Բուսաբուծական մթերքների պահպանման և վերամշակման տեխնոլոգիա

Ն

`.

հզո"

«Ա.-վո-լթո

Ա.

ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

ՆԱՆ

ւ

են

ե

Ա.

ԱՆ ՊԱՄՊ

ն

ան

աա. ա"ւ" մ

Նե

ՆԵՆ կ

ա

Լ

ա

.՛

ե.բ

1.

թն ի մն

Ա

|

ԱՅ

Ն

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ

ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԵՎ

աաա բաոաժա

Լաք

Ա.Ա. ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ԵՎ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

Երաշխավորվում է Հայկական Գյուղատնտեսական Ակադեմիայիգիտականխորհրդիկողմից որպես դասագիրք

ԱՍՈՂԻԿ

«ԱՍՈՂԻԿ»

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ԲԱԺԻՆ

ՀՏԴ 633Դ635

ԳՄԴ

41Դ42

Դասընթացի

Գ 479

ընդհանուր

աոոատտտաաաաաաաաաաաաաաատատտատաաաաատտտաաաաաակակատաաաաատատտաանաաաատտտտատանանաատտտտաար (Արոր

ԳԼՈՒԽ

Գ479

Գնորգյան Ա.Ա.:

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

Բուսաբուծականմթերքների պահպանման ն

վերամշակմանտեխնոլ ոգիա.Եր.: Ասողիկ,2002.-

ՆՊԱՏԱԿԸ

Դ

ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

էջ:

1. ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

Գգ

1ՏՑԻ|

հարցեր

-.37040100

(01)-2002

99930-74-81-0

41/42 ԳՄԴ

՛՛

Օ

«Ասողիկ»հրատարակչություն

թ.

ՈՐԱԿԻ ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄ

է սննդամթերքների հիմնաԳյուղատնտեսությունըարտադրում կան մասը, ինչպես նան հումք` սննդի ն թեթն արդյունաբերության մի քանի ճյուղերի համար: Այդ մթերքների Ա հումքի քանակից ն որակից, դրանց տեսականուց է կախված ազգաբնակչության առողջությունը, ն բարձրոաշխատունակությունը Ա տրամադրությունը: Ուստի առատ րակ մթերքների ստեղծումը հասարակության զարգացման պայմաններից մեկն է: Գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության ավելացման հետ միաժամանակ, խնդիր է դրվում դրանց որակի հետնողական բարձրացման ն համապատասխանտնտեսական խթանի ստեղծման ուղղությամբ: Սննդամթերքներին հումքի լիարժեքության բարձրացումը դիտվում է որպես դրանց պակասորդի կրճատմանկարնոր-ուղիներից մեկը: Լավորակ հումքի վերամշակմանժամանակ մեծանում է բարձրարժեք արտադրանքի ելը, ստեղծվում է ապրանքների տեսականու ընդլայնման հնարավորություն: Բարձրորակ մթերքների վաճառքից ֆերմերային ն կոլեկտիվ տնտեսություններըստանում են լրացուցիչ եկամուտներ:Սակայն արտադրողները ոչ միշտ են օգտագործում եկամուտների աճման հնարավորությունը՝արտադրանքիորակի բարձրացման հիման վրա: Դեռ ավելին, քիչ չեն դեպքերը, երբ լավորակ մթերքի ն հումքի որակը վատանում է արտադրողների ն մասնագետների անփույթ վերաբերմունքի պատճառով,ընդ"որում այդ երնույթը նկատվում է

գլխավորապեսբերքահավաքին հետբերքահավաքայինշրջանում:

-

Գյուղմթերքներ ն հումք: Արտադրողներըպետք է լավ իմանան հիմնական դրույթները, որոնցով բնութագրվում է մթերք-հումքի սնհդարժեթրը ե դրանց նշանակությունը մարդկանց սննդառության հարգում: Այսպես, մթերքների սննդարժեքը բնութագրվում է դրանցում սյն

պարունակվողհիմնականնյութերով (սպիտակուցներով,ածխաջրերով.

ճարպերով. վիտամիններով,հանքային նյութերով ն այլն): Մթերքների սննդարժեթը բարձր է այնքանով, որքանով այն առավելապես է բավահարում օրգանիզմի պահանջը, ինչպե նան քիմիակազմըլիովին է հաձապատասխանում սննդառությանհաշվեկշռով բանաձնին: Մթերքի ոբակի ե սննդարժեքի մասին ամբողջապես պատկերացում կազմելու նպատակով, պարտադիր կերպով որոշում են դրանց կենսաբանական ու էներգետիկ արժեքականությունը: Կենսաբանական արժեթ. Այն պայմանավորված է մարդու սննդառության գործում սպիտակուցների առանձնահատուկճնշանակությամբ ե բնութագրված է սպիտակուցների պարունակությամբ, ամինոթթունեի կազմով դրանցում առկա անփոխարինելի

ամինաթթուներիքանակությամբ: էներգետիկ արժեք. Մարդու օրգանիզմն անհրաժեշտ էներգիայով ապահովելը հանգեցրել է մթերքների էներգետիկարժեքի գնահատման անհրաժեշտությանը:էներգետիկ արժեքը պայմանավորված է մթերքների քիմիական կազմով, օրգանիզմով դրանց օքսիդացձան ընթացքում էներգիա անջատելու չափով: Այս առումով առավել աչթի են ընկնում ճարպերը՝ 377 կջ/գրամ: Վերջապես, պետք է հաշվի առնել, որ բուսաբուծական մթերքներր տարբեր պատճառներովկարող են ձեռք բերել (ինչպես աճեցման, այնպես էլ պահպանման ժամանակ) օրգանիզմի համար վնասակար հատկություն, լինել թունավոր:Այստեղիցէլ ծագել է մթերքների սննդային անվնասակարության հասկացողությունըե դրա բացահայտման

անհրաժեշտությունը:

աոավ աթեիա էկազմել կազմել Սան պարզելով, լարելը Մ

լարելի

ւ

ոողցական,

նրա որ մասն

նան

պատկերացում

է ընկնում սննդի

իմանալ կարելի է միայն այն դեպքում, եթե պարզվի, թե դեջ:Այդ մասին մասն է

ձթերթի որ ուտվող: Այսպես, գործող ստանդարտներինհամապատասխանողհացը չուտվող մաս չի ունենում, այն ուտվում է 100 տոկոսով: Կարտոֆիլի համար այն համապատասխանումէ 72 տոկոս, սպիտակագլուխ կաղամբինը 80 տոկոս: Պանրի չուտվող մասը կազձում է 0.5-4.0 տոկոս. մսինը՝ 7-40 տոկոս: Գյուղատնտեսությանբնագահումքի վառում արտադրվող ցանկացած բ բուսական կ քի որա որակը ախված կախվ է ձի շարք գործոններից: Այսպես, տարբեր մշակաբույսերի հատիկների ն սերմերի, կարտոֆիլի, բանջարի ն մրգերի, շաքարի ճակնդեղի ն բուսական ծագում

ունեցող այլ մթերքների պարենային ն տեխնոլոգիական արժեքականությունը ուղղակիորեն կախված է (բառիս լայն իմաստով) կլիմայական գործոններից,բերքահավաքի պայմաններից,եղանակից, Ժամկետից, հնտբերքահավաքայինմշակումից, փոխադրումից ե պահպանՍումից: Այդ բոլորը ազդում են նան ոչ պարենայինբուսական հումքի տեխնոլոգիականհատկություններիվրա (կտավատ,բամբակենի): Գյուղատնտեսության ապագա մասնագետները հումքի որակի վրա սորտային առանձնահատկությունների ն մշակության պայմանների ազդեցության մասին տեղեկություններ ստանում են բուսաբուծություն, ագրոքիմիա, երկրագործություն,սելեկցիա ն այլ դասընթացներից: Բուսաբուծական արտադրանքի որակի վրա հետբերքահավաքային մշակման ն պահպանմանազդեցությանհարցերը բավականինխորուքյամբ քննարկվում են մեր այս դասընթացում, որտեղ ընդհանուր համճալիրում լուսաբանվում են գյուղատնտեսության արտադրանքի. որակի հարցերը, դրանց պետականնորմավորմանսկզբունքները, ինչպես նան արդյունաբերության տարբեր ճյուղերի կողմից որակի նկատմամբ ներկայացվող պահանջները: Արդյունքում ագրոնոմը, ագրոքիմիկը ն են ստանում արտադրանքի սպատնտեսագետը լայն պատկերացում ն, մասին, դա էլ հաշվի առնելով, կարող են ճիշտ ռողական արժեքի տնտեսական առավել մթերքների արտադրությունը կազմակերպել արդյունավետությամբ, կոնկրետ պայմաններից ելնելով: Դրանով է պայմանավորվածառաջին հիմնականխնդիրը: -

Բուսաբուծական արտադրանքի որակի վրա ազդող զդող գոր գործոննե

Արտադրության

Գործոններ

էտապները

Տեսակ. սորտ, վերարտադրություն:Սերմնանյութի նախապատրաստումը ցանքին (մաքրումը խառնուրդներից, վարակազերծում): Սեմիդասն ըստ ԳՈՍՏ-ի Աշխարհագրականդիրքը (լայնություն, կլիմա, բարձրությունըծոՄշակությանվի մակերնույթից): Նախորդները ցանքաշրջանառությունում:Պապայմաններըրարատացումը (տեսակները,հող մտցնելու Ժամկետները):Ոռոգումը (ձենը,ժամկետները, ջրի ծախսը): Հիվանդություններով

Հանքանյութ

ր): Աոանան Բա ատիերու րասվածըները վեգետացիայի ն

,

`

րը

ծ

ն

երիոզ,

վիրո

ն հիվան

ններ):

ռանձնատկությունները ընթացքում: Բերքահավաքի ժամկետները նե եղանակները: Տեխնիկական միջոցների վիճակը, բերքահավաքիմեքենաների շահագործման ռեԲերքահավաքի ՝

պայմանները: պայմանները ժիմը, եղանակի

Բերքի

Փոխադրամիջոցներիվիճակը, տարայի տեսակը, վիճակը: Փոք-

փոխադրումըխադրմանտնողությունը, եղանակիպայմանները:

է,

արտադրանքիմիայն քիչ բաժնեմասն որ Գյուղատնտեսական հասնում Է անհատ սպառողներին:Նրա արտադրողից անմիջականորեն

Մշակմանձնը, եղանակը:Եղանակիպայմանները,մշակմանպատեհաժամը: Մեքենաներիաշխատանքայինռեժիմները:

Բնրքի նախնական

ոռ

պահպանման:Պահպանմանեղանակնե Նախապատրաստումը ե պահեստներիտիպերը: Պահպանման ռեժիմը:

Ի

արանշակումը րում

ռնարկություննե- | կան գործընթացներիռեժիմը: Առաջադիմականժամանակակից տեխնոլոգիաներիկիրառումը:

2.ՊԱՅՔԱՐ ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐԻ ԴԵՄ՝ ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄ Մ

Գյուղատնտեսական մթերքների ն հումքի պահպանման տեսա-

կան գործնական հիմունքների ուսումնասիրությունը դասընթացի երկրորդ խնդիրն է: Ազգաբնակչությանըսննդամթերքներով,արդյունաէլ հումքովանխափանմատակարարելուհամար անհրաբերությանն ժեշտ է ունենալ յուրաքանչյուր տեսակի մթերքի բավականաչափ պաշար: Բավականքանակությամբ հացահատիկ, կարտոֆիլ, բանջար ն այլ մթերքներ անհրաժեշտ են անասնապահության համար: Բերքի մի զգալի մասը պետք է պահպանվի որպես սերմնանյութ: Վերջապես, էկոնոմիկայի ե բնակչության կյանքի նորմալ զարգացման համար անհրաժեշտ են ռեզերվներ. որոնք կօգտագործվեն հատկապես տարերային աղետների ն սակավ բերքատվության ժամանակ: Ուստի, դրանք պետք է պահպանելխնամքով,քանակի նվազագույն կորուստներով ն առանց որակի վատացման: Մթերքի ն հումքի պահպանմանն դրանց տեղաշարժմանմասին ընդհանուր պատկերացումէ տալիս հետնյալ սխեման. ն

|Սթերքների

Արդյունաբերության

՛

բնութա

օղակներում:

ակողության | րականացումը: Ռեցեպտուրան:Օգտագործվողսարքավորումները:Տեխնոլոգիա-

Բերքի

պահպանումը դլ

(իսկ հումքի մի քանի տեսակներ ամբողջությամբ)սկզբում մշակում կամ վերամշակումեն տարբեր Բուսաբուծականարտադրանքիպահպանումը մինչն դրա օգտագոր խնդիր է: Կարելի է բարձրացնելբոլոր ծումը կարնորագույն համախառը բույսերիբերքատվությունըն կտրուկ մեծացնել դրանց եթե բերքը, բայց չստանալ անհրաժեշտ կամ էական արդյունք, են արձանագրվել էտապներում տարբեր տեղաշարժի արտադրանքի նկատմամբոչ խելաքանակին որակի մեծ կորուստներ:Արտադրանքի շրջանում, կոցի վերաբերմունքիդեպքում. հետբերքահավաքային րուստներըկարող են հասնել հսկայականչափերի: Չնայած գիտությանն տեխնիկայիզարգացմանը,համաշխարհաԿ յին տնտեսությունումկորչում է բերքիզգալի մասը: Սննդի գյուղատն(Փ'Օ) տվյալներով կազմակերպության տեսության միջազգային

մեծ մասը

մքերմանհամակարգ

տարբերբնագավառներ

Ւ| | թյ

,

|

Առեւտուր եւ հասարակականսնունդ

|

:

պահպանում,

մշակա-

ամենամյա կորուստները կազմում

են

10-15

տոկոս,

կարտոֆիլի,

մրգերի կոուստները՝20-30 տոկոս: Պահպանմանժամանակ ն մթերքներիկորուստները, դրանց ֆիզիկական ֆիզիոլոգիականհատկություններիարդյունք են: Միայն լավ իմանալովմթերքների բնույթը, ռեդրանցում տեղի ունեցող գործընթացները.պահպանմանմշակված ն դրանով կորուստները են նվազագույնի հասցնել ժիմները. կարող բարձրացմանը: Մթերքների նպաստել|Ս բերքատվության ռեալ ժամանակ. դիտվում է որպես պահպանման կորուստներիկրճատումը կարնոր ուղիներից մեկը: սննդամթերքների են կորուստներիերտարբերում ժամանակ պահպանման Մթերքների կու տեսակ` քանակի ն որակի: Մեծամասամբդրանք փոխկապակցված ն են, այսինքն՝քաշի կորուստը ուղեկցվում է որակի կորստով հակառաեն լինել ֆիզիկական ն կենսակը: Բնույթով կորուստները կարող բանական: Որպես օրինակ, բերենք հատիկի պահպանմանժամանակ է նան հնարավոր կորուստների սխեման, քանի որ այն տիպիկ այլ մթերքներիհամար: բուսաբուծական

բանջարին

պակասորդի կրճատման

Հատիկների ն սերմերի հնարավոր կորուստները պահպանմանժամանակ

Կենսաբանական

Ռեզերվներ

Շնչառություն

|

ն Գյուղատնտեսո |

Յատիկներիծլում

Տ)

արտադրություն:

Սպառողներ

Նկար 1. Մթերքըսպառողինհասցնելու սխեմա

Քաշի կորուստ

ԱՐԻՆազերի զարգացում

Ինքնատաքացում

Որակի կորուստ

մաններում հացահատիկի կորուստներըտարվա ընթացքում,կազմում ու են 0.07-0,3 տոկոս: Կարտոֆիլը, գազարը, ինչպես նան շատ մրգեր ամբանջարեղեններկարելի է պահպանել 2-4 տոկոս կորուստներով րողջ սեզոնի ընթացքում`աշնանից մինչն գարուն: ն. Որակի կորուստներ: Մթերքներիպահպանումըճիշտ արդյուէ նավետ կազմակերպելուդեպքում բացառվում որակի վատացումը: Վերջինս հնարավոր է միայն երկարատն պահպանման դեպքում, որը

Ոչնչացումը կրծողների կողմից Ոչնչացումը թռչունների կողմից Մեխանիկական(ֆիզիկական) վնասվածքներ, Թռչող մասնիկներ,թափվելնայլն

'

Տարատեսակմթերքներիպահպանմանժամանակ կորուստների մանրակրկիտվերլուծություններըքննարկվում են գրքի համապատասխան բաժիններում: Այստեղ միայն անհրաժեշտ է նշել ընդհանուր դրույթները ն ճիշտ որոշել կորուստների տարբեր ձների սկզբունքային

է երկարակեցությանը: գերազանցում այնպիսին է, որ դրա

կապը: Քաշի

կորուստներ: Պահպանման ժամանակ քաշի կորուստ կատեղի ունենալ ֆիզիկական երնույթների ն կենսաբանականգործընթացների հետնանքով: Ֆիզիկական կորստի տիպիկ օրինակ է մթերքներիցջրի մի մասի գոլորշիացումը:Սակայն,տարբեր մթերքներում այն գնահատվում է միանշանակ: Այսպես, եթե կարտոֆիլից ն պտուղբանջարից ջրի ոչ մեծ քանակի գոլորշիացումը, առանց թառաման նախանշանների,համարվում է Օրինաչափ ն հաշվարկվում է կորուստների ընդհանուր նորմերում, ապա հատիկային զանգվածի պահպանման ժամանակ խոնավության քչացումը, գոլորշիացման հետնանքով,որպես կորուստ չի հաշվում, այլ դիտվում է որպես դրական երնույթ: Այս դեպքում հատիկախմբաքանակիկշիռը իջեցնում են խոնավության տոկոսի ցածրացմանըհամապատասխան: Ֆիզիկական կորստի մեկ այլ ձն է համարվում փոխադրման ն բեռնաթափման ժամանակ արձանագրվող թափվելը ն թռչող մասնիկկների հեռանալը,որն ունի միայնտեսական նշանակություն: Կորուստները կարող են շոշափելի լինել կենսաբանականգործընթացներիհետնանքով: Այսպես, սերմնանյութի, կարտոֆիլի, արմատապտուղների շնչառության ժամանակ ծախսվում է բավականին չոր նյութեր: Պահպանման չափավոր ռեժիմի դեպքում շնչառության հետնանքով արձանագրվող կորուստները լինում են շատ աննշան, իսկ սերմերի մոտ հաճախ դուրս չեն գալիս կշիռների տարբերությունից: Առավել մեծ կորուստներ լինում են, երբ մթերքներում ինտենսիվորեն զարգանում են մանրէներնու միջատ-վնասատուները: Սակայն, պահպանմանճիշտ կազմակերպումը,սովորաբար, բացառում է միկրոֆլորայի ն միջատներիկենսագործունեությունը,դրանից ելնելով էլ նշված օրգանիզմների ազդեցությամբ արձանագրվող կորուստներըչի կարելի օրինաչափ համարել: Միայն պահպանմանոչ ճիշտ կազմակերպմամբ կարելի է բացատրել մթերքների քաշի կորուստը կապված մեխանիկականվնասվածքների,թափվելու, ինչպես նան կրծողների ն թռչունների կողմից դրանց ոչնչացումը: Հատիկային զանգվածի ինքնատաքացման (ինքնայրում) ժամանակ կորուստները հասնում են 3-8 տոկոսի, զգալիորեն վատանում է որակը: Նորմալ պայրող է

ճիշտ պահպանեն հասունացման գորընթանում շրջանում, սկզբնական դեպքում, ն ծընթացներ, արդյունքում լավանում է նրա պարենային ցանքային արժեքավորությունը: անՄթերքների որակը, պահպանմանժամանակ, վատանում է են պատկանում հետնանքով,դրանց թվին ցանկալի գործընթացների ծլումը, մանրէների ե վնասատուներիներազդեցությունը,կրծողների ն թռչուններիկողմից աղտոտումը,վնասվածքներըն այլն: Մթերքների պահպանումը, նվազագույն կորուստներով,շատ բարդ գործ է: Գիտականհիմունքներով մթերք-հումքի պահպանման ունեկազմակերպմանհարցերով զբաղվում են բարձր որակավորում տնտեսագետները,տեխնոցող մասնագետները`ապրանքագետները, բնագավառումառաջալոգները ն մեխանիկները:Գյուղատնտեսության ն զոռոինէ տնտեսագետներին տար դերը պատկանում ագրոնոմներին, առջն ն աշխատողների մ յուս ժեներներին: նրանց գյուղատնտեսության են խնդիրները՝ հետնյալ պահպանմանբնագավառի դրվում ա) մթերքները Ա սերմֆոնդը պահպանել քաշի նվազագույն կորուստներով ն առանցորակիվատացման. բ) պահպանմանշրջանում բարձրացնել մթերքների ն սերմֆոնդի որակը համապատասխանտեխնոլոգիականեղանակներ ն ռեժիմներ կիրառելու միջոցով. գ) մթերքների ն հումքի պահպանումըկազմակերպելառավել շահութաբեր, աշխատանքին միջոցների նվազագույն ծախսումներով: Կրճատել ծախսերը` միավոր Քանակի արտադրանքի պահպանմանհաշվով: Վերջին խնդիրը շատ կարնոր է, քանի որ մի շարք մթերքներիպահպանմանժամանակ (կարտոֆիլ, կաղամբ) ծախսումներըհաճախ գերազանցումեն դրանց արտադրությանինքնարժեքին: Մթերքների ն հումքի նպատակասլացպահպանումը հնարավորություն է տալիս ֆերմերներին,գյուղացիականն գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսություններինկարտոֆիլը Կ բանջարեղենըպահպանել երկար ժամանակ ն դրանք իրացնել ձմռանը կամ գարնանը` բարձր ման

`

Բուսական հումքի բնույթն

գներով:

Մթերքների ճիշտ պահպանումը հնարավոր է միայն տեխնիկական բազայի առկայության դեպքում ն դրա ճիշտ օգտագործմանշնորհիվ, նպատակ ունենալով բարձրացնել դրանց պահունակությունն ու ո-

նոլոգիա» դասընթացըկոմպլեքսայինէ: Այն ընդգրկում է հարցերի մեծ շրջանակ, որոնց պարզաբանումը կօգնի ապագա մասնագետներին՝ բարձրացնելու բուսաբուծական արտադրանքի որակը, արդյունավետ պայքար տանելու կորուստներիդեմ` դրանց պահպանման, նախնական մշակման ն վերամշակման ժամանակ: Դասընթացիխնդիրները կանխորոշում են դրանց տեխնիկատնտեսական բնույթը:

րակը:

Երկարակեցությունը մթերքների պահպանման այն ժամանակաշրջանն Է, որի ընթացքում արտադրանքը պահպանում է իր ցանքային, տեխնոլոգիականկամ պարենային հատկանիշները: Հասկանալի է, որ ցանքանյութիերկարակեցությունըշատ ավելի կարճ է, քան տեխնոլոգիականը կամ պարենայինը: Մի շարք մթերքների (բանջարեղեն, կարտոֆիլ, մրգեր) պահպանմանժամանակ ն դրա հետ կապված հնարավոր պահպանմանտնողությանն անվանում են երկարակեցություն-

4. ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

պահունակություն:

.

Գյուղատնտեսականմթերքներիտեխնոլոգիայի բնագավառի համար մասնագետների ն ղեկավարների պատրաստումը դասընթացի տնտեսություններում, երրորդ խնդիրն է: Հանրահայտ է, որ միջտնտեսային ձեռնարկություններում. ֆերմերային, ինչպես նան գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններում իրենց արտադրած հումքից ստանում են լայն տեսականու մթերքներ ն ապրանքներ` ինչպես տեղական սպառման համար, այնպես էլ վաճառքի նպատակով: Արտադրում են ալյուր, ձավար,մարինադներ,բուսայուղեր, չորացնում են մրգեր ն բանջարեղեններ: Կազմակերպվել է հասարակական հացաթխում: Լայն տարածում է ստանում մթերքների սառեցումը: Բուսական արտադրանքի որոշ տեսակներ (ծխախոտ) տեղերում ենթարկում են նախնական մշակման, պատրաստում են պտղա-հատապտղային պահածոներ: Այս տեսակետից էլ գյուղատնտեսական արտադրանքները պետք է համապատասխանենպետականնորմավորմանպահանջներին, այսինքն` լինեն լավորակ, ստանդարտային: Գյուղարտադրության ն հումքն ընդունող ու վերամշակող ձեռնարկությունների անընդհատ զարգացող կապը, հումքի որակի նկատմամբ մեծացող պահանջները` կախված տեխնոլոգիայի կատարելագործման ն արտադրանքի տեսականու ընդլայնման հետ, անհրաժեշտություն է առաջացնում հումք արտադրողներին ն մասնագետներին ծանոթացնել վերամշակման տեխնոլոգիականգործընթացներին: Այս հարցի լուծմճան համար դասագրքում տրվում են համառոտ ն այլ գործարաններում իրականացվող տեղեկություններ ալրաղաց տեխնոլոգիականգործընթացներիմասին: Քննարկելով հումքի մշակման ֆիզիկական, քիմիական կամ կենսաբանականայս կամ այն գործընթացները,մասնագետներըպատկերացում են ստանում արտադրանքի ելի ն որակի վրա հումքի տարբեր հատկությունների ազդեցության մասին: Այսպիսով, «Գյուղատնտեսականմթերքների պահպանում ն տեխ10

ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այս դասընթացն ագրոնոմիական պրոֆիլի շատ մասնագիտական առարկաներիցավելի վաղ է ինքնուրույնություն ստացել: Այսպես,

ՄոսկվայիՊետրովսկու երկրագործության ն անտառայինակադեմիայի (ՏԳԱ) հիմնադրման ժամանակ պլանավորված 15 առարկաներիցմեկը եղել է «Գյուղատնտեսությանն անտառայինտեխնոլոգիա» դասընթացը: Հետագայում` «Գյուղատնտեսականմթերքների տեխնոլոգիա» դասընթացը լայն տարածում է ստացել գյուղատնտեսական ն տեխնոլոգիական բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում:Դասընթացի ծրագիրն ընդգրկել է հետնյալ բաժինները` հացահատիկիպահպանում ն վերամշակում, ալյուրի արտադրություն, օսլայի .

ն արտադրություն, Գարեջրագործություն մեղրագործություն, բուսայուղերի արտադրություն, ճակնդեղաշաքարի արտադրություն ն

այլն:

Գյուղմթերքների պահպանման տեխնոլոգիայի զարգացման ն կատարելագործման հարցում հսկայական նշանակություն ունեցավ ռուս մեծ գիտնականԴ.Ի. Մենդելնիգիտաինժեներականն հասարակական գործունեությունը: Նա թարգմանել է Վագների «Տեխնոլոգիա» գիրքը, որը հիմնականում նվիրված էր գյուղատնտեսական հումքի վերամշակմանը: Նա ապացուցել է երկրի համար բուսական հումքը վերամշակող արդյունաբերությանարագորեն զարգացման անհրաժեշտությունը, նշելով, որ պետությանհամար տնտեսապեսշահավետ է ոչ թե հումքի արտահանումը,այլ նրանից արտադրված մթերքները՝ ալյուսպիրտը, բուսական թելը նայլն: րը,օսլան, Գյուղատնտեսականմթերքների պահպանման տեխնոլոգիա դասընթացի զարգացման ն ձնավորման հարցում մեծ դեր է խաղացել պրոֆեսոր Յա.Յա. Նիկիտինսկուգործունեությունը, որը 1895-1915թթ. գլխավորել է ՄոսկվայիՏիմիրյազնի անվան գյուղատնտեսականակադեմիայիգյուղմթերքների պահպանման ն վերամշակման տեխնոլոգիայի ամբիոնը: Գյուղմթերքներիպահպանմանտեխնոլոգիայի ն որակի բարձ1

րացման պրոբլեմները միշտ էլ գտնվել են խոշոր գիտնականների ուշադրության կենտրոնում: Այս բնագավառում արժեքավոր ծառայություններ են մատուցել Կ.Ա.Տիմիրյազեը, Դ.Ա.Պրյանիշնիկովը,Ն.Ա.Վավիլովը, Վ.Ս.Պուստավոյտըն Պ.Պ. Լուկյանենկոն: Կորուստների պատճառները ճշտորեն նշել է կենսաքիմիական գիտության հիմնադիրներից մեկը` ակադեմիկոս Ա.Ի. Օպարինը: Նա գրել է, որ գյուղմթերքների պահպանման ժամանակ տեղի ունեցող ըստ կորուստները էության, հանդիսանում են .՛տգիտության, հատիկների, ճակնդեղի, կարտոֆիլի բջիջներում ն հյուսվածքներում տեղի ունեցող ներքին կենսաքիմիականգործընթացների չիմացության հետնանք: Գյուղատնտեսական մթերքների զանգվածային պահպանումը պահանջում է պարզել դրանց հատկությունները, որպես պահպանման օբյեկտ: Մթերքների բնական հատկությունների ուսումնասիրությունը, նոր կենսաքիմիական ն ֆիզիկական հիմունքներով, հնարավորություն է տալիս կատարելագործել դրանց վերամշակմանմեթոդները: Բուսական հումքի պահպանման ժամանակ տեղի ունեցող կենսաքիմիական գործընթացներնուսումնասիրվում են արտասահմանյան ն հայրենական գիտնականների կողմից: Հայտնի է Վ.Լ.Կրետովիչի կողմից հատիկի որակի ն պահպանման գնահատումը կենսաքիմիական հիմունքներով: Մեծ են պրոֆեսոր Փ.Վ.Ցերեվիտինովի ծառայությունները թարմ պտղաբանջարի ապրանքագիտության, կենսաքիմիայի ն պահպանման ուղղությամբ:

Ստուգողական հարցեր

ն

խնդիրները: սննարժեք, լէ ետ ժեռ, նշանակում նանան ավատա արժեք մբերքների աննդային արություն:

7 ՀԱիանՍրան 3` Ի՞նչ է

5.

են

ն

Թվարկեք

բուսաբուծական արտադրանքի որակի վրա

դ

.

.

առաջադրանքներ

-

՛

ԳԼՈՒԽ2

գործոմերը: Ինչպիսի՞ն

են

բուսաբուծական

րուստները

արտադրանքի որակի կո-

մասշտաբները: Ինչո՞ւմն է կայանում արտադրության վայրերում ղատնտեսականհումքի վերամշակմանընդլայնումը: ն

ազդող

գյու-

ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՈՐՄԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԵՎ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

1.ՆՈՐՄԱՎՈՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ՍՏԱՆԴԱՐՏԱՑՄԱՆ

Ապրանքն աշխատանքի արդյունք է, որը բավարարում է մարդկանց որնէ պահանջմունք ն նախատեսվում է վաճառքի համար: Ապրանքի օգտակարությունը, նրա հատկությունը, որի շնորհիվ այն կարողանում է բավարարել մարդկանց պահանջմունքները, կազմում է սպառարժեքը: Ելնելով արտադրանքի որակի կառավարում ստանդարտից, որակը հատկությունների միագումար է, որով պայմանավորվածէ դրա պիտանիությունը որոշակի պահանջներ բավարարելու նշանակությանը հաճապատասխան: Տվյալ ձնակերպումը պարտադիր: կերպով կատարվում է բոլոր տեսակի փաստաթղթերում, ուսումնական դասագրքերում, տեխնիկականն տեղեկատու գրակա

Ան Աե

դրանք կախված

Ապրանքների հատկությունն ու որակը լինում են տարբեր, քանի են արտադրությանպայմաններից,պահպանումից որ ն այլն: Արդյունքում նույն անունն ու նշանակությունը ունեցող մթերքների (ապրանքների) տարբեր խմբերի, խմբաքանակների օգտակարությունը, դրանց սպառարժեքը տատանվում է լայն սահմաններում: Այդ կապակցությամբ էլ անհրաժեշտություն է ծագել մթերքների որակի բազմակողմանի գնահատման, դրանց լիարժեքության բացահայտման հարցի լուծումը: Կախվածլավորակությանն լիարժեքության աստիճա13

նից գյուղատնտեսական մթերքները,ինչպես նան բոլոր ապրանքները լինում են՝ են ըստ որակի լիարժեք (ամբողջությամբհամապատասխանում սպառողներիպահանջներին): Ոչ լիարժեք, բայց օգտագործման համար պիտանի, այդպիսի մթերքների արժեքի բարձրացմանը ն դրանց օգտագործման բարելավմանը կարելի է հասնել տեխնոլոգիականորոշակի միջոցառումների կիրառումով, որակի այս կամ այն թերությունները վերացնելու ճանապարհով: Օգտագործման համար ոչ պիտանի(սննդի կամ տեխնիկական նպատակների համար) սպառողական հատկությունների ամբողջական կորստի հետնանքով: Եթե մանրամասնորեն զննենք մթերքների նշված խնդիրներից յուրաքանչյուրի հատկությունը, ապա դժվար չէ պատկերացնել, որ. դրանց ցանկացածի, հատկապեսառաջին երկուսի, սահմաններումկան գրադարելի է գտնել որակի բազմաթիվ առանձնահատկություններ -

-

-

ցիաներ:

Տարբեր ապրանքների,այդ թվում գյուղատնտեսականմթերքների, որակը այս կամ այն ձնով մարդիկնորմավորել են շատ հին Ժամանակներից սկսած: Պատմությունըգիտի ստանդարտացմանշատ փաստեր (իհարկե, առանց այդ տերմինիօգտագործման):Այն առավել լայն տարածում է ստացել կապիտալիզմի, համաշխարհային առնտրի, գիտության ն տեխնիկայիզարգացման հետ միասին: Աշխարհի շատ երկրներում արտադրանքի ն հումքի որակի մավորման հիմքը հանդիսանում է ստանդարտացմանհամակարգը: Բառացիորենստանդարտ բառը նշանակում է նորմա, չափ, նմուշ, հիմք

նոր-

ն

այլն:

Ստանդարտացմանմիջազգայինկազմակերպությունը (ՍՇՕ) ընդունել է «ստանդարտացում» տերմինի խմբագրումը: Վամաձայն դրա, ստանդարտացումը`գիտության, տեխնիկայի ն էկոնոմիկայիբնագավառներում խնդիրներիլուծումներ գտնելն է, որն ուղղված է առանձին ոլորտներում չափավոր աստիճանովնվաճումները կարգավորելուն: Տվյալ փաստաթղթերում շարադրված են ստանդարտացմանհամակարգի հիմնական դրույթները, նրա նպատակն ու խնդիրները,ստանդարտներիստեղծման աշխատանքներիկարգը, դրանց հաստատման ն ներդրմանկարգավիճակը,ստանդարտացմանծառայությունների կազմակերպումը,ինչպես նան տրված է «ստանդարտ»տերմինի ընդարձակ բնորոշումը: Դա նորմատիվատեխնիկական փաստաթուղթ է, որը սահմանում է կոնկրետ պահանջներ՝ արտադրանքինկատմամբ,կանոններ՝ նրա մշակումը, արտադրությունը նե կիրառումը ապահովելու, ինչպես նան պահանջներ ստանդարտացման այլ օբյեկտներինկատմամբ:

Ստանդարտը մշակվում է գիտության,տեխնիկային առաջավոր փորձինվաճումներիհիման վրա Ա նախատեսումէ չափավոր լուծումներ հասարակությանհամար: գյուՍտանդարտացման համակարգի ղատնտեսությանբնագավառում արտակարգ մեծ են ն ընդգրկում են մթերքներին հումքի բոլոր տեսակները, որակականցուցանիշների բոլոր կողմերը ն որակիգնահատմանմեթոդները: Հետնապես, ստանդարտը պաշտոնական փաստաթուղթ է, որը հաստատում, ամրագրում է գյուղմթերքների ն հումքի սպառարժեքի հիմնական չափանիշը: Գյուղատնտեսությանբնագավառիստանդարտներն ունեն բազմաթիվ պահանջներն խնդիրներ, որոնցից ամենակարնորները համարվում են արտադրանքիորակական ցուցանիշների բարելավումը, արտադրության կազմակերպման ն կառավարմանձների, ինչպես նան մթերքների ն հումքի գնման գների հետագա կատարելա-

հնարավորությունները

գործումը:

Պետական ստանդարտացման : անհրաժեշտությունը ծագել է խորհրդային պետության հիմնադրման սկզբներից: Այդ ուղղությամբ տարվել են բավականին աշխատանքներ: 1925թ. ստեղծվել է ստանդարտացման կոմիտե` աշխատանքի ն պաշտպանության խորհրդին կից (Շ71Օ): Կոմիտեի աշխատանքներին մասնակցել են նշանավոր գիտնականներ՝ակադեմիկոսներԱ.Ն.Բախը,Ի.Մ.Գուբկինը,Գ.Մ.Կրժիժանովսկին, Դ.Ն.Պրյանիշնիկովըն ուրիշները: Հիմնվելով ձեռնարկություններիփորձի Ա գիտահետազոտական տվյալների վրա, ստանդարտացմանկոմիտեն մշակել Ա հաստատել է համամիութենական ստանդարտներ, մտցրել է հաստատված ստանդարտների հերթականհամարակալում: Առաջին ստանդարտներըհաստատվել են 1926 թվականիմայիսի 7-ին՝ ցորենի աշնանացան ն գարՕանացանսելեկցիոն սորտերի համար: Վետագա զարգացման գործում կարնոր էտապ է համարվում 1940 թվականինստանդարտներիհամամիութենականկոմիտեի ՑՀ«Շ ստեղծումը: Ստանդարտները ստացել են պետական անվանում տալով նրանց նոր համարակալում: Ստանդարտացման կարնորագույն խնդիրը դա ստանդարտների մշակումն է արտադրանքի ն մթերքների որակի չափավոր մակարդակ ապահովելու համար: Արտադրանքին մթերքների որակի նորմավորման մակարդակը չի կարող անփոփոխլինել: Գիտությանն տեխնիկայիզարգացման հետ միասինկատարելագործվումէ արտադրությունը, բացահայտվում է արտադրանքի նոր հատկություններ ն դրանց օգտագործման հնարավորություններ, մշակվում են դրանց որակի որոշման նոր մեթոդներ: Այդ. պատճառով էլ գործող ստանդարտներըպարբերաբար վերանայվում են, հները փոխարինվումեն նորերով, որն առավել բարձր պահանջներ

ներկայացնում արտադրանքիորակի նկատմամբ: Ստանդարտացմանտնտեսական արդյունավետությունը ն տնտեսությունում ստանդարտներիներդրումն առավել ամբողջական է լինում կոմպլեքսային ստանդարտացման զարգացման դեպքում: Ստանդարտացման կոմպլեքսայնությունը ապահովվում է ստանդարտացման ծրագրի մշակմամբ, որն ընդգրկում է արտադրանքը, հավաքական միավորները, դետալները, կիսաֆաբրիկատները, հումքը, տեխնիկական միջոցները, արտադրությաննախապատրաստմանն կազմակերպման մեթոդները: Այդպիսի ծրագրեր մշակվում են նան գյուղատնտեսության մեջ: է

ն ձեռնարկություններիհամար: Գանրապետակազմակերպությունների կան ստանդարտացմանօրինակ կարող են ծառայել ժողովրդական սպառմանառարկաները: Առավել սահմանափակ գործողության ստանդարտներին դաս-

լ

2. ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱՇՔԸ

-

ԵՎ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ճյուղայինները: Դրանք պարտադիրեն տվյալ ճյուղի բոլոր ձեռհամար, ինչպես նան տարնարկություններին կազմակերպությունների բեր ճյուղերի այն ձեռնարկությունների Ա կազմակերպությունների համար. որոնք օգտագործում են նրա արտադրանքը: Այդպիսի ստանդարտներըհաստատում են տվյալ տեսակի արտադրանք թողարկող անախարարությունները: ճյուղային ստանդարտները սահռաջատար են այն արտադրանքի վրա, որոնք չեն պատկանում ստանմանվում ղարտացմանպետականօբյեկտներին: Ձեռնարկությունները կամ միավորումները արտադրության կազմակերպմանՆ տեխնոլոգիայի կատարելագործման, տնտեսական ցուցանիշների լավացման համար իրավունք ունեն մշակել ե հաստատել ձեռնարկությունների ստանդարտներ: Բոլորր կատեգորիայի ստանդարտնե աժանվում են ձների, ՝ ը վում

են

Գործողության ոլորտներից, բովանդակությունից ն հաստատման մակարդակիցկախված ստանդարտները բաժանվում են երեք խմբի՝ միջազգային,ռեգիոնալ ն ազգային: Միջազգային ստանդարտները մշակվում ն հաստատվում են, 1946 թ. ստեղծված, ստանդարտացման օգտագործվում են տեխնիկական պայմանների ե միջազգային կազմակերպության (ՍՇՕ) կողմից, ռեգրռնալը կազմամթերքների պահպանման ն որակի որոշման մեթոդների ՎՊպահանջների, կողմից, որի կազմի մեջ մտնում են մի քանի երկրներ, որոնք իրենց գործունեությունը միավորում են տնտեսական ն քաղաքանպատակահարմարության 7Սիստեմավորման ն օգտագործման կան հետաքրքրություններիհիման վրա: Ազգային ստանդարտները են համար մշակվումն գործում են այս կամ այն երկրի սահմաններումն հաստատեն ժողովրդական րի ն խմբերի: Բաժինների հիմքում վում "սության ճյուղերը, որոնցից յուրաքանչյուրին ամրացվում է ինդեքս: Օչ լո Ք քան 90 երկիր: ավելի րիր: րինակ, սննդային ն համային արտադրանքիինդեքսը՝ Ւ|, գյուղատնտեհիմ ա ՍՇ սություն ն անտառային տնտեսությունը-Շ: Բաժնի սահմաններում մ Աո յՇքյ գիտատեխնիկակա ԱԱՎԳՆԻՆ ստանդարտները բաժանվում են դասերի ն խմբերի, 10 բալային զին աջակցելը: ՍՇՕ-ի կազմում ընդգրկվում են ավելի քան առաջընթացին համակարգով, օգտագործելով բոլոր թվանշանները կամ դրանց մի 180 տեխնիկական կոմիտեներ, այդ թվում «Գյուղատնտեսական մասը Օ մինչ, 9: Մթերքներին վերաբերող ստանդարտները, այս (7«-34): Այդ կոմիտեն ներառում է սննդամթերքներ» դասագրքում, գտնվում են 1-4 խմբերում: Դաս Շ1-դաշտային տարբերմթերքներիգնով (հատիկային ն հատիկաընդեղենային, մրգեր Շ2-տեխնիկական դաս Շ3-պտուղ-հաբույսեր դաս ն դրանց վերամշակման մթերքներ, կաթ ն կաթնամն բանջարեղեններ դաս Շ4-բանջարաբոստանային Յուրաքանչյուր ենթակոմիտեում կան աշխատանքային Ելնելով այս դասընթացինպատակային նշանակությունից, առաբեր,որոնք զբաղվում են նորմավորմանայս կամ այն պրոբլեմներով: մում են եխն ը հ նջների ն ել հաճ Ազգայինստանդարտները, նախկին ԽՍՀՄ-ում բաժանված էին չ մասնագետների արկման ստանդարտներին: Գյուղատնտեսության պետական,հանրապետական, ճյուղային Ղ ն տեխնիորս կատեգորիայի է լինեն տերմինների ն նշանակումների ստանտեսադաշտում պետք մ ը Ազգային ստանդարտնե դարտները,օրինակ.«մթերվող ե մատակարարվող հատիկ: Տերմիններ չորուց վիր ը պարտադիր ժողտնտ րտոցր են ն ն կերեր: բոլոր կազմակերպությունների ն ձեռնարմությանբոլոր Տեխնիկական պահանջներում բերվում են որակի նորմերը Ն կողմից: Իսկ հանրապետականստանդարտները (ՔՇ՛) հանձնարարականներըմթերքը Ա հումքը խիստ որոշակի նպատակնեեն հանրապետականն տեղական նշանակության բոլոր պարտադիր

ԱԱ որոնցից.

իրենը ոնք

ւթյաննագավառում, նականում տեխնիկական

ստանդարտները: լ

ԱԱ րան արհի ե կայանում արադորտենրի իրնԸ ջազեաիին տրիոիջազգային

հաժանվում իետական բաժինների, դասե տակր արատները

տապտուղ

լ

լ

՛ մ աարծկատե կական: Գեր (ԳՈՍՏ).ո ոնն ի իվը գորիա ստանդա էւական

ճյուղերում,

կությունների

"'տնտե-

մշակա-

ենթակոմիտեներ

իր

դրվում

մշակաբույսեր մշակաբույսեր:

դիՊԼ քոն իաղա մելաճախ փոր գվահանջ շրի որակի -

սահմանումներ», «ՀամակցվածՏերմիններ սահմանումներ:

-.

րով օգտագործելիս: Օրինակ` գարին՝ որպես հումք, օգտագործվում է արղյունաբերության տարբեր ճյուղերում ն նրայուրաքանչյուր հատիկի նկատմամբ ներկայացվում Է յուրահատուկ պահանջներ: Դրա համար էլ են դործում տարբեր ստանդարտներ պարենային, կերային, ձավարային Ա գարեջրի արտադրության նպատակով օգտագործվող գարու հատիկիհամար: Եթե ալյուրի ն ձավարիարտադրության համար ծլունակությունը նշանակություն չունի, ապա գարեջրի ն ածիկի արտադրությանհամար տվյալ ցուցանիշը` կարնորագույններիցմեկն է, որը ներկայացված է հումքի այդ տեսակին ն ըստ ստանդարտի՝ ծլման ընդունակությունը90-95 տոկոս պակաս չպետք է լինի: Օգտագործման նպատակահարմարությանառումով ստանդարտների կառուցվածքը միասնականացված է: Յուրաքանչյուր ստանդարտ սկսվում է սահմանումից, ուր նշվում է, թե այն ինչի վրա է տարածվում: Ապա գալիս է այն բաժինը, որում ապրանքը բաժանում են տարբեր խմբերի,սովորաբար անվանելով տիպեր, կամ տեսակներ, այսինքն տրվում են ապրանքների դասակարգումը: Բուսական հումքի զգալի մասի տիպերի բաժանման հիմքում դրվում են կայուն հատկանիշներ,որով բնորոշվում է մթերքների տեխնոլոգիական ն սննդային արժեքը: Այդ հատկանիշներըլինում են բուսաբանական: Այսպես, պարենային ցորենը բաժանում են տիպերի կախված հատիկի տեսակից (փափուկ կամ կարծր), նրա գույնից (կարմրահատ կամ սպիտակահատ)ն կենսաբանականառանձնահատկություններից(գարնանացան ն աշնանացան): Որակական ցուցանիշների կայունության դեպքում էլ տիպերի են ենթատիպեր:Օրինակ, ցորենի փասահմաններում առանձնանում փուկ տեսակի կարմրահատ ձների հատիկի գույնը կարող է լինել մուգ կարմրից մինչն դեղին, հաճախ գույնի նրբերանգներըհամահարաբերակցվում է էնդոսպերմիկառուցվածքիհետ (ապակենմանկամ ալրանՄան): Ենջատիպերիբաժանման հիմքում, երբեմն, դրվում է աշխարհագրական հատկանիշը՝մթերքներիարտադրությանվայրը ն տեղանքը: Լավ կողմնորոշվելու համար բազմաթիվ ստանդարտներում նշում են տիպին ն կակամ են թատիպինդասվող սորտերի անվանումները: 2" Գ յուղատնտեսական մթերքների արտադրության պայմանները բազմազան են ն միանմանչեն ազդում դրանց որակի վրա: Դրա համար երի ն են թատիպերիդասակարգումը ե Վ տիպերի չի բացահայտում արտադ Նման դեպքում անհրաժեշրանքի բոլոր առանձնահատկությունները: ,

-

է

փոփոխվի Մինուն աու տեի ՄԵր աին հատկանիշներով: մաններում, կախված աճեցման պայմաններից,բերքահավաքից տություն

ծագում

մթեռքներհ

որա

մավորե

ն դրա ջուր ն

փոխադրումիցկարող են պարունակել տարբեր քանակությամբ խառնուրդներ, լինել տարբեր աստիճանիլցված վնասատուներով նհիլ8

վնասված կամ չվնասված: վանդություններով,

Այդ կապակցությամբ էլ ստանդարտներում բերվում

են

որակի

նորմեր տարբեր հատկանիշների վերաբերյալ, որոնք ազդում են արտադրանքիսպառարժեքիվրա: Նշված ցուցանիշները ձնակերպվումեն ԿՏեխնիկականպահանջներ» բաժնում ն բնութագրվում են հատուկ տերմիններով վիճակով (օրինակ, հատիկի խոնավությամբ ն խառնուրդների պարունակությամբ), աստիճաններով (հացապաշարների վարակվածությամբ), կատեգորիաներով (ըստ հատիվնասատուներով կի բնաքաշի), խմբերով (ըստ Կլեյկովինի) ն այլն: Որոշ ստանդարտներում որակականցուցանիշները միավորված են դասերում: Առաջին դասին պատկանում են բոլոր ցուցանիշներով լավագույն որակի մթերքները: Նշանակությունից կախված, ստանդարտներում տալիս են որակի հիմնական (բազիսային) ն ստորին, ստանդարտներ թույլատրելի (սահմանափակիչ) նորմերը: Շատ ավարտվում են ոչ մեծ բաժիններով (քաղվածքի ձնով), որակի փորձարկմանմեթոդներով, որը կիրառվումէ տվյալ մթերքի գնահատման ժամանակ, ինչպես նան դրա պահպանման ն փոխադրման պայմանների մասին: Առանձնահատուկ տեղ են գրավում որակի գնահատման ստանդարտները: Հումք, նեպատրաստի արտադրանքը գնահատում են դրանք սպառողներին հասցնելու տարբեր էտապներում: Հետնաբար, միայնմիննույն ստանդարտայինմեթոդներըկիրառելով,կարելի է խուսափել սխալներից, ապրանքը այս կամ այն որակի խմբին դասելիս, ունենալ ճիշտ մոտեցում` նրա դիմաց հաշվարկներ կատարելու ժամա-

նակ:

|

3. ԿՈՆԴԻՑԻԱՆԵՐ

Կոնդիցիայի համակարգը: Գյուղատնտեսությունում արտադրվող մթերքների տարորակությունը նույն տեսակի սահմաններում անհրաժեշտություն է առաջացնումոչ միայն լայնորեն նորմավորել դրանց սահմանել նորմե նզ հհման ն ն նորմեր, որոնց հիմանվրա արտադրանքը գնող որակը,այլնՆ սահմանել պետականն կոոպերատիվ կազմակերպություններըկարող են վարձատրել:Պակաս կարնոր չէ նան գյուղատնտեսականհումքը վերամշակող արդյունաբերությանհամար նույնպես ունենալ դրանց որակի նորմեր, քանի որ դրանից շեղվելու դեպքում Քողարկվողարտադրանքի ելը (տոկոսներով).իսկ հնարավոր է նան որակը:Այդպիսինորմեր անհրաժեշտ են-նան հումքն այլ նպատակների համարօգտագործելիս: Այդ կապակցությամբ էլ պետական նորմավորմամբ մշակվել է կոնդիցիայիհամակարգ(նորմեր), որն ամբողջությամբկամ մասնակիովր

կփոխվի ձեռնարկությունո

լ9

րեն ներառվում են պետական ստանդարտներում,կամ ստանդարտներում արվում է վկայակոչում գործող կոնդիցիաներով ղեկավարվելու մասին: Գյուղատնտեսության բնագավառում կիրառում են հետնյալ կոնդիցիաները՝մթերման, ցանքային, արդյունաբերականն արտահան-

ման:

Ցանքանյութի կոնդիցիա: Ամբողջությամբընդգրկվում են սերմերի ցանքային ն սորտային որակի պետականստանդարտներում:Լավագույն են համարվում այն սերմերը,որոնք համապատասխանում են ստանդարտի առաջին դասի պահանջներին: Գյուղատնտեսության արտադրության ամենահիմնական խնդիրը ցանքային բարձր կոնդիցիայի սերմնանյութի արտադրությունն է, քանի որ զգալիորեն է պակասում միավոր 0տարածութան համար պահանջվող սերմնանյութիքանակը, դա նպաստում է նան բերքատվության բարծրացմանը ն որակի լավացմանը: էլիտայի ն տարբեր վերարտադրության սերմնանյութվաճառելիս, այն պետք է համապատասխանի որակի որոշակի նորմերի: Գոյություն ունեցող նորմերից շեղվելու դեպքում իրականացնում են համապատասխան զեղչեր գնման գնից, կրճատում են սորտային հավելավճարներըկամ սերմնանյութը համարում են ոչ

կոնդիցիոն:

Մթերման կոնդիցիաներ: Այդպես են անվանում գյուղատնտեսական մթերքներիորակի նորմերը այն վաճառելիս:Դրանք բաժանում

բազիսայինն սահմանափակիչի: Բազիսային կոնդիցիա: Ինչպես անվանումն է ցույց տալիս, դա որակի հիմնական նորման է: Բազիսային կոնդիցիայի պահանջներին համապատասխանող մթերքն ունենում է պարենակերայինե տեխնիկական լիարժեք որակ: Այդպիսիհումքից ստանում են ստանդարտիպահանջներըբավարարողբարձրորակարտադրանք:Այս առումով էլ բազիսային կոնդիցիան հիմք է ծառայում գյուղմթերքների վաճառքի ժամանակ իրականացվողհաշվարկներիհամար: Եթե գյուղարտադրանքը, որակի բոլոր ցուցանիշներով, համապատասխանում է բազիսային կոնդիցիայիպահանջներին, ապա վճարում են հանրապետության տվյալ գոտու համար սահմանվածգներով՝ ամբողջ խմբաքանակիֆիզիկական քաշի հաշվով: նախատեսվածից բարձր որակի արտադրանքվաճառելիս, տնտեսությունները,ֆերմերները ն անհատներըխրախուսվում են հավելավճարներով`գնման գնի, մի քանի ցուցանիշներով էլ արտադրանքիֆիզիկականքաշի հաշվով: Արտադրանքիտեսակից կախված բազիսային կոնդիցիաներըկարող են միասնականերկրի ամբողջ տարածքի համար կամ դիֆերենցլինել ված՝ ըստ գոտիների, հաշվի առնելով մթերքի արտադրությանպայմանները: Երբեմն, բազիսային կոնդիցիայիմեջ մտնող որոշ ցուցանիշներ միասնականեն, մյուսները կրում են գոտիականբնույթ: են

Սահմանափակիչ կոնդիցիաներ: Դա մթերքի որակի առավել թույլատրելինորման է՝ այն պետությանըվաճառելիս: Եթե մթերքը, թեկուզ ցուցանիշների որնէ մեկով վատ է, քան նախատեսվածէ սահմանափակիչկոնդիցիայի պահանջներով, ապա ոչ մի մթերող կազմակերպություն իրավունք չունի այն գնելու: Սահմանափակիչ կոնդիցիայի չհամապատասխանողմթերքներըգնում են միայն իրապահանջներին վասու մարմինների թույլտվությամբ: Սահմանափակիչ կոնդիցիայից չեղումը դեպի վատ կողմը, որը թույլատրվում է որակի առանձին ցուցանիշներով,սահմանվում է առանձին գոտիների համար: այն էլ խիստ որոշակի կարգավիճակով:Հիմնականում դա կապված է գյուղատնտեսության բնագավառում դասակարգվող յուրահատուկ (գլխավորապես կլիմայական)պայմաններով: Եթե մթերքների որակը ցածր է բազիսային կոնդիցիայից. բայց սահմանափակիչի սահմաններում է, ապա մթերոդ կազմակերպությունները վճարում են դրանց դիմաց զեղչերով գնման գնից: Դրանից բացի մի քանի ցուցանիշներով,որակի շեղման դեպքում (օրինակ, բազիսայինից հատիկի խոնավության բարձր լինելը), իրականացնում են զեղչեր ֆիզիկականքաշից: Զեղչերի մեծությունը խիստ կարգավորվում է պետության կողմից ն չեն կարող փոփոխել տեղերում: Մթերման կոնդիցիաներում(ինչպես բազիսային, այնպես էլ սահմանափակիչ) ընդգրկված են միայն մթերքի որակի հիմնական ցուցանիշները, որոնք արտացոլում են նրա վիճակը ն Շգտագործման հնարավորությունը: Մանրամասնորեն ծանոթանալով մթերմանկոնդիցիաներին, հնարավորություն է տալիս ղեկավարներին ն մասնագետներին ճշտորեն նախապատրաստելմթերքների խմբաքանակներըպետությանը վաճառելու համար: Արդյունաբերական կոնդիցիա: Այս նորմերը ստույգ պատկերացում են տալիս արդյունաբերությանյուրաքանչյուր ճյուղի կողմից հումքի նկատմամբներկայացվող պահանջներիմասին: Դրանով ղեկավարվում են արտադրության վայրերում, մթերքների վերամշակման ժամանակ: Արտադրանքի ելը հաշվարկում են որակի սահմանված նորմերի հիման վրա: Արտահանման կոնդիցիա: Դրանք կազմում են՝ հաշվի առնելով համաշխարհային շուկայում ապրանքի որակին ներկայացվող պահանջները:Գյուղատնտեսականբարձր որակի հումք վաճառելիս, ստանում են մեծ եկամուտ, վալյուտա՝ միավոր արտադրանքի համար: Արտահանման կոնդիցիաներին ծանոթացումը:թույլատրում է ճիշտ կազմակերպել գյուղատնտեսականմթերքների արտադրությունը արտաքին առնտրի համար: Կոնդիցիաներումյուրահատուկ պահանջներ են նախատեսվում երկարատե. պահպանման համար պահեստավորվող մթերքներիհամար:

4. ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

Որակի որոշման

ՈՐԱԿԻ ՈՐՈՇՄԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

սկզբունքները: Յուրաքանչյուր

նրա դասակարգման ն հատման,

նա-

աաա իրականացվող մթե

դիմաց ների հարցում կարնորդեր է խաղում որակական ցուցանիշների հետազոտման ճիշտ կազմակերպումը ն կատարումը: Դրանիցբացի, մթերքների որակի որոշումը, տարբեր եղանակներիանհրաժեշտ է դրանց պահպանմանն նախնականմշակմանն վերամշակման ժամանակ: Մթերքներիորակի որոշման եղանակներըբազմազան են, բայց դրանք բոլորը բաժանվում են երկու խմբի` սենսորային(լատիներենից ՏՅոՏսՏ-զգայություն, զգացում), կամ զգայաորոշում: Զգայական եղանակ: Պատմականզարգացման առումով ապրանքների սպառարժեքի ուսումնասիրությանառաջնությունը պատկանում է սենսորային մեթոդներին:Մարդը, որպես սպառող, օգտագործելով իր զգայական օրգանները` ստացել է անհրաժեշտ ինֆորմացիա ապրանքի արժողության մասն: Սակայն, ապրանքային խմբաքանակի որակի գնահատումը միայն օրգանոլեպտիկ հատկանիշներով,որն իրականացվում է տարբեր ժամկետներում ն տարբեր մարդկանց կողձից, կարող է բերել սուբյեկտիվություն: Օրգանլեպտիկորեն որոշման արդյունքները կախված են անձի փորձառությունից,նրա հոգեբանականվիճակից ն, վերջապես, բարեխղճությունից:Այդ բոլորը է բերել կարող արդյունքներիհամատեղելիություն: դրա

Լաբորատորայինեղանակ: Գիտությանն տեխնիկայիզարգացմիասին, ապրանքագիտության պրակտիկացումկիրառում են մթերքի որակի գնահատման մեթոդներ՝ փորձասարքերի օգնությամբ: Դրանցանվանում են լաբորատորային (գործիքային)կամ օբյեկտիվային, քանի որ մարդը արդյունքները,երբեմն նույնիսկ ավտոմատիկորեն գրանցվող ցուցանիշները, բացահայտում է՝ օգտագործելով այս կամ ման հետ

այն սարքերը:

Կախված սարքերի գործողությանսկզբունքներից,մթերքներում ցանկալի հատկանիշներիբացահայտումից,տարբեր ռեակտիվների օգտագործումից, հետազոտմանժամանակ մթերքներիմշակման եղանակներիցհ̀ետազոտմանլաբորատորային մեթոդը բաժանում են` ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիկական-քիմիական, կենսաբանականե

տեխնոլոգիական տարատեսակների:

.

