակենտրոնում կուտակվում են Հայաց նեն դասավորվում: Ֆրագմապլաստի Փոլջիի պղպջակներ, որոնք պարունակում նն պեկտինային նյութեր: Դրանցիլ առաջանում է բջշջաթիթեղիկը, որի կենտրոնախույզ աճելով ն ճասնում է մայրական բջջի պատերին ֆրազմապլասոտր տեղաշարժելով, (ոկ. 20): Տեղի է ունենում որն ավարտում է միտոզը։ ՀԵեգիտոկինեզ, տագայում բջջաթիթեղիկի վրա երկու կողմից ձնավորվում էն առաջնային պատեոր: Միտոտիկ ցիկլի «ետնանքով առաջանում է երկու բջիջ, որոնք ունեն մայրական բջջի նույնական բրոմուոժներ՝ ըստ քրոմոսոմներին ն քանակի, ԴՆԹ-ի կառուցվածբի, ձնի, չափի բջիջների այսինքն ապաճովվում է դուստր ժառանգական նմանությունը մայրական ելա(ոա կնտալյինբջջի ճետ: Ն(Հ:5) Ամիտոզ, դա սոմատիկ (մարմզական) բջիջների բաժանման այլ եղանակ է: նրա էությունն այն է, որ կորիզը բաժանվում է երկու Նկ. 20. Ցիտոկինեզ հ ավելի մասերի առանց կառուցվածքի որեէ (սխեմա). նախորդող փոփոխությունների:կորիզի վերա1ֆրագմապլասա, 2--բջյանիթեղին։ ժապավինումին Հաջորդում է ցիտուղլաղմայթ

բջիջներըմիջ:

դրանցկենսաբանականճամարժեքությունը:Բայց ն այն նս, առաջացած բջիջներըչեն կորցնում իրենց կառուցվածքայինկազմավորվածությունը: Ամիտոզ նկատվում է երիտասարդ, նորմալ ղարղզացաժ բչիչննրում,

ֆ Ն.

ու

առա-

դուստը

են անչավասարաչափ,այդ դասավորվում պատճառով չի ապաշուվվում

: "

օգ:

ու

Հլ/՛

Է7՛

ԱՎ...

Հ»

մ Կ.21. '

ւ Ծիտոզի (Ա)

մեյոզի (Բ) ժամանակ տեղիոնեցողփոփոխություններ (սխեմա)

ՀԱՀփաճրոտիլ բաժանում, 2--Հոմեոտիպ

բաժանում,

ՏԻ

ՊՐՈՏՈՊԼԱՍ

օրինավ՝ սոխի սոխուկի Հիմնամասի բջիջներում, արմատի Հլուսվածքն ներում, բայց ավելի ճաճախ իրականանում է բարձր տարբերակված ավելի ծեր բջիջներում: Մեյոզը նույնքան ունիվերսալ է, որքան ն միտողը, բայց այն ճատուկ է բջիջների մի փոքը խմբի, որոնք առաջանում են բազմացման Հետ կապվաժ։ Մեյոզի էությունը քրոմոսոմների թվի Չ անգամ ռեդուկպիան (կրճատում) է։ Այդ երնույթի կենսաբանականիմաստը բացադաՀճայտվելէ վաղուց: Բանն այն է, որ ճապլոիդ սնոական բջիջները՝ ն առաջացմետները (դ), սեռական պրոցեսի ժամանակ միաձուլվում նում նն զիգոտ: Ընդ որում քրոմոսոմների թիվը ավելանում է 2 անդամ երկու գա(շո), իսկ զիգոտը ժառանդական ինֆորմացիա է ստանում պաչ ժամանակ մետներիը: Հեւտնաբար,մեյոզի շնորճիվ բազմացման պաճպանվում է քրոմոսոմների թվի կայունությունը: Մելովը կաղմված է մեկը մյուսին անփուխոլ ճետնող երկու բաժանումներից: Դրանցից լուրաքանչյուրում տարբերում են նույն չորս փուլերը, ինչ որ միտողում, սակայն դրանք ունեն սկղբունքային տարբերություններ: Առաջինբաժանումը բարդ է ն յուրաճատուկ, ուղեկցվում է քրոմոսոմների թվի կրճատմամբ: Այն կոչվում է ճետեբոտիպ:Այդ

կենսադործունհության արղյունքների Պրուտուլլաստի

աո

ժամանակ,

Գա

այլ

յա տողի ԱԻամ տիպի,

ճոմոլո

ոմոսուները:

որդ՝

Ճեմեուռ

բջջի մեջ:

ՎԱԿՔՒՈԼ բջջալցված է 4ճեղուկ պարունակությամբ՝ ցիտոպլաղմայից սաճմանաղատված է տոնոՎակուոլներնառաջանում են էնդոպլազմայինցանցի տեղային պլաստով: լայնացումներից, որոնցում կուտակվում է բջջատյութ։ Այդ լայնացումների տարբերվում են ցանցից ն կլորանում են, իսկ ցանցի մեմբրանը դառնում է տոնուլաստ: Վակուոլների առաջացմանը, ձճավանաբար, կարող են մասնակցել նան Գոլջիի ապարատիտարրերը: Փոքր վակուոլներ կան նույնիսկ շատ երիտասարդբջիջներում: Վերջիններիաճմանը է: Հասուն բջիջների մեժ ղուդընթաց վակուղլների ծավալը մեծանում մասն մեծ ունի մեկ վակուռլ, որը զբաղեցնում է բջջի կենտրոնական ն մասը, շատ մանր վակուոլներ, մերձորոնք ցրված են պիտուզլազմայի պատային շերտում: հսկ եթե կորիվըդասավորվում է բջջի կենտրոնում, ազա ցիւոուլլազման մերձպատային չերտին միանում նրանշրջապատուլ Է ձգաններով,որոնք կենտրոնականվակուոլը բաժանում են մի քանի ավելի մանրըվակուոլների:

մի խոռոչ է, Հյութով (տե՛ս նկ. 1) դա

ա-

դիպլոիդ բջջից ստացվում է չորս (տետրադայ)դուստր բջիջներ «ապլոիդ թվով քրոմոսոմներով (նկ. 41, բ): Դրանցքրոմոսոմների Հճավաքակաղէվոլլուցիայի մերի բազմաղանությունը պայմանավորումէ ատանսակի Համարիճիմք ճանդիսացող ճաջորդ սերունդների ճատկանիշների րբաղ-

այլ

ոքր տարն էոաքակունի ազակյիան

Բջջաճյութիբիմիական

հաղադրությունը

Օրգանական նյութեր. ազոտային՝ սպիտակուցներ (պրոտեիններ, պրոտեիդնեեր),ամինաթթուներ, (առպարագին, թիրոզին, լնապին ե այլն), ալկալոիդներ (խինին,Ժորֆին, նիկոտին, կոլխիցին, ն անազոտային՝ աժ եր (մո(մ կոլխիցին, կոֆեին այլն),այլն), զոտնի անազոտային` աժխաջրեր

ԲՈՐ» նուախարիդեքը դլլուկող,ֆրունութվ,դիտախաւլոգիներ՝ ռախարող, մալքոզ,սլոլիսախաԲիդներ՝ առտալոնին, ենուլին),գլլունոզիդննր (ամի գդալին, սոլանին, պիգմննոննր՝ անաո,

շատ

Ցիան, անատոբլոր ն այն),

դարաղանլութկը (տանիղննը), օրգանականթքուներ (Քրքնչեխնձրաքթո, գինքքքո, կիտրոնաթթու ն արն), բրորելներ (թրքնոաքթվի քքուննրիաղեր), եթերայուղ ն այլն:

փարքու, այ

ե.

որը

ոլրոտուլլաստի արտադրած օրգանական ն անօրդանաԲջջաճյութը ան բազմազան միացությունների ջրային լուծույթ է: Բույսերի տարբեր տեսակներին միննույն բույսի տարբեր օրգաններում բջջաճյութի ջիռովորաբար

մազանությունը:

առանձնանում

տեկ

Ռրոշ դեպքերում սեռական բջիջների առաջացմանըչի նախորդում են դիղլոխդ: դրանը քրոմոսոմների թվի ոնդուկցիան, ն դրանք մնում Դրա ճետնանքով զիդոտից առաջացած բույսի կպարունակի բքրոմոսոմների 5--4 ճավաբակաղմ, իսկ երբեժն էլ՝ ավելի: Այդղիսի բջիջները ն դրանցից կազմված բույսերը կոչվում են պոլիպլոիդային: Պոլիպլոիդային բույսերը սովորաբարունեն ավելի խոշոր չասինր: Պոմիդորի, եդիւղտաբարձրարդյունավեւտ սոր-չ ցորենի, ցորենի ն մշակվող վ ս Ա բույսերի մ ի բորձճիար վ դյ Ի տեր պոլիսլլոխդային արդեսեն: Պոլիպլոիդիա կարելիէ առաջացնել աականորեն՝ ոննտգենյանճառագայթների,քիմիական տարբեր նյութերի ն այլնի ներգործությամբ:

մասը մասը, օրիմեծ

ցիտոպլազմայի մեջ: իսկ որոշ է պրոտոպլաստիցդուրս, առաջացնելով նակ, բջջապատը, ասվեց ինչպես վերնում, էրդաստիկ նյութերը, Հիմնակմժախքը: են ֆիղզիոլողիասլես ակտիվ, պաչեստային, արտազաստորաբաժանում են բջջի պատերի բաղադրության տուկալին նլութերի, որոնք մտնում

քերառվումէ վակուլների

միջն կարող է կաբաժանման պրոֆազում ճոմոլոդքրոմոսոմների տարվել քրոմատիդ ճատվածների փոխանակում: Անաֆաղզումդեպի Բջջի բնեռներնեն տարամիտվում ոչ քե քրոմատիդները, ինչանս միռոդի

ԱԾԱՆՑՅԱԼՆԵՐԸ

0գանական

նյութն

ը.

նրարատներ, ֆուֆատներ,

թքլորիղներ:

Այս նյութերի մի մասը, օրինակ՝ ածխաջրերը, պաճեստային են, մյուսները արտազատուկային, նյուցափոխանակության վերջնական

արգասիքներ:

ՊԱՇԱՐԱՆՅՈՒԹԵՐ

Է"

Պաշարանյութերըմետաբոլիզմից (նյութերի յիոխանակություն)ժամանակավորապեսղուրս եկած նյութերն են։ Դրանք որպեիսէներգետիկ

եֆ լամ կենսական տարբեր բույոքմարմնիկառուցման ծախսվում

նյո

տեղը պրոցեսներիվրաւ Դրանց կուտակման

՞«իմնականում վակուոլցիտուլազման է: Վուլուոլներում պաչնատանյութերըկուտակվում են լուծուլթների, իսկ ցիտուլազմայու: ձնավորված ննրառուկների՝ ալեյրոնային ն օսլայի «ատիկների, ճարսվայուղիկաթիլի տեսքով: յերը

Նկ.

22.

Թբինջկաթթվային կալցիումիբյուբեղները.

ն խաչաձն բյուրեղներ սոխի սոխուկի չոր քնվխուկը բջիջննրում, Բ--բլուչ ընզաբույլի (դրուզա) ձնտվորման ճաջորդականփովերը բեղսնիայի սոնրնակոթունը բջիջներում, Գ--ու.ֆիղների խուրձ ոնդրուկի կոճղարժատի բջջի մքչ։

Ա--մճնաչատ

Բջջաչյութիձնավորված բաղադրամասերըներկայացված են թոթնջըկաթթվայինկալցիումիբյուռեղներով(ՇՀԸ»Օգ): Թրթնչկաթթուն բջջի կենսադործունեության վնասակար արդասիքներիցմեկն է: Բույսը դրանից առատմվում է կալցիումի իոնների օգնությամբ: Թրնչկաքթվային կալ-

ցիումբ բույսերի մեջ կուտակվում է «ճիմնականումմաչճացած բջիջներում, բազմազան ձնի մենսաբատ բջիջների, միաձուլվածբյուբեղաբույ-

«Ն Բ

լեշի, խրձերով Պավաքվածռաֆիդնեբի

տեսքով (նկ. 22): Թրթեջըբյուրեղներ են առաջանում այն օրղաններում, որոնք մամանակ ժամանակ թափվում են՝ ծառերի կեղեում, տերբններում, սոխուկների չոր թեփուկներում ն այլն: Որպես կանոն, բյուրեղաբովլերը լինում են երկշաբիլ, իսկ ոռաֆիղները՝ժիաշաջիլ բույսերի մեջ հ սայլ

կարթվային կալցիումի «Հատկապեսշատ

28.

Ծլելրոնայինճտատիկներր ցոբենի սեշմճաւլտղիէնդոսպեոմիբջիջնեռում.

-արտղազատյան,9-անըմնամաշկ, 38--աղնյիսնային չէրտ, 4--կորիզ, տիկենրովէնդոսպերմի բջիջներ, 6--օսլայի Հատիկ:

Ֆեր

Տ-

օսլայի

Հա-

Ալեյրոնայինհատիկներ: Դրանք սլաճհտտայինսպիտակուցի Հատիկ-

ձաճավ գոլանում հն ւպսունադած սերմերի պաչհատույին Ճյուսվածբի բջիջներում: Սերմերի ձնավորման ժտիսնակ մանը վակուռղլներում կուսուսկվում է սպիյոակուց: Սերմերի "ասունացման ժամանակ նն:

կորընում ձակուոլները

առ

նկ.

են

ջուրը

վնրածվում

ների (եկ. 23): Այղ պրոցեսը ղորձելի

ին

ալելքոնույլին ճատիկ-

է. սեջմերի ծլման ժամանակ, երբ

դրանք Հճարստանում են ջրով, ալնլրոնային «աորկները նորից վեր ածվում վալուսլների:

են

ձատիկներն ումեն կլոր Ալելրոնային

դրանց տրամադիծը տա20 մկմ։ Ալոոաքինից դրանք ծածկված են ստանվում է 0,2-ից մինչն Պարզ ալեյրոնային չՀատիկներումսպիտակուցը գտնվում մնեմբրանուվ: ձն,

զանգվածի տեսքով (բնդավորներ,եգիպտացորեն,բրինձ), բադ ալեյրոնային ճատիկներում անձն զանգվածի մեջ ներառված է մեկ, սպիտակուցային բյուրեղներ ն փոքրըկլոր մարժնիվ՝ ճազվադեպ՝2--3 գլոբոիդ,ոիի պաճեստայինֆոսֆոր է պարունակում(նկ. 34): առաջանալ նան բջջի մարմնիկներ կարող են մոլիտակուցային ժիտոքոնդրիումներում, ժյուս մասերում` կորիզում, պլաստիդներում, էնդուլլազմային ցանցում: ամենատաԴրանքբույսի պաշարանյութների 0պայի հատիկներ: ն կարհոր տեսակն են: են Հանդիպում բույսիբոլոր օիգանրածված է անձն

բարակ շերտի միշտ լինում

(ռե՛ս նկ. 14): կերեսին

երկրորդային օսլայի Ճատիկի

մա-

վերադրվում են եթե ամիլոպլաստում կա ժեկ կետ, որի շուրջը օսլայիճատիկները, աղա գոյանում է պարզ ճատիկ, եթե կա երկու կամ ավելիկնտ՝ բարդ ճատիկ, որը կարժես բաղկացած է մի քանի ճատիկ առաջանում է այն ղեպքում, կիսաբաոդ պարզՃաւտիկներից: է իսկ այնումի քանի կետերի շուրջը, սկզբում վերադրվում օսլան երբ ճետո, Հեւռն, պարզ Ճատիկներիիրար Ճալվելուց դրանց շուրջն առաջա ենն նում ընդճանուր շերտեր: Սսլայի ձասոիկներիչափերը տատանվում էն մեժ սաՀշմաններում: Այսպես, կարտոֆիլի օսլայի Հատիկների տրաէ 100 մկմ, ցորենինը ն առորայինը լինում են մանը մագիժը Հասնում 2--Ջ մկմ ն խոշոր՝ 30--45 մկմ, եդիղտացորենինը՝5--30 Հատիկներ՝ մկմ

սերմերը ստորների բջիջներում, բայց դրանով առավել ճարուստ պետնյա ձնավորված ընձյուղները (պալարները, սոխուկները, կոճղարեն

են

տրամագծուր

ՑՕալայի«ատիկների ձնը, չափը,

կառուցվածքը

լուրաճատուկ է

մատները): 0սլալի ճատիկենրըըառաջանում են միայն պլաստիդեերում: ինչպես վերնում ասվեց, քլորոպլաստներում առաջանում են առաջնային օսլայի 4ատիկնելր: Սակայն այստեղ դրանք չեն կուտակվում: Ֆերմենտոնենրի շնորչճիվ առաջնային օսլան վեր է ածվում չաքարների ե գլյու-

կողի ձնով տերնից տիղափոխվումէ Ժյուս օրգանները: Շաքարիկրկին անդամ օսլայի վերափոխվելըկատարվում է լեյկուլլաստներում (ամիլոերկրորդային օոլայի Հատիկներիառաջացումը սկսվում ապլաստներումժ): են է ամիլուլլատոի ստրոմայի որոշակի կետերում, որոնք կոչվում աճր կատարվում է չներտերի վեգոյացնողկենտրոններ: Հատիկների բադրման ճանապարճով։ Կից շերտերը կարող են ունենալ բեկման տարբեր ցուցիչներ ն այդ պատճառով երհում են ման-

ըադիուսկով: Շերտավորուչ

թյունը լինում է համակենտբոն /չ

արտակենտոոն (նկ. 25):

Օոլայի Պատիկների աճմանը զուղբնթաց ամիլոպլաստի ստրոմայի ծավալը փոքրաորոշակի պատին նրա շերտն այնքան է բարանում

Նկ. 21. Բարդ ալեյբոնայինճատիկնեբրտզկաճեփի սեբմի էնղոսվպերմի բջիջներում.

ԿԱ ախկ

4-գլորոիղ,

վաժձ

թ Պակ

աղանքը,

Ֆ--անձե

3--սպիտակուցայ

րզ

բյուրեղ,

սպիտակուցային զան-

է, իկ

կում, որ չի նկատվում օալտիկական մանրադիտակով: Սակայն պետք է Պիշել, որ սորոմալի երկմեմբրան քաղանթը

Նկ.

25.

Տարբերտետսկների բույսերի օսլայիճատիկներ.

Ծ-կարտոֆիլ, Բ--ցորչն,

Գ--պարսակ ,Դ--նգիպտացորեն, 0--ճնդկացորձն. 1--պարզ 3-- 3--րարդ 1 Հատիկ,4--կիսաարտակենարոն ճատիխկ, Ճատիկ Չ--պարզ ճամակենտրոն ճատիկ, ոն

Բարդ ճատիկ, 5--րջջի

ուրվազիժն ընդունաժ

պարզ

Հատիկներիկուտակոսէ:

բույսի յուրաքանչյուր տեսակի, իկ երբեմն էլ՝ սորտի ճամար: Այս «ճանդաեն մանքն օդտաղործում ալյուրի բաղաղրույվան անալիղի դեպքում: Ճարպայուղիկաթիլներ: Փնղաձն են, կուտակվում են Հիալուլլազլմայում (նկ. 26): Դրանց բջիջների թակաթիլներ(1)։ Նկ. 26. Ճաբպայուղի նակն չափր տատանվում է: Դարպայուղի կաթիլներ լինում են բոլոր օրգաններիբջիջներում, բայց դրանցով ավելի ճՃարուստ են սերմերն պտուղներըը '

Առաջնային պատի մակերնույքի մենծանայը շարունակվում է մինչն բջջի կայուն չափի Հասնելը: պատ:Առաջանում է առաջնային պատի ներսում նոր Երկրորդային ճանապարճով: Ընդ որում պատն աճում է Հաստուկուտակման շերտերի ծավալը փոքրանում է։ երկրորդային պատի խոռոչի թյամբ, իսկ բջջի է Հաստությունըկախված բջջի մասնադիտացումից, տատանվում է 1-ից

Այն ավելի Հզոր է մեխանիկական ֆունկցիա կատարող մուտ: Ջրի տեղաշարժման բջիջներում երկրորդային ոլաղոր բջիջների ն ձնով, կամ ունի անչավասարաչափ ւլալույրի օղակների, դրվում

մինչն10

2ճաղատություն:

ու

ԲՋԶԱՊԱՏ

Բուլսեիի բջիջները, ի տարբերություն կենդանիներիբջիջների, ունեն լավ զարդացածյ սովորաբար ամուր պատ: Բջիջներիպատերի ամբողչությունը ստեղծում է բույսի կմախքը, այն օժտված է մեխանիկական Պատր մեծ ղեր է խաղում նյութերի կլանման ն տեղաամրությամբ: շարժման գործում: Այն «աճախ ավելի երկար է պաճպանվում, բան պրոտուղլաստոը, որի շնորճիվ էլ մնոած բջիջները շարունակում են կատարել բազմաղան ֆունկցիաներ: 4ոռյանում է բջիջների բաժանման ժամանակ: Առաջնային պառ: Տելոֆաղի վերջում բջջի չառարակածային չճարթության վլա աուսջանում է բջչջաթիթեղ, որը Ճճնտադայում վերածվում է միջինթիթեղի:Հիմնաէ կանում այն կազմված պեկտինային նյութերից (ածխաջրեր): Պրոտոպլաստի բջջաժիթեղի վրա դոատր բջիջներիցյուրաքանչյուրն առանձնացնում է առաջնային պատ: Դրա ճաստությունը Հավասար է 0,1--0,5 են մկմ։ Առաջնայինպատի կազժության մեջ մտնում «իմնականում ոլեկտինային նյուքեր, «եմիցելյուլոզներ ե ցելյուլող (ընդամենը10-12

գը)»ինչպես

նան

շատ

չուր:

Պատի կառուցումը ե նրա աճը կապվածֆեն Գոլջիի ապարատի ն պլազմալեմայի գործոմեության Հետ: Առաջնային պատի աճր կատարվում է պլազմժալեմույի արտաքինմակերնույթի վրա սինթեղվող ցելլովոզի ն մոլեկուլների Գոլջիի պղպջակներով բերվող պեկտինային ամորֆ

նյութերի ներդրման ճանապարչճով(նկ. 22): Ընդ սրում, առաչջնային է կայուն: է, իսկ ճաստությունը մնում պատի մակերնույթը մեծանում

մկմ:

երկրորդային պատը ճիմնականում կազմված է ցելյուլոզից (մինչն զց) ն ճեմիցելյովոզից: Պեկտինային նյութերը ն ջուրը նրա մեջ

ղգալիորեն քիչ նն, բան առաջնային պատի մնջ: Ցելլուլողի մոլեկոպների զուգաՀեռ ուսեղծվում դասավորությունից է պատի ներքին կառուցվածքի նուրբ կարդգավորվածությունը։ Մի քանի տասնյակ թելանման մոլեկուլներ միանում են, կազմելով միցելներ, որոնցից ձնավորվում են ռլատի «իմնամիկբոֆիբոիլները՝ կանկառուցվածքային միավորները

(նկ. 28): Դրանց տրամագիծը ճավասար է 10-30 նմ, իսկ երկարությունը

է մի քանի միկրոժեւորի: Միկրոֆիբրելները կարող են միանալ ն կաղժել ֆիբբիլներ, որոնք 0,4--0,5 մկմ ճաստությամբ թեճասնոմ

լիկներ կամ թաղանթ են, որոնք նկատելիեն օպտիկական մանրադիտակով:Պարենքիմային բջիջների առաջնային պատերում միկրոֆիբ-

հիլներըանկանոն են դասավորված: Պրողենքիմային բջիջների առաջնա-

յինպատերում

երկրորդայինպա-

տներում միկրոֆիբրիլներըդասա-

վորվում

են

կամ բջյը երկալնական առանցրին զուգաճեռ (թելանման նոս

Քոտուրու),

կամ

նրան

ուղղա-

Նկ.

Առաջնային։ պատի աճը Օ։»

27.

ԲԻՐ

ԴԻՅՀիոաոմ»,

ներ, ՛ ն նային

3--

քնր,

3--Գոլչիի «ղոջակմ--- առաջ

պլազմալնմ հազոալոմա,

ոլա,

սլա,

5--ս

6--ցճլյուլուի

եկտինային դեղատնային

ն նյու

մնկրոֆիբրիլնեը:

Պարոչ

ՏՏՀ.

ԲՀՀ

"ք

(222Ն ՀՏաՀ չ Ր ԲՏՏՑ

ամրությունը, պակասում է թավփանցելիությու են Դրունք կատարում կոչվում են փայտացած: ֆունկցիա: Որոշ բջիջների պատերը պակմախքային(մեխանիկական) են լիպիդներ՝մոմ, կուտին, սուբերին։ Այդ նյութերը չեն

թյունը,մեծանում է Այդպիսիպատերը

ՆՆ

րունակում

ՀԱ

ՀՀՀՀՀՄՆ

ոո

,»---Հ-Ի

շշ»

ՇՆ

(

ՆՅ»

.Հ---ՀաՏ

ժատրիքսի Հետ, այլ առաջացնում են ինքնուրույն ճետ ն շերտեր:Սովորաբար կուտինը սուբերինը առաջանում է մոմի մբասին իրար ճաջորղող ղուղաճեո չերտերի ձնով. կուտինը՝բջջային պատերի արտաքին մակերեսին, որը սաճմանակից է արտաքին միջառսաճմանակիցբջջաչ սպլաղզմալեմային սուբեբինը՝ վայրին (կուտիկուլա), նս կարող է առաջացնել յին պատերիներքին մակերեսին: Միայն մոմը պակասեցնում շերտերոլատերի արտաքին մակերեսի վրա: կիպիդները են բջիջների մակերեսից գոլորշիացումը: Մուբերինը անքափանցելի է ճետո պրոջրի ն զաղզերիՀամար, այդ պատճառովնրա կուտակումից մեռնում է: Սուբերին պարունակող պատերը կոչվում են տոպղլաստի խցանված:Բջջի պատերի մատրիքսում կարող են բյուրեղների ձնով ճանքային նյութեր կուտակվել: Հաճախդրանք սիլիկաճող կամ կալցիուն փխրունություն: մի աղեր են: Դրանք պատերինտալիս են ամրություն են կենդանիները այդպիսի պատերով բջիջներ ունեցող բույսեր վատ լատի խառնվում

ՀՀՀ.

22 Տ-ՀՅ)

ուտում:

ՆկԱ-

28.

Բնափայտային թելիկի բջչի պատը (սխեմա).

թելին, Բ--թոլիկների լայնակի կոտրվածքը ն ֆիբրիլննրըի, միկրոֆիբրիլների, միցելների նե ցնլլուլոզի մոլեկուլների ճաջորդական պատկերումը. 1--ֆիբրիլներ, 2-Յ--միցելներ, 4--ցելլուլոզի մոլեկուլներ, 5--Միջին թեթեղիկ, 6ներքին պատի առաջնային ատ, 2--նրկրորդային պատի միջին շերտը, 8--երկրորդային շերտը, 9--նրկրորդային մեկ

իոծիրրի լութ,

իայն աի

պատի աաա արտար

շերտնր:

ճայաց (օղակավորտնհքատուրա), կամ որոշ անկլան տակ (չլարուրաձե, տնքատուրա):Պատի աճման պրոցեսում միկրոֆիրբրիլների կողմնորո շո" մ է որը պայմանավորում է պատի շերտավորուհրի միջն զատնվումէ ճեղուկ մատբիքսը, որը աղմված է ջրից, պեկտինայիննյութերից ն Ճեմիցելլովողից:

Մորոնփու

ար աա

Ցելյուլոզից կազմված պատերը ր,

արաաա թո Սակայն

կենսադործունեութ կնա

որի

չ առաջացնում

լան

առաձդական ո

ոցեսո

ի «ո շ

ամուր: ա

ագաի Մն ռ

իոՂ

է նրա ֆիզիկական ճատկանիշների փոփոխություն:

երկրորդային ն Հաճախ

առաջնային պասոերիմատրիքսում հ միջնաթիթեղում կուտակվում է լիգնին:Դրանից վերանում է առաձգականուչ

Միջնաթիթեղ: Բչիչների միացնում է

միմյանց:

Միջնաթիթեղի

Փայքալվելը ն բջիջների անջատվելը կոչվում է թոմում(կակղեցում): Դա կատարվում է բնական պայմաններումպտուղների դերճասունացման ժամանակ, քափվելուց առաչ տերնների կոթուններում ն այլն: Մասնակի Օրմմանժամանակ, երբ միջնաթիթեղը քայքայվում է միայն բջիջների անկլուններում, առաջանում են միջբջջային տարածություններ (ահ՛ս

նկ. 2):

Պլազմադեսմներ:Դրանքցիտոպլազմատիկնուրբ թելիկներ են, որոնք փրագործում նն բջիջների միջն կապը: Ցիտոկինեղի ժամանակ առաֆացող բջջաքաղանքըներթափանցված է էնղուլազմային ցանցի փոքր խողովակներով,որոնք չեն Հաղզորղակցվում:Դրանց ճիման վրա ձեյոպատը վորվում է սլաղզմադեսման: ուղու ծածկված է Պլազմադեսմիկ պլառմալեմով, որը միացնում է կից բջիջների պլազմալեմները: Ուղու կենտրոնովանցնում է մի խողովակ, որը պլաճ ղանումէ երկու բջիջների էնդուղլազմատիկցանցերի միասնությունը: Պլազմալեմի ն խողովակի միջն դտնվում է ճիալուլազմը, որը նույնպես չի ընդշատվում երկու մի բջիջների միջն: Պլազմաղեսմներբ շաճախ Հավաքված են լինում են տասնյակ մեկական երկրորքանի խմբերով: Դրանք ղասավորվում դային ճաստացումներ չունեցող պատերիմեջ: Ծակոտիներըսեղելր նն, որտեղ չի առաջանում երկրորդային սլատը: Դրանքունեն Բջջի խոռոչից մինչն առաջային պատը զնացող խողովակ`

ների տնաք (նկ. 28): Բու խողովակի տեսքի տարբերում են պարղ ն հրիվզլապատ ծակոխողովակը ամտիներ:Պաոզծակոտիների բողջ երկարությամբ ունն մոտավորապես միանման տրամադիժ: Մակծրեսից դրանը Երիզապատծակոտիկլորավուն ձե ունեն: ների խողովակը առաջնային պատի ուղղու յամբ լայնանում է: Այդ պատճառով մակերեսից դրանքհրնում են որպես երկու (տե՛ս նկ. 46): Երկու

Դամազքնուրոն րոն Աո արանի իրար դիմաց, ա Գ թ ի միմյանցից վերնամաշկի ա հանվում աքի ԿԻ 1-առաջնային ա աան Աա մ ջավակոիր բորդային թիթեղ), ատՀակոտիների : եւ կենտրոնական Հատացած 4--սլարվ Նկ.

29.

ծակոտին

Պար 1

ծանոթանալիսպետք է դտնել Մանրադիտակին Կառուցվածքը: ն Հիշել դրանց անունները» նշանակուատորնթւարկվածբոլոր մասերը

թյուննու՝ կառուցվածքը:

տարբերում Մանրադիտակում

նյութ

(միջին

մասում

ծակոտի (տեսքը կողքից) 5--պարզ ժակուտի (անսբը վերնից, 6--Փակոտու

ան ներու դանի բջիջներ շրջափակող թաղանթը ներթափանցված է բազմաթիվ պլազմաղդեսմինչպես հան պլազմաԹար «ոջտացնում11 Բյիջոորի միք

տեղափոխությունը:

Համար

Նյուրեբ 2-ի

տասնյակ միլիմետրի

եր:

բ: իլթթ-1-սարքավոբումներ: Իու

սռույքներ: Ման արագ)

ար

կաշեփով, '

ՀԻ սրնէ

անրադիտա ժան

չուն։

մայա արի եալա

օյժլաչ-

տակ

Գն

2 ր իե

աշխատա օբյեկտիվի

Ջշանակվածէ թվանշաններով.75, 105, 155: ընդճանուր խոշորացումը որոշելու ճամար պետք է "Մանրադիտակի «օբյեկտիվի խոշորացումը բազմապատկելօկուլլարի խոշորացումով: Լուսավորմանսարքը կազմված է ճալելուց, ծալքավոր դիաֆրազ:

տակ ճասն ոչ օդտակար մեծժացումննր: Օդգտակարի է բացաճայտել ժամանակ կարելի որի մեժացումը, այն օբյեկտի զիավող նրա կառուցվածբի նոր մանրամասները: Ռչ օդտակարի ժամանակ օբյեկար մեծացնելով Ճարլուրավորանգամ, Հնարավոր չէ Հայտնաբերել կառուցվաժբի նոր մանրամասներ: Օրինակ՝ նթն օբլձկտիվի օգնությամբ ստացված պատկերը մեՓացվի էլի բազմաթիվ անգամ, ապա կառուցվածքի նոր, ավելի նուրբ մանրամասներ այդ դեպքում չեն արկմեծանան հղաժ կառուցվածքների տաճալտվի, այլ միայն Համապատասխանաբար Բ

օպտիկականսարք է, Կենսաբանական մանրադիտակը շրի միջոցով կարելի է տտանալ ուսումնասիրվող օբյեկտի մեծացված Ո Մու մն նավան, կառուցված շի մանրամասնե ալոտկերը ե դիտել հրա խամասենրը: նենսա հնչպես նան ն ԱԴ բասա յա բ շկակա լաբորատորիաներում լայնո2 ։ րեն կիրառում նն կենոսբանական աշխատանքային մանրադիոակը՝ ՌԵՔ--1 /ջկ. 30), որը մեծացնում է 56-ից մինչն 1350 անգամ:

մնտաղաՀչ

0կուլյլարըչի բացա-խոշորացված պատկերը: ղակի, հրնակայական, ն այղ յտեսակնետիցնրա Ճա րտում կառուցվածքի նոր մանրամասներ, նրանը վրա խոշորացումը անօգուտ էչ Օկուլլարների խոշորացումը

է:

մասերով: չափվում է 0,6 մմ: է 13,8 մմ, 402 օբյեկտիվինը՝ ճավասար Հեռավորությունը Քային Փոքը խոշորացմամբօբլեկտիվն ունի առավելագույն աշխատանքային Ճեռավորությունըն տեսողությանամենամեծ դաշտը: 2--Ց 0կուլյարը բաղկացածէ մետաղականգլանի մեջ տեղադրված ուղտսպնլակից: Խոշորացույցի նման այն տալիս է դիտվող օբյեկտի

Լաբորատորաշխատանքներ

սակինքը, ածելին սրելու

մասն

մասին: Հեռավորությունը, աշխատանքային քանի որ դրանց ներով աշխատանքը, Հեռավորությունը մինչե ծածկապակին "Կայսինքն՝դիմային ոսպնյակիը

կով թեմա: Օպտիկականմանոբա դիտակներ: Ժամանակավոր Նկար պատրաստուկներ:

օբլեկտիվները,

որոշում է դրսնորում նրա կառուցվածքիմանրամասները:Այն է որոշվում օբլեկաի օգտակար"խոշորացումը:Օբյեկտի խոշորացումը 905: է միշտ Պեոք 404, 8, նրա վրա նշանակված թվանշաններով. Հետ անճրաժեշտության անամքով վերաբերվելու Հիշել օբյեկտիվնենրի օբյեկտիվւմեժ խոշորացմամբ Հատուկ խնամք է ւաճանջում

նե հրի պա մասնագիգիտաց տաղդված մ Բչիջո Նյութերի տեղաշարժման տերում, ֆերմենտների ազդեցությամբ առաջանում նեն խոշոր անցբերչ որոնբ կոչվում են պերջֆոբշացիաներ (ոն՛ս նեկ.489):

1-ին

են

կերը

ԱՆ աա

Բրունո,

Մեջմատնում

Այն ամենակարնոր մանրադիտակի 0բյեկտիվը Պատրաստուկին կան դլան է նրա մեջ մոնտաժված ոսպնյակներով: ուղղված ոսպնյակը կոչվում է դիմային (ֆրոնտալ): շրչվոծալաոիրական, 0բյեկտիվը տալիո է օբյեկտի մեծացված,

պատ,

յին

Համակարգի

լուսավորմանսարքը: շկուլյարները

9. երկ3--միջբջջա-

երկու Համակարգ. օպտիկական

նն

պատ,

մեխանիկական: Օպ տիկակա

են

կանում

Տարբնրում են օղտակար նն

չափերը:

մայով կոնդենսորից ն փայլատ ապակիով կամ լուսաֆիլտրով օղից» որոնք տնղավորված են առարկայականսեղանիկի տակ: ծառայում է կոնդենսորիլուսաճավաք ապակու ն առարկաչ Հայելին Սական սեղանիկի միջով լույսր օբյեկտիվի վրա ուղղելու Համար: Շտատիվի վրա այն ամրացված է այնպես, որ կարող է պատվել փոխադարձ ուղղաճայաց երկու ճարթություններում: կոնդենսորըՀատուկ ռրտուտակիօգնությամբ բարձրացնելիս ն իջեցնելիս ճամապատասխահաբար լստացնում կամ ցրում է ճայելուց օբյեկտիվի վրա ընկնողլույսը: Հայնհլուն կոնդենսորի միջե գտնվող ծալքավորդիաֆոբագման ծառայում է օբյեկտիվի առաջնամասայինոսպնյակի տրամաղդծինճամապատասխան լուսային ճոսքի տրամազծիփոփոխությանճամար: Փայլատ ապակեն կամ լուսաֆիլտրի պակասեցնումեն օբյեկտի լուսավորվածությունը: Մանրադիտակի մեխանիկական ճամակարգըկազմված Լ տակդիրից, մանրաչափային մեխանիզմովտուփից ն մանրաչափային ոտուտակիցչ փողակաղաճիչից, կոպիտ նշանառման (ուղղման) ոլտուտակից, կոնդենսորի բարձակից,

կլոնդենսորի ռլտուտեղափոխման

տակից, դարձունից, առարկայական սեյանիկից:

Մանրաչափային

ՓՀՀ-ՎԱԱ «2 42) | Ո»

/52

փե-

ատրացված է տակդիոին: Մանրաչափային պտուտակը ծառայում է

Հետնաբարն փողակապաճիչի,

օբ-

յեկտիվի միկրոմետրերով չափվող չճեռավորություններիվրա աննշան

տեղավփոխությունների ճամար: պտուտակի լրիվ Մանրաչափային

փողակապաճիչը տեղա100 մմ-ով, իսկ ժեկ բաժանմունքով սպտուրոը փողդակապաճիչը իջեցնում կամ բարձրացնում է 2 մկմ-ով։ Մանրաչափային ալաույլտը

ՏԱ----5 (

Արո

Նկ.

30.

ԼՂԵՔ--1

րք

մանբադիտակ.

1--օկավյար, 2--փողակ, Յ-Կիողակառյաճիչչ 4--կոպիա նշանասման

շարժում

մեխանիզմը փչացնելուց խուսավեչ-

ճամար թույլատրվում է այն փի կողմի վրա պտտել կես պտույտից այտուտակ, ս տու5--մանրաչափային ոչ ավելիչ ած վելի: Փողակա Փողակապաճիչը իր վրա տակ, 6--տակգիր, գավի ր րում չ կոնդենսոր ն ծՓալթավոր դիաֆրագդմոյ է Ջ--առարկայական սնղանիկ, 10-ղակիմեջ վերնից տեղադրվում «բ(եկաիմներուվ դորձուն: օկուլլարը:Դարձունը նախատեսված լու

փողակը դարձունը: Փո-

փո մեջ պտուոակված օբյեկտիվները արագ ճամար: Օբյեկտը կիվլակետի բերելու նպատակով փոփոլխելու իսկ Հետնաբարչ ե օբյեկտիվը տեղափոխելու ճամար ղակապաճիչը, պտուչնչին մեծացումների դեպքում ծառայում է կոպիտնշանաոման ժասում Սեունի կլոր անցք: Առաբկայական սեղանիկը միչին տակը: է է ղանիկիվրա զտնվում շարժական սկավառակը, որլ/ կարելի պտտել ն կարելի է սեղանի երկու կողմերում տեղաղրված իր առանցքի շուրջը օզնությամբ տեղաշարժել միմյանց ուղղաճայաց երկու պտուտակների են տալիս Այդ տեղաշարժերըճնարավորություն ուղղություններով: օբյեկտի անճրաժեշտ մասը, որը ճատկապես կարնոր է, կենտրոնակելու վրա կա երբաշխատում նն մեծ խոշորացման օրբյեկտիվով: Սեղանիկի երկու սեղմակ, որոնցով ամրացվում է պատրաստոմլը: ղասպլանակված Աշխատանքիկանոնները: Մանրադիտակով աշխատելիսպաճպանում են ճետնյալ կանոնները ն դործողությունների ճաջորդականությունը: 1. Մանրադիտակը դնում են սեղանի եզրին այնպես, որ օկուլյարը դտնվի ձախ աչքի դիմաց, ն աշխատանքի ընթացքում այն չեն տեղաչ շարժում: Տեւորը ն աշխատանքի«ամար անճրաժեշտբոլոր առարկաները դնում են մանրադիտակի աջ կողմում: Մանրադիտակով աշխատում են միշտ նստած: Աթոռակի կամ աթոռի բարձրությունը պետք է այնպես լինի: որպեսզի ուղիղ նստած ճնարավորլինի նայել օկուլյարուվ: 2. րիվ բացում են դիաֆրազման, կոնդենսորի բարձրացնում ամենավերին ղրությանը։ եթե սանղանը չի կենտրոնադրված,պտուտակների օգնությամբ այն այնպես են տեղաշարժում, որպեսզի կոնդենսորի ոսպնյակը գտնվի սեղանի անցքի կենտրոնում: 3. ծռ օրյեկտիվին տալիս են աշխատանքայինդրություն՝ առարկամական սեղանիկից 1 սմ Հեռավորության վրա: Մանրադիտակով աշ խատանքըմիշտ սկսում են փոքր խոշորացմամբ: 4. Ձախ աչքով նայելով օկուլլարի մեջ ն օգտվելով գողավոր ճա-չ/նլուց, լուլսը պատուճանից (բայց ոչ ուղիզ արնային) կամ էլեկորա-չ լամպից (եթն լամպը փայլատ չէ, ապա կոնդենսորիտակ օղի մեջ դնում հն փայլատ ապակի) ուղղում են օբլեկտիվի մեչ ն առավելագույն չափով ն. Հավասարաչափ լուսավորում տեսողությանդաշտը: Աջ աչքը չեն փակում, քանի որ աջ աչքի փակ լինելու դեպքում ծանրությունըընկնում է ձախ աչքին, իսկ դա կարող է առաջացամբեղջ նել աչքի մկանների դերճողնածություն: է

նրա

բների

տեղավորում են Պատրաստուկը

առարկայական սեղանիկի վրա գտնվի օբյեկտիվիտակ) ն, կողքից նայնլով, օբյեկտիվն իջեցնում են կուլիւո նշտնառման պլտուտակի օգնությամբ այնպես, որ օբլեկտիվի դիմային ոսպնյակի ն պատրաստուկի միջն լինի 4--5 մմ Ճճեռավորություն:

օբյեկտը պետք է (ուսումնասիրվող

4--1189

նշանառման Ձախ աչքով նայելով «օկուլլարի մեջ ն կուիտ սաճուն բարձրացնում են պտուտակըպտտելով դեպի իրեն, օբյեկտիվը այն դրության վրա, որի ժամանակ լավ է նրնում օբլեկտի պատկերը եքն պատկերըչի երնում (անճետացելէ), ուպա պետք է սկզբից կրկնել 6.

5եծ6

մեջ

Չի կաբելի նայել օկուլյարի կետերիբոլոր դործողությունները: օբյեկիջեցնել կոպիտ նշանառման պլտուտակըդուրս ապլտտելուվ

ժամանակ դիմային ոսոլնյակը կարող է սեղմել ոսպնյակի վրա քերծվածքներ կառաջանան: Պատկերը են ուտանալով, պատրաստուկը ձեռքով տեղաշարժում են, գտնում օբլեկտի անչլոսժեշտ տեղը, տեղավոլյում այն տնսադաշտիկենտրոնում ն պատրաստուկնամրացնում են սեղմակներում 2. Պատկերի մեծ Հատակությունը ձեռք են բերում, ճամապատասդիմային խանեցնելով օբյեկտիվի վրա ընկնող լույսի փնջի ն օբյեկտիվի են ճանում ն, նայելով օկուլյարը ուպնյակի տրամագծերը: Դրա ճամար Կիողակի մեջ, դանդաղ փակում են դիաֆրադմայի անցքը այնքան ժամանակ, մինչն երա եզիերը ընկնեն օբյեկտիվի ելքի ոսպնյակի սաշմալուսավորվածության դեպքում պատկերման ֆին: Չափազանց շատ պալտունությունն ավելացնում են կոնդենսորնիջեցնելով: 8. Օբյեկտի որնէ Հատվածի մեՓ խոշորացմամբ ուսումնասիրման Համար պատրաստուկըձեռքով տեղաշարժելովայդ ճատվածը դնում են տեսադաշտի կենտրոնում: Դրանից Հնտո դարձունը շրջելով, 402 օբյեկւտիվինտալիս են աշխատանքայինդրություն (օբյեկտիվըչբարձրացնել):

տիվը, քանի

որ

այդ

ծածկապակունհ

օգնությամբձեռք են բերում Այնուճետիմաճբաչափայինպտուտակի ամա է ճիշել, որ մանրաչափային օբյեկտի պատկերմանՀատակություն:

պտուտակը մի ուղղուքայմբ կարելի է պտտել կես պտույտից ոչ ավելի: եթն 405 օբլեկտիվի տեղակայման ժամանակ պատկերը բոլորովին Հի են ստանալ կոպիտ նշանաոմանպտուտակը: ստացվում,այն աշխատում նեբս եվ միայն դրանից ճետո օբյեկտը ֆոպտտելով: զդուշորեն դեպի կոաավորում են մանրաչափայինպտուտակիօգնությամբ: նն ծալքավոր 40: օբյեկտիվի ճամար սաճմանում դիաֆրադմայի օպտիմալ տրամագիծը: 9. Խոշոր մեծացման դեպքում պատրաստուկը կարելի է շարժել միայն սեղանիկի տեղաշարժմանօգնությամբ: 10. Մեժ խոշորացմամբ աշխատանքըվերջացնելուց Ճետո դարձունը շարժելով տեղակայում են փոքրըխոշորացումը ն միայն դրանից «Հետո են պատրաստուկը:Պատրաստուկըչի կառելիհանել 40:: օբյեկՀանում տիվի տակից, թանի որ նրա աշխատանքայինՀեռավորությունը ճավակարելի է փչացնել դիմային ոսպնյակը: Մանրադիտակի խնամքը: Միայն ճիշտ խնամջի դեպքում մանրադիտակը կարող է լավ աշխատել շատ տարիներ: Հատկապեսմանրաղնին

ռար

է 0,6 մմ

պետք է Հետնել օպտիկականմասի օբյեկտիվների, օկուլյարների, կոնՀալելու մաքրությանը: Դրանց վրայից փոշին մաքրում հն վրձինիկով, իսկ ճետո սրբում են բամբակե ճավելված մանրադիտակին դեպքում լաթիկտորով, որը պաճում հն փակ տեղուս: Քիչ աղտոտմանմնում է, է վ րա կեղտը առաջ կարելի շնչել: եթե ոսպնյակի արբելուց Հետո էլ ոսպնյակի պետք է լաքի կտորը թրջել ջրով: Իսկ եթե դրանից են մաքուր բենղիկտորը փառը չի անցնում, ապա լաքի թրջում վրայի նով կամ եթերի ն սպիրտի խառնուրդով: Բոլորովին անթույլատրելի ՛է ոսպնյակը տրորել մատներով, պատաճական թղթի կամ լաթի կտոր-

դենսորի,

ներով:

Աշխաատելիս ոսպնյակները պաշտպանում են մելսանիկականվնաս Հեղուկների, Հատկապես թթուների, ոնակտիվներին կտբրվածքներից, Համար օդտագործվողբյուրեղների ճետ շփվելուց: վածքների Բա Մանրադիտակի մեխանիկական մասերի աշխատանքի ժամանակ դժվարություններիդեպքում ուժ չպետք է գործադրել: Անճրաժեշտ է պարզել անսարքինության պատճառը հ վերացնել: Աշխատանքնավարտելուց Հետո սրբում են մանրադիտակիբոլոր ' այն ծածկում պոլիէթիլենային պարկով ն դնում պաճարանի մասերը, տեղափոխում են երկու ձեռքով. մեկով բոնում են փեջ։Մանրադիտակը մյուսով՝ ԴողակապաՀիչը, տակդիրը: Մանը օբյեկտներն ուսումնասիրելու ն պատրաստուկելու ճամար օգտագործում են ծավալադիտակային (ստ երեոսկոպիկ) մանրադիտակներ (ՊԵՇ--1, ՈՂԵ--51--4),որոնք տալիս են շբլեկտի ուղղակիի ծավալային անցնող հ անդրադարձող: ռւլատկերուժը `

ուլսի տակ:

Ժամանակավորպատրաստուկներ պատրաստուկներ պատրաստելիս ուսումնասիրվող: ժամանակավոր օբյեկտը տեղավորում են առառկայական ապակուվրա չրի կամ գլիերինի, ոհակտիվի կամ ներկանյութի լուծուլթի կաթիլի մեջ ն ժածժկում ծածկապակիով: Այդպիսի պատրաստուկը կարելի է պատել մեկ ամսխըոչ ավել: Այն պատրաստուկները, որոնք պաճղանվում են ավելի. հրկարժամանակ, կոչվում են մշտական: անում են ածելիով: Ածելին պետք է նոտրվածքն լինի այնքան սուր, տր կարելի լինի մազը կորել, եթե այն անցկացվի ածելու սայրի վրայու, նէ ածելին բավարար սուր չէ, այն պետք է սրել Հատուկ քարի Է Հարթասրելկաշհփոկի վրա: եթե ածելու սայրի վրա կան անչարթուայն սկզբից սրում են կոպիտ Հատիկավորքարի, իսկ այնություններ, մանր ճատիկավորքարի վրա Քարի մակերեսը թրջում են կերոճետն՝ 5Է

սխնով, պլիցերինով, կամ չրով: Քարի լայնությունը պետք է 5 սմ-ից սվակաս չլինի: Սրելիս ածելին տափակակողմովդնում են քարի վրա, սեղմում են ձախ ձեռքի մատով ն սայբով առաջտանումթեթենշեղակի, անցնի քարի վրայով: Շարժման վերջնաայնպես, որ ամբողջ սայրը կետերում ածելին շրջում են մեջքի վրա, անջատելով այն քարից (նկ.

Այ Այ կերպ

վարվում ածելին կաշհփոկի վրա ճարթքասրելիսւԱծեՎին կաշեփոկի վրայով տանում են մեչէով առաջ, պաճելով այն կաշեփոկի լայնքով ն վերջնակեոնրում շրջում (նույնպես մեջքի շուրջը

(եկ. 31, բ)

են

Աժելու սրման

ատուդգելոր

ճարքասրման ավարտը որոշում

են

մազի վրա

ձեռքեբի դիոքը (Ա) Կտովածքըպատբաստելիս

33.

Նկ.

Վվոայից (Բ)։ է լրիվ

Նկ. 31. Ածելու սբելը (Ա) կաշեփոկիվբա (Բ)։

նե օբյեկտը կրժքին։ Միանգամիցմի քանի կտրվածք են անում: Ածելին են ջրով ճանում անընդճատ թրջում են: Ածելու վրայից կոտրվածքները Թրչվածփափուկ վրձնով ն դնում են չրի մեջ, որպեսզի չչորանան (Ըն: 34, բ): Ածելիով աշխատելիս պաճպանումեն ճետեյալ կանոնները. 1. Աժելին օդտագործում են միայն կտրվածքներանելու ճամար" 2. Ածելին ժամանակին սրում ն ճարթասրում են: 3. Չեն թողնում սեղանին բացված վիճակում: 4. Ածելու վրայից կտրվածքներն այնպես են վերցնում, որ կարծր առարկայով չդիպչեն սայրին։ ծ. Աշխատանքիցճետո ածելին խնամքով սրբում են: պատրաստուկներպատրաստելիս պաճպանում են ժամանակավոր գործողությունների Ճխտնյալ ճաջորդականությունը. 1. վանում ն խնամքով չորացնում են առարկայական ն ծածկա ակիները: 2. Առարկայական ապակու վրա կաթեցնում են Հեղուկի մի կաթիլ ( էի ռնակտիվիկամ բյուրեղի լուծույթ): են Ռապումնասիրվոլղ օրգանի կտրվածքներն անում ածելու օղ

ճաբթասբելը

միՆկ. 32. Օբյեկտիղնելը թանթովենու գլանաձնօշբգանի ջուկի մեջ. (Ա) Ն ճատումը (Բ). 1--լայնակի, Հ--ներկայնակի շառավղային, 3--նրկայնակի տանգենցիալ:

կարվածքներպատրաստելու ճամար մանը օբյեկտները տեղակայում

քանքըվենու միչուկի, խցանի, կարտոֆիլի կամ գազարի պալարի դառրի կտրմածքի մեջ (նկ. 325, Ա): Գլանաձեւօրգանները (ցողուն, արմատ) կարելի է կտրել երեք ուղղությունիերով՝ լայնակի, երկայնակի

քն

շառավղային ն երկայնակի տանդենցիալ (նկ. 32, Բ): Օրչեկտը սեղմում են ձալխ ձեռբի բութ մատի ն ցուցամատի ժիջն ան ե ժ ժ ցաժժ լի լին վլանակոմ ճարքեցնում ե իա մակերեսը,իսկ ճնետո ածելիով նուրբ կարմածբ անում, չեղակի տանելով դեպի իրեն սաճուն Օ6արազ եկ շարժումով (չողոցել): Ընդ որում օբյեկտը պետք է բոնել խիստ ուղղաձիդ, իոն ածձելին՝խիստ Ճորիզոնական(նկ. 38, Ա): երկուձեոքը ալեւսք

Աիցորինի,

մատը պետր ի), Հիրձա : Բոր» ա ակարգագեց (բոր

ք:Էնտրելով ամենանուրբ լտրվածքը, այնդնում Բա մոսԱնն ա

վան '

րջ

կտբվածքիճանելը ածելու

պետքչէ դրանցով ճենվել սեղանին կամ սեղմել

լինեն,

ազատ

ԱՈ

փորդաժքը

կին,

բ՛

անական

աա ծ00 եղուկը '

ածկապակիով

ժաժլու

ե 2

կողմը մոտեցնում շատ

Հեռացնում ավելցուկը

են

արոր այնպես,

են

աար

առարկայաոր

: նրա

յ թՆ ոն ճեղուկի կաթիլի ծայրին

տա

սաճուն

այն ճոսում է ծածկապակու տակից, նրա ֆիլտրի թղթի կտորով: հսկ եթե ծածկապակու է

5Դ

Թոռոցուրոնսչակ

են

մնում

կաթիլը ավնլացնումեն Ճճեղուկը,

ՆԿԱՐ

այն բջիջների պատերը, դրա երնում սիրումօբյեկտը Պատրաստուկի նեն նկատվում ոչ ճաստացած մասեր՝ծակուիներ: որոնցում երը հն ճառիկային ցիտուլազմայում ներսում դեղին բջջի ՔՑուրաքանչյուր

կե

կով

մնամ

րման ատկերմա

մ իչոցները ի

" ման

Աարոն

Ար եջ

ան

արդլու

ԱՎ

ոտք աաա հորոմ Հատակ 111711

1ռ

լ իայ մատիտով: նկարի չափը

տիան

չն դծնրը

անըն տեք

են

դարու

Սոխիսոխուկի հյութալի թեփուկիվերնամաշկի բջիջներիկառուցվածքը

Նյութ: Սոխի սոխուկ, յոդի լուծույք կալիումի յողիդում:

Պատրաստուկիպատրաստման ճամար

նրբունելիով կամ պատքառտտուկային առեղով Հյութալի թեփուկի կորնթարդ (ուռուցիկ) մակեեն վերնամաշկը, դնում մի կաթիլ ոնհակտիվի՝ րեսրը Հանում մեջ առարՔուն ր3

վ9

Հատվածներինկարներով: Նկարի ոչ միայն կատարվածաշխատանքիմասին ճաշվետու նյութ 1, այլն Հետազոտման մեթոդ է: նկարելու պրոցեսում պատրաստուկը չերլուծում են ավելի ուշադիր ն մանրամասնորեն:

կորիզակներով: կենտրոնականմա-

ճեռացած է ճգ այ ՐԸ ձգաններով պլազո մայով, իտուլա են բջջածլութով Ցիտոսլլազմայի ձղգաններիմիջն դտնվում

տսլատված է ց 2Րջոոոլ

դեպի պատը: ած

բացատրականդրություններ (եկ. 94): Բույսերի օրգանների ժանրաղիտակային կառուցվածքն ուսումնա աիրելիս մեծ դեր ունի սխեմատիկնկարը: Այդպիսի նկարի վրա ցույմ նն տալիս Ճյուսվածքների սաշմանները, իսկ «յուսվածքները, բացի պայմանական նշաններով» Հիմնական պարեհնքիմից,նշանակում են առանց ժանրակըկիտ նկարելու առանձին բջիջները: Ընդ ռրում, խիստ սլառպանվում են առանձին ճյուսվածքների միջն Համ աչափությունները (տե՛ս նկ. 66): Սխեման կարելի է մանրամասել Հյուսվածքների փոքր

թեմա

կորիզը դւոնվում է

վակուոլները: տանթամառնությունների, պատածավան նելի ծեր բջիջներում կորիվլը գտանվում

անձրաժեշտ

2-Իդ

1--2 մուղ գեղին կորիզը՝

Ավելի երիտասարդ բջիջներում

աում

փով

պետք է «նաարզ, միջին փափկության տա մանրաբոլոր նրա վրա պատկերելու րավորություն մասնությունները: նկարի ե նրա մանրամասների ընդճանուր չասիի ձամաչափությունները պետք է պաճպանվեն:նկարի վրւս պետք է լինեն են

ճոտակ դիտվում է բավականին

ւ յարիով: կարը ն ավորում լին է ն ւ ուսումնա

պատկերված, առանց

տեսաչ

նկաշի կառուցումը.Ա--Գ--նկաշի փուլեշը: լեճը ճաջոշդական ջորդ վ կառուցման

բջիչների մի շերտի Հասված, տեղադրում ցիտողլազմայով ն ուսումնակենտրոնում, զնում մեծ խոշորացման օրյեկտրվը դաշտի են

դնելու ծածկապակուեզրին:

ով

31.

ծածկապակիով:

ծածկում ապակու վրա ալտաքին մասով կայական նն լավ արտաճայրոված կորիզներով դնում Փոքր Թոռշորացմամբ

օղով լցված տեղեր,

Բջջր փաղադրամասնըի վրա ոռնակաիվիներգործության ժամանակ, ի մտարբնրո»րլրաթժղի աղզդնուցիյունից. զունալորումբ կատարմում 1 թիմիական ոնակցրայի

ցիտոպլազմայի մերձմեծ վասղատայինշերտում, իսկ կննտրոնականմասը զբաղեցնում է `

գուոլը:

Ուսումնասիրելով բջիջների կառուցվածքը, նկարում 1-2-ը ն անում նշումներ: Յ-Ը ղ

թե

դրանցից

են :

էլոդեայի տեբեի օպա: Առաջնային բջիջներում:Քլոբոպլաստներ:

շարժոլմը Հիալոպլազմայի

ա:

բուլսից պոկված նն պարապմունքի սկսվելուց ջերմաստիճանում, ջրով բաժակի մեջ, լույսի տակ, 80--25«Օ լոդիդում: կալիումի

Նյութ: էլոդնայի տճրններ, որոն

ր.

առաջ

մոդե լուծույթ

դրվաժ

նն

տեղավորում առարէլոդեայի մի տերն, ն ժածկում ծածկապակիով: Վայական ապակու վրա ջրի մի կաթիլի մեջ իծ խոշորացմամը ղիտում հն տերնի ճիմքը։ Միջին ջղում գտնում են պատի երկարությամբ շարժվող Հիալոպլավմայով բջիջներ Այդպիսի շարժումը կոչվում է պտտական (շրջանաձեյ ռոտացիոն): Այն լավ է քլորոպլաստները հրնում է, երբ ճիալոպլազման իր հտնից տանում (ոհ՛ս նկ. 4): Հետնաբար,քլորուլլաստների շարժումը պասսիվ է: Բջիչների նորիզները ճամարյա տեսանելի չեն, Միայն երբեմն ճաջողվում է դրանց ճայտնաբերել ատամիկավոր բջիջներում, որտեղ քլորոպլաստները ղղալիորեն բիչ են։ Քլորուլլաստների ոսպնյակաձն ննչ Բջջիկենտփոնում զտնվում է վակուոլը: նկարում են մի բջիջ, նշանակում նրա մասերը ն սլաքներով ցույց ռուալիւ ճիալուլլազմայի շարժման ուղղուժյունը:

նբբունելիով վերցնում

են

ԺեԳաա աաա աա--

ճետնանքով։Այսպես, կալիումի լոդիդում յոդի լուժուլթը, ֆերման ոնակտիխվ է, առաջացնում է դեղին դունավորում:

որը

սպիտակուցի Ճճալտնաե2Զ

առաջնային օսլայի ճայոնաբերման Քլորուղլաստներում Համար ոլետք է ահրնի վրա ազդել կալիումի լոդիտում յոդի լուծույթով, որը նույնալեսռեակտիվէ օսլայի նկատմամբ: Դրանից«ետո մեժ խոշորացմամբ քլորոպլաստների ներսում դտնում են մուգ կապույո դույնի առաջնային օսլայի Ճատիկներ: Հիալուլլազմայիշարժումը բջջում դադարում է, քանի որ լոդը սպանում է ցիոոլազմայիօրդգանոխդներին: նկարում են բջիչ՝ քլորուլաստներով ն նրանց ժեջ առաջնային օսլայի «ասոխկնհրովն անում Ճամպատասիխւսն նշումներ:

4-բդ

թեմա

խոշորացմամբ դտնում են լավ երնացող բջիջներով Փեւոխոշորացմամբ ուսումնասիրում դրանք:Բջիջները կլորաւվածը քնե: ներսում լավ երեԲ ջիջների նն: շատ բարակ պատերը Դրանց վուն են քլորոպլաստների կուտակումներ: Արուծնու ոլտուղներում դրանք վում ձգված, սրված, մի փոքր կորացած ձն ունեն, մասուրի ն կարմիր ։ղպեեն, ճովտաշուշանի ոլտուղներոմ՝ ավելիկամ ձվաձեն ղե ոլտուղներում՝ նկ. դնդաձն 13): (տե՛ս պակաս Մեժ խոշորացման դեպքում նկարում են տարբեր բույսերի սոուղների 1--2-ական բջիջներ քլորուլլաստներով ե անում նշումներ:

Փոքը

Լեյկոպլաստնեոըր տոադեսկանցիայի (բամբասանք) տեբեիբջիջնեբում

Նյութ: Վիրզինյանտրադնականցիայի (ԼԼՅԱՇՏՇՅՈՒՆ ճկքմոլճ) դնսկանցիայի(1. Կն1Ատ) կենդանի ընձյուղներ:

կամ կանաչ

6-Րդ :

Նյու»: ո

ղից պոկում են մի տերն ն փաթաթում ձախ ձեռքի ցուցամատի շուրջն այնպես, որպեսզի մանուշակագույն ստորին կողմը լինի արտաթինից: Աջ ձեռքով ասեղի օղդնությամբ պատոում են տերնի «իմքին փուռ դանվող ժիչին ջղի վերնամաշկը, նրբունելիով նրանից պոկում մի կտոր, արտաքին կողմով դեպի վեր դնում առարկայականապակու վրա ջրի կաթիլի մնջ ն ծաժկում ծաժկառղակիով: Փոքր խոշորացմամբգտնում են մի բարակ Հատված ն դիտումվեցանկյան ժայրամասի ձնի ձգված որոնք, շնորճիվ վակուռլներում բջիջները, դտնվող անտոցիան

պիգմենտի,

կամ մանուշակադույն

կարմիր դույն: Տեղաշարժելով ւպաորաստուկը, գտնում են լավ նրհացող կորիզով Բջիջը: Մեծ խոշորացմամբ երնուժ նեն կորիղը շրջաղատաժ մանը, անդուլն, դնդաձե մարմնիկներ: են (ոծե՛ս նկ. Դրանքլեյկոպլաստներն 11): Երբեմն դրանք այնքան շատ են, որ լրիվ ժաժկում են կորիզը:1եյլկոպլասոներ կան նան ցիտուլազմայի մերնղատույին շերտում ն դեպիկորիզը դնացող ձղանննրում, դրանք ավելի լավ երնում են ծածկված դեպքում: դիաֆրագմայի նկարում են վերնաժաշկի1--Ց բջիջ ն անում նշումներ: բաց

9.-բղդ թե

ա:

Քբոմո աստներ ափնամ սի ն հասունպտուղներ լ ղնեբի փափկա

բջիջներում

Նյութ:Մասուրի, լղոլեղի, ո" ֆիքսվածճասուն ո" տուղներ:

արուենույ

Ասեղիծայրով պատոում

ն այլ Ճովոտաշուշանի

կն Հասուն

Սո Խի արմատի ար

ծայրամասի ա

ի կտրվածք կտրվածքիմշտական պատրաստուկ:

Սոխի արմատի ծայրամասի երկայնական կտրվածքի մշտական չլատրատտուկիվրա փոքր խոշորացմամբ գտնում են բաժանվող բջիջներով Հատվածը ն այն դիտում մեծ խոշորացմամբը Ուշաղրություն են դարձնուժ այն բանին, որ բջիջննրի բաժանման տարբեր փուլերում են (տե՛ս նկ. 19): Սակայն, անճրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ սլդ փուլերը պայմանականորձնեն առանձնացնում բաժանման անընդճատ պրոցեսի ուսումնասիրման «ճարժարության ճամարձ Մի փուլից մյուսին անցումը երբեմն այնքան դանդաղ Լ կատարվում, որ դործնա-չ կանում անճնար է լինում որսալ, քե որտեղ է ավարտվում մի փովը ն սկսվում լուսը: ձաճախճանդիպու են ավելի տնական փովեր։ Գտնում են միտուտիկցիկլի բոլոր փուլերը ն դրանք նկարում այն ճաջորդա-չկանությամբ, որով բջջի բաժանման ժամանակ դրանք փոխարինում են մեկը մյուսին: (-Ի

1թեմա:

ԹՐոթնջակա

կալզիում ի ( ԸԸ-Օ՛ ային բնջովաթբվային կալ)

բԲեղնԵրը

Նյութ: Սոխի սոլխուկի չոր

ջրային լուժույթում

10-15

ր.

Ք) ու-

թեփուկներիկտորներ՝ ջրում եռացրած, ապա զլիցերինի պաճվաժ, թրքնջուկի կամ բեղոնիայի տերնակոթուններ,

կոճղարմատ, գլիցերին: սնդրուկի բույսերի կենդանի կամ

ռրողամաշկը, ճանում վփափկա-չ դնուփ առաիկայականապակու վրա մի կաթիլ ջրի մեջ, են ն ղգուշությամը փխրեցնում ժաժկումծաժկապակիուի

մսից մի կտոր,

Միտոտիկցիկլը սոխի աբմատի ծայբամասի իջիջնեբում

թեմա:

տրա-

Պատրաստուկի պլատրաստման Համար տրադեսկանցիայի ընձյու-

ունեն

փեժ

Պատրաստում նն սոխի սոխուկի չոր թեփուկների, բնդոնիայի կամ թոթնջուկի տերնակոթունիլայնական կտրվածքների, սնդրուվի կոճզարմատի պաւտրատոուկներ։Փոքր խոշորացմամբ դտնում են բյուրեղներովբջիջները ե դիտում (տե՛ս նկ. 22): Նկարում են մեկական ձողիկաձնեն երկուական սերտաճած խաչաձն բյուրեղներով (ւոլխիռոխուկի

թեփոմլ),բյուրեղաբույլերով (բնդոնիայի կամ թրթնչուկի տերեակո-

չոր

քուն), ասեղնաձն փնջերով բյուրեղներով ոաֆիդներով (ոնդրուկի կոճղարժատ) 1--Չ-ականբջիջներ: Անում են նշումներ:

8-դ

թեմա:

Ալեյբոնային ճատիկներըցորենի հատիկիէնդոսպեոմիբջիջներում

Նյութ: կարծր ցորենի Պառտիկննր՝ նախօրոք ջրում թրջաժ մոշի լուժույն կալիումի լոդիդում, գլիցերին:

առղիրտովֆիքսված,

պատրաստելու չամար առարկայական ապլակու Պատրաստուկը վրա կաթեցնում են կալիումի լոդիտում յոդի լուծույթի մի կաթիլ: Այնուճետի ցորենի Ճատիկի լայնակիկտրվածքներ են անում, վրձնով կամ երբունելիով 8--8 կտրվածք փոխադրում են առարկայական ապահու վրա կ ծածկում ծածկապակիով"։

Փոքր խոշորացմամբ գտնում են կտրվածքի նուրբ ճատվածը, որի վրա հրնում է անրմնամաշկիտակ գանվող (ալելրոնային բջիջներից ոսկեղույն մի շերո: Մեճ խոշորացմամբերնում է, որ ալեյրոկազմված) հային շերտի բջիջները կիպ միակցված են, խորանարդաձնեն ն լցված են ալեյրոնային մանը ճատիկներով:երբեմն բջջի կենտրոնում նկատվում է կորիզը (տե՛ս նկ. 24): Հատիկիէնդոսպերմի խոր դտնվող բջիջներում երնում են օսլայի ճատիկներ:

նկարում են ալեյրոնային շերտի մի քանի բջիջներ, պտղապատյանի Ճճեսո անիմնամաշկը,ն օսլայի ճատիկներով էնդոսվերՒի անբտաճած Բջիչները: Կատարումեն նշումներ:

9-ոդ

օսլա Պաշաբային

թ եմա:

Նյութ: կարտոֆիլիպալար,

նուրդից կաղզմվաժալյուր:

կտրում

են

նախօրոք չրում թրջված ցորննի, վարսակի, բրնձի ճաքանի տեսակ բույանհրիօալաոյի խառ Ճատիկների

պալարի կարտոֆիլի

մի փոքր կաոր ն նրանով քսուք անում առարկայական ապակու վրա մի կաթիլ ջրի մեչ: Ընդ որում կտրված բջիջներիցչրի մեչ են անցնում օսլայի տատիկներ,որի ճետեվանքով այն պղտորվում է: կաթիլի ծածկում են ծածկապակիով ն դիտում սկզբում փոքրը, ապա մեծ խոշորացմամբ: Մեծ խոշորացմամբ լավ հրնում նն օվալաձն ն ձվաձե անգույն արտակենորոն (էբսցենտբիկ) շնրտավորությամբ օսլայի Հատիկները(տե՛ս նկ. 25, Ա): Շճր1

Աշխատանքն արագացնելու Համար կարելի

կամ մշոոկան

որուտրաստուկենրից:

հշումնել:

Ցորենի օսլայի Հասորկներըկարելի է դիտել ցորենի ալյուրի մեջ, ավելի լավ է դրանք վերդնել ցորենի ուռչած ճատիկների էնդոսբայդ ց: կարելով Հատիկը, նրանից ասեղի ծայրով ճանում են մի բիչ պերմի էնդոսպերմ, դնում առարկայական ապակու վրա մի կաթիլ չրի մեջ, ծածկում ծաժկապակիով ն դիտում մեծ խոշորացմամբ: երնում են (տե՛ս նկ. 25, բ): Ավելի կլոր ն ձվաձն օսլայի Հատիկներ երկուչաւիիՑ խոշոր Հուստիկներիմեջ նկատվում է Համակենտրոն չերտայնություն, իսկ ավելի մանրերի մեջ շերտույնություն չի նկատվում: Մանրադիտակի տնստդաշտում կարող են լինել նան քայքայված բջիջների մնացորդեն ցորենի օսլույի մի քանի Հատիկներ, դրանց չասիերը ներ: նկարում Համեմատելով կարտոֆիլի ավելի խոշոր օոլալի ճատիկներիճետ:

եդիպտացորենիօսլայի ճատիկների պատրաստուկի պատրաստում այնպես, իչնպիս ցորենինը։ եգիպտացորենիօսլալի -«ատիկները են, բազմանիստ, ճարք անկյուններով: Կենտրոնում նկարվում պարկ է ճեղքվածքդծիկի։ սրանկյան, աստղիկի ձնով (տե՛սեկ. 25, գ): Ֆկարում են մի քանի «Հատիկներ: են

Վերջում ճետազուում են մի քանի, տիսակ բուլսերի օսլայի ճատիկն որոշում, թե որ բույսերին "ների խառնուրդից պատրաստվածալյուրը են դրանք պատկանում:

10-բդ

տիկներ, Հեդկացորենի ժի ոտուղներյ, ո

պոավորությունըդիտելիս պետք է կոնդենսորի դիաֆրագման փակել ն պտտել մանրաչափային պտուտակը: կարտոֆիլի բազմաթիվ քեթնակի Հատիկների մեչ երբեմն աջողվում է գատնել բարդ ն օսլայի պարզ ն անում կիսաբարդ Հատիկներ: նկարում են օսլայի մի քանի Հատիկ

է օղավել պասորտատիկտրվածքների

թ եմա:

կամ Նյուբ: Տզկանեիի

Սերմի կտրվածք

ճարբպալուղը սեոմի էնդոսպեոմ տզ եջպայուղը տզնանեփի դոսպ բջնչ նեշում ն աբնածաղկի սեոմի սեբմնաշաքիլներում արնածաղկիոծրմեր, սուգան

նճրկանյութ:

անում,

դնում առարկայական ապակու վրա ն ծածկում ծածկապակիուվ:Դրանից Ճետո անչրաժեշտ է թեթնակի խփել ծածկապակուն կամ սեղմել այն, ԱԼ որպենազի գա յուղի դուրս Սուդան կյորտված բջիջներից: ներկանյութը ինտենսիվ կլանվում է ճարպայուղի կողմից, որի կաթիլները ներկվումեն նարնջակարմիրղուլնով։ Փոքը խոշորացմամբ գտնում են նուրբ եղըը ե դիտում բջիջները մեծ խոշորացմամբ: Դրանց կտրվածքի մեչ, ինչոլձս նան շրջապատող լուծույթում լավ երնում են ճարպալուղի ներկվածկաթիլները: նկարում են բջիջը ն անում նշումներ: են

ռուդան ներկանյութի մի կաթիլի մեչ

Տ9

11-Րդ թեմա: Նյութ: յութ: 04

տեբեիէպիղեոմիսիբջիշներիպատերի 0ձաբույսի կառուցվածը

ն յուրի թղթով «ճեռացնում են ծածկապակին, ֆիլորի աղաթթվով: Ռեակցիան վրա ազդում ֆլորոգլյուցինով ն կտրվածքի Հեռու, քանի որ թթվի գոլորշիպետք է անցկացնել մանրադիտակից են գործողության ճետնյալ են օպտիկան: Պառճպանում փչացնում ների կտրվածքի վրա դնում են ֆլորոգլլուցինի մի Հաջորդականությունը. 30 վրկ անց ֆիլորի թղթովճեռացնում են ռոնակոիխվի մնացորդչ կաթիլ» վրկ, մինչե. ները ն դնում խիտ աղաթթվի մի կաթիլ, քողնելով այն են ճանում նույնպես ապա կարմիր դունավորում, ինտենսիվ որ երհա են գլիցերինի կաթիլի ֆիլորի թղթով, այնուճետն կտրվածքը դնում ն դիտում մանրադիտակով: Ռեակցիայի մեջ, ծածկումծաժկապակիով Հետնանբքովբջիջների չատ լիգնին պարունակող, այսինքն՝ շատ փայտացած պատերը ձեռք են բերում բալի կարմիր դույն, թույլ փայտա-չ կած պատերը՝վարդագույն, չփայտացածներըչեն գունավորվում: նույն ոնակտիվով կարելի է ազդել բամբակենու սերմերի մազիկների վրա: Բջջի պատերիգույնը չի փոխվում: Հետնաբար, խիստաղաթթվով ֆլորոչ գլյուցինը ոնակտիվ է լիգնինի Համար: Ֆիլտրի ն լրագրի թղթի կտորների վրա կաթեցնելով քլոր-ցինկչլոդ ն աղաթթու պարունակող ֆլորոչ պլլուցինի ոնակտիվներ, եզրակացության են գալիս դրանց քիմիական բաղադրությանմասին: ցրի կաթիլի ն սուղան 111 ներկանյութի կաթիլի մեջ պատրաստում են խցանի սլատրաստուկ: Մեժ խոշորացմամբ երնում է, որ բջիջների սուբերին պարունակող պատերը սուղան 1Ա-ով ներկվում են նարնջա-չ կարմիր գույնով: ԲջջապատիՀակքայնացմանըծանոթանալու ճամար մատներով շոշավում են բոշխերի, ճացազգիների ն ձիաձետերի «երբարիումային կամ կենդանի նմուշների տերնեներըն ցողունները: Այդ բույսերի արտաՔին բջիչների պատերը դրվագված են սիլիցիումի միացություններով» որը դրանց տալիս է կտրելու ճատկությում: Գրառումեն բոլոր ռեակցիաների արդյունքները:

Հանում

0ձաբույարանըն, քլոր-ցինկ-յող:

Օձաբույսի տերնի վերին էպիդերմիսի մակերեսին ղուդգատեռ կտրվածք են անում, դնում առարկայականապակու վրա Քլոր-ցինկչյոդի մնջ ն ծածկում ծաժկապակիով: Ռեակտիվի ազդեցությունից բջջի պելլուլոզային պատերը դառնում են կապտամանուշակագույն, ն ժակոտիներնավելի լավ ծն երնում։

կաթիլի

Փոքր խոշորացմամբկտրվածքիվրա գտնում

դասավորված շերտով: Բջիջները են

մեկ

Մ բժ

են

այն տեղը, որտեղ

սկզբում խոշորացմամբ

ուշադիր ուսումնասիրում են կողքային պատկերը:Երկուբջիջներիմիացտեղում երնում է ճոժ, նուրբ, մուղ գիծ: Դա միջին թաղանթն է ն Հարնհանբջիջների առաջնային պատերը: Այդ զծից դեպի բջջի խորքը դտնվում է «աստ նրկրորդային պատը, որում երնում են զուգաճեռ պատերով ծակուկեն ուղիները: Այսպես են երնում ճասարակ ժակոտիները կտրվածքում (տեսքը կողքից): Ուշադրությունհն դարձնում այն բանին, որ ձարնան բջիջներում ծակոտիները զուգադիպում են, դրանք բաժանվում են միայն նուրբ մեմբրանով՝ նեղրափակող թաղանթով (ոէ՛ս նկ. 29)։ Այնուշետե, օգտվելով մանրաչափույին սպտուտակից, դիտում են բջջի ստորին ն վերին պատերը: Դրանցվրա ցրված են բաց գույնի փոքրիկ շրջանակներ, Դրանք նույնպես Հասարակ ման

են

ծակոտիներ

(տեսքըվերնից):

Նկարում են 1-2 բջիջներ՝ կողքային, ինչպես բին պատերի ծակոտիներով:Անում են նշումներ:

12-Րդ թեմա:

նան

ատորին ն վե-

Թեակցիաներ բջջապատի նյութեբիվբա

Նյութ: Բամբակենու սերմերի մազիկներ, ժառի կամ թփի 1-Չ-աժյա ցոզուններ, Հացազգիների,բոչխերի ե ձիտձետնրի Հերբարիումայիննմուշներ, ֆիլտրի, լրագրի նղթերի կտորներ, ժաժկող Պջուսվածք՝ գլյուցին, թվո

խցանակաղնու խցան, Քլոր-ցինկ-յոդյՖլորո-

աղաթյրու կամ ժծմբաթթու, սուղան 111. պլիցերին:

Սկզբուժ ցելլուլոզի վրա կառարում են գունայինոնակցիա: Բամսերմերի են երկու պատրաստուի պատրաստուկ, կը ջրի կաթիլի, իսկ մյուսը քլոր-ցինկչյոդի կաթիլի մեջ (ցելյուլոզի ռնակտիվ):Դրանք դիտում են մեծ խոշորացմամբ: Ռեակտիվիազդեցությամբցելյովողային պատը ներկվում է կառղտամանուշակագույն: Այնուճետի պատրաստում են ծառաբույսի ցողունի լայնակի կորըվածքիպատրաստուկ չրի կաթիլիմեջ: Փոքր խոշորացմուբ կոտրվածքի վրա գտնում են նուրբ տեղը ն դիտում մեժ խոշորացմամբո նշում են, որ բոլոր բջիջների պատերն ունեն միանման գորշ գույն: ԴրանիցՀետո

աաա

նն

Մաղիկներից

Հարցերինքնատոուգման Բամար 1. Ո՞րն է բջջային յոնսության ունի այն: էությունը:ի՞նչնշանակույուն

2. 3. 4.

Հետազոտության ի՞նչ մնթողննը նն կիրառում բջջաբանության մեչ, Ի՞նչ է պրոտուլլաստը: են Բջջի ո՞ր բաղադրամասերն անկենդան: է Ի՞նչ կառուցվածք Ո՞րն ցիտոպլազմայի կառուցվածքի աոռանձնաճատկությունը:

հ՞նչ օրդանելննրից ունեն

կազմված ցիտոպլազման: հ՞նչ կառուցվածք

ու

է.

ֆունկցիաներ

գրանք:

հնչաք"ս

էն

դասակարգում պլաստիդննրը: Մեմբրանի որքա՞ն չերածր

ունեն

դրանք

մակճրեսին:

Ինչպիսի՞նԼ սլլաստիդների էվոլյուցիան: ի՞նչ ծաղում ունեն պլաստիղների օնտոգենեղում: ինչպիսի՞ն է պլաստիդների փոխանակմանճաջորդականությունը: ի՞նչ ֆունկցիա ունի կորիզը: ի՞նչ օրգանելներից է այն կազմված: ինչպիսի՞ կա-

ֆունկցիաներ ունեն դրանք: Ինչպիսի՞ կառուցվածք ն ֆունկցիա ունեն Քրոմոսոմները: Քրոմոսուների ո՞ր ճավաքաժուն է կոչվում դիպլոիդ, որը՝ "ապլոիդ: 11. հ՞նչ է միտոտիկ ցիկլը: Ո՞ր բջիջներին է այն "ատուկ, ծրկու ի՞նչ փուլերից է այն կազմված: 12. ի՞նչ տնսակի է կարիոտիւղը ն իդիողրամանչ 13. հնչաե՞ս է կատարվում բջջի բաժանումը ամիտողի եղանակով: Ո՞ր բջիջներին է Հատուկ աղդ բրաժանումլո 14. Ե՞րբէ կատարվում մեյոզը:Ո՞րն է նրա սկզբունքային տարբերությունը միտողից: Երկու ի՞նչ բաժանումներից է այն կազմված: հի՞նչ տարբերություն կա միտողի անաֆազիե մելողի առաջին բաժանման անաֆազիմիջն: 15. Ո՞րն է միտոզի ե մճյողլի կենսաբանական իմաստը: ի՞նչ տարբերուսկզբունքային թյուններ ուննն բյչի կենասնի բաղադրամասերի (օրգանելների) անկենդաններից ռուցվածք

ու

10.

(էրզաստիկ բաղադրամասերից):

նն դասակարգումպրոտոպլաստիխ ածանցյալները: 16. ինչպե՞ս

172.

18.

19.

ի՞նչ էվակուռլը: հ՞նչ է բջջաճյութը: Ինչպիսի՞նէ նրա քիմիական բաղադրությունը: Բջջի ո՞ր մասհրում նեն մեկուսացվում պաճեսաային սպիտակուցները, աժխաջրերը, ճարոլայուղը: Ո՞ր ոնակցիաների ն ներկանյութերի օզնուցյամբ կարելի է դրանք Հալտնաթերել: ի՞ն, ֆունկցիաներ ուննն բջջի պատերը: ի՞նչ տարբերություն կա բյջապատի ն

որոնք տւնհղավոր-

բջիջերից, են կառուցվածքով բաղմազան կազմված են Հեշտությամբ տարբերվող նկանոն, այլ կազմում ն ընդանուրծագումունեցող իմբեր: Միանմանֆունկցիա կատարող են Հլուսվածքմիասեռ բջիջների ամբերը կոչվում մորֆոլոդիապես ւււ ունեցող ժի քանի Հյուսվածքներն ներ Հաճախ միանման ծաղում են

աժ

ոչ

քն

գործող հոմոլեքս: ջանումեն որպես մի ամբողջություն Համարվում Հիմնադիրները մասին դիտության

Հյուսվածքների » ն. Գրյուն ն անգլիացի ղիտնական Մ. Մալպիգին դիտնական իտալացի (1621 թ.)։ են Հյուսվածքների վեց Հիմնականկմբեր՝ ժերիսթեՏարբերում փոմեխանիկական, ծածկույթ ային, Հիմնական, մային (գոյացնող), ւ

ն արտաթորող: խադրող

ՄԵՐԻՍԹԵՄԱՅԻՆՀՅՈՒՍՎԱԾՔՆԵՐ

հույսերը, ի

քացքումաճում

կենդանիների,ամբողջ կյանքի բնտարբերություն Դա պայմանավորեն ն առաջացնում նոր օրգաններ չ

պլազմալձմայի միջն: ինչպե՞ս է կատարվում բջջապատիաճիո Ըստ. կառուցվածքի ն քիմիական բաղադրության ի՞նչ տարբնրություն կա բջջի առաջնային նե երկրորդային պատերի միջն: Ի՞նչ փոփոխություններկարող նն կատարվել բջջի զեկովողային պատի քիմիական բաղադրության մեջ ե ղա իբնչպեսէ ազդում նրա ֆիզիկական ճատկությունների է: վբա: ինչո՞ւ պատերի խցանման ժամանակ բջիջների պարունակությունըմեռնում ինչպիսի ոնանտիվներով ն ներկանյութերով կարելի է ճայտնաբերել բջջի պատերի բաղադրության մնջչ մանող ունեն պլազմաղեսինչպե՞սէ իրագործվում բջիջների միջն կապը: Ի՞նչ մաները: Ի՞նչ տարբնրություն կա «Փակոտի» նե «ժակոտում» ճասկացուությունների միջո: Ի՞նչտարբերություն կտ Հասարակ ն ծզրապատվածծակոտիների միջե ի՞նչ տարբերություններ կան բույսծրի ն կենդանքներիբջիջների միջն: '

20. 21.

22.

23.

24. 25.

26.

2-րդ

նյութերը:

գլուխ

ՀԻՍՏՈԼՈԳԻԱ

կառուցվածք

(ՈՒՍՄՈՒՆՔ ՀՅՈՒՍՎԱԾՔՆԵՐԻ

ՄԱՍԻՆ)

Ջրային.միջավայրի կլանքի ճամեմատաբար միապաղաղ պայմաններից բուլսերի անցումը ցամաքային պայմանների ուղեկցվում է միասնու վեգետատիվ մարնի մասսնատման՝օրգանների(ցողուն, Այդ օրգանները տերններչ արմատ) առաջացման ինտնեսիկվպրոցեսով:

Նկ.

35.

բողբոջըէլողեայիընձյուղիգագաթնային

անոքի ն կտրվածքը)»Գ. -առաչնային ն. ճրկայնակի կտրվածքը, (արտաքին Բ--ապեջս 1--առլեքո,2--տերնիսաղմը, տերնի բջիջներ. ձնավորվու մերիսթեմայլ բջիջներ, Դ. Յ--ատնրնաժոցիբողբոջի իմբիկ: ճ3

(սխեմա).

5--մՄիջճանգույց,6--իխոռոչ, 2--տերնապատյան:

ղերում:

Մերիսքեման կազմված է կիպ շաղկապված կենդանի բջիջներից: Այդպիսի բջջի խոռոչը լցված է ցիդրո

վոկուոլներ չկան, բջջապատը չատ բարակ է, առաջնային (նկ. 35, զ): Մերիսթեմայի բջիջների օժոված են չիմնական ճատկություններով ինտենսիվ բաժանմամբ ն մեծ

ԾԱԾԿՈՒՅԹԱՅԻՆ

երու

ՀՅՈՒՍՎԱԾՔՆԵՐ

բուլսերի նածկուլքային Ճլուսվածքների «իմնական էությունը աշտպանությունն է չորացումից ե արտաքին միջավայրի այլ անբաիննպաստ աղդեցություններից: Սագման «ետ կապված տարբերում են ծածկույային «Հլուսվածքներիերեք խումբ` էպիդերմը, խցանը, կեղելրո Դրուռողերմից պուաջացած առաջնային ծածկույթային մ՛ Էպիդերմ: Ճլուսվածք է, որը ծածկում է տերեները ե երիտասարդ ցողունները: Հաճախէպիդերմը կազմված է կենդանի, իրար կիպ Հալված, թլորոպլաստներից զուրկ բջիջների մի շերտից: հջիջների պատերը սովորաեն, որի շնորձիվ նրանց միջն ձեռք է բերվում ամուր բար կապ: ՊատերիՀաստությունը տարբեր է` արտաքին, միջավայրի «ետ են, քան մյուսները, ե ծածկված աաճաանակիցպատերը ավելի շաստ են շերտով, կամ մոմով (նկ. 37, գ) էպիղերմի սլաշոկուտիկուլայի ֆունկցիան ուժեղանում է նրա բջիջների տարբեր կառուցպանական ածքի ելուստներով՝ մազիկնեբով (նկ. 38): էսիդեր(տբիխոմանեբով) մում ն Համար գազափոխանակման տրանսպիրացիայի կան ճատուկ որոնք կազմված են գոլացություններ՝հեբձանցքային ապարատներ, եբկու միակցվածբջիջներից ն դրանց միջն ճեղքից, որը կոչվում է հԵրեն ձանցԷայիննեղք: Միակցվածբջիջների սպլարունակում քլորուլլասատներ: Դրանց պատերը՝ էպիղերմի բջիջների կոզմից, ավելի բարակ են, քան ճեղքերի կողմից (ւոն՛ս նկ. 32, ՄԲ,Գ): էիդերժի.ժիակցված ձն ունեն, Ճարող բջիջները «Հաճախ այ քան մյուսւ

տարբերակմամբ,այսինքն՝ ոյլ

Հյազածքոնրի

բջիջների փոլարկ-

ամբ:

Առաջնայինն երկրորդային մերիսթեմա: Առաջնային մերիսթեման առաջանում է ժիլի աճման սկզբում, սաղմի բջիջներից: երկրորդայինն առաջանում է, որպես կանոն, առաջնայինիցՀետո, տարբերակված ճյուսվաժքներից: Առաջնայինմերիսթեմայից առաջանում են առաջնավին Հյուսվածքներ, երկրորդայինից՝ երկրորդային «յուսվածժքներ: Բոռ տեղադրության տարբերում են երիսթեմայի չորս խումբ: Գագաթնային(ապիկալ) մերիսթեմա: Հանվում է ցողունի ն արմատի գլխավոր ն կողքային դադաթներում (նկ. 35, Ա): նա է ճիմնականում որոշում օրգանների աճր երկարությամբ: Ըստ ծաղման այն առաջնային է: Ամենադագաթինդտնվում է պարենքիմային բջիջները (ճազվադեպ՝ մի բջջի) մի փոքր խումբ, որոնք բավականին արագ բաժանվում են: Դրանք ինիցիալային բջիջներն են։ ներքնում գտնվում հն այն բջիջերը, որոնք Հազվադեպ են բաժանվում: իսկ ավելի ներքն, է բջիջների երեք խումբ, որոնցից տարմերիսթեմայում առանձնանում նն բերակվում առաջնային մարմնի «յլուսվածքները, պոոտոդերման՝ բջիջների մակերեսային շերտը, որբ ծածկույային «յուսվածքի Հիմքի

Ր:

ներին: Կողքային (լատերալ) մերիսթեմա: Դառավորված է առանցքային երկարությամբ`դրանց մակերեսին ղուդաճեռ: Հաճախ այն օրգանների աճր Պառտությամբ: երկրորդայինէ: Դայլմանավորումէ օրգանների Հաճախ այն կոչվում է կամբիում (տե՛ս նկ. 66,Առաջանում է ընձՆերդիր (ինտերկալյարային)մերիսթեմա: յուղների, տերեների, ժաղկակալի միջճանդույցների «իմբի մոտ (նկ. 36): հա առայցնայինմերիսթեման է, այն որոշում է օրգանների աճը երկարուցյամբ: Առաջանում է բույսի ցանկացած Վնասվածքային մերիսթեմա: Հատվածում, որտեղ վնասվել է: Բատ ծագման այն երկրորդային է:

ված է մերիսքեմային «լուսվածքների առկայությամբ, որոնք մեկուսացվաժ են բույսի որոշակի տե-

ուղղաձիգ

ճյուսվաժքեերը նիկական

բջիջների բաժանման գոտի, 2--րջիջների տարբերակման գոտի, 3--ձնավորված ձյուսվածքներ, 4-Ճանդույցի ճիմբը,

չտոպլազմայով, կենտրոնում

մր`

դնում,ենթակամ բիումը '

ներվում է խոշոր կորիզը,

մերիսթեփա րի թ

մր ի սուր ր ծալթերով րկարավ վ երկարավուն ծ ենն երկարությամբ ղդասավորվա առանցքի որոնք բջիջներ, ն դրանցից առաջանում նն փոխադրող մեխախմբերով (ձգաններով|), (կամ ր). հ ե երկրորդային մերիսքնման (կամբիումը). է տալիս «Հիմնականճլուսվածքմեբիսթեման,որբ սկիզբ հիմնական

Նկ. 36. Նեոդիբ մեբիսթեմանեոիբաղաղբությունըաջոռբայի ցողունիմեջ (Ա) Ն ճանգույցըԵռկայնակիկտշվածքում(Բ)

գալարուն

Ը:

բջիջներին

6Ճ 5--1188

Նկ. 30.

կաղնու կնեպը.

1--խցանի չնրանը, 2--կեզնի

նռած

շնրտեր: Հյուսվածքների

ները: Այդպիսի բջիջները կոչ-

կողմնակի:Հճերձանցդասաքայինապարատները

վում

իր Ա--տեսքի մակձրեսից, բ--Հերձանցքային

Նո 37. ԴԻ .

եբմը.'

տերն

1--վեր գ--լայնակի կորվածջը. 1--մեր4- -էպիդերմի բջիջներ, խոոոչ։ 3--օդային ճեղք, 2--Տերձանցքային ջափակ բջիջներ, 6- փնզոֆիլի բջիջներ: 5--կուտիկուլա, ապարատ,

են

տերեաթիթեղիերվերգետնյա կողմերու կու են վորված

տերնեաթիթելզի բույսերի ւռա-

վելապես ստորին կողմում, իսկ ջրային բույսերի լողացոզ տերեների՝միայն վերին կողմում:

Խցան: էպիդերմի բջեչները ցողունի լայնական աճի ճետնեանքովձնափոխվում ն են: մեռնում Այդ ժամանակ առաջանում է երկրորդային

«/ Նկ.

Փածկույքային Ճճլուսվածքը՝

խցանը:նրա

38.

Մազիկնեո

միաբջիջ (խնձորենի), Դ--աստղաձն (փշատենի)։ Ա.

Բ--բազմաբչիչջ (ձխախոտ), Գ--ճյուղավոր

Հրա

ան,

(77)

ԷՇԱՈՏՀՅ

-- ՀԱՏՏԱՀ

(խոնդատ,)

ճրՀ:

ԱԷ.

աՆՄՅԷՅ-ն //2555

ՀԵԷՈ-ՏԵՐ

ԻՐ շոռ

ՀՏԷ-

ԷԻՅՏՀՀ

Նկ.

39.

Թանթովենուցողունի պեռիդեոմը.

կատարող ճլուսվածքը, 2--էպիդերմի մնացորդներ, 3--խցան (ֆելեմա)չ 1--,տապաճատիկի (ֆիլոզեն), 5--ֆելողծըմ: կամբիում 4--խցանային

առաջացումը

Վլապված է մերձիպիդերմավին, իսկ երբեմն էլ էպիդերՄի բջիջներից սսռաջացող Քրկրորդային ժերիսթեմայի՝ խցանային կամբիումի(ֆոլ»գենի) գործունեության ճետ: Խցանայինկամբիումի բջիջներըտանդգենցիալ են եկենամակերեսին ղուղաճեռւ քաժանվում (ցողունի միջնավատերուվ) բոնախույսուղղությամբ տարբերակվում: են խցանի (ֆելեմա),իսկ կենտբոնաձիգուղղությամբ կենդանի պարենքիմային բյիջների շերտի երեք Հյուսվածքներից՝ (ֆելոդեոմ): ֆելոգենից, ֆելեմից ն ֆելոդերմից, կազմվածկոմպլեքսբ կոչվում է պեբիղեոմ(նկ. 39): Պաշտպանական ֆունկցիանկատարում է միայն խցանը: Այն կազմված է ուղիղ շաՊավղայինչարքերով կիպ շաղկապվածբջիջներից, որոնց պատերի վրա է սուբերին։ Պատերիխցանապատման 4ճետնանքով կուտակվում բջիջների պարունակությունըմեռնում է: Գազափոխանակմանն տրանսպիՃամար խցանի մեջ կան ճաւուկ դոյացություններ՝ րացիայի Կիկնեւ, որոնք լցված են կլորավուն բջիջներով: Դրանը միջն կան մեծ տարածություններ:Ոսպաճատիկներըլցնող չլուսվածքը գոյաում է դհոնս խցանային կամբիումի Հոծ շերտի առաջացումից առաջ,

ոսպաճա-

ՆԱՎԻՆ

Հերձանցքային ապարատի տակ ընկած պարենքիմային բջիջների

է առավելասղեսցողունի միջուկում նան բազմացման օրդանննրու՝ ինչպես կեղնում, արմատի սերմերում, սոխուկներում, պալարներում ն այլն (տե՛ս եկ. 23): Պոչ պտուղներում, Պահեստող պարենքիմ: Հոնվում

բա-

«ետնանքով: Կճեպ: Սառերի ն թփերի մուտ առաջանում է խցանի փոխարեն, որը համաությամբ աճող ցողունի ճնշման տակ Չ--Ց տարի Հետո ճեղքվում է։ կեղնի ավելի խոր դտնվող «Հլուսվածքներումճիմնադրվում են խցանային կամբիումի նոր «Հատվածներ,որոնք սպանի նոր շերտերի սկիզբ հեն տալիս (նկ. 40): Դրա ճետիանքով արտաքին Հլուսվածքները մեկուեն ցողունի կենտրոնականմասից, ձւավփոխվումեն ն ժնոնում: սանում Այսպիսով, յցողոմի մակերեսին առաջանում է մնո «լուսվածքների ամբողջություն, որը կազմված է խցանի մի քանի չերտերից ն կեղնի մեռաժ ճատվաժներից: Դա էլ կլինի կճեպը: եճեպի արտաքին շերտերը նե ընկնում են: առտխճանաբար քայքայվում ժանման

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

նան չորույինբույսերի(կակտուսների, Հիստողճյուսվածքէ Համարվում:

Հալվեի ն այլնի) ջուր պաճեսաողՃլյուսվածքը: Կլանող պարենքթիմ:Ավելի բնորոշ է արտաչայտված արմատի ներժծող գոտում, արմատամազիկներովբչիջների շերտի մեջ (էպիբլեմ) նեկ. 62): (տե՛ս Աերենքիմ: Այս Հյուսվածքը «ատկապես լավ արտաճայտվածէ օրգաններում, օդային ն շնչառական արմատներում բույսերի ստորչրյա որոնք միմյանց (ոկ.41): Այն ունի խոշոր միջբջջային տարածություններ, մլացած են մեկ օդասիոխիչ ցանցիմեջ:

ՄԵԽԱՆ

ԻԿԱԿԱ Ն ՀՅՈՒՍՎԱԾՔՆԵՐ

ՈՒՍ

ՀՅՈՒՍՎԱԾՔՆԵՐ

Այս անվան տակ միավորում են բուլսերի տարբեր օրգանների ճիմնական զանգվածը կավմող Հլուսվածքները: Դրանց անվանում նն նան կատարող, Հիմնական պարենքիմային կամ ուղղակի պարենքիմույին: Հիմնական ճյուսվածքը կազմված է բարակ պատերով կենդանի պարենքիմային բջիջներից: Բջիջների միջն կան միջբջջային տարաժություններջ Պարենքիմային բջիջները կատարում են զանազան ֆունկցիաներ ֆոտոսինքեզղ, պաճեստային նյութերի պաչճպանում, նյութերի կլանում ն այլե: Առանձնացվում են «ճետնյալ Հիմնական ձլուսվաժքները: Ասիմիլյացիոնկամ թլորոֆիլակիր պարենքիմ (քլորենքիմ): 7ոնվում է երիտասարդցողունների տերններում ն կեղնում (տե՛ս նկ. 89): Ասիմիլլացիոն պարենքիմի բջիջները պարունակում են քլորուլաստներ ն իրագործում են ֆուոսինթեզը:

Մնխանիկական «լուսվաժքների ամբողջությունըբույսերի բոլոր օրգանները սպաճողկմախք է Հանդիսանում, որը Ճակավդումէ նրանց կոտրվելուն համ ճեղքվելուն։ Այղ «լուսվաժքները կազմված են Հայս պատերով, ճառւախ(բայց ոչ միջո) փայտացող բջիջներից: Շատ դեւվ-

` ՛

Նկ.

42.

ՉՏԱՐ 202ԱՀԸ

ԶԳ Ա -

տերնակոթունի անկյունայինկոլենքիմը. Ճակնղեղի

խոշորացմամբ, ԲԱ--փոքը

Նկ.

41.

Շեոեփուկախոտի ցողունիաեշենքիմը

1--Միջչըջջային չուլլուծություններ:

մեժ

խոշորացմամբ. 1--բջջախորը,

Հ--Գառտացաժ ասս

ցողունի քիքեղաԲ ոլեերիւբորի Նկ.

ն:

կ-վ-ի Լ

ք)

որ

երկշաքիլբույսերին:

| ՝ |լ լ" |է էմ |

: Նկ.

44.

«ԼԵ

աք: է

Խոբղենուգողունիբնափայտային թելիկները.

Ա, Բ--լայնակի կտրվածքի (Ա--փոքը խոչշորացմամբ, Բ--Մմճծ խոռշորացմամբ),Գ--երկայնակի կտրվածքը. 1-բջջի պատը, 2--պարղզ ծակոտիչ3--րջջախոռոչ):

բջիջներ են։ Զնով ղդալիորեն բազմազան են: Առանցքային օրգաններում դրանք «իմնականում պրոզենքիմային, տերններում ն պտուղներում՝ պարենքիմային բջիջներ են: Էստ բջյի ձների, բջջապատնրի քիմիական կազմի ն դրանց Հաստացման եղանակի մեխանիկական 4յլուսվածքները ստորաբաժանվում են երեք իւմբի՝ կոլենքըմ, սկլերենքիմ, սկլերեիդներ: Կոլենթիմ: Կաղմված է կենդանի, Հաճախ անճավառարաչասիՃաստացած ցելյուլողային պատերով պարենքիմային բջիջներից: նթն Հաստացումները պանվում են անկյուններում, ապա այդպիսի կոլենքիմը են երկու Հակաղիր կոչվում է անկյունային(նկ. 42): երն Հաստանում մնում են պատերը, իսկ լուս երկուսը բարակ, կոլենքիմը կոչվում է

քերում դրանք

մեռած

ՀՀՀ 45.

Հ»

ԵԼ

Տանձիպտղիսկլեբեիղները.

(նրկայնակի կարվածբ), Բ--սարննթիմային բջիջների մնջ սկլերնիդննրի խմբեր, Գ--կլերեիդեքր. 1--պարննթիմային բջիջներ, 2--րջիապատ, 3--պարզ Ա-աանձի

պտուղ

ժակուռու դզծագիրը,4--պարզ

կազմված է ճավասարապես ճաստացած պատերով Սկլերենքթիմ: բջիջներից: Միայն երիտասարդ բջիջներն են կենդանի: պրոզննքիմային է: Դա զուգընթաց դրանց պարունակությունը մեռնում Մերացմանը

բույսերի վեգետասոիվօրգանների շատ տարածված մեխավերգետնյա նիկականՓլուսվածք (: Շատ բջյի պատերի բիմիական բաղադրության տարբերումեն երկու տիպի սկլերենքիմներ. լուբային թելիկներ՝պատերը փալտացող (ոե՛ս նկ. 76), բնափայտային կամ թեքնակի ցելյուլոզային պատերըմիշտ փայտացող են թելիկներ՝

(նկ, 44): Սկլերեիդներ: ԴրանքՀավասարաչավ ճաստացած փայտացող պապարենքիմային բջիջներ են (նկ. 45): Դրանք ճաճալխ տերով մեռած բջիջներ),տերեներում (հենաբանային լինում են պտուղներում (Ւաբային ն այլ օրգաններում: բջիջներ)

ՓՈԽԱԴՐՈՂ

ՀՅՈՒՍՎԱԾՔՆԵՐ

Բույսն ունի սննդառության երկու բնենո՝տերններ, որոնք իրադորեն օդային սննդառությունը, ն արմատներ, որոնք ապաճովում են սննդառությունը Դրան Ճճամասատասխանգոյություն ունեն Պողային հրկու ճիմնական ուղիներ սննդանյութերի փոխադրման ճամար. ուղի տրով ջուրը ն ճանքային աղերը արմատներից ցողունի միջով բարձրանումեն դեղի տերնները, ն ուղի, որով օրգանականնյութերը տերններից ուղնորվում են բույսի մնացած բոլոր օրգանները, որտեղ դրանք ծախսվում կամ կուռակվում են որսվեսպաշար: Անոթներ (տրախեաներ)ն տրախեիդներ: Դրանքփոխադրող«յուսվածքներեն, որոնցով իրադործվում է ջրի ն ճանքային աղերի շարժումը: (որախնաներ) ճատվածիկնեերից կազմված խողովակներ Անոթները են Դրանքտարբերակվումեն նախակամբիումին կամբիումի բջիջների ն փայտաուղղաձիգ շարքից, որոնց կողքային պատերը ճաստանում նում են ն է, իսկ լայնակի պատերում չարունակությունը մեռնում ջանում են ժել կամ մի քանի ծակուիներ։ Անոթների միջին երկաւրու-

"ժում

առաչ

նկ.

ունեն

կոլենքիմի պատերնընդունակ են ձդվելու, քանի բարակ Հատվածներ, այղ պատճառով այն ճիմք է ծառայում աճող օրգանների «ճամար: կոլենքիմը ավելի ճատուկ է

երիտասարդ»

ՅՈր

(նկ. 43) եղավոբ

ժակոտու կտրվածքը, 5--բչջախոոոչ:

թյունը 10 ն

սմ

է։

այնպես, ինչպես Տբախեիդները

անոթները, մնոած դզոլացությունննր Քայց ի տարբերություն վերջինների, դրանք ոչ թե խողովակներ են, պրողզենքիմայինբջիջներ, որոնց պատերում կան եղզրապատված (նկ. 46): Տրախեիդներիմիջին երկարությունը 1 մմ է: Պարի Հաստացման ձնից կախված անոթներն տրախեիխդները լինում

ամ թ

ու

օղակաձե, պարուրաձն, ցանցաձն ն այլն ն պարբուբաձն (եկ. 42): Սղակաձն անոթներն մեծ ունեն ոչ տրամադիժ: Դրանք ճատուկ են երիտասարդօրդաններին,քանի որ դրանց պատերն ունեն չիայտացած մասեր ն ընդունակ են ձգվելու: Ցանցաձեհն ծակոտկեն անոթներն ավելի մեծ տրամադիծ ուննն, դրանց պատերըլրիվ փայոտնում են: Դրանք սովորաբար առաջանում են կամբիումից, օղակաձն ն զալուրաձե անոթներից ավելի ուշ։ Անոքներն ու տրախեիդների կատարում են նան մեխանիկականդերյ բուլսին տալով ամրություն Դրանք գործում են մի քանի տարի, մինչն իրենց խցանվելը պարենջիմի կենդանի բջիջներով: Վերջինշրջապատող բեռն տռբախեիդներ ներիս ելուստները, որոնք ծակուտիներիմիջով թափանցում են անոթի խոռոչը, կոչ2պատ, վում էն տիլեր(նկ. 48): Մաղաձնխողովակներ: ՓոխադրողՀյուսէ, որով իրադործվում է տերններում վածք քաեղրային են

Նկ.

լր: Ց.

Սոն ոնու

մա). Բխեմս) ս

1-առաջնային

Նկ. Ն

ղանը, Տ--տորուս, 6--նզրապատված ժծակոտի (վերնից)։

Դա

կենդանի բջիջների (ճատվածիկների) ուղղաձիգ շարթ է, որոնը լայնակի

մեկ կամ մի քանի այսպես կոչված ուղեկցող բջիջներ (արբանյակբջիջներ), որոնք կորիզ ունեն (ոլ. 48, ն.)։ Մաղաձն խողովակի Ճատվածիկը ն նրան Հարող ուղեկցող բջիջը առաջանում է մերիսքեմայի մի բջջից նրա ուղղաձիգ միջնորմի բաժանման ճետնանքով (նկ. 48, Բ): Որոշ բույսեր, օրինավ՝ փշատերնները, ուդեկցող բջիջներ չունեն: Մաղաձե խողովակները ճաճախ գործում են րեդամենը մեկ տարի: Օ0Աշնանը մաղաձե թիթեղիկներն անքափանցելի նն դառնում պլաստիկ նյութերի «Համար՝ Հայտուկնյութով ծակոտիների Բոռ

փոխադրող Հլուսվածքների կառուցվածքի կարհլի է դատել բույսի էվոլյուցիոն մակարդակի մասին: Տրախեխիդները ավելի արվ պոլացություններ են, քան անոթները: Ավելի պարզ են այն անոթները, որոնց Հատվածիկներիծայրերը կտրված են ն ունեն մի քանի ծակոտիներ: Մեկ մեծ ծակուտին առաջադեմ ճատկանիշ է: Թեք դրված թիթե25

մաղաձն

ՓՈԽԱԴՐՈՂ ԽՐՁԵՐ

Անոթները, չյորախեիդներըն մաղաձն խողովակները, որսլես կանոն, բույսերի մարմնում դասավորվածեն ոչ անկանոն, այլ Ճավաքված են Հատուկ կոմպլեքսային խմբերով՝ փոխադրող խրձերով։ Տարբերում են չորո տիպի խրձեր: Պարզխրձերն իրենց կառուցվածքով ավելի պրիմիտիվ են: Դրանք ազմված են միատեսակ Հյլուսվածաբանական տարընրից՝ միայն կամ միայն մաղաձն խողովակներից: տրախեխդներից ե են անոթներից, տրախեիդններից կազժված Ընդհանուր խրձերը

են

խցանման ճետնանքով:

խողովակները թիթեղիկներով նե քիչ

մաղաձե

պատերը ծակուկեն (Ժաղաձն թիթեղիկներ): Մաղաձւ խողովակի ճատվածիկի պատը ցելյուլոզային է, կորիզ չկա: Դրա կողքին սովորա-

լինում

նրկայնակի կարվածքըչ Ք--լայնակի՝

կտրվածքը:

մաղաձեդաշտերովը՝ առաջադեմ:

են

բար

Ա-

ղիկներով ն շատ մաղաձն ղաշտեր ունեցող Համարում են պարզ, իսկ ճորիվզոնական

նյութերի տելղուսխինքեղյվու օրգանական

շարժը:

Նկ. 48. Տիլեոով անոթներ.

Դղմի ցողունիանոթները

ՀԱ--օղակաձն, Բ--պարուրաձն, Գ--քանցաձն, Դ--ծակոտկեն:

աար աան

ցողբի),

47.

մաղանման խողովակներից:

Բարդխրճերն ունեն, բացի փոխադրող Ճյուսվածքներից, նան սղզաըենքիմիՃյուսվածքներ: փոխադրող խրձի կազմվածեն բարդ Անոթաթելավոր խրճերը

որոնք շրջապասոված մեխանիկական ճյուսվածքութ Այդ աԱՈՐիՏ, տարբերվում բացառիկ ամրությամբ: Խրձերում տարբերում ԱՐԸ Քսիլեմը ֆլոնժըո որրան» (բնափայտը)կազմված անոթներից տրախհիդներից, ի

են

սլա իննքիմի

բնափայտիցն ("չ

միշտ)

բնավարտային

թելիկներից

Նկ. 50. Փոխադրողխոձեո(եշկայսխեման). նակիկտովածքնեոի Ա-կոլատձրալ, Գ,

Բ--բիկոլատձրալ,

դ.ՃՀամակծձնարոն(Գ--արտաբին

Դ--արտաքին ֆլոեմով), փԹոելեմով, 1--Ֆլոնմ, 2. ճառաղզայթաճն-

ե-

Փսիլեմ:

Եշ

Հ» ԽՏ

ՀԱ

ՀԵՀ): ՀՀ ԷՀՏՏՏ

նկ. 51. Անոթաթելավոր խրձերըերկայնակիկտբվածքում. ցողունի փակ կոլատերալ խրձեր, Բ--դդմբ ցողունի բաց բիկոլառծրաչ Ա--նցիպտացորենի խրձեր (ձախից՝ մանրամասն նկար, աջից՝ սինմատիկ). 1--ցողունի նրբապատ ճիմնական պարննքիմ, 2--սկլերենքիմ, 3--ուղեկցող բջիչ, 4--մազանման խողովակ, 5--բնափայտայինպարծնքիմ, 6--ցանցաձե անոթներ, 2--օղակապարուրաձն անոթ, 8--օղակաձեանոթ, 9--խոռոլ, 10--արաաքին ֆլում, 11--կամբիում, 12--երկրորդային քսիլեմ, քոիլեմ, 14--ներքին ֆլոնմ։ 13--առաջնային

Քաիլեժի միջով (լիբրիֆորմից)։

նյութերը:

Ֆլոեմը(ւուբը)

լուբային բջիջներից,

՛:

ա51

Նկ. 49. Դդմի ցողունի փոխադբողխոձի մի մասբ Խբկայնակիկաշվածֆքում(Ա) կամբիումիբջջի մաղաձն խողովակի ճատվածիկի տաբբեբակումը (Բ). 1--մաղաձն խողովակի Հատվածիկ, 9--մաղաձե թիթեղիկ, 3--ուղեկցող բջիջ, 4--կամ-

բիում, 5--ցանցաձն-ծՓակոտկեն անոթ:

տեղաշարժվում

են

ջուրն

ու

Հանքային

կազմված է մաղաձն խողովակներից ն ուղեկցող

պարնենքիմիցն (նույնպեսոչ միշտ) լուբային Ֆլոնմով տեղաշարժվում նն օրգանական նյութերը: թելիկներից: 122 ֆլոնժի ն քսիլեմի միջն դոնվում է կամբիում, ապա ադպիսի կոչվում են բաց: կամբիումի դործուննության շնորձճիվառաջաեն քոաիլեմն ֆլոեմի նոր տարրեր, որի ճետնանքով խուրձր ժաընթացքում աճում է: Բաց խրձերը Ճատոմվլեն երկշաբիլավորանակի ներինն մերկասերմերին:Փակխրձերում ֆլոնմի ն քսիլեմի միջն կամ-

խրձերը ր

բիում չկա, այդ պատճառով աճ չկա: Փակ խրձեր ունեն միաշաքիլաորոշ վորները նե որոլես բացառությոմբ երկշաքիլավորներ, որոնց կամէ գործելուց (օրինակՀ̀րանուկը): բիումը շատ շուտ դաղարում Խրձերը դասակարգում են ըատ ֆլոնժի ն քսիլեմի փոլադարձ դա-

(եկ. 50): սավորության

ֆլոնմը Կոլատեռալ՝

քախլեմըդասավորվում

են

կողք-կողքի, ընդ

ՀՅՈՒՍՎԱԾՔՆԵՐ

ԱՐՏԱԶԱՏՈՂ

Հատուկ չունենարտազատության Բույսերը նյութերը այս ն սլեսնրանց արտաղզատուկային

կամ կուտակվում օիզանիզմից են

են

ճատուկ

օրգաններ, բայց ն այնեն այն կերղ Ճեռանում

Դրո պաճեստարաններո ե արտաքին

ներքին լինում խմժբի՝ արտաղզատող կապված ն Առաջիաշտազատական: նեբզատական Հյուսվածքներ: սեկրեցիայի երկու

Հետ

արտազատող բջիջները, դասում կաքնանոթները, մենաճատ են դան լիղիզեն սպլաճեստարանները, ներվատվող նյութեր սխիզոգեն խեժերը, եհթերայուղերըն այլն Արտաքինսեկրեցիայի բաղանյութերը, են դեղձիկները, որոնք գպեղձային մազիկներն Հյուսվաքծներից են օրգանների մակերեսին, արտազատվողնյոմեր են եքերագտնվում յուղերը,նեկտարը, ջուրը ն այլն:

նին

են

ու

Նկ.

52.

Ա-

կոճղարմատում արաբին ճովտաշուչան|ի,

տում

Համակենտբոն փոիխաղբող խոձեո.

ալստաքին ֆլոնմով.

որում ֆլոնմն ուղված

1--ֆլոնմ,

է ղեպի օրդանի ծայարմասը, իսկ

կենորոն(եկ. Ա)։ Բիկոլատերալ՝ ֆլոնմը 51,

քսիլեմով, Բ--արծվապանըի կոճղարմա2--քսիլեմ, 3--ցողունի Հիմնական պարենքիմ:

բսիլեմը՝ դեպի

կիպ կալչում է քաիլեմին երկու կողժից, ֆլոնժի ալսոաքին մասը ավելի մեժ է, քան ներքինը, Հատով է դդմաղ-

գիներին (նկ. 51, Բ)։

լինուէ է երկուսխոլի. քռիլեմը շրջապատում է Համակենտ"ոոն՝ ֆլոնժին, ճիմնականում Հատուկ է միաշաքթիլավորներին(նկ. 58, Ս), ֆլոեմը շրջապատում է քսիլեմին, ճատուկ է պահրանմաններին

(նկ. 54, Բ):

քսիլեմը դտնվում է կենտրոնում, դեւի ծայրաՃառազայթային՝ մասերը առաջանում է ճառաղայթային ելուստներ, որոնք Ճերքադալում են ֆլոնմի մասերի Հետ, լինում է միայն արմատներում՝առաջնային կառուցվածքի դեպքում (ոն՛ս նկ. 63): Քսիլեմի հլուստների քանակով տարբերում են դիաշխ (2 ելուստ), տրիաոխ(3 հլու), տետբաբխ

(4 ելուստ) ն պոլիարխ(4 ելուստից ավելի) ճառագայթային խրձերը

Նկ.

58.

Հատվածավոր

Ե՞կայնակիկտովածքում. կաթնանոթները

(անաստոմոզներով)՝ կռատուկի արմատում, խշակաթնուկի ցողունի մեջ:

Ո--

անճատվածավոր՝

Դրանք կենդանի բջիչներ են գցիտոպլազմայով, Կաթնանոթներ: ե շատ (ցված վակուտլու: կորիղներով կաթնաճյութով (լառտեքսով) են երկու տիպի են: Տարբերում պ ատերը թաղզանքանյութիը Դրանց ճատվածավոր ն անչճոռովածավոր: Հատվածավոբ կաթնանոթներ. առաջանում են կաթնանոթներն

այնպես, ինչպես անոթները, ուղղաձիգ շարքի բջիջների լայնակի պատերի քայքայման ճետնանքով (նկ. 58, Ա), առաջանում են սաղմի ճատուկ բջիջների աճման անճատվածավոոնեոը կամ ճյուղավորված ճակայական բջիջներ դլանաձն Դրանք Հետնանքով: են (ոկ. 53) Բ): նաթնանոթները լինում են կամ միայն ֆլոնմում, կամ ժարմնի ամբողջ օրգաններով մեկ տարածված (ցողուն, արմատ, տերն):

Դրանք կատարում են ոչ միայն արտազատողչ այլե փոխադրողն պաչ շեստող ֆունկցիաներ: Փողաղրող ֆունկցիան իրագործվում է այն ժամանակ, երը կաքնանոթներըօրգանականնյութերի սինթեզի տեղերը, օրինակ՝ տերնեները,միացնում են նրանց սպառման տեղերի Ճետ: Կաթն արտավատող նանոթների պաճեստողֆունկցիաներիմասին կարելի: է դատել րոտ լատեքսի բաղադրության: բույսերի մուտ լատեքսի. Տարբեր բաղադրությունը շատ բազմազան է: Արտազատուկային նյութերից այր

Նկ.

թերաուղի կաթիլը բարձրացրելէ կու-

Ք.

Գ. կուտիկուլան պայթել տիկուլան,

Քելը «ճոսել է- 1--ոտիկ, տիկուլա, 4--նթնրայուղ:

է կաուչուկ,տանիդներ, Հաճալխ ոլարունակում ն. ալկալոիդներ, խեժեր

ղույնը սպիտակ կամ նարնջայկարմիր է: կաթնանոթները ճատուկ ենր

կա-

2--դլխիկ, 3--կու-

ժություններից, որոնք առաջանում են բջիջների իրարից եռանալու Զետեղարանինկիպ կպչող կենդանի բջիջները դառնում են Հետնանքով: էպիթելայինն ղետեղարանիխոռոչի մեջ արտադրում են արտազատուեն կայիննյութնր (նկ. 54, Ա) Ախիզոդեն ղետեղարաններըլինում Հատկապես բնոբույսերի բավականինբազմազան խմբերի մեջ, բայց են ճամար, որոնց խեժանցքերում կուտակվում է բոշ բալզամ՝ խնժի լուծույթը եթնրայուղերում: Լիզիգեն վնտեղարաններնառաջանում են արտազատուկայինեյութերով լցված բջիջների խմբերի լուծվելուց (նկ. 54, Բ): Դրանք բնո"րոշ են ցիորուսայիններին: էաիդերմի բջիջներից: Առաջանում են Գեղճային մազիկներ: ն արտաքինմիջավայր բույսի կողմից մարմնից Դրանցումկուտակվում

խմբերի, օրինակ՝ բարդածաղկավորներին, կահ այլն: կաչազդիներին, իշակաթնուկազդգիներին Արտազատման բջիջներ: Ցրվածեն մլուս չյուսվածքների բջիջների միջա Արտազատուկի կուտակմանը զուղրնթաց դրանց պրոտոմեռնում է, իսկ բջջի պատին ներսից կուսռակվումէ պլլաստը սուբերին, որը թունավոր նյութերը մեկուսացնում է շրջապատի բյիջներից: Արտազատման բջիջներ կան թեյի, դափնու տերններում, բադանի որոշ

կոճղարմատներում| այլն: Սխիզոգենն լիզիգեն զետեղարաններ:Ծառայում են

մազիկներխռողենու Գեղձային

տեբնի էպիդե»մումԱ--մինչ նթներայուղիկաթիլի առաջանալը,

այլն, պաճեստայիննյութերից՝ օսլա, շաքար, սպիտակուցներ,ճարպա ն այլն: երբեմն յուղ լատեքսում լինում են ֆերմենտներ: կատեքսի

ժիայն բույսերի

55.

մնրկասնրմերի

նյութամիոխա-

նակությունից ճեռացվածկենսագործունեության վերջնական

չատ

արգասիքների կուռակման ն երկարատն պաճղանման ճամար: Դրանք լինում են կլորավուն կամ խողովակաձն ն տարբեր մեծության: ձնավորվում են միջբջջային տարաղետեղարանները Սխիզոգեն

գալիս գազանման4եղուկ ե պինդ ձնով բազմազան արտազա-չ Կոուկայիննյութեր (եկ. 55) կառուցվածքով դրանք շատ բազմազան են, ՀՔայց բույսերի լուրաքանչյուր խմբի ճամար պաճպանում են մորֆոլոմ պիականանփուոխությունը: ձն

դուրս

Նեկտարանոցներ:Դրանքգնդձիկներնն, որոնք օրգանի մակերեսին շաքարային արտադրում են ածխաջրերիլուծույթ: Ծաղկի նեկտարանոցի են վոշոտող միջատներին: արտադրություններըՃճրապուրում Դրանք ջրային Հիդատողդներ:

Ցած են տերնի եզրերին, մեծ

եկ.

5Լ

ճյուսված քներ,

ԱՏՀ

ո Յ7267 Ե

Առռազատման

խնժանցք սոճու բնոռիալտուժ, Ա---սխիզոգեն նքերակիր զենսեղարանմանԲ--լիզիգեն ղզարինի պտղապատրանում, Բջիջներ, 2 --միջրբջջչային 1--քաիթծլային իի տարաժություն, 5Յ--սորախեիդներ) Ճ4--քոայքալյվող խոռոչ: ոչիջներ, է

ճերձանցքներ են, որոնք կենտրոնամառամբ ատամիկների գագաթներին:

1. Հո չուսվածքների դասակարգումը

Հյուսվածքի

անունը

Տծղադրությունը

ենքախմբի անունը

«ա

Մերիսթեմային Փաղաթնային(առաջնային) Ցողունին

արմատի դագարներում արմատնձրի նրկարու-

կողքային (երկրորդային) | Առանցքային

թյամբ,դլանաձն

Ներդիր (առաջնային) վնասվածքային

դային)

Շածճկութալին

Օլ

Հիմքում

Տերնների միջճանգույցների

13-Ը Դ

(երկրոր- | Օրգանների վնասվածքային տեղերում

էպիդերմ (առաջնային) Խցան

Լաբորատոր աշխատանքներ

(երկրորդային)

Ֆերեների, հրիտասարդ պաուլների մակերեսին

Դրոն

արմատի

Ն մակերեսին ,,

որդա ր: ր (/ԲՎԲորգայ

արմատ

ունի,

րաղա

ասե մար

սերմերում րունունն րոսն

կլանող

Արմատների ներժծման զոտում,

Ածրենքիմ

Սատռորգնանյա օրգանննրում, օղային շնչառական արմատներում ն այլն

ներում

երիտասա

րր, ին անիվագան մ կոյննրի ի

իքեղավոր ունա

ին

երեննրո "

«ՈՔ

շաբիլն

երա

ննե թուն մ

Առանցքային արմատներում

թելիկներ

թելիկներ համարուի ԱԱ Ր րենը

Տուն, ԾՈ

ՔՈՒ»

ւ Պրոուզմորու

ում

Հենարանային բջիջներ

ՓոխադրողՏրախծիդներ

Քռիլեմու Քոիլեմում Ֆլոնմում

արոր աղաձնե խողովակննր ւ

| ներզատական

Արտազատող

Օրգաններինքրտում

կաքնանոքներ ն

լիզիզեն

Նկարումեն դադաթնային բողբոջը(ուրվագծային նկար),նշելով

դառուցվածթի մանրամասները:

զետեղարաններ

Օրզանենըի մազերձաին Արռազատավան. զեղձային մազիկներ

թեմա: Լորդ

Հիռիկիտեշնիէպիղեոմը: Տարբեբ բույսերի տեբննեբիէպիդեոմի վռբայի

մազիկնեոը:

ննկտարունոցներ

ճիդաոո՞ոդներ

Անումեն նշումներ:

արտազատման բջիջներ

սխխզոգեն

մեշիսթեմա

չ քա յի ը

Այնուճետն մեծ խոշորացմամբ դիտում են ապեքսը ն նշում առաջնային մերիսթեմալի բջիջների կառուցվածքի առանձնաձճառտկությունները: եքն տեղաշարժենք պատրաստուկը ն դիտենք ավելի ներքնում դասավորված բջիջները, աղա կարելի է տեսնել, որ ապեքսից Ճճեռացմանը ղզուղինթացբջիջների պարունակությունը դառնում է ավելի բաց ցիտոպլազմայում երեում են խոշոր վակուոլներ, իսկ բջիջների չափերը բաեն: ն երեում են ցաճայտ մեծանում Բյիջների պատերը ճաստանում պարզորոշ: կորիզների չավփերիճամարյա չեն փոփոխվում, ալդ պատճառով կորիզը դրավում է աճած բջջի Համեմատաբար փոքր մասը: այդպիսի փոխարկումը մասնադիտացված Ճլուսվածբի Մերիսքեմայի լավ ճատկաղեսարտաճայտված է ապեքսը ծածկող ավելի խոշոր բջիջներում, նկարում նն մերիսթնմայի 2-3 բջիջ, իսկ դրանց կողքին, ճամեմատության ճամար մասնադիտացվաժծՀլուսվվածքի 1--2 բջիջ: '

բու մ

Սկլծրենքիժ. լուսային

ուան, Մո

առա

ու

ռլոուղյներու

Տերններում, երիտասարդցողունննրում, Ցողուններում, արմատներում կ նրանց

Ասիժիլլացիոն Պաշեստող

ողուն

էլողեայի ընձյուղի դազաքնային բողբոչի երկայնակի կտրվածբի վրա փոքր խոշորացմամբ գտնումԵ երկամշտական ռլատրաստումկի կլորավունգլսիկով(տե նկ. 35) նը (գաղաթը) բավունասլեքոսր վերնում երնում է կամար, որն առաջացել է բողբոջի ճիմքից աճած նն այդ տերեների տերններով: Պատրաստուկըշարժելով, ճետնում վրա աճին. Հեռավորության ապեքսից որոշ ցողունի: առաջացմանն են ելունդնել տերնների սաղմեր, ցողունի վրա մակերեսին երնում մի ջիչ ներա ելուսդներն ավելի խոշոր են ն ավելի ձգված, էլ ավելի անրնաձե: Որոշ տրեների Հիմքի վերնում (տնրնաժոցում)կա էլի մով»21-կան ելունդ, որոնցից ճետագայում առաչջանումեն տերկածոցայինբողռոջներ, որոնք սկիզբ են տալիս կողքային ընձյուղներին:

մսի

Հիմնական

յի ցող

Նյութ: էլոդեայի ընձյուղի գաղաթնային բողբոչի երկայնակի կարվածքի մշտական մանրապատրաստուկ:

ցողունների,

բաղմամյա

ողետ ԷԼԴ

թ Եմա։

Նյութ: Հիրիկի, խնձորենու կամ կարտոֆիլի, «արջականջչ»թոնդատի, փշատննու կամ չիչխանի կենդանի կամ ֆիքսված տերենկր։ կարելի է օգտագործել Ճիրիկի արնի մշտական մանրապատրաստուկը: կտրվածքի

6--.1189

8է

15-"դ էպիդերմը, նրբունելիով այն Հերիկի չոերեի է պեր ամ դե երեր, տերաշ մակերե աղո րչա ն ծածկում ծածկապաառարկայականապակուվրա մի կաթիլչրի մեջ

կտրվածքիցՀանում

կիով:

են

(բջիջների մի շերտում) են էպիդերմի բջիջները,որոնց միջն կարծես Կիոքը խոշորացմամբ երնում դրված են կիսակլոր փոքր բջիջների զույգեր: Դրանք «երձանցքային վերջափակողրջիջներն են: Մեժ խոշորացմամբ ուսումնասիպՊեպարատի են նշում դրանց էսիղերմի բջիջները ն վերջափակողբջիջները փում Ա. 32, (տե՛ս նկ. առանձնաճատկությունները Բ): նրան կիպ ճարող էպիդերմի Նկարում են ճերձանցքայինապարատը բջիջներով ն անում նշումներ: Հերձանցքային ապարատի կառուցվածքի ավելի լրիվ պատկերը Կտալիս է նրա լայնակի կտրվածքը: Հիրիկի տերնի լայնակի կտրվածքի մշտական պատրաստուկի վրա գտնում են վերին ն ստորին էպիդերմի ն դիտում մեծ խոշորացմամբ: էպիդերվրա ճերձանցքային ապարատը մի Ճճամեմատաբար խոշոր բջիջների միջն դանվում են երկու փոքը, ձվաձնե խորացումներ վերջափակող բջիջներով, որոնք սուր ծայրերով խոուղղված են միմյանց: Դրանցմիջն դտնվումէ ճեղք, իսկ նրա տավկ՝ օդային խոռոչ (տե՛ս նկ. 37, Գ): շոր նկարում են տերնի էպիդերմի կիպ «երձանցքային ապարատը ն չպվող բջիջներով քթլորոֆիլակիրպարենջիմով (մեզոֆիլ) ն անում

են ն

առար»

ծածկում

մանունշումներ:

են

Հանումո

16-բ Դ

թեմա: Ճակնդեղի տեբեիկոթունիանկյունային կոլենքիմը :

նյաթ: ճակնդեղիանրնի կմնդանի կամ ֆիքսվածկոքուններ,

զ ատրաստում

րոտում

են

լայնակի կտրվածքի ճակնդեղի տերնեի ւատ-

մի կաթիլ չրի մեջ:Փոքր երնում է, խոշորացմամբ Դուրս ցցված կողերը լցված են փայլուն

«2) ,

որ

կոթունի

մանրաբջիջԴյուսվածքով,որը նման է իրար ճա ջորդող սպիտակն սն բծերից կազմված ցանցի (տե՛ս եկ Մն կարծլի է տարբերել պատերի սպիտակ ան ոո աաա րակ, ՀաճախՀ ղ մ մասերով: աստացումներըոչ միայնլցնում են Բջջի ան այլն կլորավուն ելուստներով խորանում են նրա ' չ, որ բջջի խոռոչը լայնակի կտրվածքում ի ընդունում բ կողմերով բազմանկյանտեսք: Պատրաստուկի վրա ' լն մուզդույնի է: Մանրաչավի պտուտակի օգնությամբկարելի է դիտել ։

բարակ, լայնակի կտրվածքը դնում վրա սուղան 11-ի մեկ կաթիլի մեջ

ծածկապակիով: Փոքր խոշորացման դեպքում ցողունի մակերեսին սովորաբար երեվում են էպիդերմի կիսաքայքայվածտափակ բջիջները, դրանցից Հետո" խցանի բջիջների ուղիղ ճառագայթային չարքերը: խցանիտակ գտնվում է խիտ պարունակությամբբարակ պատերով բջիջների մի շերտ՝ խցա-նային կամբիումը: նրանիցդեպի ներս դոնվում է Քլորոֆիլակիր պաՃյոավածքի մի շերտ՝ֆելոդերմը: Րստ դասավորության: փենքիմային են նրա տակ Բչիչեքրը Համապատասխանում գտնվող խցանային կամբեումի բջիջներին, որոնցից այն տարբերակվելէ: Միայն ըստ դասավորության կարելի է տարբերել ֆելոդերմի բջիջները նրանից ավելի խոր. բնկած կեղնի չիմնական Պլուսվածքից(տե՛ս նկ. 39): Այնոճետն դիտում են ոսպաճատիկը: Այն ունի երկուռուցիկ ուրվապատկեր:խցանայինկամժբիումըոսպաճատիկիտակ արագ բաժանվում է: Դա երեում է նրանից, որ նրա կուտակածմի քանի շերտերը դրունս չեն կարողացելտարբերակվելՀիմնական Հլուսվածքի ն արտաՔինից կամբիումիցչեն զանազանվում: նկարում են ոսպաճատիկը,նրան Հարող ոլերիդերմի ճատվածը |.

արարան յուր,

առար

կայական ապակու

ու

չարդ

անի րաող տո առի

ճյուղի Թանթրվենու

Այնուճետն ուսումնասիրում էպիդերմի ելուստները՝ մազիկները Հերձաղանակովկամ նրբունելիով խնձորենու տերնի ստորին կողմից ձն քանի շիկակարմրավուն մազիկներ, դնում առարկայական ապակու վրա մի կաթիլ չրի մեջ ն ծածկում ծածկապակիով:Փոքր վնոշորացմամբ երհում են ճաստ պատերովկորացված, երկար բջիջներ, առանց պրոտոպլաստի: Դրանք միբջչանի, մեոած մազիկներ են (տե՛ս են, բայց նկ. 38, Ա)։ Խոնդատիմազիկները նույյպես մեռած ավելի ունեն-ւբարդ առաջին կառուցվածք կարդի առանցքից, որը կազմված է 2--5 են մի քանի ճարկ միաբջիջ ճյողավորումբջիջներից, Հեռանում են ներ, որոնք դասավորված ոստասինջիձնով (տե՛ս նկ. 38, Դ): Փշատենու թեփուկներըտերնի ստորին կողմից քերում են ասեղով կամ Ճերձադանակով:Դրանքբազմաբջիջ են, ունեն տափակ աստղիկներիտեսք, Հառայայք: մի մունջ ոյի Է (ամն եկ. 38. Գ): ւն ար լուրաթանչյուր ակսակից 1-8 մազիկ։

Թանթովենու ցողունիխցանը

լին հերո

Պատրաստուկիամենաթավանցիկ մասում

նշումներ:

թեմա:

արոնորացմամբ Աաոիյամբ ան 2 կատ» մ

Նո յունները, աոատ, ոգով»

Ճճաստացումներիներսում միջին թիթեղիկը ն այդպիսով վերականգնել բջիջների սկզբնական ձելո ն ն մ են ներ, Քի ի մ ի ը» Հոուանում նշումնի կարու կոլենքիմի Քո՛ ի

Բջիջ

17-ո -

թեմ

ա:

19-Րդ թեմա:

շու ր՛

փոացվել են

Նյութ: Խորդննուցողունի կէնդանի կամ ֆիքսված կտորներ, Ֆլորողլլուցին, աղաքթոս

18-Ը դ

Նյութ:

թեմա:

Տանձենու

ալին

կտրվածքի

մշտական մշտակ

մանրասպատրասթուկ:

շրջազժերի ձնով: դննտրոն են 2--3

նկարում նշումներ:

20-ԸՐդ թեմա: լ |

տրախեխդներ նրանց միացման տեղում

Դդմի ցողունի անոթներեն

վակները

ու

ն անում

մաղաձնխողոՆՐ

նյութ: Դղմի ֆիքավաժցողուններ, ֆլորոգլլուցին, աղաթթու կարելի է օգտագործել

դդմի ցողունի

երկայնակի շառավղային կարվածքի մշտական մանրապատրաստուկ:

Դդմի ցողունըերկարությամբ կտրում են այնպես, որ կտրվածքն անցնիխոշոր փոխադրողփնջերից մեկի միջով, ն ստացվաժ շառավղավին Հատվածքից ածելիով անում են մի քանի բարակ կտրվածքներ: վրա ազդում են ֆլորոդլյլուցինով ն աղաթթվով, դնում են առարԳրանց դայականապակու վրա մի կաթել ջրե մել, ծածկում ժածկապակիու ն պատրաստուկը դիտում փոքր խոշորացմամը: Ցողունի մակերեսին մուռ, թելիկների շերտից դեպի ներս, գտնում են մաղաձն ,

ժանրա-

Քնափայտային Դրանքճանաչվում

պատերով:

սովորաբար Քոզովակները: դեղնավուն, լայնակի մի քանի պատերի՝ մաղաձն թիթեղիկների:

դրանցից (տե՛ս եկ. 45, Բ): Կատրվածբիամենաբարաս ընտրում են 2--5 ն այ բջիջներից սկլերեիդների մի խում, դիտում մեծ խոշորացմամբ: Բջջի չափազանց Հաստ պատում երեում. շերտոայնություն, ինչես նան նեղ, ճաճալխ ճլուղավորված խողովա կանցքեր (տե՛ս նկ. 45, 4), նկարում են 2--3 ակլերեիդներն անում նշումներ:

նն

են

ոստ

«սստացած,

Մա-

Դաո

մասում

յին կտրվածքի չառավ

նման Պտղամժսի նուրբպատերով երկարավուն բջիջները ճառագայթների

Հեռանում

ժն

կազմված

խակ պտղի պտղամսի նուրբ կտրվածք են անում ն նրա Տանձենու Վրա աղդում ֆլորոզլլուցինով ե աղաթթվով, Փոբր խոչորացմամբ երն վում է, որ անղդույնպարենքիմային բջիջների միջն ցրված են կարմիր

4--6

ցողունից շառավիղների երկարությամբ կտրում են ժի կտոր: երկայնակի նուրբ Ստացված շառավղայինճատվածքիդ անում են ն նրա վրա աղդում ֆլորոզլյուցինով ն աղաթթվով: կտրվածք Փոքր խոշորացմամբ երնում է, որ ամբողջ բնավփիարոր Դրանք տրախեիդներն են (տե 4 երկար պրողենքիմային բջիջներից: նկ. 46)։ Ավելի լայն հ նուրբ պատերով տրախնիդներնառաջացել են Դրանք աստիճանաբար վերածվում հն աշնանն առաջացած դարնանը: Հաստ պատերով ն նեղ խոռոչով տրախեիդների: Շառավղայինպատերի ՀամաՎրա կան եզրապատվածծակոտիներ, դրանք երնում են հրկու

կենդանի կամ ֆիքսված խակ պտուղներ, ֆլորովլլուցին, աղաթթու:

ազդեցությունից

Սոճու

Տանձենուպտղի սկլնոեիդներ:

բջիջների խմբեր՝ ոնակտիվի

տբախեիդնեոը

մինչն պարապմունքը ցողունի տորներ, որոնք մի քանի օր առաջ պաճվել սպիրտի ն գլիցերննը Հավասար ծավալների խառնուրդի սոճու ցողունի երկայնակի մեջ, ֆլորոգլլուցին,աղաթթու: կարելի է օդտադգործիլ

Նյութ:

թելիկները Խոոդենու բնափայտային ցողունի

Խորդենուցողունի լայնակի կտրվածքիվրա ազդում են ֆլորովլլուՋինով ն աղաթթվով, պատրաստում են պատրաստուկ ն դիտումփոքր խոշորացմամբ: Ցողունի մակերեսից որոշ Հեռավորության վրա երնում է մանրաբջիջճլուսվածքի կարմիր օղակ, որին ներսի կողմից «արում են խրձեր (տե՛սնկ. 44, Ա--Բ): Դրանքբնախառնիխուռն փոխադրող փայտային թելիկներ էն: Մեծ խոշորացմամբ երնում են միմյանց կիպ կպած ճավասարաչասի Ճաստացածպատերով բջիջներ: նկարում են մի քանի բնափայտային թելիկներ լայնակի կտրվածքում ն անում նշումներ: Խորդենու ցողունի տրամազծի երկարությամբ կտրում են մի կտոր ն էպիդերմին մոտ անում նուրբ կտրվածք: նրա վրա ազդում են միննույն Փոքր խոշորացմամբ դանում են բնափայտային տեակտոիվով: թելիկների ն մի շերտ ավելի նուրբ տեղում դիտում մեծ խոշորացմամբ: երկայնակի կարվածքումբնափայտայինթելիկները չատ երկար են ն Հաճախ չեն աեղավորվում մանրադիտակի տեսադաշտում: Այդ բջիջների ծայրերը րված ձն չնորչիվ լայնակի պատերի թեքության (տե՛ս նկ. 44, զ): նկարում են մի քանի բնափայտայինթելիկներ երկայնակի կտբրվածքում ն անում նշումներ:

Սնոռնուցողունի

խողովակների կողքին, յողունի կենտրոնին մուտ, երնում են անոթներ, որոնցից ճետո նորից մաղաձն խողովակներ կանչ ակզբում դիտում են անոթները: Մաղաձն խողո' երի արտաքինպատի մոտ անոթներնավելի ժեժ տրամագիծ ունեն, րանք սովորաբար ամբողջությամբ չեն տեղավորվում կտրվածքի Հաս"ության մեջ, ոլոոնղ երնում է միայն անոթի երկար, դատարկ խոռոչը,

խոշորացմամբ

ԱՄ

որը երկու կողմից սաշմանազատվածէ ղատի նեղ շերտերով: Անոթի է միայն կտրվածքի որոշ տեղերում: Մեծ լխոշորացմակերեսը մնում այն ծածկված է «աստացումների մամբ դիտելով պարզում են, որ

ցանցաձի-Փակոտկենանոթանոթներից «ետո տեղա Ա): Ցանցաձնիչ-ծակուռկեն են փոքի տրամաղծով, ծակոտկեն, մի քանի պարուրաձն ն վորված առաջա1--Փ չ ի քիչ նկատելի օղակաձնեանոթներ: 0ղակաձն անոթներն են մյուսներից շուտ, նում դրանք ունեն փոքր տրամադիծ ն երկարությամբ խիստ ձգված նեն՝ նրանց առաջացումից չետո ցողունի աճման Հետնանքով։ Մեկական նկարում են յուրաքանչյուր տիպի անոթներից պանցով։ Այդպիսի անոթները կոչվում

են

ներ (տե՛սնկ. 498,

դրանք: Այնոււնտն ուսումնասիրում են մաղաձն խողովակները: եթե օդտագործում են ֆիքոված նյութ,՝ ասլա մաղաձն խողովակների ճատվածիկներում կերնեանմաղաձե քիթեղիկներում լայնացող ցիտուլազմայի պլաղմոլիզված ձդաններ: Ռրոշ մաղաձն թիրեղիկներում երեում են ծակոտիներ: Մաղտձե խողովակների լուրաքանչյուր ճատվածիկին ճամապատասխանումեն մի քանի ուղեկցող բջիչներ, որոնք գտնվում են մեկ ուղղաձիդ շարքում (տե՛սնկ. 48, Ա): նկարում են մաղաձն խողովակի 1-2 ճատվածիվ՝ուղեկցող բջիջներով ն անում նշումներ: Այժմ անճչրաժեշտէ վերադառնալ ցանցաձեչծակոտկեն անոթների կտրվածքին։ Այդ անոթների ն մաղաձնեխողովակների միջն դանվում Է հրկարավուն բջիջների մի շերտ: Այղ բջիջների պատերը բարակ են ն Հազիվ նկատելի, բայց կորիզը հ խիտ ցիտոպլազման լավ երնում են: Դ, կամբիումնէ: կամբիումից դեւպի ցողունի ծայրամասըճեռաղող բջիջներից ձնավորվում են մաղաձն խողովակները, իսկ ցողունի կենտրոնի ուղղությամբ ճեռացող բջիջներից՝ անոթները: Բացի ալդ, կամբիումից առաջանում են նան պարենքիմային բջիջները: ն

նշում

21--դ թե մ

ա:

ն ղդմի փակ կոլատեշալ Եգիպտացորենի ցողունի

ցողունիբաց բիկոլատերբալ փոխադրողխոձեր

կութ հղատայորտնի ն նամի ֆիր կարելի է օգտագորժել նչվաժ օբլնկաների ան մանրա աատավեն

աա

բար ցողունների ցանե,

որոն

ցողունի միջճանդույցի բարակ, խիստ լայնակի եգիպտացորենի կտրվածք են անում, նրա վրա ազդում են ֆլորոդլուցինով ն աղաթթվով, դնում են առարկայական ապակու վրա մի կաթիլ չրի մեջ ն ծածկում Փոքր խոշորալկմամբ ծածկապակիով: երեում են մեծ քանակությամբ

ոլարենտեղադրվածեն ցողունիՀիմնական են դիտում Մեծ խոշորացմամբ ցողունի Փիմեխոշոր բջիջների միայն նրա կամ շուրջը Խրձի մեկը: մոտ գտնվող խրձերից նին միատեսակ պատերով կողմի երեում է Հաստացածկարմիր Դա սկլերենքիմնէ (տե՛ս նկ. 51, Ա): հրձի խրձեր, որոնք փոխադրող միջն,

Բ» ա

Կր բի մարված վ Բչիչ մի ղծի վրա տնվում բկ խոշոր անոթներ մի ին մասում լայնակի պարենքիմի ո աձն կամ ծակոտկեն) նրանց միջն՝բնափայտային կենտրոնին 2րտո»ր

երկու

են

լսոշոր

արն

պատերովխոշոր բջիջների մի շարք: Ցողունի ն օղա(պարուրաձն անոթներ են փոքր տրամագծի1-9 քայքայներքն սովորաբար երեում է ճին անոթների Դրանցից կաձն): (խոռոչ): ման Հետնանքով առաջացած մեծ միջբջջայինտարածություն

Բոյտեվում ող

ւլաք բնափայտային ն շուրջըտեղավորված խոռոչի անոթների բջիջներից:

Փո

մանրը չփայլտացող պատերով կազմված եեջիմը, խրձի քսիլեմը: առաջացնում պարենքիմն բնափայտային մանտթներն Ֆֆլոնմը: չացազդիների դրսի կողմից դտնում -

որը

են

ու

են

Խոշոր անոթների

ուղեկցող բջիջներից, խողովակներից կազմված է մաղաձե Տլոեմը շախմատային րոնք տեղադրվածավել կամ պակաս կանոնավոր են, խիտ :

են

խողովակներն բջիջները մաղաձն խոշոր Ավելի կարգով: Ֆլոհմում ուղեկցող բջիջները:

ավելիփոքրերը՝ րունակությամբ,

պա-

լուբա-

որի Մեջ են Դա բնորոշէ միաշաքիլավորներին, ին պարենքիմչկա: Խրձում չկա երկրորդայինպարենքիմիշերտ՝ գասում նդիպտացորննը: է: չետկաբար, դիտվող խուրձը փակ կոլատերալ

կամբիում: Ը

ն անում նշումներ: Ֆկարում էն փոխադրողխուրձը ինչնույն ձնով են պատրաստում, պատրասուկը ցողունի տարրերը փնջի Հլուսվածաբանական Դդմի

Դդմի

ցողունի վես նախորդը: երնում են նան տարբերվում են իրենց խոշոր չափերով, դրանք լավ իոքր խոշորացմամբ:Փոխադրողխրձերը ամրացած չեն սկլերենքիմով, կարմրում են միայն ն ն ազդեցությունից

ֆլորոգլյուցինի աղաթթվի Փսիլեմի բչիչների պատերը: Արտաքին ֆլոեմի

լավ երնում են երբեմն երնում են ավելի խոշոր խոռոչները, մաղաձեխողովակների նրանց լայնակի պատերը: ՄաԺակոտիներով՝մաղաձե թիքեղիկներով, են շատ մանը, խիտ ցիտոպլազղաձն խողովակներիկողքին գտնվում մառում

մայով ուղեկցող բջիջները ն լուբային պարհնքիմի բջիջները (տես կամբիումի լայն շերտ (մանր տակգտնվում կ. 51, Բ): Ֆլոնմի Բջիջներիշառավղային շարքեր), իսկ էլ ավելի ցած՝ խոշոր ցանցաձեՑողունի քսիլեմի պարենքիմը: ծակոտկեն անոթները ե երկրորդային է խմբով անոթների մանրը ավարտվում քսիլեմն կենտրոնիուղղությամբ բսիէ: Դա Առաջնային ն քռիլեմն առաջնային (պարուրաձն օղակաձն): ոչ բայը ն ման, է գեմից դեպի ցողունիկենտրոն դտնվում կամբիումին բջիջների այնքան կանոնավոր դասավորված մանը պարենքիմային

Դրանից ճնտո Ճատվաժըո

նորից դտնվում են մաղաձն խողովակները ե ֆլոնմի այլ տարրեր: Դա ներբին ֆլոնմն է: Սիւհմայի ձնով նկարում են փոխադրող խուրձը ն անում նշումներ: |

Հարցեր ինքնաստուգման

ճամառ

են տարբերում: ի՞նչ է ճլուսվուժքը: ե՞նչխԽժբեր Հյուսվածքների Չ. հ՞նչ բնորոշ ճատկանիշներ ունեն մերիսինմային «լուսվաժքները: Բաժանման ի՞նչ տիպ է բնորոշ մերիսթեմային բչիջներին: կառուցվածքայինի՞նչ տարբերությունն ել կան տերնի մերիսքեմայի բջջի ն տարբերակվածբյջի միջե: Ց. Ո՞րն է առաջնային | երկրորդային մերիսթեմայի տարբերությունը: ի՞նչ է նախակամբիումը: 4. Ո՞ր մերիսթեման է պայմանավորում օրդանի աճը երկարությամբ ն որը՝ Ճասաությամբ: ե՞նչ է կամբիումը: ինչպե՞ս է կատարվում բուլսի օրգանների վրա վնասվածքների լավացումը: 5. Ինչո՞ւ նն էպիդերմն անվանում առաջնային ծածկող ճլոավածք: Բույսի ո՞ր օրգան ներն են ժածկված էպիդերմով: Կառուցվածքիինչպիսի՞ առանձնաճատկություններ ունեն էպիդերմի բյիջները: 6. հ՞նչ բաղադրամասերից է կազմված Հերձանցքային ապարատը: Ո՞րն է նրու ֆունկցիան ե՞նչ առանձնարատկություն ունի փակող բջիջների կառուցվածքը: 7. Ո՞ր դոլացություններն էն ուժեղացնում էպիդերմի պաշտպանական դերը: 8. Ո՞ր զուդակցության մի մասն է խցանը: 8. հնչոլե՞ս է առաջանում ն ճյլուսվածաբանականինչպիսի տարրերից է կազմված կճնպըո 10. ի՞նչ Էջիջննրիը է կազմված «իմնական ճյուսվածքը: Որո՞նքեն ճիմնական «լուսվաժջների ֆունկցիաները: 11. Ո՞րն է մեխանիկական ճյլուսվաժքի ֆունկցիան կառուցվածբի ինչպիսի՞ բնորոշ ունեն ժեխանիկական Ճճյուսվածքի բջիջները կապված առանձնաճատկություններ նրանը ֆունկցիայի «ետու 12. Ինչո՞ւ է կոլենբիը ճատուկ բույսի երիտասարդ աճող օրգաններին: 13. Ո՞րն է ակլերննքիմի բջիջների տարբերությունը կոլենքիմի բջիջներից: Ո՞րն է բնափայտային թելիկների տարբերությունը լուբային թելիկներից: 14. ինչոլիսի՞ն են ակլերնիդներիկառուցվածքային առանմնաճատկությունները: 15. Ո՞ր փոխադրող Հյուսվածքներով է իրագործվում օրգանականնյութերի տեղաշարժը ն որոնցո՞վ ճանքային նյութերինը: 16. Ի՞նչ նժանություն կա մաղաձե խողովակների նե անոքների առաջացման Մեջ:Ո՞րն է մաղաձն խողովակներիսկզբունքային տարբերությունը անոթներից: 47. Ո՞րն է տրախնիդներիտարբերությունը անոթներից: ինչո՞ւօղակաձն հ պարուրաձն անոքները ճատուկ են բույսերի աճող երիտասարդ օրգաններին, իսկ պարզ, ցանցաձնե-ժակոտկեն, սանդուղթայինանորները՝ ավելի ժեր օրգաններին: 18. Որթա՞ն երկարատն են գործում մաղաձե խողովակները ն անոթները ե ինչո՞վ է պայմանավորվածդրանց գործունեության ընդճատվելը: 19. Անոթների ն մաղաձե, խողովակների ո՞ր Հատվածիկներն են ճամարվում պարզ 20. Ինչպիսի՞ճլուսվաժաբանական տարբերիը է կազմված ֆլոնմը ն քսիլեմը: 21. Ի՞նչ սկզբունքային տարբերություն կա բաց ն փակ փոխադրող խրձերի միջն: հնչոլե՞ս են դասակարգումխրձերը բատ ֆլոնմի ն թսիլեմի տեղադրության: 22. Ի՞նչ խրձեր նն բնորոչ միաշաքիլ ն երկշաթիլ բուլանրի ցողունի ն արմատի ճամար:

Ինչո՞վ

տարբերվում իբ ով

Ի նչ է լատեհքսը չո վ ֆունկյիաները: 23. Որո՞նք են կաթնանոքների անձատվածավորներից: Հասպվածավոր կաքնանորները քներ, ննրզատականԴլուսվածնն նք են ճամարվում որո 24. Արազատող Ճյուսվածքներից արտազատական: խոզ որո՞նք՝ ն

նն

Յրդ

գլուխ

0ՐԳԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒԾ

վեգնւոաստորաբաժանվում օրգանները են կազմում օրգանները Վեգետատիվ վերարտադրական: են

բարձրակարգբույսերի սիվ

նե

մարմինը

կատարում

բոա

Հիմնակա կենսադործունեության

նրա

են

Դրանց

են

բազմացումը: վեգետատիվ ներառելով ֆունկցիաները, տերնը: Ցողունը տերնեներով բողբոջնեերով դա-

ցողունը պում արմատը» ն

օրգանները են ընձյուղ: ՎԵբաբտադբական (գեներատիվ) անվանում մուռ այդ են սհռական բազմացմանՀամր: խատեսված Սածկասերմերի պտուղը: երա ածանցյալները ռնրմն օրինաՆշենք բույսերիօրդաններինՀատուկ մի քանի ընդճանուր

դերըկատարում են `

նւ-

ժաղիկը

ու

չաւիություններ:

էյ, եթն նրա միջով կարելի Համաչափություն:Օրգանըմիանամաչափ մեկ ճարթություն(օրինակ, միայն է անցկացնել Համաչասիություն հթե նրա տերնը),բազմահամաչափ, Հաւիաէ միջովկարելի անցկացնել մեկից ավելի «արթուչափուքյան Ռյուն (օրինակ՝ցողունը, արմաոը): Բնեռայնություն: Վեգետատիվ ծրդանը (կամ նրա ժի մասը) ունի (վերին) տեոմինալային հրկուբնեո.

Ն`

ը բազալային(ռտորին): Տերմինու(ային մասում առաջանումեն միայն ընձյուղներ, իսկ բազալային մառում` միայն արմատներ (եկ. 56):

Նկ.

56.