Ֆիզիկական եղանակներ: Հետազոտմանայդպիսի մեթոդների օրինակ է ծառայում մթերքների զանգվածայինկազմի ն դրա մեջ մտնող բաղադրատարրերի որոշումն ըստ խոշորությանն. միատարրության, մթերքների միկրոստրուկտուրայի ուսումնասիրումը,օսլայի ն շաքարների պարունակությանպոլյարոմետրիկ,լուծվող չոր նյութերի ն

ճարպերի ռեֆրակտոմետրիկորեն, էլեկտրականմեթոդով

խոնավութ-

յան, ինչպես նան լույսաչափերով մթերքի գույնի ճշտորեն որոշումները,

միջատ-վնասատուներովմթերքներիվարակվածության բացահայտ-

համար ակուստիկ մեթոդներիկիրառումը ն այլն: Քիմիական եղանակներ: Տվյալ մեթոդները շատ տարածվածեն, քանի որ մթերքների սննդային ն տեխնոլոգիականարժեքը ուղիղ կախման մեջ է գտնվում նրա կազմի մեջ մտնող օրգանական ն հանքային նյութերի քանակից ն կազմից: Սննդի մասին գիտության զարգացման հետ միասին չի սահմանափակվել այս կամ այն խումբ նյութերի գումարային որոշմամբ: Անհրաժեշտություն է դառնում ուսումնասիրել սպիտակուցների ամինաթթվայի կազմը, վիտամինների,պիգմենտներին այլ միացությունների առկայությունը: Պետք են նան կենսաքիմիական հետազոտություններ, օրինակ, մթերքներում ֆերմենտների ակտիվության որոշումը, քանի որ ֆերմենտային համակարգի վիճակից են հաճախ կախված նրա տեխնոլոգիական հատկությունները: Շատ մթերքներ բնորոշվում են ազատ թթուների պարունակությամբ, դրա համար էլ բավականին հաճախ որոշում են տիտրացնող քիթթվայնությունը: Գոյություն ունեն նան հետազոտման յուրահատուկ ն միական մեթոդներ, օրինակ` ազդրուկ-թթվեցված համակցված կերերում որոշում են կերակրի աղի պարունակությունը: Ֆիզիկական-քիմիական եղանակներ: Նույնպես կիրառություն են գտնում (ալյուրի սուսպենզիայի մածուցիկության որոշում, ալյուրի ման

կարելի

|

արտադրանքում

ն այլն): ջրակլանողունակություն

տարածում են ստացել, աԿենսաբանական եղանակներ: Լայն մենահասարակից մինչե առավել բարդ մանրէաբանական (հատիկներում տնոքիկ նյութերի պարունակության որոշումը նմուշի խմորման մեթոդով,մթերքներում միկրոֆլորայի տեսակային կազմը, մեկոզների ն բակտերիոզների հայտնաբերում ն այլն): Կենսաբանական մեթոդին է պատկանում նան վնասատուներով՝ միջատներով ն տզերով մթերքների հետազոտումը, երբ սահմանում են դրանց տեսակավարակվածության յին կազմը: Տեխնոլոգիական եղանակներ: Դա գյուղատնտեսական հումքի որակի հետազոտման կոմպլեքս մեթոդ է, որը որոշակի պատկերացումէ տալիս ապագա մթերքի (կիսաֆաբրիկատ) որակի մասին: Տեխնոլոգիական պրոցեսների սխեմայի փորձարկման միջոցով հումքը ձնափոխվում է կիսաֆաբրիկատի կամ պատրաստի արտադրանքի, որի որակով էլ սահմանվում է նրա տեխնոլոգիական արժեքավորությունը: Այսպես, հատուկ լաբորատոր աղացով հատիկանմուշի աղացվածը հնարավորություն է տալիս որոշելու հատիկի տեխնոլոգիական հատկությունները, այդ թվում ալյուրի ելը, իսկ փորձնական հացաթխումը ալյուրի հացաթխմանհատկություններիմասին: Լաբորատոր եղանակների օգտագործումը բավականին ճիշտ ն :

համադրելի արդյունքներ է տալիս միայն այն դեպքում, եթե պահպանվում են հետազոտման եղանակը ն գործիքների ու սարքավորումների աշխատանքայինկանոնները,իսկ դրանք պետք է տեխնիկականտեսակետից լինեն սարքին վիճակում ն ստուգվեն սահմանված կարգով: Շեղումը համանման կանոններից,ոչ միայն արժեզրկում է հետազոտությունների իրականացումը, այլն կարող է մեծ վնաս հասցնել մթերքն ըստ ստանդարտի դասակարգման,դրա հետագա օգտագործման, պահպանման ն իրականացվողհաշվարկներիժամանակ: Հետազոտման լաբորատոր եղանակների կիրառումը չի բացառում մթերքների զգայական գնահատման օգտագործումը: Դա հիմնականում վերաբերում է սննդամթերքներինն հումքին, քանի որ մթերքի արտաքին տեսքը (ձն, չափ, մակերես, երանգ) շատ լավ է բնութագրում նրա վիճակը, հասունացման աստիճանը,տիպայինկազմը ն այլն: Դրանից բացի, մի քանի շատ կարնոր հատկանիշներ,օրինակ, հուռոը,միայն որոշում են զգայաորոշումով: Մթերքների գնահատման ժամանակ ոչ պակաս նշանակություն են տալիս նան համին: Մթերքներիհոտն ու համը նրա թարմության, արատավորության կամ լրիվ փչացածության հատկանիշ են: Այդ կապակցությամբ էլ պետստանդարտներումնորմավորում են նշանակություն ունեցող բոլոր օրգանոլեպտիկցուցանիշները: Որակի փորձարկման ստանդարտներում լաբորատոր ցուցանիշների հետ միասին նկարագրվում են նան օրգանոլեպտիկայինը: Համտեսի եղանակ: Սննդարդյունաբերությանձեռնարկություններում, առնտրի ն հասարակական սննդի համակարգում, գիտական հիմնարկություններում (սելեկցիոն կայաններից սկսած) հումքը կամ մթերքը ըստ քիմիական կազմի,ֆիզիկական հատկությունների,կենսաբանական առանձնահատկություններին տեխնոլոգիական արժեքավորության բնութագրելու հետ միաժամանակօգտագործում են համտեսի եղանակը (լատիներենիցԺ6ցստէուճ,համը ստուգել): Մասնագետների ն սպառողների մասնակցությամբբաց կամ գաղտնի համտեսն անցկացնում են հացի, ձավարի, մրգերի, հատապտղի,բանջարի, թեյի, բուսաբուծական ն անասանապահական այլ մթերքներիորակի գնահատման են բալերով, հատուկ մշակված ցուցանակով համար: Գնահատում մթերքներիյուրաքանչյուր տեսակիհամար: Արտադրանքիորւսկի որոշումն ըստ. ստանդարտի.ստանդարտը նախատեսում է արտադրանքի որակի գնահատման եղանակների փոքր-ինչ ն առավել լայն դասակարգում: Այն ընդգրկում է չափողական, գրանցողական, հաշվարկային,օրգանոլեպտիկ,փորձագիտական ե սոցիոլոգիական եղանակներ: Չամփողականեղանակ: Արտադրանքիորակական ցուցանիշների կարնորությունը կամ նշանակությունը որոշում են չափողական տեխնիկական միջոցների օգնությամբ: Տվյալ մեթոդը հիմնվում է այն

ստագվում է չափիչ ն ստուգիչ միջոցներիօգվրա, որը ինֆորմացիայի տագործմամբ:

ն Գրանցողականեղանակ: Կենսագործում են դիտարկումների ծախսերի կամ առարկաների երնույթներիթվաքանակիհաշվարկների` հիմանվրա: Հաշվարկային եղանակ: Իրականացվում է, օգտագործելով մթերքների որակական ցուցանիշները, տեսական կամ գործնական պարամետրերիկախվածությանհիմքի վրա: Մեթոդը հիմնականումկիրառում են մքերքի նախագծմանժամանակ, երբ վերջինս դեռնս փորճ-

նական ուսումնասիրմանառարկա հանդիսանալ չի կարող: Այդ եղանակով հիմնավորումեն մթերքի որակիտարբեր ցուցանիշների միջն եղած

կախվածությունը:

'

Զգայաորոշման եղանակ: Չի բացառում տեխնիկականՄիջոգների օգտագործման հնարավորությունը (խոշորացույց, մանրադիտակ), որոնք բարձրացնումեն զգայականօրգանների ճանաչողական

ընդունակությունը:

ոՓորձագիտականեղանակ: Ցուցանիշների նշանակությունը հիճան վրա կողմից ընդունվող որոշումների րոշում են փորձագետների (այդ թվում նան համտեսողների): Սոցիոլոգիական եղանակ: Կայանում է սպառողների կարծիքների հավաքագրման ն վերլուծման մեջ: Այն կատարումեն հարցումների, անկետա-հարցարանիտարածման, կոնֆերանսների,խորհրդակօգնությամբ: ցությունների,ցուցահանդեսների, համտեսների մթերքների, ինչպես նան ապրանքների մեծ Գյուղատնտեսական մասի որակի որոշման համար հետազոտում են մթերքի խմբաքանակի շատ փոքր քանակություն, այսպես կոչված միջին նմուշի մեթոդով: Գյուստաղատնտեսականմթերքներիորակի արժանահավատ տվյալներ են ամբողջ իր մթերքն երկու պայման՝ նալու նպատակովպահպանում զանգվածովպետք է լինի բավականինձիատարը(իսկակականիցլինի մեկ խմբաքանակ),միջին նմուշը կազմում են այնպես,որ այն արտացոլի խմբաքանակիմիջին որակը: .

Միջին նմուշի ձեավորմանհամար որպես ելանյութ է ծառայում հատարբեր շերտերիցանջատվածկետանմուշները: տիկախմբաքանակի չափից ն գտնվելու տեղից կախված Մթերքի տեսակից, խմբաքանակի պահեստներում) (տարայում կամ կույտերով, փոխադրամիջոցներում, կետանմուշներիանջատմանկանոնակարգըմիանգամայնտարբեր են: Միջին Ամուշի ձեավորման ժամանակ միասնական ցուցաբերելու ն դրա հետ կապված բոլոր գործընթացներըհ̀անույթի նմուանջատմանտեխնիկան,նմուշի խառնմանկանոնակարգը,միջին նան անալիզների ն շի ձնավորման կշռվածքներիանջատման,ինչպես բոլոր հարցերը ստանդարտացվածեն: Դրանք բոլորն իրականացման

մոտեցում

էլ ընդգրկում են «Տեխնիկական պահանջներ» ստանդարտում: Տարբեր նշանակությանհատիկայինխմբաքանակներիցանջատ-

անալիզների համար օգտագործվող ված միջին նմուշի ն լաբորատոր կշռամասերիվերաբերյալ ընդհանուր պատկերացումեն տալիս նկար 2-ում բերված տվյալները: Նմուշների անջատման համար օգտագործում են զննաձողեր, կամ հատուկ համակարգեր,նմուշանջատիչներ:

ԳԼՈՒԽ

ԹԱԹԺԾԹԾ 11111 (2(4240:2 ԼԼ

Ր

Ը

ԼԼ

ԱՑ

Ն

ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

Լ

Միջին նմուշ

ՋօծածատՓօռծատնՓաած Նկ.2

ելանյութ,

Կետանմուշները խառնում են դրանից էլ միջին նմուշ ստանալու համար: խատուկ համասարքերի՝ բաժանիչներիօգնությամբ անջատում են կշռվածքներ՝ տարբեր բնույթի անալիզների համար, որի կշիռը տարբեր անալիզների համար միանգամայնտարբեր է: Գյուղատնտեսությանբնագավառումբուսաբուծականմթերքների դրանք վաճառքի, պահպանման,լրամշակման ն վերամշակման համար

նախապատրաստվելիս:

Ստուգողական հարցեր ն առաջադրանքներ: Տվեք «ստանդարտ» ն «ստանդարտացում» տերմինների բնո-

րոշումը:

2.թշոոււանդարտների բնագավառումօգտագործվող 3. Կրա տննության մթերքների որակի գեա հատման տասական դներ

կատեգորիաներըն դրանց կիրառութ -

`

լ

՝

ԳԻՏԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

|

1. ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

լ | |

1.

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՎՐԱ

ՊԱՀՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԲՈՆՆերը

|

Գյուղատնտեսականմթերքներիպահպանմանն պահածոյացման

Աւ վարում Սաո մի

քանի եղանակներ

իահնաղարյա թառել Ժա-

(չորացում, ապխտում, հողի մեջ

պահպանում,սա-

են

մանակներից:Դրանց կիրառմանտեխնիկանփոխվել է հասարակութ-

յան զարգացման հետ համընթաց,իսկ տեսական հիմնավորումն արվել է անհամեմատ ավելի ուշ, երբ բացահայտվել է մանրէների դերը բնության մեջ, ձնավորվել են գիտության այնպիսիբնագավառներ, ինչպիսիք

Մթերքները,քաշի նվազագույն կորուստներով Ա առանց որակի վատացման,հնարավոր է պահպանել միայն դրանցից յուրաքանչյուրի համար չափավոր պայմաններ ապահովելու դեպքում: Նման պայմանների ուսումնասիրությունը, պահպանման ռեժիմների ն եղանակների մշակումը ն կատարելագործումը,պահպանման տեսական ն գործնական կարնորագույն խնդիր է: Դա լուծելիս, ամենից առաջ դիմում են մթերքների հատկությանը, որպես պահպանմանօբյեկտ: Դրա հիման վրա էլ որոշում են պահպանման ռեժիմն ու եղանակը, որն առավելագույնս պետք է ապահովի նրա սպառարժեքը: Սակայն, հաշվի են առնում նան հարցի տնտեսականկողմը: Օրինակ, կարելի է մթերքների պահպանմանհամար ստեղծել իդեալական պայմաններ,սակայն ունենալ այնպիսի ծախսեր, որը կարելի է ծածկել միայն գների զգալի բարձրացմանհաշվին: Ուստի, գործնականումձգտում են կիրառել մթերքների պահպանման մասսայական եղանակներ` հաշվի առնելով դրանց :

հատկությունները, գինը, տնտեսությունների հնարավորությունները ն արտադրանքինպատակայիննշանակությունը: Գյուղատնտեսական մթերքների դիմացկունությունը, պահպանման ժամանակ կախված է նրա քիմիական կազմից, ֆիզիկական կառուցվածքից ն շրջակա միջավայրի գործոնների ազդեցության ռեակցիայից: Նույնիսկ անօրգանականծագում ունեցող ապրանքները,պահեն պանման փոփոխում իրենց պայմաններից կախված, հատկությունները ն քիմիական կազմը: էլ ավելի բազմաբնույթ են օրգանական ծագում ունեցող նյութերում ընքացող գործընթացները: Ավելի բարդ է գյուղատնտեսական մթերքների պահպանումը: Դրանց կազմի մեջ մտնում են օրգանական միացությունների տարբեր խմբեր (սպիտակուցներ, ածխաջրեր, ճարպեր ն այլն), հանքային նյութեր ն ջուր: Գյուղատնտեսական մթերքների մեծ մասի պահպանումը բարդանում է դրանցում զգալի քանակությամբ ազատ ջրի պարունակության պատճառով, որն անհրաժեշտ պայման է բջիջներում ն հյուսվածքներում նյութափոխանակությանգործընթացների համար (աղյուսակ 2): Բացի դրանից բոլոր բույսերն ունեն իրենց յուրահատուկ էպիֆիտային միկրոֆլորա, իսկ հիվանդները վարակիհամապատասխանհարուցիչներ: Բերքահավաքիժամանակմիկրոֆլորան համալրվում է միկրոբներով, շրջակա միջավայրից հիմնականում հողից: Ուստի մեզ հեպահպանման յուրաքանչյուր օբյեկտ պարունակում է մեծ տաքրքրող քանակությամբ միկրոօրգանիզմներ,որոնք ընդունակ են հայտնի պայմաններում ակտիվորեն բազմանալ ն ազդել պահպանվող մթերքների քաշին որակի վրա: Աղյուսակ 2 Ջրի պարունակությունը գյուղատնտեսական մթերքներում(22) Մթերք Հացազգիների հատիկնե ն

Ջուր

երեր" | բակլազգիների

Յուղաբույսերի սերմեր

Սխտոր

7-32

(հաճախ 12-22)

(հաճախ 7-20)

64-70

Կարտոֆիլ

75-80

Կաղամբ

82-93

Սոխ

Ձմերուկ ն սեխ Լոլիկ, բադրիջան

Վարունգ

84-87

89-91

90-95 99-96

Մթերք

82-90

Խաղող

76-84

ներ

Շաքարի ճակն- | դեղ Չոր խոտ Ծղոտ : Կաթ (կովի)

Թթվասեր

Կարագ Հավի ձու (առանցկճեպի)

Ցիտրուսներ

83-88 79-90

87-90

Տավարի միս Խոզի միս Հավի միս Տարբեր տեսակիձկնեղեն

57-78

47-73 47-75

|

57-76

Գյուղատնտեսականշատ մթերքներ (հատիկներ ն սերմեր խոտ, ծղոտ, բուրդ, մորթի) սննդարար միջավայր են հանդիսանում մեծ խումբ կազմող վնասատուների (միջատներ, տզեր) համար: Դրանց ակտիվ զարգացմանդեպքում մթերքներիքաշի ն որակի հսկայական կորուստներ է տեղի ունենում: Գյուղատնտեսական մթերքների, մանրէների, միջատների ն տզերի բջիջների ն հյուսվածքների կենսունակության վրա ազդող են համարվում գործոնները ջերմաստիճանը, հիմնական ն խոնավությունը շրջակա միջավայրի օդագազային կազմը: Այդ պատճառով էլ մթերքների պահպանման բոլոր ռեժիմները ն եղանակները արիոտիկ հաստատվումեն պահպանվող օբյեկտի ն դրա շրջապատող ն բիոտիկ միջավայրի միջն գոյություն ունեցող փոխադարձ կապի ուսումնասիրության հիման վրա: Այսպիսով, գյուղատնտեսական մթերքներիպահպանման ժամանակ դրանց վիճակը, սպառողականարժեքը ն կորստի չափերը գլխավորապեսկախված են հետնյալ պատճառներից՝ մթերքների բջիջներում ն հյուսվածքներում ընթացող կենսաքիմիական պրոցեսների ինտենսիվությունից, մթերքների վրա միկրոօրգանիզմների ունեցած ազդեցության աստիճանից, մթերքներում միջատների ն տզերի ակտիվ զարգացումից: Գյուղմթերքների քաշի կորուստը ն

ն իուններ Գերա դեպքում: կրծուներ փան երու անց

որա

ատացում

ալիորեն

մեծանում

է նան

դրոդրանցմե

Ջուր

ՀԶատապտուղԿոր

-

Տանձ, խնձոր Կորիզավորպտուղներ

70-76 11-17 12-20 86-88

50-80 14-16 72-74

2. ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԻ

Գյուղատնտեսականմթերքներիպահպանման, կամ պահածոյաց-

ման եղանակներըհիմնադրվում են դրանցում ընթացող կենսաբանա-

կան գործընթացներիմասնակի կամ լիակատար ճնշման վրա: Այդ վիճակից ելնելով, պրոֆեսոր Յա.Յա. Նիկիտինսկին համակարգել է դրանք՝առանձնացնելովչորս սկզբունքներ՝ բիոզ, անաբիոզ,ցենոանաբիոզ ն աբիոզ: Դրանցից յուրաքանչյուրն ունի մի քանի վերափոխություններ(մոդիֆիկացիա): Սկզբունքներիմասին ընդհանուր պատկերացումէ տալիս հետնյալ սխեման.

Մթերքների պահպանման (պահածոյացման) սկզբունքները

Բիոզ էուբիոզ

Հեմիբիոզ-

Անասունների, թռչունների, ձկների ն այլ կենդանի օրգանիզմներիպահպանում ն փոխադրում -Պտուղբանջարեղենի պահպանումըթարմ վիճակում:

ար

Ր

Անաբիոզ

Ջերմաանաբիոզ

Պահպանումը հովացված կամ սառեց(պսիխրոն կրիոանաբիոզ) ված վիճակում Քսերոանաբիոզ

Մթերքների պահպանումը մասնակի կամ ամբողջովին ջրազրկված վիճակում Մթերքներիօսմոտիկ ճնշման բարձրացում Օսմոանաբիոզ Ացիդոանաբիոզ Միջավայրի թթվության փոփոխում, թթու ներարկելու միջոցով Նարկոանաբիոզ Անզգայացուցիչնյութերիօգտագործում '

Ցենոանաբիոզ Միջավայրում թթվության բարձրացում,-որոշակի խումբ` միկրոօրգանիզմներիզարգացման շնորհիվ ԱլկոհոլացենոանաբիոզՊահածոյացում միկրոօրգանիզմներիկողմից արտադրվող սպիրտով: Ացիդոցենոանաբիոզ '

Մբիոզ Ջերմաստերիլիզացիա Տաքացում՝ բարձր ջերմաստիճանիտակ ճառագայթային Տարբեր ճառագայթներիօգտագործում

ստերիլիզացիա Անտիսեպտիկներիներարկում Քիմիական ստերիլիզացիա Մեխանիկական Ֆիլտրացում ստերիլիզիացիա ՝

Շատ երկրներում Պահածոյացումկամ «Կոնսերվացիա»ըստ օօոտաո/8Ո6-պահպանում: (հատկապեսուսումնական լեզվով) այդ տերմինընշանակում է բացառապես «պահպանում». մեզանում դա հաճախհասկանում են որպես մթերքներիպահպանմանեղանակ, հերմետիկ տարայում, պահածոներիպատրաստում:

"`

1-Բիոզի սկզբունքը. Ինչպես ցույց է տալիս անվանումը, տվյալ պարագայում մթերքը պահպանվում է կենդանի ձնով: Ցանկացած կենդանի օրգանիզմ, ունենալով բնական իմուն հատկություններ, իրեն պաշտպանում է կենսաբանականտարբեր գործոնների ազդեցությունից, ինչ-որ աստիճանով էլ` շրջակա միջավայրի անբարենպաստներգործությունից: Բիոզի սկզբունքը պայմանականորենբաժանում են երկու ձնի իսկականկամ ամբողջական-էուբիոզ ն մասնակի-հեմիբիոզ: էուբիոզ-Կենդանի օրգանիզմների պահպանումը մինչն դրանց օգտագործման պահը: Այդպես են պահպանում մորթման համար նախատեսվածտնային անասունները ն թռչունները, նույն ձառվպահպանում են ձուկը ն այլն: Քաշի կորստից ն որակի վատացումից խուսափելու համար անհրաժեշտ է կիրառել պահպանման ռացիոնալ պայմաններ, ընդգրկելով նան անասուններին թռչուններիկերերով ապահովումը: ք

էուբիոզը ունի ժողտնտեսականհսկայական նշանակություն ն լայնորեն կիրառվում է աշխարհի շատ երկրներում: Այսպես, անասունների կերակրում-բտումը տնտեսապես շահավետ է լինում, երբ այն տարվում է արոտավայրերում, այնուհետն անասունները հասցնում են վերամ-

շակման վայրեր կամ մսի սպառմանկետեր: Դա ունի նան այն առավելությունները, որ հավասարաչափպլանաչափ են ծանրաբեռնում վերամշակող ձեռնարկությունները (մսի կոմբինատ,պահածոների գործա». րան) Ա սառնարանները: էուբիոզի սկզբունքը հնարավորություն է տալիս խոշոր քաղաքների բնակչությանը ստանալու թարմ մսեղեն ն այլ.

մթերքներ:

էուբիոզի սկզբունքի խախտումըանբավարարկամ ոչ լրիվ կերակրումը, ոչ ճիշտ պահպանումըն փոխադրումըհսկայական վնաս կարող է հասցնել ինչպես արտադրողներին,այնպես էլ ժողտնտեսությանը: Վեմիբիոզ (բիոզի մասնակի սկզբունք): Օժտված լինելով իմուն ե, բառի լայն իմաստով, պաշտպանիչ հատկություններով, հաջողվում է այս կամ այն ժամանակահատվածումկարտոֆիլի պալարները, արմատապտուղները, սոխը, կաղամբը ե պտղահատապտուղներըպահպանել թարմ վիճակում: Մթերքների պահպանվածության տնողությունը կախվածէ վեջիններիս առանձնահատկություններից ն պահպանման Օրինակ, դդումը սովորական պայմաններում երկար պայմաններից: ժամանակ պահպանում է իր սննդարժեքը, թարմ վարունգը միայն մի քանիօր: Խնձորի ձմեռային մի քանի սորտեր հաջողությամբ պահպանվում են 5-6 ամիս, ամառային սորտերը երկարատն պահպանման համարպիտանիչեն: Հետնապես, հեմիբիոզի եղանակը կայանում է նրանում, որ մրգերն ու բանջարը պահպանում են թարմ վիճակում, առանց որնէ մշակման:Կիրառում են միայն միջոցառումներ`ուղղված մթերքներում Դլ

նորմալ պրոցեսներիպահպանմանն դրանց ինկենսագործունեության

տենսիվության որոշակի սահմանափակումներշնչառության ընթացքում սննդատարրերիծախսի կրճատմանհամար: Մթերքներումկենսագործունեությաննորմալ պրոցեսներիպահպանումըն դրանց ինտենսիվության սահմանափակումը պահանջումէ մթերքների ն հումքի պահեստավորման ն պահպանմանորոշակի եղանակներ ու ռեժիմներ: Հեմիբիոզը, սովորականհասկացողությամբպահածոյացման մեթոդ չէ, դա միայն միջոցառումներիհամակարգ է, որն ապահովումէ պտուղբանջարեղենի պահպանումըկարճ ժամկետում:

Կենսագործունեությանգործընթացներիկարգավորմանհամար ն մթերքներումնկատելի ջրազրկումը բացառելու նպատակով այս խմբի ն 85-95 մթերքները պետք է պահպանել 0 աստիճանի մոտ ջերմային Հեմիբիոզի պայմաններում: տոկոս օդի հարաբերականխոնավության սկզբունքը շատ կարնոր է: Դրա ճիշտ կիրառումը հնարավորություն է ապահովել բուսականհյութալի, թարմ, Շ վիտատալիս բնակչությանը մինով հարուստ մթերքներովն այլ կենսաբանականխթանիչներով: Գյուղատնտեսական մթերքները սկզբունք: 2.Անաբիոզի հասցվում են այնպիսի վիճակի, որի դեպքում կտրուկ դանդաղում կամ կենսաբանական գործընթացները: Այդպիսի ընդհատվում են գործընթացները բջիջներում մթերքներում նյութափոխանակության է են ընդհատվում միկրոօրգանիզմներին մյուս շատ թույլ, ընթանում տզերի, եթե նրանք կան), ակտիվ գոր(միջատների, կենդանի էակները ծունեությունը: Սակայն, նման վիճակում գտնվող մթերքներում կենդանի օրգանիզմները ոչնչացված չեն: Առավել նպաստավոր պայմանների այս ծագման դեպքում նորից ակտիվանում են կենսագործունեության կամ այն գործընթացները: Այդ պատճառով անաբիոզի սկզբունքին երբեմն անվանում են ծածուկ (գաղտնի) կյանքի սկզբունք: Այդ սկզբունքի վրա են հիմնված պահածոյացմանմի շարք մեթոդներ, որոնցից ավելի նպատակահարմարջերմաանաբիոզը, որի է առավել մաքուր ձնով: սկզբունքը արտահայտված են կոչում մթերքների, սովորականից Այդպես Ջերմաանաբիոզ: ն պահպանումը:Այն ջերմաստիճանի ցածր ցածր շատ պայմաններում հիմնված է ջերմության նկատմամբկենդանիօրգանիզմների ն դրանց ֆերմենտային համակարգի դյուրզգացողությանվրա: Տարբերում են ջերմաանաբիոզի երկու տեսակ` պսիխրո ն կրիռանաբիոզ: Առաջինի դեպքում մթերքները գտնվում են 0 աստիճանի մոտ ջերմության պայմաններում, բայց այնպես, որ դրանք չցրտահարվեն,երկրորդ դեպքում դրանց սառեցնում են 0 աստիճան ցածր ջերմաստիճանիտակ: Ջերմաանաբիոզի ձնի ընտրությունըամենից առաջ կախվածէ մթերքի տեսակից, օգտագործման բնույթից ն ձեռնարկություններիհնարավորութ-

յուններից:

| |

Ս

Պսիխրոանաբիոզ (պահպանում հովացված վիճակում): Ցածր ջերմաստճանիդեպքում խիստ դանդաղում են բուսական հումքում ընթացող կենսաբանականգոծընթացները, կտրուկ իջնում է միկրոօրգանիզմների ակտիվությունը: Պահպանման ջերմաստիճանը հատկապես կտրուկ է ազդում վրա, ինչպիսին շնչառությունն այնպիսի կենսաքիմիականգործընթացի է: Ինչքան պահպանմանջերմաստիճանըլինում է բարձր, այնքան էլ մեծանում է շնչառության ինտենսիվությունը, նույնքան էլ կարճանում է մթերքների կենսունակությունը:Ջերմաստիճանի ցածրացմանըզուգընկտրուկ դանդաղում են շնչառության ինտենսիվությունը, իսկ թաց Հետնապես մթերքների պահպանման ժամանակաշրջանը`մեծանում: կիրառում (վերափոխությունը) ջերմաանաբիոզիայս մոդիֆիկացիան են բանջարի ն պտղի, ձվի, կաթնամթերքների,մսի ն ձկան, սերմերի, պարենային ն կերային հատիկի պահպանման համար: Բանջարեղենի, մրգերի Ա հատապտուղներիպահպանմանչափավոր ջերմաստիճանը 1-5 աստիճան, մսամթերքներին ձկնեղենինը-4-0, ձու մինչն 1, կարագը -1-0 աստիճան: Ջերմասւոիճանի բարձրացումը նշվածից, սովորաբար, ուղեկցվում է դրանց պահունակությանվատացմամճբ՝միկրոօրգանիզմների զարգացման հետնանքով, իսկ մի քանիսի մոտ (բանջար, կարտոՖիլ, պտուղներ) նան նյութափոխանակության ինտենսիվացմամբ (շնչառություն, հիդրոլիտիկ պրոցեսներ նայլն): Պսիխրոանաբիոզը առավել լայն ամպլիտուդայովդիտվում է հատիկային զանգվածում: Այսպես, արդեն Ց աստիճան ցածր ջերմաստիճանի դեպքում կենսագործունեությանպրոցեսները դրանցում դանդաղում են ն վտանգ չեն ներկայացնում երկարատն ժամանակաընթացքում: Յովացված վիճակում պահպանմանԺամանակ, ջերմային ռեժիմի նկատմամբ մեծ պահանջ են ներկայացնում արագ փչացող (ձուկ, միս) մթերքները: Այդպիսի մթերքները պահպանումեն ցրտի հաստատման ն կարգավորվողաղբյուրների օգտագործման միջոցով: Այսպիսով,պահածոյացմանտվյալ եղանակը հիմնվում է ինչպես հումքի, այնպես էլ միկրոօրգանիզմներիկենսաբանականակտիվության միաժամանակյա իջեցման վրա: Պահպանման այս եղանակը` հնարավորություն է տալիս հումքը պահպանել նրա բնական հատկությունների նվազ ագույն փոփոխմամբ, մի քանի շաբաթների քան բիոզի եղանակիդեպքում: ընթացքում, ավելի երկար, Կրիոանաբիոզ (պահպանումսառեցված վիճակում): Այս մեթոդի կիրառումը ապահովում է գյուղատնտեսականմթերքների պահպանումը երկար ժամանակաշրջանում: Խնդիրը կայանում է նրանում, որ հումքը ն սննդամթերքներըպահպանում են ցածր ջերմաստիճանիտակ: Սառեցված մթերքները ն հումքը կարելի է պահպանել մի քանի ամիսների ընթացքում, այսինք՝ ավելի երկար,քան չափավոր ցածր ջեր33

մության օգտագործմանդեպքում: Օգտագործումիցառաջ դրանց, որոշակի կանոններով,հալեցնում են: էական դեր է խաղում ջերմաստիճանը, որի դեպքում ընթանումէ սառեցումըն արագանում է գործընթացը: Սառեցմանժամանակ մթերքներում տեղի է ունենում ֆիզիկական,հիստոլոգիականն կոլոիդալ բնույթի փոփոխություններ,նկատվում է նան դրանց միկրոֆլորայի կազմի փոփոխություն:Սառեցման ռեժիմից ն եղանակիցէ կախվածէ նան կորստիչափերը,նրա սննդայինն համային հատկությունների վաւոացումը: Այդ ամենը անհրաժեշտություն է առաջացրել խորությամբուսումնասիրել սառեցման տեսական պրոցեսները Ա տեխնիկան: Ծագել է ն գիտության հատուկ բնագավառ՝ սառեցման տեխնոլոգիա: Արագ փչացող մթերքները լավ պահպանելու համար արհեստական ցրտի օգտագործումը անհրաժեշտ է: Այդ նպատակիհամար աշխարհի շատ երկրներում կառուցվել են սառնարաններ:Ստեղծվել են սառնարանային ե սառնախցիկայինկայանքներ` տեղերում օգտագործելու համար: Նախատեսվում է գյուղատնտեսության համար կառուցել ունիվերսալ սառնարաններ պտուղիատապտղին ձվի պահպանման համար:

Ջերմաանաբիոզըկիրառում են հատիկայինզանգվածի, կարտոբանջարեղենի պահպանմանժամանակ` օգտագործելով բնաֆիլի կան ցուրտ օդը: Սառնարաններում մթերքների ջերմաստիճանիցածրացման համար ստեղծվել են ակտիվ օդափոխման կայանքներ, որոնց օգնությամբ հովացվում են պահպանող օբյեկտները օգտագործելով օրվա ջերմաստիճանի տատանումները` անկումները: Սառնարանային կայանքներովհագեցնում են նան կարտոֆիլի, բանջարի, սերմնանյուքի ն հատիկի պահպանմանհամար կառուցվող պահեստները: Քսերոանաբիոզ. դա մթերքների պահպանումն է չոր վիճակում (հունարենից 26-6Տ-չոր): Մթերքների մասնակի կամ լրիվ ջրազրկումը գործնականորեն հանգեցնում է նրանցում կենսաբանականգործընթացների լիակատար դադարեցմանը, միկրոօրգանիզմներինզրկում է զարգացման հնարավորությունից։ Նկատելի ջրազրկման դեպքում մթերքներում միջատների ե տզերի գոյության համար պայմաններչեն լինում: Հացազգի մշակաբույսերի հատիկներում 12-14 տոկոս խոնավության դեպքում շնչառության ինտենսիվությունըշատ աննշան է լինում, բացառվում են նան մանրէների ակտիվ զարգացման պայմանները: Եթե հատիկազանգվածումխոնավությունը 10 տոկոս լինում է պակաս, ապա մեծ թվով միջատներչեն զարգանում:Այդ բոլորից բացի, չորացնում են նան տարատեսակբանջարեղեններ, բավականին(18-24 տոկոս) ջուր են թողնում շաքար շատ պարունակողմրգերում: Այսպիսով, չորացումը պետք է դիտել որպես մի միջոց, որը սուբարտատիկոնցենտրացիանբարձրացնում է այն աստիճանի,որի դեպե

քում նորմալ պայմաններ չեն լինում նյութափոխանակությանհամար: Բուսական մթերքներից ջուրը, որպես կանոն, հեռացնում են նպաստավոր պայմաններ` ստեղծելով ջրի գոլորշիացման համար: Այդ եղանակով ջրի հեռացման գործընթացին անվանում են չորացում: Զորացումը մթերքներըփչացումից պաշտպանելու հնագույն եղանակներից մեկն է: Օգտագործելով արնի ճառագայթները, մթնոլորտի տաք ն չոր օդը, ինչպես նան չորացնող կայանքները, չորացնում են (կամ ապխտել) ձուկ, մրգեր, բանջարեղեններ, շերտերով կտրտված միս ե այլ մթերքներ: Գետագայումստեղծվել են չորացնող հատուկ սարքավորումներ: Չորացման տեխնիկան դարձել է գիտական ուսումնասիրությունների ինքնուրույն բնագավառ` խարսխվելով օբյեկտի ջերմա-նյուն կենսաքիմիականհատկութթափոխանակման,կոլոիդա-ֆիզիկական յունների վրա: Վաղուց հայտնի չորացման օբյեկտների (հատիկ, սերմ, պտուղ, բանջար, ձուկ ն միս) մեթոդների ե տեխնիկայի կատարելագործման հետ միասին հնարավոր է դարձել նան ջրազրկել այնպիսի մթերքներ, ինչպիսիք են` կաթր, ձուն, հյութերը: Վակուումային չորացումից հետո ստացվում է, գրեթե, ամբողջովին ջրազրկված մթերքներ`չոր կաք (ջուր 3-7 տոկոս), ձվափուշի (ջուր 6-9 տոկոս): Մշակվել ն տարածում են ստացել չորացման սուրլիմացիոն մեթոդները(ցրտաչորացում, սառեցում), բարձր հաճախականությանհոսանքով ն ինֆրակարմիրճառագայթներով չորացումը: Զորացման ժամանակակիցեղանակները ն ռեժիմները նպաստում են ունենալու լիարժեք մթերքներ`նրանցում պահպանելովբնական հատկությունները,իսկ երբեմն չորացրած մթերքներընույնիսկ ունենում են առավելություններ թարմի համեմատությամբ: Այսպես, դրանք քիչ ծավալ են զբաղեցնում, պարունակում են խտացված սննդանյութեր,հեշտ փոխադրելի ն դյուրամարս են: Զորացրած շատ մթերքներ համապատասխան մշակման դեպքում վերականգնումեն իրենց նախկին վիճակըն հատկությունները: Չոր վիճակում դրանք օգտագործում են որպես բաղադրամաս նոր մթերքներ,սննդային խտանյութեր, կերախառնուրդներն լիառացիոն համակցված կերեր պատրաստելու համար: Սննդի, կաթնամսայինն ձկնարդյունաբերության բնագավառներն ունեն հզոր, տարբեր տիպի չորանոցներ, հատուկ ցեխեր ն գործարաններ: Գյուղատնտեսության բնագավառում առավել լայնորեն տարածված է հատիկի ն սերմերի,պտուղների ն բանջարի, խոտի չորացումը: Տարբեր օբյեկտների չորացման տեխնիկանն ռեժիմները քննարկվում են գրքի համապատասխանբաժիններում: Մթերքներում առկա կենդանի օրգանիզմների վրա չորացման ազդեցության աստիճանըկարող է լինել տարբեր: Սերմնանյութի չո-

րացման ժամանակ, օրինակ, կիրառում են ռեժիմներ, որոնք պահպանում են դրանց ցանքային որակը, այսինքն լրիվ կենսունակությունը: են Մթերքները տարբեր եղանակներովչորացնելիս, նրանցում կենդանի ն դրանց սպորներ (բակտերիաներ, մնում տարբեր միկրոօրգանիզմներ խմորասնկերն բորբոսասնկեր):Նպաստավոր պայմաններստեղծվելու դեպքում (պահպանմանկամ տեղափոխմանժամանակ խոնավացում) ակտիվանում,զարգանում ն փչացնում են մթերքմիկրոօրգանիզմները

ները:

Մթերքների պահպանման մեթոդը հիմնվում է բարձր օսմոտիկ ճնշում ստեղծելու վրա: Օս(մթերքում) միջավայրում մոտիկ ճնշման բարձրացումը,մինչն որոշակի առավելագույնի, մթերքներազդեցությունից,դրաները պաշտպանումէ միկրոօրգանիզմների նով իսկ բացառելով անցանկալի միկրոբիոլոգիականպրոցեսները (փտում, բորբոսում, իսկ եթե պետք է նան խմորումը): Նման դեպքում միկրոբներիբջիջներում խանգարվումէ տուրգորային վիճակը, տեղի է ն սուբստրատ ունենում խոնավության արձակում դեպի շրջապատող դիտվում Է պլազմոլիզ երնույթ: Մանրէների տարբեր խմբեր բնութագրվում են ներբջիջային ոչ միատեսակճնշմամբ, որից ելնելով էլ դիմանում են սուբստրատի տարԱյսպես, կաթնաթթվայինբակտերիաներըն բեր կոնցենտրացիաներին: խմորասնկերը դիմանում են սուբստրատի «զգալիորեն բարձր կոնցենտրացիային,քան փտում առաջացնող բակտերիաները: Դա է տալիս մթերքներում կարգավորել միկրոբիոլոգիական թուլ պրոցեսներիշարժընթացըկամ կանգնեցնելու դրանք: են, Մթերքներում օսմոտիկ ճնշման բարձրացմանը հասնում գլխավորապես աղ կամ շաքար ներարկելով: Մինչն պահածոյացման նոր եղանակների մշակումը, աղաբռնվածքը(աղ դրած ճսի պատրաստում) եղել է մսի պահպանմանամենակարնորեղանակը: Աղաբռնվածքը կիրառում են ձկան (հատկապեսսելդ), բանջարեղենի(վարունգ, կաղամբ, պոմիդոր, ձմերուկ) պահածոյացմանհամար: Բանջարեղենիաղածոների ժամանակ օգտագործում են սահմանափակքանակությամբ աղ: Այն վերցնում են այնպիսի խտությամբ, որը ճնշում է փտման, նեխման բակտերիաներինն չի սահմանափակում կաթնաթթվայինբակտերիաների զարգացումը: Այսպես, կաղամբաթթվիմեջ գցում են հումքի կշռի 1.6-2.0 տոկոս չափով աղ: Այս մեթոդով մթերքների լրիվ պահածոյացման համար պահանջվում է 8-12 տոկոս աղ, որը հաճապատասխանում է նորմալ օսմոտիկ ճնշմանը: Այս եղանակով պահածոյացնում են միսը, ձուկը: Աղածոյացմանտեխնոլոգիանշատ բազմազան է ն այն կախված է մթերքի տեսակից, դրա վիճակից, հետագա մշակումից, տեխնիկականբազայից ն մշակմանվայրից: Պտուղ-հատապտղիպահածոյացմանհամար օգտագործում են Օսմոանաբիոզ:

զգալի քանակությամբ շաքար, քանի որ շաքարասկները, հատապտղում գտնվողները, ընդունակ են դիմանալու շատ բարձր օսմոտիկ ճնշման, իսկ շաքարի եռացող օշարակով պահածոյացնելու (մուրաբայի պատրաստում)դեպքում այն նույնիսկ պետք է լինի հումքի քաշի 60 տոկոս ոչ պակաս: Այդ դեպքում օսմոտիկ ճնշումը հասնում է 35350..: Եթե պահածոյացնում են ամբողջական կամ տրորված հատապտուղը, այն էլ առանց եռացման, ապա մթերքի մեջ ներարկում են կրկնակի քանակությամբ շաքար, հումքի քաշի համեմատությամբ: Նման եղանակը թույլ է տալիս ստանալու առանձնահատուկ, արժեքավոր մթերքներ, որոնցում ամբողջությամբ պահպանվում է վիտամին Շ ն գրեթե, առանց քիմիական կազմի փոփոխության: Ացիդոանաբիոզ: Պահածոյացման տվյալ մեթոդը հիմնվում է մթերքներում առավել թթվային միջավայր ստեղծելու վրա` ներարկելով սննդային տեսակետից թույլատրելի թթուներ: Հայտնի է, որ փտման, նեխման բակտերիաներըհաջողությամբ զարգանում են, եթե ՔՒԼ մոտ է 7, լավ գոյատնում են հիմնային միջավայրում(քհ բարձր 7) ն զգալիորեն վատ թթվային միջավայրում: ՔՒ| 5 ցածրի դեպքում դրանց մեծ մասը չեն բազմանում: Այդ պատճառով էլ մթերքները մի քանի օրգանական թթուներով թթվեցնելու դեպքում տեղի է ունենում մասնակի պահածոյացում: Սննդային պատակների համար օգտագործում են նոսրացված քացախաթթու, խաղողի ն պտուղ.հատապտղի քացախ, որը պարունակում է նույնպես (3-5 տոկոս) քացախաթթու, որը տալիս է լավ համ, արոմատ(բուրմունք): Քացախաթթվի օգտագործումը, համեմունքների հետ համատեղ (բուրավետ, տաքդեղ, մեխակ, դարչին), անվանում են մարինացում: Մապատրաստում են բանջարներից, պտուղներից, սնկից ն րինադները ձկներից ւպաստերիզացվածկամ առանց դրան: Վերջինիս դեպքում ավելացնում են քացախաթթվիքանակությունը: Դրա պարունակությունը մթերքներում պետք է կազմի 0,2-0,9 տոկոս: Քացախաթթվի գոլորշիացման կամ դեպքում մարինադներըշատ արագ փչանում են: քայքայման Ացիդոանաբիոզի սկզբունքի կարնորագույն գործադրաձճնէ կանաչ կերերի սիլոսացումը: Սիլոսային զանգվածի մեջ ներարկելով օրգանական կամ հանքային թթուներ (հաճախ դրանց խառնուրդներ): ստանումեն լավորակ սիլոս: Այդպիսի եղանակը տարածված է Եվրոպայի հյուսիս-արնմտյանմի քանի երկրներում: Նարկոանաբիոզ: Սկզբունքը այդպես են կոչում քանի որ մի շարք նյութերի գոլորշին (ֆլորոֆորմ, էֆիր ն ուրիշ) անզգայացուցիչ ազդեցություն է թողնում մթերքներում գտնվող օրգանիզմների վրա: Թթվածնի բացակայությունը (անօքսիանաբիոզ) բացառում է աերոբ միկրոօրգանիզմների (այդ թվում Ա բորբոսասնկերի) միջատների ն տզերի զարգացմանհնարավորությունը:

Մթերքների բջիջներն ինքնին ձեռք են բերում շնչառության անաերոբ բնույթ ն շուտով ընդհատվում են ընդհանրապես:Այսպիսով, արտադրանքի պահածոյացում, ուղեկցվելով շատ տեղի է ունենում

միկրոօրգանիզմներիմահացությամբ: Գործնականում անօքսիանաբիոզ ստեղծում են մթերքների հերմետիկ պայմաններում պահպանելու ժամանակ: Պահածոյացման արագացման համար պահեստարաններ, որտեղ դրանք պահպանվում են, ներարկում են ածխածնի դիօքսիդ (Շ0) ազոտ, դուրս մղելով թթվածինը: Հնարավոր է նան ինքնապահածոյացումը(ավտոպահածոյացում), որը վրա է հասնում այն շրջանից հետո, երբ թթվածինըծախսվում է մթերքում գտնվող բաղադրատարրերիշնչառության ժամանակ: Քննարկվող մեթոդը օգտագործում են պարենային ն կերային նշանակության հատիկի, խոտալյուրի, պտուղ-հատապտղի,մսի ն մի շարք այլ մթերքների պահպանման ժամանակ, այն էլ հատուկ հերմետիզացված խցերում: Տարբեր մթերքների պահպանմանհամար գազային կազմի միջավայրը խստորենորոշում են թթվածն»-,ազոտի ն ածխածնիդիօքսիդի փոխհարաբերությամբ: Մշակված են կարգավորվող գազային միջավայրի կիրառման ռեժիմները: 3.Ցենոանաբիոզի սկզբունք: Մթերքների պահպանմանժամանակ նպաստավորպայմաններստեղծելով, որոշակի խմբի օգտակար միկրոբների զարգացման համար կանխարգելակում են մթերքները փչացնող մանրէներիբազմացումը: Վերջիններսչեն կարող զարգանալ օգտակար միկրոֆլորայի կողմից անջատվողնյութերի կուտակման միջավայրում: Միկրոբիոլոգիական պրոցեսների որոշակի ուղղություն ստեղծելու նպատակով,մի շարք դեպքերումմթերքների մեջ մտցնում են միկրոբներիմաքուր կուլտուրա, կամ միկրոբներիայլ ձների կուտակված զանգված: Սովորաբար, օգտագործում են երկու խումբ միկրոօրգանիզմներ՝ կաթնաթթվային բակտերիաներ նեն շաքարասնկեր: Առաջինները զարգանալով մթերքներում, Նրանում կուտակում են մինչն 1-2 տոկոս կաթնաթթու (ացիդոցենոանաբիոզի սկզբունք իսկ երկրորդները արտազատում են զգալի քանակությամբէթիլ սպիրտ (մինչն 10-14 տոկոս), որը ուժեղ թույն է բակտերիաներիհամար (ալկոհոլեցենոանաբիոզի սկզբունք): Հաճախ խմորման երկու ձները ընթանում են զուգահեռաբար: Մթերքներում կաթնաթթվի կամ սպրտի առավելագույն խտության հասնելու դեպքում իրենց կենսագործունեությունըդադարեցնում են նան միկրոօրգանիզմները: Ացիդոցենոանաբիոզ:Մեթոդըլայնորեն տարածված է: Նրա հիման վրա սիլոսացնում են կանաչ կերերը, պատրաստում ն պահպանում են կաթնաթթվային մթերքները, աղաբռնված-թթվեցված բանջարեղենը, կակղացված-թթվեցվածպտուղները: Որպես համընթաց խմորում դիտ-

վումէ նան սպրիտայինը: Ալկոհոլեցենոանաբիոզ: Մաքուր ձնով օգտագործում են գինեգործության բնագավառում: Շաքարասնկերով խաղողի, պտուղ-հատապտղիհյութի խմորման շնորհիվ ստանում են իսկական սեղանի գինիներ 10-14 տոկոս ծավալային տոկոս սպիրտի պարունակությամբ: Նման դեպքում պահպանվումէ հյութի բոլոր դրական հատկությունները: Ավելի թունդ գինիները (թնդեցված, որին ավելացնում են սպիրտ), նույնպես անցնում են քաղցուի խմորմանէտապները: 4.Աբիոզի սկզբունք: Ինչպես անվանումն է ցույց տալիս տվյալ սկզբունքը նախատեսում է մթերքներում կենդանությանբացակայությունը: Այդ դեպքում հնարավոր են տարբեր վարիացիաներ. կամ ամբողջ մթերքը վերածվում է մեռյալ ն ստերիլ օրգանականզանգվածի, կամ Զրանում (կամ նրա մակերեսին) ոչնչացվում են որոշակի խումբ օրգայ4իզմներ,օրինակ միկրոբներ կամ միջատներ:Այս առումով էլ տարբեր յջրգանիզմներիոչնչացման նպատակով կիրառվող եղանակներից, աբիոզի սկզբունքն ունի մեծաթիվ ճոդիֆիկացիաներ (վերափոփոխություն): Դրանցից հիմնականներըկթվարկվեններքնում: Ջերմաստերիլիզացիա (ջերմաբիոզ): Դա մթերքների մշակումն է բարձր ջերմությամբ: Մթերքները100 աստիճան ցելսիուսի ն բարձր օրգանիզմնեդեպքում բոլոր կենդանի ջերմաստիճանովտաքացնելու են: Տարբեր մթերքների համար, կախված դրանց ֆիզիրը մահանում կական վիճակից, քիմիականկազմից ն միկրոօրգանիզմներովսերմնավորվածությունից անհրաժեշտ են տարբեր ջերմային ներազդեցություններ: Ջերմաստերիլիզացիայիառավել տարածվածեղանակը, հերմետիկ տարաներում պահածոյացումնէ (թիթեղյա կամ ապակյա): Նախօրոք նախապատրաստվածմթերքները դասավորում են տուփերում, ապա հերմետիկորեն մակափակում ն ենթարկում են բարձր ջերմային ազդեցության: Այդպես են արտադրում բանջարեղենի, պտղի, մսի, ձկան, կաթնայինն խառը (օրինակ, մսա-բանջարային)պահածոները: Պահածոները ստերիլիզացնում են ավտոկլավներում, որոնք հագեցած են բարձրճնշման գոլորշիներով, որն էլ ապահովվումէ 100 աստիճան ցելսիուսի ն բարձր ջերմաստիճանի ստացումը: Ամենացածր ջերմաստիճանի (100 աստիճան) դեպքում ստերիլիզացնում են հատապտղային պահածոները, իսկ 112-120 աստիճան պայմաններում մսայինը,ձկնայինը: Տաքացմանտնողությունը կախված է արտադրանքի բնույթից, նրանց կազմությունից, տուփերի չափսերից ն նյութից: Ծավալային պայմանականտուփի միավոր ընդունված է 353 մլ տարողությամբ թիթեղյա տուփը: Մի քանի արտադրատեսակներիարտադրության (հյութեր, պյուրե, ձարինադներ)դեպքում պայմանականտուփը հավասար է 400 գ: Կիրառում են ստերիլիզացման նան այլ եղանակներ: Այսպես,օգ-

|

`

"ս

`

տագործում են հոսանքի բարձր հաճախականություն ն ուլտրաբարձր հաճախականություն: Ապակյա տարայով պահածոները տեղավորում են դաշտում ն ընդամենը՝30-120 վայրկյան: Նշված ժամկետում մթերքը տաքանում է մինչն եռալը ն ստերիլիզացվումէ: Ստերիլիզացման կարճաժամկետությունը բացատրվումէ նրանով, որ ջերմային գեներացիան տեղի է ունենում ստերիլիզացվող նյութի ներսում: Ջերմաստերիլիզացիանիրականացնում են նան առավել ցածր ջերմաստիճանի դեպքում: Այսպես, եթե ցանկալի է մթերքը թարմ վիճակում պահպանել, համեմատաբար կարճ ժամանակաշրջանում, այն 10-30 րոպե տնողությամբ տաքացնում են մինչն 65-85 աստիճան: Արդյունքում ոչնչանում են միկրոօրգանիզմների վեգետատիվ բջիջները, իսկ մթերքներում չեն դիտվում այն փոփոխությունները,որոնք տեղի են ունենում մինչե 100 աստիճան ն բարձր ջերմաստիճանի տակ տաքացնելու դեպքում: Այս եղանակը ստացել է պաստերիզացիա անվանումը Լ.Պաստերի անունով որը ջերմոստերիլիզացիայի հիմունքներով մթերքների պւ.հածոյացման արդյունաբերական մեթոդների հիմնադիրն է համարվում: Քիմստերիլիզացիա (քիմաբիոզ): Մթերքները մշակում են քիմիական միջոցներով, իսկ ավելի հաճախ այնպիսի նյութերով, որոնք սպանում են միկրոօրգանիզմներին(անտիսեպտիկներով)ն միջատներին (ինսեկտիցիդներով): Պտուղների, պտուղ-հատապտղային պյուրեի, հյութերի, ոչ ալկոհոլային խմիչքների ն մի քանի հրուշակեղենայինարտադրանքներպահածոյացման համար օգտագործում են բենզո-նատրիումային աղ: Պտղաբանջարեղենային արդյունաբերության մեջ օգտագործում են մեծ քանակությամբ ծծմբային թթու: Թարմ խնձորը ն խաղողը մշակում

.

`

պտուղների

ն ծծմբային անհիդրիդով: Ծծմբային միացություններով բանջարեղենիմշակմանը անվանում են սուլֆիտացում: Պտուղ-հատապտուղները պահածոյացնում են սորբինյան թթուներով: Սորբատները արգելակում են բորբոսային ն շաքարասնկային միկրոֆլորայի զարգացումը: Կաղամբի,վարունգի ն այլ բանջարեղենների աղդրման ժամանակ սորբատների ավելացումը նպաստում էայնպիսի պատրաստի արտադրանք ստանալուն, որն ավելի պահունակ ն բարձրորակէ: Կերի նպատակով նախատեսված խոնավ հատիկի պահածոյացման համար հաջողությամբ օգտագործում են ծծումբ պարունակող պրեպարատների(նատրիումի պրիսուլֆիտ) ն կարբոնաթթվայինմիաեն

ցություններ:

Սննդամթերքներում եղած միջատների ոչնչացման համար օգտագործում են քիմիական միջոցներ: Հատիկը,ալյուրը ն ձավարը մշաեն վաղօկում են պրեպարատ242-ով: Սերմնանյութը ստերիլիզացնում

կամ ցանքից առաջ: Այդպիսի մշակումը, պահպանման ժամանակ, դրանց պաշտպանում է բորբոսասնկերի ն այլ միկրոֆլորայի ակտիվ զարգացումից: Քիմիական միջոցներով, հեղուկ, աերոզոլային կամ գոլորշենման վիճակով ախտահանում են պտղաբանջարայինպահեստարանները ն իրականացնում են հատիկապահեստների դեզինսեկցիա (միջատաջնջում): Քիմիականմիացությունները օգտագործում են նան պաշարների վտանգավոր վնասատուների` առնետների ն մկների ոչնչացման համար: Քիմիական ստերիլիզացիայիհամար պիտանի են միայն այն նյութերը, որոնք թույլատրվում են առողջապահության մարմինների կողմից: Քիմիական աբիոզի միջոցներին է պատկանում ապխտումը, որը մթերքների պահածոյացման ամենահնագույն եղանակներից է: Այն կիրառում են մսային ն ձկնային մթերքների պահածոյացման համար: Տարբեր տեսակի փայտանյութի այրումից ստացված ծուխը լավ անտիսեպտիկէ: Այն իր մեջ պարունակումէ ֆենոլներ, մեթիլային էֆիրներ, ազդեիդներ, կետոններ, սպիրտ (էթիլ), թթուներ (քացախաթթու, մրջնաթթու) ձյութ ն այլ միացություններ:Ծխի բակտերիցիդայինազդեցությունը շատ մեծ է: Սպորներ չձնավորվող բակտերիաները ապխտման ժամանակ 2-3 ժամվա ընթացքում ոչնչանում են: Ապխտած մթերքների պահունակությունըմեծանում է նան դրանց մասնակի ջրազրկման հետնանքով: Պահածոյացման բարձր արդյունք դիտվում է, այսպես կոչված, սառը ապխտման դեպքում. Երբ մթերքը գտնվում է ապխտախցում մի քանի ծր: Քիմիական ստերիլիզացիա: Մթերքներիցմիկրոօրգանիզմները հեռացնում են, քամելով կամ ցենտրիֆիգումով: Պտղահատապտղային հյութերը անցկացնելով ամուլացնող ֆիլտրերով, վերջիններս իրենց վրա պահում են շաքարասնկերիբջիջները, որը մասնակիորենստերիլիզացնում է առանց տաքացման: ճառագայթային մանրէազերծում: Արիոզի նոր եղանակ է, որը հիմնականում ուղղված է մանրէների կամ միջատների ոչնչացմանը: Այդ ն նպատակի համար կիրառում են: ուլտրամանուշակագույն ինֆրակարմիրռենտգենայինճառագայթներ:Արագ փչացող մթերքները կամ դրանց շրջակա միջավայրը ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներովճառագայթահարումը թույլ է տալիս մթերքները որոշ ժամանակ պահպանել առանց ցրտի օգտագործման: Մշակված են մի շարք մթերքների դեզինսեկցիայի (միջատաջնջում) Ա դեզինֆեկցիայի մեթոդները, ինֆրակարմիր ճառագայթներով ճա-` (ախտահամնության) ռագայթահարմամբ:Լավ ստերիլիզացնող արդյունք, առանց մթերքների համային ն սննդային արժանավորությանփոփոխության,տալիս են 8 ն ճառագայթներիորոշակիդոզաները: րոք

Բաժին Ստուգողական հարցեր 1.

2. 3.

ն

առաջադրանքներ

Թվարկեք գյուղատնտեսական մթերքների պահունակության վրա ազդող գործոնները: Մթերքներիպահպանմանսկզբունքներիդասակարգմանէությունն ըստ Յա.Յա.Նիկիտինսկու: Նշեք մթերքների պահպանման հիմնական եղանակները. որոնք խարսխվում են Յա.Յա. Նիկիտինսկու սկզբունքների վրա:

Հատիկի

նկատմամբ

որակի

ներկայացվող

պահանջները

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՏԻԿՆԵՐԻ

1. ՎԱՏԻԿՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԸ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ԸՍՏ

ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԿԱԶՄԻ

ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ

Տարբեր մշակաբույսերի հատիկների ն սերմերի օգտագործման հնարավորությունն ու նպատակահարմարությունն ամենից առաջ որոշվում է դրանց քիմիական կազմի առանձնահատկություններով: էական դեր են խաղում նան հատիկների ն սերմերի անատոմիան ն կառուցվածքը: Ցանկացած պտուղ (օրինակ հատիկ) ն սերմ պարունակումէ օրգանական միացություններ (սպիտակուցներ, ածխաջրատներ, ճարպեր, պիգմենտներ, վիտամիններ,ֆերմենտներ), հանքային նյութեր ն ջուր (աղյուսակ 3): Յուրաքանչյուր մշակաբույսի հատիկներում ն սերմերում այս կամ այն նյութերի քանակը անգամ նույն սորտի սահմաններում, կախված աճեցման պայմաններից (կլիմայից, հողից, ագրոտեխնիկայից ն այլն) փոփոխվում է: Սակայն այս կամ այն խումբ նյութերի զգալի տատանումների դեպքում էլ պահպանվում են տվյալ ցեղի ն տեսակի սերմերին բնորոշ յուրահատուկ առանձնահատկություններ: Օրինակ, ցորենի ցանկացածսորտի հատիկ պարունակում է սնձանառաջացնող նյու-

թեր:

ԴՀատիկներնու սերմերն, ըստ քիմիական կազմի, բաժանվում են երեք խմբի` օսլայով հարուստ, սպիտակուցներով հարուստ ն ճարպե43

րով հարուստ: ճռաջրին/սմբրն պատկանում են հացազգի մշակաբույսերի հատիկները ն հնդկացորենի սերմերը: Դրանք չոր նյութերի վերահաշվարկով (26 միջին) պարունակում են 70-80 տոկոս ածխաջրատներ, որի հիմնական մասը կազմում է օսլա, 10-16 տոկոս սպիտակուցներ ն 2-5 տոկոս ճարպեր: ծրչրորդ խմբին պատկանումեն բակլազգի մշակաբույսերի սերմերը ն պարունակում են 25-30 տոկոս սպիտակուցներ, 60-65 տոկոս ածխաջրատներն պակաս քանակությամբ (2-4 տոկոս) ճարպ: Մպիտակուցների կայուն բարձրացումը կտրուկ տարբերվում է դրւսնցօսլա շատ պարունակող հացազգիներից: Երկրորդ խումբը իր մեջ միավորում է յուղատու մշակաբույսերը, որոնց սերմերում ն պտուղներում ճարպը բավականին շատ է: Դրանք միջին հաշվով պարունակում են 2550 տոկոս ճարպ ն 20-40 տոկոս սպիտակուց: ճարպերով հարուստ սերմեր ն պտուղներ հանդիպում են տարբեր ընտանիքի ներկայացուցիչների բակլազգիների (սոյա ն գետնանուշ), կաղամբազգիների ն աստղածաղկավորների մոտ: Աղյուսակ 3 Ան

Արտադրանք

Ցորեն

ափո

Ջուր

|

Գարնանացան

Կարծր ցորեն Աշորա

Գարի Եգիպտացորեն

Բրի

Կորեկ

|

10,3

ա» Պո

13.5 11.1

Լոբի Ոսպ Սոյա

աին

13.0

13.5 112

Սորգո Ոլոռ

Հնդկացորեն

կուց

12,5

Սպիտա-|

"

փափուկ

Ա աան րիական

-

22.3

34,9

շն.