թյունը,

Ուռենու

կտրոններիըեեռայնու,

մորֆոլոգիական Ա--կարոնի կախվաժ է Վերին ժայրով վերն, Բ--կտրոնըկախված է մորֆոլոգիական վերին ծայրով ներքե. 22ավելյալ արմատներ: 1--րնձյուղնծը,

Գեոտրոպիզմ:Դա բույսի օրգաններիընդունակություննէ՝ որոշակի: ձնով կողմնորոշվելու չուսրածության մեջ: Որ դիրքով էլ սերմը դտնվելիս լինի Հողի մեջ, արմատը միշտ աճում է դեպի Երկրի կենտրոնը (դբական իսկ ցողունը՝ Երկրի կենտրոնից Հակառակ ուղղությամբ գեռտբոպիզմ), գեռտբոպիզմ):Առանցքայինօրգաններըց̀ողունը ն ար(բացասական մատը, տեղադրվում են Երկրի մակերենույթին ուղղաճայաց (օբթոտոոպ

ՀՀ Տարո"

ակի)

ԿԵ, ԱԱ

օբգաններ): օբգաններ),իսկ տերնեներըանկյան տակ (պլագիատոբ

արտաքին որեէ ազդեցության տակ դուրս է դալիտ Եթե ճասուն բույսը կողմնորոշման ճիշւտ դիրքիցչ նա իր մատղաշ մասերը այնպես է ծռում, որ դրանք տարածությանմեջ ընդունում են նախկին դիրքը: Հացազգիները դետնամաժությունիցՀետո ընդունակ են իրենց ցողունները բարձրացնել Համարյա ամբողջությամբ՝կապված այն բանի ճելո, որ մերիսթեման նրանց մուռ զոնվում է ճանդույցներում: Դրանք այնպիսի՝ Մետամորֆացած(Ճճնափոխված) օրգաններ: մուռ են, օրգաններն որոնց ապրելավայրի ազդեցությամբ կամ որոշակի ֆունկցիայի կատարման ճետ կապված տեղի է ունեցել մեկ ֆունկցիայի ժառանգական ամրապնղվածուժեղացում, որն ուղեկցվում է ձնի կտրուկ փուխոխությամբն այլ ֆունկցիաների կորստով: Մեւտամորֆացածօրդանները Հարմարվողականէվոլյուցիայի ոնալ արտաճատյությունն են: Դրանց ստորաբաժանում են անոլոգ ն ձոմոլոգ «օրգանների:Անալոզ կոչվում են այն օրգանները, որոնք ունեն միանման կառուցվածք ն ֆունկցիա, բայց տարբեր ծադում (նկ. 57): Օրինակ, կծոխուրի փուշը տերնային, իսկ սղզնուփուշը ընձյուղային ծադում ունի, ոլոռի բեղիկ" ունի տերնհային, իսկ խաղողի բեղիկը՝ ընձյուղային ծագում: Հոմոլոզ կոչվում են միանման ծադում ունեցող օրգանները (նկ. 58): Ըստ կառուցվածքի դրանք կարող եհ նման լինել, օրինակ՝ մասրենու փուշը է կոկոոշենու փուշը (երկուսն էլ ցողունի մակերեսային լուսվաժծնքերի ելուստներ են), բայց Հաճախ նմանություն չունեն, օրինակ՝ սոխի սո-: ե կարտոֆիլի պալարը (երկուսն էլ ընձյուղային ծագում ունեն): խուկը

' Նկ.

587.

Անալոգօոզաններ`փշեր.

Բ. տռրնավիցենլից՝ Փ--քոօպիտակ ակացիայի, ծագման՝քծոիխուրի, Ա-շտերհային ողնու: ծաղզժան՝ դունային

3Տ. Ընձլուղայինծագմանճոմոլոգ ջոզաններ.

եկ.

ՎԼ-կակառսվընձյուղ,

Ք--գլնդիչիայի

Կիուշ, Գ--շուշանի սոխուկ:

ՎԵԳԵՏԱՏԻՎ, 0ՐԳԱՆՆԵՐ

Հիմնականվեգետատիվ օրգաններն արդեն Հիմնադրված են սերմի սաղմում: Ջերմաստիճանին խոնավության բարենպաստ պայմանների ռկսվելուն պես սերմերի

կլանում են յուր ն օղի բավարար մուտքի Առաչինն աճում է արմատը, որը պատոում է սերմնամաշկը ն արմատավորվում է ճողում (նկ. 59): Դրա շնորճիվ երիտասարդ ծիլն ամրանում է ճողում ն կլանում չուր նրա մեջ լուծված աղերով: Արմատիցճետո սկսում է աճել ընձյուղը: Սկզբում այն ծոված է հն Հողը բացում է իր ծովածքով, այնուճետն ուղղվում է ն մակերես է դեքում

ծլում

են:

«7 Նկ.

սեմի (ն) Լոբու

ցոբենիճատիկի(Բ) ծլումըգլխավոր արմատ, 2--կողքային արմատ,4--՞ավելյալ 59,

1պինո»իլ,6-

շաքիլներ, 7--առաջին աերնները, 8--բողրբոջ,

արմատ, Ք-ճիպոկոտիլ,

5--

9--կոլեուղտիլ:

բերում շաքիլներն ու բողբոջները: Շաքիլները կանաչում են ն շաժամանակ կատարում են տերեների ֆունկցիան: իսկ բողբոջը որոշ րունակում է աճել վերե, առաջացնելովցողունը ն առաջին իսկական որոնք ունեն այլ ձն, քան «ասուն բույսի տերեները (լուվենիլ տերնները, տերններ): Արմատի ն ցողունի միջն սաճմանը կոչվում է աբմատավզիկ: Արմատավզիկի ն շաքիլների միջն եղած ցողունի մի մասը կոչվում է հիպոկոտիլ(ենթքաշաքիլային ծունկ), իսկ շաբքիլներին առաջին իսկական տերնի միջն «ատվածը՝ էպիկոտիլ (Լերշաքիլային ծունկ:) Ռրոշ բույսերի (օրինակ` կաղնու) ցողունը աճման ժամանակ չի թեքվում ն ճողը բացում է աստ թեփուկներով պաշտպանված բողՇաքիլները նույնպես ոչ բոլոր ծառերի մոտ են մակերես բարձբոջը: է բանում: երբեմն ճիպոկոտիլը այնքան կարճ է, որ ամբողջովին մնում Հողում (ոլոռի,կաղնու մոտ): Հացազգիներիմոտ գլխավոր արմատի ճետ միասին ցողունի 4իմքում առաջանում են Հավելյալ արմատներ: Ծլելիս միակ շաքիլը մնում ք սերմի մեջ ն կլանում է էնդոսպերմի սննդանյութերը: Հողի միջով ճեղքելով անցնում է բողբոջը, որը պաշտպանված է սաղմնային տերնու՝ տերեր մակերես է դուրս գալիս կոլնուտիլի ճեղքվածքի եջով:

գլխավոր ն Հավելյալ երկրո նե ըկրորդ Լ ճաջորդ արմատները Լ

մոա

հ): երի ժի ներ) չի ընդգրկում արմատներիամբողչ բաղասակարդումը Մվ արմատեն կնատվող(կոնտբակաիլ) նում ն աշում ընձյուղների «իմքերը վերա-

Աա

ման

րի

շէ

բող

ան

Գան

ինչպես Նասին, ե

նան

մազարմատնեոր՝ մակերնուլթին: «Ար

ար տատման 3.

բույսի բոլոր` Աոաին համակարգ: սեղոնա

Դա

Հետն ջովառաջացածարմատների ատ

աճման

ճլուղավոր-

է: Գոյությոմ ամբողջությունն

գլխավոր տիպեր. արմատայինՀամակարգի երեք ն կաղմված է գլխավոր է արմատիկից սաղմի մատ, որն առաջանում ունեն

Հիմնական

ար--

ն տարբեր կարգիկողքային կարգիառանցք) արարմատից (առաջին են ցողունի կամ առաջանում աբմատներ, որոնք հավելյալ մատներից, է

աբմատ՝ որը կաղմված միաժատերեի ցանկացած ժասից, խառը Համակարե ա րմատների արմատի ճավելյալ Մանակ գործող դլլավոր դերից (նկ. 60): չափերըկախված են ինչպեսբույսի Համակարգերի Արմատային

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Սաղման Հետ կապված տարԱրմատներիբազմազանությունը: են ն զլիավոր, Հավելյալ ըբնրում կողքային արմատները: Գլխավորարմառոր տոսջանում է միայն սաղմնային արմատիկից: Հավելյալարմատները ակիկը են առնում կողունից ե տերհից կամ դրանց ձնառիո2

բն

կաք Արու մոտ

ՄԱԿԲՈՍԿՈՊԻԿ

ռն

լի "սբ մազանութունը:

մաչամաչափ ստորգետնյա օրդանյ որը ծայրապատյանով սպաշտպանէ երկարությամբ ն երբեք տերեներ չի ված դադարով տնական աճում ն առաջացնում, ճյուղամորումը բողբոջների ճիմնադրումը կատարվում է ներծին (էնդուեն ճանապարձճով): Արմատը կատարում է տարբեր ֆունկցիաներ. ճողից կլանում է ջուր, Ճանքային ն մուսամբ օրգանական նյութեր հ դրանք փոխանցում ցողունի մեջ, բույսն ամրացնում է սուբստրասոում, սինթեղում է որոշ օրգանականնյութեր, իրադործում է Հողի միկրոօրդգանիզմների՝ սնկերի, "ետ է կասը, «անդիսանում բակտնրիաների պաշարային նյութերի զետեղարան, ծառայում է վեղետատիվ բաղմայման ճամար:

են

ն ջբային, օդային արմատներ հաուստոբիաներ ճողային,

բավ-

ավորման

մաձն,

ձն

հագն,

Արժոասոր բնորոշ դեպքերում ճանդիսանում է առանցքային

ճյուղ չուղ

են.

ԱԲՄԱՏ

արգի կարգ

են

թելաձե, ժապավեառանցքուրը" Արմատները ձեով արտակարգ բաղմաղան այլն: պալարաձն կորան տարբերում ա ատմամբ գերարերմունքի ոա (մակաբույծ

գու աաոիող: Աոաին փոզաղան

Հեռանում արմատներից

բությունեերից: կողքային

դուրս

Նկ.

60.

տիպեոը.

ճամակառգի Աբմատային

Ա-պլխավոր արմատի, Բ--Հաղելյալ

արմատների, Գ--խտոր.

շիռոկուիլ:

Նկ.01.

կննսաձնից (ծառ, Թուփ,խու),

այնպես էլ արտաքին պայմաններից (էկոլոգիա): Ֆրային ն ճաճճային բույսերի արմատային ճամակարդը մեծ չէ: Զորային ապրելավայրերի,օրինակ ե անաչ տափաստանների պատների բույսերն շատ ճղզորարմատայինՃամակարդ:Այսպես, անջրդի «ճողերումաճող ցողունի ատորդետնյա զանգվածը140 անդամ դերազանցումէ վերգետնյամասին: տռաջին կարգիառանցքը չափերով դերակշոում է

Բ--ձգման, Գ--նքրձըժԴ--փոխադրման. 1--ծայրապատյան,2--արմատամազիկ, 3--ֆլոնմ, Լ

ման,

ունեն

Բոտ ձնի արմատային լինում նն՝ Համակարգերը

Աւմատի զոտինեոը (սխեմա)..

Ա. -քաժանման, .բաժանմա

4--քսիլեմ։ Նկ.

ւգ

Աոմատամազիկի առաջացումը.

Բ- ձնավորմանավարտը: Ա--սկզբնագփով»

երբ առանցքային,

մյուսներին (բակլազդիների), փնջաձն, որը կազմվածէ չափերով միանման բաղմաթիվ արմատներից (ճացազգիննրի), նյուղավոր,նրբ երկրորդկարգի առանցքները «ղորությամժբ շասո Քիչ զիջում են առաչին կարգի առանցքին (ծառերի) ն այլն:

62.

|7 դմ

ՄԻԿՐՈՍԿՈՊԻԿ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

նման

Դլխավոր,կողքային կառուցվածք: Արմատիգոտիները:

Հավելյալ արմատներն ունեն

բավականին

Արմատըերկարությամբկարելի է բաժանել մի քանի գոտիների, որոնք ունեն տարբնը կառուցվածք ն կատարում (ն տարբեր ֆունկցիաներ:Տարբերումեն բջիջների բաժանման, բջիջների ձգման, ներծծման (արմատամաղիկների), փոխադրւան (ճյուղավորման)գոտիներ (եկ. 61): Բջիջնեբի բաժանման ն ձզման գոտիներըգտնվում են Է

րում:

ամենածայ-

Դա

ճարթ մակերեսով, դաղաքին ծայրապատյանով մի ոչ եժ Հատվածէ: Սայբապատյանը կազմված է բարակ պատերով բջիջներից: Այն պաշտպանում է աճման կոնը Հողի մասնիկներից վնասվելուց, Ծայրառղատյանի մակերեսային բջիջներըկճպվում են, որը «եշտացնում է արմատի առաջ շարժվելը, Ծալրապատյանը ծածկում է բջիջների բաժանման գոտին, որը կազմված է առաջնայինմերիաթեմայից։ Ավելի վեր Բջիջների բաժանումըաստիճանաբարդադարում է, բջիջները խոշորանում են, ձգվում հն երկարությամբ, ղա բջիջների ձման գոտին է: Երբեմն այդ երկու գոտիները են մեկ՝ աճման միացնում դուտու մեյ: Ներծծման գոտին գտնվում է ձղման դոտուց վերե: Այստեղ մարի

Հար

մակերեսին առաջանում են բազմաթիվ ն որոնք մմրածվումնն արմատամազիկների, Յուրաքանչյուրարմատամաղիկ մակերեսայինմի բջջի երկար (015--1 մժ) մակամ է: Մաղիկիարաւոը ն է ք, կորիզը սովորաբար դտնվում է նրա ծայրում

ԱԱ «ՈՐ

մղվում ա

Հույթ։

Արմատամազիկները Ճողից կլանում Դրանքգործում

են

10.20

օր:

են

Գուտու

Հանքային նյութերի լուվերին մասում մշտապես

աջանում

ներծծման գոտին պատճառով Է միշտ զանվում: է նծրքն կազմում: է մի աոովորաբար ջացման

չնա

աԿ է Ի ւ մոտ, Հաեդաջար երկարությունը ան իմաա մատամաղիկն առաներքինտեղի է միաժամանակմ նենում

նն, իսկ ստորին մասում

մեռնում

ում,

նրա

չն

այդ '

ու

ճյումվածքննրիտարբերակում: ման կյնուճնան գտնվում է փոխադո մ ն Հուպ մինչն արմատավզիկը արդեն չկան արմատամազիկներ,մակ մասում այս վածքը: Արմատի տեղի է աԱ

7 գոտին: Այն

գոտու

ձգվում է ընդ-

մատիֆ մասը: Այստեղ: Բոն : Վ նվում է ծածկող Ճյուսբի : ուղավորում: , ի տարբերակումը: ավա

ու

Աննան ի ննրժծման ա աին կատարվում ը" ատու աճման առաչնային առաջանում առմա զր կառույ(րդ իաավալին կարխքոմայիցը արմատի մառրան պատճառովին: Արմատի ներծծման գոտում Գաժքը Հ

գոտու

Հրավածքննր1ն, Քանի ասվածում տարբերում

էր կ

ղանը կեղերչ ո հր առաչեային արքով՝ էպիբլեմով ալս

ոն

ո ան ք արմատամազիկեերուբջիջներ ի

իհԱ |

են

ոբ

էե

յե,

չած Առաջնային արոաթի րբ Անան անուն բիչզերի Ը ա»ֆունկցիա: բարում պաշտպանական ի գտնվում է հիմաւն էէկզողերմից

ճոժ

աղ-

ա:

ղծ

Հետո

է ի առենքիմը, ն "րր կազմում առաջնային կեղնի Հիմնական նական զանգվածը:Առաջնայինկեղեի ներքին շչերտը՝ էնդոդեոմը՝կազմված է որը

բջիջների չուրի

մ մի2արքից, որոնց չ չ որոնց

ն շառավղային " ներքին պատերը ճաստա-

Նկ. 68. Հիբիկի ոււցվածրը.

աշմատի

առաջնայինկա-

1--փպիրբլեմի մնացորդներ, Հ--էկզոդերմ,

3--

ճիմնեւական պարենի, 4--էնդողերէ,5--Լն-

դոդերմի անցկացնող բիչ, 6--պերիցիկլ, 2Մաս 8--Փլոնմբ քՔռիլեմի ճառագայը, (2--Ց-տոռւսջնայինկեղեն, 6--8--կենարոնական գլան):

բույսերինը՝ փայրոանում:Մերիսթեմայի Ճաստ պատերով բյիյների միջն տեղ-տեղ կան նուրբ պատերով կենդանի բջիջներչ որոնք կոչվում են անցկացնող,քանի որ դրանց միջով ջուրը մանում է կենտրոնական գլանի մեջ: Դրանք դասավորված են ճամարյջա քռիլեմի մանի անոթների դիմաց: Այապիսով էնդողերմը կարգավորում է չրի մուտքը քսիլեմի մեջ: Կենտրոնականգլանի արտաքին ՈՈՈ՝ կաղմված է կեն. մի Պերիցիկլից առաջանում են կողքային արմատները ն ճավելյալ

Նկ.

64.

ՀԱԱԱՑՆ Տ Ա-ՀՈՆ ԱՅ: «այի

ԱԵ

ցած են: էնդոդերմիբջիջների պատերը Քեչ թն շատ խցանվում են, իսկ որոշ

-՞Ե. ՀԵ 2-5 ՏԵԱԱ ԷՅ -

ՀԱՄ Հ-ի ԱՆԱՐ

ՀԷ

---Ք

կեղեիկենտբոնական գլանիմի մասը. ԴդմիԵՐիտասաող

1--առաջնային քախլենմ,2--նրկրորդային քսիլնմ, 3-Ֆ--սոսջնային ֆլոնմ, 6--պղերիցիկլ։ 2--էնդոդերմ:

4--նրկրորդային փաժբիում,

ֆլոեմ,

բջիջներից (եկ. 64): առաջանում է ֆլոնմի ն քաիլեմի ժիջե ապլարենքիմի կենտրոնում այն առաջացնում է բջիջներ, որոնք տարբերակվում են երկրորդային քսիլեմի տարրերի, իսկ արտաքինից՝երկրորդային ֆլոնմի

Եբիցիկլ

լ իչների Նանի, աարենթեմալին արբից։

կենտրոնական մասր զբաղված է շա-

23559296

21147761

խոձով:Քսիլեմը ռավղայինփոխադրող

դտնվում է կենտրոնում ե առաջացնում է ճառադգայքների նման մի շարք սուր ելուստներ, որոնք արտաքինիցվերջանում են ավելի մանը անոթներով: Քսիլեմիելուստների միջն գտնվում են ֆլոնմի Հատվածներ, որոնք քսիլեմից առանձնացված են նուրբ պատնրով պարենքիմի ոչ մեծ միջնաշերտով: Միաշաքիլ բույսերի առաջնային կառուցվածքը պաճպանվում է նան փոխադրող դոտում։ Այստեղ միայն բացակայում է էպիրբլեմըչիսկ պաշտպանական ֆունկցիա կատարում է էկզոդերմը: երկշաքիլ ն մերկասերմ բույսերի Երկրորդայինկառուցվածքը: արմատի կենտրոնականգլանի մեջ վաղ «ասակում արգեն ձնաեն է վորվում կամբիումը, որի գործունեությունից առաչ գալիս երկրորդային փուիոխություններ ն արմատի զգալի ճաստացում: կամբիումն

Նկ.

65.

եռբկշաքիլ բույսի առմատիառաջնայինկառուցվածքիցանցումըեբկբոոբղայինի

(սխեմա).

ւ.

1-Վպիրլ11, 5- առաջնային կեղն, 3--առադնային ֆլում, 4--կամրիում, 5- առաջնային ՓՔոխլնմ, 6--կնգողերմ, 7--պերիցիկլ, 8--ձրկրորդային քսիլեմ, 9--երկրորդային ֆլում, 10--շառավղային մառազայը, 11--Քրկրորդային կեղնի պարենքիմ, 12--պերիդերմ:

2--1189

բջիջներից, որոնք դասավորված են կանոնավորշառավղային ւզատերով կամբիումային դուռուց դուրս, երկրորդային քսիլեմի յուր շարքերով: է ճատվածի դիմաց գանվում երկրորդային ֆլոնմը։ Շարաքանչյուր

ռավղային ճառագայթների պարենքիմն արտադրող կամբիումը բիչ է մ: նկատելի: Դեպի դուրս այն աղաջացնում է նան ճիմնական ռ"լարենքի կամբիումից դեղի դուրս դասավորված Հյուսվածքները(ֆլոեմ, Հիմնական ռպլարնենքիմ, ֆեհ խցանային կամբիում) լոդերմ կոչվում նն

եբկոբոողային կեղեն:

ՖՈԽԱԿԵՐՊՎԱՄ

ԱՐՄԱՏՆԵՐ

ՀեԴրանցից ամենատարածվածները

են. տնյլալներն

Պահեստողարմատներ: Ջնափոխությունն է բնափայտայինն լուբային պաառաջանում բննքիմի ճետնանքով՝կապված նրանց աճման պառքատայինսննդանյութերիկուտակման նկ. 67. Գազառի (Ա) ե տ: Էատ ծագման ն կառուցվածքի տարբեջաղգամի (Ք) առբշմատաբում են պաճեստող արմատների 2 տիպ՝ արպտուղներ. ե մատասլտուղներ արմատապալարներ:

Նկ. 66. Դդմի առմատի հբկբոբդային կառուցվածքը (ձախից`մանբամասն, աջից՝ սխեմատիկ նկառր). :

1--

4--կամառաջնայինքսիլեմ, 2--երկրորդային թսիլեմ, 3--ջառավղային ճառագայթ, բիում, 5--առաջնային նե քրկրորդային ֆլում, 6--երկրորդային կեղնի ճիմնական սաըքնքիմ, 2--խցան (1--8՝ քսիլեմ, 5--7՝ երկրորդային կեղեն):

ւսրրերի տարբերակվող բջիջներ: Այն տեղերում, որտեղ ապոաջնային քսիլեմի անոթները ճպվում են պերիցիկլին, վերջինիս բջիջները նույնլես վերածվում են կամբիումի, որը տարբերակվում է միայն պարենՔիմի, առաջացնելով շառավղայինճառագայթներ:Սկզբում կամբիումի կենտրոնից: շերտն ունի ոլորուն ձնե, իսկ Ճետո կլորանում է ն Հեռանում ճետ ն առաջքսիլեմի երկրորդային ֆլոեմի մեծացման երկրորդային է ծայրամաս: Պերիցիկլի բջիջներից առաջանային ֆլոեմը ճեռանում նում է խցանային կամբիում, որը դեպի դուրս սուսջացնում է խցանի է կենտրոնական շերտ: Դրա շնորչիվ առաջնային կեղեր առանձնանում նե Մնում մեռնում է դլանից, միայն խցան Հագած կենոթափվում է:

րոնականգլանը (նկ.65.) Այսպիսով, երկրորդային կառուցվածքի դեպքում կեղնի կենտրոնում գտնվում է առաջնային քսիլեմը (նկ: 65): նրա ճառագայթներից ակսվում ծն շառավղային ճառագայթները նուրբ պատերով կենդանի ռլարենքիմի ճատվածները: Շառավղային ճառագայթներով երկրորդային քսիլեմի լայն ճատվածները «երքագայվում են խոշոր անոթներով ն մանրաբջիջ բնափայտային պարենքիմով։ Դրանք շրջապատված նն կամբիումային գոտիով, որի սովորաբար կազմված է մանրը, նուրբ

Աբմատապաուղներ պ ղ ր

2--գլխիկը։ 2--վզիկը, 3-բուն արմատը, 4--քոիլեմ,

են գիլձնավորվում

չ.ֆլում,

խավոր արմատից: Դրանց առաջացման մեջ մասնակցումէ նան ճիոկուտիլը: ւ

Մաս

Տարբերում են արմատապաղի.գլխիկը՝ կարճացած ցողունային վզիկը՝ ամենաճաստ մասը, որն առաջացել է ճիպոկոտերններով,

տիլի

աճման

Հետնանքով,բուն

որից աբմատր,

Հեռանում

արժատները(նկ. 67): Տարբեր տիպի բույսերի կարողէ տարբեր լինել: Հզիկը

են

կողքային

արմատապտուղների

լինում մոնոկամբիումային պոլիկամբիուԱրմատապտուղները կամբիումիմի քանի շերտերով: Որոշ մոնոկամբիումային ոին արմատապտաղի մասը գրավում է երկրորդային Աարոնննրի որտեղ ճենց կուտակվում պաճեստանյութերը (գազար),մյուսեն

ար-

մեժ

ել

բ,

բր

են

կեղնը փոքր է, իսկ արմատապտղիմեժ մասը գրահրկրորդային որում կուտակվում են պաճեստանյութերը

Դ, Ման է ամրատապտուղ բիումային :

(շաղգամ).

առաջացնում ճակնդեղը: Այդպիսի ար դեպքում կենտրոնում դտնվում է դիարխ առաջնային ("վածքի տաի Հարում է երկրորդայինքսիլեմի երկու մաս, դրանք իրաիջ :: անված «րիր պարենքիմիշառավղային ճատվածներով: կամբիումը հրա է քաիլեմը։ Արտաքինից նրան Հարում են

հոտում

են

երկրորդային

Հ.

ԱՐԵՅԱՆ 5ՅՆ:5Ն

շռա

ՀԵՅ

ԵՏ

Մայա Լ

Հա

ՀՇ

ԹԱՆ

րՅ

Նկ. 69. Ճակնդեղիաոմատապտղի առաջնային կառուցվածքից ԽՐբոբդայինկառուցվածքինանցումը(սխեմա).

կառուցվածքը, Բ--նրկրորզային :8--առաջնաոյին կառուցվածքը, Գ--նրրբորդային կա-

"աուցվածքի սկիզբը,

Դ--նրրորդային կառուցվածքը.1--առաջնային

կեղն, Չ2--էնդոդերմ, ֆլոէմ, 7--քրկրորդային քաիլնմ, 8--չառավղային ճառադայք, 9--կամբիումի լրացուցիչ շերռռեր, 10--փոխաղրող Խրձեր, 11--պաճիստող պարհնքիմ, 12--ծաժկույթային Ճյուսվածք:

ֆլոնմ, 2»--առաջնայինջսիլեմ, 5--կամբիում,6--նրկրորդային Տ--առաջնային

Աշմատապալաբնեոը (աբմատային ուռուցքներ) առաջանում են դեպքում, երբ պաշնստանյութերըկուտակվում են կողքային ն այն Ճավելյալարմատներում: վրա Ճճաճախլինում են Արմատապալարների ճավելլալբողբոջներ, ն դրանք կարող են ծառայելվեգետատիվբազ-

Նկ. 68. Ճակնդեղի արմատապտուղ.

մացման Համար:

1--առաչնային ջաիլեմ, Հ--ծրկրորդային քաիլեմ, 3--շառավղային ճառադայք, 4--կամբիում, 5--առաջնային ն երկրորդային ֆլոնմ, 6--կամբիումի լրացուցիչ շերտեր, 7-կոլատնրալ փոխադրող խրձեր, 8--ժաժկող ճյուսվածք:

ֆլոնմի մասեր (նկ. 68, 69):ՄԱյսպիսով, երկրորդային կառուցվածքը նույնն է, ինչ որ մյուս արմատապտուղներինը: Բայց երկրորդային փոփոխությանը ճաջորդում է երրորդայինը: Արմատի ծայրամասում երկրորդային ֆլոեմի շուրջը, պերիցիկլի բջիջների բաժանման ճետնանքով, առաջանում է պարենքիմային բջիջների շերտ: Այդ շերտում բջիջների մի շարքը տանդենցիալմիջնորմներով սկսում է բաժանվել ե վերածվում է կամբիումի նոր շերտի, որը դեպի ներս առաջացնումէ քսիլեմ, իսկ դեպի դուրս կոլատերալ խրձերի ձնով, որոնք միմյանցից բաՎֆլոնեմ ժանված են նուրբ պատերով պարհնքիմիմիջնաշերտով: Միաժամանակ ռպարենքիմիծայրամասային շերտում առաջանում է կամբիումային բջիջների նոր օղակ ն այլն:

պ.

«0

Միկոռիզ.

ՆՔ. -Հվտո-գեդոտրոֆ (կաղնի), :

Բ--էնդոարոֆ(խոլորձ). 1--սնկի ձիֆել

Նկ 71. վբա.

Պալաբիկնեբլուվինի առմատների

Ա-շարմատային Ճամակարգը, Բ--պալարիկ (լայնակի կտրվածքը). 1--կեղն, 2--ջսիլեմ, --րակտնրոիդ Պյուսվաժք:

Միկոռիզ (սնկարմատ)։ Այսպես են անվանում սնկի ճիֆերի" ճետ սիմժբիովում"" ապրող արժատների ծայրերը: Միկոռիզը կարող է երբ Հիֆերը զտնըլինել. էկտոտբոֆ, են միայն արմատի արտավում

երբ Քին մասում,էկտո-էնդոտոոֆչ Հիֆերբ մասամբ թափանցում են արմատի բջիչների մեջ (նկ. 20, Ա), էնդոտբոֆ,երբ ճիֆերն ապրում են միայն արմուտի բջիջներում (նն. 20, Բ): Էկտոտրոֆ միկոռիզը «աճախ լինում է ծառերի ն փերի, էնդոտրոֆը (խոտաբույսերի մոտ: Բույսի արմատի մեջ ապրելով, սունկը սնվում է բույսի «լուսվածքների օրգանական նյութերով ն միաժամանակ նրան ճողից ճասցնում է չուր՝ նրա մեջ լուծված ճանքային աղերով: Սնկի բջիջներում եղած ֆերմենտները ճանքայնացնում են շողի օրգանական նյութերը ն այդպիսով օգնում բույսի կողմից դրանց լուրացմանը։ Միկոռիղը շատ լայնորեն է տարածված: Պալարիկներ:Բակլազդի բույսերի արմատներում բնակություն են ճաստատում ոխզոբիում (Ջհնշօեատ) ցեղի ճատով| բակտերիաներ, տրոնք ընդունակ են լուրացնելու մթնոլորտային ազոտը: Բակտերիաները սնվում են բույսի օրգանականնյութերով, իսկ բույսերն օգտադործում են բակտերիաների սինքեզած աղզուտայինմիացությունները: Արմատի մեջ բակտերիաների ներդրվել առաջացնում է արմատի կեղնի Հյուսվածքներիուռուցքաձն աճ, որոնք կոչվում են պալարիկներ(նկ. 71): ւ

նուրբ թլան բջիջներ, որոնցից կաղմված է սնկամարժինը: երբ իրար ճետ արող էրկու օրդանիզմ օգնում են միմյանց: "ո

"02

հյուսվածք)լցվաժ բջիջները դասավորՔակտերիաներով(բակտեբոիղ են խմբով, առաջացնելով բակտերիալ բուն: Պալարիկում կարող ված են լինել մեկ կամ մի քանի այդպիսի բներ: ՑՈՂՈՒՆ

Ցողունը բնորոշ դեպքերում անսաչմանափակ բարձրությամբ բազմաճամաչավ առանցքային օրգան է: նրա երկարուքյամբ մեծացումը կատարվում է դաղզաթնայինն ներդրման աճի ճանապարճով, ճյուղավորումը ն բողբոջներ առաջացնելը իրաղործվում է արտաքինից(էկղզոդեն): Ցողունը կրում է տերնները ն բողբոջները: Ցողունը ապաճովում է տերնեների արմատներիկապը, պայմանավորում է տերնեներիՀզոր առիմիլյացիոն մակերեսի առաջացումը ն դրանց ամենալավ դասավորությունը լույսի նկատմամբ, «անղիսանում է պաշարանյութերիզետեղարան: արմատները կարող են բույսերի Բնափայտային ցողուններն 4--Տ ապրել ճաղզ. տարի (մամոնտի ծառ, Ռրոշ խոտաբույսերի ցողունի կյանքը ընդամենը 30--45 օր է (էֆեմեր բույսեր): ու

ու

վիշապածառ):

ՄԱԿՏՐՈՍԿՈՊԻԿ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Ցողունի լայնակի ՀճատվածքիձենըՀաճախ զլանաձն է, բայց խոտաբույսերի ցողունը լինում է նան եռանիստ (բոշխեր), քառանիստ թնավոր (տափոլոռ անտառային), տափակ (շե(խուլեղինջազդիներ),

բեփուկախու:): Ցողունների երկարությոնը տատանվում է մեծ սաճշմաններում. 280--300 մ-ից (եղեգնարմավներիմագլցող ցողունները) մինչն 1,5 մմ (ջրային բույս վոլֆիա):

ՄԻԿՐՈՍԿՈՊԻԿ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Արմատիճամեմատությամբ ցողունի ավելի

պայմանավորվածէ կառուցվածքը

բարդ բազմազան պայմանների վերերկրյա առավել ու

բազմազանությամբ խստուվյյամը: Առաջնայինկառուցվածքը: Ցողունի դագաթինդտնվում է առաջչնային մերիսթեման (աճման կոնը): Սաղմնային տերններում ճիմնադիրվում է պրոկամբիումը (նախակամբիումը), որը ն ձնավորում է առաջնայինֆլոեմը ն քսիլեմը (նկ. 22): Պրոկամբիումիցդեպի դուրս առանձնանում է առաջնային կեղնը, դեպի ներս՝ միջուկը: Աճման կոնի Բջիջներիմակերեսային շերտը տարբերակվում է էպիդերմի։ Այսպես ու

առաջանում է առայնային կառուցվածքը: Առաջնային կառուցվածբի դեւղքում, ցողունի, ինչպես ն արմատի Ճլուսվածքները բաժանում են երկու ամբողջության. էպիդերմով ծածկված առաջնային կեղնի ն կենտբոնական գլանի (նկ. 28):

Առաջնային կեղեր կազմում են Հետնյալ Հլուսվածքները. մեխանիհրը դւոնվում է էպիդերմի տակ, տոռսջՃյուսվածքը, կական կոլենքիմը, որի բջիջների զդալի մասը պարունակում են պառբենջիմը, առաջնային կեղնի ներքին շերտը, որի քլորուղլաստներ, էնդոդեոմը՝ նային կեղնի

բջիջները ճաճախ պարունակում են օսլայի ճատիկներ, ե այդ դեպքում այն անվանում են օսլայլակիրբնապատյան: կենտրոնականդլանի արտաքին շերտը կոչվում է պեռիցիկլ: Այ կազմված է պարենքիմային բջիջների մեկ կամ մի քանի շարքից, որոնցից կարող են առաջանալ Ճճավելյալ արմատներ, ճավելլալ բողբոջներ, երկրորդային մերիսթեմժաներ՝կամբիումը ն ֆելոգենը: երբեմն ւպերիցիկլըպարենքիմի ճետ մեկտեղ պարունակում է նան սկլերենքիմ (պերիցիկլային թելիկներ): Պերիցիկլից ներս գտնվում է փոխաղբող համակաճոգը, որն առաջանում է պրոկամբիումից: կենտրոնում դտնվում է միջովը, որը կազժված է խոշորաբջիջ, նուրբ պատերովպարենքիմից, որտեղ կարող են կուտակվել պաշարանյութեր: :

Ցողունի առաջնային կառուցվածքի կառուցվածքային. տարբերու թյունները կախված են պրոկամբիումի 4իմնադրման հղանակներից:Մերկասերժերի ն երկշաքիլ ծածկասերմերի պրոկամբիումը «ճիմնադրվումէ երկու եղանակով (նկ. 24): Առաջինեղանակի ժամանակ առաջանում են պիոկամբիումի առանձին ձգաններ, որոնք դասավորված են խիստ շրջանադծով: Հետնարբար,առաջնային կառուցվածբի դեպքում փոխադրող ճյուսվածքները նույնպես դասավորվում են ըստ շրջանագծի առանձին խրձերով ն բաժանված են պարենքիմի Հատվածներով, որոնք ջացնում նն առաջնային մեջուկային նառագայթներ:Երկրորդ եղանակի դեպքում պրոկամբիումը 4իմնադրվում է գլանում, ն այդ ժա"անակ փոխադրող ճլուսվածքները առաջնային կառուցվածքի դեպքում դասավորվում են նույնպես գլանաձի: Միաշաքիլավորներիմոտ պրո-

աշ

նկ. 80, 81):

(տե՞ս

առաջնային կառուցՑողունիառաջնայինկառուցվածքից արմատի ածի նվ. 63) տաոբեռության (ա՛ դլխավոր հատկանիշները Հնտնլալներն են. արմատի դլխավոր գլանի մեջ Հաճախ միջուկ չի առաջանում, էապիղերմ։,կոլենքիմ երբեք չի լինում, փոխադրող խուրձը միշտ շառա|

ժերիսթեմային զլան, միջու, 5-կեղեն, 2շ--առաջնային ֆլոհմ, 8--առաչնային քսիլեմ, 9--կամբիում, 10--էպիգերմ, 11-աերիցիկլ, 19--էնդողերմ, 13--Քրկրորդային ֆլոնմ, 14--ծրկրորղալին թսիլեմ, 15--առաչնային կեզեի պարքնթիմ, 16--կոլենթիմ,

6--առաջնային պրոկամբիում,

վողայինախալիէ ն դտնվում է կենտրոնանան դլունի մեջտեղում, նայինկեղներգրավում է արմատի մեծ մասը:

կամբիումի ձգանները, ինչպես նրանից տարբերակվողանոթաթելավոր խրձերը դասավորվում են ավել կամ պակաս անկաշկանդամբողջ ներառնելով միջուկը

թշ

մճրիոթեմա, Չ--անրինաթմբիվ, 4--ապիկալ 3--

նան

աստությամբ,

«բ

Նկ. 72. Ցողունի կառուցվածքիառաջնայինՆ եբկբոբղայինտաբբեբակումը(սխեմա).

առա-

կենտրոնական գլանի

ՀՎ

աա»-

Երկրորդային կառուցվածքը: Ինչպես

արմատի մուտ, երկրորդային երկրորդային մերիսթեմալի՝ կամբիումի պատճառով այն լինում է միայն մերկասերմերինե

մառուցվածքը կապված է

քոցնան բկշաքիլ ճետ,

այդ

էաաա աա մար Ա ատամնային ֆոնդի,

ծածկասերմերի

«ի

առա-

կամբիումը

մեջ:

գլանում աղաջանում է պրոկամբիումից ն

Հինա

ենտրոնա-

միա ին ների » ա մ-իրի պարենքիմից: ուք Կենտրոնախույ

առաջնա

ին

ղղությամբ Չ

ճ մալ արա

" բ

տարբ

ե-

կեղեի,որը Երկբոբդային

կազմված է երկրորդային ֆլոնմից լուբ), նրա ճամար բնորոշ Ճճիստոլոգիականտարրերից՝ (երկրորդային մաղաձն խողովակներից, ուղեկցող բջիջներից, լուբային թելիկներից, միջուկային ճառագայթների լուբային պարենքիմից, ինչպես նան է եհրկրորդային բնափայտի նշել, որ պարհնքիմից։ Սակայն պետք տարրերից սովորաբար ավելի շատ է կուտակվում, քան երկրորդային կեղնի տարրերից: կամբիումի գործունեության «ետնանքով ցողունը աճում է Հաստությամբ: Երկրորդային կառուցվածքին անցնելու ժամանակ ցողունի առաջնային կեղեր շարունակում է գործել ն իսկույն չի մաճանում, ինչպես արմաստինը: Այսպիսով, երկրորդային կառուցվածքի դեպքում ցողունը կազմված է էպիդերմից կամ խցանից, առաջնային ն երկրորդային կեղնից, կամբիումից, երկրորդային ն առաջնային բնափայտից, միջուկից: Ցողունների երկրորդային կառուցվածքի կառուցվածքային բաղզմաղանությունը պայմանավորված է առաջնային կառուցվածքի բաղմաղանությամբ, ինչպես նան կամբիումի զործունեության առանձնաճատկություններով: Առավել լայնորեն տարածված հն ցողունի երկրորդային Հետեյալ տիպերը. ոչ իրձային, անցողիկ ն խրձային: կառուցվածքի Ոչ խոձայինկառուցվածքիդեպքում պրոկամբիումը Ճճիմնադրվում է դլանաձն ն շուտով վերածվում է կամբիումի: չետնաբար, ն պոսջնային, ն երկրորդային կառուցվածբիդեպքում ֆլոնմի ն բսիլեմի տարըծրը դասավորվում են նույնպես ճոծ գլանի ձնով: Կառուցվածքիայս տիպը ճատուկ է բնափայտային բույսերին (փշատերե ն սաղարթավոր), նան որոշ ինչես խոտաբույսերի (Ժակարդախուտ,այդածաղիկ, վուշ ե րակվում է

Նկ. 13. Մկնասոխի ցոլունը կտովածքը). Ռ-քպիդերժ,

2կոլքնջիմ, 3--կեղնի ա4--վեդողերմ, 5--ալնրիցիկլ, 6ֆլոնմ, 2--պրոկամբիում, 8--Քսիլեմ, 9-միջուկի պարներիմ, 10. առաջնային կեղե 11--վենորոնական գլան,

ոննջիմ,

Պբոկամբիումի ճիմճադբվելը (սխեմա).

նկ.

այլն):

առաչ

ու

74.

Ա--զլանիձնո/, Բ--ձզանների ձնով:

Սոճու ցողունի կենտրոնում գտնվում է նուրբ պատերով պարեն Քիմային բջիջների ոչ մեծ ճատվաժ՝ միջուկը (նկ. 75): նրանից դեպի ծայրամաս դասավորվում է բնափայտը (քսիլեմը), որը գրավում է ցողունի մեծ մասը: Այն կազմված է տրախեիդներից, որոնք առաջացնում են ճՀամակենորոնօղակներ տարեկան օղակներ: Տարշեկան օղակն որը գարջանումէ կամբիումի գործունեության ռ"լարբերականությունից, նանը տարբերակվում է մեծ խոռոչով, նուրբ պատերով տրախեիդների, որոնք կատարում են փոխադրող ֆունկցիա, իսկ ամռանն աշնանը՝ փոքր խոռոչով, ճիմնականում մեխանիկական ֆունկցիա կատարող, Հաստ պատերով տրաիխեիխդների։ Բնափայտում ամննուրեք, առավելապես տարեկան օղակների աշնանային մասերում, կան խեժուղիներ: ճառաէ միջուկային դանդվածը շառավղով «ատում Տրախնիդների են դայթները, որոնք կազմված կենդանի պարենքիմային բջիջների մի շարքից: Դրանցով իրաղործվում է նյութերի տեղաշարժը Հճորիզոնական ուղղությամբ: Այսպիսով, սոճու, ինչպես ն մյուս սվիշատերեների, բնա-

(լայնակի

Կիայտնունի բավարար միասեռ ն այդ պատճառով"պարղ կառուցվածք. կան ն անոթներ ն բնափայտայինթելիկներ, իսկ բնափայտային պարենքիմը կազմված է միայն կենտրոնականճառագայթների բջիջներից հ խնժուղիների էպիրելային բջիջներից: Բնափայտին երկրորդային կեղնի միջն գտնվում է կամբիումը։ կեղեր բաղկացած է երկրորդային ն առաջնային երկրորդային ֆլոնմից

պերիցիկլային գոտուց: Մաղաձե խողովակները չունեն ուղեկցող Դրանց միջն Քջիջներ։ գտնվում են լուբային պարենթիմի ավելի խոշոր բջիջներ: Միջուկային ճառագայթները ֆլոնմում նույնալնս կլորավուն վազմված են բջիջների մի շարբից, սակայն ավելի խոշոր, բան թռսիլե-

մում:

Ֆլոնմիցդուրս

դասավորված նն առաջնային կեղնի սպլարենքիմի բ ջիջները, որոնց խոշոր միջն նկատվում են մեծ խնեժուղիներ։խցան կազմում են` նուրբ, խցանացող պատերով բջիջների շերտերը, որոնք

են ճառ, ճերքագայվում բջիջների շերտերի Ճեւո։ փայտացող պլատերու| է նշել կարելի Այսպիսով, կեղեխ կառուցվածքային փշատերնների ւ րկուկարնոր մաղաձն խողովակներիուղեկցող առանձնատատկություն, բացակայություն, ն առաջնային կեղնում, ինչպես ն բնափայԲջիջների առկայություն: տում, խնեժուղիների

Լոբենու ցողունն ունի բնափայտայիներկշաքիլ բույսերին բնորոշ (եկ. 76): կենտրոնում դտնվում է ոչ մեծ միջուկը, որը զազմված է նուրբ պատերով պարենքիմից։ Միջուկը շրջապատված է տաստ Բնափայտի շերտով: Միչուկի սաճմանակից մասում բնափայտը առաջացնումէ ոչ մեծ ելուստներ՝ մասեր, որոնք առաջնային բնափայտի

կառուցվածք

արտաճայտված ն գրեքն

թույլ է

մոտ

սերի

բաղկացած են Հիմնականում օղակաձն ն պարուրաձն անոթներից: երկրբորդայինբնափայտը),ինչպես սոճունըյ, ունի տարեկան օղակներ, որոնց դարնանային մասերը կաղմված են առավելապես մեծ -տրամադժով անոթներից, ամառային-աշնանային մասերը՝ փոքր տրամագծի անոքներով, արախեիդների ն բնափայտային թելիկների գերակշռությամբ: Բնափալտիշուրջը գտնվում է կամբիումը, որից ճետո են սեղանակերսոլ ֆլոնմի մասեր, կազմված ուղեկցող բջիջներ ն լուբային պարենքիմ ունեցող մաղաձն խողովակների շերտերից, որոնք ձերքադայվում են լուբային թելիկների չերանրի Հետ Ֆլոեմի մասերի միջն դանվում են լայն, միջուկային ճառագայթներ, որոնք բնափայտի ժեջ նեղանալով, դառնում էն բջիջների մի շարք: Ֆլոնմի ն միջուկային ճառագայքների հտնում դտնչում է շրջանաձե Հճերթաղայվող լուբային թելիկների խմբից (ֆլոնմի մասերի դիմաց) ն պարննքիմից (միչուկային ճառագայքների դիմաց) կազմված ռլերիցիկլային գոտին: Ֆլոնժի մասերը, միջուկային ճառագայթների սլարենքիմը ն պերիցիկլային դոտին միասին կազմում են երկրորդային կեղնը: Երկրորդայինկեղնից դեւի դուրս սկսվում է առաչջնայինկեղնը: գոտուն ճարում է էնդոդերժը, որը բնափարոային բույՊերիցիկլային

լին" պարենքիմից, բյչավոր "րի Պ աար: արենքիմից թոքնջկաքր վային դալցիումի ո ն Բորոգարոմը են քիթեղավոր կոլենքիմը դտնվում ր ւ ամ ե) ք «որի ճիտ (ոնի Բութարի (քաո Տարիքի հկող խոշոր

Հետո

ԱՔ

ւու դոր

Ը. Սորա Ժո րաաիք,

«րոջ

ր ավեիճին մասնրում կուտակվում են մետաբոլիզմի է մոմ որի խեժեր, աղեր, Է Ի բ դույն:Դա, այսպես կոչված, ն էն է կեղեին մոտ, անվանում ենթաորը գտնվում շերտը, գույնի բաց

տեղադրված

թոն կոռիզայի փայտՆ ն ո

բաղանյուժեր,

Տան

կեղեաշեռտ:

Ը-2

Հրի ՀԱԱ ԷԷ...

ՀՅ

րը

Ա2222շ,. անն

«22

ՀՀ

75.

2-6

ջ /6

77/

ՄՀ

ԱՆ

7/6

ՀԱ

Է:

25:

522»|: 95551

էւ2 ԱԱՀ ոաթրան ՀՀՀ

Նկ. 76.

ՀՀկ

Հ «ՀՏ

վ ԱՎ 2222 29221 ծ 2212

ՇՆՆ:

օ-Տ՝

ՅԻՑ»

թ:

ՀԻ»

ԱԴԱ»ԱԱ Հի

ԱԱ

Լոբենու

ՆՀ

Մ (թ

էկ

ԱՒԱՑԿՑՆ Մա

տարբերմակաոդակնեռով) ցողունը (լայնակիկտովածքներր .

առաջացմանմակարդակում, Բ--կամբիումի առաջացմանմակարդակում, Ա--պրոկամբիումի Գ-

կառուցվածքիմակարդակում, 1--պրոկամբիում, Հ--էպիդերմի ձնավորված

մնացորդներ, 5--կնղնի պարենքիմ, 6--լնդոդերմ (1--8 առաջնայինկեղն), գոտի, 8--առաջնային ֆլոնմ, Ջ--լուբային թելիկներ, 10--Մաղաձն 2--պերիցիկլային

4--կոլենքիմ, Չ--խցան,

Նկ.

75.

Սոնու

1--խցան.

ցողունը(լայնակիկտրվածքը).

Ֆ--տտաչնային կնղեի պարննքիմ, 3--ֆլոնմ,

խողովակներ, 11--Ժիջուկային ճառագայթ (2--11--երկրորդայինկեղն), 12--կամբիում, բնափայտ, 14--զարնանային բնափայտ (13--14--բնավայտի տարհ13--աշնանային

կամբիում, 5--քաիլեմ, 6-գարնանային արախհիդներ, 2--աջնանային տրախնիդներ, Տ--ինժուղի, 9--ժիջուկ, 10-միջուկ ոյին ճառադույմ, 11--լուրբային սլարնենքիմ,12--մաղաձն խողովակ, 13--րչուրեղով

12--պերիմեդուլլար Փայտ), ԸՀ18--կենտրոնականգլան):

Բջիչ:

զան շղակ), 15--նրկրորդային բնափայտ, 16--առաջնային բնափայտ (15--16--բնա-

գոտի,

18--4իմնական պարձնքիմ (17--18--միջուկ,

Վուշի ցողունի մակերեսին դտնվում են կուտիկուլայով ծածկվաժ գտնվում է կեղնի թլոէպլիդերժի բջիջներ (նկ. 24): էպիդերմի ետնում մեժ շերտ: Առաջնային կեղնը րոֆիլակիր պարենքիմի մանրըբջիջների ոչ ավարտվում է էնդոդերմի ավելի խոշոր բջիջների ալիքաձն շարքով: էնդոդերմից դեպի ներս դտնվում են կլոր կամ բաղմանիստ Ճաստ պատերով խոշոր բջիջների խիտ խմբեր: Դրանք պերիցիկլային ծագման լուբային թելիկներ են, որոնց «ամար էլ գլխավորապեսմշակում են վուշը: Դեպի կենտրոն տեղադրվածէ ֆլոենմիմի նուրբ շերտ, իսկ նրանից Հեւոո՝ կամբիուժը: երկրորդայինքսիլեմը կազմված է խոշոր ծակոտկեն անոթներից, տրախեիդներից ն բնափայտային թելիկներից: Միջուկին սաճմանակից են առաջնային քսիլեմի օղակաձն ի պարուրաձն մանը անոթները: բնափայտային պատերով կենդանի պարենքիմային բջիջներից կազմված միջուկային ճառադայքները «ճատում են քսիլեմը: Միջուկը կազմված է խոշորաբջիջ պարենքիմից, որը կենտրոնում քայքալյվում է, առաչացենելովխոռոչ: Անցողիկ կառուցվածքի ժամանակ պրոկամբիոմը ճիմնաղդրվում է առանձինձդաններով, առաջնային կառուցվածքը խրձային է: կամբիումն առաջանում է պրոկամբիումից ն առաջնային միջուկային ճատարբերակվում է ռադայթների պարննքիմից։ Խրձային կամբիում ն հրկրորդայինֆլոնեմի քսիլեմի տարբերի: Միջխրձային կամբիումը տարբերակվում է, այնպես, ինչպես խրձայինը, ֆլոնմի ն քսիլեմի տարրերի ե առաջացնում է նոր խրձեր, որոնք դտնվում են նախորդների միջե, Աստիճանաբար դրանք ն մյուսներն աճում են ն կարող են միաձուլվել: կամբիումի գործունեության շնորճիվ ցողունի ավելի ճին Միջխրձային կամասերում առաջանում է բնափայտի ն լուբի խիտ շերտ: Այսպիսի հտն ռուցվածք խուտաբույսն արնած նձ ցվածք ունեն (արնաժաղիկը, դետնատանձը, տատասկը բույսերը ն

այլն):

ցողունի (նկ. 28) արտաքին մասում ԱՐեածաղկի

էնդոդերմից:

Առաջնային կեղնից դեպի ներս տեղադրված է կենտրոնական դլանը: Այն սկսվում է պերիցիկլային գոտուց, որը կազմված է սկլերենքիմի մասերից, որոնք շրջանաձն ճերքադալվումեն նուրբ պատերով պարենքիմի ճետ: Սկլերենքիմի ձգլանները դասավորված են ոչ անկանոն, այլ կոլատերալ անոթաթելիկային խրձերի «Հետ զուգակցված դրանք ճարում են խրձի ֆլոնժային մասին: Խրձերըբաց են, ճավասա110

ԱԱԱՒԱՒ ՄԱԷ

լ Իւ»ՆՑԱ

ՆՀ

ՍԱՆ ի: մԱ Մ

լ5:

ԼՈՒԱՒ Է

ճռ

ԻՐ

Մ 0

Ա ՎԱ

(Էյ հտն

ԱՐՑ

ԱՄԸ)ՔՈՒԹԻ-Հ

(ԱՏ

« :

Նկ. "

ն` Ը

ի,

դտնվում է խոշոր բազմարչիջ մաղիկննրով էպիդերմը։ որի տակ դտնվում է մեխանիկական ճլուսվածքը՝ կոլենքիմը, իսկ կոլենքիժի տակ առաջնային կեղնի պարենքիմի մի փոքր շերտյ որն ավարովում է էպիդերմի ոլորուն շերտով: Պարենքիմում կան սխիղոդեն խեժուղիներ։ Այսպիսով, առաջնային կեղնր կաղմված է կոլենքիմից, «իմնական պարենքիմից ն `

77.

Վուշի ցողունը.

լայնական Ա.

Գ--

թելիկներ (Բ--լայնակի կտրվածջը, կարվածթը, Բ--Գ--լուբային կեղնի պարննքիմ, 2--առաջնային Ձրկայնակի կտրվածքը). 1--էպիդերմ, բսիլեմ, 8--առաջ7--ձրկրորդային 6--կամբիում, 5--ֆՖլոնմ, ՏՔ-լութային թելիկներ, 11--խոռոչ, Ֆայլին թարլեմ, 9--միջուկային ճառագայքներ, 10--միչուկի սպարենքիմը, ժայրնրը: սրված 12--բջչի պատը, 13--բյյի խոռոչը, 14--բյյի

3--էնդոդերմ,

Խրձայինկամբիումի մի դասավորված ցողունի շրջանադծով: է ձեավորում Քիչ թեքված դուտին, դուրս դալով ի'րձիսաճմաններից, միջխրձայինկամբիումի գողավոր աղեղը: կամբիումի լայն գոտին նրա ակտիվ ղործունհության ապացույցն է: իրոք, երկու ամսվա ընթացքում անդամ: Միջխրձայինկամարնածաղկիցողունը Հաստանում է 8--10 բիումն առաջանում է 4իմնական պարենքիմիցայն բանից Ճճետոչ երբ ն սկսվում է պրոկամբիումից ձնավորվում են փոխադրող խրձերը առակամբիումը խրձայինկամբիումի գործունեությունը:Միջխրձային ջացնում է նոր փոլխաղրող խրձի տարրեր. դեպի ցողունի կենտրոնը՝ ծսիլեմ ն դեպի նրա ծայրամասը՝ֆլոեմ: Աստիճանաբարնոր ն ճին կամբիումի գործունեու խրձերնաճում են ն միաձուլվում: Միջիւրձային քյան Հետնանքովառաջանումէ ջսիլեմի խիտ շերտ՝ սուր ելուստներով, րաչաի

պ.

78.Առշեածաղկի տաբբեր մակառդակնեռում) ցողունը կտրվածքը (լայնակի մ

վա-

3--կոլենքիմ, 4--կեղնի 2--էպիդերմ, ռուցվածքի մակարղակում. 1--պրոկամբիում, 6--էնդոդերմ (3--6 առաջնային կեղեն), 7--ակլերենքիմ, 8-պարենքիմ, 5--խածձժուղի, առաջնային ֆլոճմ, 9--երկրորդային ֆլոնմ, 10--խրձային կամբիում, 11--երկրորդային Քաիլեմ, 19--առաջնային թաիլեմ, 13--միչխրձային կամբիում, 14--միջխրձային կամբիումից

խուրձ,

15--միջուկի

պարննքիմ (շ--15--կէենարոնական

պարենքիմ (6--12Է

զլան):

որոնք խրվում են միջուկի մեջ, ն ֆլոնհմի խիտ շերտ: Միջուկի խոշոր բջջանիպարենքիմը կաղփում է ցողունի «Հիմնականզանգվածը: ժամանակ առաջնային կառուցվածքը, ինչԽոձային կառուցվածքի պես նախորդ դնպքում, խրձային է: Տարբերությունը կամբիումի դործունեության մեջ է: խրձայինկամբիումը փոխակերալվումէ երկրորդային ֆլոնմի ն քսիլեմի տարրերի, միջխրձայինը միայն պարնենքիմի, ռրն առաջացնում է միջուկային ճառագայթներ: Այսպիսով, երկրորդային կառուցվածքի դեպքում էլ պաճպանվում է փոխադրող "յուսվածքների խրձային դասավորությունը: Այսպիսիկառուցվածք ունեն խուռաբույսերը (զրվանդը, ղդումը, կանթեղախուը ե այլնի ցողունի (նկ. 29) էպիդերմը ծածկված է կուտիկուլայի Զովանդի շերտով: նրա տակ դտնվում է կոլենքիմը, ճաճախ թիթեղավոր, երբեմն

Բ- կամբիումի առաջացման մակարղակում, պրոկամբիումի

առաջացման մակար-

9--կոլենքիմ,4--կեղեի պարենքիմ, 5--էապիդերմ(3--5 առաչնայինկեղե), 6--պերիՑեկլի սկլերենքիմ, 2--ֆլում, Ց--քաիլեմ, 9--արձային կամբիում (2-9--բացկոլատերալ խուրձ), 10-միջխրձային կամբիում, 11--միջուկային ճառագալք, 12--միջովի կենտրոնականգլան):

Պրո ազար Դ--4նավորված մ ան

79.

Ա.

դակում,Գ--ձնավորված 1--պրոկամբիում, 2--էպիդերմ, կառուցվածքի մակարդակում,

Ա--պրոկամբիումի առաջացման մակարդակում, ՄՐՏ փակում, Ֆ--սչ խրմային վառուցվածրին անցման մակարդակում,

Զբվանդի ցողունը (լայնակիկտրվածքը տարբերմակաշդակներբում).

Նկ.

անկյունավոր: Պարենքիմըկազմված է նուրբ պատերով խոշոր բջիչներից: Դրանցիցորոշ մասի մեջ լինում են թրքնջակաթթվայինկալՑիումի բյուրեղներ բյուրեղաբույլի ձնով: Առաջնայինկեղնր վերջանում է էնդողերմով: կննտրոնական դլանի արտաքինշերտի բջիջները՝ ակլերենքիմը, պերիցիկլայինծագում ունեն, լայնակի կտրվածքի վրա բազմանկյուն են, կիպ Ճղվում են մվյանց, դրանց պատերը ճասո են, պարղ ծակոՍկլերենքիմի օղակի ներքին սաճմանը ալիքաձն է, խրձերի տիներով: վրա այն բարձրանում է, խրձերի միջն՝ իջնում։ փոխադրող խրձերը օղակաձն դասավորված են մի կոլատերալ չարքում: Ֆլոնմը տարբերվում է իրեն շրջապատող պարննքիմիցավելի մանր բջիջներով: Այն կազմված է մաղաձն խողովակներից,ուղեկցող ե նուրբ բջիջներից պատերով լուբային պարենքիմից: Խրձի արտաքին դտնվող առաջնային ֆլոնմը ձնավփոխվածէ: կամբիումի աուսմասում ացրած երկրորդայինքսիլեմը ներառում է մեծ տրամաղծովանոթներ ), բնափայտային թելիկներ ն բնափայտայինպա(ցանցաժակոտկեն

9--1189

րենքիմ: Միչուկին սաճմանակիցառաջնային քսիլեմը կազմված է փոքր տրամագծի օղակաձն ն պարուրաձն բիչ քանակությամբ անոթներից ն տրախնեիդներից: Քախլեմին ֆլոնմի միջե ընկած է կամբիումային ղուռին։ Կամբիումի խրձերը բաժանված հն առաջնային միջուկային ճառագայթներով: Աճման ավելի ուշ փուլերում միջուկային ճառագայթների պարենքիմում Ֆույնպես առաջանում է կամբիում: Միջխարձային կամբիումի ճատվածեն ները ճարում խրձային կամբիումին, առաջացնելով Ճոժ կամբիումավին գլան: Միչխարձային կամբիումը տարբերակվումէ միայն միջուկային ճառադայթներիպարենքիմի: Միջուկը կազմված է փուխր դասավորված պարենքիմային բջիջներից: Դրանց որոշ մասում նույնպես կան բյուրեղաբույլեր: ի վերջո պետք է նշել, որ երկշաքիլ խոտաբույսերի ցողունների կատւուցվածքն ավելի բազմազան է, քան ծառերինը ն թվերինը, որը ցուպանիշ է նրանց բարձր մասնագիտացման: ի տարբերություն ծառակողունների կառուցվածքի առանձնաբույսերի, խուտաբույսերի ճատկություններին պետք է դասել. ֆելոդենի բացակայությունը կամ թույլ զարգացումը, զգալի սպարնենքիմացումը, կամբիումի դործունեուզյան թուլացումը, մեխանիկական ե, մասամբ, փոխադրող ճլուսվածքների ապաճումը (ռեղուկցիան ): Միաշաքիլծածկասերմերիցողունի կառուցվածքը: Այնպես, ինչպես արմատը, ցողունն ունի միայն առաջնային կառուցվածք: կառուցվածքի տիպը խրձային է: Անսրաքնլեկայինխրձերը փակ են: Լայնակիկաբբվածքի վրա ղրանք կարծես անկանոնցրված էն ճիմնական պարենքիմով մեկ:

Առաջնային կեղնին կենտրոնական գլանիմիջե ճաճախ որոշակի. .ւ

եկ. 81.

աե

ցողունը(լայնակիկտովածքը). Եգիպտացորենի

1--ժպիդերմ,2--սկլերձնքիմ,

3--Վիակ կոլատերալ խուրձ, 4--Ճիմնական պարննիմ:

սաշման չկա: Ցողուններիմեխանիկական ամրությանը խրձերի սկլեբննքիմի ճետ միասին ծառայում են էպիղդերմին պարենքիմի բջիջների ն փայտացող պատերը: Չնայած Հաստացած միաշաքիլավորների կամբիում չեն առաջացնում, դրանցից մի քանիսն (ճիմնականում բնաունեն եհերկրորդային Հա ուուսիայտային շուշանածաղկավորները) ցում ի «Հաշիվ պերիցիկլից առաջացած մերիսթեմայի (ճաստացման օղակներ):

ցողունի Աշոբայի

նկ.

80.

Աշոբայիցողունը (լայնակիկտովածքը).

1--Հպիդքրմ, Ֆ--սկլերենքիմ, պարենքիմ, 6--խոռոչ

3--թլորքնքիմ,

4-Կիակ

էպիդերմի տակ գտնվում է մեխանիկական«լուս-

վածքիմի չերտ, որը ընդմիջվում է բլորոֆիլակիր պարձնքիմի ճատվածներով (նկ. 80): նրա վիա էպիդերմում կարելի է տեսնել Հերապ արաոներ: Ցողունի ավելի ժերացած ձանցքային ճատվածներում

կոլատերալ խուրձ, 8--Հիմնական

պարենքիմիբջիջների պատերը փայտանում են, այնպես, «Արրոֆիլակիր ինչպես էպիդերմի բջիջների պատերը: Մեխանիկական Հլոավածքում,

են ոչ մեժ փոխադրող Հիմնական պարհնքիմի սաշմանին մուտ, դտնվում փոխրձեր: Հիմնական պարենքիմում ավելի խոշոր վակ կոլատերալ

են երկու, կարգովտեղադրվում շախմատային լարձերը խադրող

բջիջները ենթարկվում են բնական քայքայման ն բավական է մեխանիկականոչ մեծ ազդեցություն (քամի, անձրնե),որւվլնսզիտերեն վրա տերնից մնացած ճետքի ծածկվում է խցանով, ընկնի Ցողունի է տնրնասպի (տե՛ս նկ. 92): Մշտադալարբույսերի տերննեայն կոչվում են ոչ միաժամանակ: Տերնաթափը գոլորշիացման դեմ բը թափվում կենսաբանական պաշտուլանություննէ ֆիզիկական (ամռանը) բույսերի ֆիզիոլոգիական չորության դեպքում: Տերնների ճետ (ձմռանը) կամ է աղատվում կուտակված արտաղզատուկային նյութերից: բույսը շերա,

ճազ-

չէ: Ցողունի վաղդեպերեք շարքով: Առաջնային հեղեր արտաճայտված աճման ցոճաշվին կենտրոնում միջուկը չի պաճպանվում:Բջիջների ն առաջանում է ավելացմանդեպքում այն ոլատովում ղունիշաստության մեծ Այդպիսի է խոռոչ, որը Հատուկ է Հացաղդգիների մասի ցողուններին:

ցողունը անվանում են ծղոտ: է եդիոլտացորենիցողունը խոռոչ չունի (նկ. 81): Այն լրիվ լցված ամբողջ ճաստությամբ թափանցվածէ. Հիմնական պարենքիմով,բայց փոխադրող խրձերով: էպիդերմի տակ գտնվում է մեխանիկականՀյուս-: վածքի բարակ շերտ: Առաջնային կեղեը, ինչպես աշորայինը, չի ար-. են: Ֆլոնմում չկա տաճայտված: Փոխադրող խրձերը փակ կոլատերալ ե ուղեկցող բջիջները լայլուբային պարենբիմ, մաղաձնեխողովակներ, նակի կյորվաժքում ունեն ցանցի ձն: Քսիլեմը պարունակում է 3--Ց,

ՄԱԿՐՈՍԿՈԿԻԿ

անոթ, որոնցից երկուսը խոշոր են: Անոթների տակ կա խոռոչ: Քսիլեմը կիսարնդգրկոմ է ֆլոնմը։ Խուրձը շրջապատված է սկլերենքիմի շերտով ՏԵՐԵՎ

Տերերըսաճմանափակաճի կողքային օրգան է, որն առաջանում է կամ ներդիր աճի ճիմնադրմանեղանակով(մլաշաքիլավորներ) ամբողջ մակերեսով

(նրկշաքիլավորներ):

Հիմնական ֆունկցիաներն են ֆոտոսինթեղը» դաղզափոխանակուԲացի այդ, տերնեներումկարող են կուտրանսպիրացիան": թյունն են տակվել պաշարանյութեր, առանձին դեպքբերումտերնեներըկարող ժառայել վեդնտատիվբաղմացմանճամար: Միամյա բույսերի տերնի կյանքի տնողությունը մուտավորաղես Հավասար է ցողունի կյանքի տնողությանը, բազմամյաներինըզդալիոտարի րեն կարճատն է: Բույսերի մեծ մասի տերեն առլրում է 1--1 է 1--5 տերեր գործում բույսերի Հաճախ ավելի բիչ: Մշտադալար բայց 10--15 տարի (եղենի, արաուկարի):. տարի, իսկ որոշ մասինը մինչե բույս վելվիչիան, Բացառություն է կազմում աֆրիկականանապատների

ու

տարի: ապրում է 90--100 Տերնաթափ:Միաշաջիլ խոտային երկշաքիլ բույսերի տերնը ման քայքայվում է աստիճանաբար, մնալով ցողունի վրա: ԲնաՀանում երկշաքիլ բույսերի կոթունի Ճիմքում ձնավորվումէ բաժանիչ ԿՎիայտային

տրի տերերըմշտական օրդան է

ուսերի

կողմից չրի գոլորշիացմանֆիզիոլոգիականպրոցեսս

` : Բ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Տերնների չափերը խիստ տատանվում նն, Հաճախ նույնիսկ մի բույսի սաշմաններում։ Մեր ֆլորայում որոշ տեսակներ ունեն մինչն մմ երկարության շատ 1--1,5 մանր տերնեներ:Արհադարձայինն մերձմ են 20-22 արնադարձայինդոտիների բույսերի տերեները Հասնում ճրկարության (արմավենի): Տերնների կազմավորվածությունները (ֆորմացիաները), հնտերոֆի լություն: Սովորաբարմեկ ընձյուղի վրա առաջանում են տարբեր մեՑության, ձնի ն դույնի տերեներ: Տարբերում են տերեներիերեք ձն՝ ստորին, միչնամասային ն ղադաթնային։ Ստոբինկաղմավորվածության տերնեներըսովորաբար թերղարդացած են կամ ձնափոխված՝կապված մասնագիտացվածդործունեության Ճեւո (պաշտսանական, տերեներ, Ճոսպլաճեռւտող)--շաքիլի ղային թեփուկներ, կոճղարմատներիապաճած (ոռնհդուկցված) տերններ, իսկ երբեմն էլ: ստորգետնյա ընձյուղներ: Միջնամասային կաղզմավորվածության տերեները կազմում են բույսի տերնեներիՀիմնական զանդվածը: Դրանքտվյալ տեսակին ընորոշ տերնեներեն ն, ի տարբերություն Խախորդների բլորոֆիլակիր են: Գագաթնային կազմվորվածության Կոնհրնները դասավորված են ծաղկակիր ընձյուղների վրա (ծաղկաբույլերում)։։ Դրանք ծաղկատերնեները, ծաղկապատյաններնեն ն այլն Քոլորն էլ, որպես կանոն, թերզարգացած են, չունեն կոքուններ, դոնավորված են կամ անզույն: երբ խոսում են բույսերի տերնների մասին, ապա նկատի ունեն միջնամասային կաղզմժավորվածության տերեները։ երբեմն միննույն Ընձյուղի միջնամասային տերեները ձեով զգալի տարբերվում ենչ Այսե վերջրյա տերնեները Կլես, որոշ ջրային բույսերի ստորջրյա, լողացող են: մորֆոլոդիապեսխիստ առանձնացած Այս երեույթը կուվում է

(եկ. 82): ձետեբոֆիլություն

Տերնի մասերը: Բույսնրի մեծ մասի տերեր կազմված է ավել կամ պակաս լայն տներնաթիթեղից, որը կոթունի օգնությամբ ամրացած է

ցողունին (կոթունավոբտերն) (եկ. 83): Տերնաթիթեղը կաարում է ։տերնի ճիմնական ֆունկցիան: Կոթունը թիթեղին կողմնորոշում է լուլսի աղը"լուրի նկատմամբ: եթե կոքունը բացակայում է, տերեր կոչվում է նստադիր:երենրսդեպխ տերնհաթիթեղիկը տադիր ցողունն աճում է որոշ երկարությամբ, առաջանում է ղեպի ճեոքն նակվողտերն: Հաճախ կոթունւի «ճիմքի մու առաջանում են զույգ կողքային կանաչ կամ ժաղպավենավոր ւ

կ Հ: Վ2Ճ ՀԶ

Հն ՀՀՀ

ՀՏՀՀՀ

Շն

Հ. ՀՏ

ՀՀՏՏԼ ՆՆ

ՀՀՀ 2227» ՆՀ: "4

2215ՅՐՀ

-Գ

/ Տ

ՀԵ ՀՀ

«ե Նկ.

82.

Հետերոֆիլություն (չբային գոբտնուկ).

1--ստորջրյա տերեներ,

լողացող

տերններ:

Նկ.

84.

Տեբննեբիջղավոբություւնը. Բ--դիխոտոմիկ, Գ--ցանցաձե, (Պ- իճարաձե, Դ--մատնաձն), Ե--զուգա-

Ա--պարզ,

Հեռաչիղ, Տ--աղեղնաջիղ: -

քազգիներիտերբնըկազմված է երկար խողովակաձնտերհապատյանից ն նեղ թիթեղից: Թիթեղի ճիմքի մոտ կա ժապավննաձն Ճավելված՝լեզի սկ երբեմն էլ երկու ելուստ՝ կողբերին վակ, ականջիկներ: Ջղավորությունը: Տարբերում են չղավորության 4ճետնյալ տիպերը (նկ. 84):

քՔլուստներ՝̀ տեբնակիցներ: Հաճախ դրանք փոքի են տեորոշ րնաքիթեղներից, բայց

բույսերի տերնակիցները գեազանցում րազասց ն

են

գործում

են

«ոշ

ր տերնաթիթեղին զ

որչվես տերնա-

սշոշշ-. էռռշշԱ«շրոճայո/7«ճակիու,74այայն աաա -

ժբ շում ք

մ/շ

տր«77 ոո"

ՀԱՆ)

Թիթեղ (բակլազգիներ)։։ եե տերնակիցները սերտաճում են, ապա առաջանում է լայնվածք ("նդկացորենավգիներ)։ Երբեմն կոթունի Հիմքը լայնանում է, վերածվելով տերհապատյանի, որն ընդգրկում է ցողունը (ճովանոցավորներ):Հա-

ՏԵ) Կ

«չո»

ճայ գոմ

Հջլաթ

223Ժշորն

ՆՅ ԷՆ

ՀՏՅՊ Տ

ՀՏՀ"

ՀՀԵԿ

ԱՑ

Նկ.

83.

Տե՞ննեբիտիպեր.

բմարմես Հաճակաավ (Ա -1-ոլ: նստադիր (չնկոտեմ), Դ--դեպի նքրքն Ճակվող (տերեվուկ), 2--տերնակիցներ, 3--կոթուն, 4--տերնաթիթեղ, 1--ցողուն 2տնրկապատյան,8--ականջիկներ, 9--լնզվակ: ԻԻ

գթա

ու

լարը 2-«յյ,

ԷՆ

ՀՎ

ՏԱՀ ԱՏԱՎ

Է-

0--պատյանավոր (զարի). 5--ռախիս,

6--տերնիկ,

Նկ. :

Ց5.

Ըառ

ԱՀ

ՀՏՀ

ՀՀ»

«րջ(աժ

Օ4/ացրագմ.

ՀՀ

թ Է

շամ

2422ֆզաջմ ,

ված

ճշփարա/ունծեռֆզ46

ՓԺույմ

տեբնաթիբեղի ձեի պաոշզ ամբողջական տեոնների ղասակառգումը (սխեմա):

/Պ

/Ն

(ՐՊ

/Պ Հ.

ՀԱ

Է:

:Հ :Հ

Հ-Հ"

25.5

4227/7417

) -

գազախի ձեի, Բ--րստ ճիմբի ձնի, Հ--սուրյ, 3-Փ--րատ նհզրի ձեր. 1--բութ, սրված, Ճ--արածայը, Փ--ակոսավոթ, 6-սնպաձե, 2--կլորացաժ, 8--արտաձն, 9-ննաաձեն,10--նիզակաձն, 11--աղոցաձե,

4:40

27142 7. Փոր նոո«ջ

ծանակ

14-12--նրկսղոցաձեչ 143--ատամնավոր)

փշատամնավոր (փշավոր), կաձե, 16--ակուավոր:

15--պարփա-

աաա մռաբյթամ

ԱԶ

մ.

Նկ.

Ե Հաշ Հճ«Ժ

Ա--ըռտ

ը -՛ Հ

Զու ք. ,ուաբյթան 2 ո 24.46.

պառզ Նկ. 86. Ամբողշական թիթեղով տեոշններիդասակարգումը(սխեմա).

Բառդտեոններբի ղասակարգումը (սխեմա):

88.

ամենալայնորենտարածվածտեսակն Ջանց, ջղավորության

գ2մ«յոո,չճ

.է

փետրաձնե

մատնաձն,

ե զուգաճեռաջիղ՝ Հիմքից մինչն աղեղնաջիղ

է,

լինում

տերնաթիթեղի գագաթը

մի քանի չճ լուղավորված միանման ջղեր, մի դեպքում միջով անցնում բոշխեր), մյուս դրանք դասավորված են խիստ ղզուղաճեռ(ճացաղդիներ, են

Նկ.

87.

դասակարգումը(սխեմա): Մասնատված թիթեղովպարզ տերնների

պառզ՝

Հիմքից մինչն գագաթը տերնաթիթեղի միջով անցնում է միայն մեկ ջիղ (իոխադրող լխուրձ). լինում է բարձրակարգապորավորների (մամռանմաններ, գետնամուշկանմաններ),ժերկասերմերից շատնրի (փշատերեներ)ն

ժածկասերմերի (էլոդեա) մոտ, դիխոտոմիկ(նրկճյուղային)՝ ջղերը ճյուղավորվում են եղանաձն (դիխոտոմիկ), սերմնավոր բույսերից ունի գինկդոն (լայնատերն մերկասերմերի Հաղվադեպներկայացուցիչներից մեկը), եկ կամ մի բանի խոշոր չղեր տալիս ւն

գանցաձե՝

որոշ

կողքային

ճյուղավորումներ, որոնք իրենց ամբողջությամբ առաջացնում են խիտ

): գեպքերում՝ աղեղնաձե(ճովտաշուշան Տերնների բազմազանությունը: Տարբերումեն պարզ ն բարդ տեբըններ:Պառզ տերեներն ոմեն մեկ տերնաթիքեղ, ամբողջական կամ ավել կամ պակասակոսավոր: Բնափայտայինբույսերի պարզ տերնները նեն ցոքափվում են աշնանը, իսկ խուտաբույսերինըՀաճախ մաճանում են «ետ մի քանի միասին: Քարդտերնեներըսովորաբար կազմված ղունի ամժրափոքր կոթունիկներով որոնք կամ ավելի) տեբնիկներից, (երկու Դրա շնորճիվ տերնի ընկնում պած են ընդճանուր կոթունին (ռախիսին): է ըստ մասերի՝ սկզբում տերեիկները,իսկ ճետո՝ ռախիսը: Դարզ տերհները Հատուկ են գրեթե բոլոր խոտաբույսերինն ծադասակարգում են ըստ մի թիինրի դերակշռոողմասին: Դրանք ռերի են դրանցից մի քանիսը: շարք Հատկանիշների: Այստեղ բերված ձնի տերնաթիթեղով տերեներնհըստ տեբնաթիթեղի լինում են՝ ձվաձն, կլոր, նշտարաձն ձվածրաձն (էլիպտիկ), քրկարաձեի ուն, պծաձն ն այլն (նկ. 85)),ընտ տեոնաթիթեղի գագաթի սուր, արված, արաժայր, ակոսավոր, իստ տեոնաթիթեղի ճիմքի ձեի կլոր, անպաձն, նետաձն, նիղակաձե, րստ տեոնաթիթեղի եզքրտաձն, Բաձեի՝ ամբողջանզը, աղոցաձն, երկաղոցաձն, ատամնավոր, պարփաակոսավոր (նկ. 86): ր ււ. են. ըուո լինում կոսավոր տերնաթիթեղուլ տերնները ակոսիխոեն Հասնում տերնաթիթեղիկեսի լայԲության՝թիակաձե(ակոսները ու

Ամբողջական

բուք,

Պարն

են Հասնում նության քառորդից ոչ ավելի), բաժանված (ակոսները ն տերնաթիթեղի կեսի լայնության մեկ երրորդին ավելի), ճեղքված են տերնի գլլոավոր ջղին ղասաՀասնում ), ըստ ակոսների (ակոսները վոբության՝հռարլթակ, մատնաձն, փետրաձն(նկ. 87): են եթե փետրաձնկտրտված տերնի խոշոր մասերը Հերթազայվում մանրերի ճետ, ապա այն կոչվում է ընդչատվող փետրաձնկտրտված երբեմն տերնաթիթեղը երկ- կամ բազմակի կտրտված է (կարտոֆիլ):

լինում (ճազարատերհուկ, սամիի): Բարդ տերնները դասակարգում են ըստ ռախիսիվբա տեբեիկների են բարդմատնաձն՝ տնրնիկները դասավորված դասավոբության. են ավել կամ պաՀեռանում հ խիսի գագաթին մեկ "արքության վրա ռա-

են

կաս շառավղաձնյ բարդ վետրաձե՝ տերնիկները դասավորվում խիսի երկարությամբ, ընդ որում նրա գագաթին կարող է լինել ժեն տերնիկ (կենտ փետրաձն բարդ) կամ երկու տերնիկ (զույգ փետրաձն: բարդ),եռարբլթակ՝տերեն ունենում է միայն երեթ տերնիկ (նկ. 86): ոա-

կառուցԲարդ վփետրաձետերեները երբեժն լինում են ավելի բարդ տերեներ: վածքի՝ երկ-ն բազմակի փետրաձնբարդ Մերկասերմերի ն ծածկասերմերի տերեի ամենապրիմիտիվձնը Համարվում է պարղ, ամբողջական,թիակաձն տերեր: խիստ ճեղքված ր բարդ տերններն առաջացել են ավելի ուշ: Տերնակիցներընույնպես են որովես ցածր կազմավորվածության"ատկանիշ: Զղավորուդիտում թյան ամենապրիմիտիվտեսակը պետք է ճամարել պարղ ն դիխոտոժիկ

ջղավորությունը:

ՄԻԿՐՈՍԿՈՊԻԿ

տրանսպիրացիանէ։ Մեզոֆիլում միմյանցից ոլ/ոշ ճեռավորության վրա դասավորված նն փոխադրող ջիզը գրավում է տերնի ճամարյա ամբողջ լայնուԽրձերը:Գլխավոր թյունը, վերին էպիդերմից մինչն ստորին էպիդերմը: Քսիլեմը ուղղված է դեպի տերնի վերին կողմը, Ֆլոեմը՝ դեպի ստորինը: Հետնաբար,դա փակ կոլատնրալ խուրձ է: Այն ամրացած է սկլերենքիմով։ Խրձից վերն ններքն սոնվում է կոլենքիմը, որը «արում է էպիդերժին: ճյուղավորման է ֆլոնմային կարգի մեծացմամբ խրձից առոիճանաբար անչետանում մասը, ն այն ղառնում է պարղ: տերնի Այսպիսով ճաճարենու դորսալ կողմերի կատարում են ֆունկցիա(մեջքային) ն վենտրալ (փորային) ներ ն դրա ճետ կապված ունեն տարբեր կառուցվածք: Այդպիւի տերեները կոչվում էն ղոբսիվենտբալ: տնրեի վերին էպիդերմի բջիջներն առաջացնում եգիպտացորենի են երկու տիպի պարզ թելիկներ՝ կարճ մախաթանման ն երկար թելանման (նկ. 90)։ էպիդերմի բջիջների շիմքի մոտ երկար թելիկներն ավելի փոշոր են ն վերն են բարձրանում տերնի մակերեսից: էպիդերմժը ծաժկված է կուտիկուլայովվ։ Հերձանցքայինապարատներ կան նան վերին ն ռտորին էպիդերմի վրա Փոխադրողխրձերը փակ են, կոլատերալ, քսիվեմը ուղղված է դեպի տերնի վերին կողմը, ֆլոեմը՝ ստորին կողմը: Խրձերը խոշոր են ն մանր: Յուրաքանչյուր խուրձ շրջապատված է կլոր, նուրբ պատերով եզրապատվածքային բջիջներով, որոնք չունեն քլորոսպլաստներ։Դրանցում ճավաքվում են ֆոտոսինթեզի արդգասիքներըո Մեղոֆիլը կաղմված է ավել կամ պակաս բջիջներից, որոնք պսակաձն

Զունկյիան գազափոխանակությունն

ու

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Համեմատաբարմիանման է, որոշվում է տերնի Հիմնականֆունկցիանելրով՝ֆոտոսինքեղով, տրանսպիրացիայով, գաղաիփոխանակությամբ: Տերնաթիթեղը կազմված է էպիդերմից, մեզոֆիլից, փոխադրող ի,րձերից (չղեր)։ չաճարենու տերնհիվերին էպիդերմի բջիջներն ունեն ավելի ճաստ կուտիկուլա, քան ստորին էպիդերմի բջիջները (նկ. 89): Վերին էպիդերի վրա ճամարյա լրիվ բացակայում են ճերձանցքային ապարատները: Վերինն ատորին էպիղերմի միջն դտնվում է մեղոֆիլը, որբ կազմված է առսիմիլլացիոն պարենջիմից: Վերին էպիդերմի վրա դտնվող նրա բջիջներն ունեն ձգված ձն, կիպ կպած են, չունեն միջբջջաին տարածություններ, Դա սյունանման (ներքնաչյուսվածքային) պաԼննքիմն է։ Այստեղ Հիմնականում ֆոտոսինթեզ է կատարվում: Ստորին (պիդերմին մոտ գտնվում են խոշոր միջբջջային տարածություններով ւ'վելի կլոր բջիջներ: Դա սպունգանման պարենքիմն է: Դրա գլխավոր :

Նկ.

Տ9.

Հաճաբենու

Հկորին

տեբեր (լայնակիկտբվածբ), պարծնքիմ, Յ--ապունկանման պարենքիմ, ՅԸՑյունանման 6--ակլերքնթիմ, 2--թսիլեմ, 8ֆլոնմ,

148144, ստորին կապիդերմ,3--Հհրանցթային ԶԿոխադրող խուրձ, կոլինքիմ։

4--

ապարատ,

Լ---լ

ՀՈՑ ՆՈՅ ԷՎ

(եկ. 91): էպիդերմը ծածկված է կուտից՝ էւպիդերմից ե ճիղպսդերմժից Հաստ շերտով: Դրա բջիջները «ատվածքում ճամարյա քառա-չտիկուլայի Հաստ ունեն պատեր: Տերնի երկու կողմում ճիպոդերմի մակուսի են, կարդակիխորություններում գտնվում հն «երձանցքային ապարատներ, որոնց տակ դտնվում է մեծ օդախորշ։ Հին տերհեներիէպիղերմի բջիջ-

Նկ. 90. Եգիպտաոռցոենի տեբն (լայնակի կտրվածքը).

1--կուտիկուլա, 2--վերին էոիղերմ, Ժ--ստորինէիդերմ, Ժ--մաղիկներ,5--Հնրապարատ, ձանցքային 6--մեղոֆիլ, 2--խոչոր փոխադրող լճուրձ, Ց-Կիոքրը փոխադրող փԽուրձ, Ջ--հզրաղատվածք, 10--ակլերենբի մ, 11--անգույն պարենքիմ: դասավորված են մանը խրձերի շուրջը: Տերնաթիքեղի միջին ճաստացած մասը ժեզոֆիլ ունի միայն ներքնի կողմից, մնացած տարածությունը լցված է խոշոր բջիջներով, որոնքքլորուղլաստներ չունեն։ Տերնի տակ դառավորված են փայտացոդ սկլեՀենց այդ մասում էսի երի ընենքիմիձդաաները, դրանք թիթեղի ստորին կողմում առաջացնում են են մինչն խրձերը: Թիթեղի մնացած մասում ելուստներ, որոնք Հասնում սկլերենքիմի մերձէպիդերմալ ձդանները երկու կողմից կիպ "արում են խոշոր փոխադրող խրձերին։ Այսպիսով, եգիսլրուցորենի տերնի երկու կողմն էլ կատարում են միանման ֆունկցիա հ ունեն միանման կառուցվածք, Դա իգոլատեբալ(ճավասարադրսային) տերն է: Այդպիսի կառուցվածքը ճատուկ է այն ստերններին, որոնք դասավորված են ավել կամ սլակաս ուղղաձիդ կերով: ժուրաճատուկկառուցվածք ունեն վփշատերնբույսերի տերնները: Սոնու փշատերեր ոլաշտսպանականծածկույլքը կազմված է հրկու շեր124

կ.

91.

Սոնու

ԸՎաիդելմ,

աան 0--ֆլում,

ասեղնատեջնը կտրված). (լայնակի

Հփրձանցքային ապարատ, Մր Բար 11--սկլերենբի:, 13--պարննքիմ։

3--վապողերմ,

4-8

էեջիմ

աո

ների պատերըփայտանուք են: Հիսլողերմը կազմված է մեկ, իսկ անկյուններում 2--Ց չարք բջիջներից՝ավելի քիչ Հաստացած, փայտացած պատերով: Այն կատարում է նան ջուր պաճեստող ն մեխանիկական տակ գտնվում է մեզոֆիլը, որը կազմված է այնֆունկցիա: ծչիպոդերմի պիսի բջիջներից, որոնց պատերը տեղ-տեղ ներս են մտած բջջի խոռոչի Դա զգալիորեն մեջ, առաջացնելով ծալքեր (ծալքավոր պաբենքիմ): մեծացնում է քլորուլլաստներով ցիտուպլավմայի շերտի պատին ճարող մակերեսը, իսկ Հետնաբար, նան ֆոտոսինքնզող մակերնույթը: Խեժուղիներով անցնում է ծալքավոր պարենքիմը: կննտրոնականմասում, որը ծալքավոր պարենքիմից անջատված է էնդողերմով, դասավորված են կոլատերալ տիպի երկու փոխադրող խրձեր Քախլեմային մասը ուղղված է դեպի փշատերնի տափակ կողմը, Փլոնմային մասը՝ դեպի ուռուցիկ կողմը: Հետնաբարչ, տափակ կողմը Համարվում է մորֆոլոգիապես վերինը, իսկ ուռուցիկ կողմը՝ ստորինը: Փոխադրողխրձերի միջն գտնվում է ժեխանիկական «ճլուսվածքը: կենտրոնականմասի մյուս տարածությունը կցված է պարենքիմային բջիջներով: ԸՆՁՅՈՒՂ

մերիսթեԸնձյուղըմի օրգան է, որն առաչանում է դազաթքնային մայից ն մորֆոդենեղի վաղ փուլում մասնատվոմ է մասնագիտացված մասերի. ցողունի, տերնների, բողբոջների: նրա Հիմնական ֆունկցիան ֆոտոսինթեզն է: ՐԸնձյուղիմասերը են նան կարող ծառայել վեդետատիվ պաճնստանյութերի, ջրի կոսոակման «ամար:

Նկ.

բազմացման,

ՄԱԿՐՈՍԿՈՊԻԿ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Ցողունի այն

(նկ. 98): է ժի քանի ճանդգույցներ Մեթամերիա։ Հչծաճախ ընձյուղն ունենում ն միջճանդույցներ: Ընձյուղի ճամանուն օրգաններ ունեցող ճատվածների այդպիսի կրկնությունը կոչվում է մեքամերիա (մարմնաճատվաժավորություն ): Տիպիկընձյուղի յուրաքանչյուր մեթամեր կազմված է |

ցողոմբ

ողթոջ,

13--

Նկ.

Ընձյողների տիպեոր (սոսի).

տերերը, կոչվում է հանգույց, իսկ երկու

Եբկաբավուն:

ԾՐկշաքիլբույսի կառուցվածքը (սխեմա).

1--դլխավոր արմասո, Չ--կողքային արմատ, 3--շաբիլ, 4--Պիո2--տերնածոց, 8--ժոցային 6--ճանդույց, կոտիլ, 5--էպիկոտիլ, 11--ծաղիկ, 12--գագաթնայրն 9--միջշանգույը, 10--տերն, բողբոջ, բ

Ճատվածի, որից սկսվումէ «անդույցների միջն ընկած ցողունի Հատվածը՝միջնանգույց(նկ. 92): Հչանդույցիվերնում, տերնածոցում առաջանում է տեբնածոցայինբողբոջը: կավ արտաճայտված հսկ հթն միջջճանգույցներիդեպքում ընձյուղը կոչվում է ծանդույցները մոտեցած են ե միջչճանդույցները դործնականորեն չեն նկատվում, ապա դա կաբնացածընձյուղ է (պտղաշիվ, վարդակ)

Ընձյուղի մասերը:

92.

93.

ԱՆ.կարքացած, Բ--երկարավուն, աճ:

1--միչչանգույց,,

2--տարեկան

տերեով ն տերնածոցային բողբոջով Հանդույցից ե ներքնում դանվող միջՀան ջռանգույցի ից: Բողբոջ: Դա կարճացած ընձյուղ է (նկ. 94): Այն կաղմված է մերիսթեմային առանցքից, որը վերջանում է աճման կոնով (սաղժնային ցողուն), ն տերնաթմբիկից (սաղմնային տերններ), այսինքն՝ սաղմնաին մեթամերների չարթից։ Ստորն գտնվող տարբերակված տերնները ծածկում են ամման կոնն քմբիկները։ Այսպես է կառուցված վեգե:

ու

բողբոջի տատիվբողբոջը (տե՛ս նկ. 97): Վեգետատիվ-ռեպոոդուկտիվ

կոնը վերածված է սաղմնային ծաղկի կամ սաղմնային ծաղկաբույլի։ Ռեպոոդուկտիվ (ծաղկային) բողբոջները կազմված են միայն սաղմնային ծաղկից կամ ծաղկաբուլից ն չունեն ֆոտոսինթեզողտերնների սաղմեր: Հաճախարտաքին տերեները ձնափոխվումեն բողբոջային թեւփուկեն չորանալուց: Այդպիսի բողբոջների, որոնք բողբոջը են ները կոչվում պաշտպանված (փակ)ի տարբերություն մեոկ (բաց) բողբոջների, որոնք չոմւեն բողբոջային թելվուկներ (գերիմաստիչճանկխու, կատվատոտիլկ): Սակայն պետբ է Ճիշել, որ մերկ բողբոջներում, կոնը ն այնպես, ինչպիս լուրաքանչյուր աճող բողբոչներում, աճման նն տերնների սաղմերը ծածկված ավելի Հասունացածֆոտոսինթեզող տերններու: ն Ըստ տեղադրությանտարբնրոսէ են գագաթնային բողկողքային են բոջներ։ Վերջիններըըստ ծագման կարող լինել ծոցային ն ճավելյալ: Սոցոային բողբոջներնէկզոգեն (արտաքինից)առաջանում են աճման կոնի վրա, տերնաթմբիկների ժծոցերում։ ԾՍոցայինբողբոջները, որոնք երկար ժամանակ ընձյուղներ չեն տալիս, կոչվում են Էնած բողբոջներ: Սոցային բողբոջները դասավորվում են կամ մեկական կամ մի քանի Հատով (խմբային)։Հավելյալ բողբոջները կարող են էնդոդեն առաջանալ ցողունի լուրաքանչյուր մասում ժերիսթեմայի գործունեու թյան ճաշվին։ երբեմն ճավելյալ բողբոջննըն առաջանում են տերնների վրա նհ իսկույն տալիս նեն ճավելյալ արմատներով փոքը ընձյուղներ (աճատերն)կամ սոխուկներ(սոխ): Այդպիսի ճավելյալ բողբոջները կոչվում են բուսնող: Տարբերում են տերնադասավորության Տերնադասավորությունը:։ Հանհրեք «չիմնական տարբերակ (նկ. 95). պաբուբաձնե, (ճ6րթաղիր)՝ դույցի վրա կա միայն մեկ տերն, ցողունի վրա տերեները դասավորվում են պարուրաձե, հճակադի՝ճանգուվցի վրա կա հրկու տերն, որոնք դաեն մեկը մյուսին ճակադիր, սառսլորված ճանդույցի վրա գտնվում փնջաձն՝ են երեք կամ ավելի տերններ: սովորաբար գագաթով՝ Աճը:Ընձյուղի երկարությամբ աճում է այնտել կտնվող գագաթնային մերիսթեմայի գործունեության Ճետնանալյղչ շատ բույսերի ընձյուղներ նկատելիերկարում են շնորճիվ Քոս|:Բացի ներդրման աճի, որը պայմանավորված է ներդրման ժերիսթեմայով։ եթե ընձյուղն աճում է անորոշ երկար ժամանակ ի Հաշիվ միննույն դապաթնայինմերիսթեմայի, ապա այղպիսի աճը կոչվում է մոնոպոդիալ:Սակայն շատ բույսերի գագաթնային մերիսքեման գործում է ռաճմանափակ ժամանակ, սովորաբար մեկ վեգետացիոն շրջանում: Այդ դեպքում ճաջորդ սեզոնում ընձյուղի աճը շարունակվում է ի Հաշիվ աճման

պաշտպանում

(միայնակ)

կողքային բողբոջի: Տեղի է այսպես կոչված վեբագագաթավոբում:(նձյուղի այդպիսի աճը կոչամենամոտ

ունենում

(եկ. 96, վումէ սիմպոդիալ

Ի,

Գ):

ճյուղավորումը: Պյուղավորումը լինում է երկու տնսավ՝ դագաթնային ն ճյուղավորման Գագաթնային կողքային: աճման է կոնի կատարվում դեպքում կամ առանցքների բամեկ 96, ժանում (ան նկ. Ա): ԱյդաիսիճյուՃատուկ է ստորակարգ բույղավորումը սերին (որոշ ջրիմուռներ) ն միայն բիչ թվով բարձրակարգ բույսերի (գնտնա- Նկ. 94. Բողբոջի եբկայնակի (սխեմա). կտրվածքը որոշ պտերանմաններ): մուշկանմաններ, կողքային ճյուղավորման դեպքում նոր լ. սքման կոն, 2--տերեաթմբիկ, առանցքները առաջանում են գագաթից 3--ժոցային բողբոջի սաղմ: ներքն (նկ. 96, Բ, 4): Մեկ կամ մի քանի ճյուղավորումների ճետնանքով առաջանում է առանցքներիՀամակարգ: կողքային ճյուղավորման դեպքում առանցքների ճամակարգը կարող է լինել կամ մոնոպոդիալ,մոնուողիալ աճ-

բազմաթիվ ս

Նկ. 95. ՏեբՆաղասավոշության տեսակնեոը.

Ա--ռրարուրաձն կամ Հէրքադիր (դեղձ), Բ--Հակադիր (որնզենի),

նեվարգ)։ 9--1189

Գ-

փնջաձն (դափ129

ն առանցքների Նկ."90. ճյուղավորման տեսակները ճամակաոգեոը (սխեմա).

Ա--դագաթնային ճլուղավորում, Բ--կողքային ճլուղավորում, մանուլոդիալ ճամակարգչ Գ--կողջալին ճյուղավորում, սիմղպոդիալճամակարգ. 1--դիխոտոմիա, 2--գազաթնային

Բջջի երկատում (ջրիմուռ) 3--առանցքենրի ճերթադիր դասավորություն, 4--ճակադիր, 5--փնջաձն, 6--մոնոխազ, 2--դիխազ, 8--պլիյոխազ

Նկ.

98.

աճման Բնձյուղների ուղղությունը.

Օրթոտրոպ. 1--կանգուն(եգիպտացորեն), Չ--կառչող(խաղող), (զայ3--փաքաթվող պլազիո տրո. 4--պառկող (ոմնտաչ), Ց--սողացող (ճրնջնոմլ):

լուկ), ման

դեպքում, կամ

նկ. 96,Բ, Գ, նկ. 92):

սիմպոդիալ՝ սիմպոդիալ աճման

ՃյուղավորմանՀատուկ

դեպքում (տե՛ս :

թփակալումը,որի ժամանակխոշոր են միայն ընձյուղների«իմ սովորաբարմերձգետնյան ստորգետնյա:բողբոջներից:Ընձձն

կողքային Ճյուղավորումներնառաջանում

քերի Նկ.

ը.

97.

Ծղոնանուճյուղ.

տեսքը, Բ--ընձյուղիդազաթը,Գ--բողԱ--րնդճանուր

Իոջներ (երկայնակի կտրվածքում). 1--կողբային բողբոջ» տարձկան աճի սաճմանը, 4-. բողբոամրնասպի, ծաղկաբույլ, 6-5--տաղմնային ջային թեփուկնձը, աճման կոնչ

մոտ՝

մասը կոչվուէ է թփակալման գոտի:Թփակալումը ճատուկ է Քփերին, իսկ երբեմն էլ միամյա խոտերին: բազմամյա,

ուղի

այդ

Դ" արա Սողքային

Բողրոչորը առաջին կարգի առանցքի վ րա թերզարգանումեն ն չեն առաջացնում կողքայինճյուղավորումներ: բույսերն ունեն չճյուղավորվածցողուն Այդպիսի Մեծ

): մառը, սնեխածառը, ագավան

(արմավենիների

Աճման ուղղությունը: Ուղղաձիգ աճող ընձյուղները կարող են լինել կանդուն, կառչող, փաթաթվող: Գետնին պառկած ընձյուղների կոչվում են պառկող: Ընձյուղներըկարող են փոխել աճման ուղղությունը, այդ դեպքում դրանք կոչվում են վեբբարձբացող, վերընթաց(նկ. 98):

ՓՈԽԱԿԵՐՊՎԱԾ

ԸՆՁՋՅՈՒՂՆԵՐ

Դրանց առաջացումը ճաճախ կապված է պաշարանյութերի զետեղարաններիգործունեության, տարվա անբարենպաստպայմաններիանցկացման, վեդետատիվբազմացման ճետ: Կոճղարմատ:Դա բազմամյա ստորգետնյաընձյուղ է աճման ճորիորբ կատարում է ղզոնական,վերընթաց կամ ուղղաձիգ ուղղությամբ, ւպաշարանյութերիկուտակման, վերականգնման,վեղետատիվբաղզմացչ ման ֆունկցիաներ: կոճղարմատնունի ապաճած տերեներ՝ թեփուկների, բողբոջի, ճավելյալ արմատների ձնով: Պաշարանյութերը կուտակվում Աճն են ցողունային մասում: ճՃլուղավորումըկատարվում է այնպես, ինչպես սովորականբնձյուղինը: կոճղարմատներըարմատներից տարբերվում են տերնների առկայությամբ ն գաղաթին արմատի ծայրակոճղարմատներըկարող են լինել երկար պատյանի բացակայությամբ: ն բարակ (ճիրին) (եկ. 99, Ի, Գ): Ամեն (սեզ) կամ կարճ հ աստ ն բողբոջներից առաջանում են վերտարի գադաթնային տերնհածոցալյին դեոնյա կամ միամյա ընձյուղներ: կոճղարմատի ծերացած մասերը '

ու

են: Շատ վերերկրյա ընձլուղներ ձնավորող աստիճանաբար մեռնում ճորիղոնական երկար կոճղարմառտներով բույսերը արագ զբաղեցնում են ե մեծ տարածություն, եքե դրանք մոլախոտեր են (սեզ), ապա դրանց

դեմ պայքարը բավական դժվար է։ Այդպիսի բույսերն օգտագործում են ավազուտների ամրացման ճամար ): Մար-չ(տփիկխուս, ճասկաքիստ

կոճղարմատներովճա-

գագետնաբուծության մեջ երկար ճորիզոնական ցաղգիները կոչվում են կոնղաբմատայիններ (աղզրխուռուկ, դաշտա-

Թիայիննեեր վլուկ), իսկ կարճ կոճղարմատներովները՝ փալյ(սիզախոտ, լասենի):կոճղարմատներդլխավորապնս ունենում են բազմամյա խոչ բա լց երբեմնէլ թիուտները տաբույսերը, (ելենի)իւԹիիկները (ճապալասենի, թքուճատի):

Պալար: Դա ցողունի Հաստացած

է,

մաս

պաշարանյութերի զետե-

ստորգետնյա: Վեոգետնյա պալարը գլխավոր ցողունի (չաղդամակաղամբ) (տե՛ս նկ. 99, Ձ) կամ կողքային ընձյուղի (արհաղարձայինլխոլորձներ)Հաստացում է ն ունի նորմալ տերեներ, Ստորգետնյապալարը (արջտակ)կամ կարճակյաց ստորգետնյա ընձյուղի ստոլոնի (կարտոֆիլ) «աստացում

լինում ղարան:Պալարները

են

վերգիտնյա

ճիպոկոտիլի

նկ.

99.

Բնձյուղային ծագմանփոխակեշպված օբգաններ,

41--ատորգնտելա, 11-վերգնտնյա. անզ, Գ--Ճիրիկ),

Ա--պալար (կարտոֆիլ),

Բ--Փ-

Դ--պալարասոխուկ (թրջում), ե--առխուկ (սոխ),

կոճղարմատ

(Բ-

Ջալար (ջաղ-

(ժկնագա: ՀՐՈՎ(խաղող), Ը--բեղ (գճանամորի), Բ--ֆիլոկլադիում5--կամԲրում,քայ: աան ռարՄ իքի ՓորՔոփուն, Տ

10--Հյութալի Թեիուկ, ատակ: 11--բողբոջ, 19--

(տե՛ս եկ. 99,

են,

Ա)։ Ստորգետնյա պալարի

տերհածոցերում գտնվում են

Վերգետնյա ստոլոն: Գլխավորապես ծառայում

Դա

րութ»

վրա աչքեր կոչվող

Ար

տոերեները ապաճում

բողբոջներ:

(կարճակյաց սողացող ընձյուղ է, որը ե (տարածք տատիվ բազմացման ճամար» Այն ունի երկար միջշանգույցներե կանաչ է տարածման

աներեներ: Հանդույցներում առաջանում

էն

վեգ. գրավելու)

Հավելյալ իսկ արմատներ,

դագաթնային բողբոջից՝ կարճացածընձյուղ (վարդակ),որը ստոլոնի մՄեոնելուց ետո շարունակում է ինքնուրույն զոլուէ թյունը: Վերգետնյա ստոլոնն աճում ֆունկցիան սիմպողիալ:Ֆոտոսինթեզի կորցրածնե «իմնականում վեգետատիվ բազմացման ֆունկցիան կատարող վերդնետնյաստոլոնները երբեմն կոչվում են (գճանամորի)(տե՛ս նկ. բեղիկներ Սոխուկ: Դա կարճացած ցողուն է (չատակ), որը կրում է բազմաթիվ, խիտ մոտնցած տերեներ ն ճավելյալ արմատգտնվում է բողներ: Հատակի դգաղդաթին Շատ վարդակաբույսերի (սոլ, բոջը: կաշ, ճակինք ն այլն) այդ բողբոջից առաջանում է վերգետնյա ընձյուղ, իսկ կողքային տերնածոցային բողբոջից ձնավորՎումէնոր սոխուկ(տէ՛ս նկ. 98,ն)։ ՄԷժ մատամբ արտաքինքեփոմները ցաղան-

բշտիկների կամ փակվող ն փաթաթվողթիթեղիկների աղբանոթիկների, մեծ ձե: Ոչ դրանց մեջ, սատկում են, ֆերմենտների միջատները, ընկնելով

լուծվում օգնությամբ 100, Ա) (եկ.

Նկ.

100.

Տեբնային ծազման փո.

Ա-արաապարաաներ (ըցնցղնի), Բր (ճարղլոո):

22-Րդ

րով: Սոխուկներըձեով լինում

թավորեն են՝

դգնդաձն,ձվաձն,

ապրելավայրերի բույսերին: Բեղիկներ: Դրանք առաջանում են ընձլուղից (խաղող), անրնից կամ նրա մասերից, ռախիսից ն մի քանի տերնիկներից (դդմազդգիներ)

(ոլոռ), տերնաթիթեղիկ (տափոլոռ), տերնակիցներից (պարիլյակ)։ Օառայումեն Հենարանին կպչելու Ճամար (տե՛սեկ. 99 է, նկ. 100, Բ): Ֆիլոկլադիումներ: Դրանք տափակ տերնանման ընձյուղներ են, որոնք դտնվում են ապաճած տերնաժոցերում: Դրանց վրա ապաճած թեփուկանման տերնհածոցերում առաջանում են ծաղիկներ: Ունեն դերազանցապեսչորային ապրելավայրերի բույսերը (նկ. 99, Թ): Որսապարատներ: Դրանքձնավփոխված տերեներ են, որոնք ճատուկ են միջատակեր բույսերին (ցողիկ, սափորիկների, ծճանճորս):Ունեն

կաշգեբը

Ճա-

են ղդմի, ցորենի ե լոբու ծիլերի արմատային Հաեն նկ. մակարդերը (տե՛ս 60)։ Որոշում դրանց ծագումը ն ձեր: նկարում հն ն անում նշումներ: :

23-ոդ թե

մա:

գյա» Ժորդի վաթ

Ցոշենիծիլի առմատի գոտիները ալը

Հայարի

րուք

ժիմ

Պոկումեն

այլն:

Պալարասոխուկներ: Արտաքինիցայն նման է սոխուկի, բայց բոլոր են, իսկ պաշարանյութերը կուտակվում են ցոտերնաթեփուկներըչոր մասում ղունային (տե՛սնկ. 99, դ): (քրքում,թրաշուշան) Ունեն Փշեր: տարբեր ծադում՝ ընձյուղից (խնձոր, տանձ, սզնի, դլեդիչիա, ցիտրուսայիններ), տերնից (ծորենի) կամ նրա մասերից: ռախիսից(գազ), տերնակիցներից («պիտակ ակացիա), տերնաթիթեղի մասից (բարդաժաղկավորներ) (տե՛ս նկ. 52): Փշերըբնորոշ են տաք, չոր

Տառբբերբույսեբի ծիլե՞ի աբմատայինճամա-

թեմա:

Համեմատում

տափակ ն

բույսի կողմից օգտագործվում որպես սնունդ

Նյութ: Դգմի, լոբու, ցործնի կամ այլ ճացազգի բույսի ծիլերի արմատային մակարգերիկենդանի կամ Հծրբարիումայիննմուշներ:

են կատարում պաշտպանական մսոտ են, ֆունկցիա, իսկ ներքին թեփուկները՝ լցված պլաշարանյութե|

Լաբորատոր աշխատանքներ

98,ը):

խակեոպված օոզաններ.

են

Մ.

ծիլի արմատներից մեկը ն սկզբում դիտում ստերեոսկոչ պիկ մանրադիտակիօգնությամբ, իսկ Հետո սովորական փոքր լխոշոբացմամբ գտնում են ձգման, ներծծման, փոխադրման,բաժանման դոսռիները՝արմատային ծայրապատյանով. ուսումնասիրում են արմատաաԿզիկը (տե՛ս նկ. 61, 62): նկարում են արմատի ծայրը հ անում նշումներ:

24-Րդ թեմա: Հիբիկիառմատի առաջնային կառուցվածքը

ֆիջսացված արմատննը, ֆլորոցլլուցին, կարելի Հիրհնի պյոոբ: կարվածջի մշտական մանրապատրաստուկը:

«ագործել

իրիկի

արմատի լայնակի

աղախթու:

օգ-

Բարակ, խիստ լայնակի արմատի կտրվածք են անում ներծծման նրա վրա ազդում են ֆլորոգլլուցինովն աղաթթվով ն մի կաթիլ

գոտում, չրում

պատրաստում են պատրաստուկ: Փոքրխոշորացմամբ դանում են, կենտրոնական գլանը, որը կազմվածէ շառավղային պոլիարիխփոխադրողխրձից (թռիլեմ, ֆլոեմ) ն պերիցիկլից,առաջնայինկեղեը, որը կազմվածէ առաջնայինկեղնի պաբենջիմի անցկացնողբջիջներով էնդողերմից ն էկզոդերմից, արմատաէպիբլեմը (տե՛ս նկ. 63): նկարում են կենտրոնական մազիկներով գլանը սաշմանակից մասով ն անում նշումներ: կեղնի

28-Բ 7

Ե մա:

Դդմի Դ

աբմատիի

կառուցվածքը եոբկբոբդային ոդ

իսկ դեպի ներս՝ քսիլեմը։ Շաղգամի արմատապտղիլայնակի կտրվածքը երնում է, որ կամբիումը դտնվում է մակերեսին շատ մոտ, դիտելիս |

լայնակի

կտրվածքի Նյութ: Դդմի քրիտասարդ արմատի (կամբիումի առաջացման) ղդմի ֆիքսված արմատներ, մշսասկան մանրապատրաստուկ, կարելիէ օգտագործել արմատի ւսնցկացման գոտու լայնակի կտրվածքի շտակա

աղաք ՓորոգԱոցին,

բարակ կեղենը երկրորդային

լցնում ռակը,

ան-

բապատրախտուվ:

սխեմաները,անում

են

21-Ի ղ

թեմա:

լայնակիկտրվածքների

թեմա:

ն Բնափայտային խոտային բույսեբիցողունիոչ խոձային

ցո-

բույսնրիցողունների լայնակի կորբրվածքների մշտական մանրապատրաստուկներ, ինչպես նան «ոքու, կենու, լորէնու, կաղնու ն այլնի բազմամյա բնձրի

աղոցվուծըննր:

ցողունների կտորները պետք է նախօրոք պատրաստել Ծառերի գարնանը կամ վաղ աշնանը, երբ կամբիումը ակտիվորենչի դործում ն վաղ նրնում են բնափայտի ն ֆլոնմի միչն սաշմանները:

Սոճու

Փոխակեբպված առբմատներ

Դիտում են արմատապտուղներընկ գտնում. գլիբիկը, վզիկը, բոմ արմատը (տե՛ս նկ. 62): Այնուճնտն լայնակի կոտրատում են արմատապտուղները: Գազարի արմատապտղի կտրվածքի վրա կարելի է տարբերել բաց գույնի օղակ, որը ավելի լայն արտաքին մասը բաժանում է ներքին փոքր մասից: Դա կամբիումն է։ Դրանիցդեպի դուրս դտնվում է երկրորդային կեղեր,

դրանց

ԵՑ

արմատի մեջտեղում չորոճառա-

Նյութ: Գազարի, չաղդամի, ճակնդեղի արմատապտուղներ, ճակնդեղի մլտական մանրապատրաստուկ:Ցուցադրմանճամար. ճողից նոր ճանաժ կաղնու մանը արմատներ, լուպինի արմատային ճամակարգի Ճերբարիումային նմու. ն կաղնու արմատի ծայրի, պալարիկի լայնակի կտրվածքներիմշտական մանրապատրաստուկներ:

են

կառուցվածքը: նյութ: Սոճու, կամ ֆիրսվաժ ցողուններ, վուշի լորքնու՝ կենդանի 3--4-ամյա դուն, ֆլորովլյուցին, աղաքքու, թլոր-ցինկ-լոդ։ կարելի է օգատագորժնլնշվաժ

դայքանի առաջնային քսիլեմը ավելի խոշոր կենտրոնականանոթով ն մանը, երբեմն նույնիսկ վատ նկատելի քսիլեմի տաիընրով, երկրորքսիլեմի մասեր, շառավղային ճառադայքներ, կամբիումը, ֆլոհմի դային մասեր, երկրորդային կեղնի պարենքիմը, պերիդերմը (տե՛ս նկ. 66): Սխեմատիկնկարում են ն անում նշումներ: 26-ո

երկրորդային քսիլեմը,ենդճակա-

նշումներ: Դակնդեղիարմատապողիլայնակի կտրվածքի վրա երնում են իրար Հաջորդող նեղ կոշտ ն լայն Հյութալի ճամակենտրոնշերտեր: Այս արմատապտղի կառուցվածքը լավ ըմբոնելու ճամար ուսումնասիրում են ճակնդեղի լայնակի կտրվածքի մշտական պատրաստուկը: Փոքր խոշորացմամբ երնում է, որ կոշտ շնրտերը «ամակենտրոն շրջաններով դասավորված փոխադրողխրձերի թսիլեմ են, իսկ լայն 2Հլութալիշերտերը կազմված են կամբիումից, ֆլոնմից ն պաճտեստողպարենքիժից (տե՛ս նկ. 68): Սխեմատիկնկարում են ն անում նշումներ:

Փոքր խոշորացմամբ գտնում

իսկ

են Համարյա ամբողջ արժատապտուղը: նկարում ար-

արտաքին տեսքը մատառղտուղների

Դդմի երիտասարդ արմատի լայնակի կտրվածքիմշտականպատբաստուկի վրա փոքր խոշորացմամբ գտնում են առաջնային կեզներե կենտրոնական գլանը առաջնային քսիլեմի չորս ճառագայթներով է քանի որ նրա բջիջների է նդողերմը վատ երկնում, (ոհւորարխ խուրձ): են մոտ միայն շառավղային պատերը: Մեծ խոշորացՀասունացած մամբ երեում է, ռր բարակ պատերով պարենքիմի բջիջները, որոնք դոոնվում են քսիլեմի ն ֆլոնժի միջե, բաժանված են տանդենցիալ ժիջնապատերով, իսկ որոշ տեղերում այդ շերտից ներս նկատելի են ճենց Բաժանվող շերտը նոր առաջացած ն դեռես չիայտացած անոթներ: երկրորդային մերիսթեմանէ՝ կամբիումը (տե՛ս նկ. 64): նկարում են կենտրոնականգլանը երկրորդային քսիլեմի երկու ճաա ռադայթով, անում նչշուփներ: Դդմի կեղնի երկրորդային կառուցվածքը դիտելու ճամար պատրասն տում են պատրաստուկ, կտրվածքի վրա ազդելով ֆլորոզլյուցինով

աղաթթվով:

է,

Ցողունիլայնակի կտրվածք են

անում, իսկ այնոււեւտն (ւռուդում| ոհակցիան լիգնինի վրա։ Մի թանի կտրվածք դնում են առարկամական ապակու վրա ջրի կամ գլիցերինը մեջ ն դիտում,ինչպես միշտ, ակղզբում փոքր, ապա մեծ Սկսած կտրվածքի կննտրոնից զանում են միջումը, բնափայոը՝ սոարեկան օղակներով ն խեժուղիներով, կամբիումային օռւսկը, լուբը ն առաջնային ֆլոնմը),առաջնային կեղեր (չէնդոդերմը, (երկրորդային ւլարենքիմը, պերիդերմիկենդանի խեժուղիներով տարրեր), միջուկային են

ցողուն

խոշորացմաժբ:

ճառագայթները, խցանը (տե՛սեկ. 25): Սխեմատիկնկարում

մի ճատված ն

անուժ

են

փոքր խոշորացմամբլայնակի կտրվածքի նշումներ:

են ձորենու

ցողու

գոտում: Այն պետք կայնակիկտրվածքն անում են միջճանդգույցների էլ միջուկային այնպես լոասվածքեները, է ընդգրկի ինչպես ծածկող «ետո բարակ քանի ավելի մի մասը: իգնինի վրա ռեակցիայից կտրվածքներդնում են առարկայականապակու վրա լողային կալիումի յոդի լուծույթի կամ գլիցերինի մեջ (մշտական պատրաստուկըսովոեն ունի երկու գույն. բջիջների փայտացած ատերը ներկված րաբար կապույտ ցիտուղլազմժան՝ կարմիր, իսկ ցելլուլողային պատերը ն

դույնով):

ոլլանինփոքր ընդճանուր Սանոթանում են ցողունիկառուցվածքի մեծ ավոլի խոշորացումով խոշորացման դեպքում, իսկ այնոււետն են «իմնական կառույցատատվածենրը մանրամասն ուսումնասիրում

(ոն՛ս նկ. 76):

վրա Սխեմատիկ նկարում են Ճատվածքը։ Սկզբում սխեմայի ն են գտնվող միջն կամբիումը: ֆլոնժի բնափայտի նշում անցկացնում են խցանի, դոլենքիմի, Այնուշետն, սկսած ծայրամասից, պարենքիմի, էնդողերմի, բնափայտի սաճմանները: Ընդ որում խիստ Հետնում են մասշտաբի պաճպանմանը:Դրանից «նտո անցկացնում են բնափայտում միջուկային ճառագայթներիգծերը, ն ցույց տալիս դրանց Ֆլոնմում դծում են լուբային թելիկլայնացումը ֆլոնմի մեջ անցնելիս: ների շնրտերի, իսկ քսիլեմում` տարեկան օղակների սաճմանները: ում Անում

են նշումնն

կԱ

Վերջում դիտում են 30--35-ամյա բնի սղոցվածքը: Սղոցվածքջի ծայրամասում լավ առանձնացածէ կեղնի մի բարակ շերտ (կամբիումի ե կեղնի միջն գտնվող ճլուսվածաբանական կեղնի ն բնատարրեր): փայտի միջե գործել է կամբիումը: Ցողունի «իմնական զանգվածը կազմում է բնափայտը, որի տարեկան օղակներով կարելի է որոշել նրա տարիքը: Սղոցվածքիկենտրոնում դտնվում է միջուկը, երբեմն այն

ավել կամ պակասքայքայված է: Սխեմատիկնկարում են ն անում

Վուշի

նշումներ:

ցողուն

Ցողունի միջչանգույցի մի կտոր սեղմում են թանթրվենու ժիջուկի մեջ ն անում մի քանի լայնակի կտրվածքներ:Ընտրում են ամենաբարակները ն դրանցից մեկի վրա ազդում թլոր-ցինկ-յոդով: Այնուճետն են մի կաֆիլտրի թղքով «եռացնելով ոնակտիվը, կտրվածքներըդնում թիլ գլիցերինի մեջ։ Փոքրխոշորացմամբերնում է քսիլեմի խիտ, «զոր շերտը, որի Ճճյուս138

վածաբանականտարրերը դասավորված են ուղիղ շառավղային շարքերով (ոն՛ս նկ. 27), Փսիլեժից դեպի կենտրոն գտնվում է, որպես կանոն, մեծ (ւոռոչով միջուկը: Ֆլոեմը, ինչպես ն քսիլեմը, ղասավորված է մեկ անընդճատ շերտով: Ֆլոնմժիվրա գտնվում են սպերիցիկլայինծագմամբ լուեն նան բային թելիկների լսմբեր, տնում էնդողերմը, առաջնային կեզնի պարենքիմը, էպիդերմը: նանոթանալով ցողունի կառուցվածքի ընդանուր պլանին, նրա առանձին կառույցաչատվածներիտարածական դասավորությամբ ն ճաբաբերությամբ փնտրում են ավելի նուրբ "ատվածք նեուսումնասիրում :

մեծ

խոշորացմամբ: |

Վուի

ցողունների լայնակի կտրվածքների մանրադիտակային անալիզը օզտագորսնլնկցիոն աշխատանքներում թելիկների որակը որոշելիու Հաստ պատերով ն փոջր խոռոչներով լուբային թելիկների ամուր խմբերը լավորակ, իսկ փուխր ղառավորված, բարակ պատերով ե մեծ խոռոչներով անջատ-անչատ լուբային թելիկները՝ վատ որակի ամխնիկականթելեր էն, ժում

էն

Սխեմատիկնկարում 28-բ

թե

ա:

են

ցողունի ճատվածքը ն

անումնշումներ:

Արբնաձաղկի ցողունի անցումային կառուցվածքը:

Նյութ: Արնաժաղկի5-27

մմ

չՀաստությամբ կենդանի կամ ֆիքսված ցողուններ,

աղաթթու, լոդային կալիումում պոդի լուծուլթ, դլիցերին: կարելիԷ Ֆլորոգլյլուցին, մշտական մանրապաւտրաստուկ: տագղորժել ցողունիլայնակիկտրվածքի

օդ-

ճաստությամբ ցողունի լայնակի «ատվածքից անում են նուրբ կտրվածքներ: Ուսումնասիրմանճամար պիոանի կտրվածքը պետք է լրիվ ընդգրկի ծայրամասային դուտին, թեկուզնմասամբ միջուկը: Ընտրրված կտրվածքների վրա ազդում են ֆլորողլլուցինով ե աղաթթվով, որից ճետո դրանք տեղավորում են մի կաթիլ զլիյերինի մեջ Փոքը խոշորացմամբ երնում է, որ փոխադրող խրձերը դտնվում են ցողունի մակերեսին մոտ, մեկ շարքով: Բոլոր խրձերը կարծես կառրված են ավելի մուգ պարունակությամբ շատ մանրըբջիջների ալիքաձնշերտաղծով: Դա «ենց պարենքիմից առաջացած միջիրձույին կամբիումն է: Դրանից տարբերակվում են նոր փոխադրող խրձեր, որոնք դասավորված հն ավելի խոշոր խրձերի միջն (տե՛ս. նկ. 78), գանում են՝ թելիկներով էպիդերմը,կոլենքիմը, առաջնային կեղեի պարենքիմը, էնդողերմը, սլերիցիկլային գոտու սկլերենջիմը, փոխադրողխրձերը (ֆլոնեմը, խրձային կամբիումը, քռիլեմը), միջխրձային կամբիումը, միջխրձային կամբիումից նոր խրձերը, միջուկը: Ցողունի Հատվածքը սլեմատիկ նկարում են այնպես, որ այն ընդ5-2

ժմ

գրկի

ոչ

պակաս քան երկու խոշոր փոխադրող խրձեր,

ն անում

են

նշում-

ներ: ր

նյութ: Զրվանդի կենդանի կամ ֆիքսված ցողուններ, ֆլորոգլյուցին, աղաթթու: Կարելիէ օգտադործել այդ ցողունի լայնակի կտրվածքի մշտական մանրապատրաստուկը:

սաճմաններում ցողունի լայնակի նուրբ կտրվածքՄիջՀչանգույցների ն անում ներ պատրաստումպատրաստուկայնպես, ինչպես նախորդ են

օբլեկտինը:

Ուսումնասիրումըսկսում են ցողունի մակերեսից: Գտնում են՝ էպիդերմը, առաջնային կեղեը (կոլենքիմը, պարենքիմը, էնդոդերմը), կննտրոնական գլանը (սկլերենքիմը, կոլատերալ խրձերը՝ ֆլոեմը ն ջսիլեմը, կամբիումը՝ րձային ն միջարձային, միջուկային ճառագայթը,միջուկը) (տե՛ս նկ. 79): Վերջումսխեմատիկ նկարում են ն անում նշումներ:

թե

մա:

բույսեռի ՄիաշաՒիլ ցողունի կառուցվածքը

ֆիքսվաժ ցողուններ, բույսերի ցողունների լայնակի

Նյութ: Աշորայի կամ ցորքնի, եգիպտացորենիկենդանի կամ

ֆՖլորոգլյուցին,աղաթթու: կարելի

օգտագործել այդ կտրվածքների մշտական մանրապատրաստուկներ: է

Նյութ: Տերնեների«երբարբումային նմուշների ճավաքածու՝ տարբեր կառուցվածքի տարբնր ջղավորությամբ սլարզ տարբեր ձնի ամբողջական ն ակոսավոր տեբնախիթեղովարզ, անրնաքիթեղիեզրնրի տարբեր ձնով պարզ, տարբնր կառուցվածքի տերնների բարդ

Դիտում են ւարզ տերհի կառուցվածքը՝ կոթունավոր (անձորենի), ն բարդ (մանատաղդիր (կակաչ), պատյանավոր(գարի, եգիպտացորեն) ) (տե՛ս նկ. 83): նկարում են ն անում նշումներ: սուր Այնուչետն ուսումնասիրում, որոշում ն նկարում են տարբեր ջղավորությամբ (տե՛ս նկ. 84), տերնաթիթեղիձնով ամբողջականն ակոսավոր (տե՛ս նկ. 85,827), տերնաթիթեղիեզրերի ձնով պարզ տերեներ(տե՛ս նկ.86)): Որոշում են բարդ տերնների ձեր (տե՛ս նկ. 88) ն նկարում դրանք'

Յ2-Ըդ թեմա:

ցողուն

Նյութ:

երիտասարդցողունի միջճանմի քանի բարակ, խիստ լայնակի կտրվածքներ, աղդում են ֆլորոգլլուցինով նե սղաթթվով ն պատրաստումպատրաստուկ: Պատրաստուկըուսումնասիրում նն փոքը ն մեծ խոշորացումներով։Գրտնում են՝ էպիդերմը, ժեսանիկական 4յլուսվածքի միջն քլորոֆիլակիր պարենքիմիՀատվածները,փոքրը մեծ խրձերը, Հիմնական պարենքիմը ն խոռոչը (տե՛ս նկ. 80)։։ Սանմատիկնկարում են ցողունի ճատվածքը են

անում

ու

ն անում

նշումննը:

Եգիպտացորենի

Տերեր սեղմում են թանթրվենու միջուկի մեջ ն անում կտրվածքներ գլխավոր չջզին խիստ ուղղաճայաց: կտրվածքներիդնում են մի կաթիլ չրի մեջ ն փոքը խոշորացմամբ ընտրում են ամննաբարակները: (իգնինի վրա ռեակցիայից Ճետո պատրաստում են պատրաստուկ:կտիր-

վածքը դիտում են փոքրը,իսկ «ետո մեծ խոշորացմամբ: Գտնում են՝ վեբին ն ստորին էպիդերմը, ճերձանցքայինապարատը, կուտիկուլան, մեզոֆիլը (սյունանման ն սպունգանմանպարենքիմը),փոխադրողխուրձը (ֆլոեժը ն քսիլեմը), մելսանիկականճլուսվածքը (տե՛ս նկ. 89): Սխեմատիկնկարում են տերնի մի մասը գլիավոր չղի Հետ ն անում

նշումենը:

դողում

ճամար Ուսումնասիրման

ավելի

են մինչն 1-1,5 պիտանի

սմ

տրա-

մազծով ցողունները: Ցողունի լայնակի կտրվածքի պրեպարատըպատրաստում են այնպես, ինչպես նախորդ դեպքում: Գտնում են՝ էպիդերմը, մեխանիկականՀլուսվածքի շերտը, փակ կոլատերալ խուրձը, Ճիմնական (ե՛ս եկ. 81): Սլնեմատիկնկարում են կտրվածքիմի մասը սպարենքիմը ճատվածքի ձնով ե անում նշումներ:

տերն ,

միջուկի մեջ սեղմում Թանթբրվենու

դույցի մի կտոր,

Տեբեիմիկոոսկոպիկ կառուցվածքը

Հաճարենուկամ կամելիալիչ եգիպտացորենի,սոճու կենդանի կամ Ֆիքսված սոերեներ, ֆլորոգլյուցին, աղաթթու, գլիցերին կարելի է օզտագործել այդ բուլսծրի անրեների լայնակի կտրվածքննրիմշտական մանրապատրաստուկներ:

Հաճարննու Աշորայի

Տեբնիմակոոմոռֆոլոգիան

պարզ,

29-Րդ թեմա: Զբվանդի ցողունիխոձայինկառուցվածքը

90-Ըդ

ՅԼ-ՐԸղ թեմա:

Եգիպտացորենի

տերն

Մշտականպատրատուկչլինելու դեպքում պետք է պատրաստելժամանակավորը: Փոքրըխոշորացմամը երնում է, որ տերնհաթիթեղը բավականին բաէ այն Ճաստացած ն երնում է ներքեի կողբակ է, միայն միջին մասում մից (տե՛սնկ. 90): Դիտումեն ճլուսվածքները մեծ խոշորացմամբ: Փրտ141

են՝

ստորին էպիդերմը, մազիկները, մեզոֆիլը, խրձերը (քաիլեմը ն ֆլոմը), սկլերծնքիմը, տերնաթիթեղի միջին Հաստացած մասում ասում անգույն սոր պարենքիմ Քի Է: ասդգույխի նկարումեն ւերհի մի մասը ն անում նշումներ: Սխեմատիկ նում

վերին

33-Րդ թեմա: Եղոնանուճյուղի մոբֆոլոգիան բույսերի ընձյուղներիկենդանի Նյութ:Բնափայտային

նմուշներ:

կամ

ճերբարիումային |

սովորականեղրնակու ճյուղի (տե՛ս նկ, 97): Րնձյուղներն ամռանը լավ տերնակալվածնն, իսկ ձքռանը անրններիդղասավորության մասին կարելի է գաղափար կազմել րոտ պարզորոշ նկատելի տեեն երկուական տերն, ընասպիի։ ՅուրաքանչյուրՀանդույցից ճեռանում ճետեաբար, տերնադասավորությունը ճակադիր է: Յուրաքանչյուրտեբնի ծոցում դանվում է մեկական բողբոջ: Քանի որ միջճանդույցները ընձյուղ է: կարճացած կ լավ նկատելի են, պլա դա բ բնորոշերկարավուն ր շ բճճյուղ է Գագաթնայինբողբոջը բավականինարադ ավարտում. իր աճը: ճետո են Դրանից սկսում աճել երկու կողքային բողբոջները, որոնք ղդասավորված են գագաթին մոտ: Դրանցիցմեկը առաջացնումէ նախորդի առանցքը շարունակող ընձյուղ, իսկ մյուսը՝ մի կողմ թեքվող ընձյուղ: Այս նի բից յս ե երկու ն նույնպլնսարադորենավարտում ն է աճը առաջացնում է երկուսկան ընձյուղ: Հետնաբար,ըբնձյուղներն են աճում իսկ ճյուղավորումը կլինի կողքային՝ առանցքների սիմպոդիալ, սիմպոդիալ ճամակարգով: նկարում են ճյուղավորված ընձյուղի ն անում նշումնեի: Բողբոջի կառուցվածքն ուսումնասիրելու ճամար առանձնացնումեն դրանցից մեկը, Հերձաղանակով կամ ածելիով կտրում երկարությամբ ն մանրադիտակով:Վեդիտում խոշորացումով կամ ծավալադիտակային ծածկված է բողբոջային թեփուկներով: Դրանցտակ գրտբնից բողբոչը նոք աման ա իՏ կար ճս աղ մեալեն յի ցողունըքր՝ բվում են բ Գո նով, ն սաղմնայինտերնիկները(տերնաթմբիկներ)՝ծոցերում փոքր են Այդ թմբիկներից ճեւտադայում Բբիկներով: առաջանում ծոյայի բողբոջները: Որոշ բողբոջների տերնաթմբիկների ծոցերում լինում են սաղմնային ծաղիկներով ծաղկաբույլերչ ճետնաբար, դրանքվեղետատիվռեպրոդուկտիվ (վերարտադրող)բողբոջներ են: նկարում են բողբոջի ն անում նշումներ: Այս սխեմաընդճանուր տնհսքըն լայնակի կոտրվածքը են մյուս բնափայտային բույսերի ընձյուղները: յով ուսումնասիրում

Դիտում

են

ապա

" սոխի սոխով, թրաԿննդանի, ֆիքսված կամ Հերբարիումացվաժ նմուշներ. մատնունու կամ անզի ե կամ շնղեզի գետնամորու բեղիկներ, պալարասոխյուկ, շուշանի Հովտաչուշանիարմատապտուղներ,կարտոֆիլի ստոլոն կամ պալար, վարունգի, ոզնու ժործնու, տատասկասիչի,ոլոռի ընձյուղներ:

նրա մակերեսին Որպես օրինակ դիտում են կարտոֆիլի պալարը: ու է կարելի ճեշտությամբ նկատել տերնասպիներն աչքերը: Ցուրաքանաչքում գանվում է 2-9 բողբոջ,որոնցից մեկը բարենպաստպալՀյուր սաններում վերաճում է ընձյուղի: եթե միացնենք աչքերը մի գծով, ապա այն կունենա պարույրի ձն: Տնրնասպիներին տերնաբողբոջներիառկայությունը վկայում է այն մասին, որ կարտոֆիլի պալարը ընձյուղ է Հերթադիր տերնադասավորությամբ: նույն ձնով ուսումնասիրում են փոխակերպվածայլ օրգանների«ճավաքածուն(տե՛ս նկ. 52,99,100)։ նկարում են դիտված փոխակերպված օրգանները,նշում դրանց մասերը ն տալիս բնորոշումը: `

Անխոճետն մ

ՈՐ

ույսե բույսեր

Հարցեր ինբնաստոպման ճամար 4.

Ո՞ր օրգաններն քն

կոչվում վեգետատիվ, իսկ որոնք վերարտադրական(ոնպրոչ

դուկտիվ): 2.

հնչպիսի՞ ճամաչափություն կարող

են

ունենալ բույսծրի օրգանները:

Ց.

Ւ՞նչ է բնձոայնությունը, գնուտրուիզմը:

վեգետատիվ օրգանների ձնափոխությունը: Ինչի՞ Հետ կապված է տեզի ունենում Ո՞ր օրգաններն են կոչվում անալոգ ն որո՞նք Հոմոլոգս:Արդյո՞թ ճոմոլոզ օրգանները միշտ նման չեն միմյանց:

տ.

Սէմ: րմի

հնչպի՞սին են լինում արմատներըըստ ծազման, ձնի

Ի՞նչէ

ծ.

ախն

11.

ներիր

մ. վեն ոնն է առաջինը մ ն ո՞րն սազմի վեգետատիվօրգաններից սկսռու աճել:Ի՞նչկենսաբանականնշանակություն ունի այն:

փման ծլմա

ժաման ամանակ

էկոլոգիայի

տիպեր են արմատային Համակարդը: Արմատային Ճամակարգերի ինչպիսի՞ ժազման ն ըստ ձնի: Ի՞նչ զոտիննրից է կազմված արմատը: Դրանցից լուրաբանչյուրը ինչպիսի" կառուցվածք ն ֆունկցիաներ ունի: ի՞նչ է իրենից ներկայացնոմ արմատամազիկը: Հյուսվաժքների ինչպիսի՞ զուգակցությունննը կարելի է առանձնացնելարմատի առաջնային կառուցվաժքի դեպքում: հնչպիսի՞ճյուսվածքներից է կազմվածդրանցից լինում

10.

Աշ

օրգանները ՐԳ ի

ճամանման

իրո

են

թին

առանձնացնում ց

խմբեր, օրինավ՝ բույսեր, որոնք ունեն պաշարանյութերի զեւտեղարանբույսեր, որոնք ունեն փշեր ն այլն: կազմում են այդ ներ (օրգաններ), խմբերի ցուցանակները, նշելով փոխակերպվածօրգանի ծագումը:

ավական

օրգաններ Ընձյուղայինծագմանփոխակեոպված

Նյութ: Ի

դա

ձյուղ լուրաքանչյուրը

թեմա:

34-դ

ըստ

յուրաքանչյուրը:

Փոխաղրման գոտու ինչպիսի՞ կառուցվածք ունեն միաշաքիլ ն երկշաքիլ բույսերը: Ինչպե՞սէ կատարվում աբմատի անցումը առաջնային կառուցվածքից երկրորղայինիո

ի՞նչ Արմատը Պլուսվածքթների

12.

ռուցվաժքի

դեսլքոսէ

է կազմված ղուզակցություններից

Քույսի ո՞ր մասերից է առաջանում

13.

հրկրորդային կա-

38.

ի՞նչ տարբերություն կա արմաարմատասպաոուղը,

39.

են, ն միջն: Դրանք Ճոմոլո՞ դ, թէ՞ սնալող օրգաններ պալարի արմատային տապտղի

Արմատի ո՞ր մասերում են առաջանում դազարի, չաղգամի, ճակնդեղի պաշարանյութերը: Արմատի ո՞ր դուտու ֆունկցիան է կատարում միկոռիզի: հ՞նչ տարբերություն կա էկտոտրոֆ ն էնդուստրոֆ միկոռիղների ժիջեչ ն ի՞նչ Արմատիո՞ր մասում են բնակություն ճՃաստատում պալարաբակտծրիաները են տալիս դրանք բույսին: օգուտ Ինչո՞ւ անկերի ն բակտերիաների ճամաբնակությունը բարձրակարգ բույսերի արմատների ճետ անվանում են սխքբիող: Որտեղն ե՞րբ է ձնավորվում ցողունի առաջնայինկառուցվածքը: ի՞նչ ճյուսվածքներից են կազմված առաչջնալինկեղեր ն կննտրոնականգլանը առաջնային կառուցվածքի դնաքում: կա ցողուն, ն արմատի առաջնային Ինչպիսի՞ նմանություն ն տարբերություն միջն: կառուցվածքների է կատարվում ցողունի անցումը երկրորդային կառուցվածքի: Ո՞բ ինչպե՞ս մոտ է այն լինում:

14.

15. 16.

17.

18.

19.

20.

բուլանրի

21.

Ի՞նչ 4յոավածքննիից է կազմված կեղեր ն կենտրոնական դլանը ցողունի երկ«թորդայինկառուցվածքիդեպքում: 23. ինչպիսի՞ն են ցողունի ն արմատի. մանրադիտակային կառուցվածքներիտարբե-. րությունները երկրորդային դեպքում: կառուցվածքի 24. Ցողունների կառուցվածքի ի՞նչ առանձնաճատկություններ ունեն բնափայտային բույսերը: ինչպե՞սէ դրանց մոտ առաջանումնախակամբիումը: օղակպատճառներիցեն առաջանում ճրկրորդային., ինչպիսի՞ բնափայտի. տարեկան կորիզային բնավայտլըո ները: Ի՞նչ բան է ենթակեղնաշերտով 26. ունեն Ֆլոնմի, ն բոխլեմի կառուցվածբիի՞նչ առանձնաճատկություններ փշատերն 22.

ՍՈ

բույսերը:

ինչրսի՞ Ցողունների կառուցվածքի

27.

30.

ունեն «Հիմնական տիպեր

խոտաբույսերը:

փնչպե՞ս է ճիմնադրվում պրոակամբիումը ցողունի անցողիկ ն խրձային կառուցվածքի դեպքում ն ինչպե՞սէ տարբերակվումկամբիումը: ինչոլիսի՞ ճիմնական տարբերություններ կան խոտաբուլսերի ն բնավփալտային բուլսնրի ցողուններիմանրադիտակայինկառուցվածքում: Ցողունի կառուցվածքի ինչպիսի՞ առանձնաճատկություններ ունեն միաշաքիլ բույսերը:

41.

ինչպե՞ս է տարբերվում միաշաքիլավորների ցողունի կառուցվածքը ծրկչաջիլավոր խուռաբույսերիցողունի կառուցվածքջից:

32.

ինչպե՞ս է կատարվումտծրնաթավը։ Ո՞րն է նրա կենսաբանականնշանակությունը: Տճրեների ինչպիսի՞ կազմավորվածություններ (ֆորմացիաներ) կան: հ՞նչ է «0տերոֆիլությունը:

33.

34.

կա պարկ հ՞նչտարբերություն

բարդ

տերնների միջն: ինչպե՞սեն դասակարգում

տերեները: են Համարվում ավելի ճասարակ: 35. Ռ՞ր տանըններն 36. ինչոյիաի՞նէ գորսխվենտրալն խղոլատերալ տերնների կառուցվածտի ընդշանուր պլանը: 37. կառուցվածքիինչպիսի՞առանձնաճատկություններ ունի փշատերնը: պարղ

ն բարդ

40. 41.

Ի՞նչ է ընձյլուղը: ե՞նչ է ճանգույցը, միջճանգույցը, տերնաժոցը: Ո՞ր ընձյուղներն են կոչվում ծրկարացած ն որոնք՝կարճացաժ: հ՞նչ կառուցվածք ունի այն: հնչպե՞ս ծն դասակարգում բողբոջհ՞նչ է բողբոջը: յոնղադրության: ները բոտ նշանակության, սպլաշտապանվածության, են լինուէ: Տերնադասավորությանենչպիսի՞ տարբերակներ աճմամբ ընձյուղ սիմպոդիալ աճմամը Ինչպե՞ս է տարբերվում ժոռնոպոդիալ բնձյուղից:

42.

43. 44.

45. 46.

է՞նչ տարբերություն կա գագաթնային ճյուղավորման

կողքային ճյուղավորման

միջն:

Ի՞նչ է կոճղարմատը: Ինչպե՞ստարբերել կոճղարմատըարմատից: Ի՞նչ ժազում ունեն պալարները: ինչպես ապացուցել: որ կարտոֆիլի պալարը

սոխի սոխուկն ունեն ընձյուղային ծագում: ինչպե՞ստարբերել սոխուկը պալարասոխուկից: ի՞նչ ծադում կարող են ունենալ փշերն ու բեղիկները:

0ՐԳԱՆՆԵՐ

ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՄԱՆ(ՌԵՊՐՈԴՈՒԿՏԻՎ)

ԾԱՂԻԿ

կարճացածինձյուղ Մաղիկը Գնափոխված,.

միկրո-

է,

է որը Հարմարված

փո-: առաջացմանն խաչաձե մեգասպորների, գամետների

Փոշոտման ն Համար:

նրան «աջորդողսեռական պրոցեսի են սերմեր ն (բեղմնավորման)ճետնանքով առաջանում պտուղներ: . 4 Կառուցվածքը:Մոաղկիցողունային մասը ներկայացված է ծաղկաբազմաղան կոթովն ծաղկակալով(նկ. 101): Մաղկակալըկարող է լինել ձնի՝ կոնաձնիցմինչն տափակ ն նույնիսկ դոդավոր բաժականման(նկ. 1042):Սաղկակալիվրա տեղավորված են ձնափոխված տերեները (ժաղ-

շոուի

ան

կատերնիկները). բաժակաթերքիկները, պսակաթերթիկները, աոէջները, վարսանդները: Հաճախդրանք դասավորվում են շրջաններով(փնջերով): Այդպիսիծաղիկներըկոչվում են ցիկլային:Սովորաբարլինում են Հինգ կամ չորս շրջաններ. մի շրջանը բաժակաթերթիկների,մյուսը պսակաթերթիկների, երկուսը կամ մեկլ՝՝ առէջների, մեկր վարսանդների: Սաղկաթերթիկների սպարուրաձն դասավորության դեպքում ծաղիկը կուվում է ոչ ցիկլային: Միջանկյալ դրություն են գրավում հեմիցիկլային ծաղիկները, որոնց որոշ ծաղկաթերթիկների շրջանային դասավորությունը զուգակցվում է մյուսների պարուրաձն դասավորության ճեոչ

ն՛ առէջներ ն՛ Սեռերի բաշխումը: Այն ծաղիկները, որոնք ունեն են Բաժանասեղ ժավարսանդներ, կոչվում եբկսեռ (ճերմաֆրոդիտ): ղիկներն ունեն կամ միայն աոէչներ, կամ միայն վարսանդներ։ Համապատասխանաբարտարբերում են առէջավորն վարսանդավործաղիկներ 10--1189

(նկ. 103, գ)։ Մեկ անճչատիվրա առէջավոր ն վարսանդավործաղիկԱյն բույսերը, որոնց որոշ անճատներով բույսերը կոչվում են միատուն: են ները կրում միայն պոէջավոր ծաղիկներ, իսկ մյուսները միայն կոչվում են եբկտուն: պվարսանդավոր,

՛ԾԱՂԿԱՊԱՏՅԱՆ

Նկ.

ծաղկի ստերջ" մասն է, որի կատարում է պաշտպանական ֆունկցիա, ինչպես նան փոշուտիչներին «րապուրող ֆունկցիա: Այն ժաղկապատյանը, որը տարբնրակված է զանազան գույնի բաժակի ն պսակի, կոչվում է կոկնակի,իսկ մեկ գույնով ներկված ծաղկապատյանը կոչվում է պարզ: Պարզ բաժականմանծաղկապատյանը սովորաբար ավելի վառ դույն ոմի։ Այն ունի կանաչ գույն, պարզ պսականմանը ծաղիկները, որոնք չունեն ծաղկապատյան, կոչվում են մեկ (ե՛ս եկ. 103): Դա

101.

Մաղկի կառուցվածքընկ.

102.

Սաղկիձնեբը.

Ք--տափակ (քաջվարդ), (սխեմա). Ա--գողավոր (ասոր): տոոի (Ռորոոուն' վեկ, անագան 3--աուջ: Ց--Քաժակաքյրքին,

Գ-

6.--վարսանդչ

ԲԱԺԱԿ

նովորաբարկազմված է ոչ մեծ կանաչ թերթիկներից՝ բաժակաթեո.. են երբեմն այդ բաժակաթերթիկները դունավորված, վառ թիկներից: են ժամանակ դրանք կատարում կամ ուժեղացնում միջատ-փոշոտողներին ներգրավող պսակաթերթիկների դերը: Հաճախ բաժակաթերթիկները կազմում են մեկ շրջան: հսկ երբեմն բաժակի տակ դասավորված է տերնանման դգոլացություններիժի շրջան, որը կոչվում է ենթաբաժակ: ենքաբաժակը գոյանում է ծաղզկակիցներիցկամ տերնակիցներից լինում են ազատ (բաժանաթեոթ (ոկ. 104): Բաժակաթերթիկները բաժակ) կամ ավել կամ պակաս սերտաճած 4իմքերով (ձուլաթերթ բաժակ):

Նկ.

կազմված ւս է ավելի խոշոր թերթիկներից, քան բաժ կաքերթիկները, վառ դույնի պսակաթեոթիկնեբից: Պաակաթերթիկները կարող են սերտաճել, թեկուվլն մասամբ, կամ մնալ ազատ: Դրա Ճետ կապված տարբերում են պոսատակի երկու տիռղ՝ ազատ պսակաթեոթանի աժա-չ

ն սերտաճած (բաժանապսակաթեոթ) թեթ):

պսակաթեոթանի (ձուլապսակա-

երե բաժանապսակաթերքպսակում պսակաթերթիկը դեպի Հիմքը

մՄ

Սար: թե

արէ,

ճիմքը լայն

մեչ,

աո

դա

եղունգի»

պսակաթերթիկըկոչվու

անպտուղ, բեղմնավորմանընդունակություն չունեցող:

Քաժակ (լոծա-

"ղ):

ըրա

1--1նքաբաժակս

Ի-

1--

մաժկատերե, 8-նեկտարանոց:

է նստաֆ

Հանդիպում (նկ. 105): Հաճախ

ջանկյալ ձեր:

են

ժիոպսակաթերթիկների '

ոլսական ծալատեղը չսերտաճաժ՝ խողովակիկը,

պսակի մեջ պսակաթերթանի Սերւոաճած

ա Ս ովորաբար

ԱՐ

Առանցծաղկապատյանի

Ա--Բ--երկանո (Ա--փողաչույան, Հացենի), Գ--բաժանասեո (ուռենի).

ՊԱՍԿ

կաւա

103.

ծ աղիկներ ներ.

տարբերում

են.

թերթիկի սերոաճած մասը մասը ը` նցման խողովակիկիցծալատեղի անց բբոկը(նկ. 106): (կանոՊսակը, ինչպես ն բաժակը, կարող է լինել. ակտինոմորֆ ճաէ անցկացնել կարելի միջով նրա ե րբ նավոր, բազմաչամաչափ), մաչասիությաներկու կամ ավելի Հարթություններ(ոե՛ս նկ. 106), գիգոմորֆ (անկանոն, միաճամաչափ),երբ կարելի է անցկացնել Համաչա-

փության միայն մեկ Հարթություն (նկ. 107), անհամաչափ(երբ չի ն ոչ միմի 4 ճարթությո ննա, խո ն ն ցկացնել նել ճամ ւն (կլաննաչ Համաչափության

աան հն

Ակտինոմորֆ սերտաճ պսակաթերթանիպսակները դասակարգում խողովակի երկարության, ծալատեղի ձնի ն ժեծության (տե՛ս

ըատ

նկ.106).

անվաձն՝ խողովակը փոքրըէ կամ բոլորովին չկա, իսկ ծալատեղը բացված Ճճարթությունէ, խողովակը խոշոր է, ձագարաձն, ծալատեղը Համեմաճագաբաձն՝ է, ոաբար աննշան .

կամ կարճ խողովակըգլանաձն է առանց ծժալատեղի խողովակաձն՝

Փալատեղով, ափսետաձն՝

խողովակը գլ անաձե խողովա

է,

լայն լայ

ծալատեղով,

դագաթներովսերտաճած պսակաթերթիկները քասակածն՝

են

(Խաղող):

ճաԶիդոմորֆ սերտաճած պսակաթերթանիպսակներիմեջ ավելի ճախ Հանդիպում են Հետնեյալները (տե՛սնկ. 102). Եբկշուրթ՝ծալատեղը կազմված է երկու` վերին ն ստորին, ոչ միա՛

չուրթերից, լեզվակավոբ՝խողովակիցճեռանում ները, որոնք ունեն լեզվակի ձնե, նման

են

սերտաճած։պսակաթերթիկ-

առաջացնում են սնամեջ մակաճ, պատկաթերթիկներն խթանավո՝ ղիգոմորՖ կոչվում է խթան, լինում են ն ազատ պաակաթերթանի՝

որը ն ակտինոմորֆպսակներիմոտո

Նկ.

105.

106. Սերտաճաձ

Պաակաթեո- Նկ.

թիկնե».

Ա--նստաժ

(գորտնուկ), Ք նզունգիկավոր (մեխակ). 1--եզունգիկ, 2--ժալատեղ,

ակտինոմորֆ պսակներ. պսակաթեոթանի

Ա--անվաձն (ամնտալ), Բ--ձագարաձն (ծխախոտ), Գ-զանգակաձնե (Հովտաշուշան), Դ--խողովակաձն (արնածազիկ), 0--ափսնաձն (եղրնանի), Ջ--թասակաձն (խաղող). 1--խողովակ, 2--ծալատեզ, 3--բուկ:

3--նեկ-

ժաժկող «տարագոսը

Քճփում:

որն աստիճանա-չ խողովակը գնդաձն է, բաժակաձենե, զանզակաձն՝` փար

վերածվում է քիչ նկատելի ծալատեղի, ՝

Նկ.

107. Սեբտաճած

զիզոմոբֆ պսակներ. պաակաթեբթանի

Ա--ճրնչուրք (եղեսպակ),Բ--լեզվակավոր (տաուսագիզ),Գ--խքանավոր (կտավախոտ):

(18

ՊՆԴՐՈՑԵՑ

մեկ ծաղկի աոռէջներիամբողջությունն է: Աոէչների քանակը ասնդրոցելում տատանվում է լայն սաճմաններում՝մեկից մինչե մի քանի Հարյուր: Առէջները կարող են լինել կամ ազատ (ազատանդրոցել կամ տարբեր աստիճանիսերտաճած(սերտաճանդրոցել)(նկ. 108): եթե սերտաճում են բոլոր աոէչները, ապա դրանցկոչվում են միաեղբայբակիցհ եթն առէջներ, եթե մի աոէջը մնում է ազատ՝ ե՞կեղբայբակիցներ, են (եկ. 108, ները սերտաճած մի քանի լսմբերի՝ բազմաեղբայբակիցներ Բ): Բստ բարձրության՝ մեկր մյուսի ճամեմատությամբ առէջները կաեն լինել Հավասար ն տարբեր՝ երկուժ, երբ երկու աոէջներ բարձր րող նն մյուսներիդ, նռուժ ն այլն (նկ. 18, Ա): Առէջ: Տիպիկ դեպքում առէջը կազմված է առէջաթելիցն փոշանոթից: նն, չճյուղավորված: Սապարզ Բույսերի մեծ մասի առեջաթելեբր են ունենում կայն երբեմն դրանք բազմազան ձնի կողքային մակաճներ կափ ճյուղավորվում են (նկ. 109): երե առջաթելը բացակայում է, ապա առէջը կոչվում է նստադիր: սովորաբարկազմված է տեկեո կոչվող երկու կեսերիը, Փոշանոթը որոնք միմյանց միացած են կապով, երբեմն կապը դիտում են որպես առէջիինքնուրույն երրորդ մաս, սակայն մանրադիտակովնրա ճյուսվածքը չի տարբերվում փոշանոթի Հլուսվածքից: Յուրաքանչյուրտեկի մեջ դտնվում է երկուական բուն կամ փոշեպաոկ (եկ. 110): Փոշանոթն արտաքինից ունի միաշերտ էպիդերմ: Դա այն բոլորն է, ինչ Դա

Ավելի մնացելէ միկրոսպորոֆիլից":

խորը գտնվող ճլուսվածքներթ ենքաէպիդերմալ շերտը կոչվում պատկանում են միկոբոսպոբանգիումին: է էնդոտեց: Դրա բջիջները շատ շուտ կորցնում են կննդանի պարու որոնք նակությունը, իսկ պատերից անջատվում են թելքավոր գոտիներ, են օգնում փոշանոթի բացվելուն: երիտասարդ փոշանոթի էնդոտեցի հտնում դտնվում են միջինշերտն պատող շերտր կամ տապետումը: Տապետումի բջիջները խոշոր են, խիտ ցիտոպլազմայով ն մի քանի կորիզներով: Ցուրաբանչյուրբնի կենտրոնում կա սպոբոգենՀյուսվածք, իսկ Հետո` ծաղկափոորի բջիջներից առաջանում են միկոբոսպոբները, շին: Փոշանոթի ճասունացմանը զուղընթաց տապետումի ն միջին չերեն, քանի որ դրանց պարունակություն տի բջիջների անճնտանում ն է վրա: կառուցվածքը բավականին միատեսակ է, բայց նրա ծածկույթի՝ սպորոդեմի, մորֆոլոգիան աչբի է ընկնում բազմաղանությամբ: Բույսերի որոշ տեսակների առէջչներիմի մասը չունի փոշանոթներ ն արտաճայտված է միայն առէջաթելերով։ Այդպիսի անպտուղ աոէջները կոչվում են ստամինոդներ (վուշի): երբեմն ստամինոդներըձեռք՝ են բերում վառ գունավորված պսակաթերթիկանման թիթեղիկի 41 ու

ծաղկափոշուՍաղկափոշու միկրուպորների աճող ժախավում

(կաննալի):՝ ԳԻՆԵՑԵՑ

ՀՈԳ

ՈՐՈՏՅ

ՏՏ

ՏՏՏՏՍՏՍՏՏԱ

108.

Ա-

ազտտ,

Անդոոցեյ. Ք--անրտաճ.

1--ճավասար

առներ

2--ծրկուժ (Վարդակավաչ),

(շրքնա-

(ումնտաշ), 4--միանղբայրակիցներ (խաչաժաղկավորներ), (արնքուրիկ): 6--բազմանեղբայրակիցներ (եղջնրառվույտ), Տ--հրկեղբայրակիցներ

ՑԺաղիկներ), Հ--չորսուժ

Նկ.

109.

Արէջնե».

ՎԼ-պարզառէջաքելով (վարդ),

ՔԲ--առջա-

թելը արմատիկներովէ (սոխ): Գ--ճյուղա(տզկանեփ). 1--առէջաՎոր առաքելով փաղանոք, Քճւ.

ամբողջությունն է: Վարսանդ մեկ ծաղկիվարսանդների ջացնող մեկ պտղաթերթիկից (մեդասպորոֆիլ)""կազմված գինեցելը կոչվում է միանդամ,իսկ մի քանի պատղաթերթիկներիցկազմվածը՝ եթն Բազմանդամդինեցելիը կարող է լինել ապոկառպչ, բազմանդամ: ն են շատ չեն առաջացնում սերտաճում միմյանց պտղաթերքիկները սերտաճում են մեկ վարսանդներ, ն գենոկաորպ, նքն պատղաթերթիկները վարսանդի (եկ. 11): Ցենոկարպդինեցելը կազմված է այնքան պտղաթերթիկներիկ, որքան առանձին սոնակներ ունի սերմնարանը կամ թիակներ՝ սպին, ն որքան բուն կամ կարեր ունի սերմնարանը: Էնդ պետք է թվարկած Հատկանիշների ամբողջությունը, ճաշվի առնել որում ո ր չէ որ ճիշտ մեկը միշտ քանի դրանցից ցույց է տալիս պտղաթերթիկների թիվը։ Վարսանդ:Դա փակ վետեղարան է սերմնասաղմերի (սնրմնաբողբոջների) ճամար, որն առաջանում է մեկ կամ մի քանի պողաթերթիկների սերտաճման ճետնանքով: Վարսանդըկազմված է սերմնարաԴո

Նկ.

ԵՐ

ճե

առա

ԱՆ

նկ.

110.

Փոշանոթ (լայնակի կտովածքը).

Ա--երիտասարդիոշանոքի փոշչեբունը,Ք- Հասուն փոշանոք. 1--էպիդերմ, 2--էնդոտեց, Յ--միջին շերտ, 4--տապետում, 5--ապորողեն «լուսվածք, 6- ժաղկավփոշիՒ Նկ.

111.

Գինեցեյ.