՛Ճար-

պեր

Ածխա-

ջրատներ|

նը տեխնիկականին: պատկանում

Թաղանթանյութ

|

Մոխիր

-:

Յ97

66.6

4.9

1.7

1,1

աի

70,09

65.8

մ»

53.3 54,5

53,7 26,5

աք

Վատիկների ն սերմերի քիմիական կազմի առանձնահատկությունների հետ կապված դրանցից մի քանիսը լայնորեն օգտագործում են տնտեսության տարբեր բնագավառներում,մյուսներն ունեն սահմանափակ, բայց ոչ պակաս կիրառություն: Գործնականում ընդունված է հատիկի բաժանումը խմբերի, հիմքում ունենալով օգտագործման նպատակը ն ստացվող արտադրանքը: Դրանք են ալրաղացային, ձավարային, կերային ն տեխնիկական:Հացաթխմանհամար ալյուր ստանալու նպատակով բացարձակապեսօգտագործում են ցորենն ու աշորան: Մակարոնային արդյունաբերությանհամար նախատեսվող ալլյուրը հիմնականում արտադրում են կարծր ցորենից: Գարին օգտագործում են ալրաղացման, գարեջրագործության, ածիկի ն. արդյունաբերության այլ բնագավառներում: Գարին հրաշալի կեր է համարվում գյուղատնտեսականկենդանիների համար: Վարսակից արտադրում են արժեքավոր ձավարեղեն ն վարսակալյուր: Վառ արտահայտվածձավարային մշակաբույսեր են հնդկացորենձը, ոլոռը, նը, կորեկը, լոբին ն ոսպը: Յուղաբույսերի սերմերը Առավել բազմակողմանի օգտազոր՝ ծումը բնորոշ է եգիպտացորենի, գարու ե վարսակի համար: Եգիպտացորենի հատիկը վերամշակում են ալյուր, ձավար, օսլա, գլյուկոզա ստանալու համար, այն օգտագործում են նան պահածոյացման ն նպատակներով: Բազմաթիվ կերային արդյունաբերոթյան մշակաբույսերի հատիկներ Ա սերմեր օգտագործում են համակցված կերերի արտադրության համար, իսկ մի քանիսից էլ ստանում են ֆերմենտային պատրաստուկներն անտիբիոտիկներ:

2,3 2,9

1.7

2,1

ամ

22.

3.9

3,/ 4,3

ն

՛

3.0 5,0

2. ՎԱՏԻԿՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ ԲԱՂԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ՄԵՋ ՄՏՆՈՂ

ն սերմերում միշտ էլ լինում է այս կամ քաԷ Ջուր: ՎՂատիկներում նակությամբ ջուր, որի պարունակությունը կախված է մշակաբույսից, նրա անատոմիական առանձնահատկությունից, հիդրոֆիլ կոլոիդների քանակությունից, հասունացման աստիճանից, բերքահավաքի, բերքի պահպանման ն փոխադրման պայմաններից: Հատիկանյութերի ն դրանց անատոմիականկառուցվածքի հետ ջուրը կապված է տարբեր ձներով: Ջրի կապերի ձների առավել տարածված դասակարգումն առաջարկվել է ակադեմիկոս Պ.Ա.Ռեբինդերի կողմից: Նրա ման հիմքում դրվում է էներգետիկսկզբունքը: Ըստ այդ դասակարգման, ջուրը տարբեր նյութերի մեջ գտնվում է հետնյալ ձնով: Քիմիապես կապված ջուր: Մտնում է նյութերի մոլեկուլների

դասակա

կազմի մեջ խիստ որոշակի հարաբերությամբ:Այդպիսիջուրը անջատել կարելի է միայն շիկացմամբ կամ հատիկի վրա քիմիական ներազդեցությամբ: Այդ դեպքում քայքայվում է հատիկի կազմի մեջ մտնող նյութերի կառուցվածքը: Ֆիզիկա-քիմիապես կապված ջուր: Մտնում է նյութերի կազմի մեջ, տարբեր, բայց ոչ խիստ որոշակի հարաբերակցությամբ: Կապի տվյալ ձնին պատկանում է ադսորբցիոներենկապված, օսմոտիկորեն կլանված ն կառուցվածքայինջուրը: Հիդրոֆիլայինկոլոիդների կողմից սորբցված ջրի մոլեկուլները կորցնում են լուծիչի հատկությունը, չեն կարող տեղաշարժվել ն մասնակցել քիմիական ռեակցիաներին: Այդ պատճառովէլ ֆիզիկա-քիմիապեսկապված ջրին անվանում են «կապված»: Հատիկներում, որը միայն պարունակում է այդպիսի վիճակում պրոցեսներըհասցվում են նվազագույ

ֆիզիոլոգիական ԿԱՂջուր,

Մեխանիկորեն կապված ջուր: ՏԵղավորվում է հատիկների միկրո ն մակրոկապիլյարներում:Այն ունի ջրի բոլոր` հատկությունները Ն կոչվում է «ազատ»: Այդպիսի ջուրը հեշտությամբ հեռացվում է չորացման ժամանակ: Ամբողջականհատիկներից կամ աղացած նմուշից, նրա բավականաչափ ինտենսիվորեն չորացման ժամանակ (105 աստիճան կամ 130 աստիճան ջերմաստիճանիպայմաններում,որոշակի ժամանակի ընթացքում) հեռացվող ջրին անվանում են հիդրոսկոպիկ ջուր: Լաբորատորպայմաններումորոշվող հատիկի խոնավությունը բնութագրում է նրանում գտնվող հիդրոսկոպիկխոնավության քա.

նակությունը:

Բերքահավաքի ժամանակ հատիկի խոնավությունը փոփոխակում է լայն սահմաններում: Մեր հանրապետությանտարբեր հողակլիմայական գոտիներում հատիկազանգվածիխոնավությունը տատանվում է 25-30 տոկոսի սահմանագծերում:Քիմիական կազմի որոշման ժամանակ նյութերի պարունակությունըարտահայտում են բացարձակ չոր նյութերի հաշվով, կամ խոնավությունըհասցնում են 14-15 տոկոսի, որը բնորոշ է այսպես կոչվող հատիկիօդաչոր վիճակին: Վ. Հանքային նյութեր: Հատիկների կամ սերմերի կազմի մեջ մտնում են հանքային կամ մոխրայիննյութերը: Դրանց առկայությունը որոշում են հատիկի մանրացված կշռվածքը 600-900 աստիճան ջերմաստիճանիպայմաններում ամբողջովինայրելու միջոցով: Հատիկներնու սերմերը պարունակում են ֆոսֆոր, կալիում, մանգան, կալիում, նատրիում, երկաթ, ծծումբ ն քլոր: Չնչին, փոքր քանակությամբ նան մանգան, ցինկ, նիկել, կոբալտ ն այլն: Տվյալ էլեմենտները մտնում են տարբեր օրգանական միացություններիկազմի մեջ կամ գտնվում են ֆոսֆորական աղերի («չԲՕ., ԹշՔՕ,,ՇոՒԼՔՕյ) ն. այլ թթուների ձնով: Ֆոսֆորի ընդհանուր քանակության շուրջ 85 տոկոս,

հատիկում գտնվում է օրգանականմիացություններում`սպիտակուցներում, ճարպանման նյութերում ն այլն: Այդ պատճառով «հանքային նյութեր» անվանակոչումը որոշակի աստիճանով պայմանական է: հատիկ վերամշակող Սակայն. հատիկապրանքագիտության ն արդյունաբերության բնագավառներում կիրառում, օգտագործում են «մոխրայնություն» տերմինը, այսինքն` մոխրի պարունակությունը տոկոսներով հատիկի չոր նյութերիզանգվածի նկատմամբ: (Աղյուսակ 4): Աղյուսակ 4 4.կանքային նյութերի (մոխրայնություն) պարունակությունը տարբեր մշակաբույսերի հատիկներում ն սերմերում, տոկոս բացարձակ չոր նյութի հաշվով

Մշակաբույս

Ցորեն Աշորա

Մոխրայնություն Մշակաբույս Բրինձ

16-23

Կորեկ

28-36

Ոսպ

Սոյա

Արնածաղիկ

28-36

2.09-5.5

24-30 45-56 30-40 3.6-4.9

Հատիկը ն դրանից ստացված մթերքները հանքային նյութերի կարնորագույն աղբյուր են մարդկանցհամար: Տարբեր մշակաբույսերի հատիկների ն սերմերի մոխրանյութի կազմի փոխհարաբերությունը միանման չէ: Օրինակ, կորեկի Ա վարսակի հատիկում սիլիկահողը 20 անգամ շատ է, քան ցորենի հատիկում, սակայն, հիմնականմասը երկու դեպքում էլ կազմում են ֆոսֆորը, կալիումը ն մանգանը: Հացի օգտագործման միջոցով մարդը ստանում է անհրաժեշտ քանակությամբ մանգան, ֆոսֆորի, երկաթի ն կալիումի զգալի մասը (Աղ.5) Օրգանիզմի օրվա պահանջարկըկազմում է (մգ)՝ ֆոսֆոր 15002000, կալցիում 800-1000, երկաթ 15-17: Մոխրային նյութերի առկայությունը հատիկներում որոշում են հետնյալ կերպ: Տիգելում տեղավորվածկշռվածքը մուֆելային վառարաններում այրում են, օգտագործելովարագացուցիչներ կամ առանց դրան (հիմնականմեթոդ): Աղյուսակ

5.Մի քանի էլեմենտների պարունակությունը (մգ/100գ) հացիմեջ Հաց, ցորենի ալյուրից

ֆոսֆոր

Առաջինսորտ

Թեփահան

Երկաթ | Յ/Կալցիում | 2.8

40-60

Ոլոռ

1-24

12-19 Եմիպտացորեն 24-30

Գարի Վարսակ

Մոխրայնություն

է սզուտային նյութեր։ Ազոտային նյութերի

զանգվածը

հիճնական սպիտակուցները:Ոչ սպիտակուցայինազոտային նյութերի պարունակությունընորմալ հասունացած հատիկում կամ սերմում չի գերազանցում2-3Չ6, ազոտային նյութեր ընդհանուրքանակից: Դրանք գլխավորապեսազատ ամինաթթուներըն ամիդներն են: Ոչ սպիտակուցային ազոտային նյութերի պարունակության բարձրացում է նկատվում հասունացման պրոցեսը չավարտած, ծլած կամ ինքնատաքացմանենթարկված հատիկներում ն սերմերում: Միկրոօրգանիզմների ակտիվ զարգացման պատճառով, փչացած հատիկներում կուտակում է ամիակ:Ոչ սպիտակուցայինծագում ունեցող ազոտային այլ նյութերից հանդիպում են ալկալոիդներ: Դրանք գտնվում են մշակաբույսերի, ինչպես նան մոլախոտերի վազժում են

միքանի կուլտուրական սերմերում:

Վատիկներին սերմերի սպիտակուցայիննյութերը կազմված են պարզ (պրոտեիններ)ն բարդ (պրոտեիդներ)սպիտակուցներից:Վերջիններս զգալիորեն քիչ են: Դրանք հիմնականում լ իպոպրոտեիդներըն են (աղ. 6): նուկլեպրոտեիդներն

Սղյուսակ 6 6.Սպիտակուցներիպարունակությունը (22) հիմնական ո ն հոազաբութերի հատիկներում սերմերում

Մշակաբույս Սպիտակուցներ ՄշակաբույսՍպիտակուցներ 7-10

Բրինձ

Եգիպտացորեն10-12 Կորեկ

10-13

Աշորա Ցորեն

9-15

Ոսպ

23-30

Ոլոռ

Հնդկացորեն 10-14 Գարի 10-15 11-14 Վարսակ

12-16

22-26

Սոյա 34-42 Արնածաղիկ14-21

Պրոտեիններըներկայացվումեն բոլոր հիմնականխմբերով` ալբումիններ,գլոբուլիններ, պրոլամիններն գլյուտելիններ: Տարբեր մշակաբույսերիհատիկներումն սերմերում տվյալ խմբերիսպիտակուցների պարունակությունըզգալիորեն տատանվում է: Նույնիսկ նույն խմբի սահմաններում տիրապետում են դչ միանման կենսաբանական արժեքավորության, քանի որ բնութագրվում են ամինաթթուների բազմազան կազմով: Դրանով էլ է բացատրվում տարբեր մշակաբույսերիհատիկների ն սերմերի տեխնոլոգիականն սննդային արժեքի տարբերությունները: Հատիկային սպիտակուցների դերը բնակչությանսննդի հարցում, տարբեր երկրներում տատանվում է բավականին մեծ մասշտաբով՝23-ից մինչն 70 տոկոս:

են, Կին ն ցին ւ Քումերը անվոխաիինելի սահմանափակքանաԴրանք հատիկներում սերմերում գտնվում ումիններ:

Լիարժեք

ր

որոնք պարունակում

սպիտակուցներ

Նայն)

են

ն

կությամբ:Տվյալ խմբին տիպիկէ համարվում ցորենի լեյկոզինը: գլոբուլիններ: Լիարժեք սպիտակուցներիայլ խումբ է ն. ներկայացվում է առավել լայնորեն: Դրանք շատ են յուղաբույսերի ն բակլազէ երմերում, որով այմանավորված է

Ֆար արծ Ա րերի արեք Օրինակ կենսաբանական անփոխարինելի ր

.

որը գլիցերինը, պարունակում է ամինաթթուներիամբողջ կոմպլեքսը: Վացազգիներիսպիտակուցներըբնութագրվում են զգալի քանակությամբ պրոլամիններով, բայց ըստ կազմի, պակաս արժեքավոր են: Դրանցում շատ քիչ են լիզինը, տրեռնինըենտրիպտոֆանը: Սպիտակուեն ցորենի ն աշորայի գլիադինը, ուսումնասիրվել

սոյայի

արանի փոնՍակայն, պրոլամինԼինը, ակեինը Կարամանի դրանց կենսաբանական տեխնոլոգիական ների խմբի ն սահմաններում է: արժեքը տարբեր Այսպես, եգիպտացորենիզեինը հարուստ է լեյցինով ն խլոլեյցինով, սակայն նրանում շատ քիչէ լիզինը ն տրեոնինը: Ցորենի գլիաֆինում շատ քիչ է լիզինը, շատ է տրեոնինը ն առավել շատ է տրիպտոֆանը, սակայն այն զգալիորեն աղքատ լեյցինով ն խլոլեյցիԿենսաբանականորենարժեքավորէ համարվում վարսակի ավենի-

է

նով: ր

.

Գլյուտեին: Նույնպես առավել բնորոշ է հացազգիների սպիտակուցների համար: Պրոլամինների նման դրանք պակասարժեքավոր են, քան ալբումինները ն գլոբուլինները: Առավել բարձր նշանակություն ունեն ցորենի գլյուտեինը, բրնձի օրիլենինը, աշորայի ն գարու գլյուտեի-

նը:

Ամինաթթուներիկազմով արժեքավոր սպիտակուցներեն պարունակում բակլագազիների սերմերը,հատկապես,լոբին ն սոյան: Կենսաբանական տեսակետից բրնձի, աշորայի, վարսակի, ն ավելի արժեքավոր են, քանե տացորենի նկոր

Հորիերենի սպիակումնել Ցորենի Խմորի ժամաւպիտակուցը պարանին առաձգական պլաստիկ զանգված՝ կլեյկովին, նակ առաջացնում են

ն

ցորենախմորի

որն էլ ապահովում է լավ ձնակայունությունը: Վատիկումսպիտակուցներիպարունակությունըորոշում են այն մեթոդով, որի հիմքում դրված է Կելդաշի սկզբունքը: Սակայն տարածված են նանմիկրո մեթոդներ, ինչպես նան այլ մեթոդներ, որոնք հիմնվում են սպիտակուցներիկողմից ներկանյութերիկլանմանվրա: բ Ածխաջրեր: Հացազգիներիհատիկում,հնդկացորենի ն բակլազգիների սերմերում, բացառությամբ սոյայի ն գետնանուշի, ածխաջրերը հիմնականում ներկայանում են պոլիսախարիդներիձնով, որոնց թվում

մեծ

մասը կազմում է օսլան: Յուղաբույսերի սերմերը պարունակում են պակաս քանակությամբ ածխաջրեր, այդ թվում նան օսլա: Այլ պոլիսախարիդներից, ցանկացած մշակաբույսերիսերմերում լինում են թաղանթանյութ (ցելյուզա), հեմիցելյուզա ն պենտուլա: Բազմաթիվ հացազգիներիհատիկներումգտնվում են նան լորձանյութեր: Լավ հասունացած ն նորմալ պահպանվածհատիկներում ն սերմերում բոլոր շաքարների (մոնո ն պոլիսախարիդներ)քանակը չի գերազանցում 2-7 տոկոսից: Այսպես, ցորենի հատիկում գլյուկոզան ն ֆրուկտոզան ընդամենըկազմում է 0,11-0,37 տոկոս, սախարոզա1.933.67, մալտոզայիտիպիշաքարները՝ 0,53-0,64 տոկոս: Շաքարներիպարունակության բարձրացումըվկայում է վաղաժամկետ,դեռես չհասունացած հատիկի բերքահավաքիկամ պահպանմանժամանակակտիվ հիդրոլիտիկ պրոցեսների մասին: Բավականինշատ շաքարներ լինում են ծլած հատիկներում: Թաղանթանյութին հեմիցելյուլոզայի քանակը տատանվում է լայն սահմաններում: Դրանց պարունակությունը որոշող հիմնական գործոնները համարվում են հատիկիպարունակությունը,լ ցվածությունը ն նրա կառուցվածքի անատոմիականառանձնահատկությունները: Թեփուկավորմշակաբույսերիհատիկներնու սերմերը հարուստ են թաղանթանյութերով, հեմիցելյուլոզայովն դրանց խմբի մեջ մտնող, պենտոզայով: Հատիկիվատ լցվածությանժամանակմեծանում է թաղանթի տոկոսը, դրա հետ կապվածկտրուկ աճում է նշված ածխաջրերիառկայությունը: Ածխաջրայինկոմպլեքսի կազմի փոփոխություննազդում է պաշարային նյութերի, հատկապես օսլայի քանակի վրա .

Աթո աղ.

ցատրվում է ինչպես օսլայի հատիկների ձնով, չափսերով, այնպես էլ կառուցվածքային առանձնահատկություններով: Օսլայի ամիլոզան ն ամիլոպեկտինը տատանվում են զգալի սահմաններում: Դա ազգում է ուռչելու, բյուրեղացման, ջերմասօսլայի սորբցիոն հատկությունների, տիճանի, օսլայի կպչողականության, ինչպես նան պատրաստվող սննդային ն տեխնիկական արտադրանքիորակի վրա: Մի շարք մշակաբույսերի սերմերում ն հատիկներում լինում են նան լորձանյութեր: Դրանք հատկապես շատ են աշորայի հատիկներում ն կտավատի սերմերում (2-5 տոկոս): Վատիկներըն սերմերը պարունակում են նան ածխաջրային բնույթի այլ նյութեր, այն էլ սահմանափակքանակությամբ: Այսպիսով, տարատեսակ ածխաջրատներիքանակը, կազմն ու հատկություններն ազդում են ոչ միայն հատիկներին սերմերիպարենայինն կերային արժեքավորությանվրա, այլն կարնոր դեր են խաղում հումքի վերամշակման տեխնոլոգիական գործընթացների կազմակերպման ժամանակ, դրանով էլ որոշում են այս կամ այն բնագավառում նրա օգտագործման հնարավորությունը ն նպատակասլացությունը: Օսլայի պարունակությունը որոշում են պոլյարիմետրիկ մեթոդով (ԳՈՍՏ): Այլ ածխաջրերիորոշման համար կիրառումեն տարբեր մեթոդներ (խրոմատոգրաֆիկական, կոլորոմետրիկ,սպեկտրոմետրիկն այլն): ճարպեր (լիպիդներ): Դրանք, պաշարային բարձրէներգետիկ նյութեր են ն սերմերի կողմից օգտագործվում են շնչառության ժամանակ, պահպանմանշրջանում ն սաղմի ծլման ընթացքում: Լիպիդների հիմնականզանգվածը կազմում են ճարպերը (աղյուսակ 8): 8.

Աղյուսակ7

ճարպերի պարունակությունը տարբեր մշակաբույսերի հատիկներում ն սերմերում (462)բացարձակ չոր

Ածխաջրերիպարունակությունը տարբերմշակաբույսերի հատիկներումն սերմերում, բացարձակ չոր նյութի հաշվով

Մշակաբույս

Օսլա

Ցորեն

Աշորա

Գարի

Վարսակ Եգիպտացորեն

Բրինձ Ոլոռ

Սոյա

`

Մշակաբույս

Թաղանթանյութ Պենտոզա

58-76 57-63 56-66

24-37 2.2-36 43-63 110-180 2,1-26 9,0-20 3,8-6.0

50-60,

60-70

64-69

45-50

12-19

58-85 900-110

9-12

12.0-14,5

5,5-70

|

2,4-4.0

4.2-7.0

51:93

Տարբեր մշակաբույսերիհատիկներումն սերմերում գտնվող Օսլայի հատկություններնիրարից էականորենտարբերվում են: Դա բա50

նկ

նյութի յութի նկատմամբ: բ

7.

Ցորեն

Աշորա

ճարպ

Մշակաբույս

1,7-2,3

Կտավատ Կանեփ Մանանեխ

1,7-2.2

3.5-6.0 Կորեկ 35-80 Եգիպտացորեն 1.8-2,5 Բրինձ

Ոլոռ Ոսպ

Սոյա Արնածաղիկ

Գետնանուշ Ռապս Կակաչ

13-18

Քունջութ

1,7-2,3

15,0-25,0 25,0-58.0

Տզկանեփ

Բամբակենի

ճարպ

30,0-40.0

30,0-38,0

25.0-30.0 45.0-50.0 35.0-45,0 40.,0-55,0 48,0-60,0 50,0-70.0 25.0-30,0 |

Եթե սերմերում ճարպի պարունակությունը լինում է ցածր, ապա այն, որպես ինքնուրույն արտադրանք, հազվադեպ են անջատում: Միայն մի քանի մշակաբույսերից ստացված հատիկների վերամշակման ժամանակ (օրինակ եգիպտացորեն,բրինձ) սաղմն անջատելիս, 5)

օգդրանիցհանում են յուղը սննդի կամ տեխնիկականնպատակներով տագործելու համար: Մեզ հետաքրքրողբուսական ծագում ունեցող բոլոր յուղերն, ըստ կազմության հեղուկ են, քանի որ հիմնականում բաղ-

կացած են ոչ սահմանային ճարպաթթուներից՝ օլեյնաթթվից, լինոլեաթթվից ն լինոլենաթթվից, համապատասխանաբարմեկ, երկու, կամ երեք կրկնակի կապերով: Նշված թթուների գլիցերիդների հարաբերակցությունից է կախված սպասվող յուղի հատկությունը, ինչպես նան դրա յուղաբույսերից ստացված օգտագործմանհնարավորությունը:Տարբեր յուղերը դասակարգվում են հետնյալ խմբերի: Չորացող (կտավատի նման): Դրանցում հիմնական զանգվածը համարվում է գլիցերիդները, որոնք պարունակում են լինոլային ((50-60 տոկոս) ե լինոլենային (17-45 տոկոս) թթուները: Նշված թթուների կրկնակի կապերի տեղում հեշտությամբ միանում է թթվածին, որի հետնանքով յուղը փոխարկվում Է պինդ արտադրանքի:Այդպիսիյուղերը բարակ շերտերով քսելու դեպքում գոյանում է օքսիդացած ամուր թաղանթ լինօքսին: Այս խմբին յուղերն օգտագործում են բնական օլիֆ ե լաք ստանալու համար: նման բնույթի յուղերը ստանում են կտավատի ն կանեփի սերմերից: Կիսաչորացող (կակաչի նման): Այս խմբին պատկանողյուղաբույսերից ստացվածյուղերը հիմնականումկազմված են լինոլեաթթվի գլիցերիդներից (40-57 տոկոս) ն պարունակում են ոչ սահմանային թթուներ-օլեյնաթքու (28-50 տոկոս), մեկ կրկնակի կապով: Օլեյնաթթվի զգալի բաժինը ն լինոլեաթթվի պակասությունը իջեցնում է օքսիդացման հնարավորությունը, հետեաբար այդ խմբին պատկանող ճարպերը անվանակոչվում են կիսաչորացնողներ: Այդ յուղերը ստանում են արենածաղկի,բամբակենու, սոյայի, սորուկի, եգիպտացորենի ն հունական ընկույզի սերմերից: Յուղեր լինում են նան ցորենի, աշորայի ե այլ հացաբույսերի հատիկներում: Չչորացող (ձիթապտղի նման): Այս խմբի յուղերը հիմնականում կազմված են օլեյնաթթվից (մինչե 83 տոկոս): Դրանք չորացման ընդունակ չեն: Դրանք հիմնականում լինում են գետնանուշի, մանանեխի, քունջութի, ռապսի ե այլ բույսերի սերմերում: Տզկանեփի յուղ: Այն առանձնահատուկտեղ է զբաղեցնում: Նրա հիմքը կազմում է ռիցինոլեթթուն-մոնոօքսիթթուն(85 տոկոս): Այդպիսի թթվի խտությունը բավականին բարձր (0,95-0,97 տոկոս), ունի ուժեղ ն քիմիական մածուցիկություն: Այս յուղը օգտագործում են տեխնիկական նպատակներովն բժշկության մեջ: Յուրաքանչյուր խմբի յուղերը բնորոշվում են որոշակի ֆիզիկական ն քիմիական ցուցանիշներով` խտությամբ, հովացման ջերմաստիճանով, թթվային ն յոդային թվերով, օճառացման թվով ն այլն: Մի քանի ցուցանիշների շեղումը տեղի է ունենում վաղ բերքահավաքի ն վատ

ռասվող

է

պահպանմանպատճառով:Թերհասունացածսերմերի բերքահավաքի ն ճարպաթթուներիմի ավարտվում սինթե միանալու: Նման է յոդային թիվը իսկ բարձր, լինում թիվը յուղային դեպքում յուղերի սերմերի (բարձրխոնավություն, դեպքում պահպանման Ոչ ճիշտ ցածր: բորբոսում) ճարպերը ինտենսիվորենհիդրոծլում, ինքնատաքացում, Դա բերում է լիզվում են, որն էլ բնորոշվում է թթվայինթվի մեծացմամբ: ն յուղի ելի քչացմանը նրա որակիիջեցմանը: մեծ Բուսական յուղերի կազմի մեջ, բացի գլիցերիդներից, ոչ ստերոլներ): նան են (ֆոսֆատիդներ, լիպոիդներ քանակությամբ լինում

է ազատ իմամ լիցերինին առանց մասր մնում

ն տարբեր Դրանցից առավել արժեքավոր են Ֆոսֆորիդ լեցիտինը ֆիտոստերոլները: Նշված միացությունների Ֆիզիոլոգիական դերը հայտնի է: ճարպայուղերի հետ միասինհատիկներումն սերմերում շատ քիչ են կամ համեմատաբար մեծ քանակությամբպարունակվում եթերայուառկաեն Ճարպերի հոտերի: ղեր, որոնք տիրապետում յուրահատուկ են ռեֆկամ մեթոդներով էքստրակցիոն սերմերում որոշում յությունը

րակտոմետրիկորեն:

Պիգմենտներ: Հատիկներում ն սերմերում գտնվում են պիգմենտների չորս խումբ, որոնք դրանց տալիս են այս կամ այն երանգը: Դրանցից ենպորֆիրինը, կարոտինոիդները,անթոցիանը,ինչպես նան ժապիգմենտներ,որոնք առաջանում են հատիկանյութերիթթվեցման

մանակ: են քլորոֆիլով: Պորֆիրիններ: Ներկայացվում ն

Այն բնորոշ է աշոլոբու սոյայի, ու ոլոռի մի քարայի, հատիկի, կանեփի սերմերի ոսպի, ցորենի մոտ, օրինակ, գույնը. կանաչ նի սորտերի համար: Հատիկի է նրա թերհասունությունը: հաստատում Կարոտինոիդներ: Տարածված է հատիկների ն սերմերիծածկաթաղանթում,ինչպես նան հացազգիներիէնդոսպերմումն բակլազգինեներում: րի շաքիլներո Անթոցիաններ: Ավելի հաճախ լինում են կապույտ կամ մանուշակագույն,գտնվում են բակլազգիներիմի քանի սորտերի (օրինակ կերի բակլայի ն լոբու). եգիպտացորենի,աշորայի ն յուղաբույսերի թաղանք-

ներում:

Վիտամիններ: Չոր, հասունացած հատիկներն ու սերմերը պաՇ րունակում են սահմանափակ հավաքածու: Դրանցում բացակայումէ Ճ խմբի վիէ ժամանակ: ծլման հատիկի վիտամինը, որը դրսնորվում տամիններըներկայացվումեն միայն կարոտինպրովիտամինով: Ֆերմենտներ: Հատիկներումե սերմերում օրգանական սուբստրատների բազմազանությունըկանխորոշում է դրանցում առկա ֆերմենտների բազմազանությունը:Լավ հայտնի են այնպիսի հիդրոլիտիկ

մն Ֆերմետները երմենտներ,

ինչպես Ի

ոտեազը, ք Յ

ն ԵԾամիլազը, իլազը,

ազը, ճեղքման լիպազը թ

սերում, քան կենտրոնում: նրա պարունակությունըառավել բարձր է էնդոսպերմի ծայրամասերում, ալեյրոնյան շերտին հարող հատվածներում: Նշվում է նան նույնանման նյութերի որակական տարբերությունները, որոնք գտնվում են հատիկի տարբեր մասերում: Այսպես, էնդոսպերմի ն սաղմի յուղերը էականորենտարբերվում են յուղային հաստատությամբ ն տիրապետումեն դառնացմանոչ միանման Քիմիական նյութերի տեղաբաշխման առանձնահատկությունը օգտագործում են հատիկի որակի գնահատման ն վերամշակման ժամանակ: Ոչ բավականաչափլցվածություն (չմշակված) դեպքում զգալիորեն մեծանում է թաղանթանյութի,պենտոզայի ն մոխրային էլեմենտների (տարրերի) պարունակությունը,նման դեպքում կտրուկ պակասում է օսլայի քանակությունը: Այդպիսի հատիկի վերամշակումից իջնում է սպիտակալյուրի ելը ն որակը կարող է լինել վատ: էնդոսպերմում սպիտակուցների անհավասարաչափտեղաբաշխումը հնարավորություն է ընձեռում միննույն հատիկից ստանալու ալյուրի երկու տեն սակ, սպիտակուցներովհարուստ (այսպես կոչված պարունակությամբ: բարձր օսլայի բայց սպիտակուցներովաղքատ,

ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ ՀԱՏԻԿՆԵՐԻ ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ

ՏԱՐԲԵՐ ԲԱՂԱԴՐԱՄԱՍԵՐՈՒՄ

3. ՆՅՈՒԹԵՐԻ

Արությունը

հակածներում

սերմերի կազմի մեջ մտնող նյութերը, դրանց անատեղաբաշխվում են շատ անհավասարատոմիական չափ: Դա շատ կարնոր է ինչպես ապրանքային խմբաքանակներիորակի գնահատման, այնպես էլ արդյունաբերության տարբեր բնագավառներում տեխնոլոգիականպրոցեսներիկազմակերպմանժամանակ: թաղանթանյութ,հեմիցելյուլոզա, պենտոԱռավել քանակությամբ զա ն հանքային նյութեր, միշտ դիտվում են ծածկաթաղանթում: Տարբեր մշակաբույսերի հատիկների ն սերմերի համար բնորոշ է սպիտակուցների, շաքարների ն ճարպերի բարձր քանակությունը: կՀատիկներիէնդոսպերմը գործնականորեն պարունակում է, գրեթե, ամբողջ օսլայի, սպիտակուցների հիմնական մասը: Յուղաբույսերի սերմերում համարյա ամբողջ ն սպիտակուցներիմեծ մասը գտնվում է ներսամասում (շաքիլներում կամ միջուկում): Նյութերի տեղաբաշխումըհատիկիտարբեր մասերում, ցորենի օրինակով, բավական հաջողությամբ լուսաբանվում է Ն.Վ. Ռոմենսկու տվյալներով: Աղյուսակ 9 Հատիկների

9.

ն

հարստացված)

"

'

Ստուգողական հարցեր

.

ն Հատիկը | Գատվածհատնրա | ների քա-|

վածները Ամբողջական հատիկ

էնդոսպերմ Սաղմ Թաղանթ

,

շային| Յ հա-

ենր

Յ2|5

ո

1.

2. `

Ց

Վատիկի ն սերմի քիմիական կազմն ինչպե՞ս է ազդում դրանց օգտագործմանվրա: նշեք խոնավության տեսակները հատիկում ն տվեք դրանց

բնութագիրը: Ո՞ր մշակաբույսերի հատիկներնու սերմերն են համարվում կենսաբանականտեսանկյունից առավել արժեքավոր:Ինչպե՞սեն ճյութերը տեղաբաշխվումհատիկի տարբեր մասերում ն ինչպե՞սեն այդ հատկանիշը օգտագործում տեխնոլոգիական ու պարենային նպատակներով: :

Յ.

3 ՀՏ |335

ւռ

Յ6։

ք

:

:8

Աշ

4.

.

81.6 3,24

15.48

16,6

| | | |

63.07 /8,82

432 | 276 | 81 354 | 015 | 272 25,12 | 2.46 | 974 4.18

|

162|

|

224 | 218 068 | 045 15.04 | 0,32

|

10.51

Հատիկների ն սերմերի տարբեր հատվածների սահմաններում դիտվում է նյութերի յուրօրինակ տեղաբաշխում:Օրինակ, կլեյկովին առաջացնող սպիտակուցները էնդոսպերմում տեղաբաշխվում են անհավասարաչափ, կլեյկովինը բավականինշատ է էնդոսպերմի ծայրամա54

առաջադրանքներ

'

Ցորենի հատիկի տարբեր մասերի քիմիական կազմըօճ,

բացարձակչոր նյութի հաշվով.

ն

'

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՐԲԵՐ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ, ԿԵՐԱՅԻՆ ԵՎ

ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՆՇԱԽԱԿՈՒԹՅԱՆ ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ ԵՎ

ՍԵՐՄԱՅԻՆ ԽՄԲԱՔԱՆԱԿՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

։

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ

ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՀԱՋՈՐԴԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. ՈՐԱԿԱԿԱՆ

ԱՆԱԼԻԶՆԵՐԻ

Որակական ցուցանիշների դասակարգումը: Տարբեր մշակա-

բույսերի հատիկային ն սերմային խմբաքանակների բազմակողմանի է առաջացնում բացահայտել օգտագործումը անհրաժեշտություն դրանց արժողությունը հաշվի առնելով տնտեսության տարբեր բնագավառների պահանջները: Դա էլ հանգեցրել է նրան, որ մշակվեն որակի ցուցանիշներց ն հատիկի ու սերմի որակի գնահատման

բազմաքանակ մեթոդներ:

Տարբեր ցուցանիշների արժեքականությունը միանշանակ չէ: Դրանցից շատերը շատ յուրահատուկ են, ն դրանց բացահայտման պահանջը անհրաժեշտ է միայն այս կամ այն մշակաբույսի հատիկային համար` այն խիստ որոշակի նպատակներով օգտագործելիս: Սակայն առկա են նան ունիվերսալ (բազմաբնույթ) ցուցանիշներ, որոնցով որոշակի պատկերացումկարելի է ստանալ ցանկացած հատիկային խմբաքանակի պարենային,կերային ն տեխնիկական լավորակության մասին: Ռրակական ցուցանիշներից կախված այն բաժանում են երեք խմբի: Որակական ցուցանիշներ, որոնք պարտադրել են ցանկացած մշակաբույսի տարբե 6նպատակներով օգտագործվող բոլոր

խմբաքանակի

համար: Տվյալ խմբի ցուցահատիկայինն սերմայինխմբաքանակների հետ բոլոր էեն աշխատանքները՝ տարվող հատիկի նիշները որոշում տապներում` սկսած բերքահավաքիժամանակ հատիկային խմբաքանակի ձնավորումից: Դրանց են պատկանումհատիկի թարմությանցուցանիշները ն հասունացումը (արտաքինտեսք, հոտ, համ), վնասատուխոնավությունըն խառնուրդներիպարուներով վարակվածությունը, նակությունը: Դրանք ընդգրկված են պետական ստանդարտներում, մթերման (բազիսային ն սահմանափակիչ) կոնդիցիաներում:Նշված ցուցանիշներն էլ հաշվի առնելով` հատիկային խմբաքանակընախավաճառքին մթերմանհամար: պատրաստում.են Ցուցանիշներ, որոնք պարտադիրեն մի քանի մշակաբույսերի կամ որոշակի նշանակութգնահատման հատիկայինխմբաքանակների համար: Մի քանի մշակաբույսերիհատիկյան հատիկախմբաքանակի ծաների կամ սերմերի որակի նորմավորվող ցուցանիշների օրինակ է ն բնակշիռը, ծավալային վարսակի գարու ռայում ցորենի, աշորայի, Ձավարի արտադրության համար` օգտագործվող հատինու քաշը: որոշում են խոշորությունը, միջուկի պարունակությունըն ծաղիկային թեփուկները: Գարեջրագործության համար օգտագործվող գարու հատիկի համար նորմավորում են ծլունակությունը ն հատիկի ծլման էներգիան: Այդ ցուցանիշները պարտադիր են աշորայի, վարսակի ն ւմ է սպիրտայինարտադրությունում՝ տագործվո ո համար, ո

ԿԱ

աանհամար

ղեր են խաղում ցորենի որակի յուրահատուկ ցուցանիշները ապակենմանությունը,հում կլեյկովինի քանակն ու որակը, դրանցից մի մեջ: Այդ բոլոր ցուքանիսը նույնպես մտնում են պետստանդարտների ցանիշները կարնոր են հատիկարտադրողներիհամար: Որակի լրացուցիչ ցուցանիշներ: Դրանք ստուգվում են կախված ծագող անհրաժեշտությունից:Այսպես,երբեմն որոշում են հատիկի քիմիական կազմն ամբողջությամբ, կամ նրանում մի քանի նյութերի (հաճախ ամբողջ սպիտակուցների, ամինաթթուներիկամ ճարպերի) բացահայտումեն միկրոֆլորայիտեսակայինկազպարունակությունը, են ֆումիգանտներիմնացորդայինքանակը հատիկմը, հետազոտում ներում, հատկապես գազավորումից հետո, դեզինսեկցիայի նպատանայլն: կով, ծանր մետաղներիաղի պարունակությունը նույնպես հաշվի ցուցանիշները բոլոր պատկանող Նշված խմբին են առնում: Դրանք հիմնականումորոշում են հացամթերքների համակարգի ձեռնարկություններում, սննդարդյունաբերությանայլ ճյուղեն հումքի որակի ստուգման պերում, գյուղատնտեսականմթերքների տեխնոլոգիականն ատական տեսչությունների լաբորատորիաներում, ն նասնաբուժական լաբորատորիաներում առողջապահությանհամակարգի հատուկ լաբորատորիաներում: Մեծ

Անալիզների իրականացում: Հատիկային սերմնային յուրաքանչյուր խմբաքանակիգնահատումը սկսում են առաջին խմբին դասվող ցուցանիշների որոշումից: Այնուհետն, հաշվի առնելով տվյալ հատիկային խմբաքանակի նպատակային նշանակությունը, սահմանում են ցուցանիշներ, որոնք յուրահատուկ են հատիկի կամ սերմի ցեղին ու տեսակին,որը նախատեսվում է պետականնորմավորմամբ: Միջին նմուշի քաշը պետք է լինի 2 կգ: Այն անջատում են կետանմուշներով ձնավորված ելանյութից: Կետանմուշների անջատման ն միինչպես նան տարբեր ջին նմուշի կազման կանոնակարգըն տեխնիկան, տեսակի անալիզների համար կշռվածքների անջատման կանոնները շարադրված են հատուկ ստանդարտներում(ԳՈՍՏ 13586-83): Աշխատանքներիբարեհաջող կազմակերպմանն ստացված տվյալների առավել հուսալիության նպատակովնախատեսվածցուցանիշների որոշման հաջորդականությունը նույնպես կանոնակարգվումէ ստանդարտներով: Հացահատիկի մասսայական վաճառքի ժամանակ հատիկի որակի գնահատումը ն իրականացվող հաշվարկներըորոշում են ըստ օրվա միջին նմուշի տվյալներով: Օրվա միջին նմուշի ձնավորումը թույլատրվում է միայն հատիկային տարբեր խմբաքանակների բավականաչափ միատարրության դեպքում, ինչպես սորտային պատկանելիության ն օրգանոլեպտիկցուցանիշներով, այնպես էլ ըստ խոնավության ն վարակվածության, որը որոշվում է սահմանված մեթոդներով: Ստորն բերվում են հատիկի որակի պարտադիր ցուցանիշների բնութագրումը: ն

2. ԹԱՐՄՈՒԹՅԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

կամ հետազոտվողկշռվածքի ակԱրտաքինտեսք:Կետանմուշի նադիտականզննման միջոցով կարելի է որոշակի պատկերացում ստանալ տվյալ խմբաքանակի լիարժեքության մասին: Նորմալ հասունացած, դաշտային պայմաններում ու պահեստներում անբարենպաստ ներգործության չենթարկված հատիկներն ու սերմերը ունենում են իրենց բնորոշ կայուն մորֆոլոգիական հատկանիշները (ձն, չափսեր, ծածկաթաղանթիվիճակ, երանգ ն այլն): Յուրաքանչյուր մշակաբույսի հատիկներին ն սերմերին բնորոշ են նան որոշակի հոտ ն համ: Նշված ցուցանիշների շեղումը վկայում է տվյալ հումքի ներքին բովանդակության ն հատկությունների վատացմանմասին՝ նրան դարձնելով ոչ լիարժեք կամ օգտագործմանհամար ոչ պիտանի: Վատիկայինխմբաքանակի վիճակն՝ ըստ նշված հատկանիշների, ստացել է թարմություն անվանումը: Արտասահմանյան շատ երկրներում դրան հաճախ փոխարինում են «հատիկի առողջություն» տերմինով: Տվյալ հատկանիշը տարբեր պատճառներով փոխվում է: Դրանցից

հաամենահիմնականները համարվում են հատիկների ձնավորման ն սունացման շրջանում փաստվող անբարենպաստ պայմանները (են րաշտ, վաղ ցրտեր, հատիկներիծլում, հասկում այլն), միջատ-վնասատուների ազդեցությունը ինչպես դաշտում, այնպես էլ պահեստներում,

ինտենսիվզարգաֆիտոպաթոգենն սապրոֆիտմիկրոօրգանիզմների մաքրում, վա(չորացում, մշակումը ոչ ճիշտ ցումը, հատիկազանգվածի վրա, խստոարմատի ցրտահարությունը վաղ Այսպես, րակազերծում): րեն ազդում է հատիկի արտաքինտեսքի ն տեխնոլոգիականհատկությունների վրա: Վաղ ցրտահարությանդեպքում ընդհատվումէ հատիկի նորմալ ձնավորումը: Ստացվում է, այսպես անվանվող, ցրտահարված

հատիկ:

'

Սառնամանիքներից վնասվածքներիազդեցությունը հատկապես ուժգնորեն է բացահայտվում հասունացման կաթնային փուլում: Ստացվում են չմշակված, անփայլ, սպիտակավունկամ կանաչավունու կնճռոտված հատիկներ, որոնց որակական ցուցանիշները լինում են նորմայից բավականինցածրարժեք: Հասունացման առավել ուշ փուլերում սմքած հատիկը լինում է լցված, սովորական մեծության ն ձնի, սակայն այն նորմալ հասունացածից տարբերվում է ճերմակությամբ,ցանցանման մակերեսով: Տվյալ հատկանիշներըվկայում են հատիկի քիմիականկազմի փոփոխության մասին: Հասունացման վաղ փուլերում արձանագրվող ցածր ջերմաստիճանիազդեցությանպատճառովընդհատվում է սննդատարրերի մուտքը, չի ավարտվում բարձր մոլեկուլյարնյութերի ձնավորումը: պակաս պարունակությունը, Այդպիսիհատիկին բնորոշ են էնդոսպերմի ջրալուծ նյութերի քանակի բարձրացումը ն ֆերմենտների,մասնավորապես, 8Յ-ամիլազուրկակտիվությունը: դաշտում արմատի վրա ուժգնորեն է ազդում ՀՎատիկասմքումը նան սնձանի (կլեյկովինի) քանակա-որակական ցուցանիշների վրա: վատ առաձգական, Նճան դեպքում այն լինում է թույլ ջիրակլանողունակ, սնձան ունեցող ալյուէ Այդպիսի դառնում հեշտ փշրվող, կարճ կտրվող: է ծակոտկենությամբ հացը սովորականիցտարբերվում րից ստացված ն համային վատ հատկություններով:Վատկապեսլրջորեն են գնահատում այն հատիկային խմբաքանակի որակը, որում առկա են լինում կտցավորվածն ծլած հատիկներ:Նույնիսկ հատիկներիծլման սկզբնական շրջանում դիտվում է տարբեր ֆերմենտների ակտիվության բարձրացում, շաքարներին ջրազուրկ այլ նյութերի պարունակությանմեծացում: Դրանք բոլորը իջեցնում են հատիկայինխմբաքանակիարժեքը ն սահմանափակումեն նրա օգտագործմանհնարավորությունը: Ծլած հատիկներիցանհրաժեշտ ելի ալյուր չի ստացվում, դրանից էլ նորմալ որակի հաց: ՀՎատիկիարտաքին տեսքը կարող է փոխվել միջատ-վնասատու59

ների ներազդեցության պատճառով` հասունացման շրջանում ն պահպանման ժամանակ, որը նույնպես անդրադառնում է որակի վրա: Այսպես, հասկում ցորենի հատիկի վնասվելը փայտոջիլ-կրիաիկով ոչ միայն փոխվում է նրա արտաքին տեսքը (լցվածություն, երանգ), այլն իջնում է կենսաքիմիական հատկանիշներըն հացաթխմանարժանավորությունը: Փայտոջիլ-կրիաիկները առանձնապես վնաս են հասցնում ցորենի հատիկին: Հացահատիկային մշակաբույսերի հատիկներըդեռես հասկի մեջ կարող են վնասվել հացահատիկիբվիկի թրթուռներիկողմից, վարակվել-հացահատիկի՝ թաքնված ցեցով բրնձի երկարակնճիքով:Իսկ բակալզգի մշակաբույսերի (ոլոռ, լոբի, ռասպ ն այլն) սերմերը վարակվում են տարբեր սերմնակերներով: Պահպանման ժամանակ մեծանում է ն սերմերի ինչպես թաքնված վարակման (ամբարային բրնձի երկարակնճիթով), այնպես էլ բացահայտ վարակման հավանականությունը այս կամ այն պահեստայինվնասատուներով: Հատիկի արտաքին տեսքի, նրա գույնի ն փայլի վրա ազդում են որոնց ակտիվ զարգացումը, դաշտային. պայմաններում պահեստներում, հաճախ ուղեկցվում է հատիկի ձեաախախտմամբ կամ նրա գույնի, ծածկաթաղանթիվիճակի, քիմիական կազմի ն տեխնոլոգիական հատկությունների փոփոխությամբ: Մի քանի բակ.

՛

ն

անիր,

Դրանք բաժանվում են երկու խմբի սորբցիոն ծագման ն քայքայման հոտերի: Առաջինխմբին պատկանող հոտերը հատիկների ն սերմերի մից ձեռք են բերվում դրանց սորբցիոն հատկությունների հետնանքով: որակի վրա դրանց ուԿախված կլանվող հոտերի բնույթից ն նեցած ազդեցությունից, տարբերակում են` եթերայուղերի հոտ, որը հայտնվում է եթերայուղերի սերմերի կամ դրանց տարբեր մասերի հետ են շփման միջոցով (վայրի ան ռեժի մշակման «ծխախոտ», կողմնակի հոտ, երբ խախտվում հատիկային խմբաքանակի հետ վարվեցողությանկանոնակարգը(նավթամթերքիհոտ): Երնրորդ իսմոին պատկանող հոտերը գոյանում են հատիկային զանգվածում` նրանում տեղի ունեցող կենսաբանական գործընթացների հետնանքով: Դրանք բոլորը ստացել են քայքայման, տարրալուծման անվանում, քանի որ ծագում են ւսյս կամ այն օրգանական նյութերի քայքայման միջոցով: Տվյալ խմբի տիպիկ հոտերից են՝ ամբարային, աԱ նեխման բնույթի հոտերը: Ամբարայինը ծագում է հատիկի երկարատն պահպանման ժամանակ՝ առանց տեղաշարժելու, ե րբ նտեն հ են բացահայտվում ը իի ուղեկցմ է անաերոդ ե ինտենսիվորեն է անաե շնչառությունը՝ վելով էթիլսպիրտի ն այլ նյութերի անջատմամբ: Ածիկահոտը դրսնորվում է հատիկի ծլման ժամանակ, բորբոսայինը՝հատիկային զանգվածի մակերեսին ն նրա ներսում բորբոսասնկերի,նեխահոտը այդ նույն բորբոսասնկերի ն այլ միկրոօրգանիզմներիառավել ինտենսիվ զարգացման հետնանքով: են օրգանոլեպտիկորեն,ամբողջական կամ աղաՀոտը ծ ե հ է ցած հատիկներում: հատիկներում: Որպե Որպեսզիավելի լավ որոշենեն հ հոտը, խորհուրդ տրվում տաքացնել շուրջ գրամ հատիկ: Դրա համար այն պահում են ցանցում գոլորշու վերնում կամ տեղավորում են սրվակում ն 35-40 են պահում րոպե ջրային բաղնիքում: զամ: Արտաքին տեսքը ն բավականին պատկերացում են խմբաքանակիմասին: Համը որոշում են, երբ ծաԱյսպես, գ ում են կասկածներ ր հոտի որոշման րոշ յնպես, համ ը գ ում է ածիկային կամ օշինդրահոտ: Հացազգի են, եթե հատիկը ունենում մշակաբույսերի ն հնդկացորենի, ինչպես նան բակլազգի մշակաբույսերի մեծ մասի հատիկների ն սերմերի համը թույլ է արտահայտվում: Ամենից շատ այն լինում է քաղցրահամ, իսկ եթերայուղատուների մոտ՝

կող-

հատիկի

սխտոր, սինձ): Դրանք ստացվում հատիկի ի թախտաո ՝

Եսայի Աաաա

է

ծիկային, բորբոսային

։

տերիոզների կիկոզների գարգացման հետնանքու տատիկը շագա ե կնճռոտված, Աալում ըրի սաղմը (սն ազորություններ բակտերիոզ), վարդագույն րր երանգներ, ն ն

մնում

չ

սնանում

է

է

բ

այլն:

Բարձր խոնավությամբ հատիկային խմբաքանակի պահպանման ժամանակ պահեստներում կարող են զարգանալ սապրոֆիտ մանրէների շատ ներկայացուցիչներ:Նման դեպքում առանձինհատիկների վրա ինում են բակտերիաներիկամ բորբոսասնկերի գաղութներ, արդյուն-

Աւ դ դրայք աջկոլորցԱուենփայլը, Բ ումեն դայ

Ի ավո ինենաատիկ կատիկներին

քում

բժավոր:

ը

ոսք

ն սերմերին բնորոշ տաքացման պատճառով մգանում է: ու են նան փայլն գույնը կտրուկ փոխվում հատիկային խմբաքանակի ոչ ճիշտ մշակման հետնանքով (արհեստական չորացում, գազավորում): Բնական փայլն ու գույնը տարբեր աստիճանովկորցրած հատիկը դասակարգվում է որպես գունազրկված: Ղատիկներին սերմերիգույնը որոշում են ցերեկային ցրված լույսի տակ, հետազոտվող նմուշը համեմատելով էտալոնի հետ: Եվ եթե |

՝

կ հն փն հատին Վատիկային հ

ը

ատրկայ

Հոտ:

աս

աղբայ

լի ուն ֆի

ըը

ը

առնուրդներին:

է

ը

։

ապա

այնը

դասում ե ը

սերմնային խմբաքանակներում, տվյալ ճշակաբույսին ոչ բնորոշ հոտի դրսնորումը վկայում է նորմերից շեղման մասին, որն անբարենպաստներգործության հետնանք է: Հատիկային զանգվածում բացահայտվողհոտերը տարաբնույթ են, բավական շատ: ն

որոշում

հատիկային տալիս

'

հոտը

ժամանակ: Է

ստու

՛

ԱԱ թ

,

դրսնորում:

ն

նորմերիցշեղում տարբերում են

քաղցր,

դառը

ն

3.ՀԱՏԻԿԱՅԻՆԶԱՆԳՎԱԾԻ ՎԱՐԱԿՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ՎՆԱՍՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՑԱՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐՈՎ

Որպես հացապաշարներիվնասատուներհայտնի են ավելի քան հարյուր տեսակի միջատներ ն տասնյակ տեսակի տզեր, որոնց տված

վնասը հասնում է հսկայականչափերի:Այդ պատճառովէլ հացամթերքների պաշարների պահպանումը փչացումից ն ոչնչացումից պատկանում է պետականկարնորագույնմիջոցառումներիթվին: Բոլոր երկրներում գոյություն ունի հատիկի որակի նորմավորումը, վնասատուներովվարակվածությանցուցանիշը պարտադիրէ: Հատիկային զանգվածում կարող են գոյություն ունենալ տարբեր տեսակի միջատներ ն տզեր: Դրանցից շատերը զարգանում են միայն պահեստներում ն չեն հանդիպում բնության մեջ: Դրանց մի քանիսը բացահայտվել են ինչպես բնության մեջ, այնպես էլ պահեստներում, իսկ առանձիններկայացուցիչներպահեստներումավարտում են իրենց զարգացման ցիկլերը: Մեր հանրապետությունումտարածված մի քանի տասնյակ միջատներից, ըստ տարածման արեոզի ն հասցրած վնասի, առավել մեծ վտանգեն ներկայացնումամբարայիներկարակնճիթները, հացահատիկի սղոցողը, շեկ ալրակերը, հացահատիկի ցեցը, ալյուրի հրաթիթեռը ն այլն: Վացապաշարներիտիզ-վնասատուներըավելի քիչ վտանգավորեն, քան միջատները: Պետական նորմավորմամբմիջատ-վնասատուներովվարակված հատիկախմբաքանակներըհամարում են ոչ կոնդիցիոն: Միջատների առկայությունը չի թույլատրում, նույնիսկ, սահմանափակել կոնդիցիայով (հնարավոր է միայն տզերով վարակվածությունը): Ըստ կանոնակարգի, հացամթերման ձեռնարկությունները միջատ-վնասատուներով վարակված հացահատիկ չեն ընդունում: Տզերով վարակված խմբաքանակներնընդունում են զեղչերով՝ գնմանգնից: Միջատներով ն տզերով հատիկը վարակվել կարող է կալատեղերում, պահեստներում, փոխադրականմիջոցների օգտագործման ժամանակ, հատիկազտիչմեքենա-մեխանիզմներից,սարքավորումներիցն տարայից: Կալատեղերի ժամանակ վարակազերծումը, նախորդ տարվա օրգանական թափոնների ոչնչացումը, պահեստների, տարայի, պարկերի ախտահանումը բերքահավաքից առաջ, որպես կանոն, բացառում է թարմ հավաքած հատիկի վարակման հնարավորությունը: Վարակվածություննարտահայտում են մեկ կգ-ում առկա կենդանի վնասատուների քանակով: Մեռածներին դասում են աղբային խառնուրդներին ն վարակվածությունըորոշելիս հաշվի չեն առնում: Առավել տարածված վնասատուների համար հաստատված են վարակվածությանաստիճաններ(մեկ կգ հատիկում դրանց թվաքանակով): Տզերի համար առաջին աստիճան 1-20 հատանմուշ ներառյալ,

երկրորդ-ավելիքան 20 հատանմուշ, երրորդ աստիճան`համատարած (թաղքային կուտակում): Երկարակնճիթիհամար առաջին աստիճանը կազմում է մինչե հինգ հատանմուշ, երկրորդը-վեց-տաս, երրորդը հատանմուշ: Վնասատուներով վնասված են ավեի քան տասը համարվում այն հատիկները, որոնց սաղմը կամ էնդոսպերմը կերվել է մասնակիորենկամ ամբողջությամբ: Հատիկի որակը բնութագրող փաստաթղթերումպարտադիր կերպով նշվում է վարակվածությանցուցանիշը: Եթե հատիկի կշռվածքում կենդանի վնասատուներ չեն բացահայտվում, ապա այդ վիճակը ֆիքսում են «վարակվածություն չի բացահայտվել»: Այդպիսի ձնակերպումը կիրառում են, քանի որ հատիկային խոշոր խմբաքանակից հետազոտում են մի փոքր քանակություն, որում կարող են լինել վնասատուներիեզակի հատանմուշներ ն չընկնել կերանմուշների մեջ: Դրանից բացի, մի քանի վնասատուներ (օրինակ ամբարային ն բրնձի երկարակնճիթը, ոլոռի հատիկակերը, հատիկայինցեցը) կարող են լինել վարակվածության ծածուկ ձնով, քանի որ դրանց զարգացման փուլերը անցնում են հատիկի ներսում: Հատիկի վարակվածության ն վնասվածության որոշման մեթոդները շարադրված են ԳՈՍՏ. 13586.483-ում ն գործնականպարապմունքներիձեռնարկներում:

4. ՎԱՏԻԿՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ

Հատիկային կամ սերմային խմբաքանակիխոնավության անվան տակ հասկացվում է ֆիզիկա-քիմիապեսն մեխանիկորենկապված ջուրը, որը հեռացվում է որոշման ստանդարտայինպայմաններում: Հատիկի խոնավությունը, որպես որակական ցուցանիշ, որի երկակի նշանակություն տնտեսական ն տեխնոլոգիական: Հատիկում գնահատվում են չոր նյութերը, այլ ոչ թե ջուրը: Ուստի անհրաժեշտ է նորմավորել ջրի պարունակությունը ն վճարումներն իրականացնել չոր նյութերի պարունակությանհամար: Վատիկիհամար իրականացվող հաշվարկների հիմքում դրվում է խոնավության բազիսային նորման, որից շեղումը փոխում է վճարման ենթակա հատիկային խմբաքանակի ֆիզիկական կշիռը: Բազիսային նորմերից բարձր խոնավության յուրաքանչյուր ավելորդ տոկոսի համար ֆիզիկական կշռից կատարում են զեղչեր (այսինքն, տոկոսին տոկոս, իսկ բազիսայինիցցածր յուրաքանչյուր տոկոսի կամ նրա մի մասի պակասության դեպքում իրականացվում են համապատասխանչափերի ավելացումներ): Պետության կողմից մթերվող ն բարձր խոնավութ-` յամբ հատիկազանգվածը պետք է չորացնել,այլապես այն չի կարելի վերամշակել, նույնիսկ պահպանել: Ուստի հատիկազանգվածի Ֆֆիզի63

ԽՈՆԱՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

կական կշռից բնամթերային զեղչերից բացի հացաձեռնարկություննեհամար գանծում են հատիկի ն մերծերի չորաց-

րր գումարն :

Լ

Խոնավության տեխնոլոգիական նշանակությունը հսկայական է: Վատիկային զանգվածը երկար ժամանակ այն էլ նվազագույն ծախսումներով, պահպանվում են այն դեպքում, եթե այն գտնվում է չոր վիճակում (երբ նրանում բացակայում է ազատ-շարժունակ ջուրը): կատիկի արդյունավետ վերամշակման համար պետք է խոնավության որոշակի չափանիշ, հացազգի ն բակլազգի մշակաբույսերի համար, սովորա14-16 տոկոս սահմաններում, յուղաբույսերի համար բար, այն է դրանից պակաս: Բարձր խոնավության դեպքում, ընդհանրապես, չի կարելի արտադրել մի շարք մթերքներ, օրինակ, ալյուր կամ ձավար, յուղաբույսերի սերմերից յուղ ն այլն: Ստանդարտով, հատիկն սերմերը, խոնաու կախված, բաժանվում են չորս վիճակի՝ չոր, միջին չորութվությունից յան, խոնավ ն թաց: Ցորենի, աշորայի, գարու, բրնձի ն հնդկացորենի հատիկի խոնավության սահմանագիծը,ըստ վերը նշված վիճակի, հետնյալ պատկերն է ներկայացնում (22):

լինում

-

Չոր Միջին չորություն

մինչն

(ներառյալ)

14-15,5

15,5-17.0

Խոնավ

Թաց

-բարձր

Յուղաբույսերի սերմերի վիճակը բնութագրվում է պակաս (7-8 տոկոս) խոնավությամբ, մի քանի բակլազգիների մոտ քիչ ավելի ԱԱ (ոյալ

ԱԱ ԱԱ ԱԱ արծ ը հետ՝խոնավության՝ Եհատիկի, գլխավորապես հիմնավորված: կաի ձներով:

Չոր հատիկը լավ

է

պահպանվում,այն պահեստավորում են ավե-

հասհլնարամ տան Բգոդրոֆիլ էածկրով Աղաաի կոլոիդներ անշարժ է, լոնանոց

ապվա

տ,

չի

մասնակցու

րի շնչառությանինտենսիվությունը,հայտնի հատիկնե ակտիվ ստեղծվում միկրոօրգանիզմների նը,

էլ պայմաններում ր հայտնի պայ

հնարավորությունէ

Խոնավությունը որոշում են ուղղակի ն անուղղակի մեթոդներով: Ուղղակի մեթոդը հիմնվում է կշռվածքից՝ջրի թորման (դիստրիլլյացիա) վրա,հատուկ ապարատներումնմուշը տաքացնելու միջոցով: Թորված ջրի ծավալով որոշում են նրա պարունակությունըհատիկում: Նմուշը հան(50-100 գ) տեղավորումեն եռման բարձր ջերմաստիճանունեցող են աստիճան, թորվող ջուրը մինչն քային յուղի մեջ ն տաքացնում հավաքում են ընդունարանիմեջ, որում էլ այն չափում են, ճշտելով ջրի հնարավոր կորուստները: Կիրառում են խոնավության որոշման անուղղակի մեթոդները, Ըստ չոր մնացորդի մեթոդն ունի ըստ չոր մնացորդի ն էլեկտրական: տարբերվումեն կշռվածքի իրարից Դրանք մոդիֆիկացիա: բազմաթիվ ամբողջականկամ աղացված վիճակով, կշռվածքի տաքացմանժամկետով ն ջերմաստիճանով:Փաստորեն ջրի պարունակությունըսահմանում են կշռվածքի քաշի տարբերությամբ,մինչ չորացումը ն դրանից

հետո:

Առավել ճիշտ է 105 աստիճան ջերմաստիճանիպայմաններում չորացումը. մինչն հաստատուն քաշին հասնելը: Սակայն, մեթոդը շատ երկարատն է (5-6 ժամ) ն արտադրությանհամար անընդունելի: Այդ կապակցությամբէլ խոնավությունըորոշում են աղացված կշռվածքում, որոնց մասնիկների խոշորությունը կանոնակարգվումէ ստանդարտներով:Սակայն, այստեղ նս հանդիպում են դժվարությունների: Վացազգի ն բակլազգի մշակաբույսերիհատիկներն ու սերմերը

աանակությամբ ջուր: Բարձր՝ խոնավու երկու եղանակով

Աի ունեցող

նախօրոք չորացնում հատիկը չորացնում են այնուհետն աղաեն 105 աստիճան ջերմաստիճանիպայմաններում, են հաեն: Այդպիսիմեքողն ցած կշռվածքը լրաչորացնում մ ագաջու Լ

անվանում աթար աատապարայաի աչերին խոնա ոնքանիար Աո չորացման միջոցով:

ամերի

նյութափոխանակության ռեակցիաներին, որից կենսական ամբողջական որոշում Այտպիի առաջ Բացառություն զարգացման պայմաըները: հատիկը վությունը, կերամջակումին կազմում գետնանուշի,տզկանեփի ն խոնավացնում պրոցեսները

աթյուրվու

:

սերմերի

են

են

րում րք

ջուր,

են

մինչն 15,5-16,0 տոկոս:

զարգաց-

ման համար:

սոյայի սերմերը,

մասերի խոնաորոշելի, տայտիկի աջում որդոաա ապաքեն տանա տրամ Անճակարակը տրի հահոմափահաաոմ ՎԻՓոա ասլոիճան կշռամասիչորացումը համարվում հատիկի աղվածքի Միջին չորության վիճակը բնութագրվածէ նրանով, որ հատիկնեսերմերում գոյանում է ոչ մեծ քանակությամբ ազատ ջուր (15-

ն

ազատ

անվանու

րիտիկական

խոնավություն:

դրանք կտրատելով որոնց խոնավությունը որոշում Եգիպտացորենիկողրերի խոնավությունը են

ստ

չոր

սսա

,

Այդպիսի խոնավության դեպքում նկատելիորեն ուժեղանում է

ջերմաստիճանի տակ, 60 րոպե տնողությամբ: ՃՋերմաստիճանի բարձրացման արդյունքով նմուշի չորացման ժամկետի կրճատումն անթույլատրելի է: Խոնավության տոկոսը հաշվարկում են գործող ստանդարտներում բերվող բանաձներով, խոնավության որոշման մեթոդների պահանջին համապատասխան:Հատիկներն ու սերմերը չորացնում են տարբեր տիպի չորացնող պահարաններում: Դրանցից ն ամենակատարելագործվածնեը էլեկտրական տաքացմամբ ջերմաստիճանի ավտոմատիկորենկարգավորվող պահարաններն են (Ը51Ա 581): Մեր հանրապետությունում մշակվել ն կիրառվում են խոնավության որոշման օրինակելի (էտալոնային) մեթոդներ: Հատիկի կշռվածքը տեղավորում են հատուկ առանցքատուփերի(բուքսում) մեջ ն չորացնում են վակումում: Այս մեթոդներն օգտագործում են այլ մեթոդներով ստացվող արդյունքների հուսալիության ստուգման

համար: էլեկտրահաղորդականության

խոնասկզբունքով գործող տվյալներ վաչափեր օգտագործելու դեպքում, առավել ստույգ համար հատիկի կշռվածքը մամլում են մինչն որոշակի ծա

ազան

-

էլեկտրականմեթոդիառավելությունը արագությունն է: Փորձված մասնագետը,սարքերից օգտվելով, հատիկիկշռվածքի խոնավությունը որոշում է 1-3 րոպեի ընթացքում: Սակայն, արդյունքների ճշտությունը կախված է ոչ միայն սարքերի կարգավորումիցն աշխատողների փոր-

րից յուրաքանչյուրըկազմված է տարատեսակօբյեկտներից, որոնք ոչ օգտագործմանհնարավոմիատեսակեն ազդում հատիկազանգվածի րության ն դրանց վերամշակումիցստացվածմթերքների որակի վրա: կազմը, դասակարԱհա թե ինչու անհրաժեշտ է իձանալ խառնուրդների ձների: ըստ ն գել նորմավորելդրանց պարունակությունն

Հիմնական հատիկ

խառնուրդների |------Ֆ| հետ միասին

5.ԱՂԲՈՏՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

(ԽԱՌՆՈՒՐԴՆԵՐԻ

ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ)

Պարենային, կերային ն տեխնիկականնշանակության հատիկային խմբաքանակներում բացահայտված խառնուրդներիքանակը, տոկոսներով արտահայտված,անվանում են աղբոտվածություն:Վատիկային խմբաքանակներումառկա խառնուրդներիկազմն ու քանակը կախված է ագրոտեխնիկայիմակարդակից(ցանքերի մաքրություն), բերքահավաքի եղանակից ն տեխնիկայից, հատիկազանգվածի հետագա մշակումից ն դրա հետ վարվեցողությանճշտությունից: Խառնուրդները լինում են բուսական, կենդանական ն հանքային ծագմամբ: Այդ խմբե66

նաբախտված (ծլած, բորեր:

Սաննհատիկներ, կերված

Հիմնական

հա-

մշակաբույսի

Ւ

չմշակված,ճզմված) չհասունացած (կանաչ, ցրտահարված), տարբեր պատճառներովվնաս-

ջարդվածհատիկներ (հատիկի կեսից ավելին): Այլ մշակաբույսերի հատիկներ,

ն

(եթե Նալ ված թց. արա Աւ կեսի: որոնք հատիկներ, մշակաբույսերի հատիկների կաբույների "ԿԱ այն ԱԱ ԱԻՄրակա արուաեի ատիկներին կարող ա

եր

ական

սից

ատ

մշաԼ

պակաս):

|

սեր րի հատիկները:

հ

նե

հետ ըստ

ն

ող

են նրա ր

նշանակության:

՛

ձառությունից:

Խոնավության որոշման տարբեր մեթոդները, դրանց կանոնակարգը մանրամասնորեն նկարագրվում է ԳՈՍՏ-13586-ում: Այստեղ միայն անհրաժեշտ է նշել, որ պետք է մանրազնին աշխատել, ամբողջությամբ պահպանելով մեթոդիկան, քանի որ խոնավության տոկոսը սահմանվում է ոչ մեծ կշռվածքներիերկու կրկնողություններում:

Վատիկային խառնուրդներ

Հատիկի կշռվածքը

«Փ-----|

Աղբային խառնուրդներ

Հ

Օրգանական ն հանքահատկապես յին աղբ, հաշվի առնվող խառնուրդներ, մետաղական,

|

Լ

Փչացած հատիկ

մանրաքարեր:

Վայրի ն մշակովի բույսերի սերմեր (բացի հիմնական հատիկի, հատիկային նե վնսաակար խառնուրդ-

ներից):

Վնասակար

խառնուրդ

Նկար 3. Պարենային,տեխնիկականն կերայիննշանակության դասակարգումը: առկա աղբային խառնուրդների հատիկազանգվածում

Աղբայինխառնուրդներնիջեցնում են հատիկայինխմբաքանակի արժեքը, ուստի դրանք հաշվի են առնվում հատիկի վերաբերյալ իրա67

կանացվող հաշվարկների ժամանակ: Շատ խառնուրդներ,հատկապես բուսական ծագում ունեցողները (մոլախոտայինբույսերի սերմեր, բույսերի կանաչ մասեր), բերքահավաքին հատիկազանգվածի ձնավորման շրջանում կարող են պարունակել զգալիորեն շատ խոնավություն, քան հիմնական մշակաբույսի հատիկները: Արդյունքում, դրանք նպաստում են ֆիզիոլոգիական պրոցեսներիակտիվության անցանկալիբարձրացմանը:Աղբոտված հատիկազանգվածումհեշտությամբծագում, արագորեն էլ զարգանում են ինքնատաքացմանպրոցեսները: Հատիկազանգվածիմաքրումը խառնուրդներիցպահանջում է էներգիայիմեծ ծախսեր, բանվորականուժ, արտադրականհրապարակներ ն հատիկամաքրիչ մեքենաներիմի ամբողջ համակարգ: Ապրանքային հատիկում խառնուրդներիդասակարգման հիմք է ծառայում խառնուրդների տվյալ տեսակի ազդեցության աստիճանի արտադրվող արտադրանքի ելի ն որակիվրա: Շարադրվածի հիման վրա էլ այն, ինչ գտնվում է հատիկայինխմբաքանակում, բաժանում են երեք խմբի՝ հիմնական հաս ն աղբարկներ, հատիկային խառնուրդներ

Աղյուսակ 10 12.

Որակի

հայտումը առանձնացվումէ որպես ինքնուրույն ցուցանիշ` «վարակվա-

ծություն»:

Խառնուրդների դասակարգման մասին ընդհանուր պատկերացում է դրվում բերված սխեմայում (նկ.3): Յուղատու մշակաբույսերի

խմբաքանակներում«հատիկային խառնուրդ» տերմինը փոխարինվում «յուղային խառնուրդ» տերմինով, եթերայուղատու մշակաբույսերի խմբաքանակներում«եթերայինխառնուրդներ»: Խառնուրդներիդասակարգումը Ա դրանց մանրամասընկարագրությունըբերվում են գործող ստանդարտներում: Առանձնահատուկ ուշադրություն են դարձնում վնասակար խառնուրդներիկազմին, քանի որ դա խիստ վտանգավորէ մարդկանց ն անասուններիառողջությանհամար: է

6.ԲԱԶԻՍԱՅԻՆ

ԵՎ ՍԱՎՄԱՆԱՓԱԿԻՉ

Աղբային

կարկ հռ) հոտ

Բոն

առմայության, Ամանի աղբային խառնուրդների

730-755

Անթույլատրելիէ

|

:

թույլատրելի է սորբցիոն հոտը, բացի ակնհայտ կողմնակի (բենզին, նավթ), թույլատրվումէ միայն տզերով

"Մթերող կազմակերպությունները գորենի հատիկն ընդունում են վնասակարխառնուրդներով, աղբայինի կազմում: Բոլոր տեսակ խառնուրդներիմիագումար 1 տոկոս չպետք է ավելին լինի, այդ թվում ժանգ 0,5 ն վարդագույնխառնուրդ0.1 տոկոս ն այլն:

Գոյություն ունեն շեղումներ խոնավության ն հատիկային խառնուրդների նորմերում: Նույնիսկ ցորենի համար հատիկային խառնուրդների պարունակությունը տարբեր է, գարնանացանիհամար 2, աշնանացանի համար 3 տոկոս: Խոնավությունն ըստ բազիսային Ա սահմանափակիչ կոնդիցիաների՝ կախված մշակաբույսեից, հատիկի արտադրության շրջաններից (Արարատյան դաշտ, նախալեռնային գոտի, լեռնային ն բարձր լեռնային գոտիների): Բազիսային ն սահմանափակիչ կոնդիցիաներում հոտի ն համի մասին, որպես ինքնուրույն ցուցանիշներ չկան, քանի որ տվյալ ցուցանիշներըարտահայտվում են ցորենի հատիկի նպատակայինստանդարտներում,ինչպես նան հատիկային ն աղբային խառնուրդների ֆրակցիաների բնութագրման ժամանակ:

Ստուգողական հարցեր 1. 2. 5. 4. 5.

ն

առաջադրանք

Ինչպե՛ս են դիֆերենցվում հատիկի որակը կախված դրանց կարնորությունիցն որակի նորմավորումից: Բնութագրեքհատիկիթարմությանցուցանիշները ն այդ հատկանիշով նրա որակիշեղումները: նախանշաններըն դրանց ազ-

Թվարկեք վարակման հատիկի ւ

խոնավությունը

Ինչպե՞սէ ազդում հատիկիորակի վրա: Տվեք աղբային խառնուրդներիբնութագիրը, ինչպե՞ս են բաղադրատարրերնազդում հատիկիորակի վրա:

2ն3

նորմալ

Վարակվածություն վնասատուներով

17-19

լ

Հատիկային

.

:

14,15,17

.Խառ-

նուրդներջշ

ԿՈՆԴԻՑԻԱՆԵՐ

Ցորենի հատիկի մթերման բազիսային ն սահմանափակիչկոնդիցիայի ցուցանիշները բերվում են 12-րդ աղյուսակում: Ցորենի համար նորմերը շատ բանով տիպիկ են այլ մշակաբույսերի հատիկային ն սերմնային խմբաքանակի համար: Բոլորովին միննույն պահանջներն են ներկայացնում հացապաշարներիվնասատուներովվարակվածութ (բազիսային), այդ թ ու վնասակար խառնուրդների նկատմամբ:

Կոնդիցիաներ

ցուցանիշներ ԲազիսայինՍահմանափակիչ Խոնավություն

-

յինխառնուրդներ: Հացապաշարների կենդանի բացավնասատուների

Ցորենի հատիկի բազիսային ն սահմանափակիչ կոնդիցիաները

:

դրա

(նկ.4): Սակայն, ճնշող մեծամասնությունը խառնուրդներն ամբողջությամբ իջեցնում են բնաքաշը: Աղբոտված ն բարձր խոնավությամբ հատիկային խմբաքանակներում բնաքաշը պակասում է՝ հատիկազանգվածիվատ սորունության հետնանքով: Չորացնելուց ն մաքրելուց հետո հատիկի բնաքաշը չնայած նկատելիորեն աճում է, սակայն այն վատ լցվածության դեպքում այնուամենայնիվմնում է ցածր: Բնաքաշ գ/լ

ԳԼՈՒԽ

Մշակա-

բույս

ՀԱՏԻԿՆԵՐԻ

Ցորեն

1. ԲՆԱՔԱՇ

Որոշակիծավալում գտնվող հատիկային զանգվածին անվանում որտեղ գորչափում են գլխով կամ կգ/հեկտալիտրերով:Դա որակի հնագույն ցուցանիշներից մեկն է, որը որոշվում է նան մեր օրերում: Ցորենի, աշորայի, գարու ն վարսակի հատիկըցանկացած տարոման բավաղունակության մեջ տեղավորելու դեպքում,ապահովելո կանին հաստատուն վածի զետեղման խտություն, հատիկի կշիռը տվյալ ծավալում, նույնիսկ մեր մշակաբույսի սահմաններում, այն կարող է լինել միանգամայն տարբեր (աղ.13): Դա հիմնականում բացատրվում է երեք պատճառներով` հատիկների տարբեր լցվածությամբ, հատիկային զանգվածում աղբային խառնուրդներին կազմի ոչ միատեսակքանակությամբ, հատիկների տարբեր խոնավությամբ: Ինչքան հատիկներըլինում են վատ լցված ն ինչքան նրանում բարձր են խոնավությունը ն աղբային խառնուրդները,այնքանով էլ ցածր է հատիկիբնաքաշը: Թե ինչպես է խոնավությունը ազդում ցորենի հատիկի բնաքաշի վրա, երեում է նկար 7-ից: Գարու ն վարսակիհատիկի բնաքաշըառավելագույնի է հասնում 15-16 տոկոս խոնավությանդեպքում: Բնաքաշի վրա էականորենազդում են աղբային խառնուրդների տարբեր ֆրակցիաները: Թեթն խառնուրդները(օրգանական) նկատելիորեն իջեցնում, իսկ հանքայինը,ընդհակառակը,մեծացնում են այն են ծավալային կշիռ կամ բնաքաշ: Բոլոր այն երկրներում, ծում է չափագիտության մետրիկականհամակարգ, այն

հարա կան խատան ին: ամաններ

գույն

Գարի

ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

'

Մշակա- | Նվազա-

ՆվազաԱռավել հաճախ գույն ե առավելա- | հանդի700-810 530-680

բույս

պում է

|

730-785

570-650

|

Գարի

գույն ե առավելագույն

|

Վարսակ

650-735

440-590

Առավել

|

|

հա-

ճախ հանդիպումէ 680-715

460-550

Հատիկի լցվածությունը տեխնոլոգիական բավականին մեծ նշանակություն ունի ն դրանով է պայմանավորված նրա սննդարժեքը: Լցված հատիկներն աչքի են ընկնում էնդոսպերմի բարձր պարունակությամբ: Հատիկի ձնավորման ժամանակ, անբարենպաստ պայմանների դեպքում, աճում է թաղանթանյութիտեսակարար կշիռը. իսկ էնդոսպերմի պարունակությունը պակասում է: Թաղանթանյութի զգալի ավելացումը բերում է նրան, որ պակասում է արտադրանքի առավել արժեքավոր մասի (ալյուրի, ձաւլարի, բուսայուղերի) ելը: Վատիկի լցվածության մասին պատկերացում կարելի է ստանալ, որոշելով նրա հոծությունը: Ինչքան հատիկում մեծ է լինում էնդոսպերմը, այնքանով էլ նրա մեջ շատ է լինում սպիտակուցների ն ածխաջրերի պարունակությունը: Լավագույն որակի հատիկներն աչքի են ընկնում օրգանական նյութերի բարձր խտությամբ: հոծությունը հասՕսլայի նում է 1,8, սպիտակուցներինը՝1,24-1,31, ճարպինը՝ 0,9-0,98: Թաղանթանյութի հոծությունը համեմատաբարպակաս է լինում, քանի որ այն ունի ծակոտկեն կառուցվածք: Այդ տեսակետից էլ արատ ունեցող հատիկախմբաքանակներընույնպես լինում են ցածրարժեք: Դատիկների ն սերմերի որակի գնահատման ժամանակ խտությունը չեն որոշում դրա դժվարության պատճառով: Վացահատիկիվաճառքի ժամանակ, եթե բնաքաշը նախատեսվածից լինում է բարձր, ապա տնտեսությունները, ֆերմերները ն մեՇատնտեսներըյուրաքանչյուր 10 գ/լ հաշվով ստանում են 0,1 տոկոս չափով հավելավճար: Այդպիսի չափով էլ իրականացնում են զեղչեր ցածր բնաքաշի համար: Եթե ցորենի հատիկի խոնավությունը գերազանցում է բազիսային նորմերին, ապա բազիսայինից բարձր յուրաքանչյուր տոկոսի համար բնաքաշին ավելացնում են գարնանացանին

գ/լ, աշնանացանին'՝ 3 գ/լ: Բնաքաշը որոշում են հատուկ գործիքներով պուռկաներով (նկ.9): Այդ ցուցանիշի կիրառման ամբողջ ժամանակաշրջանում, տարբեր երկրներում ստեղծել են 80 տիպի պուռկաներ: Հատիկի առնետրի համաշխարհայինպրակտիկայում կիրառում են 20 լ տարողունակությամբ պուռկաներ: Մեզ մոտ հիմնականում օգտագործում են մեկ լիտրանոց պուռկաներ: Յուրաքանչյուր պուռկան ապահովված է կշեռքային սարքավորումներով(այս կամ այլ տիպի կշեռքներով), 8 կշռաքարերով ն մեկ չափիչ բաժակով, որի մեջ լցնում են հատիկը:

Ր "7

Բ

Խոնավությանազդեցությունը ցորենի հատիկի բնաքաշիվրա

1.

/75

ազդեցությունը Տարբեր խառնուրդների հատիկիբնաքաշի վրա: 1. հանքային, 2.

օրգանական:

Մյուս հարմարանքներընախատեսվումեն պուռկայի չափաբահաստատուն ժակի մեջ` հատիկի լցման ն դարսմանհոծության համար խմբամշակաբույսերի Մի շարք նպատակով: պայմաններ ստեղծելու բնաոլոռ) բրինձ, հնդկացորեն, կորեկ, (եգիպտացորեն, քանակներում հաքաշը չեն որոշում, քանի որ այն բավարարչափով չի կոռելացվում

տիկի լցվածությանհետ:

Նկ. 4 Լիտրանոց պուռկա հատիկիծավալային կշիռը որոշելու համար: 1չափիչ գլան, 2-լցագլան, 3-ձագարովգլան, 4-ընկնող ծանրոց, 5.ձագար,6-դանակ, 7-չափիչի ճեղք, 8.կշռաքարեր,արկղ պուռկայի պահպանանհամար, 10Հա կշդաքարերի 13մ ա բ 13-կշեռքիլծակ: չափիչ գլանի աճրացման համար,

12. համար՝ համա ր Իբոիկ կայունության հածակ կու րոի :

Հատիկազանգվածիծավալային ցուցանիշը օգտագործում են պահեստների տարողունակությանպահանջի մոտավոր հաշվարկների ֆիզիկականքաշի մոտավոր կամ պահպանվողհատիկախմբաքանակի որոշման համար: Բարձր բնաքաշային հատիկի պահեստավորման դեպքում պահանջվում է համեմատաբար փոքր տարողունակություն ժամանակ: Այսպես, 100 քան ցածր բնաքաշով հատիկազանգվածի տոննա ցորենի ն 100 տոննա վարսակիհատիկի տեղավորմանհամար, կազմում է 0,75 որոնց ծավալային զանգվածըհամապատասխանաբար խմ, 100:0.45-222խմ: ն տոկոս, կպանջվի 100:0,75-133 պահպանման համար Հետնապես, վարսակի հատիկախմբաքանակի մեծ պահանջվումէ պահեստային տարողունակություն:

2. ԽՈՇՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՀԱՎԱՍԱՐԵՑՈՒՄ

ն Սույն տվյալները,որոնք հայտնի են հատիկների սերմերի ցանեն խաղում նան դեր կարնոր հարցում, գնահատման քային որակի հատկություններիբնորոշմանժամանակ: Հադրանց տեխնոլոգիական վասարեցումանվան տակ հասկանում են հատիկային խմբաքանակի հատիկների միաչափություննըստ խոշորության:Եվ եթե տվյալ խմբա73

քանակում հատիկներնու սերմերը չափսերովլինում են միատեսակ,ապա այն համարում են հավասարեցված: Հատիկների ոչ միաչափության պատճառները,ըստ խոշորության ն լցվածության, հանրահայտ են` դրանց ձեավորման առանձնահատկությունները հասկում ն հորանում, ծաղկաբույսերի դիրքերը հասկում ն հորանում, ագրոտեխնիկան,տարվա եղանակային պայմանները ն այլն: Միատարր հատիկային խմբաքանակ ստանում են հատիկամաքրող կամ սորտավորող մեքենաներով զտելուց հետո: Նման խմբաքանակների վերամշակման ժամանակ արտադրանքիելը, ս դրանց որակը լինում է բարձր: Բակլազգի մշակաբույսերի միատարր սերմերը եփվում են միաժամանակ: Դատիկներիհամաչափության դեպքում. ստացվում է բարձր որակի ածիկ: Փոքր հատիկներըպակաս արժեքավոր են, քանի որ մաքրման ժամանակ դրանք մանր խառնուրդների հետ միասին անցնում է թափոնների մեջ, դրանով էլ պակասում է արտադրանքի ելը: Մանր հատիկներում բավականին մեծ է լինում պտղաթաղանթիտոկոսը խոշորներում՝ համեմատաբարպակաս: Կախված տեխնոլոգիական այս կամ այն որակական ցուցանիշի վրա հատիկի խոշորության ազդեցությունից, տարբեր մշակաբույսերի հատիկախմբաքանակներում տվյալ ցուցանիշը նորմավորում են ոչ միանման: Ծավալային մշակաբույսերի մոտ մանր հատիկները դասում են աղբային խառնուրդներին: Գարու մեջ խստորեն նորմավորում են հատիկների հավասարեցումնու մանր հւստիկների պարունակությունը այն գարեջրագործության, ձավարի, ալրաղացման ն սպիրտի արտադրության համար օգտագործելիս: Այդ ցուցանիշները որոշում են նան ձավարայինվարսակի ն բակլազգի մշակաբույսերի հատիկների ն սերմերի համար: Վատիկներին սերմերի հավասարեցումը,կախված մշւսկաբույսերից ն Օգտագործման նպատակից, որոշում են կշռվածքը տարբեր չափերի անցքեր ունեցող մաղերի կոմպլեքսով մաղելու միջոցով: Կշռվածքի չափաքանակը,մաղերի համարանիշերըն մաղելու տնողությունը

բերվումեն

ԳՈՍՏ-13586-2-81-ում:

3. (ՕԵՓՈՒԿԼԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՄԻՋՈՒԿԻ

ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Թեփուկավորմշակաբույսերիհատիկներիվերամշակման ժամանակ ձավարիընդհանուր ն նրա առանձինսորտերի ելքը ամենից առաջ կախված է մաքուր միջուկի ն թեփուկների տոկոսային պարունակությունից: Այդ պատճառով էլ ձավարային ձճշակաբույսերիհատիկի՝ ստանդարտներում նշվում է կոնդիցիոնհատիկի համար միջուկի պարունա62 ոչ պակության թույլատրելի նորմերը (տոկոս), վարսակի համար կաս, հնդկացորեն՝71, կորեկ ն բրինձ77 տոկոս:

Միջուկի պարունակությունը, տոկոսային արտահայտությամբ, որոշվում է տվյալ խմբաքանակում,թվաբանական տարբերություն չի հանդիսանում: Դա բացատրվում է նրանով, որ թեւիուկավորությունը որոշում են հիմնական մշակաբույսի մաքուր հատիկներում, այսինքն՝ հաշվի չառնելով աղբային ն հատիկայինխառնուրդները տվյալ խմբաորը

քանակում ն կշռվածքում: Կորեկի, բրնձի, վարսակի ն հնդկացորենի թեփուկավորությունը որոշելու համար վերցնում են ամբողջական թեփուկներով ծածկված հատիկներ ն անջատում են դրանք իրարից: /(Թաղանթապատյանի հարաբերությունը չփշրված հատիկների զանգվածին, տոկոսներով արտահայտված, կազմում է թեփուկավորությանմեծությունը: Ձավարի հնարավորելքի սահմանման համար հաշվի են առնում խմբաքանակի ընդհանուր քաշը, որի մեջ մտնում են հիմնական մշակաբույսի այն հատիկային կամ աղբային հատիկները, որոնք դասվում են խառնուրդներին: Այդ առումով էլ հատաիկում մաքուր միջուկի պարունակությունըհաշվարկում են ստանդարտներումբերվող հատուկ բանաձներով: Բրնձի, կորեկի, վարսակի ն հնդկացորենիհատիկի թեփուկավորությունը որոշում են գործող ստանդարտներիպահանջներին համապատասխան:

Աղյուսակ 11 Տարբեր մշակաբույսերի հատիկներիթեփուկավորությունը (22)

Սահմաններ

Մշակաբույս Կ որեկ

|

առավե-

լագույն ն

|

| |

նվա-

առավել հաճախ է լինում

| Մշակաբույս|

զագույն 12-25 15-19

Վարսակ 20-42 17-26 Հնդկացորեն

Բրինձ

Գարի

24-32 19-22

Սահմաններ առավելա- , ավելի ն հաճախ գույն

| նվազա-էար:հանդի-

գույն 15-24 9-16

17-20 40-43

տարբեր Յուրահատուկ քթեփուկավորութամբ նե միջուկի է ատարնածաղկի պարունակությամբ առանձնանում սերմնապտուղը: Սերմնապտուղիկոպիտ ն պինդ պտղաքաղանքինանվանում են կճեպ, նրա քանակը տոկոսներով սերմերի զանգվածի նկատմամբ կճեպություն կամ ունդակեղնություն: Յուղատու արնածաղկի սերմնապտղիմոտ այն հասնում է 27-39 տոկոս, չրթելու տարատեսակի մուո` 65 տոկոս: ն միջուկի յուղայնությունից էլ կախվածյուղի ելէ

Կճեպավորությունից

քը:

4. էՆԴՈՍՊԵՐՄԻ

ՎԱՄԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Մի քանի մշակաբույսերի հատիկների տեխնոլոգիական, իսկ երբեմն էլ սննդարժեքի վրա ազդում է էնդոսպերմի համակազմվածքը: Այսպես,օրինակ, եգիպտացորենիարժեքավոր ձողիկներ ն ճայթող հատիկներեն ստանում ապակենմանէնդոսպերմունեցող հատիկներից: Եփած բրնձի որակը նույնպես շատ բանով կախված էհումքի որակից: Բրնձի ապակենմանհամակազմվածքայինհատիկներն առավել ամուր են ն վերամշակման ժամանակ ստացվում է ձավարիբարձր ելք, ամբողջական հատիկի ձնով, այդպիսի ձավարի եփման ժամանակ հատիկները պահպանվում են ամբողջությամբ: Ալրանման կազմվածքով էնդոսպերմունեցող հատիկներն առավել փխրուն ն ջարդվող են, եփվածքում դրանք լիովին եփվում ն տարածվումեն: Այդպիսիհատիկները իջեցնում են ձավարի լավագույն սորտերի ելքը: Աշորայի, գարու ն վարսակի հատիկի էնդոսպերմի կառուցվածքը, նույնպես, տեխնոլոգիական հատկանիշ է համարվում: Առանձնահատուկդեր է խաղում ցորենի հատիկի էնդոսպերմի կազմությունը: Ապակենմանհատիկներն արտաքին տեսքով տարբերակվում են համասեռ, կիսաթափանցիկկառուցվածքո, հիվշեցնելով մոմին: Ցորենի հատիկի էնդոսպերմիկառուցվածքը պայմանավորված է սպիտակուցային նյութերի ն օսլայի հատիկների կապի ձնով: Ապակենման էնդոսպերմում սպիտակուցների զգալի մասը սերտորեն հետ՝ առաջացնելով լայն միջնաշերտը, կապված է օսլայի հատիկների այսպես կոչվող սպիտակուց,որն ինտենսիվմեխանիկականմշակման ժամանակ նրանից չի անջատվում:Սպիտակուցներիմյուս մասը աղացման ժամանակ անջատվում է: Այդ սպիտակուցին անվանում են միջանկյալ: Ալրանման էնդոսպերմով հատիկներում ուժեղացված սպիտակուցային շերտը շատ բարակ է, իսկ միջանկյալ սպիտակուցն ավելի շատ է, քան ապակենմանում: Այսպիսով, ապակենման էնդոսպերմով ամրություն, դա էլ հնարավորութհատիկըունի բարձրմեխանիկական յուն է տալիս ավելի լավ կազմակերպել հատիկի վերամշակման գործընթացը՝ձավար ն ալյուր ստանալու համար: ժամանակ այնայն ձնափոխվումէ մանրաձավարի,որը հետագա մշակումից առաջ, ըստ լավորակության, լավ է սորտավորվում: Դրա շնորհիվ ստանում են ալյուրի լավագույն սորտերի բարձր ելք, հատկապես բարձր ն առաջին սորտի մանրաձավար, որը գործնականում կազմվում է էնդոսպերմիկենտրոնականմասից: Ապակենման հատիկներից ստացված ալյուրի գույնը լինում է սպիտակ, բաց դեղնավուն երանգով, ալրամաններից-սպիտակ, 01կապտագույն երանգով: Բարձրապակենմանցորենում սովորաբար լինում է լավորակ կլեյկովին ձնավորող շատ սպիտակուցներ,որոնց շնորհիվ լավանում է նան ալյու-

'

րի հացաթխմանհատկությունը: Կարծր ցորենի հատիկի համակազմվածքը,որպես կանոն, լինում է ապակենման,իսկ փափուկինը՝ տարբեր, որը կախված է սորտից, աշխարհագրական ն հողային գործոններից, ագրոտեխնիկայից ն այլն: տարափոխվում Ուստի փափուկ ցորենի հատիկիապակենմանությունը 20-30 մինչն 90-100 տոկոս: էնդոսպերմիհամաէ լայն սահմաններում՝ կազմվածքը, միննույն հատիկի սահմաններում, լինում է ապակենման, մասնակի ապակենման կամ ալրանման: Ապակենման են հաշվում հոծ կառուցվածքի ն ամբողջությամբ ապակենման էնդոսպերմով այն հատիկները, որոնց կտրվածքը ամբողջությամբ լուսարկվում է հատուկ սարքավորումների վրա: Ալրանման հատիկները ունենում են փուխր կառուցվածք, ամբողջությամբ ալրանման ն չեն լուսարկվում հատուկ սարքավորումների վրա: Մասնակիապակենման,երբ հատիկներն ունենում են մասնակի ապակենման ն մասնակի ալրանման կառուցվածքով էնդոսպերմ: Ցորենի հատիկի ապակենմանությունը որոշում են հացամթերման ձեռնարկություններում, վերամշակման համար ապրանքային խմբաքանակինախապատրաստմանն արտահանման ժամանակ, ինչպես նան ալրաղաց գործարաններում: Ապակենմանությունը որոշում ԳՈՍՏ 10987-76-ով: Այն բացահայտում են արտաեն, ղեկավարվելով քին դիտարկումներով, հատիկի լուսարկման կամ կտրման միջոցով: Այն կարելի է ստույգ ն ճշգրիտ որոշել՝ օգտվելով ԾՇ 3-3 դիաֆանոսկոպով: 100 հատիկ տեղավորելով շարժական կասետայի խցիկներում, դիտարկում են շարժական լույսի տակ, հաշվարկում են հաշվիչի օգնությամբ, որը մտնում է փորձասարքիկոմպլեքսի մեջ: ՎՂատիկի ընդհանուր ապակենմանությունըարտահայտում են ապակենման հատիկների ն կիսաապակենմանների կեսի գումարայինտոկոսով: Մշակված է նան մեկ ցուցանիշ,որով բնութագրվում է հատիկի

կառուցվածքա-մեխանիկականհատկությունը-կարծրահատիկություն: Դա հատիկի ն դիմադրողականության աստիճանն է փշրման ուժի նկատմամբ,ազատման ընթացքում:

5. ԾԼՄԱՆ

ԷՆԵՐԳԻԱ ԵՎ ԾԼՄԱՆ ԸՆԴՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Կենսունակ հատիկնառավել արժեքավորկենսաբանականհումք

է, նույնիսկ, այնպիսի մթերքների արտադրությանհամար, ինչպես ալյու-

րը ն թխած հացը: Սակայն, ծլման էներգիա ն ծլման ընդունակություն ցուցանիշները նորմավորում են միայն ածիկի ստացման համար նա-: խատեսված խմբաքանակներում: Ծլման էներգիա ցուցանիշի տակ հասկանում են ծլման հատիկների տոկոսը, երեք օրվա ընթացքում,

ծլման ընդունակությունցուցանիշի տակ ծլած հատիկներիտոկոսը են առնում պետությանը օրվա ընթացքում:Տվյալ հատկանիշը հաշվի վաճառելիս: համար հատիկ գարու գարաջրագործության է, որ ծլման ընդունակությունցուցանիշը Ստանդարտովնախատեսվում Մ ետքԸ է 95 տոկոս պակաս չլինի: նկատմամբ բարձր պահանջներ են ներկայացնում հատիկը սպիրտային արդյունաբերության համար օգտագործելիս: Սպիրտի ելքը կախված է ոչ միայն հատիկներում (օսլա, շաքար), այլն օսլայի ածխաջրատներիպարունակությունից ն շաքարի: Այդ նպատափոխարկումը դրա աստիճանից հիդրոլիզման են ածիկի, կով էլ հատիկը գործարաններումծլեցնում ն փոխարկում ն որը պարունակումէ բավականինշատ շաքարներ ակտիվ ամիլազա, որն էլ ապահովում է օսլայի ֆերմերային տարրալուծումը: Աշորայի, ու ն կորեկի հատիկի ծլման ընդունակությունը92 տոկոս պակաս է լինի, վարսակինը՝90 տոկոս ոչ պակաս: Ծլման էներգիային են ԳՈՍՏ ծլման ընդունակությանորոշմանմեթոդները շարադրվում

Ծլունակության

չպետք

ԳԼՈՒԽ

ՑՈՐԵՆԻ

ԱԼՐԱՂԱՑՄԱՆ

ՀԱՏԻԿԻ

Ե Վ ՎԱՑԱԹԽՄԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

10968-88:

Ստուգողական հարցեր

տարբեր մշակաբույսերի ՝

Յ.

առաջադրանքներ

ազդում հատիկի բնաքաշի վրա: հատիկներիէնդոսպերԲնութագրեք մի կառուցվածքը: ն հատիկակարծրութԻնչո՞ւմէ կայանումապակենմանության յան տեխնոլոգիականնշանակությունը:Նկարագրեք թեփուցուցանիշներիբնութագիրը: կավորությունն կճեպայնություն

1. Ի՞նչ գործոններեն

2.

ն

1. ՀԱՏԻԿԻ ՀԱՑԱԹԽՄԱՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ցորենի ն աշորայի հատիկի որակի գնահատման հարցում առանձնահատուկնշանակություն ունեն ալրաղացման,առավել նես հացաթխմանհատկությունները բնորոշող հատկանիշները: Թխած հացի որակը բնութագրվում է ոչ միայն սննդարարությամբ ն մարսողականությամբ:Սպառողն ուշադրություն է դարձնում հացի արտաքին տեսքին (ձենին,կեղնի վիճակին, գույնին, ճեղքվածի առկայությանը ն այլն), միջուկի փխրունությանԱ կառուցվածքի,նրա համի ն բուրմունքի վրա: հատկանիշները արտացոլված են թխվող հացի պետական Թվարկված

ստանդարտներում: Հացի որակը շատ բանով կախված է խմորի մեջ ներարկվող բաղադրատարրերի(ռեցեպտուրա) կազմից, հացաձեռնարկություններում տեխնոլոգիականգործընթացներիկազմակերպումից ն այլն: Սակայն հացի որակի վրա էականորենազդում են հատիկի հացաթխման պոտենցյալ հատկությունները, դրա սորտային առանձնահատկությունները, աճեցման, մշակման ե պահպանման պայմանները: Միայն առաջին երկու` նշվածների դեպքում ցորենահատիկի մեծ մասը բնութագրվումէ հացաթխմանմիջակ հատկություններով, մի քանիսը լավ ն քիչ մասը բարձր որակով: Մեծ ծավալի ն հավասարաչափ փխրուն միջուկով հացի ստացումը ամենից առաջ որոշվում է խմորի հունցման ժամանակ շաքարասնկերի կողմից արտադրվող ածխածնի երկօքսիդըխմորիմեջ պահպանելուընդունակությամբ:

Խմորի գազապահման ընդունակությունը լինում է տարբեր, ն գլխավորապես կախված է սնձանի քանակից ն հատկություններից: Նման գրամ ալյուրի պարագայում հացի ծավալային ելը 100 է 400-500 մլ ե ավելի: Խմորի վատ վերահաշվարկով հասնում գազապահման հատկության դեպքում հացի ծավալային ելը կազմում է 250-300 մլ: Հացի ծավալային ելքի մեծության վրա ազդում է նախ խմորի գազագոյացման ընդունակությունը, այսինքն նրանում ածխածնի երկօքԼավորակ խմորասնկի սիդիի առաջացման ընդունակությունը օգտագործման դեպքում այն կախված է ալյուրի մեջ շաքարի քանակից ն ամիլոլիտիկ ակտիվութզգում եննից: Շաքար քիչ պարունակող ալյուրից պատրաստված խմորի մեջ ե պակաս ակտիվությամբ օժտված են քաղցածություն ն անջատում են զգալիորեն պակաս ածխածնիերկօքսիդը: Սակայն խմորում գազագոյացման ընդունակությունը հեշտությամբ բարձրացնել կարելի է նրա մեջ ներարկելով փոքր քանակությամբ շաքար (մալտոզա կամ սախարոզա): Այս առումով էլ վճռորոշ գործոնները համարվում են խմորի գազապահման ընդունակությունը ն ձեականությունը: Աղյուսակ 12

Ցորենի Ա աշորայի ալյուրի քիմիական կազմը՝

Ալյուր

Բարձր

Սպիտա-| Ճարպեր| Ածխաջուր| Թաղան-| Մոխրայ(ընդամենը)| թանյութ| նություն կուցներ

70,8

Առաջին սորա Երկրորդ |

կորեն 0.1

որտ

|

էներգետիկական արժեքը կ/ջ

0.5

1.1

1.5

Թեփա- 12,5

68.2

Առաջին

1.1

0,5

0,6

Երկրորդ

8,9

73.0

1.2

Երրորդ

10,7

1.6

70,8

1.6

հան

սորտ

երո Ը

"

Աշորա

Ջրի պարունակությունըալյուրի-բոլոր սորտերում-14տոկոս

2. ՍՆՁԱՆԻ

ԲԱՂԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

նյութերի միաանվանում հատիկի սպիտակուցային առաջացնել դեպքում է ուռչելու ջրում ցությունը, որն ընդունակ են ջրալուծ զատում խմորից Այն առաձգականզանգված: նյութերը՝ օսլան ն թաղանթանյութըլվացազատելով: ն հատկությունները,դրա որակի վրա Սնձանի բաղադրությունը են: Սակայն, ալյուրի սպիտակուազդող շատ գործոններլավ հայտնի գործընթացը, խմորի շաղախյան ձնավորման սնձանի նյութերից ցային ու խմորումը, ընթացքում ջրի հետ դրանց միացմաներնույթը. ուռչելն պատճառտարբերության ինչպես նան դրա մի քանի հատկությունների ն կառուցվածքի կազմի քիմիական չեն: Սնձանի ները բացահայտված է հատուկ աշխամասին մանրամասնտեղեկություններկարելի գտնել Սնձան

են

կապակցուն,

տանքներում:

Խմորի փոքրիկ պատառիկի լվացման ժամանակ ստացված 70 տոկոս ջուր, ոէ սնձանին հում են անվանում:Նրանում լինում մինչն Չոր նյութերի մեջ: դոնդողիկազմի րը մտնում է ուռած (հիդրատացված) են Նրասպիտակուցները: 82-88 տոկոսը կազմում հաշվարկովսնձանի 2-3 տոկոս աճարպ, 2-28 տոկոս 6-16 նան տոկոս օսլա, նում առկա է միազոտային նյութեր, 1-2 տոկոս շաքար ն 09-2 տոկոս հանքային մեջ, են կազմի դոնդողի սնձանի գտնվում ցություններ: Դրանք բոլորը Սնձանի դեպքում: լվանալու ամենախնամքով նույնիսկ

ն հիմնականմասը կազմումեն գլիադինը գլյուտեինը: սպիտակուցների ՀՎատիկումառկա նյութերի անհավասարաչափբաշխվածությունը վրա: ազդում է ինչպես քանակի,այնպես էլ սնձանի բաղադրատարրերի տատանցորենի հատիկում Ծլած սնձանի պարունակությունը

վում է 7 մինչն 50 տոկոս սահմաններում: Բարձր սնձանային ցորեններ է են համարվում այնպիսիները /որոնցումսնձանը կազմում ավելի քան են ալյուրից գրամ 28 տոկոս: Դրա քանակը որոշում պատրաստված նպախմորագունդըջրով լվանալուց հետո: ճիշտ տվյալներ ստանալու է անցպետք լվացազատումը սնձանի տակով խմորը հունցելուց մինչն լվացման նի հանգստի որոշակի շրջան, 20 րոպե տնողությամբ:Խմորի են ջրի կազմից, նրա կոշտութկախված հիմնականում արդյունքները պետք է լինի 1842 աստիճան: Լվանալուց յունից, ջրի ջերմաստիճանը է սպիտակուցառաջ խմորի հանգստյանշրջանի անցումը անհրաժեշտ կարգավորումեն հաների լավ ուռչելու առումով: Ջրի ջերմաստիճանը է պահպանել խմորի լվացման տուկ կայունացնող սարքերով: Պետք եղաեն ձեռքով կամ մեքենայացված կանոնակարգը:Սնձանը լվանում հատկութէ ֆիզիկական նակով: Կլեյկովինի որակը բնութագրվում նրա ձգվելիությամբն ընէլաստիկությամբ(առագականությամբ),

յուններով՝ դարձակվելու

բ ակութ) ընդու ն

ամբ:

8|

Առաձգականությունըսնձանիբնորոշ հատկությունն է վերադառազդակը հանելուցհետո: նալ ելակետայինդիրքին,ձեախախտման Սնձանիֆիզիկականհատկություններըորոշելու համար մշակվել են հատուկ սարքեր, դրանցիցառավել կատարելագործվածէ ՍԾԽ-՛-ը, Որակականցուցանիշներիցկախված, այն բանրա ձենախախտաչափը: ժանվում է խմբերի, ստանդարտներումդրանք երեքն են՝ առաջին, երկրորդ ն երրորդ: Առաջին խմբի սնձանի առկայության դեպքում ստացվում է լավ ձնակայան, բավականին փխրուն, ծավալային մեծ ելով, հավասարաչափ ն բարակապատ, ծակոտկենությամբհաց: Երկրորդ իսմբի սնձանը, նրա պարունակության բավականաչափ քանակի դեպքում, սովորաբար, ունենում է գազապահմանցածր ընդունակություն, որն էլ որոշում է պակաս ծավալային ելի հացի ստացումը, սակայն, մեծամասամբ լավորակ: Երրորդ /իսմբիսնձան պարունակող հատիկաալյուրից ստանում են ցածր ծակոտկենությամբ.վատ փխրուն, փոքր ծավալային ելի հաց, որն իր արտաքին հատկանիշներովչի համապատասխանումստանդարտիպահանջներին: ՍքԿ-Դ `փորձասարքի բացակայության դեպքդւմ սնձանի առաձգականությունըորոշում են օրգանոլեպտիկորեն:/Դրա համար սնձանի գնդիկը սեղմում են ն ելակետային ձնի վերականգնման արագությամբ էլ դատում են առաձգականության մասին: Եթե ձնախախտման ազդեցությունը հանելուց հետո սնձանը արագորեն վերականգնում է ելակետային ձնը, ապա այն տիրապետում է լավ առաձգականության:Ձնախախտումիցհետո չվերականգնելուդեպքում կլեյկովինին համարում են անբավարար: Սնձանի երկարաձգվելու ընդունակությունը կոչում են ձգելիության կամ ձգականություն: Սնձանը ձգում են մինչն կտրվելը, այն հաշվով, որպեսզի ամբողջ պրոցեսը տնի մինչն 10 վայրկյան: Սնձանի կտրման պահին նշում են երկարությունը (սմ): Կարճ ձգելիության սնձանը, սովորաբար, չի ապահովում խմորի լավ փխրունությունը,ինչպես նան ճգելիությունը: Սնձանը ըստ գույնի լինում է մուգ, բաց կամ մոխրագույն: Առաջինն ունենում է լավ ձգելիություն Ա առաձգականություն:Մուգ գուներանգը սովորաբար դիտվում է հատիկիհասունացման,պահպանմանն նախնական մշակման ժամանակ անբարենպաստներգործության հետնանքով: Աշորայիկլեյկովինը, ի տարբերությունցորենի համար, մուգ ն որպես կանոն թույլ: Գործնականումաշորայի կլեյկովինը չեն որոշում:

3.ՍՆՁԱՆԻ

ՔԱՆԱԿԻ ԵՎ ՈՐԱԿԻ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Ինչքան ցորենի հատիկում շատ է սնձանը, ն այն լավ է իր ֆիզիկական հատկություններով,այնքանով էլ բարձր է դրանից ստացված ալյուրի տեխնոլոգիականարժողությունը: Ցորենի հատիկի սնձանի քանակի ն որակի վրա ազդում են մեծ թվով գործոններ: Դրանցից կաեն սորտային համարվում րնորագույնները ն պայմանները, բերքահավաքի ա ճեցման առանձնահատկությունները, պահպանման ն նախնական մշակման ժամանակ անբարենպաստ ներգործությունները: Կլեյկովինի պարունակությունըն նրա որակական ցուցանիշները ժառանգական հատկություններ են, չնայած մեծապես կախված են աճեցման պայմաններից:Ցորենի նոր սորտերի ստեղծման ժամանակ, սելեկցիայի վաղ շրջանում ձգտում են հատիկում ավելացնել սպիտակուցների ն սնձանի պարունակությունը: Աշխարհում տարածված աշնանացանն գարնանացանցորենի սորտերը բնութագրվում են լավ ն բավարար որակականցուցանիշներով, իսկ մի քանիսը գերազանցորակով: Սակայն, ցորենի մշակության ժամանակ անբարենպաստ պայմաններիհետեանքով հատիկի տեխնոլոգիական ն պարենայինորակը կարող է զգալիորեն իջնել: Տվյալ չպահպանումը, գոտու համար երաշխավորվածցանքաշրջանառության վաղ ազդեցությունը, հողում ազոտի պակասությունը, միջատների են ն որանրա վատացնում վիճունը ցրտահարությունը.չհասունացած կը: Ավելացնենք,որ կլեյկովինի պարունակությունըն նրա որակի վրա ազդում են նան կլիմայական առանձնահատկությունները:Սնձանի վրա բացասականազդեցություն են թողնում վնասատուները,դրանք առավել մեծ վնաս են հասցնում հատիկի կաթնայինհասունացման Ժամանակ: Այս տեսակետից,հատկապեսվտանգավորեն փայտոջիլ-կրիաիկները, որոնց ներգործության պատճառով հատիկները լինում են լինում է մոտ չմշկված: Հաճախ, եթե ցորենի հատիկախմբաքանակում է որ կորչում են 4-2, այսպիսի հատիկներ, ապա դա հանգեցնում նրան, ուժեղ ցորենների բնորոշ հատկանիշները: բացասական Այն կապակցությամբ,երբ փայտոջիլ-կրիաիկները ն նրա են վիճակի հատիկի թողնում կամ վնասակար ազդեցություն հատիկների վնասվածքներով վրա, հատկությունների տեխնոլոգիական պարունակությունը, հատիկային խմբաքանակում, նորմավորում ն որոշում են գործող ստանդարտներով: Երաշտահարությունըոչ միայն առաջ է բերում հատիկների չմշկվածություն,այլն ազդում է սնձանիորակի վրա: Այդպիսիհատիկներից ստացված սնձանը, սովորաբար, ունենում է կարճ ձգվելիություն ն նրան դասում են երկրորդ խմբին:

ավելացնում թույլ ցորեններին: Ուժեղ ցորենները պարունակում են տոկու սպիտակուց: Միջակ ցորեններ: Միջակ սորտերը, կամ սորտերի խառնուրդները տալիս են նորմալ ն լավ որակի ալյուր ու հաց: Դրանք հաճախ պարունակում են շատ կլեյկովին, որը դասվում է առաջին խմբին: Սակայն, այդպիսի ցորենները չունեն խառնուրդատար բարձր արժեք, դրա համար էլ դրանց ավելացնում են հացաթխմանտեսակետիցոչ մեծ քանակությամբ թույլ ցորեններ: Միջակցորեններըպարունակում են սպիտա--

Սնձանի հատկությունները զգալիորեն վատանում են հատիկի ծլման ժամանակ՝ արմատի վրա ն պահեստներում:Այն դառնում է կարճ կտրվող ն փշրվող, սնձանիքանակությունը պակասում է: Դա բացատրվում է ազատ, ոչ սահմանայինճարպաթթուներիյուրահատուկ ազդեցությամբ, որը դիտվում է հատիկի ծլման ժամանակ՝ ճարպերի ինտենսիվ հիդրոլիզի առկայությամբ: Սպիտակուցներիսնձանը շատ զգայուն է բարձր ջերմաստիճանի նկատմամբ: Եթե ջերմային չորացման պրոցեսում հատիկը տաքանում է մինչն 60 աստիճան ջերմաստիճանով,ապա դրանից սնձանը չի լվացվում: 50 աստիճան բարձր ջերմաստիճանիտակ տաքացնելու դեպքում թույլ է լվացվում, այն դառնում է մոխրագույն, կարճ կտրվող ն փշրվող: Նույնիսկ 48-50 աստիճան ջերմաստիճանովտաքացնելիս, սնձանի ելը պակասում է ն ազդում նրա որակի վրա: Ջերմային բարենպաստ ռեժիմով չորացնելիս, որոշ դեպքերում լավանում է սնձանի հատկություննե-

կուց:

Թույլ ցորեններ: Թույլ ցորենների մոտ, ինչպես ցույց է տալիս անվանումը, առկա է գենետիկորենթույլ կլեյկովին, դրանք չունեն ելակետայինլավ որակ, նան պակաս կայուն են խմորի պատրաստմանժամանակ: Թույլ ցորենները տալիս են փոքր ծավալ ային ելի ն ոչ մեծ ծակոտկենությամբ հաց: Թույլ ցորենները պարունակում են --տոկոս սպի-

տակուց:

րը:

4. ՈւժԺԵՂ ԵՎ ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ ՑՈՐԵՆՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Ցորենների դասակարգումը: Փափուկ ցորենների հատիկներում պարունակվող սնձանի տարաբնույթ հատկությունները անհրաժեշտություն են առաջացրել մշակել: Ցորենի տեխնոլոգիական դասակարգման մի սնձան, ըստ պիտանելիության հատկանիշի, լավորակ թխած հաց պատրաստելու համար: Այս դասակարգման համապատասխան ցորենները ստորաբաժանում են երեք խմբի՝ ուժեղ, միջակՆ թույլ: ՈՒժեղ ցորեններ: Ուժեղ են համարվում փափուկ ցորենների այն սորտերը կամ սորտերի խառնուրդները, որոնց ալյուրից, խմորի պատրաստման համապատասխանտեխնոլոգիականպրոցեսների ժամանակ, ստանում են մեծ ծավալի, ձնակայան,միջուկի լավ ծակոտկենությամբ հաց: Այդ ցորեններիցստացված ալյուրի կլեյկովինի տարբերակիչ առանձնահատկությունըկայանում է նրանում, որ խմորի պատրաստման ամբողջ ժամանակաշրջանում (խմորում, մեխանիկական մշակում) այն հիդրոլիզվում է այն սահմաններում,որը չի խանգարում խմորի լավ գազապահման ընդունակությունը: Այդպիսի ցորենները ավելացնելով ցածր հացաթխմանհատկություններունեցող խմբաքանակներին, ապահովում են հացաթխման տեսակետից լավ ալյուրի ստացումը: Սակայն, ուժեղ ցորենների մեջ գոյություն ունի դիֆերենցում-շերտավորում: Դրանց առանձին սորտեր ն խմբաքանակներ տիրապետում են ոչ միատեսակ խառնուրդային արժեքականությամբ: Ինչքան բարձր է «ուժի» ցուցանիշը, այնքանով էլ, որպես կանոն, բարձր է խառնուրդատարարժեքը, հետնաբարն այնքանով էլ դրանիցքիչ են

`

Ցորենի «ուժի» բնութագիրը, ծավալային ելի տեսանկյունից, խիստ տատանողականէ: Ուժեղ ցորեններիցստացված հացի ծավալային ելը կազմումէ առանց շաքարի՝ 450 մլ ն բարձր, շաքարով՝ 500 մլ ն բարձր, կալիումի բրոմատի դեպքում 650 մլ: Թույլ ցորենների մոտ, համապատասխանաբար3̀60, 400 ն 450 մլ ն դրանից էլ պակաս: Ցորենի «Ուսի» հատկանիշը կոռելյացվում է (համահարաբերակցվում)է սպիտակուցներիպարունակության ն ապակենմանությանհետ: Ուժեղ ցորեններում սպիտակուցներըկազմում են 15-16 տոկոս, կլեյկովին 28. տոկոս ոչ պակաս: Ցորենի արտադրությունը: Հացահատիկի համաշխարհային արտադրության մեջ, փափուկ ցորեններից ուժեղը հարաբերականորեն կազմում է 15-20 տոկոս, միջակը՝ 25-30 ն թույլը 50-55 տոկոս: Ուժեղ ցորենների հիմնական արտադրողներըհամարվում են Ռուսաստանը, Կանադան, ԱՄՆ, Արգենտինան, Ավստրալիան, Ուկրաինան, Ղազախստանը: Հայաստանում այն մշակում են Արարատյանհարթավայրում ն նախալեռնայինգոտում, Շիրակում ն այլն: Աշխարհի շատ երկրներ շահագրգռված են ընդարձակելու ուժեղ ցորենների ցանքատարածուքյունները, ինչպես նան թխած հացի որակի լավացման ու ւսրտահանման: Ուժեղ ցորեններիառավել մեծ պահանջարկունեն համաշխարհային շուկայում, այն վաճառում են զգալիորեն բարձր գներով: Ուժեղ ցորենահատիկի վաճառքի ժամանակ տնտեսությունները, Ֆերմերները ն անհատները,կախված հում կլեյկովինի պարունակությունից ն որակից, ստանում են մեծ գումարներ: Ցորենի ուժեղ սորտերի ցուցակը հաստատվում է ամեն տարի: Դրանք են. գարնանագաններից՝ 38. 42, 44, 36, Բերյոզովսկկայա 98,։ Սարատովսկայա 29, 1, 39, 46, աշնանացաններից Բեզոստայա Կրասնաոդարսկայա

այլն: Ուժեղ ցորեններից բացի, ամեն տարի որակիառավել արժեքավորսորտերի ցուցակը, որոնք նույնպես վաճառում են թանկ գներով:

Միրոնովսկայա 808 հաստատում

ն

են նան ըստ

`

5. ՎԱՏԻԿԻ ԱԼՐԱՂԱՑՄԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Հատիկի որակը որոշում են նան ալյուրի ելի տոկոսով, որը ստացվում է հետազոտվող նմուշը, որոշակի սխեմայով ն ռեժի-

մոանմիջապեսմանրացվումդյո՞ք էնդոսպերմը անմիջապես մանրացվում Է առաջացնելով ալյուրի մանր բաղադրիչներ կամ անմիջապես մանրացվում է առաջացնելով ալյուրի մանր բաղադրիչներ կամ ինչպես նրա մեծ մասը ձեափոխվում է ձավարի, որը կարելի է լավ սորտավորել`ըստ լավորակության,նան այն լրաաղալ` բարձրորակ ալյուր ստանալու համար, որը թաղանթանյութչի պարունակում: Մի քանի կգ հատիկի փորձնական մանրացումը իրականացնում են հատուկ լաբորատորիային աղացով, որն իրենից ներկայացնում է

մեքենամիացք հատիկի մանրացգման,,ըստ

բարձր ն առաջին սորտի ալյուր ստանալու համար: Լավորակ ավելի քան 60 տոկոս բարձր սորտի ալյուր: Բարձր որակի մակարոնը ստանում են միայն սպիտակուցներով հարուտ նե բարձր ապակենմանությամբ կարծր ցորենների հատիկներից (ապակենմանությունը 28 տոկոսից ոչ պակաս): Կարծր ցորենների ցածրասպիտակուցայինն ցածրակլեյկովինային հատիկներից պիտանի չեն մակարոնային ալյուր ստանալու համար, այն օգտագործում են փափուկ ցորենի հատիկի հետ միասին` հացաթխման համար ալյուր ստանալու նպատակով: Այդ պատճառով էլ կարծր ցորենի հատիկը, կախված նրա որակից (դաս) վաճառում են այնպիսի գնման գներով, որը զգալիորեն բարձրէ փափուկ ցորեններից: Մյուս բոլոր է պետք բավարարի 0ստանդարտի ցուցանիշներով ցորեն պահանջները: են

Որակի

մանրացումը

իրականացնում են հատուկ լաբորատորիային աղացով, որն իրենից ներկայացնում է մեքենամիացք հատիկի մանրացման. ըստ ֆրակցիաների միջանկյալ՝ արտադրանքի սորտավորման համար: Հատիկի մանրացումը սորտային ալյուրի ֆրակցիաների արտադրանքի սորտավորման համար: Հատիկի մանրացումը սորտային ալյուրի՝ անհրաժեշտ է նմուշային հացաթխման, ինչպես նան գործիքներով խմորի պլաստիկ հատկությունների որոշման, ամիլոգրաֆիական գնահատմանն մասնակազմության անալիզի համար:

Նորմեր կարծր ցորենների համար

19.