Ա--ապոկարպ միանդամ (դլփնյակ)» Բ--առլոկարպ բազմանդամ (կարապածաղիկ), Դ--Դ--ցենոկարպ (Հ--մա-

խորկա, Դ--կակաչ). Չ--սռնակ, 39--ապի:

Զնավորվաժ տերն, որի վրա առաջանում են միկրոսպորագիումներըո Տներնայինկառուցվաժքիօրգան, որը կրում է անրմնասաղմերը:

1--անրմնարան,

ծաղկակալը, որի ՃՀազվադեպ՝

Նկ. 112. Սեշմնաբանների տեսակներ (սխեմա). Ա--Բ--վերին,

ԵԱ

«/

Գ--ստորինչ

ԴԷ-կիխաստորին:

Աաաա մաիանշ ր ոի "2

բացակայում է,

այլ

ժամանավ

հոր նկատմամբ դիրքից կախված սերմնարանը կի մյու յա. Է ուռուցիկ կամ տա

տե՛ս

նկ.

վեր

ազատ

ՄԶմ

ՄԴանատ

բացի սրտղաթերթիկներից,

առաջանում չ

մասնակցում րն Հողի արիրա .

Հաճախ բաժակաթերթիկների,պսակաթերթիկների ն առէջների Հիմբերը,. լ

.՛3

այն սերտաճում է: Այդ պատճառով

ալդվլիսի սերմնարանը ասեղով անջատել չի կարելի:կա նան կիսաստորին սերմնարան, երբ նրա գոնե ստորին կեսը սերտաճած է ծաղկի մյուս մասերի Հետ (նկ. 112): Միմյանց ճետ չճաղորդակցվող բների թվից կախված լինում են (երբ բները այդպես թե այնպես ճաղորդակցվում են միմմիաբնային սերմնարաններ։ յանց Հետ), եբկբնայինն բազմաբնային ՍեբմնաՍերմնարանիներսում առաջանում են սեբմնասաղմերը: է բանի պատին անհրմնասաղմի ամրացման տեղը կոչվում ընկերք (ըհրմնակիր)։ Սերմնասաղմը ընկերքին ամրանում է ֆունիկուլուսով (ընրմնառտիկով)(նկ. 113): Սերմնասաղմը արտաքինից ունի երկու ինտեգումենտ, ո րոնք գագաքին չեն միակցվում, թողնելով ժաժկույթ՝. անցք միկբոպիլե ): Խալազկոչվող սերմնասաղմժի«իմքը (փոշեմուտք է միկրոպիլեի Հակառակկողմում: Զնավորվածսերմնասաղմի գտանվում ինտեգումենտներիմիջն դտնվում է բազմարջիչ մի ճլուսվածք՝ նուցելոար նրա բջիջներից մեկը դառնում է ար(մեգասպոբանգիումը): խեսպորիալ: Դրանից առաջանում է չորս մեգասպոո: Մի մեգասպորը սկիզբ է տալիս ութ սաղմնապարկին: կորիզանի ..

էե ստորին: Վերինսերմնարանըճարթ, միայն վորնամիԱՄ սավորվում ել Փաղկ ք կա ելի գա ա ն անքով, Գն երմնարանի առաջացմանը Նտոշին լ ինում

ճետ

ԾԱՂԿԻ

ԲԱՆԱՋԵՎՆ

ՈՒ

ԴԻԱԳՐԱՄԸ

Ծաղկի կառուցվածքը կարելի է արտաճայտել բանաձնով: Այն կազմելիս օգտվում են Հետեյալ նշաններից. բաժակ (ՇՅԽ)՝ Շտ,

պսակ (ՇՕուօլլն)՝ Ըօ, անդրոցեյ (ճոմւօօոօաո)՝ Ճձ, գինեցել (ցյո06«6 Ը, պարզ ծազկապատյան (ք6լլքօուսո)՝ Ք.

)՝

տիպերը նույնպես ունեն պայմանական նշաններ՝ երկԾաղիկների սնո՝ (այս բանաձնեումսովորաբար բաց են թողնում), վարնշանը Ը Թ, Օ, սանդավոր՝ առմջավոր, Դ կամ ակտինուորֆ՝ :, զիգոմորֆ՝

վ,

ոչ

Ճամաչափ՝Հ. Ծաղկիյուրաքանչյուր մասի

անդամների թիվը

նշանակում

են

սզսակ՝ Ըօչ, 6-անդամ անդրոցել թվանշաններով (5-ոլսակաթերթանի ՕՆ6),իշկ այն դեպքում, երբ միննույնտեսակիծաղիկների մեջ դրանց

Նկ. Ա-

113.

Մկնասոխիգինեցելը.

րնդճանուր տեսքը, Բ--սերմնարանի լայնակի

կտրվածքը, Գ--անըմնասաղմ, 1-5--բունը, 2--անրմնարանի պատը, 6--սհրքՒնասաղմի, 10--միկրոպիլն, շ--ֆունիկուլուս, 8--ընկերք, 9--ինտեգումեննո, 11--խալազ, 12Խուցելուս, 13--սաղմնասարկ, 14--ձվաբչիջ, 15--սիներգիդներ, 16--անտիպողննր, 12--նրկրորդային կորիզ: անրմնարան, Չ--սոնակ,

3--սպի,

Թիվը անկայուն է (սովորաբար 12-ից շատ) օօ կամ-- նշանով: միմյանց ճետ Սաղկաթերթիկների սերտաճման դեւլքում թիվը վերցվում է փակագծերում(սերտաճած 5 անդամ պսակ՝ Շօ(), երկեղբայրակից անդրոցե՝ Ճղլյգլ), նթե բաժակը, պսակը, անդրոցելը դասավորված են մի քանի շրջաններով, աղա առանձին շրջաններում անդամներիթիվը ցույց տվող թվանշանները միացնում են Վ նշանով

(ԸՕՀո):

Բանաձեր Ը այե սլետք `

արտ

ացոլիգիննեցեցո)

ւ ն առաջացնող

պտղաթերթիկ -

ների թիվը ն եթե դրանք մի քանի ճատ են, ապա պետք է արտացոլի, (ցենոկարպ գինեցել) թե արդյոք դրանք միմյանց ճետ սերտաճել են կամ պտղաթերթիկներից յուրաքանչյուրնարդյոք առաջացրել է առանձին (ապլոկարպգինեցել), ինչպես նան՝ թն ինչպիսի սերմնարան է՝ վերին, քե ստորին (երեք պտղաթերթիկներիցցենոկարպլգինեցել միանդամ գինեցեյ վերին սերմնարանով՝ ատորին սերմնարանով՝ Օլ, Օլ): Այսպիսով, ցինգի ծաղկի կառուցվածքը կարելի է արտաճայտել

վարսանդ

ոլոճետելալ բանաձնով. "թչճ «ՕՕ»,խնձոլենունը՝ "ԸՅ()Շօլ)յճՕյ ոինը՝ 4ՇՅ(5, Շօգ0)Ճ3) :ւՅր Սաղկի կառուցվածքի մասին էլ ավելի լրիվ պատկերացումէ լիս դիագրամը, որը ուղղաճածաղկիպրոյեկցիան է նրա առանցքին յաց ճարթության վրա: Դիադգրամները ցուցադրում են ոչ միայն ծաղկթ մասերի առկայությունն անդամներիթիվը, այլե դրանց դասավորուտա-

ու

ՄԻԿՐՈ

ԵՎ ՄԵԳԱՍՊՈՐՈԳԵՆԵՋ:

ԲԵՂՄՆԱՎՈՐՈՒՄ

ՓՈՇՈՏՈՒՄ:

ՄԻԿՐՈՍՊՈՐՈԳԵՆԵՋԸ

ԵՎԾԱՂԿԱՓՈՇՈՒ

ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ

Փոշանոթի բնի կենտրոնականմասը գրավում է սպոբոգենհյուսն վածքը: Նրա դիպլոիդ բջիջները բաժանվում են մեյոզի ճանապարճով ճետնանքով յուրաքանչյուր մայրականբջջից առաջանում են չորս դրա Միկրոսպորնունի խիտ ցիտոպլազման խոշոր ՃՀապլոիղմիկբոսպոբներ: կորիզ (նկ. 115):

սովորաբար դեռ փոշանոթիներսում ծլում Միկրոսպորները

առա-

ծաղկափոշի (փոշեճատիկներ):Մլելիս ժիկրոսպորը բաջացնում առաջանում է գե-ժանվում է միտոզի ճանապարճով: Դրա Ճճեւտնանքով մեծ ն փոշեճատիկը Արտաջինից բջիջ: ներատիվփոքտբջիջ խողովակի է նրկու շերտից՝արտաքին՝ ծածկված է սպորողերմով, որը կազմված էկզինը ներծծված է կուոինով ն ունի ժեկ էկզինիցն ներքին՝ ինտինից: կամ մի քանի ծլանցքեր՝ ավելի նուրբ տեղեր: ինտինը կազմված է ցելլուլոզից, նուրբ է, առաձգականն անցքեր չունի: են

ՄԵԳԱՍՊՈՐՈԳԵՆԵՑ

ԵՎ

114.

Նկ.

Ծաղկի դիագբամի կառուցումը.

2--ծաղկատերե, ժաղկաբույլի առանցքը,

Յ--բաժակաթերթիկ, 4--պսակաթերթիկ, առէջ, 6--զինեցնլ, շ--ժածկող տերն

5--

ծլումը՝ Նկ. 115 Միկբոսպոոր (Ա), նշա ծաղկափոշուաշական գամետոֆիտիառաձեավոովելը ջացումը (Բ) ն փոշեխողովակի

(Հ).

1--էկզին, 2--ինախին, 3--խողովակի բջիջը» 4--գեննրատիվ բջիջ, 5--սերմնաբջիջներ:

թյունը մեկը մյուսի նկատմամբ: Հարմարությանճամար ընդունված է դիադրամի կողմնորոշման միասնականեղանակ. ծաղկաբույլի առանցքը վերնում, իսկ ծաժկող տերնը՝ ներքնում։ Մաղկի անդամները միշտ նշանակում են խիստ որոշակի նշաններով (նկ. 114): Առանձին անդամների միմյանց «ետ սերտաճման դեպքում ղիադրամի վրա դրանց նշանները միանում են աղեղներով կամ ուղիղ դծերուր

ՍԱՂՄՆԱՊԱՐԿԻ

ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ

Նուցելուսի բջիջներից մեկը, որը կոչվում է արխեսպորալային, բաժանվում է մեյոզի ճանսւարճով ն առաջացնում չորս Ճճապլոիդմեեն, ն միայն երեք մեգասպորները մեռնում Հետագայում դգասղլորներ: ժեկը, որն ուղղված է դեպի խալազը, պաճպանվում է (եկ. 116): Մեինչպես ն միկրոսպորը, միշտ մեկ կորիզանի է: Այն չափերով գասպորը, մեծանում է ն ծլում: Կորիզը կրում է երեք Հաջորդականմիտոտիկ բաժանումներ։ Առաջին բաժանումից Հետո առաջանում են երկու կորիզներ, որոնք տեղաշարժվում են դեպի Հակադիր բնենոները,որտեղ իրադորժվում են երկու Հաջորդող բաժանումները: Դրա Ճետնանքով բնեռներից յուրաքանչյուրի վրա առաչանում նն չորսական կորիզներ: Բոլոր ութ կորիզները, ինչպես ելակետայինը, ճապլոիդ են: Յուրաքանչյուր բնեռի են բջջի մեչ։ Միկրոպիլլար բնեռում ձրեք կորիզներ առանձնանում լուս երկուսի՝ Բջիջներից մեկը ղառնում է իգական գամնտ՝ Խալազային բնեռում երեք բջիջները կոչվում են անտիսինեոգիդներ: Մնացած երկու կորիզները գնում են ղեպի բնեռ ն ավել կամ սլոդներ: պակաս երկարատնեժամանակից ճետո միաձուլվում են, առաջացնելով դիպլոիդ երկրորդային կորիզ (շո): Այսպես է ձնավորվում սպղմնա-

ձվաբջիջ,

պառկը:

ՓՈՇՈՏՈՒՄ

Սաղկավոշու ճասունանալուը փվոշանոթներըպատովում են ն ծաղկափոշին ընկնում է վարսանդիսպիի վրա: Այս պրո-

Հետո

ցեսը կոչվում է փոշոտում: ՏարՀբներում են երկու տիպի փոշոն ւում, ինքնափոշուում իւա չաձե:

փոշոտում:

Նկ.

116.

Սեբմեասաղմի ձեավորումը

(սոխեմա).

1--նուցելույլի առաջացումը, Հ--արխեսպոբալային բջյի մեկուսացումը, 3--մեղաՂպորների առաջացում, (մեյոզ), 4--նընք

փոշոտումը կարող

է ինքնա ծաիրագործվել միայն երկսնո ղիկներում:Այն ավելի լավ է արտաճայտված չբացվող (1եյստոդամ) ծաղիկների մուռ:

ինչպես խաչաձե փոշոտումը,

մեգասպորների մաւանալը,5-Ց--մեգասէ չ պորննրի հրեք Ճաջորդականբւսժանումներըցուց ով Լ" (մբտող) ն իգականգամետոֆիտի՝ պարկի առաջացումը:

սաղմնա-

արվիէ Վույ ն է՛

ո -

ավելի ցիայիինթքացքում

առա-

ջադեմ եղավ: Խաչաձնփոշոտման ժամանակ սերունդը կարող է ճամատեղել երկու ծնողներիժառանդականճատկանիշները,իսկ դա ավելիմեթ ճնարավորություններ է ստեղծում գոյության տարբեր պայմաններին ճարմարվածության մեջ:Բույսերի ճնշող մեծամասնությունը խաչաձնէ փոշոտվում: Ըստ ծաղկավոշու տեղափոխման եղանակիտարբերում են. անեմոֆիլիան (քամու), հիդ-

(չրի), էնտոմոֆիլիան Բոֆիլիան (թոչունօոնիտոֆիլիան (միջատների), ն այլն: (մրջյունների միջոցով) ների),միոմեկոֆիլիան

կայնորենՃւայտնի ծաղիկների Հարմարանքները որոշակի միջատ-փոշոտողների նկատմամբ: Այսպես, երեքնուկի ծաղիկներն ունեն պսակ, որը սերտաճել է երկար խողովակի, նե միայն իշամեղուները ն որոշ երկարակնճիթ մեղուներ կարող են նրանից նեկտար ճանել ն իրադործել խաչաձե փոշոտումը: Ընդ որում երեքնուկի ն այդ միջատներիբնական տարածման տարածքները (արնալներ)ճամընկնում են: երբ երեքնուկը որպես գյուղատնտեառաջին անդամ ներմուծվեց Այատրալիան նոր սական մշակովի բույս Զելանդիա, որտեղ չկային այդ ժիջատնները,փոշոտում չկատարվեց ն սերմեր ճամարյլաչառաջացան: Սերմերինորմալ բերք ստանալու ճամար անչտրաժեշտ եղավ բերել նան իշամեղուներ: Տարբերում են խաչաձն փոշոտման երկու ձն՝ գելտենոգամիա (Հաընան փոշոտում), երբ այն իրագործվում է մի բույսի սաճմանեերում, ծաղկափոշին մի ծաղկից ընկնում է մլոաի սպիի վրա, ն Էէսենոգամիա հն

մի առանձնյակի ծաղկից չխնմոնի 72. ը ա ծաղկափոշին տեղափոխվում է մյուս առանձնյակի ծաղկի սպիի վրա կանխելու ճամար բույինքնափոշոտումը սերի մեջ ստեղծվել են բազմազան ճարմարանքներ:Առավել լայնորեն տարածված են ն 7ճետերոստիլիան դիխոդգամիան (տարասրոերկսեռ Դիխոգամիան ծաղկի մեջ նակություն): ն առէջների վարսանդներիտարբեր ժամանակ117. Հետեբոստիլիա Հետերոստիլիայի Նկ. «ասունացումն է: ներում (գնաբբուկ:): դեղքում միննույնանճատ ներկալացուցիչների երկար վարսանդները երկսեռ ծաղիկներում մյուսներինը՝ սռնակներով են, իսկ առէջները կարճ առէջաթելերով, են ընդճակառակն (նկ. 117): նորմալ, ձնավորված սերմեր ստացվում երկար վարսանդի վրա երկար առէջներից, իսկ կարճ վարսանդի վրա կարճ առէչներից ծաղկափոշու ընկնելու դեպքում:

(բունլխաչաձն), երբ

Աե Ա

ԲԵՂՄՆԱՎՈՐՈՒՄ

երկու սեռական բջիջների արական ն իգական գամետների դամետր կոչվում է միաձուլման պրոցես է: Մածկասերմերիարական իդականը՝ ձվաբջիջ: Մաղկափոշուբջիջներից մեկը, ընկնեսեբմնաբջիջ, լով վարսանդի սպիի վրա, էկզինի անցբի միջով ձգվում է երկար փոէ մի քանի սանտիմետրի: նրա մեջ շեխողովակով, որը երբեմն Հասնում դններատիվ բջջի բաժանման Ճճաշվինառաջանում է երկու սերմնաբջիջ (տե՛սնկ. 115): Փոշեխողովակնաճում է վարսանդի սերմնարանի ուղղությամբ սպիի ն սոնակի փուարը«պլոտվածքիմիջով, թավանցում է սհրմեասաղմի մեջ միկրուղիլեի կամ ծածկույթների միջով ն կապի մեջ մտնում սաղմնաղարկի Հետ: կապի տեղում սաղմնապարկի պատը լորձունքուռվում է ն փոշեխողովակը մտնում է ներու ձասնելով ձվաբջջին, այն պատովում է,աղզատելովսերմնաբջիջները: Դրանցից մեկր միաձուլվում է ձվաբջջի ճետ, առաջացնելովզիգոտ (2ո), երկրորդը միաձուլվում է սաղմնապարկի երկրորդային կորիղի չետ (Չո), առաջացնելով տոիպլոիդբջիջ։ Այսպես է կատարվում կրկնակի բեղմնավորումը, որը Հատուկ է միայն ծածկասերմերին։ Կրկնակիբեղմնավորման Հայտնագործումը պատկանումէ դիտնական,ակադեմիկոս Ս. Գ. նավաշինին (1898 թ.): կրկնակի բեղմնավորումից ճետո զիղոտից առաջանում է սաղմը (Հո), տրիպլոիդբջջից՝ էնդոսպեոմը(պաճհատողՃյուսվածք, ՅՈ), ինտեդումենտներից՝ սպեբմողեոմը(սաղմնամաշկը), իսկ ամբողջ սերմնաԴա

ոուս

սերմը: Միներդիդներըն անտիպոիդներըսովորաբար լուժսկղզբնակիցը՝

վում են, իսկ նուցելումը սաղմի ձեավորման ժամանակ օգտագործվում է որո"լես սննդանյութ, Հազվադեպ այն վերածվում է պաճեստող ճլուս-

վածքի՝ պեբիսպեոմի:

ԱՊՈՄԻՔՍԻՍ

է կոչվում առանց բեղմնավորման սաղմի զարգացման Ապոմիքջսիս տարբեր դեպքերը: Ապոմիքսիսիժամանակ սաղմը կարող է առաջանալ ձվաբջչից (պառթենոգենեզ), սաղմնապարկիյուրաքանչյուր բջջից, բացի ձվաբջջից (ապոգամիա),նուցելուսի, ինտեգումենտի, խալազի բջջից ճետ է կապվածպոլիէմբոիռնիան Ապոսպղորիայի (ապոսպոբիա): (սերմի բազմասաղմությունը):Հավելյալ սաղմեր Հաճախ կան կիտրոնի ե այլ մոտ: ցիտրուսայինների ՍԵՐՄ Ս ե րմը սերմնային

ժ բույսերի բազմացման ն տարածման «ամար նախորոշվածօրգանն է։ Այն կազմված է սաղմից ն պաճեստողՃլուսվածքից, որոնք ծածկված են սպերմոդերմով։ Մլման ամար անբարենպաստ պայմաններում (ցուրտ, երաշտ), սերմը կարող է բավակա նին երկար գտնվել Հանգստի վիճակում: Ջերմաստիճանին խոնավության բարենպաստ պայմանների սկսվելուն պես սերմը կլանում է ջուր նհ օդի բարերար մոսոքի դեպքում ծլում է:

Նկ.

118.

Սեբմեբիտիպեոը. պտնվող էնդոսպերմով էնդոսպներմովն ճզոր շաթիլներում կուտակվաժ պաճնոտային

էնդոսպերմով (կակաչ), Բ--սաղմի մոտ Ա--սաղմը շրջապատող (ցորեն), Գ--պերիսպերմով (արջնդեղ), Դ--կաղմը շրջապատող

պերիսոլերմով (աքթդեղ),Ե--էնդոսպերմով ն աննդով (ոլոռ) 1--ռպերկուտակված պաճնեստային սննդով (Լուշ) Զ--շաջիլնենրում 3--արմատիկ, ժոդերմյ 2--էնդոսպերմ, 4--ցողունիկ, 6--բողբոջիկ, 6--շաբիլներ (3--6 մառէ),. 9. պաղապատյան, պերիաւյերմ,

8-.

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ՍԵՐՄԵՐԻ

Տարբերումհն սերմերի Հինգ տիպեր, կապված այն բանի ճետ, թե են կուտակվում սպլաշարանյութերը՝ էնդոսպերմում, պերիսպերմում, սաղմում, քն էնդոսպերմում նե պերիսպերժում, էնդոսպերմում ե սաղմում" (նկ. 114): որտեղ

ՍԵՐՄԵՐ

ԷՆԴՈՍՊԵՐՄՈՎ

ՎարսակիՀատիկը (նկ. 119) արտաքինից ծածկված է բավականին

Բարու զվար սից: բաղանքաշերտով, ըտաճաժ պտղապատյանն բժի որը ա

սպպերմոդ

եւո

է անջատել Հատիկի ներքին մա-

(ճատիկը

Քերված դասակարգումըարձնստական է, քանի որ Հիմնված է մեկ Հատկանիշի վրա ն չի արտացոլում անրմերի էվոլյուցիան: դասակարգում դեռնս չի Ֆիլոգծնետիկ "

ատեղծված:

նկ.

119.

Հ»

ՎառսակիՔատիկը.

կ. քրկայնակի կտրվածքը 1--սաղմ, Չ--էնդոս(ւխեմա),Բ--ռաղմ,Փ--էնդոսսպերմ. ոլերմ, 3--ապերմոդերմի «էտ սերտաճած պտղապատյան, Վ--ցողունիկ, 5--սրմատիկ, 6--կոլեռրիզ, 2--բողբոչիկ, 8--կոլեոպտիլ, Տ--շաթիլ 10--եպիբլաստ, 11-ալելրոնային չերո, 12--ռլաճնստային օսլայով բջիջներ:

(վաճանիկ),

ներսում է): փոքրիկ սաղմը ն էնդոսպերմը: Սաղմը կազմված է միասերմ

պտուղ

ՊՏՈՒՂ

դտնվում է

առաջնային մերիսքերմայից ն ունի ապագա բույսի վեղետատիվ օրդանների սաղմեր. սաղմնային արմատիկ՝արմատի ծայրապատ120, Լոբու սեշմը. նկ. անով, արմատի բնապատյան՝ Ա-ընդյանուրթ տմաքը, Բ-տաղմ, 1-արզ» սաղմնային ցողու նիկ ղ չ կոլեռորիզ, լրորի մատիկ, 5--միկրոպիլն, 3--ապի, 4--անրմն բողբոջիկ, որտեղ (ճիպոկոտիլ) 6--բողբոջիկ, նակար, 3--սպերմոդմծրմ, 2--ցողունիկ, 9--շածիլ: լավ նկատվում է սաղմնային տեընիկներով ծածկված ցողունի աճման կոնը: Արտաքինսաղմնային տերնը կոչվում է կոլեոպտիլ:Այն պաշտպանում է բողբոջիկը ճողի միջով անցնելիս: Միակ շաջիլը ճբպՑողունի վրա վաճանիկի վում է էնդոսպերմին, այն կոչում են վաճանիկ: է երկրորդ ապաճաժսերմնադտնվում ձակառակ կողմից, էպիբլաստը՝ մուտ էպիբլաստ չի առաջանում ): շաքիլը (որոշ ճացազդիների էնդոսպերմը ծայրամասում ունի մի շարք բջիջներ, որոնք պարունակում են սպիտակուցիՃատիկներ՝ ալեյրոնային ճատիկենր: Դա ալեյԲոնայինշեբտնէ: Դրա տակ բջիջները(սերմնապտղիկենտրոնում)լըցված են բարդ օսլայի ճատիկներով:

Պտուղը սերմերի պաշտպանության, իսկ ճաճախ էլ նրանց րածման «ամար նախանշված օրդան է: Պտուղն առաջանումէ ծաղկից՝ նրա ճետ առաջացած փոփոխությունների «ճեբեղմնավորումից ետո տնանքով: Պտղի առաջացման գործում գլխավոր դերբ պատկանում է դինեցեյին: Որոշ բույսերի պտուղն առաջանումէ առանց նախորդբեղմնավորման: Այդպիսի պտուղները տա-

ցողո

կոչվում են պաբթենոկաշրպ (կուսապլտուղ), դրանք ճաճախ սերմեր չեն ունենում (խաղողի, տանձենու, ցիտրուսայինների որոշ սորտեր): Ի տարբերություն պտուղների, պտղաբույլերն առաջանում են միմյանց ճետ սերտաճած մի քանի ծաղիկներից (ճակնդեղ) կամ աժբողջ ժաղկաբույլիը (թթենի, թզենի, արքայա-

ՆՅՈՒԹԵՐ ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՂ ՍԵՐՄԵՐ

ՍԱՂՄՈՒՄ

ՊԱՇԱՐԱՅԻՆ

սերմը Սաղմում պաշարային նյութերով սերմի օրինակ է լոբու Հաստ սպերմոդերմ։ Սերմի (նեկ. 120): Արտաքինից կա բավականին գտնվում է սպին՝անրմնաուտիկինսերմի աժրացնեղ դոդավոր մասում ժան տեղը: Սպիի Հետ մեկ գծի վրա գտնվում է միկբոպիլեն,որի միեն սերմի մեջ։ Միկրոպիլեի վրա սաղմջու ջուրը ն գազերը մտնում նային արմատիկով առաջացել է փոքր քմբիկ։ Միկրոպիլեիճակառակ սերմնաոտիկի ճետ սերմկողմում սպիին կիպ կպչում է սեբմնակաոը՝ նասաղմի սերտաճումից առաջացած «ճետքը Սպերմոդերմի տակ դտնվում է սաղմը, որի կազմված է երիկամաձն երկու շաքիլներից, տաղմնային արմատիկից, սաղմնային ցողունիկից ն բողբոջիկից: Սերժում էնդոսպերմ չկա: էնդոսսլերմի սննդանյութերըկլանել է սաղմը: Շաքիլներիբջիջները լցված են օսլայի ն ալելրոնային Հատիկներով:

խնձոր)(նկ. 121):

Կ.

Թքենու

19Լ

ֆաղկարույն

պլտղաբույլը.

ու

Կառուցվածքը: Պտուղը կազմբված է պաղապատյանից(պերիԱ- վարսանդավոր ծաղիկների ժաղզկակարոլ) ն սերմերից: Պտդապատյանը ԳԲուլ,

ո"լտդի պատն է,

որը

է ձնավորվում

Բ--վարսանդավոր ծաղիկ, սդտղաբույլ, Դ--սրտուղ (քրկայնակի

սներմնարանիպատից: իսկ ճաճախ կտրվածքը): ծաղկի այլ մասերից՝ առոէջների Ճիմքից, պսակաթերթիկներից,բաժակաթերթիկներից,ճազվաղեպ՝ծաղկակալից։ Պաղապատյանըկազմված է երեք շնրտից. արտաջին՝էկն ներջին՝ էնդոկաշպից միջին՝ մեգոկաոպից զոկաոպից, (տե՛ս նկ. 145): նան

ՂԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ

Պտուղների բազմազանությունըշատ

Այն առաջացել է ծածՍասձրմերի սիատեմատիկականխմբերի անձրնակայելի մեժ բազմաղանությամբ ն պտուղների ճարմարվողականությամբնրանց տարածման ճարմարանջներինկատմամբ: Դա շատ է բարդացնում պտուղների ընդշճանուրֆիլողենետիկական դասակարգման ստեղծումը: Գոյություն ունեցող ֆիլողենետիկ ղասակարդումըՀիմնված է գինեցելի տիպի վրա: Պարզ ապոկարպ գզինեցեյիցառաջացաժ պտուղները կոչվում են ապոիսկ էվոլյուցիոն առաջաղիմած ցենոկարպգինեցեյից կառպներ, ջացածները՝ ցենոկաբպներ: Ցավոք, այդ երկու խմբերի Հետագա դա-չ մեծ

է:

առաչ

11--1189

ռւսկարգումը շատ բարդ է ն կիրառելի չէ բույսերի դործնականորոշման ճամար: Այդ պատճառով ճարկ է լինում բավարարվել պտուղների մորֆոլողիական, բացարձակ արձճեստականդասակարգմամբ: Պտուղը կոչվում է պարզ, են նրա առաջացմանը մասնակցում է բաժանվում է բներով միայն մեկ վարսանդ։ երբեմն այդպիսի պտուղը մասնատվում է միջնորմներով կամ լայնակի (կեղծ) (մասնատված), որն առաջացել Այն պտուղը, միասերք Ճճատվածների(հատվածավոր): է միննույն ծաղկի մի

շարբ

(ե՛ս նկ. 122-124): (բաորդ)

ՏՏ եչ

ՀԵՂ

վարսանդներից, կոչվում է հավաքական

դասակարգմանճիմբում Պարղ ն ճավաքական պտուղների ՀՃետաղզա են Հետնկյալ Հատկանիշները. պտղապատյանի կազմությունը դիված (չոր ն ճյութալի), սերմերի Թիվը (շատ կամ մեկ), պտղապատյանի բացվելը (չբացվող կամ բացվող, բացման եղանակը), պտուղն ջացնող պտղաթերքիկներիթիվը: Տարբերում են պտուղների Հետնյալ խմբերը: Դրանքչոր պտղապատյանով,բազմաՏուփիկանման պտուղներ: սերմ, սովորաբար բացվող պտուղներ են (նկ. 124). առա-

տերեիկ՝

մեկ պատղաթերթիկիցառաջացած մփիաբուն ոլտուղչ, բացվում է փորային կարով պտղաթերթիկի եղրերի սերտաճման դծով, տերնիկ, ապոկարպգինեցեյից առաջանում է Հավաքական ունդ մեկ պտղաթերթիկից առաջացած միաբուն պտուղ, բացվում է փորային ն մեջքային կարերով, ունդերը կարող են լինել պարուրաչ ձնե ոլորված, միասերմ, չբացվող, ճատվածավոր, պատին,պատիճակ՝հրկու պտղաթերթիկներից առաջացած երկբուն պտուղ, սերմերն ամրանում են երկայնակի միջնորմին, բացվում է երկու կաիով: Պատիճակըպատիճից տարբերվում է երկարության ն լայհության Հարաբերակցությամբ. եթե պատիճի երկարությունը զերազանցում է լայնությանը չորս հ ավելի անդամ, ապա պատիճակի երկարությունը լայնությանը գերազանցում է Չ--3 անդամից ոչ ավելի, պատիճները կարող են լինել Ճատվածավոր, տուփիկ՝ նրկու կամ մի քանի պտղաթերթիկներից առաջացած տուսիիկի բացման տարբեր հղանակներ՝ պտուղ, դգոլություն ունեն անցբերով, կափարիչով, ատամիկներով, փեղկերով ն այլն: Ընկուզանմանպտուղներ: Դրանք չոր պաղապատյանովմիասերմ, չբացվող պտուղներ են (նկ. 124): ընկույզ, ընկույզիկ՝ ոյտղապատյանը պինդ է, փայտային, ընկուղեկը ընկույզից տարբերվում է փոքր չափով, ապոկարպ գինեցելից

առաջանում է հավաքական ընկուզիկ,

Հիմժբում թասաձե պտղզակալով կաղին՝ (պաշտպանական ն

կույթ) շրջապատված ընկույզ,

ժաժ

Նկ.

122.

Տուփիկանման պտուղներ.

աքրելկ

Հավաքական (ռբնկալ), Ե--Հատվածավոր պատիճ (բողկ), (եվոտնմ), է--Բ--տուփիկ (4--վակաչ, Ը--բանգի, Թ--արջընկույլ): Ա--անրեիկկ .(ղանձլամեր), Բ(ոլոռ), Դ--պատիճ (կաղամբ),

ԿԼ.

133.

Գ-ու

9.պատիծա

Ընկուզանման պտուղներ,

Ք--ընկուղիկ (ճնդկացործն),Գ--Հատիկ (ջորնե), Դր (տիլոնի), թնիկ(Գվի), Զ--մասնատված ոէ):շավաքական ընկուղիկ (Ը՝ գորտնուկ,Թնիկ(Քխկի),է--անրմիկ (արնածագ գնտնամորի),

Ա--քեվու

կաղին

ե-

Թ`

Նկ.

125.

կոբիզանման պտուղներ.

Ա--կորիզապտուղ (սալործնի), Բ-չոր կորիզապտուղ ((ոկոսյան արմավենի), Գ-1--էկզոկարպ, 2--մեզոկարպ, 3--էնդոկարպչ ճավաքականկորիզապտուղ (ազնվամորի). 2--անըմ:

Դրանց են պատկանում փայտային էնԿորիզանման պտուղներ: դոկարպով, ճաճախ միասերմ պտուղները (նկ. 125): պտղապատյանը տարբերակվածԴ բարակ էկղոկռբիզապտուղ՝ կարպի, մսալի մեղոկարպի ն ավել կամ պակաս ճաստ փայտային ձնդոկարպի, ապոկարպ գինեցելից առաջանումէ հավաքական կոբիզապտուղը, Հազվադեպլինում է չոո կորիզապտուղ:

պտուղներ, Հատապտղանման Դ--խնձոր (ԱխաղողԲ--կարաոֆիլ, Գ.-ադամաթզենի), Ա.9.Հատապտուղներ Զ--դղում(վարունգ): (նարնչննի), Ե--նարինջ (Խնձորենի),

Նկ.

124.

սպերմոդերմի Հաստակեղե, պտղապատյանը սեոմիկ՝ սերտաճում, ունի Հաստակեղն կամ ճետ

թեիկ՝ սերմիկ, որի պտղապատյանն

մակաճ, ղանթավոր Հաստակեղե է, պտղապատյանը ճատիկ՝ մոդերմի ճետ: Հատապտղանմանպտուղներ:

որը

թա-

պտղապատյանոմ

պտուղներեն, մեծ 124): բացառությամբբարակ էկզոկարբատապտուղ՝սրողապատյանը, պի, «յութալի, մսոտ է, մասնակցում են խեձոր՝ նրա առաջացմանը,բացի սերմնարանից ստորին մասերը, բաժակաթերթիկների առէջների, պսակաթերթիկների, ինչպես նան ծաղկակալը, կազմված ստորին դղում` առաջանում է էրեք պտղաթերքիկներից սերմնարանից, էկղոկարպը Հաստակեղն է, վփայտային, պտղամիսը ըբնկերքներով, առաջացելէ ճիմնականում սերտաճած նարինջ՝ էկղոկարպը եթերայուղի զետեղարանով,մեղոկարապըչոր» մսալի: էնդոկարպըՀյութալի, սպիտակ, սպունդանման,

Շատ

Հի

սերտաճածէ սպերՀ

Դրանք ճլութալի մասամբ բազմասերմ(նկ-

ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ

ՏԱՐԱԾՎԵԼԸ

սերմերը տարածվում են «օդային ՃՀոսանքներով(անեմոխորբիա), չրով (հիդոոխոոիա), կենդանիների մարդկանց (անթբոպոխոբիա) միջոցով: էվոլյուցիայի (զոռխոբիա), ընթացքում պտուղների նե սերմերի մոտ առաջացել են բազմաթիվ ճարմարանքներ, որոնք նպաստում են տարածմանը՝օդային ելուստներ օդային խորշեր (լո(թիռկի,կեչի), մազիկներ (բարդի, բամբակենի), կեռիկներ տոս), (դառնուկ), մազմղուկներ (կատվալեզու), փշեր (տապտղապատյանով տաշ)ն այլն: Կենդանիներնուտում են լութալի պտուղները, բայց սերմերը չեն մարսվում ն դուրս են գալիս արտաթորությունների Հետ, Շատ բույսերի (վիկ, զդայնուկ) պտուղները բացվելիս դուրս են նետում սերմերը, Սակայն սերմերի նետման Հեռավորությունը սովորաբար չի գերազանցում 15 սմ-ից, այդ պատճառով սերմերի տարածման այս եղանակը զզալիորեն զիջում է մյուսներին: Պտուղներին սերմերի բաղմաքանակությունը ն դրանց լայնորեն տարածվելը պայմանավորում է տեսակի զոյությունն ու բարդավաբույսերի պտուղներն

ու

Ճումը:

ԾԱՂԿԱԲՈՒՅԼ

Հու կրող ընձյուղ կամ ընձյուղների նաղկաբույլը ծաղիկները

կարգ է: Սաղկաբույլերի առանցքների «ճանդույցներիվրա դտնվում են տերեներ, այնպիսիները, ինչպես ընձյուղի վեղետատիվ մասի վրա, կամ ձնեափոխված,ֆոտոսինթեզի ընդունակությունը կորցրածծաղկատեբեներ, իսկ ծաղկակոթերի վրա՝ ծաղկատեբնիկներ: ծաՍաղկաբույլերի կենսաբանական առավելությունը ժենաճատ ղիկների նկատմամբ անտարակույս է: Դա փոշոտման բարձրացման երաշխիքն է, ժիջավայրի անբարենպաստ դործոններից ծաղիկների վնասման ճավանականության փոքրացումը, որը պայմանավորված է ծաղիկների աստիճանաբար ծաղկմամբ:. Սաղկաբույլեր ունեն բույսերի մեծ մասը: աի

տիոս՝ գլխավոր առանցքիվրա դասավորվում են վերի նշված ծաղՀաճավխս լինում է բրդաձեն։ Բարդմոնուղոդիալ ծաղկաբույլեր (եկ. 1424). րուրան՝ շատ ճյուղավորված ծաղկաբույլ, ոտորինկողթային քյուհն շատ ճյուղավորվում, բան վերեինները: ծաղիկները ավելի կամ պակաս դասավոր-

կաբույլերը,

են

ված

ա ը, Ի

Անի

7՛

բառը ո վոր«րո առաջացնում ճյուղավորումներ, ճասկ՝ ծաղկակոթերի ծաղիկներ, ճյուղաառանց ր ոովում խագ», Հորնի Ինովնկու" առանցքների Ժիջն մարգի ձնռավորություն հրա 5 նո1ր"րգ դրանք առաջին կարդի առանցքի մեկ

որ" ջ

ւ առանցքը

են

ալդ

րը

որոացած

են,

ճեռանում

են

դադաթից, ծազկակոթերի միջն Հեռավորությունները կարճացած են

: .ս

Տարբերում ծաղկաբույլերի երկու տիպ՝բարդ, երբ ծաղիկները դասավորվում են գլխավոր առանցքի ճյուղավորումների վրա, ն պարդ, երբ ծաղիկները ծաղկակոթերով, կամ առանց դրանց անմիջականորեն դասավորվում են դլխավոր առանցքիվրւո: Բարդ ծաղկաբույլերը ըստ առանցքնեիի աճման եղանակի բաժանում նն. աիմպոդիալ (որոշակի) առանցքը վերջանում է ծաղկով, ծաղիկների բացվելը կատարվում է գագաքից դեպի կամ կենորոնախուղ, եքե ծաղիկները դասավորված են մեկ ճարթության վրա, ն մոնուլոդիալ (անորոշ) առանցքը աճում է անորոշ երկար ծաղկում են Հիմքբիցդեպի դադաթը կամ կենտժամանակ, ծաղիկները րոնաձիգ, եթե ծաղիկները դասավորված են ժեկ ճարթքության վրա: Բարդ սիմպոդիալ ծաղկաբույլեր (եկ. 126). մոնոխազ՝գլխավոր առանցքը վերջանում է ծաղկով, նրա տակ առաջանում է երկրորդ կարդի առանցք, նույնպես ծաղկով ավարտված, ն այսպես շարունակ, եթե են մի ուղղությամբ, ապա ծաղկատակիառանցքները ճեռանում ջանում է ոլորաբեղիկ, իսկ եթն փուրոխակի մեկ մի, ճեւտո մյուս ուղղությամբ, ապա առաջանում է ոլորք, ծաղկի տակ առաջանուժ են երկու ճւակադիրառանցքներ, դիխազ՝ որոնցից յուրաքանչյուրը նույնպես վերջանում է ծաղկով ն նույնպես տալիս է ծաղկատակի երկու առանցքներ, որոնք կրկնում են Ճյուղավորման նույն եղանակը ն այլն, պլեյոխազ՝ գագաթնայինմեկ ծաղիկ ունեցող գլխավոր առանցքից Հեռանում են երկու ծաղկատակիառանցքներ, որոնք մոնոխազներից ն դիխաղներից առաջացնում են փունջ, են

կողքային: ճյուղերը

երկրորդ կարդի առանցքներիճիմքի

տոռաջացնում են ատերնները մասնակի պատյան:

մու

իսկ ծաղկակոթերի ընդհանուր պատյան, Հիմքի մուտ՝ վում

Բացի թվարկածներից,լինում են

են

բարդ

ագբեգատային: Դրանքառաջացել

ծաղկաբույլեր,որոնք կոչժաղկաբույլերիտարբեր

են

դուդակցումից:Մ տիսլերի Պարզ երկարառանցքով (նկ. 128). ծաղկաբույլեր

ողկույզ՝ գլխավորառանցքը կրում

րության ժաղկակոթեր,

սովորաբարմիննույն երկա-

առա-

դրանք դառսավորվաժեն երկրորդ կարգի առանցքի գազաթին, Հաճախ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ

Սիմպոդիալծաղկաբույլեր. Ա--Մոնոխաց,կամ ոլորաբեղիկ (էեչմվերիա), Բ-դիխավզ

Ֆլ.

126.

(Քանթոնիկ),Դ-(ժվժվուկ), տիրա

(ճուռում)ՄԻ

ՀՇ Գ

ն ԿԱՈԿոագ

16:

ճասկ` գլխավոր առանցքը կրում է առանց ծաղկակոթերիժաղիկներ,

կատվիկ՝կախ ընկած չասկ, այսինքն՝ փափուկ առանցքով ճասկչ

ծաղկաբույլը սովորաբար ընկնու է, չաստացած առանցքով ասկ, որը շրջապատված է խիստ կողբ՝ մի քանի տերններով, այսպես կոչված ծածկույթով կամ թնով։ մեկ կամ Պարզ ծաղկաբույլեր կարճացած առանցքով (տո՛ս նկ- 128). ճովանոց՝ժաղկաբույլ, որի գլխավոր առանցքը կարճացած է, ն են ծաղկակոթերը «եռանում միանման երկարության Համարյա առանցքի զազաթից, գլխիկ՝Ճովանոց, որի ծաղիկները կամ առանց ծաղկակոթերի են,

ժաղկելուց Ճետո

կամ դրանք շատ

կարճ են,

զամբյուղ՝ դլխավոր առանցքի դաղաթը աճում

վրա դասավորված րբններըոլորված են

են ն

է մաշտճիձնով, որի ամուր փակված ծաղիկները, գազաթնային տեառաջացնում են պատյան:

Լաբորատոր աշխատանքներ Նկ.

127.

ծաղկաբույլեր. Բարդ մոնուվոդիալ

Ա--րարդ Հասկ (ան),

Բ-բարդ ճովանոց (ճամիք),

ԴԷ

35-Րդ

շուրան

(գորանի):

թե

ա:

Մաղկիկառուցվածքը

բույսէրի Նյութ: Տարբքր

կամ կենդանի

ֆիբաված ծաղիկներ, փոշանոքի,

սերմ-

նարանի լայնակի կտրվածքննրի մշտական մաֆրապատրաստուկներ:

Որպես նմուշ դիտում

Նշում են,

են

կաղամբի ծաղիկը(տե՛սնկ. 229, Դ--Ջ):

ծաղկի միջով կարելի է անցկացնել դասա չասիության երկու ավելի Ճարթություններ, Ճետնաբար, ղա ակտինոմորֆ ծաղիկ է (")։ Խոշորացուլյցով ուսումնասիրելով ծաղիկը, պարզում են, որ կազմված է երկու շրջանից։ ընդ որում արտաքին սպտղապատյանը շրջանի տերնիկները կանաչ են ն պարզորոշ տարբերվում են ներքին շրջանի տերնիկներից։ նշանակում է պտղապատյանը կրկնակի է, այսինքն՝ կազմված է չորսանդամանիբաժակից ն չորսանդամանիպսակից: Քաշելովմի բաժակաթերթիկ, իսկ Հետո մի պսակաթերթիկ,նշում են, որ դրանք մեկական են պոկվում: նշանակում է, բաժակը ն պսակը են ազատ (ԸՇՅգԸօլ)։։Պսակաթերթիկնունի լավ արտաչալտված ստորին սեղմված մաս՝ եղնդիկ ն վերին լայն մաս՝ ծայառեղ: են, դաԱնդրոցեյը կաղմված է վեց առէջներից: Դրանք ազատ աավորվածեն երկու շրջանով, արտաքին շրջանի երկու առէջները կարճ են ներքին շրջանի չորս առէչջներից:նշանակում է, անդրոցեյլըազատ կարճ առէջների «իմքի մուռ դասավորված հն չորսուժանի է (Աշչլ)/ որ

Նկ.

128.

Պաոզմոնուպողիալ ծաղկաբույլեո.

արոր ՀԱԱ Ե--«ովանոց Իրար (Թիճնի), ազա» (սոխ),

Ջ-գլ

1--ժաժկոց, Չ--ժաղկակալ, 3--պատյան:

րեք

ԳԱԱ ,

ալա դ

նեկտարանոցներըո կաղմվածժէ մեկ վարսանդից:նշում են, որ ծժաղկակալը Գինեցելը լայնացած չէ, ն վարսանդը է իր Հիմքով:Պտղասլատյանի նրան կալչում

ն ն առէջները ծաղկակալին ամրացած են պաակաթերթիկները սերմնարանից ներքեչ: Հետնաբար, դա վերին սերմնարանն է: ,

վարսանդի Այնուճետն աատրաստուկային պարագաներով ծաղկից անջատում են վարսանդը դիտում ծավալադիտակային(ստերեոսկոպիկ)մանրադիտակով:Այն կազմված է սերմնարանից, սոնակից նե սպիից։ եթե ծաղկի մեջ մեկ վարսանդ է, կարնոր է պարզել, քեն արդյոք այն կազմված է մեկ պտղա մի թանի րից (ցենոկարպ դինեցել)։ սերմնարանի վրա գզտնվու Հետազոտվող է երկու կար։ Այնուճետն «ճերձադանակովայն լայնակի կտրում են: Լայնակի կտրվածքի վրա լավ երնում է ձրկու բուն, նշանակում է, դա երկու պտղաթերթքիկից կաղմվաժ ցենոկարպ դինեցել է (Օլ) )/ նկարում ան մասե ն րթիկը, առէջը, հն ժաղկի էջը, անդրո Է ժակաթերթիկ ակաքեր աղկի մասերը Բոշ ակաք են բանաձեր ցեյը, վարսանդը: կազմում 2Շ8.Ը0գնգզՕ0): Սանոթանում են փոշանոթի մանրադիտակային կառուցվածքին, ուսումնասիրելով նրա լայնակի կտրվածքի մշտական պատրաստուկը (ե՛ս նկ. 110)։ Փոքր խոշորացմամբ գտնում են կապով միացած հրկու խոշորացմամբդիտում են տեկերը ն դրանց մեջ չորս բները։ Մեծ բներից մեկը, գտնում էպիդերմը, էնդոտեցը, միջին շերտի մնացորդները, ծաղկափոշին: նկարում են չորս բներով փոշանոթի ուրվագիծը, անում նշումներ: իսկ Հետո մանրամասնում են սխեման Սերփնարանիլայնակի կոտրվածքիմշտական պատրաստուկի վրա մեծ խոշորացմամբ մանրադիտակով զոնում են սերմնարանի պատը, բունը, սնրմնասաղմը, ընկերքը: նկարում ն անում են նշումներ: Ընտրում են սերմնասաղմը, որի մեջ կտրվածքն անցել է ժնջոեղով, երկարությամբ, ն դիտում այն մեծ խոշորացմամբ: Գտնում են ֆունիկուլուսը, ինտեգումենտները, սալազը, նուցելուսը, սաղմնապարկը: նկարում են սնրմնասաղմը ն նշում նրա մասերըո Այս սռխեմայով ուսումնասիրում են բույսերի մյուս տեսակների

ցողունիկից, բողբոջիկից, շաքիլից (վաճանիկից էալիբլաստից, կո ), ն նշում Հատիկի լեոպտելից։ նկարում են Հատիկի լայնակի

ից:(միանդամ Հոյ Էր քորքի

Սաղմում

աաա ղարի ո-

էնդոսպերմով

3/7-ոդ թեմա:

ՏԻՐ

Պտուղների կառուցվածը

սուղնն

Ռաումնասիրումեն բույսերի տարբեր տեսակների պտուղները

դրանց տիպն ու անունը: Պտղի տիպը որոշելու ճամար պետք է պարզել. պարզ թե ճավաքական պտուղ է, պտղապատյանը ճյութալի է, Թե չոր (Վերջին անճրաժեշտ է նան որոշել կաժ դեպքում չբացվող լինելը), սերմերի, բների թիվը։ Որպես օրինակ ուսումնասիրում են դլինյակի պտուղը որոշում

Բացվող

(ոն՛ս

եկ. 111):

Դիտելով դլփնյակի

պտուղը, դժվար չէ այտնաբերել, որ այն առաջանում է մեկ վարսանդից, չոր ս"(լտղապատյան ունի: Պտուղը ձնով 5իշեցնում է եզրերով սերտաճած տերն: Եթե ոլլհուղի Պառսուն է, ապա երնում է, որ այն բացվել է պտղաթերթիկի եզրերի ճենց սերտաճման տեղում, ն նրանից թափվում ին բազմաթիվ սերմեր: Պաուղըլրիվ բացում են Հերձադանակի օդնությումբ: Այդ ժամանակ Հայտնաբերում են, որ ներսում միջնորմներ չկան: նկարում են ոլտյուն տալիս Համառոտ ղը մորֆոլոդիական բնութագիրը: լարզ, բազմա սերմ, չոր միաբուն, մեկ կարով բացվող: Այդ բնու-

պարզ

է, քանի

որ

պտղապատյանով,

թադրինՀամապատասխանղլփինյակիպտուղը նմաններիիմբին։

սերմ

Ռոնի գոլեորիզիը,

բողբո-

Նյութ: Տարբեր բույսերի կննդանի կամ պաճածոյացված(չորացրած, ֆիքսված)

ցորենի ճատիկների եր-

Ճատիկի երկայնակի կտրվածքի մշտական պատրասՎարսակի տուկի վրա փոքրըխոշորացմամբ գտնում են պտղապատյանիճետ սերտաճած սպերմոդերմը, սաղմը ն էնդոսպերմը տե՛ս նկ. 119)։ Մեժ խոշորացմամբ երնում է, որ սաղմը կազմված է

սերժ

հասիրում սաղմը, որը կազմված է ցողունիկից, արմատիկից, ջիկից, շաբիլներից։ նկարում են սաղմը հ նշում նրա մասերը:

ծաղիկները:

Նյութ: կոբու, ոլոռի նախօրոք թրջված սերմեր, գարու, կայնակի կտրվածքներիմշտական մանրապատրաստուկներ:

ոուրունակող

ու

ա:Սեոմեբիկառուցվածքը Յ6-ող թեմ

պաչտեստանյութեր

Ուշադիր դիտում են լոբու սերմը, դտնում են սպին, միկրոպիլեն ն անրմնակարը (տե՛ս նկ. 120): նկարում են սերմը կողքից ե սպիի անում նշումներ: կողմից, Զգուշությամբ սերմի վրալից Հանում են սպերմոդերմը ն ուսում-

կորվածբը

սաղմի մասերը:

դասում

են

ւուփիկա-

Հարցեր ինքնաստուգմանճամար

ախ

ունի ծաղիկը Մաղկի ո՞ր մասերն

ունեն

ցողունային,

որո՞նք՝ տերնային

Ց.

6. 7.

8. 9.

ԱԶ

11.

78. 13.

14.

15. 16. 12.

18.

19.

20. 21.

Չ2.

ի՞նչ սկզբունքային տարբերություններ կան ցիկլային, ժաղիկների:միջն: Ըստ սնոի ինչպիսի" ծաղիկներ են

լինում:

ոչ

Ո՞ր բույսերն

ցիկլային են

ճեմիցջիկլային

կոչվում միատուն

որոնք՝ երկտուն: Ի՞նչ տարբերություն կա կրկնակի ն պարզ պողապատտյանների միջն: Պարզ պտղապատյանիինչպիսի՞ տիպեր են լինում: Ո՞ր ոպլսակներնեն կոչվում ակտինոմորֆ, վզիգոմորֆջ,անձչամաչափ: Սերտաճած ակտինոմորֆ ն զիգոմորֆ պսակների ինչպիսի՞ ճիմնական տիպեր կան: Անդրոցեյիի՞նչ տիպեր կան: Ի՞նչ կառուցվածք ունի առէջը: հ՞նչ է ստամինոդիումը: Գիննցելի ի՞նչ տիպեր են լինում: ի՞նչ տարբերություն կա վերին, ստորին ն կիսաստորին սերմնարաններիմիջն ինչպիսի՞նէ սերմասաղժի կառուցվածքը: են բնորոշում ո՞ր սարերն բանաձեր ն որոնք՝դիագրամը: ծաղկիկառուցվածբի ն ինչոլն՞ս է կատարվում միկրոսպորոգենեզը: Որտե՞ղ ի՞նչ սկզբունքային տարբերություն կա ծաղկափոշուն միկրոսպորիմիջե: ն ինչպե՞ս է կատարվում մեգասպորոդենեզը: Որտե՞ղ Ի՞նչ է սաղմնաղարկը: ի՞նչ կառուցվածք ունի այն: Փոշոտմանեղանակներիցո՞րն է ավելի առաչադիմական: ինչպե՞ս է կատարվում կրկնակի բեղմնավորումը: Ի՞նչ փուկոխություններ է կատարվում սեբմնասաղմում կրկնակի բեղմնավորման ճետնանքով: Առանը բնդմնավորման սաղմի առաջացման ինչ նղանակներ են լինում: Ինչի՞ ճետնանթով է առաջանում բաղմասաղժությունը (պոլիէմբրիոնիան ): Ի՞նչ կառուցվածք ն դեր ունի սերմը: ի՞նչ ճատկանիշներեն դրվաժ սերմերի դասակարգման«ճիմքում: հնչի՞ց է առաջանում պերիսպերմը ն ի՞նչ սկզբունքային տարբերություն ունի այն էնդոսպերմից: ն վարսակի սաղմերի նմանության ն տարբերության ի՞նչ Հատկանիշներկան լոբու ՝

կառուցվածքում: ՞3. հ՞նչ ժազում, կառուցվածք ն դեր ունի ռպաուղի' 24. ն հ՞նչ տարբնիությոն կա պարզ Ճճողլաքականսրոուղների միչն։ Սկզբունքային ի՞նչ տարբերություն կա պաղի ն սրողաբուլլի միջն: 25. Ի՞նչ Հատկանիշներ են դրված պտուղների դասակարգման ճիմքում: ն 26. ինչպիսի՞ սկզբունքային տարբերություններ կան պարզ բարդ ժաղկաբույլերի, բարդ մոնոպոդիալ ն բարդ սիմպոդիալ ծաղկտբույլերի միջն:

4-րդ գլուխ ԲՈՒՍԵՐԻ

ԲԱԶՄԱՑՈՒՄԸ

նննդանի օրդգանիլմի պարտադիր չատկանիշներից մեկր սերնդի վերարտադրումն է, այսինքն՝ մեկ անճատի ընդունակությունը սկիզբ տալու մի ամբողջ շարը իրեն նման դուստրը անչատների, կամ ծայրաճեղ դեպքում մեկ անչատի: Փֆոլություն ունի բազմացման երկու սկզբունքորենտարբեր եղանակներ. սնռոականն անսեու -՝ռ

ԱՆՍԵՌ

ԲԱԶՄԱՑՈՒՄ

բազմացման երկու եղանակ. վեդետատիվն բուն անսնո։ Որոշ ստորակարգբույսերի մոտ անսեռ բաղմացմանայդ երկու տեսակննըի միջն ցայտուն սաճման չկա:

Տարբերում

ՎԵԳԵՏԱՏԻՎ

են

անսեռ

ԲԱԶՄԱՏՈՒՄ'

իրագործվում է քալոմի` մասերով՝ արմատով, ցողունով, տերնով: Այն շիմնված է բուլսերի ոնդեներացիայի՝նրա մի մասից ամբողջ օրդանիզմի վնրականդնմանընդունակությանվրա: Մխաբջիջբույսերի (ջրիմուռներ, բակտերիաներ) վեգետատիվ բազմացումը կատարվում է բջյչի բաժանման ճանապար"ով, դաղութաճանաբազմաբջյջայիններինը՝թալոմի մասնատման իններինը հ միաբջիջ դոլացությունների՝ մասնադիտացքված պարճով,սնկերին ն շիդիումների, քլամիդոսպորների այլնի միջոցով: Ծածկասերմերիվեդնտատիվբաղմացումը կատարվում է արմատի: կոճղարպողունի, տերնի մասերուվլկամ դրանց ձնափոխություններով՝ ճավելյալ բողարմատային սոխուկներով, պալարներով, մատներով, դործնական բոջներով: Բնականվեղետատիվբաղմացման ճիման վրա ն մեջ մշակում են բանջարեղենային, պտղատու գլուղատնտեսության դեկորատիվ բույսերի արճեստականվեգետատիվբազմացման զանազան եղանակներ, Դրա ճամար ավելի ճաճախ օգտագործում նն պալարներ

(կարտոֆիլ, այգածաղիկ, գնորգենիներ), կոճղարմատներ(ճիրիկ, բոցենի), բեղիկներ (գետնանելակ),սոխուկներ (սոխ, վարդակակաչ), Մշակովի շատ արմատային շառավիղներ (ազնվամորի, բալենի) բույսնր

բազմացնում

են

կտրոններով, անդալիսներով, ինչպես

նան

ճանապարճով: պատվաստման

Կտրոնըմայրական բույսից կտրված Կտրոններովբազմացում: բազմացման ժամանակ ընձյուղի, արմատի, տերհի մաս է: Կտրոննեերով է Հիշել բնեռականության օրենքի մասին: անճրաժեշտ կտրոններըկարող են լինել ձմեռային՝ առանց տերեԸնձյուղային սմ երկարությամբ 1--Ց տարեկան ներո (բայց բողբոջներով), 30--40 սմ 3--4 ն ընթաՀասակում ամառային՝ տերեներով, երկարությամբ, ցիկ տարվա ընձյուղներից: Տեբնային կտրոնը կազմված է տերնաթիթեղից ն կոթունից: Հավելյալ արմատներն ավելի ճաճախ առաջանում են տերնի մորֆոլոգիապես ստորին կողմում խոշոր չղերի ճյուղավորման տեղերում, վերին կողմում բողբոջները, իակ ճետո նան ընձյուղները: Տերնային "

Ստորակարգբույսերի վեդետատիվմարմինը:

կորոններով բազմացնել բեգոնիա, ճալվե ն այլն)

կարելի է

իրարչ ընդ որում պատՃասցողունները ընտրում են միննույն վաստացուին պատվաստակալի տությամբ, որպեսզի դրանց կամբիումի շերտերը Համընկնեն։ եթն վրա շեղակի կտրվածքներեն

միայն քիչ տեսակներ (շուշան,

կտրոններով բաղմացնում են Աոմատային

բույսերի այն տեսակչ

Պատվաստմանեղա-

Ա--մերձեցումլեզվակով։Բ-.

կորոնապատվաստ (սովորական, վրադիր, ճեղթվածջով), Գ--աչքաղատվաստ. 1--պատվաստացու, պատվաստակալ:

ները, որոնց արմատներըճեշտությամբ են առաջացնում ճավելյալ արմատներ (ազնվամորի, բալենի, սալորենի, փյունիկյան արմավենի, վարդ, բոցենի ե այլն): Պատվաստմամբ մի բույսի (բազմացբազմացում: Պատվաստումը կամ կտրված բողբոջների ցողունային սերտաճումն է կտրոնների վող) մյուս բույսի ճետ (արմատակալված): Այս դեպքում բաղզմացվողբույսը կոչվում է պատվաստացու, իսկ այն բույսը, որին պատվաստում են՝ են պատվաստմանմուտ 100 տարբեր եղանակՀայտնի պատվաստակալ: ներ, սակայն դրանք կարելի է միաբերել երեք տիպի մեջ (նկ. 1298): կամ աբլակտիոովկա՝ Մերբձեցմամբ պատվաստում պատվաստացուն չի անդամազատվումմայրական բույսից մինչն պատվաստակալի ճետ լրիվ սերտաճումը: կտոոնով պատվաստումկամ կոպովիոբովկա՝ պատվաստացուի միամյա, 2--Ց բողբոջչներովկտրոնների նհ պատվաստակալիցողունի

կցում

են

ն չեն ճամընկնում, տրամագծերը սպատվաստացուի պատվաստակալի են կեղնի տակ, անելով ճեղքվածք պատվաստումը կատարում ապա վրադիր կամ այլ եղանակներով: Աչքերով պատվաստկամ օկովիոովկա՝որպես պատվաստացու ծառայում է բազմացվող բույսի ընձյուղի մՄիչինմասից անջատված կեղնի տակ: որը դրվում է պատվաստակալի քնած կամ աճող բողբոջը, ե Սնրտաճումը լավ է կատարվում, երբ պատվաստացուն պատմոտ վաստակալը պատկանում են միննույն տեսակին կամ մի ցեղի ստեսակներին,իսկ եթե դրանք պատկանումեն տարբեր ցեղերի, սերտաՃումը դժվարանումէ:

ՔՈՒՆ

Նկ. 129. նակներ.

անում

ԱՆՍԵՌ

ԲԱԶՄԱՏՈՒՄ'

իրագործվում է մասնագիտացված բջիջներով՝ սպորներով կամ ունեն ամուր պատ ն տարածվում են քամու ղոոսպորներու: Սպոբներն չունեն ամուր պատ ն տեղաշարժվումեն մտրակմիջոցով, զոոսպոբները Դրանք առաջանում են անսեռ բադմացման օրդանների օգնությամբ: ներսում: Ստորակամ զոռսպոբանգիումնեոռի ների՝ սպոբանգիումների մուռ դա միաբջիջ օրգան է (տե՛սնկ. 139, 7, 158, 4), կարգ բույսերի մուտ՝ բազմաբջիջ օրդան (տե՛սեկ. 180, 10)։ բարձրակարդերի Սպորներըշատ բազմազան են: Սագման ն նշանակության ճիման բազմացման վրա դրանց ստորաբաժանում են նրկու իոմբի՝անսեռ ն սեռական բազմացման ուղորներ: սպորներ Անսեռ բազմազմանսպորները (լոռսպորները) առաջանում են մին վեԿոոտիկ բաժանման ճանապարչճով ընդունակ են անմիջականորեն ժանման Հասունացման նոր առանձնյակ: բարտադրել մայրականին մանակ դրանք անջատվում են մայրական օրգանիզմից ն սովորաբար ծառայում են բազմացման ն տարածման ճամար: Այդպիսի սպորներով բաղմացումը Հատուկ է ստորակարգ բույսերին (ջրիմուռներին, սնկերին ն այլն)։ սպորները չեն կարող մայրական առանձբազմացման Սեռական նյակ վերարտադրել: Դրանք ճապլոիդ են (դ), քանի որ առաջանում են ծեն սնկերի որոշ մեյոզի չճետնանքով։ Այդպիսի սպորներ ունենում խմբեր, ինչպես նան բարձրակարդ բույսերը: Վերջիններիմուտ սպորներից սկզբում աճում է ծիլը (պրոտալիում, պրոտոնեմա),որոնց վրա ձնավորվում են գաժետնները:։Գամետների միաձուլումից ճետո վերականդնվում է քրոմոսոմների դիպլոխդթիվը:

ՍԵՌԱԿԱՆ

ԲԱԶՄԱՑՈՒՄ

Սեռական բազմացման կամ վերարտադրման էությունը բույսի կողմից մասնադիտացված բջիջների՝ գամետնեոի՝ (ո) ձնավորումը, զույգերով դրանց միաձուլումը (զուավորում) ն զիգոտիառաջացումն է (շո), որից նոր բույս է աճում: սեռական բչիչ է, որի կորիզը պարունակում է քրոմոԳամետաը սոմների ճապլոիդ թիվ Ջուգավորվողդզամետներըկարող են ւտաիբերվել րոտ կառուցվածքի (ձեով, մեծությամբ,շարժունությամբ), բայց անպայմանֆիզիոլոդիապես,այսինքն՝ըստ սեռի ն ժառանդականության: Գամետներիմիաձուլման ճետնանքով նոր օրգանիզմում միավորվում են մայրական ն ճայրական ժառանդականությունը, եթե զուգավորվող դամետները ձնով, մեծությամբ ն շարժունությամժբմիանման են, դրանք կոչվում են իզոգամետներ,իակ սեռական պրոցեսը՝ իզոգամիա:Եթե դամետները միանման են ձնով, բայց իգական դամետը ավելի խոշոր է ն ավելի քիչ շարժուն, բան արական դամետը։ դրանք կոչվում են Սեռական իսկ սեռական պրոցեսը՝ հետեբոգամիա: հետեբշոգամետներ, եթե իգական դզամետըխոշոր է, գնդաձե, պրոցեսըկոչվում է օոգամիա, իսկ արական դամետը շատ փոքը է ն շարժուն անշարժ (ձվաբջիջ),

էվոլյու(սպեշմատոզոիղ) (նկ. 130): Գամետներիմասնագիտացումը ցիայի մակարդակի ցուցանիշն է: Սեռականպրոցեսի ամենապարզ ձեր

է: իզոդամիան

գամետանգիումներ կոչվող Հատուկ օրդանննրում. արականները՝ անտեբիդիումնեբում, իգականները՝ատռոօոգոնիումնեբում,իսկ բարձրակարգերի մոտ՝ րակարգ բույսերի մու 'առբխեգոնիումնեբում (տե՛սնկ. 158, 6--՝, 1128, 12): Ստորակարգբուլսանրիդամետանդիումները, այնպես, ինչպես ն սպորանդգիումները, միաբույսերինը՝ բազմաբջիջ: բջիջ են, իսկ բարձրակարգ Գամետներըձնավորվում

ծՎ, Մ »» 9 Է (55 Թ-՞Օ Թ `

են

Հ ՛

(Օն ք

ՏՏ

| վ -»

Թլ՛ "(253

130. Սեռականպոոցեսի ձնեոր (սխեմա).

Նկ.

Բ- ՀետեԱ--իզոգամիա, բոգամիու, Գ--օողամիոսչ 1--իզոԴ--զիկդողամիա.

գամետներ, Տ--Փետերողումետներ, 3--ձվաբջիչ, 4-

5--զիսպնրմատողոիղչ

խոզուտ, 6--ղուղավորման

ղովակ:

նկ.

131.

կենռական ցիկլը. Գուրզանման գետնամուշկի

ՈՂ--Ժելող. 1--զիգոտի բաժանումը, Ձ--ապորոֆիտի սաղմը, ՀՏՅ--ճառուն ապորոֆիտ, 4--սպորանգիումով աղորոֆիլ, 6--աղոր, 6- գամետոֆիտիթալու արխնգոնիումներով նե անթերիդիումներով, 2--արխիեդոնիում ձվաբջջով, 8--անթերիդիում սպերմատոզոիխդներով, 9--սոլնրմատոզոիդ, 10--բեղմնավորում:

12--1189

Ջրիմուռների ն սնկերի

խամբերսհռական բազմացման օրգաններ չունեն, չնայած սեռական պրոցեսը կանոնավոր իրագործվում "փ: Դրանցզիգոտը առաջանում է ոչ մասնագիտացվածբջիջների կամ Հատվածներիմիաձուլման ճետնանքով։ Այդպիսի սեռական պրոցեսը կոչվում է զիգոգամիա(տե՛ս նկ. 168, 2--4)։ եթե կատարվում է երկու միաբջիջ 139, 4--5, վեզետատիվ աւա միաձուլում: առանց գամետների առաջացման, առանձնյակների այդպիսի սեռական պրոցեսը կոչվում է խոլոգամիա:

'ԿՈՐԻԶԱՅԻՆ

որոշ

ՓՈՒԼԵՐԻ ՀԵՐԹԱԳԱՅՈՒՄԸ

ԿԵՆՍԱԿԱՆ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՄԱՍ

ՑԻԿԼՈՒՄ

Բույսերի անչատական կենսական ցիկլում նկատում են ճաջորդան անսեռ կանություն սեռական բազմացումնների փոխադարձ կապ, որոնք բույսերի տարբեր բնական խմբերի մեջ տարբեր կերպ են արու

ռռաճայտված:

վերլուծության

Բազմացման ժամանակ կորիզային փուլերի Հիման վրա բացաճայտված է, որ սպորբոֆիտը (ապորափուլ),այսինքն սեռական բազմացման սպորների ն նրանց զետեղարանների(ւպորանդիումկիկնակի ների)առաջացրած առանձնյակը կազմված է քրոմոսոժների Հավաքակազմ (2ո) ունեցող բջիջներից: Սեռական պրոցեսի սպորների առաջացման ժամանակ կատարվում է վեյող, այնպես որ դրանք միշտ ճապլոիդ են (ղդ) Սեռական բազմացման սպորներից առաջանում է գամետոֆիտ(գամետափուլ) սեռական բազմացման օրգաններով, տրոնք արտադրում են սեռական բջիջներ գամետներ: Գամետոֆիտի բոլոր բջիջները, այդ թվում ն դաժետները, ճապլոիդ են (ո): Սեռական սղզրոցեսի(գամետների զուգավորման) ճետնանքով առաջանում է ղզիէ սպորոֆիտ (Հո) (նկ. առաջանում իսկ ղիդգոտից նորից «դուռ(2ո), է 131): Տվյալ դեպքում բերված ընդճանուր բնորոշ սխեմա, որը բավականին ունիվերսալ է բարձրակարդբույսերի ճամար, սակայն մի ամբողջ ատորակարգբույսերի ճամար: շարք շեղումներ ունի բազմաթիվ «Հարցեր ինքնաստուգման Բամար 1. 2. 3.

4. Տ.

հ՞նչչ

տարբերություն ունքային սեռական ն անսեռ մացման ժիջն։ օկղբունքայի րրերություն կա սեռակա բազմաց նչ Ար"եստականվնգնտատիվբազմացման ի՞նչ եղանակներկան: հ՞նչ սկզբունքային տարբերություն կա անսնո ն սնեուսկանբազմացման սպորների ս

ժիջն։

կա

Ո՞րն է սեռական բազմացման էությունը: Սնռոականպրոցեսի ի՞նչ տիպեր են լինում։ Ո՞րն է դրանցից ամծնապարզըն որը՝ ավելի կատարծձլագործվածը: Ի՞նչ օրինաչափություն գոյություն ունի բարձրակարղ բույսերի կենսական ցիկլում անսեռ ն սնուսկան բազմացման ճերթազալության մեչ:

ղբաղվումէ

մեր մոլոմիադրանց րակի վրա աճող բույսերի տեսակների նկարագրությամբ, է, մի դիտություն կարդաբանությունը

որը

վորմամբազգակցական խմբերով ն այդ խմբերի դառավորմամբ Հարյուրավոր բուսական աշխթարտճի՝ կարոգվ, որն արտացոլեր այնպիսի

էվոլյուցիան: կարդաբաններիաշխատանքի դժվարությունը պայմանա ն անսպառ բաղմժաղզանությամբ: վորվում է տեսակների վիթխարիթվով միլիոն տարիներ տնող

Ճճասնում է Ներկայումս աճող բույսերի տեսակների ընդճանուր թիվը մուռավորապես800 ճազարի: Բույսերիառանձին կարՏաքսոններ (կարգաբանականմիավորներ): դաբանական խմբերով դասակարգումը իրացվում է Հանրինդունված ճիման վրա, որոնք կոչվում են տապքսոններ: միավորների առումովմիանման առանձնակմորֆոլոգիական տեսակ(Տ5Ք66165)՝

ների

միակցություն.

տեսակների

միակցություն. ցեղ (Զ6ոսՏ)՝ մերձազդակից ցեղերի ազգակցական միակցություն. (ճուլո)՝ ընտանիք միակցությոմը. ընտանիքների ազգակցական կարգ(0Ր40)՝ ազգակցականկարգերիմիակցություն. դաս (6«145515)՝ աղդակցականդասերի միակցություն: բաժին (4171510)՝ միջանկյալ, Բացի Հիմնական տաքսոններից, դոյություն ունեն

ն օժանդակ տաքսոններ՝ այլն:Տեռակի ներենթարբնտանիք հնթացեղ, ն տարատեսակներ են՝ սում ենթատեսակներ (5սծՏքծճԼ6Տ) անջատում ն ատմամբ՝ սորտեր(ՀԱՄՐ): ուսն ԱՆԱԵԷ ՛ բույսեր մշ իսկ մշակո է, այն բնորոշարդյունքն գործունեության Սորտը մարդու սելեկցիոն ն դրանց ժառանգականփոորակներով տնտեսական է որոշակի վում չ

խանցումովի

Պաշտոնական

շրջանակներից աքսոնների

դուրսչ

բուսական

աշ179

Ո բաժանում են երկու խմբի`ստոբակաոգ խարտճը (թագավորությունը) են մի քանի ազգակից բաժիններ միավորում բարբձբակաշգ. որպես

հնթաթագավորություն:

Ղհճօեւօուն

ենթքաքագավորությում՝ նախաբջջայինենը ՔոՕՇՆէօելօոէՅ 1. Բաժին՝ վիրուսներ ՄԼօթեֆէճ 11. ենթաթագավորություն՝ թալոմային նախակորիզայիններ--ՂիճօեԼԹուն քո0Ը2ո70է2 2. Բաժին՝ բակտերիաներ -- ԹԸԷ6Լլօքհէ2 Ց. Բաժին՝ կապտականաչ ջրիմուռներ --ՇֆոոօբեէՑ 111. ենթաթագավորությում՝ թալոմային, կորիզային, անպլաստիդային--Ղեճլլօելօուճ ներ (ստորակարգՃճետնրոտրոֆներ) ճք1ոտելմո6 4. Բաժին՝ սնկեր --/ՈՍբօքիֆնճ 4ա"'. Բաժին՝լորձնաբույսեր--ՈՆչՕթհնէ2 17. ննթաթագավորություն՝ թալոմալին, կորիլային պլաստիդայիններ --Ղհռօելօոէճ (ստորակարգավտոտրոֆներ) Շսօճոյ0է8 1.

ծա.

Կա

Բե Աի

մժուռներ

ոսկեգույն

Գակիա

ծբ. Բաժին՝ երկփեղկանիջրիմուռներ--Ս1ոճէօտօքիէռ 6. Բաժին՝ պիրոֆիտայինչրիմուռներ --թ1ուօթհֆէո ծա. Բաժին՝ կրիպտոֆիտային չրիմուտներ--ԸՇքէօքիչէճ 7. Բաժին՝ էվգլննային ջրիմուռներ--ԲԱք1ոոօթիչէր 8. Բաժին՝ թուխ չրիմուռներ --ԹիշշօքիՆէք 9. Բաժին՝ կարմիր ջրիմուռներ --Ցհօմօթի»է2 10. Բաժին՝ կանաչ ջրիմուռներ Շիլօօքհէր 11. Բաժին՝քարաքոսեր--ԼՆ1Շեճոօքեէ2 --

Բարձրակարգ բույսեր --

ԸՕԼՈ0Ե1օոէռ

Մ.

արքեգոնիուվավորներ -նախընձյուղային ննթաթագավորություն ՔՈ020-օԵլօոէճ 81Ըհճքօուոէծ Լ

12.

12ա. `

Բաժին՝ ոինիանմաններ-- Բիչուօքհնէռ Բաժին՝ պաիլոտանմաններ -- ՔՏվօէօքհնէր

նշված նույնթվանչանու

ձրբեմն միավորում

են

ծն

ազգակցական կարգաբանական խմբեր,որոնց

որպես մեկ բաժին

ենթաթագավորությոմ՝ ընձյուղային

արքնգոնիումավորներ --

8-Ըհօքօուէոծ Բաժին՝ գետնամուշկանմաններ Լ7ոօքօմլօքհէՅ 15. Բաժին՝ ձիաձետանմաններ Է,զալտօէօքիէճ 16. Բաժին՝պտերանմաններ Քօ17քօմլօթհէ2 12. Բաժին՝ մերկասերմեր(սոճայիններ)-(թլոօթհէճ) Շտոոօտթճոոճլօքհֆէռ --ԸՕՐՈ0ՀԱԼ ենթաթագավորությու:ընձյուղային վարսանդավորներ ելու ք7ՈՕՇԸ12է86 18. Բաժին՝ ծածկասերմավորներ (մագնոլիայիններ) --Ճոք10Տքճոշէօքթհ»է2(/1ճՋոօլօքհէճ) Կրկնակի անվանակարգություն: Բույսերի տնսակները նշում են Փրկու բառով. առաջինը այն ցեղի անունն է, որին պատկանումէ տվյալ Կոնսակը, երկրորդը`տեսակի բնորոշումն է: երկրորդբառից ճետո բերվում է այն գիտնականիազգանունը (ճամառուտածկամ լիովին), որի տել է տվյալ տեսակը ն անվանարկել է: Օրինակկարծր ցորենի գիտաԼ.: ձատ է ՂԱեշառ Այսպիսի կրկնակի անվանումը կան անունն կ, մոցրել է շվեղ գիտնական կիննեյը(1202--1274): 14.

Ստորակարգբույսեր

Բաժին՝

-- Թոօքիէճ Քաժին՝մամռանմաններ

ՇօԼտժելօոէն

Բույսերի թագավորությանբարձբակաոգ տաճսոննեոի հաջոողականությունը

13.

Դ1.

Գլուխ 3-րդ

ՍՏՈՐԱԿԱՐԳ

ԲՈՒՅՍԵՐ--

ՂՒՃԼԼՕՑԼՕԱՂՃ

կոչվում է թալոմ կամ խավամժարՍտորակարգ բույսերի մարմինը մին։ Այն կարող է լինել միաբջիջ, գաղութային",ոչբջջային"", բազմաչէ՝ չունի Հյոսվածքներ ն օրգաններ (արԲջիջ, բայց տարբնրացված մատ, ցողուն, տերեներ): Սեռականբազմացմանօրգանները՝օոդոնիումները ե անթերիդիումները միաբջիչ են: Տեսակների թվով ե ամենաբազմազան էկոլոգոաշխարճագրական պայմաններում տարածմամբ ատորակարդբույսերը գրավում են առաջին տեղի: Ստորակարդ բույսերի կարող են սնվել օրգանական նյութերով՝

մեծ հետերոտրոֆօրզանիղմներ մասը, սնկերը,(որ(բակտերիաների օրգանիզմներ (չիմձնաբուլսերը) ե ճանքային նյութերով՝ ավտոտբոֆ նականում ջրիմուռները ն բարաբոսերը): :

Ի տարբերություն բավմաբջիչների նրանց բջիջննրըըցիտոպլազմային կապեր (ռպլազմոդեոմներ)չունեն. բջիջները միայն մեխանիկորեն են միացված: սմ մեժուՀ Մարժինը կարծես թշ կազմված է բաղմակորիղ Ճոկայական 30--35 "

քյան մեկ բջջից:

Ստորակարգբուվանրի առաջին երկու բաժինների՝ վիրուսների ն բակտերիաներիներկայացուցիչները մանրամասն ուսումնասիրվում են միկրոբիոլոգիայիդասընթացում, այդ պատճառով այստեղ ստորակարգ բույսերի

ներից:

ոկսվոժ ուսումնասիրությունը

տրոֆ կերպով: Սակայն նրանցից շատերը՝ զատնվելով նեխվող մնացորդներով կեղտոտված չրկալներում,

կապտականաչ ջրիմուո-

Ժիքսուտրոֆ(խառը) են

անվում, այսինքն՝ ֆուտոաինթեղ կատարելու ճետ մեկտեղ, ընդունակ նն յու-

ԹԱԼՈՄԱՑԻՆ ՆԱԽԱԿՈՐԻԶԱՑԻՆԽԵՐԻԵՆԹԱԹԱԳԱՎՈՐՈՒ-

ԹՅՈՒՆ

իԻՃԼԼՕՑՕԿԻՃ

ԲԱԺԻՆ Ն ԿԱՊՏ

ԿԱՊՏԱԿԱՆԱՉ ՋՐԻՄՈՒՌՆԵՐ

են:

յին նյութեր կաղզժվում են՝ դլիկոպրոտնիդ (նման է

ՇՄՃԱՕՔԵՄՂՃ

կապտականաչ չրիմուռները բույսերիճնագույններկայացուցիչ-

ներն

աա արաաուով

թԹՕՇՃՔԼՕՐՃ

նրանց տեսակներիընդճանուր թիվը կազմում է մուտավորաչ

), գլիկոգենի

ղութային

դա-

ռլրուտեիդ):

բազմաբջիջ, տարբերդունավորումով օրդանիզմններեհ

(կապտականաչ, մուգ կանաչ): Գույնը պայմանա-չ ձիթատղագույն),

վորված է դունանյութերով,որոնք Ճամակցություններովպատարբեր րունակվում են բջիջներում, կապտականաչդունավորումբ` ֆիկոցիանինով, կարմիրը՝ քլորոֆիլով, կարոտինոխդներովն ֆիկուրիթրինով: չրիմուռների բջիջներում չկան առանձին կորիզներ, կապտականաչ / քբոմատոֆոորներ» բջջաչյութ պարունակող վակուռլներ։ Բշջապատը Հիմնականում պեկտինային է ն է լորձնանում, Բչյի խթոռոչըլցված է ցիտոպլաղզմայով, որը բաժանվում է երկու շերտի. ԷՐոմատոպլազմա՝ սեղմված խիտ շերտ, որը պարունակում է պատին մեմբրաններ ե ցենտրբոպլազմա՝ ։պիգմենտավորված կենտրոնական մառ,. անգույն որի մեջ գտնվում է ԴՆԹ-ն (եկ. 132): Բջջի այդքան տարրական կառուցվածքը նշանակալի չափով իրար է մուտնցնումկապն տականաչ ջրիմժուռներին բակտերիաներին: Բազմաբջիջկապտականաչ չրիմուռները, որպես կանոն, թելաձե են: Հարնան բջիջների պրոտոպլաստները միացած են պլազմողեսմնիրով: Թելերի աճը իրացվում է բջիջների պարզ բաժանումով: Թել կազժող միանման բջիջների միչն կան նան դեղնաթութ պարունակություն ունեցող ավելի խոշոր ն ճառստապատ բջիջներ՝ հետեբոցիստներ (եկ. 134): Հաճախ միաբջիջ ն թելաձն կապտականաչ ջրիմուռները լորձ են արտադրում նե միավորվելով կազմում են բավական խոշորգաղութներ: Սննդառությունը: ջրիմուռները սնվում են ավտո-չ կապտականաչ

Բազմացումը:Սառտա-

րիմուռների լուսասինթեզող օրգանելներ,

29207 137.

մռնաջոիմոտի բչիջ (սխեմա)

2--արտաքին մեմբրան. 3--բջշջապատ, 1-վործ, 6-4ներքին մեմբրան, 8--միտոքոնդրիում, մեմբրաններ, 2--Հիալոպլազմա

ֆոտուքնթել» րասոմեերու, 9.Վորիաածլութմը,

կանաչ ջրիմուռները բազ9.-պածնստամանում են առավելապես 10--նքստանման յին արտադրանք՝ վոլլուտին, կառուցվաժբ, 11-գազի վակուոլ։ «Վեգետատիվ:Միաբջիջ օրբյուրեգային դգանիզմներիլբբազմացումը չոեղիէ ունենում բջջի՝ մի քանի մասերի տրոչվելու ժիջոցով, բազմաբջիչՖներինը՝թելի «ատումների միջոցով, Ճետերոցիստերիկամպատաճմամբ մեռած բջիջներիտեղերում: Վեղետատիվբազմացմանը ծառայող թելի մաէ բոբմոգոնիում: սը կոչվում Բազմացման մասնագիտացած օրգաններ Հկան։Կապտականաչջրիմուռները երբեք մտրակավոր ձներ չեն առաջացնում: Սեռականբազմացումը բացակայում է: Անբարենպաստ պայմաններում բջիջներից ձնավորվում են Ճաստապատսպորներ: նրանց պարունաչ կությունը ճարուստ է պաշարանյութերով: Տվյալ դեպքում ավելի ճիշտ կլիներ սպորներն անվանել ճանգստացող բջիջներ, քանի որ նրանք վեգետատիվ բջիջներից ավելի դիմացկուն են: Տարածումըն տնտեսականնշանակությունը: կապտականաչջչրիմուռները շատ ճկուն են ն անբարենպաստ պայմաններին 4եշտությամբ են ճարմարվում: նրանք ապրում են քաղցրաճամ ն ծովային ջրերում, Հողի վրա ն նրա մեջ, մերկ ժայռերի վրա, ձյան մեջ ն տաք աղբյուրներում: Մի քանի պլանկտոնային տեսակներ կեղտուռված ջրամբարներում առաջացնում են չրի «ծաղկում» (անաբենա--ցեղ Ճոշեշծոճ), այլ ոնսակներ մաքրում են ջուրը Հանքայնացնելովնեխման արդյունքները: կապտականաչջրիմուռների Հողային տեսակները՝ ֆորմիդիումը ո

Հեշտությամբ

կանաչ ջրիմուռների ճամար ուրույն ցիանոֆիցին (լիպո- նկ:

սլես 1,4 ճաղար:

Կառուցվածքը:Սրանք Հազվադեպ միաբջիջ, ավելի Հաճախ

վոլյուտին

(ըպիտակուց)կամ կապտա-

նկ.

133.

ջրիմուռներ: Կապտականաչ

Գ--անաբննա, Դ--լինդբիա, Ե--որվուլարիա, Ջ--զլեռԲ--նոստոկ, Ա--շաջիլատորիա, 1--ընդնանուր տեսք, 2--տնաքը փոքր

կապսա, է--քրոոկոկվ՝ մեծ

խոշորացմամաբ,3--թելը

4--Հետերոցիուու խոչորացմամբ,

թիօոում լսո)

պլեկտոնեման (ցեղ (5166էօոճոոճ), ընդունակ են ազուռը։ մթնոլորտի նոստոկի (ցեղ գաղութը ԽՕՏէ0Ը) լուրացնել են բնակվելաղոտ լորձում ֆիքսողբակտերիաներ: կարող շրջապատող Շատ սիմբիոզիմեջ են մտնում սնկերի Հեւտ՝ առաջացնելով տեսակներ

(ցեղ

արաքունը: աաա

ԹԱԷՈՄԱՑԻՆ ԿՈՐԻԶՍԱՑԻՆԱՆՊԼԱՍՏԻԴՆԵՐԻ

՛ԵՆԹԱԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ ՍՏՈԲԱԿԱՐԳ ՀԵՏԵՐՈՏՐՈՖՆԵՐ)-ՂԷԱՃՆ.ՕՏՕՎՂՆՃ

ԲԱԺԻՆ

ՍՆԿԵՐ

ՃԵԼ

ՃՏՂՎԾՃԻ

ՈՇՕԹԱՅԸՃ

են ապրում: տեղերում

Սննդառությունը: Միցելիումը սովորաբար թափանցում է այն միօրջավայրի մեջ, որտեղից սնունդ է են բ մեծ են: բույենքսնվում մասը րեալեղ նրանց սապ դանիզմներ լերի սնկերը տռաջացնում են Ֆերսերի մեռած մնացորդներով: Սապրոֆիւո մենտներ, որոնք քայքայում են ցելլովողային բջջապատերը ն լիգնինը: Շատ ավելի փոքրաթիվ են կենդանական ծագում ունեցող մնացորդներուվ|սնվող սապրոֆիտները: Մակաբույծները սննդանյութեր են կլանում կենդանի օրգանիզմների բջիջներից Մակաբույծ սնկերի ավելի թան 10 Հաղար անսակ պարաղիտում էն բուլարի վրա, իակ Հազարից սնկեր կան, պակաս տեսակներ՝ կենդանիների ն մարղու վրա: Շատ են կացնում որպես մակաբովծ, մյուս որոնք կյանքի մի մասը անց մասը՝ որպես սապրոֆիտ: Հաճախ սնկերը չճամակեցության մեջ են ջրիմուռների ն նույնիսկ բարձրակարդ բուլսերի ճետ: Սիմբիովի պրո-չ պեսում կարող են ծադել նոր գոլացություններ, օրինակ՝ քարաքոսեր, միկոռիղա: Բազմացումը: Սնկերի սեռական պրոցեսը ետ է զարդացած, ուստի վեգետատիվ ն անսեռ բազմացման եղանակներըշատ բազմազան են: բազմացումըտեղի է ունենում միցելիումի մասերով. Վեգետատիվ որոնք «ճիֆերիցանջատվող նրբաաբտբոսպոբնեբով (օիդիումնեոով)` են, ոլատ Հաստապատբջիջներով,որոնք մասնիկներ քլամիդոսպոբնեռրով՝

Հրտրոտրոծ

ՀԱԱՈՎՈՒՑԱ

«Փի 8 մեամոամանը

Հաշվում են ավելի քան 100 Հազար տեսակի սնկեր։ Ազդակիցօրդգանիզմների այս խումբը ճաճախ ճամարում են առանձին թադավորու-. թյուն։ Սնկերի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է սնկաբանությունթ Սնկերիառաջացումը դեռես մինչն վերջ պարզված չէւ են(միկոլոգիա): թադրում են, որ նրանց առաջացումը պոլիֆիլետիկ է։ Որոշ խմբեր սկիզբ են առել անգույն մտրակավորներից,մյուսները՝ ջրիմուռներից: Կառուցվածքը:Սնկերիթալոմը կոչվում է միցելիում՝ սնկամառմին:

ճիֆեոից: Միցելիումը կազմված է բարակճյուղավորված թելիկներից՝ ն այն կարծես խիստ չունեն միջչնապատեր Հիֆերը սնկերի Ստորակարգ ճյուղավորված Հսկայական մի բջիջ է, բարձրակարգ «սնկերի ճիֆերը միջնապատերովբաժանված են առանձին բջիջների (հատվածնեռի): են ցեՍտորակարզսնկերի միայն մի փոքր խմբի Հիֆերի պատերն լովյողից կազմված: Սնկերի մեծ մասի «իֆերի պատերը ավելի բարդ ունեն. ստորակարգներինը՝ ւլեկտինայիննյութերից, բաղադրություն միջատների բարձրակարգներինը՝ ցելյլովովզին մոտ ածխաչրերից ն տակ դոնվու)է խիտինին նմանվող ազուտայիննյութերից են: Բջջապատի Սնկերի կառուցվածքի կարնոր առանձնաճատկությունը պրոտոպլաստը: պլաստիդների բացակայությունն է: կորիզները շատ մանր են, յուրաչատ կամ բազմաթիվ: Պաշարանյութերը կուքանչյուր բջջում 1--2 տակվում են գլիկոգենի կամ ճարպերի ձնով, օսլա երբնք չի առաջաեն նու գագաթներով: նպասոավոր պայմաններում Հիֆերն աճում ունենում: Բարձրակարգսնկերի ճիֆերը Հաճախ աճը շատ արադ է տեղի նն ն առաջացնում կեղծ Հլուսվածք՝ պլեկտենքիմա, խիտ միաչյուսվում որոնց մեջ ձնավորվում են սեռական բազմացման սպորներ առաջացնող Սնկերը չունեն ջուր փոխադրող ե դոլորշացումից պտատղամարմիբնները։ ոլաշտպանողՀարմարանքներ, այդ պատճառովէլ նրանք միայն խոնավ

առաջանում են ճիֆերի տրոճումից. բողբոշմամբ՝չիֆերի վրա ջանում են կլորավուն ելուստներ, որոնք ճետադայում անջատվում են: Անսեռ բազմացումը իրացվում է ղանաղան սպորների օգնությամբ. առաջանում են ղոռսպորներ, սպորանդիումղզոռապորանդիումներում են սպորանգիոսպորներ, կոնիղումներն առաջաներում առաջանում նում են արտածին կերպով՝ Հատուկ ճիֆերի վրա բողբոջմամբ։ Որոշ անկերի կենսաշրջանում լինում են անսեռ բազմացման մի քանի ձներ: Սեռականբազմացումը: Ստորակարգ սնկերի սեուսկան պրոցեսի ձները շատ բազմազան են՝ իղոդամիայ, ճեւտերոդամիայ,օողամիա, զիդոդամիա: Ձիգուը միշտ մի որոշ ժամանակ «անդստի վիճակում է Լ

առա-

դտնվում, ապա ծլում է ն զոոսպորներ է առաջացնում կամ տալիս է ծլումից առաջ մի կարճ Ճիֆ զոոսպորանգիումովկամ սոլորանգիումով: ղիդոտը կիսվում է ժեյոզով։ Ստորակարգսնկերի մեծ մասի կյանքն անցնում է Հապլոխղ փուլում (դ), դիպլոիդ է միայն զիգոտը (Չո): Ցուրաճատուկեն բարձրակարգ սնկերի սեռական պրոցեսի ձները. դամետանգիոգամիա՝սեռական բազմացման արտաքուստ տարբեր, դամետների չտարբերակված երկու օրգանների միաձուլում. սոմատո-չ դամիա՝ վեգետատիվ 4իֆերի երկու բջիջների միաձուլում. սպերմատիզացիա՝ սեռական բազմացման իգական օրգանի բեղմնավորումը անշարժ բջիջներով (սպերմացիաներով) (նկ. 134)։ Որպես կանոն կորիղների միաձուլումը միանգամից չի կատարվում: Տարասեռ կորիզներթ ակզբում դասավորվում են զույգերով առաջացնելով ղդիկարիոններ՝ երկկորիղներ։ նրանց կորիզների սինքրոն՝ միաժամանակյա բաժանման է։ Որոշ ժամանակ անց Հետնանքով դիկարիոնների թիվը մեծանում են։ կորիզները վերջապես միաձուլվում Դիպլոխիդ կորիզը բաժանվում է մեյոզով, ե ճապլոիդ կորիզները դառնում են սեռական բաղմացման ապորների կորիզներ: Այսպիսով, բարձրակարգ սնկերի կենսաշրջանում Հաջորդում են կորիզային երեք փուլել՝ ճապլոիդ, դիկարիոն ն դիպլոիդ: Րնդ որում ղիպլոիղ փովը սովորաբար կարճատն է, իսկ ճապլոիդ ն դիկարիոն փուլերը կազմում են կենսաշրջանիճիմնական մասը: Մեռա-չ կան բազմացման սպորները կարող են լինել երկու ։ոիպի. ասկոսպորառաջանում են ննրքնածին,մեծմասամբ ները կամ պառկասպորբները ութական, Հատուկ բջիջներում՝ասկեբում կամ պարկերում դիկարիոնի կորիզների միաձուլման Հեւտնանքով, մեյողի ն ճնետագամիտողից ճետո, են արտածին կերոլով, մեծ մասամբ բազիդիոսպոբները առաջանում չորսական, Ճատուկ բջիչների՝ բազիդիումների մակերեսին, նուլնպիստ դիկարիոնի կորիզների միտձուլվելուց ե մեյոզից ճետո (եկ. 135): Սեռական սպորառաջացմամը էլ սովորաբար ավարտվում է կենոաշրջանը: Այսպիսով՝ սննդառությանեղանակով, պլաստիդների բացակայությամբ, ճիֆերի պատերում խիւտինիառկայությամբ, ինչպես ն գլիկոգենի

Նկ. 134. Սնկերիսեռականպոռցեսի ձեեբը (սխեմա). ՆՍ

ՀԱՀ` ՀՏ

սնկերը Հ» պաշարանյութով

մոտենում

են

կենդանինե-

ԱԱ աարի

ՏՏ անսաչմանափակ ն սնունդը ներժծեաճմամբ

րին, իսկ

ՀԼ

«2/7

ան

կղանակով՝ ն կենԲուլսերից բույսերին: լով վլանելու

դանիներից նրանք տարբերվում են մարմնով, որը

է «Հիֆերիցն կաղմված

նրանով, որ կենսաշրջանում, բացի Հապլոիդ ն դիպլոիդ կորիզային փուլերից, ունեն `

ճրրորղ՝ ղիկարիոնային փուլ: .

Սնկերի նշանակությունը բնության մեջ ն մարդու կարնոր Սնկերը կյանքում: դեր են խաղում բնության մեջ կատարվող նյութերի ընթացքում: շրջանառության նրանթ Հանքայնացնում են օրզանականնյութերը, ճիմնականում բույսերի մեռած մնացորդները ն մասնակ-

Ն Հումուսի առացում են անկերը առաջացնող Սպիրտային խմորում ջացմանը:։ կվասի,կեֆիրի դարեջրի, մեջ, սպիրտի, կիրառվում են ճացաթխման օգտագործում շաքարասնկերն արտադրության ճամար: Բացի դրանից, ձն որպես սննդային, կերային ն բուժման միջոց: Գլխարկավոր սնկերը պատերը Հաճախ օդտաղործում են որպես սնունդ: Սակայն ճիֆերի ճամարյա չեն պատճառով սպիտակուցները վատ են մարսվում, այդ նշանակություն: Համային (ուրացվում, ն սնկերն ունեն առավելապես

լայն

Մեծ

Լ սեկերի դերը

մեջ: արտադրության անտիբիոտիկների

բույսերի ՀճիՄյուս կողմից սնկերից շատերըդլուղատնտեսական մեծ տնտեսությանը են ճարուցում: ժողովրդական վանդություններ սնկերը: Մի քանի ւեսակվնաս են Հասցնում փայտանյութըքայքայող ն ներ Ճարուցում են մարդու, կենդանիներիչիվանդություններ թունա187

նկ.

135.

Բարձբակաոգ սնկերիսեռսկանսպոբառաջացում (սխեմա).

առաջացում, առաջացում,Բ--բազիուպորնեիի Ա--սլարկասպորների

Մ--մեյող,

օպոր:

վորում: Սնկերը մակաբուծում են թթու ռեակցիա ունեցող օրգանիզմներում, որտեղ չի դիմանում ճիվանդածին բակտերիաների մեծ մասը: Դասակարգում.անկերբ բաժանվում էն վեց դասի` խխտրիղիոմիպետներ, օոմիցետներ, զիդոմիցետներ, ասկոմիցետներ, բաղզիդիոմիպետներ, ղելտերոմիցետներ (անկատարսնկեր):Առաջին երեք դասերի նրանք ունեն ներկայացուցիչներ ստորակարգ սնկեր են, քանի որ չճատվածավորված միցելիում կամ այն բոլորովին չունեն: Մյուս դասերի ներկայացուցիչների ճամարվում են բարձրակարդ սնկեր, քանթ որ նրանց միցելիումը բաղկացած է ճատվածավորճիֆերից: ԴԱՍ

նկ .

ումիկ կենսական շոջանը186. 0 լպիդիումի

Մ.--մելող, 1-Բ-- սեռական բազմացում,

վաօլպիդիումով

տնում 3-արմատով զակնողիաաԻ ապի, 5. զոռսպորիքափանցում առաջացում, 4--զոռապորչ 9--զիգո 2--պիգու, 8Հ-ձմեռող երկկորիզ պլազմոդիում,

հու աարանգիումի

Բան

Բշչի մեջ, 6--իզոզամետներ, ծլում:

ԽԻՏՐԻԴԻՈՄԻՑԵՏՆԵՐԻ--ԸՇԱՎՂՔԼ01ՕՌԽՄՇՔԻՂԼԷՏ

Միավորում է

տեսակ։ Միցելիում չունեն Վեգետատիվմարէ՝ մերկ ցիտուղլաղվմայինղանդգված,կամ մի բջիջ, որից դուրս են դալիս միչնապատերով չբաժանված սաղմնային Հիֆեր։ Անսեռ բաղմացումի իրացվում է միամտրակ ղզոոսպորներով: Սեռականպրողեսի ձնեերըբազմազան են՝ իղզոդամիա,ճետերոդամիաչ օոդամիա ն այլն: Ապրում են առավելապեսջրային միջավայրում: Շատերը մակաբուծում են ջրիմուռների ե բարձրակարգ բույսերի վրա: կաղամբի վրա Կաղամբի օլպիդիում (Օյքւմստ ԾՐՅՏ5Տ1626)-աւզրող մակաբույծ է: 0լպիդիումով ախտաչճարվածկաղամբի սածիլի արմատը ն ենթաշաբիլային ծեկի մի մասը ունեն սի կնճռոտ մակերես, այդ սլատճառով էլ ճիվանդությունը կոչվում է սն ուռիկ(նկ. 136): նեղեի բջիջներում գտնվում են օլպիդիումի թալոմներ, որոնք բազմաթիվ կորիզներովցիտոպլազմայիկտորների տեսք ունեն: նրանցից ջանում հն ցնդաձն զոոսպորանդիումներ խողովակաձն ելուններով,

մինըՎամպլաղմոդիում

առա-

Ե. աա

Ֆ՛

ԽՄ, եր,

կենսաշոջանը. Նկ. 137. Սինխիտշիումի ախՄ- մնյող, 1--աինթիտրիումով Ա. անաձո բազմացում, Բ- անոական բաղմացում, բջջում, 3-պալարի պլազմոդիում 9--աինիլիտրիումի պալար, Տ--զոոսպորի թափանցում զոոսպորանդիումներիսորուսի առաջացում, 4--զռոսպոր, 2--գիգոտ» 8--զիգոտի 6--իզոգամեաներ, մէջ, վերնամաշկիբի երիտառարղսպրալարի քափանցում պալարի վերնամաշկիբշջի մ1ջ, 9--ցիստի

տամարվու վարտոֆիլի

առաջացում, 189

զալիս զոոսպորները: Ջոոսպորները մոտենում բույսի, կպչում են նրա արտաքինշերտին ն իրենց պաբունակությունը փոխադրում են նրա բջիջների մեջ: կորիզները բաղզմանում են բաժանմամբ ն առաջացնում են նոր պլազմոդիումներ, ապա ն ղոոսպորանգիումներ: կենսական շրջանը Բարենպաստպայմաններում տնում է: է 2--8 ֆամետները միաօր: Սեռականպրոցեսը իզոդամիա ձուլվում ն առաջացնում են զիգուտ, որը շարժվում է երկու մտրակների օգնությամբ: Ձիդոտը վարակում է բույսը այնպես, ինչպես ն ղոոսպորը, Հնտո է: բայը ծածկվում է Հաստ պատով, դառնում է ցիստ ն ձմեռում ն Ձիգոտը ծլելու ժամանակ բաժանվում է մելողզով առաջացնումէ պլազմոդիում, որը շուտով փոխարկվումէ բազմաթիվ զոռսպորանգիումներիչ Սինխիտրիում(Տլոշհցէուաո Շոմօեւօէլօաո) կարտոֆիլի վրա Հ ապրող մակաբույծ է: Պալարի բջիջների մեջ թափացնելով՝ զոոսղորններըճարուցում են նրանց խիստ մեծացումը: Հյուսվածքիախտաճարված մասերը շրջապատող նրանց բջիջները բազմակի կիսվում են, պատերը փալտանում են: Դրա 4ետնանքով պալարների վրա առաջա նում են թմբիկներով ծածկված ուռուցքներ (նկ. 132): Հիվանդությունը կոչվում է քաղցքեղ։ Ախտաճարվածպալարները «աճախ լինում են մանր ն քիչ օսլա նն պարունակում: Անսեռ բազմացման ժամանակ, ի տարբերություն օլպլիդիումի, պլաղմողիումից առաջանում է ոչ թե մեկ, այլ ղոռսպորանանգիումներիմի ամբողջ խումբ (որի): Սեուսկան պրոցնեսը իղողաժիա է: երկու մտրակով օժտված զիգոտը թափանցում է կարտոֆիլի պալարի մեյ, ծածկվում Լ Հաստ պատով, փոխարկվում է է: Ցիստը իր կենսունակությունը պաճպանում է 20 ցիստի ն ձմեռում տարի: Ջիղոտի ծլման ժամանակ տեղի է ունենում մեյող ն առաջանում է մեկ ղոոսպորանադիում: որոնց միջով նոր, առողջ

դուրս

են

Խա

տարածքներում ն ծծիչների դրանց: Հերձանցքեն: ներ ւս

Գբ մոանում ն

բաւ թափանցում բջիջ օգնությամբ Աո

պոֆիլում:Հիֆորն

"Ր

րում, ՀԻԲ Բ Ա Է ու կարտոֆիլի ց ընկնելով Հերձանցքների րաի անջատվումՏիակի մե է թե (չրի կակամ երի տեր ի միջով թափանցում ւ րարի Այս վերոու իս. թելների առկայության դոլբու Զոոսպորների / արն ները: չինները է ատա Խոյերին չումքան (զոոսպորանԱրո Միջոցովբազտացուն կամ զոռապորանցիանե Աա կնեով, գիաների)ծիլի միջոցով" ողի վրա ների միջով

դուրս

նրանը ճյուղավորվում Բ որոնք տերեներիվրա Հորն

ար

նսրանք

են

ած Ք

են

ոոսպորնե ՐՐ զորավոր

կարող

են

լոմ,

ռ"լալարները: կարտոֆիլի վարակել ր

Սեռական

ԴԱՍ

0ՈՄԻՏՆՏՆԵՐ

ՕՕՈՎՇԷՐԷՏ

Ունի մուռ 300 տեսակ: Մբցելիումը կազմված է խիստ ճլուղավորվաժ չչատվածավորված Հիֆերից, որոնը մեջ բազմաթիվ կորիղներ կան։ ընդլայնականմիջնապատերառաջանումեն միայն բազմացման օրգանների

անջատվելու ժամանակ:Հիֆերիատը Կյանքի մեծ

կազմված է

ցելյուլողից,

խիտին չկա: անցնում է ճապլոիդ վիճակում: Անսեռ բաղմացումն իրացվում է երկմտրակ զոոսպորների օգնությամբ: Սեռամասն

կան պրոցեսը օոդամիա է: Զիգոտը դիպլոիդ է, նրա ծլման ժամանակ ստեղիէ ունենում ժելոզ։ Տեսակների մեծ մասի կենսական շրջանը նշանակալիցչափով կապված է ջրային միջավայրի ճետ:

Ֆիտոֆտորա (թոէօքթիէօոո1ո165էճոտ) մակաբույժ է, ապրում է կարտոֆիլի տերններում (նկ. 138): Միցելիումը գտնվում է մե--

Նկ.

135.

կենսաշոջանը. Ֆիտոֆտոբայի

1ֆիտոֆթորայովվաբազմացում, Բ--սնոական բազմացում, Մ--մճյոզ, ն նրա ժլումը, 3--զոռոպորանգիա՝ ն 2--կոնիղիում պալար, բակված կարտոֆիլի տերն վրա, 3--պոոապորի ծլում տերեի ն ն զոռասլորներիդուրս 4--զոռապոր, զալը, 9Ջ--օոսպորի առաջացում, Ց--օշուպորի նե անթերիղիոչմ, 2--«ոգամիա,

Ա--անսեհո

Տոնի

(ո:

պարան

Նկ.

139.

Մուկորիկենսաշբջանը.

բազմացում, Բ--անոււկան բազմացում, Մ--մեյոզ, 1--Հետնրոթալային միպելիումներ, 2- սպորներ, 3--ապորների ծլում, 4--զամնտանգիաների կոնյուղացիան, 8--կախան: 5--պիդուտն նրա ժլում, 6--սպորանգիակիր: 2--սպորանդիայ Ա-.անսնո

բազմացում Հայտնաբերված է միայն սնկի Հայրենիքոս՝ Մեքսիկայում, այն կատարվում է բույսից դուրս՝ ճողում: Հիֆերի վրա առաջա-

0Օոգոնիումներըդնդաձն են, օոգոնիումներ ն անքբնրիդիումներ: է միակորիզ ձվարչիչ: Անթերիդիում կրող ճիֆը նրանց մեջ ձնավորվում աճում ելունները ծակոտիների միէ դեպի օոգոնիումը: Անթքերիդիումի են ձվաբջջինն նրանց պաչով ներաճում են օոդոնիումի մեջ, Հասնում րբունակությանի մասը ժեկ կորիզով ձուլվում է ձվաբջջի «Հետ: Բեղմնավորված ձվաբջիջը ծածկվում է պատով ն առաջանում է օոսպոր: բաժանվում է մելողով շրջանն ավարտվելուց Ճետո օոսպորը Հձանգստի ն ժլելով տալիս է Հիֆ՝ վրան զոռսպորանդիում: Սոսպորը ն են բուսական մնացորդների վրա ն ւվալարննրում: Վարակումը ձմեռում Հողի հ պալարների տեղի է ունենում նում

նն

միցելիումը

միջոցով:

ԴԱՍ

ԶԻԳՈՄԻՑԵՏՆԵՐ-20017ՇէՐԷՏ

չ տե Միցելիումը չէ: Հիֆերի վածավորվ տեսակ: ՄիցելիումըՀատվածավորված Անսեռ է սպորանդիոբազմացումը իրացվում պատերում կա խիտին։ սպորների կամ կոնիդիումների միջոցով: Ջոոսպորներչկան: չամարչա տեսակներըցամաքային կյանք են վարում: բոլոր Մուկոր(Մմշօր1ոմ66մ0) սովորական սապրոֆիտ է, ապրում է ճացի, բանջարեղենիվրա, ինչպես ն գոմաղբում ն բազմաթիվ օրգանա-

Ունի ւնի մ

մուտ

չեն, կան այլ մարմինների վրա (եկ. 139): ՀիֆերըՃճատվածավորված խիստ ճյուղավորված են, ունեն բազմաթիվ կորիզներ: Անսեռ բաազմասպորգնդաձն սպորանդիումներում առաջացող ցումը տեղի է ունենում են: Սեռական ններիմիջոցով: Խոնավ սուբստրատիվրա սպորները ծլում բաղմացում ճամեմատաբար ճազվադեւղ է կատարվում: ծնարավոր է "միայն այն դեպքում, երբ կողք կողքի Հայանվում են ֆիզիոլոգիապես տարբեր (ճ"Խտաերոթալային) երկու միցելիում։ Միցելիումների: Հճիֆերը աճում են իրար դիմաց:Նրանց ծայրերըՀաստանում,շփվումեն իրար, ե անջատվում են միջնապատերու: Շփման տեղում ճիֆերի պատերը լուծվում են, ն բապմակորիզ պարունակությունը միաձուլվում է: Առաջացած զիգոտը, որի կորիղները դիպլոիդ են, ծածկվում է մուգ դույնի Հաստ ձանգատիշրջանից Հետո այն բաժանվում պատով (զիգոսպորբ): Է է մելողոչ)) ծլում է: Առաջանում է սաղմնայինՀիֆ սպորանգիումով, որի մեջ պարունակվում են Հապլոիդ սպորներ Անբարենպաստպայմաններում «իֆերի վերածվում են մասերի որոնք ծածկվում են ճաստ թաղանթով ն դառնում են քլամիդոսպորներ։ Բարենպաստպայմանների դեպքում քլամիդոսպորները ծլում են ն առաջացնում ժիցելիում:

(օիդիաներ),

ԴԱՍ

ԱՍԿՈՄԻՏԵՏՆԵՐ

Միավորում է 30 ճազար տեսակ Ասկոմիցետների միցենլիումը որոնք խորառուղված են կազմված է Հատվածավորված Հիֆերից, են սննդամարմնի մեջ, Մակերեսին առաջանում միայն սեռականբազմեծ մասի սապրոֆիտ են. Ապրում «ն Հողում՝ սնվելով բույսերի մեռած մնացորդներով, նան ոաննդամթերքերբ վրա: Սակայն Հայտնի են նան բույսերի, Հազվադեվպ՝ կենդանիների ն մարդու մակաբույծներ: Մի քանիսը իրենց կենսական շրրջանը սկսում են որպես մակաբույժ ն ավարտում որպես սապրոֆիտ»՝ Անսեռ բաղմացումը իրացվում է կոնիդիումներով: Պարզագույն անռական բազմացման էությունը միցելիումի երկու Հատվածների միաձուլումն է: Զիգոտը Հանգստի փուլ չունի, դիպլոիդ կորիզըիսկույն բաժանվում է մելողզով, ապա մեկ անդամ էլ՝ միտողով: Դրա ճետնանքով առաջանում են ուք Հապլոիդ ասկոսպորներ: կավ կաղմավորվոծ ասկոմիցետների մեծամասնության վրա առայջադում են սեռական բաղմացման օրգաններ. իգական՝ արխիկարպն արական՝ անքերիդիում (եկ. 140): Ա՞խիկաոպըբաղկացած է երկու բջջից. ն վերին ստորին փքված՝ ասկոգոն Գ Ո17՛ գլ գլանաձե՝ տոիխոգին։ Անթեոբիդիում թյրիդ ը մեկ բջիջ է։ Երկու օրգանն էլ սովորաբար բազմակորիզ են: կից է տրիխողինի գագաթին, նրա պարունակությունը

օոգանները: Վացման Տեսակների նույնիսկ

ներկալացուցիչների

առածը նթերիդիումը :

--ՃՏՇՕՌՄՇԷ՛ՐԷՏ

13--11889

նկ.

141.

Գաբեջոիշաքաբասնկեր

(սխեմա).

1-վկորիզ.Չ--միառքոնդրիոմ, 3-վակուլ, «--Գոլջիիապարատ, 5Փ-էնդուլլազմային ցանց, 6--արոսթորական բշտիկներ, 7--ճարպայուլի

կաթիլներ, 8--պլազմժալեմա, 9--պատ,

10--բողբոջման անչատՀետնանքով բջջի աշ 11--ֆազոսուննր,

վող

12--պինուխտողիբշախկեեր, 13Ճարպայինննրառումներ, 14--անջատման ճատիկ, 15--բողբոչման սկիզբ:

նկ. 142.

Գաբեջբի չաքարբասնկեբի

լենսական շոջանը.

Ա--բողբոջում, Բ--ածռական զրոցեո, Մ--Ժճլոզ,1--վեգետատիվառանձ. նյակ,

2-Յ--բողբոջող

րբլիչնձր,

ասկի 4--Տ--ասկոսպորնծերով առաւ

ջացում,6--իողբոջող առկոսպորներ:

Նկ.

140.

սեռականպբոցեսը. Ասկռմիցետների

ՀԲազմացման րեղ «բ

Փ--սձուսկան Ան Ա--ռսկոսպոր, Բ--Ճճառպլոիդմիցելիոմ, արիխոգինի ն անթերիդիումի ճամաճումը, պրոտուլաստի անցումը դիկարիոնննրի առաջացում, ն--ասկողեն «իֆերի առաջացում, մա ,ո 1--ասկոգոն, ասկոզնն ճիֆի ծայրին, է--ասկոսպպորների առաջացում, Մ--մնյոզ, տրիխողին (1-48 արխիկարպ), Յ--անքնրիդիում, 4--ասկողնն ճիֆ, 5--զիգոտ, առկ՝ ասկոսպորներով:

6--

Միրոլաղմաի

անցնում է արխիկարպի մեջ, որտեղ ն տեղի է ունենում միաձուլումը: Ասկոգոնային(իգական) ն անթքերիղիումային(արական) տարբեր ծաղզման կորիղները չեն միաձովվում, այլ զույգ-զույգ նն՝ առաջացնելով ձենում դիկարիոններ:Այնուճեոն ասկողոնից աճում են ճյուղավորվող ասկոգենհիֆեր: Նրանց մեջ նն տեղադրվում դիկաբիոններըչ որոնք բազմանում նն բաժանմամբ: Ասկոդեն ճիֆերի բաքանչյուր Հատված պարունակում է մեկական դիկարիոն։ Ասկողե ճիֆերի գագաթնային մասերում: սեռական պրոցեսի ավարտական վու-

մեր-

«ո

Կղորներըորոշ

դիկարիոնների կորիզների միաձուլում:Առաջաէ ղիդուռ, որի իսկույն բաժանվում է մեյողով, ապա միտոզով: Ռրպես արդյունք ստացվում են ուք (նրբեմն չերս) «ապլոիդ բջիջն եր՝

լում

եղի

է ունենում

դառնում կն ասկեր կամ պառկեր(պայուսակներ): Հետնապես բարձրակազմավորված առկոմիցետների կենսական շրջանում ճաջորդում են հրեք փուլեր՝ ճապլոիդ (շրջանի մեծ մասը), դիկարիոչ նային ն շատ կարճայոն դիպլոիդային Ասկերի միջե միշտ լինում են ատերիլ Հիֆեր՝ պաբաֆիզներ: Նրանք բուֆերային դեր են կատարում, են ն ասկոսպորների տարածմանը: Ասկերը օժանդակում Հավանաբար ն պարաֆիվները առաջացնում են հիմենիալշերտ կամ հիմենիում: Հիմծնիալ շերտը դասավորված է պտղամարմնի վրա, որը կազմված է Ասկոմիցետների առավել պարզ կեղծ Ճյուսվածքից՝ պլեկտենքիմայից: կազմավորված ներկայացուցիչների վրա պտղամարմիններ չեն ձնա- . վորվում. ասկերն առաջանում են ասկոդեն ճիֆերից կազմված միցիլիումի ցանկացած մասում: Պատղամարմիններիառկայությունից ն նրանց առաջացման հղանակից ասկոմիցետների դասը բակախվաժ՝ է հրեք .ենթքադասի. Հեմիասկոմիցետներ, էուասկուիցետներ, ժանվում մեծանում

ԵՆԹԱԴԱՍ ՈՒԱՍԿՈՄԻՑԵՏՆԵՐ

ԼԵՈԼՃՏՇՕՈՊԸԻՐԸ

ՀԵՄԻԱՍԿՈՄԻՑԵՏՆԵՐ--

վույդ-

ենթաղասն է: ՀիմնականՃատկանիշն է պողամարմինների ն ճիմենիումի առաջացումը: Տարբերում են ալրողամարփինների հրեք ճիմնական տիպեր (նկ. 144). կլեյստոթեցիում՝ լիովին փակ, սոեն դնդաձն, ասկերը դտնվում վորաբար ներսում, նրանք աղզասվում են սպլողամարմնիպատի քայքայման Հետնանքով. վերնից պերիթեցիում՝ ելքի անցք ունի, ապոթեցիում՝ բաց, պնակաձն կամ դավաքաձի, ճիմենիումը գտնվումէ մակերեսին:

) (ոեղ Քճուոլ1իլսո) ապրում է փչացող Պենիցիլիում (վրձնաբորբոս մթերքների, խոնավ ճացի, բանջարեղենիվրա (եկ. 144): Այն օշդտագործում են պենիցիլին ինչպեռ նան անտիբիուռիկ ատանալու Համար, պանրի որոշ տեսակներիարտադրության մեջ: Հիֆերը բաժանված են Հատվածների, յուրաքանչյուրի մեջ կա մեկ կորիզ: Անսեռ բազմացումը կատարվում է կոնիդիումներու: կոնիդիակրերը Ճատվածավորվածեն,

վրձինի ձնով: Փաղաթնային ճյուղավորություններ՝ (ստերիգմ)շարունակությունն են կազմում կոնդիումների Ճյուղերի դաղդաթին ունեն

Առավել երիտասարդ դասավորված նեն շղթայի կոնդիումները շղթաներ:

ճիմքում, իսկ ամենածերերը(ճասունացածները)՝ ծայրին: Անջուտված կոնիդիումներըցրվում են օղի Ճոսանքներովն նպաստավորպայմանների մեջ ընդնելուվնոր միցելիումներ են առաջացնում: Սեռականեղանակով Հազվաղեպ է բազմանում: Պտղամարմինը ւ,

Գարեջրի շաքարասնկեր կամ հացաթխման շաքարասնկեր (ՏոօՃա են

ՇհՅքՕՈՄՇՇՏԸԲՐՇԿ1Տ186):

Օղզտաղործվում դարեջրագործության, ե ցաթքխման սպիրտի արտադրության մեջ: ձայտնի են միայն կուլտուբայում (նկ. 141): Գինու շաքարասնկերը (Տ. օ1ԱքՏ0146սՏ) տարածված են բնության մեջ, օգտագործվում նն դինեգործության մեջ: սպիրտային խմորում, որի Շաքարասնկերնառաջացնում մանակ դգլլոլողը փոխարկվում է դինու սաիրտի ն արտադրվում է Վեգետատիվ ածխաթթու դազ: Շաքարասնկերի թալոմը միաբչիջչ է. բազմացումը տեղի է ունենում բողբոչման միջոցով (նկ. 144): նոլաստավոր պայմաններում այն այնքան արադ է կատարվում, որ բջիջները չեն ճասցնում կիսվել: Մեկ օրվա ընքացքում կարելի է ստանալ միլիոնավոր սերունդ. Աճման աննպաստ պայմաններում սեռական բաղզմացում է տեղի ունենում, կորիզը կիսվում է մեյոզով, ե բջիջը դառնում է ասկուս (պայուսակ, պարկ) չորս Ճճառլլոիդասկոսպորնեհրով:Ասկոս188

ապա բողբոջմամբ,

Ամենամեծ

ն ճիմենիում չկան։ Ասկերը ձնեավորվում են միցեՊաղաժարմժին լիուժի ասկոդեն ճիֆերում կամ առանձին չմասնադիտացվածբջիջներում:

են

(պտղապայուսակավորներ, պտղապառկավոոնե՞)

ԲՍՃՏՇՕԽՎԸԻՆ0ՃԲ

լոկովոասկոմիցետնել: ԵՆԹԱԴԱՍ

ժամանակ բաղզմանում

կոպուլլացիա նն կատարում ն առաջացնում են դիպլոիդ բչջիչներ, զույգ որոնք երկար ժամանակբազմանում են բողբոջչմամբ:

նում

կլելստոթեցիում

Սեպասունկ (եղջերասունկ) (Ը1«1Ը6քՏ աշորայի բԱՐթոո6ճ)

բազմաթիվ վայրի «ասկավորների մոլի մակաբույծ է (նկ. 145): Հասկերի վրա առաջանում նն մուլ մանուշակագույն ոկլերոցիումներ(եղ-

որոնք կաղմված են պլենկտենքիմից: չյլուրիկներ), նրա արտաքին շերտումճիֆերըՃաստապատ,մուղզ ներկված են, կենտրոնում նրբապատ են ն լցված են պաշարանյութերով՝ յուղով ն գլիկոգենով: Ակլերոցիումը

ժա-

ձմեռում

է Ճողում, իսկ աշորայի ծաղկման սկզբում ծլում է, նրա վրա առաջանում են դլխուձն ստրբոմաներ՝ բարակ ն հրկար ոտիկների վրա մակերեսին կան թմբիկներ ելքի անցքերով՝ ոլերիքեցիումՍտրոմայի սլարունակում են երկարուկ ասկեր, վուրաքանչյուրում ութը նրանք Բարակ ասկոսպորներ: Հասունացածասկոսպորներըդուրս են

ներ:

նետվում,

ընկնելովաշորայի ծաղկող Հասկի վրա ծլում, սերմնարանիմեջ ջացնում են միցելիում: Միցելիումից անջատվում են կոնիդիումներ, առա-

Նկ.

148.

էուասկոմիցետնեբի պտղամառմինները.

Ա.-կլելստոթեսհում.

Բ--պերիքնցիոսմ,Գ--ապոթեցիոսի:

որոնք "ասկից ճասկ են փոխադրվում միջատների միջոցով. միջատներին գրավում է մեղրացողըբ՝քազցրավուն ճեղուկչ որբ սնկի միցելիումը կաթիլների ձնով արտադրում է ճասկերի մակերեսին: կոնի են մեջ ե առաջացնում դիումներըծլելով քափանցում են սերմնարանի ն է աշնան դեմ ամրանում սկլերոփոխարկվում նոր միցելիում, որը ցիումի:Սկլնրոցիումը իր դագաթին կրում է մեռած սերմնարանըսպիի Հետ միասին, իսկ նրա մարմնում կուտակվում են պաշարանյութեր ն նյութ՝ էրդուռին: թունավոր Մորխիգլխարկ (46-քթՅեօհճյուըը)-- սառրոֆիտ սունկ է (նկ. 146): Անտառում Ճարոտնվումէ անմիջապես Ճճողըձյունից աղասվելուց ճետու իսկ մակերես է դուրս դալիս սրողամարՄիցելիումը գտնվում է Հողում, կոնաձն դլխարկի է նման, թուխ դույնի է, մինը՝ ապոթեցիումը, որը սմ տրամաղծով, գլանաձն կոթով։ Այն կազմված է պլեկտենբիմից: 3--5 Գլխարկիարտաքինմակերեսը կնճոոտ է, ծածկված «իմենիումի շերտով, կազմված է մակերեսին ուղղաճայաց դասավորված երկարոմլ որի ասկերից: Ասկերբ պարոմակոմ են երկուական խոշոր երկարավունօվալ ասկուղորներ՝ սուղված ցիտոպլաղմային զանդվածի՝ էպիպլաղզմալի մեչ։ Սակերի միջն կան պարաֆիզներ, որոնք ճիմենիումի շերտը դարձնում են առաձգական: Ասկերի ճասունացման ժամանակ էպիպլավմայում զտնվող գլիկոդենը փոխվում է շաքարի, որի Ճեւոնանքով նրանք են ջուրը. ծծում մեծանում է ն դաղաթին առաջացած անցքով տուրդորը ուժով արտանետում է .ասկոսպորներիմինչն 30 ամ Հեռավորության են վրա: նպաստավոր դրանք ծլում ն առաջացնում ալայլմաններում նոր միցելիումներ: ԴԱՍ

ԲԱԶԻԴԻՈՄԻՏԵՏԽԵՐ--

8ՆՏ1:21Օ4Շ81էՏ

ընդճանուր թիվը մուս 30 4աղար է։ Միցելիումը կազՏեսակների մբված է Հճատվածավոր Հիֆերից: Անսեռ բազմացումը տեղի է ունննում միջոցով, սակայն շատ ճազվաղեղ է լինոսր Սեռակոնիդիումների կան սլրոցեսը իրացվում է երկու Հառլլոիդ «իֆերի «Հատվածներիմիտացման միջոցով. սեռական բազմացման Ճճատուկօրգաններ չեն առաջանում) են մեծամասնություն կաղմոլղ «նտերոթալային տեսակներինշաններով ճաակադիր (Է ե --) առանձնյակների միցելիումներիճիֆերը:Բնդորում առաջանում են դիկարիոններ, որոնց կորիզննրը Հետագայում են սինքրոն (միաժամանակ) Սեռական բաժանվում: է ոլրոցեսըավարտվում գդիկարիոնների կորիզների միտձուլմամբ, ,է չորս բազիդիոսպորնեբովբաղիդիումների առաջացմամբ 142): Բաղիղիումներն կաղմությամը տարբեր են լինումիրենցը չեն, միաբջիջ ն դուրզաձն են, Հատվածների բաժանված ոլոբազիղիում՝

Միաձուլվում

Նկ. 144. Վոձնասունկի կենսականշոջանը. Ա--սնաեո բաղմացում, Բ--ոնռական բազմացում,Մ--մեյող.

միցելիում,Հ--կոնի-

դիակիր, 3--ատերիգմ, 4- կոնիդիումներ, 5--կոնիդիումի ծլում, 6--ասկոգոն, 2--անքեբիդիում, 8--կլեյատոթնցիումի մե մառ, 10--ասկ ձնավորում, 9--կլնլստոքեցիումի աակուպորներով,11--առկուպորներ:

ո ա1ողոմ

(11-

արոր |

ԷՅ

ՀՀՀ,

Նկ.

Սեպասունկի կենսական շոջանը.

145.

բազմացում, Բ--անոսկան բազմացում. Մ--մելող. 1--միցելիում. Չ--մեղրացողը անպասունկովախտաճարվաժ Ճասկի վրա. 3--կոնիդիակիր՝ կոնիդիումնէրով. 4--կոնիդիումի ժլում. 5--աշորայի Հասկ ակլերոցիումներով.6--ծլաժ սկլերոցիոմ՝ կոքավոր անռական պրոցես. Ց--ստրոմա (նրկայնականկտրվածք): գնդաձե ստրոմաներով. 2--

Ա--անսեռ

9-պերիքնցիում ծլումը:

առկերով. 10--ասկ՝

քնլաձն ասկոռպորներով. 11--ասկոսպոր

նրա

` ԱՐՋ «Տ Մ 1աակ եը 22.

Հո

ՕՀ Հ)

136.

Մ ոբխի

աոան

ապոքեցիում. Բ--Ճիմենիալ

պարաֆիզ:

գլխաշկ չնրտ.

1--ասկ.

2--ասկոսպոր.

-Տ

լ արմ

ԱՀ

Հաւա /

՞-ծ

«6

Նկ. կ

ՀՆ

մեի

սեռականպոոցեսը(սխեմա) փազիդիոմիցետնեռի

Նկ. 147.

Բ--ճապլոիդ Ճիֆեր. Գ--սոմատոդամիա. Դ--դիկարիոն Հիֆե Ա--Քաղիդիուպոր. բաղիդիումի արա 1-բազիդիում. 2--բազիդիոսպորաճը.

ե-

ձնավորոսէ

Յ--պաղամարմին:

Մ-

մե Սո.

ալԻ

Նկ.

148.

Բազիղիումնեբի տիպեոը.

ԵՆԹԱԴԱՍ

Ա--Ճոլոբազիդիում. Բ--Հետերոբազիդիում. Գ-

ֆրաղզմոբազիդիում:

Նկ. ճիմենիումաԲազիղիոմիցետնեբի յին շեբտ (սխեմա).

Բոբ

Միավորումէ Ճոլոբազիդիում առաջացնողսնկերը: Շամպինյոնկամ ագարիկոն (ՃՔՊՈՇԱՏ« է, աճում է լավ դոմաղբաժ Ճողերում (եկ.

149.

1--բազիդիում բաղզիդիոսպորներով. պլարաֆիզ. տիստիղ:

ՀՈԼՈԲԱԶԻԴԻՈՄԻՑԵՏՆԵՐ--ԱՕԼՕՑՎՏ|010ում

վբ ուծում եղանակո

ձոքծՏեղՏ)սապրոֆ

են

151): Այն արճեսւտական

աւուկ նկուղներում: Պողամարմինը առաջանում է լավ ճյուղավորված միցելիումիվրա, որը գտնվում է ճողում ն կազմբված է բազմաբչիջ «իֆերից։ Այն ն

ունի գլխարկ ոտք: նրիտասա ծաժկված է ռով, որն ամրացած է գլխարկիեզրին ոտքին. այդ փառը պաշտ նական դեր է կատարում: Հնացած

պիտակ վոր

պտղամարմինների գլխարկի ստորին կողմը

.առի, սպիտակօղակ ուռքի վրա: Պաղամա գլխարկը ծածկող մաշկը, փափուկ մասը թիթեղանմանՀիմեհոտը» ոֆորը, գտնվում գլխարկիատորին մակերեսին, մնում

են

կտորն եր՝ որպես

չա պտղամարմինների ն

որը

կազմված պլեկտենքիմից: երիտասարդ շամպինյոնի մաՀիմենոֆորի

ծն

թիթեղների կերեսը բաց վարդագույն,իսկ Հներինր ավելի մուլ , Հեյ իքնիումի չերտը կազմված է բազիդիումների մեկ շարքից: զիդիոսպորները են ուտնվումմ բազիղիումից դուրս եկող ստերի ՐՐԳ րի վրա:

կազմված է հրկու մասից՝ ստորին լայնացած որը հետեբոբազիդիում, ն վերին, որը է ստորինի ելուն (եպիբազիդիում) (ճիպոբազիղիում) լայնական միջնապատերով բաՀանդիսանում, ֆոբագմոբազիդիում՝

ժանված է չորս Ճճատվածների,սովորաբար առաջանում է ճաստապատ, ճանգստացողբջջից, որը կոչվում է տելիոսպոո(նկ. 148): Բազիդիոմիցետներիկենսական շրջանում գերիշխում է դիկարիոնային փովը, իսկ ճապլոիդ ն դիպլոիդ փուլերը շատ կարճատն են: Տեսակների մեծ մասի բաղիդիոսպորներըառաջանում են պտղամարմինների վրա, որոնք րստ ձնի ն մեծության բազմազան են: հրենց խտությամբ պտղամարմիններըկարող են լինել վլխրուն, ոստայնային, կաշենմանն նույնիսկ փայտացած:Հիմենիումը խիտ-թաղիքային, ստորին կողմում: Այն ամենից ճաճախ տեղադրված է պտղամարմնի է կազմված ցիստիդներից: բազիդիումներից, պարաֆիզներից ն Ցիստիդըպարաֆիզից ավելի խոշոր մաս է, որը Հիմենիումային շերտից վեր է բարձրացած (նկ. 149): Պտղամարմնիայն մակերեսը, որը Պարզ ներկայացուցիչների կրում է ճիմենիումը, կոչվում է հիմենոֆոր: ՀիմենհոֆորըՀարթ է, իսկ բարձր կազմավորվածներինըունի փշերի, թերթերիչ խողովակների ձե, որը նշանակալի չափով մեծացնում է 4իմենիալ շերտի մակերեսը (նկ. 150)։ Որոշ տեսակների բազիդիուժները ճետ բքաղզիդիոսպորների միասին առաջանում են ուղղակի միցելիումի ճիֆերի վրա: Բազիղայինսնկերը բաժանվում են երեք ենթադասի՝ Հոլոբազիդիոմիցետներ, ճնտերոբազիդիոմիցետներ, տելիոբազիդիոմիցետներ:

հտ

ազի

Ստճրիզ-

Ն կ. 150.

Բազիդիոսնկեոի ճիմենոֆոբներբի տիպեոը (սխեմա). փշաձն(լայնականկտրվածԲ). Ք--խողովակաձե (լայնականկառվածք).Գ--թիբեղային(եշկայնակի կտբվածք): -

Ս.

203.

զիզիումներ՝ «ապլոխիդ բաղզիդիոսպորննրով։Այս սպորները բույսերը: վարակելու ընդունակություն չունեն: Երկու տարաթալային բազիդիուսպորներմիաձուլվում ն առաջացնում են երկկորիզ ըջիջ։ Այոպիսի՝ բջջից առում է դիկարիոն ճիֆ։ Այն թափանցում է Հատիկի ոլտղապատի, ապա ծլի մեյ, աճում է բույսի «ետ Համատեղ, մտնում է ժաղկաբույլըչ խիստ

ոչնչացնում Ճատիկի ն Պատղապատը պարունակությունը: ահրմնամաշկըչեն քայքայվում, ճատիկը ռ"լաճպանու է արտաքին ձնր, ննեիքուստլի է տելիոսսպորներով բալց (քլամիդոսպորներով): Նույնպիսի կենսական շրջան ունեն աշորայի մրիկը (1. Տօոճ1Տ), դարու մրիկը (1. հօղմ6օ(),նգիպտացորենիփոշեմրիկը (ՏՕ0Լ0Տքօումտ մեծանում

ՀԱՅուռ) ն

այլն:

Յորենիփոշեմրիկը(Ս5է1290 Ան) ունի ավելի բարդ կննսական շրջան (նկ. 2454):Վարակվածճակի Հասկիկների թեփուկներըն Ճատիկը քայքայվում են սն տելիոսպորների ): նրանք ավելի (քլամիդոսպորների մանր են, քան կարծրամրիկի տելիոսպորներըն նրանց իորմակերեսը շավոր չէ: Տելիոսպորներն ընկնում են` առողջՃասկերի վրա: նրանք

Շամպինյոնի կենսաշոջանը.

Նկ.

151.

Մ-

ճիժենոֆոր. Յ--ոտք. 4--ծաժկոց,5--քիքնղային մճյող.1--միցելիում.Հ--պլխարկ.

Հիմենիումի շնրտ. 2--բաղիղիում.

բազիդիոսպորներ. 9--սոմատողամիա:

արսանդի սպիի վրա ծլում ն առաջացնում Սակայն բաղիդիոսպորներչեն առաջանում,

են

այ

ֆրադմոբաղիդիում: տեղի է

ունենում

մաներից անջատվելով, բաղզիղիոսպորներըընկնում են թերթիկների միջն, ապա դեպի ցած ն տարածվում են օդի ճոսանքներով: նան ճետնլալ շատ ճայտնի Հոլոբազիդիավորսնկերին են դասվում տեսակները. թիթեղային ճիմենոֆորով աղվեսասունկը (ցեղ Շոուիճ(ցեղ Ճոուլ2116118), (լեղ ԲսՏՏս1շ), 61105),կոճղասունկը Ճումասունկը խողոշեկլիկը (ՆՅՇԷՅՈԼԱՏ ոլղպեղասունկը մ611610ՏնՏ), (Լ. վակաձն Հիմենոֆորով՝ իսկական աբեթասունկը (ԻՕտ6Տէօ6ոէճոԼաՏ), ապիտակ սունկ կամ ուտելի թնչուկը (8016էստօմստ), ժանտասունկ կամ կեչու թնջուկը (8. ՏՇՅԻՇԸ), կարմրասունկը (8. ՃՇՐՏԼթ61115):

թ1թ6Ր8էԱՏ)

ԵՆԹԱԴԱՍ

ՏԵԼԻՈՔԱԶԻԴԻՈՄԻՑԵՏՆԵՐ--ՂԷԼԼՕ8ՃՏԼԱԼՕՈՄԸՇԲ11Թ48Է

Ցորենի կարծրամրիկ (ՊԱճեռ ՇՅՈՇՏ),Մյուս մրիկասնկերի նման սպարազիտէ (նկ. 152)։։ Ախտաճարված ճասկը ավելի թենթն Լ, քան առողջը, որովճետն նրա ճատիկներից շատերը լցված են տելիոսպորներով: Տելիոսպորները գնդաձն են, մուգ դույնի ն ունեն անչճարթմակերես: կալսելիս նրանք կպչում են Հատիկներին ն ցանբի ժամանակ րնկնում են ճողի մեջ: Գարնանըծլում են Հատիկի Հետ միաժամանակ: ելելուց առաջ դիկարիոնի կորիզները միաձուլվում են, որից «ետո զիդոտբ բաժանվում է մեյոզով: Այնու ճետն առաջանում են ֆրադմոբա204

նկ.

152.

Ցորենիկաշծբամբիկի կենսաշբջանը.

1-ցորքնի կարծը մրիկով ախտաձարված:Հասկ. Մակելաապորնելու: ֆՊատիկ.Յ--տելեյտոսպոր. Մկող.

լի

4--առողջ Հատիկին կպած տելեյտոսպոր.5--տելեյտոսպորի ժլում բազիղիոսպորների առաջացում. 6-բազիղիոսպորների կոպուլացիա, 7-10. դիկարիոն Հիֆերի առաջացում ն Հատիկի մեջ թափանցում. 11--անկի Հիֆ Փորենի ժիլի ն

Հն: :

կուղուլլացիա, որոնք «ետո աճում ն ֆրադմոբրաղիդիումիզույգ-զույգ են դառնում դիկարիոն 4իֆեր: Վերչիններըքափանցում են վարսանդի մեջ, էնդոսպերմի ն սաղմի ներորչ բայց դրանց չեն քայբայում: Վա-

Նկ.

153.

Ցոբենիփոշեմոիկիկենսաշբջանը.

ՌԼ-մեյու. 1--ցործնի փոշնմրիկով վարակված ասկ. Հ2--տելիոսապոր. 3Հ--ցորք ժաղզկողճասկ. 4--ածլիոսպոր վարսանդի վրա. 5--ատելիոսպորիծլումը ն բաղիդի' պորննիի առաջացումը. 6--ֆրապմորազիղիումբ անդամների կուղուլլացիան. 7եե թավանցումը սաղմի մեջ. 9--վարակված առաջացումը:

ճատիկի ծլումը.

10--տելիոսպորն:

րակված ճատիկներըառողջներից չեն տարբերվում ոչ ձնով, ոչ զանգվածով ն ընդունակ են ծլելու Այստեղ վարակումը տեղի է ունենում ոչ քե ճողում, այլ ծաղկման ն ճատիկի ձեավորման ժամանակ: Ցանքի ճետ ժամանակ, ծիլի աճման միասին, միցելիումը նույնպես սկսում ինտենսիվորեն աճել: Միցելիումը առանձնապեսուժեղ աճում ու մե ծանում է ծաղկաբույլի մեջ, որտեղ շատ սննդանյութեր են կուտակվում: Այստեղ նրանք տարալուծվում, քայքայվում են առանձինմառնիկների, որոնք ծածկվում են ճաստ պատով ն ձնափոխվում են տելիոսպորների: Ընդ որում ծաղկաբույլը ձնափոխվում է փոշի արձակող սն զանգվածի: Պուկցինիակամ գծային, ցողունային ժանգ (Քսշճուռ ջոճուուտ), ն ծորենու մակաբուծում է Հացազգիների վրա 154): Հիմնական տեր չճանդիսանում է Հացազդի բույսը, իսկ ծորենին՝ ժիջանկյալը: ՎարակվածՃճացազդի բույսերի ցողունների ն տերնների վր

(կծոխուրի) (եկ.

Նկ.

154.

անսմո նկ.

Ցողունայինժանգիկենսաշոջանը.

բազմացում.

Բ. սնոական բազմացում. 1--Հացազդի ախտաճարվաժ բույսի «երեներ ն ցողուններ. Չ--ուռնղոսպորներ ն նրանց ժլումը. 3--տելիոսպորներ ն նրանց ֆլումը. 4--բազիդիոսպորներ. 5--ժանզով ախտաճարվաժժորենու տերեներ. 6--ծորենու աքրնբ պիկնիդիումով. 2--գիկարիոն միցելիումի առաջացում. 8--ժորենու տերեր էցիդիումնե ն նրա ծլումը: ա ոմ ..Զ-- ախ ոսպո ՈՔ

են ամառվա կեսին Հայտնվում քու ժանդադույն երկարավուն ցիկ բծեր (բարձիկներ)։։ նրանք կազմված են բազմաթիվ ամառային ապորներից, որոնք կոչվում են ուբեդոսպոբներ:Ամառվա երկրորդ կեուռու-

կույտեր են: նրանք սին առաջանումեն սն բծելո Դրանքտելիոսպորների են են ուրեդոսպորները: նույն տեղերում, որտեղ գտնվում առաջանում ղիկարիոն միցելների երկու տեսակ օսպորներն առաջանում են Ուրեվրա, բույսերի ցողունների ն տերնների ճյուսվածքներում: է, նրա քանի որ դոսպորների երկկորիզ բջիջը ժանգագույն մեջ առկա են յուղի կաթիլներ: Այն օվալաձն է ն տեղավորված է միաՈւրեդիոսպորներըտարածվում են քամու միջոցով ն բջիջ ոտիկի վր: են վարակում ուրիշ առողջ բույսեր: Տելիոսպորընույնպես ոտիկի վրա է գտնվում: Այն երկարավուն է, ունի ճաստ թուխ պատ ն կազմված է երկու բջջից: Սկզբում յուրաքանչյուր բջջում երկուական կորիզ կա: Այնուչեոտնդիկարիոնի կորիզները միաձուլվում են, ն երկկորիզ բջիջչները փոխվում են միակորիզ դիպլոիդի: ձմեռում են խոզանի վրա: Գարնանը նրանք Տելիոսպորները ծլում են: նախապեսկորիզները բաժանվում են մեյոզով Ցուրաքանչչորս չուր Ճճապլոիդ բազիդիոսբջջիցաճում է մեկ ֆրադմոբազիդիում՝ ե ւրնե տարածվում պորնեբ ալե կարճԼՎ ստերիգմների վրա, Բ հազիդիոսպորենրը են քամու միջոցով: Ընկնելով ծորենու տերնների վրա՝ նրանք ծլում տերնի Հյուսվածքներում առաջացնում են միցելիում, Ախտաճարված են տերնի վերին կողմում առաջանում Դրանքձվաձն պիկնիդիումներ: են՝ ելքի անցքերով: Պիկնիդիումիներսում դասավորված են խորշեր Հապլոիղ ճիֆերի բարակ վերջույթները, որոնք դուրս են ցցված անցքի որոնց դերն է լյուրանրանցիցանջատվում են պիկնոսպոբներ, մժիջով: կերպ «փոշոտել» ճակառակ նշանի (Է կամ --) պիկնիդիումները ե մատակարարել նրանց պակասող կորիզ՝ դիկարիոն միցելիում առաջացնելու ճամար: Միայն այսպիսի միցելիումի վրա են տռաչջանում եցիդիումներ: նրանք գտնվում են տերնի ստորին կողմում: երիտասարդ էցիդիումները գնդաձն են՝ սուզված տերնի պարենքիմում: նրանց մեջ լով: Հասունանում են էցիդիոսպորները՝ պատված ծածկույթով՝պեպերիդիումով: Ավելի Հին էցիդիումները պատոում են ստորին վերնամաշկը ն

Նկ.

մոք 4 Ալ

րոք

մալ չ

171)

ու

ՏԻ"

ճա

կամ

ԱՆԿԱՏԱՐ

ԶԻՍՐԷՔՕԿՄՇԻԼԷՏ,

ՍՆԿԵՐ--

1ՈՔԷՔԷԷԸՇՂԼ

հա Վ: ի մներ Տրսակենրի է կոնիդիու անուրիրացվում թրիԻՒ": հանրա րքի: ազացումը չկա: ՎԸ խնո Պաճախ ա խիստ տարածվա Հապրոիիոնոի բոուցյա տնսակննր ես

Բրոմ

380 4

են:

նում

առաջաց-

լայն

բույսերի Հիվանդություններ գյուղատնատնսական

են

Օատ

դառնում նրանց ոչնչացմանըը

պատճառ

կոնիդիակիրների դասավորության սնկամարմնի ձեի վրոո կոնիդիակիրներըկաեն դասավորված լինել մեկական փոքր փնջերով կոռբեմիաներով Անկատար սնկերի

Հիմնված կարդաբանությունը

ճիֆերիճյուսված մակերեսին` լո բոտբիտիս՝ ԹօլԼԱՏ, նկ. 155, ն ցեղ ո ետտտրիխում ոբոմա, Փյուսակ կամ, (Էսոքքաոան մ

եղ

ր ցողունների վրա:

ԲՍԿՕԼ

քա-

ԴԵՅՏԵՐՈՄԻՑԵՏՆԵՐ

ԴԱՍ .

խո

էցիդիումի տակում գտնվող երկարավուն բջջիներից ն Հանդիսանում են այն ճիֆերի շարունակությունը, սրոնք թափանցում են տնրնի ճյուսվածքների մեծ միջբջջային տարածքները: էցիդիուսպորներիքամու միջոցով ն են նակով փոխադրվում Հացազգիների ժանգըմակաբուծում է թե՛ մշակովի ն թե՛ վայրի Հացազգիների վրա: Մի քանի մարդադետնային բույսերի ճամար միջանկյալ տերընկալ է ճանդիսանումբեկտենին: րքոր

Անկատար սնկեր.

պյուղբոտրիտիս.Բ. կոլետոտրիլխում.Գ--դիպլոդինա. 1--ոլոռի ախտաճարված պաուղ4--միպելիունախտաճարված տերի. ախտաճարված 3--պոմիղորի 2--Ճաղարջի

5-ՆԱոՈՈՈՐ:

Սանան 2--Ճլուսակ. 8--պիկնիղիում: կոնիղիակիր.6--կոնիղիոմ.

Ան

155.

Ա--

ՇՕօԱ6է0Է11Ըհլառո,նկ.

Բ),գնդաձնկամ օվալ տեղարանում, գագաթին ք. 155 Ա յքյօմոռ,ո: ՖԻ ց:

ն անցքով՝ պիկնիդիումներ(դիպլողինա '

ց.

կ.

ո:

140Ք տեսակ, Բաժինն ունի մոտավորապես

ԲԱԺԻՆ ԼՈՐՁՆՈՒԿՆԵՐ--

թալոմը բազմակորիզ ցիտուլազմային զանգված է, բջիջների չի տարբերակվածն մշտական

չունի՝ պլազմոդիումէ: Այն կարող է ճասնել մեծ չավերի՝ մի քանի տասնյակ սանտիմետը տրամագծով:1որձնուկներըՀետերուորոֆօրգանիզմներեն, առավելապես

ձե

14--1188

բաժն Սնկերի բաժնի

(/1)«օրհ) 12) բնութագիրը

նկե Է տորակարգսնկեր

Բարձրակարդսնկեր

Դասը ն ատնսակներիՇի Խիտրիդասնկեր-1. Օոմիցետներ-7Մ1412ոլջօ6է6Տ, Օօոոտծէօտ,300 .

Փնքադաս

Ձիգոժիցետներ--

ՈՐՈՆ

ԳԱ»,

239011Ֆ6Շէ6Տ,

Բազիդիալ սնկձր

| ԲԱՏ,

55000

ՃՏԸՕՈՈՆՇՇԱՕՁՇ

«Ար

սպիտակ

Ը1),

քՍ7163),

(Թաշճուն լոտ)

գլխարկ

լմորխի

(Մ6ոքճ եօհօու-

Միցելիում

չճատ-

ֆերով։

Հեֆերիպատը

մրվածէ պեկտինենրից, ցելլուլողից

Միցելիուժի

մասնրով

Վեգետատիվ

|ածխաջընրից, մին

նյութերից:

աղզոտա-չ

խիտինանման

չավոր «իֆերից: կազժվաժ է ցելյովոգին աժրաչրքրից, խիտինին ազոտայիննյութերից:

այն

Միցելիումի 0մասերով, րար բողբոջմամբ (ռիդիում-

ոտ

նման

Միցձլիումի մաՄիցելիումի

բողբոչ-

ամբ,

պատը

մասերով

սերով, տելիոապորննրով

Միտելիւմի

մասերով

Անածո

ՀԼ--

ռր տրա կ Մրամ ապարներով

երկմտրա

արեր

զ տո-

Ս պորանգիա որա նգիա

նն " սպորներով

կոնիդիումներով կոնիդիումվրան Խիոագորնքրո|,

մայո

Լա

հզոգամիա,

`. Յ

է ՃՀատվաժավորճիֆերից: կազմվաժ է ցելյուլոզին մոտ աժխաջրերիցչ խլտինին նման ազոտային նյութերից:

Հիֆնրի

մասերով, Միտեիումի սկլերոցիումներուվ

Հ Ւ

Միցելիոմբ կազմված

կաղմվաժ է ՀճատվաՄրիջծլիումբ Հեֆերի պատը|

նճրով)

Հիֆերի պատը կազմված կաղզ-|է ցելյուլողին `.մոտ

(թ. 0լթնմլոճ)

քոռ-

ԸՅ)

| Միցելիումը չճատվաՀի- | ժավորված ճիֆենրով է: չՀատվածաաժավորվաժ

(Պլազմոդիում,սաղմ-| նային վորվաժ ճիֆեր

դիպլոդինա

դժայինժանգ

(Շ1ՅՄԸծքտ (Տ. ՇԱնքՏ0146Ա5)

6ոօու) 66185,

կարծր| Բոտրիտիս

|սեպասունկ ջաքարառնկեր քսո-լ

։յ

30 000

"ՇամպինյոնՑորենի

Գարմչրի չաբա- Պքնիցիլ Քօոօաաոց, բասնկնր ւ.սֆերոտեկա (Տ3ՇԸհ27Օ1ո)/Ը6Տ

(ՂոՀօ/ 1ԱՀ6մօ)

ԸՅ6), ռինաիտրիումէՁոՏ) Շոժօ(ՏՄոճոֆէլա Եօեշսո)

վածքը

կծր--ՒԼ01ՇԵՅ51անկձր-վորնծր-էԼճու-վորներ--ԷԱՀՏԸՕ-| Գ ԾՈՆՇ6ԱՄ26 |51410Ֆ661է1026 ոՄՇՇէԼԱ26

կառուց-

պաղապարկա- Ճոլոբազիգիոընանլիռբազիղամճրկապարկա6Ե8- |

| Մուկոր՝ Ֆիտոֆտորա ներկալլացուցիչներ |կաղամբիօլպիղիում բորբոս (Օլթմատ Ֆւռտտ-(»ոջ էօքհլօր4 1ուտ-|

Թալումի

Ը Ը սեկեր-Անկատա -

Պարկավոր սնկեր»--

Սնռական

կորիզային փուլերի

«ետի-

բողամիա, օողամվոս

ոգամիա ճիգոգամի

ճետաղա- | Գամ քանդիոդամբա,

յում ամբ

ասկոսպորների

Գերիշխում է ճապլովուլը, միայն վիգոտն է զիդոտի ծլման ժամանակ՝

ճանգատիչրջան), ծարաբերակցությունը կննսական չրջանում

Օոգամիա ա

որ

անա ուն ռո

առաջաց-

է Հապլուփովը,դիկա-| Գնրիչխում

Սոմատոդամիա, | Սոմատողամիա, սպերմատիզավիդիուպորներ |ջիա, բաղիդիոսպորների 6 կոպուլլացիա

| Հետագայում բա-|

ձապլուխովըտնական չէ,

կոնիդիումներով ՋԶունի

գերիշ-| Միայն ճապլոփուլ

տնական չէ, դիպլոիդ|խում փուլը'| երկկորիզային բիոտուը զիգոտը (ճանգատի | Դիպլոիդ միայն զիգոտը (ճանմիայն

չա

զիգուռի չկա), մեյուն

մանակ

ԻՍ. խ.

Այս

ծլման

չըրժա-|

դասն ունի նս

զիգոտի գրստի շրջան չկա), ժլման ժամանավ՝ ժնյող։

ձնքագաս՝ ԼօՇնօլոտոօմգ6--խոռոչավորնծր: "

աապրոֆիտներ,Հազվաղեղպ՝մակաբույծներ: Սապրոֆիտների Կզլազմոդիումը Հաճախ գունավորված է դեղին, կարմրավուն ն այլ երանգների վամ անդույն է: նրանք ընդունակ են փոխադրվել միջավայրում դեպի սննդի ն չրի աղբյուրները ճոռսելով ն խուսափելով բաց, լուսավորված Կոհղերից: Շարժման արագությունն է մեկ վայրկյանում 0,4 մմ: Պաջարանյութեր կուտակելուց ճետո (լուղեր, գլիկոգեն, սպիտակուց) ալլազմժողիումըսողում է դեպի ավելի բաց չոր տեղեր ն վերածվում է մեծ թվով սպորանգիումների, վուրաքանչյուրը ունի ամուր ապատ: Շատ տեսակների սողորահգիումները կաղմում են բարձանման կուռակներ՝ էթալիումնեո, որոնք ունեն ընդչանուր ծածկույթ: Ընդ տրում, առանձին սպորանդիումների պատերը ամբողջովին կամ. վաեն: ռամբ քայքալվու էթալիումների ն սպորանդիումների պարունակությունը վերածվում է միաբջիջ սպորների, որոնք առաջանում են

մեջ, միաձուլվում արմատամազիկների

են ն

նոր դիպլոիդ

կան Մ.

Ս.

աան

ոլի ԱԻ հորի ազա Բանջարանոցային դգիտնաուսումասիրել

տալիս: երի սկիզբ կենսական շրջանը առաչինն բույծների են

ռուս

Վորոնինը(1825 թ.)։

որոնցից

ժԺեյողիեղանակով: Շատ տեսակներիպիտուլլազմայի զանգվածից ձնավորվում են կապիլիցիումներ՝ թելեր, որոնք օժտված են խոնավություն կյանելու ունակությամբ, որն օժանդակում է էտալիումի կամ սոլորանդիումի պատովելուց ճետո սպորների ցրվելուն։ Սպորներընպաստավոր ծլում են, ընղ որում յուրաքանչյուրից առաջանում է պայմաններում Մտրակներըկորցնեկիսվելուընդունակ մեկից մինչն չորս զոռսպոր։

լով՝ պբոոսպորները դառնում

լորձնամյոբաներ՝միքսամյոբաներ, Սեռական պրոցեսը իրամիքսամյոբաների (երբեմն ղոռսապորների) միաձուլման ն

որոնք նույնպես ընդունակ

են

կանացվում է դիպլոիղ միքոսմյոբաների

են

բազմանալու

ձնավորման եղանակով, որոնք ընդունակ

առաջացնելու դիպլոիդ պլազմոդիում: է դիպլոիդ փովը:

նեն

գերակշռում կենսաշրջանում

լորձնուկները սպորանգիումներչունեն: ՍպորներիզեՄակաբույծ

տեղարան

են

ծառայում տեր բույսի բջիջները:

պլազմոդիոֆորա Կաղամբի

ղամբի, գոնդեղի այլ մ ծնե բից մնե ն ե

ազաբույ

կա(թ/ճՏոօմլօքհօոճ

ԾՐՅՏՏ1ՇՁՇ)--

խաչածաղկավորներիառավել լայն տարածված

1. ( նեկ.

Ճաստատվումեն արմատների վրա ն առաջացնում են ճիվանդություն. որը կոչվում է կաղամբի կիլա։ Ախտաճարված բույսերն ունեն Ճիվան դաղին տեսք, նրանց արմատները ճիմքում ճաստացած են, տերեները դեղնած, թոշնած: նախքան սպորների առաջացումը տեղի է ունենում մելու:

մեռնելուց Արմատների

չետո

սպորներըփնում են Հողում: Հաջորդ առաջացնում են երկու մտրականի շարժուն ղզոռապորներ։Մտրակները կորցնելուց Հետո նրանք դառնում են ն լորձնամյորաները լորձնամժյոբաներ։ Զոռապորները թափանցում են տարի սպորները ծլում

են

Նկ. 156. Պլազմոդիոֆոոի կենսաշոջանը.

Մ--մճյով. 1--պլազմոդիոֆորով ախտաճարվածկաղամբի

բույս. 2--ապորներ կաղամբի 5---ցոոսպո ն -4--զոուղոր ծլում, 38--սպորների միքսամյորա. ռոռսպորնեն ույս ն միջսամյոբաների առրամազիկների զոռոպորնկրի թափանցումը կաղամբի բույսի ռայ արմատամազ, մեջ ն նրանց միաձովվելը. 6--արմատամազիկը ն արմատի բջիջները պլազմոդիումների

«ս

7) Մակաբույժի պլազմոդիումները

1 156 .