Դաս

,

Ցուցանիշներ

Բնաքաշգ/լ (ոչ պակաս)

Աղյուսակ 13

մ

|

ն

|

Համ կլեյկովինիպարունակութ-| յուն հատիկումցչ (ոչ ավելի)

Ցորենի այլ տիպերի պարունակությունըՉ: (ոչ ավելի)

Ստուգողական հարցեր ն առաջադրանքներ

6. ՄԱԿԱՐՈՆԱՅԻՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Մակարոնեղենըկարծր ն ուժեղ ցորենահատիկիալյուրից պատէ, որն իրենից ներկայացնումէ քաղցրարաստված սննդամթերքներից համ մորի պահածո, որի խոնավությունը պետք է լինի մինչն 15 տոկոս: Ինչպես աշխարհի շատ երկրներում, այնպես էլ մեզ մոտ այն Օգտագործում են տարատեսակ գարնիր (խավարտ) պատրաստելու համար: Լավորակ մակարոնը չոր վիճակում բնութագրվում է մեծ ամրությամբ, դեղին կամ դեղնասպիտակ,առանց մոխրագույներանգի, մեծ եփվածուքյամբ (ծավալի զգալի մեծացմամբ,առանց մասնիկների կորստի ն լորձունքայնության): Բարձր որակի մակարոնեղենը հիմնականում ստանում են կարծր ցորենից կամ բարձը ապակենմանություն ունեցող փափուկ ցորեններից: Կարծր ցորենի արժեքը ամենից առաջ որոշում

1. 2.

3. 4.

"

Ինչպիսի՞նէ ցորենի կլեյկովինի կազմը Ա հատկությունները:Նշեք կլեյկովինի որակի վրա ազդող գործոններ: Տվեք արժեքավորն ուժեղ ցորեններիբնութագիրը: Ինչո՞ւմնէ կայանումկարծրցորեններիտեխնոլոգիական արժեքը: Ինչպե՞սեն բացահայտումցորենի«ուժը»:

'Կլեյկովինի որակը բոլոր դեպքերում երկրորդ խմորից ոչ ցածր

Բաժ

ին

Սե ր մնա յ ե րայ ի ն սությու

լ

ին

Ո

պար տ ու

ենա

ի նն

ի կ ի պա հ պա պրա կ տ ի կ ա

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ

յ

ն

ԶԱՆԳՎԱԾԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ՝

ՊԱՅՊԱՆՄԱՆ

ան

ՈՐՊԵՍ

ՕԲՅԵԿՏ

ԶԱՆԳՎԱԾԻ ԿԱԶՄԸ ԵՎ ՆՐԱ

ԲԱՂԱԴՐԱՏԱՐՐԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

1.ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ

Հատիկային. խմբաքանակին անվանում են հատիկային զանգված: 6«Հատիկային զանգված» տերմին հասկացությունը ցանկացածմշակաբույսերիհատիկներին սերմերի համար տեխնիկապես ընդունելի ձեակերպում է՝ այն տարբեր նպատակների համար Օգտագործելիս: Ցանկացած հատիկայինզանգված կազմված է հիմնական մշակաբույսի հատիկներից,որն ինչպես ծավալով, այնպես էլ քանակով, կազմում է յուրաքանչյուր հատիկային զանգվածի հիմնակմախքը, խառնուրդներից ն ճիկրոօրգանիզմներից: Հատիկների Ն խառնուրդների այլազան փոխդասավորումը, դրանց ոչ միատեսակ չափսերը բերում են նրան, որ ցանկացածշենքում կամ շտեմարանում դրանց տեղավորմանժամանակ առաջանում են դատարկ տարածություններ (ծակոտիներ)` օդով լցված: Այն էականորեն ազդում է հատիկային զանգվածի բոլոր բաղադրատարրերի վրա, ձնափոխվումէ ինքը ն կարող է իր կազմով, ջերմաստիճանովն '

։

ճնշմամբ էականորեն տարբերվել երկրային օդից: Այդ տեսակետից էլ միջհատիկայինտարածություններումգտնվող օդը նույնպես պատկանում է հատիկայինզանգվածը կազմող բաղադրատարրերին:Նշված հատիկային տարբեր հիմնական բաղադրատարրերից բացի, խմբաքանակներում,կարող են գտնվել միջատներ ու տզեր, ն քանի որ հատիկային զանգվածը դրանց համար ծառայում է որպես սնուցարար միջավայր, ուր նրանք ապրում ն ազդում են ընդհանուր վիճակի վրա, դրանից ելնելով, դրանք համարվում են հինգերորդ լրացուցիչ ն ծայԱյսպիսով, ցանկացած րաստիճան անցանկալի բաղադրատարրը: հատիկային զանգված, դրա պահպանման ն մշակման ժամանակ, պետք է դիտել, ամենից առաջ, որպես կենդանի օրգանիզմների համակազմությունը: Տվյալ մանրէներիյուրաքանչյուր խումբ ն դրանց առանձիններկայացուցիչներ, հայտնի պայմանների դեպքում, կարող են այս կամ այն աստիճանովազդել կենսագործունեության,հետնեապեսնան պահպանվող հատիկազանգվածի վիճակի ն որակի վրա: Առաջիներկու բաղադրատարրերի` հիմնական մշակաբույսի հատիկների ն խառնուրդների (այդ թվում նան մոլախոտային բույսերի սերմերի) մասին խոսվում է նախորդ բաժնում: Այստեղ բնութագրվում են նրա միկրոֆլորան ն ֆաունան:

Մանրէներըհատիկայինզանգվածի մշտական ն էական բաղադրատարրն են համարվում: Քանի որ բույսերի աճն ու զարգացումը, դրանց վրա պտուղների ն սերմերի ձնավորումնընթանում է մանրէներով հագեցած միջավայրում, բույսերի վերգետնյա օրգանները նույնպես հագեցվում են դրանցով,որոնց մի մասն անցնում է հողի ռիզոսֆերայից: Դրանց քանակական տատանումների մեծությունը կախված է հողի տեսակից, նրա կառուցվածքից, բերրիությունից ն այլ հանգա-

մանքներից: Փորձարարությամբհաստատվել է, որ մանրէներիմի մասը հողի ռիզոսֆերայից աստիճանաբար անցնում է բույսերի վերգետնյա օրգանների՝ցողունների ն տերեներիվրա` զարգանալովնվում են բույսերի կենսագործունեության մթերքներով: Դրանք բույսերին նկատելի վնաս չեն հասցնում ն գոյատնում են բույսերի մակերեսի վրա, որի համար էլ ստացել են էպիֆիդներանվանումը: Երկրորդներըզարգանալով բույսերի վրա, առաջացնում են տարբեր տեսակի հիվանդություններ, ճնշում կամ ոչնչացնում են դրանց, որոնք պարազիտներ են համար-

վում:

Մեզ հետաքրքրող բույսերի էպիֆիդային միկրոֆլորայի տեսակային կազմը բավականինմիօրինակ է, գրեթե բացառապեսկազմված է մանրէներից:Այդ էպիֆիդներիտիպիկ ներկայացուցիչներ են համարվում բակտերիաներըԷուԾԵՁՇԼԾՈՁՇՁ6 ընտանիքը:

տեղիէ ունենում Մանրէներիկուտակումը հատիկազանգվածում, բերքահավաքի ժամանակ: Հնձելիս, ապա կալսման ժամանակ հատիկային զանգվածումօրգանականն հումքային փոշենմանմասնիկներից "մոլախոտերիսերմերի հետ միասին անցնում են բազմաթիվսապրոֆիտ օրգանիզմներ,բակտերիաներ(նեխման, սպիրտային, խմորման), բորբոսասնկերի տերի սերմերի հետ միասին անցնում են բազմաթիվ սապրոֆիտ օրգանիզմներ, բակտերիաներ (նեխման, սպիրտային, խմորման), բորբոսասնկերի սպորներ, ակտինոմիցետներ ն այլն: Գատիկներին սերմերի վրա մանրէների կուտակմանը նպաստում են ակտինոմիցետներըսպորներն այլն: Յատիկների ն սերմերի վրա մանրէների կուտակմանը նպաստում են դրանց մորֆոլոգիական(ձնաբանական) առանձնահատկությունները, հատկապես մակերեսի բնույթը: ՀՅատիկազանգվածում միկրոֆլորայիտեսակային ն, հատկապես թվային կազմն ավելանում է պահպանմանու փոխադրմանժամանակ՝ դրա հետ ոչ ճիշտ վարվեցողությանպատճառով:Վագոններով,ավտոմեքենաներով ն այլ փոխադրամիջոցներովհատիկային զանգվածի փոխադրմանժամանակ, սանիտարահիգիենիկնորմերի խախտմանդեպքում, զգալիորեն մեծանում է միկրոֆլորայի կուտակման հնարավո-

րությունը:

Այսպիսով, հատիկային զանգվածի միկրոֆլորան կազմված է մարդկանցն կենդանիներիհամարսապրոֆիտ(ներառյալ էպիֆիտներ) ֆիտոպաթոգեն մանրէներից: Միկրոֆլորայի գերակշիռ մասը սապրոֆիտներն են, դրանց թվում էպիֆիտբակտերիաները:Թարմ հատիկային զանգվածում բակտերիաներըկազմում են միկրոֆլորայի 96-99 տոկոս: Մնացածըկազմում են շաքարասնկերը,բորբոսասնկերըն ակտինոմիցիտները: էականորեն տարբերվում է եգիպտացորենի կողրերի միկրոֆլորան,որոնց վրա դեռնս հասունացմանշրջանում, գտնվում են զգալի քանակությամբ բորբոսասնկեր: Համանման միկրոֆլորան բնորոշ է եգիպտացորենիկողրերիցանջատվածհատիկներիհամար: Պտուղների ն սերմերի պտղաթաղանթիծակոտկեն կառուցվածքը հնարավորությունէ ստեղծում միկրոբներիհամար` թափանցելծածկաթաղանթիտարբեր շերտերի ն սաղմի մեջ: Դա հատկապես բնորոշ է հացազգի մշակաբույսերիհատիկների,արնածաղկիսերմնապտղի ն բանջարային մշակաբույսերի (հովանոցավորազգիների)սերմերի համար: Այսպիսով,սերմերում հայտնվում է սուբէպիտերմալմիկրոֆլորա: Սերմերի հասունացման ժամանակդրա կուտակմանընպաստում են օդի բարձր խոնավությունըն առատ տեղումները, իսկ պահպանման դեպքում՝ հատիկի բարձր խոնավությունը: Եթե հատիկայինզանգվածի խոնավությունըգտնվում է կրիտիկական մակարդակին, ապա նրանում մանրէները չեն զարգանում: Կրիտիկականիցբարձր խոնավությանդեպքումմանրէներըզարգանում

ուժգնորեն. որն ուղեկցվում է հատիկի որակի նկատելի ջրի առկայությունը, Շատ վտանգավորէ կոնդեսացիոն փոփոխությամբ: ֆիունենում միկրոֆլորայի էպիֆիտ հիմնականումտեղի է որը հետնանքով: ակտիվության զիոլոգիականն գործընթացներիբարձր Մանրէներիինտենսիվշնչառությունըբերում է նրան, որ միջհատիկային տարածություններումգտնվող օդը խոնավանումն, հետագայում, ձնափոխվումէ կոնդեսացիոնջրի գոլորշիների,իսկ դա բացասաբար է անդրադառնումհատիկիսաղմի վրա, որը ն ավելի մատչելի մանրէնեհամար: րի ներգործության է նրան, որ Այսպիսով. երի ինտենսիվ շնչառությունը բերում ն, խոնավանում օդը գտնվող միջհատիկայինտարածություններում դա իսկ գոլորշիների, է ջրի հետագայում, ձնափոխվում կոնդեսացիոն որը ն ավելի բացասաբար է անդրադառնումհատիկի սաղմի վրա, մատչելի է մանրէնե խոնավությունըն դրա բաշխվածությանբնույթը կարնորագույնպայմանէ հանդիսանումնրանումմանրէներիզարգացման հնարավորությունըորոշող գործում: Հատիկային զանգվածիխոմակարդակին,հուսալի մինավությանիջեցումը, մինչ կրիտիկականի ջոց է հատիկինմանրէներից պաշտպանելուհամար: Միկրոբջերմաստիճանը: Կարնոր գործոն է հատիկազանգվածի զարգաինտենսիվությամբ ա ռավել ների տարբեր տարատեսակներ մանդեպքում շեղման ո րի սահմաններում, են նում ջերմայինորոշակի նվազում կամ դրանք ամբողջությամբ րէների կենսագործունեությունը մանրէների գոյության ընդհաեն: Ջերմայինգործոններից ոչնչանում են հատիկային օգտագործում լայնորեն նուր օրինաչափությունները պահպանմանպրակտիկայում:Այս ազանգվածին հացամթերքների պաշտպանումը ժամանակ,հատիկազանգվածի ռումով էլ պահպանման է ջերմաստիճանի մանրէներիակտիվ զարգացումիցխարսխվում ցածր վրա: օգտագործման համար շատ կաՀատիկի պահպանումըճիշտ կազմակերպելու մանրէների կենսագործունեությունը րնոր է հատիկայինզանգվածում, ընտրությունը:Բազմաթիվուսումնասահմանափակողջերմաստիճանի սահսիրություններովպարզվել է, որ այն գտնվում է 8-10 աստիճանի ոչ միայն կասեցվումէ բակտերիամաններում: Նման պարամետրերում զարգագումը: ների, այլն բորբոսասնկերի Ջերմային գործոնի ազդեցությունըմիկրոֆլորայի վրա` սերտորեն կապված է վերջինիս կենսագործունեության խոնավությանհետ: ԻՆչքան բարձր է հատիկայինզանգվածի խոնամիկվությունը, այնքան էլ առավել լայն ինտերվալովջերմաստիճանը է հնարավոր: զարգացմանհամար դառնում րոօրգանիզմներից Խառնուրդների քանակը ն կազմը էական ազդեցությունէ թողնում միկրոֆլորայիվրա: Ինչքան հատիկայինզանգվածում խառնուրդ-

են

է

9լ

ները լինում

են շատ, նրանում, որպես կանոն, այնքան շատ են լինում մանրէները:Դրանք շատ են լինում թարմ հավաքած հատիկային զանգվածում, հատկապես մոլախոտային բույսերի սերմերի վրա: Հատիկային զանգվածում մանրէները հավասարաչափչեն տեղաբաշխվում, որն էլ արագացնում է ինքնատաքացմանգործընթացը: Դրանք հիմնականում կուտակվում են փոշու, խառնուրդներին վնասվածքներով հատիկների վրա: Այսպիսով,խառնուրդներիցհատիկայինխմբաքանակիժամանակին մաքրումն անհրաժեշտ տեխնոլոգիականմիջոցառումէ, որը պետք է իրականացնելժամանակին,հատիկազանգվածը պահեստավորելուց

բզեզ Բոլոր Գուրզաբեշիկավոր Սնամարմիններ | ((ՊԵօսխո՝Շստէոճստ)

նան

Պահպանվողհացամթերքներիհսկայականկորուստներ են տեղի ունենում դրանցում միջատների,մասամբ էլ տզերի բազմացման հե-

էնտոմոլոգիադասընթացիցլավ հայտնի վնասատուների ճորֆոլոգիան, անատոմիան,ֆիզիոլոգիան ն կենսաէկոլոգիան:Դրանց տեսակային կազմը ն հատիկային զանգվածում ու պահեստներում գոյության պայմաններըբերվում են աղյուսակ 14-ում: Հատիկային զանգվածի հատկություններըբաժանում են երկու խմբի՝ ֆիզիկականն ֆիզիոլոգիական:Յուրաքանչյուրխմբի հատկություններից շատերը փոխկապակցվածեն, ն. միայն այդ կապերը հաշվի առնելով, կարելի է առավել ռացիոնալ կազմակերպելպահպանումը: 14,

է այդ

հատիկների «աճերը: Հազվահանդիպում պահեստնեդեպ է

րում, շտեմարաններում ն ալրաղացներում: հիմնական

զորաագեր Բզեզ ոաաթենքների ալրակեր բզեզ (1ոծեղօ տօկէօւ)

Տեսակ »

Երկարակնճիթներ | Բրնձի երկարակնճիթ (ՇԱ՛Շսկօուժ86) (ՏԽքհսՏտօոցտ)

Ցորենի,

գարու,

բրնձի, եգիպհացահատիկ-

տացորենին այլ ների ամենատարածված ն վնասակար տեսակն է: Միջա-

տի

զարգանում թրթուռը

ԱՎ

ն

(Տ1օքհստ ց/ռոճոստ)

՝

(ԵօՏէո/օհժ86)

(ԻՒշօքծեհճ ժօոյոլօ2)

ավելի քիչ

Հացահատիկիամենատարածված ն վնասակարվնասատուն է: Ջերմասերմիջատ է՝ տարածված է հատկապեսհարավային

տիկները:

ն

ալրաղաց ն ալյուրի

վնաս է հասց-

գործարաննե-

պահեստներում:

Նանվում էհաակապե անում վնասատուների կողմից

(Շսօսիժ86)

այլ

վնասված,ջարդված հատիկների վրա:

ալրակեր Նույնը, ԱԱ ԱՅՑՔ թոշխաթ| (ոառոճբոռոո) մերը: վարակվում ենդաշտում ավելի ջերմասեր:

բայց

ԱՌ

ոա

ոու

Տարոն

Տ

Ա վնասվում պահպանման ընթացքում: Լոբու սերմակեր Լոբուց բացի, վնասում է նան (8ՇՅուօՏՇԹիԳ6ՏօԵԼԹՇէսՏտ) այլ հատիկաընդեղեններիսերմերին դաշտում ն պահպան-

ման

Իսկական

(2669) ՈՅ)

(ԲԳոժթծօո Ցածր)

Բարձիկաթնավոր| Հացահատիկիցեց ներ"0

ժամանակ:

Թեփուկաթնավորների (թիթեռների)կարգ Վնասում է ցեցեր| Ամբարայինցեց

(ց6իմօհ6լԺ8միանա

լ

ՅԱՅ|

"

գոտիներում: Կրծում ն ուտում է տարբեր մշակաբույսերի հա-

Լ

րում

է հա-

ուտելով

Ամբարայիներկարակնճիթ | Նույնը, սակայն հանդիպում է

Հացահատիկիսղոցող Փայտակերներ

նում

ն Հաթթամարմիններ ալրակեր Հատիկի Կարճաբեղիկ հացամթերքն (Թ6տօքմօՇսՏ 1Թ/սցլո6սՏ)

ն Տարածվածությունը

հասցրած բնույթը մաշի

Տարածված է

Մեծ

Պահեստավորվածհացամթերքներիվնասատուների տեսակայինկազմը

Ընտանիք

տուրաների

`

առաջ.

տնանքով:

հացահատիկային կուլտարածված վնասատու Է Վնաս է հասցնում դաշտում ծելով ե ուտելով

((ՇոտԵւօումո6)

Հրաթիթեռներ (Ք1Յիժլժ26)

Ալրաղացային հրաթիթեռ (6քե6Տոռհսօհուճիռ)

:

պահպանվող մակերեսի ված հացահատիկիմակերեսին վնասատուի թրթուռները սարդոստայնովիրար են միացնում սերմերը ն կազմում կնձիկներ: Հացահատիկի ամենավնասաբոլոր

ված հացահատիկի :

-

են«առտու ակվում, ակայն ն

ուն:

Սերմ

-

վնասատուի զարգացման ցիկլը ավարտվում է պահեստում: Թրթուռները սնվում են սերմերի էնդոսպերմով: Տարածված ն վնասակարմիջատ է: Զարգանում է բոլոր վերամշակող ձեռնարկություններում ն պահեստներում:Սնվում է սերմերով, ալյուրով, ձավարե-

ղենով:

Վնասի բնույթը նույնն է: Տարածված է հարավային գոտի-

հրաթիթեռ Հարավային

(ք|Թժ/8/ոէթրքսոօէ6Ա8)

Հացահատիկային|

տզեր

(է//օցիքհլժ86)

ներում:

րու

զե Մթռոոռյ Լավ զարգանում է ն մեծ վնաս է Ալրատիզ (868/նՏ Տօ) հասցնում բոլոր հացահատիկների սերմնազանգվածներում, ն ձավարեղենին ալյուրին

|

Խաոկապեւ բարձը խոնավութՆույնը, ավելի ջերմասեր:

Երկարավունտիզ (//օքհճցսոո քս՛ր6ՏօօոնՅ)

Նույնը

Երկարավուն տիզ քսէ՛6Տօօոնռ) (է//օքհճցսոո Սովորական մազոտ տիզ (9)/օ/քիճցստ ԹՏՄԿ6է0՛)

Մազոտ տզեր

(99/օ7քիճց1086)

Գիշատիչ

տզեր

(օհ6//ԹԱժՅ6) Փորավոր տզեր

| Սովորական գիշատիչ

(քօ4/Շս/0)ժ/Մ86)

2.ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ

(ՇհԹ/Թ.Տ 6/սմսՏ)

|

տիզ

Սնվում

Գործոն որ աք արժի սկզբունքը, կնատորննրում տեխնո սկան ը այլընտրանքներին րով: լոր սխեմաները կառուցված են ըստ ուղղագծության:

Է կար տեսան

ա

Օգտա-

|

ԶԱՆԳՎԱԾԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ

-

ու

մ

ներում:

Օ

ծե

ն

-

էլեատորի կամ գործարանիբարձր հարկեր բարձրացվող հատիկային զանգվածը ինքնահոս իջնում է ե տեղաշարժման ճանապարհին անցնում է այս կամ այն մեքենայի միջով ն ընթացքում իրականացվումէ տեխնոլոգիական մի որնէ գործընթաց:Սիլոսահորերում բեռնավորելիսն բեռնաթափելիս, նույնպես օգտագործում են հատիկազանգվածիինքնահոսի ալրաղաց

սկզբունքը:

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հատիկային զանգվածներն ունեն խիստ հազվագյուտ ն բացառիկ ֆիզիկական հատկություններ, որն անհրաժեշտ է հաշվի առնել պահպանման պրակտիկայում: Այդ հատկությունների խելացի ՕՇգտագործումը, շրջանառության բոլորէտապներում. նպաստում է կորուստների կրճատմանը,տվյալ խմբաքանակիորակի լավացմանը: Հատիկի մշակման գործընթացներիմեքենայացումը ն ավտոմատացումը, չորացման նորագույն մեթոդներիներդրումը ժամանակակից էլնատորներում խոշոր խմբաքանակներով պահպանման ժամանակ պնեմատիկ փոխադրամիջոցների կիրառումը հիմնվում է ֆիզիկական այնպիսի հատկությունների վրա, ինչպիսին են սորունությունը, ինքնատեսակավորումը, ծակոտկենությունը,սորբցիոն ն դեսորբցիոն ընդունակությունը, ջերմահաղորդականությունը,ջերմունակությունը, հավասարակշիռ խոնավությունը ն այլն: Սորունություն: Հատիկային զանգվածը բավականին հեշտությամբ լցվում է ցանկացած կոնֆիգուրացիայի զետեղարանի մեջ ն

սարքավորումներ

փոխադրիչ սարքերի Օգնությամբ, տրանսպորտա

Փորավոր տիզ (քօժ/օս/օ106Տ Նույնը:

Կ6ՈԼՈՇՕՏԱՏ

հայտնի պայմաններում էլ կարող է այդտեղից արտասորել:Վատիկային զանգվածի դյուրաշարժությունը, դրա սորունությունը բացատրվում է նրա հատիկավոր կազմվածքով: Հատիկազանգվածնիր կառուցվածքով բաղկացած է մանր, կարծր մասնիկներից, հիմնական մշակաբույսերի հատիկներից ն.տարբեր խառնուրդներից:Այսպես,մեկ տոննա ցորենահատիկը ն կորեկը համապատասխանաբարպարունակում են 30«40 ն 150-190 մլն հատիկ: Հատիկային զանգվածի լավ սորունությունն ունի գործնական մեծ նշանակություն: Այդ հատկությունը ճիշտ օգտագործելով ն կիրան մեխանիզմներ, հնարավոր է առելով անհրաժեշտ զատվել ձեռքի աշխատանքից: Հատիկային զանգվածը կարելի է հեշտությամբ խառնել ն տեղից տեղ փոխադրելկոնվեյերի, նորերի, պննմոտեղավորելտարբեր տիպի զետեղա-

Հատիկայինզանգվածով պահեստներիլցման աստիճանը կախված է սորունությունից, ինչքան այն մեծ է, այնքան էլ հեշտ ն լավ է լցվում համապատասխանզետեղարաններիմեջ: Սորունությունը հաշվի են առնում զետեղարաններիվիճակագրականհաշվարկների ժամանակ (հատիկային զանգվածի ճնշումը հատակին,պատերին ն մյուս կառուցվածքներին): Հատիկային զանգվածի սորունությունը բնութագրում են շփման անկյան կամ բնական թեքման անկյան մեծությունը: Շփման անկյունը դա ամենափոքր անկյունն է, որի դեպքում հատիկային զանգվածը սկսում է սահել ինչ-որ մակերնույթիվրայով: Բնական թեքման անկյունը այն երնույթն է, երբ հատիկը սահում է հատիկի վրայով, դրան անվանում են գլորման անկյուն: Տվյալ ցուցանիշներիցբացի, հայտնի է հատիկային զանգվածիշփման գործակիցը,դա էլ հատիկիինքնահոս տեղաշարժն է խողովակներովն վաքերով: Հատիկայինզանգվածի սորու-

նությունը կախված է հատիկիխտությունից,ձնից, մեծությունից ն մակերեսի վիճակից, նրա խոնավությունից,խառնուրդներիքանակից ն դրանց տեսակային կազմից ն այն մակերեսի վիճակից, որի վրայով ինքնահոսովտեղափոխումեն հատիկայինզանգվածը: սորունությամբօժտված են այն հատիկային զանգԱմենամեծ՝

վածները, որոնք կազմված են գնդաձն հատիկներից ե սերմերից (ոլոռ,կորեկ, լյուպին): Հատիկային զանգվածում գտնվող խառնուրդները, որպես կանոն, իջեցնում են նրա սորունությունը: Թեթն խառնուրդների (ծղոտ, դարման) ինչպես նան մոլ սերմերի բարձր պարունակության դեպքում սորունությունը կարող է, ընդհանրապես կորչել: Այդպիսի հատիկային զանգվածը առանց նախնականմաքրման, պահեստավորմանչի քույլատրվում: Խոնավության ավելացման համընթաց հատիկային զանգվածի սորունությունը, նույնպես, զգալիորեն իջնում է: Այդ երնույթը բնորոշ է բոլոր հատիկային զանգվածների համար, սակայն գնդակաձն սերմերի (բակլազգի) այդ պակաս արտահայտիչ է: Նշված գործոնների ազդեցությամբհատիկային զանգվածի սորունությունը տատանվում է զգալի սահմաններում: Այսպես, վարսակի բնական թեքման անկյունը կազմում է 31-34 աստիճան, գարունը՝ 28-45 աստիճան,ցորենինը 23-38 աստիճան, կորեկինը` 20-27 աստիճան: Սորունությունը միշտ էլ հաշվի են առնում հատիկային զանգվածի հետ տարվող աշխատանքների ժամանակ: Հակառակ դեպքում հատիկի մաքրման ե տեղափոխման համար մոնտաժվածտեղակայանքներըշահագործելն անհնարին է: Ինքնատեսակավորում: Վատիկայինզանգվածում առկա տարբեր մեծության ու հոծության պինդ մասնիկների պարունակությունը խանգարում է դրա տեղափոխման, տեղաշարժման միատարրությունը: Հատիկային զանգվածի այդ հախտկությունը, որը նրա սորունության հետնանք է հանդիսանում,անվանումեն ինքնատեսակավորում:Ավտոմեքենաներով կամ երկաթգծով տեղափոխելիս. Ժապավենային փոխարկիչներովտեղաշարժմանժամանակ արձանագրվող թափահարումների ն ցնցումների հետնանքով թեթն խառնուրդները,

ծաղիկային թեփուկները ն չմշկված հատիկները տեղաշարժվում են դեպի հատիկակույտի մակերես, իսկ մանրերըգնում են դեպի նրա ցածրադիր տեղամասեր:Դրանից բացի, ինքնատեսակավորումէ նկատվում պահեստներում հացահատիկի տեղավորման ժամանակ: Դրան նպաստում է աերոդինամիկ դիմադրողականությունը:Խոշոր, ծանր հատիկները ն խառնուրդները ուղղաձգորեն ն արագորեն՛ իջնում ն տեղավորվում են պահեստների հիմնամասերում: Չմշակված, մանր հատիկները ն թեթն խառնուրդները իջնում են շատ դանդաղ: Դրանք օդի հողմնապտույտ շարժմամբ նետվում են դեպի պատերի տակ, կամ հատիկազանգվածիկոնաձն մակերեսի վրայով գլորվում են դեպի ծայ-

րամասեր:

Ինքնատեսակավորումըբացասական երնույթ է, քանի որ հատիկային զանգվածում առաջանում են ֆիզիոլոգիական ակտիվության ն ծակոտկենությանտեսակետից ոչ համասեռ տեղամասեր: Թեթն խառնուրդների ն փոշու կուտակումը մեծ նախադրյալ է ստեղծում ինքնա96

տաքացում առաջացնելու համար: Ինքնատաքացման կապակցությամբ խստորեն պահպանում են կերային նմուշների անջատման կանոնակարգը՝ միջին նմուշ ձնավորելու համար: Այսպիսով,ինքնատեսակավորմանպատճառով խախտվում է հատիկազանգվածիմիատարրությունը, ստեղծվում են նպաստավոր պայմաններ ֆիզիոլոգիական տաբեր պրոցեսներիծագման ու զարգացման համար, իսկ դա կարող է հատիկազանգվածիմասնակի կամ ամբողջական փչացման պատճառ դառնալ: Ծակոտկենություն: Հատիկային զանգվածը բնութագրելիս, նշվել է, որ նրանում առկա են միջհատիկայինտարածություններ, ծակոտիներ, օդով լցված: Դրանք կազմում են հատիկային զանգվածի ծավալի զգալի մասը ն էականորեն ազդում են մյուս ֆիզիկական հատկությունների ն ֆիզիոլոգական գործընթացներիվրա: ՕԾակոտիներովշրջապտույտ գործող օդը կոնվեկցիայով նպաստում է ջերմության փոխանցմանը ն ջրային գոլորշիների տեղաշարժին: ՊՁատիկային զանգվածի գազաթափանցիկությունըթույլ է տալիս նշված հատկությունն օգտագործելով օդով, դրանց հողմնահարման (ակտիվ օդափոխման) կամ նրա մեջ ներարկելով քիմիական պրեպարատների գոլորշի վարակազերծման համար: Օդի պահանջները, հետնապես ն թթվածինըհատիկայինզանգվածում ստեղծում են կենդանի օրգանիզմների համար նորմալ գազափոխանակություն, այն էլ որոշակի Ժամանակաշրջանում: Ծակոտկենության մեծությունը հիմնականում կախված է հատիկի բնաքաշի վրա ազդող գործոններից: Խոնավության շատացմանը համընթաց պակասում է սորունությունը, հետնապես նան դասավորման `

"

Ն

``

`

'

հոծությունը (խտությունը): Խոշոր խառնուրդները, սովորաբար, մեծացնում են ծակոտկենությունը, մանրերը հեշտությամբ տեղավորվում են միջհատիկային տարածություններումն փոքրացնում են այն: Մանր ն խոշոր հատիկներ պարունակող հատիկային զանգվածներն ունենում են փոքր ծակոտկենություն: Հավասարեցված հատիկները, ինչպես նան անհարթ կամ կնճռոտված մակերեսով հատիկներըդարսվում են պակաս խտությամբ: Կապված ինքնատեսակավորմանհետ, ծակոտկենությունը հատիկային զանգվածի տարբեր տեղամասերում կարող է միանման չլինել, որն էլ բերում է նրան, որ տարբեր տեղամասերում օդը տեղաբաշխվում է անհավասարաչափ:Հատիկակույտը բարձր լինելու դեպքում, վերջինս բավական խտանում է, ծակոտկենությունըփոքրանումէ: Իմանալով հատիկային զանգվածի զբաղեցրած ծավալը ն դրա ծակոտկենությունը, հեշտությամբ կարելի է ճշտել ծակոտիներում գտնվող օդի ծավալը: Օդի պաշարները, միջհատիկային տարածություններում խիստ անհրաժեշտ է հատկապեսսերմերի կենսունակության պահպան97

համար: Հետնապես,ծակոտկենությունըունի տեխնիկականն ֆիզիոլոգիական կարնոր նշանակություն: Վատիկազանգվածիպահպանման համար շատ կարնոր է ինչպես ծակոտկենությանընդհանուր մեծությունը, այնպես էլ նրա կառուցվածքը:Ծակոտկենությունը ազդում է հատիկայինզանգվածիգազա-օդափոխանակության, ինչպես նան դրա սորբցիոն հատկությունների վրա: Հատիկազանգվածումծակոտիները գրավում են ընդհանուր ծավալի զգալի մասը: Այսպիսով, ծակոտկենությունըհատիկային զանգվածի կարծր մասնիկների ծակոտիների զբաղեցրած ծավալի հարաբերությունն է հատիկային զանգվածի զբաղեցրած ընդհանուրծավալին: Հատիկի ման

Խ-ԿՎ

ծակոտկենությունը(Տ տոկոս) որոշում

են ըստ ՏՅ

բանաձնի

Ս/

Որտեղ

Մ/մհատիկազանգվածի ընդհանուր ծավալն է խսմ, Մ-կարծրմասնիկներիիսկականծավալն է խսմ

Աղյուսակում բերվում է. ծակոտկենությանմեծությունը ն տարբեր մշակաբույսերիհատիկների1 խմ քաշը բնութագրող տվյալները: Աղյուսակ 14 Հատիկակույտի ծակոտկենությունը ն կշիռը (կգ)

Մշակաբույս

Յուղատու Վարսակ Բրինձ

Հնդկացորեն |

Գարի

կշիռը (կգ)

Կտավատ

նությունը (2) |

Կորեկ

60-80

Աշորա

400-550 50-70 440-550 50-65 560-650

|

580-700 580-680 |

680820 Եգիպտացորեն|

խմ զանգվածի

Ծակոտկե-| Մշակաբույս| Մեկ խմ

Մեկ խմ

Արնածաղիկ325440

|

Ցորեն

Ոլոռ Լյուպին Կարմիր

45-55

երեքնուկ Տրիտիկոզե|

35:55

կշիռը (կգ)

680.730 680-750

|

730-840 750-800 750.800

780-850 660.775

| |

Ծակոտկենությունը (6) 30-50

35-45

35-45 40-45

30-40 38-46

Սորբցիոն հատկություններ: Նշված մշակաբույսերի հատիկներն ու սերմերը, հատիկային զանգվածներն էլ ամբողջությամբ լավ սորբենտներ են: Դրանք ընդունակ են շրջակա միջավայրից կլանել տարբեր նյութերի գոլորշիներ ն գազեր: Հայտնի պայմաններիդեպքում էլ տեղի է ունենում հակառակգործընթաց`նշված նյութերի արտազատում (դեսորբցիա)շրջակա միջավայր: Վատիկայինզանգվածներումդիտվում են այնպիսի սորբցիոն ե98

րնույթներ, ինչպիսին են ադսորբցիա, աբսորբցիա, կաթիլայինկոնդեսացիա ն խոմոսորբցիա:Դրանց, մեծ չափերի հասնող սորբցիոն ընդունակությունը, բացատրվում է երկու պատճառներով,հատիկների կամ սերմերի մազ անոթա-ծակոտկենկոլոիդալ կառուցվածքով ն հատիկազանգվածիծակոտկենությամբ: Սորբցիոն հատկությունները հսկայական նշանակություն ունեն հատիկային զանգվածի պահպանման, նախնական մշակման ն փոխադրման գործում: Հատիկային խմբաքանակիֆիզիկական քաշի ն խոնավության փոփոխությունը, ջրային գոլորշիների սորբցիայի ն դեսորբցիայի արդյունք է համարվում: Վատիկայինզանգվածի չորացման կամ ակտիվ օդափոխության ռացիոնալ ռեժիմներ կարելի է իրականացնել միայն հաշվի առնելով դրանց սորբցիոն հատկությունները: Վերջինս ունի ոչ միայն տեխնոլոգիականնշանակություն, այլն կապհետ: ված է մարդկանց նյութականպատասխանատվության Հատիկային զանգվածում դիտվողսորբցիոն բոլոր երնույթները, դրանց որակի ն պահունակությանվրա ունեցած ազդեցության տեսակետից, կարելի է բաժանելերկու խմբի տարբերգազերի ն գոլորշիների սորբցիա ն դեսորբցիա, բացի ջրային գոլորշիներից ն ջրային գոլորշիների սորբցիա ն դեսորբցիա:Վատիկայինզանգվածի պահպանմանն փոխադրմանժամանակ հիմնականմշակաբույսի հատիկներըն մոլախոտայինբույսերիսերմերըբավականինակտիվությամբկլանում են օդում առկա տարբեր նյութերիգազերն ու գոլորշիները: Մեծ թվով գազեր ն գոլորշիներ հատիկի կողմից սորբցվում են բավականին արագ: Հատիկի փոխադրման կանոնների խախտման դեպքում, հատկապես,նավթամթերքփոխադրողտրանսպորտայինմիջոցներով այն իրականացնելիս,հատիկայինզանգվածը ձեռք է բերում այդ հոտը, իսկ դա ամբողջությամբվերացնելը շատ դժվար կամ նույնիսկ անհնարինէ: Պահպանմանպրակտիկայումշատ տարածված է եթերայուղերի հոտի ձեռքբերումը: Երնույթը տեղի է ունենում ցանքերի մոլախոտվածության, բերքահավաքի նեն կալսման Ժամանակ: Պահեստներն ու տրանսպորտայինմիջոցները չպետք է ունենան որնէ կողմնակիհոտ: Հատիկային զանգվածի ն պահեստներիախտահանմանհամար օգտագործվող քիմիական միջոցները խստորեն գնահատվում են այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպես հատիկի կողմից դրանց սորբցման աստիճանըն հատիկից դրանց հեռացմանհնարավորությունը: Պահպանման ժամանակ հատիկազանգվածիվիճակի վրա առավել մեծ ազդեցություն է թողնում ջրագոլորշիների սորբցիոն ն դեսորբցիոն ընդունակությունը, այսինքն` հիդրոսկոպիկությունը: Դրա հետնանքով հատիկի խոնավացումընպաստավորպայմաններ է ստեղծում հատիկի, միկրոօրգանիզմներին այլ կենդանի օրգանիզմների

հորաններումգտնվող հատիկների խոնավությունըբերքահավաքի է ժամերի, առավելաշրջանումարագորենտարբերակվում ըստ օրվա ն իջնելով նվազագույնի ժամերին գույնի հասնելով վաղ առավոտյան

կենսագործունեությանհամար, որն անցանկալի է: զատիկի կենսական ֆունկցիաներն իրենց դրոշմն են դնում սորբցիոն բոլոր պրոցեսների, այդ թվում նան խոնավության տեղաբաշխմանօրինաչափության վրա: Հավասարակշիռ խոնավություն: Վատիկայինզանգվածի ն օդի այս կամ այն աստիճանով ընթանում խոնավափոխանակությունն միջն է անընդհատ:Կախվածօդի պարամետրերից(նրա խոնավությունիցն ջերմաստիճանից)ե հատիկազանգվածի վիճակից, խոնավափոխանակությունն ընթանում է երկու հակադիր ուղղություններով` դեսորբցիա ն սորբցիա: ա/խոնավությաան փոխանցումն հատիկից դեպի օդ (դեսորբցիա) այդպիսի երնույթ է դիտվում, երբ ջրային գոլորշիների պարցիալ ճնշումը հատիկի մակերեսինբարձր է, քան օդի ջրային գոլորշիների պարցիալ ճնշումը: բ/հատիկախոնավացում՝կապված շրջակա միջավայրից խոնավության կլանման հետ: Տվյալ գործընթաց տեղի է ունենում, եթե ջրային գոլորշիների պարցիալ ճնշումը հատիկի մակերեսին պակաս է օդում ջրային գոլորշիների պարցիալ ճնշումից (սորբ-

առնելով օրվա օրվա երկրորդ կեսին, անձրն չլինելու դեպքում: Հաշվի եթե փոփոխությունը, խոնավության հատիկներում տարբեր ժամերին, (բավարար հնարավորությունները թույլ են տալիս կազմակերպչական է նպատակահարմար ո ւժեր), բանվորական տեխնիկա, քանակությամբ հատիկային երբ իրականացնելնպաստավորժամերին, բերքահավաքն անհավելի ցածր է ն լրացուցիչ չորացման խոնավությունը զանգվածի մեխոնավության կ ավասարակշիռ չի պահանջվում: րաժեշտություն ծությունը օգտագործումեն հատիկայինզանգվածիակտիվ օդափոխությանն դրա չորացմանժամանակ: բնութագրում: Դրանց մասին պատկերաՋերմաֆիզիկական է հատիկայինզանգվածումտեղի ունեցող անհրաժեշտ ցում կազմելն են երնույթը հասկանալու համար, որը հաշվի ջերմափոխանակության ժամանակ: ն չորացման ակտիվ օդափոխության առնում պահպանման, Այդ Կարնոր գործոն է հատիկային զանգվածի ջերմունակությունը: ժամանակ, քանի առնում են չորացման հատիկի հատկությունըհաշվի խոնավություէ որ ջերմությանծախսը կախված հատիկի ելակետային

ցիա):

Խոնավափոխանակություննընդհատվումէ, երբ ջրային գոլորշիների պարցիալ (մասնական) ճնշումն օդում ն հատիկի վրա լինում է միատեսակ,հավասար: Այդ դեպքում հաստատվում է դինամիկ հավասարակշռության վիճակ: Այդպիսի վիճակին հապամապատասխանող խոնավությանն անվանում են հավասարակշիռ: Այլ կերպ ասած, հավասարակշռվածության տակ հասկանում են այն խոնավությունը, որը հաստատվում է օդի տվյալ պարամետրերիդեպքում, ելնելով նրա խոջերմաստիճանիցն ճնշումից: նավահագեցվածությունից, Լիակատար հավասարակշռության հասնելու համար պահանջվում է պահպանման ստացիոնար (մշտական) ռեժիմ, այն էլ բավականին երկար ժամանակաշրջանիընթացքում: Իհարկե, արտադրության պայմաններումդա անհնարին է: Սակայն, խոնավափոխանակման օրինաչափությունը պահպանվում է: Սորբցիոն ն դեսորբցիոն պրոցեսներն ընթանում են ինչպես հիմնական մշակաբույսի հատիկներում, այնպես էլ ելակետային տարբեր խոնավություն ունեցող բաղադրատարրերում: Այդ երնույթը, հատկապես, դիտվում է թարմ հավաքած հատիկայինզանգվածում, որտեղ հիմնական մշակաբույսի հատիկները ն մոլախոտային բույսերի սերմերը, ըստ խոնավության, լինում են շատ տարբեր: Տվյալներ կան այն մասին, որ խոնավությունը տարաբաժանվում է հիմնական հատիկների ն մոլախոտերի սերմերի միջն: Դրանք նույնպես վկայում են հատիկային զանգվածը անմիջապեսմաքրելու անհրաժեշտությանմասին: Խոնավության սորբցիոն ն դեսորբցիոն երնույթները, ինչպես նան հատիկներիու սերմերի հավասարակշիռխոնավափոփոխությունը շատ լավ դիտվում է դաշտային պայմաններում: Այսպես, հասկերում ն

նից:

'

գործակից: ՀատիկայինզանգվաՋերմահաղորդականության է նրա քիմիականկազմով ն օպայմանավորված

ծում շատ ցածր է, որը

'

`

հետ միասինհատիկադի առկայությամբ:Խոնավությանբարձրացման աճում է, սակայն այնուային զանգվածիջերմահաղորդականությունն մենայնիվ մնում է ցածր: Հատիկայինզանգվածիվատ ջերմահաղորդականությունը,ինչպես նան ցածր ջերմաստիճանահաղորդականություժամանակ, ունի ինչպես դրական,այնպես էլ բացանը, պահպանման սական նշանակություն: գործակից: Այն բնուՋերմաստիճանահաղորդականության փոփոխությանաջերմաստիճանի է զանգվածում թագրում հատիկային հատկությունը: Հատիկային զանգրագությունը,նրա ջերմաիներցիոն շատ ցածր է ջերմաստիճանահաղորդականության վածը բնութագրվում մեծ իներցիայով:Հատիջերմային գործակցով,այսինքն`տիրապետած դրական կային զանգվածիցածր ջերմաստիճանահաղորդականության ռեժիկազմակերպված է որ ճիշտ նրանում, կայանում նշանակությունը պահնույնիսկ մի դեպքում (հովացում), նրանում ցածր ջերմությունը, է հնարավորություն Այսպիսով, պանվումէ տարվա տաք եղանակներին: այն էլ բավակապահածոյացնել, ստեղծվում հատիկայինզանգվածը նին երկար ժամանակաշրջանով:Ցածր ջերմաստիճանահաղորդականության բացասականդերը կայանում է նրանում, որ ֆիզիոլոգիական ակտիվ պրոցեսներիզարգացմանհամար նպաստավոր պայմանների

Ստուգողական հարցեր

ստեղծմանդեպքում (հատիկների,միկրոօրգանիզմների,միջատներին տզերի կենսագործունեություն) անջատվող տաքությունը կարող է մնալ հատիկայինզանգվածում ն բարձրացնելնրա ջերմությունը (ինքնատա-

1.

քացում):

2.

Ջերմության փոփոխությանարագությունը, հատիկայինզանգվա-

ծում, կախված է պահպանմանեղանակից ն պահեստներիտեսակից:

Պահեստներում պահպանելիս,եթե հատիկակույտիբարձրությունը մեծ չէ, ապա այն առավել մատչելի է մթնոլորտի օդի ներազդեցության համար: նման դեպքում ջերմաստիճանըայստեղ փոփոխվում է ավելի արագ, քան էլնատորների սիլոսահորերում: Դրանցում հատիկային զանգվածը մթնոլորտիօդի ազդեցությանավելի քիչ է ենթարկվում,քանի որ զգալիորեն պաշտպանվումէ սիլոսահորերիպատերով,որոնք ունեն վատ ջերմաստիճանահաղորդականություն: Ջերմախոնավափոխանակություն:Ինքնատաքացմանգործընթացի ծագման ն զարգացման ուսումնասիրությունըցույց է տալիս, որ խոնավությունը հատիկային զանգվածում, տեղաշարժվում է ջերմային հոսանքի հետ միաժամանակ:Հատիկայինզանգվածում խոնավության տեղափոխության երնույթը, որը պայմանավորվածէ ջերմաստիճանային գրադիենտով,անվանում են ջերմախոնավափոխանակություն: Դրա գործնականնշանակությունը հսկայական է: Շատ հաճախ հատիկային զանգվածի տարբեր տեղամասերում,հատկապեսծայրամասերում, դիտվում է վատ ջերմա ն ջերմաստիճանահաղորդականություն, արդյունքում տեղի է ունենում ջերմաստիճանի անկում, որն էլ նպաստում է խոնավության տեղաբաշխում (գլխավորապես գոլորշու ձնով), այն էլ ջերմաստիճանիհոսանքի ուղղությամբ: Արդյունքում, հատիկային զանգվածի տարբերշերտերում բարձրանումէ խոնավությունը հաճախ նրա մակերեսին գոյացնելով կոնդեսացիախոնավություն: նկատվում է ցանկացած խոնաՋերմախոնավահաղորդականությունը վությամբ հատիկային զանգվածում: Ջերմախոնավափոխանակությունը դրսնորվում է նան հատիկի արնային չորացման ժամանակ: Հատիկային զանգվածի վերին շերտը տաքացնողարնային ճառագայթները թափանցում են ցածր շերտեր, որոնց հետ միասին տեղաշարժվում է նան խոնավությունը: Վատիկայինզանգվածի լրաչորացումն ապահովում են պարբերականթիահարությամբ: Դատիկայինիզանգվածի կենդանի բաղադրատարրերի`հատիկների, սերմերի, միկրոօրգանիզմների ե միջատ-տզերի կենսագործունեությունը ուղեկցվում է ջերմության ն խոնավությանանջատմամբ: Արդյունքում միջհատիկայինծակոտիներում գտնվող օդը հագենում է ջրային գոլորշիներով, տեղի է ունենում կոնդեսացումն հատիկային զանգվածը ամբողջությամբ կամ նրա տեղամասերումառաջանում է գերխոնավություն:

Յ.

4. 5.

առաջադրանքներ

Տվեք հատիկայինզանգվածիընդհանուր բնութագիրը: հատկութԻնչպե՞սեն սորունությանն ինքնատեսակավորման ն պահպանման զանգվածի հատիկային ազդում յունները վրա: տեխնոլոգիաների մշակման Թվարկեք հատիկային զանգվածիսորբցիոն հատկությունները: Ինչպիսի՞նէ դրանց նշանակությունըհատիկի պահպանման ն մշակման ժամանակ: Ինչո՞ւմ է կայանում հատիկի հավասարակշիռ խոնավության նշանակությունը: Պատմեք հատիկային զանգվածի ջերմաստիճանախոնավափոխանակությանէությունը:

.

ն

'

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ ԶԱՆԳՎԱԾՈՒՄ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ

-ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿ

1.ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԺԱՄԿԵՏՆԵՐԸ

:

Դատիկայինզանգվածի բաղադրատարրերը(տարբեր բույսերի հատիկներ, սերմեր, միկրոօրգանիզմներ, միջատներ,տզեր), որոշակի պայմաններում դրսնեորումեն իրենց կենսագործունեությունը, դրանց մոտ նկատվում է գազափոխանակություն (շնչառություն, սնուցում, բազմացում), որոնց հետնանքովտեղի է ունենում չոր նյութերի կորուստ, ցանքային ն ապրանքայինորակի վատացում, ջերմագոյացում: Հատիկային զանգվածի պահպանման արվեստը կայանում է ուն րանում, որ ժամանակինն հմտորեն կարգավորենվերը նշված գործան կանխվեն ռույթները անցանկալիգործընթացների զար(երնույթները) գացումը, այսինքն` այն պահպանեն հակաբիոտիկվիճակում: Այս պարագայում հարց է ծագում հատիկազանգվածի պահպանման հնարավոր ժամկետների մասին: Այն ժաճանակահատվածը, որի ընթացքում հատիկներնու սերմեեն իրենց սպառարժեքը (ցանքային,տեխնոլոգիական հատկություններ),որն այլ կերպ անվանվում է երկարակեցություն: Կա երկարակեցության երկու տարատեսակ` կենսաբանականն տնտեսական:Առաջինըայն ժամանակամիջոցն է, որի ընթացքում պահ-

րըպահպանում նային պար

պանվում են ծլման ընդունակ թեկուզ եզակի սերմեր, իսկ երկրորդի դեպքում ծլունակությունը մնում է կոնդիցիոնԱ համապատասխանումէ պետականնորմավորմանպահանջներին: Կարնոր ցուցանիշ է հատիկի տեխնոլոգիականերկարակեցությունը: Դա ապրանքային խմբաքանակիպահպանմանայն ժամանակահատվածն է, որի ընթացքում հատիկը ապահովում է իր լիարժեք հատկությունները` սննդի, կերի կամ տեխնոլոգիական նպատակի համար օգտագործելիս: Տեխնոլոգիական երկարակեցությունըզգալիորեն մեծ է ինչպես կենսաբանական,այնպես էլ տնտեսականերկարակեցությունից: Ցորենի ն աշորայի ապրանքայինխմբաքանակների ալրաղացման ն հացաթխման գնահատականըցույց է տալիս, որ դրանք պահեստներում անգամ 7-10 տարի պահպանելու դեպքում, աղացման ժամանակ էներգիայի ծախսը, ալյուրի ելը ն թխած հացի որակը ոչնչով չեն տարբերում կարճ ժամկետում պահպանված հատիկի վերամշակումից ստացված ցուցանիշներից: Յատիկների ն սերմերի երկարակեցությունըկախված է մի շարք ն հիճնականները համարգործոններից. դրանցից ամենակարեորները վում են նրանց պատկանելիությունըայս կամ այն բուսաբանական տեսակին, աճեցման, հասունացման, նախնական մշակման (մաքրում, չորացում) պայմանների, ն պահպանումից: իԲոլոր մշակաբույսերից ստացված հատիկներն ու սերմերը, կախվածդրանց կենսաբանական բաժանում են երեք խմբի Ա ն միկրոբիոտիկներ, մեզոբիոտիկներ մակրոբիոտիկներ: Առաջինները են մի քանի օրից մինչն երեք տարի, երկրորդները՝ 3-15 տարի ն երրորդները՝ 15-100 տարի ն ավելի: Մշակաբույսերի սերմերի մեծ մասը պատկանում են միզոբիոտիկներինն նպաստավորպայմաններում պահպանելու դեպքում ծլունակությունը պահպանվում է 3-5 տարի: Դեռնես չկան ամբողջական ն միանշանակ բացատրություն սերմերի կենսունակությանվատացման պատճառների մասին` այն երկարատն պահպանելու դեպքում: Առավել հավանական պատճառը համարում են սպիտակուցներիդեգեներացիայի երնույթը: Արձանագրվել է, որ սերմերի կենսաունակության վատացումը ընթաՕում է սպիտակուցներիկոագուլացիայինզուգահեռ: Երկարատն պահպանման ժամանակ հատիկի ալրաղացման ն հացաթխման որակը կախվածէ նրա որպիսությունից ն հատկանիշներից: Ցորենի փափուկ տեսակի ապակենման սորտերը օժտված են առավել մեծ կայունությամբ, քան ալրամանները: Տարբեր տեսակի կտրուկ ներգործություններն ազդում են (ջերմային, մեխանիկական) հատիկիծերացմանը: Պահպանման տնողությունը երկարացնելիս,ձավարային մշակաբույսերի հատիկներիմիջուկը դառնում է փխրուն, դրա

անեցությւնին աամանականորեը, Աունը ալարում

էլ կապված պակասում է ձավարի լավորակ սորտերի ելը: Յուղամշակաբույսերի սերմերում ճարպերը քայքայվում են ն օքսիդակում: Այդպիսի սերմերից ստացված յուղի առանց նրա ելի իջեցման, պակաս պիտանիէ սննդի ն տեխնիկականնպատակներիհամար: Պահպանման ժամանակ հատիկների ն սերմերի երկարակեցությունը կարող է լինել կարճաժամկետ, եթե հատիկային զանգվածում ստեղծված են պայմաններ անցանկալի պրոցեսների զարգացման համար: հետ

Շ։էիշՕօԷՇՕշ-6ՇՕշՀՒԻշՕՀէներգիա(2763.4կՋ) ՇօՒկշՕ6-52ՇՕշԻ2ՇշՒ»ՕՒՒՒէներգիա (կ1 14.8Ջ)

տու

՝

2. ՍԵՐՄԵՐԻ

ԵՎ ՀԱՏԻԿՆԵՐԻ

ԿԵՆՍՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շնչառության պրոցես: Ղայտնի է, որ յուրաքանչյուր օրգանիզմ կյանքի պահպանման համար պահանջում է էներգիայի անընդհատ ներհոսք: Այս տեսակետից էլ պահպանվող կենսունակության նորմալ պրոցեսը շնչառությունն է: Ռրանից բացի թարմ հավաքած սերմերում ն հատիկներում ընթանում են կենսաքիմիական պրոցեսներ, որոնք իրենց գործնական իմաստով (ֆիզիոլոգիական, տեխնոլոգիական)ստացել են հետբերքահավաքային հասունացում անվանումը: հատիկայինզանգվածի ոչ ճիշտ պահՎերջապես, նկատվում է հատիկների փոքր քանակի մասսայա-

հատիկային զանգվածում

|

ԱԱ

Կյանքի պահպանման համար հատիկներն ու սերմերը իրենց անհրաժեշտ էներգիանստանում են պաշարային օրգանական նյութերի, գլխավորապես շաքարների դիսիմիլյացիայի (տարրալուծման) պրոցեսում.2Ծախսվողշաքարները լրացվում են առավել բարդ պաշարային նյութերի հիդրոլիզի կամ օքսիդացման հետնանքով: Օսլայով հարուստ հատիկներում վերջինս` ճեղքվում է շաքարների ն ֆերմենտների ի մասնակցությամը: տեղի է ունենում աերոբ կամ անարեոբ եղանակներով: Առաջինի դեպքում օրինաչափ է օքսիդացումը, իսկ երկրորդ եղանակի դեպքում խմորումը: Վատիկային զանգվածի պահպանման կազմակերպմանտեսակետից էական հետաքրքրություն է ներկայացնումդիսիմիլյացիայիգլխավորձնի՝ դիսիմիլյացիոնպրոցեսի ազդեցությունը հատիկայինզանգվածի որակի ն վիճակի վրա, ինչհԱտաասիւությանվրա ազդող գործոնների ուսումասի

առարկել դիսիմիլյացիան

Նյունա

ի

Արան 1րանցում Ար րան դիտվում ցիայի երկու ձները, որի վերջնական արդյունքը գումարային հաշվով, Ար սերմերի

Հատիկների

ն

սերմե

նչառության

ձները:

|

ՎՀատիկների

ն

են

կարելի է արտահայտելհետնյալ հավասարումներով,որոնք ստացել են շնչառության հավասարումանվանումը:

Առաջին հավասարումը բնութագրում է դիսիմիլյացիայի աերոբ պրոցեսը՝ անաերոբ շնչառությունը, երբ դիտվում է հեքսոզի (գլյուկոզա) ամբողջական օքսիդացում առաջացնելովֆոտոսինթեզի ելակետային արդյունքներ՝ԸՕշ, ածխածնիդիօքսիդ ն ջուր ԷՇՕ: Երկրորդը` սպիրտային խմորման տիպիկ հավասարում է, այսինքն` անաերոբ պրոցես, երբ հեքսոզը ճեղքվում է՝ առաջացնելովէթիլ սպիրտ: Շնչառության ձնի մասին պատկերացումկարելի է կազմել որոշելով շնչառության գործակիցը՝ ԾԽ -ԸՕչ/0չ սերմերի կողմից անջատված ածխածնի դիօքսիդի հարաբերությունը շնչառության ժամանակ սերմերի կողմից կլանված թթվածնին:Լրիվ անաերոբշնչառության ժամանակ, ըստ առաջին հավասարման,շնչառության գործակիցըլինում է հավասար 1-ի: Անաերոբ պրոցեսի առկայության դեպքումմեծանում է անջատվող ածխածնի դիօքսիդի քանակը: Եթե թթվածնի մի մասը սերմերը ծախսում են ոչ միայն անմիջականորենշնչառության պրոցեսում, ըստ առաջին հավասարման,այլ նան ուրիշ կարիքների վրա, օրինակ: ապա շնչառության ճարպերիօքսիդացման վրա լինում է Դա է պակաս: յուղատու մեկից բնորոշ մշակաբույսերի սերմերին:(Վացազգի ն բակլազգի մշակաբույսերի հատիկների ն սերմերի շնչառությ ն գործակցի մեծությունը, պահպանման ժամանակ»մեկից լինում է է մեկին հատիշատ` հատիկի ցածր խոնավությանդեպքում, մոտենում 16-17 ն դեպքում դե ն մեկից պակաս՝ 17 տոկոս ն

գործակիցը

,

րձր ոի ոնավության դեպքն (Շնչառության գործակիցը կախված |

`

բազմաթիվ գործոններից՝ սերմերի ցեղից, նրանցում ընթացող պրոցեսների ուղղվածությունից,օդի մուտքից, խոնավությունից ն այլն: եքե հատիկի շնչառության ձեը գնահատելու լինենք արտադրաապա պարենային ն կերային հատիկի պահպանան ժամանակառավելությունըպետք է տալ անաերոբ շնչառությանը, քանի-որ այդ դեպքում անջատվում է պակաս տաքություն քթվածնի անբավարարմուտքի պայմաններում՝ հատիկների ոչ ինտենսիվշ նչառությանհետնանքով: Շնչառության հետնանքները: Դիսիմիլյացիայի հետնանքով աեն ունենում ռանձին հատիկներում ն հատիկային զանգվածում հետնյալ էական փոփոխությունները՝ չոր նյութերի կորուստ, հիդրոսկոպիկ խոնավությանքանակի ավելացում ն օդի հարաբերականխոնավության մեծացում միջիատիկային տարածություններում, դրանցում գտնվող օդի կազմի փոփոխություն,ջերմության անջատում: Հ

է

հատիկների ն '

տ տեսանկյունից.

զգալիորեն

տեղի

Ի

-

Հատիկի ն հատիկամթերքներիպահպանման ժամանակ քաշի կորուստը ն որակի վատացումը տեղի է ունենում կենդանական աշխարհիմեծաթիվ ներկայացուցիչներիներազդեցությանպատճառով,որոնք ստացել են հացապաշարներիվնաաստուներ անվանումը: Եվ դրանք միջատները ն տզերը իրենց գոյության համար նպաստավոր պայմաններիդեպքում ինտենսիվորենսնվում, շնչում ն բազմանում են: Անհրաժեշտ ենք համարում համառոտակի բերել այն հիմնական դրույթները, որոնք անհրաժեշտեն հաշվի առնել սերմնային, պարենային ն կերայինֆոնդերի պահպանման ժամանակ:

Միջատները ն տզերը գտնվում են հատիկային զանգվածներում, հատիկից-վերամշակվածմթերքներում (ալյուր, ձավար, համակցված կերեր) Ա պահեստներում, որտեղ նրանք հաստատվում են կառուցվածքների տարբեր ճեղքերում, այսինքն` այնտեղ, որտեղ հնարավոր է մնացորդների կուտակումը: մթերքների Զարգանալով հացամթերման ձեռնարկություններում, ալցրաղաց, ձավարային ն համակցված կերերի գործարանների պայմաններում, հացապաշարներիմիջատները մեծ վնաս են հասցնում: Դրանք ոչնչացնում են այդ պաշարներիմի մասը, ն իջեցնում են որակը: Դրանցից բացի, մի քանիսը (տզերը ն միջատները)հանդիսանում են հատիկային զանգվածի ջերմության ն խոնավությանգոյացման աղբյուրները (շնչառության արդյունքով), իսկ ուրիշները (կրծողները) փչացնում են արտադրականկառույցների տարբեր տեղամասեր, տարաներ ն վերջապես նպաստում են տարաբնույթ ինֆեկցիոն հիվանդությունների տարածմանը: Հացապաշարների վնասատուները մեծ վնաս են հասցնում տնտեսությունների պահեստներում, սննդի արդյունաբերության օբյեկտներում, հատիկը վերամշակող ձեռնարկություններում (գարեջրագործություն, սպիրտային, սննդախտանյութեր, հացաթխման), ինչպես նան առնետրի համակարգումն հասարակականսննդի բնագավառում: Հացամթերքների կորուստները տարբեր երկրներում միանգամայն տարբեր է: Դրանք կախված են ոչ այնքան երկրի աշխարհագրական դիրքից, որքան պահպանման եղանակներից, տեխնիկական բազայի վիճակից, վնասատուների դեմ պայքարի միջոցառումների կազմակերպումից, ինչպես նան պահպանվող պաշարներիքանակիցն որակյալ կադրերիառկայությունից: Հացապաշարներիհամար պայքարի միջոցառումներիվրա ամեն տարի ծախսվում է հսկայական գումար: Միայն օբյեկտների (ձեռնարկության տարածք, սարքավորումներ, հատիկի խմբաքանակ, ալյուրի, ձավարի, համակցվածկերերի մնացորդներ)վարակվածությանվիճակի մշտական դիտարկումների ն պայքարի նախազգուշական միջոցների սիստեմատիկկիրառման,իսկ անհրաժեշտությանդեպքումէլ բնաջնջողական միջոցառումները հնարավորություն կտան խուսափել քանակի ն որակի կորուստներից: Հացամթերքներինառավել մեծ վնաս հասցնում են միջատները ն տզերը: Դրանք զարգացման տարբեր ստադիաներումկարող են երկար դատարկ պահեստներում ժամանակ մնալ առանց սննդի: Հետնեապես, դրանց բնական ն ամբողջականվարակազերծում,սովորաբար, չի կատարվում: Օդի բարձր խոնավությունը ե չափավորի համեմատությամբ ցածր ջերմաստիճանըթույլ են տալիս միջատներինն տզերին առավել

տիճանը կախված է այն պայմաններից,որում զարգանում են միկրոօրգանիզմները, կարնոր է նան դրանց ակտիվ գոյության տնողությունը: Դրանց ազդեցությունը հատիկայինզանգվածիվիճակի ն հաւոկությունվրա կարող է դրսնորվել հետնյալ ձներով. հատիկային խմբաքանակիթարմության ցուցանիշների կորուստ, այսինքն` գույնի, հոտի ն համի փոփոխություն, հատիկի տեխնոլոգիական որակի վատացում (ձավարային, ալրաղացման ն հացաթխման), հատիկի ցանքային Ա ապրանքային որակի իջեցումը կապված էնդոսպերմիվնասվածքներիհետ, հատիկի կողմից տոքսիկ հատկություններիձեռքբերում (ստո-

ների -

-

նոզ),

հատիկային զանգվածում հսկայական քանակությամբ ջերմության գոյացումն կուտակում, հատիկիչոր նյութերի զանգվածի կորուստ: Միկրոօրգանիզմներիզարգացման սկզբնական շրջանը ընթանում է արտաքինից աննկատ:ճշտորեն նրան կարելի է հաստատել, դիտելով հատիկային զանգվածի միկրոֆլորայի դինամիկան, քանի որ հատիկների վրա դեռես չի հայտնաբերվում փչացման բացահայտ հատկանիշները:Այդ ժամանակահատվածի վտանգավորությունը կայանում է նրանում, որ ակտիվ զարգացման համար, ունենալով լավ պայմաններ, բակտերիաներըԱ բորբոսասնկերըիրենց կենսագործունեությունը չեն ընդհատում առանց մարդկանցմիջամտության,որոնց քայքայիչ աշխատանքըկարող է հատիկային զանգվածը հասցնել ինքնատաքացմանվերջին ստադիայինկամ բորբոսացմանն փտման: Հետնապես, կարնոր է չթույլատրել հատիկայինզանգվածում միկրոօրգանիզմներիակտիվ զարգացումը: Դա, սովորաբար,կատարում են ժամանակինհատիկայինզանգվածըմշակելու միջոցով: -

-

6.ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ

ԵՎ ՏԶԵՐԻ ԿԵՆՍԱԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

երկար ժամանակ գոյություն ունենալ առանց սննդի: Եթե պահեստները ժամանակինչեն մաքրվում օրգանական մնացորդներից,ապա վարակվածությունը պահպանվում է տարվա ընթացքումկամ նույնիսկ մի քանի տարի: Հացամթերքները ն պահեստներըկարող են վարակվել կրծողների ն թռչունների կողմից ներս բերվող վնասատուների պատճառով: Դրանիցբացի, վնասատուներըկարող են պահեստներ ընկնել գույքի ն տարայի հետ: Ուստի անհրաժեշտ է պահպանել պահեստների շահա-

Միջատների դիմացկունությունը անբարենպաստ ջերմային գործոնի դեպքում կախված է միջավայրի խոնավությունից,որում գտնվում

դրանք: Միջատները ն տզերը թթվածնի խիստ պահանջ ունեն: Այդ իրավիճակը հաճախ ազդում է հատիկայինզանգվածում ն հատիկամթերքներում նրանց տեղադրությանվրա: Վատիկայինզանգվածըերկար ժամանակ, առանց խառնելու ն օդափոխությունպահպանելու, միջհատիկային տարածություններըկարող են օդով լցված լինել, որում բավաԴա էլ կանին շատ ածխածինի դիօքսիդ ն քիչ թթվածին կարող լինել: ստիպում է վնասատուներինտեղափոխվելհատիկային զանգվածի այն տեղամասեր,որն ապահովվումէ թարմ օդուլ: Վնասատուներիպահանջը թթվածնի նկատմամբկարող է լինել միանգամայն տարբեր: Այն կախված է ինչպես զարգացման փուլից. այնպես էլ գագափոխանակության ինտենսիւլությունից: Գազափոխանակությունը առավելագույնի է հասնում չափավոր ջերմաստիճանի ե նպաստավոր խոնավությանպայմաններում: Միջատների Ա տզերի գազափոխանակությանինտենսիվության վրա ազդող գործոնների մասին պատկտերացումնունի գործնական կարնոր նշանակություն: Դրանց ոնչնչացման համար, հաճախ կիրան գազի ձնու|: Այդպիսիախտահանռում են թունավոր նյութեր գոլորշու ման հաջողությունը շատ բանով կախված է վնասատուների վիճակից: Եվ եթե վնասատուներըշարժունակ են, ինտենսիվորենշնչում ն սնվում են, ապա դրանք ոչնչանում են ֆումիգանտի ցածր խտության դեպքում ն առավել կարճ ժամանակահատվածում: Ածխածնի դիտօքսիդի ճնշող ազդեցությունը ն թթվածնի անբավարարությունըմիջատներին տգերի վրա լավ ուսումնասիրված է ն օգտագործվում է հատիկային զանգվածի պահպանման պրակտիկայում: Հատիկային զանգվածի մեջ օդի մուտքի կասեցումը կամ թունավոր նյութերի գոլորշիների ն գազերի ներարկումը, որոշակի խտությամբ, բերում է միջատների ն տզերի մահացման:' Միջատներին տզերի մեծ մասի մոտ բացահայտվում է բացասական սվետոտաքսիս,այսինքն` նրան ձգտում են հեռանալ լույսից: Հատիկային գանգվածում, ալյուրի ն ձավարի մեջ վնասատուներըտեղավորվում են ներսմասերում: Պահեստներում դրանք գտնվում եան մթնեցված տեղամասերում: Այսպիսով,հատիկամթերքների ն պահեստների մեջ լույսի մուտքի սահմանափակումընպաստում է վնասատուների զարգացմանը: Մի քանի դեպքերում տզերն ու միջատները դրսնորում են դրական սվետոտաքսիս:Լույսին դրականեն արձագանքումնան տզերը, եթե այն հանդիսանում է ջերմության աղբյուր: Արնային ուժեղ ռադիացիայի դեպքում վնասատուները խիստ ճնշվում են դրանից խուսափելու համար, դրանք սողանցում են մթնեցված տեղամասեր: Արնայինչորացմանազդեցությանհետազոտություն-

գործման ն հատիկայինզանգվածիհետ վարվեցողությանկանոնները: Ջերմաստիճանըմիջատների Ա տգերի զարգացման հնարալվորություն ու ակտիվությունը որոշող կարնեորագույնգործոն է: Նշված վնասատուներիակտիվ գոյության ջերմաստիճանայինցածր սահմանը գտնվում է 6-12 աստիճան մակարդակին,վերինը՝ 36-42 աստիճան մա-

կարդակին:

Շարադրվածից պարզ է, որ ջերմային գործոնը համարվում է կարնորագույնը հացապաշարների վնասատուների գոյության համար: Այդ տեսակետից էլ ցուրտը ն տաքությունըլայնորեն օգտագործում են որպես այդ խումբ վնասատուներիդեմ պայքարի միջոց: Վնասատուներիմեծ մասի համարջերմային չափավորըգտնվում է 26-29 աստիճանի սահմաններում: Տզերի մոտ այն տարբերվում է ավելի շատ: Այսպես, ալրատիզի համար չափավոր են առավել ցածր ջերմաստիճանները (14-23 աստիճան) Ռոդիոնովի տզի համար` 29-35 աս-

տիճան:

Հատիկի վնասատուներիթվում գոյություն ունեն շատ ն քիչ ջերմասերներ: Առավել ջերմասեր են բրնձի երկարակնճիթը,հարավային ամբարձիչ հրաթիթեռը, ամբարային ցեցը ն այլն: 12-16 աստիճան ջերմաստիճանիդեպքում միջատների բազմացումը ձգձգվում է: Միջատների մեծ մասը վատ են տանում 10-11 աստիճան ջերմաստիճանը: Այդ պայմաններում ձգձգվում է բոլոր փուլերի զարգացումը, միջատները դառնում են դանդաղաշարժ ն սնվում են, ցածր ջերմաստիճանի տակ երկար մնալով, դանդաղորեն մահանում են: Միջատների ն տզերի զարգացման վրա էական ազդեցություն է թողնում հատիկային զանգվածի խոնավությունը, բայց ավելի պակաս, քան ջերմաստիճանը:Ջրի պարունակությունըվնասատուներիմարմնում կազմում է 48-67 տոկոս թրթուռներում 63-70 տոկոս: Ուստի մթերքներում խոնավության հայտնի նվազագույնի առկայության դեպքում միայն միջատները ն տգերը կարող են ապրել ն բազ մանալ: Վնասատուներիմարմնում խոնավությանքանակը կախված է սպառվող խո-

նավությունից:

են

,

է

տալիս, որ վնասատուներիմի մասը ոչնչանում են: Այդ կապակցությամբէլ հատիկային զանգվածի մասնակի ն հայտնի պայմաններում էլ լիակատար վարակազերծումը, արնային չորացման մեէ իրականացնելհանրապետությանչորային մարզերում: թոդով, կարելի Հատիկային զանգվածում, տլերի ն միջատների գոյությունը: կապված վերջինիս սորունության հետ, նրանց մոտ առաջացրել է պաշտպանիչ ռեակցիա: Վարակված հատիկային խմբաքանակների ցանկացած տեղաշարժի դեպքում նրանում գտնվող վնասատուները դառնում են անշարժ, անջատվում են հատիկներից կամ մթերքների մասնիկներից ն կծկվում են, ն դա որոշակիորեննրանց պաշտպանում է վնասատուներից ն ոչնչացումից: Սակայն, ուժեղ մեխանիկականներազդեցության (հատիկազտիչ մեքենաներով անցկացում, օդի սեպարացում) միջոցով հատիկային զանգվածից հեռացնում են վնասատուների մեծ մասը, բայց լրիվ վարակազերծումը անհնարին է: Հետագա պահպանմանժամանակ առանցպահածոյացնողպայմաններիստեղծման (ջերմաստիճանիիջեցում) վարակվածությունըդարձյալ աճում է: Չնայած միջատների վնասաբերության տարաբնույթին, դրանց զարգացումը հատիկամթերքներումմիշտ էլ շատ վտանգավոր է ն առաջացնում է քանակի ն որակի կորուստ: Գատիկայինզանգվածում տզերի առկայությունը նույնպես իջեցնում է նրանց արժեքը, սակայն կապված չէ մեծ կորուստներիհետ ն շատ դեպքերում չի վատացնում հատիկների ցանքային որակը ն պարենային հատկությունները: Դա բացատրվում է վերը շարադրված տվյալներով՝ խոնավության նկատմամբ մեծ պահանջով, ամբողջական, չվնասված հատիկներով սնվելու անընդունակութները ցույց

են

յամբ:

Հացահատիկայինմթերքներիընդունմանն պահպանմանժամա-

նակ վարակազերծման մեխանիկական միջոցառումներ կիրառելիս, անհրաժեշտ է նշել, որ դրանք երկարատն արդյունք չեն տալիս: Եթե հատիկայինզանգվածում, ալյուրում կամ ձավարի մեջ լինում են նպաստավոր պայմաններ վնասատուների զարգացման համար, ապա այդ մթերքների վարակվածությունը նորից կարող է շարունակվել ն մեծանալ: Դրանից բացի, տարբեր մեթոդներով մաքրելու ժամանակ հասցված վնասածքները ստեղծում են առավել նպաստավոր պայմաններ հացապաշարներիվնասատուներիսնվելու համար:

7. ԳԱՏԻԿԱՅԻՆ

ԶԱՆԳՎԱԾԻ ԻՆՔՆԱՏԱՔԱՑՈՒՄԸ

Ջերմության գոյացում հատիկային զանգվածում: Հատիկային զանգվածի կենդանի բաղադրատարրերի շնչառությունը ուղեկցվում է ջերմության անջատմամբ: Վատ ջերմահաղորդականությանհետնանքով առաջացանծ ջերմությունը կարողէ պահվել նրանում ն հանգեցնել

ինքնատաքացման: Այսպիսով, հատիկային զանգվածի ինքնատաքացումը նրա ֆիզիոլոգիականն ֆիզիկականհատկություններիհետնանքէ: Հատիկային զանգվածի ջերմաստիճանը,ինքնատաքացմանանուշադրության դեպքում, հասնում է 55-65 աստիճան, իսկ բացառիկ դեպքերում 70-75 աստիճան: Այնուհետն հատիկայինզանգվածն աստիճանաբար, բնականորեն, հովանում է: Սակայն, որակը ն չոր նյութերի կորուստը լինում է այնքան սրընթաց, որ կորցնում է բոլոր սպառողական հատկությունները: Հատիկներն ու սերմերը մգանում են («ածխանում» են), հատիկային զանգվածը կորցնում է սորունությունը ն ձնափոխվում է միաձուլվածքի: Ամբողջությամբ կորչում են ցանքային, հացաթխման ն տեխնոլոգիական մյուս բոլոր որակական ցուցանիշները: Առանձինդեպքերումհատիկըձեռք է բերում տոքսիկ հատկություններ: Նույնիսկ ցածր (25-30 աստիճան) ջերմաստիճանիդեպքում նկատելիորեն վատանում է որակը, իսկ չոր նյութերի կորուստը կազմում է մի քանի տոկոս: Ահա թե ինչու անհրաժեշտ է իմանալ հատիկային զանգվածում ջերմագոյացմանընթացքըկարողանալ ժամանակին բացատրել դրա սկիզբը ն արագորեն լիկվիդացնել այն: Իհարկե, ավելի ճիշտ կլիներ հատիկային զանգվածի պահպանումը կազմակերպելայնպես, որ բացառվի ինքնատաքացմանհնարավորությունը:Ջերմության գոյացումը ն հատիկային զանգվածում դրա կուտակումը տեղի է ունենում հետնյալ պատճառներով`հիմնական մշակաբույսի հատիկի ինտենսիվ շնչառության, միկրոօրգանիզմներիակտիվ զարգացման, միջատների ն տզերի ինտենսիվկենսագործունեությանհետնանքով: Ջերմագոյացման թվարկվածաղբյուրները շատ էական են: Սակայն ինքնատաքացումը կարող է առաջանալ միայն միկրոօրգանիզմների կենսագործունեությամբ,որոնց թվում կարնորագույն ն հաստատուն էներգաարտադրողները համարվում են բորբոսասնկերը: Օժտված լինելով շնչառության ինտենսիվությամբն ջերմագոյացմանհսկայական ընդունակությամբ,զարգացող սնկամարմիններնիրենց կարիքների համար օգտագործում են անջատվող էներգիայի միայն 5-10 տոկոս: Հատիկային զանգվածում տզերի ն միջատների մասսայական զարգացման դեպքում նրանց է պատկանում ջերմագոյացման էական դերը: Այն հատկապես նկատելի է, երբ հատիկային զանգվածի խոնավությունը ցածր է ն դա թույլ չի տալիս միկրոօրգանիզմների ակտիվ զարգացում: Միջատներըչոր հատիկի ինքնատաքացմանպատճառ են դառնում արնադարձային ն մերձարնադարձայինգոտու պայմաններում, երբ հատիկային զանգվածի ջերմաստիճանըմոտ է դրանց զարգացման համար չափավորին: Պարզվել է, որ ցորենի հատիկի 25-35 աստիճան ջերմաստիճանին 9-17 աստիճան խոնավության դեպքում երկառակնճ հնտեն նը 20-130 հ ն րկարակնճիթի շնչ նչառության թյան ինտենսիվությունը անգամ

ազար

Խոնավ

ն

գերազանցումէ հատիկի շնչառությանինտենսիվությանը: հարցում էաչհովացվածհատիկայինզանգվածումջերմագոյացման սերմենան բույսերի Մեծ է մոլախոտային կան դեր են խաղումտզերը: րի դերը:

ն դրա ճները: Ինքնատաքացմանպրոցեսի զարգացումը է զանգվաԶարգացմանպրոցեսիարագությունըկախված հատիկային ֆիզիոլոգիական ակտիվությունից: ծի վիճակից, նրա խոնավությունից, ունեցող, խառնուրդնեԱյսպես,թարմ հավաքած,բարձր խոնավություն ն առավել բարձր (15-20 աստիճան) ջերրի զգալի պարունակության մաստիճանիդեպքումպրոցեսը զարգանումէ շատ արագ: Հատիկային ն ջերմաստիճանի դեպքում ինքնատազանգվածիցածր խոնավության է: դանդաղում քացմանզարգացումը

ուշադրություն դարձնել նան պրոցեսի ծագման սկզբնական ջերմաստիճանիվրա: Ինքնատաքացումըհատիկային է 10 աստիճանոչ զանգվածումկամ նրա մի որնէ տեղամասումսկսված դեպջերմաստիճանի ժամանակ: Առավել բարձր ցածր ջերմաստիճանի է արնրա գերազանցում քում աճում է ջերմոգենեզը,ջերմոգոյացումը են ծագում ն զանգվածում հատիկային ձակմանը շրջակա միջվայր, օջախներ: Այնուհետնտաքությունը տեղաշարժվում ինքնատաքացման է հարնանտեղամասեր,որն էլ իր հերթին նպաստում է հատիկակույտի Աակտիվացմանը: ֆիզիոլոգիականպրոցեսներին ջերմագոյացման անկախ զանգվածը, հատիկային ամբողջ պատճառով նուշադրության Անհրաժեշտ

է

է այրվող վիճակում: եղանակից, գտնվում պահպանման

հատիկայինզանգվածումարագորենաճում Ինքնատաքացումը հասնում է մեզոֆիլ միկրոֆլորային հատէ, երբ նրա ջերմաստիճանը համար չափավոր(25-30 աստիճան)մակարկապես բորբոսասնկերի ն

է դակին: Տվյալ պայմաններումկտրուկ բարձրանում հատիկների ջերմաստիճանը Այսպիսով, սերմերի շնդառությանինտենսիվությունը: հասնում է 25-30 աստիճանմինչն 50-60 աստիճանն դեպի վեր գնացող արագությունը: կորագիծըբնորոշումէ պրոցեսիզարգացման Ջերմային առավելագույնիհասնելուց հետո, որի դեպքում դադակենսարում է նույնիսկ ամենաջերմասեր(ջերմոֆիլ) բակտերիաների է, բայց նույնպես դանդաղում գործունեությունը,ինքնատաքացումը

.

լցնելիս, որի պատճառով ստեղծվում են բարձր խոնավության օջախներ, հատիկային զանգվածում խառնուրդներին փոշու բարձր պարունակությամբ տեղամասերի առաջացում, երբ պահեստավորում են խառնուրդների պարունակությամբ խիստ տարաբնույթ հատիկ, հատիկակույտի առանձինտեղամասում միջատներին տգերի կուտակում: Շերտային ինքնատաքացում։ Այդ անվանումն է ստացել, քանի որ տաքացող շերտը հատիկակույտում առաջանում է հորիզոնական կամ ուղղահայաց շերտի ձնով: Կախվածնրանից, թե հատիկակույտի որ տեղամասում է առաջանում տաքացվող շերտը, տարբերակում են ինքնատաքացմանվերնաշերտային,գետտնամոտայինն ուղղահայաց տարատեսակները: Դրանց բնույթը նույնն է: Այն տեղի է ունենում հահետիկային զանգվածին բնորոշ. ջերմոխոնավահաղորդականության տնանքով: Հատիկակույտի ծայրամասերում ջերմաստիճանի անկումները պայմաններ են ստեղծում խոնավությանտեղաշարժի ն կոնդենսացիայի համար: Այդ պատճառով շերտային ինքնատաքացումը ծագում է հատիկակույտիմակերեսից ոչ հեռու կամ այն շերտերում, որը գտնվում է պահեստի հատակինն պատերինմոտ: Վերնաշերտային ինքնատաքացում: Ավելի հաճախ դիտվում է ուշ աշնանը ն գարնանը: Նույնիսկ հատիկակույտի ոչ մեծ բարձրության (1,0-1,5 մ) դեպքում տաքացող շերտը առաջանում է մակերեսից 15-20 սմ հեռավարության վրա, մեծ բարձրության դեպքում այն ծագում է 70150 սմ խորության վրա: Աշնանը, վերնաշերտայինինքնատաքացումը բնորոշ է թարմ հատիկազանգվածին,եթե այն ժամանակին բավարար չափով չեն հովացնում: Նման պայմաններում նրանում ընթացող ֆիզիոլոգիական պրոցեսների հետնանքով միջհատիկային տարածություններում օդը տաքանում ն խոնավանումէ: Բարձրանալովկույտի վերին տեղամասեր, այն շփվում է հատիկի հովացված վերին շերտի հետ, որի հետնանքովտեղի է ունենում ջրային գոլորշիների կոնդենսացում: Խոնավացված շերտի ջերմաստիճանը, հատկապես նրա ցածր մասում, ավելի հարմար է միկրոբների (մանրէների) զարգացման համար ն նպաստում է հատիկներիկենսագործունեությանուժեղացմանը: Հատիկային զանգվածի շերտային ինջնատաքացման ձները

ամբողջությամբփչանումէ:

հատիկայինզանգվածը պրոցեսը բնորոշելիս, ընդունվածէ այն բաԻնքնատաքացման ն ժանել երեք ձնի՝ բնային (Օջխային),շերտային համընդհանուր: է հատիկային գանգծագել Կարող Բնային ինքնատաքացում: մեկնուպատճառներից հետնյալ վածի ցանկացածտեղահատվածում տեղամասի որնէ մի զանգվածի հատիկային խոնամեկի հետնանքով. հիդրոմեանբավարար պատերի անսարքությանկամ վացում՝ տանիքի կուսացմանդեպքում, նույն պահեստումտարբեր խոնավությանհատիկ

ն

Խոնավ գերազանցումէ հատիկի շնչառությանինտենսիվությանը: էահ արցում ջերմագոյացման զանգվածում հատիկային չիհովացված սերմենան բույսերի մոլախոտային կան դեր են խաղում տզերը: Մեծ է

րի դերը:

ն դրա ձները: է զանգվահատիկային կախված Զարգացմանպրոցեսիարագությունը ֆիզիոլոգիական ակտիվությունից: ծի վիճակից,նրա խոնավությունից, խառնուրդնեո ւնեցող, խոնավություն բարձր հավաքած, Այսպես, թարմ աստիճան) ն (15-20 բարձր առավել ջերպարունակության րի զգալի մաստիճանիդեպքում պրոցեսը զարգանումէ շատ արագ: Վատիկային ն ջերմաստիճանի դեպքումինքնատազանգվածիցածր խոնավության է: քացմանզարգացումըդանդաղում նան պրոցեսի ծագման Անհրաժեշտ է ուշադրությունդարձնել հատիկային Ինքնատաքացումը վրա: սկզբնական ջերմաստիճանի 10 աստիճանոչ սկսված տեղամասում որեէ մի նրա է զանգվածումկամ դեպԺամանակ: Առավել բարձր ջերմաստիճանի ցածր ջերմաստիճանի է արնրա գերազանցում քում աճում է ջերմոգենեզը,ջերմոգոյացումը են ծագում ն հատիկային զանգվածում ձակմանը շրջակա ճիջվայր, տեղաշարժվում տաքությունը օջախներ:Այնուհետն ինքնատաքացման է է հատիկակույտիհարնանտեղամասեր,որն էլ իր հերթին նպաստում Աակտիվացմանը: պրոցեսներին ջերմագոյացման ֆիզիոլոգիական անկախ զանգվածը, հատիկային ամբողջ նուշադրության պատճառով է վիճակում: այրվող գ տնվում եղանակից, պահպանման հատիկային զանգվածումարագորենաճում Ինքնատաքացումը հասնում է մեզոֆիլ միկրոֆլորային հատէ, երբ նրա ջերմաստիճանը համար չափավոր (25-30 աստիճան) մակարկապես բորբոսասնկերի ն է դակին: Տվյալ պայմաններումկտրուկ բարձրանում հատիկների ջ երմաստիճանը Այսպիսով, սերմերի շնդառությանինտենսիվությունը: հասնում է 25-30 աստիճանմինչե 50-60 աստիճանն դեպի վեր գնացող արագությունը: կորագիծըբնորոշում է պրոցեսիգարգացման հետո, որի դեպքում դադահասնելուց Ջերմայինառավելագույնի կենսաբակտերիաների (ջերմոֆիլ) է ամենաջերմասեր րում նույնիսկ է, բայց դանդաղում նույնպես ի նքնատաքացումը գործունեությունը, փչանումէ: հատիկայինզանգվածըամբողջությամբ պրոցեսը բնորոշելիս, ընդունված է այն բաԻնքնատաքացման ն ժանել երեք ձնի՝ բնային(օջխային),շերտային համընդհանուր: է հատիկային զանգծագել Կարող Բնային ինքնատաքացում: մեկնուպատճառներից հետնյալ վածի ցանկացածտեղահատվածում տեղամասի որնէ մի խոնամեկի հետնանքով. հատիկային զանգվածի կամ պատերիանբավարարհիդրոմեվացում`՝տանիքի անսարքության կուսացմանդեպքում,նույն պահեստումտարբեր խոնավությանհատիկ

պրոցեսի զարգացումը Ինքնատաքացման

լցնելիս, որի պատճառով ստեղծվում են բարձր խոնավության օջախներ, հատիկային զանգվածում խառնուրդներին փոշու բարձր պարունակությամբտեղամասերիառաջացում,երբ պահեստավորումեն խառնուրդների պարունակությամբ խիստ տարաբնույթ հատիկ, հատիկակույտի առանձինտեղամասումմիջատներին տզերի կուտակում: Շերտային ինքնատաքացում: Այդ անվանումն է ստացել, քանի շերտը հատիկակույտումառաջանում է հորիզոնական որ տաքացող կամ ուղղահայաց շերտի ձեով: Կախված նրանից, թե հատիկակույտի որ տեղամասում է առաջանում տաքացվող շերտը, տարբերակում են ինքնատաքացման վերնաշերտային,գետտնամոտային ե ուղղահայաց տարատեսակները:Դրանց բնույթը նույնն է: Այն տեղի է ունենում հատիկային զանգվածին բնորոշ ջերմոխոնավահաղորդականության հետնանքով: Հատիկակույտի ծայրամասերում ջերմաստիճանի անկումները պայմաններ են ստեղծում խոնավության տեղաշարժի ն կոնդենսացիայի համար: Այդ պատճառով շերտային ինքնատաքացումը ծագում է հատիկակույտի մակերեսից ոչ հեռու կամ այն շերտերում, որը գտնվում է պահեստի հատակին ն պատերինմոտ: Վերնաշերտային ինքնատաքացում: Ավելի հաճախ դիտվում է ուշ աշնանը ն գարնանը:Նույնիսկ հատիկակույտիոչ մեծ բարձրության (10-1,5 մ) դեպքում տաքացող շերտը առաջանում է մակերեսից 15-20 սմ հեռավարության վրա, մեծ բարձրության դեպքում այն ծագում է 70150 սմ խորության վրա: Աշնանը, վերնաշերտայինինքնատաքացումը բնորոշ է թարմ հատիկազանգվածին,եթե այն ժամանակին բավարար չափով չեն հովացնում: Նման պայմաններում նրանում ընթացող ֆիզիոլոգիական պրոցեսների հետնանքով միջհատիկային տարածություններում օդը տաքանում ն խոնավանումէ: Բարձրանալովկույտի վերին տեղամասեր, այն շփվում է հատիկիհովացված վերին շերտի հետ, որի հետնանքովտեղի է ունենում ջրային գոլորշիների կոնդենսացում: Խոնավացված շերտի ջերմաստիճանը,հատկապես նրա ցածր մասում, ավելի հարմար է միկրոբների(մանրէների) զարգացման համար ն նպաստում է հատիկներիկենսագործունեության ուժեղացմանը: Դատիկային զանգվածի շերտային ինջքնատաքացմանձները

Ուղղահայաց ինքնատաքացում: Առավել բնորոշ է էլնատորի սիլոսահորերում ն մետաղյա բունկերում պահպանվող հատիկային զանգվածներիհամար, բայց հանդիպում է նան սովորականպահեստներում պատերի խոնավացման,տաքացմանկամ հովացման պատճառով: Սերմնայութի պահպանմանժամանակ նույնպես հնարավոր է ուղղահայաց ինքնատաքացում,եթե դրսի պատերիցայն մեկուսացվածչի լինում: Այդ նպատակով էլ աշխարհի շատ երկրներում սերմնանյութը ամբարներումպահպանելիս,դրա պատերը50-60 սմ հեռացվում է պահեստի պատից: Համընդհանուր ինքնատաքացում: Բնութագրվում է այնպիսի վիճակով,որի դեպքում այրվում է ամբողջ հատիկայինզանգվածը, բացի ծայրամասերից: Համընդհանուր ինքնատաքացումը անմիջապես ծագում է բարձր խոնավություն ն մեծ քանակությամբ աղբային խառնուրդներ ն չհասունացածհատիկներպարունակող հատիկայինզանգ4

Նկ.5,

1 ն6-

Գետնամոտ

ն4-վերնաշերտային

Յ

Ա5-ուղղահայաց

Գարնանըն ամռան սկզբում հատիկային զանգվածի ներսնամաջերմաստիճանը լինում է ցածր, ձմեռային,իսկ վերնաշերտը տաքացվում է տաք օդով, հնարավոր է նույնպես ջրային գոլորշիների կոնդենսացում ն ֆիզիոլոգիական պրոցեսներիզարգացման ուժեղացում: Ջերմաստիճանի կտրուկ անկումների դեպքում վերնաշերտայինինքնատաքացմանկարող են ենթարկվել նան չնոր ն երկար ժամանակ պահպանվող հատիկային զանգվածները:Վերնաշերտայինինքնատաքացման ժամանակ,կապվածհատիկայինզանգվածի ջերմանյութափոխանակությանհատկություններից. նրա ներքնամասերում, տաքացվող շերտերից ցածր գտնվող ջերմաստիճանը դանդաղորեն բարձրանում է սում

վերն:

Գեւոնամուտայինինքնատաքացում: Զարգանում է հորիզոնա-

կան շերտերով, հատիկային զանգվածի ցածրադիր մասերում: հատա-

կից 20-50 սմ հեռավորության վրա: Դա շերտային ինքնատաքացման առավել վտանգավորձներից է, քանի որ հատիկակույտիցածրադիր առաջացում ջերմությունը հեշտությամբ տեղաշարժվում է դեպի բարձր շերտերը, ն ամբողջ հատիկայինզանգվածըկարճ ժամանակամիջոցում ենթարկվում է ինքնատաքացման:Գետնամոտային ինքնատաքացումը, սովորաբար, ծագում է վաղ աշնանը՝ թարմ հավաքած, չհովացված հատիկը սառը հատակովպահեստներումտեղավորելիս:

վածներում:

|

Այն առումով, որ ցանկացած. հատիկային զանգվածում

ն նրա տարբերտեղամասերումինքնատաքացմանծագման հնարավորությունը առկա է, պրոցեսն էլ կտրուկ բացասական ազդեցություն է թողնում որակի վրա, անհրաժեշտ է իրականացնել սիստեմատիկդիտարկումներ պահպանվող ապրանքային խմբաքանակիվիճակի վերաբերյալ: Ցածր ջերմաստիճանը,հատիկակույտում, վկայում է բարեհաջող պահպանման մասին: Ինքնատաքացմանսկսված պրոցեսը ինքնիրեն չի դադարում ն անցնում է ջերմաստիճանիբարձրացմանբոլոր ստադիաները: Միայն մասնագետների ակտիվ միջամտությամբն այս կամ այն տեխնիկականմիջոցների կիրառմամբկարելի է ապահովել դրա չեզոքացումը: Ինքնատաքացումը պետք է բացահայտվի ժամանակին ն հենց սկզբից էլ ընդհատվի: Դատիկայինզանգվածի ջերմաստիճանիբարձրացմանոչ բոլոր երնույթներն են վկայում ինքնատաքացմանսկսման մասին: Հատիկային զանգվածները տիրապետում են բարձր ջերմային խերցիայի: Դրա համար էլ ինչ-որ ակնթարթում հատիկակույտումհաստատվաօծջերմաստիճանը,որը զգալիորեն տարբերվում է պահեստում օդի ջերմաստիճանից,կարող է լինել հատիկիջերմային խերցիայիհետնանք:

Ստուգողական հարցեր ն առաջարդրանքներ 1.

2.

Նշեք պահպանման ժամանակ հատիկի շնչառության ինտեն-

վրա ազդող սիվության ն է

գործոնները: կրիտիկականխոնավությունըն նրա նշանակութ-

Ինչպիսի

յունը:

:

Յ. «

:

5.

բ

.

7.

9.

-

Ինչո՞ւմ

կայանում հատիկիհետբերքահավաքային հասուպահպանմանժամանակ: է հատիկներիծլման հնարավորություն Ինչպիսի՞ն հ համ Հոթ պապան ման ժամանակ: Ինչո՞ւմ է կայանում միկրոօրգանիզմների դե հատիկային դերը իայի պահպանմանժամանակ: հատիկայինզանգվածիմիկրոօրգանիզմները: ասակարգեք Ի՛նչ գործոններեն ազդում հատիկայինզանգվածում ն տզերի զարգացման վրա: Նշեք սերմերի ծլունակությունըկորցնելու պատճառն թ պատճառները պահպանմանժամանակ: Ինչո՞ւմ է կայանում հատիկայինզանգվածի ինքնատաքացման երնույթի էությունը,թվարկեքդրանցձները: ինքնատաքաման զարգացման կորագիծը: ս են կանխագուշակում ինքնատաքացման ծագման է

ԻԱիաոաթյունը

զանգվածի

ների

10.Բնութագրեք

11-Րնչպե

-

միջատ

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ ԶԱՆԳՎԱԾԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԸ ԵՎ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

պրոցեսը:

1. ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Հատիկայինզանգվածիպահպանմանռեժիմները ն եղանակները հիմնվում են իր իսկ հատկություններիվրա: Սակայն, պահպանումը բարեհաջող կազմակերպելուհամար հատիկային զանգվածիյուրաքանչյուր հատկության էությունն ու նշանակությունը իմանալը դեռ քիչ է: Միայն ճիշտ օգտագործելով այդ հատկությունների փոխկապակցվածությունը ն հատիկային զանգվածի ու շրջակա միջավայրիմիջն եղած փոխներգործությունը՝կարող է ապահովելառավել տեխնոլոգիականն տնտեսական արդյունավետություն: Հատիկի վիճակի ն պարունակությանվրա ազդող կարնորագույն գործոններըհամարվում են հատիկային զանգվածի ն նրա շրջակա միջավայրի խոնավությունը, ջերմաստիճանը,օդի մուտքը ն աերացիայի աստիճանը: Կիրառում են հատիկայինզանգվածի պահպանման հետնյալ ռեժիմները չոր վիճակում, այսինքն` երբ խոնավությունը լինում է մինչն կրիտիկականմակարդակին,հովացված վիճակում, երբ ջերմությունը իջեցվում է այն աստիճանի,որը զգալիորեն արգելակում է հատիկային զանգվածի կենսական ֆունկցիաները ն առանց օդի մուտքի (հերմետիկվիճակում): Դրանից բացի, պարատդիր կերպով օգտագործում են օժանդակ միջոցառումներ`ուղղված պահպանմանժամանակ հատիկային զանգվածի պահպանակայունությունը:Այդպիսի միջոցառումներից ն մաքրումը խառնուրդներից,ակտիվ օդափոխությունը. հացապաշարների վնասատուների դեմ պայքարը, կոմպլեքս Օպերատիվմիջոցառումների

3)

կիրառումըն այլն: Նկարում ցուցադրված է հատիկամյինզանգվածի կազմը, նրա հատկություններըն դրանց միջն եղած փոխկապակցվածությունը՝ պահունակությանգործոններին կիրառվողռեժիմների Պահպանման ռեժիմի ընտրությունը որոշվում մի շարք գործոններով,որոնց թվում հաշվի են առնվում տեղանքի կլիմայական պայմանները,ուր գտնվում է տնտեսությունը,հատիկապահեստների տիպերը ն դրանց տարողունակությունը, հատիկայինզանգվածը կայուն վիճակի հասցնելու համար տեխնիկականհնարավորությունները, տվյալ խմբաքանակինպատակայիննշանակությունը,հատիկի որակը, կիրառ-

հե

վող

միջոցառումները, տնտեսական նպատակահարմարությունը: Հատիկային

Ֆիզիկական հատկություններ

Կ

Սոռուր

։

զանգված

Ծակոտկենություն կոտկենություն,

|

հական ոնշակաբուլ սեի հատիկներ

սորբցիոն տարողություն, ջերմաֆիզիկական հատկություն

:

խառնուրդներ,

»

ֆիզիոլոգիական

|

Հատիկի կենսագործու նեություն, շնչառություն

հատկություններ

հետբերքահավաքային

Միկրոօրգանիզմներ հասունացում,

Միջհատիկային տարածություններօդ, Հացապաշարների

միկրոօրգանիզմների կենսագործունեություն

վնասա-

սատուների կենսագոր (միջատ

նն

Կաթն

Գործոններն տեխնոլոգիական

գործընթացներ

զանվածի րով ի Խոնավ արման խոնավություն իջին խ Հա

ն

Հ

միջին

---թ»

չորության. չորության,

խո-

նավ, թաց

Խառնուրդների հեռա-

ց

խանա վազերծում,

Հատիկային զանգվածի --թ|

ջերմաստիճանը

Մինչն 0" Շ ներառյալ բարձր մինչն 10 աստիճան ներառյալ

100Ը-ից բարձր է32

0:Շ

Նկ.

Հատիկային զանգվածի ն շրջակա միջավայրի փոխկապակցության պայմանները

Պահպանման ժամանակ տեխնոլոգիական բարձր արդյունավետության ն ծախսերի զգալի կրճատման հասնում են միայն այն դեպքում, եթե ռեժիմի ընտրության ժամանակհաշվի են առնում հատիկային զանգվածի վրա ազդող գործոնները:Լավ արդյունք ստանում են ռեժիմների կոմպլեքս օգտագործման ժամանակ, այսպես, օրինակ՝ չոր հատիկային զանգվածը ցածր ջերմային միջավայրում պահպանելիս, ջերհամար ր օգտամաստիճանի բնական անկման ժամանակ հովացման «Գ գործում են արտաքին ցուրտ օդը: .

՝

2. ՀԱՏԻԿԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ՉՈՐ ՎԻՃԱԿՈՒՄ

Ռեժիմի հիմունքներ: Ռեժիմը խարսխվում է քսերոանաբիոզի սկզբունքի վրա: Ցանկացած հատիկային ն սերմնային խմբաքանակի ջրազրկումը, մինչ կրիտիկականխոնավությունից ցածր սահմանագծի, բոլոր կենդանի բաղադրատարրերը (բացառությամբ միջատ-վնասատուների) բերվում են անաբիոտիկ վիճակի: Այդպիսի պայմաններում բացառվում է բարձր գազափոխանակությունըհատիկներում ն սերմերում, միկրոօրգանիզմներին տզերի զարգացումը: Չոր վիճակում պահպանման ռեժիմը հիմնական միջոց է բոլոր մշակաբույսերի սերմնային խմբաքանակներում՝ սերմերի բարձր կենսունակությունըն պարենայիննշանակությանհատիկիորակը պահպանելու համար` պահպանման ամբողջ ժամանակաընթացքում:Տվյալ ռեժիմը առավել ընդունելի է հատիկների ն սերմերի երկարատն պահպանմանհամար: Սիստեմատիկդիտարկումները այդպիսի խմբաքանակի վիճակի վերաբերյալ, դրանց ժամանակին հովացումը ե արտաքին ազդեցություններից բավարար մեկուսացումը (ջերմաստիճանի կտրուկ տատանումներ ն խոնավության բարձրացում) հնարավորուքյուն են ընձեռում հատիկը պահպանել նվազագույն կորուստներով, այն էլ մի քանի տարի: Պահպանման համար լավ նախապատրաստած հատիկային զանգվածը (խառնուրդներից մաքրված, վարակազերծված ն հովաց-

ում ճառագայթների րառում

արար

Չոր վիճակով, հովացված վիճակով, առանցօդի մուտքի:

մետիվ ղափոխություն

մթնոլորտի ն արհես տականորենհովացված

օդով, |

աաա

օդի բաղադրություն

հացահաշարներիվնա

(իջարտվե տզեր) ա եր ջատներ

ծլում

Կ,

լ

ված) պահեստներում պահպանում են 4-5 տարի, էլնատորի սիլոսահորերում 2-3 տարի: Չոր հատիկա-սերմնայինխմբաքանակներըհաջողությամբ տեղափոխում են երկաթգծային, գետային ն ծովային փոխադրամիջոցներով՝ այն էլ ոչ մեծ հեռավորության վրա: Սակայն, հատիկայինզանգվածի ոչ հմուտ խնամքի կամ դրա բացակայության դեպքում հնարավոր է հատիկների ն սերմերի փչացում՝ նույնիսկ կրիտիկականիցցածր խոնավություն ունեցող խմբաքանակներում: Փչացման հիմնական պատճառը միջատների զարգացումն է, քանի որ հացապաշարներիվնասատուներըընդունակ են գոյատնել ն նույնիսկ բազմանալ նման խոնավություն ունեցող հատիկներում: Դրա համար նպատակահարմարէ հովացնել նան չոր հատիկային զանգվածները՝ իջեցնելով դրանց ջերմաստիճանըմինչ այն սահմանի, որի դեպքում կբացառվի միջատների ակտիվ կենսագործունեությունը: Չոր հատիկային զանգվածի փչացման մյուս պատճառն էլ կաթիլային խոնավության գոյացումն ու նրա մի որնէ տեղամասում ջերմաստիճանի

անկումներիհետնանքովխ։.նավությանբարձրացումնէ: Այսպիսով,չոր վիճակում հատիկային զանգվածի պահպանումը չի բացառում դրանց նկատմամբպարբերաբար իրականացվողդիտարկումներիանհրաժեշ-

տությունը:

Չորացման եղանակները: Հատիկային զանգվածը

չոր

վիճա-

կում պահպանելու ռեժիմի կարնորությունը նպաստում է բոլոր մշակաբույսերի հատիկների, տարբեր եղանակներով, չորացման տարածվածությունը: հատիկաչորացումը գիտության հատուկ բնագավառէ, քանի որ միայն տեխնիկապես ն կենսաբանորեն գրագետ իրականացումը

կարող է ապահովել ահրաժեշտ տեխնոլոգիական արդյունավետուքյուն, այն էլ վառելիքի, էլեկտրաէներգիայի, բանվորականուժի առավել քիչ ծախսերով: Հացահատիկի չորացման բոլոր եղանակները հիմնվում են դրանց սորբցիոն հատկություններիվրա: Չորացման տնողությունը ն արդյունավետությունը կախված է ինչպես չորացվող օբյեկտից (այս կամ այն մշակաբույսերի սերմեր, դրանց խոնավություն), այնպես էլ չորացնող ագիենտի վիճակիցն հատկություններից: Այդ կապակցությամբ էլ բավականինմանրամասն ուսումնասիրվելէ տարբեր մշակաբույսերի հատիկներին սերմերի, ինչպես նան չորացնող ագիենտի հատկությունները, տարբեր պարամետրերիդեպքում: Սերմերի ն հատիկների խոնավաարձակմանընդունակությունը միատեսակ չէ: Այն կախված է ոչ միայն նրանց խոշորության, այլն անատոմիականառանձնահատկությունից: Մյուս բոլոր հավասար պայմանների դեպքում հնդկացորենիհատիկն ունի խոնավարձակման առավել մեծ ընդունակություն,քան ցորենի հատիկը, որը հեշտ-է խոնավարձակում, քան եգիպտացորենիհատիկը: Առավել ցածր խոնավարձակման

ընդունակությամբ տարբերվում են բակլազգիների սերմերը: Վատիկներին սերմերի չորացման բոլոր եղանակներըբաժանում են երկու խմբի՝ առանց հատուկ ջերմության ն ջերմության օգտագործմամբ: Չորացման առաջին խմբի օրինակ է այն, երբ հատիկային զանգվածը շփման մեջ է դրվում պինդ կառուցվածքի ջուր կլանող միջոցների հետ (չոր փայտածուխ, նատրիումի սուլֆատ, ակտիվացված ածուխ), կամ հատիկային զանգվածի մշակումը բավականին չոր բնական օդով: Երկրորդ եղանակը հիմնվում է այն պայմանների ստեղծման վրա, որն ապահովում է հատիկի շրջակա միջավայրի օդագազային բարձր խոնավունակությունը: Այդ դեպքում չորացման ագենտը (ջերմակիրը) հանդիսանում է օդը, որի խոնավունակությունը զգալիորեն բարձրանում է տաքացման միջոցով: Առավել է հատիկաչորանոցտարածված ներում չորացումը, որը լայնորեն կիրառվում է եվրոպականերկրներում ն Ռուսաստանում, հարավային չորային շրջաններում առաջնությունը պատկանում է արնային (օդաարնային)չորացմանը: Օդաարնային չորացում: Չորացման այս եղանակը կիրառվում է Գայստանի հանրապետության ամբողջ տարածքում: Օդա-արնային չորացման ժամանակ խոնավությունը գոլորշիանում է միայն հատիկակույտի մակերեսի միջոցով: Ինչքան բարակ է լինում հատիկաշերտը, այնքան էլ այն ինտենսիվորեն է չորացվում: Սակայն բարակ շերտի դեպքում պահանջվում է բավականին մեծ մակերես: Խորհուրդ է տրվում հացազգի հիմնական մշակաբույսերի հատիկների փռաշերտի հաստությունը սահմանել 10-20 սմ, բակլազգիներինը՝ 10-15 սմ, կորեկինը՝ 4-5 սմ: Արնային չորացման դեպքում կարնոր գործոն է համարվում հիմքահրապարակի բնույթը: Վատիկը չի կարելի չորացնել բետոնապատ հրապարակներում, ուղղակի հողաշերտի վրա: Միայն փայտյա ն ասֆալտապատ հրապարակներըկարող են բավարար չափով մեկուսացնել հատիկը տակիխոնավությունիցն պաշտպանելջերմային մեծ գրատիենտի առաջացումից: Այդպիսի հրապարակներեն համարվում կալատեղերի տարածքները կամ պահեստներիմիջնամասերը,որոնք լավ մեկուսացված են բնահողից ն ունեն ոչ մեծ թեքություն (8 աստիճան) դեպի հարավ: Նման թեքության դեպքում հատիկայինզանգվածը լավ է տաքացվում: Դրապարակներումբարակ շերտով սփռված հատիկային զանգվածը տաքանում է մակերեսիցմինչն 25-50 աստիճան, երբեմն էլ ավելի: Ղատիկակույտի մակերեսիօդի տաքացումը նպաստում է հատիկներից խոնավության ինտենսիվ գոլորշիացմանը, որոնք գտնվում են փռվածքիվերին շերտում: Չորացումը, հատկապես հաջողությամբ տեղի է ունենում քամոտ

եղանակին,քանի

կերեսին:

որ

անջատվողջրագոլորշին չի

մնում

փռվածքիմա-

Չորացման կանոններիպահպանման դեպքում, հատիկի խոնավությունը, լավ եղանակին,օրվա ընթացքումցածրացնում են 1-3 տոկոս ն ավելի: Անհրաժեշտությանդեպքում օդա-արնային չորացումը շարունակում են հաջորդ օրը: Օդա-արնայինչորացումը նպաստում է թարմ հավաքած հատիկի լրահասունացմանը,նրան դարձնելով առավել պահունակ,քանի որ արնային շողերով ճառագայթելուդեպքում հատիկայինզանգվածը ստերիլացվում Այդպիսի չորացումից հետո հաէ միկրոօրգանիզմներից: ճախ Տքօոց ստ ն ՔՏուօնիստ ընտանիքի սնկեր չեն հայտնաբերվում: Մեր հանրապետության չոր ն շոգ կլիմա ունեցող մարզերում օդա-արնային չորացման ժամանակ, երբ հատիկափռվածքը տաքանում է մինչն 38-40 աստիճան ջերմաստիճանով, տեղի է ունենում հատիկային զանգվածիմասնակի,որոշ դեպքերում էլ լրիվ վարակազերծումտզերից ն միջատներից: Հատ|.Վայինզանգվածի առավել արդյունավետ վարակազերծմանհամարհատիկը փռում են 5-8 սմ շերտով:

|

ատա

,

ե աւ

|

ե վ ե

:

|

Ո)

Ալ

:մ.ր" :

՝

Նկ.7

3.ՎԱՏԻԿԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ՉՈՐ ՎԻՃԱԿՈՒՄ

Պահպանման ռեժիմը հիմնվում է ջերմաահիմունքները: Տվյալ նաբիոզի սկզբունքի վրա: Ցածրացվածջերմաստիճանինկատմամբ հատիկային զանգվածի կենդանի բաղադրատարրերիդյուրազգացողությունը թույլ է տալիս կտրուկիջեցնել կամ ընդհանրապեսկասեցնել

դրանց կենսունակությունը: Հովացված վիճակում պահպանմանը նպաստում է հատիկային զանգվածի մեջ ջերմային իներցիան: Այդ հատկությանշնորհիվ, նույնիսկ, միջին գոտու պայմաններումհատիկակույտում ցածր ջերմաստիճանըպահպանվում է աշնանից մինչն գարնան վերջը` պահեստներում,էլնատորի սիլոսահորերում՝ամբողջ տարվա ընթացքում: Հատիկային զանգվածը առաջին աստիճանի հովացված վիճակում է գտնվում, եթե հատիկակույտի բոլոր շերտերում ջերմաստիճանը ցածր է 10 աստիճան:Ավելի խոր (երկրորդ աստիճան), հետնապես ն առավել պահածոյացված համարում են հովացումը, եթե հատիկային զանգվածիջերմաստիճանըցածրէ 0 աստիճան: Հատիկի հովացման համար օգտագործում են ոչ միայն բնական, այլն արհեստականորենհովացված օդը: Արհեստականցրտի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս արագորեն հովացնել հատիկասերմնային խմբաքանակներըն կանխարգելակելմիկրոօրգանիզմների ու միջատներիգարգացմանհետնանքովծագող կորուստները: Արհեստականհովացումը, առաջինհերթին,նպատակահարմարէ բրնձի, տզկանեփի, արնածաղկի ն բանջարային մշակաբույսերի համար: Արհեստական ցրտի օգտագործմամբ հատիկի պահպանումը (մինչե 10-12 աստիճան) տարածված է Ճապոնիայում: Գործնական բրնձի ամբողջ պետական պաշարներն այդ երկրում պահպանվում են օդաորակավորիչ պահեստներում: Յատիկի հովացված վիճակում պահպանումը կիրառում են երկրագնդի միջին ն հյուսիսային գոտու երկրներում օգտագործելով օդի ն համանջերմաստիճանիօրվա բնականանկումները: Ռուսաստանում ման կլիմայականպայմաններունեցող երկրներում այս ռեժիմը հիմնականն է: Դրան նպաստում է հացահատիկ արտադրող շրջանների աշխարհագրականդիրքը: Այդ գոտու երկրներում ն մարզերում տարվա ընթացքում 0 աստիճանիցածր ջերմաստիճանովօրերի թիվը կազմում է 110-210: Մեր հանրապետությունումնույնպես կան տարածքներ, որտեղ 0 աստիճան ցածր ջերմաստիճանովօրերի թվաքանակն անցնում է 100-ից: Տեղաշարժում-տեղափոխում: Այս միջոցով ավելի բարձր արդյունք է ստացվում, քան թիահարմանդեպքում: Գործընթացնիրականացվում է հաջորդաբար-տեղակայվածփոխադրիչներով կամ հատիկազտիչ մեքենաներով (սեպարատուրներ,ասպիրացիոն աշտարակներ, համակցվածագրեգատներ),որոնք հանդերձավորվածեն Օօդափոխիչ սարքերով: Նման պարագայում ինչքան երկարում է հատիկի տեղաշարժի ճանապարհը,այնքանով էլ հատիկն ավելի շատ է շփվում օդի հետ, այնքանով էլ ինտենսիվորեն է հովացվում: Շատ տարածված է զուգակցված հովացումը փոխադրիչներովմիաժամանակօգտագործե137

լով հատիկազտիչ մեքենաներ: Հովացման առավել առաջատար մեթոդը ակտիվ օդափոխություննէ: Հովացման կանոնակարգ: Հովացման ցանկացած եղանակ իրականացնումեն այնպիսի պայմաններում,ուր բացառվում է զանգվածի խոնավությունը: Չորացմանընթացքումանթույլատրելի է տեղումներով թացացումը,ինչպես նան ջրային գոլորշիների սորբցիան: Այդ պատճառով էլ հատիկային զանգվածը հովացնում են` հաշվի առնելով զանգվածի փաստացի ն հավասարակշիռ խոնավությունը, ինչպես նան օդի ջերմաստիճանը ն: խոնավությունը: Անթույլատրելի է ինքնատաքացումը բացառությամբ ինքնատաքացման վիճակում գտնվող հատիկազանգվածը:Նման հատիկազանգվածըհովացնում են ցանկացած խոնավության դեպքում: Հովացման ժամանակ խոնավությունը կարող է իջնել: Դա հատկապես բնորոշ է, երբ խոնավ հատիկը շփվում է ցուրտ ն չոր օդի հետ, որի ջերմաստիճանըցածր է Օ աստիճանից: Նման դեպքում խոնավության իջեցումը կարող է լինել մի քանի

տոկոս:

4. ՊԱՀԵՍՏՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Ընդհանուր պահանջներ: Պահպանման ցանկացած ռեժիմը ապահովելու, հատիկազանգվածըմիջավայրի անցանկալի պրոցեսների ազդեցությունից պաշտպանելու, նրա քանակի ն որակի չարդարացված կորուստները բացառելու նպատակով բոլոր հատիկախմբաքանակները, հատկապես սերմնայինը,պահպանում են հատուկ պահեստներում: Վատիկապահեստներըկառուցում են պարտադրորեն՝ հաշվի առնելով հատիկային զանգվածի ֆիզիկական ն ֆիզիոլոգիական հատկությունները: Դրանից բացի, պահեստներինկատմամբ ներկայացվում են հետնյալ պահանջները`տեխնիկական(շինարարական, հակահրդեհային ն այլն), տեխնոլոգիական,շահագործմանն տնտեսական: Եթե հաշվի առնենք, որ հատիկային զանգվածը ցանկացած խոնավության դեպքում լավ է պահպանվում 5-10 աստիճան ջերմաստիճանի դեպքում, ապա ցածրացվածջերմության դեպքում հատիկը կարելի է պահպանել, գրեթե, ամբողջ տարվա ընթացքում: Զարգացած երկրներում լայնորեն կիրառվում է տեխնոլոգիականայնպիսի միջոցառում, ինչպիսին է ակտիվ օդափոխությունը, որը հնարավորություն է տալիս արդյունավետ օգտագործելօդի ջերմաստիճանի օրվա տատա-

նումները:

Բարձր խոնավությամբհատիկների ն սերմերի, հատկապես սերմնանյութի չորացման ժամանակակից տեխնոլոգիայի բացակայության դեպքում դրանց հովացումը ե պահպանումը համարվում է կարնեորա-

քագույն միջոցառում:Անթույլատրելիէ ցանքանյութիգերհովացումը, է ծլունակությունը: վատանալ նի որ կարող է Գարնանայինտաք օրերը սկսվելուն պես անհրաժեշտ կիրառել ժամանակաընթացմիջոցառումներ`հատիկային զանգվածումերկար ապահովելուհամար: Պահպանմանամառաքում ցածր ջերմաստիճան են աստիճանաբար,հակառակ դեպքում հնարային ռեժիմին անցնում վոր է ջրային գոլորշիների կոնդեսացում՝հատիկակույտիվերնաշերտեզանգվածիխոնավացումն նրա ինքնատաքացում: րում, հատիկային Հատիկային զանգվածի հովացման եղանակները: Հատիկահովացնում են մթնոլորտի առավել ցուրտ կամ հատուկ զանգվածը յին օդով հովացումը հովացվածօդով: Մթնոլորտային սարքավորումներով՝ ն կարելի է բաժանել երկու խմբի պասսիվ ակտիվ: Պասսիվ հովացում: Հատիկային զանգվածըչեն խառնում, նրա մեջ ստիպողարաբար օդ չեն ներարկում:Ջերմաստիճանիցածրացման. դրանցում ներհոս-արնը հասնում են պահեստներըօդափոխելու