չո բջիջներում. րմատի

ում,

ում.

Հեու

Այսպիսով, լորձնուկներըիրենց մարմնի կառուցվածքով ն կյանքի եղանակովընդճանուր շատ բան ունեն ինչոլես ամյոբային կենդանիների, նույնպես ն այն սնկերի ճեւո, որոնց մարմինը պլազմողիում է ներկայացնում:Ալդ առումով որոշ գիտնականներլորձնուկների միացսում են պարզագույն կենդանիների, ոմանք էլ՝ սնկերի Հետ:

ԹԱԼՈՄԱՑԻՆ ԿՈՐԻԶԱՅԻՆ ՊԼԱՍՏԻԴԱՑԻՆՆԵՐԻ

ԵՆԹԱԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ(ՍՏՈՐՍԿԱՐԳ ԱՎ.ՏՈՏԲՈՖՆԵՐ)--

թիթեղային, պարուրաձն, ժապավննակերպ, բաժակաձն, աստղաձն ն այլն (տե՛ս 9-րդ նկարը), որոնք շատ կարնոր ցանցանման, Հատկանիշներեն չրիմուռների որոշման ղեղպքում: Ռրոշ մազան

ՂԻՃԼԼՕՔԼՕԱՐՃ

ԵՍԸՃՔՆԵՕՐՃ

դասավորված Փրոմատորֆորներում

մանում են բույսերի 10 որոնք ապրում են ջրում ն ումեն «ջրիմուռներ» ընդճանուր (ոծ՛ս էջ 148), ինչպես ն քարաքոսերի բաժինը:

ՏՐԻՄՈՒՌՆԵՐ

սոլիտակուց: պոլյուտին

անսեռ

թագավորությանՀին ներկայացուցիչներն մշտապես ապրել են չրային միջավայրթ պայմաններում, որտեղ նրանջ ծագել ն գոյատնել են երկրաբանական ամբողջժամանակաշրջաններ, նրանցիցշատերը մինչն մեր օրերը պաճպանվել ձն նախնականից սակավ տարբերվող ձենրով: Դրանքմիաբջիջ ն չրիմուռներն են, որոնք մուս են պարզագույն կենդանիչ գաղութային ներին: Ֆրիմուռները ֆիլոդենեզի ոլրոցեսումզարդացել են միաբջիջ ե դաղութային ձեերից մինչե բազմաբջիչ բարդ կազմավորված ճոկաների» որոնք ճասնում են տասնյակ ե ավելի մետր ձրկարության ն մարմինը ազմված է տարբերակվածճյուսվաժքներից: Ժամանակակից գիտությունըենթադրում է, որ չրիմուռներըառան 1-42 մտրակ չացել են բնակվող չրում ունեցող միաբչիչ օրգանիզմնեւ (Բճջօլճնու): նրանց մեջ Ճանդիպում են թլորից՝մտրակավորներից ն անգույն (ճետերոտրոֆ) րոֆիլավոր (ավտոտրոֆ) օրգանիզմներ: մոտ են կանգնած Առաջինները բովածրին, երկրորդները՝ կննդանիՍիստեմատիկներից շատերը մտրակավորներիՀամարում են, նեթին: որբ միացնում, կապում է բուսական ն կենդանական հլախումբ, օրգար ույոէ

որ

նիղմները:

մեծ մասը Սննդառությունը: Ջրիմուռների

է ավտուրոֆ, բայց

ոչ

ունի քլորոֆիլ ն սնվում ճազվադեպէ նրանց կանաչ պույնը քողարկվում

241գունանյութերով (պիզմենտներով):

Բչիջ

Կառուցվածքը: կարող է Թալոմբ ն

լինել միաբջիչ, գաղութային, անկախված բջիչների թելային կամ թիթեղային բաղզմաբշջջային՝

դասավորությունից: Թալոմի վեգետատիվ

բյչիջները

արտաքուսթ

ծածկված են ցելյլուլողից ն պեկտինային նյութերից կազմված ափուր պատով: Ոչ Հաղվադեղբջջապատը դրսից ծածկված կամ դրվագված է

բան վակուոլներ :

Սթոքէր Արա

շոր կամ մի քանի մանր բջջաճյութով: Բջջում կան մեկ կամ ժի Քանի կորիզներ ն

ո" լիգմենտներ պարունակողՔրոմատոֆորն եր: Դրանցձները

բազմացման բոլոր տիպերը՝ սեռական: Միաբջիջջրիմուռների էության ըստ վեգետատիվ, վեդետատիվբազմացումը տեղի է ունենում բջիջների կիսվելու միջոցով, գաղութային ջրիմուռներինը՝ գաղութի տրոճումով, բազմաբջջաունեն Ջրիմուռներն Բազմացումը:

(ՃԼօ4Ճէ)

են

ածխաջրերի

անվանումբ

ր րի բմուոնձ ք բանի,

էե,Հորիա

չրիմուռների

սպիտակուցային մարմնիկներ են պաշարանյութեր՝օսլայի որոնց կուտակվում շուրջը պիրենոխդննը, ձնով: Բացի օսլայից, կարող են կուկամ նրան մոտ այլ այլ լաշարանյութել՝ ճարպայուղ, լեյկոզին, լիպոպրոտնիդ, մտտակվել

բաժիններ,

Այս ենթաթադավորության մեջ

նն՝

շատ

բազ

իսկ երբեմն վեգետատիվ բազմացման լիններինը՝թալոմի մասերով, խարաների Հատուկ օրգաններ կազմվելով (օրինակ, ճաճանչավորների՝

պալարիկները)։

ներում կամ

"ւ

Անսեո

«ատուկ

բազմացումը իրացվում է վեղզետատիվբջիչօրգաններում, զոոսպորանգիումներում կամ

ուլորանդիումներում առաջացող զոռուղորմիաբջիջդոլացությունների՝ ների կամ սպորների օգնությամբ, որոնք առաջանում են ներքին պարուանմիջապես «ճետո զոոսղորնակության բաժանմամբո չՀայրոնվելուց են Խերը կորցնում մտրակները, ծածկվում բջջապատով ն ծլելով դառնում են նոր առանձնյակ: է զանազանձեերով՝ իզո-, Ճեւտերոչ Սեռականբազմացումժը ն իզոսովորական ,Ջոդամիաներ: ճետերոգամիան տեղի են ունենում վնդետատիվ բյջում, ձվաբջիջները օողոնիաներում, սպերմատողոիդների` անթերիդիումներում։ Զվաբջիջներըլինում են մեկ կամ մի քանի ճատ, իսկ սպերմատոզոիդները շատ: Հաճախ ջրիմուռների սեռական է կոնյուգացիայի(զիգոգամիա) ձնով՝ ժիաձուլվում են «պրոցեսըլինում Խրկու վեգետատիվ բջիջների պրոտուլաստները: Սեռական պրոցեսի Հիշատակվածյուրաքանչյուր եղանակի վերջնականարդյունքը լինում է պիգուտի(շո) առաջացում: Հանգստիորոշ շրջանից ճետո զիգոտից՝ հն չորս մեյոզի Հետնանքով, առաջանում զոոսպորներ, որոնք նոր առանձնյակների սկիզբ են տալիս, կամ զիգոտը մեյողով բաժանվում Է Լ իսկույն ծլում. տալիս է անշարժ առանձնայկ: Այս նոր առանձնյակները կարող նն երկար ժամանակ բազմանալ անսեռ եղանակով"մինչն տըր նորից սնռական բազմացում կկատարվի, այդ մեծ չափով կախված Է արտաքին պայմաններից: Սակայն զիդոտից կարող է աճել անսեռ (2ո), որի վրա ձնավորվում են անսեռ բազմացման

Հնարավոր

Հոու ազորոծիտ օրգաններ ղոոսպորանդիանելր: Ջոսսպորանդիայի պարունակության ժեյողով բաժանվելու ծետնանքով առաջանում են Հապլոիդ (Ո), զոոոպորներ: Դրանք ծլելով տալիս են դամետոֆիտ (դ), որի վրա ձնավոր21,

Նկ. 157. Ջոիմոտների կենսաչոջանում դիպլոիդն Ճասըոիղփովեւի ճառաբե-

բակցությունը.

Ա--ուլոտրիքս, Բ--ուլվա, Գ--լամինարիա:

սեռական բազմացման դաժետներ արտադրող օրգաններ՝ դամետանգիաներ:Փամետոֆիտը ն ն թն վում

են

է աաՄիթ հարու ՛

բաժանասեռ:

որոշ

չրիմուռների կենսականշրջանում կորիզային փուլերի կանոնավոր Հաջորդում չկա, ժյուսների վրա ն դակարելի է տեսնել սպորամեւտավիուլիլավ արտաճայտված Հերթասիոխումը (նկ. 152): Տարածվածությունը ն տընտեսական նշանակությունը: ,2րիէ մասը աճում մուռների մեծ չրում, առավելապես ծովում: լողում նրանցից ոմանք աղատ են Ժյուսները ջրում՝ կազմելով պլանկտոնի էական մասը, ազատ կազմելով բենտոսի ընկա կամ կպած են ատակին, նշանակալից մասը: Ծովերում ջրիմուո(ստորջրյա մարգագետինների) ների տարածվում են մինչն 30 մ խորության մեջ. Սակայն ամենաեն 100-ստվերադիմացկու։ թուն ն կարմիր չրիմուռները ճասնում 200 մ խորության, իսկ առանձին տեսակներ՝500 մ ն ավելի: Ռրոշ ջրիմուռներ պաճպանում են իրենց կենսունակությունը շատ պածր չերմաստիճաններում: Այսպես, բնեռային ն բարձր լեռնային երկրներում նրանք ապրում են ձյան վրա՝ Հաճախ այն դգունավորելով կարմիր, կանաչ, թուխ, դեղին (ձյունային քլամիղդոմոնաս): րիմուռներն ապրում են չողի վրա, ճողում ն նույնիսկ մթնոլորընկորոշ տային տեսակներ): Առանձին օդում(քլորելայի

որպես կեր գյուղատնտեսական են որպես պարարն են աղար, կարմիր չջրիմուռներից ստանում որը կիյոանյութ։ Թուխ են ճրուշակադորժության մեյ, մանրէաբանության մեջ, իսկ րառում նրանց մոխիրը ճանդիսանում է ճումք՝ բրոմ ն յող ստանալու ճամար: օգտագործում

ալյուրը վղատրաստած

են

Համար: Ջրիմուռները օգտագործում կենդանիների

ԲԱԺԻՆ ԴԵՂՆԱԿԱՆԱՉ

Միավորում է

ՋՐԻՄՈՒՌՆԵՐ--ՃՃԱՂ

ԱՕ ԷԻՂՃ

ճազար տեսակ: նրանց թալոմների շատ բազմաբջջային թելաձն, անբջջային: Դեղնականաչ չրիմմուռները տարածված են քաղցրաճամ ջրամբարներում, ճազվադեպ աղիջրում, որտեղ նրանք պլանկտոնի ն երբեմն էլ բենտոսի բաղադրաեն ճանղիսանում, ապրում են ճողում, մասն քարերի վրա: նրանց մոտ.

բազմազան են՝

տեսակներ՝

նելով բակտերիաների Ճճեւոմիասին անպտուղ ճողերի վրա, դառնում են նրանց բնակեցման ռաճվիրանները: նրանցից շատերը ակտիվորեն մասնակցում են Հողակազմության պրոցեսին: Ազոտ ֆիքսող ջրիմուռները ճողում ազոտ են կուտակում: կանաչ ջրիմուռների որոշ տեսակեն ճամակցված օրգանիղմների՝քարաքոսերի կազմի մեջ: ներ մտնում Ջրիմուռների ոչ միայն ճարստացնում են ջուրը թթվածնով, այլե կեր են ծառայում ձկների ն ջրալող թռչունների ճամար: րիմուռներից

նկ.

158.

Ա--անսնո

Վոշհբիայիկենսաշբշջանը. բազմացում.

Բ--անոական բազմացում.

Մ-

մնյոզ.

3--զոռսպորի դուրս դպալի. 4--զոոսապոր. 2--գոռսպորանդիում. 2--օողոնիում. 8--սպերմատողոիղ. 9--ձվաբջիչ. 6--անքերիդիոմ.

1-աիֆոնային թալոմ. 5--զոռսպորի ծլումը. 10--զիգոտ:

Բջիջների պատերը կազմված են պրոտուղլեկտինից,աղքատ են ցելյուլողով: Սովորաբարմեկ կորիզ ունեն, անբջջային ձները՝ շատ կորիզներ: բացի քլորոֆիլից, պարունակում են կարուռինոիդՔրոմատոֆորները,

ներ, որոնք թալուին դեղնականաչգույն են տալիս: Պիրենոիդներչկան» Պաշարանյութերնեն ճարպայուղեր, երբեմն նան լեյկոզինի ն վոլյուտինի բեկորներ: Վեգետատիվբազմացումը իրականացվում է բջիջների կիսման կամ թալոմի մասնասոման միջոցով: Սեռականպրոցեսը վելապես իզոգամիա է, «ազվադեպ՝ օողամիա: Զոռսպորներըն սպերմատողոխղներն ունեն երկու, անձավասար երկարության մտրակներ. եհրանցիցմեկը կարճ է, ուղիղ ն ողորկ, իսկ մյուսը երկար, փետրաձեւ Վոշերիա (ց. ՄՀաՇհՇոճ) (նկ. 158)։ Այս տեսակը բնական պայմաններում ճողին կպած ոիզոիդների օգնությամբ կանգնած ն ճոսող քաղցրաճամ ջրերում, նան չորացող ջրամբարների եզրերին առաջացնում է մուղ-կանաչ թելաձն թալոմների կույտեր: Թալոմը անբջիջ է, ճյուղավորված, բազմակորիզ բազմաթիվ մանր սկավառակաձն բրոմատոֆորներով: Անսնո բազմացման ժամանակ թելիկի ծայրին ջանում է ղոոսպորանդիում, բաղմաթիվ վզուլգ մտրակներով օժտված մեկ մեծ ղոոսպորով: Ջոոսպորըորոշ ժամանակ լողում է ջրում, աղա կորցնում է մտրակեերը ն ծլելով տալիս է նոր թալու։ Սեռականպրոչ ցեսը օոդամիա է։ Անթերիդիումը ն օոդոնիումը միաբջիջ են: Չիգուոը ձճանդատի շրջանից «Հետո մելողով բաժանվում ն ծլելով առաջացնում է նոր առանձնյակ: առա-

առա-

ԲԱԺԻՆ

ԵՐԿՓԵՂԿԱՆԻ

ՋՐԻՄՈՒՌՆԵՐ

--014:1ՕՈՊՕթԻԱՆՂՃ

Տեսակներիընդճանուրթիվը մոտավորապես6 Հազար

դիտակային մեծության միաբջիջ օրգանիզմներ են,

Մանրաերբեմն միացվելով է:

կազմում (նկ. 159): երկփեղկանիջրիմուռները տարածված ամենուրեք: նրանք բնակվում են աղի ն քաղցրաճամ ջրերում, քաց ճողի, ժայռերի, ծառերի կեղեների վրա ն այլն: Շատ են տիղմում, ջրամբարների ճատակին։ Երկփեղկանի չրիմուռների պեկտինային են բջջապատերը արտաքուստ ներծծված սիլիցիումի դիօքսիդով (Տ1Օ:)» որը պաշտպանականզրաճի դեր է կատարում. այն կազմված է երկու առանձին մասերից (թեկերից), որոնք սեղմ ճազցված են իրար վրա. վերինը կոչվում է էպիթեկ, ստոիինըՐհիպոթեկ: Այս մասերից լուրաչէ քանչյուրը կազմված փեղկից՝ ճարթ կողմից մի փոքր ծոված եզրերով, հ դոտուը, որը նեղ օղակ է, սեղմ միացած փեղկին (եկ. 160): Ւիթեկի դուտին սեղմ ծածկում է ճիպոթեկի գոտին: Փեղկերում կան միջանցիկ անցբեր՝ծակոտիներ, ինչպես ե դատարկ տեղեր: Փեղկերի կառուցվածքը շատ բաղզմաղան է ն ունի կարգաբանականնշանակություն: նկ վակուոլները: Բջջի ներսում դասավորված են պրոտողլաստը կորիկր մեկն է: Քրոմատոֆորները թուխ գույնի են, որովճետն նրանցում գտնվող քլորոֆիլը բողարկված է թուր ներկանյութերով կարոտինոիղ-

դաղութննր են

օ18

են

Նկ. լքց9.

եռկփեղկջբիմուռներ.

ա-պլեուրոսիդվա. Ք--ցիմբելա. Գ-զավիկովա. Դ--սինձղրա. 0--տաբելարիա»2--մերիդթոն. է--ցիկլոտելա. բ--ղիատոմա. 1--կար, 2--ճանգույց:

դիատոմինով: Դաշւակուտակվում են րանյութերը որպես ճարպայուղեր, ինչպես ֆան վոլյուտին ն լելյկոզին:

ներով

վեգետատիվբազմացումը երացվում է պրուտուլասոի բաժանմամբմիտողով: Այնու-

պրուռոպլաստները 4եեն իրարից նե լուրատանում ԵՁ Փանչյուրը կառուցում է նոր ճի-«« պոքեկ։ Ընդորում մայրական է դուստր բջջի էպիթեկ (նկ. 160, Ե): Բջջից մնացած ճիպոթեկը այսպիսիբաժանումների շարքը Ճանդեցնում է առանձնլակներիճետբզճետն փոքրացմանը: Մանրացումը սաճմանակվակումէ սեռական պրոպնար, որը տվյալ դեպքում ոչ քե շատացնում է առանձնյակները,այլ վերականգնումէ նրանց նորմալ. չափերը: Շատ լուրաճատուկ է սեռաեն իրար» կան պրոցեսի ձեր. մանրաքած առանձնյակներըմոտենում ձդղում են փեղկերը ն պատվում են լորձունքով: Բչիչներից յուրաքանչցուբը կիսվում է մեյոզով, որի «ետնանքով առաջանում են չորս ճապվոիդ բջիջներ՝ տետրադ: Տարբեր տետրադներիերկու բջիչ միաձուլվում են, իսկ մնացածները ոչնչանում նն: Զիդուբ կոչվում է առւկսոսպոր: նրանից աճում է նորմալ չափերի նոր առանձնյակ: երկփեղկջրիմուռների կենսական շրջանն ընթանում է դիպլոիդ փուլում: ՄՆԼԵՂ,երկփեղկ ջրիմուռներից առաջացել են լեռնային ապարների՝ "դիատոմիտին տրեպելի վիքխարի նստվածքներ: Դրանք օգտագործվում են դինամիտ պայթուցիկ նյութի արտադրության մեջ, որպես ձայնային ն չերմային մեկուսացման նյութեր, մետաղներ ճղկելու, ֆիլտրեր պատրաստելու ճամար: Պինուլարիա(յ. թլոոսլոուճ) (տե՛ս նկ. 160)։ Այս միաբջիջ չրիմուռները մեժ քանակությամբ կուուսկվում են տիղմում ն ջչրամբարների Հատակին։ Բջիջն ունի երկայնական ձե՝ կլորացած ծայրերով ն ավելի լայն միջնամասով։ Բջջի երկարությամբ ձգվում է կար (Ճեղբ). նրա ծայրերի մուռ ն միջնամասում կան երեք Հաստացումներ՝ Հանճետե

դառնում

է ն ունի ղանաղանֆունկցիաներ թալոմը Հատվածավորված հ մաս առանցքային («ցողունային») մասեր`ռիզոիդներ", կատարող մաս) (նկ. 161): («աներնային» ֆիլոիդներ

նով,

որ

ՍԱՐ

ՄՈ)

Ն5

Նկ. 160 Պինուլաբիա. կողմից. Բ--տեսքը փեղկի կողմից. Հ--երկայնական կտրվածք. Դ-3-կտրվածք. Եե--վեգնատատիվ բազմացումը. 1--էոլիքեկ. Տ--շիպոթնկ. կար. 4--ճանգուլց. Չ--թրոմատոֆոր. 6--պիրժմենոխդնենր. 8--կորիզ. 2--իտոպլավմա. 9--վակուոլ:

Ա--տեսքը

գոտու

լայնական

կարի զույցներ։

միջով ջրին շփվող ցիտոպլազմայի շարժման շնորճիվ պինուլարիանկարող է փոխադրվել: Փեղկի վրա կան գծիկներ,որոնք առաջացել լ են սիլիցիում օքոիդի անճավասար նստվածքի ճետնանբով: Բջջում կա կորիզ, վակուլ ն թիթեղաձն թուլա գուլնի երկու քրոմա-

տոֆոր: ԲԱԺԻՆ

Հք

«-Ժ8Ր ԱՏՏ-

ՋՐԻՄՈՒՌՆԵՐ

101.

թիվը մոտավորապես 1,5 ճաղար է: Տարածված ամբողջ աշխարճի ծովերում ն օվկիանոսներում,առավե լապես առափնյա ծանծաղ ջրերում, բայց երբեմն նան ավփերիցճեռու կարնոր մասն են Թալոմի բնորոշ գույնը՝ ձիքապտաղա-դեղԲեննտոսի նավունից մինչն մուդ թխադգուվնըպայմանավորված է զանազան դուշ նանյութերի (պիզմենտների )՝ քլորոֆիլի, կարոտինոիդների,ֆուկոքսանտինի (թում գուլնի) խառնուրդով: Թուսւ չրիմուռների թալոմը բազմաբչիջ է: նրանց վրա երնում է էվոլլուցիան մանրաղիտակային օրգանիղմներից մինչի Հակաները, որոնց երկարությունը երբեմն ճասնում

մ (ցը. ՈՆԱՇԼՕՇՆՏԱՏ)։

է 30--50 ձածրակարգտեսակների թալոմը թելաձի է՝ կաղմված մի շարք բջիջներից: Բարձր կազմավորված տեսակների բջիջները բաժանվում են տարբեր մակարդակներովն մասամբ տարբերացվում են՝ ձնավորելով բջիջների մեկուսացված կոմպլեքսներ, որոնք Ճիշնցնում են ասիմիլացնող, պաչճեստի, մեխանիկականն փոպայմանավորվում է նրալխադրող չյուսվածքներ։ Այս տարբեներացումը

Աի

ր)

Բ--մատնաձե

լամինարիա.

Դ- մակրբոցիալամինարիո. Չ--շաքարային

տիոչ

ընդճանուր Տեսակների են

ոտք

Թուխ ջոիմուռներ.

Ա--լնսոնիա,

--ԲՒՃԲՕԲՈՎՅԼՃ

«ոա

Նկ.

ԹՈՒԽ

Թուխջրիմուռների բջիջները

նեն

մեկական կորիզ:

ձն Քրոմատոֆորները ճաճախ սկավառակա

տակվում

են

են։ '

ղմաթիվ

«նար» ան

ութե ութերըկու-

մաննիտ (շաքարա-չ (պոլիսախարիդ), լամինարին բջջապատերը Ճեշտուճարպայուղ: Պեկտինացելյլովոզային որպես

սպիրտ) ն թյամբ լորձնանում են։ Թալոժը աճում է գագաթից կամ միջանկյալ Ճասնում է մի քանի տարվա: (ինտերկալլար): Կյանքի տնողությունը է իրացվել թալոմը կաորՎեղետատիվ բազմացումը կարող չունեն, կարդ՝ բաղմայումը (ջուկուսայինները ներով: Անանը բազմաթիվերկմտրակ ղոոսպորներով, տեղի է ունենում ԷսԸ216Տ) են միաբջիջ, երբեմն բաղզմաբչիչլոոսպորանգիումորոնք առաջանում տետրասպորաններում, կամ անշարժ տետրադներով(բառյակներով)՝ Աօէ216Տ) կարդ դիումներում (դիկտիոտայինները, "

տին:

Թալոմի Հիմնային բլիչնէրի

ելուսաննը, որոնթ այն ամրացնում

նն

սուբստրա-

Սճոական պրոցեսը իզո-, Ճետերո- հ օողամիա էւ իղո- ն Հեւեօոգոձնավորվում են բազմաբջիջ ղամետանդիումներում. տփողամետները ն անթերիդիումները միաբջիջ են, Բոլոր թուխ ջրիմուռների նիուժները կենսական շրջանում, բացի ֆուքսայիններից, լավ արտաճայտված է զոռոսպորանգիում իուլերի ճերթականությունը:Մեյողը տեղի է ունենում ննրում։ Զոռուղորներիցկամ տետրասպորներիցառաջանում են դամեսոռթիտներ (ո), որոնք լինում նն երկսեռ կաժ բաժանասեո: Զիդոտը առանց ճանդստի շրջանի ծլում ն տալիս է տղորոֆիտ (2ո): Զանազան տեսակների փուլերի փոխանակման բնույթը տարբեր է, մի քանիսի ն գամետոֆիտը չեն տարբերվում (էկտոկարպու՝ ց. ԷՇԼօաղորոֆիատր «ՅքքԱՏ, դիկտիոտա՝ց. Ս1ՇԱօէո),ուրիշների սպորոֆիտը ավելի «ղոր է մակերկարատե, քան գամետոֆիտը (լամինարիա՝ց. Նոտլոտո2: ց. րոցիստիս՝

ԻՈՅՇՐԼՕՇԽՏԱՏ):

Թուխ չրիմուռները կազմում են ստորջրյա մարդադետիններ՝ բուսական մեծ զանդվածով։ Որպես կերի, սննդի, բուժական ն տեխնիկաէ: .կան բուլսեր՝ նրանց նշանակությունը Հետղճետե մեծանում ու

ԲԱԺԻՆ

ԿԱՐՄԻՐ ՏՐԻՄՈՒՌՆԵՐ

--ԲԷԼՕ0ՕՔՒՆՃ

ընդճանուր թիվը 4 ճաղար է: Տարածված են արնաՏեսակների երկրների ծովերում, երբեմն բարհդարձային ն մՄերձարնադարձային ն խառն կլիմայի գոտում միայն քչերն են ճանդիպում քաղցրաճամ ն ջրամբարներում Հողում: նրանց թալոմը թփիկի ձնե ունի՝ կազմված ւքազմաթիվ ճյուղավորված թելերից, Հազվադեպ թիթեղի կամ տերնի նման, մինչն 2 մետր երկարության: Թուխ չրիմուռների նման սրանք նս ունեն Հլուսվածքների տարբերացմանճատկանիշներ(նկ. 162): Աճը դիֆուզ է (ճատոմ աճման գոտիներ չկան) կամ գադաթքնային (աճման դոտիները պատնվում թալոմի ճյլուղլավորությունների ծայրերին): Պարզադույն տեսակների թալոմը միաբջիջ է կամ դաղութային: կննսական 2րջանում չարժուն ձներ չկան: կարմիր ջրիմուռներն ունեն զանազան ղզունավորում, որը պայմանավորված է քլորոֆիլի, կարոտինոիդների, ֆիկոէրիթրինի, ֆիկոցիանի քանակական տարբեր ճամակցություններով: Փրոմատորֆորներըավելի Հաճախ սկավառակների ձն ունեն առանց պիրենոիղների։ Պաշարանյութերըճատուկ օսլայի տեսք ունեն: Որոշ տեսակներիբջիջների պեկտինացելյուլոզայինսլատերը միջբջջային հյութի ճետ միասին այնքան են լորձնանում, որ ամբողջ բքալոմը լորձնային ճամակավմվածք է դառնում: Այդ պատճառով դրանք օդտադործժվում են ադար ստանալու ճամար (ցեղել՝ անֆելցիա--Ճիոմցլո, գեԱյլ լիդիում--Օ6141ստ, դգրացելարիա--ԸԼՅՇՇՅՈ1Յ): տեսակների բջջային պատերը դրվագված են կրով, որը քալոմին քարի ամրություն

նկ.

162.

Կարմիր չրիժուռնքր.

Ա-կալիքամնիոն. Բ--գիգարտինտ. Գ--լիքոթամնիոն. Դ--դիազիա. Ե--դելեսերիա. Զ-նեմալիոնիանռական պրոցեսը. 1--կարպոգոն. Չ--փորիկ. 3--տրիխոգին. 4--անքնԲիդիում, 5--սպերմացիա.

6--կոպովլացիա.

Ց-վարպուպորներ,

2--զիգոտ.

8--կարպոսպորի առաջացումը--

ճաղորդում (ցեղեր՝ լիքոթամնիոն-- Լլլնօէհոտուծո, Այսպիսի տեսակները մասնակցում Նլհօթեջքլաո)։

են

լիժոֆիլում-մարջանային

խութերիառաջացմանը: դրող

Սեռական պրոցեսը օոդամիա է (նկ. 162, Ջ): իգական վերարտաՍա մեկ բջիջ է, որի ստորին մասր օրդանը կոչվում է կառպոգոն:

(լայնացած է՝ փորիկ, այստեղ ղտնվում է ձվաբջիջըչ հ բարակ խողովակաձն վերին մասը՝ տրիխողին: Անթքերիդիումները ճավաքված են խմբերով ն առաջացնում են մեկական անշարժ դամետչ որը կոչվում է

223`

ռպեբմացիա:կարմիր յչրիմուռների

մեծ

մասամբ երկտուն

են:

Սղեր-

ղալիս անթերիդիումներից չրի ճոսանքով փոեն տրիխոդինի վրա: Տրիխոգինի է, սսերոլատը մացիան թափանցում է կարոլողոնի փորիկի մեջ ն միաձուլվում է ձվաԲջջի «նտ: Ճիգոտը առանց ճանգստի շրչանի բաժանվում է ն լելով առաջացնում է դանազան երկարության ճյուղավորված թելիկների ձնով քալոմներ։ Այս թելիկների վերին մասում ձնավորվում են սեռական բաղմացվան սպորեեր՝ պրոցեսը ազկաբպոսպոբներ: Բեղմնավորման դեցություն է գործում կարպոգոնին (իգ՝ թալոմի վեգնտատիվ բջիջների ն շրջապատում վրա: նրանք նույնպես ինտենսիվորեն բաժանվում են կարպոսպորները՝ձնավորելով գնդաձն մարմին` գիստոկաշպիում: Անսեռ բազմացման դեպքում թալոմի վրա առաջանում են սպորանպիումներ, որոնը պարունակում են մեկական սպոր՝ մոնոսպորներ, կամ Հորսական սպոր՝ տետրասպորներ: Մոնոսպորայինտեսակների ամբողջ կյանքն անցնում է ճապլոիդ փուլով, միայն ղիգուռն է դիպլոխղ։ Տեւտրասպորային տեսակների զան են, մետոֆիտը թեպետ ն արտաքուստ սպորոֆիտը «ճերժագայում նրանք չեն տարբերվում: Տետրասպորների ձնավորումից առաջ տեղի է ունենում մելու: Հապլոիդ տետրասպորը ծլում ն տալիս է գամետոֆիտ ծլում ն առաջացնում է իսկ դիպլոիդ կարսլոսպորը դամփետանոթնեերով,

մայիաները

դուրս

են

լորձնանում

խադրվում

ուլորոֆիտտնտրասպորանոթներով:

Բազմաթիվկարմիր չրիմուռներ ճում.

ստանալու ճամար: 0գտագործում ծն աժում սննդի ճամար: ԲԱԺԻՆ

ԿԱՆԱՉ

ՋՐԻՄՈՒՌՆԵՐ

միաձն մտրակները: Բջիջներըմիակորիզ են, բայց լինելն բազմակորիզ (բնտ. կլադոֆորազգիներ--Շյոցօքիօկարող (2ՇԸՅՇ):Քրոմատոֆորներըմեծ մասամբ ունեն պիրենոխդներչձնով, մեծությամբ ն թվով բյչում տարբեր են։ Պիգմենտներնեն՝ քլորոֆիլ, Պաչեստանյութերն են՝ օալա ն ճարպայուղ: Բազմակարոտինոիդներ: ցումը վեգետատիվ, անսեռ ն սեռական է: ձամարյլաբոլոր տեսակներն ունեն սնոսկան պրոցես, որը շատ բազմաղան է. իզոգամիխա,Հետերոօողամիա, զիգոգամիա (կոնյուղացիա): դամիա, կանաչ ջրիմուռները բաժանվում են երեք դասի ճավասարամտրակավորներ,կոնյուգատներ ն խարաներ:

են

ծառայում

աղար

լոդ

որպես կենդանիների կեր, դործ

--ՇՒԼՕՔՕԹԱՆՆ

Ունեն մուռավորապես 15 Հազար տեսակ: Տարածվածեն ամբողջ աշխար"չում, առավելապես քաղցրաճամ չրերում, մի քանիսը՝ ծովերում ն շատ քչերը՝ ճողի պարբերական խոնավացման պայմաններում, ծառերի բների, ցանկապատերի,ծաղկի թաղարների վրա ն այլն: Այս բաժնի ներկայացուցիչների օրինակով կարելի է Հետազոտել էվոլյուցիայի երկու ուղղություն. միաբչիջ ն միակորիզ ձներից մինչն անբջջային բաղմակորիզավորները, այս ուղղության ամենաբարձր է (ց. Ըն16րքճ, տծ՛ս նկ. 162). միաբջիջ ձներից, տիճանը կատուլերպան դաղութայինների միջով դեպի բաղզմաբջիջթելաձեները ն այնուճնետն շատ թե քիչ տարբերացված թալոմով արտաքուստ նժանվում է բարձրակարգ բույսերի օրգաններին, որոնց ամենաբարձր աստիճանն է ճաճանչավորների՝խարաներիցեղը (ց. Շիոոճչ տե՛ս նկ. 169): Շարժուն օրգանիղմների շարժողական օրգաններն են երկու կամ աս-

Հավասար

չորս

են

ԴԱՍ ՀԱՎԱՍԱՇԱՄՏՐԱԿԱՎՈՐՆԵՐ--

1Տ0ՇՕԿՐՕԹԻՆԸՔՃՔ

Տեսակների թվով: ամենամեծ դասն է: Թալոմը միաբջիջ, զաղութային, բազմաբջիչ է կենսականչշրչանում կա ավել կամ պակաս տնող շարժուն փուլ:

Քլամիդոմոնաս(ց. Ըհլճւմօուծոշտ)

րում է փոքր, աղտոտված ջրամբարներում Սա

(նկ. 163): Սովորաբարապ-

յրափոսերում ն ճաճախ զանազան ձեի՝ կլորավուն, օվալ, ն

տռաջացնում է չրի «ծաղկում»: է: ձվաձն միաբջիջ ջրիմուռ է: Բջջապատը ւեկտինացելլուլողային Առչնիծայրին կան երկու ցիտուղլազմային մւորակներ: Քրոմատոֆորը դավաթաձնեէ, գոգավոր մակերեսը ուղղված է բջջի առյջնի ծայրին: կա պաշարային օսլայի Հատիկներով Քրոմատոֆորի Հիմնային մասում շրջապատված բավական խոշոր պիրենոիդ, իսկ վերին մասում ստիգմա («աչք»): Քրոմատոֆորիխորությունը լցնող ցիտոպլազմայի մեջ գրանվում է կորիզը, իսկ մտրակների ճիմբի մոտ՝ բաբախուն վակուոլը: նպաստավորպայմաններում բազմանում է անսեռ Քլամիդոմոնասը պրոտոպլաստի միտողով բաժանվում է երկու, չորս եղանակով. կամ ոք մասի, որոնցից դեռես մայրական բջջում ձնավորվում են զոուՍրանքընդճանուր կառուցվածքովնման են մեծացած առանձսպորները: բայց ավելի փոքր են հ ցելյոլոզային բջջապատ չունեն: նյակներին, Մայրական բջջի պատի լորձնացման Հետնանքով նրանք ազատվում, աճում են մինչն չափատաս առանձնյակների մեծության ն կառուցում են ն 164, բջյապատ (նկ. Ա)։։ Թլամիդոմոնասըչրի թթվածնի ւղակադեպքում կորցնում է մտրակները ն լորձ է արտադրում: Ընդ սության որում չվրուտուլլաստը պաճպանում է բաժանման ընդունակությունը: նոր առաջացած բջիջները նպաստավոր պայմաններում ձնավորում են մտրակներ, ազատվում լորձից ն աճում են մինչն սովորական չափերը: Սեռականպրոցեսը ավելի Հաճախ իզովամիա է, բայց մի քանի տեսակն նույնիսկ օոդամիա է: նիերինը տետերոդամիա Զեավորված զիգոտը

Չ5գ 15--1189

Մայրական բջջում առաջանում ապլանոսպորներ:

որոնք Քլորելայի անսեռ աճելով ազատվում ջրի «ոսանքով փոխադրվում բազմացումըիրացվում է շատ արադ: Սեռական բազմացում չունի: Քլորելայի բջիջներում կուտակվում են շատ պաշարանյութեր, վիտամիններ, անտիբիոտիկներ,այդ պատճառով այն մշակում են լայն չավերով որսլես էժան սննդի աղբյուր: ն

22 ՏԵՑ-

Աա-աոր

ԿԱՅ

կ ՀՀկ Հ մլ Տո

Նկ.

103.

Ան

«ԱԼ

մ լն

սպոր,

Ուլոտրիքս (ց. Ս1օէու) (նկ. 166): Տարածվածէ գետերում: ԹԲալոմը Թթելաձնէ, չի ճյուղավորվում, կազմված է ժի շարք միանման

ղավորվածէ պատի տակ: կորիզը մեկն է։ Անսեռ բազմացման ժամանակ լուրաքանչյուր բջջում, բացի Հիմնային բջջից, առաջանում են քառամտրակ զոսպորներ։ Սեռսկան պրոցեսը իզոգամիա է: Փամետ-

ել

ները մանր են, երկմտրակ, նույնպեսառաջանում են յուրաքանչյուր բջջում: կոպուլլացիա կատարում են միայն տարբեր առանձնյակներից առաջացած ղդամետները Զիդոտը բաժանվում է մե (ճնտերոթալիզմ): յողով։ Առաջանում են չորս զոոսպորներ, որոնք ծլելով դառնում են չափաճաս թելիկներ: Ամբողջ կենսական շրջանը անցնում է ճառպլոխդ փուլում, միայն զիգոտն է դիպլոիդ:

Քլամիդոմոնաս.

բջջապատ,

6--օալա, 5--պիրենոիդ, 10--էնդուլլազմային ցանց, -

Ապա լցվում է պաշարանյութերով ն առաջացնում է ճաստ բջջապատ: սկսվում է ճանդատիշրջանը: Զիդոռի պարունակությունը նպաստավոր պայմաններում բաժանվում է մեյողով, որի Հետնանքով ձնավորվում են չորս ճապլոիդ զոոսպորներ (նկ. 164, Բ): Քլորելա (ց. Շհլ0-6118)(նկ. 165): Լայն տարածված է քաղցրաճամ չրքրում, ծովերում, ճողում, ծառերի բների կեղնի վրա: երբեմն բաբաքոսի բաղադրամասն է: Թալոմը միաբջիջ է, կլորավուն, կառուցվածքով ճիշեցնում է քլամիդոմոնաս, բայց առանց մտրակների ն բաբախուն վակուղլի։ Սպորներըմտրակներ չունեն: նրանց անվանում են

ուք

աճում. է գագաթով, ունի սուբատրատին կպած ճիմնային բջիջներից, ունի օղակի կամ կիսաօղակի ձե ն տեբջիջ: Քրուատոֆորը անդույն

22Տ 272» ՞Ֆ ն

2--պլազմոլեմա, 3--քրոմատոֆոր, 4--աչք, 9--ռիբոսոմեեր, 2--միտոքոնդրիում, 8--Գոլչիի ապարատ, 11--կորիզ, 12--բարախուն վակու՞ղլ, 13--մտրակները 1--

են

են:

Նկ.

164,

Քլամիղոմոնասի կենսաշբչանը. Ա-անանո բազմացում, Բ--աձռական բազմացում,

Մ--մկլող, վեգնտատիվ առանժնյակ. 2--զոռսպորների առաչացում. 3--պոռսպորներ. 4--պամետներիառաջացում. Տ-Դամծաների կոպուլլացիա.6--զիգոտ. 2--պիգոտի ժլումը. 8- զոռապոր։

նկ.

165.

Քլոշելա.

1--վեգնտատիվ առանձնյակ

Չ--ապլանոսպորների աԼ

«Մ

ջացումը

Նկ. 167. Ա-

կառվերպա.

քալոմի արտաբինտաքը. Բ--քալոմի լայնականկարվաժջըը

Նկ.

ՀՀո

/՛2

166.

Ա--անսձռ

Ուլռտրիզսի կենսաշոջանը,

բազմացում. Բ--սանռական բազմացում.

վաՏ Մ--մեյոզ.

Տ--ղոոսպորներ. 6--պզամետներիառաչացում, 2--գամհխոների միա. 9--10--զիգոտ. 11--զիղոտի ծլումը. 12--զոուպոր:

1--վեգետատիվ դուրս

գալը.

առանձ-

Ց--իզողա-

Կառւլերպա(ց. Շճսօոթճ) (նկ. 162): Ծովային չրիմոււ

է, որի երբեմն էլ ավելի մեֆ թալոմը փովում է սուբստրատի վրա: Արտաքուստ կոճղարմատ է Ճիշեցնում՝ Հավելյալ արմատներով ն խոշոլ տերեներով: Սա կարծես մի ճոակայական բջիջ լինի միասնական պրոտոպլաստով, որի մեջ կան բազմաթիվ կորիզներ հ քրոմատոֆորներ: Թալոմի խոռոչը միջնապատերչունի, բայց նրա մեջ կան տրամախաչող նեցուկային ձղաններ: Հատով անսեռ բազմացում չկայ երբեմն տեղի է ունենում բազմացում թալոմի մասերով: Սեուսկանպրովեղզետատիվ ցեսը իվոդամիա է: Ամբողջ կենսական շրջանը դիպլոիդ փուլ է: Մճյոզը իրացվում է իզոդղամետներառաջացնելուցառայ:

սմ,

Նկ.

է, թելաձն կամ միաբջիջչ՝ Թալոմըբաղմաբջիջ առանցմոորակ-

ների, Սնռական պրոցեսը կոնլուդացիա է: Զոոսպորներ

չկան:

գամետներ

168.

Սպիոոգիրայի կենսաշբջանը,

մեյոզր 6--2--զիդոտի

Աա մակուոլ:

քրեք Ճառլլորդ

Ց--զիգոտի ոչնչացումը. կորիզների

10--ցիտոպլազմա. 11--կորիզ,

12--քրոմատոֆոր.

ծլում. 18-պիրծնոիղ.

9-14-

(նկ. 168): նրա բազմաթիվ տնսակՍպիրոգիրու(ց. Տք0Ք788) ները ապրում են քաղցրաճամ չջրերում`դետերում, լճակներում, լճերում ն տորֆային ձճաճիճներում։ Թելաձն թալոմը կազմված է մի շարք ճատ, դաՔրոմատոֆորները լուրաքանչյուր բջյում 1-2 բջիչներից: են շերտում: նրանք ունեն ցիտուլազմայի բջջապղատային սավորված ձն՝ պիրննոիդներով, ժապավենի ւպլարուրաձնոլորված ժապավենների եզրերը Հաճախ ատամնավոր ենչ կորիզը գտնվում է բյյի կենտրոնում նե սուզված է ցիտոպլազմայի մեջ, որից բարակած թելերը ձգվում են մինչն նրա պատի տակի շերտը: Վակուոլներըմի քանիսն են: Սպիրոդիրան աճում է բջիջների բաժանման ճաշվին։ Վեգետատիվ բազմացումն իրացվում է թալոմի կտրոններով: Սեռական պրոցեսը կոնյուդացիա է, որն իրացվում է ճետեյլալ կերպ. երկու ճետերոթալիկ առանձդասավորվում են զուգաճեռ. նրանց բջիջների արտափքվում նյակներ են ն աճում իրար ղիմաց. շիման տեղում պատերը լորձնանում են, առաջանում է կոպուլյացիաի անցք, որի միջով մեկ առանձնյակի, ենթադրվում է, որ դա արական չջրիմուռն է, պրոտոպլաստը անցնում է իգական առանձնյակիբջջի մեջ: Սեռականպրոցեսը ավարտվում է, դնդաձն խոշոր զիգոտով որն առաջացնում է Հաստ պատ ն կուտակում ։պաշարանյութեր՝ յուղեր: չանդստից ճետո զիդոտը բաժանվում է մեյոզով: Ընդ որում առաջանում են չորս Ճապլոիդ բջիջներ, որոնցից երեքը ոչնչանում են, իսկ մեկը ժլում ն տալիս է նոր առանձնյակ: Այսպիսով կենսական շրջանն ընթանում է չապլոխդ փուլով. դիպլոիդ է միայն զիգոտը: ԴԱՍ

ՃԱՌԱԳԱՅԹԱՎՈՐՆԵՐ-՝

ՇՒՃՔՕՔԻՆՎԸՒՃՔ

Խոշոր ջրիմուռներ են՝ բարդ Հատվածավորվածթալոմով։ Ամենից ճաճախ ապրում են քաղցրաճամ չրերում (լճերում, գետերի «ճին ճուներում),որտեղ խիտ բուսուտներ են կազմում: Զոոսպորներիմիջոցով անսեռ բազմացումը բացակայում է: Վեդգնտատիվ բաղմացումը իրացվում է ոխզոխդների վրա առաջացող ճատուկ պալարիկներով կամ թալոմի մասերով: Սեռական բազմացման օրգանները՝ օողոնիումները ն անթերիդիումները բազմաբջիջ են: ճառագայթավորները էվոլյուցիայի առումով ամենազարգացածկանաչ ջրիմուռներն նն: է մի քանի Խարա (ց. Շհճոճ) (նկ. 169): Թալոմը Հասնում յակ սմ երկարության: Այն կարծես թն Հատվածավորված է ճանդույցների ն միջճանգույցննրի. Հանդույցներից էլ ճյուղեր են դուրս գալիս: Թալոմի առանցքային մասը կազմված է կենտրոնական խոշոր բջջից, որը շրջապատված է ավելի մանր բջիջներով: Թալոմը ջրամբարի ճատակին ամրացածէ ոռիղզոխդներով:

Նկ.

169. հարա.

ժի

մաս.

տեսք. Բ--քալոժի մ.--ընդճանուր 2--պալա-

1--ոիզոիդներ.

րիկներ. 3--կողքային ճյուղավորվա4-- կենտրոնականԲջիչ. ժություններ5--արտաքին բյիջներ. 6--միաբջիջ 7--օոգոնիում. 8-ձվաբջիջ. 9--պաակ. 10--անթերիդիում. 11--վաճանակ. 12--ճենակ.

քյուղավորություն.

թելիկներ. 18--ապերմագքն

ըպծրմատողոի դ:

բազմացումը ԿԱՎեգետատիվ իրացվումէ ոիզոխդներիվրա առաջացող պալարիկներով: :

Սեռական մանակ

բազմացման ժաորոշ կողքային

օոդոնիումմիաբջիջճլուղավորություններիանոթներում առաջանում ենչ ներ նե անթերիդիումներ։ Օոդգոնիումները եհրկարավուն-օվալաձն նրանց պատը կազմված է պարուրաձն ոլորված երկարուկ բջիջներից, որոնք գագաթին կարճ բջիջներ ունեն (պսակ): ներսում գտնվում է են ն գնդաձեչ ձվաբջիչը։ Անթերիդիումները օոգոնխումներից ոքր են: Հասուն ժամանակ նրանք նարնջագույն Անթբերիդիումիպատը որոնցից դեպի է եռանկյուն վաճանիկներից, ութ բջիջներից՝ կաղմված թելիկեն ապերմագեն ամրացած նրանց վրա Հենակներ՝ ներս գտնվում են մտրակմիաճավասար երկու ներով։ Այդ թելիկների մեջ ձնավորվում են

ներ կրող սպերմատոզոիդներ: ն դառնում է զիգոտ ձվաբջիջը աճում (օոսպոր), Բեղմնավորված ունեէ ճանդստի շրջան:Ծլելուց առաջ նրա մեջ տեղի է որը մտնում նում մելու: Այնուճնեւտնձնավորվում է կարճ ն չճյուղավորված ճապկենսականշրջանն լոիդ թելիկ՝ նախածիլ, որից ն աճում է նոր բույսը: անցնում է որպես ճապլոիդ փուլ, դիղլոիդ է միայն զիգոտը:

ԲԱԺԻՆ ՔԱՐԱՔՈՍԵՐ-.

ԼԼԸԱԼԲԱՕՔԷՆՆՃ

տաս-

շ:0

Հայտնիէ ավելի քան 20 ճազար տեսակ: Կառուցվածքը:Սրանք կոմպլեքսային սիմբիոտիկ օրգանիզմներ

են: Կազմվածեն մուռը մշակում

իսկ խենին),

երկու

ջրիմուռից բաղադրամասերից՝

սնկից: Ձրի-

է օրգանիզմի կլանքի ճամար կարնոր ածխաջրեր (լե-

սնկի ճիֆերը կլանում ն իրենց մեջ պաճում հույնքան անձչրաժեշտէ կյանքի ճամար:

են

ջուրը

որը

Ջրիմուտների Բաժիններ,

Լ.

Ցուցիչներ

կապտականաչ ոօ դեղնականաչ )

Քալոմի տիպը

)

Միաբջիջ, |Միաբջիչ, գաղութաՄիաբչիչ, գաղու թային, բաղմարչիչ, յին, բազմաբչիչ, թային

գաղու-

մոք)

(գունանյութեր

Տ.

աու

կանաչ 15000 '

| Միաբչիչ, գաղութային, Միարչիչ, առանցքային |բազմաբչիչ,թելաձն, Հատ-

Քաղմարչիչ, թելաձե,

Հատ-

գաղութային, բազ-

մաբյիջ, թելաձն, ցիքնղային,

թիթեղայինկամ թելաձն | վածավորվաժ՝ առանցքա-|բարդ յին

մասերի

ոքիթեղային

ճատվածավորված,անՀ

Մասնրի Բքրային

պեկտին Պճկոին,պենլյուլոզա, կիր Ցէլլովոզա,

Թիքեղային, սկա- | Թիքեղային, սկաՖուտոսինքեզող

կկավառակաձն

կկավառակաձն,ժապավէ-|Գափաքամն,օղակաձն, սկա-

ւ ո.ֆորԱա, արի

Քլորոֆիլ նոիդներ

մեմբրան

վառակաձն

ո-|

չինոիդներ,

վառակաձն

Սիա

աւա

տինո

տիանին, ֆիկոէրիք-

արոտինո,

ոա ր»

կատնաիններ (դիա-

Գլիկոպրունիդ, Յուղ,լնյկոզին, վոլ-:Ցուլ,լելկողին,

վոլլուտին, հոֆիցին

6ցիա-| յուտին

կիսմամբ,

թալոմի

«մ,

կարոտի-

ուսին

կիսմամբ, թաՀորԲչչի մասերով

վոլ-

Բյջի կիսմամբ

նաձե

|Քլորոֆիլ

Ֆուկոթսանքինն

ատոմին)

լեմի մժոգոնիոսմներով,

.Հ

փարոիր

Ջճլլուլողա Պեկտին,

Աոա սիլիցիում

Բյչի վնդնտատիվ

տոշշ

ցելլովողա Պեկաին, Դեկտին, ցելլուլոզա

էրին | Պաշարանյութեր

՛-

ու

դիօբոիդ

Քրոմատոֆորի ձեր

տմսակննրի քիվը

վաժավորվաժֆ՝

"Թճլաձն, անբշջային | |

քնլաձն

Բյջապատի նյութերը

ձրկփեղկանիներ Ր 00

բնութագիրը բաժինների

վառակաձն, ժապավենաձե

մ, արուի

ն,

Աաաա ներ,

ֆիկոջիանի մաննիտ, Լամինարին,

լուղ

ներ

է,

Թալոմի

լուղ

վադեղ)

մասերով

կարոտինոիդՔլորոֆիլ

ոլա,Օսլա, (կարմրաչրիմուռային յուղ շաթար,

Թալոմի մասերով

մասերով

(Հազ-| Բջջի բաժանմամբ, խալուբ մասերով, պալարիկներով

Հ Է

անսեռ

Զոուպորներով

պորներով

Տ|

Է .ՀծՕ Աճման

ակռական :

խզոգամիա, Սողա-| իզողամիա,

Հետերոգամիա,

միա

Օոդամիա

վայրերը

Քաղցրաճամ չյրե- | Քաղցլրսճամ չրե-

րում,

Հողում. բննտոս

Ծովնը, ջաղցրաճաժ ժովերում,| րում, Ճաղվադեպ| ջրամբարներ: Պլանկտոն,աղթ չրձրում: Պլանկ-|Պլանկտոն

լիորոմ

օոգամիա

բննտու Շովեր,

տպլանոսպորչՋոոսպորներով, նձրով

իզոգամիա,Հետերողամիա, օողամիա, կոնլուգացի:

ճամ չրեր, Փովեր, ճող» Ծովեր, Ճաղզվադեպ թաղց-| Քաղցրա

չրաճամ չրեր, ճող, |Բենտոս, պլանկտոն

Բենտոս, պլանկտոն

Վոշքրիտ, բոտրի-

շիր

Մոնոսպորներով, տետրասպորներով

հղոգամիա,Ճետծրոգամիա,| 0ոգամիա

տոն

|ճաջիլատորիա, ննրկայացուցիչննը

Պինուլարիա, նավի-

Բու»

Քարաքոսերիթալոմը կազմված է սնկի իրար ճյուսված ճիֆերից, որոնց միջն գտնվում են կանաչ կամ կապտականաչ բերում են թալոմի երկու տեսակ. ճոմեռմեր՝ ավելի Հին ն կառուցվաժչ

ջրիմուռները: Տար-

Ձռոսպորներով,տնետրաս-

մամինարիա, ֆուկուս

Անֆելցիա, պորֆիրա

Քլամիդոմոնաս, ուլոտրիքտ: ապիրոդիրա, լթարա

Քով ավելի

պաիվ,

եիբ ջրիմուռի բջիջները դասավորված նն առանց: թե բիչ Համաչավ՝ թալոմի ամբողջ ճաստան բետեբոմեր, երբ ջրիմուռները կուտակվում

որն: կարգիկամ թն շատ տությամբ (նկ. 120, Դ).

283.

ՅՈԵՅԸՐ-1

ՔԸ /

«5

շերտ (նկ. 170, Բ): կոչվում է գոնիդիումային ն Դէռես Ա. Ս. Ֆամինցինը 0. Վ. Բարանեցկին(1862 թ.) ապացուցեցին» ոչնչով չեն անջատածջրիմուռներըազատ ապրողներից որ քարաքոսից ուննն այնպիսի կենսաբաՄյուս կողմից, քարաքոսերը տարբերվում: չեն սիմբիոզի բաճատուկ որոնք առանձնաձաւտկություններ, նական է որ քարանրանում, Օրինակ, դա արտաճայտվում ղադրամասերին: են ապրելու այնտեղ, որտեղ չեն կարող առանձին ընդունակ քոսերը սնկերը: Քարաքունըը բնակո՛չ էլ ո՛չ ջրիմուռները, ունենալ դոլություն ն վում են նույնիսկ ապակու մետաղի վրա: նրանց ղանաղան ձեերը կարելի է տեսնել ժայռերի վրաչ ճողի մակերնեոին,ծառաբներիկեղեն նն Քարավր: Առանձնապես մեծ տարածքներ բոնում տունդրայում: մաայլ նրա է մեջ, ոչ ճենը սուբստրատի թե քոսնրիթալոմը գտնվում են ջրաղիկդիմանալու երկարատեն Քարաքոսերըընդունակ կերեսին: մանը, որի ժամանակ կանգ է առնում նրանց կենսադործունեությունը» ֆոտոսինթեզը: մասնավորապես՝ Թալոմը շատ դանդաղ է աճում։ Այն լինում է գորշավուն, թութ, նարնջագույն, վառ դեղին կամ ճամարյա սե: Գույնը կախված է ճատուկ պիդմենտներից, երկաթի աղերից, զանազան թթուների բաղադրությունից ն խտությունից, որոնց թիվը ճասնում է 2350-ի: քատ թալոմի ձնի քարաքոսերը լինում են՝ թելաձե, երբ այն թելերի ժայռնրի, ծառաբնի, ճողի տեսք ունի, նստվածքայինկամ կեղեային՝ վբա կեղիիների ձնով, տեջնակեբպ՝թալոմը նման է տերնաթիթեղի, ճիֆերի փնջով կպած է ճողին կամ ծառերին, թփային՝ քալոմը շատ թե 12--15 սմ բարձ«առնում է Քիչ ճյուղավորված թվփիկների մինչն ձնով, րության: Բազմացումը:Քարաքոսերը բազմանում են միայն վեգետատիվ եղանակով, ավելի «աճախ պարզապես թալոմի կառհրներով,երբեմն Հատուկ գոլացություններով՝ սորհդիումներով ն իխզիղիումներով: Սոբեդիումները մանրադիտակայինգուղձիկներ են՝ կազմված երկու կամ մի թանի միաբջիջ չրիմուռներից, շրջապատված սնկի ճիֆերով (եկ. 170, Գ)։ նրանք մեժ քանակությամբ ձնավորվում են առավելապես քն

աշ»

նկ.

մեկ շերտում,

որբ

170. Քարբաքոսե.

տերկակերպ արաքոս պարմելիա (Ա--թալոմի ընդճանուր տեսքը. Բ--ՀնտծրոԱ--Գ.մեր թալոմի լայնական կտրվածքը. Գ--տորեղիումի առաջացման սկզբնական փուլը). Փարաքոս լեպտողիա (ճոմնոմեր թալոմի լալնական կտրվածքը). Ե-Դ--տնրնակերպ քարաքոս գրքային ծառի կեղնի վրա. Ջ--եղչերուի ըփային քարաքու՝ յագել. կեղնային է--Մորուսանման թփային քարաքոս. 1--վերին կեղնի չերտ. 2--դոնիդիումային շերտ. տիղմով. նույն չրիվուռների մշտական մանրադիտակայինպատրաստղւկներ: շերտ. 9--միջին

ոջ

4--ատորին կեղեի չերտ:

235.

ճիմենո-

տերնակերպքարաքոսերի զոնիդիալ շերտում, Հաղվադեպ՝ավելի խոր քալոմի մակերեսային ելոատներ են: նրանք շերտերում: Իզիդիումնեոը նս պարունակում են քարաքոսի երկու բաղադրամասերը: Սորեդիումները ն իղզիդիումներըտարածվում են քամու, ջրի, կենդանիներիմիպայմանների մեջ ենկնելով՝նրանք նոր չոցով: Համապատասխան թալոմի սկիղբ են տալիս: ն Անսեռ սեռական բազմացում կատարում է բաղադրամասերից միայն մեկը՝ սունկը: Քարաքոսիթալու կարող է առաջանալ միայն այն դեւպբում եթե սպորերից աճած սնկային ճիֆերը Հանդիպենտվյալ քարաքոսին ճամապատասխանչրիմուղին: հսկ եթե անչրաժեշտ է չրիմուռներ չկան, ապա Հիֆերը ոչնչանում են:

եմա:

կապտականաչ ջրիմուռներիներկալացուցիչլներիթալուները ուսումեն նասիրում ցուցադրական եղանակով՝ չրով անոթներում ն մանրադիտակով (տե՛ս նկ. 133):

Յ9-Ըդ թեմա: Բաժինսնկեր :

Նյութ: Կարտոֆիլի ֆիտոֆտորայով վարակված տերեների ճերբարիումային նփուշնճր, ֆիտոֆտորայով վարակվաժ կարտոֆիլի տերնի լայնական կտրվաժջի մանրադիտակային մշտական պատրաստու: Մուկորի սնկամարմին Հացի վրա. մշտական մանրադիտակայինպատրաստուկներ. մուկորի զիգոտ, ժլաժ զիգոտ: Գարեջրի չշաքարասնկերնե զինու շաքարասնկերչաքարի լուծույթում. եղջերասնկի ժլած սկլերոցիումներ՝ ֆիքսաժ, մորխի գլխարկի (Պճւքն եօիօուճ) կամ բակական ՇՏԸԱԼԲՈՒՅ)պտղամարմինը, հղջերասնկով աշորայի ճասկերի ճհրմորիխիՋԱՆ բարիոմային նմուշներ, մորխի գլիբարկի կամ իսկական մորխի ապոթեցիումի Հիմենումային չերտի, պերիթեցիումների ստրոմայի լալնական կտրվածքների մանրադիտակային մշտական պատրաստուկներ: Դաշտային ագարիկոնի, աբնթասնկի կամ սպիտակ սնկի կենդանի կամ ֆիքաաժ պտղամարմիններ,փոռշեմրիկովե կարծր մրիկով վարակված ցորենի ճասկերի Հերրա236

(տե՛ս նկ. 1ո16ՏէղոՏ) էօքհլօո4

Ֆիտոֆտորա (հց

138): կարտո-

ն ստորին երեսին մդացած առողջի է կազմված որը շերտը, մակաբույծի սպիտակ սաշճմանում գտնում Ախտաճարվածտերնի լայնական կտրվածքի Հիֆերից": են միչնատերնեի բջիջների միջե գտնվող «իֆերը, վրա դիտում ճյուղավորված ինչպես նան ճերձանցքների ճեղքերից դուրս ցցված Նկարում զոոսպորանգիումներով: հն ախտաղոոսպորանգիակիրները են նշումե Հարված տերնհը(ընդճանուրտեսքը կտրվածքը),կատարում

մասի

տերնի ֆիւեվարակված են

ղզիգոմիցետներ

Դաս

պատրաստուկ

ներ:

Բաժին ական մուռնե իր կապտականաչ ջբիմուռմոր

Նյութ: 0ացիլատորիա, նոստոկ կ այլ կապտականաչջրիմուռներ անոթում` չրով տիղմով, նույն ջրիմուռների մշտական մանրադիտակային սլատրառտուկներ:

փո-

օոմիցետներ

Դաս

Լաբորատոր աշխատանքներ

38-ԸԻր

սեմրիկին

ժողովրդատնտեսական Քարաքոսերի Տնտեսական օգտագործումը:

նշանակությունը փոքր չէ։ Ամենից առաջ դրանք ճանդիսանում են կեր Հյուսիսային եղջերուների ճամար։ Օգտագործում են նան բժշկության ն օծանելիքի արտադրության մեչլ։ Մի քանի տեսակներից պատրաստում են գլյուկոզա ն քիմիական ինդիկատոր՝ լակմուս:

ագարիկոնի, արձքասնկի կամ սպիտակ սնկի բումայիննմուշներ. դաշտային ցորենի մշտական պատրաստուկներ:

մանրադիտակային կտրվածքների ֆորների կարժը մրիկի սպորներ:

Մուկոր (Գ1աշօւուսօօմ0) (տե՛ս նկ. 138): Միցելիումի մի փոքր Հետ տեղավորում են առարկայականչուլակու կտորսպորանդիումների ն ղգուշորեն վրան ծածկաղլակիեն դնում, այնպես, վրա մի կաթիլ ջրում դիտում նն խիստ որ սպորանգիումը չչարդվի: Փոքր խոլորացմամբ սպորուղորանդիումները Ճյուղավորված 4իֆերը, սպորանդիակիրները, են ճիֆերը որ վրա, Հետ: բանի այն դարձնում Ուշադրություն ների միջնապատերովճատվաժավորված չեն. Այնուճետն մշտական պատճաստ պատով ջաստուկի վրա ձետաղզուսումեն քմբիկներով ծածկված են ն («նկամարմնի) միցելիումի զիգոտը, նկարում զիգոտը նրա ծլումը: են նշումներ: ն կատարում մի մասը սպղորանդիումներով |

Դաս

պարկավոր

սնկեր

(տե՛ս.նկ. ԸԲՐՇԿ1Տ126) շաթարասնկեր(ՏՅՇօհՃո01)/ԸՇՏ Գարեջրի ճամար ե Պատրաստուկի ՇԼլլքՏ0146սՏ): (Տ. 1442) գինուշաքաբասնկեր

Մեծ շաքարասնկերով: Հեղուկ՝ վերցնում են մի կաթիլ պիպետկայով ն ՛ գինու ե Ժ են մամ արասնկի կլորավուն խո շորացուամբ դիտու ԳորԳտնում քրիշաՔր ն են բողբոջող բջիջներ բողբոչ-

շաքարասնկի օվալ բջիջները: են ման ժամանակիրարից չանջատված բջիջների շղթայիկներ։ նկարում երկու անսակիցէլ մի քանիբջիչն. կատարում նշումներ: "

ներով

ը.

Մ.

Խ. Դա 4իֆ չէ,

ավելի

շուտ

են զոոսպորանդիումայն զոռսպորանպիակրերն

Եղջերասունկ(Շ1.Մ1շօքՏքաւքաոօճ)(տե՛ս նկ. 142), Զննում են են Փնտրում աշորայիախտաճարված Ճասկ, նուի ժլաժ եղջերասունկ:

պերիթեցիումներստրոմայի լայնական ճատվածի պատրաստուկիվրա: նկարումեն ախտաճարված Ճասկ, ժլաժ սկլերոցիում,ստրոմայի

կտրվածք. կատարում նշումներ:

Մորխի (7/6-ք4 հօհօու6ճ) (տե՛սնկ. 146) Դիտում ն մեծ պտղամարմինը՝ ապոթեցիումը: Փոքը խոշորացումներով ուսումնասիրում են չիմենիալ շերտի կտրվածքի պատրաստուկը: Գրտ-

գլխարկ

են

նում

են

ինքնասպուդման Հարցեր

ճամար

2. 3.

ունի սնկամարմինը: զ. Ի՞նչկառուցվածք Տ. 6.

ո պարկասպորներով պարաֆիզներով պարկեր:նկարումեն որնդճանուր "

աքտղամարմն

տես քը

ի մասը. կատարում են նշումներ:

ր"

ճիմենիումի ի ի

21շերտ ի

7 տրվածքի ԻՎ քի

մի

8. `

Ք.

Դաս

բազ

ալ

կե

աբեթասունկ Դիտումեն երկուտեսակի (Բօոո6Տ 10ճոէոուատ):

ն.-

պտղա-

մեժ

խոշորացումներով ուսումնիսիրում են աղան կի ն ա է ճիմճնոֆորների խողովակայի կտրվածքները: Նկարումեն զննվողզտեսակների պտղամարմինների ընդճանուր տեսքը ն ճիմենոֆորի կտրվածքի մի մասը: կատարումեն

թասու

ղայի

նշումներ:

Ցորենի փոշեմրիկ (ՍՏեճքօտե) ն ցորենի կարծը մրիկ էնք (տե՛ս նկ. 152, 153): Զննում են փոշեմրիկով ն կարծր մրիկով ախտաճարվածցորենի ճասկերը ն նշում նրանց տարբերությունը: Մրիկների երկու տեսակների սպորների խառնուրդի մշտական պատրաստուկիվրա փնտրում են փոշեմրիկի մանը սպորները է կարծր մրիկի խոշոր, բջջավոր նկարում են ավխւոամակերեսով սպորները: ն ճարված ճասկերի ընդճանուր տեսքը, սպորները կատարումնշումներ: Ղլլլ6լլ (ՊԼշեռ

:4:-:

40-Ըդ թեմա: Ջոիմուռներ |

Նյութ:

կենդանի կամ ֆիքսաժ չրիմուռներ. վոշերիա, պինուլարիա, թլամիդոմոնաս, թլորհլա, ուլոտրիքս, ապիրոզիրաչ խարա. կաալերպալյի Հերբարիումային նմուշ.

այս

ջրիմուռների ն նրանց բազմացման օրգաններիմշտական մանրադիտակային պատ Հ

րաստուկներ:

Ջրիմուռների զանազան

նասիրում (տե՛ս նկ.

են

ներկայացուցիչննրն ուսումբաժինների

ցուցադրականեղանակով՝անոթներում

158--169)),

Ո՞րոնք են սնկերի վեգետատիվն անանո բազմացմանեղանակները: Սհռական բազմացման ի՞նչ ձենր ունեն ստորակարգ ն բարձրակարգ սնկերը: ոնկերի ստորակարգ ն կորիզայինի՞նչ փուլերով է տեղի ունենում

կննսաշրջանը:

Քարձրավարց` "

կառուցվածք ունի չ հ՞նչ

ստորակարդ սնկերի միցելիումը: Որո՞նք են խիտրիղային անկերի միցելիումի կառուցվածքի առանձնաճատկություններըո ե սեռական բազմացումը: Ինչպե՞ս է կատարվում խիտրիդային սնկերի անսնո |

փնչպիսի՞կենսաշրջանունեն օլպիդիումը ե սինքիտրիումբ: ն սեռական 10. Որո՞նք են օոմիցետների անսեռ Է կենսական ֆիտոֆաորայի շրջանը: "ինչպիսի՞ն 11. ինչպե՞ս է կատարվում զիգոմիցնտների անսեռ բազմացումը: ււ

Դաշտայինագարիկոն (Ճքճոստ օճոքօտէոլտ)(տաքսնկ. 151)

մարմիններ: Փոքր ն նն րիո ն ի թեթէ

Ո՞րն է նրմիավորները:

բուանրի

տաքսոնոմիական թազավորովծյան Որո՞նք ծն էությունը: անվանարկման ակի մին տարբերությունկա ստորակարգն բարձրակարգբույս է...րի. միջա Ի՞նչ սկզբունքային են կառուցվաժքի առանձնաճատկությունները կապտականաչ:չրիմուննձրի Որո՞նք ունեն նրանք բնության մեջ ն մարդկանց կյանքում: Ի՞նչնշանակություն

մանրադիտակով

բազմացման առանձնաճատկությ

12. 13.

14.

15.

նոսկան

պրոցեսի

..-Որո

առանձնաճատկությունները:

են

ւ նրանց

հ՞նչ կառուցվածք ունի բարձրակարգսնկերի միցելիումը: փուլերը պարկավոր սնկերի ինչպե՞ս են ճնրիափոխում կորիզային ի՞ նչ առանձնաձճատկություն ունի դիկարիոնիփուլը: Ի՞նչ փուլում է վոր սնկերի կյանքի մեժ մառլըո Որո՞նք են շաքարասնկերի կառուցվածքի ն բազմացման

կենսաշրջանում: պարկա-

անցրում առանձնաճատ

ա առնրի Պաղամարմի

16. ԻՆ)

նք

կան: է» տիպեր ան բի ի՞նչ կենսաչրրան ունք հղքերատունկը։Ի՞նչ է

րունակում:

սկլձրոցիումը, Ի՞նչ նութ

պա-

17. Բազիգիալսնկերի կլանքի մէժ մատը կորիզալին ո՞ր փովում է անցնում: ի՞նչ տիպեր կան Բազիղիումնների ինչպիսի՞ննեն ցորենի կարժր մրիկի ե փոշեմրիկի կենոաշչրչանները։Ո՞րն է նրանց նմանությունը ն տարբերությունը: 20. հնչիսի՞նչէ ժանգի կինոաշրջանը, ո՞րը նրա առանձնաճատկությունը: 21.Ի՞նչ տարբերիչ ճատկանիշներ ունեն անկատար սնկերը: Ինչի՞ վրա է «Հիմնվում նրանցդասակարգուժըո

18.

-2. Ի՞նչ է ներկայացնում թալոմը: լորձնաբույսերի ի՞նչ բույսերի վրա է մակաբուծում: ինչոլիսի՞նէ 28. Ձլազմողիոֆոքան Չ«.

հ՞նչ բաժիններ են միավորում ջրիմուռներ անվան տակ:

նրա կննսաշրջանը:

է իրացվում ջրիմուռների բազմացումը: չոլե՞ս 26.Ի՞նչկառուցվածք ունի դեղնականաչջրիմուռներիթալոմը:

22.

ՀՅ. 29.

հն

ինչպե՞սէ տեղի ունննում վոշերիայի անածո ն սեռական բազմացումը: Որո՞նք են երկփեղկ ջրիմուռների բջջապատերիքիմիական բաղադրության ռուցվածքի առանձնաձատկությունները: Որո՞նք են երկփեղկ ջրիմուռների անանո

կությունները: Յ0. ինչպե՞սէ անղի

ունննում

թուր

կա-

սնռական բազմացման առանձնաճատ-

չրիմուսների անսնո

նե

սեռական բազմացումըո 28 3

31.

Որո՞նք են կարմիր չրիմունների բյչլապատերիթիմիական բաղադրության

42.

Որո՞նթ նն կարմիր չրիմունների վնբարտադրող օրգանների կառուցվածթի ն կան պրացեսի առանձնաչատկությունները ինչպե՞ս է կատարվում նրանց

33. ՅՀ4.

35.

նաճատկությունները:

40.

բազմացումը:

ինչպե՞ս է տեղի

ունենում

Որոէ՞ղեն

անում

(ո) դամետոֆիտի

(3ո) էնդոսպերմի րոֆիտի« աճեստաճյուսվածք

անսեռ

կոհլուղացիան

նե

ո՞ր չրիմուռներն

են

այդ

ՏԱ բերիք" ԲԱ

բնակվում

պրոցեսր

բաղա-

ԲՈՒՅՍԵՐ -- ՇՕՔ/Ղ1Օ81ՕԱԼՃ

Քարձրակարդբույսերի մեծ մասի մարմինը տարբերացվածէ օրդանների՝ արմատ, ցողուն, տերեներ, որոնք կազմված են լավ առանձնացված Ճյուսվածքներից։ Բարձրակարգբույսերի կննսական շրջանում պարզորոշ արտաճայտվածէ սպորոֆիտի (շո) ն գամետոֆիտի (դ) Հերթավփոխումը: Սեռական բազմացման օրգանները բազմաբյիչ են: իգական օրգանը՝ արքեդոնիումը, կազմված է լայնացած ստորին մասից՝ փորիկից, որի մեչ ձնեավորվում է ձվաբջիջը, ն վերին նեղացաժ մասից՝ վզիկից, որը ձվարբչչի «Հասունացման ժամանակ բաքվում է: Սեռական բազմացման արական օրգանը՝ անթերիդիումը ներկալացնում է պարկ, որի մեջ բազմաթիվ սպերմտովոիդներ են առաջանում: Մերկասերմավորների անթժերիդիումըետ է զարգացել, իսկ ծածկասերմավորներինը ետ են զարդացած թե՛ անթջերիդիումը,թե՛ արքեղոնիումը: Բարձրակարդ բույսերը սեռական բազմացման օրգանների կառուցվածքի «իման վրա բաժանվում են երկու խմբի՝ արքեդոնիուման վարսանդավորներ (Օֆոօօօ14էո6):Արքեվորներ (ՃՐՇիՇցօումկճ6) գոնխիումավորներն ընդգրկում են բարձրակարգ բույսերի առաջին յոթ միայն մեկ բաժին՝ ժածբաժինները (տե՛ս),վարսանդավորները է Բարձրակարգ բույսերի կասերմավորներ: ղզիդոտիցառաջանում

ԵՎ

թՏԼԱԼՕ1ՕթՒԷՐՅՆ1Ճ

ՊՍԻԼՈՏԱՆՄԱՆ

կա միայն բաժնում Ռինիանմանների ՆԵՐ.

ցեղ: բրածո բույսերի 2--3 սպորոֆիտր: նրա վեգետատիվ

երկու

ոք

ՌԻՆԻԱՆՄԱՆՆԵՐ

--ՔԻԽԱԼՍԾՕՔԻՆՆՃ

ԲԱԺԻՆՆԵՐ

1. ոշվում էի ինչպիսիները՝ Ճոմճոմեր: Հետձրու նն

Ս ԲՔՆԳՈՆԱ

Ճ2ՇՈԻԵԻՕՕԿԽԵՆՐՃԵ

քարաքոսերը:

Ի՞նչ է գոնիդիումայինշծրտը: Քարաջոսերիբազմացմանի՞նչ ճղանակներ կան, որ ընդշանուր դրամասի Համար կամ ամձն մեկի Համար առանձին:

Հաշվին:

ՑինՆԵրԻ ՕԱ Է/Ճ

ն--ԻՋՕՇՕՋՈՕԾՏ

ԵՆՑԱԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒ

ԱՅԻՆ

ՆԱԽԱԸՆՋՑՈՒԴ

ԻՐ

կատարում:

6-րդ գլուխ

ԲԱՐՁՐԱԿԱՐԳ

բազմացումը: Ի՞նչ ուղղություններովէ կատարվում կանաչ չրիմուռնէրի էվոլլուցիան: ի՞նչ եղանակներովէ տեղի ունձնում ցքլամիդոմոնասին ուլոտրիքսի սնուսկան

ությունը:

38.

առա--.

սնու-

Ի՞նչ առանձնաճատկություններունի ճաճանչավոր չրիմուռների թալոմի ն սնոկան բազմացման օրգաննհրիկառուցվածթը: 32. կռրիզային ո՞ր փուլում է անցնում չրբիմուռներիկյանքի մեծ մասը: Ո՞ր չրիժուռների կենսական չրչանում է, որ դիալորդ ն ճաղպլոիդփուլերը ապորոֆիտըն գամետոֆիտըկանոնավորճերթափոխումնն: 39. Ո՞րն է թարաբոսի, որպես ամբողչական օրգանիզմիկազմավորմանառանձնաչատ36.

Արքեգոնիումավորների սկզբնակը: սաղմն սպորոֆիտի սաղմը՝ սպոճաշվին, իսկ վարսանդավորներինը

առանձ-

կինսական շրջանում գերիշխում է (եկ. 171): մարմինը կազմված է հրկբաժան Ճյուղավորվածտելոմներիցը" կաՖելոմի վերերկրյա մասի ընդճանուր ռուցվածքը խիստ լուրակերպ է: Դա դեռինս ընձյուղ չէ, քանի որ տելոմի առանցքների վրա տերններ չկան: Գլխավոր առանցքը

կենտրոնումառանձլավ է արտաճայտված: շրջապատվածէ նացածՓէ քսիլեմը, որը ֆլոնեմով: Թսիլեմբը կարող է լինել ՀՓոժ՝ ձեով: որպես գլան, կամ

ճառագայթների

Այն կազմված է տրախեիդներից: Տելոմի | արտաքին (կեղնային) մասը կատարում է ֆոտոսինթեզի ֆունկցիա: Արտաքինծածկող շերտում (էպիդերմիսում)դտնվում են «ճերձանցքային ապարատներ, Ստորերկրյա մասի վրա «երձանցբներ չկան: հսկական "Հ արմատներ չկան, դրանց փոխարինում են ռիղոիդները։ Սպորանդիումի պատը բազդամետո- նկ. 171. Ռինիա. մաշերտ է: Ռինիանմանների ֆիտներ չեն ճայտնաբերվել։ ներկայացու- Ա- սպորոֆիտ. Թ--տելոմ Գ-ցիչնէ ռինիան (ցեղ թհչուո) (եկ. 171)՝ (լայնական կտրվածջ). (երկայնական մմ ապորանդիում Չ0 սմ բարձրության ն 3 մոտավորապես 1--ոիզոխդներ. կտրվածք). Ստորերկրյա տրամագծով խոտաբույս: 2--աորանգիումներ. 3--վեր-

նա

նաժաշկ ունի տարբնրա-

տարբերություն թալոմի ցված փոխադրողՃյուսվածքներուվ կննտրոնականգլան:

(էպիդերմիս).

ճերձանցք.

Ֆլոնմ.

7--

5--կեղե. քսիլեմ:

6--

16--1189

մասը կաղմված է կոճղարմատի նման տելոմից, որից ուղղաձիգ օդային

առանցքներ են աճում: Պսիլոտանմանների դասին

են

պատկանումժամանակակից

(եկ. 122) էպիֆիտ", Սպորոֆիտը 5--40

ցամաքում

Հազվադեպ,

(մինչն 100) ու երկարություն: Ց լուղավորությունը ավելի Ճաճախ դադաթնային է՝ երկբաժան(դիխոտոմիկ): կեղեր լավ զարգացած է, կատարում է ֆոտոսինթեզիֆունկմանը են, ւլարզ են: Տերնեները ապարատները ցիա:Հերձանցքային մմ երկարության, բզաձե, տափակ, առանց «երձանցքային ապա1-8 ն ջղավորության։ Դրանք կարելի է դիտել որպես տելոմի րատների է ոխզոխդներով: Արմատներ կոճղարմատ Ստորերկրյա մասը ելուստներ: չկան: Սպորանդիումները,2--9 Հատը միաձուլված, (սինանդիում)բացեն: վում են երկայնական ճեղքով. Սպորները Հավասար մեծության վկայում է, որ նրանք սպորոֆիտի կառուցվածքը Փաիլոտանմանների աճող խոտաբույս է։

բու:

Տելոմն ունի

ոինիանմաններին: Գամետոֆիտը երկսեռ է, առանց քլորոֆիլի» շառավղալին-Ճամանրա երկարությունը մոտավորաչավ, երկբաժան ճլյուղավորությամբ: «ետ սիմբիողի մեջ է մտնում 2 մմ։ մմ է, Սնկերի տրամադիծը սլես կ նրանց օգնությամբ սնվում է որպես սապրոֆիտ: Մակերեսը ծածկված է ռիղոիդներով։ Ավելի Հաճախ ապրում է ճողի տակ: Բեղմնավորումը կապված է ջրի «ետ: պսիլոտանմանները էվոլյուՌինքանմաններիճետ Համեմատած ցիայի առումով ավելի բարձր աստիճանիվրւս են: են

մուս

ԲԱԺԻՆ ՄԱՄՌԱՆՄԱՆՆԵՐ

Նկ.

172.

Պսիլոտիկենսաշոջանը.

Ա--ապորոֆիտ.Բ--զամեաոֆիտ.Մ--մելող. 1--տելոմ (ընդճանուր տնոքը ն լայնական կտրվածքը): 2--ռիզոխդներ. 3--վերնամաչշկ (էպիդերմիս). 4--ասիմիլացնող «յուռ8-վաժթ. 5--մեխանիկական Հլուսվածթ. 6--ներբնամաշկ (էնդոդերմ). շ--ֆլում. մաս՝ 9--ակլերձնքիմ. 10--տնլոմի սինանդգիումներով. Քոիլնմ. 11--սինանգիում (ընդճանուր տեսք ն լայնական կտրվածք). 12--սպորանգիոմ. 19--սպորննը. 14--քալոժ. 15--արքեղզոնիում. 16--անթերիդիում. 17--անկի ճիֆեր. 18--ապերմատողոիդ:

ն տմեսականության մեջ ճանդիպող երկու ցեղ. պսիլոտ (5510) 4--6-ն են. Տեսակները ընդամենը Երկու ցեզիպտեր (1ոծտՏ1քէծ115): ղերն էլ լայն տարածված են երկու կիսագնդերի արնադարձային ն մերձարնադարձայինգոտիներում: "

8Ք«,ՕԲԻՆՈՃ

Տեսակներիընդճանուր թիվը մոտավորապես35 ճաղար է: Կառուցվածքը:Մամռանմանների, ինչպլնս ն մյուս բարձրակարգ բույսերի կենսական շրջանում գոյություն ունի երկու փուլերի՝ սպորոչ ֆիտի ն գամետոֆիտի Հերթավոխում։ Սակայն այստեղ գերակշռում է պամետոֆիտը։Մինչդեռ մյուս բոլոր բարձրակարդերի սպորաֆիոն է գերակշռում: Հենց այդ պատճառովմամռանմանները բույսերի էվու մեջ դիտվումեն որպես ինքնուրույն կողմնային ճյուղավորուլլուցիայի

ան

Գամնտոֆիտը ներկայացնում է տերնանմանթալոմ կամ ընձյուղա-

նման

մի

կազմված է ցողունից ն տերններից։ Արմատներ են չկան, նրանց ֆունկցիան կատարում մարմնի բջիջչմակերեսային ներիելունները՝ ոիզոխդները:Սեռականբազմացման օրգանները բազմաբջիջնն: Մամոանմաններիռապորոֆիտըբ կոչվում է սպորբոգոն, որը է դեր կատարում: Մորֆոլոգիապես ենթակա այն ներկայացնում է դլաբուլսչ

որը

աաա ՓԱԹ

դակչյու Բնակվում է

բնջնուրույն, "

այլ

բույսի,

է. ոնի գլխավորապես ի բնի "

բուն յուղերի

այ վրա,

բա բայց

մ , է անվում

Նկ.

173.

կենսաշչոջանը. Մարբչանցիայի

Ա--ապորոդոն. Բ--դամետոֆիտ. Մ--մելող. 1--սպորի ծլում ն պրոտոնեմալի առաՀաստացած պատ. 7--ռիզոիդներ, 9--զամբյուղիկ. 9--պատվանդան. 10--անթերիդիում ն էլատերների առաչա15--սպորոգնն բջիչնենր ն լատերի մի մաս. 16--սպորների

ֆացում.

2--քալոմ.

Ճլուսվածը. 45--ասիմիլյացնոզ «երձանցթվերնամաշկ.

6--

առաջացում, 13--ձվարջիջ-14--ոսպորոգոնի 12--արքեգոնիում. -ապերմատոզոիխդ.

Ջում.

172-.ապորներիցրում:

կոթուն, որը վնրջավորվում է գնդաձեն,էլիլսաձն կամ գլանաձե տուփիկով,որի մնջ առաջանում է սպորանգիում՝սպորներով: Սպորոնաձն

դոնը սերտ կապվածէ գամետոֆիտիճետ, որովճետնենրանից ստանում է ջուր ն անչճրաժեշտսնունդ: Մարմնի (գամետոֆիտին սպորոֆիտի) առավելագույն չափը 60 սմ է: Մամռանմաններըիրենց կազմավորմամբ ն էկոլոգիայով դեռ մուռ են կանդնաժ չրիմուռներին: ինչպես ջրիմուռները, այնպես էլ նրանք, անոթներ ն արմատներչունեն: Մի քանի պրիմիտիվ ներկայացուցիչներ ունեն վեդնետատիվ մարմին, որը երկբաժան ճյուղավորված դետնատարած թալոմով նման է չրիմուռների թալոմին։ Բեղմնավորումըկապված է չրի Հետ: Մամոսնմանների, ինչպես ն ջրիմուռների մեջ փայտացած ձնեեր չկան: Տարածվածությունը Մամռանմաններըտարածվածեն աշխարի անճամաչափ։ Արնհադարձային բոլոր մայր ցամաքներում, բայց երկրներում ճանդիպում են առավելապես լեռներում: Աննշան թվով տեեն չորային վայրերում, օրինակ՝ տափաստաններում: սակներ աճում Որոշ տեսակներորպես էպիֆիտններաճում են ծառերի կեղններում կամ ճանդիպում են ջրերում: հսկ ւոեսակներիՀիմնական բաղմաղանությունը կենտրոնացածէ ճլուսիսային կիսագնդիխոնավ վայրերում՝ բարեխառն կ սառը կլիմայով մարզերում: Բուսական ծածկույթի կազմավորման մեջ, մանավանդ տունդրաներում, ճաճիճներում կ անտառներում նրանց աչքի ընկնող դեր է պատկանում: բաժանվում են երեք դասի՝ անԴասակարգումը:Մամռանմանները թոցերոսայիններ, լլարդանմաններ, իսկական մամուռներ։՝ Առավել նշանակություն ունեն վերջին երկու դասերըո

բազմացումը.

վեգետատիվ մաշշանցիայի .174.Սովոբական զկ. կորի: մասը մի ղամբյուղիկներովեռթը թալոմի իԱ աարի գատբյունի առաջացում, Դ--բազմացու լը

Ա.

մարմնիկների. բազմացման

ՍՎ

կտրվածքը): նւսմա

րն

տակ դտնվում է

Հյուսվածքը, որի կաղմված ասիմիլյացիոն

ատազիը

Ար սլունակներից՝ քլորոպլաստներ

անքո» ներից: Ավելի ցածր կա բարակապատ թալո շերտ: Հետնաղես մարշանցիայի Բջիջների

ֆիլի եկնավորո ու

կառուցվածք: վայնային Հուղեր՝ր են նեցուկԹալոմիվերին կողմումառաջանում արի "զ ո .

բան

օրգան ճեր, իսկ նրանց վրա՝ սեռական բազմացման նեցուկները առանձնյակների է: Ռրոշ հրկտուն բույս արանքում ցա դայքանի աստղի ձն, որի ճառագայթների Մյուս արքեգոնիումները: ձն, ութանկյուն վաշանակների

վորված ունեն

ված

են

ջն22 բրա Ր» դ իք ի ալե առանձնյակների Հր» նավո որոնց վերին ՐՐ թո հողր խրված աւ

դա

խոռոչներում անթերիդիումային

աաա

է ձվաբջիջ: նրա ն սպեր Արքեգոնիումի փորիկում առաջանում Դա մի է աղորոդոն: առաջանում : պոիդի միաձուլումից ճետո զիգոտից 4 է տուփիկ է կարճ կոթով, որը ծծիչով ւո բջիջներից Տուիիկիմեջ սպորածին մետոֆիտին: մեռա Ր` ն ինչպես էլատեբն առաջանում են ճապլոիդ սպորներ, որոնք ծառայու պատով, Հաստացաժ կարավուն բջիջներ պարուրաձն ն սպորները տուփիկից ձն սպորների զանգվածը փարեցնելու,ինչպես սպորից ձեավորդուրս նետելու Համար: նպաստավորպայմաններում աճում է նրա դագաթնային բջջից վում է նախաթելիկ (պբոտոնեմա): մարշանցիայի թալոմը: ք Աա ն կանաչ Վեգետատիվբազմացումըիրացվումէ ոսպնլակաձն, են ի բազմացմանմարմնիկներով (եկ. 174):Նրանքառաչանում գտնվող ճատակին նրա վերին կողմում Հատուկ զամբյուղիկնեբում, .

ԴԱՍ ԼՅԱՐԴԱՄԱՄՈՒՌՆԵՐ--

1ԲՔՃՂՐ1ԸՕՔՏԼ0Ճ

ընդճանուր Տեսակների

թիվը մուռավորաղպես10 ճացար է: Տաեն ամենուրեք: Լլարդամամուռների մարմնի կառուցվածքի րածված է տալիս, որ նրանք ճին ծադում ունեն: ռպլարզունակությունը ցույց Մարշանցիասովորական (հճղշհշուռ քօրտօոքհճ) (նկ. 173)-դասի տիպական ներկայացուցիչն է: Գամետոֆիտըթիթեղային թալոմ սմ է, ունի 10--12 երկարություն, ճյուղավորվում է երկբաժանմամբ: Այն երկու կողմից էլ ծածկված է վերնամաշկով։ Վերին վերնամաշկն ունի օդանցքներ՝Հերձանցքներ։ Դրանք խոշոր միջբջջային տարաժքներ են՝ շրջապատված չորս շարք դասավորված ճատուկ բջիջներով: Հերձանցքների տակ կան օդային խոռոչներ Ստորին վերնամաշկը տալիս ն կարմրավուն կամ կանաչավուն թեէ ելուններ՝ միաբջիջ ոխիզոիդներ փուկներ, որոնց երբեմն «Համարում են հտ զարգացած տերններ: Վերին

(ճաուստորիա) բո ամրաց զա

Մի

թի

Բոլ"

փջիջների կիսման

Հետնանքով:

շղ

Մարշանցիայիտեսակներըլայն տարածված գրանցկարելի է Հանդիպել խոնավ վայրերում.լճերի ձորերում, ինչպես ն անտառուի՝ խուտաժաժկի մեջ: ԴԱՍ

ԻՍԿԱԿԱՆ

ՄԱՄՈՒՌՆԵՐ.-

են։ ն

Առավել Ճաճալխ

դետնրիափերին,

8Ք7Օթտլըճ :

Տքսակների Թիվը բնդճանուր

մոտավորապեսՉ8 Հազար է. Շատ Ճլուսիսային կիսագնդիմերձբնեռալիներկրներոսն: Մամուռները տունդրայի, Ճաչիճների, Հակայաչ անտառների զան տարածքներում" բուսական ծածկույթում գերակշռում են, մեժ ազդեցություն գործելով ցամաջի Խոնավության վրա: ուղիղ կանգնած ցողունային Չամետոֆիտը առանցք է՝ կառւլի-դիում,որը ծածկված է տերնակերպ հլուստներով՝ ֆիլիդիումնեբով: Դրանք պայմանական կերպով կարելի է անվանել ցողուն ն տերեներ: ստորին մասում առաջանում են Ցողունի բազմաբջիջ ռիզոիդներ,ճյուղավորումը կողքային է: Առանցքների մակաճր տեղի է ունենում դադաթնային բրգաձնե բյյի բաժանման չետնանքթով:Այն կարող է լինել մոնուղոդիալկամ սիմպոդիալ:Դրան Համապատասխան սեռականբազօրգանները ն սպորոդոնը մացման տեղաղրվումեն գամետոֆիտիդադաթին կամ կոզքային ճյուղերիվրա: բաժանվում է երեք հնթադասի՝անդրելանմամուռներ, Դասը սֆաղնային մամուռներ, կանաչ մամուռներ: Առավելնշանակությունունեն վերչին երկու ենթադասերը: տեսակներ տարաժվաժ

ԵՆԹԱԴԱՍ ՍՖԱԳՆԱՅԻՆ

էն

ՏԹԱՂՕԿԱԾոբ

ՄԱՄՈՒԹՆԵՐ.

Սֆագնային մամուռներն ունեն

բավական միակերպ կառուցվածթ պատճառովնրանց որոշումը շատ դժվար է: նրանց դամետոֆիոը խիստ ճյուղավորված է, մանավանդ վերեի մասում (եկ. 12», Բ): խիտ ծաժկված են Ճյուղերը տերեներով: ապրում են Սջագնումները շատ խոնավ միջավայրում: Դրա Հետ կապված նրանք ռիզոիդներ չունեն, ն խոնավությունը մտնում է անմիջապեսպողունի մեջ, որը ժամանակի ընթացբում ծիմքում ոչնչանում է: Ցողունի կ առուցվածքը բարդ չէ: Նրա կենորոնոււմ դտնվում է միջուկը. այն կազմված է նրբապատ պարենքիմայինբջիջներից,որոնք կատարում են փոխադրման|. ն այդ

ֆունկցիաներ:Միջուկըշրջապատվածերկու Կաոաատավորման կատարում կեղնով. սկլեբոդեոմը մեխանիկական

տքրից կազմված

շեր-

ֆունկցիա, ն չրապաճեստման ֆունկցիա: Հիալոդերմի իալոդեոմը՝ բջիջներըխոշոր հն, մեռաժ, նրանց պատերը ունեն կլոր ան

ցքեր, որոնք

են միջոցովՀարնան բջիջների խոռոչները ճաղորդակցվում իրար ինչպես

են պարու ունենում արտաքինմիչավայրի ճետ: երբեժն այդ բյիջներն Հաստացումներ։ Տերնը կազմված է մի շարք բչիչներիցչ որոնք րաձն. են ինչպես կառուցվածքով, նույնպես ն կատարած խիստ տարբերվում նրանց մի մասը կենդան են, ունեն քլորոֆիլչ մյուսֆունկցիաներով: մեռաժ են, ավելի խոշոր պարուրաձն Հչաստացած պատերով, ները ունեն անցքեր, իրենց կառուցվածքով նման են իալոդերմի որոնք Հիալինայինբջիջնրանց անվանում են հիալինային բջիջներին. ն են կուտակելու երկարաոն աճելու քաները ինդունակ անդամ ավելի շատ, քան իր՝ բույսի զանդնակությամբ ջուր՝ 30--40 է: վածն Գամետոֆիոները լինում են երկսեռ ն բաժանասեոռւԱնքերիդիումառաջանում են ցողունի ճլուղավորությունների վրա, տերնածո"երը երում: նրանց մոտ գտնվող տերեները կարմրավուն են: Արքեդոնիումն ձվաները դանվում են կարճացած ճյուղերի վրա: Սպերմատովոիդի Բջջի միաձուլլվելու ճետնանքով առաջանում է զիգուտչ որը «անդիսանում է դիպլորդ փովի՝ սպորոդոնի սկիզբը (նկ. 125, Ա): Սպորոգոնը կազմժվածէ կոթից ն տոսիիկից։ կոթը խիստ կարճացած է, սոխուկաձն, բայց սպորների Հասունացման ժամանակ գամետոֆիտի ցողունի գաէ ն տոսիիկը վեր է բարձրանում (կեղծ կոթ): դաթը շատ ժեծանում Տուփիկի կենտրոնում գտնվում է կլորավուն սյունակ, որի վերնհում տեղավորված է կամարաձն սպորանդիում՝ սպորածին Ճլուսվածքով: Տուփիկի պատը ամուր է, բազմաբչիչ։ Արտաքինջլորոֆիլային շերտը պարունակում է մնժ քանակությամբ բերի ղպարգացաժ երձանցքներ: Տուփիկն ունի կափարիչ, որը սոլորների Հասունացման ժամանակ անջատվում է, ն սպորները ցրվում են: էլատերներ չկան: Սպորից սկզբում հ

Բչիջներ' Հակայական

աճում

է կանաչ թիթեղաձն պրոտոնեմ,

ապա

բողբոջներից՝ չավփաճասզամետոֆիտ, որը

շրջանում:

նրա վրա դասավորված դերակշռում է կենսական

կառուցվածքը Սֆագնումայինների

աչջի է ընկնում պարզունաչ փոխադրող խրձի ն ոիզոիդների բացակայություն, տուփիկի թույլ տարբերակում:

կությամբ. թիթեղային պրոտոնեմ,

Սֆագնումայինն երինշանակությունը

մեծ է: բնության մեջ չատ Ջրիմեժ քանակություն կուտակելով ն ամուր քիմեր շատացնելով՝ նրանք առաջացնում են Հակալական տարածքների ճաշճացում, որը Հասնում է մինչե տունդրայի գոտին: Դրա ցամաքեցման Համար կատարում են ադրոմելիորատիվ աշխատանքներ:Մլուս կողմից, «ին ճաԴիճներն ունեն տնտեսական կարնոր նշանակություն տորֆաշերտերը մշակելուճամար: Տորֆաշերտիաճը ամենանպաստավոր պայմաններում

ՀԵ.

«Դ

Էշ Ե՞ՄԱՆշ

(Մ

Եշ

իԷՍ

ԱՆՀ

ՆԱՆ,

ԱՆՇՀՏՀԱ Հ»

ՂԱՐՆ...2 շ2236: լ լ

ԱՏՈՒ ՐԱԳՀԵՆ

ՆԵՆ ՀՄ ԱԱՐԻ ՀԵ ԳԷԼ ԱՆ

ՅԱ

277«15

ԳԻՆ,

ԷՏ. ԻՐՆ

ԱԽՏՀ ՀՀԱՆ

ՀԶ

ՄԱՆՐ է

ՀԱԶ ք

«ա

ՀԱՏ Փե

Պե

22 2 "Յան: /2

Նկ.

175.

Սֆագնումիկենսական շբջանը.

3--ճյուղ անքծրիդիումներով.4--բացվաժ անքնրիդիում. 5--սպերմատոզոիղ. 6-11-սապորաֆին Պլուսվածք. 12--կեղժ կոթուն. 19--գամետոֆիտ սպորոգոններով. 4-տքրն (արտաքին տեսքը ն լայնակի կտրվաժթը). 19--թլորոֆիլակիր բջիչ. 20--Ճիալի-

մաս.

Ա---ապորոդոն.Բ--գամետոֆիտ. Մ--Մեյոզ.

1-պրոտոնեմ. 9--գամետոֆիտի ընձյուղի 9--սլունակ. արթեգոնիումննրով. 2--սպորոգոն. 8--կոթուն. 10--սպորանգիոմ. 198-ցողուն (լայնակի կտրվածթ). 15--միջուկ. 16--ակլերոդերմ. 12--ճիալոդերմ. նային բջիջ ճլուղ

էլ տեղի է

ունենում

դանդաղ. մեկ

սմ

ները

անապատները:կանաչ մամուռների ամենատիղականբնակավայրը,որտեղ նրանք պարզորոշ գերակշռում կամ ճոծ ծածկույթ են

ճաստության չերտոր առաջանում

է 10 տարում:

ԵՆԹԱԴԱՍ ԿԱՆԱՉ

առաջացնում, տունդրան, ճաճիճները ն բնակավայրին ժութաքանչյուր

ՑՔՆԼԾՃՔ

ՄԱՄՈՒՌՆԵՐ."

Տեսակներիթիվը մոտ 246 Հազար է: Ավելի լայնորեն են տարածված, քան սֆադնումային մամուռները: Ապրում են բազմազան պայմաններում տունդրայի, ն անտառատունդրայիցմինչե տափաստան250

մամուռները, Կանաչ

որոշ

են Համապատասխանում

սֆագնումայինների

ընկնում կառուցվածքի մեծ

տիպի անտառներն

ճետ

են:

իր տեսակները:

ճամեմատած,

աչբի

են

բազմազանությամբ: Որոշ տեսակների սե951

Մ--Մմեյոզ. 1--իզական ն արական գամետոֆիոներ. Ա--ապորոգոն. Բ--կամետոֆիւտ, 5--Քիթնեղ. ճ--ասիմիլյացիոն թիթեղիկներ. 2--ջիղ. 8--ցողուն (լայնակի կտրվածք)11--տերնի Ճետթ. 12--կեղնե. 18--ակլնրոդերմ. 14--Ճիալոդերմ. 15--արական գամետոչ կան ղամնտոֆիտի զպագաք. Չ20--արքեգոնիում. 21--ձվարջիջ. Չ2--զիգոտի կիսում 22--տուփիկ (ենդճանուր տնսքի, երկայնակի ե լայնակի կտրվածբներ). Չ8--կավա սռլորանոխում, 39--ապորածին բջիչ. 36--սպորներ. 32--ապորների ծլում. 38--պրոտո.

ՀՉ--ոխիզոիդներ. 4--պատյան. 3-- տերն (ընգճանուր տեսքը ն լայնակի կտրվածքը), 9. քաիլեժլ, ֆունկցիա կատարող բջիջներ. 10--ֆլոնմի ֆունկցիա կատարող բյիջներ: 18--սպերմատողզոխդներ. 19--իգաֆիի դազաթ. 16--անթերիդիում. 12--պարաֆիզ: 24--սոլորոգոն. Չ25--ուտիկ. Չ6--քասակ. ապորոգոնի առաջացումը. 23--Հառւսոորիա. Բիչ. 29--սափորիկ. 30--վզիկ. 31--սյունակ. 32--Լոլիֆրադմ. 33--պերիստոմ. 24--նեմ.

39--բողբոջ:

Նախարնձյուղային արքեգոնիումային

ենթաթագավորության բաժինների

Ռինիանմաններ-Պաիլոտանմաններ-Մամռանմաննքր-` Քիուօքի էճ

Բաժին

Ք51օէօքիէճ

Դաս

Ենքադաս

Ֆճսակների Թիվը

կենսականշրջանում

փուլը գնրակչոռղ Կենսական ձեր

2-6

Մ երգտմաժուտներ--

ատա

Համետոֆա

առ

Ջփալտացող

Տելոմի կենտրոնում|

Վե-

Առրում

վրա, ֆոտո |փոխադրող լոա- | ֆիտի տնսքով՝վածքներ. կամ- ռինթեզող:

ցետատիվ մարմինը

թծլոմի կենարոնում փոխա- բիում չկա: Զլուղա-

կամբիում

չկա,

վում

| զաթնակին, Տերն

գագաթնային.

հսկական

8քյօքտ1մ8 մամուռներ--

Անցրեյան մամուո-|Սֆաղնայինմամուոչ-| կանաչ մամուռներ-ներ--ՃՈՎԷՇՅ6 86|ներ-Տքիճքումշբ 871426

10.000

Գամետոֆիտ

34 600

փայտացող ա

Ապրումչ գամե- Ապրում է դամե-|Ապրոմ է գամեկազմված է |առֆիտի վրա կո-| տոֆիտի վրա:Ոտի տոֆիտի վրաս Ռտիփիկիք ն կարճ ուռիկից: քուն չունի: ՀՏու- կը կարճ է: Տու- կը երկար է ՏուՏուփիկը սյունակ չունի փիկը առանց կա-| փիկը կափարիչով,| փիկը կաղապարով փարիչի ե պերիսչ-|առանցպերիստոմի,ն պերիոտոմով: էլակլատերներ կան: տոմի, բացվում է|էլատերներ, չկան (ոնրներ չկան: Ապրումէ դամետոֆիտի

վբա

ծձրկուեր-

տու-

կայնակի քնղբերով, էլատերներ կան,

Պյուղավորությունը | ները թնլոմի ելունՏԵ-

էԸ0քՏ1մ8

դամետուչ

Տուփիկը երկարուկ, բաց-

Հյուսվածք: վորությունը՝ գա-

գրող

Մամոանմանեեր-8ոլօբհտէճ Էք

Սորոֆիտ

են, ոպորո- Բնաչնջվել

ֆիտի

|Անքոցերոտալինեքր-՝ Ճուեօօ6ր0էօքտԼԱ2

| |

ՅՐՇիծքօոլտէճօ) (Թ/060ՒՈ0Ե10ոէճ բնութագիրը

Քոյօքհէճ

ների տեսքով, ններ չկան: Ար- ռանց չզի: Սապորչ(ան։ Ռի- անգիումները միամատներ Հորիզո-| ձուլվաժ՝ զոխդները՝ սինաննական առանցքիգիում, ճաստապատ) վրա: Սպորանգիում- բացվում են երկալնծրը՝ ուղղաձիգ |հակի ճեղքով: Ապորառանցքներիդաղամիանման ները՝ ա-

չորս

երկայնակի

ճեղքերով, ներ չկան,

էլատեր-

գամետո-

ֆրտի

Խառուցվածքը

ն,

Ճաստապատո մնժության:

Հայտնի Հէ

Թալոմը դլանաձնչ, Վեգետատիվմարէ| մրնը թալոմի տեսճյուղավորվում

կան դիխոտոմիկ: Փով՝ թիթեղային, ռիղոխդներ,ՌՈրոշ|թիկնադվորալին,

ունեն| ատնսակներ

Ճճաղզվադեպ՝ տծրեա-

փոխադրող Ճյուս-| նման: Ռիզոիդները վաժքներ։ Սատորերկ-| «տորին կողմում: բյա. սիմբիոզ սըրն- Բջիջներոում կան «ետ. կծրի նրկսնու: ւ.Քրոմատոֆորներ: Բեղմնավորումը երկանոււ Վեզետակվաղվաժ է չջրի| տիվ րազժացումի ճետ:| ճատուկ պալարննառկայության րով, ՔԲեղմեավորումբ կապվաժ է չրի Հետ:

Վեգետատիվ մարմինը Տերնացողունային, Տերնացողունային, Տերնացողունային, թիթեղային տերնանման| շառավղային-ճամա- շառավղայլին-ճաժա-| շառավղոաւյյին-ճամախալոմի տնսաքով,Հազ- |չավփ,ճյուղավորված լավ, .ճլուղավոր- | չափ: Տերնները ժի վադեպ ատնրնացողունա| Տերենկրը մեկ չերա|ված։ Տերնները մեկ թանի չերտ բյիչփին, միչտ թիկնափֆո- բջիջներից, Ռիզոխզ-|շեր» բջիջներից: ներից, առիժիլլարային է: Ճլյուղավոներ չկան: երկսեռ Ռիզոիդները բազ- | ցիոն ճյուսվածքը բումը դիխոտոմային է: Բեղմնավորումըժաբջիջ՝ «իմնական թիթեղների նման: ԱախմիլլացիոնՃլյուս- կապվածէ չրի ճետ։|մասի վրա, Բեղմ-|Ռիզոիդները բազզլաժքըկազմվաժ պա«իմնաԳրոտոնեմբ թիթն-| նավորումը կապ- մաբջիչ բննջիմային Բջիջների դային: ված. է չրի «նտչ|կան մասի վրա այունակներից: ՌիզոԲեղՊրոտոնեմը թիթե-| Բաժանասեու փղները միաբջիջ նն, մնավորումը կապղային:

Դթոտոնեւմը

ատորին կողմում

թելաձեւ

)անասնոչ

ններըն

վաժ

բա-

Անքնրիդիում-

արբեզոնիումններըառաջանում նն

վրա. նեցուկները:

չրի

«ետ:

Պրոտոնեմըթելա-

ձն

ճյուղավորված:`

Վե-

գետատիվ բազմացումը՝ Ճառուկ մարժնիկներով: Բեղմնավորումը կապնքրկալացուցիչները|8եղոինիա-. թեֆոլռ | Տեղեր. պախլուտ-- Ցեղ անքթոցնրու--

ՔՏ1լօէսող |

տմնզիպանը--

ոոօտէքէ6-Տ

ՃոէիօշճլՕՏ

վաժ է ջրի 2նտ. Պրոտոնձմբ թույլ է զարգացած, թելաձն է կամ

թիքնոային: Ցեղ

Ցնղ մՄարշանցիա--

ԽԼուշհճոտ

անդրեա--

Ճոմո6Յ62

ճեղ

սֆագնում--

Տքհճքոսռղ

Ցեղ պոլիտրիխում--թօԽէոշհաղ 355.

ԱՐՔԵԳՈՆԱՑԻՆՆԵՐԻ

ՐՆԶՑՈՒՂԱՑԻՆ

տական բազմացման օրգաններըձնավորվում են գլխավոր, ուրիշներինը՝ կողքային առանցքների վրա. Որոշ տեսակների ճյուղավորվումը արանաքովան մ: Կ ւ Պոլիտրիխ սովորական (կկվավուշ.՞ (թԵօրէողշհստ .«օտտսոծ) (նկ. 176): կանաչ մամուռների ամենալայն տարածված ներկալացուցիչ-

քերից մեկն է։ Այն Ների եզրերին:

աճում

է անտառում,

նան

բացատներում,

ԵՆԹԱԲԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ--ՇՕՋՈՂՕ8(ՕԽՃ

ՃՋՇԷԼ:ՕՕԽԱՃՈՃԻ

ԲԱ ԺԻՆ ԳԵՏՆԱՄՈՒՇԿԱՆՄԱՆՆԵՐ--ԼՄՇՕԵՕԾ1ՕՔԻՆՆՃ

Ճաշիճ-

ամենաճին բարձրակարգբույսերից ՓԳետնամուշկանմանները են

ուղղաձիգ է, չճյուղավորված, 15 սմ ն ավելի

Գամետոֆիտիցողունը հրկարության, խվո ծածկված տերններով։ նրա ստորերկրյա մասը է Ճամարյա ճորիզոնականուղղությամբ, որի վրա առաճողում աճում չանում են ոիխզոիդննր։Ցողունի կենտրոնում գտնվում է փոխադրող խուրձ կազմված ձղված բյջիջննրից, որոնք ճամապատասխանումեն բսիլեմին ն ֆլոնմին։ Այն շրջապատված է սկլերոդերմ ն ճիալոդերմ ունեցող կեղնով: Տերեները դասավորված են պարուրաձն: նրանք կազմված նն դծային, դաղաթում սրված ատամնավոր թիթեղից ն թաղանթային պատյանից: Տերնի մորֆոլոգիական վերին կողմում դասավորված են ւասիմիլյացիոնթիթեղնեոը: Մեխանիկականն փոխադրիչ Ճլուսվաժքների տարրերով չիղը լայնացած է: բաժանասեռ են: Արքեդոնիումները գտանվումեն Գամետոֆիտները իգական գամետոֆիտի գագաթին, անթերիդիումները՝ արականի գաճետո առաջանում է սպորոդոն, զվպիգոռից .գաթին:Բեղմնավորումից ն է կազմված չորը երկար կոթից տուփիկից: Տուիիկը ուղղաձիգ դիրք ունի կամ շատ թե քիչ թեք է, պրիզմայատիպ, քառաչնգանիստոյ, ծածկվաժ է ժանդազույն-քաղիքանման կափարիչով՝կազմվաժ արքեգոնիումի ն կափառիչից: սլատերից: Տուփիկը կազմված է սափոբիկից նրա ստոէ՝ րին ասը նեղացած վզիկ: Սափորիկի պատերին կան Հերձանցքներ, ներսում տեղադրված է սյունակը, որը կափարիչի մոտ լալնանում ն ձնավորում է նրբապատ միջնորմ: Մյունակի շուրջը տեղադրված է սպորանգիումը՝ ւպլանաձն պարկի նման, որը սյունակին ն պատինամրացած է ճատուկ թելաձն գոյացությունով: Տուփիկն ոի Ճատուկ ճարմժապեբիստոմ՝ բանք սպորներ ցրելու ճամար. այն իրենից ներկայացնում է սափորիկի եզրին դասավորված պայտաձն բջիջներից առաջացած ատամիկների շարք: ժծիդրոսկոպիական շարժումներ անելու ընդունակ ատամների ն էպիֆրագժի միչն կան անցքեր, որոնց միջով չոր եղանակին թափվում են սպորները: Սպորից առաջանում է պրոտոննմ՝ կանաչ թելի ձնով: նրա վրա Հայտնվում են բողբոջներ, որոնցից ժամանակին ատացվում են չափաՀաս դամետոֆիտներ:

էպիֆոազգմը՝

են:

էվոլյուցիայի մանրատերն գիծը: մամանանրանք ներկայացնում կակից տեսակները բազմամյա մշտադալար խոտաբույսեր են, բնանջվածներիմեջ եղել են նան ծառանման տեսակներ: Մպորոֆիտըունի վերերկրյա ընձյուղ մանը, երբեմն Կառուցվածքը: տերններով (միկրոֆիլիա)։ Դրանք թուլ տարբնրացված թեփուկանման ն միջճանգույցները են, ունեն 1--Չ2 չճլուղավորվող չղեր։ Հանդգույցները թույլ են արտաճայտված: Սպորոֆիատի ստորերկրյա մասը ճավելյալ է: կոճղարմատ արմատներով Վերերկիյա ն ստորերկրյա առանցքների ճյուղավորությունը գաղզաթնայինէ։ Սպորանգիումներըդասավորված քն տերնների(սպորոֆիլների)վերին կողմում, Հավաքվածեն առանցքկերի ժայրերին ճասկերով, որոնք ճաղվաղեպցողունի վրա առաջացնում են սպորակիր գոտի: Սպորներըմիանման կամ տարբեր մեծության են: 2--20 մմ երկարության, սնվում Փամետոֆիտները ստորերկրյա են, նն որպես սապրոֆիտներ։ Բեղմնավորումը կապված է ջրի ճետ: Բաժինն ունի երկու դաս` գետնամուշկայիններ ն Դասակարգում: զուգամայիններ: լ

ԴԱՍ ԳԵՏՆԱՄՈՒՇԿԱՅԻՆՆԵՐ--

Լ7ՇՕ60010551Ծ4

Սպորոֆիտները բազմաժյա խոտաբույսեր են: Ցողունը ն արմատը կամբիում չունեն: Տերններն առանց լեզվակի են: Սպորներըմիանման մեծության են: Գամժետոֆիոները են 1--15 երկսնո են, ճասունանում Շատ տարվա ընթացքում: տեսակներ բնաջնջվել են: ժամանակակից բուսականությանմեջ կա երկու ցեղ: Դրանցիցամենաշատըն լայն դետնամուշկն է (Ն7շօքօժստ): ֆետնամուշկերի տնտեսական մեժ չէ: ստաչեն: ճամար կեր նրանցից կենդանիների ում են դեղեր: Գետնամուշկերի չչորացող լուղ պարունակողսպորները հն օգտաղորժում: կիրառում են որպես մանկականՋանափոշի, վաղուց իսկ երբեմն էլ ձնավոր ձուլման ժամանակ ցանում նն կաղապարիռլաորպեսզի ձուլվող մանրամժասը՝ դետալը,ողորկ պատեր ունենա Հեշտ անջատվի: կաղապարից գուրգանման (Լ7«օքօժլսռ «/1ՄՅէս տ) (տե՛ս Գետնամուշկ նկ.131): Փ շատերն անտառներումլայն տարածվածբույս է: տա-

րբաժվածը

կշանակությունը արին,

12--1189

ունի Սպորոֆիտն

արմատները

Ընձլուղը արմատներով:

Հավելյալ

ա կա մակերեսին

մակարեպ

ագորվում կենտրոնում էն

լայն տեղավորման ար կեղնի Ցողունի

ը գագաթին:Փոխադրող խուրձ փոքր դ լանը (եկ. 172): կենտրոնական

ճյուղերով

ձիգ

որրան ն ԱԱէ

սողացող

մասն

գր

Հետքերով, կամբիում չկա:

ապարատնեՎե Հերձանցքային ընամաշ արաւ է, վերջավորվում երկար» ն

բազմաթիվ են, երկմոորակ:Բեղմնավորումըկապված Սպերմատողոիդները է ջրի «ետ։ Ջիզուռը Հանդստի շրչան չունի, նրանից շուտով առաջանում 4 սպորոֆիտի սաղմը: Սկղբում այն ընկղմված է գամետոֆիտի Հյուսշուտով նրա վածքում ն ինչ-որ չափով սնվում է նրա Հաշվին, բայց ն են է սկսվում սպորոֆիտի ինքնուարմատները թափանցում ճողի մեջ,

Կին,ամբողջանեղը Ն աաթիթենը պսակող սպորակիր շասկերը Սպորոֆիտներըներկայացնում ցողունի երկրորդային ա Տզլուլները Աա ուռիկների երկար վերջինները ունեցող բազմամյա խոտաբույսեր. Ր» դասավորվածբավականին կաղմված է, ունենալու ընդունակությունը: պարել հրկրորդային ձասկըդլանաձե 3--5-ական)խ: Ջր Ը թեիուկանմա դեպի ցողունը ղարձած Մասերը լիովին բնաջնչվել Տերնների, սպորոֆիլները՝ խիտ հաաա կերեսին տարբեր մեծության ելոմր Սպորները լեզվակ: վեր կարճ ոտիկի վրա բաժանասեռ մի քանի շաբաթվա Փաժետոֆիտները ն երին վաղմում տեղակայվոտ Սպորներըմիան սպորներով: ընթացքում: ՕԱմենաբազմաթիվը լայն տարածվածը սելադգինելա ՛

նե

մա

արակ

Պրն րույն

ԴԱՍ

ով:

«իոն երկարկյանքը

1ՏՕէ1ՕՔՏ|ԾՃ

ԶՈՒԳԱՄԱՅԻՆՆԵՐ--

են

նատաժ Լ

են

դեպի

ծո

ած

ծառեր

ցում

Գր ա ր աեր

առա

մասամբ

Հաստացոմ

են

ունեն

են:

փոքր

են, Հասունանում

թոր

ա Ան որով

ո ան

են

որպես նրա մի քանի տեսակներ օգտագործում (Տօլճքյոշլո) Ն արր Աննա . հար այնք» տար Սելագինելասելագանման (նկ. 128): (Տոքմոծլո Տօլոջ1ոօ1465) անա: ամետնցնում էստի է Մեր երկրում Հազվադեպ եվրոպականմասի լեռներում գտնվող է մինչն2 ոա ավեիմնժանում Արրու մարգագետիններում: Սպորոֆիտը արտաքին խոնավ ենթալպիական է պնաթ է դետնամժուշկիսպորոֆիտին: Ցողունի կենտրոնում տեսքով անգույն է, ր ազետոֆիան նվում է փոխադրող խուրձ կախված պարենքիմի բջիջներից կազն

աճում

դառնում

հի տիղտիցներ: վերնամաշկի բջիջները

ՒՑՀ--,

տակ դասավորված չնտ սիմբիու սունկի տեսակների են կաղմում։ Որոշ

միցելիումի

առաջանումէ ճողի դամետոֆիտը ն այդ ժամանակ նրա մակերեսին, են քլորոպաիջներումճայտնվում

ա.

նման

դրտ-

թելերից։ Ցողունի վերնամաշկը զուրկ է «երձանցքային ապարատներից: Տերնները ձնով ն մեծությամբ միատեսակ են, «ետո լեռվակը ընկնում է: Տերնամիժամանակի կան 1-Տ բջիջներում թիթեղային թրոմատոֆորներ։ Վերեն ջրոմատոֆորներ: ր աշկի բջիջներում նույնպես պարունակվում Հերձանցքային ապարատները ավելի Հաճախ տեղավորված են տերեի ատորին կողմում։ Սպորակիր Ճճասկիկներըդասավորված են ընձյուղների գագաթներին: Սպորոֆիլներընկատելիորեն տարբերվում են վեդետատիվ տերեներից, նրանք ունեն լեզվակներ, որոնք չեն ընկնում: ճասկիկի սպորոֆիլների անոթներում կարճ կոթումների ժուրաքանչյուր վրա նստած են մեգա- ն միկբոսպոբանգումներ: Մեդասպորանգիումներում առաջանումեն չորսական մեգասպոո, ժիկրոսպորանգիումներում՝ բազմաթիվ միկոոսպոբներ:ՄՍպորանգիումներից աղատվելով՝ մեգասպորները ն միկրուպորները պայմաններում ծլում են: նպաստավոր Միկրուպորի մեջ առաջանում է արական գամետոֆիտ: Այն կազմված է մեկ վեդետատիվ բջջից ն մեկ խիստ ետ զարզացած անթերիդիումից, որի մեջ ձնավորվում են երկմտրակ սպերմատոզոիդներ: իղական դամետոֆիտը նուլիպես ճամարյա ամբողջովինձնավորվում է Մեդասպորի մըված

ջոի

րոշ

վետեղակայված ոաոնիումը ընկղմված ն

Անթերիդիումըն

են

ցեղն է:

սմ

ԻԻ

ար-

են

են պա-

մեջ։ այինՀլուսվածրի կողմումն

րարատ

պ.

Գետմամուկի ցողունը (լայ-

կտովածք)ճակի

1-վերնամաչկ. 5--կեղնի

պարենքիմ-

4--մեխանիկական տերնաճետթ. Հյու5--ներքնամաշկ. 6--թռիլեժ.

ա լում:

26Տ

մա-

են:

ղդադաքներով:

կամաձնսպորանդիումը ունի երկու . ձնի: Սպորոմաշկն (տետրանդր) Հ քառանիստ է լայնա բացվում Սպորանդիումը քին՝էքզին ն ներքին ինտին:

ճաստա-

«ՀՆՍ ւլ

ԼՈՐԱՆ ՎՀԱ

(երկայնակի կտրվածք).5--լեզվակ.

կենսաջբջանը. Սելագինելայի

սաղմը: 2--չավփաճաս -ողորոֆիտի 9--

Նկ. 148.

Մ--մելող: Բ8- տերնամիջուլ: 2- վերնամաշկ. Ա--ապորոֆիտ.դամետոֆիտե կտրվածթ)-

6--ւոնրն

(երկայնակիլայնակի

րակիր ճասկիկ: -

դամետոֆիտի 21--իդական

20--ժեղառղոր:

զամետոֆիտի 16--արական

15--միկրու ղոր: 14--միկրուպորանգիում: ննրսում-22--ռիքալոմըեզատոլորի

3Հավելյալ արմատ. 4--տերնի ճիմք ոպորոֆիաո. 11--կեղե.12--խոռոչ. կտրվածթ). փոխադրող խուրձ.10--ցողուն(լայնակի

շ 17--

ապերմածին բյիջներ. յ

18--սպերմատողոիդներ»

24--էթվին «ելն23 --արթեզոնիում. ..

ՂոՐԴՈՐԲ՝

13--ապո-

Մեդառպորանգի

բացի Ավոտրալիայից։ Աճում են առավելապես խոնավ երկրագնդում, արտաքին տեսքովնման են իրենց ծաԶիաձետները պայմաններում:

մեջ: Մեծանալովգամետոֆիտը պատոում է մեղասպորի ժաժկույթներըո եռաճառադգայթ ճեղբի միջով դուրս է գալիս դամետոֆիտի մարմնի մի հ ռիզոիդները: Բեղժնամասը, որի վրա առաջանում են արքեդոնիումըր վորումը կապված է ջրի ճետ: Ձիգուռիցաճում է սաղմը: Այսպիսով, տարասպորայնությունըպայմանավորել է գամետոֆիտների տարասեհոություն,ե նրանց ետ զարգացումը: Դա կարնորադույն դեր է խաղացել բույսերի էվոլյուցիայում: ԲԱԺԻՆ

ՁԻԱՁԵՏԱՅԻՆՆԵՐ

ԷՕՍԼՏԷՐՕՇԻՐՄ

ռանման նախնիներին՝կալամիտներին,

բայց նշանակալի չափով ավելի Զիաձետների վերերկրյա ընձյուղները, որպես կանոն, միամյա փոքր են, միայն մի քանի տեսակներինըբաղմամյա են, մշտադալար: Տեսակներից մի քանիսը կարնոր նշանակություն ունեն որպես կերաբույսեր

հեն։

(ճյուղավորձիաձեւո--

ՈՃ

Սառանժան

տեասկները լիովին բնաջնջվել են, ժամանակակից են բուսական աշխարչում պաճպանվել միայն խոտաբույս տեսակները: Կառուցվածքը:Մպորոֆիտիբնորոշ առանձնաճատկություննէ կողքային ճլուղավորությունը ն կողքային ճյուղերի օղակաձն դասավորությունը: Տերնները նույնպես օղակաձն են ճավաքված: Հանգույցները ն միջճանգույցները որոշակի են արտաճայտված: ՄիջճանգույցներիՀիմքում ճաճախ կա միջանկյալ սաղմնային ճյուսվածք (մերիստեժ): Տեընները ետ են զարգացած, միջին մեծությունից մինչն մանրերի, մեկ միջին ջղով: Քլորոպլաստներումպիրենոիդներ չկան: Սպորանգիումները դասավորված են սպոբանգիակոի՝ձնափոխված կողքային ընձյուղի են ինչպես Հավասար, այնպես վրա: Զիաձետանմանները լինում էլ տարասպոր։ Բացի դրանից արտաճալտված է Հետերոթալիզմ՝ չափով միանման սպորներից առաջանում են բաժանասեռ ղամետոֆիտներ: Սպորամաշկը,բացի ինտինից ն էքզինից, ունի նան արտաբին շերտ՝ Այն կազմված է պարուրաձն ոլորված երկու ժապավեններից՝ պերբինա: որոնք կպած են էքզինին։ Էլատերները երկու կրկնակի էլատերներից, ֆունկցիաներ են կատարում" սպորների տարածում ն սպորների ժիավորում խմբերով, որը ապաճովում է արական ն իդական դգամետոֆիտների միացյալ ծլումը: Գամետոֆիտներըմանը ձն, մի քանի միլիմետր մեծության, կանաչ, միասեռ կամ երկսեու Բեղմնավորումը կապված է չրի ճետ: Սազմլր Հանդատիշրջան չունի: Դասակարգումը: Բաժինը կազմված է չորս դասից՝ գիննալիններ, սեպատերնհավորներ, կալամլուսյիններ ն ձիաձետայիններ։ Օ09Առաչին երեք դասերը բնաջնջվել են: Զիաձետայիններկան երկու կիսագնդերի բուսականության եջ ժամանակակից .

ՂԱՍ

ՋԻԱՋԵՏԱՅԻՆՆԵՐ--

ԷՕՍԼՏԷ1Օ0Թ51074

Այս դասումկա մեկ ցեղ՝ ձիաձետ(Եզս1Տծէոո): բնոՏեսակների 18: է, մեր միությունում՝ Տարածված են ամբողչ Հանուրթիվը 30--35

Է.

ԼՂող0Տ1ՏՏւտսո,

բծավոր ձիաձեոտ-- Է. ԽՀՈ1օքճէստ,ձմեռող ձիաձետ-հլեոոմծ): Սակայն տեսակների մեժ մասի վերնամաշկի բջջապատերըներծծված են սիլիցիում դիօքոսիդովչ արժեքազրկում է նրանց կերային նշանակությունը: Շատ տեսակորը ներ ճՃանդիսանումեն արոտավայրերի ն դաշտերի, մանավանդ թթու Հողերի դժվար արմատախիլ արվող մոլախոտեր (դաշտային ձիաձետ-Մի քանի տեսակ թունավոր են ընտանի կենդանիների

Է. ՃՐՄՇՈՏԸ):

ճամար (ճաճճային ձիաձետ--Է. քոլսՏեօ, անտառային ձիաձետ-Է. ՈՀօոօտսու): Զիաձնտներն օգտագործվում են որպես դեղաբույսեր: նրանց ցողուններըդորժ են ածում «ղկաքարե ըղթի փոխարենւ ԴաշտայինՃիաճետ

ՃՐՄՇՈՏՇ)

(նկ. 179)--ամենալայն տարածված տեսակներիցմեկն է։ Սա բազմամյա խոտաբույս է: Որպես է դաշտերում ու խոպան Հողերում: նրա ստորերկրյա մոլախուտ աճում մասը ընդերացողուն է, որը թափանցում է Հողի մեջ մինչն 1 մ խորությամբ: Դողքայինմի քանի կարճացած ճյուղերը փոխարկվում են պաճեստային օսլայով լեցուն պալարների: Հանգույցներում օղակաձն դա«ավորված են պատյանները ն Հավելյալ արմատները: Արմատն ունի առաջնային կառուցվածք, կեղնում գտնվում են օդային խոշոր խոռոչներ Վերերկրյա ընձյուղների երկու տեսակի են՝ սպորակիր, որոնք առաջանում են գարնանը, ն ստերջ, որոնք ավելի ուշ նն ճայտնվում ն աճում են մինչն ուշ աշուն: Զիաձետիմյուս տեսակների վերերկրյա ընմիանման են: Ստերչ ընձյուղն օղակաձն ճյուղավորված է, ձյուղները կանաչ, կողավոր, Հանդույցներում ունի խողովակաձն իրար միացած տերնապատյաններ, որոնք ունեն սպիտակ երիղով սն ատամներ: ՎերԵ.

(Էզստօսղ

ւ.

չինները

ետ

թիթեղներ դարդացած մտերնային

են:

ետ Տերնների

ղզար-

գացման ճետնանքով ցողունն է ֆոտոսինթեզ կատարում: Ցողունն ունի

միաշերտ վերնամաշկ Հերձանցքային ապարատներով Վերնամաշկի դտնվում է կազմված է մեխանիկական ասիժիլյլացկեղնր, ոմՀյուսվածքներից: նրանց տակ դտնվում է խոշոր խոռոչներով ճիմն

որը

ոն աղանպարհնքիմի շերտը:

կեղեր Առաջնային

կենտրոնականդլանը ներքնամաշկով:

է վերջավորվում

մեջտեղում ունի ճիմնական ոլաբենջիմի միջուկ, որի բջիջները ժամանակի ընթացքում իրարից «եռանում չն ն խոռոչներ կազմում: ՓոխադրողՀյուսվածքներիկազմում են խրձեր, որոնք դասավորված են կենտրոնական դլանի շուրջը: Խրձերը

Նկ.

179.

Զիաձետիկենսաշոջանը.

Բ- դամետոֆիտ. Ա--սոլորոֆիտ,

Մ--մեյոզ-

ճավելլալ արմատ (արտաքին տնսք

սաղմը. 1-- զիգոտի կիովելը- 2--սպորոֆիտի

լայնակի

13--4երձանցքայինապարատ21--ոտիկ. 20--ապորանգիակիր.

Ցողուն(լայնակիկտրվածք). -վերնամաշկ.

Ճակիկ: կենտրոնական պլան. 19--ապորակիր

կան

օխնեմա). 8--Կիոխադրող կտրվածքի մե14-

29--անթերիդիում. թալոմ.28--ոիխզոխդներ. պամնտոֆիտի

ոպերմատողզոիդ:

սպորոֆիտ. 4--ատերջ ընձյուղ. 8--սպորակիր ընձյուղ. ճ--ինդերացողունՅ--չափաճաս 11-9--խոռոչ. 10--պալար (արտաքին տեսք ե լայնակի կտրվածջի սխեմա). խուրձ. 12--կեղե. Հյուսվածք. 15--ասիմիլյացիոն պարննքիմ. հանիկագան 23--սպորանգիում. 24--սպորներ. 25--պերին. --վաճանուկ.

1--իգական գամետոֆիտի քալոմ. 32--արքնղոնիում:

16--ներջնամաշկ. 26--էլատեր. 22--արա-

զնա

են

ոյաւտերալ

կ,

ցողուն

նչպես ողո

ներ՝ Հարմարվաժ գեոֆիտային (ստորերկրյա) կյանքի եղանակին: նրանց ընձլուղը դարձավ կարքացած, խոտային, փոված, իկնափորային, ճավելյալ արմատներով: ժամանակակիցպտերանմաններըմեժ

ե որրորգումի լին Հոմո արժաւտր, արատը, չունեն որդա

նն, թուխ, առանց քլորոֆիլի Սպորակիրընձյուղները ավելի սմ բարձրության:նրանք նույնպես ճանգույցչճյուղավորվող, 15--80 8--Ջ հն խոշոր ոլատյաններով, խողովակաձն ներում ընդգրկված են Սպոառաչանում գագաթին: ճասկիկները Սպորակիր ատամներով: րբակրությունիցճետո այդ ընձյուղները ոչնչանում են: Սպորանգիակիրը կազմված է վեցանիստ վաճանակից,Ճասկիկի առանցքին այն ամրացու ղ

Հաստ

ոտիկից ,

ար խոարոան Ծո տարբերություն բարձրակարգ սպորավորների՝ պտերանմանարարի ր Անան դադաթով։ բժ(ՈԳաֆի») «ճիմք տալիս ւ) Բ

չր ւր ընդունելու,

միաժամանակ,

Ա ձնավորվել

ամանա

Սա

/ տելոմների

որ տափակացմանուղիով» մենծ ճաճախ նրանց անվանում են վայաներ: ոպլատճառղով Տերեները մասամբ ճամատեղում են երկու ֆունկցիա՝ ֆոտոսինթեզ ն սպորակրությու: Ռրոշ տեսակների վերին վայաները մասնադիտացել են սպորա-չ նն ն իսկ առորինները՝ ֆոտոսինքեզի ուղղությամբ: տվուքյան, մեժ մասի ճավասարասպորէ, բայց կան ն տարասպորավորներ: հսակներին Բարեխառն է: գամետոֆիտը ՄԱՐԻ խառն դոտու տնսավենրինը է Հաճախ երկսեռ ՐՐ ե ձե ձայնն որու արնաղդարձայինտեսակներինը՝ թելաձն կամ ճյուղավորված թԹիթնղակերպ:Հարմարվածէ ապրելու խոնավ պայմաններում: Բեղմմ ն ավորումը կապված է չրի «Հեւ: կարժես մնացել է չրիդամեոոֆիոը չնայած մուռային մակարդակիվրա, Մ/Դ պատճառովէլ, ը սպորոֆիոը մ աքա ք չ ՄԶայնութը ին բում միանգամայն ա իվ պտծրանմանները չկարողացան«նվաճել» ցամժաքը: Նշանակությունը: Պոնրանժաններըբազմաթիվ բուսական ճամա-չ կեցությունների առանձնապեսարնադարձային, մերձարնադարձային ե «4 ն բաղադրամասն է: : որա ր ության «օբյեկտներ են փակ ն բաց պայմաններում, ինչպես նան ճումք են դեղեր պատրաստելու նրանքար

են

Տքսակներ

ատի

քլո

ոքրանմանները ճնության առումով զիջում նն ոինիանմաններին, ն նրանք ծագել են գնխտնամուշլկանմաններին։ ապաիլոտանմաններին րաց էթն Հ անետանմանների Հետ տավորապես են, գեւոիսկ ւլաիլոտանմաններըչ ոինիանմաններըիսպառ բնաջնջվել ն ժամանակակից բուսական նամուշկանժանները ձիաձնտանմանները են ապա պտերատեսակներով, սակավ աշխարճում ներկայացված ն որոշ են պակաս, չափով «ծաղկել», թեպետ նմանները շարունակում անցյալ երկրաբանական ժամանակաշրջանում: ներկայումս քան նրանց տեսակներիթիվը Ճճաշվումեն ավելի քան 10 ճաղզար: Պտերանմանները տարածված են ամբողջ երկրագնդի վրա, ղանաղանբնակա ն վայրերում` սկսաժ արնադարձայինանտառներից, ճաշճիճներից վերնն նրանց տեսակները ջացրած անապատներով: Առավել բաղմաղան են ոչ միայն ճողի մակիաճում նրանք անտառներում, որտեղ խոնավ րեսին, այլն ուրիչ բույսերի վրա որպես էպիֆիտներ: ների երանմաննն Հն աղարյա ն Կառուցվածքը: սպորոֆիտնիերը ոլտերանմանների ցվածքը փայտայողուն բույսեր էին սլունանման չճյլուղավորվող բներով, որոնց Համա չավիությունը շառավղային էր: Այնուճետնբարեխառնն ցուրտ ցամաքային կլիմայի պայմանների աղդեցության տակ ծագեցին նոր տեսակ:

այդ

ՊՏԵՐԱՆՄԱՆՆԵՐ--ՔՕԼՄ7ՔՕ010ԹՒՆՆՃ

երտառ են

այլ

պարկանման տորին եզրին առավորված աճանակի էլատերներն մնծության

են: Սպորները ճավասար սղպորանդիումներից: ունեն սպարուրաձնոլորված տեսք՝ ծայրերին գղալաձն լայնացումներով: են Ք(որ ոֆիլակի սպորնն րբ» որոն որոճք Հո զիի վրա րգ աեւոոֆիոներ, ց աճում պորչորը ից վր ն ունեն ֆիղիոլոգիապես տարբեր են: բլթակավոր թիթեղների տեսք Նրանցից ոմանք արական են՝ անթերիդիումներով,որոնց մեջ ձնավորմյուսների իզական, արվում են բազմամտրակ սպերմատողոիղներ, Սապորոֆիտի Բեղմնավորումը կապված է ջրի Ճեւս։ քեդոնիումներով: ան աաղմր Հան չունի: չո դոը Այսպիսով, ալդ տեսակի մորֆոլոգիական ճավասարասպորայնուՀեւու թյունը: ճամակցվում է ֆիզիոլոգիական տարասպորայնության

ԲԱԺԻՆ

մում ոի"

յ.

աս

իի

ալ.:-

այդ

է,

հարոոր Կաառնորի

ար

հորի հորին որարո" ար Ը:

ար ՛ չ,, ո ապորան աար պտերներ: Սաունագիավոր րոք ո (5ոտօնիքտաո) իսներկայացուցիչներ աԱ ն " պանրների Հառտասպորանգիավոր (ԷսորքՎառ րան ո է էվոլլույիայի ճանզչող ճյուղ: Տեսակներիընդանդիսանում Դ աս

մը:

ավո

կա

դաս՝

նախապտերներ, ճաստա-

բր»

Բոժն

դասը

նրբասպորանդիսվորպտերների դասը (Լօքնթիթ ուր թիվն է մ հժծահրանժանների բի ճնշող է ամանակա Ս արոռր շող Էքտլմճ)միավորում լն նավորում ժամանակակի

150:

երա

մառնությանը: ԴԱՍ

ՆՐԲԱՍՊՈԲԱՆԳԻԱՎՈՐ

են.՛.

ԴՐՈՆ

ոա

է՛յ

ԼՇՔ1ՕԸԼԼ1թ51Ծ7Ճ

ՊՏԵՐՆԽԵՐ--

Տեսակներիթիվը՝ մոտավորապես

բաղմառան քր :

Ն Ն.211 փախաշվող, Մ

խոնավ անտառներ, (արնաղդարձային

ճաղզար: կենչական /

ձները Րե

խոտաբույռ էպիֆիտներ բաղմամյա կոճղարմատ խոչ Է

Նկ. Ա.

180.

Վաճանապտեոշի կենսաշբջանը.

Բ. սպորոֆիտ. դամետոֆիտ. Մ- Մեյոզ.1-ապորոֆիտի

սաղմ. 9--ինդուղիում.

ննրբով. 7--աորուս (լայնակի կտրվածք). 8--պլացենտա. 12--սպերմաժին Ֆֆիտի թալոմ. 15--ոիղոխղննր. 16--անթերիդիում.

Ֆ--լավաճառ

10--սպորան-

Հլուսվածթ.

18--

տ. ««պորոֆի 3--կոճղարմատ. 4--Հավելյալարմատներ. 5--տերե. 6--ահրնի

Բրո.

11--օղակ.

12--սպորանգիումի

բացվելը. 13--սպոր

զնրմատողոխդ. 19--արթեգոնիում. 20--ձվաբջիջ:

մաս

քորում

նրա ծլումը. 14--գամետո-

տաբույսեր (բարեխառն ն

(մոտավորապես

Տնսակների ճնշող դուռիներ):

ցուրտ

տեսակ)

տարասպոր

ջրային

մեծա-

ճաճճային

բույսեր (Ծոյօթէօոլտ11ռւ ուՅՏՏ)(նկ. Վահանապտերարական, փիլունց Շատ տարածված է լայնատերն անտառներում, խոնավ ծմակ 180): |: տեղերում: Սպորոֆիտըմինչ 1 մ բարձրության բազմամյա բույս «աստ, է, է: սնաթութ Այն կարճ Ընձլուղը ստորերկրյա կոճղարմատ դույնի, լավ արտաճայտված թիկնավորովայնային կառուցվածքի (վերին մակերնարկրում է տերնների կոթունները, ստորինը՝ ճավելյալ բարակ ե վերջավորվում է գագաքնային բողբոջով, որը կազմում արմոասոներ) աճման է երիտասարդտերններուվշրջապատված կոն: ծածկված է վերնամաշկով: նրա տալ կոճղարմատըարտաքուստ գտնվում է կեղեը, որի արտաքին շերտը կազմված է մեխանիկական ճլուվաժքից։ նննտրոնական գլանի մեջտեղում դտնվում է միջուկը չամակենտրոնփոխադրող խրձերի դասավորված են կննտրոնակա են:

դլանից ղուրու կամբիում չկա: Տերեների խոշոր են: Կհոքունըխիտ ծածկված է քուր փառերու' Թիթեղի ուրվագիծը երկարավուն-էլիպսաձն է, կրկնակի խետրաձե: Առաջին կարգի ճերձատները սրված ենյ դասավորված Ճճերքով.երկրորդ կարդի ճերձատների ունեն ատամնավոր եզր նե բուն դադար: Տերնի է երեսին դտնվում վերնամաշկը, որի բջիջներում քլորոպլաստներ կան: Ստորին վերնհամաշկումկան բաղմաթիվ Հճերձանցքային ապարատներ: Տերնամիչուկըողպունդանմանէ. փոխադրող խրձերը նույն կառուցվածքն

ունեն,

ինչ

կոճղարմատում: Տերնհիատորին կողմում, երկրորդ կարդի ճերձատների միջին չղերի երկարությամբ դասավորված են սռղորանհդիումների խմբերը սորուսները: Մպորանդիումըուղպաձն է: Այն երկար ուռիկով կպած է տերնի ելունին (պլացենտա): Սպորանվիումը վերից ծածկված է երիկամաձե որի նուվնալեսամրացած է պլացենքաղանթային բողով (ինղուզիում), տային: Սպորանդիումիթաղանթը բազմաբջիջ, միաշերտ է: Բարակապատ բջիջների միջն կան մի շարք բջիջներ պայտոաձի Ճճաստացածպաանրով, որը նեց շերտով վուտնորում է սապորանդիումը:Ալդ բջիջների օղակը կցված չէ: երբ աղորանդիումբ չորանում է, օղակի բջիջները սեղմվում են, թաղախքըբբարադ մասում սպատովում 1, ն ոաորհերի որ

աղտատվում

ին:

նպորմերը Պո վա սուր մռգութ յան որոն ա Ի դաւղերես: Ստորսնըի առա"

ճուո

Մ Էլոռ

հրիկամաձե-օվայաձն Շ ւում սՈ: տման ո: տեդի Է

ունն ու:

նաւ ոսումոն ՋՀե

են,

արոտանմնրի

Մեջ

ընի

արորը:

ատում

9 դամենը:

ֆիտ (նախածիլ)/։ Այն ունի կանաչ կլորավուն-սրտաձն թիթեղի տեսք, մինչե 4 մմ լայնություն, Հողին ամրացած է ոիխզոիդներով։Ստորին հրեսին, փորոքի մուտ դասավորված են դամետոֆիտի «Հլուսվածքի մեջ մասում` փորով|ընկղմված արբեդոնիումները, իսկ ոխզոխիդների կլորավուն անթերիդիումները։ չավասարասպորպտերների պամետոֆիոր երկսեո է: է ուլոԲեղմնավորումը տեղի է ունենում ջրում: Զիգոտից աճում բոֆիտի սաղմը: ններկալացուցիչները առավելապես արնաԴասիստտարասպորային դարձային ն մերձարնադարձային անտառների բնակիչներ են: ՍՍՀՄ եվրուական մասի Ճճարավումլճնրում ն գետախորչերում Ճճանդիպում է լողացող սալվինիան(ՏՀԽ1ՈԼՑոէճոտ) (նկ. 181): նրա սպորոֆիտը կազմված է չրի երեսին լողացող մինչն 15 սմ երկարության ճյուղավորված ընձյուղից: Ցողունի կենտրոնականգլանի մեջտեղում դտնվում է ճամակենտրոնփոխադրողխուրձը: կեղնում դտնվում են օդային մեծ խոռոչներ: Ցողունի վրա օղակներով դասավորված են տերեները: 8ուրբաբանչյուրօղակում կա երեք տերն, որոնցից երկուսը օվալ են, կանաչ, նս Այս տերնների մեջ լողացող: կան բազժաթիվ օդային խոռոչներ: օղակի երրորդ տերեր 2ճւստվածէ 8--12 թելաձն բաժինՑուրաքանչյուր ների՝ ծածկված բազմաբջիջ մազիկներով: Արմատներչկան: Ջրի ն նրա մեջ լուծվաժ ճանքային նյութերի կլանումը իրացվում է ամբողջ մարմնով, բայց գլխավորապեսստորջրյա տերնեներով։Սորուսները առաջանում են սուզված, ճնավփոխված տերնհների ճիմքերի մուո։ նրանցմի մասը պարունակում միկրոսպորներով, մյուսները մեդասպորանդիումներ՝մեդասպորներով,որոնցից կենսունակ է միայն մեկը: Սորուսները աշնանը իջնում են Ճատակըո Գարնանը,ժածկույլթների փտումից Ճճետո,սպորանդիուններըբարձրանում են ջրի երես: Գամետոֆիտներն առաչանում են ոպորանդիումներիներսում: Միկրբոսպորներից առաջանում են արական դամետոֆիոներ, որոնցիցյուրաքանչյուրը կազմված է երկու վեգետատիվ բշիջներից ն երկու անթերիդիումից։ ՄԵծանալով,արուկան դամետոֆիւոները պատոում են սսպյորանգիումի թւսդանքը ն դուրս դալիս: Մեդասպորիցառաջանում է իգական դամետոֆիտ: Այն կանաչ է, ավելի ջիչ է հտ ղարդացած, քան արակահը: նրա մերին մասլ մեզասպորանդիումից է ցցվում, այղ մասի վրու առաջանում դուրս են 3--5 արքեդոնիումներ: բեղմնավորումիցՀետո դիդոտից աճում | ռպորոֆիտի ոչ մեծ ատղմը, որը կաղմված է ցողունից ն տերնից։ Այսպիսով, տարասպորայնությունըայստեղ նս ճանդեցնում է դամետոֆիտներիետ զարգացմանը:

ԲԱԺԻՆՄԵՐԿԱՍԵՐՄԵՐ ԿԱՄ ՍՈՃԱՆՄԱՆՆԵՐ

ՕԻԼ,

ՇՎՊՈՎՕՏՔԷՔՈՒՂ

ֆլորայում ճաշվում ժամանակակից

Շատտեսակներ բնաչնջվել

մայր ցամաքներում: Ցուրտ դոտում ն լեռներում ձեավորվում անտառներ, թեն տեսակները շատ չեն: ընդարձակ Կառուցվածքը: Սպորոֆիտներըառավելապես ծառեր, «ավզվաղեւ չլիաններ ն թփեր են։ խոտային ձներ չկան: ճյուղավորում են

"Կիայտացող

է կողքայինէ, իսկ ընձյուղների աճը մոնուղոդիալ: Ցողունը ընդունակ

անոթներ չունեն,բնաՏեսակներից շատերը ճաստացման: երկրորդային է խողովակները միայն տրավխեիխղներից: Մաղանման կազմված փայրոր Ճատ-

չունեն ուղեկցող բջիջներ: Որոշ տեսակների տերնները խոշոր են, տերնների նման, այլ տեսակներինը մանը ենչ ապտերների վածավոր, Մերկաամբողջական,թեփուկանմանկամ ասեղանման(փշատեբններ): ն են: Գլխավոր աներմերը,փոքը բացառությամբ, մշտադալար բույսեր են: Առավել կարնոր «ատկանիշ"կողքային արմատները միկոռիզայով առկայությունն (անրմնաբողբոջների) ներից մեկր սեշմնասկզբնակնեռբի է `: ճատուկ շրջապատված է, Սերմնասկղբնակըժմեզասպորանդիում Սերմնասկզբնակներբ Դվաշտպանականծաժկույթով՝ ինտեգումենտով: բաց ղասավորված են մեդասպորոֆիլներիվրա: Բեղմնավորումից «ետո նրանցից առաջանում են սերմեր: Սերմի առաջացմամբ է պայմանավոր-

մաբում:

են

800 ,ոեսակ: մոտավորասես Մերկասերմերը լայն տարածված են են

բոլոր

ո միկրոսպորանգիումներ

ՔԼՎՕԲԻՄՐՃ

ռոճու

աի

աան ՀԱԱ

կենսական շրջանը սովորական Ուսումնասիրենք մերկասերմերի օրինակով: Սպորոֆիտըմինչն (եկ. 184) (Թլուտ

ՏԼ76ՏէՈԼ5)

ճյուղավորումը ւ բարձրության կողքայինէ: Բունը լավ է ձնավորված, կողքային ճյուղերը նրա վրա դաեն մոնուլողիալ եղասավորված են օղակներով: Ընձյուղներըաճում են ծածկված նակով: Ընձյուղները թեվփովլաձնթուն տերններով: նրան: են անութներում դասավորված խիստ կարճացած ընձյուղներ, որոնք վրա կան երկուական ասեղնատերններ:Այդ տերնեներըճատույթում ունեն տափակ-ուռուցիկ ձն, կենտրոնում դասավորված են երկու փոլխադրու խրձեր: ծառ

է, որն ապրում է մինչն 400

ակավում է Սպորառաջացումը

տարի:

մոտավորապես կյանքի 30--40-րդ երկու տեսակի կոնեբով, որոնք Խիստ տարբերվում են իրարից, բայց ձնավորվում են մեկ բույսի վրա. արականներըդասավորված են խմբերով, իսկ իգականները՝ մեկական: Աբշական կոնը առաջանումէ թեվուկի անութում՝ կարճացած ընձյուտարում,

Սպորոֆիլեերը խմբված

են

18.--1189

Նկ.

182.

կենսաշոջանը. Վ--ապորոֆիսո. Բ--կամետոֆիւո. Մ--մեյող. 1--սերմ Սոճու

(լայնակի կտրվածք

6Ք--ճրիտասարդ ապորոֆի տ. 2--չավփաճաս ապորոֆիոի ընձյուղ.

Զ--արժի տեսբ). Չ--տղորոֆլիտի սաղմ. 3--էնդոռպերմ. 4--սերմնամոչե. ծձրիտասարդ կոներ. 10--իզական չասրաճաս կոներ. 11--արակա 13--միկրուսյորանդիում, 14--մակրոույոր: տեսք, երկուլնակի ն լայնակի կտրվածքներ). ըչիջներ. 30--անքերիդիումալին բջիջ. 51--վեզետատիվ բջիջ. 28-լ երե ըեխուկ (ինդշանուր ահսք ն երկայնակի կտրրն ի 25--սերմնային 3838--Միդառպոր. 84--սե31--արքեսապորտյին բջիջ: Յ2--ղամետոֆիո. 40--նուցելում.

Խոժբ 9--կգական

8--արական կոների ՐՐ Արիան փորա) Պիդրոապորոծիլ (բնդճանուր 15--արական գամետոֆիտ՝ծաղկափոշի. 16--էքզինա. 12--ինտինա. 18--շօդայինխոռոչ. ապձրմածին Բջիջ.23--ժաղկափոշու Խողովակ. Չ4--իգական կոն (ընդ՞անուր տմաք ն Վածք). 26--ժածկողթեփուկ. 22--սերմնասկզբնակ. աաա

դուաերմ.

«ժբ.

աաա

35--արֆեգոնիում՝ ձվաբջջի«նտ:

նուր

ընդչա-

19-րոմայեական

կոակի կարվածը). յ

2Հ8--ինտեգումեն. Հ9--միկրոպիլե.

ւղ

մժ' մմ, լայնությունը 3--4 ղի տեղում, նրա երկարությունն է 4--Տ ներկայացնումէ բնձյուղ լավ ղարդացած առանցքով, որի վրա

Այն

ժնում է նրա ներսում: Մեդասպորը ի բացվում, այնպես, որ մեղասպորը ն դոյացնում իղական գամետոֆիտ, որը կոչբաժանվում է Միկրոպիլեի կողմը դարձած էնդոսպերմի երկու է (ո): էնդոսպեոմ վում

բազմակի

պտ-

րուլրաձն դասավորված են միկրոսպորոֆիլները՝կղմինդրանմանիրար այտարում

բոսպորդ

Լն

ԱԶ

Աշնան երկումիկբոսպոբանգիումով:

բարազյ,

դեմ

տափակ,

տա

ող

միկրոսպորանգիումներում

ավարտվում է մեծարիվ մայրական բջիջների առանձնացումը: Գարնանը

րական բջիջ առաջացնում է չորս միկրոսպոր: Միկոոսպորըմիակորիղ է, նրա սպորամաշկըկաղմված է ինտինից ն էքղինից ն ունի երկու օդային պարկեր,որոնք ծաղում են ծածկույթների իրարից ճեռանալու Ճետնանքով։ Հենց այստեղ էլ` միկրոսպորանդիումում,տեղի է ունենում միկրոսսորի ծլումը ն արական դամետոֆիտի ձնավորումըչ որը կոչվումէ ծա.Այն առաջանում է միկրոսպորի մեջ նէլ ավելի մեծ չափով է ետ կափոշի: բուլսերինը։ Միկզարգացած, քան ավելի առաջ քննարկած տարասպոր

րբուպորիկորիղի բաժանվելու 4ետնանքու|առաջանում են պոոթալիակահի բջիջներ, որոնք շուտով քայքայվում են: Սրանք գամետոֆիտի եզակի վեգետատիվ բջիջներն են։ Ապամիկրոսպորի կորիզը էլի մեկ անգամ բաժանվումէ ն նորից ճայտնվում են երկու բջիջներ՝ անթերիդիումային ե վեգետատիվ: Միկրոսպորիծածկույթները մնում են որսլես ծաղկափոչու ծածկույթներ: նրա ճասունացման ժամանակ միկրոսպորանանգիումները բացվում են լայնական ճեղքով, ծաղկափոշին դուրս է թափվում։ Օդային պարկերը «ճեշտացնումեն նրա փոխադրումը քամու միջոցով: Արական դամետոֆիտի ճետադա զարդացումը տեղի է ունենում իգական կոների վրա, սերմնասկզբնակիներսում: առաջանում են երիտասարդ ընձյուղների գաղզաթԻզականկոները ներին: նրանք ավելի բարդ են կազմված ն Համեմատաբարմեծ չափեր առանցքի վրա դասավորված են մանր թեփուկները, ունեն:Գլխավոր են որոնք կոչվում նրանց անութներում առաջանում են խոշոր ծածկող: Հաստ սեոմնայինթեփուկներ՝վերին կողմում երկու սեոմնասկզրնակներով: Սերմնային թեփուկը Հանդիսանում է ետ զարգացած կողքային ընձյուղ ն ոչ թե մեգասպորոֆիլ: երիտասարդսերմնասկզբնակը կաղմրված է նուցելուսից ն ինտնգումենտից։ Նուցելուսնէլ «ննց մեգասէ ճատուկ պաճպանմանծածպորանդիումն է։ Այն ձվաձնԷ ն Համաճում կոցի՝ ինտեգումենտիճետ: Միայն կոնի առանցքի կողմը դարձած դա)։ մուռ ինտեդումենտը ունի անցք՝միկբոպիլե դգաթի (ծաղկափոշեւմուռը է Սկզբում նուցելուսը կազմված միանման դիպլոխդ բջիջներից: Աս: առանձնանում է մեկ նրա միջին մասում ավելի մեծ արԼեսպոռշային ն Հնբջիջ: Այն բաժանվում է մելոզով առաջացնում է չորս մեգաստվոբ: տաղզայում նրանցից երեքը ոչնչանում են: Մեդասպորանդգիումբ երբել

Համեմատած

են Հետ,ավելի պարզեցված: պտերանմանների

Սաղկափոշին արական կոներից փոխադրվում է սերմնասկզբնակդերի վրան որավում է միկրոպիլեի միջից դուրս նկող ե հուցնլուսի ու կնտեդումենտիմիջն տարածքըլցնող խիտ ճեղուկի կաթիլի կողմից' Չոս աերմնասկզրնակի ըմնասզզբնավլ| սանալով, այդ կաթիլը եւ րս է քաշու մ աղկավփոշի միկրոպիլեն ծածկվում է: իգասեղմվում: Արական գամետոֆիտը շա-

մեջ, նուցելուսի վրա: Փոշոտումից ճետո

լան կոնի թեփուկներն իրար է իր ղարդացումը մեդասպորանդիումիվրա: Էքզինը պայթում «րունակում ն ինտինով շրջապատվածվզոյացնումէ փոշու խողովակ",որը թափանՀ են

ջում է նուցելուսի ճյուսվածքի մեջ ն առաջացնում է երկու բջիչ՝ բջիչ ն սպերմածին բջիչ։ նրանք անցնում են փոշեխողովակի մեջ, որը չտատիկ

նրանց ճասցնում է արքեդոնիումին։ Բեղմնավորումից անմիջապես առաջանում են երկու սպերմ՝ առանց ժտրակների արական գամետներ: Փոշնխողովակըարքեդոնիումի վղիկի միջով է ձվաբջջին: նա ձեռք է բերում բարձր տուրդգոր, "Հասնում նրա ծայրը պղատովում է, ե պարունակությունըդուրս է նետվում ձվաբջյի ցիւոոմեջ: Վեգետատիվբջիջի քայքայվում է: Սպերմներից մեկը պլազմայի միաձուլվում է ձվաբջջիկորիզի «ետ, իսկ երկրորդը ոչնչանում է: Սոճու խիոշուտումիցմինչն բեղմնավորումը անցնում է մուռավորապես13 ամիս: Զիգուտից (շո) առաջանում է սաղմ: Սաղմի աճր կատարվում է էնդոսպպերմի(ո) պաշարանյութերի ճաշվին։ Զնավորված սաղմը կազմված է պյրմատիկից, ցողունիկից, մի քանի (5--19) շաքիլներից ն բողբոջիկից: Սաղմըշրջապատվածէ էնդոսպերմով, որն օգտագործվում է ծլման ժամանակ: հնտեդումենտըգոյացնում է կարծր ապերմամժաշկ։Ալսպես է անրմնասկզբնակը փոխարկվում սերժի: Ալն գտնվում է սերմնաթեփի վրա, ունի թնաձն ելուն՝ Հատուկ ճարմարանք, որը նպաստում է քամու են աշնանը՝ փոմիջոցովսերմերի տարածմանը:Սերմերը Հասունանում շուտումից Հետո երկրորդ տարին: Մինչ ալդ կոները Հասնում են 4--6 սմ երկարության: նրանք երկարավուն էլիպսաձնե են, սրված զադաթով, Քեփերըփայտանում են, կանաչից դառնում են գորշ: Հետեյալ ձմռանը ն են: կախվում են, թեփերը իրարից Հեուսնում, կոները սերմերը թափվում Մայրականբուլսից անջատվելով՝ սերմը կարող է երկարատն մնալ ն

առաջ սպերմածինբջջից

Գամնաներիշարժունության կորուստի

Ձում

"հտ

կապված` փոշնխողովակըճանդիսա-

նորազոյացում: ։

2-1

Հանգստի վիճակում ն սկսել աճը միայն բարհճաջող պայմաններստեղժվելու դեպքում: Այսպիսով,պատնրանմանների «ամեմատությամբ մերկասերմերը ունեն մի շարք առաջադիմականՃատկանիշներ.զամետոֆիտներըիսպառ կորցրել են ինքնուրույնությունը, նրանք գոյանում են սպորոֆիտի վրա ն ապրում են նրանց ճաշվին, բեղմնավորումը կապված չէ ջրի ճետ, սոլորոֆիտի սաղմը, թեպետ սնվում է դամետոֆիտի«աշվին, բայց դտնվում է սերմի ներսում ն չճուսալիորենպաշտպանվածէ անբարենպաստպայմաններից: Մերկասերմերիսերմերի առանձնաձճակությունը Ճանդիսանում է նրանց երկակի բնույթը. սնող ճյուսվածք էնդոսպերմբ պատկանում է դամետոֆիտին (1), սաղմը նոր սպորոֆիտի (ՀՈ) սզբնակն Լ, սնրմնամաշկը ն նուցելուսը դոլանում են սպորոֆիոիխ(2ո) Պյուսվածք-

ներից:

Մերկասերմերիկաբգաբանությունը դեռնս կայունացած չէ: Ավելի

ճաճախ նրանց բաժանում

դնետայիններ:

ներ

ԴԱՍ

ՍԱԳՈԵՆԻՆԵՐ--

են

երեք դասի՝ սադոննիներ, փշատերնավոր-

ՇՄՇՃԵՕԹՏ|04

Տերններըխոշոր, փետրաձնյ,Հազվադեպամբողջական, նշտարաձնեն: (բունը) ունի ճղոր միջուկ, կեղն ն ճամեմատաբարոչ շատ բնաՑողունը

դասավորված են փայրո։ւ տերնակերպկամ շատ Սերմնասկղզբնակները Թե բիչ ձնափոխված մեդասպորոֆիլների վրա, որոնք տեղադրված էն մեկական կամ խմբված են կոներով։ ներկայացնումեն էվոլլուցիայի խոշորատերն գիժը: Դասըբաժանվուէ է հրեք կարգի. սերմավոր պտերներ, սագոննիներ, բենետիոներ: պտերնեո-ՔԼօՄ0Տքծուց

կարգսեբմավոր Եա

անցողական խումբ է պահրանմաններից դեպի մերկասերմնրբ: Առաջիններիճետ նրանդ միավորում է տերեների կառուցվածքըն տերիների արտարին տեսքը, միպրոռպորոֆիլների ն միկրոսսպորանոքնելկառուցվածքը. նրրորդների «ետ՝ ցողունի երկրորդային աճր «ճաստու-

ըչամբ, ոնըմնասկոբնաւների ե ռերմժերի առկայությունը:

նե

183):

(գեռֆիլիս:)։

տոր

նկ.

188.

Ա.-

Սագոենիներ.

տատիվ բողբոջով, որը շրջակորացած սագոննի. Բ--պարուրաձն մակրոզաժիաւ պատվածէ մշտադալար տերն ների փնջով: Տերններըբողբոջի ինչես պտերները,փետրաձնեն, խոշոր, մեջ ոլորված են խխունջաձն՝ է մինչն 25 մ երկարության: Սաղոննիներիբեղմնավորումը դեռես կապված են 4ետ: էնդոսսլերԱրքեգոնիումներըդասավորված ջրային միջավայրի խուցի մնչ: Սաղկավփոշուծլման ժամամի խոռոչի՝ աոքեգոնիումային կամ ավելի խոշոր սպերնակ սպերմածին բջիջցիցառաջանում են 2--4 նրանք ընկնոմ նն արքեմատոզոիդներ՝ բազմաթիվ մտրակներով: ամանակ լողում:են, ապս մեջ, որոշ դոնիումային խուցի Ճճեղուկի նրանցից մեկը բեղմնավորում է ձվաբջիջը: Սադոննիների գործնական նշանակությունը մեծ չէ: Որոշ տեսակների, առանձնապեսկորացած ցողունի միջուկից պատրաստում են սագո դոննու(ՇՄԸՅՏԼՇՄՕ1սէճ) ձավարը: Սադոննիներըճիանալի դեկորատիվ բույսեր են. դրանք բուծում նն ջերմատներում, ինչպես նան բաց դաշտում: սա-

Սագ բենետիտներ

Թշոոծէքէուցջ

հոպառ բնաջնջվել են: Ի տարբերություն լուս բոլոր մերկասերմեկառուցբի, նրանք ունեցել են երկսեռ կոներ: Վեգետատիվ օրգանների վածքով նման են սադոննիներին, բայց նրանց մեջ եղել են նան խոտաբույսեր: ԴԱՍ

ՇՄՇԱԱՀԱԵՏ

սագզռենինետ--

10Ը տհաադ:: Էւ աքուր տերու"դույ. ատյրու Սրա: արածն հոճեչյաւ Արրոյի, Արոր ալըււյի,նտրիկայի ւ ամոթի: արոաու: Գայ/Ա 1 մշերձտրնակարձույին րվերում։ Սապոնոխոնոլդորա

են

Ճասնում

Ամննաչին ն ամենապարզ մերկասնրմերն են, իսպառ բնաջնջվածեն։

կաց

մինչե ապրում բարձրության էն մինչնՀազար տարի (ոլ. Ցողունը չի ճՃլուղավորբիչ է ճյուղեր տակամ վում լիս, սյունակերո կամ պալաբանմանՀաստացած է, երբեմն մասամբ թաքնված է Հողում Միչջուկում կուտակվում է օսլա: Ցողունիդադաթը վերջավորվում է վեդեժառեր են,

ԱՍԵՂՆԱՏԵՐԵՎԱՎՈՐՆԵՐ--

ԹԼՎՕԵՏԼԾՃ

Տերնները ճաճալ: լինում են նստադիր. մանը, նշտարաձն, ասեղնւսձեն,թոռվխոմչաձե, լայն, թոշոր: Ամբողջությամբ վերցրած՝ Ճաաղվադեղ՝ դասը ներկայացնում չ քվոլլուցիայի գիծը: Ցողունն ունի մանրատերն ոչ մեծ "դոր միջուկ նկեղն, բայդ բնափայտ: Մնդասպորոֆիլները նն ն առաջացնում են փխրուն կամ խի ամուր կոքեր: ձնատփոլվուժ ուս

Դասը բաժանվում է երեք կարգի՝ կորդաիտներ, գինկդոներ, առեղնատերնավորներ: "

ԿարգկոոբդաիտնեոՇՕՐմՀԼ1ոյծտ --

Արտաքինտեսքով իսպառբնաջչնջվելեն:

նման

են

ժամանակակիցփշատերն բույսերին:

կաոգգինկգոայիններ -- Օքուք 02165 կարգն ունի միայն մի տեսակ՝ երկբլքակ գինկդո Հայրենիքն է Հարավ-արեմտյան 9ինաս-

ներկայումս այս

(Շքուջօ Խկօհո) (նկ. 184),

Ճնագույն ժամանակներից այն լայն մշակում են Ճապ"Դա մշտածառ: քիայում ե Չինաստանումամենուրնք, որոլես սրբազան մ ծառ է մինչե բարձրության, ճյուղավոր խիտ բրգաձն ծադալար Րնձյուղներըերկու տիպի են. երկարավուն դադաթքնայինն տապսակով: լայն թիՏերնները կոթունավոր են, Ճճովճարաձե կողքային: վլարճացած են, մեջտեղը Երկարավունընձյուղների վրա նրանք երկբլթակ թեղում Ջղավորումր երկբաժանէ, փոսիկով: Գինկգոներկտուն բույս է: Արականկոները ձեավորվում են կարճատանը, բայց

Միկրո(տերնեածոցերում): ցած ընձյուղների վրա, տերեանութներում որը ավելի ճաապորոֆիլնունի բարակ կոթի տեսք՝ գագաթին սորուս, ճախ կազմված է էրկայնական ճեղքով բացվող երկու կախված միկրոիգականկոները նույնպես ձնավորվում են կարճատպորանդիումներից: պած ընձյուղների վրա, տերեանութներում: 8ուրաքանչյուր կոն կրում է ճյուղավորված կոլքունի դազաթին դասավորվածմիայն տիխատոմիավան երկու սերմնասկզբնակ։ Բեղմնավորումըկատարվում է ինչպես ն օգնությամբ: Գինկգոնլայն օգտաոպերմատողոխդների դոննիներինը՝ են գործում որպես դեկորատիվբույս, նրոսսերմերը ուտելի են, բնափայտը գնաճատվումէ, ինչպես ասեղնատերնավորներինը: սա-

--ՇօՈ16Ո2165 Կարգկոնաբեոբներ

ֆլորայում սրանք մերկասերմերի ամենաբազմամաժանակակից են՝ մոտավորապես 600 տեսակ:Հիմնականում: ներկալացուցիչներն սոռարածվածեն Ճլուսիսային կիսագնդում, որտեղ ձնեավորվումեն կոչ. ՛ նաբերների լայնարձակ անտառներ, կազմված մեկ կամ մի քանիմեր-

թիվ

Նկ.

184.

Գինկգոնիկենսաշոջանը.

Ա--ռպորոֆիտ. Ի--գամնտոֆիս». Մ--մելող. 1--սերմ (ըրնդճանուրտհսք ն երկայնակի ամուր շերտ. 4կարվածբ). Ձ--անրմնամաշչկի յութալե չերտ. 3--աերմնամաշկի

աան սերմնամաչ

աղանքալին

չնրյտ.

Անան» արարը

5--էնդոսպերմ.

Սաո

6--ասորոֆիտի

սաղմ.

2--նրիտամարդ որ

մեկրոռպորանդիուննը. 12--փիկրոսպոր. 13--արական գամետոֆիս.. 14--անթերիդիումային բջիջ. 15--պրոթալիական բյիջննը. 16--ռառւստորիալ բջիջ. 17--սպերմատողոիղ15--խդական կոն. 19--սնրմնասկզբնակ (րհդճանուր տնաբ ն երկայնակի կտրվածբշ 23--րջջային կամերա. 24--էնդու20--ինտեդումննտ. 31--միկրոպիլն. Չ2--նուցելուս.

ւգերմ.28--արքեգոնիում`

ձվաբջջով:

կասերմ տեսակներից (ցեղեր՝ սոճի, եղնենի,կվենի, եղնին)։ Հարավային կիսագնդում կոնաբերների անտառներ կան բարնխառն մարղդերում (Հրո էրկիր, Պատագդոնիա, նոր Զելանդիա, Թասմանիտ ): Արնհադարձային մարզերում նրանք աճում են միայն լեոներում: Կառուցվածքը: Կոնաբերննրըճիմնականում ծառեր են, ճազվադեպ՝ են ճսկայական չափերի ն ապրում են փոինը։ Մառերը երբեմն ճասնում ավելիքան Հաղար տարի: Մեծ մասամբ ունեն երկու տիպի ընձյուղներ՝ երկար նհ կարճ: Շատերի տերնեներըասեղնատիպ են (շատերն), բայց ն նույնիսկ ավելիՀին ցեղերինը (արակարիս,, նշտարաձն աղատիս)՝ ունեն վայննշտարաձն:Որոշ կոնաբերներ թեփուկաձն տերններ (նոճի): Տերհներըմեծ մասամբ նստադիր են, ամբողջական, երբեմն գագաթին

), տատույթում «իոսիկով (եղնին Հարթ, քառանիսո, կլորավուն, 1--2 սմ-ից սմ մինչհ 30--40 երկարության: Ասեղնատերենունի մեկ ջիղ, լայն տեբնեները՝բաղմաթիվ զուցանո ջդեր։ կնոնարերները մշտադալար բույսեր ճն, բացի կվենի, կեղծ կվենի ն մետասհքվոյա ցեղերից: Բնափայտի

90--

չուար

Ն"

մազանման խողովակները տրախեիդներից, հան ոկեցող բջիջներ (տե՛ս նկ. 25), Մեծ մասի կեղնում, բնափալչ

եղեին. Նկ- 185.Սպիտակ

Բ իական արականկոն. դալար ներսի կողմից): դոնի թենւիուկ(տհսք կոԳ- րնձյուղ՝ լափաճաս իգական

Ա.

տերնեներումկան միջբջջային խնժային անցքեր, որոնց մեջ պաւոու , կոնի րունակվում է եթերայուղ, խեժեր, բալասան (տե՛ս նկ.91): Ֆու). Դ. ճասունացած իգական (արտաբին Բազմացումը: Միատուն, Ճազվադես երկտուն բույսեր են: կոներ թեփուկներ սերմնային ն--սերմքը. ներքին կողմերից). ն ամմա միասեռ են։ Արականկոները ամենից Հաճախ ճավաքված են խմբե ջԲո ն սովորաբար դասավորված են սնութներում,Հաղզվաղեպ՝ ւտերնների ծածկող թեփուլ. 3--անըմ։ կողթային ընձյուղներիդադաթներին: շատ պարՄեկրուպորոֆիլները են. թիւակաձն են կամ վաճանաձեի(կենի): իգական կոները ունեն բազմազան կառուցվածք: Մեգասպորոֆիլներիվրա դասավորված ծովի երկըննՄիջերկրական Տարա ինտնգումննաըմեծ եվրոպայում, բում, Միջին դառնում 1 պինդ, իսկ արտաթինը ն Հիմալայանլեռնեկովկասում, ներջինը՝ մսա իւ րք են,բայց շատ էլ կարող ենն ծառեր Խոշոր րում,Սիբիրում: բեղմնավորումը լինել: են յն օղակաձն դասավորված ' " աեր (տե՛ս սոճուօրինակով

րեխ,

րաի

Թրա

վանի

Ա եա րոնԲ երկուսն ամնաոֆիաների փոշոտումը, արարարը սերմի ոլացում վերնում

էջ

224): ն շանակությունը: ն Տնտեսական

Բնենուսմերձ երկրների լալնարձակ

ԱՑ նաառները, որոնք

տարածքներում ն ա

ն յնշանակու արահա ազան

լեռնե

Կոո,

խն օգտակար միջատների

թյուն ունեցող կենդանիների, թոչունների ր ն տեսակների բնակության / անտառներն ունեն վայր: վոնաբերների » աիաշապանման

, տալիս շինանրանք նշանակություն: ազարողիոն արձեստազործական բնափայտի Հիմնական զանզվածը: ն

շատ

ջրա-

են

խի բալասաններ, խեժեր, կամֆարա (քաֆուր) իրո բաք բաղմաթիվ նյութեր: Որոշ կոնաբերպարունակում սննդի մեջ օգտագործվող կոնաբերթրի ար բուժական պատրաստուկներստանալու ճամար: որ Կրո» բաժանվում է ընւոանիքների: ն

Սոլլուլոզ,

տաքս

այլ

են

արգո րգումը:

լուղ:

Կարգը

Ընտանիք սոճաղդգիներ--ԸԱՈՅՇՇ46

ննաան ցեղ):Տարածված Ամենամեժ

նտասնիքնե

ոնա իե) լ Սե

դարձային(առավելապես

արն Աարոն

(17

Ժերձարիա-

Ռրոշ տեսակներ

հոր

ՀՑ Գա հնդոնեզիա

Ունի -

Առա-

ոն

վերածվում: եղնինը(Ճ. ՏԵԼՈՇՃ) կւ 9 տեսակ: Սիբիրական ՍՍՀ7 ֆլորայում կենւոԱրնմտյան, մասի Հյուսիս-արնելքում, ատում է ՍՍՀՄ եվրուղական ավտոնոմ մւաբզում, Տուվայական բոնուկան ն ԱրնելյանՍիբիրում, անտառներ: Առաջացնումէ լայնարձակ

շրջանում մասերի ն

նան

րնչնս

են

աա

Մոնղոլիայում:

է,

փափուկ ն լեռներում: Բնափայտը Հարքավայրում կ լութ, ինչսլես ն արչեստագործական կառույման է են որսլես ուռանում դոչծվում Ասեղնատերններից Համարձ յան ճան արտադրութ թղթի սլարու, ն լաքեր: Դալարճյուղերում է

Սբում

նակվում :

օգտա-

սլատրաստում բալասանը որից անգերազանցե

եթերայուղ,

ատում

բնակվում են բարձր լեռներում կիսաղզնդումաճում են միայն լիպ րում: յու են, Հաղվադեպ՝ թփեր: Շատ տեսակներ Հանդիսանում ասեղնատերն անտառներիՀիմնական ծառն Ցեղ եղնին (ՃԵ16Տ): 40 տեսակ Տարածվածեն Հյուսիսային Ս ցերի կ յում (15 չո ե ( ՛-- 8 տեսակ), սակ),չարավարնելյանԱսիայում

աաա

Հաճախ տակից իգական են մեկական: դասավորված մումայինղոլերով, սւլիտակ 1" իոն են դետաց մեկ վեզետա նանում յոոյոՆ արու ձիդ են, կոները ավելի Հաճախ ուղղաձիգ

են, տափակ

միջոց

թիվը

մենք

ճլուղերով:Ասեղնատերեները

եղնինի քաֆուր(կամֆարա): նը (Ճ. 8154) (եկ.185) բուժելուՀամար: Սպիտակեղնի ն Միչին,չարավային շրջաններում, ՍՍՀՄ ամենաարհժտյան է

վերթերը

որոնհղ կեեմայանԵվրուլայի լեռներում,

անտառներ է կաղմում

մինչե

Հազար մինչն մ ն ն Ո ըն ւկրաինայում

լոռու

(ձ. ոօւմոոոուճոճ) եղնեինը վրա: կովկասյան 2 Հազար մ բարձրության է կազմումդլխավորաղանդվածներ Հեւո խոր անտառային մ բարձրուՀատարեհնու սլես

մասում,

լեռների արնմոյան կովկասի Բուծում

թյան

Դեկորատիվ

հոր"

ւիայում:

Ցեղ եղննի

ծառ

է:

հմ

է (1268): Միավորում

Քե

տեսակ, որոնք տարածված

ն Ասիայում, այում, կենտրոնական Արեելյան Եվրուլ Հձլուսքսային օղահն կեղեով, բաց-գորշ Բարձր ծառեր ուսիսայինԱմերիկայում:

է1,

Նկ.

187.

Ա մրկար դալար

Սիբիբականկվենի, ե

Բ--ընձլուղ

կարճ ընձյուղներ.

կոներով.

Գ--րնձյուղ իգական

արական կոննրով.

կոնով. Ե--աերմեր. Դ--րձյուզիգական Հճասունացած

Մեծ Ժասում:

տարածբներում կաղմում է մաքուր կամ կեչու ն սոճու խառնուրդով անտառներ: երկրի Հարավալին շրջաններում աճում է խառն անտառներում՝թիկու, լորենու, կաղնու ճետ միասին: Բն ավայուր օղտագործում են որպես կառուցողական ն արճեստագործականնլութ, վառելափայտ, Ճումք՝ թուլ ստանալու ճամար: Բնափայտիթորումից «ՅԱՀ դա»

Նկ.

1868.

աա...

Վ:

-Վր-առը,

Հողա

ՀոզաորապաապապաՀյեա

Սովոբական եղենի.

Ա--ընձյուղ՝հգական

կողմերից

ղալար

կողքից).

Գ-

կոնով. Բ--ածրմնային թեփուկ (տնաբ ներքին ե արտաբին ինձյուղ արական կոննրով. Դ--միկբոսսպլորոֆիլ. Ե--ժաղկա-

փոշի. Զ--Ճասունացաժ խիգականկոն. Էէ--ահրմնային Թեուկ տերն (բնդճանուր տեսք

սերմերով ն սերմ. Ը-լայնակի կարվաժք). 1--սնրմնասկզբնակ. ՉՀ--ժաժկողթեփուկ:

կաձն դասավորված ճյուղերով:Ասեղնատերնները քառանիստ նն, լուրաքանչյուր նիստի վրա սպիւոակ ղոլ, դասավորված են մեկական: Արմատային ճամակարդրառավելապես Ժակերեսային է: Սավերադիմացկուն բույսեր են: իգականկոները, վեր ցցված, Հասունանում են մեկ վեգետացիոն շրջանում, սերմերի Հճասունացման ժամանակ կախվում: ապա ընկնում են: ՍՍՀՄ

ֆլորայլում

(նկ. 186) տարածված է

տեսակ կա:

եղենին Սովորական

Արեմոյանեվրոպայում ն

ՍՍՀՄ

12 45165)

եվրոպակաի

Նկ.

188.

Սովորական սոնի.

աաանանա ամաոարոոյաթն ա |

հզական կոն:

անան

Հառունաղած

նոն.

Գ-

Արա սեո.

ոռտացվումէ խեժ, կանիֆոլ, մոմախառն կպրաձյութ, բնեկն։ Կեղնր պարունակում է դարաղիչ (աղաղիչ) նյութեր: Սիբիրական եղննին (թ. ) տարածված է ՍՍՀՄ եվրուական մասի «յլոռիս-արնեյբում, ՕԵՕԿՅԱՑ է ԱրնհմտյանՍիբիրում: Շատ մուռ է սովորական եղեխուն: Տարբերվում աճում ավելի փոքր իգական կոներով։ Փշոտ եղնենին(Ե. քսոջծոտ) է Հլաաիսային Ամերիկալի ժալոոտ լեռներում, ունի գեղեցիկ արծաթածառ այն լայն մշակում են որպեսդեկորատիվ փայլ ասեղնատերեներ,

Արեմտոտյան եվրուլալում: Ցեղ կվենի (Լօ115):Ունի մուռավորապես 20 տեսակ,

ՍՍՀՄ-ում

րածված

են

որոնք

տա-

Մոնում Ասիայում, եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում:

ասեղնատերնհ անտառների կաղժի մեջ: խոշոր լուսասեր ծառեր ե1՝ օղակաձն դասավորվածճլուղերով: Ամռանը կանաչ բույսեր են: Տերնենեըը երկար ընձյուղների վրա դասավորված են մեկական, իսկ կարճացած ընձյուղներին՝ փնջերով: Սաղկափոշինառանց օդային պարկերի է: հդաեն վեգետացիոնմեկ սեզոնում, բայց8--8 տարի ան կոները Հասունանում մնում կարմրավուն են Բն ափայտը կարմրավ կախված է, առան,ց քայքայվել իվ ալքայվելու խեժով Ճարուստ, ամուր, ջրում քայքալվելու առումով՝ կայուն: այն օգտագործում են կոճավփայտեր պատրաստելու ճամար, նավաշինարար»: քյան մեջ, «անքաչճորերը ամրացնելու նպատակով, որպես վառելափալրոչթուղք պատրաստելու ճամար ՍՍՀՄ ֆյորայում կա 27 տեսակ: Արեմտանվրոպական կվենին (Լ. աճում ն է Ալպերում զ601մսճ) Կարպատներում:Սիբիրական կվենին (1.. ՏԼԵԼՈՇ4)(նկ. 182) տարածված է ՍՍՀՄ եվրուլական մասի «լուռիռային ե արնելյան շրջաններում, ինչպես ե ԱրեմտյանՍիբիրում: Դաուրյան կվենին (Լ. ՆԵՍՄԱՆՀ)) Արնելյան Սիբիրում ն Հեռավոր Արնելքում ճիանալի դիմանում է խիստ կլիմային, ԱրնհելյանՍիբիրի Ճլուսիսում ն Յակուտիայում Հանդիսանում է միակ բարձրսբուն ծառըո Ցեղ սոճի (լուստ):Մոտավորապես100 տեսակունի, որոնք րածված են Հյուսիսային կիսագնդիբարեխառն մարզերում, մներձարնադարձային շրջաններում կազմում են լեռնային անտառներ,մի քանի տեռակ աճում են արնադարձային մարզերի լեռներում: Խոշոր կամ ոչ մեծ ծառեր են՝ օղակաձն դասավորված ճյուղերով: երկարածընձյուղները ծածկված են թաղանթային թեփովլատիպ տերեներով, որոնց անութներում ձեավորվում նն կարճացած ընձյուղներ Չ--ական փնջերով ղաեն Չ2--Ց սավորված ասեղնատերններով: իգականկոները Հասունանում են

սոր

առներ

ն սվաավազային կազմում

Հողերում։ Աճում է նան սֆագզախառն (գաճաճ ձնեերը), նային ճաճիճներում ե կավճային կրային իսկ Հարավում՝

լանջերին:Բնափայտըլայն ժում

են

օգտադոր-

որպես կառուցողականն

ար-

ճումբ: Ցողուններից 2նեստադործական են բնեկնալուղչ որից արդլունաճանում ստանում թորման միջոցով

են

խեժ

նավերի Համար, լանիֆոլ, բնեվն: Նկ. 189. մեջ շատ ասկորբիԱսեղնատերնների նաթթու(Ը վիտամին)է դալար ընձյուղները օղզտագործումեն

սնի. Սիբիբական այով

ո ԱՏԱՆԱ պարունակում: թո հավան զոն,

պատրաստելու

ՍԱ

երմ,

ճամար, ծաղկասպորգետնամուշկի որպես փոշին՝ բժշկության մեջ: Սիբիներին փոխարինող, կիրառում են ծառ է, լայն րական սոճին (Ք. ՏՎԵԼՈԼԸՅ)(նկ. 189) խոշորաբուն դեղեր

ՈՆ

տա-

մտա-

տարում:

տեսակ: Սովորականսոճին (թ. ՏԱՄՇՏԷՐԼՏ) տարածված է ՍՍՀՄ եվրոական մասում, Սիբիրում, ծովը, իսկ Եվրոպալոմ՝ Սկան-

ՍՍՀՄ ֆլորայում կա

(նկ. 188) լայն

է ինչն Հասնում Օխոյան

Արեմտյան

դինավյան թերակղզուց մինչն Պիրինյանըն Բալկանյանը:Հաճախ Խն256

Նկ.

190.

գիճի. Սովոբական

Գ. միկրուպորոֆիլ. Դ--ընձյուղ մեկընձլուղ արական կոներով. Բ- արական կոն. Զ--իզական կոնի զազաթ. է--՞ակոն. իզական ն--դալար հրկամյա իգական կոներով. ն մրկայնակի տունացաժ իգական կոն (ընդչանուր անաց, լայնակի 34--սերմնասկզբնակՄեպասպորոֆիլ. 1--միկրուսպորոֆիլ. 2--միկրոռպորանգիում.

Ա-

գարվածբեն

Տ--անրմ:

ն ՍՍՀՄ-ում րածված ամբողջ Սիբիրում Մոնղոլիուլում: ձնավորումէ Խիտ անտառներ՝ մայրոսոներ։ Ասեղնատերններըկարճացած ընձյուղների վրա դասավորված են փնջերով Հնդական։ իդական կոները ուղեն ղաձիգ են, սերմերը Հասունանում փոշոտումից ճեւոոերկրորդ ւու րբին՝աշնանը: Հասունացման ժամանակ կոները չեն բացվում: Սերմերը անթն են, սերմնամաշկի՝ ամուր: Կենցաղում սերմերը կոչվում են են ուտելու ն լուղ ստանալու մայրու ընկուղզիկներ,որոնց օգտագործում Համար: Մացառամայրին(9. քառմճ) գնտնատարածթուխ կամ փոքր

դիչին

ԴԱՍ ԳՆԵՏԱՅԻՆՆԵՐ--

կրում

աճում

ծածկոցներ

ծածկասնրՐԸ խիստ պարզեցված են, սեռական պրոցեսը որոշ չավխիով մերի կրկնակի բեզմնավորումնէ Հիշեցնում: Սերմնասկզբնակը ժեկն է, ունի երկու շաքիլ: Բնափայտում խեժային անցքեր չկան: Դատաղմը

Արեմտյան

Չ0

Շատ

էֆեդշայիններ -- Բքիօմոուօտ

Կարգ

տեսակների թիվն է 145:

են

կամաքներում:

(3սուքթծւսչ):

սր բաժանվումէ երեք կարգի: էֆեղրայիններ,դնետայիններյ վել-

վիչիայիններ:

նոճազգիներ-ՇԱբքաՏտՅԸԸՁ6

ցեղ, Տարածված Տերնները Սառեր ն թվեր են. շխա մայր թեփուկանման են, Հազվադեպ՝ ասեղանման։ Բնափայտում ձյուքանցՔեր չկան: Զլութը Հավաքվում է Հատուկ բջիջներում: Արական կոները մեկական են, ծաղկափոշու Հատիկները օդային պարկեր չունեն: իգական կոների թեփուկները փալտալին են, կաշնկերպ կամ Հյութալի։ Ցեղ գիհի Մոտավորապես20 տեսակ ունի, րածված Հլուսիսային կիսադնդում՝ Արկտիկայից մինչն մերձարնադարձային ղոտին: Մի քանի տեսակ աճում է արնադարձային գուու լեոներում: Ոչ մեծ ծառեր կամ թփեր են: Տերեներըասեղնակերպեն կոմ թեփուկանման: իդական կոների թեփուկները՝ մսալի ն Հլութալի, միձուլվում են իրար Ճետյ, առաջացնելովկոնաճատապտուղ, որը Ճասունակում է Չ տարում: Բնափայտը լայնորեն օգտագործում են տարբեր նպատակների ճամար: Էնձյուղները պարունակում են սաբինոլ թունավոր եթերայուղը որն օղզտագործվումէ բժշկության մեջ: ՍՍՀՄ ֆլորայումՉ1 տեսակ կա: Սովորական դիճին(. օօոտսուտ)(նկ. 190). աճում է եղենու ն սոճու ենթանտառներուի: Տերններն տսեղնակերողեն, լուրաքանչյուր օղակում երեք ճատ: Շուտ երկարակյաց է, ապրում է 2 Հազար տարի: կարմիր դիչին (1.025ՇՇ4ՐՄ5) հ բարձր Միավորում

ճին, բնաջնջվող անսակ:

ՇԽԲԼՕՇՏԼԾՃ

ու

Անդրկովկասում, նան փոքր ռոճին (թ. քլէոստչ) մեր երԲալկաններում: Պիցունդայի է Պիցունդա ճրվանդանում, ռնլիկտային" տնսակ է:

Ընտանիք

կիսագինՏՇՐՅԿՏՇՈՃՈԼԸ4)»

տեսակներ:

ունեցող կենդանիներ՝ սկյուռներ ն սամույրնշանակություն են: Պալլասի սոճին 12 քՅԱոՏ(Յոռ)անտառներ ներ: Սերմերը ուտելի

Ասիայում ն

ան-

Գննտայիններըայլ սոճայիններից տարբերվում են նրանով, որ երկրորդային բնափայտում անոթներ ն միկրոսպորոֆիլների մեգասպոկան, իգական ն արական գամետոֆիոներոֆիլներիշուրջը

գործական

ձնավորում Ղրիմոժմ ն

ն այլ 10Ե052)

դաձն դիճին (). Տօքթ

է արնելյան Սիբիրում, Կուրիլյան կղզիներում, Ճապու նիայում: նաղմում է մեծ ժոլուտներ, որտեղ բուն են դնում արդյունա

Ղրիմում:Միջին Ասիայիլեռներում

են

առներեն կազմում ղերավշանյան դգիչին(.

Աճում

է:

ծառ

աճում (1.22:66154)

՝ ւ

տա-

կարգն ունի մեկ ընտանիք ն մեկ ցեղ-էֆեդրա (Էքհօժոճ) տեսակով, որոնք տարածվածեն Միջերկրածովայինմարզում, Առաջավոր ն ՄիջինԱսիայում, Հնդկաստանում, ն ՀարաՉինաստանում, Հյուսիսային վային Ամերիկայում: Սրանքամենից «աճախ անապատների, կիսատնապատների,քարքարուռ բնակիչներ են: Ոչ մեծ ծառեր են, բայց լանչերի ելի ճաճախ կիսավեր ե տ--ճմժ բարձրության Ճասնողլիաններ(ընկ.191): Տերեներըմանը են, սովորաբար թեփուկանման, վաղ թավփվող'Դյուղերը կողավոր, կանաչ, կատարում են ֆոտոսինթեզի ֆունկցիա: երկտուն ա-

Արականկռները դասավորված են ցողունի Հանգույցներում 3--4-ական ավելի Արականկոնը կազմված է սյունակից, որի գագաթին Բույսեր

են:

կան երկուսից մինչն ութ

«ատ

երկ-քառաբրունմիկրոսպորանգիումներ:

հգական կոները՝ թվով երկուսից մինչն չորս, նույնպես դասավորված են Հանդույցներում: իդականկոնը կազմված է միայն ժեկ սերմորը շրջապատված է ճաստ ծածկույթով: ՍՄազկավփոշին նասկզբնակից, փոխադրվումէ քամով, երբեմն միջատներով: Սերմերի Հասունացման իզական ժամանակ ունում

կոնի

ավելի Հաճախ փայարտաբինծաժկոցը

է, իսկ թեիուկաձն ծաժկող տերնները դառնում են ճյութալի ն

վառ գունավորվում են: ՍՍՀՄ

10 տեսակ կա: երկճասկիկային էֆեդրան (Է.Վ15191) տարածված է ՍՍՀՄ եվրոպական մասի 4:ոՍիբիրում,Միջին Ասիայում: Փոքը Թուփ Լ՝ մինչե բամ-արնելքոսիլ

ֆլորայում

էոշհոճ)(ոոե՛ս նկ. 19--1189

(Շծոոծելծուն 8ո-հօցօոթէա)

ենթաթագավորությանբնութագիրը Ընձյուղավոր արբեգոնիումայինների

Բաժին Դաս

ենք

7պորոֆի

գնան շրրանում (բնաջնջվել են),| Բազմամյա անարար ձեր բազմամյա կոաաթուա

Մքրկասերմեր-ՕՄՈԼՈՕՏքՇրում

նրբասպորանգիակոնաբերներ-- Գննտալյիններ-Սագոենայիններ-Շ2մօքՏ/44

Զուգամայինննր-ի»:ո մ095 լմ. Լջօօքօմ10ք5148 1506Լ0ք5142 Գո» Հեա.

Ռետնամուշկայիններ--|

Տեսակներիթիվը

Արմաթի |

Ցիաձետանմաննձր-| Գետնամուշկանմաններ--ԼՆՇոօքօմ1օքիէ8 Քզատօէօքիչէռ -

յիններ-- Նճքեօլիթտլմր 10000

բո

ուլը

շոռ

Շար

խոտաբույս

Քողունի ը ու

թու

| Ցողունը ն

արմատնուլնպիսին էն,

Սառ,

Բազմաժլա խոտա-

Ցողունը

Հան

ւո

անրթ ՏԸ:

,իջ-|

է կեն-| սպորները

տարբեր Մնծութ ան. միկրոն

:մասնատ-

գոնը

Տ.ները| բխում

մեգա

քն

մեկ

առան լեղվակի։ | կիկում: ւ աու լ ԱՎԲել, Ի' " է արյալ: մատի ողունի գո սպորո- բումի մոդա այից:

գրսո-| Հաս-|

ֆիս

դազաք աՀաա րի Է բվա ներին կիկներով։ Սպորները ՍԱ

կառուց-

քո:

վածքը

կիննձրով: ծության, բայց են, ճետերոթալիկ

ները

ծրեջ ժաժկոց

ունեն

(արտաքին

ցից

ժոյժկո-

ճն առաջանում

էլատերներ):

գամես:ոֆիտ

Բեղմնա-| Բեղմնավորումը Հակո, վորումը կապված | ջրի

ճետ

կապված է չրի

Ճնտ:

րբոֆիլակիր» Բեղմնավորումը կապված է

Հու

ջրի

ցո-

քիկնափորայինընՓո-

կամ

Սառ, թուփ

| մողունն

» չճյուղա-

Ծառ, լիան

ն կեղեր Թույլ ենկունեն ճՃյուղավորվաժ, միջուկ բնա-

|ն

զարգացած,

վորումից

փխո-|իիգոյանում

| | ձնավորվում են|վրա, | Ճորիզոնական: որոնք

միամյա

են

կխոտարուսծբ'խարկվում է սերմի խիոտ ձնափոխված չրաին-ճաշճային, քնդեՍէրմնասկզբնակննմեզասպորոֆիլների

դացողունը ոխադրող (ոուրձըկեն

ԻԸ

տենրնանմանկամ վա բոռնական գլանիմեջտծնղում: ձնափոխվածժ մեղա-փութր Սորուսները ւ

պորոֆիլեերի վրա կոներ, |որոնք դասավորված

ժաժկածինդուզիումով, դասավորվածտեԲններիՀիմ "իմի մոտ, Սպոր-

կամ

խրմբորպես ամուր

նե մեկական կամ ԶրոՐԻ թարոոբ եժության, | ամբծրով կազմում Հ ոի ապորանցիում- ||են կոներ, նր աի տար :

| Բաժանասեո, ժաղկա-|Արական զամեԱրականը՝ Հավատարասպորների |չջանում սպորան-| փոշին, ավելի ծաղկաՖԸ ի ԽիքծղաԲԻ ֆիոոմեքրի Հա-խոֆիտը՝ աճախ օդային փոշին, չունի կանաչ, լորո ԱՐՏ պար | չնն լքում սպորոֆի- կերով: հղականը դային պարկեր: չո' մարն ոիգոիյեն ԱՆԻԼ աա արամ ու ՀԱԱ արթմ Ն"

գա-

առաչ

ծն

ձր

բերումնաի

Ար

անչ

ոՐԸ

է Է

|նեն,.

Հետ.

Բնրասպորավորներինը՝ ոլնրմ արքթեգոնիում-| Հետ:

առաջանում

նն

զիոմների մեջ.

ոպորան-

Ա:Շօքօմմատ ԳԱԱ աինոլա թատոաԱք

բումը

Բեղմնա- չրային

փորումը ջրի կապված

8մղ ձիաձետ-ՎՐ բան

ջրային

ճետ:

կճնու

Գաանագածր արական -- Ցեղ սազոննի-1111: ողՏ

821685

տալվինիա(ոջացող Տճխուռ |

ոճէոոտ

վայրիՀետ

կապված |. միջավայրի

ՇՇոՏ

վաժ Հէ:

միջա-

կապ-

Ցեղ էֆեդրա-Ցեղեր.եղեին-ՂԵԼՇՏ, եղննի--Ք1ԸՇՁ, սոճի|Իքիշմոճ ք

-շթլըստ ՇԱքծՏՏնՏ, նոճի-կենսաժաո--

Դհսլճ,

անոթներ:

|Միկրոսլորոֆիլ, փայտը կազմվաժ է նձրի կեզն,բնափալտը|

|ունի պոր

Բաժանասնեո, ռլարզեցվաժ, ներով: Բեղփնավո-

ներկայացուցիչներ

թուփ,

ունի Ճզոր|Երկրորդային միջովը| բնափայտում

բնափայտ,

սա-

| |

չո

խմբվածՍառի«լոր Հավասար մէ-

ողունըի

վա ինդուզիուժով: դաղզաքնային, Սպոր- սպորանգիում 4՝ բնձյուղների աճուանգիումի պատը միաշերտ, ժաժկվաժ ինտեղու- ժը ժոնուղողիալ: կա.օղակ: Տարբերասպորամենտով, բնդմնա- Սնրմնասկզբնակնեվորնձրը՝ բազմամյա կաժ Հնեատ

ում

ԱԱՐԻ

ցողունը: լ որանգիակիրները Հասէն

միանման մեծու-

» հդ չճյուբնով զամ

Տերեները մանը, աաոզնավաժ, դաւ ավորված օղակար ձե, Ֆոտոսինթեզի Ֆունկցիան կատա-

մոոքով: խարու ին երը

դասավորվաֆ կենտրոնական գլանե արտաժասում, միջուկ կա: Կամբիում չկա: Ճլուղավորումը կողքային, կողքային ընձյուղների վառավորու-

թյունըօղակաձեւ

դերացոզունի ն մեգադասաթույլ է զարզացաժ,| տրախէիգներից:Տե| սռլորոֆիլննրի վորված կձնտրոնական գլակազմված է տրա-|ինները մանր են, շուրջի կան ժածնի արտաքինում, կենտրո խճիդներից: Տերն-նոտադիր, կշտարա-կոցներ:Հեշնցում միջուկ. Տերննձրը նճրը խոշոր, փետ-| ձն, առեղնաձն, Քե-|նում են ժաժկախոշոր, փետրաձն Հատված, աձն, Հազվադեպփուկանման, Պազ-խնրմերին: Սերմն Սպորանգիումները տէրենե. ամբողջական, երչ- վագեպ խոշոր,| ովնի «յութալի ոտին, Խոմբ|աարաձն, Անրմնա-կլայն յուղավո-կլամ լոր աժե, տորուսնքրով, ժածկսկզբնակը մծգա- |րումը

են

անգիավոր մա րաձե, որոֆիլները ն ծ գն ով,րվում

աար"

Ծառ

ազգաբազ-վորված դազորվա ժամյա (խոտաբույսեր |կավ ր առեր,

դասինը:| մակերեսը կողավոր: Տոմցերրով ու: լ կապինների Գոա Տճրեները լեզվակով,| Փոխադրող խրձերը " Ն աջնաժի ն

| յ,

խո-

Բոլ

| նք ված 1 Հանգույցների միջճանգուցների, բեք որԳետնամու.|

ար-

լիան,

մտաբույմ

բույս

Օոճէօքտլմը

Սպորոֆիտ

Քլղօքտլվո

ք6ԼԱՏ.

գիտի--Սսոլ-

Մամոռանժաններիձնաբանական նկարադրությունը, որպես կանոն,

են նախապես մանրադիտակայինպատրաս"պատրաստված կատարում

ճիման վրա: Սպորոգոնի (տուփիկի պատ, պերիստում, կատոմվլների ն ցողունի լայնակի կտրվածքի պատրաստուկտերնի, ինչպես փարիչ), լաբորատոր ները սարքում են Հյլուսվածաբանության ("իստոլոգիայի) Համար պարապմունքների

օդտադործվող սովորական ժիջոցների օգնու

թյամբ: Տուիիկը թրջում ն ճերձադանով (նշտար) կտրում են երկարությամբ, ընդ որում, կափարիչը ընկնում է: Տուփիկի կեսերը դնում են առարկայականապակուվրա այնպես,որ կարելի լինի դիտելերկու Պատրաստուկիվրա կարելիէ. կողմից,ն ծածկում են ծածկապակիով: ն ինչպես արտաքին, այնպես տեսնել ներքին (եթե այն կա) պերիստոմի կառուցվածքը: Սպորներըկարելի է Ճեռացնել, եթե նրանք լմանդարում են պերիստոմի ուսումնասիրությանը: Տերնը նրբունելիով պոկում են, դնում առարկայուկան ասլակու վրա մեկ կաթիլ ջրում ն ծածկում ծածկճետաղզուտումեն ստերեոսկողիական "Կսպլակիով։ Պատրաստուկները մանրադիտակով կամ խոշորացույցով: Անճտրաժեշտության դեպքում պատրաստում են տերեի ն ցողունի լայնակի կտրվածքներ: կԿտրվածքեն ները անում սովորական եղանակով. ցողունի դաղաթը տերնների ճետ միասին սեղմում են թանթրվենու (կտտկենու)ցողունի միջուկի մեջ ն կտրում ածելիով, ն Ձեռքի տակ ունենալով բույսը սկզբում նկապատրաստուկները՝ ագրում «ոա մար են, ապա՝ որոշում: Մորֆոլոդիակալոգիական նկարագրման աու -

191.

Նկ.

էֆեղբա. ԾՐկճասկիկային

կտրրԲ---իդական կոն (ընդանուր տեսք ն երկայնակի Ա--ընձյուղ իգական կոներով. արական եԵկոներով. արական Դ--ընձլուղ վածք). Գ--սերմ (երկայնակի կտրվածք). տերններ. Տ--արտաջին կոների խումբ. Զ--արական կոն. 1--անչլաուղ, թեփուկանման 5--մաղմէ. 4--անրմնասկզքնակ. խողովակաձն որը ժածկոց. 3- ներքին ինանգումենտ,

ծածկույթ:

պայմաբարձրության: էֆեդրայի գործնականնշանակությունը առկայությամբ, որն օ4նավորված է ճյուղերի մնջ Էֆեդրին ալկալոիղի

տագործվում է որպես դեղ:

աշխատանքներ Լաբորատոր 41-ո դ

թեմա:

մամոանմաններ Բաժին

Նյութ: Սովորականպոլիտրիխի Հերբարիումայիննմուշներ:

իսկական մամուռների

այլ

որոշման Հերբարիումի «ճամար մամոանմաններ Հավաքելը սպոէ բարձրակարդ տարբերվում մասամբ մարնախապատրաստելը «ետ տարվող նույնպիսի աշխատանքներից: րային ն սերժավոր բույսերի են սպորակիր նմուշներ:Փոքր ճիմերը ճասվաքում ճամար Հերբարիումժի ն մեջ: Ընդ որում կտրտում են բարակ թիթեղների դնում ծրարների ն կարնոր է, որ չորացնելու ւլաճելու ժամանակ բույսերը պաճղանեն

որ

նմուշները ուժեղ

րաձն ճյուղավորված, չճլուղավորվող ե այլն. դ) տերհ. տափակ, դգանդուր,լայնությամբ ալիքաձն: ձնր

Սպորոգոն

Հա

(նկար).

դամետոֆիտի դաղզաթին, կողքային ճյուղերի ա)աեգադրությունը՝ .

(նկար).

բ) սափորիկ դ) կասիաբիչ(նկար).

ճա-

ան

Գամետոֆիտ ս) ընձյուղի աճման ձեր. ուղղաձիգ, բարձրացող, գետնատարած. Ճյուղավորված, փետԲ) արտաբին տեսքը. ծառանման, թիանման

վրա.

տնսակների կենդան

պետքչէ, բնական ձնը: Այդ պատճառով

1. '

Աա զաագործում

սամ

(նկար): կրկնակի մամուռների

դ) ոլերիստոմ. պարզ, նկարագրումն որոշում

են"

2--Ց

տեսակ:

րոշման մեթոդը բձրված է 315-րդ էջում,

մամլվեն:

42-Իդ թեմա:

Բաժինգետնամուշկանմաններ՝

Նյութ: Գուրզանման գնանամուչկի բույսէրի ֆիքասժ սպորակիր

այլ

գ) Ճյուղավորության չափը. չճյուղավորվող,

նմույներ, տեսակների Հերբարիումային

այլն. դ) ցողունի Հաստությունը. ե) կողերի թիվր ցողունի վրոռ

Դասկիկներ:

այդ

Հերբարիումում ճավաքում են սպորատվության փուլում դատնվող նմուշներ: Մորֆոլողիական նկարագրման ճամար օդտաղործում են ճնտնյալ սխեման. 1. Ցողուն ա) ճատվածիձեր. կլոր, տափակած. 2. Տերեներջ ա) ձն (նկար). Բ) դիրք. ցողունին սեղմված, ցողունից ճեռացած. բաղզմաշարք. քառաշարք, դ) դասավորություն. պարուրաձնեյ 3. Սպորոֆիլներ ա) ձե (նկար). Բ) դասավորություն. խմբված որսլես Ճառկիկ, չխմբված. 4. Սպորակիր ճառկիկ ա դասավորություն. կոթունով, նստադիր. մեկական, երկուսկան, երկուսից ավելի. ձն. հրկարավուն-գլանաձե,օվալ-գլանաձն ն այլն. բ) Նկարադրումն որոշում են դետնամուշկերի Չ--Ց տեսակ:

Տերնապատյան

ա.) ձն. ձագզարաձն,գլանաձե, Հակակոնաձե. Բ) դասայորություն. իրարից Հեռացած, իրար մուեցած. դ) տերնատամների թիվը: դ) ատամների ճամաճումը.ճամաճած, ազատ. հ) տերնատամժների ձնր. բղաձե, նշտարաբղաձն, '

երկճլուղավորվածե

բութ

լայնանչտարաձե,

այլն. դ) սպիտակերիզ. կա, չկա: ն

4. Սպորակիրճասկիկ ու)

դաղաթը. սուր,

բովն

ն որոշում նկարագրում

են

ձիաձետների3-3

տեսակ,

44-ոՐդ թեմա: ի

Բաժինպտեբանմաններ

Արականվաչանապտերի նրբասպորանցիումավոր պրանրների նյութ: Հ1րբարիումայիննմուչներ, ն

21րի

այլ

տեսակ-

Հերբարիուժի Համար Հավաքում էն սպորատվության փուլում դանվող նմուշներ: Մորֆոլոգիական նկարագրմանճամար օգտագործում, են ճետնյալ սխեման.

43-Ըդ թեմա: Բաժինձիաձետներ

Նյութ: Դաշտայինձիաձետի ներ.

այդ

այդ ցեղի այլ բույսնրի ֆիքսաժ սպորաճատիկներ: . ն

տեսակների Հերբարիումային նմուշ-

են նմուշներ Հերբարիումում ճավաքում

Մորֆոլոգիական նկարադրման ճամար սխեման. 1.

Բույս

ա) ունի րնձյուղներ.

օգտադործում

ետնյալ

բ) տերեները. անման, ա բարակ տնողույմ

յունը, ,

աղամ

ներից:

վու

եալ,

Իչ

է2 կոճղարմատը ա) Հաստությունը, Հասո, բարակ. Բ) երկարությունը. կարճ,երկար. դ) դասավորությունը. ուղղաձիգ, Ճորիղոնական: "

տարբերվում ոռւպորակիրներբ միանման,

են

Ընձյուղ" ա) կյանքի տնողությունը. միամյա,բաղմամյա. բ) բարձրությունը.

վերաբերում է այն տեսակներին,որոնց սպորատու ստերչներից, դրանք նկարագրում են առանձին:

են

Բույսը

չ ի ա) չ վանքի

սպորատվության փովուխռ

ուերջ բնձյուղներից. բ) ընձյուղների Հայտնվելը. միաժամանակ, սպորատուները ճայտներվումեն ստերջներիցառուջ։

Զ.

ընձյուղները տարբերվումեն

էի

Կրոնի ա) ամբողջական, Բ)

կտրտված.

ձեր. եռանկյուն, ուրվագծի նշտարաձն, ռրտաձե,օվալ իինուի այլք:

դ) կտրտվածԹիքեղի տիպը- բաժանված, ճատված՝ մատնաձն, փետրաձն՝ պարզ, կրկնակի ն այլն.

ձեր. դ) սեղմենտների

բայ|ուն

այլնւ

գծային,

նշտարաձն,սնպաձն,ձվաձն, կլո295

Սորուսները

հ՞նչ կառուցվածք ն կենսաշրջան ունի սովորական պոլիտրիխը

2Րջ կէնսաշրչանում: կառուցվածքի

ւտերեիեզրերին, ամբողջ մակերեսին, իրարից ա) դասավորությունը,

միաձուլված. դժային, պալտաձի ն ալն. ձեր. կլորավուն, բ) ս) ինդուղիում. կա, չկա. ամրացած նն միջին մասով, եզրերով: տեսակ: նկարագրում ն որոշում են 2--3 Ճեռուչ

Տ. 6.

Բաժինմեոբկասեոմեր

45-ոՐղ թեմա:

Նյութ: Սովորական սոճու

ՆՐ

կոնաբերներիայլ տեսակներիկոնակիր ճյուղերի ճերտեսակների ֆիքսաժ իգական ն արական դալար ն

ւտարբերճասակի արաՀերբարիումում ճավաքում են ընձյուղննը՝ օզտանկարագրի ն Համար իդական կոներով: Մորֆոլոգիական կան դործում են Հետնյալ սխեման. 1. Բույար երկար ն կարճաա) ունի ընձյուղներ. միայն երկար, երկու

տիպի`

ցած.

բ) մշտաղալար, տերեաթափ: Տերնները ա) ասեղանման,թեփանման. քաղանիստ. Բ) տսեղնատերեներիձնբ՝ տավակ. ուռուցիկ տափակ, ղագաթը՝սուր փոսիկավոր: գ) երկարությունը. լ (նրկուականե այլն): իգականկոն (Հասունացած)

փնջերով Հակադիր, սլարուրաձն, դասավորությունը. ողական, "

ուղղաձիգ. կախված, տարածքում. ոդ դասավորությունը ն բ) ձեր. գլանաձե, օվալ, կլորավուն այլն.

7. երկարությունը. ճետ անմիջապես, 3--4 տարի Հետո, դ) մաս. ամբողջովի կան, չկան. խտության աստիճանը հ) սնրմային թենփուկները. փայոային, «յութալի. ձեր (նկար):

ոմ Աի աս

առ

Նկարագրում ն որոշում

նն

Տ--3

սոկսակ։

Հարցեր ինքնաստուգմանճամար 1.

Տ.

ե՞նչ առանձնատճատվուՄամոանմանների կառուցման հնչ պժեր ն կննսաշիջանի Հետ ժասին: նն վկայում ջրիմուռների ն մանության նրանց թյուններ ունեն: Սֆադնային մամուռնենրը պրիմիտիվ կառուցվաժքիի՞նչ Հատկանիշներ.:

ջ96

8. 9.

կոնծր,

բարիումային նմուշներ. այս Ճասունացաժ կոների Հավաքածու:

((վավուչը): Ի՞նչ ն գամետոֆիսւոխ գոյությունունի սպլորոֆիտի միջն՝ բույսի վոխչարաբերություն

մետոֆիար:.

ոֆիտը ն ոլո րոֆիոը դգնտնամուշկանմանների ն

ունեն

կննսաչրջան

ապորավորներից: նչ կննսաշրջան ունի արական վաճանապատերը:

է՛

11.

ի՞նչ ի

գ զաչ-

հ՞նչ փոխճարաբնրություն գոյություն ունի սպորոֆիտի ն զամետոֆիտիմիջն զուրզանմանգնանամուչկի կենսականչրջանում: ի՛նչ անզբունքային տարբերություն կա գետնամուշկի ն սելադինելալի սպորոֆիտի ն դամնտոֆրոիխ միջե: Ո՞րոնք նն ձիաձետներիտարբերիչ Հատկանիշները: ունի դաշտային ձիաձետը: Ի՞նչ Ինչո՞վ էն պանրանմանները տարբերվում ժամանակակից մյուս բարձրակարգ

10.

բ՞նչբնորոշգժեր

ունի տարբերասպոր պարների առանձնաճատկություննէր

գիտի այր րթա լոգիա,

ություն

ունի

սպորոֆիտի

զա-

, բարձրակարգ բույանրի էվոտարբնրասպորայնությունի

րա ըերմնասկգբնակըս ե փզական

ինչպե՞ս է կառուցված մերկասերմերի ո՞ր մասն մեգաապորանգիումինճոմոլոգ: Ինչպե՞ս նն կազմավորվում մնրկասերմերի արական ւց գամետոֆիտները: ի՞նչ կառուցվաժք ունեն նրանք: ե սերմի ձնավորումը: տեղի են ը: Որո՞նք մերկասծրմերի սերմի կառուցվածքի

13.

14.

աարիբեղմնավորումը ազաՄԴր Սանա արոր

15.

» : թոր

ածրմերի

: "17.16.

Ի՞նչ էվոլյուցիոն նշանակություն ունի ճարտնվելի բուլաէրի կլանքում: կան մերկասեձրժնրին ե՞նչ տարբերություններ սպորաՍկզբունքույին վորների

18.

Որո՞նք

լ մ ԱԼ21:2

միջն:

էն

ըՆ

սագունիների բ

«Դ

չ կառուցվածքի

նձնած

առանձնա

1-Ա

19. Ի՞նչ տարածումն ի՞նչ

նշանակություն

ունեն

բարձրակարգ

Համեմատած առտկություննենրը՝ ։

կոնաբճրննրը բնությանն ժողովրդա-

կան տնտնսության մէչ: :

ԲՆՉՑՈՒՂԱՅԻՆ ՎԱՐՍԱՆԴԱՑԻՆՆԵՐԻ

ԵՆԹԱԹԱԳԱՎՈՐՌՒԹՅՈՒՆ-

ՇՕԹՈՂՕ8ԼՕԻՈՃ

«ԸԼԴԻՃԵ ՕՂԱՀՕբ

ԲԱԺԻՆ ԾԱԾԿԱՍԵՐՄԵՐ

ԿԱՄ ՄԱԳՆՈԼԻԱՅԻՆՆԵՐ

ՃԱՕ1ՕՏԵԷՒՔՈՃՂՕԹԱՆՂՃ,

ՈՊՃՕՎՕԼԼԱՕԹԻԿԴՃ

Հաղար է: Սրանք երկրիվրա ժամտնաՏեսակներիթիվը 250--300 կակից պայմաններին առավել Հարմարված բույսեր են, որոնք գերիշխում են բոլոր մայր ցամաքների բուսական ծածկոցներում: Սպորոֆիտիկենսական ձներն են՝ ծառեր, լիաններ, Կառուցվածքը:

(միամյա,երկամյա թիեր,իւուռաբույսեր

Վեդետատիվկ բազմամյա):

կառուցվածքը աչքի է ընկնում Ճլուսվաօրգանների մանրադիտակային ծաբանական տարրերի մեծ բազմազանությամբ, կան ոչ միայն տրաՀ--Ց շաբաէ կյանքի տնողությունը՝ այլն անոթներ: Տարբեր խեիդներ,

ունեթից մինչն մի քանի ճազար տարի: Բաղմամյա խոտաբույսերը են ձնավփոխվածստորերկրյա վեգետատիվ: նում ռլալարներ, օրգաններ՝ ճնարավորութկոճղարմատներ, սոխուկներ, որոնք կոճղեզներ կամ յուն են տալիս դիմանալու տարվա անբարենպաստպայմաններին: ն Բազմացումը:Սպորոֆիտիվրա գոյանում են ծաղիկներ տեղի է ունենում միկրոսպորներին մեգասպորների առաջացում Սպորները Արաներսում ծլում ն տալիս են դամետոֆիոներ: սպորանգիումի Ճճենց կա կան գամետոֆիտը ծաղկափոշին է, որի յուրաքանչյուր «ատիկում

Մեերկու բջիջ, իգականը՝ սաղմնապարկը, կազմված է ուք բջիջներից:

առաջանում է սերմ, ռական պրոցեսի ճետնանքով սերմնասկվբնակից ն ծաղկի այլ Սաղկի պտուղ: կառուցվածքը, մասերից՝ իսկ վարսանդից ն մեդասպորոգենեզը,արականնիգական գամետոմիկրոսպորողենեզը դոլացումը,փոշոտումը նե բեղմնավորությունը նկարագրված ֆիւոների են 3-րդ գլխում: Սածկասերմերի կենսական շրջանը ներկայացված է 192-րդ նկարում: Առավել ընդունված է ժածկասերժերի ծաղկի Ծաղկի ծագումը: մուտ տեսություն նրանցից մեկը (էվանտային) ժագման երկու իրար է է, ընձյուղից, մյուսը (ոտրոծաղիկը ծադել սոլորակիր որ ենթադրում բիլային) մերկասերմերի երկահո կոնից։ Այս տեսությունների Հիման վրավարսանղն առաջացել է մեդասպորոֆիլների ոլորվելու ն նրանց եզրերը իրար Հետ միաձուլվելու Հետնանքով։ Սերմնասկզբնակները Հայտնվել են վարսանդի ներսում։ Միկրոսպորոֆիլներիդարձան տեբնանման, միկրոսպորանգիումներիթիվր կրճատվեց մինչն չորս, նրանք միաձուլվեցին զուլգերով: Այսպես առաջացավ քառաբուն փոշանոթը: սնրմնասկզբնակի կառուցՄերկասերմերի ն ծածկասերմերի դալար վածքը էական տարբերություններ չունի: Այն պարունակում է միայն մեկ սերմնասկզբնակ, որը կոչվում է նուգելուս:նուցելուսը պաշտպանվաժ է Հատուկ ծածկոցով՝ ինտեգումենտով։ Հայտնվելը ինտեգումենտի անրմնավոր բույսերի կարնոր կառուցվածքային առանձնաճատկությունն է, որով նրանք տարբերվում են բարձրակարգ սպորավորներից: էվանտաին տեսության ճիման վրա կազմված է ծաղկի պար կառուցվածքի Հատկանիշների կոդեքաբ. ն մեծ թիվ. սլարույրով դասավորված անդամների անորոշ -- բաղզմաճամաչաւի կառուցվածք. ծաղկի անդամները Համաձուլված ն ճետ զարգացած չեն. սերմնարանըվերնադիր է. գերիշխում է փոշոտումը քամու միջոցով (անեմոֆիլիա): -

Ծածկասերմերի ն մերկասերմերիտարբերիչ հատկանիշները Սպորոֆիտ 1.

Ծառեր,Թեր, խոտաբույսեր (քիամ-

հրկամյա, բազմամյա) Վեգետատիվօրգանները կազմված

մ.

Ծառեր,դազվադեպԹինը

Տ.

Վեգետատիվ օրգանների «յուսվածաբանական տարրերը պակաս բազմազան նն, մեժ մասը անոթներ չունեն Մասնագիտացված վեդետատիվ «րգաններ չունեն

մա,

Նկ.

192.

կենսաջշբջանը. Եգիպտացորենի

Ա--սպորոֆիտ. Բ--գամէտոֆիտ. Մ--մճյող. 1--ղիգուտ. 2--սէրմի սաղմ.Յ--սպորոֆիտի ծիլ. 4--չափաշճաս սպորոֆիտ. 5--աոկլջքավոր ժաղիկ. 6--վարսանղավոր ծաղիկ (եր-

9--10--արականղամետոառաջացում. կայնակիկտրվածթ).2--8--միկրոսպորների

11--12--մկգատպորներիգոյացում. 13--16--իգական ֆրտի՝ ժաղկափոչու գոյացում. դամետոֆիտի՝ սաղմնապարկիառաջացում. 12--բեղմնավորություն:

են

բազմազան Ճյուսվածաբանական տարրերից, կան անոթներ Ունեն մասնագիտացված վեղնտատիվ օրգաններ՝ պալարներ, կոճղեզներ, շատ

կոճղարմատներ

Սերմնասկզբնազներիգտանվում արողաթերթերի ծածկույթի

տակ

են

գաւնվում Սերմնասկզբնակներըբաց, են սիրմնային թնվխուկիվրա

այլ բույսեր: Այս ժամանակի սկիզբը դժվար որ այս սկզբունքը ճայտնվելէ մարդուտնտե է, Ա կնչայտ է սարմանել: սական գործունեության ճենց ամենասկզբից: Սա եղել է ամենատնեական ժամանակաշրջանը: Այն ավարտվել է միայն ՃԱԼ դարի վերջին:

բույսեր,Հյուսվածքի

Գամետոֆիտ 1.

իգական

սաղմնա-չ գամետոֆիսոը՝

ծաղկափոշին, Արականգամժետոֆիտը՝ կազմժվոծ է վեգետատիվ սիվ ըջիջնեձրից

իգական գամնետոֆիտը՝ էնեդոսպերմով

պարկը, ունի ուք բշիչ

էրկու

գոնիումներով

կամ

ավելի

արքե-

Այս շրջանում ճամակաոգերի ժամանակաշոջան: (Լճեստական

Արական դամետոֆիտը՝ ժծաղկավոկազմված է մի քանի պրոթա(նային, անքերիդիումային ն վնգք-

շին,

գեներա-

դասակարգմանճիմնական սկզբունքը եղել է նման բույսերի խմբավորումը առավելապես մեկ՝ կամովին վեցրած մորֆոլոգիական ճատկանի-

տատիվ բջիջներից

Բնլմնավորումը

նիշի: Ալդ ժամանակաշրջանիամենաբարձր նվաճումը եղել Լ

Բեղմնավորումը

կոկնակի՝մճկ

Բեղմնավորումը հզակի՝ սպերմիում-

ՍԵոմը 1.

2. 4.

Սճրժի առաջացումը ճամեմատաբար է տեղի ունենում՝ արագ շա3-4 բակից մինչն մեկ վեգետացիոն շբրջան էնդոսպերմըտրիլոիդ է (3ո) Սաղմե ունի 1--8 շաթիլ

Սճրմըսլարփակվում է

առաջացումը տեզի է ունիդանդաղ, մինչն 15-42 տարի. փոչոտման ն բեղմնավորման կարող է Պասնել չատ

3. |

սլտղի ժնջ

աարի

շ. էնդապերմբ Հասլոիդ է (ո) -

Սշրմի նում

Սաղմը ավելի

Հաճախ երկու շաքիլից ավելի Սձրմբ բաց զոնվում է Բոզի զրա

ունենում

սնրմնաթե-

Նշանակությունը:Ծաժկասերմերինկարնորագույն դեր

է պատկա-

մեր մոլորակի բնության կլանքում: Կենդանիների, առանձնապես թագավորության ամբողջ կաթնասուններին թռչունների ժամանակակից են ծաղկավոր բույսերի ճետ: էվոլյուցիան, մարդու ծագումը կապված մթերքների երկրի վրա մինչե ծածկասերմերի առաջացումըսնման ցողունները, առատություն չի նղել։ Մի քանի մերկասերմերի սերմերն ինչպես ն պտերանմանների Հ--3 տեսակների կոճղարմժատներըչէին կանում

ու

ե թոչունների կաթնասունների

Համար անճրաժեշտ կերի բազա մարդուն տալիս նն սնունդ, «ազուստ, բնակակաղմել: ՍՄածկասիրմերը րան, վառելիբ, Շատ տնսակներ ճարմարված են կյանքի ծոյրաճեղ րող

(լայմաններին արձտոիկականերկրներում, անապատների կիսի: ավավզննրում, աղուտներում, քաղցրաճամ ջրերում ն ծովերում: ս

դաԿարգաբանությանհամառոտ պատմությունը: ՕԾաժկառիրմերի սուկարգման բազմադարգան պատմությունը կարեյր է բաժանել չորո

ժամանակաշրջանի:

ԱմեննաչնաՍգտագոբծական կաբգաբանության ժամանակաշրջան: դարյան դառանարդգմանողբունքն եչհլ է այն, որ րբույսնբըլչմբավորել էն ըստ նրանց ւոնսոնսական նշանակության. ոււելի, թունավոր,դեղա-

Դ00

բուսաբա-

կենդանաբանությանսիստեմների ականավորբարեփոխիչ կ. նության խմբերի կուս ն պարզ կիննեյի սիստեմը (12795 թ.)։ Բուսականբոլոր Ճամակարդգը մինչն մեր օրերը պերազանցվածչէ: այս մռեսության ամբո ընդամեն Ը ազմազան շխար"ը ԼիննեԸ բ աժանել լ հէ բեդ Բույսերի աշխարճը բողջ բազմազ ույսեր 24 դասի: Այդ խմբավորման Հիմքում նա դրել է ծաղկի առեչջքներիթիվը, նրանցըսերտաճումը, երկարությունը ն մի քանի այլ Հատկանիշնելո Վերջին դասում նա ընդգրկել է բոլոր այն բույսերը, որոնք ծաղիկ չուԴա գաղտնաբեղուների դասն է, որ նա ճակադրել է մնացած Չ3 նեն դասերին:կիննեյանճամակարգի Հիմնական պակասությունն այն է, որ դասերից լուրաքանչյուրը միավորում է տեսակներ, միայն մեկ Հատկանիշի ճիման վրաւ Այդ պատճառով էլ դասի մեջ մտնող տեսակները, որպես կանոն, բնութագրվում են ոչ թե իսկական ազգակցությամբ, այլ սպատածականՃամլընկնումով,անդրոգեումի կառուցվածքի մեկ ճատկանիշով. օրինակ, աոէջքների թվով: Այս Համակարգըիրարից անջատել է իրականում ազգակցական տեսակները: Օրինակ, «Հացազգիների մեժ մասը 3 առէջք ունի ն բերված է 3-րդ դասում, իսկ բրինձը, որը նույլնվես «ացազգի է, 6 առէք ունի ն դրված է 6-րդ դասում, նույն ընտանիքին պատկանողխմրախոտը ընդամենը Տ առէջք ունի, ճետնաապլնս Ճիշատակվածէ 2-րդ դասում: կ. Լիննեյի Համակարգըչի արտացո-չ լում բուսական աշխարի էվոլյուցիան: ինքը, կ. Լիննեյը, որոշակի պատ-Հ կերացնում էր, որ իր Համակարգը լավագույնը արձչեստականՀամակարդերի մեջ, ժամանակավոր է: Քնական համակարգեբշի Բուսական աշխարճի ժամանակաշոջանը: առաջին բնաղան «ամակարգըճրատարակեց Ա. ժյուսյեն 1289թ.: նա առաչինն էր, որ բույսերը խմբավորեց ոչ թե 1--Չ Հատկանիշով, այլ նրանցըամբողջ ճամակցությամբ: Ընդ որում այդ ճատկանիշները վերաբերում էին ոչ թե մեկ, այլ զանազան օրգանների: Օ0Այո դեպքում պատաական Ճճամընկնելու պատրսլակաս ճավանականէր դառնում: Ա. ժյուսյեն գիտության ողջ պատմության մեջ առաջին անգամ ձգտում չր բոյոր ընտանիբները միավորել ճաջորդական զարգացման «իման ն

ներից մեկը միաձուլվում է արքեգոնիումներից մեկի ձվաբջջի «ճտ

ապերմիումը միաձուլվում է ձվաբջջի, մյուսը՝ հրկրորդային կորիզի ճետ

վրա

բույսերի քադավոԲայցօրգանական բնության,մասնավորապես

րությոն

էվոլյուցիոն սկզբունքըճաստատվեց Ճամակարգի կառուցման Յ0Լ

ծագումը» աշխատության չՀրատարա-չ միայնՉ. Դարվինի «Տեսակների կումից ճետո (1859 թ.), տրտեղ դիտականորենապացուցված էր ն բազ-

մազան նյութերի վրա ցուցադրված էվոլյուցիայի «ոնց փաստը ն նշված էին նրա չարժիչ ուժերը: 9. Դարվինիէվոլյուցիոն տեսությունը Հուլժ առաջադիմական ազդեցություն դորժեց կենսաբանությանբոլոր ճյուհե ղերի զարգացման վրա, ճին ավանդույթների մնտաֆիղիկականժամանակաշրջանիվերապրուկների դեմ տարվող պայքարի վրա, որովհետե Չ. Դարվինը «...վերջ տվեց այն Հալացբին, որ իբր կննդանիների ն բույսերի տեսակները ոչնչի ճետ կապված չնն, պատաճական են, անփովփոլխ,աստծո ստեղծածներն են, են առաջին անգամ կենսաբանությունր դրեց միանգամայն դիտականՃ4ողիվրա»":

" `

ն.

շին,Ա.

Ա.

ի.

ն.

Բ. Մ.

ն այլոց: Գրոսզեյմին

Ն)

)

լոգենետիկական սիատեմ,

Նկ.

Հնարավորությունից: ցուցադրելու ներինոր նվաճումները Սածկասերմերըվաղուց բաժանում են երկու դասի. Դասակարգում: նն Ր ե նե Ր ( ի1օոօ( Ծշօեյ1640ո626) ) ն մ

բմշաջիլավոր

Բերում ենք ԸՕ171600Ո626)։ հ

այդ

իաշաբիլավոր

դասերի տարբերությանառավել կարնոր

ակնառու Հատկանիշները (նկ. 193):

ծրըշաջիլավորներ 7.

Սաղմն ունի երկու շաջիլ Սաղմնային արմատիկը թ

7Մատաւ Աօու

աճում

Շօծթ.

ղդառ-

6ՕՎ.,

ոՅղ.

Սաղմն ունի մեկ շաբիլ Սաղմնային արմատիկը ավելի կամ

5-6, Աօտայատույ,

1975,

Ն օ.139

կին

Բույսի

աճման

ճետ

ցողունը

շաստա-

ճախ փնջաձե է 3.

Ցողունը չի

Տերնները ողորզ են, ջղավորումը զուդաճեռ է կամ աղեղնաձն Սաղզկի անդամների թիվի 3-ի րազմառատիկն է

որովտջեոնփոխագրող խրձենն. ցողունի լայնակի կտբրվածքի վրա նրանք դասավորված հն ունի Բրի նում

րը

է,

բաց

արն Ի

փոխադրող

գլա

ն բարդ են, ջղավոՏերնները արզ բությունը ցանցաձն է Սաղկի անդամների թիվը 5-ի, Հազվաղդեպ 4-ի բազմապատիկն է

Անչտրաժեշտէ նշել,

շրջանակներումՀայտնի

որ

են

Ճամակարզ, Չ--արմատային

սղակաս վաղ է մեռնում, գլխավոր արմատի վոխարեն առաջանում են Հավելյալ արմատներ. արմատները ընդունակ չեն երկրորդայինճաստաքման, արմատային Համակարդը 4ա-

արմատ, որի վրա արմատարան

խա

միասնական

Հ. 5.

Միաչաքիլավորներ

ները ընդուակ են .նրկրորդալին Հաստացման. արմատային ճամաձնի Հաճախ պոանցքակարգը ըստ

մեր Սակայն

եզ քանի "ր Դ լ լի ն ի ամին կզրկեր բույսերի առանձին բնական խմբերի եկատմամբ ֆիլողենետիկ-

Ն ճատկանիշները. Եբկշաքիլավոոնեբի միաշաքիլավոբների

կան

նում

Ա. Բու-

195.

Ա--նրկշաքիլավորներ, Ք--միաչաքիլավորներ, 1--սաղմ, 5--ծաղիկ: Յ--ցողուն (լայնակի կտրվածք), 4--նրն,

պատակվաճարմար ելոյ" հիրՊան մեր րացուն հրաժից Համակարգով, որնէ մութը դասավոր `

օրերում չկա ոչ մի ֆիլիներ ճանրաճանաչ: Ճճամարել կարելի

որը

գիտսովետական դորԿողո-Պոլլանսկուն, կարնոր վառուցման զարգնրի նականներին՝ Կուզնեցովին, : պատկանում

9. Դարվինի Ֆիլոգենետիկական ժամանակաչոջանը: ճամակաոգեոի

աշխատություններից «Հետո գիտության մեջ սկսվեցին նոր ժամանակներ։ Այս ժամանակաշրջանում,որը շարունակվել է ավելի քան ամբողջ մեկ ճարլուրամյակ, մշակվել են կարնորադգույնպրոբլեմներ՝ ինչպես ինդճանուր կենսաբանական,օրինակ՝ էվոլլուցիոն մորֆոլոգիան, նույնուլես ն ավելի մասնակի առումով: Ստեղծվել ի Հաջողությամբ զարդանում են գիտության նոր ճյուղեր ն Հետազոտման նոր մեթոդներ: Աշխարճի շատ երկրներում կառուցված են տասնյակ ֆիլոգենետիկական ձաճախ նրանք ունեն էական տարբերություններ ոչ ճամակարդգեր: բնթացբի գծագրական պատկերացման, այլե ՝ միայն էվոլյուցիայի նույնիսկ ընդճանուր ճամակարդի խոշորադույն օղակների ճամար ելաՃամսկետային ծնողական տիպերի որոշման մեջ: Ֆիլոգենեւոիկական

Տ.

«ճաստանում, փոխադրող խրձերը փակ են, ցողունի լայնակի կարվածբի վրա նրանք կարծես անկանոն նն դասավորված

երկշաթիլավորներին միաշաքիլավորների շեղումներ այդ Հատկանիշներից։ Այսպես, Յ09

մի քանի երկշաքիլավորներ ունեն միայն մեկ շաքիլ (քզարմատ), տեբնների աղեղնաձն չղավորում (ջղախուռկամ իղան լեզու), իսկ միաշան է (արմավաշուշան, Քիլավորների ցողունը ճաստանում վիշապլածառ) ունեն այլն։ Այդ պատճառով վերը նշված ճատկանիշները ճարաբերական նշանակություն ն բույսի մեկ կամ մյուս դասի պատկանելությունը որոշելու ճամար չի կարելի ճիմնվել բնրած ցուցակի միայն մեկ ճատկանիշի վրա, այլ պետք է վերցնել նրանց ամբողջ Համակցությունը: բնական խմբերի՝ ծաղկի կառուցվածքի նե կենսաԾՍածկասերմերի է տալիս, որ կան ձների «իման վրա կատարած վերլուծությունը ցույց մուռ ազգակից կարգերը (ֆիլեր) միացնող շարքերը «ամեմատաբար կարճ են։ Այստեղից բխում է ծածկասերմերի ընդշանրացման մեթոդը 11 խմբեր, իստ կարգերի խմբերի: Մեր դասընթացում կքնեվեն կարգերի ութ երկշաբիլ՝ բաղզմապտաղավորներ (մազնոլիանմաններ),վարղածձին բաժանապսակաթերթավորներ, վարդածին միածածկոցավորներ, վարդածին ձուլապսակաքերթավորներ, կենտրոնասերմային բաժանակենտրոնասերմային միածածկոցավորներ, պապսակաթերքիավորներ, տակից բաժանապսակաթերքավորներ,պատակից, ձուլապսակարքերթաբաժակածաղկայիններ, վորներ ն երեք միաշաքիլավորներ՝ ո։լսակածաղ-

կալիններ, թեւսիուկածաղկայիններ:

ԴԱՍ

ԵՐԿՇԱՔԻԼԱՎՈՐՆԵՐ

ք1Շ0151.:ԾՕԱՎԻՃԷ,

ԿԱՄ ՄԱԳՆՈԼԻԱՅԻՆՆԵՐ

ՈՃՇխԿՕԼ1ՕՔԹՏԾՃ

ծեոն է: Բաղմապտղավորները լայն տարածված են ճին

նոր աշխարճի Այս բոլորը գոտիներում։ մերձարնադարձային արնադարձային ն վաղեմիության մասին: Բազմա-չ է պարղունակության նրանց վկայում ժածկասերմերի կենտրոնականխումբն են, որի ճետ ծապատղավորները դումով կապված են ինչպես երկշաջիլավորների, նույնպես ն միաշաէվոլլուցիայի շատ գծեր: քՔիլավորների ն

նհ

Ընտանիք մագնոլիաազգինեո--ՈՂճջոօԱ2«626 տեսակ (20 ցեղ): նրանցից Մագնոլիաազգիներըլայն տարածված են եղել շատերը բնաջնջվել մայր ցամաքներում նախորդ երկրաբանականժամանակաշրջաններում, Հլուսիսում՝ Հասնելով բնեռակից երկրներին, ընդճու մինչն Շպիցբերդեն կղզին, Գրենլանդիա, իսկ ճարավում՝ Ավստրալյային։ Ավելի ուշ, ցրտեցման ճետ, արեալի ձյուսիսային տեղամասը վերացել է: ներկայումս մազնոլիաազգիներըունեն ընդճատ արեալ, երը ցույց է տալիս ամբողջութամբ վերցրած ընտանիքի ճնությունը: Տեսակային բազմաղանության ներկա կենտրոնն են Հարավ-Արնելյան Չինաստանը,

միավորում Ընտանիքը

է ավելի քան 200

են։

Հնղկաչինը, Հլուսիս-Արնելյան Հնդկաստանը: Քսիլեմը պարունակում է ղանաղան 4լուսվածքային տարրեր՝սկսած տրախեիդներիցն սանդղբային ծակուսկենությամբ պարղ անոթներից մինչն պարզ ծակուսկենությամբ մասնագիտացվածանոթներ: Ծաղիկները խոշոր են, սովորաբար գագաքնային, ծաղկապատը պարզ է կամ

Տեսակներիընդճանուր թիվն է ավելի քան 200 ճազար (300 րնգործնական նշանակունրանցից շատերը ունեն առաջնակարղդ տանիք): թյուն կամ տեսական ճետաքրքրություն:

ԿԱՐԳԵՐԻ ԽՈՒՄԲ

ՔՕԼՆՇՃՏԵ1ՇՃԷ,

ԲԱԶՄԱՊՏՂԱՎՈՐՆԵՐ ԿԱՄ ՄԱԳՆՈԼԻԱՆՄԱՆՆԵՐ,-ՈՃՇԱՕԼԱԹՃԵ

30 ընտանիքներ. նրանցից են մուսավորառպես Բաղմապողավորներիը որոշները ներառում են առավելապես ծառեր, ճազվադեպ լիներ, Մյուսներբ՝ ջրային ն ցամաքային խուռաբույսեր, ճազվաղդեպթփեր: Բաղզմասողավորներիծաղկի կառուցվածքը ձիշեցնում է մերկասերմերի կոնը ծաղկակալը երկարած է, նրա վրա պարուլրաձն դասավորված են անորոչ մեծ թվով անդամներ: Մի շարք դեւղքերում սպա՞պանվել են մերկասերմերի չետ ընդչանուր՝ վեգետատիվ օրգանների

մանրադիտակային կառուցվածքի գդծերը երիզավոր ծակուրիներով տրախեիդներից կազմված բնափայտ, եթերայուղով զետեղարաններ: Գերիշխողկենսական ձեր, ինչպես որ մերկասերմերինն է, մշտադալար

Նկ.

194.

Կեմպբելիմագնոլիտ.

Ա--ժաղիկ,

առանց Բ--ժաղիկն

ծաղկի դիազրամ, կտրվածք):

Ե--

ծաղկապատի (երկայնակի կտրվածք), Գ--աուջց, Դ-Հավաքական պաղաթերթիկիՃետ, Զ--սերմը (երկայնակի ընձյուղ

20--1188

կրկնակի պարբերական, առէլքները ն վարսանդը՝ աղատ, անորոշ մեծ Թվով, դասավորված պարուրաձե: Պտուղները աճախ խոշորասերը՝ ճավաքական պտղաթերթիկ, չազվադեղ՝ ճավաքականընկուզիկ: Ցեղ մագնոլիա (ՊոքոօԱիճ): Ունի ավելի քան 20 ւոեսակ, որոնցից 20 տեսակը մշակում են որպես դեկորատիվ ծառեր (նկ. 194): Տարած-

պող

Արնելյան Ասիայում

ճատ

(տճրհաթախ անհաակներ)։։ Սաղկի բանաձեն է

կղզիներ)։ Առավել լայն մշակում են խոշորածաղզիկմազնոլիան (ՈԼ. ՔՈ4ոմ1էլ0ո8) մշտադալար ծառ ծադումով Ֆլորիդայիը՝ լոշոր մոմանման-ոպիտակծաղիկներով ն Հաճելի բուրմունքով: Մաղնոլիայի բնաօգտադործում օղտագոր փայտը

են

որպես ըզ

արճեստադործական ր դորժակ

Հու

յն

սԿիայրոր

պսակաթերթերը,առէջքները ն պտղաթերթերը անորոշ մեծ են պարուրաձն: Սերմնարանըկիսացածրադիր`

են,

թվով ծն, դասավորված

ՀՇՂյՇ9Չ,Ճշ Օշ, ՍՍՀՄ տարածքում բնական ւկայմաններում աճում է միայն մեկ տեսավկ՝ սիբիրական մագնոլիան (ՈՂ.օեՕՄՁէ2) (հուրիլյան .

կոճղարմատիցըդուրս եկող երկար կոթուններ: ՍաղիկՀոտավետ ձն, խոշոր. բաժակաթերթերըսովորաբար 4 (3-

ները թուլ

ն Հյուսիսային Ամերիկայում (մշտաղալար անռակներ) չարավ-

ված է

ունեն

են,

«27/8 ՀՀՀ» 5» ՀՀՀՀԵ

«27

եչ

ւմք:

Հաա,

Պ-

ե»

7-7

-Ղ-

ԱՖ

Արարա «5

Ընտանիքճաբռսնամատազգինեո-Խոքիճօ26626

Հ Տ

60 (4 ցեղ): ՀայՏեսակներիընդճանուր թիվն է մուտռավորապես րենիքն է արնաղարձայինգոտին: Սրանքբազմափժյա ջրայինն ճաճճային

խոտաբույսեր են՝ լողացող, ջրից բարձրացող կամ չրասույզ տերններով: ունեն սմ Բոլոր տեսակներն ճղոր կոճղարմատներ, մինչն տրամաեն: պծով խոշոր ծաղիկենր, որոնք չրիդ դուրս Մաղկի կառուցվածքը բազմազան է: Սաղկապատըպարզ է կամ կրկնակի, պոակաթերթերիթի«|ը կարող է լինել անորոշ: Ծաղկի բանաձեն է չԸճց.,Շօյ- ան-օՕՏ- 2 -

հերին ն ղափնազդգիներին, սակայն վերջինները բացառապես բնափայսոային կենսական ձներ են Այդ պատճառով չի կարելի նրանց միջն սաճմանել ժերձավոր ծագման կապեր: Բազմապտղավորների մեջ Հարոունեն են, նամատաղզգիները միանգամայն մեկուսացված ոչ միայն թեն ւքազմապաղավորների, այլե միաշաքիլավորների մի շարք ճատկանիշներ՝ գլխավոր արմատի վաղ ոչնչացում, ցրված փոխադրող խրձեր, երչեմն՝եռանդամ ծաղիկներ: Այո բոլորը վկայում է, որ Հարսնամաեն: սոաղզգիներըպարղ ժամանակակից աշխարչագրական տարածումը տարբեր մայր ցամաքներում ն «ննաբանականտվյալները Ճաստատում մն նրանց «նությունը Սպիտակ հարսնամատըկամ սպիտակ ջրաշուշանը (Ատտքիճծճ Եռ) (նկ. 195) տարածված է եվրուլայում, Առացավոր Առիայում։ կոճղարմատավորանցողուն խոշոր խոտաբույսեր են, տերնները լողանշանակում է, որ ներկայացուցիչները կարող բնրվաժ Օդը. ունենալ վերնադիր, տառրաղիր-ն Ֆիսատառրադիրանրմնարան։ "

մե

ոճ

Քանաձնում

Նկ.

196.

ճառսնամատ. Սպիտակ

Ա--կոճղարմատն տերե, Բ--ծաղիկ, Գ- ծաղիվ՝ ճ8ռացվածծաղկապատով(էրկայնակի փորվածթ). Դ--առրթներ, Ե--գինեցնում. Ջ--արմնարան (լայնակի կարվածը), Է-ծա 118 դիագրամ, Է--սնրմ (էրկայնակի կտրվածք)» ւ

այլնա

են, խոշոր, է: Պտուղները բազմաբուն`

դնդաձն, Ճոժ ժածկված սպիներով՝ պսակաթերթերի ն առէչքների ճետքերով: կոճղարմատում կուտակվում են օսլա ն տանիդննր: հարող է օդտաղորժվել որպես կեր ն դաբաղանյութեր ստանալու ճամար: Ձնասպիտակճարսնամատը(Վ. -ռոԳլմո) տարաժված է Աֆրիկայում, մանավանդ ննղոսի ջրավազանում, Հիանալի դեկորատիվբույս է: կոկոռր կամ դեղին շարսնամատը (Կսքէ, տերնեներնունեն երկար կոթուններ, ջչրարույս հճոլսէծստ) որոնք դուրս սմ Հճաստության զալիս մինչն 5--6 ղանզվածայինկոճղարմատներից: աղիկները մեկական են, դեղին կամ նարնջագույն: Բաժակը 5--6, ոլսակը՝ 13--15 -թերթՑերով. վերնադիր, 10--16 սերմնարանը բներով:

Ընտանիքծոբենազգիներ --

ԹՇՐԵԿՎՄՀՇՇՃ6

Ունի ավելի քուն տեսակ (14 ցեղ), որոնք տարածված երդեշարուն ապե րրիան Խեան կի Տերնադասավորությունըպարուրաձն է, «աճախ տերեներր խմբված չն քն: վամ վարդակներով: Տերնները պարզ Սաղիվեծրը շրջաԲարդ նաձն հն, անդամների որոշակի քվով, Ծաղկապատըքույլ է տարբերակված, երկու ներքին շրջանները կազմված նն նեկտարանոցներից, որոնք ավանաբար առաջացել են առէջքներից։ Ծաղկի բանաձեն է է, ճաղզվադեպտոսիիկ կամ Պտուղըճատապատուղ "ք,ույ Խ.:4.:Օյ" ընկուզիկ: Բոլոր ծորենազգի բույսնրը կուտակում են բերբերիդին ալճատկալոիդ: Ծորենազդիներիմեջ Հանդիպում հն միտաշաբիլավորների կանիշներ՝ եռանդամ ծաղիկ, ցրված փոխադրող խրձեր, երբեմն մեկ

են

փո

շաջիլ:

միավորում է մոտավորապես 200 տեսակ, Ցեղ ծորենի (56-.6115), որոնք առավելապես տարածված են Ամերիկայում: Սովորականծորենին

(8. ՃԱԼՔՅՈՏ)

(նկ. 196)

աճում

ծովի Միջերկրական

շուրջը

բարեխառն կլիմայով մար-չ Միջին եվրոպայի երկրներում՝ ղերում: Մշակում են որոլես դեկորատիվ թուի: 0զտագործում են (արլիմոնադեղին նյուք ստանալու ճամար, մատներից ն ցողունի կեղնից) ն են որով ներկում ւլաոկաշի բուրդ, գործ են ածում ճրուշակեղենի րաստման ժամանակ չացաչճատիկային,մանավանդ ցորենի մշակության շրջաններում ենթակա է օրենքով որոշած բնաջնջման, քանի որ է Հացազգիներիցողունային ժանգի ճարուցիչ մակաբույժ Հանդիսանում աունկիԲպուկցինիայի (թսօշճքուն միջանկյալ տերը: ԱԱՄԱԷ)) էն ննկտարանոցեճրը: Քանաձեում ԷՎ ս-առով նշված Ն Վ պտնվող

ՍՈԼ

ընտանիքգոբտնուկազգիներ -- ՔՅոսոՇԱ1ոՇ626

ջգԱա Իը

հանիրԽարառակրոթի կան բար

ցուր

(

«րվրոծրում,

ռակայն մի քանիսը աճում են արնադարձայիներկրներում: Գորտնուկազգիները Հաճախ ճանդիսանում են բուսական ծածկոցի ճիմնական բան ղադրամասչ առանձնապեսխոնավ մարգագետիններում անտառներում: Հիմնական կնենսաձեր. բաղմամյա խոտաբույսեր են, որոնք ձմեռում են միջոցով, Հազվադեպփոքրըթփեր ատի դոր են. վիանենհր կմախքային առանցքների կոո

ել պալարների

ներովտեսակները ունեն երկրորդավին ծագում. ըստ երնույքին նրանք առաջացել են խոտաբույսերից ղե«վի թփերը կատարվողէվոլյուցիայի Ճճետնանքով:

այչ

կամ

բնավփայտացմանճատկանիչ-

Տերեները տերնասովորաբար կիցներ չունեն, ւարզ են, Հատված կամ խոր բլթակավոր, Հերթադիր կամ Ծաղիկներըշատ են փաղզմաղզան ոչ շրջանաձե, կիսաշրջանաձնե, շրջանաձն, ակոինոչ մորֆ ն ժաղզկապատը զիգոմորֆ, է կամ կրկնակի. պարզ գինեցեումը

Պավաղիր:

կազմված է առանձին սլողաթերթերից կամ վերջիններս միացած են

Ծաղիկվարսանդ: կապված բազմաղանությունը

որպես մեկ

ների

փ այն բանի «իտ,

մեջ միացված

որ

այդ

ընտանիքի

ցեղերըդտնվում են էվոլյուցիայի տարբերաստիվխճաւն ներում: Այսպես,որոշ ցեղերի ծազիկննրն

ունեն պարվ-ճասարակ կազմավորմանՀատհանիշներյ որ ճատուկ է բաղմապտղավորներին. պրարզ

Նկ.

196.

Ծորենիսովոբական.

Ա--Բ--վերարտադրող ընձյուղներ, Փ--ծաղիկ(երկայնակի կորվաճը), Դ--առէջբ, կտոր" ծ--պռոակաթերը՝ նեկտարագեղձով, Ջ--Փաղկի դիագրամ, է--պլտուղ (նրկայնակի

վածք):

Յ08

ծաղկի ժաղկապատ,

բա-

ղադրամառերի անորոշ թիվ՝ Նկ. 197. Դլփնյակղաշտային, վերարտադրողընձլուղ, Ա-

Բ-.

ծաղիկ,

Դ--ծաղկիդիագրամ, Դ--որտուղներ,

Նկ.

199.

Գնձմնձուկջբրնկալատերե.

ա.վծրարտադրող ընձյուղ, Բ--ժոաղկի փքթելու Հաջորդականությունը, Գ--առէջք, Դ--պտղին:

պատ

(գնձմնձուկ--ՂԻՅ Ա«-

Հետնապես, ցեղերը էա): տրոշելիս առաջնակարգ նշա ունեն ծաղկի նակություն

կազմավորմանճատկանիշները:

Նկ.

198.

դեղատնային. Ընձախոտ

վերարտադրող Ա.

ընձյուղ, Բ--Փաղիկ (ընդճանուր տնաթը ն էրկայնակի կտրվածթը։ ն լայնակի կտբըրառանց բաժակի), Գ--գինեցեում, Դ--սերմնարան (ծրկայնակի վածքների), Ե--աոէջք, Ջ--ժաղկի դիագրամ, է--պտուղը ճավաջականպտղաթերթիկ, նան

1--նեկտարանոցներ:

պարույրի, նեկտարանոցներ չկան (ցեղեր ճողմածաղիկ-- ՊՃոծուօոծ, ձղկի-- ՂոօԱստ, լերգուկ-- Է6քճնօո, կառուցվածքում կան ցինդ-- ԸՇոիշ). այ տեսակների դասավորված

րստ

ծաղիկների

կապված ավելի բարձր մասնադիտացմանճատկանիշներ միջատների միջոցով փոշուսմանը ճարմարվելու ճետ, խթան (չրընկալ-- ՃՋա16ք դլինյակ--ՇօոՏօմճ), զիգոմորֆ ծաղկապատ(ընձախոտ-են մոդրինյակ) վերջապես,որոշ ցեղեր մասնագիտացված քամով ծաղկաէ՝ պարզեցված երկրորղային երնուլթին շուտվելուն, որն ըստ

էո,

Ճօօուսո

Պտուղներնավելի ճաճալվխ Հավաքական են՝ ճավաքական սլտղաթերթիկ, «Հավաքական ընկուզիկներ, կամ «ճասարակ ԳորտՃճատապատղանմաններ: պարունուկազդիները Ճճաճախ նակում են թունավոր ալկան կենդանիները այդ վոիդներ, բուլսեծրը չնն ուտում, ուստի արոտավայրերումն. խուտճարքներում անցանկալի են: նրանք ճիմնականում դեկորատիվ ն դեղագործականբույսեր են: Ցեղ դլինյակ (Օօլքհլուտո): Ունի 200 տեսակ: Բնության մեջ տարածված է երկու կիսագնդերի բարեխառն գոտում: ՍՍՀՄ ֆլորայում 80 տեսակ: Միամյա ն բազմամյա բույսեր են ավեկա մուտռավորապես վի կամ պակաս ճատված տերններով։ ԽՍաղիկներըզիգոմորֆ են, ծաղկապատը 5-անդամ, բաժակաթերթերը պսականման, վերինը Ճճիմքիցձգված դատարկ խթանի նման: 1--3 պսակաթերթերձնավփոխված են նեկտարանոցների, ձգված որոնցից մեկը խթանի նման մնում է բաժակի խթանի մեչջ։ Առէջքներըշատ են, վարսանդների Թիվը տարբեր է. որոշ տեսակներ ունեն 1, մյուսները 3-5 վարսանդ: Մեկ են որպես Հատուկ ցեղ վարսանդ ունեցող տեսակները առանձնացված լայն տարածված է դաշտային դլվնյակը (Շօոտօկլ ձո): ՍՍՀՄ-ում (Շ. ԱՀԱ) (եկ. 192) որը մշակովի դարնանացաններին. աշնանացանների մոլախոտ է: Ցեղ ընձճախոտ (ՃՇօուէսո):Ցեղն ունի մոտավորապես 60 տեսակ: Տարածված է Հյուսիսային կիսագնդում, առանձնապես Հաճախ՝ լեո:

ներում, մարգագետիններում, տափաստանային լանչերում, թփուտնեւ բում: ՍՍՀՄ ֆլորայում կա 50 տեսակ: Բազմամյա լխուտաբույսերեն փքված արժատներով: Ծաղիկները վիգոմորֆ նն, ողկուլղանման ծաղկաբույլերով: Բաժակըկազմված է 5 վառ գունավորված պսակաթերքանման է սաղավարտի բաժակաթերթերից, որոնցից վերինը մեծանում են նման, 2 ստորինը Հաճախ անճավասարեն։ Պսակաթերթերը5--8-ն են ձնա(ավելի Հաճախ 8), բայց զարգանում միայն վերինը, որոնք փոխված են խոշոր նեկտարանոցների ն պարփակված են սաղավարսու ձեւբաժակաթերքում, մնացածները ավելի կամ պակաս պարղացված են։ Առէչքները անորոշ թվով են, «ճատ: Պտուղը վարսանդները 8--2 է: Բուվսերըպարունակում են խիստ քունաճավաքուկն պտղաթերթիկ վոր ակոնիաին ալկալոիդ: երբեմն այդ բուլսերը մշակում են որպես դեկորատիվ կամ դեղաբույո: ՍՍՀՄ(եվրոպականմաս) ֆլորայում ճան ֆլյոճախ Հանդիպում են բրդածածկ ընձախոտ (Ճ. 11Տ10Տէօտստ)

րովի ընձախուտ(Ճ. 116/0711) տնսակները, այգիներում Ճաճախ մշակում նն դեղատնայինբնեձախոտը (ոկ. 198): ոճքօլլոտ) 60 տնսակ ունի, Ցեղ գնձմոճուկ (Սո օքոստ): էն տարածված Ասիայում, Աֆրիկայում ն ՀլուսիՍՍՀՄ-ում կա 19 տեսակ: Ցեղի առավել սովորասային կան է ջրընկալատերնգնձմընմեկը

(Ճ.

Մոտավորապես նվրուայում,

շրոնք

Ամերիկայում:

ենրկայացուցիչներից Հանդիսանում ձուկը (1. Յզ16918101ատ) (եկ. 1998)՝ մինչն մ խոբարձրության Մաղիկներըբազմաթիվ են, խժբված Ճուրաննեվաճանակերպ բով, ծաղզղկապատի թերթերը 4--5, բազմաթիվ են, խոշոր 1.

տաբույս: են

աճեցնում ախակ Ցեղ գորտնուկ

առծջքննըը`

գունավորված: ՊաուղըՀավաքականսներմնապտուղ է: երբեմն այս

1։

են

որպես

դեկորատիվ բույս:

Տեսակների թիվը (Քշճոսուս|ոտ):

շատերը շատ նրանցից

մոտավորապես

տարածված

լայն ենն բուսական ծածկույթի մեջ գերիշխում են խոնավ բնակավալերում՝ խոնավ մարգագետիններու, ճաճիճներում ն այլուր: Գորտնուկիտեսակները ճանդիպում Խն աշխարտճի բոլորմայը ցամաքներում:ՍՍՀՄ-ում մոտավորապես180 տեռակ են։ Առավել տարածվածներից կարելի է Հիշել կծու դորտնոմլկը (Տ. ՁՇԼԼՏ)(եկ. 200), ոսկեգույն գորտնուկը (թ. ՅԱՐԼԸՕուԱՏ), սողացող ն այլն: գորտնուկը(8. ՒՇքշոտ),թունավոր գորտնուկը (Ջ. ՏԸՇ6Ա6ՈՅէսՏ) Բոլորտեսակները առավելապես բաղմամյա են, ճաղզվադեպ միամյա, ճամարչամիշտ թունավոր: բանաձննէ «ԸՅչՇՕչՃ2»: նաղկի

ԿԱՐԳԵՐԻ ԽՈՒՄԲ

ՈԵԷԼՕԹՈՆՆՃ

ՎԱՐԴԱՄԻՆ ԲԱԺԱՆԱՊՍԱԿԱԹԵՐԹԱՎՈՐՆԵՐ-ՇԱՕՋԼՔԷՂՃԼՃԻ

կարգերինախորդ խմբի

ազգակցական կապերը կարելի է 4եշսաճմանել ծաղկի, պտուղների ն սերմերի ստաստապես կառուցվածքի,կենսական ձների ընդճանրության, վեղետատիվօրգաննեբի ն »յուսվածաբանականտարրերի մանրադիտակայինկառուցվածքի Ճաջորդականության ճիման վրա: Միննույն ժամանակ վարդածին բա-

ությամբ

Հետ

ճա

ծամեմատած ժանապսակաթերթավորները՝ ունեն

նլ.

500.

Գուանուկկծու.

Դ--Վարձանդ էր-

Ա--ընդրանուր տաքը, Բ--պսակաքերք, Գ--ժաղիկն առանց ծաղկապատի, (երկայնակի կարվածք), Ե--ժազկի դիագրամը, Ջ--պտղիկ (ընդճանուր տեսքը դայնական կտրվածբը), 1--նեկտարափոսիկ, 2--անդրոցնում, 3--գիննցեում:

Հեւո, բաղզմապտղավորների

կառուցվածքային այնպիսի Հատկանիշներ, որոնք ցույց են տաիս նրանց ավելի բարձր կաղմավորվածությունը, գինեցեումի պաշտսանությունը ծաղկակալի մեջ սուզվելու միջոցով (կլիսացածրադիր կամ ցածրադիր սերմնարան),Հեռու դնացող «արմարնքները խաչաձեկփոշուսռման ճամար (ինքնաստերջություն) ն ապոմիքսիսի Ճայտնվելը։ Սա, աննասկուժ, ծաժկասերմերի էվոլյուցիոն ճամակարգի Հճանդույցային Խումբ է։ Ընտանիքներում ճաճալխմիավորված են այնպիսիցեղեր, որոնք կանգնածեն էվույուցի այի տարրեր ուղիների վրա ն այդ առումով ամենարնորոշր տանին Է: բնորոշը վարդազգինե վարդազգիների ընտանիքն է

առանձնաճատկությունների Հիման վրա բաժանում են չորս ենթարնտանիքն երի՝ ասպիրակայիններ, խնձորայիններ, մասրենայիններ,

վառղազգիներ--Ք0Տոօօոօ Ընտանիք

սա-

լորայիններ:

ճաղար (115 ցեղ), որոնք. Տեսակների թիվը մոտավորապես լայն տարածված են ճլուսիսային կիսագնդի մերձարնադարձային ն են «ճարավային կիսաբարեխառն երկրներում, որոշ տնսակներ աճում է

Ենթաընտանիք ասպիրակայիններ-Տք1Ո86014

դնդի երկրներում:

Թփեր ն բազմամյա խուտաբույսեր են: Տերեները չերթադիր են, ՀազվադեպՀակադիր: ավելի կամ պակաս տափակ է, երՍաղկակալը բեմնգոգավոր: Բաժակըկազմված է Հիմքերով Համաճած 5 բաժակաԹերթերից։ Անդրոցնումըկազմված է մեժ թվով ազատ առէջքներից: ապոկարպ է, բազմանդամ, վարսանդները ճաճախ ընդաԳինեցեումը 5-ն են: մենը վերնադիր է, ունի ոչ պակաս բան երկու Սերմնարանը սերմնասկզբնակ: Սաղկի բանաձեն է "Ը, ՇՕչՃ.5: Պտուղը Ճավաքականտերնապտուղէ, Հազվադեպտուփիկ է, որը առաջանում է

Վարդազդիներըամբողջությամբ վերցրած թեն բնական ընտանիք են Հանդիսանում, բայց վեղետատիվ ն վերարտադրողական կառուցվածքով Հույժ բազմազան են: Կենսական ձներն են՝ մշտադալար ծառեպարզ րից մինչն առավելապես բազմամյա խոտաբույսերը: Տերնեները ն բարդ են, ստերնակիցներունեն կամ չունեն, փետրաձն ն մատնաձն ջղավորմամբ: Ռրոշտեսակներ ունեն ծաղիկների ն պտուղների ավելի ցածր կազմավորվածություն, որը նրանց մուռեցնում է բազմապտղավորներին, օրինակ՝ վարսանդների մեծ թիվր: Ուրիշներին Հատուկ է պակասումը ն առաջադեմ Հայւոծաղկիառանձին մասերիանդամների կանիշների, օրինավ՝ ներքնադիր սերմնարանի առկայությունը: Սաղկի մասնագիտացումը ընթացել է գլխավորապես այն ուղղությամբ, որ

Համաճման վարսանդների

կա չակվում

Քո

ճարմարանքներմշակվեն պտուղների սերմերի տարածման ճամար: է գենեցիումի ն ծաղկակալի Ընտանիքիբնորոշ առանձնաձչատկությունն կառուցվածքը: Ծաղիկները կարող են ունենալ կոնաձն ծաղկակալ ե բազմանդամ ապոկարպ դգինեցեումկամ թե գոգավոր ձաղկակալ ն ցե-

ձների

նոկարպ գինեցեում։ Այս երկու «Հեռավոր միջն կան բազմաթիվ անցումներ: Պսակի, թասի կամ դավաթի ձեով մեծացած ծաղկակալը կոչվում է իհիպանթիում: Նրա գոյացմանը, բացի ծաղկակալից, մասնակցում են նան ծաղկի այլ մասեր՝ բաժակաթերթերի, պսակաթերթերի,

Թփերմայն

որպես դեկորատիվ՝ասպիրակ սրոճունդատերն(Տ. հյքօժն ասպիրակ

(Տ. ԸՐՇՈՅԼՃ),

Հազվադեպ՝

կլորատամնավոր ր ուռատերե (Տ. ՏՃԱՇԱօԼո)(նկ. 201): Այդիներում յ

ն վարդայիններ-

Թ0501մ

աս-

պուրակնե-

)ճքօուշճ)կար-

ման

թիվն է 800,

սեր-

Վարդազգիներըդգորտնուկաղգիներից տարբերվում են 4ետնյալ Հատկանիշներով. լավ արտաճայտվածՀիպանթիում, տերեների վրա

գավաթաձե, կամ մսալի, ոցի հագար մինչն րթերի կից ճիմքջերի Որոշ ցեղերի բաժակի տակ կա ոակ:ազար քարա մինչն ցենոկարպ: ներկայափնեցեումը ապոկարպից

երբեմն ծազկիտակ կա ենթաբաժակ, մանավանդ խոտաբույսերի մոտ, ծաղիկները միշտ ակտինոմորֆ են, պարբերական, ճնդանդամ (ճազվադեպ քառանդամ) ծաղկապատով ե բազմանդամ անդրոցեումով շրջաններով դասավորված առէջքներով,

ճամա-

չոր

«աֆ

առկայություն, տերնակիցների

ֆլորանան տարածված բնության մեչ, են

քւ

ընդչանուր Տեսակների որոնք առավելապես տարածված են ճլուսիսային կիսագնդի բարեխառն ծիմնալայնությունննրում: լան կենսաձներնեն՝ մշտադալար ն տերնաքափծառեր, թփեր, լիաններ, բազմամյա խոտաբույսեր:

առէջքների «ճիմքերը երբեմն էլ ենթաբաժակը: Հաճախ պտուղների ճասունացմանժամանակ ծաղկակալը վառ գունավորում է ձեռք բերում,

որոնց թիվը 5-ապատիկ է: Վարդազգիների,ինչպես ն գոտնուկազգիների խուտային ձիերի մեջ ճամարյա չկան կերաբուլսեր, սակայն թունավոր տեսակներ շաատ Ճաղվադեպ են «անդիպում: նրանց ծաղիկների ն պտուղների Վարդաղզգիներիընտանիքը

նն

տեսակ:

Ենթարն ն քաքրտանիք

Ա«մօլո)

«իրակ րում Ժ« ճաճախ աճեցնում են ճապոնական ասպիրակը (Տ. մինագույն ծաղիկների գեղեցիկ ծաղկաբուլլերով:

դառնում է մսալի ն 4ճյութալի, որը օժանդակում է պտուղների մերի տարածմանը կենդանիների միջոցով:

Ճեւտնանքով:

80 տեսակ, տարաժված (Տքոճօո): Մոտավորապես

եվրուվայում, Ասիայում,Հյուսիսային Ամերիկայում: ՍՍՀՄ

են

Ցեղ ասպիրակ

ճետ:

ՕԳ»:

Ցուցիչների մեժ մասի ծաղկի բանաձեն է ՀՇՈլյԸՕչՃ Պտուղներն են՝ առավելապես ճՃավաքական սերմնապտուղ, Ճավաբքաճավաքական կան ընկուզիկ, ճավաքական թերթապտուղ,Հավաքականկորիզապտուղ: վարդենի կամ մասրենի (Ք05ո)։ Առավել բազմաձն ցեղերից Ժե կն է։ աճող տեսակներն ունեն պարզ (ոչ լիաթերթ), 5-անդամ

Վայրի են Ճյուկիսալիաթերը: Հաղվադեսը ծաղկապատ, Տարածված կրկնակի

ն մտավաստանում աիսային կիսագնդում: Անտառատավփաստանում

սո-

Նկ.

201.

Ասպիրակուռատեւն.

Ա--վերարտաղրող ընձյուղ, Բ--ծաղիկ (երկայնակի կարվածք), Գ--ժաղկի դիագրամը, Չ--քաժակ, 1--ռիպլանքիում, 3--պաակ, 4--անղրոցնում, 5--գինեցեում։

վորաբար աճում են լուսավոր մանըանտառներում, անտառաեղրերում, գետերի վարարաճուններում, ձորե-

շրջաններում (Միջին րում: կեռնային են ընդարձակ ի շխում Ասիա) Տեսակների թիվը չի րածքներում: տա-

սաշմանված, քանի որ դոլություն ունեն ժեծ թվով միջանկյալ ձներ: Ռրոշ տվյալներով, տեսակներիթիվը 120--150 է, ալլ տվլալներով՝ 300-250: ՍՍՀՄ ֆլորայի ճամար բերում են 150 տեսակ, որոնցից 60-ը էնդեմ են՝ Հանդիպում են միայն մեր երկրի սաճմաններում: նրանց մեջ կան թե տերնաթավփն թն մշտադալար տե սակներ: Որոշ տեսակների ճիւղանթիումը պարունակում է մեծ քանակությամբ Շ վիտամին խառը 8, թ, Խ ն Ն պրովիտաժինի «ետ։ Այս առումով առավել արժեքավոր ճամարվում սպիտակածաղիկտեսակները (բեզերա մժասրենի Թ. /-

նն

մոա

հարանուն էկ րաաիԿաՍա րենի՝ Ք. ԸԼոոճոոօուծմ, կ րենի Ադան

դույ

052)

Վարդադույնծաղիկներով (շնային մասրենի--Ք. օռոլոր, նկ. 202, քատեսակների 4ճիղանտիաներումՇ ղիքային մասրենի Թ. էօոճոէօՏ4)

վիտամին նշանակալի չափով պակաս է ոլարունակում, դեղնածաղկավոր մասրենի Քտեսակների (փշոտ մասրենի՝ Ջ. ՏքԼՈՕՏԼՏՏԼԱՈՅ,Հոտած 306ամո)Հիւանթիայում էլ շատ քիչ է, բայց այստեղ շատ կան տանիններ ն տանիդներ: ՄասրենիներըՀաջողությամբ օգտադործում են փշոտ ցանկապատ սարքելու Համար: Վարդերը դեկորատիվ ծաղկաբուծության ժողովրդական ն ճանաչված առարկա էն: ձայտնի են ավելի քան 12 ճաղար

սորտեր:

Յ16

Նկ.

202.

Մասբենիշնային.

Քե

ո ելան քաշ րերա աա: առայ) լաթը, Դ--վարսանղ, Ս-ժաղկի դիագրամ, Զ--վերարտադրող ընձյուղ, է--սպտուղը ճավաքականընկուղիկ (նրկալնակի կտրվածքը):

Քիկ,

Լայնածավալ ն բազմաձն ցեղ է, Յեղ մորենի կամ մոշենի (ԲսեստՏ): ՍՍՀՄ-ում ունի ավելի քան տեսակ: մոտավորապես 45 տեսակ կա: Առավելապեսթփեր են, որոնք տարածված են չլուսիսային կիսագնդի բարեխառն ն ցուրտ երկրներում: ելակետային բնափայտային ձները աճում են մերձարնադարձային գոտիներում: Հարավային կիսագնդում են նոր Զելանդիա: Պտուղը ճավացեղի ներկայացուցիչները Հասնում քական կորիզապտուղ է: Մորենի սովորական (Ք. 1մ86սՏ)--լայն տարածված է ՍՍՀՄ եվրո317

պական մասում, կովկասում, Սիբիրում ն Միջին Ասիայում, լայնատերն ն փշատերն անտառների ստորին «արկում, բացատներում ն Հրդեչատեղերում, լեռնային գետերի ճովիտներում, թփերի մեջ: Շատ սորտեր կան մշակության մեջ Թխակաղպույտ մոշենին (Ք. ԸՅԵՏԼԱՏ) լայն տարաժված է բնության մեջ, երբեմն մշակում են: Քարամոշր (8. ՏՅ24 115) լայն տարածված է ՍՍՀՄ եվրուլական մասի փշատերն անտառներում հ արկտիկական ն Սիբիրում: Գետնամերձմոամոշը (Է. «հՃոՇու01տՏ) կամ դաշտամոշը պարզ առավել քարամոշը կենսաձնով

(8. ՅՐԸԱՇԱՏ)

տեսակներեն: Աճում են մերձարկտիկականշրջաններում:

մուռավորամես 50 տեՑեղ գետնամորբի, ելակ (ԷրՀ98ո12): "Ունի սակ: Բազմամյախոտաբույսեր են երկարակոթուն տերեներիվարդակով։ Բաժակի տակ կա ենթաբաժակ։ Վարսանդներըդասավորված են ուռուէ: Հավաքակ սերմնապտուղ ծաղկակալի վր աչ Պտու ղը ճավաքական ըմնապտուղ ցիկ, մսալիլի ծաղկակա

Գետնամորի անտառային (Ի. ԽՇՏԸ8) (նկ. 203) ն ելակ (Ի. Կո115)են թփուտներում ն մարգագետիններում ՍՍՀՄ երկտուն են, աճում հվրուլական մասում, Սիբիրում, Միջին Ասիայում, Կովկասի լուսավոր

ճայլտնի է միայն Մորիանանասային (Ի. ՅՈՅՈՅՏՏՁ)անտառներում: որպես մշակովի, ինչպես ենթադրում են, ստացված է վիրգինյան գետնամորու (Է. ոջնուճոշ) ն չիլիական մորու ճիբրիդաց«հԱօՇոտ|Տ)

(Է.

միավորումէ մշակովի խոշորապտուղ Հետնանքով, սորտեր:

ման

ենթաընտանիքիխոտային ներկայացուցիչների մեջ միայն մեկ դեղադործականարյունօԼոշլու իտ), որն օգտագործում են բժշկության ն անասնաբուժությանմեջ որպես դեղամիջոց: Սա խոնավ մարգագեէ: Ծաղիկներըմուգ կարմիր են՝ խմբված գլիբիկաձեւ տինների բույս ձաղկաբուլլերով,Երբեմն մշակում են,

կարնոր նշանակություն՝ կերային

տեսակն ունի խմիկը (Տռոքստօեճ

ենթարնտանիք Ծառեր ն թփեր

խնձորայիններ--Եօտոօ01մ6:6 են։

Մաղիկներըվերվարսանդային, ծաղկակալը՝ 5 անդամ: Աոռէչքները՝ ավելի ճա-

դոդավոր: Մաղկապատը կրկնակի է,

մեծ մասամբ 5 հն, Գինեցեումը ցենոկարպ, ապողաթերթերը ն բայց նրանք Հաճախ կրճատված են մինչն 2--8 նույնիսկ 1: Ցածրաէ գավաթաձն ճիպանթիումի ճետ: Սաղկի դիր սերմնարանը Համաճած բանաձնն է "ՇՏՐ)Ը018 .Օ-5): Պտուղը բազմասերմլ՝ խնձոր: են Պողի դագաթին պաճվում բաժակի մնացորդները: Այս ենթարնտանիջի ներկայլացուցիչներըորպես նախնիներ են ծառայում 4ճլուսիսային ոչ արնադարձային երկրների պոաղատու մշակովի խնձորենու, տանձենու, սերկնիլենու ն այլնի ճամար Ցեղ խնձորենի (ՈոլսՏ): Ցեղում կա 30 տեսակ, որոնք րածված են ճլուսիսային կիսագնդում, առավելապես բարեխառն կլիմա ունեցող երկրներում: ՍՍՀՄ-ում կա 10 տեսավ՝ ծառեր ն թփեր: Բնության բուսական ճամակեցություններումնշանակալի մեծ մասնակցություն ունի անտառային խնձորենին (Բ. ՏԼԽՇՏէոՏ)`ՍՍՀՄ եվրուական մասի լայնատերն անտառներում. արնելյան խնձորենին (Բ. 016ոէոտ)՝ լեռնային լայնատերն անտառներում, Սիվերսի խնձորենին Կովկասի լեռնային ն վարարաճու(Մ. ՏՏԽ6ՐՇՏԱ)՝ Միչին Ասիայի ն Ղազախստանի նային անտառներում: Այս տեսակները երբեմն կաղմում են խնձորննու ճամարյամաքուր բուսուտներ: Արդյունաբերականնշանակություն ունեցող խնձորենու ճարուստ անտառներ են տարածված Միջին Ասիայի լեոներում: Վայրի տեսակների պտուղները միանդամայն ուտելի են ն պիտանի են արդյունաբերականօդտագործման ճամար (չորացում, գի-

ճախ

20:

տա-

Նկ.

Մոբի անտառային.

203.

Ա--րեդճակութ ամաջը, Բ--Փաղիկ (էրկայնակի կորվածքը), Ֆ--վարսանդ (էրկայնակի կտրվածքը),Դ- ծաղկիդիագրամը, Ե--պտուղը "Հավաքականօսերմնապտուղէ (ընդՀանուր տնաքը ն երկայնակի կտրվածքը). |

ՅԼՏ

նու

ն չ ջեմ

որորա ստում): ճպլոռոր

Նեձվեցկու ց

խնձորենին ր

(Ոն. Ոճ026Շէշննոոճ ՛

նշանակալիչափով մասնակցում է ուսուրական տանձենին Արնելքում, Ուսուրական նհրկրամասում (8. ԱՏՏԱՌՇՈՏԼՏ)՝Հճոավոր փշատերն տանձենին (Ք. «ԼոօճքումօԱճ), որը տարածվածէ Ղրիմում: Ցեղ արոսի (ՏօՒԵսՏ): Ունի մուտ 80 ւոնսակ,որոնք աճում են Հյուսիսայինկիսագնդում: ՍՍՀՄ-ում կա 34 տեսակ: Առավել լայն րածված է սովորականարոսին (Տ. ՅԱՇնքՅո ն) խոշոր վաճանակներով Պտուղների մթերում ն օգտադործում սպիյտակ ծաղիկներով: խմբված ի. են (մուրաբա,ռլաստեղ,կոմպուռ): վ. Միչուրինը ստացել է արոսու Ճոտավետ սոր քաղցր ռլրտուղներով: մեջ

ման

տա-

սալորալյին

ենթարնտանիք

ներ--ԵՐԱՅՈՕ14636

Սառեր, թկինր են: Ծաղկակալըդգոդավորէ, բայց սերմնարանիճետ սերտաճած չէ: Դինեցեումբ մեկ պտղաթերթէ, սերմնասկզբնակները 2-ն նն, բայց միայն1-ն է զարգանում:Մաղկիբանաձեն է .ՇՅ(5)ՇօչՃ..Օր Պտուղը«յութալի, Հազվադեպչոր կորիզապտուղ է: չայտՑեղ բալենի (ՇՇՈՅՏԱՏ): նի են 150 տեսակներ, որոնցից ր

Կ.

201.

ենձոռենիընտանի

բոզու Ա--վերարտաղրող ԱՆ

աԱ

ակար

վածքները), Ե--սերմ

Կրա

(նրկայնակի կտրվածքը):

անքոցիաՀույժ դեկորատիվէ, աչքի է ընկնում ընձյուղների պտղամսի կոմպլեքսը բարդ ամբողջ սորտերի նային գունավորմամբ: Մշակովի անվան ընտանի» անվ Խնձորենի ( (11. ճօուօՏԱօճ)(նկէ «խնձորենի ընտանի» ն

աաա '

տակ

մոտ

տա-

|1|այն

որալում:

մոռ

(Շ. աք ուտ) (նկ. 205) ն կնռատոան է. մայքլը ոլո),

մակեցություններում սովորական բալենին չայտնի չէ: կեռասենին տոարածված է ուկրաինական

կտրպատներում, կովկասում,

Աա

բնական

ճասնում

հոն Հարում Ծառերը

ծառոսոներ:

են

տեսակ, որոնք (Ե-ստ): ծեղն ունի Ցեղ տանձենի են բարեխառն կլիմայի Ճճլուսիսայինկիսադնդի առավելապես րածված են խնձորենուց տիսակներ։ դոտում։ ՍՍՀՄ տարածքում ճայտնի են է ընձյուղներից, կարճացած որոնք առաջանում փշերով, տարբերվում ն պտղամսում ռկլերիղների պտուղների երկարած տանձաձնությամբ (Քարային բջիջների) ներկայությամբ: Սույ/որականտանձենին (Ե. օօոոսոլտ: բնական պայմաններում օժտված է մեծ փովփոխականությամբ։ երբեմն մաքուր տնկարկներ է կառմում(ՄՍՀՄ եվրոպական մասի "արավ-արնժուսոքի ն մանավանդ կոկասի, Միջին Ասիայի լեռնային շրջանի անտառներում: նրանից ենն առաջացել մշակվող սորտերը:Բնական ճամակեցությունների ձնավոր320

ւ ալենէն մշակու խոր ՍՍՀՄ

10-բր՝

Ցեղ

բարձրության: մամխենի

սալորենի,

ուծ):Աավորում

(թ

է մուտա-

ո վորապես

նկ.

205.

տեսակ: յ

Բալենիսովորական.

Ա-

վերարտադրող լրնձյուղ, Բ--ծաղիկ (նրկայնակի կտրվածքը), Գ--ծաղկի դիագրամը, Դ--պառւղ (արտաբին տեսբը ն

կոտրված հրկայնանկի բճայնանի կտրվածքը) :

21--1189

Սալորենի (Թ. ձօղծօՏելեճ)՝տարածված է մշակույթում որպես շրջանացվածն տեղականշատ սորտերի հլաձնւ Բնականպայմաններում մ բարձրու9--10 չայտնի չէ: Շլորենի (թ. Փո1ՇՅէճ)` ծառ է մինչն թյան կամ թոսի։ Աճում է կովկասում, Միջին Ասիայում: նույն տեղերում աճում է մշակում են նան մամխենի (Ի. ՏքմՈ0ՏՃ)խ̀իստ փշոտ թուի, ինիային լանջերին, անտառեղզրերին, առավելապես տափաստանանման ե Ճարավալյին գոտի մաս` միջին (ՍՍՀՄ եվրուղլական բուսուտներում

ներում, կովկաս, Արեմտյան Սիբիր): Միավորում է 8 ոեսակ, որոնք տա-չ Ցեղ ծիրանենի (Ճոոծուճո4): րածված են բնության մեջ՝ Արնելյան Սիբիրում, Հեռավոր Արնելքում, Սովորականծիրանենին (Ճ. Խո1ց2715) Միջին Ասիայում, Չինաստանում: էն չափերով: մշակում արդյունագործական

--ԷՋԵՑՇԸՀՃՇ»

կամ թիթեռնածաղկավորներ Ընտանի բակլազգիներ թռք(10Ո262626

զաթներով (մակույկ) թերթերի թիակների

Որոշ

ցեղերի Համար բնորոշ է պսակամակույկի, իսկ երբեմն նան առագաստի «ետ Համաճումը իրար (ցեղ երեքնուկ) Անդրոցեումը կազմրված է 10 առէջքներից։ Որոշ ցեղերի մուտ բոլոր 10-ը ազատ են, այլ ն տեսակներինըմիացած են թելիկներով (միաեղբայր տանդրոցեում) են խողովակ, որի ներսում գտնվում է վարսանդը, բայց մեծ կազմում մասի 10 առէջքներից 9-ը թելիկներով խողովակաձն միանում են, իսկ ): նեկտար արտադրում են 1-ը մնում է ազատ (երկեղբայր անդրոցեում միայն երկեղբայր անդրոցեում ունեցող ծաղիկները: Աուէչքներիմիացումով առաջացած խողովակը որոշ դեպքում կտրված է ուղիղ, այլ դեպքում թեք (նկ. 206): Գինեցեումը մեկանդամանի է, աղոկարպ, ռնըմնարանըվերնաղդիր:Տեսակներիմեծամասնության ծաղկի բանաձեն է Շգ) Շո Պտուղը ունդ է, որը լինում է կամ բազ409410: մասեր, որը բացվում է երկու փեղկերով, երբեմն վերածվում է միասերմ մասերի, կամ լինում է միասերմ, չբացվող: Սպիտակուցի տոկոսը սերմերի մեկ միավոր չոր զանգվածում շատ բարձր է. ոլոռինը՝ մինչն 3440, սիսեռինը՝ 314ե, լուպինինը՝ մինչն 6140: Սննդայինսպիտակուցի առումով առաջին տեղում են գտնվում լոբին ն ոսպը: Սպիտակուցները պարունակում են մարդու հ կենդանիների ճամար կարնորազգույնամիչ հ

Մոտավորապես12 Հազար տեսակ ունի (490 ցեղ, շատերը բազունեն բումաձն): ներկայացուցիչները առաջնակարգ նշահակություն սական ծածկոցի ձնավորման մեյ՝ երկրի չոր կլիմայով մերձարնադարհ ձային շրջաններում, ինչպես նան բարեխառն ցուրտ կլիմայով ավելի նոթթուները: Հիմնական կենսաձներն են՝ ծառեր, թփեր, շրջաններում: ճլուսիսային ն տեսակների շատ խոտային Թիթեոնածաղկավորների տեսակներ ունեն ժողովրդատնտեխոտաբույսեր: միամյա լիաններ, բազմամյա մեծ ե սական կլիմայով նշանակություն--դրանք սննդային, ցուրտ մեծ նույնիսկ կերային,մեղրաոու, մառը կենտրոնացածէ բարեխառն ն մերձն թիերի մեժ մասի՝ արնադարձային սիդերացիոն՝ կանաչ պարարտացմանճամար օգտագործվող դեկորատիվ, երկրներում, իսկ ծառերի բույսեր են: Թիթեռնածաղզկավորի սննդային նե կերային որակների երարնադարձային երկրներում: Գործնական երկրագործությանճամար բեմն պակասում են, երբ սերմերի հ խոտի մեջ նշանակալի չափով գլիկարնոր է ընդավորների կենսաբանական առանձնաճատկությունը՝ ն ալկալոիդներ են լինում ավոկոզիղներ ): նրանց սիմբիողզը մթնոլորտային (լուղլին Պարունակում է ավելի քան 150 Ցեղ վիկ կամ ոլոռիկ (Ռո): տի յուրացնելու ընդունակ պալարաՀետ: տեսակ. ՍՍՀՄ ֆլորայլում կա 84 տեսակ: Բազմամյան միամյա խուտաՏերնադասավոբակտերիաների բույսեր են կառչողընձյուղներով: նրանցից շատերը ճիանալի կեր են Ճերքական է, տերնհները րությունը հ մշակույթի մեջ են մտցված բարձրորակ խոտ ն սերմ ստանալու Հաճախ բարդ են ն ունեն տերնակիցասկ, նպատակով: Մի քանիսը դաշտի մոլախոտերեն: Ցանովի վիկը (Մ. ՏՃԱԿՊ) ողկույզ, ներ: Ծաղկաբույի է, որը մշակում են որպես կերաբույլս՝ խոտի ն սերժի միամյա բույս գլխիկ է։ Ծաղիկը թիթեոնատիպ է (տե՛ս ճամար: Թավոտ վիկը (Մ. ԿԱՕՏՃ) միամյա, ազվաղդեպ երկամյա նկ. 207), Բաժակաթերթերը սնրտաեն է: կամ բույս քած կերի են, 5-ատամ, ճամար աշնանացան կանոնավոր ցանում աշորայի Հետ միասին, աճում է երբեմն որպես մոլախոտ, բնական խմբավորումների մեջ զիդոմորֆ (երկշուրի )։ Պսակի զիդոբուսնում է ՍՍՀՄ Հյուսիսային կովկասում ն եվրոպական մասում, մորֆ է՝ կազմված 5 պսակաթերթերից: են Որպես մոլախուտ Հայտնի են մաղզուտվիկը (Մ. հլոԱռիայում: նրանցից 8-ը մբանցամայն աղատ Նկ. 206. Առէջքայինխողովակ. ն կամ տարածված թիակ է ամենուրեք, ե նեղատերն վիկը (Մ. Ձո(առադաստ կամ դրոշ ատոլոռ), կարված (ց. Ա-ուղիղ են ՍՍՀՄ դաՔստՏելօլ2)` եվրոպականմաս, կովկառ: թն), 2-ը մառամբ ոնըտաճած Բթեթ կտրված (9. Վեզ)։ Ցեղ ոլոռ (Թյտսո): Տնսակների թիվը ստույգ չի սաճմանված: -

Միջին Տս/ճ)ՍՍՀՄ-ում

երեքնուկ (Ղ. քրոէծոտօ)՝բազմամյա բույս Մարգագետնային սմ բարձրությամբ, ծաղկում է մայիսի կեսից մինչն աշուն, 30--50

է ծա-չ

խմբված գլխիկաձն ծաղկաբույլերով, ունդերը են մշակության մեջ: երեքնուկ շվեօդգաագործում Լայն միասերմ բաց-վարդադույն է, լայն մշակում են (1. հջեոլմատ)`պատակը դական առավելապեսանտառային շրջաններում, Հաճախ վայրիանում է: Երեքնուկ սողացող (1. ՒճքՇոՏ)՝պսակը սպիտակ, արժեքավոր արոտաբույս տարածված է Ճճամարյաամեէ, դիմանում է կոխոտելուն, ՍՍՀՄ-ում նուրեք: երեքնուկ ալպիական (1. ՅԼք6Տէւ)` պսակը մուղ-կարմիր, ՍՍՀՄ եվրուլական մասի չոր մարդալայն տարածված է ճատկապես թփուտներում, դեւի Ճլուսիս ճառսնում է կալինինդրադի դետիններում,

զիկները կարմիր

են՝

են։

Յարոսլավլիմարզերը: Ցեղ առվույտ (164122քօ):Ունի 100 տեսակ: Բնականտարածումը՝ երկու կիսագնդերի էլ արնադարձային գոտում, Միջերկրական ծովի երկրներում, եվրոպայում, կովկասում, Միջին Ասիայում: ՍՍՀՄ ֆլոն

Նկ.

207.

Ոլոռ ցանովի.

Ա--վնրարտադրողընձյուղ, Բ--ժաղիկ (րնդճանութ տեսքը ն էրկայնակի կտրվածքը, առանց ժաղկապատի), Գ--պսակ, Դ--դինեցնում, ե--Փաղկի ղիադրամը, Ջ-- պտուղը ունդ, է--սճրմ (բացված). 1--առադաստ, Չ--քիակներ, 3--մակույկ, 4--արմատիկ, 5-բողբոջիկ, 6--շաքիլ:

ՍՍՀՄ

ֆլորալի ճամար բերված է 6 տեսակ։ Միամյա ն երկամյա խուաբույսեր են փափուկ ցողուններով, կառչում են բեղիկների օդնությամբ: Ցանովի ոլոռ (Ի. ՏՃԱԽատ) (նկ. 207)՝ միամյա բույս է, լայն հ րածված է դաշտային մասամբ բանջարանոցայինմշակույթում: Մուո է դաշտային ոլոռին 12 ՅԻՄՇՈՏՇ), որը Հնարավոր էյ, ելաձն է ճանդիսանում մշակովի սորտերի ճամալրո Ցեղ երեքնուկ (Նո1օիստ): Տեսակներիթիվր 300 է, ՍՍՀՄ ֆլորա65, չոսԻ Տարածված է աշխարճի բոլոր մայր ցամաքներում, առավելապես ճլուսիսային Օ0կիսադնդի6բարեխառնն մերձարնադարձային են: Ընձյուղները երկրներում, Բազմամյա ն միամյա խոտաբույսեր նխ: նհ Տերտները երբեմն գետնատարած ուղիղ կանդնած, բարձրացող հռաբաժան են, «աղվաղեպ 8-տերնիկներով։ Սաղիկները դեղին են, են: ծիրանի, վարդագույն: Պսակաթերթերը Հիմքում Համանճած Պտուղը 1--Ց սերմանհիունղ է ("աղվադեպ1--6 սերմանի), չբացվող, սովորաբար սուղված երկշուրը կամ ղանդակաձն բաժակի մեջ: տա-

Նկ.

205.

Առվույտ գանովի.

ամակ արդ, Ա--արժառոաւյին

ծրդաղնակի դարվածբը,։

Բ--վենրարտադլողընձյուղ, Ւ--սլաուղ (ունդ):

(ընդանուր Փ--ծաղիկ

տնաքը ն

կա

Բաժմո

տեսակ,որոն

չտան

միամյա

14 ճում

ուլսեր ատա

առավելապես Միչին Ասիայում: են եոմասնյա տերններով, Ճավ-

են

(կամ սակավասերմ), երիկամաձն Քն Նիաանրմ դերը՝ վագեպ երկարության առանց Ժինչն Բուլսերն ն

Ի՛

դուզ

կամ

մանդաղաձե:

1,5

ունեն

Ունեն Հարմարված հրաշտին ն Հողի աղիությանը: քային արմատներ՝ Հիանալի կերաբույսեր են, տալիս առրոմելիորատիվ նշանակություն: են սննդարար ն լավ ուտվող չոր խոտ:

Առվույտ մանդաղաձն կամ առվույտ դեղին(Մ. 1ոօռ)՝ մինչն է տոթը ն սմ բարձրության, հրաշտադիմացկուն,լավ տանում ցրտությունը: Բնության մեջ լայն տարածված է (եվրոպա, Սիբիր, Առաչավոր ն Միջին Ասիա), նան մշակության մեջ: Առվույտ ցանովի կամ առվույտ կապույտ (1. ՏՅԵԼՄՃ) (եկ. 204)՝ ծաղիկները մուղ մանուշաԲնական տարածվածությունը ոլորված: պարույլրաձն կաղույն, ունդնրը ՍՍՀՄ-ում «անդիպում է միայն Փոքր Ասիա, Տիբեթ, ծՀնդկասոան, 100--120

մշակության մեջ, մանավանդ տափաստանայինչոր շրջաններում, կամ որսլես վայրիացած: (Թիճտօօստ):Տեսակների ընդճանուր թիվն 200: Ցեղ լոբի Բնական ւտարածումը՝առավելալես արնադարձային Ասիա ն Ամերիկա: ավելի ձաճավխ Միամյա բույսեր են, ուղիղ կանդնած, ձդված, բայց են: Ծաղկաղատի եհոմասնյա փարաթվող ցողուններով: Տերեներբ սլսակաթերթերը՝ սպիտակ, դեղին, նարնջագույն, ծիրանի, մանուշակաղույն: ՍՍՀՄ-ում Հայտնի են Չ0 տեսակ, միայն մշակույթում ն դեկո-

րատիվ այդեղործության մեջ:

1ոբի սովորական դեւի

Ճլուսիս

Հասնում

բանջարանոցային մշակույթ է,

(Քի. ԱՈՒՀԱԾԵի

է մինչե Լենինգրադ: կոբի Ճրակարմիր (թի.

ՇՕՇՇԼՈՇԱՏ)՝միամյա փաթաթվող

մշակվում է որպես դեկորատիվ, եր) երմ ստակասերմ սորտեր):

Ցեղ սոյա

բույս ե

(Շ161ո6):7 եղն |

արեալը Ճուլժ լայնարձակ է,

բայց

է վառ կարմիր

ծաղիկներով,

օդտադործվում է սննդի մեջ (սպի-

ւ,

ի «0ռի տեսակ: Բե ակա մինչն առավելապես ընդգրկում է Աֆրի-

ունի

ն Ավատրալիան: ՍՍՀՄ կայի, Ասիայիարհադարձենրը, տարածքում ուսուրական (6. ԱՏՏԱՐԼՇՈՏ1Տ): կա միալն մեկ վայրի տեսակ սոյա

Տնտեսականառումով կարնոր է 30--50 (մինչե 80) սմ միամյա

սոյա

բույս

տքն») խոզանաղվոր (Ծ. րով,եծաղիկհոմասնյաարսայը է,

տեր

խմբված նն անութային ողկուվներով, ունդերը միասերմ կամ սակավասերմ են։ կայն մշակում են Առիայում, որտեղ նրա ցանքերը սերմը ղրաղեցնում են ավելի ջան 10 միլիոն ճեկտար։ Մեկ տոննա Պարունակում է տալիս է 118 կգ յուղ ն 725 կգ յուղազրկված ալյուր: մինչե 36 60 սպիտակուց: Փրերը օդգտաղորճոսքեն խոնավ, չորացրած ների

սիլոսացված վիճակում որպես կեր դլուղատնտեսական կենդանիների են սննդանյութեր՝ կաթ, կեֆիր, սերուցք, ճամար: Սոյայից ստանում ճամար ճաց, թխվածք, սուրճ, շոկոլադ ն այլն դիաբետիկների շու, ենն ճումք նչպես ն ան ստանու նում անունուն պլաստմա ւմա), ի (ավելիքան սաներ, ֆաներալին սոռինձ պատրաստելու ճամար: Ցեղ լուպին (Լսթւոստ):Մուռավորապնս 400 տեսակ ունի, որոնց հ

ճնշող մեծամասնությունը կենտրոնացած է ձարավային Ամերիկայում (Անդեր)։Սրանք առավելապես մանրասերմ խոտաբույսեր, կիսաթփեր նհ նույնիսկ թփեր են։ Հյուսիսային Ամերիկայի արնժտյան շրջաններում են միամյա տեսակները: Տեսակային բազմաղանության ավելի շատ երկրորդ բնական կենտրոնը Միջերկրածովային երկրներն են: Միջերկրածովային տեսակները մեծ մասամբ միաժլա, բարձր, խոշորասերմ բարդ տնրըններով:Ծաղիկբույսեր են բնորոշ նեոմասնյա ն մատնաձի են՝ են կազմում սպիտակ, ները ողկուվզակերպխոշոր դեղին, կապույտ ծաղնաբույլեր: մեծ կանաչ մասսայի ոնկորդային կուղինը ընդունակ է տալու են շատ բերք, սակայն բույսի բոլոր մասերը պարունակում թունանյուն են լուպինիդին ալկալոիդներ): Մշակում որսլես սիքեր (լուղբնին դերիացիոն կամ դեկորատիվ բույսեր: Անալկալոխիդսորտերի ստացման դեպքում լուպինը ձեռք կբերի կերային նշանակություն:

Ընտանիքփիփեոթազգինեո--ՀԽՈԸ626 ճաղար տեսակ (82--80 ցեղ): Ծառեր, կնիեր, խոտաբույսեր Բնական տարածումը՝ աշխարչճիբոլոր մայր ցամաքներում, բայց առավելապես արնադարձննրում, մանավանդ Հյուսիսային Ամերբիկայում: Ծաղիկները մեկական են, խոշոր, անութային կամ Հատուկ ընձյուղների վրա: Սնաղկապատը կրկնակի է, բացի այդ, կա ենթարաժակ, որն առաջանում է ծաղկակիցներից։ Անդրոցեումը կաղզժված է առէջքից, բայց աբտաքին շրջանը ձնասիոխված է ստամինոդիումների, իսլ ներքին շրջանի առւջքները ճնեղքավորվում են, նրանց թելիկները սերտաճում ն խողովակ են կազմում. փոշանոթն ունի մեկ փեղկ է՝ կազմված է 5 պտղաթերթերից։ երկու բնով: Գինեցեումը պենոկարոլ են կամ շատ, Հաղզվաղեպդրանք 2--3-ն սերմնարանը վերնաղիր է, 5--չ Հ--, 3-, բաղզմաբուն է, բնում մեկ կամ շատ սերմնասկղբնակներով: Պտուղների Հաճախ չոր պտղապատով տուփիկ, քնապտուղչ Հաղվագնալ՝ Հլութալի: Տերնադասավորությունըճէրքական է: Տերնները ամբողջական կամ մատնաձնչ-Ճատված՝ խափվող տերնհակիցներով, Հաճախ ունեն ըջջաճեղքավորմամբ ստացված լորձի զետեղարաններ կամ առանձին լորձնային բջիջներ:

Հաշվում

են

նն:

րենիքնէ Մեքսիկան, ղուզա՝ կարճ մանրաթելային բամբակենի (Շ.

ԵճՇ6ա)» Ճալրենիքն

են

երկար մանրաթելային

հ6ր-

իրանը Միչջին Ասիան, եգիպտական,կամ բամբակենի (0. քօրմտ1Յոմ ո), Հայրենիքն է ն

Պերուն: Այլ ցեղերից կարնոր տնտեսականնշանակություն ունեն այն տեկննաֆ (ՌլլելՏսՏ «ՂՈՈՅԵԼսակները, որոնց ցողունից թել են ստանում. պղտորիկ (Ճեսեօո 271«ճոոճծ): բամիա (Է. ՈՍՏ), օՏոսմՇոէստ),

կամ հովանոցավոոբներ Ընտանիք

Ճր126686

Ճազար տեսակ (300 ցեղ): ՍՍՀՄ ֆլորայում: ամբողջ երկրագնդի կա մուտավորաղես 800 տեսակ: Տարածված են ն չոր կլիմայի Հյուսիսային կիսադնդի բարեխառն առավելապես վրա, նան արնադարձային երկրների լեռներում: Հաճախ դոտում, ինչպես ճսկայական տարածքներում ճանդիսանում է բուսական ծածկոցի ճիմնական բաղադրամասը, մանավանդ չորային շրջաններում: նենսական ձներն են՝ առավելապես բազմամյա խոտաբույսերը, Ճազվաղեսղ կիներ կամ կիսաթվեր: Ցողունը սնամեջ է, կարող է ճասնել 4 մ բարձրության ն 6 սմ տրամաղդծիւՏերնները ճաճախ Հերթադիր են, ունեն տերնաբարդ ճովանոց են, պատյաններ ն Հատված թիքեղներ: Սաղկաբույլերը Ճազվադեպ պարզ 4ովանոց կամ գլխիկ: Մաղիկները ակտինոմորֆ են կամ միննույն ծաղկաբույլում նան թեթնակի զիգոմորֆ, «նդգանդամ: Բաժակըետ է զարգացած ն ներկայացնում է 5 ատամիկ կամ թույլ արտաճայտած եզրակ: Պսակը կազմված է 5 ճատվածավոր թերթերից՝ թույլ արտաճայտված եղունդիկներով։ Անդրոցեումը Տ առէջբներից էչ նրանց թելիկները կպած են նեկտարային սկավառակին, որի կազմված է առէջքների ներքին շրջանից: Գինեցեումը ցննոնարպ է, ունի երկու պտղաթերք, սերմնարանը ներքնադիր է, երկբուն։ Մաղկի դիադրամն է

Ունի ավելի քան

Նկ.

209.

անողուկ. Բամբակենի

Ա-վերարտաղրող ընձյուղ, Բ--ժաղկի դիագրամը. Գ--սպտուղ տուիիկ տեսքը, երկայնակի կտրվածքը, բացված), Դ--սերմ:

(ընդճանուր

Միավորում է մոտավորապես66 տեՑեղ բամբակենի(Շօտտ7քւսո): ն ռակ: չայրծձնիքը՝երկու կիսագնդերի էլ արնադարձային Ժերձարնհաչ են դարձային երկրները Արժեքավոր մանածային բուլա է, որը մշակել Արեմտյան Հնդկաստանում: Մանելու երեք ճազար տարի մ.ք. առաջ հն բամբակը՝սերմերը խիտ ծածկող մազիկները, Համար օգտադործում են ճա(մինչն 7 Հաղար մաղիկ կա մեկ սերժի վրա) որոնք կազմված մարլա մաքուր ցելյովոզից: Դրանք միաբջիջ են, ասլիւտակկամ դեղին Բամբակենին տալիս է մանածադույնի, մինչն 60 ժմ երկարության: են 70--75 «-ը։ Բացի այղ, նրա անրմերը պարունակում Հումքի մինչն են որպես սննդանյութ ե ճարպայուղ, որն օդտադարծում ինչն Քուսպըդործ նն ածում որսլես ւսնասնանպատակներով: նլանիկական մշակում են ոււպլլանդ կեր: Մշակության մեջ կո ճինդ տեսակ։ ՍՍՀՄ-ում կամ միջին մանրաթելային բամբակենի (Շ. հլոտւմաո) (նկ. 209), "այ325

նեխուբազգինեո-ՍոոԵ611116186,»

«Շ8լ»-0Շ0:4.Օ7:

Այս խոշոր ն լայն տարածված ընտանիքի բոլոր ցեղերը իրար շատ են, որն արտաչալտվում արտարին նմանուքյամբ, մանավանդվէն որոշման ճամար օրդաններիկառուցվածքով: Դասակարգման դետատիվ առաջնակարգնշանակություն ունի պտղիկառուցվածքը, որը Ճասունանա-չ լիս վերածվումէ երկու չբացվող միասերմ կիսասլտուղների՝ սերմնաալտուղների՝որոնք կախված են երկբաժան կաբպոֆոոից (եկ.210)։ Սերմեն հապսողիվրա կան 5 երկայնակի կողեր: Ֆրանց Համապատասխանում են ն աող աւլատումմ եղած օ փոխադրող խրձերը: Սրանք կողերն առաջնային ոչ բոյոր անսակների մոտ նն լավ երնում։ Այղ կողերի միջն գտնվում Աշ ակոսներ, որոնց տակ կան լուղանցբեր: երբեմն ակոսների տեղերում մոտ

են եբկբոողային կողերը,որոնք առաջնային կողերից «եշառաջանում

Կլ. նեի

պտղապատում փոխադրող տուքյլամբ տարբերվում են նրանով, որ նան են տեղադրված սերմնապողի այն Ցուղանցքերը չկան: խրձեր է կողմում, որը դարձաժ դեպի պողի ճեղքաւվորման մակերեորո Սերմի էնդոսպերմիմակերեսը, որը դարձած է ճեողքման մակերեսի կողմըչ կարող է լինել տափակ կամ ուռուցիկ, մանցլաղաձնկամ գոգավոր, որ շատ լավ նկատվում է լայնակի կտրվածքի վրա: Շատ տնսակներ վաղուց մշակում են որպես բանջարային, կերային ն անուշաչու բույսեր: նրանցից մի քանիսլը պարունակում են ուժեղ ն ազդող թունավոր ալկալոիդներ մշտապես վտանդ են սպառնում անաս-

510.

Հովանոզավունեւիընտանիրիտեսակպտուղներ (րնղճանութտեսքըն լայնակի

նհապաճությանը:

կտրվածքը):

թեմոն սովորական, Բ--զինազոխբժավոր, հազիան սովորական, 1--առաջնային կողիկ, Ա.

երկրորդային

Գ2--

3--'իոխաղդրող կողիկ, խուրձ 4--լուղ-

անցք, 5--էնդոսպերմ,

6--

Ցեղ գազար թիվը 60 է: երկամ(ԾշսշսՏ): են, միամյա խուաբույսեր Տարաժվաությունը՝ եվրուլա, Առայա ջավոր Ասիա (Միջերկրածովքիմարզ), Աֆլրիկա, Ավատրալիա,նոր ՍՍՀՄ-ում Հյուսիսային ն Հարավային Ամելրիկա: կա մել Զելանդիա, լոնսակ վայրի դաղզար (5. ՇՅ0է2) (նկ. 211): Գազարըմշակում են է ինչն Անդրբնեռային ամբողջ երկրագնդում: ՍՍՀՄ-ում այն ճասնում շրջան: Սննդային սորտերը ունեն երկարուկ, ճազվադեպղկարճացած, նարնջագույն կամ դեղին արմաոասլոուղ, կելոսյին գաղարը դեղին կամ սպիտակ է, մինչ 2 կգ քաշով: Բացի դրանից՝ գազարը վիտամինային սսրդլունաբերության ճումք է. արմայոապտուղներում կուտակվում են՝ կարոտին (պրովիտամին Ա), Ը, 8լ, 8չ վիտամիններ: Ցեղ կարոս (մաղադանոս) (Ք6էտօջշկոստ):Ունի 6 տնսակ։ ՍՍՀՄ ֆլորայում միայն մի տեսակ կա՝ կարոս գանգուր (5. 6քլտքսու)։Բնական տարածվածությունը աշխարճի բոլոր մայր ցամաբներում. ՍՍՀՄ-ում Համարյա ամենուրեք, բացի բնեռային ն մերձբնեռային շրջաններից: Մշակում են ւերեների ն արմատներիճամար: Ցեղ բլդրղան Տտ): Ունի մուտ 20 տեսակ, ՍՍՀՄ ֆլորա(ԷԼՇողՇ վում` 36: Բնականչոարածվածությունը՝ եվրույայի,Ասիայի,Աֆրիկայի, ՀյուսիսայինԱմերիկայի բարեխառն կլիմայի մարզեր ն լեռներ: Հեռանկարայինկերային բուչսեր են, տայիս են առատ կանաչ դանգված: նն ՍՍՀՄ մշակում չատ Հաջողությամբ շրջաններում: նշումներ կան որոշ տեսակներիքունաոր լինելու մասին: Բլորդան ոիբիրակաւ Լ ՏԵՆԸՇսո)՝100 «մ-ից բարձր բույս է, իշոշոր,փնտրաճե-ռատմած տերենէրով։ Բլդրղասն սովորական (Լ. ՏքՈօո-ձցիսո)` մինչն 100 ոմ բազմամյա թուս է հոմասնյա տերններով, հ

կարպոֆոր (պաղակիր):

Տռակների

րազմամյա,

թուաավոր է:

Նկ.

211.

Գազար

վայշր:

Ա--րնդանուր նղճանուր

հաքլ' եռքը

բ դտրվածքըյ. Դ--ծաղկի ոո0

Դոանոցիկ:

ն ձրկայնակի ժազիկ (բնդչանուր անորը Բ)։ ն լայնակի կարվածթները) (երկայնակի Խ--պյատուղ 7 դիագրամ.

Գ.

Ցեղմոլեխինը(ՕՀաէչ):

այնո «ուսրաայիք

ւի

տնչակ՝

ՍՍ-Մ-ում Նածրինաչում։

նսւ

տարածված առավելատեկ տեսավկ՝մոլեխինդ

թունավոր (Շ. 11051),ցողունը

50--80

(150)

բարձրության, վերին ճլուղավոր։ Տերնները երկար կոքուններով, կրկնակի փետրաձն Հատված: կոճղարմատըբաժանված է առանձին խոռոչների, պարունաչ կում է թունավոր ալկալոիդներ (ցիկուտոտոցսին, ցիկուոին )։ չայտնի են դլուլատնտեսական կենդանիների մասսայական թունավորման դեպքեր: սմ

մասում

ԿԱՐԳԵՐԻ ԽՈՒՄԲ

ՎԱՐԴԱԾԻՆ ՄԻԱՄԱԾԿՈՒՏԹԱՎՈՐՆԵՐ--ՈՔԼՕՔԷՊՈՃ

ԽՕԿՕՇԱԼՃՈՒՇԻՃԷ,

Ընդճանուրկազմավորման ճատկանիշները. մանը աննշան ժաղիկներ՝ որպես ժաղկապատիպարզեցման(ոնդուկցիայի) արդյունք, կապնան ված քամու միջոցով փոշումմանը վերադառնալու (Հնարավոր է մնացորդայինի| ճետ, սովորաբար ակտինոմորֆ, միասեռ կամ երկսեռ, ծաղկապատը պարղ, սովորաբար բաժականման, ծաղկաբույլը Հաճախ աիմպոդիալ, խմբված կատվիկներով:

Ընտանիքճանաբազգինեո--ԷՀք2ՇՇ26 Ընտանիքնունի 900 տեսակ (8--9 ցեղ): Մշտադալարկամ տերնան բոքափ ժառեր աշխարճի թփեր են:Տարածվաժեն առավելապես

մերձարնազարձային երկրներում: Տերնեները թափվող տերհաամբողջականկամ փետրաձն-բլթակային, տերհակիցներով են, պարղ, դասավորությունը՝Հերքադիր։ Սաղիկներըմանը, աննշան, բաժանասեռ կամ երկահո են, ակտինոմորֆ, դիխազիուժմներով՝ խմբված կատվիկն հրով, ասկե կ նե երբեմն ժնե ճասկերով կամ գլխիկներով: երբեմն դիխաղիումները պար են ղեցված մինչն ծաղիկ: Վարսանդայինծաղիկը դգանվումէ պտղաբաժակի մեջ: Ծաղկապատը6-անդամանի է, աղատ, վարսանդը 3--6 բնային ներքնադիր սերմնարանով ե Համապատասխանաբարնույն թվով սոնակներով։ Աոէջքային ծաղկի ծաղկապատը, որը «իմժբում սերտաճաժ է, տարբեր դույն ունի՝ դեղին, կարմրաթուխ, կանաչ: Սաղզկապատի անդամների թիվը 8-38 է, կամ 5, 2, նույն թվով էլ առւջքներն են, որքան ն ծաղկապատիթերթիկները (երբեմն ավելի): Ունի մուռ 300 տեսակ. ՍՍՀՄ ֆլորայում Ցեղ կաղնի (Օսծոօստ): կա տեսակ: Բնական տարածված է ձլոաիսային կիսագնդի բարեխառն կլիմայով երկրներում, երբեմն մերձարնադարձներում: Տալիս են արժեբավոր արձհստադգործականն կառուցողական բնափայրու Լայնասաղարի անտառների (կաղնուտների) բաղադրամաս է. Մինչն 40 մ բարձրության խոշորաբուն ծառերը սովորաբար ուննն տարածված սաղարք։ Մաղիկներիբանաձներն նեն 9.ՔյնյԸյչ Պտուղր -«Ք6-աՃ կաղին է: բեխառն

Գր

Նկ.

212.

Կաղնիկոթունավոր.

Ա--վնրարտադրողընձլուղ վարսանդավոր(վերնում) ն առէջքավոր (նձրքնում) ծաղիկների ժաղկաբուլլերով, Բ--աոէջքավոր ծաղիկներ, Գ--վարսանդավործաղիկ (ընդճանուր տեսքը ն երկայնակի կորվածքը), Դ--դիխազիոմի դիազրամ եզակի վարսանղային ժաղկով, Ե--պտուղներ՝ կաղիններ. 1--դիխազիումի կորցրած կողբային ծաղիկը. Ֆ--8-դորջրած ծաղկակից տնրններ, 4--պաղակալ:

կաղնի կոթունավոր կամ կաղնի սովորական (Օ. էօեսո)(նկ. 214)-տարածված է եվրոպայում: ՍՍՀՄ եվրոպականմառի լայնատերն անտառների կարնորադույն անտառակազմող տեսակ է, արեալի ճարավերկու ձն ոմվ՝ ամառային ն ձմեռային: ժայռային արնմտլան մասում ինչպես ստարածվածէ առավելապեսկովկասում, կաղնին (Չ. ք6էՐ164) հ ուկրաինական կարպատներինախալեռներում: Թավոտ կաղնին (Օ. աճում է Ղրիմում: Մեծ չոչակ ունկ խցանային կաղնին թսեԵծՏօճոտ)

Գ. ՏԱԵՇԸ),

Միջերկրածովքիերկրներում. տարածված է Արնեմոտյան որի խցան ստանալու «ամար այն մշակում են բնական արհալից ղուր 10 տեսակ. ՍՍՀՄ ֆլորաընդամենը Ցեղ հաճարենի (Էոքստ):Ունի է յում` երեք տեսակ: Տարածված 4յլուսիսային կիսագնդում, բարեխառն կլիմայի գուոում: Բավականաչափ խոնավության ն պտղաբեր ճովերի պայմաններում կազմում է բարձրարոադրողական անտասային զանդվածներ։ Բացի արժեքավոր բնափայտից: օդգտադործումեն նան ընկուդանման սլտուղները՝ որպես անասնակեր: Ծաղիկների բանաձներն են

Նկ.

213.

Հաճարինի եվբոպական,

ընձյուղ վարաանդավոր (վերնեոսմ) ն առէջքավոր (ներքնում) ձաղիկԱ--վերարտադրող ների ժաղկաբույլերով, Բ--առէջքավոր ժծաղիկ,.Գ--վարսանդավործաղիկների դիխազիում (երկայնակիկտրվածք), Դ--վարսանդավործաղիկների դիխազիումի դիագրամը, Ե--վարսանդավործաղիկ, Զ--պտուղներ պտղկալոմ, է--պտուղ (ըբնդճանուրտնոքը ն լայնական կտրվածքը): ՍՍՀՄ-ում Չք ուկրաինական նախաՃցՕ43)»Ժո) ՃԽ.-շՕց կարպատներին կարպատների շրջաններում աճում է եվրոպական ճ»(եկ. 213), կովկասում, Ղրիմում՝ արնելյան րենին (Է. օղծուճ5):

անմ (2846 ոու)

Ընտանիք կեչազգինեո-ԹշէսՅՇ626 Ընտանիքումկա 130 տեսակ (6 ցեղ): Բնականտարածված է 4իմնականում Պլուսիսային կիսագնդի ոչարհադարձային մարզերում: ՍՍՀՄ ֆլորալում կա 64 տեսակ: Հիմնականկենսաձներն են՝ տերնա-չ թափիծառեր, փիինը: բաժանախեռ (միատուն Շաղկաբույլը ողկույզ, կատվիկանման, բույսեր)։։ Սաղիկները մանը, կանոնավոր կամ անկանոն, ճաճախ ծաղ-

կապատից զուրկ: Պտուղը սերմնապտուղ կամ քնապտուղ: Ցեղ կեչի (86էս12): Տեսակների բնդճանուր թիվը 60 է, ՍՍՀՄ 40: ն Ծառեր երթփեր են, տարածված չափավոր ցուրտ, ֆլորայում՝

Նկ.