տածծող հոսանքը կարգավորելու միջոցով: Բացելով պահեստների դռներն ու պատուհանները (ամռանը ն աշնանը գիշերային ժամերին, են կայուն ցրտերը սկսվելու ն չոր եղանակներինօրուգիշեր) իջեցնում ջերմաստիճանը: պահեստիօդի մասամբ էլ հատիկային զանգվածի, հեՍակայն, հատիկայինզանգվածի ցածր ջերմահաղորդականության ն բաեն դանդաղ շատ հովանում տնանքով նրա ներսի տեղամասերը պրոցեսը առաջ է վարար խոնավությանդեպքում ինքնատաքացման հնարավորությունից: հովացման անցնում հատիկակույտի բարձրացնումեն, անՊասսիվ հովացման արդյունավետությունը միջականորեն պահեստներում տեղակայված ներքաշ-արտածծող մղանց կայանքներով:Բայց դա էլ միշտ չէ որ օգնում է. քանի որ օդափոխման տվյալ համակարգիդեպքում հատիկային զանգվածիծակոտիներով անցնում է ոչ բավարար քանակությամբօդ հովացումն ապահահովելու համար: Երբեմն այդպիսիօդափոխությունը,որի դեպքում հետնաեն նոր ծավալներ, օդի տիկային զանգվածի մեջ ներարկվում պես նան թթվածին,կարող է նպաստել ֆիզիոլոգիականպրոցեսների զարգացմանը: Պահեստների օակտիվացմանը ն ինքնատաքացման դափոխությունըկիրառումեն լայնորեն,քանի որ հսկայականքանաժամանակ այն զգալի կությամբ հատիկայինզանգվածիպահպանման նման չի պահանջվումմեխապարագայում է որում, ընդ բերում, օգուտ մեծ միջոցներ: ն աշխատանքի Ծախս էներգիայի նիկական հաԱկտիվ հովացում: Այդպիսի մեթոդներից են թիահարումը, շարժական տիկազտիչմեքենաներովանցկացումը,ստացիոնար կամ ն կայանքներիօգնությամբ ակտիվ քամհարումը,փոխարիչների նորերի օգտագործումը: ն Թիահարում: Հատիկային զանգվածիհովացման առավել հին

հասարակ մեթոդ է: (Թիակներիմիջոցով հատիկային զանգվածը մի տեղից շպրտում են մեկ ա յլ տեղ: Շփվելով շրջակա օդի հետ՝ հատիկներն ու խառնուրդները հովացվում են, այդ դեպքում թարմացվում, Օորացվում է միջհատիկային տարածությունների օդի պաշարները: Սակայն, նույնիսկ ջերձաստիճանի տատանումների դեպքում էլ հատիկային զանգվածի կարճաժամկետ շփումը օդի հետ, չի ապահովում բավաշատ

րար

հովացում:

Թիահարումը ավելի հաճախ կիրառում են, երբ հատիկային զանգվածում ընթանում է ինքնատաքացման պրոցեսը: Սակայն, հատկապես տվյալ էտապում, այն առավել անարդյունավետ է: Ոչ լրիվ հովացման հետննքով., բայց հատիկային զանգվածի բավարար օդահագեցման շնորհիվ, ֆիզիոլոգիական պրոցեսներն ընթանում են ինտենսիվորեն, որի ժամանակ դիտվում է ջերմության բուռն կուտակում: Դրա համար էլ շատ են դեպքերը, երբ թիահարումից հետո ուժեղանում է ինքնատաքացում: Դրանից բացի, թիահարումը ուղեկցվում է վնասածքներով: Արնային չորացման դեպքում հատիկի թիահարումը անհրաժեշտ է: Դրանից ելնելով, պահեստները կառուցում են տարբեր շինանյութերից քարից, փայտից, աղյուսից, երկաթբետոնից,մետաղից ն այլն` կախված տեղանքի պայմաններից, հատիկապահեստներինպատակային նշանակությունից, հատիկի պահպանման տնականությունից ն տնտեսական նկատառումներից: Վատիկապահեստներըպետք է բավականաչափ ամուր ն կայուն լինեն, դիմանան հատիկային զանգվածի ճնշմանը՝ հատակին ն պատերին, քամու ճնշմանը: Այն պետք է նանհատիկային զանգվածը պաշտպանի մթնոլորտի անբարենպաստ ներգործությունից Ա խորքային ջրերից: Պահեստների տանիքը, պատուհանները ն դռները սարքում են այնպես, որ բացառվեն տեղումների ներս թափանցելու հնարավորությունը, պատերը ն հատակը մեկուսացնում են խորքային ն մակերեսային ջրերի հնարավոր ներհոսքը: ճիշտ կառուցված հատիկապահեստներում, նորմալ շահագործման դեպքում, խոնավություն չի լինում: Օդի խոնավությունը այդպիսի պահեստներում, գրեթե, ամբողջ տարվա ընթացքում պահպանում են 60-75 տոկոս մակարդակի վրա, որը համապատասխանում է 13-15 տոկոսի հավասարակշիռ խոնանվությանը, բոլոր հատիկային մշակաբույսերի համար: Պահեստները պետք է հուսալիորեն հատիկը պաշտպանեն կրծողներից ն թռչուններից, միջատ-վնասատուներից ն տզերից, լինեն դյուրահարմար վարակազերծման համար (դեզինֆեկցիա), փոշու հեռացման համար: Առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում պահեստների մեքենայացումը, որը զգալիորեն կրճատում է աշխատածախքերը: Վատիկայինզանգվածը պահպանում են լցակույտերով ն տարաներում: Առաջին եղանակը հիմնական ն առավել մասսայական է: Հա-

տիկային զանգվածի լավ սորունությունը հնարավորություն է տալիս հեշտորեն այն լցնել ցանկացած մեծության ն ցանկացած կոնֆիգուրացիայի տարողունակության մեջ: Լցովի պահպանման դեպքում հատիկային զանգվածի տեղաշարժումը կարելի է ամբողջությամբ մեքենացնել: Տվյալ դեպքում արդյունավետ է օգտագործվում պահեստների մակերեսն ու ծավալը: Այն էժան է նստում, քանի որ բացառվում է տարայի համար մեծ ծախսերը: Սակայն սերմնանյութի մի մասը պահպանում են տարայում: Դա էլիտայի ն առաջին վերարտադրության սերմացուն է, որն արտադրվում է գիտահետազոտական հիմնարկներում, եգիպտացորենի սեմնանյութն է, որը բերվում է գործարաններում մշակելուց հետո, ինչպես նան բանջարաբոստանային, եթերայուղատու ն տեխնիկական մշակաբույսերի (մանանեխ, ծխախոտ) ն խոտաբույսերի սերմերը: Սերմերի համար տարայի հիմնական տեսակները համարվում են թղթյա ն ամուր ու կոպիտ գործվածքի պատկերը: Հատիկապահեստների տիպերը: Հատիկապահեստների հիմնական տիպերը միահարկ, հարթ ս կամ թեք հատակով կառույցները ն էլնատորներն են: Հին պահեստները, որոշ բացառություններով, ունեն փոքր տարողունակություն (50.,100,165, 200 տոննա) դրանցից շատերում բացակայոււմ է մեքենայացումը: Նոր պահեստները կառուցվում են նախագծերով, ուր նախատեսվում է հատիկի տեղավորումը փոխադրիչներով` օգտագործելով ինքնահոսի սկզբունքը: Տարողունակությունը կազմում է 500, 1000, 1300, 1500, 2000, 2300, 3600, 5000 տ: Նորակառույց պահեստներում աշխատանքային բոլոր պրոցեսները մեքենայացվում են: Որոշ պահեստներում նախատեսում են բաժանմունքներ` հատիկը տարայի մեջ պահպանելու, ինչպես նան փաթեթավորման ն ախկայանքներով: տահարման համար՝ այն էլ ակտիվ քամհարման Հացամթերման պետականհամակարգում, հատիկը վերամշակող ձեռնարկություններում մեծ տարողունակություն ունեցող պահեստների հետ միասին լինում են նան էլեատորներ: Ժամանակակիցէլենատորները (լատ. 6/6Խ8Ւ6-բարձրացնել)հզոր արդյունաբերականձեռնարկություններ են հատիկի ընդունման, նախնականմշակման ն իրացման համար: Դա խոշոր ֆաբրիկա է, որտեղ հատիկը բերվում է սպառման կոնդիցիայի, որտեղ ձնավորում են խոշոր, ըստ որակի, միատարր հատիկային խմբաքանակներ` ժողտնտեսության տարբեր բնագավառներումօգտագործելու համար: էլեատորը կազմված է երկու հիմնական մասերից` բանվորական բարձրաբերձ շենքից ն սիլոսային կորպուսներից: Հատիկային զանգվածը պահպանում են մինչն 30 մ բարձրություն ունեցող սիլոսահորետ: էլնատորների րում, տարողունակությունը, սովորաբար, 150-600 է նպատակային նշանակությունից ն տարողունակությունը կախված

կառուցման վայրից, սիլոսահորերի թվաքանակից, բարձրությունից ն ընդլայնական կտրվածքից: Սիլոսահորեր կառուցում են մոնոլիտային կամ հավաքովի երկաթբետոնից: Դրանք լինում են գլանաձն ն ուղղանկյունաձն: Գլանաձն սիլոսահորերի դասավորման(մի քանի շարքերով) դեպքում, նրանց միջն առաջանում են լրացուցիչ տարողություններ, այսպես կոչված աստղիկներ: Սիլոսահորերի այդպիսի բարձրության դեպքում լիաբեռնվող հատիկային զանգվածը պետք է ունենա լավ սորունություն ն լինի լավ պահունակ: Այդ պատճառով էլ պահպանման համար տեղավորում են միայն չոր կամ կիսաչոր վիճակում գտնվող հատիկային ենի ոն : Նրանում մ: Բանվորական շենքի բարձրությունը նը կազմում կազմու է 50-65 Նրանում, ըստ հարկերի, տեղավորում են հատիկազտիչ մեքենաները, ասպիրացիոն սարքավորումները,ավտոմատ կշեռքները, իսկ երբեմն էլ` հատիկաչորանոցները: էլենատորների տեխնոլոգիականտարբեր սխեմաների նշանակությունը (մթերման, փոխաբեռնման,հովահանգստային,ալրաղաց գործարաններ) միատեսակ չէ: էլնատորներում, ընդհանուր տեսքով, հատիկի շարժը կարելի է ներկայացնել այսպես. հատիկային զանգվածը ընդունման կետերից, վագոններից կամ նավերից հասցնում են ընդունող հորեր, որոնք տեղադրվում են գետնի մակերեսի մակարդակից ցածր, բանվորականշենքի տակ: Այդտեղիցշերեփային նոռերով (Սյուրաքանչյուրը100-175 ն 350 տ/ժամ արտադրողականությամբ)հատիկը բարձրացնում, հասցնում են շենքի բարձր հարկեր, ապա ավտոմատ կշեռքներ, որից հետո ինքնահոսով զանգվածը անցնում է հատիկազտիչ մեքենաներով, որոնք տեղադրվում են տարբեր հարկերում: Անհրաժեշտությանդեպքում հատիկային զանգվածը ուղղում են դեպի հատիկաչորանոցներ: էլնատորները հատիկի տեղաշարժի համար մեխանիկական փոխադրամիջոցներիցբացի, կահավորված են նան պնեմատիկսարաքվորումներով: Հատիկը ուղիղ, նվերից կամ վագոններիցխողովանկաշարյին համակարգովհասցվում է ընդունմանհորեր: էլենատորներըկահավորված են ղեկավարման կենտրոնացված համակարգով, որն իրականացվում է դիսպետչերի կողմից` կառավարակետից: էլեատորի վրա միաժամանակ կարող են իրականացնել բազմաթիվօպերացիաներ՝հատիկի հետ կապված (ընդունում, բացթողում, մաքրում, չորացում): Աշխարհիշատ երկրներում կառուցվել են էլնատորներ բոլոր օպերացիաներիավտոմատ կառավարման համա-

րան

-

Ստուգողական հարցեր ոցշր

առաջաջադրանքներ ն

1.

Բնութագրեք հատիկայինզանգվածի զանգվածի

2.

Չոր ն հովացված վիճակում հատիկային զանգվածի զանգված պահպանման հիմունքները: Նշեք հատիկայինզանգվածիհովացման (Օվարկեքհատիկայինզանգվածիչորացման եղանակները: Նշեք գյուղատնտեսության բնագավառում օգտագործվող չորանոցներիտիպերը: Տարբեր մշակաբույսերիհատիկներին սերմ որացման րմե րի չորաց ինչպիսիռեժիմներգոյություն ունեն: Թվարկեք հատիկապահեստների տիպերը Ն տվեք դրանց

Յ. 4. 5.

6. 7.

րը:

պահպանման պահպանման

ռեժիմնեռեժիմնե

եղանակները:

բնութագիրը:

կարգով: Մասնագետները համոզված են, որ շահագործման ժամանակ ձեռնտու են էլենատորները՝ պահեստներիհետ կոմպլեքսում:

ն

դաշտայինծլունակությանվրա: կախված է հատիկազտիչ մեքեՄաքրման արդյունավետությունը նաների ճիշտ ընտրությունից,բանվորականմասերի տեղադրումից ն կարգավորումից:Մաքրման ժամանակ լավ արդյունքներ են ստանում, եթե նախապես ստուգում են խառնուրդներիկազմը, հատիկայինխմբաքանակում: Այդ հաշվով էլ կազմում են մաքրմանսխեման: Այդ նպատակի համար լայնորեն օգտագործում են 20-40 տ/ժ արտադրողականությամբ հատիկամաքրողագրեգատներ:

յան

ԳԼՈՒԽ

ն

2. ՎԱՏԻԿԱՅԻՆ

ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ ԶԱՆԳՎԱԾԻ ՊԱՀՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱՐՁՐԱՑՆՈՂ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

1. ԳԱՏԻԿԱՅԻՆ

ԶԱՆԳՎԱԾԻ ՄԱՔՐՈՒՄԸ ԽԱՌՆՈՒՐԴՆԵՐԻՑ

Հատիկայինզանգվածի պահպանումը չոր կամ հովացվածվիճակում, տեխնոլոգիականտեսակետից,առավել արդյունավետ ն տնտեեն սապես կամ առանձին կիրառում էլ շահավետ է, երբ կոմպլեքսում ր դրան ո ւղղված մացտարբեր տեսակի լրացուցիչ միջոցառումներ` կունության բարձրացմանը:Այդպիսի նուրդներիցմաքրումը, ակտիվ քամհարումը,պաշտպանումըհացապաշարների վնասատուներից ն այլն: Յուրահատուկ միջոցառում է կերի նպատակով նախատեսված,բարձրխոնավություն ունեցող հատիկային ԱԱ ում) հատիկային զանգվան ծից մոլախոտերի սերմերի մասնիկների մեծ է նրա ֆիզիորոօրգանիզմների հեռացումըկտրուկ լոգիական ակտիվությունը:Հատկապես անթույլատրելի է սերմնաֆոնդի ձգձգումը: Այդ աշխատանքներիիրականացումըառավել ա երու տալիսսերմնային խմբաքանա:

խա. ղանակներին ասվում եը

Անիի

ՆԻ բույսերի կանաչ

մասի

միկփոշու

իջեցնում

մարան ուշ կետ ոնարավորություն րի իԱո Ա ԱԱ ականին ջոնորոս չի ազ ժամ պահպանման դումմ պահպանման ժամանակսերմերի վիճակի, դրանց կենսունակութ144

ԶԱՆԳՎԱԾԻ

ԱԿՏԻՎ ՕԴԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

Օդափոխման հիմունքները ն նրա նշանակությունը: Հատիկային զանգվածի պահպանման ժամանակ, օդի մուտքի պայմաններում, նրա դիմացկունությանբարձրացմանընպաստող ն լայնորեն տարածված միջոցառում է համարվում ակտիվ օդափոխումը: Դա հատիկային զանգվածի հարկադրականօդամղումն է առանց նրա տեղաշարժման: Հատիկային զանգվածիմեջ ներարկվող օդն անցնելով կանաչների ե,խողովակներիհատուկ համակարգիմիջով, նրա ընդհանուր վիճակի վրա էական ազդեցությունէ թողնում: Ակտիվ օդափոխմանկիրառման սկզբնականշրջանում այն դիտվում է միայն, որպես հատիկային զանգվածիհովացման առաջադիմական եղանակ: Սակայն հատիկայինզանգվածում տեղի ունեցող ֆիզիկական երնույթների ն ֆիզիոլոգիականպրոցեսներիհետագա ուսումնասիրությունը,տարբեր վիճակի օդի ներարկման(ըստ ջերմաստիճանի Ա խոնավության) դեպքում, ցուրտ է տվել, այդ մեթոդն ունի առավել ե դրա համար էլ կարող է օգտագործ-

ակներ"

ԱԱ լ

հատիկայինզանգվածի օդափոօդափոխումը Ակտիվ հիմնվում նրա ծակոտկենության վրա: Իմանալով հատիկային է

խանցելիության,

նան նրա ֆիզիկական, ինչպես զանգվածի վիճակը,

ներմղվող օդի հատկությունները, կարելի է հասնել հույժ կարնոր արդյունքների: Այսպես, օգտագործելով ցուրտ օդ, կարելի է շատ արագ, բառացիորենմի

ին դրավ քանի Կայմում: իԱԱ նքնաացնՍաո զարգոածը վերացնել է, է տաքացումը: ունեցող օգտագործելով՝ կարելի ն

ա

հատկապեսկարնոր

ջերմաստիճան Տարբեր

եթե պետք

չոր օդ

է

իջեցնել միջհատիկային տարածություններիօդի հարաբերական խոնավությունը ն նույնիսկ չորացնել հատիկը,որը նույնպես կիջեցնի նրա ֆիզիոլոգիական ակտիվությունը: Սերմնային հատիկի պարբերաբար հողմահարումը նպաստում է նրա ծլունակության պահպանմանը, իսկ

թարմ հավաքած հատիկի հողմահարումը, չոր ն տաք օդով, նրա հետբերքահավաքայինհասունացմանը:Ակտիվօդափոխմամբկարելի է ապահովել սերմնանյութինախացանքայինջերմային տաքացում: Ակտիվքամահարմանհամարկայանքներօգտագործելով, կարելի է, անհրաժեշտության դեպքում, հեշտ ու արագ իրականացնել հատիկային զանգվածի գազազերծում, դրանց ֆումիգանտներովմշակելուց հետո, իսկ մի քանի կայանքներէլ նույնիսկ մասնակիվարակազերծման

համար: Այսպիսով,հատիկայինզանգվածիակտիվ օդափոխումը հանդի-

սանում է բազմակողմանիտեխնոլոգիականեղանակ: Տեխնոլոգիական կարնորագույն միջոցառումը` հացամթերման համակարգում ն գյուղատնտեսությանոլորտում: Ակտիվ քամահարմամբ հատիկայինզանգվածի հովացումն ունի նս մեծ առավելություն, ու բացառվում է հատիկների վնասվածքները: Դա հատկապես կարնոր է ցանքանյութի խմբաքանակներիհամար: Ակտիվ օդափոխումը չոշափելի տեխնոլոգիական արդյունավետության հետ միասին, ձեռնտու է ճան տնտեսական տեսակետից: Այն բացառում է հատիկայինզանգվածի տեղաշարժման անհրաժեշտությունը ն զգալիորեն կրճատումէ բանվորականուժի պահանջարկը: Երկար ժամանակ ակտիվ քամահարման համար օգտագործել են միայն բնական օդը: Այժմ լայնորեն Օգտագործումեն տաքացվող օդով ակտիվ քամհարումը, որը թույլ է տալիս շոշափելիորեն չորացնել հատիկային զանգվածը առանց նրա տեղաշարժման անմիջականորեն

պահեստում:

Ակտիվ օդափոխման պայմանները ն ռեժիմները: Ակտիվքամհարման, ինչպես նան ցանկացածտեխնոլոգիականեղանակի հաջողությունը կախված չէ միայն կայանքիկառուցվածքիցն ճրա ճիշտ շահագործումից: Օդափոխության արդյունավետության վրա ազդում են նան օգտագործվող օդի ջերմաստիճանըն խոնավահագեցվածությունը, հատիկային զանգվածի խոնավությունը ն նրա ջերմաստիճանը: Կարնոր դեր են խաղում հատիկային զանգվածի մեջ ներմղվող օդի ընդհանուր քանակությունը ն նրա ծավալը որոշակի ժամանակաընթացքում (1 ժամ): Այսպես, օրինակ, հատիկի հետբերքահավաքային հասունացման ժամանակնպատակահարմարէ այն մշակել տաք ն չոր օդով՝ նրա պակասծախսի դեպքում: Ցանքից առաջ սերմնանյութը կարելի է տաքացանել տաք ն նույնիսկ խոնավ օդով: Չոր հատիկային խմբաքանակիհովացման համար պահանջվում է, որպես կանոն, բավականինչոր օդ: Այսպիսով, կախված օդափոխման նպատակից ն հատիկային զանգվածի վիճակից անհրաժեշտ է հաշվի առնել օգտագործվող օդի պարամետրերը(ջերմաստիճանըն խոնավապարունակությունը):

է Հաշվի առնելով վերոհիշյալը՝մշակվել հատիկայինզանգվածի է ն ծախսի նորմերը ակտիվ օդափոխման'լանոնակարգը որոշվել օդի է մեկ տոննա հատիկի համար, որն էլ անվանվում մշմագործակից: ն

Կախվածմշակաբույսից,հատիկայինզանգվածիխոնավությունից է 30-200 խմ/ժամսահմանդափոխմաննպատակից այն տատանվում համար: մ հատիկակույտի բարձրության ներում, 1.5-3.5 են զ-Ձ/Շ բանաժ /տ)լ որոշում զլ83/( գործակիցը Օդի մղման է, խմ/ժ, ձեով, որտեղՁ օդափոխիչիկողմիցտրվող օդի քանակությունն է: Շ օդափոխվողհատիկայինզանգվածն է, ակՕդափոխմանառավել բարձրգործակիցնանհրաժեշտ եթե չորացեն զանգվածի տիվ օդափոխումըիրականացնում հատիկային նավերացնելուհամար: Առավել պակաս՝ ման կամ ինքնատաքացումը խազգուշականհողմահարմանժամանակ (չոր հատիկայինզանգվածի լրահասունացում): օղահագեցումն հետբերքահավաքային հասնում արդյունավետության տեխնոլոգիական Օդափոխման են այնքանովարագ, որքանով մեծ է օդի հատիկայինզանգվածիմիջն 5 աստարբերությունը:Այսպես,ջերմաստիճանի եղած պարամետրերի հադեպքում գործակցի ն խմ/ժ օդամղման տիճանտարբերության մեկ ժամում իջնում է 0.2 աստիտիկայինզանգվածիջերմաստիճանը դեպքում՝0.6 աստիճանժամում: ճան, իսկ աստիճանտարբերության է Հայտնի պայճաններումակտիվ օդափոխումըկարող խոնահաշվի վացնել հատիկայինզանգվածը:Ռրպեսզիխուսափենքդրանից, հարաբեխ ոնավությունը, հավասարակշիռ պետք առնել հատիկի րական խոնավությունըն ղեկավարվելօդափոխմաննպատակահարմարությանորոշման համար նորմագրամմաներով: ժամանակ Աշխարհի շատ երկրներում,որտեղ բերքահավաքի են տաքացչորացնում հատիկ,այն ստանում են բարձր խոնավությամբ 3-6 աստիՕդի ջերմաստիճանը միջոցով: ված օդով օդափոխության ճան բարձրացնելիս, զգալիորենմեծանում է նրան խոնավունակություԱռավել արդյունքի կանը, հետնապես ն չորացմանընդունակությունը: դեպքում: 30-35 տաքացնելու աստիճան րելիէ հասնել` օդը է ստեղծում հապայմաններ չորացումը Ակտիվ օդափոխմամբ հասունացմանհամար, բատիկներին սերմերի հետբերքահավաքային են բարձր ջերմաստիճակիրառում որ քանի է գառում գերտաքացումը, աննիչորագնող ագենտ: Սակայն, տվյալ եղանակի դեպքում սերմերն հանան է նկատվում հավասարաչափեն տաքանում,տարբերությունը ն չորատ աքանում տիկակույտիտարբեր շերտերում:Ցածրաշերտերը խորում են ավելի շատ: Չորացումնավարտումեն, երբ բարձրաշերտի կիօդափոխումը 16-17 Ա կտիվ աստիճան: նավությունըիջնում է մինչն չորացման օբյեկտների են նան սորունությաճբ այնպիսի թուլ րառում սերմնապտուղները, համար, ինչպիսիքեն բանջարայինմշակաբույսերի

է

օդի

օ-

հուրանները, տզկանեփ տուփերը, կտավատի շեղջերը վշածօղնոտ,երեքնուկի խցուկները նայլն: սորգոյի

3. ՀԱՏԻԿԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒՄԸ

ն

ՀԱՑԱՊԱՇԱՐՆԵՐԻ

ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻՑ

Վարակման ուղիները: Հատիկի պաշտպանումը միջատների, տզերից ն կրծողներիցկարնորագույնմիջոցառում է: Դրանց ակտիվ զարգացման դեպքում հսկայականչափերի է հասնում քանակի ն որակի կորուստը:Հսկայականդեր է խաղում հատիկին սերմերի պաշտպանումը թռչուններից: Վնասատուներով, հատիկայինզանգվածի վարակումը, սովորաբար,տեղի է ունենում հետնյալ պատճառներից մեկն ու մեկի հետնանքով: Ղատիկայինզանգվածի ժամանակավոր պահպանմանհամար չմաքրված ն չվալ,.ակազերծված հոսքերից ն հրապարակներից օգտվելիս (հատիկակուտակման տեղերում Ա բերքահավաքի շրջանում) հատիկային փոշու ն մնացորդներիառկայության դեպքում միջատները ն տզերը նպաստավոր պայմաններ են գտնում իրենց գոյության համար ն նույնիսկ բարեհա-

կերպովձմեռում են օրգանական թափոններում: բերքահավաքիժամանակչվարակազերծված տրանսպորտային միջոցների, տարայի հատիկազտիչմեքենաներին այլ գույքի օգտագործման դեպքում: թարմ հավաքածհատիկայինզանգվածըչմաքրվածն չվարակազերծվածպահեստներում տեղավորելիս թռչուններին կրծողներիմիջոցովվնասատուներ ներս` հատիկային զանգվածին պահեստների մեջ անցնելու դեպքում: Պաշտպանման եղանակները:Միջոցառումները բաժանում են երկու խմբի` նախազգուշական ն բնաջնջողա(պրոֆիլակտիկական) ջող

-

-

-

կան:

Նախազգուշականմիջոցառում: Դրա ճիշտ կատարումը,որպես կանոն, բացառում է վնասատուներով մասսայականվարակվածությունը ն տարբեր օբյեկտներումդրանց տարածվելը:Այդ միջոցառումները էժան են ն հեշտ իրականացվող: Բնաջնջողականմիջոցները:Կիրառում են որպես անխուսափելի անհրաժեշտությունվարակավածությունը բացահայտելուդեպքում: Դրանք բար, տեխնիկականտեսակետից,սովորաբար,թանկ ն վերջապես, դրան նախորդումեն հատիկին սերմերի զանգվածին որակի կո-

րուստները:

Այս տեսակետից էլ անհրաժեշտէ բերքահավաքից, նրա նախնա148

կան մշակումից Ա տեղադրումից առաջ իրականացնել պրոֆիլակտիկ միջոցառումներ,որը երբեմն լինում է բնաջնջողական:Դրանց թվին, ամենից առաջ, պատկանումեն բոլոր օբյեկտների խնամքով մեխանիկական մաքրումը ն թափոններիոչնչացումը: Օգտագործվող թափոնները վարակազերծոմն պահպանում են առանձին: Մաքրման օբյեկտները ենթարկվումեն պրոֆիլակտիկ դեղինսեկցիայի (միջատաջնջում): Օրինակ, ավտոմեքենաներիթափքերը ն կցասայլերը ն փայտյա գույքը լվանում են կաուստիկ սնոդայի 15 տոկոս լուծույթով կամ եռացրած ջրով: Պահեստները մշակում են խոնավ աերոզոլային կամ գազային դեզինսետկցիայի միջոցներով: Առանձնահատուկ ուշադրություն են դարձնում օբյեկտների մշակման մանրազննության վրա, քանի որ խոնավ դեզինսեկցիայի միջոցները արդյունավետ կարող են լինել միայն նյութերի ն միջատների հետ անմիջական շփման դեպքում: Դատարկ պահեստներիդեզինսեկցիան իրականացնում են աերոզոլներով՝ Օգտագործելով ինսեկցիային ծխագլանիկներ: Աերոզոլները պատրաստում են` կիրառելով հատուկ աերոզոլային գեներատորներ:Քանի որ գյուղատնտեսականտիպի հատիկապահեստների մեծ մասը հերմետիկ չեն, հետնապես,դրանց դեզինսեկցիան, գազային եղանակովչեն իրականացնում: Առանձնահատուկ ուշադրույթուն են դարձնում դեատիզացիայի (կրծողների ոչնչացում) ն առաջին հերթին առնետների դեմ տարվող պայքարին: Դրանց դչեմ պայքարելու նպատակովկիրառում են կարնորագույն նախազգուշական միջոցառումներ, պարբերաբար օգտագործում են բնաջնջողաւկանմիջոցներ, մեխանիկականորս ն տարբեր տեսակի թույներ: Հատիկների ն սերմերի արդյունավետ վարակազերծումը դժվարանում է այն պատճառով,քանի որ դրանց դեզինսեկցիայի ռադիկալ միջոցները ոչ միշտ են հնարավոր:Այդ ամենից բացի, մի քանի ֆումիգանտներ անընդունելի են ցանքանյութի մշակման համար: Վարակազերծման այլ միջոցները (վնասատուներիհեռացումը մաքրման ն չնորացման ժամանակ) բավականաչափ արդյունավետ չեն: Բազմարարված մաքրման դեպքում սերմերը վնասվում են:

4. ՎԱՏԻԿԻ ՏԵՂԱՎՈՐՈՒՄԸ ՊԱՀԵՍՏՆԵՐՈՒՄ

ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐԸ

ԵՎ

ՆՐԱ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Հատիկը տեղավորում են` հաշվի առնել ով նպատակային նշանակույթունը (պարենային,կերային,ցանքանյութային), խոնավությունը, խառնուրդների առկայությունը, հացապաշարների վնասատուներուվ ն հիվանդություններով վարակվածության նախանշաններովն առանձԼ49

նապես հաշվի առնվող հատկանիշներով (կարանտին, մոլախոտերի վնասվածությունը նայլն): առկայությունը, կրիակ-փայտոջիլներով են Հատկապես խնամքով տեղավորում սերմնային ֆոնդերը, այն էլ ոչ միայն ըստ սորտերի, այլն ապրոբացիոնակտի համաձայն, սորտի սահմաններում ըստ վեարտադրությունների,կատեգորիաներին դասերի, որ նախատեսված է ստանդարտներով:Խմբաքանակների խառնումը անթույլատրելի է: Ամբարներումտեղաորելիս, շեղջը պետք է պատից ցածր լինի 15-20 սմ: Սերմնային,պարենայինն կերային հատիկիճիշտ տեղավորմանը նպաստոււմ է նախօրոք կազմված պլանը: Լավ կշռադատված պլանը հնարավորութուն է տալիս առավել ռացիոնալ օգտագործելու պահեստների տարողույթոիւնը: Լավ ն բարեկարգ պահեստները առանձնացնում են սերմֆոնդի պահպանման համար: Սերմնակույտի բարձրությունը ընտրելիս. հաշվի են առնում խոնավությունաը, որը հիմնական հացազգի մշակաբույսերի համար պետք է լինի 3 մ, իսկ բակլազգիների համար 2,5 մ: Սակս:յն, կրիտիկականխոնավությունիտց ցածր դեպքում ն հատկապես հովածված սերմնայինխմբաքանակների շեղջի բարձրությունը կարող է լինել զգալիորեն ավելի, եթե թույլ են տալիս պահեստներիտեխնիկականվիճակը ն չի բացառվում դիտարկումների հնարավորությունը:Պարենային ն կերային նպատակովնախատեսված հատիկըպահպանում են առավել շեղջերով՝ հաշվի առնեբարձրության լով նրա խոնավությունը: Հատիկային զանգվածի վերաբերյալ սիստեմատիկ դիտարկումների անհրաժեշտույթունը բխում է նրա հատկություններից ն տեղի ունեցող պրոցեսներից: Լավ կազմակերպված դիտարկումները ն ստացված տվյալների ճնիշտ վերլուծությունը թույլ են տալիս ժամանակին կանխելու անցանկալի երնույթները ն նվազագույն ծախսումներով հատիկը հասցնել պահածոյացվածվիճակի, կամ այն իրացնել առանց կո-

րուստների:

Սերմնային հատիկի խմբաքանակներում դրանից բացի, ստուգում են ծլունակությունը, ծլման էներգիան ն կենսունակույթունը: Պահպանման ժամանակ հատիկային զանգվածի վիճակը բնորո-

կարնորագույն ցուցանիշ է ջերմաստիճանը:Հատիկակույտի բոլոր հատվածամասերում արձանագրվողցածր (8-10 աստիճան) ջերմաստիճանը վկայու է բարեհաջողպահպանմանմասին: Շրջակա միջավայրի ազդեցությունը (մթնոլորտի օդ, պահեստի պատեր) ն նրանում ընֆիզիոլոգիականն պրոցեսներըկարող են փոխել ջերմաստիճամիի քանի կույտի րում, դրա համ ի տեղամասերում, ղ էլ այնի որոշում են համար ա մ գվա շերտերում: Գատիկիջերմաստիճանի այի ա ն ումը, որը չի համապատասխանում բարձրացումը, օդի ջերմաստիճանիփո ելում մասին : ինքնատաքացումն փոխույթանը, ը,ազդանշում ազդանշում է ինք սկսվելու քացումն շող

բացող ի ի Ք: `

Մ ի ին

իտարբեր է

-

ջերմաստիՀատիկայինզանգվածի,ինչպես նան պահեստիօդին սնդիկային են սպիրտային ճանի որոշման համար օգտագործուկմ ամեն հատիկակույտի իրականացնում ջերմաչափեր:Չափումները նան են էլեկտաչափում բողջ խորությամբ:Զանգվածի ջերմությունը ջերմաչադիմադրության օգտագործելով եղանակներով՝ մետրիկական Դրանք կառավարադիտակետից: փեր, որին հետնում են կենտրոնական են սիլոսահորերում: օգտագործում ելնատորի գլխավորաես վիճակի նկատմամբ Հատիկայինզանգվածի վարակվածության մեկուսացնել ժամանակին է տալիս հնարավորություն հսկողությունը կամ աճբողԱ միջատների զարգացումը. տզերի կամ տեղայնացնել ստուգում են հատիջությամբ ոչնչացնել դրանց: Վարակվածությունը հանված նմուշների կակույտի տարբեր շերտերի(վերին, միջին, ցածր) են տեղաքանի որ վնասատուներըկարող անջատ հետազոտությամբ, ցութարմության ագրոնոմը Փորձված փոխվել տարբեր տեղամասեր: ն նույնիսկ պան փոփոխություն) հոտի ցանիշներով(հատիկի գույնի հեստի օդի հոտով պատկերումէ կազմում բարեհաջող պահպանման կա, ստուգել նան հատիկի խոնավությումասին: Եթե հնարավորություն որոշում նը, ապա տվյալ ցուցանիշը են ըստ շերտերի: կախվածէ հատիկակույհաճախանակությունը Դիտարկումների ունեցող զանգն տի վիճակից:Թարմ հավաքած բարձր խոնավություն ամեն են չորում տասօր. իսկ ստուգում վածներումջերմաստիճանը գտնվող հատիկային նօրյակում երկու անգամ: Հովացված վիճակում կամ 15 անգամ են մեկ տասնօրյակը այն որոշում խմբաքանակներում սահմանվում է վնասատուների օրը մեկ: Կախվածջերմայինգործոնից՝ -Հատիկային հաճախականությունը: ստուգման վարակվածության 0 ամսդեպքում, լինելու աստիճանցածր զանգվածիջերմաստիճանը է աստիվա ընթացքումբավականէ մեկ դիտարկումը,եթե բարձր ճան տասն օրը մեկ անգամ: անգամ ն Սերմերիծլունակությունըորոշում են չորս ամիսը մեկ սերմերի ցանքից 15-20 օրից ոչ ուշ: Այդպիսի խմբաքանակներում

խոնավությունըստուգում

ամիսը մեկ-երկու

են

Դիտարկումներիարդյունքները գրանցում սահմանվածկարգի: Դրանից բացի վարում գիրք: 5.

անգաճ:

մատյաններում ըստ սերմերիժապավենային

են

են

ՊԱՎՊԱՆՎՈՂ ՎԱՏԻԿԱՖՈՆԴԻ ՀԱՇՎԱՐԿՈՒՄԸ

Պահպանման ժամանակ հատիկի կորուստի կրճատմանը են լավ հիմքերի վրա դրված հաշվարկները:Պահպանվող ոպաստում պա կապված դրանց ֆիզիհատիկայինզանգվածիքաշ ի ինչպես նան հատկություններից, կական (սորբցիոն)ֆիզիոլոգիական

փոփոխությունը '

Ա

հատիկի որակի բարձրացման համար կիրառվող տեխնոլոգիական միջոցառումներն անհրաժեշտությունեն առաջացրել կազմակերպել ող քւ

թԻ ի թու Կարավաի ն էէ ինե զեիր հային հաոիէլ անդրադառնում ային

զանգվա

ոնավությունը

կարող

լինել

այլ,

իսկ

իրացմա

ժամանակ` բարձր կամ ցածր, որն է հատիկային խմբաքանակիընդհանուր զանգվածի վրա: Զանգվածիքաշը փոխվում է նան մաքրելու միջոցով: Ուստի նրա փոփոխության ժամանակ պակասորդի մասին հարցը դիտում են հաշվի առնելով որակի փոփոխության հետ:Որակի փոփոխության հետ կապված, քաշի շտկումներից հետո գոյացած պակասորդըդուրս են գրում, բնական կորուստների նորմերի սահմաններում, որը նախատեսվում է մեխանիկականփոշիացման ն հատիկների շնչառության հետնանքով: Հաշվարկմանտեխնիկականն բնական կորուստներինորմերը բերվում են գործնական հրահանգներում:

Բաժին

Վատ ի կ ի ն յուղաս հ վ ե րա մ շա կ ման

ե ր մե ր ի ի մուն ք նե րը

.

Ստուգողական հարցեր

ն

առաջադրանքներ

Ինչո՞ւմ կայանում խառնուրդներից հատիկայինզանգվածի մաքրումը: 2. Ինչպիսի՞ն է հատիկային զանգվածի մաքրման տեխնիկան ընդհանուր կոմպլեքսում: Յ. Ինչո՞ւմ է կայանում զանգվածի ակտիվ օդափոխությանէությունը: 4. ակտիվ վրա ազդող գործոնները: Ժվարկեք նչ բան է օդի մղման գործակիցը: 5. ատիկային տեղավորման տեխնիկան: զանգվածի ո ր են պահպանում տարայում: 6. Սերմային խմբաքանակներն 7 Ո՛ր ցուցանիշների են տանում նկատմամբ դիտարկումները, հատիկային զանգվածի պահպանման ժամանակ: Նշեք ն դիտարկումներիհաջորդականությունը տեխնիկան: 1.

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՏԻԿԻ

ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՒՄԸ ԱԼՅՈՒՐԻ

է

Ի

հատիկային օդափոխության

1. ԱԼՅՈՒՐԻ ԵԼԸ ԵՎ ՍՈՐՏԵՐԸ

՛

Ալյուրը տարբեր մշակաբույսերի հատիկի վերամշակումից ստացված սննդամթերք է: Այն երկրներում, որտեղ թխած հացը հանդիսանում է որպես գլխավոր սննդամթերք, հսկայական քանակությամբ ցորենի, պակաս քանակով էլ աշորացի հատիկ է վերամշակվում ՝ ալյուր ստանալու համար, որը հիմնական հումք է հացաթխման,մակարոնի ն հրուշակեղենի արտադրության համար: Տարբեր բնագավառներումօգտագործելու նպատակով քիչ քանակությամբ ալյուր են արտադրում գարուց, եգիպտացորենից,վարսակից, հնդկացորենից,ոլոռից, սոյայից ն սորգոյից: Բրնձի, վարսակի, ն հնդկացորենիձավարից ստանում են հատուկ ալյուր՝ մանկականսննդի համար: Ալյուրի արտադրությունըհնագույններից մեկն է երկրագնդում: Նախասկզբնական շրջանում ալյուրի արտադրության համար, որպես գործիքներ, ծառայել են քարերը կամ քարից պատրաստված հավանգները, սանդերը: Ալյուրի արտադրության նախապատմականեղանակները պահպանվել են Ասիայի, Աֆրիկայի ն Լատինական Ամերիկայի շատ երկրներիԺողովրդիմոտ: Գիտության ն տեխնիկայիզարգացմանը համընթացստեղծվել են բարձր արտադրողականությամբալրաղաց գործարաններ: Քաղաքային ազգաբնակչության աճման հետ միասին ալյուրի արտադրությունը '

ստացել է արդյունաբերական բնույթ: Մանր ձեռնարկություններին զուգահեռ, հիմնականում գյուղտնտեսության բնագավառում,կառուցվել ն կառուցվում են խոշորները, որտեղ օգտագործում են գոլորշաուժային տնտեսություն, ջրային տուրբեններ ն էլեկտրաէներգիա: Գործիքները, իսկ հետագայում էլ կոմպլեքս մեքենաները, որոնցով հատիկը վերածում են ալյուրի, անվանում են աղացներ: Մեր երկրում պետական աղացներին անվանում են ալրաղաց գործարաններ, դրանց արտադրողականությունըօրական հասնում Է ավելի քան 150250 տ: Հողի սեփականաշնորհմանն արտադրության վայրերում հումքի վերամշակման զարգացման հետնանքով վերստին լայն տարածում են ստանում գյուղատնտեսական տիպի աղացները, որոնք որպես էներգիայի աղբյուր օգտագործում են ջրի ուժը ն էլկտրաէներգիան: Հատիկի մանրացումը ալյուրի պահանջում է հսկայական ջանքեր, ճիգեր, սակայն տվյալ պրոցեսը բավականինպարզ կերպով իրագործում են՝ օգտագործելով հարվածող կամ հրող գործողության մեքենաներ: Այդ դեպքում ստացվում է մուգ գույնի ալյուր, որից ստացված հացը նույնպես լինում է թխագույն,քանի որ այդպիսի եղանակովմանրացնելիս հատիկնամբողջությամբ,այդ թվում ն թխագույն պտղաթաղանթը մնում է ալյուրի մեջ: Եվ եթե այն մաղենք շատ մանր անցքեր ունեցող մետաքսյա կամ կապրոնայինմաղերով,ապա հեշտությամբ կարելի է համոզվել, որ այն բաղկացած է տարբեր մեծության մասնիկներից: Մաղով անցած ալյուրն ավելի ջինջ, սպիտակ է, սակայն նրանում, նույնպես, առկա է որոշակի քանակությամբթաղանթանյութ:Այդ պատճառով էլ նման ալյուրից ստացված հացի միջուկը լինում է մոխրագույն կամ գորշագույն: Սպիտակ հաց ստանալով (ջինջ միջուկով) համար անհրաժեշտ է ալյուր ստանալ միայն էնդոսպերմից,այսինքն կարողանալ հատիկի մանրացմանընթացքում, հնարավորությանսահմաններում,ամբողջովին անջատել պտղաթաղանթը:Դրան հասնում են օգտագործելովհատիկապտղիտարբեր մասերի ոչ միատեսակամրությունը՝ էնդոսպերմի փխրունությունըն պտղաթաղանթի ու սաղմի մեծ ամրությունը: Սակայն էնդոսպերմիցթաղանթանյութնամբողջությամբանջատելու համար չի կարելի հատիկըմանրացնել արագ ն ինտենսիվկերպով: Միայն աստիճանական.ն բազմաստիճանմեխանիկական ներգործությանդեպքում են թաղանթանյութիմասնիկներըմանրանում ն անջատվում: Ամեն մի մանրացումիցհետո ստացված արտադրանքըսորտավորում ն նրանից անջատում են այն մասնիկները,որոնք հասել են այն մեծության, որոնք յուրահատուկ են ալյուրին: Հատիկիկառուցվածքիանմիասեռամրությունը,նույնիսկ էնդոսպերմի սահմաններում,թույլ է տալիս ճիշտ մանրացմանն սորտավորման միջոցով ալյուր ստանալ էնդոսպերմիտարբեր մասերից (ներսից,

ծայրամասերից),որոնք իրարից տարբերվում են քիմիական կազմով. հատկություններով ու սննդարարությամբ, որը հետնանք է հատիկում սննդանյութերի ոչ հավասարաչափ տեղաբաշխման:Դրա հիման վրա էլ գործարաններում կիրառում են աղացման մի քանի ձներ ն ալրաղաց ստանում են տարբերելի ն սորտի ալյուր: Ալյուրի ելը այն քանակությունն է, որը ստացվում է հատիկից աղացման միջոցով: Ելն արտահայտվում է տոկոսներով` վերամշակված հատիկազանգվածիհամեմատությամբ: Այն կարող է լինել 100 տոկոսանոց (գործնականում 99,5 տոկոսանոց),երբ ամբողջ հատիկը վերաօվում է ալյուրի: Սակայն նման ելի դեպքում ալյուրը կարող է արատներ ունենալ (ղրճղրճոց համի փոփոխություն,վատ գույն): Այդպիսի ելի ալյուր չեն արտադրում: Աշխարհիշատ երկրներում, այդ թվում նան մեզ մոտ գոյություն ունեն հետնյալ ելի ալրատեսակները: Ցորենաալյուր 96 տոկոս, թեփահան (միասորտ),85 տոկոս, երկրորդ սորտ (միասորտ), 78 72 տոկոս առաջին սորտ տոկոս երկու ն երեք սորտանի ն մճիասորտ, ն ն սորտ, եռասորտ միասորտ:Աշոտաալյուր 95 տոկոս (միասորտ) թջեփահան, տոկոս թեփազերծ,63 տոկոս- մաղած (բոլորը միասորտ): Միասորտ ալյուր ստանում են ցորենաշորային հատիկախառնուրդից, ցորենա-աշորային-96 տոկոս ելով ն աշորա-ցորենային-95 տոկոս ելով: Դրանից բացի 70 տոկոսաոց ելի ալյուր են պատրաստում փորձնական-լաբորատոր աղացներում, ցորենի նոր սորտերի ալրաղացման ն հացաթխմանգնահատմանհամար: Վատիկապտղիտարբեր մասերի կառուցվածքային անմիասեռ ամրությունը, կախված աղացման սխեմայից, հնարավորություն է տալիս ստանալու սահմանված ելի (75-78 տոկոս) ալյուր մեկ կամ մի քանի սորտի ձնով: Երկարացնելովտեխնոլոգիականպրոցեսի սխեման, օգտագործելով մեծ թվով մեքենաներ կարելի է 78 տոկոս ընդհանուր ելի սահմաններում թողարկել երկու կամ երեք սորտի ալյուր: Եռասորտ աղացման դեպքում ստանում են շարմաղ (նուրբ) կամ բարձր սորտի ալյուր, իսկ մնացածը` առաջին ն երկրորդ սորտի: Յուրաքանչյուր սորտի ելի տոկոսը կախվածէ հատիկիորակից ն տեխնոլոգիականպրոցեսների սխեմայից: Մակարոնային արդյունաբերությանհամար կարծր ցորենի աղացման ժամանակ,հաստատվածելի սահմաններում ստանում են բարձր,առաջին ն երկրորդսորտի հատուկ շարմաղ ալյուր: Նշված ելի ն սորտի ալյուր արտադրում են նան այլ երկրներում: 70 տոկոս ցածր ել ունեցող ալյուր հազվադեպ են ստանում, քանի որ նորմալ լցված ցորենահատիկի էնդոսպերմի պարունակությունը հասնում է 81-85 տոկոս: Ալյուրից բացի, աղացման պրոցեսում առաջանում է երկրորդականարտադրանքներ`թափոններ,որոնք պարունակում են այս կամ այն քանակի հատիկներ,մոլախոտերի սերմեր, ալրաքաղի թեփ ն այլն: -

-

-

-

2. ԱՂԱՑՄԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

Ցորենի հատիկի վերամշակմանժամանակ ստացվում է տարբեր սորտի ն ել ունեցող ալյուր, դրանք տարբերվում են իրենց սննդարարությամբ ն մարսողականությամբ:Բարձր ն առաջին սորտի ալյուրը պարունակում է պակաս քանակությամբ սպիտակուց, քան թեփոտ ն երկրորդսորտի ալյուրը: Սակայն վերջինիս մարսողականությունըբավականին լավ է: Միաժամանակայն սպիտակուցներիբարձր ն ածխաջրերի պակաս պարունակության հետ. համընթաց պարունակում է 13 խմբին պատկանող շատ վիտամիններ,հանքային նյութեր, կարոտին (Ճ պրովիտամին)ն թաղանթանյութ: Աղյուսակ

Ցորենի ն աշորայի հատիկի քիմիական կազմը (տոկոս)

Ալյուր Ցորենալլյուր Բարձ

--

-

`

Տ.

Թ

Տ

ՅՑ

0.5

Ւ6»

Էղ38շ

լյ

|19

|682

|119

|05

10.7

70.3

1.6

ջ Լջ

6.

։Տ

Յ

Տ

10.3

0,9

74.2

Գ»

Է»2

56313233:

արաջին սորտ

Երկրորդ սորտ Թեփոտ

Աշորայի ալյուր

0.1 -

|8 126 5.

Թ

11357

|

Ջրի պարունակությունը ալյուրի բոլոր սորտերում 14.0 96

Մարդկանցսննդի օրաբաժնում պետք է առկա լինի, ինչպես սն, այնպես էլ սպիտակ հաց, ընդ որում` ցորենի ն աշորայի ալյուրից պատրաստված: Պետական նորմավորման պահանջներին համապատասխանող ալյուր ստանալու համար օգտագործում են աղացման տարբեր ձներ` բազմապիսի մեքենաների կիրառմամբ: Այդ իմաստով էլ աղացված են անվանում պրոցեսների ն օպերացիաների միագումարը, որը տարվում է հատիկի ն նրա վերամշակման ժամանակ ստացվող մի`

ջանկյալ մթերքների հետ: Հատիկիմանրացմանսխեման, որով բնորոշվում է մեքենաների ն արտադրանքիշարժի փոխադարձկապը, ընդունված է նկարագրել գրաֆիկորեն: Ինչքան որոշակիորն են կատարում հատիկի մանրացումը, այնքան էլ պարզ է դառնում աղացման սխեման: Աղացման բոլոր ձները բաժանվում են երկու խմբի միանվագ ն բազմանվագ (կրկնողական): Միանվագ են անվանում, քանի որ հատիկը ձնափոխվումէալյուրի՝ այն միանվագանցկացնելով մանրացնող մեքենաներով: Այդ տիպի մեքենաներին պատկանումեն զույգ ջրաղացաքարերը կամ աղացաքարերը ու մանրիչ-ջարդիչները (օրինակ կալսահատիկը նախաթան): Միանվագ աղացման դեպքում, պարտադրաբար պես մաքրելու պայմանով, արտադրում են սահմանված ելի թեփահան Առավել բաց գույնի ալյուր (մոխրագույն) ստանում են խիտ մաալյուր: հետո: Կրկնակի աղացման դեպքում արտադրվող ալմաղելուց ղերով յուրի ամբողջ քանակությունը մի քանի անգամ անցկացնում են մանրացնող մեքենաներով: Անընդհատաբարմեխանիկականներգործությունը հատիկի վրա ապահովում է նրա աստիճանականմանրացումը,որի դեպքում առավել փխրուն էնդոսպերմըարագորեն,քան պտղաթաղանթը,ձնափոխվում է ալյուրի:

3. ԱԼՐԱՂԱՑ ԳՈՐԾԱՐԱՆՆԵՐԻ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԸ

|

ն

Ալրաղաց գործարաններըսարքավորվածեն պահեստներով էտա նան պատրաստի արտադրանքի լեվատորներով հատիկի, ինչպես նան պահպանման համար: Դրանցում արտադրության բոլոր պրոցեսները մեքենայացված են: Հատիկի մաքրման ն մանրացման,սորտավորման ն արտադրանքի փոխադրման, տեղափոխության համար ալրացած գործարանները ծախսում են հսկայական քանակությամբ էներգիա, ն դրա համար ունենում են իրենց էներգետիկայինտնտեսությունը (էլեկտրաուժային, գոլորշաուժային կամ դիզելային): Տեխնոլոգիական պրոցեսում լայնորեն օգտագործում են ինքնահոսի սկզբունքը: Հատիկը կամ միջանկյալ արտադրանքները, որոնք փոբարձրացվում են վերնահարկեր, մեխանիկականկամ պննեմատիկ, խարկիչներով, բաշխիչ սարքավորումներիօգնությամբ, հասնում են մեքենաների մեջ ն ապա գրավիտացիոն (ինքնահոս) խողովակաշարով ուղղվում են մեկ հարկ ներքն տեղադրված մեքնաների մեջ: Ալրաղաց հինգ-յոթ հարկանի են հարկերով էլ տեղավորեն ձեռնարկություններիհարկայնությու ված նը սովորաբար, լինում է պակաս:

գործարանների շենքերը -

,

ճեքենաները: յուղական

յ

4.

«------------թ|

Միանվագ

ա

Աղացման

Վ

Աղացման

(Լթեփահան|

մթերքները մթերքները առանց մա- | մաղելով ղելու :

Նկ.8

կրկնողական |

|

|

| տեսակավոր |

տեսակավորներ տեսակավոր, միատեսակ ն | միատեսակն բազմատեսակ.բազմատեսակ

Սխեմա ալյուրի արտադրությանգործընթացներ

Ստանդարտային որակի ալյուր ստանալու համար աղալուց առաջ հատիկը մաքրում ն հասցնում են համապատասխանկոնդիցիայի: ժամանակակից ձեռնարկություններում նախապատրաստականկամ հատիկազտիչ բաժանմունքներըզբաղեցնում են ամբողջ արտադրական հրապարակիմոտավորապես 1/3 մասը: Հատիկը նախապատրաստում են երկու էտապով: Առաջինփուլում հատիկը մաքրում են աղբային խառնուրդներից, քարանջատիչ մեքենաներով առանձնանցնում են հանքային խառնուրդները, լվացող մեքենաներով լվանում են այն, խոնավացնելուց հետո 8-20 ժամ (կախված ելակետային խոնավությունից ն ապակենմանությունից)պահպանում են սիշոսահորերում: Երկրորդ էտապում, հատուկ սեպարատորներովկատարում են հատիկի լրացուցիչ մաքրում, խոնավացնողմեքենաներով խոնավացում ն խոնավազիկում են (1-2 ժամ) խոնավացման ն խոնավազրկմանդեպքում լավանում են հատիկի ֆիզիկական ն կենսաքիմիական հատկությունները, պտղաթաղանթը դառնում է պակաս փխրուն, առավել էլաստիկ ն հեշտությամբանջատվում է էնդոսպերմից: Նկարում ցուցադրված է մեքենաներիմոտավորտեղադրությունը ալրաղաց գործարանիաղացվածքայինբաժանմունքում: Առաջին հարկում տեղադրված են գլանման հաստոցները,որոնց որպես աշխատանքային օրգաններ ծառայում են զույգ գոտնակները, որոնք պտտվում են տարբեր արագություններով, որոնց փոխհարաբերությունըկազմում է 1:1.5-ից մինչն 1:2.5 (նկ 57): Վերջին գոտնակի արագությունը` (արագ պտտվող)6 մ/վրկ:

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Որակական ցուցանիշների դասակարգումը: Բոլոր ելի ն սորտի ալրաարտադրանքիորակը նորմավորվում է ստանդարտներովն բնութագրվում է բավական մեծ թվով ցուցանիշներով,որոնք բաժանվում են երկու խմբի. ցուցանիշներ, որոնց բնութագիրը ն թվային արտահայտվածությունը կախված չեն ալյուրի ելից ն սորտից, այսինքն նրանց սահմաններում, ցանկացած ալյուրի նկատմամբներկայացնում են միասնական պահանջներ (հոտ. համ, ղրճղրճոց, խոնավություն, հացապաշարների վնասատուներով վարակվածություն,վնասակար ն մետաղական խառնուրդների առկայություն) ցուցանիշներ, որոնք տարբեր ելի ն սորտի ալյուրի համար նորմավորում են ոչ միանման (գույն, մոխրայնություն,խոշորություն, հում կլեյկովինի քանակությունը ն որակը, վերջինս միայն ցորենից ստացվածալյուրի համար): Առաջին խմբի որակական ցուցանիշներ: Ալյուրի որակի այդ ցուցանիշների համար պարտադիրեն հետնյալ պահանջները: Թարմություն: Ալյուրը պետք է ունենա թույլ արտահայտվածյուրահատուկ ալրահոտ: Այլ բնույթի հոտերը (սորբցիոն կամ քայքայման, նեխման) վկայում են ալյուրի այս կամ այն արատավորությանաստիճանի մասին: Թարմ ալյուրը ունենում է քաղցրահամություն,երկար ծամելու դեպքում դառնում է քաղցրավուն, օսլայի վրա ամիշազայի թքարտադրության ազդեցության արդյունքով: Դառը, թթու ն քաղցր համը բնորոշ է ալյուրի համար, որը ստացվում է արատավոր հատիկից կամ պահպանմանժամանակ փչացած հատիկազանգվածից: Խորթխորթոց: Սա անթույլատրելի արատ է: Դա նկատվումէ այն հատիկից պատրաստվածալյուրում, որը բավարար չափով մաքրված չէ հանքային խառնուրդներից,կամ այն աղացվածքից, որի ժամանակ, երբ ճիշտ չես տեղադրվել գրտնակները,կամ դրանք եղել են վատ վիճակում: Երբեմն խորթխորթոցըդիտվում է նան, երբ ալյուրի պարկերը փոխադրումեն թափքերը չմաքրված ավտոմեքենաներովկամ արտադրանքը տեղավորում են չմաքրված պահեստներում: Խորթխորթոցը զգացվում է ալյուրը ծամելու ժամանակ: Արատըփոխանցվումէ հացին: Խոնավություն: Այն 15 տոկոս բարձր չպետք է լինի: Բարձր խովատ է պահպանվում, հեշտությամբ նավության դեպքում ալյուր ն թթվում, բորբոսում ինքնատաքանում է: Շատ ցածր խոնավությունը նույնպես անցանկալի է: 9-13 տոկոս խոնավությամբալյուրը պահպանման ժամանակ շատ արագ դառնանում է: Ալյուրի հասունացումն ին20-30 բաէ համարյա չի դեպքում, ճերմաստիճանի տենսիվ ընթանում -

ցածրատեսակ, բարձրատեսակ,

ՈՐԱԿԻ ԱԼՅՈՒՐԻ

-

ցահայտվում 0 աստիճան մոտ ջերմության պայմաններում: 20-30 աստիճան ջերմաստիճանի պայմաններում երկարատն պահպանումը նպաստումէ ալյուրի գերհասունացմանը,որի հետնանքով վատանում է կլեյկովինիհատկությունները,պակասումէ հացիծավալային ելը: Ալյուրում տեղի ունեցող բացասականպրոցեսներըառավել բազմաբնութ են: Դրանց թվում նկատվում է ն մաքուր քիմիական՝ ճարպերի քայքայում, օքսիդացում: Ալյուրը ձեռք է բերում դառը համ ն հոտ, վերջինս անցնում է հացին: Դառնացումը շատ արագ է գնում բարձր ջերմաստիճանի դեպքում (25-35 աստիճան ն ավելի): Ալյուրը սովորական պահեստներում,ամառվա երկրորդ կեսին հատկապես,ենթակա է այդ

կորստին: Ալրապարկերի ոչ

հավասարաչափտաքացման կամ հովացման դեպքում հեշտությամբ ծագում են ջերմախոնավահաղորդականության տարբեր երնույթներ, արդյունքում բացահայտվում են ակտիվ միկրոբիպոգիական օջախներ, որոնց պատճառով առաջանում է ալյուրի բորբոսնում, օքսիդացում ն նույնիսկ խինատաքացում:Դրա հետնանքով այն հացաթխման ն գործածության համար դառնում է ոչ պիտանի: Պակաս վտանգավոր չէ նան ալյուրի վարակումը հացապաշարներիվնա-

սատուներով:

Ալյուրի երկարատն պահպանմանհամար ընտրում են չոր, լավ վարակազերծվածն ախտահանվածպահեստնեը, որտեղ չկան կողմնակի հոտեր: Ալյուրը դարսում են դարսակույտերով, մինչն 6-8 պարկ բարձրությամբ՝ եռյակներով կամ հնգյակներով: Առաջին շարքը դասավորում են փայտյա գերանների վրա: Ինչքան պահեստում ցածր է ջերմաստիճանը,նույնքան էլ երկար, ալյուրը պահպանում է իր որակը: Երկարատն պահպանմանդեպքում դարսակույտերըմի քանի ամիս անց վերադասավորումեն ներքնիպարկերըբարձրացնելովվերն ն հակառակը: Դա կանխում է արտադրանքիպնդանալ-քարանալը: Պահպանվող ալրախմբաքանակների նկատմամբ իրականացնում են դիտարկումներ ն ամենից առաջ ստուգում են վնասատուներով վարակվածությունը, որոնք լինում են պարկերի մակերեսին: Կոշտ խոզանակով դրանց պարբերաբարավելումը ն մնացորդների ստուգումը պատկերացում են տալիս վնասատուներիառկայության մասին: Վնասատուների ոչնչացման համար կիրառում են նան գազային դեինսեկցիա: Ցրտերը վրա հասնելուն պես պահեստներումգտնվող արտադրանքը հովացնում են, իսկ դարսակույտերը վերադասավորում են: Գարնանը ձգտում են պահեստներում ապահովել ձմեռային ցածր ջերմաստիճանը: Հնարավորության դեպքում պահեստները պահածոյացնում են, պինդ փակում են պատուհաններն ու դռները: Շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանի բարձրացման հետ միասին աստիճանաբարանցնում են այդ մթերքների պահպանմանամառային ռեժիմին:

վնասատուներով:Ալյուրը կիսաֆաբրիՎարակվածությունը Ուս-

է արտադրելու համար: կատ է, որն անմիջապեսուղարկվում հաց

դեպքում, անկախ բացահայտման ցանկացածի տի վնասատուներից համարում են արտադրանքը ստադիայից,(աստիճանից)

զարգացման ոչ ստանդարտային: է որոշակի Վնասակար խառնուրդներ: Թույլատրվում խիստ կամ քադառնախոտ սահմաններում:0,05 տոկոս ոչ ավելի, այդ թվում Վնասակար 0.04 տոկոս: խառրառվույտ (առանձին կամ համատեղ) է նուրդների յուրաքանչյուր տեսակ ալյուրում կարելի բացահայտել: պրոտեխնոլոգիական Սակայն, կապվածանալիզներիդժվարության, հետ, նախատեսվում բարդության կանոնների ցեսների իրականացման ստուգել հատիկը պարունակությունը է վնասակար խառնուրդների թույմաքրելուց հետո, աղալուց առաջ: եթե վնասակարխառնուրդները, ենթակա աղալու լատրելի նորմերից բարձրեն, ապա այդպիսիհատիկը

չէ:

Մետաղական խառնուրդներ:Ալյուրում դրանք հայտնաբերվում օրգաննեեն հատիկի վատ մաքրմանկամ մեքենաներիբանվորական արտադմիջանկյալ բոլոր Աղացման հետնանքով: րի մաշվածության են մագնիսականկաանցկացնում ն ալյուրը րանքները պատրաստի 3 մգ փոէ յաններիճիջով: Մեկ կգ ալյուրի հաշվով թույլատրվում մինչն շենմանմետաղախառնուրդ: ուեն ծլած հատիկներ: Հատիկը նորմավորում ալրաղացման է անցնի: չպետք ղարկելու ժամանակ ն նրա ծլածությունը տոկոսից սահմանափակումեն Ցորենի հատիկի ապրանքայինխմբաքանակում նան գարու ն աշորայի հատիկի առկայությունը: են Երկրորդ խմբի որակական ցուցանիշներ: Բնութագրվում հետնյալ տվյալներով. համաչափ այն սպիտակիցփոխԳույն: Ալյուրի ելի ավելացմանը կամ բարձր սորտ) մինչն (մանկաձավար՝ վում է կամ բաց դեղնավունի ն հատիկի կեղնի նկասորտ երկրորդ երանգով՝ սպիտակմոխրագույն

մասնիկներով (թեփահան): տելի

կախվածէ արտադրանքի Մոխրայնություն:Պարունակությունը

է 0,55 տոկոս, մանտեսակից: Բարձր սորտի ալյուրի մեջ այն կազմում 0,75, երկրորդ սորտում կաձավարում 0,60, առաջին սորտում` մինչն մոտ՝ 2 տոկոսիցոչ շատ: 1.25, թեփահանի

Յում

Մանկաձավար Յ0 տոկոկլեյկովինի պարունակություն:

30, երկրորդ սորտ՝ 25, սից ոչ ցածր, բարձր սորտ՝ 28, առաջինսորտ՝ է ալյուրի թոււյլատրվում փահան՝ տոկոս: ժամանակավորապես պարունակությամբ: ղարկումըկլեյկովինիպակաս

թեթո-

են Որակի որոշման եղանակները: Շարադրված ստանդարտնեեն (զգացոսենսուրային րում: Հոտը, համը ն խոթխոթոցըսահմանում

ղության) եղանակով: Ալյուրի գույնը որոշում են սենսորեն կամ գույնաչափով, խոնավությունը վերացնող պահարաններում՝նմուշը չորացնելով, մետաղական խառնուրդները՝հատուկ մագնիսներով, աղացվածքի խոշորությունը մաղերի կոմպլեկտով, մոխրայնությունը ալյուրի կշռվածքը մուֆելային վառարաններումայրելով: Ալյուրի որակական ցուցանիշներինորմավորումըպարտավորեցնում է մասնագետներինճիշտ ընտրել հատիկի խմբաքանակները: Ալյուր արտադրելու համար ոււղարկվում են միայն այնպիսի խմբաքանակներ որոնցից արտադրված ալյուրը կհամապատասխանիպետական նորմավորման պահանջներին: Առանձնահատուկ ուշադրություն են դարձնում հատիկային խմբաքանակումառկա վնասակար ն հանքային խառնուրդների պարունակությանը: Ապրանքայինխմբաքանակները ընտրում են նան ըստ հացաթխման հատկությունների (հում կլեյկովինի քանակությամբ ն որակով): Այդ կապակցությամբանհրաժեշտ է իմանալ ալրաղաց գործարանի տեխնիկական հնարավորությունները (հատիկազտիչ բաժանմունքլ, առկայությունը ն նրա հագեցվածության աստիճանը մեքենաներով, ալյուրի ելի ն սորտի հնարավոր չափանիշները): Ալրապարկերը նախապես վնասատուներից վարակազերծում են: Մաքուր պետք է լինեն նան փոխադրամիջոցները:

Ստուգողական հարցեր 1.