214.

Կեչի գոբտնուկավոո.

կիրարտադրող ընձլուղներ՝ Ա.

վարսանդավոր ն աոկքքավոր ծաղիկների Փաղկաբույլնդիխազիում (ժաժկող տերնի կողմից ն կատվիկի ժաղիկների վարսանդավոր առանցքի կողմից), Գ--վարսանդավոր ծաղիկների դիխազիումի կողժից), Փավոր ծաղիկների դիխազիում (ժաժկող տերնի կողմից ն կատվիկի առանցքի Խ- առկչթավոր ծաղիկների դիխազիումի դիագրամը), Զ--առէջջներ, է--պտուղ:

բով, Բ--

երենեարը

բանաձներն են. չորային կլիմայի ւլայմաններում: Ծաղիկների Առէջքավորն վարսանդավոր ծաղիկները «.քչճչՕյ Չա ԽՕ, ճասվաքվումեն կասովիկներով: Ց-ական՝ դիխաղներում, որոնք Հետո Պտուղըթնապտուղ է: կեչին (8. ԽՇՐՐԱՇՕՏՅ), Գորտոնուկավոր (ոկ. 214) թավուտ կեչին ե Ասիայում են ) Եվրուղայում (8. քնեճտշճՈՏ տարածված (անտառային յ, արնելքում, ունի դեղին ուռի քարային կեչին (8. 6Րոճո)՝ Հեռավոր խցան, մուդ-դարչնադույն խցանով դաճուրյան կեչին՝ (8. ձռհա16Յ)-Անդրբայկալում։ բեմն

"335

Ցեղ տխլենի (ՇՕոյ1սՏ):Ունի 8 տեսակ. ՍՍՀՄ ֆլորայում՝ 27 տեսակ: Տերկաքափ ծառեր ն թվեր են, միատուն, տերնեներըճերքադիրչ ոչ ավասարակողմ, թափվող տերնակիցներով:Ծաղիկներիբանաձները. 1-ժաղկային դիխաղիումներով, ՉԵԽՃ0Օ2, ԺածցմզՕց, ԾՄաղիկները նե ն ծաղիկնե բվա է բար փափուկ կատվիկներով: Վարոա աղիկները ի մբված

գավոր

ԿԱՐԳԵՐԻ ԽՈՒՄԲ

ՎԱՐԴԱԾԻՆ ՋՈՒԼԱԿՍԱԿԱԹԵՐԹԵՐ

Մշտադալարե տերաթափ ծառեր

/ԲԼՕԲԷԿԼՃ

ՏՎՀԱԹԻԼՃԼՃԻ

թվեր, բազմամյա ն միամյա խոտաբույսեր են: Տարածված աշխարի բոլոր մայր ցամաքներում: ցիկլիկ են, քառաշրջան, սովորաբար զիդոմորֆ, Պազվաղեպ Ծաղիկները ակտինոմորֆ, երկսեռ, երբեմն բաժանասեռ, կրկնակի ծաղկապատով ն վառ պսակաթերթերով, տիպական դեպքերում խողովակաձն Ճճամաճած: Փոշոտումըէնտումոֆիլ է (միջատների միջոցով), արնհադարձներում նան օրնիտոֆիլ (թոչունների միջոցով), ճազվադեպ աննմոֆիլ: Անդրոպնեումըտիպական ղեպքում կաղմվում է 5 առէջքներից, բայց Հաճախ ռեդուկցիայի «ետնանքով առէջքները լինում են 4 կամ 2: Գինեցեումը նեկցենոկարողէ, ավելի Հաճախ 2, Ճազվադեպ 3--5 պտղաթփերթերից: են ն տարանոցներըկպած սերմնարանի ճիմքին ծադումով կապված են ճետ: դինեցեումի կամ անդրոցեումի Պտուղներըառավելապես տուիի-չ կանման են, ընկուզանման, 4ճազվաղեպ՝ճատապտղանման: ն

են

ԸՕՈԽՕԽԱԱՅԸՇՈՇ

Ընտանիք պատատուկազգինեո--

Ունի

նկ. 215. Տխլենիսովորական. Ա--վերարնդադրող ընձլուղ՝ վարսանդավոր ն առէջքավոր ծաղիկների ժաղզկաբույլերով, Բ. վարսանդավոր ծաղիկների դիխազիում, Գ--վարտանդավորժաղիկների դիխազիումի դիագրամ, Դ--միաժաղիկ դիխապիում առէջքավոր ծաղկով, եԵ--դիազրամ միաժաղիկ դիխազիումի՝ապոէջքավորժաղկով, Զ--առէչք է--վեգետատիվ ընձյուղ, Թ--պտուղներ Ժ--պտուղը ընկույզ (բնդճանուր տեսքը ն երկայնակի կտրվաժքը): պաղակալով,

2ւծաղիկ դիխազիումներով, սուզված բողբոջի մեջ, որն առաջանում է

տերնանութում:

Տխլենի սովորական (Շ. ճնօկճոճ) (նկ. 215). խոշոր թուփ է, մինչն 5 մ բարձրության, լայն տարածվածէ ՍՍՀՄ եվրոական մասում, տիխլենին,արջատխլենին արժեքավորընկուղաբեր բույս է: Սառանման մ 20--25 ծառ է, տարածված Առաբարձրության (Շ. օօ)սղոշ). մինչն ջավոր Ասիայում, կովկասում, ավելի Հյուսիսում, օրինակ Ուկրաինալում, աճեցնում են որպես դեկորատիվծառ:

տեսակ (50 ցեղ) Տարածվածէ ամբողջ աշխարճի արնաղդարձներումկ մերձարնադարձներում,մասամբ էլ երկու կիսագնդերի բարեխառն կլիմա ունեցող մարզերում: Առավելապես խոտաբույսեր» ճաղզվադեպթփեր կամ ծառեր են: Տերեները դասավորված են ճերքադիր, ամբողջական են, բլիակավոր կամ փետրաձնչճատված, առանց տերնակիցների։ Տերնեներումն ցողուններում կան արտազատող բչիչներ կաթքնաչյութով: Սաղիկները5-անդամ են, Ճազվաղեպ 4-անդամ, առվորաբարերկսծո, ծաղկակիցներով: Գինեցեումը կազմված է 2 (35) պտղաթերթիկից, սերմնարանը վերնադիր է: Պտուղները տուփիկանման ն ընկուղանման են: 200 տեսակ ունիչ Ցեղ պատատուկ (Շօոնօլխս1ստ): Մոտավորապես տարածված են արնադարձայինկամ մերձարնադարձային երկրներում, բարեխառն կլիմայի մարզում (ընդամենը 3 տեսակ): ՏեՃաղվադեպ՝ սակային բաղզմաղանությանկենտրոնը Միջերկրածովքնէ: Թփեր, կիսալհինը, բազմամյա ն միամյա խոտաբույսեր են։ ԱՍՀՄ-ում 30 տեսակ կա (խոտաբույսեր,երբեմն փշոտ թփեր): Ցողուններըփաթաթվող կամ ուղղաձիգ են: Տերնադասավորությունը Հերթքաղիրէ: Ծաղիկներըանութներում 1--3-ական են, դիխազիումային կամ պլխիկաձն ծաղկաբուլլլերով: Սաղկի բանաձեն է չՇճլյԸօտյճչ0027: Պտուղներըտուփիկամոտ

Բարեխառնզոտում լայն տարածված է դաշտային պատատուկը (Ը. 8ՐՄԸՈՏ`)(նկ. 216) արմատներով վեղետատիվբաղզմագող բաղմամյա խոտաբույս է փափաթվով ցողունով, որը Ճասնում է 100-նման

են:

2Հ2--1189

ՇԱՏԸԱԷՅԸՇՅ6

Ընտանիքգաղձազգինեո--

երկարության:Մաղիկները սպիտակ կամ սռլիւոակվարդազղույնեն, Ճուռավեւտո: Դաշտերիչարանենգ, դժվար բնաջնջվող մոլախոտ, է, երբեմն առաջացնում է ճացաբույսերի ոլառկում,լավ

սմ

ու-

տում

են

խոշոր եղջյուրավոր

չնայած կենդանիները՝ առատ

Նկ.

տարածքը, ցամարների մալր

բացառությամբբեեռակից րածքների ն բարձր լեռների: Ցեղ իպոմեա, այգածաղիկ ունի 300 տեսակ: (1քօրոօ68), խուտռա-չ Միամյա ն բաղմամյա առաՀ են, ւոարածված բույսեր տա-

216.

կաթնածլութին։ Աերալը ընղդրրկում է աշխարճի բոլոր

դաշտային. Պատատուկ

ընձյուղ, Բ- ծաղիկ(ճրԱ--վերարտաղրող

կայնակի կտրվածքը), Գ--ծաղկի զիագրամը, ամաբ ն լայնակի Դ--պտուզ (բնդճանուր

1»րվածքը):

Հասկանման:

վելապեսարնադարձներում: բնության պայմաննե-

ՍՍՀՄ

ն մշակույթի րում կա Հ ւտնսակ հպոտեսակ: մեջ նույնպես

մեա

բատատը

լայն տարածված միամյա բույս է, մակարուծում է կանեփի, ծխախոտի, գայլուկի, Պաղարջի, թիթեռնաժաղկավորներին շատ վայրի բույսերի վրա: կտավատի դաղձը(Շ. օքլոստ) մակաբուծում է կտավատի, Ճաղվադեպ մոլախոտերի վրա, տարածված է ամբողջ աշխարճում՝ կտավատիմշակության շրջաններում:

(Լ. ԵՅ(ՅԷՅՏ)

մշակում են նրա օսլայով Ճարուստ պալարների

(նկ. 217)

(քաղցր կարտոֆիլ), որոնք առաջանում են կող-

Համար

վրա քային արմատների Հասնում

Նկ-

217.

Իպոմեաբատատ.

Գ. ընձյուղ,Բ--Կղալարներ, Ա--վերարտադրող

ՑՓաղկիդիագրամը:

են

մինչն

1--8

քուքսոճճ2) միամյա

բույս

Ընտանիք մոբմազգիներ-ՏՕԼՅՈՅՇՇՅՇ

կգ:

ձայրենիքն է կենտրոնական Ամերիկան, այն մշակում են Միջին Ասիայում ն կովկասում: Բոսորագույն իպոմեան (1. է,

կարմիր, փաաքվող. վառ են դեորսլես կապույտ կամ մանուշակագույն ծաղիկներով, մշակում կորատիվբույս:

Մոնոււիպ՝ ընտանիք է, շատ մոտ է նախորդին ն ճաճախ միացեն նրան որպես նում ընքարնտանիք կամ առանձին ցեղ: Գլթւավոր է, որ այն վեգետատիվ օրգանները ոնդուկցված են՝ տարբերությունն կապվածմակաբույծ կյանքի «ետ: Մոտավորապես170 տեսակ ունի: Տարածվածեն բոլոր մայր ցամաքների արնադարձային ն մերձարնադարձային երկրներում ն մասամբ բարեխառն կլիմայի մարզերում: ՍՍՀՄ ֆլորայում կա 36 տեսակ, որոնցից շատերը մշակվող ն վայրի բույսերի,այդթվումնան ծառերիմակաբույծներեն: Տերններիփոլսարեն են, արմատը պատյան չունի, վաղ է ոչնչանում, ցողունի թեփուկներ օրմեջ կամբիում չկա, սաղմը շաքիլներից զուրկ է: Վերարատադրող դանները ոնղուկցիայի չեն ենթարկված: Ծաղիկները մանը են, վարդագույն, սպիտակ, դեղին։ Մաղկի կառուցվածքը ցույց է տրված դիագրամում (նկ. 218), Սաղկաբույլերը դիխազիումներ էն՝ դլխիկանման կամ կարճ Ցեղ գաղձճ (Շստճսէճ): երեքնուկային գաղձը (Շ. էօրդ՝ է, է առավելապես երեքնուկի վրա (ՍՍՀՄ բույս մակաբուծում միամյա մաս, եվրոպական կովկաս): Ուրցային գաղձր (Շ. ծքհյտստ) միամյա է բաց-վարդադույն ծաղիկներով, ցողունների վրա կան ժժիչներ, բույս մակաբուծում է երեքնուկի, առվույտի վրա. տարածված է եվրուղայում, մուժկովկասում, Սիբիրում, Միջին Ասիայում, ԱռաջավորԱսիայում, ված է Ամերիկա: եվրուլական գաղձը (Շ. 6ԱԼՕքՅ62)(նկ. 218) Հույժ

ԱԱ խուաբույսեր երբեմն լինում գլխավորապես ր" րույնիսկ թփեր: կիսաք երկրներում, ա րնադարձային հոկ վան: մապլցող ցորիշխում Գար ամին Աժծրի կայում, Փու, վան, բիւրքփորբ իրանի, վամ Հատված բոջավան թիթեղներով: Ցողունում կան բիկոլատերալ Ա ի փոխաղրող Մաղիկներըոլորքննրով կամ մեկական, տեսքով Չ,Չ Ճճաղարտեսակ

են:

(85 ցեղ) ունի: Միջին լայնու-

չէ

Սւնի 7

են.

մանա-

Խրձեր։

բեղ: ՅԴ9Ց»

ՐՊ Հ «շշ Հաճ եջ

Նկ.

218.

1/6

Գաղձեվոոպական.

Ա--ժԺիլեր, Ը--վենրարտադրող ինձյուղ տեր բույսի ն լայնական կտրվածքը)»

վրա (ինդճանուրանսքը

տեսքի Չ--ժաղիկ (ընղճանուր

կտրվածքի),

Դ--Փաղկի դիագրամը,

երկայնական

Ե--պտուղ,

1--Հաուստորիա:

ակտինոմորֆ են, բայց ճաճախ՝ սերմնարանի թեք դիրքի «ետնանքով թեթնակի զիդոմորֆ: Բաժակը5-ատամնավոր, պտուղներինկից պաչվում է: Պսակը ձուլաթերթ է, անվանման, պնականման, խողովակաձն կամ վայն ղզանդանման:Պսակիխողովակ|ն՝ նրա ատամներին ճերթավփոխ,

երբեմն՝քառաբուն փոշաերկբուն, սերտաճում պոէջքներ ներսից են

նոթներով։ Գինեցնումը ցենոկարպ է, ծ պաողաթերթով։Սերմնարանը վերնադիր, սովորաբար երկբուն է, սակայն կեղծ միջնորմներ առաջանալու կամ ծաղիկների ճամաձուլման միջոցով այն լինում է 4--6 բնով: Պտուղըճատապտուղէ, ճաղվադեպ՝ կորիղավոր: Շատ տեսակներ՝բանջարային մշակույթներ լինելով (կարտոֆիլ բադրջան, լոլիկ, պղոլեղ) չոնտեսական մեծ նշանակություն ունեն, տեսակները պարունակում են թունավոր ալկալոխղներ, դրանք օգտագործվում են որպես դեղաբույսեր: րոշ միամյաներ ճանդիսանումեն դեկորատիվբույսեր: 1,5 Հաղ. տեսակ ունի: Ցեղմորմ (Տօլշոստ): Մուոավորաղպես Տեսակային բազմաղանության կենտրոնը չարավային Ամերիկան է: ՍՍՀՄ ֆլորայում ընդամենը 10 տեսակ կա: կարնորադույնտնտեսական նշանակություն ունի կարտոֆիլը (Տ. (նկ. 219), որը այա ընտանիքի տեսակներից ամենաշատ տարածվածներից մեկն է մշակությունում։ Մշակում են որպես միամյա: Ծաղկապատըակտինոմորֆ է,

էԱԾՓ6ՐօՏաո)

Նկ.

219.

Կարտոֆիլ.

կողմիցն տեսքըբաժակի ենձյուղ,Բ. ժաղիկ(ենդճանուր Ա--վերարտադրող

նակի կտրվածքը). Գ--ժաղզկի դիագրամը, Դ--պտուլ՝ հրկայնակի ն լայնակի կտրվածժբները):

նրկայչ-

Հատապտուղ(ընդճանուր անսքը,

դեղնա-վարդադույն պսակաթերթերը սպիտակ, բաց-մանուշակադույն, դասավորված են կոնաձեւ Ծաղկի բանաձնն է առէջքները սոնակի շուրջը «ՇՑ(5)Շ0(5)Ճ002: Պտուղը երկբուն ճատապտուղ է: Արմատներըբարակ են։ Ցողուններնունեն ստորերկրյա ընձյուղներ՝ստոլոններ, որոնք ճեշտությամբ տարբերվում են արմատներից,քանի որ նրանց վրա կան բողբոջներ ե մանը քեվիաձեն Սոլոններիվրա դոյաչ տոորատերեներ: նում են պալարներ, որոնք պարունակում են 12--25 0 օսլա ն մինչե 28 00 չուր: չայրոնի է կարտոֆիլի ավելի քան Հաղար սորո՝ սննդային, մշակվող կարտոֆիլը դասում են ծագում է չիլիական Անդերից, Չիլոն այն տեսակին, որը աբար է` կղզուց, Հնարավոր Պերուից: Տարածվածբանջարաբույսէ (Տ. ոօլօՕոքծոճ)չորի ուտելի պտուղները խոշոր են, մուգ-մանուշա-

րիի ՍԱՐԻ Սորաիս» վաղար Ճավա

բադրիջա

շիկատակ (ՃէոօթռԵՇԱԱճմօոոճ)` նրա մոտավորապես 600 սորտ, բաղորը պարունակում է ատրուղին ն ճիոսցիամին ալկալոխղմամյա բույս, մշակվում է որպես դեղաբույս:

երը,

կամ Ընտանիքշոբթնածաղկավորնեո

ՆՅոՈԼՅԸՇՅՇ

խուլեղինչազգինեո-1512է36, Է

տնսակ (ավելի քան 200 ցեղ): կիսաթվեր,ճաղվագեպԹնիեր: Քազմամյա են բոլոր Աճում մայրցամաքներում, բացի Անտակտիդայից, բայց բազմազանությունը գտնվում է Միջերկրածովքի տեսակային ամենամեծ

Ընտանիքըմիավորում է ն

նկ.

220.

ԱԱ

Մախոոկա.

ը Մ

տուփիկ (ընդճանութ

կտրվածքը):

տաքը

ՅՆ

լայնակի

ճայրենիքն է Հնդկաստանը: կագույն. կարելի է նշել քաղցՎայրիներից մմ (Տ. վառ կարմիր շճոոճ12)՝ կիսաթուփ Հատապտուղներով, սն մորմը(Տ. ուքոսոո)՝ միամյախոտաբույս սն ՃատապտուղՀ ներով,լայն տարածված մոլախուո: րբաղգառը մորմը

(Կօէլճոչ): Ունի 100 տեսակ:Բնականտարածառավելապես ՀարավայինԱմերիկայում, Ավստրալիայում:

Ցեղ ծխախոտ

ված է

Թվերն. խոտաբույսնը են: Ծաղիկները ձագարաձն կամ ղանգակաձի ճաճախ Հոտավետեն: Մր շարք տեսակներ լայն մշակում են չզսակով,

որպես տեխնիկականմիամյա կուլտուրա. ծխելու ծխախոտ (Վ. էռեռ-

«Աո)` վայրի վիճակում

աճում

է Պերուում

էկվադորում, ստացվել են (նկ. 220): Անտառային ծխախոտը ոճ) (Հ. ՎԽՓՏեյտ),նրկարատերնծխախոտը(Կ. Թոջլքօճ) ն այն առեց-

շատ

սորտեր. մախորկա (Ո. ԷսՏէ

նում

են

որպես

դեկորատիվ բույս:

Ցեղ պղպեղ (ԸՅքտլշսու)։Տեսակներիթիվը 25--50 է: Կիսաթփեր ն խոտաբույսերէն: Բնական տարածվածությունը՝ կենտրոնանան Մշակում են բարեխառն կլիմա ունեցող երկրներում, այղ Ամերիկա: նան ՍՍՀՄ Հարավային շրջաններում: թղում միամյա (Շ. զոՊղպեղ ուտո)` իր Հայրենիքում կիսարփից ստեղծել են կծու ն սալաթային

: սորտերկարնոր նշանակություն ա ցեռերիը

բաղ մաթի

ոեր:

ոսո պոմիդոր (ԼֆճՕքօոտ:

ունեն

Հետնյալ տեսակները. 6ՏՀս1Շուսու)` միամյա մշակույթ, շայտնի Է

աղար

միամյա խոտաբույսեր են,

չորային շրջաններում, Առաջավորն Միջին Ասիայում: Հակաղիր է: Տերնքառանիստէ: Տերհադասավորությունը Ցողունը ն տերնները ծածկները պարղ են, առանց տերնեակիցների։Ցողունը գեղձային մազիկներով կամ թեփոմվլված են եթերայուղեր արտադրող ներով: Ծաղկաբույլերը ողկույզի զանազան տեսակներ ենչ Մաղիկները զիգոմորֆ են, Հաճախ երկշուրթ, երբեմն «Համարյաակտինոմորֆ: Բաժակը միաձուլված է, ղանգաձն, խողովակավոր կամ երկշուրք, սովորաբար Տ-անդամ: Պսակը միշտ 5-անդամ, պսակաթերթերի միաձուլման «ետնանքով նրա ստորին մասը ընդունում է խողովակի ձն, վերինը հտծալէ: Տիպական դեպքերում նետծալըերկշուրթ 4, վերին շուրթը կազմված է Չ պսաչ կաթերթից, ստորինը՝3: Ավելի սակավ այլն կարծես 4-անդամ է կամ միան շուրթ: Խողովակը ներսում երկ է Հարթ կամ առէջքների միացման տեղից մի փոքր ցած ունի մազիկների օղակ։ Այս ճարմարանքի առկայու Քյունը կամ բացակայությունը կարդաբանական կարնոր Ճճատկանիշէ: է սովորաբար ունենում Անդրոցեումը ճատ երկուժ առէջքներ, որոնք ամրացած են պռակի խողովակին, կան ցեղեր Նկ.

251.

Եղեսպակ մարգագետնային.

Ա--Ռույսի

ստորին

Գ--Փաղիկ Դ--բաժակ:

ընձյուղ.

Բ--վերարտադրող (նրկայնակի կտրվածք)»

մասը,

միայն 2 աոռէջքուրԳինեքեումը միշտ կազմված է 2 Համաճած պտղաչ թերթերից: Սերմնարանը վերնադիր է, բայը քառաբուն (2 միջնորմները իսկական չեն), լուրաքանչյուր բնում կա 1 սերմնասկզբնակ: Սոնակը բավական երկար է, վերջավորվում է երկբլթակ սպիով։ Մաղկիկառուցվածքը պատկերված է 221 ն 222 նկարներում Սպիոակ խուլեղինջի (Լճուստ ճլեստ) ծաղկի բանաձնն է 4ՇճլտյՇօ2:5)Ճչ:շԸ0 Պտուղը վերածվում է չորս ընկուզիկի: Շնորճիվ Ճուռավետ եթերայուղերի մեծ պարունակության խուլեղինջաղդիները լայն կիրառություն ունեն օծանելիքի արտադրության մեջ (ցեղերի տեսակներ՝ Հաղզրեվարդ-ՋօՏՈՅւԼլոստնհ նարդու--ՆՅոննդի արդյունաբերության մեջ (եղեսպակ մշկաճու--ՏՅՈՈԼ Խ2Ճոմա)«), ՏԸԼՅԼ62), բժշկության մեջ (պղպեղադաղձ-ՈՇոլհն ք1թօուճ, նան ՏՅԽ/4 (նկ. 221), ռեճան--ՕՇոստ, առյուծագի-- ՆՇՕՈԱՒԱՏ, եղեսպակ-ուրց--1իոոստ ցեղերի տեսակներ): Մի քանի բույսեր դեկորատիվ են, դրանք օղտադործվում են ծաղկաբուծության մեջ (եղեսպակ փայլուն--

դեղադործական-Է ՍՏՏօքստ օոշլոուտ): Մոլախոտեր խուլ եղինջ (Նոուստ ճլեստ) (նկ. 222), աբեղախոտ ն այլ ցեղերի տեսակներ: (ՏէոշհջՏ), կատվակն (Օ160ք515) ՏՅԽԱ

տք ՇոմճՏ,

զոա

են

Նկ. ՛

ԿԱՐԳԵՐԻ ԽՈՒՄԲ ԿԵՆՏՐՈՆԱՍԵՐՄԱՎՈՐՆԵՐ ԿԱՄ ՄԻԱԾԱԾԿՈՑՆԵԲ--

ՇԵ ՒՂ

ՆԸ

ՔՕՏՔԷՔՈՂ

Ունեն

/(ՕԱՕԸԱ`ՆՃՈՆՕօԷԵՃՔ

222.

Խուլ եղինջ.

ծաղկաբույլերի սխեման, Գ. ժաղիկ(ընդճավերարտաղրող ընձյուղ,Բ- կողքային ն անզրոցնում, Զ--աոէջը, է-նուր սոնաբը հրկայնակի կորվածբը), Դ--բաժակ, Ե-Ա-

կարվածքը): դինեցճում,Թ--ծաղկիդիադրամէ, ժ--ընկուղիկ(հրկայնակի

ծաղկապատ, երբեմն երկու շրջանով, բաժակի ն պսակի չեն տարբնրացված, մեծ մասամբ բաժակատեսք, որը Հատուկ է քամով փոշոտվող բույսերին: պարզ

ՍՐԱԸՇՅԸՇ626

Ընտանիք եղինջազգինեո--

Տեսակների ընդճանուր թիվն է 750 (45 ցեղ): Փոքր ծառեր, կիսաԹինր, միամյա ն բազմամյա խոտաբույսեր են: Տարածվածեն արնադարձային ն բարնխաոն դուտիներոսրիԱրնադարձային անտառներում ճաճակխկազմում են խոտային ն թիային շարաճարկեր: ՍՍՀՄ ֆլորայում ներկայացված են շատ լայն տարածված փոքրաթիվ տեսակներով: Սա ղիկները բաժանասեռ կամ երկսեռ են, ակտինոմորֆ (նկ. 223), Սաղկաբույլերը ողկույզի տարբեր տեսակներ են. Ծաղկապատըպարղ է, բաժականման, 4-անդամ։ Անդրոցնումը կազմված է 4 առէջքներից, որոնք

են թնթերթիկների դիմաց, աոռէջքային դասավորված ծաղկապաւոի են դեպի լիկները կորանում ծաղկիկեեորոնը։Վարսանդրմեկխ է,

կաղմված երկու

Սերմնարանըվերնադիր ռլտղաթերթերից։

է,

բնով,

553.

ԵղինջԵբկտուն.

բնձյուղ տոշքավոր ծաղիննքրու,Բ--աոքէջքավոր ն, Գ. վարԱ--շրարտադրող ծաղի դուր որ (ըդ ըն ուր ամա մ Ն երք: սնսճի հտրվածքը), ծՓուղիկ Դ--ծազիկնէրի դիաԴ

հն

գրամեքբ։

ընկուղիկ, պարռպին՝ ողկուլղաձե։ Սերմնասկզբնակըմեկն է: Պտուղը՝ փակված ծաղկապատի մեծացած ներքին թերթերի մեջ: կաթնանոթներ չկան:Տերնները ն ցողունները սովորաբար ծածկված են այրող մաղիկներով: ՍՍՀՄ ֆլորաՏեսակներիթիվն է 40, .Սոեշռ)։ Ցեղ եղինջ՝ են արնադարձային հ բարեյում` 10: Տարածված երկու կիսագնդերի՝ տեսակներ լավ կերախուռեր են, խառն կլիմայի մարզերում: Շատ նրանցից մի քանիսը օգտագործվում են սննդում որպես բանջարաբույսեր, երբեմն ծառայում են մանրաթել ստանալու ճամար: երկտուն (տք՛ս նկ. 223) ն այրող եղինջը (Ս. ԱՐՇՈՏ)կոսեղինջը(Ս. Վ10162) ՉՔ, ..ՃցՕ63, մոպոլիտներ են: Երկտուն եղինջի ծաղկի բանաձներն են. Հ

չ2ՏՆ249-ջՕ0:

Ընտանիքթելուկազգիճեր-Շհճոօքօմ16626 1,5 ճաղ. տեսակ ունի (100 ցեղ), ՍՍՀՄ ֆլորայում՝ Մուտտավորապես մոտավորապես 350 տեսակ: Տարածվածեն ամբողջ երկրագնդի վրա» առավելապեսչորային կլիմա ն աղուտներ ունեցող մերձարնադարձային Ամձրիկայի ճարավ-արհմուոք» երկրներում (ՄիչինԱսիա,Հյուսիսային ձարավային Աֆրիկա, կենտրոնականԱվստրալիա): Սաղիկները մանը չն, աննչան, ցիկլիկ կամ կիսացիկլիկ, ակտինոմորֆ, Տ-անդամ (բացի

երկսեռ գինեցեումից),

կամ

մեկ կավ մյուս սեռի ոռնհդուկբաժանասեռ՝

ցիայի Հետքերով: Սաղկապատըպարղ, բաժականման, առէչքավոր ծաղիկներինը երբեմն ոնդուկցված: Անղրոցնումը սովորաբար ունի 5 առէջք, գինեցեումը ցենոկարպ է, կազմված 2--3 (4--8) պտողաթերթերից։ Սերմնարանը վերնադիր, երբեմն կիսացածրադիր, միաբուն: Պտուղը 1 սերմով՝ ընկուղիկ, սերմնապտուղ, շրջապատված է մնացող

բաժակով: Ցեղ ճակնդեղ, բազուկ (56էճ)։Ձեղումկա

տեսակ, ՍՍՀՄ-ում՝

տեսակ: Տարածվածեն Միջերկրածովքիերկրներում, եվրոպայի արնմուտքում ն ճարավում, Առաջավոր Ասիայում, Միջին Ասիայում:

Ճակնդեղ սովորական (8. ԽԱԼՅՅՐ5) (նկ. 224)-- երկամյա բույս առաջին տարին առաջացնում է արմատակից տերեների վարդակ ն արմատապտուղ. երկրորդ տարին արմատապտուղից աճում է ցողուն են մեծ ծաղկաբուլլով:այն մշակում արդյունաբերական չափերով՝ շաքար ստանալու ճամար, նան որոլես բանջարանոցային ն կնրայիհ բույս: է որպես մոյախուռ (ճաոկապես երբեմն վայրիանում ն աճում է,

Անդրկովկասում): Տեղ թելուկ ֆլորալում՝

ՍՍՀՄ

(Շոոօքո մս): ունի. նու: Մոտավորասլես ն տնսակ, Միամյա, քրկամյա բաղմամյա խոտա-

Նկ.

224.

Ճակնդեղսովորական.

(միմյա Ա--արմատաստուղ

բույս), Բ--վերարտադրող ընձյուղ(երկաժյա բույս), Գ-Օմժաս, Դ- ժաղիկ (ոնսքը վերնից ն երկայնակի ետրվածքը). Ե--ժաղկի ղիսչդգրամը, տեսքը ն կտրվածքը), Զ--րողաբույլկնձիկ (բնդճանուր է--սերժ (երկայ-

ծաղկաբույլ

նակի կտրվածք), 1--ժաղկապատիմնացորդներ, 3--պտղապատ, 3--սպերժոդերմա՝ սերմնամակ, 4--սաղմ, 5--պերիսպերմ:

է բույսեր են, Դաղվաղեպ Թիներ: նրանցից շատձրը տերնների ցողուն-

ների վրա ունեն ալրանման փառ, որը կազմված է բշտկանման մազիկքերիդ: Շաղիկները առավելապես երկսեռ են, 5-անդամ:Մի քանի տե-

Ցեղ թալ (ՃԱլք162): Տեսակներիթիվն է մուտավորապես230» են առավելապես գոտիներում, տարածված բարեխառն հ ցուրտ տեսակ Միամյա ն բազմամյա խոտաչ ՍՍՀՄ-ումկա ավելի քան բույսեր են, Ճաղզվադեպ՝ թիեր: Թալ ուիուկ (Ճ. ՇՀոՅ)՝կիսաթուվի է, է: Միջին Սառիայիկիսաանապատներում, լանդշաֆտային բույս Թալ այգու (Ճ. հօոլՇոտլտ)ն թալ սիայլուն (Ճ. ուէծոտ)(նկ. 226)՝ միամյա: թալի ծաղիկների բանաձներն են. մոլախոտեր են: Պլպլան :

Չ,.20Ճ0Օ(2,Հ.թ(5)Ճ.Օց: |

մատիտեղազգիներ կամ հնդկացոբենազգիներ-Ընտանիք Ք0/790ՌՅՇ626 Տեսակներիթիվը մոտավորապես 900 է (40 պեղ): Տեսակայինբազմազանության կենտրոններնեն կենտրոնականն ՀարավայինԱմերիկան (ծառեր), ճյուսիսային կիսագնդի բարեխառն կլիմայի մարզերը (թփեր, ): Չորայինկլիմա ունեցող երկրներում,օրինավ՝Միջին խուաբույսեր

Առիայում,դերիշխում

թվերը հ միամյա խուտաբույսերը. դեպի ավելի «Հյուսիս տարածված տեսակները բազմամյա խոտաբույսեր հն: Տերնները ճերթադիր կամ ճակադիր են, ճազվադեպ օղակադիր: Միջճանգույցների ճիմքերը շրջապատվածեն խողովակաձն պատյանով՝փողակով, որն առաջացել է տերնակիցներից։ ծողունային Հանդույցները Ճճաճախ փքված են, միջճանդույցները«Հիմքում որոշ ժամանակ երկարում կողունային մերիսթեմի մանը են, կիսաշրջաճաշվին:Ծաղիկները նաձի կամ շրջանաձն, որվես կանոն, երկսհու է, պարզ Ծաղկապատը Յ, 6, Հաղվադեւղ 5-անդամանի, սովորաբար աղատ, տարբեր դույների՝ կանաչ, սպիտակ, կարմիր։ Առէչքները6--8 (3--8) են: Գինեցեումը ցենոկարպ է կաղմված 3 (2--4) ապտղզաթերթերից: Սերմնարանը՝ պածրադիր: Պտուղները միասերմ՝ եռանիստ կամ երկնիստ ընկուղզիկներեն, երբեմն թնավոր: Ցեղ մատիտեղ (Ք01790ոստ): Մուտո.վորապես280 տեսակ են, ՍՍՀՄ կենսաձներն են՝ Թւիեր ն փայտացած լիֆլորայում` 160: Հիմնական աններ, կիսաթփեր, միամյա ն բազմամյա խոտաբույսեր: Տարածվաժ են ծաժկասերմերի բնակության Պյուսիսայինսաճմաններից մինչն

Նկ. 226. Թալ պլպլան. Ա. միջին նչ Բ- թշտկանման. տնրե, մազիկներ ատնբնբ վերնաժաշկի վրո

Փ--Աերարտագրող ընձյուղ,

Դ--աուջ-

ձազին կտրվոժքը)» (1րգայնակի Քային

ԿԱՆ

Անա

«րոուղ՝ ծաղկակիջնէրի

Նկ. Ա-

225.

ալ

Թելուկ սպիտակ.

րնեդշճանուր ընդ

Բ-

իջի ձն/՛ ժաղիկ, Դ--ծաղիկ

սոճռքը, Քը

տներն,Չ- երկսեռ

միջին

առէջքային, Ե--քրկսծոծաղկի դիառրամը:

սակներ լայն տարածված են` առավելապես որպես մոլախուտեր.թելուկ սալիտակՇի. ճլԵսո) (եկ. 28), թելուկ որմնային (Ըն. ոմոո16):Սպիտակ թելուկի ծաղկի բանաձնն է՝ »2)4:.002)» ,

են

Ավստրալիա,Հարավային Աֆրիկա (Վապի երկիր) ն Չիլի (կոսմոպոլիտ ցեղ է): կամ արինճ (թ. ՁՎԸԱԱ`Ր6)`70-ից մինչի Մատիտեղթոչնային, սմ է՝ դետնատարած կոյի բարձրացող բարձրության միամյա բույո հուսանութային են, 2--5-ական: Պտուղները Ծաղիկները ցողուններով: են ՍՍՀՄ-ում տարածված նիստ են, Հիմքում օվալ։ ամենուրեք, ներառյալ Արկտիկան,երբեմն կաղմում է րոտ տարածքի նշանակալից, Համարյա 349:

է դետափնյա ավաղզներում, ծանծաղուտնեչ մաքուր բուսուտներ: Աճում ճանապարճների երկարությամբ: բում, դաշտերում հ արուռավայրնրում, ն մ: Դեղաբույս կերաբույս Մատիտեղպատատուկային(թ. ՇՕՈԿՕԽԱԼսՏ)` է, մինչն 1 մ բարձրության, ծաղիկտեսակը միամյա փաթաթվող բույս ները անութային փնջերով՝ 3--6-ական։ ՍՍՀՄ-ում տարածված է Հաչ մարյա ամենուրեք, Ճճաճախճանդիսանում է դաշտային մշակույթների մոլախոտ, դեղաբույս է, մեղրատու է: Մատիտեղ Վեյրիխի (թ. ԽՇՖՈԼՇհ)` Չ--Ց մ բարձրության բազմամյա բույս է, ծաղիկները խմբված նն անուքային ն գագաթնային ճուրաններով. տարածված է ՍովետականՀեռա-

Նկ.

227.

ՍԸ

վոր Արնելքում (Սախալին, Կուրիլյան կղզիներ), Ճապոնիայում ն Չինաստոտանում: ճեռանկարային կերալին ՄշակումԵն որպես դեկորատիվ, յին ) բույս: (Բիլոտա Ցեղ խավարծիլ(Ջիշսո): Ընդամենը 35 տեսակ ունի։ ՍՍՀՄ-ում՝ 22 տեսակ Բնական տարածված է առավելապես կենտրոնական է. Արհելյան Ասիայի լեռնային շրջաններում: Բազմամյա խոտաբույսեր են։ նախորդ ցեղից տարբերվում է Հետնյալով. ծաղկապատի ներքին է հ ճետադալում ճեշտացնում է պտղի թռիչքը օղում, օղակը մեծանում ոլտուղները թնավոր են, անդրոցեումը կազմված է 9 առէջթից: Խավարածիլ է: խԽավարածիլալիքավոր (Ջի. թաաթանման՝ դեղագործական բույս սոմալոէսո)` տարածված է Արհելյան Սիբիրում, Հյուսիսային Մոնղոլիայում, մշակում են որոլես բանջարաբույս. ոտացված են սորտեր: կարնորագույն տնտեսական նշանակություն ունի ցանովի «նդնապորենը (Բոքօքոսո ՏՅՋ ԼՅ) (եկ. 227)՝ ձավարային կուլտուրա է, բանաձեն է ւքուՕ7 մեղրատու: Սաղկի

Հնղկացուեն ցանովի.

ընձյուղ, Ա--վճրալտաղրոզ

Բ--Փաղիկներ(կարմասոնակն քրկարասոն Լա ԼԶ .),

նձր, Դ--պտուղ (ընգՀանուրտնաքըն լայնակի կտրվածքը):

5 --ծ-ծ-մվէլ. :

ԿԱԲԳԵՐԻ

ԽՈՒՄԲ

ՈՐՄՆԱԴԻՐ

ՂԷԼՇԱԼՕՏՔՔՔՈ1471ՕՔ

Միավորում ոդենեղի գ

են

առումով

ԲԱԺԱՆԱՊՍԱԿԱԹԵՐԹԱՎՈԲՆԵՐ--

ԱՄ74ՇՒԱՕՋԼՔԻԵ14ԼԵ

առավելապես արհադարձալին ընտանիքներ, որոնք սակավ

են

ուսումնաս

կամ խաչածաղկավոբներ Ընտնիր

ԹՈՅՏՏ1ԸՅԸԸՁՃՇ

բոլոր մայր ցամաքնեառավելապես բարեխառն ն ցուրտ մարզերում, ըբնդ:ճուպ մինչն Արկտիկա։ Տեսակների թիվը մոտավորապես 3 ճաղզար է (350 ցեղ): կենսական ձներբ խոտաբույոեր (առավելապես) ն թփեր են: նրանք բոլորը իրար «ետ այնպիսի սերտ ազգակցությամբ են կապված, որ Հաճախ ստույգ մորֆոլոգիական սամմաններ չկան ոչ միայն աուսնձ ին տեսակների, ցեղե միջն։ դրան կների, այլն եպթերում այլն ցեղերի միջ Տիոյական իպակ դեպքեր դրանք

րում,

Ա-

225.

մամա մբա. Ե

Յ50

Խաշածաղկավոոների պտուղները.

ո ժովակոաղաժբ, --շնկուռնժ

ծ--րոռկ վայրի,

դաշտային Գ.ծա պաշար, ըաճպրակ, է «կլի, թար,

Ջ-

Հոոմ

Դ--ռնդուսաժաղիկ բազ

բաղ-

ած:

կաղամբազգինիո--ՇՐԱՇ16Ր26չ

Խաչածաղկավորբույոնրը տարածված

Նկ.

են

բայց

Հերթադիր, ամբողջական կամ ճատված, առանց տերնակիցների տերններ։ Բնորոշ է գլիկողիդների կոստակումը, որոնք ճեղթավորման ճետնանքով տալիս են մանանեխի լուղ: Մաղիկներիկառուցվածքը միաապաղաղ է, ծաղկակիցներ ն մանը ծաղկակիցներ չկան: Ծաղկաբույլը ողկույզ կամ Ճուրան է: Մաղիկներըակտինոմորֆ են, երկսեո, կրկնակի Բաժակն ունի 4 աղատ բաժակաթերթեր, որոնք դասածաղկապատով: վորված են երկու շրջանով: Պսակը նույնպնս 4 ազատ անդամներիցէ, որոնք մի շրջանով են դասավորված: Անդրոցեումըկազմված է բայց 6 առէջքից՝ երկու շրջանով. քառուժ՝ 4 երկարը ներքին շրջանում են, երկու կարճը արտաքինշրջանում: Գինեցեումըցենոկարպ է, 2 պտղա-չ Թերթիկից։ Սերմնարանըվերնադիր է, կեվլծ միջնորմի պատճառով ունեն

ՀՏ Նկ.

230.

«Ն ԱՐԿ: ո ՀՆ

ՀՀ

կաղամբիտաբատեսակնեոը. Քանջաբանոցային

Ա--վայրիունբնային,

Բ--կոլրաբի:

Դ--գլուս Փ.--բրյլունլյան,

կաղամբ,

Ե--սավոյան,

Ջ- ծաղկակաղամբ:

Նկ.

Կաղամբ բանջաբանոցային,

229.

Ա--միաժյա

ղկաբույլ՝ ողկույզ (երկամյա բուլո), --ծաղկակիր ընձյուղի տճրն, Դ--ծաղիկ (հրկայնակի կարվածքը ն առանց ծան ասլաւոխ), Ե--ցինոցնում, ծաղկի դիագրամլ:, է-- լտուղ՝ ոլատիճ՝ Թ--ասերմ ԶՋարտքը ն լայնակի կարվածքի)։ 1--նենտարանոց: (ոնջ ասու: չ

բույսի

զագաթնային

բողբոջ

(պլովս).

Ր--ժա

Լավ ղարգացածնեկերկբուն է: Սոնակը երկրլթակ, երբեմն դլխիկաձեւ ն ունեն տարանոցների դասավորվուծ են կարճ առէջքների ճիմքում կամ «ոժ գլանակիձնե: Սաղկիբանաձեն է "ՇՅլՇօգմնգլ00» վփքվածքների բացվում է երկու փեղկով, Պտուղըունդ է, երբեմն կարճացած(ունդիլկ), են ցածից վեր: Մի քանի տեսակորոնք կեղծ միջնորմից անջատվում ների ունդերը չեն բացվում, բազմասերմ կամ միասերմ են, Հճատվածա-Հ էնդոսպերմի են: վորված, թնավոր (նկ. 228)։ Սերմերն ապոռանց ՍՍՀՄ ֆլորայում՝ 9: տեսակ, Ումի Ցեղ կաղամբ (818ՏՏ1Շ2): են մշակովի: Բանջարանոցայինկաղամբը նրանցից շատերը դարձել են ճետնյալ (8. Օ1ԸՐՅՇ62) (նկ. 229) բաղմաձն տեսակ է: Տարբերում տարատեսակները(նկ. 230). կաղամբ վայրի(ԽՅԼ-Ճճթիճլճ)` բարձր է, աճում է Միջերկրածովքի արնմուտքում, առափնյա ժայռեբուլո է, որի բույս երկտուն րում. կաղամբԲրյուսելյան

(ՄՅՐ.ԿԶԱՆԱԱՀԷՀի

են փոքր կաղամժբազլուխներ: անուքային բողբոջներից առաջանում է, մշակվում է որպես բաներկամյա Գլուխ կաղամբ (ԽՅՐ.ԸՃթ1էճէո)` ն մշակույթների տաէ բանջարանոցային ջարանոցային ղբաղեցնում րածբի 30 գկ. ծաղկակաղմբ (ԽՅՒ. ԵօԷՄԱՏ)`մշակում են անքլորոֆիլ սորտեր խիստ աճած ծաղկաբուլլերով ն «աստ կոքունների վրա. թերզարզացած ծաղիկներով: Կոլրաբի (ԽՅԼ. Զ0Ո97101465)` երկամյա բույո . է կաղատբ սավոյան (485.ՏՅցողունով, Հշաստացած գնդաձն,

կարճ

բում Եռսմճ)երկտուն

որակներով. մշակումեն է՝ բարձրՀամային

Արբնմտյան Եվրուղալում:

է 23--1189

երկամյա բույսեր են, որոնք առաջին տարին Շաղգամ (8. Ո4թ4)՝ արմատապտուղ են տալիս, ստացել ն մշակում են սեղանի ն կերային սորտեր: Դաշտակաղամբ(8. ԸՅոքծտետ)մ̀իամյա բույս է մինչն 1 մ բարձրության, «աճախ աճում է որպես մոլախոտ, երբեմն մշակում են որպես լուղատու Գոնդեղ (8. Ոճքստ)միամյա կամ (ԽՅԼ.01611684): է, երկամյա բույս տերկածբարձր ցողունով, մշակում են որպես լուղատու կուլտուրա, արմատապտուղներնօդտադործում են որպես բանջաչ ն անասնակեր: բաբույս Մանանելս (8. )սո«ճճ)մ̀իամյա բույս է, մշակում են որպես լուղատու, ինչպես ե մանանեխի փոշի պատրաստելու

Նկ

Ընտանիք կակաչազգինեո-Ք2քա6Ր16686 մտնում

է 450

ֆին, հաաա ն շարք

անրմ

(Բորանութ տեսքը

երկայ-

նակի կտրվածքը):

ա իաարի

,շկնեով, կակա ա. շի աի որպես ուլատու, ովճետե ոյ : է 50 զ րապ րնակվում բն աիումալին ալկաոիը`

.. ում աչ3

չն

նրա

սերմերում

ներ ստանալու

են

ճամար, օգ-

բժշկության կակաչ արնելյան 12

մեջ:

նիԲերա մակում դեկորատիվ:կակաչ մասամբ կացան (թ. Լհօ6ոՏ) (ել.231)" դաշտնրիմիամյա

եար

ժաղկի

լայնակի ն--պտուղը՝ տուփիկ, :.դիագրամը, Ը

տագործվում

տեսակ (28--40 ցել): Մթ են, խոտաբույսեր փոքը ծառեր կամ լիխեր։ Տարածվածեն Ճլուսիսույին կիսւսդգնդի մերձարնադարձայինն բարեխսառնկլիմայական մարզերում: Հճերքադիրեն (երբեմն օղակաղիր), սովորաբար ճատված, Տերնեները առանց տերնակիցների։ Կան պարկանման կարնաբջիջներ ե ճատվածավորված կաթնանոթներ. կաթնաճյութը (կարմիր, դեղին, սպիտակ) արունակում է մի ալկալոիդներ, ճատկապեսօպիումային՝ մորն բա երկսեռ են, ավելի Հաճախ ակտինոմորֆ, երբեմն վզիդգոմորֆ,բաժակը կազմված է Չ բաժակաթերթերից, որոնք թափվում են ծաղկման սկզբում, պսակը 4 անկանոն ծալված պսակաթերթերից, երբեմն դրանք 12-ն են: Անդրոցեումըկազմրվաժ է Մ1ժ քանակության աղատ առէչբներից՝ դասավորված պարուբաձնե, երբեմն առէջքները ընդամենը 4-ն են կամ 6--12: ԳՓինեցնումը ցենոկարպ է՝ 2 կամ մի քանի պտղաթերթիկներից։ Սերմնարանըվերնադիր է, երկբուն կամ բազմաբուն, սպին ճաճախ նստադիր է: Սաղիկեերը թռշոր են, վառ գունավորված, մեկական կամ սիմպոդիալ սակամածաղիկ ծաղկաբույլերով: Պտուղըտոսիիկ է: Ցեղ կակաչ (Թռթշմօւ): Ընտանիքիամենախոշոր ցեղն է, միավոբում է մոտավորապես 120 տեսակ, ՍՍՀՄ ֆլորայում կա 50 տեսակ:

էնտանիքի մեջ

(Աարճանութամար Կանա կտրվածքը), Դ.

քանի խաչածաղկավորներիբնական բուսուտներն օգտագործում տնտեսական նպատակներով, օրինակ, վայրի (ծվիչը (խրեն) (Ճոտօոճճ ստէշճոճ): Որոլես դեկորատիվ բույոնր վաղուց մշակում են գիշերային մանուշակը (Ռ165ք6715 այգու չաճպրակը ու8էւօոՅ115), միամյա (Շհծլոճոէհստ շաշճպրակը հօ), (մ1ոէհլօ1ոճոոստ)ն այլն: Շատ խաչածաղկավորներՀիանալի մեղրատուներ են, օրինակ մանաՄեծ թվով տեսակներ խիստ վփոանդգավոր նեխի տեսակները (ՏՆոոոք1տՏ):: մոլախոտեր էն

Կակաչ կ ինքնացան.

Ա--րոաոի աաա արոր»

Համար: են

231.

օՈՇՈՒՅԱՏ)՝

բազմամյա,

խոշո

վառ

են

որպես

մոլախոտէ:

ԿԱՐԳԵՐԻ ԽՈՒՄԲ ՈՐՄՆԱԴԻՐ

ինք-

ԶՈՒԼԱՊՍԱԿԱԹԵՐԹԱՎՈՐՆԵՐ--

ՆՐԼՇՒԱՕՏՔՔՔՈՃՑՆՕՔԷԱԱԼՆ ՏԱՈՂՔԻ՞ՐՃԼՆՆՔ

Ընտանիք դդմազգիներ-ՇԱՇԱՒԾԼէԼ

Ունէն մոտավորապես Հաղար

ծռակ Տարածված (120 ցել),

նոր Աշխարձի արնադարձալին մերձարնադարձային երկրներում. Հասնում բարեխառն կլիմայի մարզերը, Տսակալին բազմազան թյան Հին ն

էն

են Արնեելյան կենտրոններն Հիմալայներն

ու

Հարավ-Արնելյան

Ասիան, Հարավային Ամերիկան: ճնշող մեծամասնությունը Տեսակների միամյա են

խոտաբույսեր մագլցող, ավելի Հաճախ գետնատարած երկարցողուններով, Ճաճախսնամեջ,արտաքուստ ծածկված կոշտ մազիկներով Բնորոչեն բիկոլատերալփոխադրող խրձերը: Տերնեկրնառանց

ին ձ տերնհակիցների սրտաձն, բավական խոշորչ կամ մատնաբլքակային տատնաձն ,

Հատված,Հերթաղիր։ Պարզ կամ ճյուղավորբեղիկներըձեափոխված նութալյին ընձյուղներեն: Ծաղիկները են, աոքջըակտինոմորֆ ա

ների

դեպքում լինում

«ամաճման

զիդգոմորֆ,քառաշրջան, ճնդանչ դամ (բացի դինեցեումից), որսլեսկանոն՝ բաժանասեոյ մեկական կամ անութույին ուսկավածաղզիկծաղկաբույլերուի Բույսերը միատուն են կամ երկտուն: Սաղկաղպառը կրկնակի է, Ճիմքում իողովակաձն սերտոաճած: է, Բաժակը«նդատամ պսակը՝ ճնդգաբլթակ, ղանդակաձե կամ անվակերպ, Հազվաղեպ Համարյա ազատ պսակաթերթերով, դեղին կամ ապիտակ։Առէջքավործաղիկներն ունեն 5 առէջք, որոնք տեսակների մեծամասնությանՀամար կազմում են եռեղբալր անդրոցեում (14 առէջքեն, իսկ 1-ը մնում է աղառո): ները երկուական ճամաճում երբեմն անդրոցեումը միաեղբայր է (ցեղ ղղում Շաշաելէճ), առէջքները երկբուն են, Տ-աձն ոլորված: Գինեցեումըցենոկարպէ, կաղմվաժ 3 պտղաթերթիկներից։ Սերմնարանը ցածրաղիր է, եռաբուն, կողքային մսալի ե միչին մասում չպլացենաոներով,որոնք խիստ մժեժանում Ճճամարյա իրար շփվում են այնպես, որ սերմնարանը թվում է վեցբնանի: Սերմնասկզբնակները բաղմաթիվ են, սոնակը կարճ, 3 մսալի սպիներով: ճատապտղանման,սովորաբար ղդմասղտուղ է, որը երբեմն Պտուղը Ճճասնում է «ակայական չափերի նե 100 կգ-ից ավելի զանգվածի: Արաապտուղը (էկզոկարպը) խիտ, ճաճախ պինդ է, միջչնապտուղը(մեզոկարպը) փայտացող նե ներքնապտուղը (էնդոկարպը) Հյութալի: երբեւինպտուղը ճատապտուղ է (ցեղ լոշտակ-Թոյօուռ):Սերմերը են բազմաթիվ առանց էնդոսպերմի լայն շաքիլներով: Ցեղ վարունգ (Ըսշմ ուտ): Միամյա բույս է չճյուղավորված բեեն՝ ղիկներով։ Սերմնարանըդգլանաձնէ, փշոտ: Ծաղիկների բանաձներն են

ՉՀԸՇՅ(5)Շօ(5)40001» եՇՅ,ՇօլտյՃ ԴԷ) :(90լ։

Մբավորում է 30 տեսակ, որոնք տարածված Աֆրիկայում Ասիայում: Ցանովի վարունգը (Ը. ՏոէԽՃ) (նկ. 2832) մշակում են որպես բանջարանոցայինբույս. վայրի վիճակում չի դատնված,նրա սորտերի մեծ մասը պոլիդգամ են": Ցեղ սեխ (/1610)։Ունի 10 տեսակ, աճում են բարեխառնկլիմայի շրջաններում: Միամյա խուտաբույսեր են գետնատարած ցողունով: Սերմնարանըօվալ կամ գնդաձե է, թավուտ: Սել, ցանովի (Խ.. ՏԱՒԽՃ)՝ մշակում են ՍՍՀՄ ճարավային շրջաններում, առանձնապես Միջինասիական ճանրապետություններում.շատ սորտեր են ստացել: Ցեղ ճմերուկ (Օէոսստ): Ունի 3 տեսակ: Միամյա ն բազմամյա բույսեր են: նրանց արեալը կենտրոնացած է ճարավաֆրիկական կալաճարի անուվատում: Ձմերուկ ուտելի (Շ. ԽԱԼՔՅՈԼՏ)` մշակում են բազմաթիվ սորտերը: Ձմերուկ կերային (Շ. շօ106ոէհօլ46Տ5)մ̀շակում են որպես անասնակեր: Ցեղ դղում (ՇԱշսոծՒէ21:Բազմամյա բույսեր են առանցքային են

Յոճ

Ունեն

միասնո

քըկոճո ծաղիկներ տարբեր "արաբերակցությաժբ:

նկ.

232.

Վարունգցանովի.

վերարտադրող ընձյուղ, Բ--առէջքային ծաղիկ, Գ--առէջքներ, Դ--առէջքային ժաղկի դիագրամը, ն--վարսանդավոր ծաղիկ, ժաղկի դիագրամը, (դգժապտուզ) (լայնակի փորգածբը)։ Ա-

է--պտուղ

ԳՇվարսանգավոր

արմտտով, երբեմն պալաբներով, կամ միամյա հն։ կան 18 վայրին միայն մշակությանմեջ ճանդիպող 5 տեսակներ: Տեսակայինբազմազանության դդումը Մեքսիկա, Գվատեմալա, Գոնդուրաս: խԽոշորապտուղ կենատրոնը՝ մշակում են ՍՍՀՄ եվրուղական մասի կենտրոնական (Ը. ոճն) շրջաններում (Ուկրաինա, Պովոլժին), Պրիմորսկոյեն երկրամասում: ունի այնպիսի սորտեր, որոնք ճարՄուսկատային դդումը(Շ. ուօՏիճէճ) մարված են տրնադարձային տաք ն խոնավ կլիմային, պուղները

բարձր շաքարալնություն ունեն, Հասունացած սերմերը պարունակում են մինչն 52 0կ լուղ, ՍՍՀՄ-ում մշակվում է Կովկասում ն Միջին Ասիայում։ Դղմիկների (Շ. ք6քօ)սլուղները խիստ փոփոխական են ձնով,

մեժությւմբ, գույնով.

մշանվում է որպես բանջարաբույս: շատերի սերմերը Ճճարուստ են լուղով, որն օդտաԴդմաղդիներից ն գործում են սննդային տեխնիկական նպատակներով:կոլոցինատի ՍՍՀՄ-ում

ն լոշտակի տեսակները դեղաբույսնը «010«Ֆոէհատ) (ՇեւսԱստՏ (5ո70օո142)

Մի քանի տեսակներ օգտագործում են որպես դեկորատիվ բույսեր, օրինակ, լուֆա (Լսէռ) ցեղի տեսակները: ՍՍՀՄ ֆլորայում դդմազգիները ներկայացված են լոշտակի երկու տեսակներով ն Հարավային տափաստանայինշրջաններում աճող կատաղի վարունգով (Եշեճիստ Հէճէօւատ)չորը տուրգորային ճնշման տակ պտողից ուժգին դուրս է նետում սերմերը: են։

Ընտանիք բառդածաղկավորբնեո կամաստղածաղկազգինեո---ՇՕողքօ51է26,

ՃՏԼ6ՈՅԸՇ36

Միավորում է 18--20 ճազար տեսակ (մոտավորապեսճազար ցեղ կենսականձեերն են՝ փոքր ծառեր, երբեմն չճյուղավորված սյունանման ցողունով, բնինը, լիաններ, կիսախվփեր,բազմամյա ն միամյա խոտաբույսեր, Ճաճախ մագլցող, երբեմն սուկուլենատներ: Տարածվածնն աշ խարձճիբոլոր մայր ցամաքներում: Սա առավել լայն տարածված ն բարձր կազմավորվածընտանիքներիցմեկն է: Շատ ցեղեր ճուլժ բաղմաձե են, որովճետն գտնվում են ինտենսիվ ձեառաջացմանպրոցեսում: օժաված են ինչպես սերմնային, նույնպես ն վեգետատիվ Տեսակները բազմացման բարձր էներդիայով: Րնձյուղները սովորաբար ճերթադիր են, Հազվադեպ ձակադիր ն օղակաղիր տերեադասավորությամբ, իսկ երբեմն էլ խիստ կարճացած՝ վարդակի նմանչ չաճախ ունեն արտադրուկների զետեղարաններլ՝ կաքԸ. նանոթներ ն սխիզոգեն ձլույային անցքեր: Բջիջներումկուտակվում է ինուլին: Ընտանիքիբնորոշ ճատկանիշն այն է, որ ծաղկաբույլը զամէ կ արտաքուստ յուղ թվում է, քենմեկ ծաղիկ է: Երբեմն զամբյուղները խմբված են որպես վաճանակ կամ ուրան: Ջամբյուղը արտաքուստ պատված է ծաղկակիցներով, որոնք միասին կաղմում են փաթաթուկ։ նան նրանց դասավորությունը իրար նկատմամբ, ինչպես Թերթիկների ձեր ն պգույնը,կարնոր ճատկանիշներ են դասակարգման ն որոշման ճամար: Զամբյուլակալը կարող է լինել գոգավոր, տափակ կամ ուռուցիկ, ողորկ կամ փոսիկներով, ծածկված խոզաններով կամ մազիկներով, ներոր լցված կամ դատարկ (նկ. 233): | Ծաղիկները շատ բազմազան են՝ կամ բավական խոշոր ն վառդունավորված, կամ մանր աննշան: իրենց տիպով քառաշրջան են: Պսակը5-անդամանի, բաժակը փոխարկված է փուփովի (պապուս) կամ Հետ է զարգացած: Անդրոցեումը 5 առէջքներիը է՝ թելիկները -

ՆՈՐ

իրարից

իսկ փոշանոքները իրար միացած խողովակ են կազմում: Անդրոջնումի այսպիսի կառուցվածքը բնորոչ է միայն բարդածաղկավորներին։ Գիննցեումը ցենոկարպ է. 2 ատղաթերթիկով։ Վար-

աղատ,

Նկ.

293.

Բաոշղածաղկավոբնեբի ծաղկաբույլերը.

Ջ--սպիտակածաղիկ,Բ--երիցուկ, Գ--խատուտիկ, Դ--կոռատուկ, ե--ճազարատերնուվ, Տ-անըեուկ. 1-Կփաքաթուկ, 2--խողովակաձե ծաղիկ, 3-կեղժլեզվակավոր ծաղիկ, Ճ--լձզվակավոր ծաղիկ, 5--ձաղարաձն ծաղիկ: 6--պտուղը՝ սերմնապտուղ:

է, 1 բնով: երկար սոռնակը սանդր 1 Հատ է: Սերմնարանը ցածրադիր գտնվում է առէջքային խողովակի մեջ, որից վեր երնում է սովորաբար ապին (նկ. 234): Պտուղը սերմնապտուղ է, Հաճախ օժտված երկբլքակ թոչելու Հարմարանքով: կառուցվածքի Հիման վրա տարբնրում են ծաղիկների 4եՊսակի Կոնյալ տիպերը. խողովակաձե, լեզվակավոր, կեղծ լեզվակավոր, ձագարաձն (տե՛ս նկ. 234): Հայտնի են հան ծաղիկներ երկշուրք ծաղկապատով (Հարավամերիկականտեսակներ):

ծաղիկը սովորաբարընդունում Խողովակածե

են

որպես ելաձն:

են ն. խողովակ ճամաճում նրա պսակաթերքինները ստորին մասում ն իսկ վերին մասը զանդահաձն լայնանում ճեղքավորվում է ատամիկի, նաղիկը ակտինոմորֆ է, երկսեռ, երբեմն միասես:

մեղմում,

բանաձեն է «Ը8(յ--0--քոր.ԸՕ (582): Մաք զվակավորժաղիկը բացաչայտորձն առաջացել է խողովակաձնից:

նրանց ցեղերի որոշման ճաիսկ ցեղի սաՀմաններում տեսակների որոշման ճամար առաջին են գրավում վեդեւոատիվ օրգանների կառուցվածքի առանձնա-

դասակարգման բարդածաղկավորների մար:

եղն

Հաւոկությունները: տնտեսական մեծ նշանակություն ունեն: Բարդածաղկավորները Համե հ նրանց:մեջ բիչ չեն սննդային (լուղլամոու բանջարանոցային),

Նկ.

234.

Բաբդածաղկավորների խողովակաձեծաղիկը.

Ա--ընդճանուր տեսքը, Բ--երկայնակի կտրվածք, Գ--անդրոցնում, Դ--ժաղկի դիագրամը, 1--Կիումիով, Ֆ--պսակ, 3--սնրմնարան,

4--սպի,

Ֆ--անղրոցնում:

ենթարնտանիք

նրա պռակի առորին մասը նույնպես խողովակի տեսք ունի,բայց շատ կարճ: Դեպի վեր խողովակը մի կողմից ճեղքված է ն առաջացնում է լեզվակ, որը վերջավորվում է ատամիկներով: Սաղիկը զիգոմորֆ է,

երկսեուՄաղկիբանաձին է 1Ը815)-6-քթ.Շօ65)Ճ6)00): հեղծլեզվակավոբծաղիկը Հեշտությամբ կարելի է դուրս

բերել

երկշուրքից, որի պսակն ունի միայն մեկ շուրք՝ ստորինը: կեղծ լեզվակը կազմված է միայն 3 պսակաթերթից, քանի որ դադաթին ունի 3 զիգոմորֆ է, «աճախ վարսանդավորչ առանց առէջքասռամիկ: Ծաղիկը

է 14Շ2Ր)-0-թյ Շ00)Ճ0007: ների:Ծաղկի դիագրամն

ծաղկի Ձագաբաձե,

պսակը վերնի մասում լայնացած է ձագարի ձնով, անսեռ է: Սաղիկը զիդոմորֆ է, ճաճախ վարսանդավոր, առանց առեչքների: նաղկի բանաձին է ԷՇՅ()-.0-քոք.ՇՕ(5:)Ճ0Օ0: Զամբյուղը կարող է կազմված լինել միայն խողովակաձն կամ միայն լեզվակաձն ծաղիկներից, կամ թե կենտրոնական մասում խողովակաձն, իսկ եզրերում՝ կեղծլեղվակավոր կամ ձազարաձն: եզրի խոշոր ծաղիկները այլ դույնի են, քան կենորոնի մարերը: Զամբյուղի գունա-չ վորման մեջ ստացվում է որոշ խալտաբղետություն, որը բոտ երնույթին լավ ճարմարանք է միջատների կողմնորոշման ճամար: Սեռերի բաշխումը ժաղկաբույլերի մեջ շատ բազմազան է: Ջամբյուղը կարող է կաղմված լինել միայն երկսնո ծաղիկներից (լեզվակավոր կամ խողովակաձւն), երկսնո ն միասեռ կամ անսեռ (խողովակաձե ն խողովակաձն ն ձագարաձե. կեղծլեղվակավոր, ), միասեռ, որոնք խրմբված են մեկ զամբյուղի կամ տարբեր դամբյուղների մեջ: Վերջին դեւղղքում լինում են թե՛ միատուն,թե՛ նրիոուն բույսեր: Ծաղիկների կառուցվածքի թվարկած աանձնաատկությունները ն նրանց բաշխումը ծաղկաբույլերի մեջ վճռական Նշանակություն ում եխ Յ60

ներկատու, դեկորատիվ, բուրավետ բույսերը: մունքային, դեղատու, Շատ ոեսակներ «Հանդիսանում են բուսական ծածկույթի «ճիմնական մյուսները խիստ վնասակար, ղժվարությամբ արբւսղադրամասերըչ մատավխիլ արվող մոլախոտեր են: Ընտանիքը բաժանվում է Չ ենթախողովակածաղկավորներ ն լեզվակածաղկավորներ: ենտանիքի՝

1սծլ116ո26

խողովակածաղկավորներ-

Ծաղիկները ճիմնականում խողովակաձի են, երբեմն եղրայինները՝ կեղծ-լեզվակավոր կամ ձաղարաձեչ 60 տեսակ են: Ցեղ արնածաղիկ(Ռ16րճուհստ):Մուռավորապես Հայրենիքն է Ամերիկան: Բնական արեալից դուրս լալն մշակում են 2 տեսակ. արնածաղիկ միամյա (ԷԼ ճղոստ)՝ Համաշխարճայլին նշանակություն ունեցող կերային, լուլային ն սննդային մշակույթ, մեղն գետնախնձոր, գեւոնաստանձ րասոու, բազմամյա տե(լ. էսԵծո0ՏսՏ)` 15 05 է մինչ ռակ, որի առորերկրյա ւլալարներում պարունակվում ն է ինուլին. օգտագործվում որպես սննդային կերային բույս: Ցեղ օշինդր (ՃՈԼՇուՏԼո): Ավելի քան 400 տեսակ ունի, ՍՍՀՄ-ի ֆլորայում՝ 174 տեսակ: Ցեղի արեալը ինդգրկում է գլխավորապես եվրուղայիչ Աաիայի ն Հյուսիսային Ամերիկայի բարեխառն կլիմայի մարզերը: Խոտաբույսեր (բազմամյա, երկամյա, միամյա)կամ կիսաքփիերեն: Ընձյլուղները կանգուն կամ բարձրացող են, տերնեներըճերխիստ Հատված, Հազվադեպ ամբողջական, արտադրում են շատ թադիր, եթերայուղեր: Սաղիկները միայն խողովակաձն են: Օշինդր որդաՀշան (Ճ. ՀՈՅ)--դեղաբույս, պարունակում է սանտոչէ որպես որդաճան միջոց: Սշինդը դառը նին, որը օդտագործվում (Ճ. են, ՅԵՏլուհլստ) (նկ. 235)՝ տերնները հռակի փետրաձն ատված թվո արծաքային թավ ունեն, եթերայուղերի լուրաճատուկ Ճճուո: 0գտագործվում է բժշկության,ինչպես ն լիկլորների հ օղու արսուսդրության մեջ: կայն մտոարածվածէ որպես մոլախուո։ 0շինդրի շատ տեսակներ լանդշաֆտային տափաստանների բույսեր են, մանավանդ ծովա-չ մերձ կիսաանապատներում`օշինդրըտավրիկական (Ճ. էոսո18), օշինդր օշինդրը սապիտակաչճողային ժՓովային (Ճ. է6ՐՈՅԸ21Ե26) (Ճ. տուէ), .

Յ61

ն սառնամանիքներիցՀետո այլն: Աշնանային անձրեներից օշինդրի նն մեջ խիստ պակասում դառը նյութերն ու նթնրայուղերը, ն այն ձեռք է բերում կերային արժեք: ն

Նկ. 236

Գե

ե դաշտայի ղավեր

ն.

Ց ածրմճանը արականե արան աւո

ԱԻՆ

նրարտադրո

ՏեՑեղ գեղավեր (Շչոտլատ): սակների ընդճանուր թիվը 00-ից ավելիէ, ՍՍՀՄ-ի ֆլորայում Հաշվում են առւեն 111 տեսակ: Տարածված վելապես ճյուսիսային կիսաղնդի

նհ մերձարնադարձային բարեխառն

կլիմայի շրջաններում Միտտունյ երբեմն երկտուն բույսեր նեն: Դըժվար բնաջնջվող դաշտային մոլաեն, խուռեր

ունեն

Հճղորն խորը թա-

փանցող արմատային Համակարգ, որը բազմաթիվ արմատային ծիլեր է տալիս: Մի քանի տեսակներգնատատում են որպես մեղրատու ն դեկորատիվբույսեր: Գեղավերդաշտային (Շ. ՅՐԽՇոՏՇ) (նկ. 236)՝

60--120 մա,

բարձրության, բազմամցողունը ն տերեները փշոտ.

ծաղիկներըխողովակաձե, բաց-մա-

բաժանուշակագույն-վարդազույն,

նասեռ.

երկտուն

բույս

է, փուխուլի

Աճում փետրաձն։ մազիկները՝ ր է հ անտառային տափաստանային շիր-

Նկ.

245.

ջաններու՝ խոպանՃողերում, որոլես

Սշինդ» դառը.

Ա--բույսի

մասը, Գ--զամբյուղ (ըոնդճաերկայնակի կւռրվածբը), ժաղիկ, նկ--աոէջը, Զ--վարսանդ), Դ--խողովակաձն

ատռորինմասբ. Բ--միացբային ծածկաբույլի

նուր անսքը ն

է--պտուղլ՝ սնրմնաղտուղ:

Ցեղ տերեփուկ (Ըծոլճսրբճ): Էնդամներ 500 անտակ նն, որոնք րածված են առավելապես ճյուսիսային կիսազնղում: ՍՍՀՄ-իֆլորայում կա 150 տեսակ: Տեսակային բաղմաղանության կենտրոնն է Միջերկրածովքը։ Հաճախ ճացաճատիկային կուլտուրաների, մանավանդ է կապույտ տերեփուկը (Շ. օյոսչ) աշորայի ցանքերում աճում (տե՛ս տա-

նն.

238):

Ց65

է՛

մոլախոտ՝ ցանքերում:Գեղավեր սպիտակ (Շ. 1ոշճոստ)՝ նախորդին

մուռ տեսակէ, տարածված ավելի մտավիաստանային շրջանճարավային

ներումն լեոներում(նովկաս,ՄիջինԱսիա):Գեղավերսովորական

ԽԱԱՑՅՐ6)՝

երկամյա, իլիկաձե արմատով, ցողունը բարձր` 100--

սմ, տերեները

տակից մինե ա ժշտարագը, աս ախոգանային է ' ամայի եւէում Միան Ցոնքդրո ի ր տ ախտ: բեթար ընտանիքի րից լայ Ճետնյալ տարածված տակեն անքեմ դաշտային (ՃճոԼհճուլտՏ

1ՐԿՇՈՏՆՏ)՝

բարձ-

թավոտ

տես

րության /

զծային-

մու

ԱՄ

Բա

մյուս

բը.

իամյա

մի

ցեղ

է,

«աճախ

են

25-40

աճում

չոր

տեղերում

ոմ

ցանքերում

ն տերն անտառներում թփուտներում, լեռներում ժինչն մերձարնաղարմարգագետիններում,ունի ղեկորատիվ, մեղրատու ն դեձայինդոտին,

նշանակություն: ղագործական

ենթքարնտանիքլեզվակածաղկավորներԼջ ս11110126 օրգաններում միշտ կան Ծաղիկներըլեզվակավոր են: Վեգետատիվ

կաթնանոթներ: անդամավորված

20 տեսակ ունի: ՏաՑեղ խատուտիկ(14012442): Մոտավորապես են աշխարճիբոլոր մայր ցամաքներում: Առավելապես բազմամրածված են: Խաեն՝ ղեղին տերնեների արմատակից վարդակով: Ծաղիկները աներ

ալ Ս

Նկ.

237.

ԼՆ

Տաշկավանսովորական.

Ա--ընդճանուրտեսքը, Բ--զամբյուղ (ընդճանութ տնաբ,

նրկալնակի

կարվածբը, փաքաքուկ).

Ե-խողովակաձն ծաղիկ,Դ--գինեցեում, անգրոցնում, Զ--անըժնապտուղ:

Գ.

(ՄՍՀՄ-ի էվրոլական մաս, կովկաս). ադիտակածաղիկկամ լվածաղիկ սմ բարձրու(Նշսշճուհճոստ ՃսլՋ816) (նկ. 233)՝ բազմամյա, Չ5--80 թյան, ամբողջական տերններով, ղամբյուղները խոշոր, ժեկական կամ Չ--ծ-ական խժլրված, կեղծլեզվակային ծաղիկների պսակներըսղիուսկ են, շատ լայն տարածված են ժարդաղետիններում, մշակում են որպես ղեկորատիվ. տարկավան սովորական (1ոո«շօէատ ԽԱԼՔՅ6) (նկ. 292)՝ սմ բարձրության, բազմամյա, ճորիզոնական կոճղարմատներով, 60--150

(10--20 զամբյուղները

ավելի)խմբված

էն

տեսակը վաչանաձե,

տա-

րածված է Արկտիկայից(բերված Լ դրսիդ) ժինչն Միջին Ասիա, Կովկաս ն Ղրիմ, մշակվում է որպես միջատասոյւան ն դեղային, երբեմն նան ոմ որպես դեկորատիվ. կղմութ հճլՇուատ)` 60--250 բարձը ուք Լ բարձրության բույս փայտացած կոճղարմատով. ժաղիկները ոսկեղեղին, ղդամբյուղներըմինչի Տ աւ ռրամադծով, խմբված են նոսը ողկուլզներով կամ վաշանակով. տարածված է ամբող: երկրում՝ լայնա:

թԸ4

Նկ.

295.

Խատուտիկ ղեղետնային.

ընդ րնդ տնաքը, Ք--զամբյուղ (ճրկայնակի կտրվածք), Գ--լնզվակային ծաղ, անուր Դ--առկջք, Շ-- սերմնաստուղ (ընդանուր տեսքը ե. երկայնակի կտրվածըը)։ Ա--

նխ

Նկ. 239. Կաթնբեկ դաշտային. ս

թա «խման,

սաճմանային գիժը

համա»,

վերա

Գ-

լեզվակային

Խա

138)

են

շատ

արմատները փոխական,

րունակում

Գո-

լայն է, ճույժ փո-

տարածված բույս

պա-

կոկինովին.

ա աաարաո Տյան-Շանում.

ան

երըարունակում են մինչն

աար (աոած բույչ ւե,ՍՍՀՄ-իտարածքում ԱՐՏ աաարաիտավար

11126626 Ընտանիք շուշանազգինեո--

են

Ընդամենը 3,5-4 Հազար տեսակ են (120-250 ցեղ. ՍՍՀՄ-ի կան ֆլորայում՝ ցեղ) աշխարճի բոլոր ֆլորաներում: Առավել մեծ է շուշանաղգիների դերը բուսական ճամակեցությունների ձնավորման

ՇՈՒՇԱՆԱՅԻՆՆԵՐ---

ԽՕԿՕՇՕՂՄԼԲՇՕԿԻՃԷ,ԼԱԼՕԹՏլԾՃԻ

Տեսակների ընդճանուր թիվը մոտավորապես64 ճաղ. է (85--90 ընտանիք 2,6 ճաղզարցեղ): Հիմնականկենսականձները. առղավելառես

են խոտաբույսեր (միմայա,երկամոա, բաղմամյա ), ճաղվադեպ՝

ժառեր,Թիեր, լիաններ:Տարածվածեն աշխարտճի բոլոր ներում: Միաշաքիլավորները են ներկայացնում

մայր ցամաք-

միանգամայն բնական

էվոլյուցիոն շարք, որտեղ առանձին կարգերը ն ընտանիքները նման մասնադիտացումունեն ն փոխկապակցված են անցողական ձներով: հացի միաշաջիլավորների ն երկշաքիլավորների մասին վերնում բեր-

ված ցիչ

տարբերություններից (է՛ս էջ 248), կարելի է անվանելլրացումի ամբողջ շարբ. Ճատկանիշների ֆլորեմը միաշաքիլավորների լուբային պարենքիմ չունի ն կազմված է ն խողովակներից մաղանման ուղեկցող բջիջներից. փոխադրողխրձի մեջ

ֆլոհմի

ԲՐ

մինչն խիստվտանգավորժոլախոտեր են, օրինակ՝ դաշտային կաթնբեկը (Տ. ՅՐՄՇՈՏ15) (նկ. 239),

ՄԻԱՇԱՔԻԼԱՎՈՐՆԵՐԿԱՄ

արվ

նաղկապատը պարզ է, տլսականման, «աճախ լավ զարգացած Փոշուտումըկասռարվում է միջատների, արնեադարնեկտարանոցներով: նան ձային երկրննրում՝ թռչուններիմիջոցով:

գտ

ԴԱՍ

ունեն:

տանային բնակավայրերից ճաճշճայինը:

ախավորների գնոֆիտներ, աժք

Կաորգեբի խումբպսակածաղկավոոնեո---ԸՕԷ01110126

չում:

սեր

«բ մշարոիմի ի ավելի արն

արմաոչ

գ0 գերազանցորակի կաու-

սիսայինկիսագնդում:Բազմամյա երբեմն կիսաթվեր) կամ միամ

է.

մեջ շատ կան բարձր մասնագիտացած որոնք կլանքի անբարենպաստպայմանները անց ե աեր՝ կացնում ճողի մեջ աճող կոճղարմատի, կոճղեղների, պալարների, ձնով. Հելոֆիտներ, որոնք ապրում նն ճաձիճներում պալարակոճղեզների են չորան խիստ լոնավ Հճողերում,քսերոֆիտներչորոնք ճարմարված ունեն կենսական կարճ շրջան, որն մին պայմաններին. էֆեմերներ-ավարտվումէ մինչն էրկարատն կրաջտի ակիզոը'

տուտիկ դեղատնային Ձոճնթ) (ոմ. (1.

կարում կար ան

աաա (եթերայուղեր, դաբաղանյութեր, Է` դյունքները ներ ն այլն) պակաս բազմազան են, նրանց մոլեկովները

ժաղիկ,

Դ--անրմնապտուղ:

է՝ քսիլեմը աղեղնաձե

էկար թեռավարոքոնր

թսիլեմի

միջն

ԿՈնջմերձարնաղդարձայիներկրներում, որտեղ պարբերաբար երաշտ է լինում, ինչպես նան ոչարնադարձայիներկրների տափաստանայինն րի արաաաիկն, արան, բաներն Կգրավան մեը, էր ն կիսալիաններ,ամենից ծառեր երկրներում), լիաններ (արնադարձային Հաճախ մշտադալար կամ տերնաթավփբազմամյա խոտաբույսեր ն շատ Հազվադեպ՝միամլյաներ։ չարմարվողականէվոլյուցիայի պրոցեում առանձնապես խոր փոփոխումների են ենթարկվել վեղետատիվ որոնք փոխարկվել են կոճղեղների, կոճղարմատների, Ֆիլոկլադիումների, բազմացման բողբոջների: Տերնները սովորաբարավելի կամ պակաս մսալի են, փայլուն, ամբողջեզը, նրստադիր: Տերնադասավորությունը Հերթադիր է: Ծաղիկները պարղ պսականման ծաղկապատով,ակտինոմորֆ են, երկսեռ, 3--չափ (եր-. բեմն 2. 4 չավ): Անդրոցեումը 2 շրջան ունի (Ճո) Գինեցնումը 4 պրողաթերցենոկարպէ, Հազվադեպ՝Համարյա ապոկարպ,3, երբեմն Թով: Սերմնարանը վերնադիր է։ Պտուղը տուփիկ կամ 2ճատասլոուղէ,

օրգանները, պալարների,

Սերժերըէնդոսպերմովեն:

Պռասը(Ճ. քօոստ) մշակում են ցողունի ն տերնների ուտելի ճիմնամասերի ճամար: կլոր սոխը (Ճ. օէսոմստ) երբեմն վնասակար մոլախուոէ:

է 270 մոնսակ, որոնք տալրածՑեղ շուշան (եստ): Միավորում են ճլուսիսային կիսադնդի բարեխառն կլիմայի մարզերում: ՍՍՀՄ-ի ված ֆլորայումկա 15 տեսակ (եվրոպական ւա ւ:, Սիբիր»ՀեռավորԱրնելք, Անդրկովկաս): նղմինդրակերպ կոճղեզներով բույսեր են: Սաղիկները վառ դունավորխոշորեն, ողկույզներով կամ մեկական ՍՄաղկապատը ված (կարմիր, դեղին, բաց-մանուշակաղույն կամ մաքուր ուլիտակ): Օ(3: Շուշան սպիտակ (ն. շոոմյ: Ծաղկի բանաձեն է ա քյ.: մսոտ).ճայրենիքը Կովկասն է: Շուշան միահղբայր (1. տծոճմծլքհստ)` դեղին ծաղիկներ ունի: Շուշան արքայական (Լ. ք6Ջ216)` դեկորատիվ է: անդուր շուշանը կամ մարտադոն (Լ. 4Րէ290ո) տարածված բույս է առավելապես անտառանհվզրերում, լուսավոր անտառներում, մերձալամարդադետիններում, յան ՍՍՀՄ-իտարածքում ճամարյա ամենուրեք

Նկ.

240.

Գլուխ սոխ.

Նկ.

արը Գվ աա»գ Հավանոց,

Ա--բնդչանու

տնսքի,

Բ--ծաղկաբույլ

Դ--անրմնարան (լայնակի կարվածջը), Ե--ձաղկի դիագրամը: կառատի,

241.

թն

Ծնեբեկ ղեղագոբծական.

Բա

Ա--արանան

բուլ

Բրոարտանձ-

հրարտուդրո

մասը, Գ--ժՓաղիկննր ընձյուղի (ճրկայնակի կտրվածքը), Դ--պտուղներ տեսքը ն լայնակի կտրչդրող

ԱԶ ՓԸ

տեսակ ունիչ ՍՍՀՄ-ումկա 230 տեսակ: Ցեղ սոխ (Կեստ): Տեսակային բազմազանության կենտրոններն են՝ Միջին Ասիա, Չինաստան, ԱռաջավորԱսիա: կամ բույսեր: են՝ բերկու տիպի խողովակաձն ն տափակ: են: նաձեն է" Ծաղկաբույլը ճովանոց է, ղարգացման սկըզբում ծածկված (ծաղկակիցներուլ): երբեմն ծաղկաբույլում առաջանում են սոխուկներ՝ բազմացման բողբոջներ: Փլուխ ռոխ (Ճ. Ը6թ4)(նեկ.240)՝ տերեները խողովակաձն, ծաղկակիր ընեձյուղը փքված, ծաղկաբույլը դնդաձե. սոխի սուր ճոտը պայմանավորվում է սոխի եքերայուղի սոխը պարունակում է կայությամբ (0,03--0,05 60), բացի դրանից Ը 8, շաքար վիտամիններ, ֆիտոնցիդներ: Վայրի վիճա(մինչե գե), Շատ կում «արտնի չէ: սորտեր են ստեղծված: Սխտոր (Ճ. ՏՅԱԽստ)՝ տերնեներըտափակ, զծային, ծածկոցը հրկարաքիթ, կոճղեզը կազմված է շատ կոճղեզիկներիը՝ ձադերից. բազմանում է ձաղերով ե բաղմացման լայն մշակվում է: բողբոջներով. պարունակումէ սխտորի յուղ,

Սոճղեզավոր զարմատավոր

Ցիրնենրը 89419900):

ոի

առ-

(բացի Միջին Ասիայից): 120 տեսակ ունի, տարածված աշխարճի Ցեղ ծնեբեկ (ՃՏքուճքսՏ): մարզերում, բացի Ամերիկայից: բոլոր մայր ցամաքների չորային ՍՍՀՄ-ի ֆլորայում կա 24 տնսակ։ կանգուն կամ փաքաթվող, մինչն 150 սմ բարձրության, ընդերացողունավոր բույսեր են: Էնձյուղները ճյուղավորվում են, կրում են փնջերով իւմբված ֆիլոկլադիումներ, որոնք սովորաբար ասեղնաձն են ն դտնվում են հտ զարգացած թուիուկանման տերեների անութներում: Պտուղը ճատապտուղ է: Առավել լայն ճայտնի է դղեղադործականծնեբեկը (Ճ. ԱՇոռհտ) է մար(նկ. 241)/ աճում

Փոադնոիննենրոսք, ո" ի

կովկասում

ուսում

սո

աններուը՝ ո"

ոո

մ Քողք

րով

ական յա

ԱՄ

է,

արնեմտյան Սիբիրում: նուրբ բանջարաբույս է, աճեցնում ընձյուղների «ամար. պարունակում է ասպարադգին, ունի դեղագործական նշանակություն: Հլուսիսաֆրիկական երկու տեսավ՝ փետրաձն ծնեբեկն (Ճ. ք|ստօտստ) շպրենգերի ծնեբեկը (Ճ. ՏքոօոՔ6ո) ճաճախ աճեցնում են որպես սենյակային դեկորատիվ բույու են

դալար

ու

Մյուս պեղերի ներկայացուցիչներից ուշադրության արժանի են ճետնլալները. մկնափու. պոնտական (ԹստշսՏտ քօուլշստ)` նհրկտուն, կոճղարմատավորթուփ է, ճյուղերը ձնավփոլխվածեն զուգաճեռ ջղերով

դեկորատիվ է. սնդրուկ դեղագործական (Թօիյքօոճֆիլոկլադիումների,

տ ԶԱՏՆԵԱՉ))

խոտաբույս է ճորիղզոնադիր կոճղարմատններով, «աստ

լայն ձվաձն տերեներով, կանաչավուն-սպիտակ, խողովակաձն ծաղիկներով, ռարածված է ՍՍՀՄ-ի ամբողջ տարածքում, ճատկապես եվրոպական մասում.Ճովտաշուշան

242)՝ կոճղարմատավոր բույս

մայիսյան (Շօոմճկուռ տճտվուտ) (նկ. լայն տարածված ճյուսիսային կիսա-

է,

Յ69

24--1189

մոՅ60)՝խոշորդեկորատիվ ծառ (2012Հ86ոմ

բարձրության տրամադծով, ճլուղերի ծայրերին գծային սոերնեներիփնջերով, են 3--4 ծառեր ճասնում Հճազարամյաճասակի, տարածված առանձին ն է արնադարձներում մերձարնադարձներում,բացի Ամերիկայից.աճեցէ մինչն

ն 47

նում

են նան

ՍՍՀՄ-ում:

ԿԱՐԳԵՐԻ ԽՈՒՄԲ ԹԵՓՈՒԿԱԾԱՂԿԱՎՈՐՆԵՐ--ՕԼՍՈՎԲԼՕՔՃԻ

Խիստ մասնադիտացված խումբ է, որը կարնոր նշանակություն ունի բնության մեջ ն տնտեսականառումով: Շատ տեսակներ ն տեսակայինկոմպլեքսներ կազմում են տափաստանների,մարդադետինների, ճաճիճների, պրերիաների, սավանների բուսականության ճիմնական մասը: Գերիշխում են քփակալում կոչվող Հատով տիպի ճյուղավորում ունեցող բաղմամյա խոտաբույսերը: Վնրերկրյա ցողունները Ճճազվադեպ են ճյուղավորվում: Տերեները Հերթադիր են, Հատուկ պատյանով կամ դրանք բոլորովին չկան: Սաղկապատը Ճասարակ է կամ ճետ զարդացած՝կապված քամու միջոցով փոշոտման ճետ: Այն կազմվաժ է թեփուկներից, խողաններից,մազիկներից: Երբեմն ծաղիկները մերկ են:

Ընտանիք Շ7քՇրճԸԸ26 բոշխազգներ-ՏեսակներիընդՀանուր թիվը մոտավորապես 4 ճաղար է (95 ցեղ):

Նկ.

242.

են սիմպոդիալ հաղզմամյա խոտաբույսեր

Հովտաշուշան մայիսյան.

Բսխնման, Գ--ծազիկ (երկայնակի կտրվածքը), Ա-րնդճո:նուր սոնոբքը, կառուցվածբի ժաղկի դիաղրամը, Ե--պտուղ ճատապտուղ, 1--գլխավոր առանցք (ժիշտ վեղզե-

Դ-

«տատիվ), 2--Քրկրորդ կարդի առանցք (վերարտադրողընձյուլ), որոն» առանցթներ,

վներջավորվում են

Խոատար բանը Ան

կաձն

տերքներ,

Ժաժկող անրե),

Տ--կողթային

ըրնձլու

կոճղարմատ, 19-

ծաղկով

նախատերե,

Հավնլյալ

կարգի Ֆ-Է-ծրրոր» թեփու-

4--սպորտդիր (ծազկակոթեր),

ԱԱ ատոի զակ (րոր, 6--կանաչ

տերննե

նա

արմատներ:

«լնդի բարեխառն կլիմայի մարզերում, օդտադործում են որպես դեղ ն սուկուլենատբույս դեկորատիվ. ճալվն ծառանման

(ՃԱոճ 8ՐԵՕՐՇՏՇՇՈՏ)`

է, ամբողջ աշխարճում լայն աճեցնում են որպես դեկորատիվ, տերննեբից ստացված «յութը (սաբուր) բաղմակողմանի կիրառում ունի բժշկության մեջ, Հալվեի ճայրենիքը ՀարավայինԱֆրիկայի կիսաանապատններն են, պարիլլակ (Տոմ թուխ է լիանանման ցողուննե62Շ61583)` տերնները բով, Հերթադիր, կաշենման, նրանց Հիմքում կա երկուական բեղիկ, ծաղիկների բաժանասեռ, պտուղը եռաբուն Ճատապտուղ, տաԿովկասում, Փոք րածված է Ասիայում, հրանում. վիշապածառ

աճող երկար կա՛մ կարճ կոճղարմատներով, որոնք կազմում են խիտ թուփ-ճիմեր կամ` դուղձեր: Տալինում են չպալարավոր կամ միամյա Հազվադեպ խոտաբույսեր: են մեժ մասը բւսծված աշխարճի բոլոր մայր կամաքբներում: Տեսակների ն ցուրտ արնադարձային երկրների բնակիչներ են: Բարեխառն գոտիէն եժ ն մի քանի ներում տեսակ տալիս թվով առանձնյակներ դառնում են բուսական ծածկույթի ամենակարնհորբաղադրիչը» մանավանդ ճաՃիճներում։ Ցողունները Հաճախ հոռանիստեն, Ճազվաղեպ դլանաձն (պեղշամբի-ՏԸԼՐքստ),առանց խոռոչի,ճանդույցները ն միջճանգույցները Թույլ տարբերացված են: Տերնեները դասավորված են ցողունի երեք կողմերին, գծային կամ դժային--նշտարաձն, Հաճախ դեպի ցաժ ոլորված եղրերով, տերհապատյանները ճամարյա միշտ փակ են, լեղվակ չկա: Սաղկաբույլերըպարզ կամ բարդ Հասկեր են կամ թե կաղմըվաժ են միացքային՝ բազմածաղիկ, ավելի սակավ միածաղիկ ճասկիկներից, որոնք դասավորված են տերնանման կամ կաշենման ծաղկանե փիցների անութներում, Ծաղիկը ժաղկապատ չունի (ցեղեր՝ դուն-.

Շքծոմտ,բոշխ-- ԸՅԼՇՆ)կամ

յացված է

ն ննորկախիստ ճետ ղարդացած է Ց կա Մ պակաս թելը կամ թվով թաղանթիկ երով (ցեղ շամբի), ճազ-

երկու կաղմված է չափերը կարնոր կարգաՀամաճումից։ Պարկիկի ձեր ծաղկակիցների են։ տիպերը ցուցադրված Հիմնական Ծաղկի Հատկանիշներ բանական կամ տափակած եռանիստ, Պտուղը դգնդաձն են 243-րդ նկարի վրա: է սաղմը: է, Սերմի մեջ էնդոսպերմը շրջապատում ընկուղիկ Ցեղ բոշխ (Շճրեո):: ԾՄաղկասերմերի առավել բաղզմաձնցեկող

ւպաշտոլանվածէ ինփուկից,

թիվն ղերից մեկն է։ Տեսակների

պարկիկով,

որը

է 15

ճաղար,

այդ

թվում

ՍՍՀՄ-ի

սովորաբար եռանիստ, երբեմն կլորավուն են: Տերեները Ցողունները դծայինեն, փակ պաոյանով։ Ծաղիկները միասեռ, արականը առէջքներով (երբեմն պակաս),վարսանդավորներըշրջապատված են սպարէ երկբաժան ղաղգարթ: վարսանդն ունի կիկով, որը երբեմն ունենում 2--3 սպի: Սաղիկների բանաձներն են Չ52049Օ6), Ժ..Ք0ՃյՕ: Պտուղը

մռանիստ կամ տափակած ընկուզիկ է: Շատ տեսակներ լայն տարածված են ճյուսիսային կիսագնդի ճյուաիսային մարզերում, օրինակ բոշխ մտրականման (Ը. ՇհօՐմօոլ24)» ն այլն: բոշխ զորշավուն (Շ. ԸՂՈՇՏԸճՈՏ) Ճաճճային բուսական խմբավորումների Հիմնական բաղադրիչներ խն Հանդիսանում բոշա բշտիկավոր (Ը. Կ6ՏԼԸՅԼՅ) (նկ. 4244), բոշխ վիքված (Շ. 10ՏէՐՅԼՃ),բոշխ երկառեէջք (Շ. մճոմոո), բոշի առափնյա (Շ. Լքում) Է այլ տեսակները: են՝ բոշիխ սուր (Շ- ՃՇԱԷՅ), Ճաճախ աճում Մարգագետիններում բոշխ աղվեսի (Շ. ճոճ), բուխ նապաստակի(Շ. 16բօղոտ), բոշխ '

Նկ.

ծաղիկներ. Քոշխազգիների

243.

/ ԳՏԱՇրճ), քոշխ ճմային (Ը. Դաճիճներ ԸՅ65թ 11058 թեկ Ր.բարեկազմ (Ը. մարդադետիններում ճանդիպում ւս ցնող Բոշի

Ա--կիզխոտ,Բ--շամբի, Գ--զուն, Դ--Ե--բոշխ, 1--ընդչանուր տեսքը 2.

ԱՆ

Ժաղվի դիապրամը:

Գարոն ան կանոն, ն:ակազմված

(921

կիլեո-Քոօքիօուո): յ

առէյջքից, մեկ շրջանով: պաղաթերթից։ Սերժնարանը վերնագիր է, միաՍոնակըկրում է 38 կամ - բավականին երբուն, 1 սնրմնասկզբնակով: երկսեռ են (ցեղեր՝ դուն, շամբիչ կիզկար թելաձե սպիներ: ,

որպես

Փինեցեումը՝ 3 կամ

է 3

Ծաղիկները

Բոուըաթի իո")աը ճազվադեպ՝ որու երկ իատուն բոշխերի վարսանդավոր ԻՐԸար Ա աննԱԱ աար միան աաա չն ծաղիկներից. երկսնո ծաղկաբույլը այսին ըն՝մի առում մանվում ն

աս

է,

մասում միայն վարսանդավոր, լուս միայն աոքչքավոր ծաղիկները: է Սաղկի «իմքում տեղավորված ձնափոխված ծաղկակից, որբը կոչԻ ոշխերի ն ում նփուկ: է Ժ ծաղիկը, բացի ծաժ| ծւսծկոկող թնփուկ վարսանդավոր

ՑԼՅԸԼԱՏ), բոշխ ջրափնյա, բոշխ սրված (Ը. ՅՇԱԷԼՕոՈւՏ)։ Տափաստանային ճամակեցություններում ամենից ավելի տարածված է բոշխ ցածր (Շ. հաուկտ), անտառներում՝ բոշխ անտառային (Ը. ՏՅՈՄՅԱԸՅ):բոշ թաաստղավոր (Ը. տօոէռոճ), բոշ / (Ը. ՏէՇ|յսոէն), բոշալեռնային ն փոտ (Ը. քԱ0Տ8)

բս

ծա

աեսակներ» տային, ին Ն:ափաստանա բոշխերը վատ րն շրջանների .

բոշ

հոնային

ագաի-

ինչպես

են

ջում ճասկավոր բույսերին իրենց սննդարարությամբ ն ուտելիությամբ:

Խոնավն ճաշճային վայրերի բոշխերը կոպիտ տերններ ունեն ն կենդանիներըվատ են ուտում: Բոշխերըօզտագործվում են շարժուն ավաղամրացնելու, (ավազագութոնրը:) տ. դովորատիվ

խսիրննը գործելու Համար, որպես

բույսեր:

են

բաց

Ցեղ ճահճաբոշխ (Է6-օՇհճ ոտ):Բաղմաձե ցեղ է, ունի ավելի քան են տեսակ, որոնք տարածված աշխարճի բոլոր մայր ցամաքներում:

ՍՍՀՄ

տարածքում կա

տեսակ: բազմամյա

միամյա բույսեր են՝

Նկ.

244.

Բոշխբշտիկավոր.

Ա--ընդճանուր տեսքը, Բ- վարսանդավոր ծաղիկ (ընդն երկայնակի ճանուր տաճաքը կտրվածքը):

թաց մարդադնտինների,ջրամբարների, ավփեչ

բիչ ճաճիճների, ինչպես ն մերձալպյան մարդադգետինների բնակիչներ։ Տիւզղական ներկա-չ յացուցիչ է ճնդածաղիկճաճճաբոշխը (Բ. զսլոզած 11012), որը տարածված է ճամարյա ամենուրեք՝ կոլա թերակղզու Ճլուսիս-արնելյան մասից մինչն Ղրիմ, Կովկաս, քբնչպես նան Սիբիր, ՀեռավորԱրնելք: Ցեղ շամբի (ՏԸ քստ): Ավելի թան 400 տեսակ ունի, լայն տարածվածէ աշխարճի բոլոր մայրը մացաքներում, առանձնապեսարնաղդար-չ ձային ն մերձարնադարձային դգուռիներում: ՍՍՀՄ-ի ֆլորայում կա 19 տեսակ: Բազմամյա կոճղարմատավոր կամ միամյա բույսեր ենչ են Հաճախ աճում չրամբարների ափերինչ ջրում, ճաճիճներում։ ներկալացուցիչներնեն՝ շամբի լճային (Տ. 18ՇսՏէուՏ) (նկ. 245), շամբթ անտառային (Տ- ՏԽՅԱՇՃ) է): (կնրաբույս Ցեղ կիզխոտ (Էո՛օքհօոսու): Ցեղիկաղմում կա 20 տեսավ՝ տարածված առավելապեսՃլուսիսային կիսագնդում (Արկտիկա,անտառային դուռի, բարձր լեռնային վայրեր):ՍՍՀՄ-ի ֆլո| րայում կա 12 տեսակ: կիղախոտպատյլանավոր (Է. ճջ ոոէստ) (նկ. 246)՝ աճում է գլխավորապես սֆագնային ճաճիճներում, տունդրայում, նշանակալի դեր է խաղում տորֆակաղմությանմեջ: Մաղկիբանաձնն է. "րլ. ՃլՕՅ7 ՍՍՀՄ-ում կա 14 տեսակ, տարածված է առաՑեղ դուն (ՇՄքօոսՏ): վելապես Հարավային շրջաններում:Դուն ուտելի (Շ. 6ՏԸԱԼՇՈՒԿՏ)` տալիս է արմատային պալարներ, որոնք օգտագործվում են որպետ ճաճելի սնունդ. մշակվում է մերձարնադարձիերում: Պապիրուս(Շ. քճք4ոսՏ)` արնադարձայինԱֆրիկայի, Սիցիլիայիբույս է: Հին ժամանակներում դրանից թուղթ էին պատրաստում:

Նկ.

245.

լճային. Շամբի

Գ--ժա-

Ա--ընդճանուր տեսքը, Բ--Ճճասկիկ, զիկ՝ ժածկող թեւբուկովչԴ--ժածկող թեփով,

Փ-գոութ:

թրա

ԳոՊ-

ի`

Արար Գ.աղի, Հան

Ծ--պտուղ Ժաղկակից,

(փուփուլով ն առանց փուփուլի):

ԹՕՀՀ6ո6 կամ դաշտավլուկազգիներ-ճացազգիներ Էնտանիք ՕՐՃոուո686,

(մոտավորապես700

Հաղար տեսակ ցեղ): մայր ցամաքներում տարածված կոսմուլոլիտ ճաճախ գերիշխում են մարգագետինների ն տեսակներ: Հչացաղզդգիները բնական տափաստանների բուսական կազմավորումներում: ձանրաճայտ է նրանց սննդային ն կերային վիթխարի ժողովրդատնտեսական նշա-

Միավորում է 7,9--10

նրանց մեջ կան

բոլոր

նակությունը:

բաղմամյա միամյա պոսվելապլես խոտաբույսեր: կենսական ձնենրիամենամեծ բազմաղզանությոմը Ճար-չ մարված է մերձարնադարձային ն արնադարձային երկրներին, որտեղ կան նույն ընտանիքի նան ծառանման ներկայացուցիչներ: Ճյուղավոբումը տեղի է ունննում միայն թփակալման գոտում: նայած թե ինչ երկարություն ունի ընձյուղի ճորիղոնաղդիրմասը՝տարբերում են խիտ խային, ցանցառսաթփայիննե ընդերացողունային կոճղարմատավոր բույսեր (նկ. 247): Ցողունը ավելի Հաճախ դգլանաձնէ, միջճանդույցները՝ սնամեջ (ծղոտ) (նկ. 248), ճաղվադեպ լցված: Միջճանդույցների ճիմնական մասում կա աճման դոտի՝միջանկյալսաղմնային «լուսվածք, մերիստեմա (տե՛ս նկ. 36): Տերնները Հերթադիր են, երկշարք, կազմված են տերնաթիթեղիցն պատյանից, որը սովորաբար երկարությամբ ճեղքով բաժանված է: նրանց միջն՝ սաշճմանում գտնվում է լեղվակը, ն երբեմն նան ականջիկները(ոհ՛ս նկ. 83): Լեզվակը սովորաբար փառի, սանրանվան փոքր դլանակի կամ մաղիկների ձնով է, երբեմն էլ բացակուլում է: Մի քանի տեսակների տերնները տարբերացկենաաձեերնեն`

Հրո»

ն Սաղիկները ված են տերնհաքիթեղի կոթքունի։ նն բազմաժաղիկ (մինչն 50) կամ միախմբված

մազամ

ա Ամեն աղիԽԱՆ ծաղկաբուլ: Հուրան ար ամքալին աԼ տարբը՝ կառուցվածքալին կաբուլլի բր ունի ծաղկակիցներիկամ ճասկիկային Հակադիրդասավորություն: րփակների է ժաղկակցի՝ Հացազգի Նկ. առաջանում ծաղիկ արանչյուր Հայս- ի գողունը` ծղոտ. վե

ները,

ժի

չա

Յու-

ը տաքին ծաղկային թեփուկի անութում:

ծաղկային արտաքին թեփուկները կային ողնուք ունենալ կամ չունենալ, լինել կ

կարող

են

Քիստի առանց

կամ

Քիստով,

որը

245.

բով-

խոԱիլճանգույ, 3--ճանգույց: ջ-

ռո,

դուրս

Մաղիկները կամ թիկունքից: դալիս դաղաթից վերջին դեպքում են բաժանասեռ. երկսեռ, աննշան, ձազվադեղ մանր են։ ճամար տիպականեռաՄիաշաքիլավորների մի քանիսի չավ ծաղիկ կարելի է դիտել ժամանակակից Ճացազդիներից է Հեւո զարգացած մեծ մասի ծաղկապատը Ներկայացուցիչննրիցը վրա: ն երկու ծաղկավփառերի՝ լոդիկովմինչե մեկ ներքին ծաղկաքեփուկի շրջան),երբեժն 2 կամ ների։ Առէջբները սովորաբար 8 (արտաքին Հատ են, բայց լինում են նան 6 կամ նույնիսկ ավելի: Գինեցեումը ցեէ

բուլանրը միատուն

է, միշտ 1 վերնադիր Սերմնարանը պտղաթերթիկով: ընդճանրացրաժ Հասկիկի ն ծաղկի կառուցվածքը սերմնասկզբնակով:

նոկարպ է՝ երկու

են 249-րդ նկարում: Պտուղը սխեմայով ն դիադրամով ներկայացված Հատիկ է: Սաղմը էնդոսպերմինկցված է կողքից: կաշեկերպ պողաՃետ Ճճամաճում է սերմի կեղնի ն երբեմն էլ ծաղկաթեփուկների պատը (տե՛ս նկ. 118): բամբուկանմանԸնտանիքըբաժանվածէ երեք ենքարնտանիքների՝

կորեկանմաններ: ներ,դաշտամչուկանմաններ,

ենթարնտանիք

բամբուկանմաններ-ԹՅԱԵԱՏ01Մ686

Մոտավորապես 600 տեսակ են՝ կենտրոնացվածարնադարձային մերձարնադարձային հրկրներում: կոճղարմատավոր միայտացող (ՏոՏ2)ցեղի 3 տեսակ կա: Սրանք բույոհր են ՍՍՀՄ-ում միայն սասա են (ցողուններըմինչն 3 մ բարձրության, ճամեմատաբար փոքր բույսեր են 1 սմ նախալինում ն Կուրիլյան կղղիներում: տրամադծով), աճում մ Բամբուկներըիրենց տարածման Հիմնական վայրհրում մինչն ն բաղզմածաբարձրության խոշոր բույսեր են: ձասկիկները միածաղին ն

նկ.

247.

Հագաղգիներիճյոսլավորումը.

) Ր--նոսրախփոային ( դաշտավլուլ Գ--կոճղարմատավոր կարգը գոտի, 3--առաջին Հ--Թիակալման (անզ. ն 4--կոռղարմատ: Հետագա կողքային ընձյուղներ, կարերի բնձ/յուղ,Ցջ--Ցգ-Բրկրորդ (իայլասենիչ, Ա--կոոաբնրույին

չայիր).

1-տավնլլալ

արմատներ,

իմն :

նն:

սովորաբար Ը եր'լ' ա/ոէջք Սաղիկները ,

կռեր. եռ

մո

նի

6/3--3), Է ՝

երբեմն ՐԲ

ավելի (20--30), վարսանդը 1, սոնակները2 (ճաղվադեպ 3), պտուղը Հատիկ է, երբեմն` Հատապողանման։ Բամբուկներըունեն գործնական լայն կիրառություն, գլխավորապես որպես շինանյուն ն ատաղծագորժական նյութ (ջրատար խողովակենր, բազմաթիվ կենցաղային շին-

միամյա ցորենի ճայրենիք)": կենսական ձներն ն քամու միջոցով խաչաինքնավոշոտվող ն նրկամյա խուտաբույոնը: են: Հասկիկներըմեկական, 3--7 ծաղկով: Որպեսկանոն, բուսեր սնրվող

է՝ նան է, Հնարավոր

են՝

Ա `

Նկ.

249.

Հազազզիբույսի ծաղիկՆ հասկ (սխեմա).

Ա--նռածաղիկ Ճասկիկ, Ք--Ճառկիկի դիագրամը, ԳՓ--ժաղիկ,Դ--ժաղկի դիագրամը. 1--

ճասկիառանցըբը, առանցքի, թեփուկ,4--վերին ՛--- Ճասկիկի 3--ստորինՃասկիկային

ՀՃասկիկայինթեփուկ, 5--արտաքին (ստորին) ծաղկային թեփուկ, 6--ներսի (վճրին) ծաղկային թեփուկ, 2--ծազկային փառներ Ց--գինեցեում,9--անդրոցեում: (լոգիկուլներ), բայց վածքներ),

մեկտեղ օգտագործվում են նան որպես բանջարնեղեն(դալար ընձյուղները): Բամբուկներըսովորաբար բաղմանում են կոճղարմատներով:նրանք օժտված են արագ աճելու ընդունակությաժբ:։ նպաստավորպայմաններում որոշ տեսակննի 4--6 շաբաթվա Ճասնում են 15--20 մ ընթացքում բարձրության: ԱրնեմտյանՎրաստան արսւնդիանարիա նում մշակում են ֆիլոստախիս (եվ 1Ա0օ5էճշհցջ5) Քողորին պատկանողբամբուզեեր: դրա

ճետ

(Ճաոճոճոռ) եննքարնտանիք

թ026014626

չառկիկներն ունեն 2 Ճասկիկային թեփուկներ, բազմածաղիկ են կամ միածաղիկ: Տերեները մեծ մասամբ ունեն փառունման լեզվակներ ն Համաչափ բաշխված (դիֆուղային) բլորոֆիլակիր պարենջիմ։ Այս ենքաընտանիքինեն վերաբերում առաջնակարգնշանակություն ուներող ձավարային ն ճացային մշաախի կույթներ, ինչպես նահ կնրային լսոտաբույսեր: 19 տեսակ են, որուջիը եղ ցորեն (ԴԱ): միայն 4-1 են

ցեղեր՝ կարհորագույն աննդային՝ »

ղլխավորաւյես

ՍՍՀՄ-ի

բնահան պայմաններում: ման ր

(տհսական Վրաստանում "

տարածռում րաո:

Ցորեն

փափուկ--Ա,աշորա

ցանովի--Ք.

ճասկիկ, 3--վարսանդ ն լոդիկուլներ, ճասկ, 2-բ--ականջուկներ): պտուղը ճատիկ, 5--տերե (ա--լեզվակ,

Փաղկաբույլ՝ բարդ

կկայ3

տեռան,

բաղմաղանության կենտրոն

են միայն ստորին 2--8 Սաղկածաղիկներից: ոլտուղներըառաջանում արտադրու գյուղատնտեսական է: ճասկ Համաշխարճային բարդ բույլը

պար: սորտ

250.

թյան Հիմնական Ճճացայինկուլտուրան էչ Հայտնի է ավելի քան

դաշտավլուկանմաններ-

ճայլտեր տո

Նկ.

ճա-

կարծր ցորեն (1. մաատ)` մշակության մեջ ամենատարածված տեսակներից մեկն է, մանավանդ երկրի Հարավային շրջաններում (Պովոլժին, Կովկաս, Արեմտյան Սիբիր) տալիս է ամենաբարձրորա ճամար: ձավար, շարմաղ ալյուր պատրաստելու Հատիկը՝ շի տակաչտատ 250, զբաղեցրած տարածքի Ա) (նկ. Ցորեն փափուկ ռումով տեղում է: Նրա մշակումը կենտրոնացածէ տափաս-

(1. ոօՏԱցստ) առաջին ՛

Հ ԱԱթանու

նքր

են

Ծանոլ.

նում

մն թ

պանված Երեանից

դարի ս

ոչ

չատ

Փ սանական

Դնռու,

թվերին

նան

վայրիցորենների ճարուստ օջուվխս

նղճգնաձորիշրջանում

այլ

վայրերում:

քառգմանչի:

տանային ն անտառատափաստանայինշրջաններում, դրա ճետ մեկտեղ է շարժվել ճեռու առաջ դեպի Հյուսիս (1ենինդրաղյան մարզ, Սիբիր): են Ցորեն երկշատ (1. ժ1ԸՕՇՇԸԱո)` գարնանացան սորտերը մշակում սաճմանափակ քանակությամբ (մնդրկովկասի Ճանրասլետություններում,

Թաթարական ՍՍՀՄ-ում): Ցեղ աշորա

(ՏՇՇՅ)6): Մուռավորապեսութ

տեսակ են՝

տարածված բարեխառն կլիմայի մարզերում, առավելապես «ճլուսիսային կիսագնդի լեռնային շրչաններում: ՍՍՀՄ-ի ֆլորայում կա 5 տեսավ՝ ունի լայն կենտրոնացած կովկասում: Աշորա վայրի (Տ. ՏԱԽՇՏԷՐ6)` ն շրջաններ, արեալ(եվրոական մասի ճարավային 2արավ-արնելյան հ միամյա խոՄ իջին բ ազմամյա կովկաս,Արնեմտյան Սիբիր, Ասիա), տաբույսեր են, ճասկիկները երկծաղիկ, ստորին ծաղկային թեսվուկը՝ քիստավոր, Հատիկը դադաքում որոշակի թավուռ է: Աշորա ցանովի (ոկ. 250, Բ) մշակում են որպես միամյա կամ երկամյա (Տ. ՇՇԻ6816)` (աշնանացան ) բույս ՍՍՀՄ եվրոպական մասի, Սիբիրի անտառային շրջաններում, «Հարավայինշրջաններում այն «աճախ Ճճանղիսադուսու նում է մոլախոտ:

՛ /

միամյա--Բ. դաշտավլուլ Նկ. 252. Սեզ սողագող--Ա. տնսքը,2--«ասկիկչ 3--ժաղիկ, 4--արտաքին 1--ընդչանուր Տ--աերեչ ծաղկային թեսիուկ, զոր

է:

Նկ.

251.

2-7

ոի

աս

Գաբիսովոբական--Ա.վաբսակգանովի--Բ.

"ասկ, 2--ժաղկաբույը՝ միացքային «ուրանակերպ, 3-1--ժաղկաբույը՝ բարդ Հասկիկ ձաղկաբուլի տռանցքի ելուստի վրաս 1-բարդ Հասկի լայնակի կտրվածք 5--Հասկիկ, 6--ծաղիկ, 2--ժաղիկն առանց արտաքին ծաղկային թե(նժու), տփուկի,8--արտաքին ծաղկային թեփուկ, 9-ժաղիկն առանց ծաղկային թեփուկնճրի, 10--պտուղը Ճատիկ, 11-աճըն (ա- լեզվակ: բ--ակոնջունննր): ոճը

Քեղում կա 26 տեսակ, այդ թվումՍՍՀՄ-ի Ցեղ գարի (101մ6սոո): են Ղրիմում, ֆլորայում՝ 10 տեսակ: Վայրի աճող տեսակներ Հանդիպում ցորենի հ աշորոյի: Միջբն Առիայում:ի տարբերություն կու/կասում, ելուսւոումդտնվում են 3 միւսդարու ճասկի առանցքի յուրաքանչյուր մշակում են երկու մոնծաղիկ Հասկիկներ: ՍՍՀՄ-ի բոլոր շրջաններում հ կամ քառառւսկ. հրկշարք դարի (1. Ճտելշհստ) դարի սովորական, շարք (եկ. 251, Ա)։ Սոռաջինիյուրաքանչյուրխմբում (էլ: ԽԱ1ԹՅ16) երկսեռ ծաղիկ ն մեկ երեքից միայն միջին Հասկիկում է առաջանում Օզոագործում են երեք ճասկիկներում: Ճառոին,իսկ երկրորդի՝ բոլոր

մեջ, պարու ձավար պատրաստելուճամար, ինչդարնչջրադործության նան որպես անասնակեր: Ընդամենը20 տեսակ են՝ տարածված Ցեղ սեզ, չայիր (Ճջւօք7ւօո): երկու կիսագնդերի առավելապես բարեխառն դուտում: ՍՍՀՄ-ի ֆլորաուժ կա մոտավորապես 60 տեսակ: Բազմամյախոտաբույսեր են՝ երկար Պորիզոնադիրկոճղարմատներովկամ խտաքուխ կարճ կոճղարմատներու: Սաղկաբույլը ուղիղ բարդ ճասկ է մեկական 3--19 ծաղկավոր նոտադիր ճասկիկներով, առանցքին սեղմված են լայն կողմով: Մեղ սողացող (Ճ. ԼՇքծոՏ) (եկ. 254, Ա)՝ շատ բաղմաձենտեսակ է, Ճաճախ ճանդիսանում է դաշտերի խիստ վտանգավորմոլախոտ, առանձնապես Փիսւտավորձեր: 38 տեսակ կա՝ տարածված Ցեղ վարսակ (ՃՄ6ո): Մոտավորապես պլաավորապես Միջերկրածովքիերկրներում: ՍՍՀՄ-ի տարածքում կա 18 տեսակ: Ծաղկաբույլը միացքային՝ ճասկիկները խմբված են ցրված խոշոր, Չ--4 ծաղկով: Մի քանիսը մոլախուռա-չչասկիկները ճուրանով: միր տնսավներ են, օրինակ, խրբու տարածվածեն բոլոր մայր ցամաքներում։ Մշակում են վարսակ ցանովի (Ճ. ՏՅԱԿՃ) 22 251, Բ), որը արժեքավորագույնձավարալին ն կերային բույս է Ցեղ դաշտավլուկ (04): ՈւնիմուռավորապեսՉ00 տեսավ՝ տարածՀչ պվածբարեխառն ն ցուրտ երկրներում: ՍՍՀՄ-ի տարաժքում կա մուտաչ վորապես 110 տեսակ, նրանցից մի քանիսը կոսմոպոլիտ են: Մյուսներից շատերը ճարմարված են մարդադետնային, տափաստանային ն նույնիսկ ճաշճճայինճացաղզգին Հացաղդի-տարախուռայինճամակեցուՔյուններին՝ ճաճախ Հանդիսանալով Հիմնական բաղադրիչներից մեկը: երբեմն դաշտերի նե բանջարանոցների ժմոլախոտներեն: Լավ կերա-չ բույսեր են: Մի քանի առանձնապեսարժեքավորներըմշակում են: բազմամյա խտաքուի Դաշտավլուկ (թ. ԵեսքԵօ58). կոճղեղային է՝ լայն տարածված տափաստաններում,անապատներումն ավազչ բույս ներում, արժեքավոր արուուսյինբույս է: Դաշտավլուկ միամյա (թ. Ձոուտ) (նկ. 252, Բ)՝ միամյա կաժ երկամյա խտաթոսի բույս է, աճում է ամենուրեք, ճաճախ որպես մոլախուռ, արժեքավոր արոտային բույս է: Դաշտավլոմ, մարգագետնային(5. քՈՃԼՇՈՏԼՏ)՝ բաղմամյա է, սովորաբար ճորիզոնադիր կոճղարմատներով, մեծ նշանակություն ունի ն արպես լավ ուտելի բարձր բերքատու կերաբուլու Ցեղ ցորնուկ (8/01ստ): Մուռավորապեսունի 100 տեսակ՝ րածված գլխավորապես Ճյուսիսային կիսագնդի բարեխառն չրջաններում, որպեղից անցել են Հարավային Ամերիկա ն արնադարձային երկրների լեռնային չրջանները։ ՍՍՀՄ-ի տարածքում կա 44 տեսակ, որոնք բաղմամյա հ միամյա բույսեր են փակ տերնեապատյանով:Սաղկաբույլբ միացքային ճուրան |, բավականին խոշոր ճասկիկներով։ Ար-

։զես

(4.Խքաճ),

աշխարձի

տա-

Նկ. 253.

բ. մարբգագետնային-սիզախոտ մարբգագետնային--Մ. Շյուղախոտ ճասկիկ,

ճատիկ Փաղիկ, 4--վարսանդ, 5--Կպտուղ՝

1--ոգՆանուր Կը Փ--անրե, շ.

ծաղկային Քոփուո

րու

են, ժեքավորկերաբույսեր թյան մշակույքեն: `

որոշ

տեսակներ

լխուտացանուդաշտային

բազմամյա կոճղարմատավոր (8.1ո6ուուՏ)՝ ցածր ջերմաստիճանների պակասի խոնավության դիմացկուն էօօէօոատ)` չորային վայրերի բույտ

Ցորնուկ անքիստ

Ցորնուկ տանիքային (8. նկատմամբ» է ՍՍՀՄ-իեվրոպական չոարածված միամյա բույս է, որն մասի ցանքերում,

առանձնապես

Միջին Ասիայում: Քորնուկաշորային՝` կովկասում, աշնաաշորայի ն վարսակի առանձնապես դաշյոերի, (8. ՏՇՇՃԱոստ)`

մոլախոտ է: նացան ն գարնանացան

տեսակները: Ա)՝ մար(ԷօՏէսօճ շլուղախոտ մարգագետնային ն կարնոր բաղադրիչ Համակեցությունների բուսական գագետնային խտաՏՈ) չոված (ումս է լ բ է, փայլասենի կերաբույս արժանի ուշաղրության լուսցեղերից

զերաղանց

են

«ետնյալ

(նկ.253,

թՈՅԷՇՈՏ15)

է:

մանաէ, ման

լանդշաֆտային թուփ, բազմայա, շատ բնակատեղերի այն մարդագեռիններում մերձալպյան վանդ կարպատների,կովկասի ճողերի ցուցիչ է: ն սակավ պտղաբերթյու ծեռման է արաժոց չափից ավելի ՊաՌրոմ Հարբեցնող, գիժ Հաց (Նօնստ էօոսմծուսու)` գարնանացան աճում է երկրի անտառային ն ունուա ցաղգիների միամյա մոլախոտ է, կոսմոպոլիտ է, սնկով վարակված շրջաններում, ռատափաստանային առաեն տեւմուլին թունավոր ալկալոիդ, որն բույս

պարունակում ճատիկները

384.

ջացնում է դլիացավ

(նկ. քոՅԷՇոտօ)

253,

նե

քնախւ.

սիզախուտ մարգաղնտնային(Թիլտսռ

Բ) կարճ կոճղարմատներովբազմամյա

բույս

է ողողվող ե միջին խոսովորաբար աճում նավ մարգագետիններում, լավագույն կերաբույսերից մեկն է, որը ճաճախ մշակում են երեքնուկի ճետ խառը:

չճուրան ծաղկաբույլով,

ննթարնտանիք

կորեկանմաններ-ԹՅոլյլ01մ626

Հասկիկայինթեփուկները2-ից ավելի

Հասկիկներըմիշտ միա. ծաղիկ են, երբեմն կազմվում է երկրորդ՝ առէջքային ծաղիկը: Տերնների լեզվակները մազանման են, տերններիթքլորոֆիլակիրպարենքիմը միշտ կենտրոնացածէ չղերի շուրջը: Ցեղ եգիպտացորեն (762): Միատուն բույսեր են, ծաղիկներըն ժաղկաբույլերը՝ բաժանասեռ: Առէջքային ճասկիկները երկծաղիկ, զադաթնային միացքային ճուրանային ծաղզկաբույլերով, վարսանդայինները՝ կողի ծաղկաբույլերով, դասավորված տերնանութներում ն ծածկված կազմված փաթաթուկննրով: Ցողունննրը լիամնջ են: Հայւտերններից րենիքն է Մեքսիկան: եգիպտացորենսովորական (268 Պոտ) (նկ. 254, ճայտնի է միայն մշակության մեջ. Բաժանվում է Այ միամյա բույս, Ց ենթատեսակների:Մեծ նշանակություն ունի որպես սննդային, կերաԱՄՆ-ում, յին ե տեխնիկական բույս. Արգենտինայումն նվրուղայում է այն 4ճիմնականումկերային բույս Ձինաստանում, Մեքսիկայում, Մոլդավիայում ե Վրաստանիարնմտյան շրջաններում` Հնդկաստանում, ճացաճատիկային բույս: նդիպտացորհնի ալյուրի մեջ սոսնձանյութ չկա: եգիպտացորենբազմամյա (72. մլքլօքօրճոոօ)`վայրի աճող տեսակ է, է Մեքսիկայիլեոներում՝ ենքադրաբար ճանաչվերջերս Ճճայտնաբերված վածէ որպես սովորական նդիպտացորենինախնի: Ցեղ բրինձ (ՕԽշճ): 24 տեսակ են՝ տարածվածԱսիայում, Աֆըբիկայում, Ավստրալիայում, Հարավային Ամերիկայում: Հասկիկները միածաղիկ, միացքային ճուրան ծաղկաբույլերով, ճասկիկային թեփուկները 4, առէջբները 6: Մշակում են երկու անսակ, ավելի կարնորը բրինձ ցանովին է (Օ. ՏՅ) (նկ. 254, Բ)։ Ցորենից շետո բոնում է երկրորդ ե Միջին Ասիայի շատ տեղը, բայց եկննտրոնական, Հչարավ-Արնելյան երկրներում ճանդիսանում է ճացի ճիմնական կուլտուրան: ձայտնի է ավելի քան Չ Հավար սորտ: Ցեղ սոոգո (Տօրքիսո): Ունի մուռավորապես40 տեսակ: Հիմնակա-չ հում արնադարձային երկրների (առավելապես Աֆրիկայի)հրաշտակայուն ն տապադիմացկուն բույսեր են։ ՍՍՀՄ-ում 8 տեսակ կա՝ մշակմո: հատ մոլախոտիր: ծողունները լիամեջ, վերջավորվում են միացթային չուրան ձադկաբույլով: Հասկիկները միածաղիկ կամ երկծաղիկ են։

Նկ.

եգիպտացորեն --Ա. բբինձգանովի--Բ.

254.

2--ցողունիմի

մասը

ային աին արա ակո Հարու (ընդճանուր

ծաղկաբույծաղիկների վարսանդային

4--ցողունի մի մասր առէջքային ծաղիկների տեսքը ն ձրկայնակի կարվածբը), 8--ծաղկաբուլ» 6--ճասկիկ՝ առէջքային Տ--առէջքային ծաղիկների ժաղկաբույլիմի մաս, Հասկիկ, 10--Փաղիկ առանց ծաղկային թեփուկներխ Տ աղկով,

ժաղկաբուլլով, 9.

են, վերջին դեպքում նրանցից մեկը երկսեռէ,

առէջքավոր: երկրորղը՝

Հատիկըկլորավուն է։ խոշոր (մինչե 6 մ բարձրության ) Սորդո սովորական(Տ- ՄԱԼՔՅԸ6)՝ Հատիկը մեջ. մշակության միայն է, Հայտնի միամյա բույս

վերամշա-

սպիրտ: :մուգարա (Տ. մԱՐՐՑ) են որպես աւանցքը կորացածէ, մշակում միամյա բույս է, ծաղկաբույլի ճացի,կերային ն տեխնիկականկուլտուրա (ՄիջինԱսիա):Մոլասորդո կում

ստանում

են

օալա,

շաքար,

բույս (Տ. հՅԼՇքծոջօ)՝ բազմամյա,կոճղարմատավոր մոլախուո: շրջաններում Հանդիսանում է պնդերես

Ցեղ կորեկ

ՏԵՑ

ՀԵ--1188

(Քռոնատա): 400 տեսավ 1՝

է,

ճարավային

տարածվաժարնաղար385

ձային ն մերձարնադարձայինգոտիներում, որտեղից անցնում են բարեխառն կլիմայի մարզերը: ՍՍՀՄ-ի ֆլորայում ընդամենը 4 տեսակ կա, մշամիամյա, նրանցից մեկը' ցանովի կորեկը (Ք. ուշա), բոլորը են կում որպես ձավարայինկուլտուրա: երՑեղ շաքարեղեգ (Տօճիճոսո): 15 տնսակ են՝ տարածված կու կիսագնդերի արնհադարձայինն մերձարնադարձային գուռիներում: Ցողունները լիամեջ են։ Հիմնական մշակվող տեսակըշաքարեղեգն է կուբա կղզում, (Տ. օ11շ ոճա), որը լայն մշակում են Բրազիլիայում,

արն Դորնոլթ գիական աա Հար աունկատարու եե կարագրությունը

Քո

Ցողունը ավելի կամ պակաս գլանա-

սնամեջ. կազմված է լավ արտաճայտվածՀանգույցներից ն միջլիամեջ ցողուններ ճանգույցներից. ուննն միայն եզիպտացորենը, շաքարեղեգը ն սորգոն: Տերնեապատյանները ավելի ճաճախ

ձն,

տերնային քիթեղի ն պատյանի սաճմանում կա ավելի կամ պակաս արտաճարտվածլեզվակ: Սաղկաբույլերը ն ժաղիկներբ երկսեռ, բացառությունները շատ Ճազվաղն (եգիպտացորեն), Ճատիկ: Պատուղը՝

բա

«աճախ նռանիստ, ե առանց խոռոչի. ճանդույցների միչճանգույցների բույլ է ստարբնրաց-

Մաղկաբույլերը

ենոանիստ, գնդաձն Պտուղը տասիակածընկուղիկ:

ծաղիկները

ժանասնու

Գոզարնըը

(չտործրկրյա,

պարզ

կոթունավոր, նստաղիրկ պատլանավոր առանց տնրնակիցների, տերնակիցներով,փողակով Թեթեղի ձեր

ԲԱԱԱԳԱՅԿԱՅԿԱԱՅՑԳԱՅԱՈԱ

հզրի ձեր. ամբողջական,սղոցավոր, ատամնավոր, մանրագեզ,ջղավորումը. :

Ւ)

միշտ

գ)

բա-

կամ

ՒԱԾ):

ւ.

չկա

Տերնեները ա)

Ցողունը ավելի

փակ. լեզվակ

բաց,

ա) կանգուն, փաթաթվող, մագլցող, սողացող Բ) ճյուղավորվող, չճյուղավորվու 4) քավո, մերկ դ) լայնական Հատվածը.կլորավուն, քառանիստ, եռանիստ ե) ընձյուղի ձնափոխություններ. կոճղարմատ (ճորիզոնական,ուղղաձիգ, երկար, ճ, բար ակ, ճաստ)կոճղե դարձ, աղան ն կոճղեզ ( (թաղանթավոր, թեփուկավոր), պալարներ(ստորնրկիլա, Հաաա Հոկ) ԱԱ

ճամարյա Տճրնեուպատայնները

Ցողունը

ված: 5.

սխեմայով".

հաբ 2 Աննա ամալ արտայոննը, 2 արմատի Աաաա աաա րուն արաւ,

Բոշխրեր

Հացազգիներ

Արմատայինճամակարզը

բոշխեբի (ցեղ (ցեղՇԶՃՐ6:.)) տարբերիչ բոշխերի ի ճատկանիշներ բ :

ն տնյալ

Բույր ա) ժառ, թուփ, խոտաբույս (բազմամյա, երկամյա, միամյա) Բ) էրկշաքին,միաշաքիլ

Հարավում: Ցողուններըպարունակումեն մինչն 15--20 գն Տաջիկստանի են ռոմ, շաքար: Օգտագործում շաքար, սպիրտ, մաթ ստանալուճամար: ՍՍՀՄ-ի տարածքում (Սիրդարյա,Ամուդարյագետերի վարաճուներում) աճում է վայրի շաքարեղեգը (Տ. ՏքօոէՃոծս տ)»որը ՀատկապեսՀրնդէ կաստանում, օգտագործվում որպես ծնողական ձն՝ նոր սորտեր սւտա-չ նալու ճամար:

կատարել նրա անել ճՃամապատասխան նկարադրու-

ՍՍՀՄ-ում՝ կննտրոնական Չինաստանում, Ամերիկայում, Հնդկաստանում,

Հացազգինեբի ցազգինեբին

նախքան Բոնրրանը «ոցնանճչրաժեշտէ

բարդ

առանց

տերնակիցների, տերնակիցներով

տներնի ձեր տերնիկի ձեր տերնիկի քզրի նճրի թիվը

..ս

ձն.

ԵԱԳԳԳՎԳԱԱՎՅՎԱՅԱՅԱՐԸԴ

ԱԶ

ամբողջական,սղոցավոր, ատամնավոր,մանրաղեղտերնիկԲՈՈԳՈԳՈԳԳԱՎԱԱՐԱՐԱՐԱՐ

տերնագասավորություն,

«նրթագիր,ճակադիր,օղակագիր,արմատակիցվարդակ ձնափոխություններ. փշեր, բեղիկներ, ֆիլողիոսմներ

Ծաղկաբույլը ա)

Բ)

Լաբորատորաշխատանքներ

փետրաձե, մատնաձեն, զուղաճնեռ, աղեղային

ոն

ող

ույզ

բարդ

ԼԱԱԿԱՆ

սիմպողիալ.մոնոխազիում(ոլորք, գալարթ), դիխազիում, պլնյոխազիում,

մոնոպոդիալ. ԴՈԼ Բարդ բա

բա Ճճասկ, կ, բարդ

Հովանը Հովանոց,

ճուրա ուրան, վաճանիկ յ

ՀԱ

46-"

թե

տ:

Քաժին ծածկասերմեր:

Նյութ:

2նրբարիումայիննմուչննի գորտնուկազգիների,վարդազգիների, բակլագպիների (թԹիթնոնածաղկավորների), «ովանոցավորների, խաչածաղզկավորների,բարդածաղձավորննրի, չուշանաղցիների, ճացաղզդիներիընտանիքնքրից.

ծաղիկներ:

այդ

բույսերի ֆիքսած

ն Աշխատանքի Ճարմարության արագության ճամար

անճրաժեշտէ սխեման

ռոտուրինտով տետրեր կազմել: ծետրը պնտք է ունենա Քազմաջնել այնթան սխեմանքր, որքան բույսը պետք է մե Հարկ կլին,միայն ընդգծել այն ապակ ոն թ ոէ նոթԱյոգիսով ն Տճտազոտվող Բույսին, արո նկարել, ք, գրանցել որոշման ընքար ՝ 78Ր արչյումքբ բույսի ընտանիքը տծսակը, ն

ոշի

սովորո

գ)

դ) ե)

միացքային ԲԿՈԻԱԿՈԴՈԴՈԿՈՒՐՒ պարղ.

ցեղի որոշման աղյուսակը: Ցեղի որոշումը կատար-չ ն վում է նույն մեթոդով, ինչպես ընտանիքինը:

դտնվում է որտեղ

ԿԶԿ

ԶԳՈԱԿՈԿՎՈ

զամբյուղ ասկ, կատվիկ, կողը, ողկույ, Հովանոց, գլխիկչ որպես ծաղկաբույլ մեկական, չեն խմբված

ծաղիկներ

Հեւբերված եվ անվան Ցեղի

զիդոմորֆ ա) ակտինոմորֆ, պարզ կրկնակի, բ) ծաղկապատ. Հ գ)

ժակ (պսականման, բաժաղա (պաականման ձեւ. (ճամաճման

«որ ՛ 7 աա բաժան, ամաճած

դ) պսակ. ազա,

ատ,

թիվը խան, կա արդյոջ

մասերի

ե)

ադլո

ՎԳՈՑԿՈԹ

ՅԵՐ:

( (Համանման

Համաճած

ձան), ծաղիկըփե նման),

ձեւ

դույն

2ԱՐԱԿՐՎՈ

ԱՆՎ

ԿԻՆԻ"

ՎԿՈԿՈԿԻ

ՈՂ.

նեկտարանոց,սաղավարտ

Ար), Բոն" " ա Դր» . կաա միաձուված անդրոջնում աան թեմը առէջքների երկն

այր,

Որոշման ընթացքը (այն աստիճաններիճամարները, որոնցով ընթանումէ որոշումը) ն նրա արդյունքներըգրում են Հետելալ սխեմայով:

Համարժեքները:

ՓԱ.2ՈՐԿՈԿՈԿՈՑՈՑՒՈ

Ընտանիք

ի (պողզախոր (պրողաթերթերի ) ցենոկարպ Թիվը զ) գինեցնում. ապոկարպ (վարսանդների կիսաստորադիրատորադիր, վերնադիր, .). վարսանդի սերժնարան. թիվը քիզը սռնակների է) ծաղկի բանաձեր .

-ԳՈԳԱՈԳՈ

պարղ

սուիիկ սլառտիճակ, քերքապտուղ, ունդ, պատիճ, կարտ Հատիկ, կաղին թնապտուղ, անրմնապտուղ, միասերմ. ընկույզ, չոր դդում, խնձոր, թԹրնջուկ» Ճատապտուղ, ճյութալիբազմասերմ,

րո

ազմասերմ.

՛ եկոզիվ,

1) 2)

Հլութալի միասերմ. կորիզավոր (ճլուքալի, չոր) բ) Հավաքական ւ Հավաքականսերմնապտուղ, Հավաքականընկուզիկ, ճավաքականթնրքապուղ, պտղաբուլլ

իրար կարդում են թեղիսը ն անտիթեզիսը, է բույսի որոշվող են ն Հետ այն, որը Համապատասխանում ընտրում Հատկանիշներին։եթե ընտրաժ թեզիսի դիմաց թվանշան է դրված, ղա է անցնել այն աստիչոր որոշումը պետք է ճամեմատում

է, նշանակում

ցույց ճանին,որի Ճճամարը

շարունակել

Այդոլեսաստիճանից չուսլիսթվանշանը:

«ՏՏ

Որո՞նք են ծածկասերմերի արվանքքեքրը:

ի՞ն

ծ.

Արարա

2ՏԶԶՎՎՈՎԳԱԳՐԱՎՈ

ԳԳ

ՀՈ

ԿՎ

ՕԳ

ՅՈ

ՎՈ

Վ.

ՎՈՎ.

ԳԵԳՎՈԳԿ

Ո.

Վ.

տարին)

ՎԿ.

եՎ

էվանտային տեսության

ասե

նե

սժանվու բոժանվում

մերկասերմերի միջն դոյլություն ունեցող տարբերիչ

ածկաս ածգասծրանրը, չ

որո՞ տրո նք քն

էնայգ դասձրի ճիմնական ասե

Հետո է պատասխանել Յուրաքանչյուր ընտանիքի ուսումնասիրությունից անճրաժեշո

ճետյալ Հարցերին. ա) Ի՞նչ ժավալ մի

ընտանիջը:

Գո րկայացուցիչները: շ այչո արարատ ելույուցի" տոնն ո)Ի՞նչ ոոիա բանին ո

են

անցնում այնքան ժամանակ, մինչն ընտրվածքեզիսի դիաստիճան մաց գրված կլինի ընտանիքիանունը: է տալիս այն էչը» Ընտանիքի անվան կողքին գտնվող թիվը ցույց են

ՅՈՎ

Կ...

լույսի տակ:

լրիվ ճանից.

Վ:

Ը».

ունեն ծածկասերմ բույսերը: Ի՞նչ ծագում ունի ծաղիկը (էվանտայինտեսություն): Որո՞նք են ծաղկի կառուցվածքի պարզ «ատկանիշները

երկբաժան (դիխոտեսակը. ալս աղյուսակներըկազմված ցեղը աստիճան Դա է, որ յուրաքանչյուր նչանակում տոմիկ) Հատկանիշով, նկ երբեմն 3 մաս ն այլն), ունի երկու, նշված է թվանշանով(1: 2, Որոշումը սկսում են առաջին աստիսինթեզիս: անտիթեզիս, թեզիս,

ՔԿ

հ՞նչ կենսական շրջան

նրա մասերը»

որոնց շնորճիվ որոշումեն ընտանիքը, ունի աղյուսակներ, Ռրոշիչի են

ՓԻ

ՎԿ

Հարցեր ինքնաստուգման ճամար

ծաղիկը Այնուճետն նկարում են ծաղկաբույլը» ն տերեր այլ օրգաններ: պտուղը, Ասլա անցնում են բույսերի որոշմանը:

ՅՈՎ

ԲԳԿ

ԸԸՈԱՎՈՎՈ

անունը, Ճրատարակման (ճեղինակ, Ռրոշող

Հավաքական կորիղապտուղ,

գ)

«Ք

Պաուղը

ա)

ՔԱՎ...

ՒՄ

ԻՒ

ԿՈԿՈ

ՎԱԿ

ԳՈ

ե...

Ընտանիքիորոշման ընթացք" Տեսակ Տեսակի որոշման ընցացը

ՔԱՐԱ

այն ողուռա տալիս

Համարը, որով որոշվում է տեսակը: Տեսակի անունից Ճետո Համառոտ կամ լրիվ նշվում է այն գիտնականի ազգանունը, որն առաջին անդամ է այդ տեսակը գիտության ճամար նկարագրել Որպես որոշման ճետնանք զտնում են բույսի ընտանիքի ն տեսակի (լատինական) անունները ն նրանց ռուսերեն (ճայերեն) դիտական

ԱՐ

ցույց

Սաղիկը

ն) Ի՞նչ կառուցվածք դրող

ունեն

օրգանները:

ընտանիքի ներկայացուցիչներիվեղետատիվ ն վերարտա.

են ընտանիքի մեջ Ժտնող կարնոր ցեղերը ն 1) 8"՞րթ

Լ Մ "յտնտնավան

նշանակություն ունեն

եթե աստիճանի քեղիսը ճամապատասխանեց,գրում են նրա ճամար(օրինակ չքե անտիթեզը, աստիճանի Համարի կողթին դնում են մեկ գծիկ (87), ռինհւզքու՝ --2՞. դուք երկու գժիկ (8՛՛), ն Արդյունքը կստացվի այուես այսպես. 1--2՛-3--9-8՛

թ.դ

ալ,

տեսակները: ընտանիջի ներկալացուցիչները,

ու

ուն

՛՛

Ֆ--

ԵՐՐՈՐԴ

ԲՈԻՒՍԱԲԱՆՈՒ-

ամաբ

ըրգամաժրրճ մթ»

ԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՄԱՍ

ՀԱՐՑԵՐ

անցա

մախածրցանա/րոծթ 7-րդ գլուխ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ԵՎ

ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՅԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

քամաթցյի

Թորո»

ԾԱԳՈՒՄԸ

ԷՏԱՊՆԵՐԸ

(ՓՈՒԼԵՐԸ)

Բույսերի թագավորության ծագումը ե էվոլյուցիան ձարկավոր է Քննարկել՝ կապված Երկրի զարգացման պատմության 4Հետյ որն ընդունված է պատկերել որպես իրար ճաչջորդողերկրաբանականվեց ղարաշրջաններ: Դրանքեն՝ կատարխելան,արխեյան, պրոտերովղոյանյպալեողոյան, մեղողոյան ն կայնողոյան ժամանակաշրջաններ: հր Հերթին դրանք բաժանում են երկրաբանականդարաշրջանների: Դարաշրջաննեբից յուրաքանչյուրն ունի որոշակի նստվածքային ապարներ, որոնց լ մեջ դանվում են բույսերի քարացած Վերմնացորդներ դրոշմներըո ջինների ուսումնասիրությունը Հնարավորություն է տվել սաճմանել օրդանական աշխարճի էվոլլուցիայի ընդասնուր ոլատկերը, երբեմն էլ վերականգնել (ոնստավրացնել) բնայջնջված բույսերի կառուցվածքի առանձնաձճատկությունները: կատաբխեյանժամանակաշոջանում (ամելի քան 45 միլիարդ տարի առաչ) Համաշխարճային օվկիանոսում ֆիզիկոքիմիական ւ լրոպեսներ էին զարգանում, որոնք պայմաններ (սուբստրատն. նյութ) ստեղծեցին կյանքի ծագման Համար: Ընդունում են, որ կլանքը մեր մոլորակի վրա ծագել է չամաշխարչային օվկիանոսում արխելան ժամանակաշրջանում (2:7--4,5 մժիլիարդ տարի առաջ): Դեռ չի Հայողմել ստույգ սաճմանել, քե երբ են Հայտնվել առաջին բուսական օրգանիգմները: Քանի որ ճնառույն բույշերի մարմինը եղել | պարզ. ղոնդուանման պլազմա, նրանց մնաորդներո չէին կարող մեղ «Հասնել թարացուծ վիճակում. նբանք աշտ ոչնչացնլ են։ Բայջ նրանց բակտէրիալ ն ջրիմուռային բազմազան տեՎՈ

Դչբջջայինննր Մ/աբջ/ի9

ԲԱ մրւմ»

Նկ.

265.

Կյանքիձների էվոլյուցիան.

1--19--ժամանակակից

Հաշաթաիներ `

Մմարց/ից,

Հայաո յիքուլի,

Ծայխաբջբայնննր

ֆլորայի

ներկալացուտիչնձր, 1--ֆագեր, 8--

վիրուսներ), տնրիաներ,

3--բակ4-.-

կաղտա-կանաչ Հրիմուռներ, 6, 9, 11, 15կանաչ ջրիմուռներ, 7-էվգլենային ջրիմուռներ, 8--դիատոմային չրի-

մուռներ, 10--դեղնականաչ ջրիժուռներ, 19-անկեր, 14--քարաքոսէր,

15--պոիլոռանմանեեր, 16--ձնաձետավիններ, 12--անրմավոր ապտերներ, 18--մծիկասերմեր, 19ժաժղասնրմեր։

Համեշ»ա/24, /27Հ/22շ»

/ջու 7

/2/այոո//76 ա 222222 5:

Մնամ

ժշ

24/42այն աոնէ

22277

շյիանունծ,»

4, ՛ շ 7/71Թ:ու1

անաչ

1222272/7 Հ» 2222Դ57

/մռւունծը

Հրեշ

Չյյ/մուո նյ:

/Հոռֆ/ոշայ/2 ջյմուռ24,

ՅՅ

27Ֆիոայ/2771

27,/աթւու217, «շ/սրոոֆ/ետա-|

ոոույ17թ02ոշ, անորայմալիշ». մոտո. Հո/շու/ոշշ

Հաշ,

անե

ՏԱ:

Հ/չաոոո 2 ա//74247»

ամյաւվ, Հուշու/1յթժշյոջ,

ժեր») 26 ր Հոռոը/207

ամո//չ1.4ո/յիշուրբ ճյա

այ/224» «ազտատվանաչ աաա ճ /2շամ7 777Ի2:2761, Հոոայո1օմո:/ 427737, Թթմաժծի այտա

աուն) /2/Թմաժշյշ 2այաափոքոյ22, 5227702/71/թ6ոշ՝ (24

նկ.

256.

ոմնոոր

Ջբիմոտներբի ծագումըն էվոլյուցիան.

սասկներիկենսագործունեությանարդյունքները, ինչպես նան առաջնաին օրգանիզմների սպիտակուցային մարմինների բաղադրության մեջ մանող ամինաթթուները պաճպանվել են: Դրանք եղել են կյանքի նախնական ձները՝ նախաբջջային, միաբջիջ անկորիզային, միաբջիջ կորիվային հ դաղութային(նկ. 255): կյանքի զարգացումը երկրի վրա շատ դանդաղ էր ընքանում, մակ պոոտեբոզոյան նավանդ արռխեյան ժամանակաշրջաններում,որոնք կազմել են ամբողչ երկրաբանական թվականության կեսից ավելին Այսպես, «նէաբանների տվյալներով միայն պոոտեբոզոյանժամանակաշոջանում(570--2700 մլն տարի առաջ) որոշվեցին կենդան բնության էվոլլուցիյի երկու սնման եղանակով տարբերվող ճիմնական գծեր. ավտոտրոֆ (բույսերի քադավորություն) ն ճնտերուռրոֆ (կենղանիների միաթաղավորություն) օրգանիզմներ: Հենց ադ ժամանակաշրջանում բջիջ ն գաղութային կապտականաչչրիմուռների ճետ միասին ճայանվում են կարմիր ն կանաչ ջրիմուռներ (նկ. 256), բակտերիաներինոր խմբեր, օրինակ՝ երկաքաբակտերիաներ: Բույսերի թագավորության զարգացման պատմության ժեջ կարնորբադույլնիրադարձություններ են կատարվում պալեոզոյանժամանակաշրջանի սիլուրրան ն դեոնյան դարաշրջաններում (220--570միլիոն

` -

Հ Հ-Յ.

--Հ

դարաշրջանում Սիլության .

ժամանակաշրջանի(62--230 միլիոն տարի առաջ) տբիասյան(195--230 միլիոն տարի առաջ), ե գլխավորապես լութայի (132-195 միլիոն տարի առաչ) ղարաշրջաններում մերկասերմերի ֆլորան նշանակալի Ճճարստացավ: Ցուրայիդարաշրջանի անտառները կազմվածէին գլխավորապեսսագոննիներից,գինկդգոննիներից, արաուկարիաներից:Առատորենղարդանում էին մամուռները, Ճայտնվում էին կեյտոնիաները, որոնք ունեին իսկական պտղաթերթերի Հոմոլոգներ ե Մճզողոյան զ /

միլիոն տարի առաջ) ճայտնվեցին ոխնիանմաններբառաջին ցամաքային բույսերը (եկ.252): Դրանք դեո փոքր (15--20 սմ բարձրության) բույսեր էին: ձաճախ նրանք ճոծ դորգով ծածկել են ցամաքը: Հնարավորէ, որ այդ ժամանակ արդեն գոյություն են ունեցել սնկեր, մամուռներ, քարաքոսեր: Դեոնյանդարաշրջանում (360--405 միլիոն տարի տեղի ունեցավ բարձրադույն սպորավորների մասսայական տարաբնակեցում: նրանք Հասան մեծ չափերի: Այն ժամանակ շատ բույսերի կենսականշրջանում Հաստատված փուլերի (գամետոֆիտի ն սպորոֆիտի) Հաջորդումը շատ օդտակար ճանդիսացավ նրանց «ամար, որովճետն ճնարավոր դարձրեց նրանց կյանքի մի մասի անցկացումը ջրում (դգամետոֆիտ), իսկ մյուս մասը՝ ցամաքում (սղորոֆիու): կաղված ցամաքային կյանքի Ճետ՝ լավ ղարդացավ վերերկրյա մասը, առաջացան փոխադրողխրձեր: Ցամաքում բույսերի էվոլյուցիայի կարնոր ազդակ ճանդիսացավ բնական ճիբրիդացման ճնարավորությունը կաբբոնիժամանակաշրջանում տարի առաջ):

(405--440

առաչ)

Հատապտղանմանպտուղներ: Կավճայինդարաշրջանում (62--132

չրջա-

դարձային փուլ էր բուսական կ կենդանական քագավորությունների պատմության մնջ: Փալտացողունծածկասերմերը՝ մագնոլիան, դափնին, սուին, էվկալիպտը, ֆիկուսը, բարդին, ուռենին, ճաճարենինյ խան այլն սկսեցին մեծ դողի տարածքներգրավել Երկրի վրա: Նույն ժամանակ էլ տարաժվեցին նան ծառանման միաշաքիլավորներիարմաչ վենիները: նոր սլալմաններինՀարմարվելուՀետնանքովխոտաբույսերից առաջացան ջրային ձներ։

հղանակի :

սերմնավոր (285--850 մլն տարիառաջ) լայն զարգացում սրտնրներըն ձիաձետայինների ներկայացուցիչները կալամիտները,ի ճայտ եկան փշատերններինմոտ կորդախաները,որոնք ճանում էին 30 մ բարձրության: Ամենուր, որտեղ կար տղմուտ, ջրով ներժծված Ճող, այս ծառերը անտառներ էին կազմում: ԴրանքՔիչ չէին ծովալճակների

առացան

չրով ողողվելով, ափերին:Հատկապես Հճեղեղուժների ծառերն ընկնում

էին, ծածկվում բերվաժքներով: Դրանց ճակայական կուտակումները ն վերածվում էին քարածխի քայքայվում էին անօդ պայմաններում Հանքաշերտի: կարբոնի ժամանակաշրջանումոինանմանները անճետացան: Այդ ճեռավոր ժամանակ երկրի ցամաքը լույսի ն ջերմության առումով միատիւլ էր, որովճետն նրա "ամեմատաբար ոչ մեծ մակերեսը ն բաղզացվում էր անսաչճշման տաք աքվատորիայով (չրատարածքով) ն մակի տրամալխաչվումէր լայն լիաջուր գետերով ճաչշճացածտարածքմակերեսի վրա արդյունավետ կերպով ներգործում էր ներով:Ցամաքի նամ Բացի դրանից, մթնոլորտը երկրի ներբին ջչերժությունը: վերջ Հագեցած էր խոնավությամբ, ամպերը անքափանց շերտով պաստում էին երկիրը: Այս բոլորը նպաստում էր մայր ցամաքների ընեռամերձ տեղամասերում կլիմայի Հավասարվելուն: Պեշմի դարաշրջանում (230--285 միլիոն տարի առաջ) սերմավոր ն կորդախտների մեժ պտերների, ծառանման դետնամուշկանմանների մասը բնաջնջվել էր, դետնամուշլանմաններբ ն ձիաձետանմանները պակասեցին, բայց դրա փոխարեն սկսեցին ղարդգանաւլ այդ թվում սադոննիների, ժամանակակիցարաուկարիաներին այլ փշաատհրնեների զինկդոայիններինախնիների նոր տեսակներ: Պերմի դարաշրջանի վերջում ղզերիշխումէին մերկասերմերը:

մինչն

միլիոն տարի առաջ) սկսեցին

ծաժկասճրմերը,որոնց Հայտնվելը կարնոր լայնորեն զարգանալ

Կայնոզոյանժամանակաշրջանում (0--67 միլիոն տարի առաջ)

ճասան ժածկասերմերը ճուժկու

ղարդացման: Այս ժամանակաշրչանի

դարաշրջանները՝ (62--25 միլիոն տարի պալեոգենայինը նեոգենայինը (27--0,2 Միլիոն տարի առաջ)ունեին շատ չուսք

երկու առաջին

առաջ) ն կլիմա: Երկրի մակերեսի լանդշաֆտը

նման արդեն այնժամանակ

էր

ժամանակակցին: Հայտնվեցին լայնատերնանտառներ: Փայոտացողուն

տեսակների մեջ լայն տարածվեցին Հացի ծառը, թղենին,

մրտննին, կաղնին, քխկին, ընկուզենին այլն: Հացենին, Փշատերն ծառերը կան

ընորագույննշանակություն ունեին ինչպես

նակ լայնատերե անտառների, ւնսակների ճետ

զուտ

նրանցից կազմված

խառն անտառներիառաչ

ջացման մեջ:Հայտնվեց խոտաբույսերի Հարուստ ֆլորա» վում

Հետեյալ՝ չորրորդական (ժամանակակից) որը ճաշդաբաշբջանում,

0,7 միլիոն տարի:Երկրի մոտավորապես կլիման խիստ փո-չ չոխվեց՝ջերմաստիճաննիջավ ն տեղումները Դա շատացան: Ճանդեցրեց այն բանին, որ բարձր լայնություններում, մասնավորապես6լուսիսայինհիսագնդում, միքխարի ռառույլց քանակությամբ կուտակվեց: են

Սառցիայդ Հսկայականբանաններըշարժվում էին ղեպի Հարավ: Սնըսվեց սառցային դարաշրջանը: Ամենամեծ ռառցապատման ժամանակ շառույցների

էին եվրուլայի կենտրոնականմասին: ներկայիս զբաղեցրած տարաժբում Դենը դետով իջնում սառույցները էին մինչն այժմյան ն Դննապրուլետրովլան ժիտոմիրյան Հասնում

Ուկրաինայի

մճրկասերժերի,

ու

մարզերը: Հայտնվեցին ցրտադիմացկունբույսեր, Նեոգենյան դարաշրջանի փվերչբկապված է մարդուՀճայրոնվելու ն

ն ճենց վել կաթնասունների

կազմի փուկոխմանը ղարդացմանճետ, որը ղարձավ բուսականության նպաստող զործոն. մշակության եջ օգտակար բույսեր մտցնելը վայրի բուսականության դուրս մղման սկիզբ դրեց: Այսպիսով, կարելի է առանձնացնել բուսական աշխարճի ղարդացժաման պատմության երեք դարաշրջան. չբիմուռային(պրոտերովոյան ն մանակաշրջան պալեողոյանի առաջին կես), բարբճբակարգ սպորշաերրորդ ժամանակաշրջանի ( պալեողոյան կես), սեբմնավոորվորների նեռի` մերկասերմերի (մեզոզոյան ժամանակշրջանի առաջին կես) ն ծածկասերմժերի(մեղողոյան ժամանակաշրջանիերկրորդ կեսից մինչն

քանի

ՑԱՄԱՔԱՅԻՆ

252),

Որոշգիտնականներ կարծում

նրանք առաջացել են ոինիանմաններից. ուրիշները նրանց ճայտնվելը կաղում են կանաչ ջրիմուռները Հետ: Վերջին տեսակետը գերադասելի է: Այսպես քե այնպես, մամոսնմանները ներկայացնում են էվոլյուցիայի փակուղային գիժ: ԱՌԱՋԻՆ

ԾԱԾԿԱՍԵՐՄԵՐ

են,

որ

Սածկասերմերի առաջացժան ն նրանը ենթադրական նախնիների ճարցը անդադար անճանդստացնումէ զիոնականներին: նրա լուծման ճամար առանձնապես լարված ջանքեր են ձեռնարկել ընթացիկ ճարյուրամ յակի սկզբից: Սածկասերմերի նկատմամբ ուշադրությունը կապված է այն բացառիկ նշանակության ճնտ, որը նրանք ունեն բնության կյանքի ն մարդու տնտեսական գործունեության Հետ: Բավական է ասել, որ Երկրի վրա ժիայն ծածկասերժերի Հայտնվելու ճետ է ստեղժ496

մարդու առաջ

Հնարավորությունը, ղզարդացման

Երկրի վրա պարզապեսսնող

չի

Սածկասերմերի ծաղումը սովորաբարկապում են ծաղկի առաջացման պրոբլեմի ճնտ։ Գոյություն ուննն ծաղկի առաջացմանմի քանի Մեր օրերում առավել Հիմնավորվածն միակ Հնարավոր եսություններ: պետք է ճամարել էվանտյանտեսությունը, որը այնուճետն շաղկապվել է ստրոբիլային տեսության ճետ. վերջինսընդունում էր, որ ծաղիկը առաջացելէ մերկասերմերի կոնից: Ասածից ելնելով ծածկասերմերի նախնի կարող են լինել միայն Սածկասերմերի«Հնարավորնախնիներ էին Համարվում մժերկասերմերը: մերկասերմերի բոլոր Հայտնի կարդերը: Հնարավոր նախնի ձներից մի քանիսը մերժվել են այն պատճառով, որ նրանց մարմնի մանրա դիտակայինկազմավորումը ավելի բարձր էր (անոթների առկայությունը դնետայիններիկառուցվածքում), քան ծածկասերմերի պարզ խմբերինն է (անոթներիբացակայություն): եթե ծածկասերմերի նախնու սաճմանման ճարցում վճռական նշանակությունը տալու լինենք բնափայտի կադուցվածքին, ապա ճնարավոր նախնիներկարող են լինել միայն պրիկամ բենետիտները: միտիվ ռաղոննիները Սակայն այդքան պատասխա-չ հատու ճետնություն անելու ճամար բավական չէ պարզապես ճաշվի առնել միայն մանրադիտակայինկառուցվածքի ճատկանիշները: Համադրելու ն վերլուծելու ճամար անճրաժեշտ է ներգրավել ընդճանուր կազմավորման Հուսալի Հատկանիշներիավելի լայն շրջան, մասնավորապես վերարտադրական օրգանների կառուցվածքի Ճատկանիշները: Այս կապակցությամբ կատարվել է մերկասերմերի կոների, միկրոսսպորանդիումներին սերմնասկզբնակներիմանրամասն ճամեմատական բաղմաթիվ ն բազմազան Ճճամեմատականվերլուծություն: Գումարելով ձնաբանական տվյալները՝ կարգաբան-ֆիլոգենաբանների մեծ մասը նկավ այն եզրակացության, որ Ճայտնի մերկասերմերից ծածկասերմերի առավել ճավանական նախնին են Հանդիսասում սերմավոր պաերները կամ բենետիատները: Արտաճայտվելէ նան մի շատ ՃեւտաՔիջիր ենթադրություն, որ բենետիտները ն ծածկասերմերն ընդՀանուր նախնի նն ունեցել: Ապացուցվել է, որ ծածկասերմերի ծաղկի առաջացման մեջ բենետիտներն անպայման մասնակցել են: Երկսեռ ծաղկի մոդելը կարելի է ճանել միայն երկսեռ կոնից (ծաղկի առսնախնական ջացման ստրոբիլային իսկ այժմ ճայտնի բոլոր մերկատեսությոմե), այդպիսի կոներ ունեն միայն դաանրմերից բենետիտները: Այսպիսով, սական աչքի կարգաբանության ընկնող շատ ներկայացուֆիլոգննային ցիչներ եկան այն եզրակացության, որ ազգակցական ծածկասերմերը կապեր ունեն ինչպես սերմնային պտերների,նույնպես ն սադղոհնիների '

ԲՈՒՅՍԵՐԸ

Հնէաբանությանտվյալներով ցամաքի առաչնեկները ոինիանմվաններն էին, որոնք Հայտնվել էին մոտավորապես 400 միլիոն տարի են առաջ: ջրաբույսեր՝ ամենից ավելի ճավանրանց նախնիները եղել նական է՝ բարձր կազմավորված, դուցե խարաների տիպի կանաչ ջրի մուռները: ՌինիանմաններիՀիմնական բնակատեղերը եղել են ճաճճուտ է միայն բրածո մարմինը՝ վայրեր:նրանցվեղետատիվ թելոմը,Ճայրոնի վիճակում։ Ռինիանմաններինախարնձյուղայինմարմնի կառուցվածքը քույլ է տալիս ճեշտությամբ պատկերացնել դիխոտոմիական (նրկբաժան ) ճլուղավորումից անցումը կողքայինի՝ մոնուլոդիալ աճմամբ, որը երնում է բարձրակարգբույսերի շատ խմբերում (տե՛ս նկ. 171):Թելոմի ստորերկրյա մասը Հիշեցնում է կոճղարմատ ժիաբջիջ ոիղոիդներով: սկիղբ են տվել այլ բարձրակարգսպորավորների Ռինիանմանները (տե՛ս նկ. Մամռանմաններիծագումը ստույգ Հաստատվածչէ

նրանց ճայտնվելուց

եղել:

մեր օրերը):

ԱՌԱՋԻՆ

որ

Հանկարծակ

բենետիտների4ետ: Սակայն ծածկասերմերիծագման վարկածներից «ապոչ մեկր ունակ չէ բացատրելու 9. Դարվինի արտաձալտությամբ՝ շեցուցիչ փաստը», որ նրանք ճլուսիսային կիսագնդում կարծես ՀանՀայտնվել են վիթխարի քանակությամբ ն տեսակային բաղկարծակի այն բոլոր մայր ցամաքներում։ նան բաց է մնում մաղզանությամբ՝ հն ճայտնվել: ակզբում նրանք թն Ճարցը՝ որտեղ Խոշորբուսաբանչ-աշխարճադրադետե կարդաբան-էվոլյուցիոնիստ 1954 թ. ճրատարակեց Մ. Գ. Պոպովը էվոլյուցիայի նոր ծածկասերմերի տեսություն, որը սկզբունքորեն տարբերվում էր նախորդներից: Սածպրոբլեմի լուծման ուղի ճարթող կասերմերի ծագման ն էվոլյուցիայի այս տեսության ճիմքում ընկածէ ճեռավոր ճիբրիդացումը, որը կասռարվում էր կավճի դարաշրջանիսկզբում: Հեղինակըելնում էր այն խախադրյալից, որ մեր օրերում բույսերի նոր սորտեր ստանալես «եսակիրառվող Պիբրիդացումըէլ ավելի մեծ դեր էր խաղում վոր երկրաբանական դարաշրջաններում տեղի ունեցող տեսակառաջացման պրոցեսում, Արքնդոնիումային բույսերի կարգաբանական ն

ԳԱՆ որա ոիԿամ » մբերի

ձնեաբանական

վերլուծության

ճիմանվրա

ֆիլոֆիտային,

եկավայն

ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՅԻ

ՔԱԶՄԱՑՄԱՆ

ն ա աո րեք նա

եզրա-

Հիմնական տիպեր. երբ գերիշխում է տերեների Համակարգը, ցողունները չեն ճյուղավորվում կամ թույլ են ճյուղավորվում» Ժետաժերիան արտաճայտված չէ (պտերանմաններ, բենետիտներ). կամ Հատվածավոր, երբ գերիշխում է կմախքային արբտոբոֆիտային, առանցքներիՀամակարդը, լավ արտաճայտված է ընձյուղների մետամերիան (ձիաձետանմաններ,գնետայիններ). միկբոֆիլային՝ մանրատերնային, անջատված է ղանազան կարդաբանականխմբերի միջն, առավելորոշակիներկայացված է գետնամուշկանմաններիմեջ: Դրան ՀամապատասխանՄ. Գ. Պուլովը որպես ելային ծնողականզույգ առաջադրեց բենհտիտներըն դննտայլինները։Որպես այդքան Հեռու ճիբրիդացման արդյունք, միաժամանակ ճեղքավորմանճետնանքովդոլացավ ծածկասերմերիընտանխիքային տիպերի ամբողջ ճովճար՝ մարմնի կառուցվածքի խառը տիպով: Քանի որ առաջնային ընտանեկանխմբերը ներկայացվածէին բնափայտային (բնափայտացողուն) տեսակներով ապա ղզոնալէվոլյուցիան Ճիմնականում սոմատիկ (մարմնական)էր. ծառերից դեպի խուտաբույսերը։ Վերջինները ձնավորվում էին երկու գծով. Հյուսիսային բարձր լայնություններում ցրտադիմացկում՝կրիոֆիլային (բազմամյա խոտաբույսեր), ավելի ճարավային, տափաստանայինշրջաններում`երաշտակայուն՝ արիդային (միամյաներ): Սածկասերմերի ճիբրիդային ծագման տեսությունը բացատրում է նրանց միաժամանակյա ճայտնվելը միանգամից արնադարձայինդուռու

տարբեր շրջտններում, բաղմաթիվ ընտանիքայինտիպերի նախնու ճայտնվելու ծագումը, որոշում է նան առաջնային ծածկասերմերի է ուրիշ Հարցերի: ժամանակը, պատասխանում շատ եըկրաբանական է բացում ֆիլոդենետիկ կառուցման ճամակարգի Այս տեսությունը ուղի տեՀամար: Մ. Գ. Պոպովի տեսությունը ճարստացնում էվոլյուցիոն նոր կողմերով, նոր Ճճեռանկարային մոտեցմտածողության սությունը դեռ պրոբլեմին, անլուժելի որը երեկ ճիմնական մամբ բնագիտության Հավերժական առեղծվածի վրա ճարնան դիէր թվում: Շածկասերմերի տությունների, այդ թվում գենետիկայի,ջանքերովՀետագա գրոճը ցույց դեւի ճշմարտությում: ուղիներից որոնք կտանեն վտա,թն իմացության

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

0ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

Բազմացումըորպես կենդան նյութի Ճատկություն գոյություն ունեցել նրա զարգացմանամենավաղ փուլում: Բույսերի բազմացման եղանակների էվոլյուցիայի ճետ միաժամանակ կյանքի ամենասկղզբնական ձնեերիցմինչն ժամանակակիցը զարգացել ն բազմազան են դարձել: Դրա ճեւտ մեկտեղ բազմացման էվոլյուցիան բույսերի թադավորության ընդճանուր էվոլյուցիայի կարնոր շարժիչ ուժ Հանդիսացավն ճանդեցրեց դիֆերենցված նոր օրգաններիառաջացմանը: Անսեռ առավել ճնադարյան եյ անկասկած, բաղզմացբազմացումը ման սկզբնական եղանակն է: Այն ներկայացված է բույսերի բոլոր խմբերում` ներառյալ ծածկասերմերը: Անսեռ բազմացման ամենանախնականեղանակը ճանդիսանում է բազմացումը: Այն դիտվում է կյանքի զարգացմանամենա"վեգետատիվ Վաղ փուլերում նախաբչջջայիններիխմբում: Շատ նախաբջջայինների (օրինակ, բակտերիաների) խմբում դա այժմ նս բազմացման միակ ձեն է: Բույսերի խոշոր բնական խումբ ունի վեդետատիվ յուրաքանչյուր բազմացման միայն իրեն ճատուկ ձներ։ Այուղես, կապտականաչջրիմուռները բազմանում են չորմոգոնիումներով, քարաքոսերը՝իզիդիումներով ն սորեդիումներով, սնկերը՝ օիդիումներով ն տելեյտոսպորներով, մի քանի մափմուռներ՝ բազմացման մարմնիկներով (տե՛ս. նկ. 188, 153, 170, 174)։։ Վեգետատիվբազմացման առավել բազմազան ձնեերունեն բարձրակարգբույսերը, Հատկապեսծածկասերմերը: Մեծ

է բուն

անսեռ

ընթացքում էվոլյուցիայի

բազմացման սպորների բազմաղանությունը: նրանք կորցրել են մայրականին նման նոր

առանձնյակ վերարտադրելու ընդունակությունը (ուդորոֆիո), այլ նոր սեռական սերնդի սկիզբ են տալիս (լամետոֆիտ): ժադել է էվոլյուցիայի շատ վաղ փուլերում, Սեռական բազմացումը տառտատվածչէ: Բուլսերի նրա ճայտնվելու ժամանակը ստույգ բայց ժամանակակից պարղադույն մի քանի խմբերում սեռական պրոքես չի Հայտնաբնրված: Ընդ որում, կասկած չի «ճարուցում, որ այնպիսի բնական խմբեր, ինչպիսիք են կապտականաչչրիմուռները ն բակտերիաների մեծամասնությունը, սեռական բազմացում երբեք չեն ունեցել: Ուրիշները, օրինավ՝ որոշ սնկեր, Հնարավոր է, այն կորցրել են։ Սեռական պրոցեսի կորստի փաստեր ճայտնի են նան որոշակի բարձր կաղմավորված բույսերի, օրինակ ծածկասերմերի մուտ (պարքննոդենելզ,կուչ սածնությում): ներկայումս գիտությունը դեռես բավականաչափտվյալներ չունի, որ կարողանա վերականգնել բույսերի սնուսկան պրոցեսի էվոլլուցիայի լրիվ պատկերի: Սակայն ճոտակ սաճմանված է, որ էվոլլուցիայի ավելի ցածր աստիճանի վրա գտնվող բույսերի սեռական պրողեսը ճամեմատաբար պարղ ձեով է ընքանում, քան էվոլլուցիայի ավելի բարձր աստիճանի վրա կանդնաժներինը։ էվոլյուցիայի մակարդակի ցուցանիշներից մեկը գամետների մասնադիտացումն է: Առավել ։պլարղունակէ իզոգամսնռական պրոցեսը: Ավելի բարձր աստիճանի է Ամենաբարձր մասնագիտացված սեռական դանվում հետեբոգամիան: պրոցես է օոգամիան(տէ՛ս նկ. 130): կյանքի ցամաքային պայմանների Հարմարվածության«ետ կապված արական դամետը կորցնում է շարժունությունը ե ձվաբջչի մուտ է տարվում ծաղկափոշու խողովակի միսերմնավոր բույսերի սեռական պրոցեսը կապված ջոցով: Այսպիսով, չէ ջրային միջավայրի առկայության ճետ, որը ճանդիսանում է կլանՔի ցամաքային եղանակի ճարմարանք: Սեռականբազմացումը անսնոից մեկուսացածչի զարգացել, այլնրա Հետ փոխադարձկասղված: Բույսերի յուրաքանչյուր բնական խմբում՝ նրա կենսական շրջանում դոյլություն ունի անսեռ ն սեռական բաղզմացման ակտի փոխարինման ուրույն օրինաչափություն: Բազմաթիվ ոտորբակարգբույսերիմեջ կորիզային փուլերի փոխարինումըչի արտաճայտոված, սպորոֆիւտըլիովին դուրս է ընկնում կենսական շրջանից (միայն զիգոտն է դիպլոիդ) Մի քանի ստորակարգն բոլոր բարձրակարգ բույռերի կենսական շրջանում գոյություն ունի սպորոֆիտի ն գամետոֆիտի ճերթադայում: նրանը մորֆոլոգիական տարատեսակությանն կենսական շրջանում դերիշխման աստիճանըբույսերի ուսումնասիրվող խմբի էվոՎ. Հոֆմեյստերի (1849, լլուցիոն մակարդակի կարնոր ցուցիչ է: 1851 թ. թ.) աշխատությունների Հիման վրա Հաստատվածէ մի կարնոր ընդճանուր օբինաչափություն. պրոցեսում ապորոֆիտը էվոլյուցիոն ավելի ավելի զարգանում ն ինքնուրույլնություն է ձեռք բերում: Գա-չ ու

ե Նկ. 258. Բարձբակարգ տարբեր խմբեոի զամետոֆիտի բույսերի կաբգաբանական սպոբոֆիտի Բաբաբեբակցությունը. ԲԴԱ-Կամոանմաններ, ոլտերանմաններ, Գ--մերկառձրմեր, ծածկառծրմեր:

մետոֆիարընդճակառակը,շարունակ ավելի սարզանում, լիովին կորընում

է իր ինքնուրույնությունը ն ամբողջովին կախված է դառնում սղպոիոֆիտից, որը ն դիտվում է առավել բարձր կազմավորվածբույսերի՝

մերկասերժերի ն ծածկասերմերի վրա (նկ. 258)։։ Ուսումնասիրելով բույսերի զանազան բնական խմբերի կենսական շրջանները՝ Վ. չՀոֆմեյստերըցույց տվեց, որ բարձրակարդսպորավորներին ծածկասերմերի միջե չկա այնոլիսի մեծ ճեղքվածք, ինչպես առաջ ենքադրում էին (տե՛ս եկ. 180, 1942):

0ՆՏՈԳԵՆԵԶ

Օնտոդգենեզը բույսի անչատական զարդացումն է զիգոտից մինչն բնական մաՀը: 0նտոգենեզն ունի երեք շրջան. նախասաղմնային (պոո-

Չ6--1189

ճետսաղմնային (պոստէմբոիոՂմբբիռնալ),սաղմնային(եմբբիռնալ)չ

ԱԱ :

Սներմնալին

եան մինչե, ածը: բուլսերի

օնտոգենեզ

Բորա

սովորաբար

ձճւամարում "

են

սեր"

Բույսերի կարգաբանական տարբեր խմբերի օնտողենեղի տնողուէ տասնյակ րոեթյունը տարբեր է: Բակտերիաներիկյանքը տնում ն ներ, բառբաբինը սեքվոյայլինը՝ Հազարավոր տարիներ: Վեղետատիվ օրգանների աճման ն պտղաբերման միջե ճամակցությունը օնատոգենեչ ղում կարող է տարբեր լինել: Դոյություն ունեն միապտղաբերբույսեր, որոնք մեկ անդամ են պտուղ տալիս, ն բազմապտղաբեր բույսեր, որոնք են շատ անդամ պտղաբերում: Միապտղաբեր(մոնոկարպ) բույսեր են են երկրորդ տարին միամյաները, երկամյլաները, որոնք պտղաբերում (գազար, ճակեղեղ) ն նույնիսկորոշ բաղզմամյաները,որոնք ծաղկում են վեղետատիվ օրգանների բազմամյա աճման, մեծ չափերի Հասնե«ետո լուց միապտողաբեր (ադավաներ, բամբուկ):Սաղկելուց ճտո են: Բազմապտղաբեր բույսերը մեռնում բույսերին են պատկանում այն բաղմամյանհերը,որ ծաղկում ն պողաբենրումեն ամեն տարի: Միաժաունենում: ամեն մանակ նրանց վեդետատիվ օրգանների աճը տեղի է

տարի:

Բույսի օնտոգենեզիընթացքում Հաջորդաբար որոշ փուլեր է անցԲույսերի տարբեր խմբերի ալդ փուլերը կարող են լինել տարբեր՝ վյալ խմբի ճամար բնորոշ: Օրինակ, միամյա երկշաքիլավորների մոտ՝ սերմի լում, ծիլերի Հայտնվել, իսկական տերեների առաջին զույգի Քրնալ, ընձյուղի ձնավորում, կոկոնակալում, ծաղկում, ոլտղաբերում. միատփլա Ճացազդի բույսերի մուտ՝ սերմի ծլում, ծիլերի ճայտեվել, թիակալում, խողովակակալում,ճասկակալում, ծաղկում, Ճատիկի լցվել է ճասունացում: Անսեղւ բազմացման դեպքում օնտոգենեղի սկսվում է մայրական օրդանիղմի կիսվելով կամ մասնագիտացածբջջի կամ բջիջների առաջացումով (օրինակ, բազմացման բողբոջներ), որոնցից ձնավորվում է նռր օրգանիզմի սաղմը: Մշակովի բույսերի մասին կարեոր է գիտենալօնտողենեղում բույանրի առանձին օրգանների Հիմնադրման ն ձնավորման օրինաչափությունները: Ֆ, Մ. կուպերմանըն նրա աշխատակիցներըճիմնավոր "եչտազոտություններ են կատարել ն մշակել նն օրգանոդենեզի փուլերի՝ օրգաններիՀիմնադրման ն ձնավորման տիպերիստուզման մեթողները: Այդ մեթոդներից օգտվելով՝ դյողատն նար տեղեկություններ է ստանում բերքի ձեավորման մասին ե ճետնություններ է անում օրգանոդենեղի տեմպերի արագացնելու կամ դանդաղեցնելու վրա ակտիվորեն խերդործելուանճրաժեշտությանմասին: նում:

ՖԻԼՈԳԵՆԵԴՂ

Ֆիլոգենեզը ընդգրկում է բույսերի էվոլյուցիան սկսած արքեյան ժամանակաշրչանից (մոտավորապես 8,5 միլիարդ տարի առաչ, երբ չայտնվեցին կյանքի առաջին անբջջային ն անկորիզ ձների) մինչե ներկա օրերը: կարելի է խոսել որնէ աստիճանիկարգաբանական կոնկրետ խմբի ֆիլոգենեզի մասին՝ սկսած բաժնից ն վերջացրած տե-

ան

ռակով: տարբեր խմբեր պրոցեսում կարգաբանական վոլյուցիայի են որոշակի ճաջորդականությամբ (տե՛ս նկ. 255):

ծագել

Վերջապեսկարելի

բույսերի առանձին կառուցվածքների ուսումնասիրել (ծիլոմորֆոդենեղ) կամ ֆիզիոլոգիականճաւկությունների ֆիլոդենեղը: Ֆիլոդենեզին օնտոգենեզի միջն սաշմանված է ոխադարձ կապ, է. որը Հեկելը (1866 թ.) բանաձնել է որպես կենսածազումնաբանակա ընթացքում դիտվում է զարգացման մի քանի փու4 ռեկապիտուլյացիա),այն փուորոնք ատուկ են եղել նախնիներին: Այսպես, մամոանմանների օնտոգենեզում սպորից է իր կառուցվածքովկանաչ ջրիմուռ Հիշեցնող նախածիլ, որից Ճեւտո ձնավորվումէ յուրաքանչյուր տեսակի Հաժար տիպականդամետոֆիտը(տես նկ. 176): Սա վկայում է այն մասին, որ նախնիները եղել են ջրիմուռներ, Հավանաբար՝ ե շատերի առաջին տերնների Պանհրանմաններից է նախապտերանմանորը մվենու րը առաչին մի քանի տարիներին լինում Բո շտաղալար: Որոշ ցիտրուսայիններիառաջին տնրնեերը լինում են բարդ իսկ ավելի ուշ առաջացածներըմեկ տերնաթքիթեղ ունեն: ֆիլոգենեզի կրկնուՃանգեցնել թ է' տոզննեզի ընթացքում, արտաբին գործոնների, միջավայրի ինչաես ն ճիրրիդացման աղդեցության տակ առաջանում են կառուքն ֆիղիոլոգիական Հատկանիշներ, որոնք առանգորձն կայունանում են: Այսպիսիփուոլսությունների «ետնանբովլ ն զանազան առաջացել են բույսերի իմբեր էկոլոգիական են եր կենսական ձներ: է

ոք:րտոգոււի ((րկնություն, հարոագրովոյուն երի, աճում Ար

ր անմանենրի Աո բՔուն տինո ՏՐ քգավթրում, Պառոմ ե ո

րրա

"ր

ոի

օնտոգննեզը

թրՀաոգանիշոնր վածքի

ֆիլողենեզում

ԿԵՆՍԱԶԵՎԵՐ

ձնառաջացման պրոցեսի կենսաձեր (էկոբիոմորֆ)

տարրական միավորն մորֆոգենեզի)

(էվոլյուցիոն

(քվանտ ): Ռրպես կենսւսբանա-

կան առանձնություն այն ծագում է միջավայրի պայմանների Ճամակցության ներգործության տակ: կենճականձնի մորֆոլոգիական

րոշումը

գենետիկականկոդի 4Ճսկողության ներքո: Միայն նրա ֆունկցիայի թուլացմամբ, ինչպես ն ուժգին քիմիական կամ ճառադայթային ներգործությամբ տեղի են ունենում Թոիչքային փոփոթություններ, նկոմբին մուտացիանե ցիաների, ոեկոմբինացիաների, պոլիպլոիդիայի ձն ձնով: նել ր» կենսաձների մասին ուսմունքը կազմում է մորֆոլողիայի խոշոր բաժինը: Որպես գիտական տերմին այն առաջին անգամ Հայտնվել է բույսերի էկոլոզիական աշխարճագրության Հիմնադիր Ե. աշխատություններու (1884 թ.)։ Էնդճանրացնեելով ունեցած գիտելիքները դանիական գիտնական Կ. Ռաունկիերը1903 թ. ստեղծել է կենսաձներիՀամակարգ: Այստեղ այն բերվում է կրճատ (եկ.259). տեղի է

ունենում

Վարժինգի

(Թե ֆանեբոֆիտներ

որոնք գտնվում

էն

բույսեր Հողի մակերեսից25

խամեֆիտներ (Շհ)' բույսեր

վերականգնման բողբոջներով,

սմ

ավելի վեր.

վերականգնման

ցածր տեղադրված բողբոջներով(Հողի մակերեսից ոչ ավելի քան 25 (ԷԼ) բույսեր Հողի մակերեսին մոտ գտնվող են անկենդան վերականգնմանբողբոջներով, ռ"լաշտպանված ծածկոցով կամ Հենց Հողի վերին շերտով. կբիպտոֆիտնեւ (1Լ)՝ բույսեր Հողի տակ կամ ջրում գտնվող վերարտադրմանբողբոջներով. տեբոֆիտներ(Լ) միամյա բույսեր, տարվա անբարենպաստժամանակն անց են կացնում սերմի վիճակում:

ոմ).

ճեմիկՐիպտոֆիտներ՝

Այս Համակարգը մյուսներից տարբերվում է կառուցվածքի արտաՖիզիոլոգիականլտեսանսովոր պարզությամբ ն Ճաջորդականությամբ: կյուն է՝ բույսերի ոնակցիան ճանգստի շրջանի նկատմամբ, մորֆոեչ ենն մակերեսի նկատբողբոջների դիրքը ճողիմաներեւե վերականգնման լոգիականը՝ մամբ ն նրանց պաշտպանմանեղանակեկրը տարվա աննպաստժամակ. ՌաունկիերիՀամակարգըընդճանրականէ, այն ընդնակաշրջանում: դրկում է երկրագնդի տարբեր էկոլողո-աշխարչագրականշրջաններում տեղաբաշխվածբոլոր կենսաձները: Միաժամանակ այս Ճամակարգը կարող է դրվել ցեղի, ցեղերի խմբի կամ ընտանիքի լավ «աշվեկշոված ճամակարգըոչ միայն կոնկրետդասակարգմանճիմքում: կ. Ռաունկիների կենսաձենրը, այլե ցուցադրում է դասակարգումէ նրանց էվոլյուցիան՝ ծառերից դեպի խոտաբույսերը: Ի. Ժեֆրիի, Ա. Ն. Ի. Բեյլիի (1914 թ.) ճամեմակրասնովի, ինչպես նան է. Սիննուսի ճաստատեցին բնատական մանրադիտակային խուտաբույսերի ճետ: սիալտային տիպերի «նությունը ճամեմատած նքը ն. Ռառւնկինրըկենսական ձները դիտում էր որպես մի երնույթ, որն առաջ է եկել Ճարմարվողական (ադապտիվ)էվոլյուցիայի ընթացջում: նննսաձների կազմը կարող է ճանդիսանալ երկրի կլիմայական պայմանների ցուցիչ (ինդիկատոր): կենսաձներիտարածման ն տեղաբաշխման օշրինաչափությունների ուսումնասիրության ժամանակ. ն. Ռաունկիերըմշակեց ն կիրառեց վիճակագրականվերլուծության մեթող:

ժածկասերմերի ու

Պետազոտությունները

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

բողի

ԽՄԲԵՐ

Բույսերը, որոնք Հարմարվել են արտաքին միջավայրի կարնոր ձնեառաջացմաննշանակություն ունեցող մի ինչ-որ գործոնի, միավորում են էկոլոգիական խմբերով: Խոնավությաննկատմամբ առանձնացնում են 4ետեյալ էկոլոգիական խմբերը. Քսեբոֆիտներ՝բույսեր, որոնք ապրում են խոնավության խիստ պակասի պայմաններում (մշտական կամ ժամանակավոր): Քսերոֆիտների Համար բնուցագրական են գոլորշիացումը պակասեցնող Հարմարանքները՝ վերնամաշկի բջիջների Հաստ կուտիկուլա ն բջջի արտաքին քաղանթ, խիտ թավ, խորացած ճերձանքներ։ Ճլուսվածքներիմանրաբջջայնություն բջջաթաղաթներիճաստացում, տերնների ոլորում, նրանց փոքրացում ն այլն: Որոշ բույսեր արմատներում ն տերեներում Են չրի մեծ ռպլաշար առաջացնում են արկուսոակում (սուկուլենտներ), մատային Հղոր Համակարգ: Մեզոֆիտներ՝բույանը, որոնք ապրում են բավականին չափավոր : խոնավությանպայմաններում: ու

Վր

ՏԱ».

Նկ.

259.

ԱՆԻ

Փ..Փ:..«...«՛

ՈՒՂ

տիպեոշը ըսա կենսաձնեբի

Կ,

ներ»

ՓՓջշ

«ոին Փ

«Կ

ԵԵ

500.

դո օօ.

նո

ԼՏ.

Ռառւնկիեբի.

1-ֆաներոֆիաներ, 2--3--խամեֆիտներ, 4--4եմիկրիպտոֆիտներ,5--6, ոֆիտներ, 2--տերոֆիաներ: տոֆիտներ րոֆիտներ

նոց Նյր"

66...

8--10--կրիպ-

ջրում Հիդբոֆիտներ `

ապրող

բույսեր:

մի նրանցից

քանիսը լիովին

Նկ. 260. Եղոնանու լույսային (Ա) ստվերային(Բ) տեբններ.

սուզված

արադ լիաննեոը

աճաղմագլցող բույսեր են, որոնք, օգտագործելով խոտաբույսեր էւպիֆիտները սսմուրնեցուկի։ ուղղվում նն ղեպի լույսի են, բնակվում են այլ բույսերի բների վրա՝ Հողից շատ բարձր, սնվում են

են

չջրուժ, մյուսները նրանք կամ կպած են մասամբ: լինում ջրավազանի ճատակին, կամ ազատ լողում են չրում: նրանց բնորոշ է օրգանների մեժ մակերես, բարակ տերններ, կուտիկուլայի բացակայություն,օղով լցված մեծ միջբջիջ թյուններ, թույլ զարգացած անոթ-

ՎԼՎՏՈՏՐՈՖ ԵՎ ՀԵՏԵՐՈՏՐՈՖԲՈՒՅՍԵՐ

են կոչվում Աֆտոտոոֆ

այն բույսերը, որոնք իրենց մարմնի կաօրգանականնյութերը սինթեզում ճ ամար բոլոր անձճրաժեշտ տուցման Էն անօրգանականնյութերից (Տրից» դազիցչ Ճողի Ճանքային նյութերից) Դրանց են պատկանումկանաչ բույսերը (բարձրակարդբույսերի գերավլշռող մեծամասնությունը, նան ջրիմուռները), որոնք ըբնդունակեն օրգանականնյութեր ստեղծել արեգակնայինլույսի էներդիայի օգնուԹյամբ (ֆոտոսինթեզ) ն այն անքլորոֆիլ բույսերը (չրային ն ճողային բակտերիաներիմի քանի խմբեր), որոնք օրգանական նյութեր սինթեղելու Համար օղտագործում են ծծմբաջրածնի, չրածնի ն այլ նյութերի օքսիղացման ժամանակ ստացվող բիմիականէներգիան (քեմոսինթեզ) համ սինթեղլն |րացնում են բակտերիոքլորոֆիլ ն բակտերիոպուրղուփն պիգմենտների օդնությամբ՝ առանցԹրլածին արտադրելու (ֆոտո-

տարածու-

ներ:

Հեզոոֆիտներ՝օդի բարձր

խոնավության պայմաններում Պող

ապրո

ուլսեր: Բովորր

նրան Ք

է"

նեն

աաաին աա հ չ

եւ բչիջները նրբապատ են, կուտիկուլան բարակ է, ճերձանցքային ապարատները զասավորված էն տերնի մակերեսին Հավասար, բչիչները խոշոր են, փուխը դա-

ռավորությամբ: լույսի առնչությամբ

առանձ-

նացնում ստվեբասեր բույսերի մշտական տտվերացմանպայմաններում: Դրանքառավելապես անտառի ստորին Հարկի խոտաբույսեր են: նրանք ունեն բարակ, ձգված ցողուններ՝ չզարգացած մեխանիկական 4ճյուսվաժքներով, բիչ Քլորոֆիլ են պարունակում (էտիոլացված Մե բույսի: սաղարթի սաճմաններում տարբերում են լույսային ն տերններ (նկ. 260): 1ուլսային ստվեբալին տերնների շատ ներ ճամբնկեում են քսնրոֆիտներիՀատկանիչների Հետ, քանի որ վառ լուսավորմանը միշտ ուղեկցում են ջերմացումը ն ուժեղ գոլորշիացումը, իսկ ատվերային տերնեների Ճառոկանիշները ճամընկնում են Պաճայվխ ճիզրոֆիաների Հականիշների «Հետ Արնադարձային անձրնեայինանտաոռներում՝ խոր ստվերացման ւայմաններումառաջացել են բույսերի Հատուկ կենշական ձեեր, որոնց ընձյուղների Հիմնական զանգվաժը է բերվում վերին Հարկերը, լույսի դեմ՝ դուրս լիաններ ն էպիֆիտներ:

էկոլոգիական խումբ,որոնք ապրում են

են

են),

Հատկանիշ-

կերպով: ինքնուրույն

տեդոմկցիա ):

Հետեբոտոոֆհն կոչվում այն

բույսերը, որոնք ընդունակ չեն օրդանական նյութեր սինթեզել անօրգանական նյութերից, Դրանց են պատկանում բակտերիաներին սընկերի մեժ մասը: նրանք սնվում են դատրաստի օրգանական կենդանի օրգանիզմների օրգանիզժի զիտներ) կամ մեռած մնացորդների Ճաշվին (սապոոֆիտՊարազիտների Հարուցում են բույսերի, կենդանիների նե մարդու Հիվանդություններ, սապրոֆիտները ն Հանթայնացնում քն բուսնրի

նյութերով՝ (պարա-

նեո)։

նլ.

261:

Ճաննոոս. |

Ա--ընդչանուր տեսքը. Բ--տերն՝

«փակված:

բաց

կենդանիների դիակները: Սապրոֆիտներն օդտաղործում մածուն, պանիր ն այլ մքերքներ պատրաստելիս:

են

Հույժ

մի խումբ բարձրակարգ բույսեր, որոնք լիովին կամ մասամբ կորցրել են Քլորոպլաստները ն անցել են օրդգանական նյութերով սնվելուն՝պարազիտիզմին(գաղձ՝ ցեղ ԸՇսՏԸսէ, տե՛ս նկ. 218, պեղ Օւօեզոշեծ, մենաբույս՝ ճրադախուտ՝ ցեղ քօթ1հյՏ ն այլն): Ավտոտրոֆության ճետընթացքի ն դեպի Հետերոտրոֆությանն անցման տարբեր աստիճանների վրա են գտնվում միջատակեր բույսերը, որոնց տերններըփոխարկվելեն որսի ապարատների(ցողիվ՝ ցեղ ՍԱՀԵԱՆճանճորս՝ ցեղ Ս10ոտ6ճ2, նկ. 261. ցնցղենի՝ ցեղ ԿՎՇքճուհճջ,

Գոյություն

ունեն

նան

ՒՐ

նեկ.100 )։

ավտուռրոֆ բույսերի օրգանական նյութեր են Այսպիսով, թեզում, իսկ Հետերոտրոֆները դրանք բայքալում են՝ իրացնելով թերի շրջանառությունը բնության մեջ:

Հսկայական բազվաղանությունը ներտեսակայինբազմաձնության (պոլիոմորֆիզմի )՝ ռասաների:պոպուլյացիաներիՃաշվին: Բացի հնքատեսակների, Հաճախ մի տեսակը պարունակումէ մի քանի «ատակտարբերվող ձներ արեալի տարբեր տեղամասերում: ներտեսակային պոլիմորբաշխված է զանազան կարգաբանական շրջանակներում առաջանում ֆիզմը դեպմի դեպքում ճիբրիդացման բեր դ էքսճարմարվելով միջավայրի զանազան, ջում վառ օշրինակներիցմեկը կարող է ստրեմալ`պայմաններին: նրա տեսակները ճլուսիսային կիծառայել օշինդր ցեղը (ՃոծուՏ12): են Համարյա ամենուրեք. տապ անապատներից աազնդում տարածված մինչն արկտիկականլայնությունները ն բարձր լեռները: տարածքներում, որոնք մատչելի չեն այլ նակ են բնակվելու այնպիսի ժածկասերմերի ճամար: Ուժեղ երաշտին, ճողի աղայնությանը, բարձր ցածր չերմաստիճաններին պատասխան ոնակցիաները արտաճայտվում են բույսերի մարմնի ն վերարտադրմանօրգանների, ինչպես մանբադիտակային կառուցվածքի, այնպես էլ ֆիզիոլոգիական ՀատկուՔյուների փոփոխմամբ: Այսպես, մեկ ենթացեղի (Տօլքիւմմատ) տեռակներում առաջանում է պատյանի լուրատեսակ կառուցծվածք, որը ծաղկաբույլի ծաղիկները լիովին մեկուսացնում է անապատի չորացՖԽողօղի ավդեցությունից. ծաղկի պսակը փոշուսման, բեղմնավորման Ժամանակ ն պտուղների ձնավորման վաղ փուլերում միշտ ծածկված է, նրա ատամներըդադաթներովիրար միացած ն եթերայուղի արտադրուկներով սոսնձված են: կապված ծաղկիճիմնական օրգանների չորացուչ մից, իսկ բարձրլեռներու ցրտից ո"լաշտպանության Ճեւո ուժեղացման զարգանում է կլեյստոդամիա (փակ փոշոտում), ճետնապես ն ինքնասիոշոտում. ամառային երաշտի ժամանակ ֆիղզիոլոդղիական պրոցեսները մարում են, բույսերը դտնվում են դաղտնի կլյանքի՝ անաբիոզի ճետո վիճակում,աշնանային անձրեներից միայն նրանք նորից արեն տաճայրոում կյանքի ճատկանիշներ՝առաջացնում մանրատերնստերջ ընձյուղներ. է մարմնի ուղ շ Ք քսերոմորֆկառուցվածք, Ա ր ը" Ք» որն ր ա Ց Ր: մշակվում է կամ դեղձիկների խիտ ճայտվում արտաքին տեսքով,մազիկների քավո. ընդճանուրքաերոֆիլ դրության անցնելու ճետնանքով բույսերի օրգաններում մեծ քանակությամբ կուտակվում են զանազան եթերայուղեր: Րոտ էության օշինդրի վրա կարելի է դիտել նոր տեսակների վորապես

ճաց, գինի,

Հազար: Տեսակների այս

մեծանում

դրանիք

Պար ո Հեոնանքով, ավա

պատճառներով.

բույսերի

Առավել

Սրանք րան

սին-

եյու-

ու

ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ԵՎ ԿԵՆՍԱՁԵՎԵՐԻ ԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ

Բույսերի թագավորությունըշատ մեծ է, ըստ էության, անսաճման բազմազան, որը էվոլյուցիայի ընթացքում մեծանում անըինդձատ է: Այս դրույքը

ճեշտությամբ ճաստատվում է վիճակագրականտվլալներով՝

ենթաթագավորությունների մեջմտնող տեսակների թվով:

ենթաթագավորություններ՝ նախաբջջայիններ ն թալոմային հախակորիզայիններ (բաժիններ՝ վիրուսներ, բակտերիաներ, կապ-

տականաչ ջրիմուռներ)

ԻԿ

ծնթաթագավորություն՝ թալոմային կորի-

100000

ՔԱՅ

ենթաթագավորություն՝ թալոմային կորիզային պլառստիզայիններ(ջրիմուռների բաժիններ, քարաքոսնրի բաժին)

ՔՈՎ

հեքաքագալորություն՝ արհախընձլուղալին

ԿՈ

Դ,

.52000

Քնգոնիումավորներ (բաժիններ՝ ոինիա-

մամոտ-

ԲԱԶԱՆ

ենթաթազավորություն՝ ընձյուղային արբքե-

գոնխումավորներ(բաժիններ՝ գետնա-

մուշկանմաններ,ձիաձետանմանննր, պանրանմաններ, մերկասծրմեր ՎԱՎ

ԱՎՈ

ՈՎ

ՉՈ

ենքաթագավորությունընձլուղային վարսանդավորներ(բաժին ժածկասերմեր)

2...

.250000--300

150000

առավել ենթարկված կարգաբանականխումբը ծաժէվոլյուցիայի կասերմերի բաժինն է, որն ունի տեսակների ամենամեծ թիվը՝ մուռա408

արտա-

նմաններ,պսիլոտանմաններչ

նմաններ)

զային անպլաստիդայիններ մտո ր (բաժիննն՝ անկծր, լորձնուկներ) ,

ման առաջացման

բոլոր

փուլն հլը

Տեսակներիպոլիմորֆիզմի, ճետեապես ն ձեառաջացման ւլրոցեսի

զարգացման պատճառ է ճանդիսանում

նան

ապողամիան՝

անսնոա-

Դոյուքյան ծայրաճեղ պայմաննքրս

սերմնային բազմացումը: Այս «իման վրա պոլիմորֆիզմի ճանրաժանոթ ցեղն է, որը միավորում օրինակներիցմեկը ճուռակախուռի (ԷԱՏՀՈՅ«1սոո) է տեսակ: Հարկավորէ նշել, որ բերված, ինչպես ն ուրիշ դեպքերում, երբ նոր մորֆոլովիական ճատկանիշների ն ֆիզիոլոգիական ճատկությունների ծագման պրոցեսի դեպի ձնառաջացում է տանում, այն անպայման իրացվում է ժառանդականության դենետիկական կոդի ստուղման տակ: կարելի է ճավաստել, որ էվոլյուցիայի տնսակետից ավելի երիտասարդ, ճիբրիդացման ճիման վրա առաջացած, բնության մեջ տարածված տեսակները պակաս կոնսերվատիվ են, մինչդեռ ճին, աշխարճադրական ն էկոլոգիական առումով կայունացված տեսակները ավելի կոնսնրվատիվձն նան մորֆոլոդիապես: Հետնաղես տարբեր տնսաղների ներտեսակայինդիֆերենցիացմանքամին էլ տարբեր է: Բնականէ, որ ներտեսակային տարբնրացման մեծ քավփը «ծաղկող» տեսակների, ն մեծ ձնակազմության կարողության վկայություն է: տարածման Ձնակազմությանպրոցեսի մեծ թափ է նկատվում մշակվող բույսերի սելեկցիոն-դենետիկական նպատակադիր որոշակիխմբերում՝ ոլրակտիկայի ազդեցության տակ: էնդ որում այն նկատելի արաղզանում է Քիմիական, ճառագայթային կամ չջերմային ներգործությամբ: Մշակովի բույսերի որոշ տեսակների ճիման վրա ստեղժել են մեծ թվով սորտեր: Այնուճետննման սորտնրը միավորում են տարբեր աստիճանների խրմբերով՝ ընդճուլ մինչն ենքատեսակները ն մշակվող նոր տեսակները: որոնք կոչվում են կուլտիգեններ։ Օրինակ, բանջարանոցային կաղամբի (8125516201618661)բնական տեսակի ճիման վրա սելեկցիոներները ե տաքսոնների մի մբողջ ղենետիկները ստեղծել են ննրտեռակային շարք. բրյուսելյան կաղամբ, գլու կաղամբ, սավոլուն կաղամբ, կոլրաբի ն այլն (տե՛սնկ. 230):Որոշկարգաբաններ դրանք ճամարում են կամ տարբերակներ, ալատեսակներ երկրորդները՝ենթատեսակներ»

երրորդների՝ տեսակներ: Հոտավետնեխուրի (ձՃքսոՋԼՁԿՇ016ՈՏ)

ձճիման վրա արդեն ստեղծվածեն սորտերի երեք խումբ. տնրնային, կոթունային ն արմատապաղային: Այդ խմբերըորոշակիտարբերվում են մարմնի կառուցվածքով ն այժմ ընդունվում են որոլես ճատուկ բսորեսակներ: կաղամբի այլատեսակների նման նրանք նս դտնվում են ինքնուրույն տեսակներ դառնալու, առանձնացման ուղու վրաւ Այսպիսով, ինչես բնության,նույնպես ե մշակության մեջ ճնշ է դիտել ձնակազմության պրոցեսի բոլոր փուլերը, որոնց տաղ «Հասկանում են բույսերի խմբի (պոովյացիայի) տեսանելի որակական ինչպես բույսի մարնի ե փոխարկումները՝արտաճայտված ի յտվ ինչպես ըմնի նն րա վերար | ննե ն տադրող օրդանների կառուցվածքի, նույնպես ֆիղիոլողիական ճատ

ՄՈՒՆՔ ՀՐՎ

ՏԵՍԱԿԻ

Տեսակի մասին ուսմունքը մեծ պատմություն ունի, որը Հադեցած մասին դիսկուՀայացքների սուր պայքարով: Տեսակի է ե զուտ կարդաբանների ֆլորագետների սիան Հաճախ դուրս էր զալիս է ընդճանուր մասնադիտականՀետաքրքրությունից.այն միշտ ունեցել է երկու աշխարճայացքարտաճայտել նշանակություն, կենսաբանական ների, բնության զարդացմաներկու՝ մատերիալիստականն իդնալիստական ըմբռնումների պայքարը: Ուշադրության արժանի է ն. Ա. Տիմժիրյազնիըմբոնումը բույսերի սոնսակի մասին. «Տեսակ բառը օրգանիզմների նկատմամբ կիրառելիս Հավանաբար ունի երկու նշանակություն, ն այդ տեսակետի երկակիության ոչ «ստակ տարբերումից բխում են գիտնականներիանվերջ թյուԸստ կ. Ա. Տիմիրյազնի, րիմացություննեիր ն տարաձոայնությունները»": ամեն է տեսակը անդամ պետք ղիտել երկու տեսակետից. կենսաբանական (բնապատմական) որպեսէվոլյուցիայիընթացքի ծասկացության՝ արտաճայտման Հիմնական ձն ն Ճճենցկյանքի գոյության ն տրամաբանական առումով, զուտ ձնական Հասկացության՝որպես նույնանման առանձնյակներիմիակցություն: կենսաբանականտեսակը ավելի կամ պակաս դինամիկէ ժամանակի մեջ ն շարժուն է տարածքում: նրա ուսումնասիրությունը կապվածէ Մեժ ղժվարությունների Հետ, քանի որ տեսակը Հաճախ ունի բազմաթիվ ռասաներ ն պոպուլյացիաներ, որոնք ինչ-որ ձնով առանձնացած են են բնության մեջ ն տարբերվում մոտեցման իրարից:Բնապատմական դեպքում տեսակի բնորոշումը արտակարգ դժվարություններ է ներկադեպս, բազմաթիվ տասնյակ բնորոշումներից ոչ յացնում: Համենայն չի ժեկր սպառում տեսակի էությունըն ճանրինդունված չէ Տեսակի ն դոճացուցիչ բնորոշումներից մեկը պատկաառավել «անրածանոթ

Հակասական

ե առաջացած կոմարովին. «Տեսակը ընդնանուր նախնուց միջավայրի զոյության կովի ազդեցության կենտակընտբությամբ

ու

դան էակներիմնացածաշխարհիցառանձնացված սեբունդնեբիմիակ-

է. գությունն

դորա ճետ

որոշակիփուլ է»""։

պրոցեսում ճամատեղ տեսակը էվոլյուցիայի

մասին Տեսակի

ձնեական-տրամաբանական պատկերացումը ավելի Ճասարակ է: Բնության առանձնյակներիանժայրածիրն բարդ բազմապանությունը ձնավորվում է որսլես դյուրըմբոնելի Համակարդ՝տարրա-

մեջ: կությունների փուխոխման

է Վ. Լ

նում

տա-

բուլսի

ՄԱՍԻ

Հ.

ՇԸ.

ԽՆ. /Ճ. Ղոուլթոօտ. Ց. 7.

1136ք.ՇՕՎ.,

Կօոճքօռ. ՖԿԸՍՒՇ

ումճ

3, ԿՆ Շօղո031հ3,

քճօշոտն.

ՃՆ --

1949,

41, ԷՅ.

456. ՃԷԼ

ՇՇՇՔ,

1940,

կան տրամաբանության օրենքների ճիման վրա: Տեսակի ձնական-տրա-չ մաբանական պատկերացումը վերացական է, ինչպես վերացական է, այն չի ներառվում օրինակ, Ճասկացությունը ձիու մասին, քանի որ կոնկրետ ձիու տվյալները՝ արտակաղմվածքը, թույրը, տարիքը, զանդմոտեցման դեպքում տեռավածը ն այն, Ջնական-տրամաբանական կի որոշումը դժվար չէ. տեսակըգոբծնականում իբառից չտաոբեբվող միանմանառանձնյակների միացություննէ: իՀարկե, միանման ասելով տվյալ դեպքում Ճասկանում են պայմանական,ճարաբերականմիանմանությունը, օրինակ՝ ցորենի մեկ ճասկի կամ մեկ բույսի ճատիկներըը

գլուխ

ԲՈՒՅՍ ԵՎ

9-րդ

հն,

նում ն

ձո

արական Բեն

դեպի «Հյուսիսգտնվում Ճառսարակածից

բայց

Բենոների է

Սամոն

Հա -

.. '

բարձր լեռնաշղթաներիվրա Հավերժականձյուն

ցամաքների ճլուսիսային լայնությունից

մանավանդձմռանը, եղանակների, `

40՝ մուտավորապես

երբ մայր

րո

վիթխարի տարածքները, Հոծ ծածկույթով: սկսած ն ավելի վեր ծածկվում են ձյան մաքնի Բիո անել. մ Ա (զինու վ մարելի մ է Հետն ոն ններ ավարի կա սականությունը միատարը չէ. ավելի տիպականգոտիականություն է Հյուսիսային կիսագնդում, Երկրի այն տարածքներում, որտեղ տեղի ն ունենում եղանակի(տաբի ն ցրտի, երաշտի անձրնների)փոփոխում, տե ն ռեսքը: ծած ն նան մ է կույթի արտաքի բուսակա փո

մոտ

ն սառույց:

տարվա

(Գետ ավելովի րն իերահսակա որա ու

.Ս.

ոչ

Հասարակածից

ոլ ր առտիճ անի,

Հսկայական

են

է, ասեղթե լայնատերն,ինչպես արնադարձերումն այլ շրջանաձե նատերն ծառերից (այդա): Տայդայից «յուսիսչ բեեռի շուրջը՝ չրերը: պարզ ծովերի ն Սառուցյալ օվկիանոսի ձգվում են տունդրան դեղի ճարավ Համեմատաբար քիչ ցամաք կա:

շերտյ

ան-

ւրերիաներ:Ավելի տափաստաններ) անապատներ, ղուրկւոուրածքներ՝ է նորից Հայրոնվում մշտաղալար անտառների բարձր լա յնություններում

Նաիազլոն2:

րար ն

մշտադալար (անձրնհային) նոստերնաթափանտառներ, չորային

ձնավորում սեզոնայնությունից,

Հետո

Սան

տեսակները բացաճայտորեն տարածվում արա ւ է: Դրանք ալո նրանց թիվը խստորեն մեծանում են են, ր որոնց մեջ առանձնացնում բաղմաթիվ պլեքսներցի (ենթատեսակների,տարբերակների, ձների), Ններտեսակային միավորների առատությունըվկայում է ձնառաջացման աա ե ակի ինան մաին» Աե բի ԴորքիռտարբքԲե ն. Պ. Դուբինինի րացումը Հասնում է 5--շ Բերենք բատ ժաման ՛ հավե լ ակակից ոդելները կիսատեսակ, հնքատեսակ, ոասա, ռամ, մանրատեղադրական գիծ. բատ կ.Մ հսակ Զավադովոկկի ենթատեսակ, տեղական պոպուլյացիա, էկոտարը, իզոռեագենտ ն. ի վ կենսաբանական խումբ, կենսատիպղ).րու ժշակվ նան բույսերի ճամար կիրառում են մի ամբողչ շարք ժի այլ տարսոններ, օրինակ, տարբերակների խումբ, որորա Մինչ ալժմ չկան բավականաչափ չ րոշակի Համաձայնեցված տվյալչ ներ մոլորակի վրա աճող բույսերի թվի մասին: Ներկայումս դոլոտ ք է ունեցող բուսական տեսակների թիվր ենքադրում են դար: յո թիվը խիստ մոտավոր է: Նույնիսկ առավել ուսումնասիրված բույսերի տարբե աի խմբի` ծածկասերմերի՝ ր րբեր գիտնականների կողմից բերվող թվերը միանման չեն, 125 ճաղարից Չ00, մինչն 300 Հաղար ն ավելի: '

շիրոու

տարածվածճ Ճասարակածիերկու կողմում: լայն որը՝ կախված տեղումներիքանակից բուսականություն,

տառներ,փովոխականչ-խոնավ մակընթացության իսկ ծովային սավաններ, բանտառ ն քիուտներ, շերտից կանաչբուսականության անտառներ: մանգրովային շերտում՝ անտառա-

ստեղծած

որ

արնադարձային

ուս

տո

մեր մոլորակը տիտնլոլ՝ տիեգդրագնացողըը՝ Տինզերանավից

Բայց բնության մեջ,մարդու բույսերինմանությունը: կուլտուրական խմբավորումներում կողմնորոշվելու, բույսերի որոշման՝ դյուղատնտեսի կամ բուսաբանի գործնական աշխատանքում մենք օղտագործում ենք ճենց ձնական-տրամաբանական 4ասկացությունը: Տեսակներնիրենց կառուցվածքով ճամարժեք չեն: Տարբերում են երիտասարդ (սկզբնավորվող), ճանդյլող (բնաջնչվող) ն «ծաղկման» շրջանում գտնվող տեսակներ: Բնաջնչվողտեսակների առանձնյակների թիվը պարզապես պակասում է, որի ճետ զուգընթաց նան պակասում է նրանը տարածման (արեալի) մակարդակը: նրանց մեջ չկա աչքի ընկնող ներտեսակային բաղմաձեություն (պոլիմորֆիզմ), նրանց Հեշտ է տարբերել, քանի որ ճարնեանազգակցականտեսակների միջն մեծ ճեղք աճաժ

ՄԻՋԱՎԱՅՐ

խվու

միջավայր

իրոք, բարձրակարգբույսերի կյանքը սերտ կապված է կանաչ բույսերը մքդոլորտից ատաամենից առաջ ճողի կլիմայի ճո: նում քն աժխախքվաղան արձզակից՝ էներգիա, համ «աղից ջուր գան ն Հանքային աղեր: Շնդ որում մթնոլորտում կա ընդամենը 0,03 0 ե խոնավությունը ածխաթթու գազ, իսկ բույսերին անձճրաժեշտաղերը մ Հողում գտնվում էն տաճմանափակբանակությատբ ցրվաժ: Այս բոլորով է սլայմանավորվումայն, որ բույսերը անճրաժեշտաբարպետք Բույսերը էվոլյուցիայի ընթացքում է ունենան կլանման մեժ մակերե ճիտ են շիման 4ճսկալականմակերես արտաքին միջավայրի մշակել Հ Ճողի ճետ),շատ այնքնոլորտի ճետ, արմատնեերինը՝ րեներինը մթն (տերեներինը՝ քն ինչու բարձրակարդ կենդանիները նշա դամ ավելի, քան ունեն

նկ.

262.

Ծովի մակեոեույթից վեր

ծովի մակերնույթիցտ 3600 մ բարձրության վրա: Բացի բույսերի կառուցվածքի, այդ թվում կառուցվածքի փոփոխումից, նրանց մեջ մենան մանրադիտակային

Պամիրում՝ վփուխոխությունները Հատկությունների

բարձոության ազղեցությունը ղբամաերն

տծոն

արփեծաղկի (աբնանթեմի) վոտ.

Ա--ճարքավալրում, Բ--լեռներում (նույն

մասչտարով),

ծացել էր շաքարների ն վիտամինների քանակությունը: Այդ պատճառով բարձր լեոների խոտաբույսերի աչքի են ընկնում սննդարարու-

բույսերը,առանձնապես ավելի արագ նրբորեն են ոռնակցիա կյանքիպայմանների տալիս վոփոխմանը։Միաժամանակ բուլ-

թյամբ:

Միջավայրի պայմաններին բույսերի «արմարվածությունը կարելի է դիտելոչ միայն լեոներում,այլե մեն անդամ,երբ տեսակները ընկնում են նոր, բավական Հակադիր (կոնտրաստ) պայմանների մեջ: սերի հս կենսադործուննությանՌա տեղի է ունենում նան բնակության բնական պայմանների փովփոխընքացթումփոխում հն շրջապաման ժամանակ ն բույսերի ինտրոդուկցիայի" դեպքում: Հայտնի է, որ տող միջավայրը: ձնի (5011ցօոսո Յաքհքելսռ ավ ճայտնի եթե երկկենցաղ մատիտեղի պամաքային քո որ անտառը

Է ԷօՈՐՇՏէ6)

տարեց տարի շածիլը կավային ափերից տեղափոխվի ջրային միջավայր, րունակ ավելիէ բարձրանում ն այն մի քանի շաբաթում կատանա չրային ձնի (Թօլքօոստ ապա ավելի ու ավելի խիտ ե. Վարձայտնի բուսաէկոլոգ Ճոքհքելատ1. 1գսՅ1ՇՅ) ճատկանիշներ: վարագույր էչ կազմում: Սա փոխում է ին ն մառախլապատ եղանակին կարող են մինդը Հաստատել է, որ ցուրտ ու

հ Թանտառի խուռային ժաժկույթի

տն

կյանքի պայմանները: Աճման Հեւ բույսերը իրենց մշտապես նոր պայմանների մեջ են դնում են Ճողի ավելի խորՃորիզոնները):

Աաաա հափանցում Ճակազդումները աչքի ընկնող ռր ուշադրությունը, Է ազանների վաղուց տրավել Հետազոտության Բումարի

են

աու նախաւլ, ին րո

դարձել գիտական

լեռներբարձրանալիս կարելի է Հավասանը, հաաա

ԱաԱաՐՈՐԻՏ

ինչպես

(տրարարի ալպիական մարգագետիններ, մինն Լ ,առուցվածբի ոլ տեսակներիկենսականձների փոխանէ փաստան,

մոտ

անտա

ննքա, տունդրաներ), այնպես է

«ֆորմացիա), Բարձրլեռներում լուրաճատուկ թրի» չորություն, : ք) " (ԱՊ, Ֆիզիոլոգիական է այն նին, ծառերը |, երը մութ ջունյու Հանդեցնում խոտաբույսերը՝ կիսավարգակային աժ փարդակային Բարը լիո (եե ոյթն թամ ու «եա փոխակերպումներն : ճամար վերցրած ուսումնասիլ Բտազոտման յուրաքանչյուր տեսակի ե կյանքի (ուսավորվածությունն

որ

բա-

Ն, լ"( էր երկու կեսերի, Դրանցիցմենը տնկում չր, արոր իսկ մյուսը լեռներում՝ ծովի կճբնույքէց 2300հ " ոն վրա: արդյունքը ապշեԺիտափորձի էր: Այաքս ցուցիչ թատ (ԷՏԱռուհստ որը էսԵ6ո0Տ05) սովորական պայմանն երում Բ սլացիկ իսկ բարձր լեոներում ամն) որան»ողին «եղմված տերններուվ վարդակ: Ավելի չով բավամազ ուսումնասիրված բույսերի կառուցվածքի ֆիզիոլոգիական բաժանում

բույս

մա

բույս

են

«Ա

է,

ւ.

կլելստոդգամ (փակ փոշուտվող)ծաղիկներ: Հենց այդ պատԿառաջանալ Քառով արհալի արկտիկական ն ալպիական տեղամասերի բույսերը ինքնափոշոտմաննավելի լավ նն ճարմարված, քան այլ վայրերի նույն տեսակների բույսերը: Վաղուց այտնի է, որ աղուտների (ժանանեխ ծովային՝ ՇՅԽԱՇ ատոերոճ, բալախ խոտային Տոօօռուռ ն այլն) ոչ հօրեճոշճ աղի «ողերում աճելով կորցնում են աղուտային բուլսերի բնորոշ ճատկանիշները,օրինակ, տերհների ճյութալիությունըը

բույսերը

գլուղատնտծսակա

մշաերկրագործներիվաղուց ճաստատել են, որ ն սնման մեժ ճիշտ մշակված ագրոտեխնիկան կույքների պայմանները

ազդեցություն

որակի

գործում բերքի քանակի ն վրա: Հետնապեսմիննուլն տնսակի առանձնյակները տարբեր պայմաններում (այդ թվում նան սնման տարբեր մակարդակների դեքում) աճելով, օնտոգենեզի ընթացքում այդ պայմաններին արձագանքում է կառուցվածքին ֆունկցիաների ծնքակա չն ն ինչսլես մանրադիտակայինկառուցվածքները՝ բջիջների 1 մրոՎի Ա ո Աոա աի Հաստությունը առանցքային օրգաններում, սյոււանման ն սպունգանման պարհնքիմի Ճարաբերակցությունըտերններում, Հերձանցթների թիվը տերեի մակերեսի մեկ միավորին ն այլն, նան մեծակառուցվածքները՝ ընձյուղները, արմատները, պալարները ն այլն: իճարկե, տարբեր տեսակների առանձնյակներըմիջավայրի ւլայմանների փովփոթւումներինմիանման չեն Այսպես, որոշ ոչ աղուտային բույսեր (ջղախոտ, եզան լեզու մեծ թՈճուոքօ են

փուխոխմամբ: Փոփոխմանը Միրթայի րա

արձագանքում:

ՀԲույանրի փոխադրումըկլանի նոր պայմաններ:

Ո2)01չ եղջերառվույտ Օ0Լօէմջտ աղուտային Հող փոխա-չ Շօ-ոլՇսԱճէստջ)` են սուդրվելով կամ նատրիում քլորիդի լուծույթով չջրելիս ստանում հսկ կուլենտի տեսք (ճաստ տերեներ)։ ոչաղուտային բույսերը մեծ մասամբ խիստ աղի չողերում ճարմարվելու ընդունակ չեն ն ոչնչանում է, որ ամենեին էլ ոչ բոլոր բույսերն են ճավասարապես են: նշանակում ընդոնակ կյանքի փոփոխվող պայմաններին ճակազղելու փոփոխականությամբ: Դա կախված է տարբեր պատճառներից.որոշ դեպքերուէ ն այն աստիճանից, որի բույսերի տվյալ խմբի էվոլյուցիայի ուղուց վրա դտնվում են նրանք, այլ դեպքում` ձնաբանական-ֆիզիոլոգիական ճամեմատաբար Ճեշտ շարժունությունից կամ, ընդճակառակը, կոնսերվատիզմից, որոնք պայմանավորված են ծագումով ն նրանց գենետիչ կական կայունության մակարդակով: Ընդ որում պետք է նշել, սր փոփոխականությանբազմազան ձնեիը ճատուկ են առաջին ճերթին վե-

դետատիվ ե ոչ թն վերարտադրողականօրգաններին, քանի որ վեդեստատիվօրգանները ավելի երկարակյաց նե նյութերի փոխանակության առումով ավելի ակտիվ են։ Գոյության ծայրաճեղ սլայ(էքստրեմալ) մաններում վերարտադրողականբազմացումը լինում է ավելի կամ պակաս ճնշված,

եղանակով:

որոշ

տեսակներ բազմանում

բուպլսերի ն Այուղիսով,

են

միայն վեգետատիվ

միջավայրի փոխաղդեցության ե բնական ընտրության Հճետնանքովորոշակի էկոլոգիական պայմաններում բույսերի մեջ առաջանում են առավել նպատակաճարմարֆիզիոլոգիական նռր ճատկություննեեր ն կառուցվածքի նոր Հատկանիշներ: Այսպիսի նպատակաճարմարճատկանիշներովօժտված տեսակները ն ներտեսաչ կային առանձնյակներըստացվում են տվյալ էկոլոգիական պայժաններին առավել Ճճարմարված, առավել ադապտացված: Այսպիսի ոհսասկներըն նրանց ճամալիրները Ճճոյակապցուցիչ են միջավայրի այն բաղադրիչներինկատմամբ, որոնց նրանք Հարմարվել են: Ցուցիչ բուլարի ամենից Հաճախ ստենոտուլ տեսակներ են, այսինքն՝ այնպիսի անաակներ, որոնք ընդգրկում են փոքր տարածքով արեալ, քանի որ նրանք կապված են միջավայրի ուրույն պայմանների ճետ, որոնք «ճան տուկ են ճամեմատաբար ոչ մեծ տարածքներին:նրանք, ինչպես կաղմված նրանց կապակցությունները՝բուսախմբերը (ֆիտովաղուց որոնք ամենից առաջ ճողային պայմաններիճուսալի ցուղենոզենոր), ցիչներ են, քանի որ որոշակի տիպի ճողի ձնավորման ճամար վճոական նշանակություն ունի կենսացենոզի ւա մապատասխան տիպը: ինդիկատորներիօգնությամբ կարելի է ճավաստել ոչ Ցուցիչների՝ միայն ճողերի տիպերը, այլն նրանց ճշատկությունները(աղայնությունը, մեխանիկական կազմը ն այլն), Հողակազմող մայրական ապարների ։

դրունտայինջրերի, օգտակար Հանածոների առկայությունը: տիպերը, անապատներիկամ կիսաանապատներիբուսածածկումֆրեաԱյսպես, ճետ

մշտապես տոֆիտների,այսինքն՝ արմատներովգրունտային ջրերի ցուցիչ Հուսալի առկայությունը կապվածբույսերի Համակեցությունների Հուէ Հանդիսանում,որ այդտեղ ստորերկրյա քաղցրաճամ չրեր կան: սն են Հանդիսանում սաքսաուլը (1ոԹո1օո սալի ջրաինդիկատորներ օշինդրը ավազային ԽՈԶ 201մտ), (ձլոճքը ճո ստ), ուղլտախիուշը ն Տք1ՇՈմՇոՏչ) 8Ւ6Ո218112)այլն: Փայլուն չիի (Լ2518910ՏԷԼՏ (Ճոէօուտ18 է մուռիկությունը: տալիս գրունտայինջրերի ցույց ներկայությունը են պատրինիցմախը օղդտադործում ոլղնձիինդիկատոր որոլես Ալթայում թէոԼուլ)։ ցինկի ինդիկատոր հն մանուշակի (ցեղ 101) (Շյքտօքհ|2 ն շնկոտեմի (ցեղ Ղելոտթ)որոշ տեսակները: Բուսականությանօդտան երկգործումը որպես ինդիկատոր առանձնապեսկարնոր է ձողային

ահրոլուսանկարման քարտեղադրման4իմք ճանդիսացող րաբանական, են մեծ մասամբ երնում միայն քանի որ լուսանկարներում ն տարվում է լանդբուսականությունը ն ոնլյեֆը, որոնց ճիման վրա ձողերի, աւլարների, դրունտային շաֆոտխ«իմնական բաղադրիչների՝ ջրերի որոշումը:

ճամար,

ԲՈՒՍԱԿԱՆ

ԶՈՆԱՆԵՐ

ԵՎ

ԳՈՏԻՆԵՐ

Հյուսիսային բարձր լայնություններում Համակենտրոնշրջաններով դասավորված են երեք իրար ճաջորդող, լավ տարբերվող զոնաներ՝ անապատների),տունդրայի, անտառային: բնեռային (արկաիկական ճանրանցից ամենադաժանըն այդ պատճառովբույսերի կյանքի

մար ամենաաննպաստըբնեռային զոնան է: Այստեղ վեզետացիատեղի է ունենում կարճ շրջանում, ցածր ջերմասմիայն բննեռային ամռան 0"Շ-ից տիճանների տակ: Ամենատաք ամսիՐ Ճուլիսիջերմաստիճանը մտնում են թերակղզու Թայմիր մեջ կազմի բարձր չէ: Այս նեղ զոնայի ճյուսիսային վերջավորությունը ն մի խումբ կղզիներ՝ նոր Երկրի «յու-

սիսային կղզին, Հյուսիսային Երկիրը, Ֆրանց-հոսիֆի Երկիրը, Ննորսիկղզին ե այլի: Այս զոնայում բիրական կղղիների մի մասը, ԳՓերալդի աճում են բույսերի ոչ ավելի քան 40--50 տեսակներ: Բուսական ճոծ ծածկույթ չկա: Միայն մեկական բույսեր կամ մամուռների ն քարաքոսերի ոչ մեծ խմբեր են ցրված խիճերի ե քարերի միջե: Բնեեոայինզոնայի լիակատար Հակադրություն է ճանդիսանում ղոնան (ճիլեա),որը դուռա-չանտառների արնադարձույին անձրնային 2--Ց" դեպի ճյուսիս ն ճարով: վորում է ցամաքները ճասարակածից այստեղ բավական կայունէ: Չէ՞ որ տարեկան միջին չերեղանակն 18--Չ0"Շ-ից ցածր չէ: նվազագույն ջերմաստիճանըերբեք մաստիճանը

416.

22--1189

տարեկան 0"Շ-ից չի իջնում: Տեղումներն Բուսական ծածկուլթը Ճոծ տեղում են Ճամաչավո տարվա ընթացքում ձներ, բույչատ է (փակ), բազմաճարկ:նրա կաղժում կան կենսական խմբերն տեսակներիճսկայականբազմազանություն: սերի էկոլոգիական անտահները լավ են ներկայացվածինչսլես առատ

8000---10000

են՝

մմ,

արնադարձային Անձրնային իրենցկառուցվածնույնպես ն արնելյան կիսագնդերում: արեմտյան, (ասոցիացիաներով) կաղմով ն նրանց կոմպլեքսներով քով,տնսակների է |

դգնրիշխում անտառները միատարր չեն: նրանց մեջ որոշակի թվով Տեսակների բնափայտայինկենսական ձնը՝ ֆաներոֆիտները: այս

Միայնբացատներում, լիանները: ղիջում փայլտացողուն են խուտաբույսերի խմբավոմուտ ջրամբարների կաղմվում առավելապես են մտնում ադամաթղեմեջ կազմի նրանց րումներ՝խոշորախոտերը: ծառերին չեն

կուրոչՍիվոն: Գոլֆստրիմը, ՍՍՀՄ

շավառ (ցել: նին, բանանը (ցեղ հնստճ), նվիկները (ընտ. Ճ186646), փղականջը(ցեղ 86օ(բաժին Թօրյքօմլօթիցէճ)։ Ըճոոճ), պատնրննրը

ցօո1ռ):

են իրար Ճաջորդող միջե դասավորված զոնաների ԵրկուՃակադիր նան բուսականությանվզոնայակլիմայի, ճետնապես միջանկյալները: բանաձնված օրինաչափությունները կանության ուսմունքի ընդճանուր

ակտիվորենմշակվում էին նրա կեսին էին անցյալ դարի սկզբում Դե Ա. Ֆ. Կանդոլ): Սկոու, (Ա. Հումբոլտ, ժ. կոնսատանտենը երկրաղունդը բաժանում է կլիմայական վեց ն

ղոնաների:

է.

ամբոզջ տարի 10"Օ-ից պակաս բնեռային՝ջերմաստիճանը 1--4 բարեխառնէ, մնացած ամիսամիս ջերմաստիճանը ցուբտ՝

ներին՝ ցուրտ.

ամառը բարեխառնէ, ձմեռը՝ ցուրտ: բաբեխառն-ցութտ՝

է. շոգ բարեխառն-տաք--ամառը

ամիսները շատ են. մերձաբնադառձային--շոդ

է: բարձը կլիմայով,

ամբողջ տարի Հ0"Շ-ից աբնադառձային--ջերմաստիճանն

ոչ միայն Այս բոլոր զոնաները իրարից տարբերվում ն կարելիէ դիտել փոխադրվելիս մեկից մյուսը տեսքով այլն արտաքին փոփոխում բռաականուքյան Զոնաների, բնության մեջ երնույքների կապի ճամբնդճանուր օրիմասին ուսմունքը անցրալ դարի վերջին ձնավորել է նաչավփության Հիմնադիր Վ. Վ. Դոկուչանը: Հենց նա էր, որ կենսաաշխարՀադրության տվեց կապերը մեոյալ ն կենդանբնության միջե, բուսական, կենցույց

են

միջե: դանականն ճանքային քադավորությունների են Հանդիսանում ոչ միայն ֆիզիկական բնոչափանիշն կլիմայի բոշումները (ջերմաստիճան,տեղումներիքանակ), այլն տվյալ մարղի բուսականությանբնույթը: Այդ պատճառով կլիմայի ճշգրիտ որոշումը

Հեւոնյալնէ, անապատի կլիմժա, տունդրայի կլիմա արնադարձային անտառներիկլիմա ն այլն: Սակայն պետք է նշել, որ զոնայականությանՀամակարգը(կլիմա, Հողեր,բուսականություն) Հիմնվում է ջրաբաժան տարածքների՝Հարթ ռելինֆի պայմաններում կատարած դիտումների կ ընդճանրացումների վրաւ Բայց մայր ցամժաքներիտարբեր տեղամասերում անպայման ունեն լեռնակազմության պայմաններ, որոնք խախտում են գոյություն ընդչանուր օրինաչափությունը, մանավանդ, երբ լեռնային ճամակարգերըլայնական ուղղությամբ են դասավորված: Կլիմայի վրա պակաս էական ազդեցություն չեն գործում տաք Հոսանքները, օրինակ, հվրոական մասի վիթխարի տարածքում ոչ լեռնագրական գործոնը (Միջինոուսականն Մերձվոլգյան բարձունքները, Դոնեցկի ն այլն), ոչ տաք քլրաշարքը Հոսանքների աղդեցությունը որեէ նշանակալի չափով չի խախտում զոնայական ճամակարդը: նույնը կարելի փ ասել Արեմտա-Սիբիրական ցածրավայրիտարածքիմասին: ՍՍՀՄ եվրոպական մասում արտաճայտված է քառաստիճան զոբնենեռայինզոնա, տունդրա, անտառ, տափաստան նայլականություն՝ մոտ (եկ. 263): Մեղ անապատայինզոնան ներկայացված է երկրի ասիական մասում, Վոլգայի ստորին մասը ն Ալթայը միացնող գծից դեւի ճարավ: հսկ ՍՍՀՄ լեռնային շրջանննրում (Թուրքմենիա, կովկաս, Ալքալ ն այլն) ընդճանուր զոնայականությունը փոխվում է: Ստորոտիցլեոնային գագաթների ուղղությամբ` իրար փոխարինելով տարածված են բուսականությանզանաղան շերտեր, որոնք այստեղ կոչվում են գոտիներ կամ ուղղաձիգ զոնաներ: կնոներումբույսերի տարածման ն բաշխման ուսումնասիրող գիտնականներըսաճմանել օրինաչափությունենրը են, որ որքան լեռները Հասարակածին մոտ են գտնվում, այնքան ավելի Լրիվ ն որոշակի են արտաճայտված բուսականության գոտիները: Այսպես, ճյուսիսային բարձր լայնություններում՝ տունդրայի զոնայում, լեոներբարձրանալիսոչ մի այլ բան չի «Հանդիպում'բացի տունդմոտ տայի բուսականությունից, Հասարակաժին գանվաղ լեանկրում,. օրինակ, Կիլիմանջարոյում,ընդճակառակը,պարղորոշ արտաճայտված Վ բուսականությանզուռիների սպեկտրը: նշանակում է, ուղղաձիգ զոնայականության ամբողջականությունըկախված է ինչպես տարածական գործոնից (լեոների բարձրություն), նույնպես ն աշխարՀագրական

լայնությունից:

հրար Ճաջորդողզոնաները խսիստսաշմանաղատվածչեն, նրանց Միջն գոյություն ունեն իրենց տարածքով բավական նշանակալի անցումային շերտեր: Ավելին,բուսական զոնաներնէլ բուսական ծածկույթի

կառուցվածքով, տեսակների նե կենսական ձների կազմով միատարը չեն: Այսպես, տունդրայի զոնայի շրջանակներում առանձնացնում են տոինդրաներ, թսուտային տունդրաներ ն մամոային-քարաքոսային ենթազոնաներիեն ղիֆերենցվում նան անտաանտառատունդրաններ: ն ռային մյուս ղոնաները: ղոնաների սաճմաններում, բացի ղոնայական բուսա-չ Բուսական կանության իշխող տիպից, Հանդիպում են ոչղզոնայականտեղամասեր: Դրանքբուսական ծածկույթի առանձին կղզյակներ կամ շերտեր են, որոնք տարբերվում են իրենը ճատուկ տնսքով ն որոշ բնակավայրի ճետ ունեցաժ գենետիկականկապերով: Սրանք կոչվում են զոնայական կախված ծագումից բուսականության ճիմնական տիպի նեբառումներ: ն որոշ բնակավայրերին ճարմարված լինելու։՝ այդ ներառումները բաժանվում նն հրեք խմբի. բուսականություն (նեղ իմաստով) դա բուսականուինտբազռնալ քյան այնպիսի տիս է, որ երբեք "ատուկ զոնա չի ձեավորում, բայց Հանդիսանում է որպես ներառում մեկ կամ ժի բանի զոնաների մեջ, օրինակ, աղուտ Հողերը, սֆագնային ճաչիճները՝ անտառային ղոնաների

Հ.

շշ

ԱԱ

ԺՆ»

ՀՅՅ

աՆ

ՏՅ Հ

:Տ

ՅՑ

7.24 ք

Հ.

թի:

- ԷՀ

ՀՏ

ԻՀ :

հնթառոնաներում: ն

5.35 Հ.

Հ խ

| :

1ԷՏ4 .Գ

8 Է: 941:7

լ-

3/2 Հ 72.2

Հ7(7

22,

ՏՏ

- Տ 15 8. 3 Տ Է `

թ»

ՀՏ»

«ՄՀՀ

` :Հ |

րի

բ ուսականութ

/ յան

Ֆյորսո լորայի

աղմի կազմիցդ:

Հ.Պ

ՀՀՀ5 Տ Է Է

բարաճունային մարդադետիններիբուսականությունը իր ֆլորայի կաղմով էապես կտարբերվիանտառային զոնան Հատող մարարաճունային մարդադետիննե բգագ

ՅՀՊ

"»ՅՀ

էՐստբազոնալ բուսականություն. ինքնօրինակ չէ, ինչպես նախորդ դեպքում, բայը իր ծադումով կապված է որնէ այլ ղոնայի բուսակա-չ նության Հետ, օրինակ, կաղնուտի ոչ մեծ կղզյակներ տափաստանային զոնալում, լայնատերե ն փշատերն անտառների ենթաղոնաներում: ոչ մի տեղ ճատուկ զոնա չի կազմում, Ոչզոնային բուսականություն՝ է բայց կարող ներառվել ճարնան զոնաներիշարքում, օրինակ, միջօրեականի ուղղությամբ ճոսող գետերի վարարաճունաւյինմարգագետինների բուսականությունը: Եվ խճարկե, տափաստաններիզոնան Ճատող վա

:Հ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

Սա

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

(ՖԻՏՈԳԵՈԳՐԱՖԻԱՅԻ)ՏԱՐՐԵՐԸ

բուսաբանության կարնհորադույն բաժին է, որի խնդիրն է ուսումնասիրել բույսերի տարածման ն բաշխման օրինաչափությունները ժեր մոլորակի վրա: Այս խնդրի կատարումը եժ նշանակություն ունի մայր ցամաքների ն Համաշխարճային ջրատարածքի ֆլորայի պատմությունն ուսումնասիրելու ճամար: Բուսակագզմի (ֆլորայի)ւ ներաառանձին բաղաղրիչների՝ տեսակների ծապումբ հ պատմական զարգացման ընքացքը, մյուս կողմից, Հանդիսանում են նրանց օզտադործման կ պաշտպանության անչրաժեշտ գիտական ճիմքը: Վերջաւ.

սորտերի կազմի կովտուրաների մշակվող գյուղատնտեսական Հարստացումըներմուծման եղանակովանիմաստ կլիներ առանց Ճճաշվի Այս խնդիրները լունախադրյալները: աոննլուբուսաշխարճագրական ճարնան գիտությունծելու ճամար անճրաժեշտ է օգտագործելմի շարք ների ճետնությունները, ինչպես ն կիրառել նրանց՝ պատմականերկն մորֆոբաբանության ն Հնէաբանության, բույսերի ֆիզիոլոգիայի լոգիայի ն այլ մասնաճյուղերի մեթոդները: Բույսերի աշխարճագրուընդճանուր գիտության, թյոնի Օ 0մի մասն է կենսաշխարճագրության ն նրանց բնական է օրգանիզմների Հետազոտում ճամադրությունոիի

ննրի

ՄԱԶ

(բիոկենսացենոզը ների՝ կենսացենուներիտարածումը կենսոլորտում: ճետ կենսական բարդ ցննող) տվյալ տարածքում բնակվող ն իրար կապված բույսերի ն կենդանիների միակփոխճարաբերություններով ցությունն է, ներառյալ տնսակների կենսացենոզայինընտրությունը: բույսերի աշխարլայն էին պատկերացնում Որոշ դիտնականներ նե ավելի նեղ: Բույսերի խնդիրները, մյուսները՝ Ճագրության ծավալը ն. Վիլդենովը, Ա. Հումբոլտը, այն ստեղծողների աշխարճագրության ն ճասկանում էին որպես կոմպլեքսայինխոշոր դիտություն առանձնացնում էին երեք «իմնական բաժիններ. ֆլորիստիկական, էկոլոզիական

առանձին Դրանցից յուրաքանչյուրը պատմականաշխարձադգրություն: ն աշխարտանքի է ճատուկ մեթոդներով: խնդիրներով դիտություն իրեն մասնաճյուղերը փոխադարձաբար Բույսերի աշխարճագրությանբոլոր ճետ ն են ճարնան բուսաբանական ղիտությունների՝ իրար կապված սսմենից առաջ կարդաբանությանճետ:

ՖԼՈՐԻՍՏԻԿԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՏՃՈՒԹՅՈՒՆ

կամ ֆլորոգրաֆիան լուՖլորիստիկական աշխարձճադրությունը տեսակների է երկու ճիմնական պրոբլեմներ: Առաջինը՝տաուսնձին կամ կարգաբանականավելի բարձր կարգի միավորների (ցեղերի, ընֆլորաների տարածման տանիքների) ն նրանց ճամակցությունների՝ ուսումնասիրություն. Ֆլորան բույսերի տեսակների պատմականորեն է որոշակի տարածքում: Առանձին տարածքՀամակցությունն կաղմված է տալիս ֆլորիստիկական ների ֆլորաների ուտումնասիրությունընյութ շրջանացման ճամար, երկրի մակերհսին ֆլորիստիկական թազավորությունների ն ավելի մասնակի ֆլորիստիկականտարածքային միավորների՝ մարզերի, շրջանների առանձնացմանճամար ն այլն: Ֆլորոդրաաշխարճադրություն է: ֆիայի երկրորդ պրոբլեմը բուսականության Նրա խնդիրն է՝ ուսումնասիրել բուսական խմբալորումների տարածվածությունը: Այսպիսով, ֆլորիստիկական աշխարձագրությանշրջանակում ձնավորվեցին երկու առանձնաչձատուկ գիտություններ. տեսակ-

ծում

այլ միավորների աշխարճադրություն(էլդոլոկարգաբանական

դիական աշխարճագրություն)ն բուսականության աշխարճագրություն: Նրանց ուսոսքնասիրության ճիմնական եղանակը արնալոգի ականւմե"քոդն է, այսինքն՝ տեսակների կամ բուսական խմբավորումների տամակերեսներիուսումնասիրությունը: բածման ցամաքի կամ ջրատարածքիայն մասն է, որի սաշմաննեԱրբեալը բում Հանդիպում է տվյալ տեսակը կամ բուսական խմբավորումը: կախված առաջադրված լխսնդրիցկարելի է ուսումնասիրել ցանկացած կարգաբանականմիավորի կամ բուսական խմբավորման արեալը: Առավել ակնճայտության ն Հճարմարության Համար ընդունված է արնհալըպատկերել աշխարճագրականքարտեզների վրա, որտեղ նշում են ուսումնասիրվող տեսակի գտնվելու բոլոր ճայտնի կետերը: Հատէն նշում կապես անամքով եզրային կետերը (աշխարճիբոլոր կողմերի որոնցից դուրս տվյալ տեսակը չի ճանդիպում։ Այնուուղղությամբ), ճետն է տաայդ եղրային կետերը միացնում են փակ գծով, որը ցույց լիս տվյալ տեսակիտարածմանմակերեսը, այսինքն՝ արեալը: շրջանակներում այն կազժող առանձնյակները բաշխված Արհալի են լինում անչամաչափ: Որոշ բնակատեղերումնրանք կարող են ճանդիպել զանգվածային, մյուսներում՝ Հաղվադեպ, իսկ հրրորդներում՝ կարող են բոլորովին չլինել: Սա կլինի տեսակի բաշխումը արեալում, այլ կերպ նրա տեղադրությունը՝ տուղոգրաֆիան: Ուսումնասիրվող տեսակով ղբաղված լավ արտաճայտվածառանձին բնակատեղերը(բիոկոչվում են արեալի տեղամասեր:Արնալի տարածքում առանձտուղներ) նացված ն բնակության ւլայմաններով մեկուսացած տեղամասերը ճա Ճախ պարունակում են տվլալ տեսակի վելի կամ պակաս անջատված ներտեսակայինձները՝ էկոտիպեր, քեմոռասաներ ն այլն: Ամեն մի բուսաբանաաշխարճագրական Հետազոտման Ճճիմքըկոչված է Հաստատելու ուսումնասիրվող տեսակների կամ բուսական խրմբավորումների արեալների (ֆլորիստիկական աշխարձճաղրություն), ուսումնասիրելու արեալի ձեավորման ն ղարդացման պատմությունը աշխարճագրություն)ն սաճմանելու ուսումնասիրվող տե(պատմական սակի կամ բուսական խմբավորման բաշխման օրինաչափությունը արնալի սաչմաններում (էկոլոգիական աչխարճագրություն), Լ

ԵՐԵԿՐԻ

ՖԼՈՐԻՍՏԻԿԱԿԱՆ

ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

երկրի ցամաքի տուսվել ընդոմյված բաժանումներից մեկը պատկանում է Լ. Դիլոին,որն առանձնացնում է վեց ֆլորիստիկականթա-

դավորություն:

կամ հյուռիսային(80164115), Հոլաբկտիկական (Ռ1018-էՇ), թա429

դավորությում՝

կամաքի Ճամաիյա Ճոծ շուրջբնեռային զանգվածն է, որտեղ գերիշխում են Հետեյալ ընտանիքներիներկալացուցիչները. սոճազգիներ (Քնոօօնօ), տատազգիներ(ՏՊՈՇՅՇԵՅ6), բոշիխակգիներ (ՇցքծրՅՇ6Յ6),գորտնուկազգիներ (Թճոսո«ս86686): նրա կազմի մեջ է մտնում Եվրասիայի վիթխարի մայր ցամաքը, բացի Հնդկաչին ն Հեդկաստանթերակղզիներից, որոնք գտնվում են Այծեղջյուրի արնադարձից Հարավ ն մի ժամանակ եղել են Տետիս ծովի կղզիներ: Սրան են վերաբերում նան Հյուսիսային ոչ արնաղարձային Աֆրիկան(ննրաոՍաճարա անապատը),իսկ արեմտյան կիսագնդում: Համարյա ափյալ " Հյուսիսային Ամերիկան: դեպի Ճարավ,երկու արնաթաղզավորությունից ն դարձերի միջն (խեցգետնի արնադարձից մի փոքր ավելի «յուսիս են՝ քիչ տարածվում կիսաԱյծեղջյուրի արնադարձից արնելյան Հարավ) դնդում պալեոտրոպիկական, արհմտյան կիսագնդու: նեռտրուլիկական թաղավորություններըո Պալեռտբոպիկական Թագավորությունը իի տարած(Ք216օէոօք15) Հետո քով Հոլարկտիկականից երկրորդ տեղում է: Այն մեծ տարածք է բոնում Աֆրիկայում (Սմաշարաանապատից դեպի ճարավ, բացի մայր ցամաքի ճարավ-արեմտյան ոչ մեծ վերջավորությունից), Արաբական թերակղզու ճարավ-արեմտյան մասը, նոր Գվինեան, Նոր Զելանդիան, Ավստրալիայի «յուսիսային ն ճյուսիս արնելյան ափերը, արնադարձային կղզիները Խաղաղ օվկիանոսում (Ֆիլիպիններ, Մալայան արշիպելագ, Ֆիջի, Սամոա, Սանդվիչյան ն այլն): Ջնայած այս Սազավորության ծայրաստիճան նական տվյալները վկայում են նհրա ֆլորայի միաս ությա ասի ամենաճինն ամենակոնսերվատիվն է, Այստեղ տարածված են որը Հճետելալ ընտանիքների բազմաթիվ տեսակներ. պանդոնավգիներ սա

ցիան Աա ոռ ր նն քագգիորը հանել, (ջեր դրի Օա արմավենի (ց Աա ԱԱ ա ա արավա 666): սակներ (ցեղ քՇլոշհօոճ) Սետաների արիրի(Բանոաած) Պոր» աթ " ցեղեր: ա նր ավոր նագարձային ԲՐԳու տալիս զանազան րը: փախը պատգա ի րաի հացից ( Ե բրոմելիազգիների յո ո ազո ոի աՈՀՈՑ6686)» ընտանիքին: Բրոմելիազգի «հ1մ26686) ը իանրիկայի խոնավ արնաղդարձայինանտառներին: Աո Խոլորձազգիներն

ողջ

Մի քանիցեղերը առանձնապես լայն ներկայացված: միայն արնադարձային են

Ամերիկայում:

նեպենթազգիներ (Քճոմօո26օ26), (Գծքծոէհճօ646), դիպանրոկարպազՇատ են արմավենիները՝ փյունիկյան (ցեղ դիներ (Ծ1թէ6օ1062-թճ6646): լիվիսՇօոմքհճ),

(ցեղ ՆԻՈՏէՕՈՅ),կալամուս (ցեղ ԸՇճլճստ) ն այլն: Չորային շրջաններում տարածվածեն սուկուլենտները՝կաթնուկ (ցեղ Էսքհօելո)» աի Հալվե (ցեղ 106): չ է քազավորությունը տեղադրված Նեռտբոպիկական (Ա6Օէոօք15) ն Միջին ՀարավայինԱմերիկայում (բացի մայր ցամաքի ծայր-ճարավային մասից, Չիլիից ն Պատագոնիայից), Ֆլորիդա թերակղզու Հարավային մասում, Անթիլյան կղզիներում: ամենաճին ն ամենայուրօրինակ թագավորությունն է: ներում նեն կենարոնացած Ճետիլալ ընտանիքների արեալները. կակունեն որ տեսակ. մոտավորապես 1800 տուսավդիներ (ՇՃՇԼ46646), |

սաճման-

են Ճանդիլում

արավային կիաագնղի երեք քազավորություններից ամենախոշորն է: Գրավում է Համարյա ամբողչ Ավստրալիան ն Թասմանիա Այստեղկենտրոնացած են ծաժկասերմերիմոտավորապես 10 ճաղար տեսակներ, որոնցից Ց ճազարը էնդեմ են: Գերակշռող ընտանիքներն

ֆլորիչտիկական

են.

կղզին:

բակլազգիներ (ԷՃԵՃԸՇՅ6),մրտենազգիներ (9ՐԷՅԸՇՈ6),բարդա-

ժաղկավորներ (Շյքօր86686), Հացազգիչ(ՇօոքօՏ1է86), բոշխազգիներ

ներ (ՕՈճոլոճծ): Մի

ընտանիքներ ճատուկ են միայն Ավստրաչ կազմով են մոտավորապես300 տեսակ: լիային: Պատերանմանները Այստեղ, ինչպես ն Ճաջորդ ֆլորիստիկական Թագավորության մեջ, մշակվել ն գերակշռում են բուսականության քսերոֆիւտ տիպեր: շարք

Կապի (Ըճքծոտ5) թագավորությունը՝ մեջ ֆլորիստիկականն

ամենափոքրը, գտնվում է Հարավչարեմտյան մասում Աֆրիկայի գետից չարավ ն արնելքում մինչն Վիշապալեռները): (նարնջագույն Այս ոչ մեժ տարածքում կենտրոնացածեն բարձրակարդ բույսեր՝ մուտավորապես15 Հազար տեսակ: նրանցից 3 Հազարից ավելին էնդեմ են: Համեմատության Համար ճիշեցնենք, որ ՍՍՀՄ «Հրոկայական տարածքում ընդամենը աճում է բարձրակարգ բույսերի մոտավորապես19 Հազար տեսակ:

բազմաթիվ

Անտաշկտիկական թագավորությունը դտնվում (ձոէճոՇէլՏ)

րավային

է Հա-

Ամերիկայի ճարավ-արնմտյանվերջավորության վրա, Հրո

Երկրում, կղզիներում, Ֆոլկլենդյան

կեմպբելլա

նհ այլ

ինչպես

Տրիստան-դա-կուն

կղղիներում։ Հակադրություն երկու նախորդ թաայստեղ գերակշռում են անտառները, դավորությունների՝ իսկ բաց մամոային տունդրան: Անտարկտիկական անտառներիՖլորան տեսակների թվով Հարուստ չէ՝ մոտավորապես Տ Հազար, որոնցից շ5 էնդեմներ են, խիստ աղքատ է: նրանցից մի քանիսի վրա աճում են ընդամենը20--25 տեսակ

վայրերում՝ . արոաով Եորխատիվական՝ '-

այստեղ

քագավորությոմ՝ Ավստբալիական (ՃաՏէո2115)

ու

(ցեղ

աարի աագատվածությանը,

կարիուտա(ցեղ ՇՅոՄ0է4), կորիֆա Քիօօո1դ),

բռ

5.2 ալարկտիկական

տոնա

այլ

գե-ը

Անտարկտիկական կղզիների Ֆլորան

Հարավային լայնության 62"-ից ծժածկասերմեր: մամոանվաններ, քարաքոսեր ե ջրիմուռներ: 1ե2

նս

վեր

աճում

են

միայն `

Վ. Շաֆերը առանձնացնում բուսաբան-աշխարճագրագետ

յոթերորդ

միջերկրածովային թագավորություն՝ ֆլորիստիկական

(16ժ16ուճուտ):

ԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԷԿՈԼ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

շրջապատող էկոլոգիական դիտություն է կենդան` օրդանիզմների՝ ն իրար միջն տեղի ունեցող փոխճարաբերությունների Հետ միջավայրի էկոլոգիան բնորոշել է որպես բուսաշխարճադրաԺասին։ Ա. չումբոլտը կան զիտություն: էկոլողիա տերմինն առաջարկել է դերմանացիճայտոնի է. Հեկկելը (1868): Բույսերիէկոլողիայի զարդիտնական-դարվինիստ դացումը բուսաբանական աշխարճագրության ընդերքում ամենից կապված է Ա. Գրիզեբախի, Ա. էնդլերի, 0. Դրուղեի անունների առաջ

Հեւ:

Բույսերի էկոլոգիական աշխարճադրությունըստորաբաժանում են չորս մասի՝ տեսակների էկոլոգիա, բուսական խմբավորումների էկոէկոլոգիա, ֆիտոցենոլոդիա: Աշխարճի շատ լոգիա,գլուղատնտեսական երկրներում էկոլոգիան ճասկանում են չատ լայն՝ ռրպես գիտություն մասին: (կենսերկրացենողների) էկոլոգիական Ճճամակարգերի է Բույսերի բնակության միջավայրը բաղկացած մի շարք առանձին տարրերից՝ էկոլոգիական գործոններից: նրանք անճրաժեշտ են բույսերի գոյության Համար ն նրանց վրա ներգործում է այս կամ այն ազդեցությունը: Շրջապատողմիջավայրը բաղկացած է կենդան (բիոտիկ) ն անկենդան (ֆիզիկական) ղզործոններից:էկոլոգիական գործոնները բույսերի վրա կարող են ազդել անմիջականորեն(չերմություն, խոնավություն, Հողի պտղաբերություն)կամ կողմնակիորեն (բարձրությունը ծովի մակերնույթից, օղ, քամի): Միջավայրիէկոլոգիական գործոնները սովորաբար ստորաբաժաեն Հետնեյալխմբերի. նում կլիմայական՝լույս, ջերմություն, օդ (նրա բաղադրությունը, շարժումը), տեղումներ, օղի խոնավություն, էլեկտրական երնույթներ. հողային՝ ֆիզիկական ճատկություններ, մեխանիկական կաղմ, ծողերի ն գրունտներիքիմիա ն մանրեաբանություն. բիռտիկական՝օրգանիզմների ամբողջ միակցությունը (կենդանիներ, բույսեր, միկրոօրգանիզմներ). (ոնլինֆ)՝ բարձրությունը ծովի մակերնույթից, օբոգբաֆիկական լանջերի էքոպողիցիան (արեգակիցլուսավորում) ն թեքությունը. մարդը ն նրա տնտեսական դործունեությունը, որոնք անթբոպոգեն՝ '

անմիջականորենազդում են բույսերի ն էկոլոգիական այլ գործոնների վրա» է մարդու (Տեխնիկայի զարգացման ճետ միասին արագ մեծանում են վրա որպես կենսոլորտի Հաճախ այն ընդունում ազդեցությունը ճաղթանակբնության վրա, բայց դա այդոլես չէ: էկոլոգիապեսչկրթված մարդու ձեռքում տեխնիկական ճղոր միջոցները ճանդգեցնումեն այն բանին, ռր խախտվում է կենդան բնության ճետ ունեցած փոխկաղպակցությունը ն ոչնչանում են ամբողջ էկոլոգիականչամակարդերչ Անթրոպոդենալին տարերքը առաջին անգամ բոնկեց ն սպառնալի չափերի Հասավ կապիտալիստական «Հասարակությանմեջ: Անտառների՝ ոչ ռքի կողմից չկարդավորվող ոչնչացման ճետնանքները, առանձնապես երկրի ավելի խոցելի՝ լեռնային շրջաններում, վառ ցուցադրել է Ֆ. էնդելսի:Նա դրել է. «Այն մարդիկ, որոնք Միջադետքում, ժունասանտառտանում, Փոքր Ասիայում ն այլուր արմատախիլ էին անում ստանան, ները, որպնազի այդ միջոցով վարելաճող չեն էլ ենթադրել» որ դրանով նրանք ներկա ամայացման սկիզբն են դրել այդ երկրներուվ՝ անտառների ճետ միասին զրկելով իրենց խոնավության կուտակման ու պաշպանման կենտրոններից»"': Դրան կարելի է ավելացնել, որ' միայն վերջին ճարյուրամյակում մոլորակի վարելաճողերի 28 00-ը էրոզիայի պատճառովդուրս է մնացել գլուղատնտեսականօդտագործումից: Յուրաքանչյուր տարի ծովերը ն օվկիանոսներն է թափվում 20 միլիոն խորանարդմեւր Հողւ կյանքի պայմանների առաջարկվողբաժանումը առանձին գործոնների հ այդ դեպքում նրանց Ճակադրումը4Ճուլժչվլայմանական, արձճեստական ն երբեմն պարզապես ճակառսականէ. Այդ պատճառով անծրաժեշտ է միշտ ելնել միջավայրի տարրերի սերտ փոխկապակցության ն փոխթքափանցման պատկերացումից, քանի որ նրանցից մեկի փոփոխումը անխուսափելիորեն պայմանավորում է մյուսների փուիոխումը: Գործոններիորոշակի կոմպլեքսով տարածքի միավորները կոչվում են էկոտոպներ Դրանց մեջ պետք է դասել ճաճիճները, (բոիոտոպներ): ավաղզուտները, քարքարոտ թախվածքները,չոր տափաստաններըն այլն, կանաչ բույսերի կյանքի Համար անճրաժեշտ կյիմայական ն մչ շարք Ճողային դործոնների ֆիզիոլոդիական նշանակությունը քննվում է բույսերի ֆիզիոլոդիայի դասընթացքում։ Սակայն նրանց քանակային բնակության կոնկրեւո միջավայրի տւսրբեր պայչ Ճարաբերակցությունը մաններում ն այլ գործոնների Հետ կոմպլեքսով բույսերի վրա ներդործումը կազմում են էկոլոգիայի առարկան: էկոլոգիայի, որպես գիտություն գործնական կարնորագույննշա"

յռքոչ

Ի, ՅԵՐՇՂԵՇ Փ. Շօվ.,

ոՅո.

2-6,

20.

Աօղորատուը, 1955,

Ը.

496, «27

նակությունն է ուսումնասիրել այն պայմանները, սրոնց դեպքում կաբելի է ստանալ տնտեսապես արժեքավոր տեսակների կամ բուսական

արդյունք: Միայն ստույգ չեղաժասերի առավելագովյն ծածկույթի փորձարարականտվյալների ճիման վրա կարելի է պլանավորել տվյալ վայրում անտառի, տեխնիկականբույսերի ն դեղաբույսերի մթերումների թույլատրելի նորմաները: Մքերումների կամ արածացման չափից մեծ նորմաները ճասցնում են բնական բուսական ճարստությունների ոչնչացմանը: Բուսականզանդվածիմթերումների մասշտաբները ավելի չպետք է լինեն, քան բնական վերաճը կամ սերմնային վերարտադրումը: ձայրենականերկրագործության դիտաչ-տեսական իմունքների էկոլոդիական ճետազուությունմշակման, դաշտային փորձարարական ն մեջ առաջնակարգնշանակություն ների կազմակերպման անցկացման են ունեցել ռուս Վ. Վ. Դոկուչանի, Չ. Ֆ. Մորոբուսաբան-էկոլոգներ ն. Վիսոցկու, էԼ. Ա. հվանովի, Վ. Ռ. Վիլզովի, Ս. Պ. Կոստիչնի, Գ. ամսի, Բ. Ա. կելլերի, Ե. Պ. Կորովինի, Վ. ն. Սուկաչնի, Պ. Ա. Գենկելի Հայրենականէկոլոդղիականուղղության նշանաբանն աշխատանքները: է՝ Հայրենական գլուղատնատհսական արտադրությունը ազատել բնու թյան ւտարերքներիցն քմաճաճույքներից: Մեր սոցիալիստական պետության մեջ գյուղատնտեսության մեքենայացման, քիմիացման ե էլեկտրիֆիկացման պայմաններում գյուղատնտեսը մեծ «ճնարավորություն ունի բույսէրի գոյության լավագույն պայմաններ ստեղծել:

ՖԻՏՈՑԵՆՈԼՈԳԻԱ

ԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ)

(ԱՇԽԱՐՀԱԳԲԱԿԱՆ

զարդաէկոլոգիական աշխարճագրության առավել երիտասարդ բաժիններից մեկն է, որի ճիմնական խնդիրն է բուսական ճամանսլատակ կելությոմների (ֆիտոցենովների) ոււումնասիրությունը ունննալով պարզել նրանը առաջացման ն զարգացման սլատճառները, տնտեսական օգտագործման ուղիները ն եղանակները, ինչպես ե կերոլափոխումը։ Բուսաբանական աշխարճադգրությանմյուս բաժինների Հետ միասին ֆիտոցենոլոգիան մեծ նշանակություն ունի գործնական

ցող

ամար: Բուսականծածկոցի Համակողմանի դլուղատնտեսության ն տնտեսական առանձնապես օդտադործումը, ուսումնասիրությունը

մարդադետիններով, անտառներով, ճաչճիճներով|վբաղված տարածքեւու ներում, կապված է ֆիտոցենոլոգիայի Ճճաջողությունների

Համակցված բույսերի Ֆիտոցենոզը փոխներդործող պատմականորեն

կազմավորվածկապակցությունն է տարածքի միանման տեղամասերում: Այս բնորոշման մեջ ուշադրությունը կենտրոնացած է այն բանի վրայ յ

որ

բույսերի ֆիտոցենողը

Հետ

ինքնավերականգնման ընդունակություն չունեցող բույսերի Համակցությունը, ի տարբերություն ֆիտոցենողի, կոչվում է խմբավոբում: Ֆիտոցենողներն ուսումնասիրում են ընդճանրական ծրագրով: Առւսջին Ճճերթին ուշադրություն են դարձնում նրանց կառուցվածքի՝ եսակային կաղմի, ճարկայնության ն (վերերկրյա ժմասերի արմատային տվյալ ֆիտոցենովի Ճամակարդերի), ձնավորման մեջ առանձին տեսակներիմասնակցության աստիճանի, առանձինտեսակներիկենսունակությանն այլ պարամետրերիվրաւ Ֆիտոցենոլոգների գլխավոր խնդիրն է՝ մշակել մարգագնտինների, տունդրաների ն բուսական անտառների, ծածկույթի այլ տիպերի, այդ թվում նան փոխակերպված, օրինակ,դյուղատնակսական ցանքերի ն օգտագործելու գիտական Հիմունքները: ցոնոլոգները գյուղատնտեսների, Հողագետների, տնտեսագետների Հետ միասին նախատեսում հն երկրագործության առաջընթացը դեպի Հյուսիս ն արնելք, ճաճիճներիչորացումը, աշխատում են արգելոցներում,մասնակցում են մեր երկրի ամբողջ վիթխարի տարածքի

Արի մարատակաճարմար

ն Ճողաշինարարությանը անտառաշինարարությանը:

Հարցերինքնաստուգմանճամար ւ

Չ.

չէ, Ճավաքածու

ալլ

փոխներ-

մեկուսացած: խմբավորում չէ,

Է րբ

ն որտեղ է առաջացել կյանքը աշխարճի Լվոլլուցիան:

երկրի վրաւ ինչես

ընքացել

բոաական

ինչոյիսի՞նէ ռճոսկան բազմացման էվոլյուցիան: Ւ՞նչ սկզբունքային տարբերություններ կան անսեռ ն սեռական բազմացման միջե: "րն է սնոական բազմացման էվոլյուցիոն

ինչսիսի՞կաս

ԲԱ ու

պատաճական

դործող տեսակների ճամակեցություն,

որոշակի տարածքով, այն է՝ արտաքին միջավայրի գործոնների կապակցված, դոլության սպլայմաններին Հարմարվելու պրոցեսում սոեղիունեցող երկարաոն ռլատմական զարդացման արդլունք: Հայտնի են ֆիտոցենովներ, որոնք ձնավորված են մեկ տեսակով: Այսպիսի ֆիտոցենոզներ կարելի է տեսնել Հատուկ բնակավայրերումչ որտեղ բույսերի տեսակներից մեկը՝ ավելի լավ Հարմարվածլինելով, ունի մլուսների առավելություն նկատմամբ: Այսպիսին են աղաբույսերի մի քանի տեսակներիբուսուտները աղի ճողերում, լճային շամբու խրմբակցություններիայն տեզերում, որտեղ դրումտային ջրերը բարձր ենչ Ֆիտոցենովի՝ որպես կայուն ճամակարդիկարնորագույն Հատկություններից մեկը նրա ինքնավերականդնման ընդունակությունն է: այլ

ու

կա

անսծո

թ աԱ

գերիշխումը

սական

առավելությունը:

սնռակոան բազմացումների միջն: Ի՞նչ էվոլյուցիոն մորֆոլոջնական ի Քամրոոգիար

տարասեոու-

ցիկլում,

Ի՞նչ կապ կա ֆիլոգենեզի ն օնտոգենեզիմիջն: հնչի՞ առին է բիոգենետիկ օրենքը: Ո՞ր ոլատճառների ազդեցությամբ են կատարվում կառուցվածբների փովփոխությունները օնտողենենզում:

10. 11.

12.

18. 74.

15.

12.

Ի՞նչ է կենսական ձենը:Ինչպե՞սէ դասակարգումկենսական ձեերը Կ. Ռառ նկի երը: Ք՞նչ է էկոլոգիական խումբը: Բույսերի ինչպիսի՞ էկոլոգիական խմբէր զան խոնավության ն լույսի նկատմամբ:

ե Հետերոտրոֆ Ի՞նչտարբերություն կա ավոտուռրոֆ բույսերի

ո միջն: ինչած՞ս անվում մակաբույժներնու սապրոֆիոներիչ Ինչպե՞ս են տծսակը էնորոշում բնապատմականկ ձնական-տրամաբանական մո-

։տնցման դեպքու: Ի՞նչ օրինաչավություն գոյություն

բաշխման մեջ: Ո՞ր Բույսերն էն դրանք:

ի՞նչ

ունի քէիկրազնղիվրա

բուսականության

ՉՈՐՐՈՐԴ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՄԱՍ

ՄԱ

ՅԱ

արին »

կոչվում

ինդիկատորներ: Ի՞նչգործնական

արնալը: բուսական ժաժկույքն ունի Հիմնականրուսական դուռիները:

նշանակություն

ունեն

Ինչո՞ւճրկրի

գոտիականություն: Ռրո՞նջ

էն

ՍՍՀՄ-ի

Ռրո՞նջ են էկոլոգիական դորժոնները: հինչպե՞ս էն ղրանք դասակարգում: Ի՞նչ նշանակություն ունի էկոլոգիան բնության պաճպանության ն գյուղատնտնաության ամար: Ի՞նչ է ֆիտոցենողը:Ի՞նչ նշանակություն ունի ֆիտոցենոլողիան գյուղատնտեսական

պրակտիկայում:

Բուսաբանականգիտությունների Համակարգում բուլսերի ֆիզիոլոգիան գրավում է գլխավոր տեղերից մեկը: Ա. Պ. չենկելը բնորոշում է այն որպես գիտություն կենսականպրոցեսներիօրինաչավփությունների, միջավայրի ճետ փոխադարձկապվածուդրանց էության ն շրջապատող ձնավորվել են էվոթյան մասին: իՀարկե, այդ օրինաչավփությունները են ն բույսերի մարմնի կառուցվածքի էլուցիայի ընթացքում ուղեկցվել փուխոխությամբ: ժամանակակիցֆիղիոլոգիան պարտադիր մորֆոլոդիական (ձեինե ֆունկցիայի անքակտելի կապը)ն ֆիլոգենետիկականէ: Ֆիղիոլոդիան գործ ունի ճետազոտության չատ բարդ օբյեկտի՝ կենդանի մատերիայի ճետ, որը գտնվում է ինչսլես անչատական (օնտոդենեղզ),այնպես էլ պատմական (ֆիլոդենեզ) անընդճատ շարժման պրոցեսում: Այդ կապակցությամբ Կ. Ա. Տիմիրյազնը պնդում էր, որ ֆիվիոլոգը պետք է օգտագործի Հետազոտության երեք մեթոդներ. փորձարարական, պատմական, նկարագրական: Փորձարարականաշխա-չ տանքում ֆիղիոլոգները ճաճախ օգտագործում են մյուս կենսաբանական դիտությունների՝բույսերի ֆիզիոլոգիայի, ֆիլոգննետիկական սիստեմատիկայի, կենսաքիմիայի, գենետիկայի ն մյուսների կուտակած գիտելիքները: Դրանց Հետ սերտ Հարաբերության մեչ կատարվում են, օրինակ՝ դյուղատնտեսականկուլտուրաների ֆունկցիոնալ մորֆոլոգիայի նե մորֆոլոգոֆիզիոլոգիական անալիզի կենսաբանականվերաճսկողության (Ֆ. Մ. կուպերման ) Մեթոդների մշակման, գյուղատնտեսական բույսերի պարբերականաճի ե նրա կարգավորման (Վ. Ս. Շնելուխա), ն ւբույսերի երաշտաչերմադիմացկունության (Պ. Ա. Հենկել),ամինաթթվային փոխանակության (Վ. 1. կրետովիչ) ն այլնի վերաբերյալ Հետազոտությունները։ ՍովետականսելեկցիոներներՊ. Պ. լուկյանենկոյի, Վ. Ս. Պուստովոյտի,Վ. Ն. Ռեժեսլոյի ն ուրիշ. բարձրագույն նվաճումները Հիմնված են ճամապատասխանգյուղատնտեսական կուլու

տուրաների ն դրանց ցեղակիցների մորֆոլոդոֆիզիոլոդգիականն կենսաբանական ճետազուռությունների վրա: Ֆիզիոլոդներըիրենց աշխատանքում կիրառում են ֆիզիկայի ն Քիմիայի ամենաժամանակակիցմեթոդները, ինչպես նան մաթեմատիկական տրամաբանությունըոը բուսաբուծության ն «ողաԲույսերի ֆիզիոլոգիան ժամանակակիցը գործության, սելեկցիայի, սերմնաբուծության ն գյուղատնտեսական այլ գիտություւների դիտական «իմքն է: Ֆիզիոլոգիայի ընդճանուր նդիրներբ առավել «ստակ ձնակերպել է դեռես նկ. Ա. Տիմիրյազնը. «Բույսերի ֆիվզիոլոդիայի ձգտումների նպատակը այն է, որպեսզի ուսումնասիրի ն պարզաբանիբուսական օրդանիզմիկենսականերնույքպարզաբանիդրանք, այլ այդ ուճումները ն ոչ միայն ուսումնասիրի ն նասիրման պարզաբանմանճանապարճովդրանց լիովին «նաղզանդեցնի մարդու բանական կամքին, այնպես, որնա կարողանա կամովի ձեվափոխել, կանխել կամ առաջացնել այղ երնույթները"»։ Այս բնորո շումը այժմ էլ արդիական է «Հնչում ինչպես բուն գիտության ճեռանկարային վարդացման, այնպես էլ գյուղատնտեսական արտադրության կենսական խնդիրներինպատակասլացլուծման տնսակետից: շրջանակներում Բույսերի ժամանակակից ֆիղիոլոդգիայիլայն առաջացել են իրենը ճետազուտությանմեթոդներով մի ամբողջ շարք բաժիններ` բուսական բջջի ֆիզիոլոգիան, բույսերի չրային փոխանակությունը, ածխածնի յուրացումը, Հանքային նյութերի յուրացումը, բուսական օրգանիզմում նյութերի փոխարկումը (տրանսֆորմացիան), շնչառությունը ն խմորումը, բույսերի աճն ու զարգացումը ն այլն: Մեծ ճետաքրքրություն է ննրկայացնում որպես դեղամիջոցներ, բույսերի աճման խթանիչներ ն ինգիբիտորներ, Հերբիցիդներ" ն այլ կարնոր նշանակություն ունեցող ֆիզիոլոդիապես ակտիվ նյութերի մասին ու

ուռ-

մունքը:

նրա բույսերի տերնեներըպարունակում են մուռ 80 00 ջուր, Հատապտուղմինչն 90 06 ն ավելի, ձմերուկը մուռ 95 ճը, ների պտղապատյանները Միայն սերմերն են ճամեմատաբար իսկ վարունդ՝ մոտ 92 06 ջուր

Քիչ (12--15 զե) ջուր պարունակում: չուրի կարելի է Հեռացնել չորացնելով ն տանալ չոր զանգված: եքն այդ ղանդվածըտաքացվի 100"Շ-ից բարձր չերմաստիճանում, արո օրգանական նյութերի լրիվ կայրվեն, իսկ անօրգանական նյութերը կմնան մոխրի ձնով: Այուպիսով, բույսի մարմինը կազմված է ջրից, օրգանական ն անօրգանականնյութերից: Ջրի նշանակությունը որոշվում է նրանով, որ բջջի մեջ քիմիական ն կենսաբանականպրոցեսները կարող են իրադործվել միայն ճեղուկ միջավայրում: Ջուրը Հսկայական դեր է խաղում կայուն կոլոիդ ճամակարդերի առաչացման գործում. նրա մոլեկուլները մի բնեռում կրում են դրական լիցք, իսկ մյուսում` բացասական, ն կոլոիդ մասնիկների շուրջն առաջացնում են ճիդրատային թաղանթներ, որոնց կորուստը առաջացնում է կռագուլլացիա: Բարձր տեսակարար չերմունակության շնորճիվ ջուրի բույսերի ճամար ճամարվում է նան ջերմակարգավորիչ դործոն։ Այն լցվում է բույսի բոլոր օրգանները ն ստեղծում անընդճատ ֆազ, դրանով իսկ ապաճովելովկապը օրգանների միջն: Ջուրը «Ճուսալի միջավայր է սննդանյութնրի փոխադրման ճամար: կենսագործունեության բազմաթիվ պրոցեսներ, այդ թվում բազմացումն ու աճը, իրադործվում են միայն ջրի բավարարքանակի առկայության ղեպքուժ: Մի խոսքով, չրի ֆիզիոլոգիական նշանակությունը «ակայական է: Վաղուց արդեն Հաստատված է, որ բույսի կենդանի մարմնում ջուրը շատ շարժուն Ճամակարդ է: Դա վերաբերում է ինչպես «դնայուն չրին» (Դ. Ա. Տիմիրյազնիարտաճայտությամբ)՝այսինքն՝ գերազանցապես տերնների կողմից դոլորշիացվող ջրին, այնպես էլ կազմակերպաէ բջջի բաղադրամասերի կազմի մեջ կամ կապկան ջրին, որը մտնում ված է պոլիմերների սպիտակուցի, ցելյուլողի, օսլայի, մոլեկուլների Հեւու

10-րդ Գլուխ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՋՐԱՅԻՆ

ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՓՈԽԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱՂԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ՋՐԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Քանակականչճարաբերությամբ չուրը կազմում է բույսի մարժնի գլխավոր մասը: չատկաւես այն շատ է երիտասարդօրդանիզմներում ն երիտասարդ աճող օրգաններում: Այսպես, ճաշվված է, որ վերդետ«կ. »

Տիմիրյազն Ընտ. երկ. 2 4. Մ. նէրխոզգիզ,1948, Մոլախոտերիոչնչացման ճամար կիրառվող նյութեր: Ա.

էջ

331,

Ջրային փոխանակությունըներառում է չորս ճիմնական պրոցեսներ՝ բույսի կողմից ջրի կլանումը շրջապատող միջավայրից, ջրի փոխադրումըբբույսի մարմնով, չրի արտաթորումըբույսի կողմից ե չրի յուրացումը բույսի կողմից:

ԱՐՄԱՏԱՅԻՆ

ԿՎԱՆՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ՈՐՊԵՍ

ՋՐԻ

ԵՎ ՍՆՆԴԻ

ՏԱՐՐԵՐԻ

ՕՐԳԱՆ

Ջրի ն նրա մեջ լուծված անօրգանականէ օրգանական սննդառուկլանման գործում թյան տարրերի դերը պատկանում է արմագլխավոր 28--1189

տային Համակարդին: նրա չափը մի քանի անդամ գնրազանցում Է բույսի վերգետնյա մասի չափին (նկ. 264), Արմատների խիստ զարդաքաժ ճյուղավորման ընդունակությունը ապաճովում է երիտասարդ), Ֆիզիոլոգիասլես ակտիվ մեծ քանակության արմատների առաջացումը: Այսպես, խնձորենու 5--0 ճյուղերով միամյա սերմնաբույսի արմասոէ մինչն 50 ճազարի:րի ե սննդի տարրերի ների քանակը Հասնում կլանումը իրագործվում է արմատամաղիկներով,որոնց ամբողջությունը անառաջացնում է ճսկայական կլանողական մակերես, որը 10--15 է դամ դներազանցում արմատների մակերեսին: Բացի այդ, արմատա-չ մազիկների արտաղատուկները (օրգանականթթուներ, ածխաթթու ն այլն), լոժելով ջրում դժվար լուծվող «անքային նյութերը, օժանդակում նն դրանց կլանմանը: Ջուրը կլանվում է առավելապնս օոմուխ ճանաղարտճով:0սմոսը դիֆուզիաէ կիսաթափանցիկ թաղանթիմիջով, այսինքն թաղանը, որը լավ քափանցիկ է չրի Համար, ն ոչ քափանցիկ կամ վատ քափանցիկ ջրում լուծված նյութերի ճամար: Դիֆուզիայի պատճառը գազերի մ ճեղուկների մեջ մոլեկովների ն իոնների կինետիկ էներգիան էյ, որի շեորճիվ այդ մասնիկները դտնվում են անընդճատ շարժման մեջ: վուծույթի մնջ որեէ նյութի կոնցենտրացիայի գրադիենտի (անկման) դոլության դգեպքում դիֆուղիայի շնորճիվ այն բաշխվում է ճավասաչ րաչավի, գրադիենտըվերանում է: Բջջում կիսաթափանցիկմեմբրանը պլազմալեման ն տոնուլաստն է, օսմոտիկ գործող լուծույթը՝ բջջաճյութը, որն ավելի կոնցենտրազված ե, քան արմատամժազիկըշրջապատող ճողային լուծույթը: Հետկաբար: ջուրը ճողային լուծույթից ուղղվում է արմատամազիկիբջիջների մեջ: Որքան բջջաճյութի մնջ բարձր է նյութերի կոնցենտրացիան, այնքան ուժեղ կլինի չրի մուտքը: էլեկտրոլիտների լուծույթների օսմոտիկ ճնշումը կամ օսմուսիկ պոտենցիալը (թ) իոնների վրա, կապված մոլեկուլների դիսոցման 4ետ, ավել մեծ է, քան նույն մոլեկուլային կոնցենտրացիայի ոչ էլեկտրոլիտներինը: 0սմոտիկ ճնշումը (թ) կարելի է չափել Պջեֆերի ճնշումաչափի օգնությամբ: Այն կազմված է ճենապակե գլանից, որի ծակոտիների լցված նն պղնձի «նեքսացիանոֆերատինստվածքային թաղանթով (նկ. 265): Ճենապակնգլանը մեմբրանին տալիս է բավարար ամուր ճենարան, որը Հնարավորություն է ընձեռում չափելու մի քանի ճարյուր կիլոպասկալների" ճնշումը: մեջ չրի մտնելու ժամանակ առաջանում է ճիդրոստատիկ Վակուոլի ճնշում, որը կոչվում է տուրգոր (1): Այլ ճնշումը ցիտոպլազման սեղը

մթն-101,325

կՊա (կիլուլասկալներ):

մն

Է Պո» /004»-

Նկ.

265.

0սմոտիկբչիջ.

Ա--Պֆեֆերիբիչ,

Նկ.

264.

Բ--բուսական բյիչ:

Անցողունզեղավեոիծիլը:

Ձգված բջջապատը ճակաղղող ճնշում է գործում, որը Հավասար է տուրգորային ճնշմանը: Տուրգորային ճնշումը ճակավզդումէ բջչի մեջ չրի ներչոսմանը: Այն ճնշումը, որով ջուրը օսմուռիկ ներճոսում է վակուռլի մեջ, ճավասար է օսմուռիկ ն տուրգորային ճնշումների միջե եղած տարբերությանը: Այդ մեժուուժ կամ ջոայինպոտենցիալ թյունը կոչվում է ծծող (Տ): Բջջի վիճակի ճավասարումը՝ Տ--Ք--՛1Լ: Տ-ր կլինի այնքան մեծ, որքան օսմոսային փոքը՝ Ղ-ն, ն առավել մեժ' Ղ-Օ-ի դեպքում: Բջջի ծավալի մեծացումը կատարվում է այնքան ժամանակ, մինչն բջջապատի ճնշումը Հավասարվում է օսմուտիկ ճնշմանը (Ք--Ղ, իսկ ճետնաբար, Տ--Օ): Այտ վիճակում բջիջը լրիվ ճագեցած է չրով: Այսպիսով, բջիջն իրենից ներկայացնում է ինքնակարգավորվող օսմոտիկ մեխանիզմ, որը ջուրը կլանում է այնքան ավելի ուժեղ, որքան շատ է զդում դրա կարիքը: Տուրդորայինճնշման շնորճիվ բջջապատերի առաձգական գերձղումը ամրություն է տալիս բույսի չփայտացածմասերին: 0Օամուռիկճնշումը կարելի է որոշել պլազմոլիտիկ մեթողով։ եքե ճյուսվածքը դրվի չՀիոլերտոնիկականլուծույթի մեջ (5 լուծույթի » 2 մում

է բջջապատին, ձգելով վերջինս:

բջջաճյութի),

ապա

չուր

ճնշումը Տուրդորային

օամոտիկորեն

դուրս

գալիս

բջիջներից:

փոքրանում է, բջիջների պատերըառաձգականության ուժով կրճատվում են։ Բջջապատիլրիվ թուլացման դեպքում (1Հ-0) ցիտոպլազման ճեռանում է պատից ն Հետնում է կրճատվող

վակուռլին՝ տեղի է ունենում պլազմոլիզ:ՑիԿե ոոպլազմայի ոչ մեծ մածուցիկության դեպ4 քում առաջանում է ուռուցիկ պլաղզմոլիզ, իսկ եթե ցիտոպլաղվմայի մածուցիկություն, եժ է, ապա ցիտուլլազմայի մասերը երկար ժա-չ մանակ պաճպանում են պատի «ճետ կապը ն կատարվում է գոգավորպլազժոլիղ (նկ. 266): Ընտրելովարտաքինլուծույթի այն կոնցենաիա-չ Նկ. 266. Պլազմոլիզըմամոսի տեռբնիբջիջներում. ցիան, որի ժամանակ փոքր ինչ նկատվում է պատից ցիտոպլազմայի ճեռացում, ընդունում Ա.-գողավոր, Բ--ատուցիկ, են այն ճավասարբջջաճյութի կոնցենտրացիա-Հ յին ն դրանով էլ ճաշվարկում բջջի օսմոտիկ ճնշումը: Արմատիբջիջներում օսմոտիկ ճնշման բացարձակ մեծությունը Հավասար է 500--1000 կՊա,տերնիբջիջներու՝ մինչն 400 կՊա: Պլազմոլիղի օգնությամբ որոշում են նան արդյոք կենդանի է բջիջը։ Թե ոչ, քանի որ մեմբրանների կիսաքափանցելիությունըճատուկ է միայն կենդանի բջիջներին: ԳլազմոլիղվածՀյուսվածբը Հիպոտոնիկ:լուծույթի: մեչ տեղափոխելիս (Բ լուծույքի ՀԲՔբջջաճյութի) պլազմժոլիզըընդճատվում է, առաջանում է ղեպլազմոլիզ:

Բույսի

դում-

Հարմարանքները) չուրը

ձողի անօրգանական սննդանյութերը կլանվում են իոնների ձնով, որոնք պարունակվում են ջրային լուծույթներում: հոնների կլանումը ձիմնված է սկզբունքորեն այլ մեխանիզմներիվրաչ քան ջրի կլանումը: Դա կապված է այն բանի ճետ, որ ջուր լավ անցկացնող ցիտոպլազմատիկ մեմբրանների քիչ թափանցելի

են

իոնների ճամար

իոնների

կլանումը ընթանում է կոնցենարացիայի գրադիենաին ճակառակ: Այն իրադործվում է երկու ն

սիուլով պասսիվ (ոչ մետաբոլային) ադսորբցիա

ակտիվ աղսորբցիա:. (ժետաբոլալին) պինդ մարմնի կաւ ճեղուկի մակերեսին շրջապատող Աղսոբբցիան `

միջավայրից մոլեկուլների: պրոցես է:

ատոմների

իոնների կոնցենտրացիայի

Աղսորբյիայի ճակառակ պրոցեսը կոչվում է

Պասսիվաղսոոբցիան կատարվումէ

արագ:

դեսոբբցիա:

Այն չի քովանում ցածր

միայն քիմիական, այլն՝ էլեկտրական պոտենցիալով: Այն կատարվում միայն ավատ տարածության մեյջ՝ «իմնականում բջջապատերին ե միջբջջային տարածություններում։ Այստեղ իոնները տեղաշարժվում են էլեկտրաքբիժիական Ազատ պոտենցիալին Համապատասխան: մեջ լիցքերի անիոնային կրողների դգնրակշոությանճետնանրբածության քով աղսորբվում են «ճիմնականում կատիոնները: երբ բացասական լիզքերը կապվաժ են լինում ադսորբված իոններով, մեծ դեր է սկսում խաղալ փոխանակային աղսորբցիան՝ավելցուկով գտնվող իոնը դուրս է մղում ադսորբված իոնը: Հետնաբար,բջջապատը ճանդես է գալիս տրպես իոնափոխանակող: Փոխանակայինաղսորբցիան նշանակություն տաի Հողային կոլոիդներով ադսորբված կատիոնների՝բույսի արտաղատած իոններով փոխանակմանճամար: աղատ Ակտիվադսոբբցիան տարածությունից իոնների տեղափոէ խությունն ցիտուղլազմայի նե այնուճետե վակուռղլիմեջ: Այդ պրոցեսը պաճանջում է ԱՆՖ-ի ժախսում, ալն ուղեկցվում է չնչառության արադացմամբ։ Ակտիվ ադսորբցիայի մեխանիզմը գոյություն ունի միայն սննդանյութերիճամար: Հետնաբարչբույսն օժտված է տարբեր իոնների նկատմամբ որոշակի ընտրողականընդունակությամբ: հոնների տեղափոխությունը կատարվում է փոխադրիչներիմասնակցությամբ հ դա բացատրում է կլանման ընտրողականությունը:Փոխադրիչներեն ճամարվում մոլեկուլները, որոնք կարծես նյուցը տեղափոխում են մեմբրանի միջով: Յուրաքանչյուրփոխադրիչ տեղափոխում է միայն Փիմիապես մոտ շատ բիչ նյութեր, ծիտոպլաղմայում կարնորագույն իոնները (բացի ԽՃ) ներգրավվում են փոխանակությանմեջ ն ենթարկորի խթանում է նրանց ակ վակուոլներում կուտակվում են (ակումուլացվում նն) է

մասեր (սերմեր,

ստանալու ճամար էպիֆիոների ջուր կլանում են միայն ուռչելով: Ոտչելը Հեղուկի կամ դոլորշու կլանումն է բարձրամոլեկուլային նյութով, որն ուզլեկցում է ծավալի մեծացմամբ: Այն պայմանավորված է կոլոիդ ն մազական էֆեկտներով ն Հատուկ է ցիտուլազմային ն բջջապատին: Ջրի նկատմամբ ուռչող նյութի մեծ Հակամետության շնորչիվ կարող է առաջանալ ուռչելու մի քանի տասնյակ ճաղզարկիլոպասկալ ճնշում: որոշ

շնչառության ինճիբիտորների՝ազդեցությունից ն ջերմաստիճանների, է ոչ Համարվում ընտրողական: Պասսիվաղսորբցիան որոշվում է ոչ

ոն» փոխարգումեերի, տեղափոխությո ԱԱ ՋՐԻ

ՏԵՂԱՇԱՐԺԸ

1 ԲՈՒՅՍԻ

ՄԱՐՄՖՈՒ

ՄԱՐՄԾՈՒՄ՝

Ձրի տեղաշարժըբույսի մեջ ապաճովվում է տբանսպիբացիոն Հո. սանքով: Մեժ ճեռավորություններիվրա ջուրը տեղաշարժվում է անոթ-

ներով ն տրախեիդներով:Ամենակարճտեղափոխությունը՝ արմատամաղիկից մինչն արմատի կենտրոնական դլանի անոթները է ե: տե ր նի անոթներից մինչն մեղոֆիլի բջիջները, որոնք ջուրը գոլորշիացնում են Միչբջջայինտարածություններիմեջ, իրագործվումէ բջջապատերի ն Է ւ

Ֆերմշնաներիակտիվությունըպակասնցնողնյութեր:

միջբջջային տարածությունների(ապոպլաստ) փոխադարձ կապված Համակարգով ն վակուղլների դիսկրետ (ընդճատվող) «Համակարգով: Տրանաւղիրացիոնճոսանքը չարժման մեջ է դրվում տբանսպիրացիայի՝բույսի (ճիմնականում տերնների)կողմից մթնոլորտի մեջ ջրագոլորշիացնում արտաղզատությանչնորձիվ։ Տերեը չուրի յին գոլորշու է մեզոֆիլի բջիջներիմակերեսից: Գոլորշինընկնում է միջբջջային բածությունների մեջ ն ճերձանցքներովդլֆուզվում է արտաքին միջակոչվում է ճեբձանցքային: վայր: Այսպիսի տրանհուղիրացիան Հերձանցքային տրանսպիրացիանկարդավորվում է ճերձանցբներիբացվելու ն փակվելու ճանապարճով: Հերձանցքների«ետ միաժամանակ չջրի դգոլորշիացմանըմասնակ տերննհերիամբողջ մակերեսը, չնայած այն ծածկված է ցում է նան կուտիկուլայով: Տրանսպիրացիայիայս ձեր կոչվում է կուտիկուլային: ան10--20 Հասունացած տերնների կուտիկուլային տրանհսպիրացիան ղամ թույլ է, քան ճերձանցքայինը: Ֆրիայն քանակը, որը բույսը անցկացնում է իր միջով, «ոակայական է: Արնածաղկի կամ եղիպտացորենի մի բույսը վեգետացիոն շրջանում դոլորշիացնում է Չ00 կդ-ից ավելի ջուր, ընդ որում ածխաջրերիսինթեզի ժամանակ քիմիապես վերամշակվում է միայն նրա չնչին մասը: Ջրի քանակը դրամներով, որը ծախսվում է 1գ չոր նյուքի կուտակման ճամար, կոչվում է տբանսպիբացիռոն գործակից:Բույսիտեսակի ե արտաքին պայմանների ճետ կապված այն տատանվում է սովորաբար 125-ից մինչն 1000: Տրանսպիրացիանկախված է օդերկութաբանական պայմաններից» ջերմաստիճանից, լույսից, քամուց, ջրի դոլորշիներով օդի Ճադեցվածությունից, ինչպես նան բույսի մեջ չրի քանակից: Մեզոֆիլի բջիջների մակերեսից ջրի դոլորշիացման դեպքում ջրային դեֆիցիտը սկզբում առաջանում է բջջապատում, իսկ ճետո տարածվում է ամբողջ բջջով եկ: Այդպես առաջացած ծծող ուժը ջուրը խլում է «արնան բջջից, ոլոոեղ կրկնվում են նույն երնույթները, ն այսպես շարունակ, ընղճուպղ մինչն տերնի միչով անցնող անոթները: Տրանսպիրացիայի ներծծող աղդեցությունը Հանդեցնում է անոթներում է արմատներին: Յուրաքանչյուրանոքում նոսրացման, որը Հասնում անընդճատ ջրային կապի գոյությունը ապաճովվում է չրի մոլեկուլների միմյանց ն անոթի պատերի ճետ Ճճարաբներակցության ուժով: եքե անոթներում նոսրացումն ավելի մեժ է, քան արմատի բջիջներում է լայնական ուղղությամբ արմատի ներծծող ուժը, ապա չուրը ընթանում միջով դեպի անոթները նույն եղանակովն նույն ճանապարճով, ինչպես տերեի միջով ամենակարճ տեղափոխությանդեպքում: Ցածր չջերմաստիճանի դեպքում ջրի տեղաշարժը արմատի միչով ղժվարանում է, տա-

քանի որ

չուրը

ֆուցիկ, իսկ

դառնում է ավելի

մա-

ավելի ցիտուլազման

թափանցիկ:Բացի այդ, կանգ սլակաս առնում արմատների աճը, իսկ Ճեէչ մոնաբար, նան ներժծող մակերնույթի

Ռեժացումը:

կամ նրա Թույլտրանսպիրացիայի

դեղբումանոթներում բացակայության ճնշում, առաջանում է ավելցուկային ճնշում: կոչվում է աբմատային որի Դա առաջանումէ այն ժամանակ, երբ ճոսանք,՝ մտրանսպիրացիոն

հո

ակտիվ ճոսանքից, որը արմամեջ իոններիտեղաանոթննրի սոխից ծախսեր է պաէներգիայի վիոխության 267. գնառբուկի Չինական Այդ ժամանակ անոթներումՆկ. Ճճանջում: ա ճիդատոդ է բարձր օսմոտիկ կոնատեղծվում (եկայնակիկտովածքը)պենտրացիա,որի ներծծվող ազդեցությունը անոթներից արմատի կեղնի միջով տարածվում է մինչն Հճողային մնում

Վոդի աանոնինի

ՄԱԹ աան րոլ Մարու Գիա

երկու բջիջներից արմատայինտողի էղրավակող լուծույթը: Հետնաբարի, մեկը, 6--պարենթիմ: էներգիայի ճնշումը անուղղակիորեն ծախս է աճանջում:Այդ ւզատճառով Օշ-ի բացակայությունը շնչառության ինդգիբիտորները, նարկուտիկները,

գաղարեցնումեն արմատայինճնչումը: Ճեռու ապա ոչ Երե բույսի ցողունըկտրենք արմատավզիկից կոտրվածքիմակերեսին արմատից կճոսի ճյութ: Այդ հյութը անոթները նյութերի 0,1-օրգանական լցնող եղուկ է, անօրգանականն ան0,4 Գ-անոց ջրային լուծույթ: նրա քիմիական բաղադրությունը ածխաջրերիՃիղերբ կատարվում է պաշարային կայուն է: Գարնանը, ն բիչ Հանէ օրգանական թթուներով րոլիզը, այն Ճարուստ շաքարով, ճնշաչաի,կարելի կոճղիկին Հադցնելով քային նյութեր է պարունակում: 100-է չափել արմատայինճնշումը: Սովորաբարայն չի գերազանցում 300 կՊա: Արմատային ճնչումը նշանակություն ունի միայն գարնանը,

ժառերիբողբոջման ժամանակ, դեռնս փոքր է,

երբ

մակերեսը տրանսպիրացիայի

բացակայությանդեպքում: տրանսպիրացիայի

կարող Տրանսպիրացիան

(ամպամածություն, անձրն)

է կանդ առնել օդի բարձր խոնավության

ժամանակ:

Այդ ժամանակ

տերնները

արտազատել Պյութ, որը ներմղվում է արմատային ճրնչսկսում Գուտացիան մամբ, կաթիլի ձնով: Այս պրոցեսը կոչվում է գուտացիա: են

օրգանական նյութերի ։փոխադրությանը: օգնում է քսիլեմի միջով Հլութի արտազատումը կատարվում է հիդատոդնեռի(ջրային «եր-

ձանոքնե

ԱՏԵ ԱԱ ն

ՐԱՎՈՐ ջ

Երբեմն այն կատարմերձարնադարձային դոտիների բույսերի որ անձրնի վում է այնքան ակտիվ (մինչն 180 կաքիլ 1 բոքում), տպավորություն է թողնում: Բարեխառնգոտիներիբույսերից ուռենին, ունենում ռ ուլսնհը են ակտիզ գուտաԴՈՑ կարտոֆիԱ ճնդկացորենը Է ն ա 1 Բոր

մոտ:

ե.

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՋՐԱՅԻՆ

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌԸ

Այն բույսերը, որոնք ապրում են ցամաքում, պետք է բջիջների ցիտոպլազման պաճեն չրով բավարար ճագեցված վիճակում: Այդ պատճառով նրանք իրենց կառուցվածքում ունեն մի շարք առանձնաճատկություններ, որոնք մի կողմից, ապաճովում են կորչող ջրի բանակի պակասելը (վերդետնյա բոլոր մասերը ծածկող կուտիկուլան, մոմաշերտը, մազիկները ն այլն), իսկ մյուս կողմից «ողից դեպի տերնները չրի արագ մատակարարումը (ճզոր արմատային Համակարգ, լավ զարգա պած փոխադրող Համակարդ ն այլն): Միաժամանակ,որպեսզի ճաջող ընթանա ֆոտոսինթեզի պրոցեսը, անչրաժեշտ է շրջապատող մթնոլորտի ճետ բքլորոֆիլակիրբջիջների սերտ կապ: Դա ճանգեցնում է այն բանին, որ բջիջները անընդճատ ջուր են դոլորշիացնում, որն ուժեղացնում է ֆոտոսինթեզիճամար անճիաժեշտ քլորոֆիլի կողմից արհի էներգիայի կլանման «ճետնանքով, տերեի տաքացմամբ: Ածխաջըբային սննդառությանն ջրային ոնժիմի մինչե այս ներբին խոր ճակասությունը կ. Ա. Տիմիրյազնն անվանել է «Անճրաժեշտչարիք», քանի որ երաշտի դեպքում դրանից բույսերը կարող են ոչնչանալ: Այսպիսի : ակասությունը ն խոր Հյ, ճետբ է թողնում բույսերի կառուցվածքի ն նրանց ամբողջ գործունեության վրա Բարձրակարգվերդետնյա բույսերի նորմալ գործունեության կաբնորագույն պայմաններից մեկը չրային Ճաշվեկշիոն է, այսինքն՝ ջրի մուտքի ն ելթի միջն ճարաբերակցությունն է՝ առանց երկարատե ե մեծ դեֆիցիտի: խոնավ ն ոչ շատ շոգ օրերին այդ պայմանը Զավփավոր է: պայծառ պաճպանվում Բայց արնոտ օրերին, կեսօրին, տրանսպիրացիան այնքան է ուժեղանում, որ առաչանում է ջրային դեֆիցիտ, է 5--10 որը Ճճողիբավարար խոնավության դեպքում ճասնում :Ն-ի, " ողում մ ն խոնավության պակասի դեպքում ավելանում է մինչի «-ի ն աղելի: Դա լրիվ նորմալ նրնույք է: րային դեֆիցիտի Հէ տաղա կլաղման ր խանդարում ք ում է ջրի կորստի ազդեցության տակ ավելաց

ԾԱ Բ /ն

աա այդ

ակայն

ավ ,

ոա

կարգավորուումն

ու

տրանապիրացիան կարգավորելու

ունիիը

սա

չմանները,

տրանապի-

արտաճայտարտաքինից

կտրուկ խանգարում, որն թառամելով: Այդ ժամանակ բջիջները կորցնում են տուրգորը, վում սոերններն կախվում են ներքեւ: Թառամելը ղ րդ ընձյուղները երիտասա Ա է ր մատադեռնսաչի նշանակում բույսի ոչնչացում: ժամանակին չրով ճաշվեկչոի չրային է ու

վերականդնվումէ: Տարբերում են բույկարարելու դեպքում տուդորը ն եբկաբատն: սերի երկու տիպի թառամում ժամանակավոր «են. Ա. Մաբքսիմովի,ն. Մ, Սիսակյանի ե ուրիշ դլոոնականների տագոտություններըցույց են տվել, որ թառամելը ազդեցություն է թողնում բջջի կենսսկոլոխդների վիճակի վրա ն տանում է դեպի նյութապրոցեսներն ուժեղանում են, սիոխանակությանխանգարում: Հիդրոլիզի Դա է բույսի ֆիզիոլոդիաազղում ձգձգվում: պրոցեսները՝ աինթքեզման աճման, ֆոտոսինթեղի, շնչառության, նյուֆունկցիաների՝ կան բոլոր ն թերի տեղաշարժի այլնի վրա: երկարատնքառամումը առաջացնում են է անվերադարձ փոփոխություններ, ն բջիջները ի վերչո մեռնում վերականգնելուդեպքում: Միաժամանակ նուլնիսկ չրամատակարարումը Քառամելը խիստ գործուն միջոց է բույսի ճամար առավել շրջաններում տրանսպիրացիանկանխելու ճամար, քանի որ քառամա անգամ ավելի բիչ է, վիճակում բույսի կողմից չրի կորուստը 5--10

վտանգավ

քան տուրդեսցենտայինվիճակում: Տարբեր բույսերի թառամելն առաջանումէ տարբեր քանակությամբ կարտոֆիլը չեն թաջրի կորստի դեպքում: Այսպես, արհածաղիկն ռաւմում Չ5--80 նց չրի կորոտի դեպքում, իսկ ուրիշ բույսերը, ճատկա0. ջրի կորսւտի դեպսպես ստվերասերները,թոշնում են արդեն 2--8 ն ստացման ում: ոՅո ուունըԷ կախված է Հարաբերակցութ Խոր ծախսի միչն չ ր Մ Ք Ջրի Դա շատ պայմանավորում է բույսերի տլոզերի բացառիկ գործոններից: է ն նկատմամբ Մու հոմոմ, ն ք ն ոնժեմ Մ վերաբերմունքով ջրային ռեժիմի բազմազանությունը նկ. (աես նկ. 334): ու

ր՝

՛ս

ՓՐԱՇՏԱԴԻՄԱՑԿՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ

ՋԵՐՄԱԿԱՑՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ

ջրի Եբաշտը

դրսնորումն է, որը առախիստ անբավարարության երաշտը լինում է ացնում է բուսերի ջրային ոռնժիմի լխանդարում: ն Հողային: Մթնոլոթտային եբաշտըբնորոշվում է օղի մժնոլորտային բարձր ջերմաստիճանով ե ցածր ճարաբերականխոնավությամբ (10-200): Այն առաջացնում է բույսերի քառամում ն ուժեղ դերտաքացում: Ճճառցնում են մեծ շատ չորչ խոբշակնեոըր՝ Բուսերին վնասվածքներ շ օԻը ուսերը ասլաժքներ ՛

քամիները: Մթնոլոլրսուային երաշտի դեպքում արմատային Հաերկարատնմթնոլորտային երաշտն առամակարդը մնում է անվնաս: ջացնում է ճողի չորացում՝ հողային Եբաշտչ որն ավելի վնասակարէ է բերում երկարատն թառամում: բույսերի ճամար, քանի որ առաջ Բույսերի թառամելը խանգարում է նյութափոխանակությանը ն զգալիորեն իջեցնում է բերքատվությունը: երաշտի տարբեր է ազդում բույսերի տարբեր մասերի վրա: Այսէ սլես, տերեներում չրի պարունակության պակասելուց մեծանում նրանց ներծծող ուժը ն նրանք ջուրը վերցնում են ցողունի աճման կոնից, կոկոններից ն թառամած պտուղներից, որից ծաղիկները ոչնչանում են կամ դառնում մանրէազերծ, առաջանում է վտիտ ճատիկ՝ հաՎերնի տերեների երաշտի ժամանակ ավելի երկար ենր տիկասմքում: ռւլաճպանումիրենց կենսաղգործունեությունը,քան ներբնինները, քանի

մշակել է բույսերի նախացանքային կոփման մեթոդը, որի էությունը ծլման ճենց սկզբում սերմերի չորացումն է: երաշտադիմացկունությունը կարող է բարձրանալ պարարտանյութերիկիրառմամբ: երաշտի դեմ պայքարիամենաարմատական միջոցառումը արձեստականոռոգումն կաէ։ Այդ կապակցությամբ ֆիզիոլողգներիառջե դրված են մի շարբ ամենաոռոդման կտա սաշմանելու լուծումը թույլ որոնց «Հարցեր, բնոր նպատակաճարմարժամկետներն նորմաներըո Բույսի վրա բարձր չերմաստիճանիազդեցությունը նույնպես բարդ է, ինչպես երաշտինը: Բնության մեջ սովորաբար դրանք գործում են

տաք

վերջիններից: Վերնեի տերնների այո առանձնաչատկությունը բացատրվում է նրանով, որ նրանք դտնվում են չրամատակարարման ավելի դժվարին պայմաններում ն դրա «ետ կապված ունեն այնպիսի մանրակառուցվածքն ֆիզիոլոգիական ճատկանիշներ, որոնք ատուկ են չորային տեղերում ապրող բջիջներին՝ քսերոֆիտեերին (քոնրոմորֆիզմ). մանր բջիջներ, մեծ քանակությամբ Հերձանցքներ, փոխադրողխրձերի խիտ ցանց, ինտենսիվֆուտոսինթեզե տրանսպիրա-չ ցիա, բջջաճյութի բարձր կոնցենտրացիան այլն: Օնտոգենեզիտարբեր շրջաններում բույսերը տարբեր կայունու թյուն ունեն երաշտի նկատմամբ: Ավելի զդայուն են ոռնսղրոդուկտիվ օրգանների ձնավորման ն բեղմնավորման չրջանում։ Այն ստացել է որ

ջուրը

քաշում

են

անունը: կբիտիկական

Բույսերի երաշտադիմացկունություն արտաճայլտվում է նռրմալ կամ նորմալին մոտ նյութափոխանակության պաճպանման ընդունակության մեջ՝ ջրային դեֆիցիտի պայմաններում, որը բույսերի այլ ձեվերի մոտ առաջացնում է անվերադարձ ախտաբանականխանդարումներ: երաշտադիմժացկունությունը ունիվերսալ ճատկանիշներ չունի: երաշտադիմացկունության Հենց Հաւկացության բարդությունը շատ դիժվարացնում է նրա սելեկցիան։ Մշակովի բույսերը սովորաբար երաշտի ենթարկվում են ոչ թե ամբողջ վեգետացիոն շրջանում, այլ ավել կամ պակաս կարճատն ժամանակամիջոցի ընքացքում։ Այդ պատճառով նրաշտադիմացկուն սորտերի կարնհորագույն :առանձնաճատկությումը իրենց 4լուվածքների ժամանակավոր ջրազրկումը ճաղթաճարելուբնդունակությունն է՝ առանց բերքատվություն իջնցման։ հ. ի. Տուժանովի ցույց տվեցին, որ քառամումն անցկացրած բույՃետաղզուռությունները ն Լրկեվող թառոմումը ռերն ավելի կալում նեն դառնում չջչրբադրկմանը նրանց մրա ավելի քուլլ է աղդում։ Դբա «Հիման մրա Գ. ե. Հենքիլը

ու

միասին: Բարձր ջերմաստիճաննառաջացնումէ բոլոր ֆիզիոլոգիական սլրոցնսներինորմալ ընթացքի խանգարում: Մաճացումն սկսվում է արդեն 40"-Շ-ից մի քիչ բարձր ջնրմաստիճանիդեպքում, երբ մինչն կոագուլյացիան,դեռես Ճեռու է: Այդ ժամանակ խանցխոոպլազմայի դարվում է բջիջներում ընթացող կենսաբանական պրոցեսների միջն ն առաջանում են թունավոր նյութեր, հղած Հճամաձայնեցվածությունը տրոնք թունավորում են ցիտոպլազման: Խանգարվում է ֆոտոսինթեզի ն շնչառության միջն Հարաբերակցությունը. բարձր չերմաստիճանների դեպքում շնչառության վրա օրգանականնյութերի ծախսը դերաղանցում է դրանը սինթեզին, ն բույսը սկսում է քաղցել: Բարձր ջերմաստիճանները քայքայում են նան ցիտոպլազմայի մեմբրանների սողլիտակուցալիպիդային կոմպլեքսը, որից բջիջը կորցնում է օսմոտիկ ճատկանիչները։ 50" Շ-ից բարձր չերմաստիճանի դեպքում քունավորմանըմիաՖում է նան ցիտոպլազմայիկոադուլլացիան, որը տանում է դեպի բջիջ-

ննրի արադ մառացում: Անչձատուկանզարգացման տարբեր շրջաններում բույսերը տարբեր ղղայունություն ունեն բարձր ջնրմաստիճաններինկատմամբ: Դրունք ավելի վնասակար են աճման վաղ շրջաններում ն ծաղիկների ձնավորման ժամանակ: Պտուղների ճառունացման ժամանակ բարձր չերմաստիճանները օգտակար են: Գերտաքացումիցտերնների պաշտպանության կարնոր պայմանը անարգել տրանսպիրացիանէ, այդ պատճառով չոր բույսերն ավելի Ճեշտ են տանում, քան խոնավը: շոգը բարձր ջերմաստիճանի նկատմամբ Առավելջեբմակայունությամբ՝ են Մշակովի բույսերից օժտված դիմացկունությամբ, քսոհրոֆիտները:

«ճարավայինլայնությունների բրինձը, բամբակենին, տղկանեիը ն այլն): սերը (սորդգոն,

բարձր չջերմակայունությունունեն

բույ-

կոլոիդ Համակարգիխանգարում` դիուլերս փուլը նատվածը է տալիս:

1-րդ

ալն տարրերը, որոնց բացակայությունից խախտվում է նորմալ կենսական ցիկլի ընթացքը: այն տարրերը, որոնց պակասից առաչանում

Գլուխ

ՀԱՆՔԱՅԻՆ

ՍՆՈՒՑՈՒՄ

ն կենսական ցիկլի լուրաճաուկ խանգարումներ: դրանք մտցնելու դեպքում կարելի է կանխել օնտոգենեզի փուլերի խանգարումը, այն

են

ՀՈՂԻՑ ԲՈՒՅՍԻ

ՍՏԱՑԱԾ

ՆՅՈՒԹԵՐԸ

Այժմ արդեն Ճաստատվածէ, որ բույսերը պարունակում են ճողում ճայտնաբերված դրերե բոլոր տարրերը: Սակայն տարբեր տարրեր Լատ քիմիական բույսի կլանքում ունեն տարբեր նշանակությու: բնույթի ճողից ստացվող նյութերը տոորաբաժանվում են երկու խմբի՝ ԷՇ ոչմետաղներ(Վ, Տ, Ք, Տ, Շն այն) ն մետաղներ (1, ԸՇք, ք, ն են ճամապատասմեծ մասը բույսի մեջ մտնում այլն): Ոչմեւտաղների խան աղերի անիոնների ձնով: Դրանք անճիաժեշո են օրդանակահ նյութերի առաջացմանճամար: Մետաղներըկլանվում են Հիմնականում կատիոնների ձեով: Դրանք բջիջներում դտնվում են ազատ կամ թույլ կապված վիճակում ն, ազդելով ցիտոպլազմայի կոլոիդ նյութերի վրաչ ծառայում են որպես կենսական պրոցեսների կարդավորիչներ։ Սակայն ըստ ֆունկցիայի այս բաժանումը զդալի չափով պայմանական է: 0Օրինակ, մագղնեղիումըմտնում է թլորոֆիլի, իսկ երկարքն պղինձը՝ որոշ ֆերմենտների բաղադրության մեջ: Մյուս կողմից, ֆոսֆորի վգալի մասը (տերեներում մինչն 50 ե), դտնվում է ազատ ֆոսֆորաթթվի ձեով: Ֆիզիոլոդիականտեսակետից տարրերը կազմում են երկու խումբ: ենն, որոնք օգտագործվում են Առաջին խումբը՝ մակոբոտարբերն ու

քանակներով: Դրանց պատկանում բոլոր օրդանոդգենների՞. ն մյուս մոխրային Շ՝ ածխածին, Օ" քթվածին, ԷՐ ջրածին, ԻՐ ազոտ տարրերը. Ն՝ կալիում, Շք՝ կալցիում, ՏԻ սիլիցիում, 819՝ մագնեղիում, Ւ/Ձ՝ նառրիում, Էճ՝ երկաթ, ք՝ ֆոսֆոր,Տ՝ ժծումբ, 1 ալլումինիում, ՇԻՐ ջլոր։ Մակրոտարրերի պարունակությունը կաղմում է բույսի զանգվածի մեկ տասերրորդականիցմինչն ճարլուրերորդականտոկոսը: են. /ՂՈ՝ մանդան, 8՝ բոր, ՏԼ՝ ստրոնԵրկրորդխումբը՝միկոբոտաբբերն ցկիում, Շն՝ պղինձ, ԼԻ լիթիում, Ր յոդ, ԿՐ նիկել, ԻՆ0՝ մոլիբդեն, Ըօ՝ կոբալտ: Դրանք բույսն օգտագործում է շատ մեծ քանակներով: Միկրոտարրերի պարունակությունը տատանվում է բույսի ղանդգվածի մեկ ճազարնրորդականից մինչն Հարյուրճազարերդական տոկոսը: Տարբերում են նան ուլտրամիկրոտարրերը, որոնց պարունակությունը բույսի մեջ որոշվում է տոկոսի միլիոներորդականներովն ավելի փոբր: Դրանց են պատկանում. Ըտ' ցեղզիումը, ՏՇ՝ սելենը, ԷԼջ՝ սնդինը, Շմ՝ կադմիումըչ Վց՝ արծաթը, ՆԱ՝ ոսկին, 1:՝ ոսդիումը: բուսին անչճրաժեշտ տարրերից առանձնացնում են Բացի այդ, են

մեժ

Նկ.

268.

1--առանց

5.առանց

ժժմբի,

9--

ջբայինկուլտուբան. Սխախոտի ազոտի, 9- առանց ֆոսֆորի, 3--առանց կալիումի, 4--առանց կալցիումի, մացնեզիումի, 6--լրիվ աննդարար լուծույթում, 2--առանց բորի, 8--առանց առանց մանդանի, 10--առանց երկաթի:

են նյութերի ն էներտարրերը, որոնք անմիջականորենմասնակցում գիայի փոխակերպմանպրոցեսներում: իճարկե այդոլիսի ստորաբաժանումն ունի պայմանականբնույթ: Բանն այն է, որ աճախ որեէ մեծ քանակներով, բայց կարող է բույսի մարմնում կուտակվել տարր չունենա: դեր նկատելի եջ նրա կննսադործունեության նշանակության մասին ճարցը փայլուն Բույսի Համար տարրերի Յու. Սաքսր են գերմանացի ֆիզիոլոգներ ի. կոնը ն կերպով լուծել աճման իրենց մշակած մեթոդի ջրային կուլտուրաներում բույսերի

ն դարգացաճման Հիման վրա: նրանք ճաստատել են, որ բույսի ճաջող ման Համար անչրաժեշտ է, որ սննդարար լուծույթումդատնվենմիայն յոթ տարրեր՝ Է, Ը, Ոք, Է6, Տ, Ք, Ո Հետագայում փորձարարական զուգընթաց Հետաղոտությունների մեթոդիկայի կատարելագղրծմանը

անչճրաժիշտ են նան ինո, բացի վերը նշվածներից, տարրեր (նկ. 268): Վեպհւտացիոն 1, ԽՕ ն մի քանի այլ

Հաստատվեց, "

Այն տարբերը, որոնբ

մտնում

են

չոր

նյուրի

օիղանական մասի մճջ:

2ո,

Ճ.,

որ

մեթոդի" կատարելագործման մեջ, օրերում, յազնն ու Դ.

մեծ

վաստակ

ՄԵՏԱՂՆԵՐ

անիոնների ԻՕ- ն ՊՕ. -ի ձնով, այնպես էլ կատիոնի Իլ ձնով: նրա դերը բույսի կյանքում այնքան մեծ է, որ ազոտի ե նրա փոռխակերպությունների լուրացման մատին ճարցը կուսումնասիրվի առանձին: Ֆոսֆոր: Բույսերը կլանում հն միայն ֆոսֆորական թիվի աղերի ձնով: Սպիտակուցային անիոնների(ՔՕլ՝ մոլեկուլների մեջ մտնում են է նույն օքսիդացված ձնով: Բացի այդ, բույսերի մեջ են ֆոսֆորաթթվի բարդ եթերներ, որոնք կազմում ֆոսֆորի պաշարները (ֆիտին ն այլն), ն ֆոսֆատիդներ, որոնք, ինչպես սպիտակուցները, Հանդիսանում են ցիտոպլազմայի անճրաժեշտ բաղադրամասը: Ֆոսֆորաքթվի զգալի մասը բույսերի մեջ գտնվում է իոնային ձնով: Ֆոսֆորի ֆիզիոլոդիական ֆունկցիաները բույսերի մեջ բազմազան հն ն չափազանցկարնոր: Ֆոսֆորօրդանական միացությունների մակրոչ

Ազոտ: Բույսի մեջ

մտնում

է ինչպես

)

առաջանում

էրգիկ կապերը բույսերն օգտագործում են բազմազան սինթեղների Դամար, ֆոսֆորաթթուն գտնվում է բջյի ամբողջ էներգետիկ փոխանակության կենտրոնում: Որոշ ֆերմենտներ ն վիտամիններ իրենց ազդեցությունն արտաճայտում են միայն ֆոսֆորաթթվի ճետ միացության 77' Ֆոսփորումավելի ճարուստ են ոնպրողուկտիվ օրգանները: Բուսական մնացորդների քայքայման ժամանակ ֆոսֆորաթթուն ճաճախ անջւավում է անօրգանականաղերի ձնով ն նորից կարող է օդտադործվել բուրեծրի դոռմիք՝ Է

Քուլանրի աճեքնելի չրով.

Ծծումբ:

որը

Պրյանիշնիկովը: Բույսի կենսագործունեությանպրոցեսում առանձին տարրերիդերը վաղուց արղեն ճանդիսանում է գիտական փորձարարական Ճճետաղոտությունների առարկա: Այդ ճարցի լուծումը ունի ճակայական գործնական նշանակություն: Սակայն, ինչպես պարզվել է, ճարցի այդպիսի Դրվածքը լրիվ օրինաչափ չէ, քանի որ շնչառության, ֆոտոսինթեզի ն այլ պրոցեսների ընթացքում տարրերը փոխազդում են ն միմյանց ճե, ն ցիտոպլազմայի կոլոիդների ճետ: Այդ պատճառով միայն պայմանականորեն կարելի է խոսել առանձին տարրերի նշանակության մասին: լրիվ է ուսումնասիրված ծծումբի ն ֆոսֆորի դերը, քանի որ Առավել դրանք Ճճանդիսանումեն ցիտոպլազմայի շինարարական նյութը: ն.

Բազմաթիվ միացություններիցժծումբը բույսնրի կողմից լուծվող լուրացվումէ ծծմբաթթվի անիոնի (ՏՕ`- ձնով, նրա աղբյուրը ճետ ձնով բարձրանում անփովոլ: աղերն են: Անիոնները ջրի ճոսքի Հետ միասին օզտադործվումեն բն տերեների մեջ ե այստեղ ազոտի է սինթեղի Համար: Ընդ որում վերականդնվում այն

լայնորեն կիրառվում է մեր սովետական գիտնականներկ. Ա. Տիժիր-

ունեն

ավազով կամ ճողուվ լոմած

"ատուկ անոքներում:

)

սպիտակուցների

ժծումբը,

որը

մոլեկուլումկապված սպիտակուցային

ածխածնին

է մանանեխային ծծումբը մտնում ջրածնիՀետ: Բացի սպիտակուցներից, նան 8. վիտամինիբաղադրության մեջ: ն սվոտորայինձեթերի, ինչպես մասակտիվ միացությունները ՏԷԼ պարունակող ՍոֆՀիդրիլ խումբ` են ունենում շնչառությանն աճման ժամանակ կատարվող նակցություն Սծմբի մի մասը բույսերի պրոցեսներում: օքսիդացման-վերականդնման օքսիդացվածձնով (50.- ) բայց մեջ դտնվում է անօրդանական, է Բուսական մնացորդների փւոմանժամանակ ծծումբը պոկվում

ձնով, մոլեկուլիցժծմբաջրաւծնի ռպլիոակուցի

որը

չի

բուլյուրացվում

Բույսերի լուրացսերի կողմիցըն շատ թունավոր է արմատներիՀամար: ման Համար պիտանի ձնի այն վերածվում է ծժծմբաբակտերիաների

օքսիդացնումեն միջոցով, որոնք ծծմբաջրածինը

ծծմբաթթվի:

ՄԵՏԱՂՆԵՐ

ավելի բիչ կատիոններիդերը բույսի կյանքում ավելի բարդ ն ծծմբաթթվի անիոններինը։կատիոնները է սլարզ, քան ֆոսֆորաթթվի վիճակի վրա: ամք կենսակոլոիդների ներգործում են ցիտուլազմայի են ՈՀ, ԽՁՒ) պակասեցնումցիտուղլազմայի վալենտ կատիոնները ն Պասոկապես եռավալենտ (ՇՏ) երկվալենտ մածուցիկությունը, ազդեցություն են վրա ։լնդացող ցիտուլլազմայի (ՃԹ-) կատիոնները են նրա մածուցիկությունը Միա- ն ունենում, զդալիորեն ավելացնում ու

ազդեցությունը կատիոններիոչ միանման ֆիզիոլոգիական երկվալենտ (անկոչված է Հակամուրոռոության այսպես ւլարզորոշարտաճայրովում մաքուր տադոնիզմի)դեսլքում: Այսպես, միայն մեկ մետաղի բոլորովին է կարող որը ունենում ներդորժություն, է քունավոր բույսի վրա աղի

առանձին Ընտրելով չեզոքանալ այլ աղի չնչին քանակի ավելացմամբ: կարելի է դանել դրանց այնպիսի իոնների տարբեր կոնցենտրացիաներ, Այդպիսի լուղուդակցություն, որը լինի բույսի Համար լավաղուլնը: չափաերնույթը Հակամարտության ծույթը կոչվում է հավասաբակչիո: դերի լուրաճատուկ կատիոնի ղանք դժվարացնում է լուրաքանչյուր ուսումնասիրումը: Կալիում: Ամենամեծ

րիսքեմայիբջիջներում

(կազմում

բանակությամբ այն պարունակվում ն

մոխրի մինչե

ժի-

երիտասարդօրգաններում ընդճանրապես

00-ը):

Շատ

կալիում կա բույսի ածխա447

ջրերով Հարուստ օրգաններում (շաքարի ճակնդեղի արմատապտուղսերմերում): Դրա ներում, կարտոֆիլի պալարներում, օսլայաշատ մեծ նկատմամբ այղ բույսերի պաճանջը «ճիմքէ տալիս ենթադրելու, որ ածխաջրերիփոխարկման գորայն ինչ որ մասնակցություն է ունենում ծում, Շատ ճնտազոտողներգտնում են, որ կալիումի ղերը սաճմանափակվում է միայն ցիտոպլազմայի կոլոիդների ջրավորումը անչրաժեջտ աստիճանում պաճպանելով: Սակայն կալիումի ներգործությունը չի կարելի լրիվ փոխարինել նատրիումի ներգործությամբ: Դա վկայում է այն մասին, որ կարնոր է ոչ միայն կալիումի վալենտականությունը, այլե լուրաճատուկ քիմիական ակտիվությունը: Վերջին տարիների տվեցին, որ կալիումի մի մասը (մինչե ցույց ճետաղզոտությունները 30 ա է տեղ դրավելով ողզիդտնվում կաղված ձեով,Լրիվ որոշակի տակուցի ճակայականմոլեկուլների կողքային չղթաներում: կալիումն օժտված է մեծ շարժունությամբ: Բույսի ճին, մաճացած օրգաններից այն տեղաշարժվում է ղեպի ավելի երիտասարդ կենսադործունակ ժասանրը(ոհուտիլիգացիայ): կալիումը բուլսերին ավելի է անչճրաժեշտ, քան փյուսմ կատիոնները, այղ պատճառով կալիումական պարարտագյուղա նյութերը դրեթե միշտ բարերար ազդեցություն են ունենում տնտեսական կուլտուրաների բերքատվության վրա: Նատրիում: Բույսերի մոխրի մեջ Հաճախ լինում է մեծ քանակություններով, սակայն բույսի կենսագործուննության ճամար ճատուկ նշանակություն չունի ն կարող է լրիվ ճանվել սննդարար լուծույթից: Միայն Հալոֆիտները՝ աղակալած Ճողերին յուրաճատուկ բույսերը, լավ են աճում նատրիումի աղերի առկայության դեպքում: Մշակովի բույսերից այս տիպին են ղասում շաքարի ճակնդեղը, որի վայրի է Միջերկրականծովի ափերի աղակալած ճողերում: նախնին աճում Մագնեզիում: Այնպես, ինչպես կալիումը, գտնվում է առավելազե): նրա ոլես երիտասարդ օրգաններում ն սերմերում (մինչե 10--15 մոտ է կալիումի ազդեցությանը: Բացի ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը

ավելի

այդ,

մադնեզիումը

մտնում

մի

շարք

կարնոր

մնտաղօրգանական

միացությունների, ճատկապես ջլորոֆիլի բաղաղրության մեյ: Ամուր մագնեզիում: Նրան կասլվաժ վիճակում կարող է գնվել մինչն 500 է սլատկանում որոշ ֆերմենտների ակտիվացման դերը: Բույսի վրա մազնեղիումի աղդեցությունը կախված է շողի ճատկությունից ն բույսերի կենսաբանական առանձնաճատկություններից: Խիստ բարերար մագնեղիումային պարարտանյութերըթերթն ազդեցություն են ունենում ամազու ն տվալակավային ճողերում աճոռ բույսերի վրա: Հյուսվածթների Կացիում: Կայյիումի անձճրաժեշտէ հրի տասարդ աճման է ցիտուլազմատինկ կառուցվածքների ն Համար: Այն մտնում կորիդեհրի բաղադրության մեչ։ կալցիումի միացությունննոռ սլեկտինա-

յին նյութերի Հետ կազմում են բջիջների պատերը մեկը մյուսի ճետ սոսնձուլ կենտրոնական թիթեղների Հիմքը Շատ ֆերմենաներ իրենց ազդեցությունը ղրսնորում են միայն կալիումի իոնների առկայության Այն օգնում է ցիտուղլազմայի մածուցիկության մեծացմանը, դեպքում: էապես ազղում է բջջի մեջ եյութերի մանելու վրա: կալցիումի կարեոր ֆունկցիաներից ժեկը՝ բույսերի ճամար թունավոր թրթնչկաթթվի չեղոքացումն է, որն առաջանումէ որպես նյուքավոխանակության կողմնակի արղյունք: Թրթնչկաթթվայինկալցիումի բյուրեղները (բյուրեղաչ բույլեր, ռաֆիղներ ն այլն) անլուծելի են բջջաճյութում: կալցիումի բացակայության ղեպքում ճողում նկատվում է արմատային ճամակարգի խիստ ճնշվածություն: Հատկապեսշատ կալցիում կա մաճացող

որոնք օրգաններում: ձիտուլազմժայի ճասակային փոփոխությունները, առաջացնում են նրա կենսակոլոիդների ջրազրկման պակասեցում, լոնտարակույս կապված են կարնորադույն կատիոնների բաղադրության

փովփոխության՝ կալցիումով կալիումի փոխարինմանՃեւու

ՄԻԿՐՈՏԱՐՐԵՐ

Միկրուռարրերըբուլսերին անձճրաժեշտեն աննշան փոքրըքանակներով ն մեծ դողաների դեպքում Հաճախ դառնում են թունավոր: Ապացուցված է, որ միկրոտարրերընույնպես անճրաժեշտ են բույսերին, ինչպես ն մակրոտարըերը: Երկաթ:Երկաթն անՀրաժեշտ է թլորոֆիլի սինթեղի Համար: Այն մտնում է օքիդացնող ֆերմենտների բաղադրության մեջ, բացառիկ կարնոր ղեր է խաղում շնչառության պրոցեսում: Հավանաբար,երկաթը մասնակցում է ֆուտոսինքեղիպրոցեսին ն բջջում օքսիդացման-վերականգնման պրոցեսներին, որպես էլեկտրոններիփոխադրող: Ցինկ: Մտնում է մի չարք ֆերմենտների բաղաղրությանմեջ: Ցինկի բացակույթյան ղեպքում երիտասարդ ծիլերի աճը ճնշվում է, առաչջա-չ նում է կիորուսայինների կ ատունդիլյուրաճատուկ ճիվանդություն: Մանգան: Անռտիվացնումէ շատ ֆերմենտների աշխատանքը, մեֆ դեր է խաղում բույսի մեջ նիտրատներիվերականգնման դործում, աղդում է երկաթի օքսիղացման-վերականգնմանփոխակերպումների վրա: նորմալ աճման ճամար բույսերին անճրաժեշտեն մանգանի չափազանց փոքր քանակներ, այղ պատճոով Ճճողիմեջ մանդանային պարարտանյութեր մտցնելը ոչ միշտ է տալիս դրական արդյունք Թթու «ողերում շարժուն մանդանի պարունակությունը այնքան մեծ է, որ այն նույնիսկ վնասակար ազդեցություն է ունինում բույսերի վրա: Մանդանային պարարտանյութերի նկատմամբ զղայուն են ճակնղեղը, բամբակենին, ծխախոտը ն այլ մշակովի բույսեր:

29--1189

են բույսերի աճման Բոր: Բորի պակասության դեպքում մեռնում ն ֆլոնհմի տարրերի նորկետերը: Բացի ալդ, խանգարվում է քսիլեմի մալ դասավորություւը ն առաջ է դալիս դրանց ճաղորդականության լրիվ կորուսո։ Բորի բարենպաստ ազդեցությունը դրսնորվում է միայն շատ ցածր կոնցենտրացիաներում:Բարձրկոնցենտրացիաներիդեպքում բույսերի վրա: Բորը բարենպաստ այն ճնշող ազդեցություն է ունենում է աղդում բույսի մեջ Հիմնական Հանքային նյութերի մուտքի, ինչպես նան ծաղկման ն պտղակալման վրա: Բորային պարարտանյութերն անճրաժեշտ են կրային ճողերում։ Այդ պարարտանյութերինկատմամբ ղդայուն են վուշը ն շաքարի ճակնդեղը, ինչպեսնակն բակլազգի խոտերի

սերմնացուները:

Պղինձ: Աղպդումէ բջջի օքսիդացման ճամակարդի վրա, մտնում շարք ֆերմենտային Ճամակարգերիբաղադրության մեջ: կամ Այս այն տարրի պակասի բույսը արձադանքում նկատմամբ է խիստ որոշակի ախտորոշիչների դրսնորմամբ։ Այսպես, տերեների է տալիս երկաթի պակասը, արմատների կանաչազրկությունը ցուլ մաճանալը՝ կալցիումի պակասը, աճման կետերի մաճանալը՝բորի պաչ կասը ն այլն: Սակայն այդպիսի ախտորոշումը ցուվց է տալիս «Համեմատաբար խորացած քաղցի աստիճանը, որը պարարտանյութեր մ։ոցնելով արդեն 4նարավոր չէ լրիվ վերացնել: Դրա ճետ կապված մեծ ճետաքրբրություն է ներկայացնում ւտերեների կոթուններից քամված բջջաճյութի անալիզի Հիման վրա սննդի ախտորոշման մեթոդը, որը մշակել է Կ. Պ, Մագնիցկին:

է մի

ազոտային միացությունները յուրացնում են շատ դանդաղ, իսկ անօրգանական միացությունները «Համեմատաբարարագ: նրկար ժամանակ դտնում էին, որ ամոնիակայինաղերը թունավոր են բույսերի ճամար: Սակայն բույսի մեջ աղուռային նյութերի փոխակերպումներիվերաբերյալ Դ. ն. Պրլանիշնիկովի Հիմնական ճետաղզոտությունները բազտ-չ ճայտեցին դրանց լրիվ անվնասակարությունը «ճիմնային Ճճողերում ն կրապարարտացման դեպքում, ճատկապես շատ ածխաջրեր սինթեղող բույսերի «ճամար: Այսպիսով, ազոտի «անքային միացությունները բույսի «ամար Ճամարվում են այդ տարրի անճամեմատելիլավագույն աղբյուրը: Հողի օրգանականնյութերի ազոտը (բույսերի մնացորդները ն բուսաճողը) օգտագործվում է միայն այն բանից ճետո, երբ Ճողի բակտերիաներիօգնությամբ այն կվերածվի անօրգանականձնի: Այս պրոցեսը ներառում է մի շարք փուլեր, որի Հնտնանքովառաջանում են ամոնիակ ն նրա աղերը(ամոնիֆիկացում): ցնդող նյութ Աժոնիակը է, այն դանդաղօքսիդանում է, որը նույնպես իրագործվում է աստիճանաձե(նիտբիֆիկացում): Սկզբնականփովում ջեմոսինթետիկ բակԷր է՞ՕՏՕՇՕՇԸԼՏ տերիաների (ԷԱէւ0ՏօոՕՈՅՏ, պեղեր) դործնեության ճետնանքով ամոնիակը օքսիդանում է մինչն նիտրատներ. Հ ԱՒԼ,

-Է

ՅՕշ 3Օշ--

Երկրորդփուլում, որն իրագործվում

տերիաների շնորչիվ, տայինի.

ՍՆՆԴԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

Առանց աղզուտի,այնպես, ինչպես ն առանց ածխածնի, թթվածնի ն ջրածնի, չի կարող կլանք լինել, քանի որ այն կազմում է սպիտատաժենաբնորոշ բաղադրամասը: անճրաժեշտ ն կուցային մոլեկովի ստանալը դժվար է, քանի որ այն չի մյոնում Բուլսի Համար ազոտ նյութերի կազմի մեջ ն Ճճողում նրա կուտակումն ու փոխաՀանքային Ճեւո: կերպումը լրիվ կապված է օրգանիզմների կենսագործուննեության բույսերը կանոն, որպես «0-ը կազմող ազատ ազոտը, Մթնոլորտի չեն լուրացնում: նրանք յուրացնում են միայն կապված ազոտը: Հողում գտնվող աղուռի միացությունները կարելի է բաժանել երեք աղոտային ն ազոտական խմլի՝ օրգանական, ամոնիակային աղեր, քքունձրի աղեր: Ազոտի ճիմնական զանպզվածըճողում գտնվում է օրռանակոն միացությունների ձնով, անօրգանական միացությունները մի թանի տոկոսը: Ստերիլ կուլտուրաների կաղմում են դրանը միայ տվեցին, որ բույսերը օրգանական մեբոդով դրված փորձերը դուլց

է ԿԱԼՕՏՕԵՅՇԼՇը ցեղի բակ-

ազոտական թթուն օքսիդանում է

211 Օչ Հ- Օչ ՈՏՈՎ ԱԶՈՏՈՎ

ՒՎՕջ - 2ՒչՕ գ 661,5

2ԷԼՎՕչ -Լ 159,1

մինչն

ազո-

կջ,

նիորիֆիկացմանժամանակ անջատվողէներգիան բակտերիաներն |

օդտաղործում են ԸՕ-ի վերականգնման ն օրգանական նյութերի սինթեզի Համար: Առաջացածնիտրատներըկանաչ բույսերի ճամար ծառայում են որոլես ազոտային սննդի Հիմնական աղբյուրներից եկը:

Այս պրոցեսը Հայտնաբերել է ողի

Ս. Ն.

մանրէաբանության

Վինոդրադակին:

Հիմնադիր |

Հետ նիտրիֆիկացման

միասին, դարձյալ բակտերիաների օգնությամբ ընթանում է Հակառակպրոցես՝ դենիտրիֆիկացում, նիտրատային իոնի վերականգնում ն մոլեկովլային ազոտի առաջացում, Հատկասլես Հողում թթվածնի պակասի հ բուսական մնացորդների ավելցուկի

դեպքում: Ս.

Ն.

ճաջողվել Վինորաղսկուն

Հայտնաբերել մեկ

այլ

ոչ

պա-

կաս նշանակալից պրոցես՝ մթնոլորտային ազոտի ֆիքսումը, որն իրա-

դործվում է ողի Շ10Տէր մատ թմտլօսունոսո բակտերիայի կողմից: Այզ ժամանակ Գ: մոլեկուլը վերականգնվում է այն ջրածնի Հաշվին,

կենսաբանական աղզուռիստացման աղբյուրներն ուսումնասիրելով), մանրէաբանները Հաստատեցին, որ բաղմաթիվ ոչ բակլազգի բույսեր սիմբիովղիմեջ են դտնվում աղզուռֆիքսող բակտերիաներիՀետ: ացիա Սակայն գյուղատնտեսությանանընդճատ աճող 1 ինտենս ցիալ ն ոչ բակլաղգի ազոտ դեպքում բակլազգի ֆիքսող բակտերիաները չեն ն անչճրաժեշտէ կարող կուտակել անճրաժեշտ քանակությամբ ազոտ ե նրա ստացման ավելի արազ փնտրել լինում արդյունավետ եղանակե ներ: Դա առաջին Հերին ազոտի օրգանական սպլարարտանյութերի Հանքային ձների մտցնելն է սելիտրայի ձնով: Վերջին տարիներին մշակվել է օդի ազոտից սինքետիկ հղանակով ամոնիակային պարարտուսնյութերիստացման տեխնոլոգիան: Այսպիսով, բնության մեջ գոլություն ունի ազոտի շջապտույտ՝ մի կողմից, լուրացնում են կապված ազոտը, ինչպես նան Հողից այն լվացվում հ դննիտրիֆիկացվում է, մյուս կողմից տեղի է ունենում մթնոլորտային ազոտի ֆիքսում միկրոօրգանիղմների կողմիցը, բուսաչ կան մնացորդների սպիտակուցային նյութերի քայքայում (ամոնիֆիկացում, նիտրիֆիկացում),ինչպես նան ճողի Ճարստացում ազոտի արՀեստական պարարտանյութերով(էկ. 269) Առանը այսպիսի շրջառպլտուրոիԵրկրի վրա կյանքն անչճնարինկլիներ:

Ազոտի չոջապտույտը բնության մեջ. փոք, (առանց մթնոլորաայինի), Բ. մեծ (մքնոլորտայինով): (4Ք

Նկ,

260.

Ա.

ստացվում է լուղաքթվային խմորմանժամանակ ամոնիակի երկու մոլեկուլի առաջացմամբ (ՀԷԼ)։ Ավելի ուշ այտ նաբերվեցիննան այլ ազոտաչօրիբակտերիաներ, ձՃավաք

որը

նավ՝ /Ճշօօեճօքօք ՇհՐ00606որն օժտված է ավելի մեծ արդյունավետությաւմբ, քան Մոլեկուլային ԸՇ10Տեոամ1տո-ը:

ՇԱ, Հ

ֆիքսելու Ճատկություն կապտականաչչրիմուռները (ԿՕՏԷՕՏ, Քհօոումաղզուռր

ունեն

նան

սու): Հողի միՍովորաբար

կրոօրդանիզմների տարեկան Հաչում կուտակում են 10--30 կղ կապված աղոտ, իսկ բերքի "ետ Հողից դուրս Այդ պատճառով կգ աղոտ:

դալիս միջին ճաշվով 1 Հա-ից մոտ Հողը աղոտով ճարստացնելու ճամար անչրաժեշտ է ներմուծել աղոտային պարարտանյութերկամ մշակել բակլազգի բույսեր: Ո ղարգանում են թուշօեւատ բույսերի Ճճյուսվածքներում Բակլաղզդի են ֆիքսելու աղատ 1-ջառլոօտրնւղ բակտերիաները,որոնք ընդունակ են ոչ միայն բավարարում ազոտը (102): Պալարաբակտերիաները բույսերի պաճանջը: ազոտի նկատմամբ իրենց պաճանջը, այլն օրգանները Հարուստ են սոլիտակուցային Բակլաղդի բույսերի բոլոր Բույսերի արմատներիճետ Ճողում մնում է ՃսկաՓո1 միացություններով:

"է

Դ. ն. Պրյանիշնիկովի ւվյալկապված ազոտ: յական քանակությամբ 1 2ա-ում չուսրի դեպքումՃողում ներով երեքնուկի կուլտուրայի մուտ 150--160 իսկ առվույտի դեպքում կգ աղոտ, կուտակվում է Բակտերիաներիաղոտ ֆիքսող Հակությունը կախված է կգ աղոտ: պայմաններից՝«ողի թթվությունից, նիտրատներ պարունակելուց շատ ե մեջ կան մի քանի ցեղեր, որոնցից այն: Պալարաբակտերիաների յուրաքանչյուրը Համապատասխանումէ բակլազգի բույսերի որոշակի բին խմբին:

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Հանքային նյութերի օդտաղործումը բույլսնրի կողմից կախված է ինչպես արտաբին պայմաններից, այնպես էլ «ենը բույսի Հատկանիշներից: Բերքի Հետ սննդանյութերի դուրս գալու տվյալները ներկալացված են 6-րդ աղլուսակում:

6. |

Մյակովի

ամեն

ԿԻՐԱԹՄԱՆ

ՊԱԲԱՐՏԱՆՑՈՒԹԵՐԻ

Որոշ գլուղատնտեսական բույսերի բերքի ճետ ճողից ճիմնական տարրերի դուրս գալը (ըստ Ն. Ա. Մաքսիմուի)

Բ/եթքրը|

բութ

Ատ :

| շո) ա-ից

Ֆաֆոր

պայի

| |

Կիր

(1 Հա-ից կդ) Ր

Ցորեն աշնանային | » գարնանային .

արո

արաոֆիլ| ոո

ռաննդեդ

)

Է լ

/48

Վո0

Քա

րի

/66

| |

1»9

:21

գո

Օնտոգենեզի ընթացքումբույսերը սննդանյութերն օգտաղզործում տարբեր ինտննսիվությամբ: Առաջին փուլերում նրանք օղզտաղորժում են ճիմնականում սերմերում եղած պաճեստային նյութերը: Տեննե նտեն ր իի ինտենսիվ առաջացման շրջանում ն Հճետաղզալում, ծաղկման ն պտուղների սկզբնավորման փուլերում ճանքային նյութերի նկատմամբ լաճանջը խիուտ ավելանում է Պտուղների ճասունացման ժամանակ, երբ ընդճատվում է օրդանական նյութերի ընդճանուր կուտակումը, այղ պաճանջըպակասում է: Ցանքիցառաջ Ճանքային պարարչ տանյութերի ամբողջ դողան մացնելիս մեկ երրորդը կամ նույնիսկ է չօգտագործված, բույսի Համար անճասանելի դրանց կեսը մնում ձնի անցնելու ն ողողման Ճեւտ: Բույսերի սնուցման նպատակաճարմար աիստեմը ներառում է ճետնյալ օղակները. 1) ժինչե ցանք ճողի ճիմնական ւ"լարարտացումը ընդճանուր ֆոն ատեղժելու ճամար,

«շաց

ձն

ք----»

2/2Թ4»

270. ն ճետեբոտրոֆ Ավտոտրոոֆ բույսերի ասիմիլյացիայիՆ դիսիմիլացիայի փոխադարձ կապը:

յուրացնել կարող են միայն կանաչ բույսերը: Դրանք ավտոտորփօրդանիղներ են։ եենդանիները,մարդը, ոչ կանաչ բույսերը սննդի ճամար օգտագործում են կանաչ բույսերի կողմից մշակված օրգանական միացությունները: Դրանք ճնտերուռրոֆ օրգանիզմներ են (եկ. 270): ն մուլսի տակ կանաչ բույսերում անօրգանուկան լութերից՝ յծն խաթքու դաղից ջրից, օրգանական նյութերի առաջացման պրոցեսը Դա ամբողջ օրգանական աշխարճի կյանքում կոչվում է ֆոտոսինթեզ: կատարվող ամենակարնորադույն պրոցեսներից մեն է: Ֆոտոսինթեզը կարելի է արտաճայտել Ճետելալ ընղճանուր ճավասարումով.

12-րդ Գլուխ

ՖՈՏՈՍԻՆԹԵԶ

ՖՈՏՈՍԻՆԹԵԶԻ

|ՇՒՕլ

Բ/"ր"ֆի:Աե

0չ-

48273

կՋ:

(ածխաջրեր,

ճարոլեր)

ԱՂԲՅՈՒՐԽԵՐԸ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

հարողանոա: փորող

օգօռտագործնե: Գորու

Սովետական (Ամ. Վինոդրաղդով, Ռ. Վ. Տեյս) հ ամերիկյան նամեն ն Մ. ուրիշներ) գիտնականների4ետազոտությունչ (մ. Ռուբեն, ները ցույց տվեցին, որ ազատ թթվածինը արտազատվում է չրի ժոլեկուլից ն ոչ քե ածխաթթու գազի մոլեկուլից, ինչպես կարծում էին առաջ: Ֆոտոսինթեղիյուրօրինակությունը նրանում է, որ այն, ի տարբերություն այլ ճնշող մեծամասնություն կազմող պրոցնաների,ընթանում է ճամակարդի աղատ էներդիալի ավելացմամբ: Գունանյութերի կլանած արնի էներգիան չի ծախսվում, այլ պոտենցիալ քիմիական էներգիայի ձեով կուտակվումէ ոնակցիոայի արդյունքում: Պ.

Ածխածինը կազմում է բույսի չոր նյութի գրեթե կեսը։ րային կուլտուրաների ճետ տարվող փորձերը մեծ ստույդությամբ ցույց տվեցին, որ բույսերի ածխածնի մեֆ մասը Հողից չեն ստանում: եթե կանաչ բույսբ դրվի ածխարքու վաղզից զուրկ մթնոլորտում, օրինավ՝ է միայն նատրոնակրի ապակե կափարիչի տակ, որտեղ օդը մտնում միջով, այն կսկսի ցույց տալ քաղցի նշաններ։ Դա վկայում է այն մասին, որ ածխածնի պաճանջի բուլսերը բավարարում են ի ճաշիվ մթնոլորտի ածխախթքու դասի, որբ կազմում է օդի ընդճանուր ծավալի 0,03 Գ-ը: դը հ

անուա

քա:օի աժար

չճդղր,

ն թլորոֆիչանրաժեշտ են միանգամայն որոշակի պայմաններ. լույս լի առկայություն: Այդ պատճառով ածխածինի անմիջապես մթնոլորտից

թառ)

(5-0

սպիտակուցներ,

ԱԾԽԱԾՆԻ

Ռրապիսցի ր ոզո Քոոբ լոբ

Ը---» ««տոշուրոյիոմյթ

Նկ.

ՇՕ, -է ԷՕ"

ՀԱՄԱՐ

| Վիտտտտտաղ

2յու/Թժ» անշ»

տաառաթ»,շ Բոմրույոթ

կան փուլերում բույսերի

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ծրաա/ա2

Ա 72»

Հ) պարարտանյութերմացնելը ցանքի ժամանակ աճման սկզբնասնման ճամար (ճիմնականում ֆոսոֆորային պարարտանյութեր), 4) վեգետացիայի ընթացքում բույսերի, լրացուցիչ սնուցումներ, բավարարում են սննդանյութերի նկատմամբ բույսերի փոփոխվող տրոնք սպաճանջներըաճման պրոցեսում:

4/2»ւ77 («(Հօթջամազատ 2»ռանոիո/ըՀարամ

ՏԵ՞ԵՎԸ

ՈՐՊԵՍ

ՖՈՏՈՍԻՆԹԵՋԻ

ՕՐԳԱՆ:

ՔԼՈՐՈՊԼԱՍՏՆԵՐ

Աժխաթու գազի լուրացումը կատարվում է կանաչ պլաստիդներոմ՝ Փլորոպլատտներում։Հետնաբար,ածխաջրերի սինթեղի նյութ ծառայելու

ճամար, ածխաթթու գազը պետք է կլանվի քլորոպլաստներ սլարունակող բջիջների կողմից: Այդպիսիբջիջները կազմում են տերնի ճիմնական վանդվածը՝ մեզոֆիլը:Տերեր վերնից ծածկված է էպիդերմով ն դաղերի ճամար քիչ քասիանցելիկուտիկուլայլով։ Այն «ճիմնականուղին, որով ածխաթթու գազը ըքափանցումէ տերնի ներսրբ՝ճերձանցքներն են: Չնայած դրանց տարածությունը, նույնիսկ լրիվ բացված ժամանակ, կազմում է ամբողջ տերնեայինմակերնույթի չնչին մասը (1 0-ից ոչ ավելի), գազերի դիֆուզիան դրանց միջով ճամաձայն ֆիզիկայի

օրենքների (Սանհֆանի օրենք) ընթանում է մեծ արագությամբ, ն էպիդերմը գրեթե ոչ մի արգելք չի ներկայացնում տերնի ներսը նրա ներթափանցմանճամար: Տերնեիմեզոֆիլը սովորաբար տարբերակված է սյունանման հ սպունգանման պարենքիմի։ Սյունանման պարենքիմըբ : չ փողմում ն

ՄՐ: դաժավորված

յիս Սարայ արված ռի

ր 2 րի» ի քլորուլլաստներով աարի (տե՛ս չ ամ, կատմամբ նկ. 89):իա որո

արուռտ

Այդ

ճյուս-

վածբը կարելի է դիտել որոլնս առավելապես ֆոտոսինքեղող։ Սյունաչնման բջիջների ձերը օգնում է ֆոտոսինթեզի արդյունքների արտաճոսքին։ Բջիջների ստորին ծայրերի ճարում են ճատուկ ճավաքող բջիջներին, որոնք իրենց ճերթին ճաղորդակցվում են փոխադրողխրձերի Հետ. Այսպիսով, ճաստատվում է ասիմիլյանտաներիանընդճատ ճոսք պարենքիմը բույսի տերններից դեպի մյուս օրգանները: Սպունդգանման դտնվում է ստորին էպիդերմին մուո։ նրա բջիջները փուխր են դասաչ վորված ն զգալիորեն քիչ Այդ քլորոպլաստներ են պարունակում, է ճրուսվածջը արնի օդափոխումը: Հասնելով քլորոֆիլակիր բջիջների մակերեսին, ածխաթթու գազը դիֆուզվում է բջջապատի միջով, թափանցում է ցիտոպլազմայի մեջ ն Ճասնում կանաչ որոնցով կլանվում է: Քլորուլլաստների ընդճանուր մակերեսը ճոկայական է։ Այսպես, Հաճարենու տերնի ' ւ , ի նրա մոտ 200ան 200 անգամ գերազանցում ում է քլորուլլաստների մակերեսը ժակերեսը։ Դա զգալիորեն ճեշտացնում է օդից բույսերի ածխաթթու դաղ ձեռք բերելը: ուսումնասիրված է կառուցվածքը «Բջջաբանություն»գլխում (տե՛ս էջ 23): Գունանյութերըդասավորված են նիստերի տիլակոիդներում մոնոմոլեկուլային չերտի ձնով: Դ Դրանցեց ամենակարնորըքլորոֆիլն է: Բացի թլորոֆիլից, քլորուլլաստները

Հեչտացնում

պլաստիդեերին, Քլորույլաստի

է լուսային էներգիայի կլանքաանաոֆիլներ): Քլորոֆիլը կատարում կ ածխաթթու գազի վերականգնման ճամար նրա տեղափոխման ֆունկյիան։ Սակայն այն գործում է ժիայն ստրոմայի՝ ֆոտոսինթեզի բարդ ոնհակցիաներումմասնակցող ֆերմենտների կրողի ճետ ղզուգակցն

ման

մած:

պրոցեսում Ֆոտոսինթեզի

առաջացած

շաքարը

ստրոմայում

վե-

որը կոչվում է առաջնայինկամ ֆոտոսինթետիկ: Ֆոտոսինթեզիարդյունքների կուտակումըառաջնային օսլայի ձնով ունի մեծ նշանակություն, քանի որ ոռնակցիայի ոլորտից դուրս է գալիս լուծված արդլունքը՝շաքարը:

րաժվում է օսլայի,

ՔԼՈՐՈՊԼԱՍՏՆԵՐԻ

ԳՈՒԽՆԱՆՑՈՒԹԵՐԸ

Չնայած կառուցվածքի բարդությանը, քլորոֆիլն ուսումնասիրված Նենցկու, Կ. Ա. Տիմիրյազնի, Մ. Ս. Ցվետի ն դերմանացի քիմիկոսներ Ռ. Վիլշտետերին Գ. Ֆիշերի . փայլուն աշխատանքների: Այդ Ճաջողությանը մեծ չափով օգնել է 1903 թ. Մ. Ս. 8վետի մշակած Քրոմատոգրաֆիական աղսորբցիոն՝ (կլանման) անալիզի մեթոդր: Այդ մեքոդը Հիմնված է առանձին դուն մանրացված պինդ մարմինների (կավիճ,շաքար նանյութերի՝ այլն) կողմից աղսորբվելու ղանաղան ունակությունների վրա: Մանրացված է բավականին լիակատար շնորճիվ Մ. Վ.

պինդ մարմինները չեն լուծվում օրգանական այլ Հեղուկների մեջ, որոնցով գունանյութերը դուրս են ճանվում տերններից (սպիրտ, բենզին, ացետոն) Այդպիսի փոշով լցված ապակե սյոււակաթսաների միջով դունանյութերի լուծույթի դանդաղ ֆիլտրացման դեքում դրանք բաժանվում նն, լուրաքանչյուր գունանյութ կենտրոնանում է աղսորբենտի խիստ որոշակի չերտում: Սլունակաթսայիցշերտ շերտ Հանելով փոշին ն լվանալով ադռորբված գունանյունը, կարելի է այն ստանալ մաքուր տեսքով: Այղ մեթոդի Հիման վրա ներկայումս մշակվել է ղքի վրա բաժանիչ քրոմատոդրաֆիան (անգլիացի թիմիկոսներ Ռ. այդ

առ

Ա. Գորդոնն Ա. Մարտին,1944): կԿոնսդեն, Օգտվելով քրոմատոգրաֆիականմեթոդից, Մ. Ս. Ց8վետըբլորոֆիլը բաժանեց իրենց բաղադրությամբ ն ճատկություններով տարբեր երկու ն երան ւո Ը»

ԷՆՕ-Խ, ԻԼ

մասերի՝ կկապտավուն բաղադրամասերի երանգովքլորոֆիլ Յ--Ը»5էնջՕ5ԻԱՈՆթ, ն դեղնավուն երանգով քլորոֆիլ՝ Ե--ԸտէնցՕշիկինթ։ Ներկայումս ճայտնի են Ը ն մ քլորոֆիլննր։ Մոլեկուլային կառուցվածքում մոռար-

միջն աննշան են: բերությունները քլորոֆիլննրի

քլորոֆիլը անպայման

Բարձ ուսերն մ արձրակարգբույսերի

մոտ ոկա է այն7 զուղակց վում է ե քլորոֆիլի ճետ 3:1 Ճարաբերակցությամբ, իսկ ստորակարգ բույսերի մու՝ Ը կամ մ թլորոֆիլների Հետ: ա

թլորուլլաստներում: Քլորուլը ր

երկու՝ մեթիլ ն ֆիտոլ, սպիրտների բարդ եթեր է (նկ. 271): Քլորոֆելե մոլեկուլը պարունակում է միժլանց միացած պիրոլի 4 մնացորդ, որոնք առաջացնում են ծիրանագույն օղակ, որի կենտրոնական ատոմը մագնեզիումն է: Րատ կառուցվածքի քլորոֆիլը շատ մոտ է արյան ներկանյութին՝ ճեմոգլոբինին։ Վերջինիսբաղադրության մեջ նուլնալնս ն

օղակ, բոյը ծիրանագույն րանագույն օղակ, Հ), 7, Ը1րջ է երկաթի դտնվում կննտրոնում Շք Ալ22/77 (/42ո27Դ7»7, ատոմը: Բույսերի մեջ Քլորոֆիլի Ը բզ "Տ ընդշանուրքանակը կաղմում է չոր Հվ. նդվածի մոտ 14 0-Ը: Ա" Ն ղանդվածի Նան ւշ Բույսերի մէջ քլորոֆիլի առարշ են Ցա ջացման ճամար անձճրաժեշտ Վ Իր "3 ընդունակ պլաստիդներ, կանաչելու ոյ Մթության աղեր. երկաթի լույս, Ր ունեն 1՛Ը (--Ը ՀՕ դեղին բույսերն մեջ աճող են Շ00: էտիոլացդույն:Դրանք կոչվում Օ1լչ Շմչ ված բույսեր: եթե այդպիսի բ"Վ: դրվէն լույսի տակ, սերը դրանք ա կանաչումեն: Այն բույսերը, արագ ՀԵՍ են նհրկաքի աղերի որոնք ամում Հ-«Ա մտ նուժ

բա

չԷ

նւ«-«(ի՛ ֆ-««

մոտ

ՀՈ

ՀԻ

` ՀԵ

ր «Պա ո ոռ

ագ

22»

Հու,

)

Ֆ ՏԻԿ: Հ Հ

1շ(

Տան ՈՐԸ:

Հ. 1164 -

Բոզ

ո,

«7

ՆՇ

որ

են

Քանի (կանաչազրկություն):

երկաթը չե

մտնում

կի դեր է խաղում նրա սինթեզում: Թլորողը ճաճախ դիտվում է բնուճաթյան մեչ, Հատկապես կրով բույսերի Հողերում աճող բուստ» մոռռս Երբեմն բույսերը ի վիճակի

մյ

Նկ. 271,

մաչանում

բլորոֆիլի մեջ, այն անուղղաբաղադրության

.՛

ՄԱՆ

Հլուծվածություբագ նից: Այդ երնույթը կոչվում է Էլո-

գոն

Իա

ԷԱառ ւ

դեպքում, բացակայության

լրիվ

(լոոոֆիլի բանաձեր:

չեն քլորոֆիլ առաջացնելնույնիսկ

դրա

միայն գրգռիչ է: Այդ տեսակետին աքաը Հար իրյաղ էներդիայի վեց, որ լույսը րձարարական եղանակով ապացուցեց էներգիայի աղբյուրն է որեն հանման պաճպանման իրր օրենքի կիրառելիությունը ֆիզիոլոգիական կարնորաԱռավե ոԱԻՑիա ֆուտոսինքեղլի նկատմամբ: Կն դույն պրոցեսի՝ ումը կլանումը կրող սպեկտրիճատազայքների քլորոֆիլի կողմից, Կ. Ա. Տիճանբրատն երրազեր Համարն էվոլյուցիայի արդյունք, որը էցրել է այն ազ բակչոուցյանը, որոնք ընդունակ էն մյուսներից

իշխում էր այն կարծիքը,

որ

լույսը

նան ո. աջն: ։. ատի տարրա Հի ա բառփի, էին

նրա

ժաժան

: , ար Ն ո " ն

բլ

1. ԱԱ րար որուլուսը ճամաձայն, ժամանակակից

ավի ավելի

լավ

են

օդտադործ

րց րի լուսային էներտարածվում է առանձին բաժինների՝ քվանտռագայթվում ների (Հն) ձնու: Լույսի քվանտային տեսությունը Ճճաստատել : է Կ. Ա ն նե չնայած ձնակերպմանմեջ մտցվել Տիմիրյազեիճիմնական դրույքները, է որոշ փոփոխություններ, կուտայինքվանտի կլանման ճետնանքով Քլորոֆիլի մոլեկուլի ատոմներն անցնում են էներգիայով ավելի ճավարման գրդալած վիճակի Այդ գիճակը վապվաժ է ալելի (էներգիայի ավելի բարձր մակարդակի)վրա էլեկտրոնն տեղա «ե ման նախկին վիճակին վերադառնալու էլեկտրոնը ի արտազատվում է (եկ. 222): Այն կարող ախս չ արնան մոլեկուլների գրգոման ն լուսաքիմիակամ կարող է կորչել ջերմության կամ ճառական սցենցիա) ձնով: Ֆլուտընսցենցիայիդեպքում ալիքի րկարությունը փոխվում է, այդ պատճառով անդրադարձվածլույսի ունենում է մուդ կարմիր դույն: Պաղ կարոտինոիդները գտնվում են զգալիորեն բիչ

ււ

ե բան ճա

Նմ,

րրա,

ւնոգրի աան ա ար ու, չա վել որրան արա տ:

Մի

(3լուոբ Քորոիւ, Քլորոպլաստներում

ի" ր

Համար ամրնանպաստավոր բույսերը» Այդպիսի ալբինիզմ:

Այդ երնույթը կոչվում է պայմաններում: մաճանում են: սերմի պաշարանյութերը, սպառելով կլանմամբ: ընտրողաբար Քլորոֆիլն օժտվածէ լուսային էներդիայի

կարմիր (ալիքի է ավելե ինաննաիվկլանումը կատարվում սպեկտրի ճանմ յն կապտամանուշակագույն 650-ից մինչն երկարությունը 420 նմ): կանաչճառագայթմոտ (ալիքիերկարությունը ռադայթներում Դրանք Քլորոֆիլինտալիս մասը չեն կլանվում: ն ները են

կարմիրներիմի

կանաչդույն: ղմրուխթւյոյա Կ. Ա.

Տիմիրյազնը ցույց

վեց,

քլորոֆիլիկողմից միայն սպեկտրի

է իրագործվում ֆոտոսինթեզը ն որ ճառաղդայթներում, կլանված որ

է կարմիր ճառադալքնեառավելագույն,ասիմիլլացիան կատարվում Մինչ Կ. Ա. Տիմիրյազնը են առավելագույն էներդիա: րում, որոնք կրում

ՆՎ. 212. Ատոմիանցումը գոգոված վիճակի (Ա) ճալը (Բ).

սովորական վիճակինվեբաղառ-

Ա. Փոտոնի կլանումը ն էլչկարոնի անցումը ավելի բարձր էներգմտիկ մակարդաղզով ուղմծրի զրա 8 էննրգիայի արէլքվարուի վերադարձը տոպարական վբա, «ածի

Բ-

Հոազագոում ը:

4ո9

քանակությամբ, քան Քլորոֆիլը (որ զանգվածի 0,02--0,2 Ֆ) կարուիննները (լիկոպին, կարոտին) ունեն ընդճանուրՄբանաձն Ըլէնո, քսանտոֆիլները(լյոսոնին, նեոբսանտին ն այլն) ԸէնւՕջ:չԱյդ զունակլանում են սպեկտրի կանաչ ե կապույտ մասերում եյուքերը լույսը (ալիբի երկարությունը 400--500 նմ), ինչպես նան կարճալիք ուլտրա-չ կլանված էներգիայի ժի մասը կարոտինոիդմանուշակագույն մասում: ները փոխանցում են քլորոֆիլին: Բացի այդ, դրանք կատարում են էկրանի դեր, որը թլորոֆիլին պաշտպանում է նրա ճամար կործանիչ

քում թլորոֆիլի մոլեկուլը լույսի ազդեցությամբ կորցնում է մեկ էլեկէլեկտրոն ն դառնում. է դրական լիցքով էլեկտրոնային ակցեպտոր"' ն մուս է ժամանկ տեղի այդ իսկույն վերադառնալնրա տրոնը կարող կունենա լուսային էներդիայի արտազատում ֆլուռրեսցենցիայի ձնով,

կամ էլեկտրոնը էլեկտրոն-փոխադրողշղթայով կգնա նյութից նյութ ն ֆերմենտային ճակվերադառնաէներգիայի կորուստով: Ֆոսֆորացնող են մակարգի մասնակցությամբ էներդիայի այդպիսի փոխադրման

ուլտրամանուշակագդույն ճառագայթումից:

աաա

արնային Ընդճանուր

ճառագայթումից տերնները կլանում են մու 0 էներգիա, քանի որ այն պարունակում է ինե ֆրակարմիր ուրորամանուշակաղույն շատ ճառագայթներ, իսկ լուԿը, լուլսի մնացած սասինթետիկ ակտիվներից՝մոտավորապես 85--Ջ0 է է էլ անցնում կամ առանց կլանման: մասը անդրադառնումտերնհից կլանված ճառագայքային Ձ0 էներգիայի օդտաղործման գործակիցը ֆու է տոսինթնղում չափազանը ցածր է Էը, Ճազվաղզեպվ«ասնում 10:6-ի: Դրա մեծմասը (90 գկ ն ավելի) վերածվում է ջերմային էներդիայի ն կամ օշղտաղդործվումէ տրանսպիրացիայի պրոցեսում, կամ բարձրացնում է տերեր չերմաստիճանը ն ցրվում շրջապատող տարածության մեջ:

տավորապես 50--55

«Աի

Հի Ֆ

չաատոթինոն

գ7է -Հ

|| /ուշափամա-

շալ

մճլ

Նկ.

273.

կան

ԱՖ

Ա-Հ ՕՏ Հ

Մ"

ու

Իա

ա Դիշ-

Մոորթոս -

Ո» (2

2-5

`Տ 047 Հ նժ

2աառույյանու

8/ Պ ծ ը2 |42880 Լ

Մաո

նորութ27չ

չԷ Հոշյոքը Թթռլ

չաՀ

ՔԻՄԻՋՄԸ

32.Հ«Հք (րւ: ԷԸ --

-ը)Լ

Գ ճժի

Չնայաժ ընդճանուր Ճավասարման պարղությանը, ֆոտոսինթեզը չափազանց բարդ պրոցես է, որն իր մեջ ննրառում է մի շարք ճայորդական խիստ Համաձայնեցված օքսիդացմանչվերականդնմանոնակցիաներ, որոնց վերջնական արդյունքը չրի ջրածնով ՇՕշ-ի վերականդգնումն են տվել, որ ֆուռոսինթեզի մեջ է: Հետազոտությունները ցուլց մտնում են ր: միայն լուսաքիմիական ռնակցիաներ, այլն ֆերմենտատիվ, այսպես կոչված մթնային ոնհակցիաներ: նիշակիր ատոմների (Ը, Ք, Օ, Մ իզոտոպներ), թղթի վրա բաժանիչ քրոմատոգրաֆիայի, էլեկտրոֆորեզի, իոնափոխանակային մաքրման ն բուժման ն մի շարք այլ մեթոդների օգտագործումը 4նարավորություն տվեց բացաճայտիլու ֆուռոսինթեզի ջիմիզմը (նկ. 278): ռեակցիաներից են ջրի ֆուտոլիվըրն լուսաֆոսֆոԼ1ուսաքիմիական ն ՕԼԸ ջրի դիսոցումն է էԼ իոնների, որը բացումը:ՋՐի ֆոտոլիզը ունենում տեղի է ակտիվացված քլորոֆիլի մասնակցությամբ: Անիոնները, տալով էլեկտրոններ, վեր են ածվում ոաղիկալների, որոնցից են ն մոլեկուլային թթվածինը, Լուսաֆոսֆուրացումը ձեավորվում չուրը լինում է ցիկլային ն ոչ ցիկլային: Ցիկլայինլուսաֆոսֆորացման դեղ-

Հ.

«Գ

ՖՈՏՈՆԻՆԹԵՉԻ

«որում

ՀՈԼ

2:22

ե-

զշաոյնույթյուն Ցչ8իորոնննշ) . Հունարխուշնոյ

ատմ

ոլո

յրա

ՕՏ

ՔոՒը

«ծ

ո տ.

-Վ-

տային ոմավյինմնբ 7ԱԹՆԿ7"6մայոշար/

7/2.

«նին.

ում

եին

Ֆոտոսինթեզ:

թաքա

կում

նն

կասե սՖատալն /ին կապեր ԱԿՖ""-»(ԱՑ ակրոէրգիկ ֆոսֆ

է ստացվ պատկ 29| կլ ) ֆ ֆ 9 դեպքում, սակայն այստեղ էլեկտրոնի դոնորը ֆոտոլիզի ժամանակ Ն մանօրին անօրինակ

ում

եբ

նան

ոչցիկլային

ֆոսֆոբագման առա-

ոնաոաֆո թը

ԻՈ

461.

է առաէ, սկսած ծիլի առաջացումից, ն Հասնում ճանաբար"ավելանում վելադույնիկոկոնակալման շրջանում: Սաղկմանժամանակ այն մի փոբր պակասում է, իսկ ճետո նորից ավելանում է, ն վերջապես, վերջքական անկումը կատարվում է վեգետատիվ շրջանի ավարտման ն ամօրդգանիղմիծերացման ճետ կապված: բողջ լույսն է, ն այդ Լույս: Ֆոտոսինթեզիճամար էներդիայի աղբյուրը ւլատճառով նրա ինտենսիվության ավելացվմամի ավելանում է ֆոտո սինթեզի ինտենսիվությունը: Սակայն այս մեծությունների միջն ուղղանի կախվածություն չկա: կույսի ինտենսիվությանչարունակ ավելաց-

ջացած ջրի անիոնն է, իսկ ջրածնի պրոտոնըվերականգնում է նիկուռին-

. ամիղադենինդինուկլեոտիդ ֆոսֆատը

(նԱԴՖ-»ՆԱԴՖ

էԼ.)։ ֆոտոսինթեղող ապարատի դունանյութերը Այսպիսով, կաղմավորված են քլորուլլաստներում երկու ֆունկցիոնալ 2Ճամակարդերում, որոնցից յուրաքանչյուրը կապված է էլեկտրոնների տեղափոխմանորոշակի շղթայով (ՖՍ-1 ն ՖՍ-11)։ուսաքիմիական ոնակցիաների ժամանակ «առաջացած ԱԵՖ ն ՆԱԴՖ-11շ էներգիա մատակարարում են մթնային

ռեակցիաները:

մթնային ոնհակցիաները4ճիմնականումկապված էն Ֆոտոսինթեզի ածխածնի փոխակերպմանճեռ: Դրանքձետաղուռվել են ամերիկացի դիտնական Մ. կալվինի ն նրա աշխատակիցներիկողմից (1956): Դա ֆերմենտային ռեակցիաների բավականին բարդՀամակարգէ, որոնք ընթանում են որոշակի ճետկողականությամբ,որոնց ճեատնանքով վերականգնվում է ՇՕշ-ը ն առաջանում են ֆոտոսինթեզի կայուն արածխաջրերը,ինչպես նան կատարվում է ԸՕշչ-ի առաջնային դյունքները՝ ակցեպտորի՝ ռիբուլեզո--1,5 երկֆոսֆատի ցիկլիկ վերականգնումը: արդյունքների Ճճետագավերափոխումները նյութաՖոտոսինթեզի ռեակցիաներում ավտոտրոֆ ն Հճեւտերուռրրոֆ փոխանակության օրդանիզմների ճամար միանման ենչ Այն ճանդեցնում է այիինաքթունների, սպիտակուցների,լիպիդների, նուկլեինաթթուներին կենդանի բջչի այղ միացությունների առաջացմանը: կարնորագույն կանաչ կարմիր դունանյութերովգունավորվածֆուտոսինթեզող բակտերիաներն ունեն ֆոտոսինթեզի պարզ ձներ. Դրանք ենդունակ չեն չուրը ֆոտոլիզել: ԸՇՕշ-իվերականգնման ճամար էլեկտրոնների դոնորհեր են ծառայում արտաքին միջավայրի տարբեր նյութեր` ծծմբաջրածինը, ծծումբը ն այլն: Այդ ռեակցիաներիժամանակ թթվածին չի ան-

գնալով կավելանա դեպքում ֆոտոսինթեզի ինտենսիվությունը ավելի պակաս մեծությամբ (նկ. 274): Լույսի ինտենսիվության նկատմամբ իրենը վերաբերմունքով բոլոր բույսերը կարելիէ բաժանել երկու խմբի. դրանց ֆուտոսինթեզիինտենսիվուԼուսայիններ (լուսասերներ). թյունն ավելանում է այնքան ժամանակ, մինչն լույսի ինտենսիվուՀավասարվում է արեգակնայինլրիվ լուսավորման ինտենթյոնը են բաց տեղերում, նույնիսկ փոքր մրթաիվությանը: Սովորաբարաճում մոտ առաջացնում է աճի դանդաղում ն ճնշում է նեցումը նրանց ծաղկման ունակությունը (խեժափիճի,կեչի, Հավակատար ն այլն): (ստվերասերներ). դրանց ֆոտոսինթեղիինտենսի Ստվերայիններ Ճաաճում որը է ինտեսիվությունը, լույսի այն մինչն միայն վությունն վասար է լրիվ լուսավորության մուտավորաես 1/10 ինտենսիվությանը: ման

ջատվում:

ՖՈՏՈՍԻՆԹԵԶԸ

ԵՎ ԲՈՒՅՍԻ

ԿԵՆՍԱՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

Արոաբինմիջավայրի գործոններից որեէ մեկից ֆոտոսինթեզի կախվածությունը բավականին լրիվ բացաճայտվում է միայն այն դեպքում, են այն ուսումնասիրվում է բույսի գոյության մյուս բոլոր գործոնների տարբեր զուդակցության ֆոնի վրա: Շրջապատողմիջավայրի պայմանների ն բույսի կենսաբանական առանձնաճաւտկություններիճետ կապված ֆոտոսինթեզն ընթանում է տարբեր ինտենսիվությամբ: Ֆոտոսինթեզիինտենսիվություն ասելով ն 1 դմշ տերնային մակերեսի կողմից լուհնքաղրում են 1 ժամում Բույսի կյանքի րացված ՇՕ»ջ-ի տարբեր փուքանակը: միլիգրամների լերում փոխվում է նրա ֆոտոսինթեզի ինտենսիվությունը: Այն աստի462

//30 21/201/1

//4

7/6

//3

2շշյքյն./ճռմմյնչությումթայմրավճայոն մատո 27 (1մացորաան

Նկ.

274.

լույսի ինտենսիվությունից. Ֆոտոսինթեզի կախվածությունը

1--լուսային

բույս

«նդկոտեմ, 2--մինային

բույս

թթվառվույու

Բաց տեղում աճեցնելիսունենում

այլն): Այս խմբերը միմյանց

խոտ

բույսերով: դիմացկուն

4Ճեւ

են

ճնշված տեսք (ճաճարենի,լերդա-

կապվածնն

անցողիկ ձեերով՝ ստվեբշա-

Աոաային բույսերի տերեները տարբերվում են ստվերային բույսերի տերնեներից մի շարք մանրադիտակայինՃճատկանիշներով: Դրանք ավելիՀՃաստ են, ունեն ավելի ճղոր ռպլալիսաղայինպարենքիմ, բչիչները փոքը չասխերիեն, փոխադրողխրձերի ցանցը ավելի խիտ է, Հերձանցքայինապարատներիթիվը մեկ միավոր մակերեսի վրա զգալիորեն չատ է: Սակայնստվերայինբույսերը պարունակում են ավելի շատ Քլորոֆիլ, ղրանց թլորուվլաստներն ավելի մեծ չափերի են: Նույնիսկ միննույն բույսի տերնները ճյուսիսային ն ճարավային կողմից, տարբեր ն ճարկերից, մակերեսից պսակի մեջտեղից ունեն վառ արտաճայտված լուսային կամ ստվերայինբնույթ (տե՛ս նկ. 256): Բույսի:նորմալ աճման ճամար անճրաժեշտ է 10--15 Հազ. լյուքս' Այդպիսի լուսավորվածություն կարելի Է ստա լուսավորվածություն: նան նալ լույսի արճեստականաղբյուրներից: Ն. Ա. Մաքսիմովին. այլ ճետաղոտողներիաշխատանքներովցույց է տրված, որ կարելի է բույս աճեցնել շիկացման էլեկտրական լամպերի լույսով: ուսամշակույթը մեծ արդյունք է տալիս բանջարաբուծությանն ծաղկաբուծության մեջ այն ժամանակաշրջաններում, երբ բույսի աճման ճամար չի բւսվարարում բնական լուսավորվածությունը, ինչպես նան տեսական ճնտազոտություններում ն սելեկցիայում, որտեղ այն կարող է զգալիորեն արադացնել աշխատանքը: Սովորականշիկացման ճղոր լամպերի լույսը է աղքատ սպեկտրի կապտամանուշակագույն մասի. ճառագայթներով ն ճարուստ է սպեկտրիինֆրակարմիր մասի ճառադայթներով: ներկալամպեր, որոնց լույսը ճամարյա յումս կիրառումեն Լլումինեսցենտային չի պարունակում. ինֆրակարմիր ճառագայքներ ն իր սպեկտրալ բալույսին: Դրանց օդոակար ղզորմուտէ ցերեկային ցրված ծողուժյան գործակիցըզգալիորեն բարձր է, քան շիկացման լամպերինը: ՄթնոլորտումԸՕշ-ի քանակը, որը ճավասար է Ածխաթթու գազ: 0,03 զե, բույսի ճամար ամենաբարենպաստըչէ: Փորձերըցույց են տվել, ավելացումիցբարձրանումէ ֆոտոսինքթեոր օղում նրա պարունակության ղի ինտենսիվությունը: Այդմեժություններիմիչե կախվածությանկորն ունի նույն այն ձեր, ինչ լույսից ֆոտոսինթեզի ինտենսիվությանկախվածության կորը: 0դում ԸՕշ-ի պարունակությանստորին սաճմանը, որից ցած ակավումէ ֆոտոսինթեզի անկումը (դեպրեսիան),Հավասար : տավորապես 0,01 ճըչի, վերին սաճմանը, որից վերն նույնպես սկսվում է անկումը, ճավասար է մոտավորապես 1 կկ-ի (երբեմն 5 զկ): Բույսերի կեսից ավելին առաջանում է Հողի միկրոօրդաօգտագործած ԸՕ-ի

ղաղրությամբ

մո-

նիզմների հողմից օրգանական

.,խ

ճետնանքով: քայքայման նյութերի Գոմաղբով առատ բույսերի արադ

ջերմոցներում զարդացումը

բացատրվումէ ոչ միայն բարձր չնրմաստիճանով, այլն ՇՕշ-ի առատ մատակարարմամբ: Հումուսով Հարուստ անտառային մեծ Հողերը արտազատում են ԸՕջ, նրա պաքանակությամբ րունակությունը անտառի ծածկույթի տակ

կարող է ճասնել

ԱԼԿ"

յնա

275.

նկ.

ԿՆԱ

ՈԻՑԻՑ

Ֆոտոսինթեզիկախվածությունը

չետմաստիճանից.

8--վարունը: 1-կարտոֆիլ, Հ--պոմիդոր, Գեն-ի, որը որոշ է տիճանով փոխճատուցում ատվերայինբույսերի լույսի անբավարարությունը: ճերմատներում մինչե 0,04-- 0,0565 երբեմն ո"լարունակության ավելացումը ՇՕջ-ի ավելացնում է բերքատվությունը2--2,5 անդամ:

0,08

աս-

05 ՇՋերմաստիճան:

ից մինչե Յ55Շ

սագմաններում ֆոտոսինթեզի

ինտենսիվությունը ենքարկվում է Վանտ-չոֆֆի կանոնին. 105 Շ-ով անչերմաստիճանի բարձրացման դեպքում այն ավելանում է 2--8 դամ: Ջերմաստիճանիճետադգաավելացման դեպքում ֆոտոսինթեզը պակասում է ն 405--50-Շ-ի դեպքում լրիվ ընղճատվում է (նկ. 225): Ջերմասոխճանային կորի վրչս մենք դզտնումեն հրեք 4իմնական կետեր. մինիմում, որից սկսվում է պրոցեսը, օպտիմում,որի ժամանակ այն արագությամբ, մաքսիմում, որից բարձր պրոընթանում է ամենամեծ առնում: է Բույսի յուրաքանչյուր տնսակ ունի այդ մեծուցեսը կանդ երմաստիճանի դրական աղդեցությությունների իր նշանակությունը:

վրա դրսնորվում է միայն այն ժամանկ, երբ մյուս նը ֆուտոսինթեզի գործոններիներկայացված են օպաիվմումով: Ջուր:

խանգարումը, տրից Ջրափոխանակության

ֆոտոսինթեզող

ճյլուսվածքներում պակասում է չրի պարունակությունը,ուղեկցվում է ։

ֆոտոսինթեզի անկումով: Մնկման աստիճանըկախված է բույսի երաշփուվից, ջրազրկման մակարդակից ն տադիմացկունությունից,աճման շատ

այլ

պայմաններից: Ջուրը

որոշ

չափով որոշում է ճերձանցքային

ապարատներիվիճակը: նրա ցածր պարունակությանդեպքում, ինչոլես նան ջրով՝ տերնեներիավելցուկային ճադգեցվածությանդեպքում ճերթ: ճամար բաԱյդ պատճառովֆոտոսինթեզի մեծ է ազղեցուըննպաստ Ճամարվում չրի աննշան դեֆիցիտը: ուրը

ձանցքները փակվում

են։

30--1188

թյուն է

կոլոիդների վիճակի վրա» որից կախցիտոպլազմայի ֆոտոսինթեզի

ունենում

ն բույսի կենսագործուննության՝ ֆոտոսինթեզի

ված է

ուղղակի կամ անուղղակի կապված, շատ

այլ

Ֆոտոսինթեզի արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով

նրա վրա ներգործելու Համար կիրառվող միջոցառումներիկոմպլեքսում ճատկապեսկարնոր տեղը պատկանում է ճեւտնյալներին.

ճետ

պրոցեսներիընթացքը:

արեգակնայինէներգիայի օգտագործման գործակցիբարձրացմանը՝ դաշտում բույսերի ճիշտ տեղադրման ճանապարճով, տերնների զանդ-չ վածի նպատակաճարմարմեծացմամբ ե դրանց ակտիվ կյանքի ժամկետի երկարացմամբ, որոն չս խվածէ ֆոտոսինթեզի ուռոսին ռնյն պայմաննե ր ստեղծմանը, ղ ը, որոնցից կախված

ՖՈՏՈՍԻՆԹԵԶԻ ՕԲԱԿԱՆ ԸՆԹԱՑՔԸ

Ֆոտոսինքեղի վրա անընդճատ փզվոթւվող արտաքինգործոնների է ֆուտոսինՍոմապլեքսի բարդությամբպայմանավորվում բարդ ազդեցության չոմպլեքսի ազդեցության ցերեկային ընթացքի չափաղանց բարդությունը: թեզի ինտենսիվության ճաՖոտոսինթեզի ինտենսիվությանօրական ընթացքի կորն ամենից է երկու դաղախ՝ ցերեկային ժամերին ավելի խիստ ճախ ունննում ավելի քիչ արարտաճայտված մաքսիմումով ն երեկոյան ժամերին՝ ն տաճայտված(նկ. 226): կեսօրվա ժամերին դերտաքացման չրի խիստ կորստի ազդեցությամբ ֆոտոսինթեզի ինտենսիվությունըպակասում է հրբեմն այնքան, որ շնչառությունը

Է վ

սկսում է

ՀՏ

ղր

լը

ԽԼ/Ճ

ՇՕչ-ի

/՛Ճ

(մաքուրֆոտոսինթեզ): ժամանակակից ազրոտեխնիկայի դեռլքում

ֆոտոսինթեղին, գերիշխել

ընդչանուր բալանսը դառէ բացասական, նե տերնները : Լէ կլանման փոխարեն սկսում են այն ՀՏ Վ Ս 4 6 6 11 12/6 Հ արտազատել: Առավոտյան մաքսիչՏ շոշա Ժամի: մումից Հետո ֆոտոսինթեզիինտենն նպաստու մ եցմանը իջեցմանը սիվության ֆոտոսինթեզի նկ. 276. նան է օրգանականնյութերի առական ընթացքը: Է. տերններից րման աշաության Բոր, Բագութմ չ8 դրանց Հոսքի արագությանմիջն առաջացածխզումը: Բնական պայմաններում ֆոտոսինթեզի ընթացքը նույնիսկ «ավասարաչափպարզ օրվա ընթացքում կրում է խիստ բարձրացումներով ն իջեցումներով ճնրթագայվող անկանոն բնույթ: Պատկերնէլ ավելի է բարդանում փոփոխականամպամածության դեպքում, քանի որ լուսագրգոման ազդեցությամբ վորվածության արագ Հչերթափոխվելը ջացնում է նան ֆոտոսինթեզիինտենսիվության կարճատն բարձրացում: |

պայ

ինտենսիվության բարձրացումը` ապաճովվածություն չրով, ածխաթթու դաղով, Ճանքային սննդով, սելեկցիայի ճանապարճովբույսերի ալնպիսի սորտերի ստեղծմանը, որոնք օժտված են երաշտադիմացկունությամբ, աճման պրոչ ցեսների ինտենսիվությամբ: Տերնների1 մ2 մակերեսի ճաշվով օրական առաջացած չոր ղանզմաքու» վածի քանակը կոչվում է ֆոտոսինթեզի աոդյունավետություն: երկշաքիլ բույսերի մաքուր ֆուտոսինթեղըիկազմում է օրական մոտա-չ 6--8 գ, Հացազգիներինը՝ վորապես 4--Տ դ: մ2 է Պետք ձգտել տերեների մակերեսի Հաշվով օրական ստանալ 8--10 գ չոր մասսայի աճ:

նում

Ճակնղեղի

օբա-

ՓՔԵՄՈՍԻՆԹԵԶՑ

Ֆոտոսինթեզըածխաթթու գաղից

ջրից օրգանական նյութերի բնության մեջ ունեցող միակ ճանապար4ը չէ: գոյություն ատեղծման Այդ պրոցեսը իրագործում են նան որոշ բակտերիաներ(նիտրիֆիկացնողներ, երկաթաբակտերիաներ,անգույն ժծմբաբակտերիաներ) ի ճաշիվ Քիմիական էներգիայի, որն արտազատվում է ծծմբաջրածնի, ջրածնի, ամոնիակի ն որոշ այլ նյութերի օքսիղացման դեպքում: Դա Լէեմոսին-ե է։ Այն Հայտնաբերել է Մ. Ն. Վինոդրադսկին1882 թ.: թեզն ն

առա-

ՖՈՏՈՍԻՆԹԵԶ

ԵՎ ԲԵՐՔ

Բերթի ձեավորման գործում վճռական դերը պատկանումէ ֆոտոՍակայն պեւոք է նկատի ունենալ, որ բույսի արդյունավետուաինթեղին: թյունը կախված է նան ֆոտոսինթեզի ն շնչառության միջն Հարաբերությունից, աճման պրոցեսներիբնույթից, վեգետացիայի շրջանի ւտնողու-

թյունից:

13րդ- գլուխ

ՇՆԶԱՌՈՒԹՅՈՒԾ

ՇՆՉԱՌՈՒԹՅԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

օրգանական միացությունների, Շնչառությունը

առաջին «երթին

ածխաջրերի,օքսիդացումով տրոճումն է մինչն ածխաթթու դզաղին չջրի,. կարելի է արտաճայտել ճետհյալ գումարային Համասարմամբ. որը Շ«էլշՕչ

-- 6Օշ--6ՇՕշ

-- 6ԷԼ.Օ Դ-

կ.9։ 487`

ԱԿՖ-ի առաջացման վրա, ինչպես արտազատվում է ջերմության ձնով: ԱԵՖ-ի մակրոն չարՀրդիկ կապերի էներդիան օդտաղործվում է բույսերի աճման ու ժումների,սինթեզի տարբերւեակցիաների ճամար: Սպիւտակուցներն են ճամեմատած Ճարպերը, ածխաջրերի Հեւ, տալիս ավելի շատ էներէ դիա, քանի որ դրանց բաղադրության մեջ մտնում ճամեմատաբար ավելի շատ ջրածին ն բիչ թթվածին: Շնչառության պրոցեսում նյութերի փոխակերպումը ուղեկցվում է միջանկյալ արդյունքների առաջացմամբ: Միայն դրանց մի մասն է ենթարկվում լրիվ օթաիդացմանմինչե ԸՕս ն էեՕ, մյուս մասը օգատադորժվում է որպես ելանյութեր բազմաթիվ սինթեզների Համար: Այսւլիսով, շնչառությումը սբնթեվի պրոցեսներն աղպաճովում է ոչ միայն էներգիայով, այլն կարեոր բազմաթիվ հլանյութերով ն միջանկյալ նյութերով: Շնչառությունը էներդիայի ն օրգանական նյութերի առաջին Ժր՝ ն ն դենսաքի նթե կեն է ֆիզիոլոգիակա վուտակումը ֆոտոսինքեզը, միական մյուս բոլոր պրոցեսների Հես: Այդ պատճառով շնչառության է ինտենսիվությամբ կարելի գաղափարկաղմել բույսի ընդճանուր կենսաղործունեության մասին: Սակայն շնչառության ն ֆոտոսինթեզի պրոՋեսների կապակցվածությունը երբեմն խախտվում է, օրինակ՝ երաշտի, սննդի պակասության ժամանակ, ն նյութերի ծախսումը սկսում է դնն րն նթեզին: ման ն ման Ա Այդ ժամանակ րակշոնլ կուտակման բերքի կորը սինթեզին: ընթացքի ն ստանում նում ն է վայրընթաց ուղղություն: Առաջացածէներգիան ծախսվում

ԱԵՖ

«ի

նան

կապում

(

մետրո

ՅՅ

Ը2չշ

Հաա

ՍՒ

ԻՆՏԵՆՍԻՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

որ ՐԳ" Վար-

թյամբ:

օդնուսպեկտրալուսաչափի

արտաճայոման Լինելով ցիտոպլազմայի կենսադործոմեության միջաձներից մեկը, շնչառությունը կարող է իրագործվել շրջապատող վայրի միայն այն պայմաններում, որոնցում «ճնարավոր է կենդանի ցիտոպլաղմայի գոյությունը: Ցիառպլազմանսպանող բոլոր ներդործությունները ընդճատուք են նան նորմալ շնչառության պրոցեսը: քներմաստիճանիբարձրացման դեպքում շնչառության ինտենսիէ ն ժինչն 405Շ-ի սաշճմաններում, բարձրանում վությունըարագորեն է Վանո-ժոֆի կանոնին, ենթարկվում այնպես ինչպես ֆուտոսինթեղը, Հետո այսինբն՝ լուրարանչյուր 10-Ը-ից կրկնապատկվում է:

(65 )

Հ/ալ ՀՈՐ

աո

Շ2չոշ

ա ,

Ա.7

Ա-ի բ

1/2 ճմլ

Հճվ Փ «2

17 102010

40404071

"6 Գճրմաիձոււէյ.

դաղավփար ր / կաղմե1 Շնչառության , ինտենսիվության մասին կարելի է ողոր կամ չափելով կլանված թթվածնի քանակը, կամ արտազատվածածխաքթու գազի քանակը: կլանված թթվածնի քանակը որոշում նն բուրգի սարբի օգնությամբ (նկ. 272), իսկ արտազատված ածխաթթու դաղի քանակը՝ գրանցող ինֆրակարմիր :

ՆՑ,

: ԷԴ-Խ4

ՏԱՐ

՞Ո՞

պ,

277.

Վաշբուռզի սաոքր.

աան ԱՄ

րոջ»

իրոշնսիվության Ը"

40" Ը-ից

Նկ. րոշումը,

218.

ւ նշառության էլ

Տոշննի նատիկնեբի կախվածություն Ն

1ոմաստինանիզ. Լ: --Դամտ Հատիկների ա

ՇՆՁԱՌՈՒԹՅԱՆ

Դ.

«նջա

/։1

շո:

«37

մսն»

| 26:շա

| իշ

Կ'

ժոքոայում,

1440, 3--1649,

ւնի

ոնավու ոնավություն մո'

3--1840,

4--3346:

ավելանում է, իսկ չնչառության ինտենսիվությունը կտրուկ Ա-ից Ճետո շատ կտրուկ ընկնում է, բույսը չորանում է (նկ. 224): Բույսի շնչառության ստորին սաշմանն ընկած է մինուս 10" Շ-իը ցատր: Ընդ որում շնչառության կանգ առնելը կապված է Հյուսվածքների Բույսի ձմեռող մասերի (բողբոջներ, փուշ-տերեներ) սառչելու ճետ: դե ն է Շն է դիտել մինուս 20--.Ֆ5-Շ-ի Շ-ի դեպքում։ շնչառությունը կարելի չա30--40՝ են Ը տության ամենաբարենպաստջերմաստիճանը Համարում ունենում Շնչառության ինտենսիվության վրա մեծ ազդեցություն է պիոոպլաղմայի կոլոիդների ջրով Ճճագեցվածությանաստիճանը: 10-12 (0 չուր պարունակող չոր սերերը շատ թույլ են շնչում: Այդպիսի 'Խ վիճակում դրանք լավ են պաճպանվում, Մինչն 14--15 անգամ, քյան բարձրանալու դեպքում շնչառությունն ավելանում է 3--շ ն են է կորցնել սերմերը կարող ինդ որում արտաղատվում չերմություն, Հետո

50: Ա.

յուն

ելմինուս 20--425՝

ավո

ծլունակությունը: Շնչառության ինտենսիվությունը սնրտորեն կապված է շնչառական նյութի առկայության կամ ներճոսքի ճետ: Քաղցող բջիջներում ն օրգաններում այն ղդալիորեն նվազում է: քանակի ավելացումը էական աղդեցություն չի քթվածնի ունենում շնչառության ինտենսիվության վրա, րայց մինչն 1-28 նրա պարունակության պակասելու դեւղքում բույսերի մեծ մասի մեջ

Օդում

կուտակվում է սպիրտ: Դա կատարվումէ այն պատճառով,որ թթվածնի դեպքում նորմալ շնչառությանը անբավարարության փոխարինում է անթթվածինշնչառությունը: Շն

ո.ր բ աիՆանարոր մասերում, ր , հարա ետա կԱ ոլ,երմերը նե

նն

են իատորախվովրունը տարբեր է տարբեր բույսերի

ՆԴ

ուլը

սվատճառները բազմազան են: երբեմն բացի օքսիդացման վերջնական առաջանում են նան արդյունքներիըց՝ՇՕչ ն ԷՕ, օրգանականթթու-

Աի

նե

մուտ

ունով շսչառու-

ունենում

ճանը: երբեմն

են

արտազատ-

ջերմաստիճանների տարբերությունը

Վիկտորխա-ոնգիայի (ՆԱՑ

ղիկներում այն 125-ով,իսկ

քա)

խոշոր

տաղզատումըկարելի է միջողո 4իշոց

ձ բացում

Նր շնչառության

եվիկազգիների (41826686)

անոթ:

ՇՆՉԱՌՈՒԹՅԱՆ Ն

ՇՆՉԱՌՈՒԹՅԱՆ

աստիճա

խոտի դեզերում,

միկրոֆլորան,

է այնքան, որ ջերմաստիճանը բարձրանում կարող է փտել, եքե այն ժամանակինչցրեն:

խոտը

ԳՈՐԾԱԿԻՑԸ

շնչառու-

շնչառության գործակիցը, այնօքսիդացմանջերմային էֆեկտը: ՔԻՄԻԶՄԸ

Չնայած շնչառության դումարային ճավասարման պարզությանը, է ն ներառում է օքսիղացմանայդ պրոցեսը շատ բար վերականգնմանռնհակցիաների երկար շղթա (նկ. 280): քբիմիզմի մասին ժամանակակից պատկեՇնչառության պրոցեսի ն. Բախի, վ. ի. Պալլադինի, Ա. 1. է խացում ստեղծվել Պաստյորի, 0. Ս. Պ. Կոռստիչնի, Ա. Վ. էնդելգարդի, Վարբուրգի, Հ. Կրեբսի, Վ. Պջեֆֆերի ն այլ գիտնականներիաշխատանքների Հիման վրա: Շնչառությունը ներառում է երկու պրոցես. ռուբոտրատի Ճետնողական քայքայում ֆերմենտների ազդենցությամբ, որոնք կապում են սուբստրատից խլվող ջրածինը (օքսիդացում): ԸչէԼ»Օ, 6էնՕ--660, 12(ՒՆ). «կովում է միտոջոնդրիումներից դուրս, ավարտվում է միտոքոնդրիումներում, ֆերմենտի ճետ կապված ջրածնի աստիճանականօքսիդացումը օդի թթվածնով. 12|է6| -- ՇՕջ»-12Է0. կատարվում է միտոքոնդրիումներում: Շնչառության ժամանակ ածխաջրերի փոխակերպումը սկսվում է ֆոսֆորացումից՝ ֆրովլտողո--1/6--դիֆոսֆատի առջացումից: Ֆոսֆատների ձնով շաքարները դառնում են ոնակցիաունակ: Այդ ռեակցիան կապված է էներգիայի ծախսման Հետ: Ֆոսֆատայինխմբերի ն էներգիայի աղբյուր է ԱՆՖ-ը: Այնուճետն կատարվում է գլիկոլիզ՝ ֆրուկտոզո--1,6--ֆոսֆատի վերափոխումը պիրոխաղողաթթվի: Ընդ որում, առաչանում է ԱՆՋ ն իրականում

իճանի խիստ 278): Պերմ սնկերի բակտերիաների եղատվում ժամանակ: Խոնավ

դիմնական շեչառական նյութը շաքարներն են, հույսերի մասնավո րապես, գլյուկոզը: Վերը բերված շնչառության գումարային Հավասարումից րնում է, որ չնչատութան մամանակ փոխարկվող ո դայի վալնեերըպետք է Հավասարլինեն։ Շնչառության ժամանակ ածխաթքու դազի ճարաբերությունըթթվածնի ճետ (ԸՇՕշՕշ) մոչվում է ։ թյան գոծակեց (64): Առավել բնորոշ ղեպքերում ՇԳ--1, սաքայն Հարաբերակցությունըխախտվում է դէպի այս կամ այն կողմը: Դրա

օրգանների Է

307-»4Շ0չ Վ3էնՕ, Ռրքանցածր է

քան բարձր է

Ճայտնաբերել Դյուարի անոչ

որտեղ առատորեն զարգանում Դյուառի

Ար Թթված

ՇԴՀ--1,38: Ը.Է6Օ:-Է պայնական թթուները,ապա ՇԳՀ»1: Խնձորաթթվի

ծա-

ընտանիքի որոշ ներկայացուցիչների ծաղկաբույլեբում 305 Շ-ով բարձր է շրջապատող օդի ջչերմասԿոիճանից: Բույսի տարբեր մասերի ջերմության ար-

279.

արու-

միացությունն

Հետնանջով

օդի ջերմաստի-

շրջապատող

լինում է նկատելի, օրինակ, արնադարձային բույս

Նկ.

որոն

ու

Բույսիշնչառության ժամանակէներգիայի մի մասը վում է ջերմության ձնով, սակայն Հակայական մակերեսի

իի

ն այլն),

ել

ՇՆՉԱՌՈՒԹՅԱ Ն ՋԵՐՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

բույսերն

ԸՕ:էն

ո ե ասր

"յ

ինեթքու

ի բույսերի ված թթվածնի ն. անբավարարության դեպքում, օրինակ՝ ոշոր շն չառության ժամանակ կամ չրի մեջ ընկղմվելիս, նորմալ շնչառությանը միանում է անթթվածին շնչառությունը: Այդ դեպքում ՇԳ1: եթն շնչառական նյու են այն միացությունները, որոնք թթվածնով ավելի աղեն, քան ածխաջրերը, օրիակ՝ ճարպերն քատ սպիտակուցները, ապա ՇԴՀ-1: Ստեարինաթթվի «ամար Շ4Հ--0,69:Ըլդէն6Օջ -- 26Օ2չ--»-18ՇՕչ Է 18էԼչՕ: եքն շնչառական նյութ են այն որոնք ավելի Հարուստ են թթվածնով, քան ածխաջրերը, օրինակ՝ օր-

Որքան եռանդուն է

թյան ինտենսիվությունը պակասում է:

ատ ո աժխաջ ա արուկլանթվացին

նջկաթթու ՇչՕ.Է1

-Է

Տ Հմ

Տ-|---

«---զ»

միջանկյալ նյութեր, որոնք կարնոր դեր են խաղում նլուժափոխանակության ժեջ։ Փլիկոլիզի զումարային չավասարումն է. ՇլլչՕգ

ՆԱԴ -Է 2ԱՆՖ--2-ԸՇԱ:ՇՕՇՕՕՔ --2 ՆԱԴ.ՆՂչ- 2ԱԵՖ:։

Պերոխաղողաթթվի փոխակերոլումը սկսվում է օրախգացնող տրոՃումից, որի վերջնական արդյունք ացետիլչկոֆերմենտ Ա-ն է (ակտիվացվածքացախաթթու):Այս միացությունը նյուքափոխանակուեն սկսվում թյան ամենակարեորմիջանկյալ նյութերից մեկն է, դրանից շատ կենսասինթեվզնել: Կիտբոնաթթվային ցիկլում ացնտիլ-կոֆերմենտ Ա-ն լրիվ տրո«վում Խն սցետիլային մնացորդը կապված է թրքնջչկաքացախաթթվի ճետ կիտրոնաթթվի առաջացմամբ, որն աստիճանաբար տրոճվում է նորից մինչե քրթրնջկաքացախաթթվի:Պիրոխախողաթթվի փոխաայդ կերպումների Հետնանքով կատարվում է օԼսիղագնողֆոսֆոբացում, որը բջջում ԱԵՖ-իառաջացման Հիմնական աղբյուրն է (36 ԱՆՖ): Պիրոխաղողաթթվի օքսիդացման գումարային «ավասարումն է. Շջէլ.Օ» Վ- 2150 -Է 502-»5ԸՕշ Վ- 5Ւ150։ Շնչառության ժամանակ էներգիայի անջատվելը կատարվում է ոչ քե ԸՕ-ում ածխածնի օքսիդացման, այլ ԷՇՕ-ում ջրածնի օքսիղացման ժամանակ: Աձնաթքու դազն ազատվում է կարբօքսիլային խմբերից (-ՇՕՕԱ) ֆերմենտների ազդեցությամբ` Ջ-ՇՕՕԼՀ-81Ա-գ-ՇՕչ: Սուբստրատիցշերտատվող ջրածնի օքսիդացմամբ օքաիդացմանվերականդնմանոնակցիաներն ընքանում են մի շարք ֆերմենտների

(

հկի ի |

Էառու-ջու

մասնակցությամբ:

խլում ռուբոատրատից Անաֆոոբ դենիդոոգենազները

ջրածինը ե տալիս այլ միջանկյալ փոխադրողների:Դրանք երկբաղադրամասային |. ֆերժենտներ են, որոնք կազմված են սպիտակուցից (ապոֆերմենու) օրգանական բնուլքի ակտիվ խմբից (կոֆերմենտ), մեծ մասի Համար կոֆերմենտ է նիկոտինամիդադենինդինուկլեոտիգը (ՆԱԴ).

Վ- ՆԱԴ.ԷԼՆչ:

սուբուտրուտ-Է1շՎ- ՆԱԴ--սուբոատրատ Ֆլավոպոոտեիդնեոը (ՖՊ) ջրածնի միջանկյալ փոխադրողները, ջրածինը ՆԱԴ.ԷԱշչ-ից փոլխադրումեն կոֆերմենտ Օ-ին։ Դրանք նույնսպես երկբաղադրամաս ֆերմենտներ են, կոֆերմենտնեերեն ֆլավինոմոնոնուկլեոտիդը (ՖԻԺն) կամ ֆլամինադենինդինուկլեոտիդը (ՖԱԴ) ռիբոծլավինի (8ջ վիտամինի) ածանցյալները.

ՖՊ

ՆԱԴ.

են

ԷԼ, Գ- ՖՀ--ՆԱԴ Վ-ՖՈ. Էւ,

Էջ -Է ԻօՕ-»ՖՊ -- ԻօՕԼԼչչ

Օ կոֆեմենտր ֆյլավողդրոտնիդներիցցիտոբրոմների վրա էլեկրոնների միջանկյալ փոխադրողնէ:

պարունակում Ցիտոքոոմնեշը

երկաթպորփյուրային ակտիվ յունը (Բ63ՒՎ-ՓՇ-է Էօշէ), մասնակցում էլեկտրոնների տեղափոխմանը. են

դեպքում: Սպիրտայինխմորման

Խոբոբ: ա Բոխոլո փալոտաղանով թրգանի -"

ածխաջրերը: ատոմներով

վում է ցիտոքրոմոքսիդազ:

էլեկորոնվոխադրական շղթան(ՓՇ) ներկայացված է

նկարում: ԱՆԱԵՐՈԲ

ՇՆՉԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՍՊԻՐՏԱՅԻՆ

280-րդ

ԽՄՈԲՈՒՄ

նորմալ շնչառությունն ընթանում է ի Հաշիվ օդի թթվածնի անընդճատ կլանման: Այն կոչվում է անհրոոբ: Անքթվածին միջավայրում ` է շնչառու ոչնչանում է, քանի որ ընդչատվում տեղավորված բույսը թյունը, որի ժամանակ առաչանում է կյանք: պաճպանելու Համար անճրաժեշտ էներգիան: Բայցմաճացումը սկսվում է ոչ միանգամից» քանի որ որոշ ժամանակ շնչառություն, պաճպանվում է անահրոբ շնչառության օգնությամբ: Անահբոբ շնչառության, այնպես, ինչպես ն աերոբի ժամանակ, արոազատվում է ԸՕշ, բայց օքսիդացման Համար նՀրաժե ն անձրաժեշտ իխվածինը վերցվում է ջրից շաքարից: Ածխատտուգազը է անանրոբ շնչառության ժամանակ, իսկ առավել վերականգնվողը սպիրտը» ա

Ծա

Ը1էկլշՕ6--2ՇՕչ -Է 2ՇչէՆՕԼէԼ -Լ 234,5

րականդնվում է սպիրտի.

(3:

ածխածնային

Օշ-ի առկայությամբ

առաթյւ(Շ0,-Լ չառությո »- էՔՕ)

առանց ց

ԱԾԽԱԾՆԻ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՇՐՋԱՊՏՈՒՅՏԸ

ՄԵՋ

(ԿիրոՎ-Շ

Ֆոտոսինթեզի պրոցեսում ածխաթքու գազից ն ջրից առաջանում ծն օրգանականնյութեր, կուտակվում է էներգիա ն արտազատվում է քթվա ծին: Շնչառության պրոցեսում թթվածնի օգնությամբ կատարվում է շրգանական նյութերի քայքայում, ազատվում է էներգիա ն արտապատվում է ածխաթքու գաղ: Այդ պրոցեսներիմիառնականությունն Հակադրությունը ճամարվում է բուսական օրգանիզմի կյանքի «իմնական պայմանը: ւ

ու

ժամանակ Անանրոբ շնչառության

ավելի քիչ էներգիա է սրոազատվում, քան ահրոբի ժամանակ, ալդ պատճառով նրա քանակը բավարար չէ այն պրոցեսների պաճպանման ճամար, որոնք ընթանում են ի Ճճաշիվթթվածնային շնչառության, բույսերի մեծ մասը անթքթվաէ նան ծին միջավայրում ի վերջո ոչնչանում է: Ռչնչացումնարագացնում ինքնաթունավորմամբ, որն առաջանում է թունավոր ճատկություններով օժտված սպիրտի կուտակման Հետնանքով: Սակայն որոշ միկրոօրգանիզմների անաերոբ շնչառություն այն ճիմնական պրոցեսնէ, որը տալիս է կլանքի ճամար անձճրաժեշտէներդիան։ Այդ միկրոօրգանիզմների շարքում առաջին տեղը գրավում են խմորասնկերը: Դրանց անանհրոբշնչառությունը կոչվում է սպեոբտալին խմորում: խմորասնկերը շատ նուց օգտագործվել են սպիրտային խմիչքների ստացման ն ճացաքխման գործում: Դրանք շատ դիմացկուն են էթիլ սռլիրտի նկատմամբ ն կենսադորձունեությունն ընդՀատում են միայն շրջապատող նց նրա պարունակության միջավայրում 14--16

նե9

Հ Հ Ը ԸՕ 5-ի գլեկոլիզ լեմորում շպիրոխաղողաքքու գլյուկու

աթեն նյութն

ենթարկվում 8,6

Անրոբ ն անահրոբ շնչառությունների միջն կապը բացաճայտվել է Հիմնականում Վ. հ. Պալադինի ն Ս. Պ. Կոստիչի աշխատանբների շնորճիվ ն կայանում է նրանում, որ ածխաջրերիգլիկոլիտիկ տրուման փուլը դրանց ճամար ընդճանուր է: Քիմիզմում տարբերությունները փոխակերպումներից. աերոբ ակսվում են միայնո"լիրոխաղողաթթվի այն ենթարկվում է շնչառության ժամանակ բարդ ցիկլիկապլրոցեսում ն օքսիդացման մինչն ածխաթթուգազի ջրի, իսկ անաերոբշնչառության ժամանակ պիրոխաղողաթթունկարբոքսիլազ ֆերմենտի ազդեցությամբ ալդեճիդ, որը վեճեզբում է ՇՕշ-ը ե առաջացնումքացախաթթվական

Ցիտ:Ը:Է62Է ցիտ:2:ԷԻ63-»ցիտ:Ը-Իճ3-է ցիտ:2.Ի628 օքռիդացված 83 ցիտոքբոմը էլեկտրոնը փոխանցում է օդի թթվածնին, այն կոչ-

(Վերականդնված)

են

Փոշո«/727».չ,,

ՔԱշո/22-:.,

Տ Հ 5/4

ՏՐ

Նկ.

Ն Մեա

261.

ոգի

Ածխածնի ջոչշապտույտը բնուրյան մեջ:

մյդ պրոցեսների, ինչպես նան այրման պրոցեսի չշնորճիվ բնության Ածխածինը, մբնոլորտում ն մեջ կատարվումէ ածխածնի շրջապտույլու ջրոլորտում լինելով ածաաթթու գազի ձնով, բույսերի կողմից կապվում է ֆոտոսինթեզի պրոցեսում: Միաժամանակ կատարվում է ածխաքթքուգազով, մքնոլորտի ն ջրոլորտի լրացում՝ կենդանի օրգանիզմների շնչառության, միկրոօրգանիզմների միջոցով մեռաժ մնացորդների քայքայման (խմորում) ն Ճատկապեսբուսական ծագման նյութերի (ածուխ, նավթ, դաղեր, վայրո ն այլն) այրման ճաշվին (նկ. 281):

14-րդ" գլուխ ԱՑՈՒՄՆ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ամբողջ

միանման օրդանի աճում լինում է երկշաքիլ բույ-

արագությամբ՝մոտ: սերի

տերնաթիքեղների

Սաքսը Հաստատել է,

Յու.

որ

լու-

զեոր | Լ

ոշ

սլ

է ճւ րաքանչյուր օրգան սկզբում դանդաղ աճն արագանում է « աքում, այնուճետն ( Լ Հասնում առավելագույնի, իսկ ճետո ո ի է: պատԱյդ աստիճանաբարդանդաղում 2(/ լ ճառով ամման կորը Տ-աձն է (նկ. 284): Հո Աճը կատարվում է երեք տարբեր անական 20725592 Հետնանքով՝բջիջների միի աե պրոցեսների տոտիկ մնչման, դրանց ցիտոպլազմայի աճմամբ: ն ձգվելով Հետագա Նկ. 282. Բակլազգիների աճման մատիանման կոոր: Առաջին երկու պրոցեսները կատարվում պատճառով հն մերիսթեմայում, այդ աճ են մեկ ընդճանուրսաղմնային անվամբ: դրանց միավորում աճման ժամանակ բջջի մեջ մւոնող սննդանյութերը Սաղմնային են ն ածվումբյյի կառուցենթարկվումեն խոր վերակառուցման վեր է հռանդուն շնչառությամբ վածքայիննլութի։ Այդ պրոցեսնուղեկցվում մերիսքհմաներն պատճառով այդ այլե առանրոբ, ոչ միալն ահրոբ, աճման Ց8իտոպլազմայի հն ունենում շնչառության բարձր գործակից: Դրանից ճասնում է մայրական բջջի չափին: շնորճիվ երիտասարդ բջիջը

քլ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

աո-

զարգացումը օրղանիզմի կենսագործունեությանկարնեոըւսդույն դրսնորումներն են, կյանբի միասնական պրոցեսի փոխադարձ կապվածն փոխպայմանավորվածերկու կողմերը: Աճումը՝ բույսի չափերի անճիտադարձ մեծացումն է, որը կապված է նրա կառուցվածքի տարրերի (օրգանների,բջիջների, բջջի բաղադրամասերի (նորագոյացմանճետ): Զարգացումը՝ կառուցվածքի տարրերի որակական փուվփոխություններն են, որոնք ճանդեցնում են դրանց ձենրի կամ ֆունկցիաների փոԱճումն

ու

փոխությունների:

ԾճՈՒՄ

Հետո

Բույսի աճը շարունակվում է ամբողջ կյանքի ընթացքում նույնիսկ է երիտասարդաճող մասեր: Սրդաճազարամյա ծառր միշտ ունենում նիզմների աճը կատարվում է որոշակի Հատվածներում, այնտեղ, որտեղ գտանվումեն մերիսթեմային 4ճյուսվածքները: Դրա ճետ կայված տարբերում են աճման ճետնյալ տիւերը. ճատուկ է ցողունին նհ արմատին. դագաթնային՝ (ապիկալ) աճում արմատների մոտ կենտրոնացված է բավականին սաշմանափակ դոչում, որը ճավասարէ մոտո 1 սմ, ցողունի այդ գուռին Հավասար է 10 սմ ն ավելի, ներդրային (ինտերկալյար) աճ՝ իրագործվում է միջճանգույցների Հիմքում, օրինում՝ ճացաղգիներինը, լայնությամբ ւաք՝ առանցբային օրգանների մեջ կատարվում է կամբիումի դործունեությաւն «ետետնքով, չիմրույին աճ կատարվում է օրդահի չիմբի մոտ, օրինակ՝ «ապառգրների նե այլ միաշարիլավորներիտերնեներիաճը,

ամ

այն կարող է անցնել նոր

նհ մնալ ժերիսքեմատիկ բաժանման

Ն շարում Բջջիծավալը աեսՊոր Հաշվին: Առաջանում

էլՐ

աճել

ձգվելով:

մեծանում

Հիմնականում

վակուոլներ, որոնք ի բջջի մեջ ջուր մտնելու դրավում է Բջջի միավորվում են մեկ մեծ վակու՞ոլիմեջ, որը մնում պատի շուրջը մասը, իսկ կիտուղլաղման է Ժիայն կենտրոնական է պատերի կատարվում աճը բարակ շերտով: Բջջաղատի դասավորված միջի ցետոսրիերի կառուցվածբային Հետնանքով առաջացած են

վերչո

ձգվելու

լլուլողի

ներդրման ճանապարտճով: մոլեկուլների

են բաշխերկու փուլերը (ուրօրինակ ան, են ալն ժամանակ, ված՝ սկզբում կատարվումէ միայն սաղմնային են բոլոր միջչանդույցները ն ծաղկաերբ լրիվ նախապատրաստված սկսվում է ձդվելով աճը: բույլը,

ցողունի այդ Հառաղգիների

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ

Աշման

կան

առաջին երկու փուլերում բջիջները զրկվում

Չղվելով Հատկանիշներից:

աճման

են

անչատա-

ավարտին բջիջները բոնում

են

պՎարգացվանուղին՝

մասնագիտանալ: Մերիսթեմային բջջի արեան իի վերածվելու Ա" պրոցեսը կոչվում է տաբբեբշակում (դիֆերեն աար կարող է ընթանալ ամենատարբեր Բ Ծո բ Աորրը մորգացումը բերում կառուցվածքի Ր"

դր

«ն

ռք

ԱՆ

ՈՒ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐ

ՖԻՏՈՀՈՐՄՈՆՆԵՐ

վուլրաճատոմյ

նյութերեն, որոնքշատ ԴրանքՔիմիական

Քիչ քանակությամբ

մշակվում են բույսի մի մասում, տեղափոխվում են մյուսի մեջ ն այնաճման ն զարգացման վրա: տեղ կարգավորողազդեցություն ունենում է Հայտնի ֆիտոճորմոնների(բույսերի ճորմոնների) երեք դաս, որոնք դորժում են որպես խթանիչներ՝ աուքսին, գիբերելիններ, ցիտոկինիններ, ն ֆիտոճորմոնների երկու դաս, արդելակող որոնք ունեն դլխբավորապես աբսցիզաթթու, էթիլեն: ազդեցություն Աուքսին՝ ինդոլիլ-3-քացախաթթու: Հիմնականում առաջանում է ընձյուղի գագաթնայինմերիսքնմայում ն տեղաշարժվում է բնեռայնորեն՝ դաղաթից դեպի 4ճիմքբը։ Աուքսինըխթանում է բջիջներիբաժանումը: ն

ձղվելով աճը:

Հարոնի Գիբերելիններ:

30-ից ավելի գիբերելիններ։ Հայտնաբերված է բարձրակարգ բույսերի 20 գիբերելիններ, մնացածը` միայն սնկերի մեջ, ավելի ճայտնի է դիբերելինաթյթուն:Դրանք առաջանում են ընձյուղների ն արմատների գագաթներում, երիտասարդ տերններում, են

բույոխ մեջ տեղաշարժվում են ոչ բնեռայնորեխ: Գիբերելիններըխթանող ազդեցություն հն ունենում բջիջների բաժանման ն ձգվելով աճման,

կ-

Նկ.

նչոլնս

ձել

Ֆառբեոակում: Բչիչներ.

1--մձրիսթնմային, 2--պալիսադալին՝աճրեից, աչ

ըրջափակոլ՝Հերձանցրալին ծ--աստղաձն՝ տնիկի կոթունիը, 1--մաղաձն խողովակիմաս), 8--սկլերենքիմիային:

ԱԻՆ,

Ց-

6--2Կիոխադրող երձիր ապյա-

ուննէ նՔ առանձնաճատկու բնորոշ են որոշակի Հյուսվածքների Համար (եկ. բջջի չափերը չեն փոփոխվում,սկսվում է պատերի 6 ատռացու 8 է րա վրա ցելյուլողի նոր շերտերի ավելացման Հաշվին, Պատիճ կարող է լինել կամ ճամասուսրած, աստացումը ինչես մ բջիջներում, կամ կերեն յորոնքիժի տեղական, ինչպես անոքներինը, Հաճախ պատի մեջ ցելյուլոզի Հետ մեկտեղ կուտակվումէ լիգնին,սուրբերին, կուտին | այլ հյութեր:Բջջիզարգացման ուղին կանխորոշվում չ ուիտակուցենրիՀատուկ ճավաքակազմով: Քանի որ ուրաքանչյուր ոպիչ ձոակուցի, է մի գենով,

«ր»

խա

աաա:

ցումը, Հավանաբար, որոշ

դրվավարվում Բանի, գեների ակտի մզացակառմերի մյուսներիոաժոոմեկումաց ,

|. սառման «եանանըն Հիա աբար, Ք. րահժան հլաոճառի դրան քիմիակա մ րանց

ան

բջիջների մորֆոլոգիական տարբետարբերացումն է:

նան

պտուղների ալտուղոոր

մեծազվան ց

սղենինի ՑիտոկինիննեՐ՝

ւս

ածանցյալներ: Դրանք սինթեզվում

հն

արմատի մերիսքեմայում, տրանապիրացիոն ճոսանքով փոխադրվում են վերն: Ցիտոկինիններըարագացնում են բջիջների բաժանումը, իսկ ւերնի՝ հան ձգվելով աճը: սինթեզվում է տերնեներումե պտուղներում, փո Աբսցիզաթթուն խադրվում է բողբոջների, պալարների, սերմերի մեջ։ Կասեցնում է է տերնեներին պտուղբջիջների ն դրանց ձղվելով աճի, մ բջիջների ների րի թափվելը, թափվելը, բշիջներիծե ծերացումը: բոլոր է Հայանաբերվածժ / էթիլենը Բ՛ր Հլուսվածքներում՝ "1 Քոր էծչնչին Քո: քա Անին Բոլոր ն կությամբ: Արազացնումէ պտուղների ճասունացումը, տերեներ, թափվելը, ծերացումը: ո"լտուղների ՛

արագացնում

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

Բույսի աճն զարգացումը, չնայաժ կենտրոնացած է որոշակի դոտիներում, կախված է ամբողջ օրգանիզմի կենսագործուննությունից: ն Աճման զարգացման երհույթներում արտացոլված է օրվանիզմում իրագործվող նյուքավփոխանակության պրոցեսների ամբողջ շղքան։ Արտաքին սլայմանների փոփոխությունը ոչ միայն փոխում է առանձին ու

քիմիական ոնակցիաների ընթացքը, այլն խախտում է դրանց միջե ճարաբերակցությունները: ամբողչ ընփոխում է ն յութափիոխանակության

միջավայրի արտաքին Միաժամանակ, քացքը: առանձին գործոններ բույսի վրա ներդործում հն ոչ մեկուսացված: այլ սերտ կապի ն փոխպալյմանավորվածության մեջ: Այդ պատճաւլայլվրա արտաքին ոռռվաճման ն ղարդացման մանների ազդեցության մասին արցը բացառիկ բարդ է' Լույս: Աճման ն զարգացման Համար խիստ անձճրաժեշտպայման չի ճամարվում: Հետե-չ

բույսերը (սնկեր,բակտերիաներ) րուռրոֆ կարող են ամբողջ կյանքն անցկացնել մթու-

քյան մեջ: Բայց բարձրակարգ ավտոտրոֆ բույսերի օրգանիզմում առանց լույսի նորմալ ձնից շեղումներ են առաջանում ն բացակայում է կանաչ գուլնը։ Այդպիսի բույսերը կոչվում ունենում են են չափա-Հ էտիոլացված: Դրանք Նկ. 284. ԵՐերշաբաթական ն ոչ ղարդացած զանց ձգված միջճանդույցներ բակլազգիներիծիլեոը. են տերնեներ,որոնք կաղմված քիչ տարբերակված Հյուսվածբներից, ոչ փայտացած նուրբ պատերով երկարաձգված բջիջներից (նկ. 284): կրեր ԱԱ իրենց ցողուններն առանց լույսի ձդելու ընդուլցների ճամարնձրը: Մեֆ ունի նշանակուընդունակությունն բույսերի կյանքում. լինելով խոր թյուն են ինչն գետնի տակ, ընձյուղները ձղվոմ այնքան ժամանակ, Հասնում են ճողի մակերեսին: Լույսր խթանում է բջիջների բաժանումը, տակ բայց կասեցնում է դրանց ձգվելով աճր։ Այդ պատճառով լուսի են լինում քան ընձյուղները ժիշտ կարճ, մթության մեջ գտնվողները: Շատ խիտ ցանքի դեպքում բույսերը ենթակա են գետնամածության: Ավելի շատ աճը կասեցնում են կապտամանուշակադույն ճառագայթները, այդ պատճառով լեռներում աճած բույսերը ավելի կարճլիկ են, քան Ճճուկոու աճածները: Լույսի կասեցնող աղդեցությունը ստեղծում է աճման օրական որոշակի ւպարբերությու՝ գիշերը բույսերն ավելի են աճում, արագ քան ցերեկը: կննսական մյուս պրոցեսների նման բույսերի Ջերմաստիճան: աճն մեծ մասամբ կախվածէ ջերմաստիճանից: 0-ից ղզարգայումը մինչն 35՝Ը ազղդեցլությունըընդչաջերմաստիճանի սաշմաններում է Վանտ-շոֆֆի կանոնին. 10-Շ-ով ջերճուր առմամբ ենթարկվում

ԱԱ

աակ

ու

7" ա

կրկնապատկՀ դեպքումաճման արագությունը մաստիճանի բարձրանալու ն Ճասնում ճետո Յ5--40՝ է է մինչն0-ի: է: իջնում արագ այն վում Շ-ից աճն կենսական պրոզարգացումը, ինչպես մյուս բոլոր Այսպիսով, ու

երեք Հիմնական մաքսիչ օպտիմում, մինիմում, կետեր՝ տարկետերի Համար այդ դիրքը տեսակների Բույսերի տարբեր են Շատ թեբմոբեր է: բարձր ճիմնական կետերով բույսերը կոչվում ն են իջեցմանը ջերմաստիճանի Մյուս դիմացկուն բույսերը ֆիլնեո: ղզգայոմ, են նրա բարձրացման նկատմամբ: Մինիմումն ու մաքսիմումը ջերմաստիճաններ են, որոնց դեպքում կանգ է առնում բույսերի աճն ու կյանքի ճամար մինիղզարդացումը,բայց նրանք դեռնս չեն մաշանում: մումը սովորաբար ավելի ցածր է, իսկ մաքսիմուժԲ մի շիչ ավելի ճամար ջերտարբեր պրոցեսների բարձր: Նյութափոխանակության մաստիճանային օպտիմումները տարբեր են:: Այդ պատճառով աճի ն

ունեն ցեսները, մում:

զարգացման ճամար օպտիմումը գտնվում է այն ջերմաստիճանների ն ռաճմաններում, որտեղ ամենից ավելի են կոորդինացված աճման զարգացման մեչ մասնակցություն ունեցող մետաբոլիկ պրոցեսները: Բույսերի զարգացման վրա ցածր ջերմաստիճանների (8: Շ-ից պածր) աղդեցությունը ալտաճայտվում է սերմերի ե բողբոջների ճանդրստի խախտման մեջ, որը նրանց աճման ընդունակ է դարձնում, Աճման կոնում ծաղիկների սաղմերի առաջացման խթանումը ցածր չերմաստիճաններով կոչվում է յաբովիզացիա (գարնայնացում):։Այսպես, է ձմեռելուց ճետո երկրորդ բույսերի ծաղկումը կատարվում երկշաքիլ տարում: Յարովիղզացիան օգնում է աշնանացան (աշնանն աճող ն ծիլերի ձնով ձմեռող) ն բազմամյա բույսերի ծաղիկների առաջացմանը: Որոշ բույսեր, օրինակ՝ ճացազդիները, լարովիզացիայի են ընդունակ սաղմի վիճակում (ուռչած սերմեր), մլոաները՝ իսկույն ծլելուց "ետո, ճակնդեղը, կամ մի քանի շաբաթական Հասակում: Աշնանացան օրինակ՝ Հացաբույսերը, որոնց սերմերը ենթարկվել են յլարովիզացիայի, բերք տալիս են ճենց նույն տարում, եթե ցանվեն դարնանը: Յարովիզացիայի տնողությունը կազմում է 2-ից մինչն 10 օր 1"-ից Ժինչն 7" Շ ջերմաստիճանի դեպքում: Հնարավոր է միայն թթվածնի ն շնչառական սուբստրատի առկայության ժամանակ: Ցրտի բացարձակ պաճանջով բույսերը լյարովիզացիայի բացակայության դեպքում մի քանի տարվա ընթացքում առաջացնում են միայն վեգետատիվ օրդգաններ (օրինակ՝ ճակնդեղը, շաղդամը, նեխուրն արնաղդարձներում): Բարձր չերմաստիճանի (20-Շ 2--3 շաբաթվա ընթացքում) ազդե ցությունը որոշ բույսերի (սոյա, բամբակենի, կորեկ) ւերմերի վրա նման է յարովիզացիային։ Տուր: Յիտուլաղմայի չրով ճագեցվածության բարձր աստիճանն ն անչձչրաժեշտէ աճման զարգացման նորմալ ընթացքի «ամար: րա-

Յարովիզացիան

31--1159

օրգանները բացակայում են: երկարօրյա աճր, իսկ ոռնպրոդուկտիվ առաջացնումնն միայն տերեներիվարբույսերը կարճ օրվա ընքացքում դակ կամ կարճ ընձյուղ:

մատակարարմանպայմաններից մեծ չափով կախված է ձգվելով աճը: րի պակառի դեպքում տարբերակումը սկսվում է դեռես լրիվ չափերի չճասած բջիջներում: Դրա ճետնանքովստացվում են փոքրբջջանի,ցածբաժանման ն աճման գոտին չոր օդի Հետ րաճասակ բույսեր:Բջիջների շփվելուց պաշտպանվածէ նրա վրա միակցված տերններով, իսկ ։ոարբերակված գուռին՝ կուտիկուլալով: Արմատի ծայրը չունի ւպաշտպանա-չ կան ճյուսվածք, այդ պատճառով արմատները կարող են աճել բավարարխոնավՃողում:

ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՀԵՐԹԱԳԱՑՈՒՄԸ

Գրեթե բոլոր բույսերն ունեն ակտիվության ճերթադայություն, որը Համբնկնում է կլիմայական պայմանների պարբերականՀերքագալուժամաթյան «ճետ այնտեղ, որտեղ այն կա: Բարենպաստկլիմայական ակտիվ է, անբարենպաստժամանանակաշրջանի ընքացքում բույսը գտնվում է ժամանակ)բույսը կաշրջանում (տարվա չոր կամ ցուրտ ժաճանգատիվիճակում: Միամյա բույսերի ճանդոտի սկիզբը րստ մանակի ճաճախ ճամընկնում է ամբողջ բույսի, իսկ բաղմափյաներինը՝ վերգետնյա օրգանների)ծերացմասերի (տերնեներիկամ բոլոր որոշ դտնվում են ճետ ման Հանգստի շրջանում մերիսքեմաները սկղբի են անբարենպաստ ահրմերում կամ բողբոջներում, լավ պաշտպանված ճանզստի նկատմամբ պայմանների Անբարենպաստ պայմաններից: է շատ շնորճիվ բարձրանում վիճակում դտնվող մասերի կայունությունը է մեկուսացման թույլ նլումափոխանակության,որբ կապված գեների

մա

ԱՃՄԱՆ

ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԼՈՒՍԱՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Դա

ցերեկային լուսավորության չտնողության ազդեցությունն է զարգացման ճետ կապված շատ ձրնույթների վրա, օրինակ՝ միջչանգույցների աճման արադության ն երկարության, կամբիուժի դործուննության, տերնների ձնի, պալարների, սոխուկների ն այլ պաշարային օրգանների,տերններիթափվելու, բողբոջների ճանդատիշրջանին անցնելու վրա ն այլն։ Ավելի լրիվ ուսումնասիրված է լուսապարբքերականության ոնհակցիան ծաղիկների առաջացման վրա: Եբկարօոյա բույսերը (սոյա, բամբակենի, կորեկ, բրինձ, ծխախո) ծաղկում են միայն երկարօրյա ազդեցությունից «Հետո, իսկ կարնօոյա բույսճրը (բարեխառն գոտու գարնանացան ճացաբույսերը, սպանախը) կարճօրյա ազդեցությունից ճետո։ կուսապարբերականության ազդեցության ընկալման օրգանները տերեներն են, որտեղից քիմիական ազդակի ձնով այն ճաղորդվում է աճման կոներին ե բույսի այլ մասերին: աճման

աեւտք է բույսին միայն Համե Որոշակի լուսապարբերություն

մա-

որը նախորդում է ռնհպրոդուկտիվ ժամանակամիջոցում, օրգանների առաջացմանը: բույսերի ամար կարնոր է ոչ կարճօրյա Թե (լույս ն մութ ժամանակաշրջանների թվի միջն հղած Հաընդճանուր տաբար

կարճ

րբարերակցությունը,այլ մթության բավարար երկարատն անընդշատ Ակնճայտ է, ոբ դրանց՝ ծաղկմանը նախապատժամանակաշրջանը: րաստվելու պրոցեսը ընթանում է մթության մեջ: Երկարօրյաբույսհրը հրբեք մուժ ժամանակաշրջանիկարիք չեն զգում, ծազկմանը նախա-չ պատրաստվելու պրոցեսը ընթանում է լույսի տակ: Գոլություն ունեն նան ցերեկվա տնողության նկատմամբ չեզոք բույսեր (պոժիդոր, ոլոոն շատ սորտեր): երնույթը ճայտնաբնրել են ամերիկացի վուսապարբնրականության Ու. ն դիտճանաններ Գարները 4. Ալարդր (1920): կարճօրյաբույսերը Հյուսիս տեղասխոխելիսուժեղանում է նրանց օրգանների փեզեռատիվ

Ճեւտ:

երբ աճն ընդճանրապես չանդիստը կարող է լինել խոր (ննդոզեն), (էկզոգեն), երբ աճն անչճնարէ միայն անանչճնար է, ե ճաբշկաղոված բարենպաստ պայմանների պատճառով: Բնության մեջ խոր ճանգիստը կարնոր Հարմարողականությունէ, քանի որ աշնանը ծլող բողբոջշատ սերմերը կոչնչանային ձմռան գալուստով: ներն Բողբոջների խոր Հանդիստը բարեխառն գոտում սկսվում է, երբ դեռես բարենպաստեն վեդնտատիվօրգան կլիմայական պայմանները ն աճման ավարմվում է նոլեմբեր-4ճունվարին:Այդ ժաՀամար, ների Բույսերի տարբեր տեմանակ սկսվում է «արկադրական ճանդիստլո խոր Ճանդատիվիճակն առաջանում Է տարբեր սակներիբողբոջների պատճառներից՝լուսաժամանակաշրջանից(կարճօրյա կամ երկարօրյա), ջերմաստիճանիցն այլն: Խոր Հանդստի սկսվելը կապված է աուքսինի կոնցենտրացիայի մինչն 0 իջնելու Հետ: խոր ճանդստի ընդճատման ազդանշանըջերմաստիճանն է: Որոշ բույսերի խոր ճանդիստն ավարտվում է երկար ցորեկվա կամ տաքության ազդեցությամբ: Բույսերի մեծ մասի սերմերն ընդունակ չեն «ասունացումից անմիջասլես ճեւտո ծլել, քանի որ դանվում են Հանգստի ժամանակաշրջա նում։ Հանդստացող սերմերը ճանգստացող բողբոջներից տարբերվում են չբի քիչ պարունակությամբ: Տարբեր բույսերի սերմերի Հանդիստն առաջանում է տարբեր պատճառներից՝ սաղմի քերզարդացածությունից, ու

դեների մեինդիբիտորներից, աղպերմոդերժիանթավանցելիությունից, ն այլն։ Սերմերի խոր Հանդիստն ավարտվում է նորմալ կուսացումից լվացումից կամ քայքայումից սաղմի ձնավորումից, խինգիբիտորների Ճճետո, լուվսի ազդեցության, ցածր չերմաստիճանների (ավելիճաճախ 0-ից մինչն 10«Շ) դեպքում: խոր ճանդստի վերջանալուց ճետո ծլելու ճամար սերմերին անճրաժեշտ է ջուր, քանի որ ծլելն սկսվում է ուռչելուց: րի ւպակասությանդեպքում սերմերը դտնվում են ճարկադրական մեջ: Ընդ որում, սերմերի կենսունակությունըպաճպանվում է տանդատի մի քանի շաբաթից (բարդի, ուռենի) մինչն 50--150 տարի (բակլազգիներ) ն ավելի, Խոր ճանդոտի արճեստական ընդճատման շատ եղանակներ կան, որ Հաճախ կարնոր է լինում պլուղատնտեսական պրակտիկալի Համար: եթերային դոԲողբոջներիխոր Հանգիստըկարելի է ընդճատել բուլսը լորշիներով, տաք վաննաներով մշակելով, պալարները զանազան քիմբական նյութերով (թիոմիզանլութով, էթիլեն բլորՀիդրինով ն աղն) մշակելով, որն անճրաժեշտ է մեկ տարում կարտոֆիլի երկու բերք ստանալուճամար: Սերմերըխոր Հանդստից դուրս բերելու ճամար օդտրվում էն սաղմի ձնավորման պրոցեսն արագացնելու ճամար պայմանների ստեղծում, ե սկաբիֆիկացիայի՝ սերմերի ծածկույթի մեխանիկականքայքայում, մեթքոդներից: երբեմն խոր 4ճանզատի ժամանակաշրջանըերկարացնելու անճրաժեշտություն է տուղնե Հե Դ բանջարեղեն ձե ձեռք է ջանում, օրինավկ՝ պտուղները պաճելիս։ նն բանջարեղենը բերվում որոշ քիմիական նյութերի զոլորշիներով մշակելով կամ էլ դիոակտիվնյութերով ճառագալթաչարելով:

ստբատիֆիկացիայի՝

առաՀ

Դա

ոա-

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՇԱՐԺՈՒՄԸ

Բույսի շարժումները կախված են կամ աճման, կամ բջիջների տուրդորի փուխոխությանճետո

ՏՐՈՊԻԶՄՆԵՐ

Դրանք ծովածբներ են, որոնք առաջանում են գրգռիչի միակողմանի ազդեցությունից, որից են կախված է դրանց ուղղությունը: ԴՐբական տրուլիզմի դեպքում շարժումն ուղղված է դեպի գրգոխչ գործոնը, բացասականտրոպիզմի դնպքում՝ Հակառակ կողմը: Տրոպիզմները մեծ վածրբիպատմառր աուքաինի անճամաչավ բաշխումն է օրգանի կորակած կողմում: Ֆոտոտբոպիզմըլույսի ուղղությունից կախված բույսի հրիտա484

մասերի ծովելու ընդունակությունն է: Ցողունները սովորաբար ճառագայթների թեջվում են լույսի ուղղությամբ, տերնները լույսի են ուղղաճալաց, արմատները ն ստորգետնյա դասավորվում նկատմամբ մյուս օրգաններըճաճախ Հակազդեցություն ի ճայտ չեն բերում միաեն լուլսի կողմանի լուսավորմաննկատմամբ, սակայն երբեմն թեքվում աղբյուրից: կոթունների ֆոտոտրուիկ ծովածքի շնորչիվ տերնները դրավում են լուսային էներդիան օգտագործելու ճամար ամենանպաստասարդ

վոր ԴԻՐՔԸ:

(տն՛ս էջ 90): Գեռաբոպիզմ Քեմոտոոպիզմ:Դրանք բույսի օրգանների ծովածքներ ,

նն, որոնք անճավասարամիջավայրում որեէ նյութի |

առաջանում

են

շրջապատող

չնորճիվ արմատներն աճում

Քեմոտրուղիզմի բաշխւանդեպքում: չա՛ի են օրգանական ճանքային պարարտանյութերիկուտակման ն

ուղղու-

ճողի անբարենպաստ քիմիական խուսափում թյամբ, ինչպես շերտերից: Քեմոտրուիղմի մասնակի դեպքեր են հիբաղադրությամբ արմատների աճր դեպի խոնավությունը, ն ահրոտբոպիզմը՝արմատների աճր դեպի լավազույն անրացիայով «ճատվածները: են

նան

դբոտբոպիզմը՝

ՆԱՍՏԻԱՆԵՐ

որոնք առաջանում են դիֆուղ նեիդործող քամի ն այլն: նաստիաները ճագրգոիչներով՝ջերմաստիճան,լույս, տուկ են միայն դորսիվենորալ կառուցվածքով օրգաններին՝ ծաղկատերնեներին։նաստիաները ավելի ճածժաղկաբույլերին, քերթիկներին, են, դրանք դարձելի են: ճախ մոուրգորային շարժումներ Առաջանում է քամու, անձրնի, շփման ճետնանչ Սեյսմոնաստիա: մուտ, քով օրգանի ցնցման դեպքում: Այն կարելի է դիտել սպլատկառուկի են ն ամենաաննշան Ճղուտերնիկներըծալվում որի տերններն իջնում ճամից: Մի տերնի ուժեղ դրգոման դեպքում մեծ արագությամբ այն են մեկր մյուսի ետնից: ղորդվում է բույսին ն տերնները ծալվում կ տնրբնիկների ստորին կողմի գրորոՃճողավորման Տերնիկոթունի ման դեպքում տեղի է ունենում տուրգորի անկում: կապված է լույսի ն մքության ճերքափոխման«ետ: Շատ բույսերի ծաղիկների առավոտյան բացվում, գիշերը փակվում են, իսկ տերնները, բակլավգիների, իրենց դիրքը փոխում են, Դրանքշարժումներ

Ֆոտոնաստիա:

Հատկապես

շարժումների միայն տուրգորային, այլն աճման ու է շըրկատարվում փակվելը բացվելն Հերձւանցքերի ճանապարչով: շհորճիվ: շարժումների ջափակող բջիջների ֆոտոնաստիկ տուրգորային

իրադորժվում են

ոչ

Լաբորատորաշխատանքներ

թեմա:

41-Ըդ

ն ջավփակողն Հարակից բյիջների էլ ավելի ուժեղացող պլազմոլիզը աստիճանաբարփակվելը: Այնուճետե ծածկապակու տակ Հերձանցքի գլիցերինը փոխարինումեն թորած չրով ն դիտում տուրգորի վերաապա-չ բացվելը: Նկարում են Հերձանցքային կանդնվելըե Հճերձանցքների ն անցքերուխ բացված փակված բւստը

Տբանսպիոացիայի ինտենսիվությանոբոշումը:

տեխնիկակուն կշեոբ մանր կշռաքարեՆյութ ն սաբքավոբում:Արաղլախոտբույս, րով, Վեսկի սարքեր կամ Մ-աձնե խողովակներ,մկրատ, բամբակ, թուղթ, քանոններ:

Տեխնիկականկշեռքի օդնությամբ կարելի է որոշել ինչես ամբողջ օրգանիզմի, այնպես էլ նրա առանձին մասերի տրանսպիրացիայի ինտենսիվությունը: Սակայն ուսումնական լաբորատորիայի պայմաններում որպես ճետաղոտվող նյութ վերցնում են կտրված ընձյուղներ

49-ԸՐԸդթեմա:

Մագնիցկու)

բույսեր: արմատակալած ամբողջական տերեներ, կամ միայն Կտրում երկար կոթունով ժեկ տերն, օրինակ՝ արադլախուռի ե ոչ

քն

Նյութ

են

(61ոցօոլաղ Տք-)»կամ

48-Ըդ

թեմա:

մանրադիրակներ, Կարմավոթաթ "- ՊոլԲունպատրաստուկայինասեղներ, Խո ամրասան կութ ապակիներ, որ ա էր» առարկա-

պակե

գլիցերինի

Կց-անոց լուժույթ, քորած

ջուր:

Պատրաստում են ֆիղիոլոդիապես ակտիվ երիտասարդ տերնի (բամբասանքի, ճիրիկի կամ այլ բույսերի) էպիդերմի պատրաստուկ: Ընդ որում էպիդերմի կտրվածքը իսկույն նեթ դնում են առարկայական լուծույթի մեջ ն ծածկում ծածկապաաւզակու վրա գլիցերինի 5 0ը0-«ասնոց ն փնտրում են ճերձանցքային ապարատը կիով:Փոքր ն մեժ դիտում, ղուղայցելով փոքր խոշորացումները: Դիտում են շըր-

խոշորացմամբ

վեսկի սարքի կամ Ս-աձն խողովակի բաղակայության դեպքում կարելի է օգտադորժել սովորական փորձանոր։ Դրա ճամար անճրաժնշտ է դոլորշիացումից խուսափելու ջրի մակերնոին (ոնեչ բուսանար չուղ: նաստակուվ "

ղուրկ

ստոր

ասո

նմուշներ ուսումնասիրության ճամար: Այդ նպաչ նմուշ այն մասի տարբեր տեղերից, որտեղ տակով վերցնում պետք է որոշվի ճողային սննդառության պայմանները: Ձեռքի մամլիչով ընտրված նմուշներից քամում են բջջաշճյութը: Ընդ որում, որպեսզի բջիջները, վերջնականապեսքայքայվեն, նմուշը մաժլիչով ճզմում են մի քանի անդամ, ՍտացվածՀյութը սպիպետով մեկականկաթիլ մտեղափոխում են ճենապակյա շերտիկի փոսիկների մեջ: Այնուճեւոն անցնում հն բջջաճյութում տարրերիորոշմանը: Ազոտը որոշելու Համար բջջաճյութի կաթիլի մեջ ավելացնում են բուֆերային լուծույքի երեք կաթիլ, ինչպես նան ազոտի չոր ոնակտիվ Համեմատում 1 րուղե անց ստացված խառնուրդի ջուրը հ խառնում են: 37 դունավոր Հեւու թղթե սանդղակի կալիումը որոշելու ճամար բջյաչճյութի կաթիլի մեջ ավելացնում նն մադնեզիումի դիպիկրիլամինատի լուծույթ: Ստացվածըխառնում են, որից ճետո ավելացնում են աղաթթվիմի կաթիլն խառնուրդի դույնը ճամնմատում գունավորթղթե սանդղակիճետ: Ֆոսֆորը որոշելու ճամար ճյուքի կաթիլի մեջ ավելացնում են երեք կաթիլ ջուր ն խառնում ապակե ձողիկով: Զրիկացվածբջջաճյուչ թր մի կաթիլ տեղափոխում են ճենասլակե չշերտիկի մյուս փոսիկի մեջ ն նրան ավելացնում ֆոսֆորի ճամար ռեակտիվի երկու կաթիլ: Ստացվածը խառնում են անադի ձողիկով՝ մինչն կայուն դույն ստացվելը, Հետ: են թղթե սանդղակի որը հ ճամեժատում դունավոր 7-րդ աղյուսակում տրված է Ճաշվարկի օրինակպայմանական բալերով: են

Րադիտակով:

ո" մնամ եձողիկներ,ֆիլտրի բուղթ,

Անն

րեներից

կարտոֆիլի

Պատրաստումեն

բջիջնեբիշարժմանդիտումը մանՇբջափակող

Բույսի տարբեր մասերից նժուշննը, ձեռքի մամլիչ, պիպետսարքավորում:

Ուսումնասիրության Համար օգտագործում են տարբեր գյուղաԼ ճակնդեղի տնտեսական բույսերի առանձին օրգաններ, ն ցողունի աշորայի՝ ընձյուղի տե-

բնձյուլի աի

ներ, փոսիկով ճենապակուշնրտիկներ,Մագնիցկու պայուսակ:

երկու տերեներով ընձյուղի Հատված: Մոնւռաժված սարքը լցնում ջրով, աշխատելով, որ այլն արտաքինից լին չոր: Ձրի մեջ շեղակի կորում են տերհի կոթունը բամ Այնուչետն բամբակով կոթոմներն ամրացում են խցանի անցքի կամ խողովակի տի ժեղի մոք այոպեա որա երա ատորին ծայրը ընկզմված Հալինի ջրի մեջ, իսկ խցանը կամ բամբակը չԹրջվեն։ Հետազոտման մար պատրաստված տերեր (ընձյուղը) ն ոարթը նշռում են տեխսնիկան կան կշեռքով դնում լուլսի տակ: Ճիշտ ֆիրբսվածժամանակամիջոցից (1--2 ժ) ճնտո կրկնում են կշոնլի։ երկրորդ անգա կշռելիս ջրի զանդէ տալիս փորձի ժամանակ գոլորշիացման վածի պլակասելը ցուլ ինտեքսիվոթյունը: չաշվելով,որոշում են տերնի մակերեսի միավորի տրանապիրացիայի միավորը, օրինակ՝ 100 սմշ, 1 ժ-ում: են

Սննդիտաբբեռով բույսի ապահովվածության ոբոշումըըստ բջջանյութիանալիզի(ըստ Կ. Պ.

6--10

51-"դ թեմա:

Սնճդի տարրերով բույսերի ապաճովվածությունը ըստ բջջարյութի անալիզի

Սննդի այմանապայմանական

(մզ-ով Պարունակությունը

տարըձրի

կան

րունակությունը ոռի պա

բալը

Շատ

Ցածր

ցածր

9ափավոր

Ժարձր

կգ Հյուքի Համար)

Ծյութ ե սաբքավոբում:Որնէ բույսի կենդանի կամ

թեմա:

ԱՇԱ, սառբքավորում:

ԱՀԸ,

ԸշԸ1

մլ-անոց

քիմիական մաքուր աղերի 0,128

կոնային կոլբ, մարլլա,

Տարբերակ

կոժույքներ

բակը (մլ-ով)

|ՀԱրզետնյամառի երկարությունը

(ոմ-ով)

ԵՐ | Ու. ԸոՇԼչ |Խճ :

ՄԸԼ

՛.

2»

:00.0

(խտացված),

ն առանձնացումն

քացախաքթվական

ու

բաժանումը

են,

ապիրտում ն բննզինում դրանց տարբեր լուՓորձանոթիմեջ լցնում են 3--4 մլ սպիրտային Հան ուկ, ավելացնում են ն 2-3 մի քիչ ավելի բենզին կաթիլ ջուր, փորձանոթը փակում են բու մատով ն ուժեղ քավփաճարումեն: ՊարղվեՃետո (2--8 լուց րոպ.) առաջանում է երկու շերտ, վերին՝ կանաչգույնի բենդինային, որի լարունակում Է ո ն Ե քլորոֆիլ ն կարուռին, ստորին՝ դեղին գույնի սպիրտային, որը պարունակում է քսանատոֆիլ:ելքն բաչի կատարվում, պետք է ավելացնել բենզին ն նորից փորձաոթը քավփաճարել:Պղտորվելուդեպքում ավելացնում են մի քիչ ոպիրո։

Սոնա

լու-

լարան:

մարումը

Քլորոֆիլի '

քիմիական

Հատ

կությունները

ճանի որ քլորոֆիլը բարդ եքնր է, այն փոխաղդում է ինչպես ճիմքերի (օճառացում), այնաես էլ քքուների ճետ: մեջ, Փորձանոթի որտեղկատարվել է դունանյութերի բաժանումը ըստ նրաուսի, մտցնում են ՆաՕԱ-ի կամ ՀՕԷԼ-ի միփոքը թտփաճարում են ն թողնում որ պարզվի: նշում են, որ շերտերի գույնը փոխվել է՝ վերնի բենղինային շերտր դարձել է դեղին, իսկ ստորին կանաչ: Դա կատարվել է նատրիումական աղի «Հիմքի աղիրտայինը՝ ազդեցությամբ առաջացած քլորոֆիլաթթվի Ճետնանքով, որը պաճպանել է կանաչ գույնը, բայց չի լուծվել բենզինի մեջ։ Այդ ատճառով փորձանոթում իջել է ներքն, իսկ վերին շերտում մնացել է կարոտինը: երկու փորձանոթի մեջ լցնում են դունանյութերի2--3 մլ-անոց ապիրտայինճանուկ ն ավելացնում 2-38 կաթիլ 10գԿկ-անոցաղաթթու Ռ1Ը1)։կուծույթը դառնում է գորշ, քանի որ քլորոֆիլի մոլեկուլում

կտոր,

Արմատներիեր|կարությունը

(ոժ-ով)

1րիվ խառնուրդ

տքրններ,

չոր

Րրվրա: հոգու, ն

մլ-անոց կոնաձն կոլբի մեջ լցնում են լուծուլթներ՝ րստ ստորն բերված փորձի սխնմայի, ն ծածկում պարաֆինացված մարլլայե կափարիչով։ Մարլյայն կափարիչի վրա սածիլում են ճավասար քանակի պորենի աճած ճատիկներ, դրանց արմատներբ ընկղմելով լուծույթի մեջ: Երկու շաբաթ անցըչափում են ծիլերի բարձրությունը, արմատների «ճետկություններ: երկարությունը ե անում ճամապատասիխան Փորձի արդյունքները գրառում են ճետնկլալձկով

քա.

քերի

ԷԼԸլ

Սպիրտայինճանուկը պարունակում է 1 ն Ե քլորոֆիլ, կարուին, քսանտոֆիլ։ Այդ գունանյութերն առանձնացնելկարհլի է կրաուսի մե-

Լուծույթի

վ ունանլութե յ

ֆիլտրում

Ցոբենիծիլեղի անը մաժու: աղի ն աղեռիխառնուռդներիլուծույթում (իոններիճակամաբտու-

ժույքներ, ցորենի ծկթաժ սերմեր,

կամ ԱՎոՕէ,

Վերցնում են կենդանի կամ չոր տերններ, մկրատով մանրացնում են ն տրորում ճենապակեճավանդի մեջ, ավելացնում են քիչ քանակությամբ մաջուր կվարց, ինչպես նան կավիճ (ՇՅՇՕՅ) բջջաճյութը չեզոքացնելու Համար, ն էթիլ սպիրտ (10--15մլ): Ստացվածճեղուկը

թյուն): Նյութ

ՒՕ

ամ

Պետքէ Ճիշել, որ քաղցի դեպքում Հյութի մեջ չբավարարողտարրի ոլարունակությունըցածր է, իսկ մյուսներինը՝ բարձր: Լավ սնուցման դեպքում բոլոր տարրերի կոնցենտրացիան կարող է լինել ցածր, քանի տր դրանք արագությամբ վերածվում նն օրգանական միացությունների:

50-Րդ

«կ-անոց էթիլ պղինձ ցինկ, սպեկտուկուլ, ճենապակե ճավանգներ,փորձանոթներ, չտատիվում, ձաղարներ, ֆիլտրի թուղթ, մկրատ, պիսլետներ:

5095|Մագեեիումբ Աթ ,

ար

Քլոբոպլաստնեբի գունանյութեր

առաջանում չ

Հետնանքով ՒՂԹ-ի ջրածնով տեղակալման են ելում փորձանոթներից նավելացնում Այնուճեւտտն տաքացում կան պղնձի մի բանի բլուրեղիներ ն

ֆեոֆիտին:

ստայրոցներ, սպիտակ ափն, խիտ սավարաթուղը կամ սն

կոլբեր,

ափաններ, ջրային բաղնիք, մկրատ, նրբունելինել, ամրակներ:

քացախաքյրիաՐԱռաջնային օսլան ճեշտությամբ կարելի տեսնել մանրադիտակով ո Մին չրիմուռների, մամուռների, ջրային ծածկասերմերի քլորոպլաստներում ժամանակ կանաչ գույնը կանաչ գույնը բի աաարար Աա չրածնո (ռե՛ս 3-րդ քեմա): ՇԱ-ր տեղակալվում ,

ւո

քուղը,

ու

յոնաբոմբ,

փո: կապի առկայությամբ

է մնտաղօրգննական ալալմանավորված

ունները

օպտիլականՀատկությ

Գունանյութերի

Առաջնային օսլայի Հայտնաբերման Համար լավ մեթոդ է Սաքսի օր պաճում են Ժժթության մեջ, որպեսզի մփիորձանմուշը:Բույսը 2--Ց

սղեկպրիզմայի միչով ապեկտրոսկուլի

յորներնուսումնասիրում Գունանյութերի կլանման ապեկ

են

տրոսկուղիօգնությամբ:Սկզբում

աղբյուրի աան

կամ արճեստական կացնում լույսի բնական չէ ոթ տեսանելի գույների գայթ: Այն տարրալուծվում մանուշաուկադուչն: խիընջադույն,դեղին, կանաչ, աարի ջ «Բի ն սպեկյտրոսկուղ կյհաճխո աան ն դիտում ստացված Հանուկովփորձանոթ անց

են

ետ "2

Արհ Ի ւ

կարմիր սպեկտրը: ռն

յերը

կապտամանուշակա-

երեում փոխարեն ճառադայթների

գույն

Ն: ո

շերտեր, քանի են կլանվում

ճառադգայթքլորոֆիլիկողմից

որ

այդ

լայնուլնկ. 285): կլանման շերտերի կոնցոնտրայունը կախվածէ քլորոֆիլի է, այնքան լիայից՝ որքան այն փոքր յուր է կլանումը: ԴրանումՀամոզվում

ճանուկըոպիր"ն արդեն Հեւտռաղուտված ռով են

ռի

Ֆանի կլանման սպեկտոննոն285-

ԱԻՆ Գ--կարոտին,

երի

Գոր

ա Ը

Քոր

կլանումը կա-

որոնց սպեկտրները,

տարվում է կառլտամանուշակագույն լույսի ն դյո"սում: նկարում են ցերեկային գունանյութերի ված բոլոր

դպ

Այնուչետն դիտում նոսրացնելով: ն քսանոֆիլի Հանուկնեկարոտինի

մա-

ապլեկտրները"

կարելի ֆլուորեսցենցիան Քլորոֆիլի

ԴԸՐդիտել, եթն չանուկով փորձանոթը ան ֆոնի մոտ վի էլեկտրականլամպի Հանուկըկլինի է լույսլո

մ փվրա ընկնում է: դիտվի այ ն կողմից» այն կանաչավուն եջ ն մուգ կարմիր: Անցնող լույսի

վրա

52 -Իդթ

- ռան

Ե մ

ա:

ճայտնաբերումը օսլայի Առաջնային ըթիւաոջ մուսնը

(4 մեջ Մթության " Նյութ Ն սաոքավոռում: յոդիում կալիումի : աինածաղիկ, գետնախնձորապիրտ, ), |

Սաքսիփոբձանմուը.

Ա--առնակի

մքնեցրած տերն, Բ--տերն՝

սպիրտով

լողով մշակելուց

Հետո,

շոերեներից ֆուռոսինթեղի արդյունքների արտա՞ոսում կատարվի: Այնուճեւտն կտրում են տերնը, կոքունն ընկղմում ջրով բաժակի մեջ, թիթեղին ամրակներով ամրացնում են սն թղթից կամ ստվարաթղթից ներկէ երկու սորված նկարով էկրան ն դնում վաո լույսի տակ: էկրանը պպեւոք ն նկարկողմից փակի թիթեղը, ընդ որում, վերին ստորին էկրանների են ները պետք է Համընկնեն։ 1 ժ Հետո Հանում էկրանը, կտրում են մթության մեջ պաշտվածբույսի նս մեկ տերն, երկու տներենէլ 1 բուլ. մոցնում են հեռացողչրի մեջ, ապա դնում սպիրտով կոլբի մեջ ն պաՀում մինչե լրիվ գունաթափվելը: Գունաքափված տերնեները 1 րոլ. իջեցնում են եռացող ջրի մեջ, բացում ափսեի վրա ն վրան լցնում կալիումի լողիտում յոդի լուծույթ: Տերնի լուսավորված մասերը ոնակեն կապույտ կամ սն դույն, մթնեցրած ստիվիաղդեցությունից ստանում են դեղին (նկ. 286): Ստուգիչ տերնը ամբողջությամբ մասերը մնում դեղին է: Այսպիսով, ֆոտոսինթեզի պրոցեսում քլորուղլլաստներում կուսուսկվում է առաջնային օոլա:

Մաո,աթո

արտ

256.

չուլս պածվածբույ

Նկ.

53-ոդ

որոշումը թեմա: Շնչառությանինտենսիվության զեցվածմեթոդով սերմեր

պաո-

թոքրնջկաքթմի» կշո-

ժլաժ սաբաքավոբում:Ցորքնի կամ այլ բույոբ լոր լուժույք, 1216 0,1 ն. լուժույքներ, ֆենոլֆտաղեինի «կ-անոց ս Թո(ՕԷԼջ-ի թոլոր' մկրատ, մառլյաչ քարձրով, 250 մլ-անոց կոնաձն կոլբեր՝ խցաններով,

Նյութ

ժամանակ արտազատված Մեթոդը Հիմնված է սերմերի շնչառության ածխաթթու գազի քանակի ճաշվառման վրա: ն ծլած են 4-ական գրամ չոր Լ9 նում Մաոռլյայեւտուղլրակներում ն. ալկալիեն 10-ական մլ 0,1 սերմեր: Երեք կոնաձե կոլբերում լցնում Բէլի վրաարրացն կիպ փակում խցաններով: ներ, օրինակ Ծո(Օէյ», են կոլբերի մեջ ե սերմերով իջեցնում ված մառլյայե ւտորակները որ տոպրակներըվաչոն կախում էն խցանով թելերն այնպես սեղմելով, որպես ստուգիչ: Սերմերի ալկալուն:Երրորդ կոլբն օգտագործումեն ՇՕջ-ը կկլանվի ալլալու ժամանակ արտազատված ժամանակ սերմերով կոլբերը զգուշությամբ քամից, ժամանակ քայքայվի, որը խանգափաճարում են, որպեսզի 8ճՇՕ5-ի թաղանքը էն անրմերոլ տոպրավՀանում 1 ժ Հկտռ րում է ԸՕ-ի կլանմանը, փոխում են առսլակե խողովակներով ները, իցանները արագորեն են ֆենոֆտալեինի3 կաթիլ խցաններով,բոլոր կոլբերի մեջ ավելացնում ն յուրաքանչյուր կոլբում լուծույթը ւոիւորումեն 0,1 ն. քոթնջկաթթվով Շնչառությանինվարդագույն մինչն 6.ունավորման ան4ձիտացումը: (1) աատանո

կող-

շնչառության առ

(1) Ճաշվումեն տենսիվությունը լ

-0-Ե):8:22

ճետնյալ

մլ ՇՕչգ

մեկ ժամում, ատուդիչում (մլ-ով)

ոբոշումը գործակցի թեմա: Շնչառության

բույսի ծլած սերմեր, շնչառության այլ Նյութ ն սարքավորում:Արնաժաղկիկամ րուեանոց նրբունելիներ, ֆիլտրի Թղթե շերտիկներ, դորժակիցը որոշելու սարք» ապակն 4ոպիտեատներ, թատեր, պետրի վայրկենաչափեր, կամ ավազի ժամացույց 420 զե-անոց լուծույթ: կոնաձե կոլբեր, ՎոՕՒ1-ի "ր

մլ-անոց

գործակիցը Հավասար կլինի

6. -

Առանց ալկայու (Խ) Ալկալիով (8)

ոդ

2...

Փորձի արդյունքները գրառում

Փորձի պայմանները

նյութ զանգվածը: է, ՈՂ-1՝ Հետաղոտվող րաժելուդորժակիցն նե ծլող են անում չոր արդյունքներից Հեւտնություն Հաշվումների վերաբերյալ: շնչառությանինտենսիվության սերմերի Ծ2ՇՕ»-ը թունավոր է, որ է Պիշել, աճրաժեշտ Փորձը կատարելիս մ 2գից 1 անում է արագությամբ չի կարելի բաց Թողնել, բանի որ այն

դիկներ,

վալների

ալկալու

է, որը որտեղ Յ-ն՝ թրքնջկաթթվի բանակն ծախսվել է փորձում Ե-ն թրթնչկաքթվի այն քանակն է, որը Համար, չեզոքացման ն. 0,1 լուծույթի տիտրի Խ-1՝ թոթնչկաթթվի ալկալու չեզոքացման ճամար (մլ-ով), միլիլիտրերի Վեմիլիփարծրը ՇՕջ-ի քրթնչակաքքվի նկատմամբ ուղղումն է, 72-ը

54-Րդ

եձությոնը

բանաձնով.

ծախավել է

ՇՕշ-լը

Սարքը կազմված է մեծ փորձանոթից, որը կի փակվածէ խցանով Խցանի մեջ դրված է ուղիղ անկյան տակ թեքված չափախողովակ,որն ունի միլիմետրաթղթից սանդղակ: Փորձանոթըկեսից լցնում են ծլած սերմերով, կիպ փակում են վխցանովն խողովակի մեջ պիպետի օգնությամբ լցնում ներկված չրի կաթիլ: Փորձի ժամանակ սարքը պետք է գտնվի կայուն ջերմաստիճանում: են, Չափում թե չրի կաթիլը 2 րուլ-ում որքան դիծ կբրաձրանա: մեծ Ավելի ճշտության Համար ճաշվումներբ կրկնում են մի քանի անգամ ն Հաշվում են միջին արդյունքները, Ստացված (Ճ. մմ) արտաճալտում է կլանված Օչ-ի ն արտազատվաժ ԸՕչ-ի ծամիջե տարբերությունը: են խցանը ն նրբունելիով Այնոււետն Հանում փորձանոթի մեջ են. մտցնում ՎՀՕԷԼԻ զե-անոց լուծույթով թրջված ֆիլորի թղթի օղաձն ոլորված մի շերտիկ: Փորձանոթը փակում հն, խողովակի եզրը թրջում են ջրով ն անում նման ճաշվումներ։ Ստացված մեծությունը (5 մմ) է արտաճայտում շնչառության ժամանակ կլանված Օչ-ի ծավալը, քանի արտազատված ԸՕջ-ը կլանվել է ալկալու կողմից, Շնչառության որ

են

Հետնյալ ձնով.

շվարընեք

թեմա:

բ աաա Արո

Աշմատի Ա գողունիանման որո

"ո Գ

եջի

ար

ոտինեւի

Հորի2-3

ռումը

րա

խոնավ ցողունով, (խոնավ ֆիլտրի ղքով պատված ապակն բանկա), տուչ, միլիմտրաքուղք, խցաններ: լուցկու ռրված շատիկներ կամ ցցամազիկներ, գնդասեղներ,

ո յամբ ուտ

արմատներով,

այդ

բույսքրի

ծիլերը

2--3

ամ

երկարությամբ

Վերցնում են ուղիղ արմատներով Չ--Ց ծլած սերմեր, արմատները ֆիլորի թղթով: սերմ Յուրաքանչյուր դնում են ժիլիմետրաչորացնում ն լուցկու սուր թղթի վրա սրված Հառիկի կամ ցցամաղիկի օգնությամբ արմատի վրա (ծայրից սկսած) տուշով նշաններ անում մեկը մյուսից 1 մմ ճնռավորությամբ (նկ. 282):

287. Աբմատի աճման ուսումնասիրումը տաբբեբանշաննեբի մեթոդով:

Նկ,

Հարցերինքնաստուգման ճամար 1. Հ.

Գեդասեղով սերմերիծակելով ամրբացեն խցանինայլեպես,ռր արմատն ուղ-

նում

ղված լինի

ներքն,յ

են տեղավորում

20--

կատարում ճառտանալու Ճաշվարկը դեպքում են

նրանց մեջտեղից) ն

ճաշվում

են

քանչյուր Հատվածի օրական աճը:

Միջինը |

առանցքի նատների վրա՝ճատվածների աճը: վերցնում են 2--8 սկսած անում ծիլ ն ցողունի վրա դաղաթից թյան

մեջ 20--252:Շ

մմ

են

Ծիլերը դնում:են մքուճեռավորությամբ:

ջերմաստիճանում: չետագայում աշխատանքը Հեւու ինչպես անուժ արմատի ցողունի աճման բնույթի վերա-

ն այնպես, արմատի կատարում

Հետնություն էն

ինրյալ:

սաոքավոբում:ՌՈլոռր,լոբու,

խցաններ:

բակլայի ծիլեր, խոնավ խուց, գնդասեղներ» ամ-

ուղիղ արմատով ցողունով ծիլեր, ասեղով այն վերցնում րացնում են խցանին այնպես, որպեսզի այն դրվի «ճորիղոնական, ն 255Շ խցի մեյ։ տեղամորում են 20-. ն ցողունի աճման են անում «ետնություն արմատի պարապմունքին են

ջերմաստիճանով խոնավ Հաջորդ .

ուղղության վերաբերյալ:

անձնաճաւոկություննն ատկությ

10.

րը:

բոլո՞ր կատիոններն ու անիոններն են անճրաժեշտ բույսին հնչպիսի՞միկրուսարբերկարող ձեք ասել, ն ո՞րն է դրանը դերը բույսի կլանբում: ինչպե՞ս է կատարվում բույսի ազոտով սնուցումը: Ո՞րն է նիորիֆիկացիայի նե էությունը: հ՞նչ Գորիդաիայի Գրոքիարրի ն

նրա ստացման

է կենսաբանականազոտը,

որո՞նք

աղբյուրները:

Ո՞րնէ ֆոտոսինթեզիէությունն լուրաճատկությունը: Որն է տնրնի, որպես ֆուռոսինթելի օրզանի, կառուցվածրի առանձնաճատկությունննրը: 12. Ի՞նչ գունանյութեր են ռլարունակում քլորուղլաստները: հնչպիսի՞ն է դրանց քին դէրը: միական բաղադրությունը, Ճատկությունների են 13. Ռրո՞նք ֆոտոսինթեզիլուսային կ մթնային փուլերը: 14. հնչպիսի՞կապ կա ֆոտոսինթեզին արտաքին պայմանների ժիչե: ս 15. որոշել ֆոտոսինթեզիինտենսիվությունը: 16. ոնչ ունի ֆոտոսինթեզըբերբի ձնավորման մէջ: 12. հնչո՞ւմ է շնչառության էությունը: ե՞նչ անղ է գրավում չնչառությունը նլութավոչ ու

11.

18.հոնավույան թացն

պրոցեսում:

ԳԱԻ

նչպես յ"

79. Ինչպե՞ս որոշել շնչառության գործակիցը: Ինչի՞ցէ կարված

20.

Ո՞րնէ շնչառության պրոցեսի թիմիղզմի:

էն

ազդում

ւ.

արտաջի

նորա ժեծությունը:

հնչպիսի՞ Փերմինաներեն մասնակցում էլնկտրոնտրանսլորտայինշղքայով չրածնի յոխաղրման դործում: ն ն 22. «տարբերությունկա անրոբ ե անաերոբ շնեչառությունների ժիչնՒ 21.

էլեկտրոնների

Իրաի 23.հջաիի՞ն մնչ աժխաժեի ության ինչո՞ւմ

24.

58-Ը-դ թեմա: Աբմատին ցողունիգեռտբոպիկ գալարների ղիտում Նյութ

հն

ինչպ դծր

Ստացված միջին տվյալների ճիման վրա զծում են կոր, որի աբսցիների առանցբի վրա դնում են ՀատվածներիՀամարները, իսկ օրդի-

նշաններմեկը մյուսից

ԱրդյոքՃողումեղաժ

Հանդածների աճը (4մ-ով)

՛.

Արդյունքները գրառում աղյուսակում.

Ծիլի 26-Ը

յուրա

են

է բույսի ջրային բալանսը: Արդյո՞ք այն փոխվում է բույսի ինթացքում ն միջավայրի պայմաններից կախված:

առ

Հնտոգենեղի

Ո՞րն

չո՞վ է պայմանավորված բույսերի կողմից գոլորշիացման ն կարիլաճեղուկ չրի արտազատմանպրոցեսի ինտենսիվությունը: նն արմատի՝ որոլես Որո՞նք սննդային տարրերի կլանման օրգանի կառուցվածքային

խոնավ խցիկի մեջ: ջերմաստիճանով Մեկ օր անց կարկինով չառիումեն նիշերի միջե եղած ճեռավորությունը (այդ նիշերի

25"Շ

Ո՞րն է ջրի նշանակությունը մեչ: բույսի կննսազործունքության Որո՞նք են բույսի մարմնի մեջ ջրի կլանման ն տեղալարժման ֆիզիկականն ֆիզիոլոգիական4իմքերըո Ինչո՞ւմ է աննդանյութերի կլտնման էությունը

է աճման

շրջառլտույոը:

զարգացման էությունը: ի՞նչ տիպեր են լինում: Ի՞նչ պրոցեանքրի Հեոնանբսվ է նատարվում աճրւ

25.

Աճման

26.

հ՞նչ է տարբերակումը: Ի՞նչ զործոննիրով է կարգավորվումաճն ու զարղացումը: հ՞նչ է Որն է լուսապարբնրականության երնուլթր: Ի՞նչ նշանակություն ունի դյուղատնոնսականպրակտիկայում:

տարովիգացիա

22.

28.

29. ԱԻ

ձենր

լինում:

Ինչի՞ց

»..Ին, արեն ի Կտա այն, ի՞նչ սդությու

ու

ուլո

ձն

այն

դրանք առաջանում, ի՞նչ նշա-

ամար:

ավ , խոր Հանդիատը հուրի կամ. 1րվայացնել նշանակություն ունեն դրանք գլուղատնաճոության մեջ: Ինչի՞ «Հռ նն կապված բույսի չարժումները Րույոխ ճաժար ի՞նչ նշանակություն ուննն տրուպիզմներն նաստրաները: ու

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն

մակրոմորֆոլոգիա, .

Առաֆին մաս. Միկրո ն 1 գլուխ: Բջջաբանություն(ռամունք բջջի մասին) 2-Րդ գլուխ: Հիստոլոգիա (ռամունք հյուսվածքների մասին) Յ-ոդ զլոխ: 0բգանագբուրյուն

ԱՏԱՐԿՈՎՈ

օբգաններ Վեզնտատիվ 4-րդ գլոխ: Բույոնրի բազմացումը Երկրորդ մաս. Կարգաբաճություն 5-ոդ գլոխ: Ստսբակարգբույսեր Ե-ոդ գլուխ: հարձբակարգբույսեր Բուսաբանության ընդճանուր ճարցեր Երրորդ մաս: ծագումը ն 4Հ-Րդ գլո: հավսեոիթագավորության Ուսմունք Տ-բդ Գլուխ: տեսակի մասին Ս-դ գիախ։ հույս ե միջավայ» Ձորրորդ մաս: Բուսերի ֆիզիոլոգիա 16-դ վՎիսխ: քույսեւի ջռբային 11-»դ գլոխ: Հանքային սնուցում 12-ոլ Գլոխ: հռտոսինըրեզ 184-Րղ գլա: Շնչառություն .

ՎՈ,

ՎՈՎ

ՎՈԱՈ

ԿՂ

փոխանակությունը .

14-վ

Բույսերի

աճումն

գլոխ:

ՎԼԱԴԻՄԻՐ

ՍՎԵՏԼԱՆԱ

ու

ԱՏԱՏՐԱՐՎՈԱՈՎՈ

զարգացումը

4/1

ԱՏՆ9ՈԱՐՎՐՀՔՅՀ

ՔՎԵ

ՔԱՏԱՏՐՎՈՎՈ.

Ի"ն"'ցիուն

ԸՐԱՐՎԳՎՈԱՈՎՈԱՐՎԳՈԱՐ.

ՔԿ

ԿԱՎՈՎԱՐԱՐԱՐԿԴ

ԳԵՆԱԴԻԵՎԻՉ

ՊՈՆՈՄԱՐԵՆԿՈ

ՖԻԼԻՊՈՎՆԱ

ԽՐԺԱՆՈՎՍԿԻ

(դասազի"ք) Թարգժանիչներ՝հ. Մասն.

Հարությունյան (Լ Ռ՛ մասեր) Արարատյան (1, 111 մասեր) Հ. Գրիգորյան

Գ.

Ս.

Հ.

խմբագիը՝

Ա.

Հրատ. խժբագիր՝ Գ.Վ. Աղաջանյան Վ. Դ կոլգանով նկարիչննր՝ Վ. Մ. ձուկյանով, Մ. Վ. Պողոսյան խոմբագիր՝ Գեղ. Ռ. Տեխն.խմբագիր՝

Սրբագրիչ՝ 1.

Ա.

Ե.

Ախիրյան

կարապետյան

ԱԵՖ 27 1971

Հանձնված է չշարվածքի՝ 11. 08. 1986 ը. Ատորագրվածէ տոլաղզրոփյան՝3. 12. 1986 թ.: Բուղք՝ 6 3, 602901: Ֆպագրությունը՝ բարձր: Հրատ.

28,81

մո.,

/ո:գ:

Ժամ...

Պատվեր 1189. Գինը՝ Լ կոպ: «Վույս» Հրառտ:ո: րանչումյուն, երնան--8,

Տառատեսակ Գրքի սովորական:

արոր:31,0 դուն. 2

օո.

5000։ Տպաքանավկ՝

ու

Կիրովի 19.

115221Ը456185 «ՂԱՇ», Էքշոճո-9, չտ. Սաքօտճ192.

ՀԱՍՀ

:րատարակչուրյունները, պոլիղրաֆիսյյի ն գրքի երեասն--10, կոմիսնր Խ 1 տպ: Այավորդյան փոզ. 7

ՂոոօոթոֆումՄՇ

արո

խունԷրօտ21--10, Ցուռամօն

ԸՉՇՑօՅԱՒՒ6Ն2

Ճքու. 71.

ՇՇՔ

ղօ

Ճ266թտոմ,

դ6ա881

65.

առնտրի

զպործերի պեսոասկան

65: 8318161ԵՇՐՑ,

1ցտաթֆաւ