2. 3. 4.

5. 6.

առաջադրանքներ

է հիմնվում ցորենի ն աշորայի հատիկից մի քանի սորտի ալյուր ստանալու հնարավորությունը: Ի՞նչ բան է ալյուրի ելը ն ինչպիսի՞ելեր են ձեզ հայտնի: Թվարկեք աղացմանձները ն տվեք դրանց բնորոշումը: Ինչո՞վ են տարբերվում ալյուրի տարբեր ելերն ու սորտերը քիմիական կազմով: Ի՞նչ պահանջներեն ներկայացվումալյուրի որակի նկատմամբ: Նշեք այն փոփոխությունները,որոնք տեղի են ունենում ալյուրում, պահպանմանժամանակ: Ինչպե՞սեն կազմակերպում ալյուրի պահպանումը:

Ինչի՞ վրա

5. ԱԼՅՈՒՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

Ալյուրը պակաս պահունակ է, քան հատիկը: Ջերմաստիճանի ն օդի խոնավության ազդեցության տակ, ինչպես նան թթվածնի ներգործության պատճառով նրանում տեղի են ունենում տարաբնույթ պրոցեսներ, այդ թվում ն անցանկալի: Դրականերնույթներին պատկանում են ալյուրի սպիտակումը,պահպանմանսկզբնականշրջանում, մասամբէլ հացաթխմանհատկությունների լավացումը: Վերջինս հատկապես վերաբերում է ցորենալ ուրին: Ալյուրի սպիտակումըտեղի է ունենում կարոտինի օքսիդացման հետնանքով, նրան դարձնելոմ. անգույն դերիվատ՝ ածանցուկ: Պահպանման ժամանակալյուրի հացաթխման հատկությունների լավացմանն անվանումեն հասունացում:Տվյալ պրոցեսիէությունը կայանում է նրանում, որ լավանում է կլեյկովինի կոլոիդալ հատկությունները, այն էլ ճարպերի հիդրոլիզի արդյունքով: Այդ երնույթը տեղի է ունենում նան ազատ ոչ սահմանայինճարպաթթուներիկլեյկովինի վրա յուրահատուկ ազդցությամբ: էական դեր են խաղում նան օքսիդացնող պրոցեսները՝ ազդելով ալյուրի սպիտակուցա-պրոտեինազայինկոմպլեքսի վիճակի ն հատկություններիվրա:

ն

Ձավարեղենի քիմիական կազմը (22)

Ձավար ԳԼՈՒԽ

օ`

Մանրաձավար

12.6

12.0

119158

|

ձավար ր

Կորեկաձավար Վարսակաձավար |

Հերկուլես 2 Գարեձավար |14 Եգիպտացորեն Ոլոռ |

Ձավարը,իր կարնորությամբ, երկրորդսննդամթերքնէ (ալյուրից են հացազգի մշակաբույսերիհատիկից,ինչպես Ֆիզիղլոգիս-

հետո): Այն ստանում

Ցյ |ՅՏՋ/|Փ

11113107

| 26 | 119 | |06 |129

|131|62 |92 |11

|

|12

230116

Աշխարհի շատ երկրներում

ն

Ժ

Տ

.|Ք

խոշորաձավար

Բրնձի

1 ՁԱՎԱՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Յ

Յ

Տ

ծեծած

Շ5

--

(ցորենից) Վնդկացորենի

ՀԱՏԻԿԻ ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՒՄԸ ՁԱՎԱՐԻ

--

Յ Տ

|773 |693 |654

|750 |5/7

մեզ

մոտ

Ճ՝

Յ ՓՅ | Ճ. /135|Յ Է

ՇԷ,|Յ

.

Շ

՛-

Ծ

Յ

| |

1.1 1.1 |11

|

|

|10

|

|08

|

յ

Ժ8 Թ. |վԷԾ

ճյ

Շ

Բ

|

1.7

|

Ջ

|Տ

| 07 | 28 | |13

--

Յ

2.

| |

|

|

| |09 | |07 | | 26 |

արտադրում են ձավարի

Նփայլեցված կան: ջին երկրորդ սորտ, բրնձից երոաքգ հղկված բարձր, առաջին ե նորմերով նախատեսում անեդառության ժոկրոր մորմ) փշրված (որպեմ երկրորդական արտադրանք» րատեսակձավարեղենմոտո հոջեն րարածնի) մեջ անջ ստացվում հատիկի մշակմանժամանակփշրվելու հանգամանքով), Գերադասելի հնդկացորենից, բրնձից, վարս ն

.

է

ր

ամար:

րանց աոնում նենգԻ ներից է ջա արժեքավոր մթեր նն (արորը ն

ստացված ձավարեղենը,որովհետե րները» բարձր կենսաբանական ձ արժեքավորություն: Բ րուստ են օսլայով: Դա էներգետիկ Ա 17Ձավարները հատկապեսանհրաժեշտեն երեխանե աների սննդի օրաբաժնում

հետն

եսակները

ն

երը՝ հն

են

ձ

-

,

Ն

որը

է

ո-

լոռից կճեպահան փայլեցված(ամբողջականն ջարդված)կորեկից կորեկաձավարհղկված (բարձր, առաջին ն երկրորդ սորտեր), վարսակից չջարդված, տափակեցված(բարձր ն առաջին սորտեր), փաթիլ ն վարսակալյուր, գարուց գարեձավար(հղկված), կարծր ցորենից «պոլտավական» ն «Արտեկ» ձավարատեսակներ,եգիպտացորենից հղկված ձավար, ձավարափաթիլներ ն եգիպտացորենի ձողիկների համար: Դրանցից բացի ցորենահատիկիաղացման ժամանակարտադրում են խառ

դեպքում: եոարուն կից րաններում կամ ձավարացեխեաագորնաՓոքր հզորությանձեռնարկություննե80տոկո 20Կոկո ուրը ի Կարծր աոտեսություններում: անվ (ԱՒ) Սաե(ակա րին Յավարի հիմջում գրվա պարա րակը կարված իայԱ կազմիցե աններ, պատրաստման բանի որ ձավարի չէէականհատիկի ջիմիական ֆիզիկական հատկություններից: կային թեփուկների նշանակություն ն

տարբեր հիվանդությունների ն ձավա Հատիկը

երամշակում են

.

այլ

եը

անջատումը:

։

ց

-

ղ

ունեն

նան

խառնուրդներիցմաքրման աստիճանը ն մաքրված հատիկի մշակման եղանակները:Ձավարը պատրաստիմթերք-է որը ենթարկվումէ միայն խոհարարականմշակման, այդ տեսակետից էլ նրանում այս կամ այն խառնուրդիառկայությունը կտրուկ անդրադառնումէ սննդի որակի

վրա: Սննդարժեքին արտաքինտեսքի վրա ոչ պակաս ազդեցություն է թողնում նան տեխնոլոգիականպրոցեսներիկազմակերպումը:

2. ՁԱՎԱՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ ԵՎ

ՍԽԵՄԱՆ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԻ

Մինչն վերջերս ձավարի արտադրությունը հիմնվել է միայն մեխանիկականտեխնոլոգիայի վրա, որը ընդհանուր ձնով կարելի է ներկայացնել հետնյալ սխեմայով հատիկի մաքրումը խառնուրդներից, մաքրված հատիկի սորտավորումն ըստ խոշորության թեփահանում միջուկի անջատում: Միջուկի մշակումը տարբեր տարբերակներովկ̀ախված հատիկի տեսակից ն ստացվող ձավարի սորտից (հղկում, փայլեցում, ջարդում կամ տափակացում), պատրաստի արտադրանքի սորտավորում: Այս սխեման օգտագործում են նան ժամանակակիցձավարագործարաններում,հաճախ այն լրացնում են ուրիշ եղանակներով: Հատիկը խառնուրդներից մաքրելու համար տեխնոլոգիական պրոցեսների սխեմայում ընդգրկում են տարբեր մեխանիզմներ, մեքենաներ ն մագնիսականսարքավորումներ: Այս կամ այն մեքենա-մեխանիզմների օգտագործումը կախված է ոչ միայն ձեռնարկության տեխնիկականհնարավորություններից,այլե հատիկի ֆիզիկական հատկությունից ն կառուցվածքից:Հատվածային գործողության վրա ստեղծվածթեփահանիչմեքենաները պիտանի են միայն գարու ն վարսակի հատիկիթեփանջատմանհամար: Հնդկացորենը ն կորեկը լավ են թեփահանվում գլանավոր հաստոցներում, բրինձ-հատիկըթեփահանիչմատակարարներումն ռետինե գլանակներով թեփահանիչներով:

Մեքենաներըպետք է լինեն լավ կարգավորվածյ̀ուրաքանչյուր հատիկային խմբաքանակի վերամշակմանհամար: Թեփանջատման ցանկացած եղանակի դեպքում հատիկի որոշ մասը մեքենաներից դուրս է գալիս ոչ բավականաչափթեփահանված: Դրա համար էլ թեփահանումից հետո արտադրանքը տեսակավորում են քամհարելով, իսկ չթեփահանված հատիկը նորից վերադարձնում են համապատասխան մեքենաներիմեջ: Թեփահանումիցհետո միջուկի մշակումը կայանում է նրանում, որ նրա հետագա հղկման համար հեռացնումեն ծաղկեկային թփուկների մնացուկները: Դրանից բացի հղկման պրոցեսում հեռացվում են պտղային ն սերմնային թաղանթները, ինչպես նան սաղմը: Այդ բոլորը լավացնում են ձավարի ապրանքայինտեսքը: Այդպիսիմշակումից հետո այն արագորեն եփվում ն լավ մարսվումէ: Ձավարի մի քանի տեսակներ ն սորտեր (բրինձ, ոլոռ, գարեձա166

վար) թեփահանելուցն հղկելուց հետո փայլեցնում են հատուկ դազգահներում, որը նրանց տալիս է գեղեցիկ տեսք ն միատարրություն, համասեռություն: Հղկումը ն փայլեցումը նույնպես հիմնվում են արտադրանքի շփման վրա, որն իրականանում է մեքենաների բանվորական մակերեսի հետ անմիջականշփման միջոցով: Տարբեր մշակաբույսերի հատիկիցստացվածձավարը,ըստ մեծության,տեսակավորումեն մի քանի ֆրակցիաների(համարների): Մեխանիկականմշակման պրոցեսում (մաքրման ն հատկապես թեփահանման ն հղկման) հատիկի միջուկ ն նրա տարբեր մասերը չեն դիմանում հասցվող հարվածներին ն փշրվում են: Այդ պատճառով ստանում են շատ ցածր որակի ձավար: Հնդկացորենից ստացված արտադրանքի լավագույն տեսակը համարվում է նրա խոշորաձավարը, այսինքն հնդկացորենի ամբողջական միջուկ, սակայն, հատիկի մի մասը միշտ ջարդվում, փշրվում ն ստացվում է փշրված ձավար՝ ծեծած ձավար, որը խոհարարական մշակման ժամանակ տալիս է անորակ քաշովի (փլավ): Որակի էլ ավելի մեծ տարբերություն է նկատվում ն փշրված արտադրանբրնձի ամբողջական հղկված (միջուկ) հատիկի քի միջե: Ձավարի արտադրությանժամանակգոյանում է նան որոշ քանակությամբ ալյուր, որն Օգտագործվումէ կերային կամ տեխնիկական նպատակներով: Գյուղատնտեսության մեջ ձավարը հիմնականում արտադրում են հաճարից, ցորենից, մասսամբ էլ` գարուց, կորեկից, սովորաբար, կարճ սխեմայով, դրա պատճառովէլ տեսականինլինում է պակաս բազմա'զանաձն: Առավել սննդարար ն բազմատեսակձավար ստանալու համար ժամանակակիցձավարագործարաններիտեխնոլոգիականպրոցեսների սխեմայում ներառում են ջրով ն գոլորշիով հատիկի մշակումը, ինչպես նան բարձր ճնշման պայմաններումջրախաշումը: Մաքրված հատիկի շոգեխաշումը մեծացնում է միջուկի ամրությունը, իսկ թաղանթը դառնում է ավելի փխրուն, արդյունքում ավելանում է ձավարի բարձր սորտերիելը, արագանում է եփման տնողությունը: Դրանիցբացի, շոգեխաշման դեպքում ակտիվանում են հատիկի ֆերմենտները րը), որն էլ մեծացնում է ձավարիպահպանմանժամկետը: Սննդարդյունաբերությունըթողարկումէ ձավարատեսակներ, որոնք պահանջում են ն րոպե եփվելու քաշովի ստանալու համար: Ձավարի որակի բարձրացման տարբեր եղանակներ կան, հատկապես եփելը, ճնշմամբ: Ձավարի շատ տեսակներիցարտադրում են խտանյութեր. դրանք խառնում են այլ բաղադրատարրերիհետ ն մշակում են մինչն մեկ կամ համարյալրիվ պատրաստ լինելը: Վերջապես,օգտագործելով ձավարի խառնուրդներ (2-3)կամ ձավարի արտադրությաներկրորդական ար-

``

(խմորիչնե-

10-15

օշարակով մշակումը՝

տադրանքներ`աղացված ձնով, ն նրան ավելացնելով բարձր սննդարար նյութեր (յուղազերծ չոր կաթ, վիտամիններ,միկրոէլեմենտներ ն ձվի չոր սպիտակուց),ստանում են բարձր սննդարար արժեք ունեցող ձավար: Այսպես, օրինակ, ուժեղը պարունակում է 21 տոկոս, սպիտակուց, սպորտայինը18,7 տոկոս ն այլն:

3. ՁԱՎԱՐԻ ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Ձավարի որակը ն նրա՝ որոշիչ եղանակները նորմավորվում են ստանդարտներով:Ձավարի որակի գնահատմանժամանակ պարտադիր ցուցանիշներին դասվում են սենսորայինները՝գույնը, հոտը ն համը: Ձավարի մեջ անթույլատրելի է վնասատուների առկայությունը: Տարբեր տեսակի ձավարներում խոնավությունը պետք է լինի 12-15,5 տոկոսի սահմաններում:Խիստ նորմավորում են խառնուրդների,հատկապես վտանգավորներիքասակը: Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մետաղականխառնուրդների,փչացած ն ջարդված միջուկներով ն չթեփահանված հատիկների պարունակության վրա: Դրանց պարունակությունից է կախվածձավարի տարատեսակներըն արտադրանքի համապատասխանությունըպետական նորմավորման պահանջներին: Որոշում են նան ձավարի խոհարարական արժեքավորությունը: Այդ գնահատմանմեջ մտնում են գույնը, համը ն եփած քաշովիի կառուցվածքը, եփման տնողությունը ն եփմանգործակիցը, որոնց անվան տակ հասկացվում է քաշովիի ծավալի հարաբերությունըձավարի ծավալին (միլիլիտրերով): Հումքի սորտային առանձնահատկություններից, նրա մշակման եղանակներիցն ձավարիսորտայնությունիցէ կախված եփման գործակիցը: Այն սովորաբար,տատանվում է հետնյալ սահմաններում՝ կորեկաձավարինը՝4-5,2, հնդկացորենիձավարինը՝3.2-4.0, բրինձինը՝4,3-5,2, մերկագարունը5,5-6,6 ն վարսակինը՝ 3,3-4,1:

նյութերը: կտորեղենըն պոլիմերային պատրաստված ժաՁավարը պահում են նան թղթյա պարկերում:Պահպանման ն վնասամանակ ձավարեղենըպետք է պաշտպանելխոնավացումից է նույն տուներից: Ձավարը ալյուրի հետ միասին կարելի պահպանել պահեստում:Ջրամշակմանչենթարկվածձավարի պահունակությունը ն է վատանում է: Դա հատկապես վերաբերում կորեկից վարսակից պրոցեսնաունենում ո րի է դառնացում, ստացվածձավարին, ուր տեղի արտադրվելէ րագանումէ տաք ն շոգ եղանակներին,հատկապես եթե ցածրորակիհատիկից:

Սւոուգողականհարցեր 1.

2. 3. 4.

ն

Թվարկեք արտադրվողձավարեղենիտեսականին:

եղանակներ օգտագործում Ինչպիսի՞ տեխնոլոգիական ժամանակ: ձավարի արտադրության հատիկներիցարԻնչի՞ց է կախվածտարբեր մշակաբույսերի ն սորտայնությունը: տադրվող ձավարի ելը են գնահատում ձավարի որակը: Ի՞նչ ցուցանիշներով են

4. ՁԱՎԱՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

Ձավարեղենիմեծ մասըպահպանվումէ այն արտադրող ձեռնարկություններում, իրացման բազաներում, ինչպես նա առնետրին հասարակական սննդիօբյեկտներում: Շատ հնուց ձավարը պահպանել են միայն տարայում: Տարայի առավել տարածվածը համարվում են տարբեր կտորեղենից կարված պարկերը, որոնց տարողությունը կազմում է 70 ն 50 կգ: Պարկերի պատրաստմանհամար, որպես հումք, ծառայում են բուսական թելերից

"

առաջադրանքներ

2. ՎԱՑԱԲՈՒԼԿԵՂԵՆԱՅԻՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

Արտադրության էտապները: Խմորման եղանակով հացի արտադրությունըգործնականումբաժանվումէ երեք պրոցեսների՝խմորի պատրաստում,որտեղներառումեն նան հումքի նախապատրաստումը, խմորիմշակում(հարդարում)ն հացաթխում: Նորմալ կառուցվածՀիմնական հումքի նախապատրաստում: ն քի պահանջվողելակետայինհատկություններովխմոր (կիսաֆաբրիկատ) ստանալու համարհումքը պետք է համապատասխանի հացաթխման պահանջներինն լինի նախապատրաստված: Խմորը տիրապետում է վատ ջերմահաղորդականության, ուստի նրա հիմնական բաղադրատարրերը(ջուրը ն ալյուրը) նախապատրաստումեն այնպես, որպեսզիհունցելուց հետո ստացվիխմորմանհամարանհրաժեշտջերմաստիճան(28-32 աստիճան): Ալյուրի նախապատրաստումը ներառումէ՝ տաքացումըմինչն 1020 աստիճանջերմաստիճան,մաղումը ստուգիչ մաղերով, մագնիսական սարքերով անցկացումըն խառնումը:Ալյուրը մինչն խմորատաշտ հասնելը պետք է ունենա 10 աստիճանիցոչ ցածր ջերմաստիճան,քա-

Վ,ՎԱՑԱԹԽՄԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

1. ՀԱՑԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ ԵՎ

ՏԵՍԱԿԱՆԻՆ

արդը

եց

ետերնլչարա աան արման այավեարանան կորան ալյուրի ջրախաշմանը րունակում (սպիտակուցների մակարդաա քանակությամբ սաիտակումներ ութինյնեՏ կում Ուստի օսլայի բյուրեղացում): հիմնականում օգտագործելուց ձնով: հացի էներգետիկ արժեքը(աղ. 18): '

։

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԸ

,

է զգալի

ց, ջր

ացու

ո

ւ

ՂՎ

։

-

ջուրը նպաստում է

Մեծ է օսլայի նրա առանձնահատկությունը կայանում

Որպես սննդամթերք

է նրանում,

չով մաս` աստեղ կրտադրոան որ չկա ր

Նի ա երբ

ոի

«իշտ սեխեդոգիաի բողջ զանգվածը (100 տոկոս)ուտվում է, այնդեպքում, Բո ԲՂճամը կազծում է 26, կարտ.

Տարբեր տեսակիլավորակհացի արտադրությունըշատ

ե ֆիզիկա-քիմիական կենսաբանական

բարդ

պրոցես է: Նախնադարյան մարհամարհացը եղել է քաղցրահամ օղաբլիթը: Հետագայում նա անգիտակցաբար օգտվել է խմորում գտնվող միկրոօրգանիզմների կենն նրանում ընթացող սագործունեությունից ֆերմենտայինպրոցեսնեդու

րից:

Նախ ավելացնում եկ կաթ, ճարպ, շա ձ մրգահյութն մաթ, ապա՝ շաֆրան եե այլն: Լրացուցիչ հումքի մեծ մասը նիլ,

եբերայուղատու բույսերի սերմեր մարչին Վար սովորավանիլին, հնի. էնհասոլագած մահա նագսծ կերի քերարլոմ կամ նջ փխրունություն՝ ավելացումները հետո: ներարկելուց

ն

։

ալյուրը

առաջ

պահում են տաքացվողշինություններում:Ալյուրի շատ մեծ պաշարնե-

են պահական Աա կանները դարն ԱԼ ի ն մեն Լեր: եպարկի լուրը մեջ կա ապսրկերում պահպանելիս կարող '

ուղ ԻՑ

նի

Բայց

ը

սր

ը

գոր

պնդալ(առաջանումեն գուղձեր (կոշտուկներ), էլ նան միակտոր երբեմն կերտվածքներ):Այդպիսիալյուրը խմորում շատ դժվար է հունցվում: Պարկերըկարելիսնրանցմեջ կարող են ընկնել առատուկլաբբանների կտորներ,թելիկներն այլն: Ալյուրի մաղումը կանխումէ խմորիու հացի մեջ նման երնույթներիհնարավորությունը, ինչպես նան պատահական ն եզակի վարակվածությունը վնասատուներով: Դրանիցբացի, մաղելու ժամանակտեղի է ունենում ալյուրի մասնիկներիօդահագեցում,հետնապեսն թթվածնով,որը խմորմանսկզբում, օգտագործումեն շաքա-

համար: ան «մարությամ թզորը

փոկերով կայու հանըմ, րենաներու որուն

առաանագլը Հն

նիկները(թեփը)չեն անջատում,դրա համարէլ տեղադրումեն առավել ցանցառկամ նոսր մաղեր,քան ստուգիչմաղերնեն, որոնք բնորոշ են

ալյուրի

տվյալ ելի ն սորտի համար: Աղալուց հետո, ալյուրը անցկացնում են մագնիսական սարքերով: Եթե ձեռնարկությունում առկա են հացաթխմանտարբեր հատկություններով մի քանի ալրախմբաքանակներ, ապա հացի որակի լավացման համար բաղադրատոմսում ներածում են երկու կամ մի քանի խմբաքանակների ալյուր, այն էլ որոշակի հարաբերակցությամբ:Այդպիսի եղանակինանվանում են խառնում: Խիստ պահանջներ են ներկայացվում ջրի նկատմամբ: Այն պետք է համապատասխանիխմելու ջրի ցուցանիշներին, նան բակտերիաների պարունակությամբ, քանի որ դրանցից շատերը պահպանվում են հացաթխման ժամանակ: Ջուրը ազդում է հացի համի ն խմորի խմորման վրա: Գացաթխման համար օգտագործվող ջրի որակը ն այս կամ այն աղբյուրի օգտագործման հնարավորությունըորոշում են սանիտարական տեսչության մարմինները: Հացաքխող յուրաքանչյուր ձեռնարկությունում գոյություն ունեն սարքեր ջրի տաքացման համար: Խմորի համար սահմանված ջերճաստիճան (28.30,32 աստիճան) ստանալու համար ջրի ջերմաստիճանը, խմորի հունցման ժամանակ, որոշում են հաշվի առնելով ալյուրի ջերմաստիճանըն նրա տեսակարարջերմունակությունը: Աղը նույնպես պետք է համապատասխանիսննդի համար նախատեսված ստանդարտի պահանջներին: Այն նախօրոք լուծում ն ստացած լուծույթը ֆիլտրում են: Խոշորահատիկ աղը ջրում լուծելուց առաջ լվանում են: Եթե հացի միջուկում հայտնաբերվում են աղի բյուրեղներ, ապա դա վկայումէ տեխնոլոգիայիբացահայտ խախտմանմասին: Ռեցեպտուրայիմեջ մտնող աղի քանակությունը հացի սորտերի մեծ մասի համար կազմում է ալյուրի զանգվածի 1,3-1,5 տոկոս: Միայն հացի առանձին սորտերի համար ավելացնում են մինչն 2,5 տոկոս: Աղը հացին ոչ միայն համ է տալիս, այլն լրացնում է մարդու օրվա ռացիոնի համար անհրաժեշտ աղի զգալի մասը: Աղը լավացնում է խմորի կոլոիդալ հատկությունները,իջեցնում է Ձ-ամիլազի ակտիվությունըն բարձրացնում օսլայի սոսնձաստերիլացման ջերմաստիճանը: Հացի որակը շատ բանով կախված է միջուկի փխրունության, ծակոտկենության աստիճանից: Խմորի պատրաստման ժամանակ հիմնական փխրեցուցիչը հանդիսանում են շաքարասունկը ն խմորասունկը: Դրանք բազմանում են ինչպես աեորոբ, այնպես էլ անաեորոբ պայմաններում: Խմորասնկերի բջիջները արտադրում են ածխածնի դիօքսիդը (ՇՕ2), դրանով հագեցնում են խմորը, արդյունքում ստեղծվում է գազի ճնշում, որն էլ նպաստում է խմորի փխրունացմանը: Հացաթխման մեջ օգտագործում են մամլած ն չոր խմորասունկ (որոնց արտադրության համար ստեղծվում են խմորասնկային արդյունաբերություն), ինչպես նան հեղուկ թթխմոր (խաշ): Վերջինս պատրաստում են հացաթխման ձեռնարկություններումն հատուկցեխերում: .

`

Հիմնական հատկությունները, որոնցով պետք է օժտված լինեն մամլած ն չոր խմորասնկերը, դա բարձրացմանուժն է, այսինքն: ընդունակությունը սահմանված ժամկետում ապահովելու խմորի բարձրացումը (փխրունացում)մինչն որոշակի մակարդակի: Մամլած խմորասնկերը պարունակում են 75 տոկոս ջուր, այդ պատճառովէլ պահունակ չեն: Դրանք պարբերաբարստանում են գործարաններումն պահպանում են ցածր ջերմաստիճանի(մոտ 2-4 աստիճանը) պայմաններում: Եթե խմորասնկերըսառեցված են լինում (երկարատն պահպանման համար), ապա այն հալեցնում են ցածր ջերմաստիճանիպայմաններում: Հատուկ գործարաններումպատրաստված ն տարբեր տարողունակության բանկաներում հերմետացված չոր խմորասնկերըպահպանում են իրենց բարձրացմանուժը տարվա ընթացքում:Խմորի մեջ ներարկելուց նե շաքար: Վացաթխման առաջ դրանք թրջում են` ավելացնելով ալյուր ձեռնարկություններում պատրաստված հեղուկ շաքարասնկերը պահանջում են միկրոբիոլոգիական հսկողություն, քանի որ անհրաժեշտ է հետնել զարգացող միկրոֆլորայի կազմին (շաքարասնկեր, կաթնաթթվային բակտերիաներ նայլն): Խմորի պատրաստում: Խմորի ձեավորման համար անհրաժեշտ բաղադրատարրերիքանակը հաշվարկում են 10 կգ ալյուրի հաշվով, որը համապատասխանումէ ալյուրի զանգվածի տոկոսային արտահայտությանը: Ցորենահաց արտադրելու ժամանակ 100 կգ ալյուրի հաշվով ծախսվում է (տոկոս) 0,5-2,5 տոկոս մամլած շաքարասունկ, 1-2 տոկոս աղ, 50-70 տոկոս ջուր: Վերջինիս քանակը կախված է ալյուրի ջրակլանողունակությունից: Տարածված է ցորենախմորիպատրաստման երկու հիմնականեղանակ՝ առանց խմորասնկի ն խմորասնկով: Անխմորասնկային եղանակ: Խմորի ռեցեպտի մեջ մտնող բոլոր բաղադրատարրերը ամբողջականծավալով ներարկվում են միաժամանակ: Հունցման միջոցով ստանում են խիտ կառուցվածքի խմոր: Խմոլրացման, այն ուրումից հետո, առանցհիմնականբաղադրատարրերի ն են է, նրանում պարուղարկում հետագա մշակման:Երբ խմորը խիտ նակված աղի ամբողջ նորման, խմորասնկերի զարգացման պրոցեսը տեղի է ունենում պակաս նպաստավոր պայմաններում, նման պարագայում ներարկում են մեծ քանակությամբ խմորասունկ` սովորաբար, 1.5 տոկոս: Խմորման տնողությունը՝ 3,0-3,5 ժամ: Խաշախմորման եղանակ: Խմորը պատրաստումեն երկու եղանակով, նախ ստանում են հեղուկ խաշախմոր, ապա նրան խառնում են նորմալ կազմի խմոր: Խաշախմորի մեջ ներարկում են ռեցեպտուրայով սահմանված ջրի 65-75 տոկոս ն ալյուրի 40-50 տոկոսը: Խմորասնկերը ներարկում են ամբողջությամբ, իսկ աղը, սովորաբար, ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն՝ խմորը հունցելու ժամանակ: Այն կապակցությամբ, որ խաշախմորը առավել հեղուկ կառուցվածքի է, խմորասնկերիպա173

հանջը երկու անգամ լինում է պակաս (0,75 տոկոս): Խաշախմորային եղանակիդեպքում խմորի խմորմանընդհանուր ժամկետը ավելի երկար է, քան անխաշախմորման դեպքում: Յուրաքանչյուր եղանակ ունի իր առավելություններնու թերությունները: Առավել երկարատն ն երկաստիճանխմորման պրոցեսի դեպքում լավանում է խմորիներդաշնակհատկությունները,լավ է ընթանում ալյուրի բաղադրատարրերիհիդրոլիզը ն կուտակվում են հացին համ ն բուրմունք տվող շատ նյութեր: Հացի միջուկի լավ ծակոտկենությունը, ծակոտիների կառուցվածքը, դրանց բարակությունը նույնպես բնորոշ է խաշախմորային հացի համար: Նման դեպքում հացի կեղներլինում է լավ գունավորված (վարչագույն դարչնագույն) ն հարթ: Այս եղանակի դեպքում պահանջվում է շատ սարքավորումներ,հատկապես,տաշտեր կամ խմորման համար այլ տարողություններ: Կրկնապատկվում է նան գործողությունների թվաքանակը` կապված հումքի դոզավորման (չափաքսավորում), քաշախմորի, ապա նան խմորի հունցման հետ: Այս եղանակի դեպքում ալյուրի չոր նյութերի կորուստը փոքր ինչ լինում է բարձր, որն էլ հացի ելը իջեցնում է մոտ 0,5 տոկոս: Խմորի մշակումը: Այն սկսում են խմորմանշրջանում: Կուտակված ածխածնի երկօքսիդը խմորում տեղաբաշխվում է անհավասարաչափ` առաջացնելով խոշոր բշտիկներ ն պղպջակներ: Խմորի ամբողջ զանգվածի փխրունացման ն նրա օդահագեցման համար խմորմանժամանակկատարում են 1-2 վերախառնում:Այդ դեպքում գազի մեծ մասը հեռանում է, սակայն մնացածը լավ տարաբաշխվում է, իսկ կուտակումը վերստին ընթանում է արագորեն խմորասնկերի բջիջների մի մասի աեորոբ շնչառության անցնելու միջոցով: Նստած (հասունացած) խմորը նախ բաժանում են անհրաժեշտ մեծության կտորների՝ այն հաշվով, որ թխելուց հետո ստացվի վաղօրոք նախատեսվածզանգվածով ար-

տադրանք: Կտրտված կտորները ձնավորում են խմորի կառուցվածքը լավացնելու ն ապագա արտադրանքինիր ձենըտալու համար: Վերջնական ձնավորվածխմորը անցնում է իր ավարտականփուլին: Այդ շրջանում խմորի մեջ շարունակվում է խմորումը ն ձենավորված խմորագունէ: Վերջնական դը փխրունանալով`նկատելիորենծավալով մեծանում ձնավորումը իրականացնում են 32-35 աստիճանի ջերմաստիճանի դեպքում: Հացի ձնավորումը շատ պատասխանատումիջոցառում է: Նրա կարճ տնողության դեպքում, նույնիսկ, լավ գազապահման ընդունակությամբօժտված խմորը չի հասնում պահանջվող ծավալի: Խմորի երկար պահպանումը հանգեցնում է նրա փոքրացմանը, եթե ոչ ձնավորման շրջանում, ապա թխմանժամանակ: Ձնավորվածխմորի ուղղակեցվածքի կանոնավորումը տնում է 25-120 րոպե՝ կախված ալյուրի հատկություններից, ռեցեպտուրայից, խմորագնդերի քաշից, գործընթացի

պայմաններից (կաղապարներում,կամ առանց դրանց, ջերմաստիճան): Չացաթխում:Հացի պատրաստմանվերջնականէտապը համարվում է տարբեր կառուցվածքի հացաթխմանխցերում պահելը: Հացաթխումը իրականացնում են կաղապարներումնե սալահատակի վրա: Թխման գործընթացում խմորը վերածվում է հացի՝ բավականին ամուր ն կայուն: Արտադրանքիտ̀եսակի կախված հացաթխումն իրականացնում են 220-280 աստիճան ջերմության պայմաններում: Հացաթխմանժամանակ խմորի ն ապագա հացի մեջ ընթանում են տարաբնույթ ջերմ ու ֆիզիկական կոլլոիդալ, միկրոբիոլոգիականն կենսաքիմիականպրոցեսներ: Հացաթխման խցիկում եղած ջերմաստիճանին մոտ ջերմություն լինում է խմորագնդիմակերեսին, կեղնի ձնավորման շրջանում: Ապագա հացի ներքնամասը (միջուկ) միայն հացաթխմանվերջին շրջանում է տաքանում, համարյա մինչն 100 աստիճան, քանի որ տաքացման համընթաց միջուկից գոլորշիանում է խոնաընդորում գոլորշիացմանգոտինաստիճանաբարխորանումէ: վությունը, Վացաթխմանխցիկի բարձր ջերմաստիճանիազդեցությամբ կե-. ղնը զորանում է, սակայն չի հաստանում ն չի վառվում, քանի որ նրա միջով է անցնում միջուկից գոլորշիացող խոնավությունը: Խմորի մակերեսի վրա բարձր ջերմաստիճանիազդեցությունը առաջացնում է օսլայի դեքստրինացում ն շաքարների կարամելացում: Դրանով էլ բացատրվում է կեղնի ներկվածությունը դեղնա-վարդագույն ն դարչնագույն երանգով: Վառարանում գտնվող խմորում շարունակվում են միկրոբիոլոգիական ն ֆերմենտային պրոցսները: ձետագա գազագոյացման ն տաքացման հետնանքով խմորի ծավալը մեծանում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ բարձրացող ջերմաստիճանը չի կանգնեցնում տվյալ պրոցեսը: Խմորման միկրոֆլորայի կենսագործունեությունըդանդաղում է 40 աստիճանբարձր ջերմաստիճանին գործնականորենընդհատվում է 60 աստիճան ջերմաստիճանի դեպքում, չնայած նրա մի մասը (հատկապես կաթնաթթվայինբակտերիաները)պահպանվում է նան հացաթխումից հետո: Առավել բարձր ջերմության դեպքում (70-80 աստիճան) ֆերմենտների ակտիվությունն ընկնում է 60-70 աստիճան ջերմաստիճանի դեպքում խմորը ձնափոխվում է հացի: Սպիտակուցներիկօագուլյացիայի (մակարդում) արդյունքով ծակոտիների պատերը կայունանում են, որն ամրանում է հացաթխմանհաջորդ էտապում ն հացի հովացման ժամանակ: Հացի որակը մեծապես կախված է հացաթխմանռեժիմից: Եթե հացաթխման խցիկում ջերմաստիճանը լինում է անբավարար, ապա խմորը տաքանում է դանդաղ, նրա մեջ այլ կերպ է տեղաշարժվումխոնավությունը, գոյանում է փոքր ծակոտկենությամբ կամ անծակոտկեն տեղամասերմիջուկում, փոխվում է հացի ձնը, կեղնեըմնում է անգույն:

Ավելցուկային ջերմաստիճանի դեպքում հնարավորը անթափանց կեղեի առաջացումը ն դրա անջատումը խմորի մյուս մասերից, որոնց կեղեր զորանում ն գեր տաքանում է, իսկ միջուկը ձնա-

աաա հա ված

էէ

պետք նշելնշել նան հ հացիքարթուաց հետ պետք նան ապված պակասուրդի հետ 10-12 ժամ է անց: Դեռնս Ժ. Բուդրսնորվում թխելուց է, կապված սենգոն հաստատել որ հացի քարթուացումը է նրա չորացման հետ: Ուստի,բավական է քարթուացած հացը վառարանում տաքացնել, ն այն շատ կարճ ժամանակահատվածումձեռք է բերում թարմ հացին բնորոշ հատկություններ ն դառնում շատ փափուկ: Քարթուացման հիմքում ընկած են միջուկի հիճնականբաղադրատարրերիօսլայի ն սպիտակուցների հիդրոֆիլ փոփոխությունները: Օսլայից խոնավությունը կլանվում է մակարդվածսպիտակուցների կողմից: Հացի տաքացումը ժամանակավորապես վերականգնում է հացաթխման ժամանակ դիտվող պատկերը: Հացի քարտուացումը դանդաղեցնող շատ եղանակներ գոյություն ունեն (քիմիական հավելումների օգտագործում, սառեցված վիճակում պահպանելը: ացի ելը: Դա արտադրանքի զանգվածի կշիռն է արտահայտվածտոկոսներով՝օգտագործվածալյուրի նկատմամբ:Հացի ելը կախված է շատ գործոններից՝ ալյուրի խոնավությունից ն ջրակլանողունակությունից, խմորի պատրաստմանեղանակիցն ռեցեպտուքաշապակասորդին քաշաչորացման մեծությունից ն այլն: Ուստի հացի ելը տատանվում է շոշափելի սահմաններում(120-150 տոկոս), որը նորմավորված է յուրաքանչյուր սորւոի համար: Նորմերն անհրաժեշտ են հումքի ճիշտ օգտագործման,տեխնոլոգիականպրոցեսների կազմակերպման, հացաբուլկեղենի որակի բարձրացման ն արտադրության տարբերէտապներումկորուստներիդեմ պայքարելու համար: ման մասին, որը

-

պատրաստի

րան,

3. ԳԱՑԱԹԽՄԱՆ

`

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԵՐԻ

ՏԻՊԵՐԸ

.Քաղաքներում հացը հիմնականում արտադրում են տարբեր արտադրողականությամբ հացագործարաններում: Դրանք սարքավորված են բաժնաչափիչներով՝ ալյուրի, ջրի ն հումքի բոլոր տեսակների համար, խմորախառնիչներով, խմորաբաժանիչներով, խմորահարթիչներու, խմորագլանիչներով, այլ տիպի մեքենաներով կամ ագրեգատներով, տարբեր համակարգի վառարաններով: Խոշոր բնակավայրերում հացագործարանների արտադրողականությունը, օրվա ընթացքում, հասնում է տասնյակ ն հարյուրավոր տոննաների:Ստեղծված են հոսընթաց գծեր՝ հացաբուլկեղենիարտադրությանհամար: Հացաթխմաներկարատնությունըկախված է արտադրանքի քա176

շից ն ալյուրի սորտից: Ինչքանփոքր է արտադրանքիկշիռը, այնքան էլ այն արագ է թխվում: Այսպես,օրինակ, մանրահատայինըտնում է ընդամենը 8-12 րոպե, 0,5 կգ ցորենաբատոնը15-17 րոպե 280-240 աստիճան ջերմաստիճանիպայմաններում: Մեկ կգ-ոց հացը թխում են 40-60 րոպեում: Խմորի ձնափոխումը ուղեկցվում է հացի քաշի կորստով, որը անվանումը: Այն առաջանում է խմորից ստացել է քաշապակասորդ ջրի

նոտադրանքի ն խոտան քոնշիացեաը (էթիլհիր ածմասնակի ալդեհիդներ այլն) հետնանքով: Պակասորդի խածնի դիօքսիդ,

մե-

ն

քաշից ն ծությունը կազմում է 6-10 տոկոս ն կախված է արտադրանքի տեսակից,հացաթխմանռեժիմներից:Պակասուրդը ամենից առաջ տեկեղնում խոնավության կորստի հետնանքով: Ինչքան ղի է ունենում փոքր է արտադրանքիկշիռը, այնքան էլ նրա քաշի ն ծավալի մեծ տոկոսը կազմում է կեղնը, այնքան էլ մեծ է քաշի պակասուրդը: Իհարկե, մանրահատային արտադրանքի միջուկը ունենում է ցածր խոնավություն, քան խոշորները: էական նշանակություն ունի հացաթխմանխցիկի օդի խոնավությունը: Գոլորշաօդային միջավայրի համապատասխան ռեժիմի դեպքում քաշապակասուրդը լինում է պակաս: Սալահատակի վրա թխած հացը ավելի մեծ պակասուրդ է տալիս, քան այդպիսի քաշի հացը, որը ստացվում է կաղապարներում: վարվեցողության դեպքում տաք հացը հեշտությամբ ճմրթվում, կորցնում է ձեր, ծակոտկենությանկառուցվածքը ն դառնում խոտան: Ուստի վառարանից հանված հացը տեղավորում են հատուկ դարակաշարերի վրա, հովացման համար: Հովացման ընթացքում խոնավության մի մասը միջուկից անցնում է կեղնի մեջ, որի խոնավությունը, մոտավորապես,բարձրանում է մինչն 10 տոկոս հացի հովացումը ուղեկցվում է խոնավության գոլորշիացմամբ, որին անվանում են չորա-

"Անփույթ

պակասորդ,որը պահպանմանառաջին3-6 ժամերին հասնում է 2-4 տոկոս: Քաշապակասուրդի չափը կախված է հացի տեսականուց, քաշից, ինչպես նան պահեստումօդի ջերմաստիճանիցն խոնավությունից: Հացաբուլկեղենը առետրի ցանց ն ճաշարաններ առաքում են այնպես, որ բացառվի դրանց ձեախախտումըն մեծ չափերի հասնող պակասուրդը: Տեղափոխման համար օգտագործում են հատուկ ավտոֆուրգոններ ն սայլակառքեր՝ շարժական դարակաշարքերով: Այնուհետն խմորման պրոցեսները սկսեցին կատարելագործվել նոր հունցվող խմորի մեջ ներարկելով հին խմորի մի փոքր կտոր (թթվախմոր) ն վերջապես արդյունաբերական միկրոբիոլոգիայի զարգացման հետ միասին միկրոօրգանիզմներիորոշակի խմբեր (շաքարասնկեր ն կաթնաթթվայինբակտերիաներ): .

է77

Հացի

ն

հացաբուլկեղենի քիմիական կազմը (տոկոս)

Արտադրանք

`

Տ|

Տ

Ցորենահաց Կաղապարահացթեփահան

44318112

Երկրորդ սորտի ալյուրից

41.2

Առաջինսորտի ալյուրից երկրորդ

395176

ալյուրից

Բարձրսորտիալյուրից

Աի

39.3

սորտի

ալյուրից

Աշորահաց հասարակ

Բարու ից

լ

|

|

8.

|

Բատոններ ցորենի

առաջին |

սորտի ալյուրից Բուլկա-ցորենի առաջին սորտի|

ալյուրից

Օ

|42

12 | 46 0.6 | 52.3

|

1.3

||09|497

|

|

| 481 |

|

111403

37.2

|

7.9

|

34.3

|

7.7

|

2.4

Ը

| 58.4

0.

40.1

պ

|

|2«Յ

Տ

|

2.0

|

0.3

|

|

|

|

Ջ. 5ա ի-2: -- 55

Ց

|ԾՏՑ|

| |

Աշորա-ցորենահաց հասարակ, 46917 կաղապարահացթեփահան

ալյուրից

Ջ՝ 5Յ

Յ|82 Յ |

47516511

|:

|ՏՔՑՏ|

Ը

Ց «լ

ք

Մ»

| |

|

|

|25

| 811

02.

|

|

|

|

Ներկայումս կիրառվում է հացաբուլկեղենի ն այլ արտադրատեսակների արտադրության երկու հիմնական եղանակ քաղցրահամ մթերքների պատրաստում, որոնց համար բնորոշ է խմորման բացակայությունը ն խմորիխմորումը (կենսաբանական),այն էլ մի քանի ժամվա ընթացքում: Քաղցրահամալրաարտադրանքները,մակարոնը,վերմիշելը, լապշան ն պրյանիկների(քաղցրաբլիթներ) մի քանի ձները ն հացի ազգային սորտերը ստանում են անմիջապես:Հացամթերքներիհիմնական մասըանցնում է խմորի խմորմանստադիան: Կենսաբանական եղանակով խմորի պատրաստման ժամանակ կորչում է ալյուրի չոր նյութերի 2-3 տոկոսը, որը հիդրոլիզվում ն սպառվում է միկրոօրգանիզմներիկողմից: Սակայն, ալյուրի բաղադրամասերի հիդրոլիզացման պրոցեսի ընթացքում այդպիսի եղանակով պատրաստված հացի չոր նյութերի մարսողականությունըավելանում է 2-4 տոկոս: Հացի լավ մարսմանը ն աղեստամոքսայինտրակտի աշխան միտանքին նպաստում են նան նրանում պարունակվող կաթնաքթքբուն

ջուկի ծակոտկենկառուցվածքը: Հացաբուլկեղենիտեսականինհասնում է հարյուրների, որոնք ին մարսողարարից տարբերվում են արտաքին տեսքով, ձնով, համով են է արտադրում հացը Դա որ նրանով, բացատրվում կանությամբ: տարբերելի ն սորտի ալյուրից, այն էլ ոչ միանմանռեցեպտ (բաղադեղանակներիկիրառմամբ:' րատոմսով)ն տեխնոլոգիական Հացաբուլկեղենայինարտադրանքըբաժանում են հետնյալ հիմնականխմբերի` աշուրայի տարբեր ելի ալյուրից ստացված հաց, աշուհաց (ցորեն-աշուրա ն աշուրա-ցորեն ալրա-ցորենաալրախառնուրդի յուրի հաց), ցորենի տարբեր ելի ն սորտի ալյուրի հաց, ցորենի ալյուրից

արտադրանք պատրաստվածբուլկեղեն ն կաթնահունց,յուղահունց Աօղաբլիթներ): ( բուբլիկներ՝ արտադրանքի օղաբլիթային (հատային), ստանում

են հատա-

ռաջին երեք խմբին պատկանողարտադրանքները յին եղանակովկամ. որոնց կշիռը ավելի հաց անվանում այն արտադրատեսակներին, քան 500 գրամ է, ցորենի ալյուրից ստացված բուլկեղեն, որոնց կշիռը է, մանրահատբուլկեղեն,երբ կշիռը 200 գրամ ն դրա

նար Արան նից Հացաթխման

-

համար օգտագործվողհումքը շատ բազմատեսակ երկու խմբի՝ հիմնականն լրացուցիչ: Հիմնականեն հահամարվում այն ամենը, որն անհրաժեշտէ խմոր ն հաց ստանալու ն աղը: մար, դրանք են՝ ալյուրը, ջուրը, փխրեցուցիչները(խմորասունկ) Երբեմնհիմնականհումքին դասվում է նան շաքարը, որը փոքր քանակությամբ ներարկվում է խմորի մեջ շաքարասնկերիկենսագործունեությունը ակտիվացնելու համար, փաստորենսնկերի համար ստեղծում են սննդարարմիջավայր: Լրացուցիչ հումքը ներարկում են բաղադրամասերիմեջ, հացի սննդավետությունը բարձրացնելու, էներգետիկ արժեքը մեծացնելու, սպիտակուցների,անփոխարինելի ամինոթթուների, վիտամինների, կալցիումի պարունակությունըընդլայնելու, կամ որոշակի համային հատկություն, բուրմունք, կեղնի գույն ն միջուկին փխրունությունտալու է:

Այն բաժանում են

համար:

Գյուղական վայրերումհացաթխումըիրականացվումէ երեք տին պի ձեռնարկություններումմեքենայացված,կիսամեքենայացված են առավել բոլոր Առաջիններումմեքենայացված տնայնագործական: աշխատատար պրոցեսները ալյուրի մաղելը, խմորի հունցելը, նրա մեմշակումը,հարդարումը,կտրտումըն հացաթխումը:Երկրորդներում քննայացվածեն օպերացիաներիմի մասը, իսկ տնայնագործականում դեռես շատ բան արվում է ձեռքով: Գյուղական վայրերի յուրահատուկ պայմանները (բնակչությանապակենտրոնացում,ոչ մեծ բնակավայեն առաջացնումունենալու ոչ մեծ արտադրորեր) անհրաժեշտություն

ղականությամբձեռնարկություններ: Հացագործարանումցորենախմորիպատրաստման սխեմանՍներկայացվածէ թիվ 9 նկարում: Ալյուրը պարկերիցլցնում են (ըստ ռեցեպտուրայի) ալրախառնիչ արկղերի մեջ 1. Այնտեղ այն խառնվում ն մատուցվում է ժապավենայինուղղահայացփոխադրիչներին 2. որը ալյուրը հասցնում է փոկամաղերին 3. որտեղից ժապավենով 4. ալյուրը փոխանցվումէ սիլոսահորերիմեջ 5. Անհրաժեշտությանչափասահմաններում սնող ժապավենները6. ալյուրը ուղղում են ալրաչափերի մեջ 7. որտեղ այն կշռում են նախատեսված քանակությամբ: Ավտոալրաչափիչները տեղադրվածեն խմորախառնիչներից վերն 10, որին միացված է տաք 11 ն սառը 1 ջուրը, որը ավտոմատիկջրաչափով խառնվում է մինչն պահանջվողջերմաստիճանի 9. Աղի լուծույթը պաւտրաստում են աղալուծիչներում: 13. Աղի չափաքանակըսահմանում են բաքերում 11. մամլած խմորասնկերից սուսպենզիան (կախույթը) պատրաստում են չափաքանակիչներում8. Խմորի հունցման համար անհրաժեշտ բոլոր բաղադրատարրերըներարկումեն տաշտի մեջ ն խառնում են խմորախառնիչմեքենաներիլծակներով:Տաշտերը 12, խառնվածխմորովգլորում են մի կողմի վրա` խմորման համար: Խմորատաշտերում խմորի մամլման համար, պահանջվողժամկետում հերթականությամբ խմորախառնիչմեքենաներովայն մշակում են: Հասունացածխմորը գնում է հետագա մշակման: Ձեռքով կամ խմորաբաժանիչ մեքենայով այն բաժանում են պահանջվող մեծության ն ուղղում են ձեավորմանն մշակման: Հացը պատրաստում են տարբեր համակարգիտաքացվող վառարաններում: Հացի արտադրության տեխնոլոգիականպրոցեսները անընդհատ կատարելագործվում են: Դա էլ հնարավորությունէ տալիս առավել խնայողաբարծախսել հումքը, կրճատել հացի արտադրության տարբեր էտապներիժամկետները,բարձրացնել նրա սննդարժեքըն համային որակը: Չափազանցկարնոր է անցումը մանրահատային հացաբուլկեղենի մասսայականարրտադրությանը,որը զգալիորեն նպաստում է հացի Պակասկարնոր չէ, ազգաբնակչությանդաստնտեսմանը: տիարակությունը՝ հացի նկատմամբհոգատար վերաբերմունքը ցուցա-

բերելու գործում:

Խմորի պատրաստում

Սարո Գենդերի Բաժանում

կի նրիրովոաինը Սոր,որ,

«-Ղ.

'

Հունցում

-----:ԻԼ

։

Խմորում

Գնդերի կլորացում

Նախնական հասունացում

Վ

Տրորում ՛

Գոդերի Բրրու կարջոնկան Հ

Խմորում ր

Վերջնական ւրա: հասունացում

Հացի հովացում ն պահպանում Նկ.

4. ՎԱՑԱԲՈՒԼԿԵՂԵՆԱՅԻՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Հացաբուլկեղենի որակը նորմավորում են պետական ստանդարտները: Հաստատված են նան դրանց որակի որոշման եղանակները: Հացի յուրաքանչյուր արտադրատեսակիհամար գոյություն ունեն որոշակի տեխնիկական պայմաններ` նշելով ռեցեպտուրան ն արտադրանքի տեսականին,մեծաթիվ սորտերի համար մշակված են ստանդարտներ: Հացը արտաքին տեսքով(ձնով, մակերեսովն կեղնի գույնով), միջուկի կառուցվածքով (թխվածություն, հունցվածություն, ծակոտիների կառուցվածք, առաձգականություն, թարմություն), համով ն հոտով պետք է համապատասխանի որոշակի հատկանիշների: Պարտադիր կերպով որոշում են ֆիզիկա-քիմիականցուցանիշները` խոնավությունը, ծակոտկենությունը ն միջուկի թթվայնությունը: Աշորահացի միջուկի

խոնավությունը 48-51 տոկոս չպետք է բարձր լինի, ցորենի թեփահան ալյուրից ստացված հացինը 48 տոկոս, սորտային ալյուրից պատրաստվածինը` 43-45, մանրահատային հացաբուլկեղենային արտադրանքինը՝ 39-41 տոկոս: Աշորահացի ծակոտկենությունը 45-48 տոկոս պակաս չպետք է լինի, ցորենի սորտային ալյուրից ստացված հացի մեջ 63-72 տոկոս ոչ պակաս (տարբեր սորտերի համար): Աշորայի հացի թթվայնությունը պետք է կազմի 12 աստիճանոչ ավելի աշորա-ցորենայինը՝ 11, երկրորդ սորտի ալյուրից ստացված ցորենահացինը 4 աստիճան, բարձր ն առաջին սորտի դեպքում 3 աստիճան: Հացի մեջ անթույլատրելի է հիվանդությունների նախանշանները, կողմնակի, այդ թվում նան ծանր մետաղներիաղերի առկայությունը:

Ստուգողական հարցեր 1. 2.

Յ. 4. 5. 6.

7. 8.

9.

ն

ԳԼՈՒԽ

առաջադրանքներ

ՅՈՒՂԱՏՈՒ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՍԵՐՄԵՐԻՑ ԲՈՒՍԱԿԱՆ

ՅՈՒՂԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ինչո՞ւմն է կայանու. հացաբուլկեղենային արտադրանքի դերը սննդի հարցում: Նշեք արտադրվող հացաբուլկեղենային արտադրանքի տեսակները: արտադրու արտադրան ԲՈղոնայի տադրանքի արտադրութ Թվարկեքհացաբուլկեղենային

աան մղաքակները:

Ինչո՞ւմ է կայանում հացաբուլկեղենայինարտադրանքի արտադրության կենսաբանականէությունը:

Տվեք հացաթխման համար օգտագործվող հիմնական ն լրացուցիչ հումքի բնութագիրը: Ցորենախմորի պատրաստման ինչպիսի եղանակներ գոյություն ունեն: Ինչո՞ւմ է կայանում աշուրահացի արտադրության առանձնա-

հատկությունը:

Նշեք հացաթխմանձեռնարկությունների հիմնական տեխնոլոգիական պրոցեսները: Ո՞ր որակական ցուցանիշներով են գնահատում հացաբուլկեղենային արտադրանքը:

1. ԲՈՒՍԱԿԱՆ ՅՈՒՂԵՐԻ

ՍՏԱՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Բուսական յուղերն ունեն բազմակողմանիկիրառություն: Դրանք գործածում են սննդի մեջ որպես բարձր կալորիականությամբօժտված մթերքներ: Դրանք օգտագործում են սննդարդյունաբերության գրեթե բոլոր բնագավառներում(հրուշակեղենի, պահածոյագործության, հա-. ցագործության ն խոհարարությանմեջ): Բուսական յուղերը օգտագործում են նան տեխնիկականնպատակներով՝ լվացման միջոցներ, օլեֆ, լաքեր, ներկանյութեր, անջրաթափանցիկ գործվածքներ, մոմլաջապատ նյութեր, պլաստամասսա, արհեստական կաշի, քիմիական ս տեքստիլ արդյունաբերության բազմապիսի ապրանքներ արտադրելու համար: Բուսականյուղերը ն դրանց վերամշակումիցստացված արտադրանքները օգտագործում են դեղագործական,կոսմետիկ ն բուժական պրեպարատներըպատրաստելու համար: Վերամշակումից ստացված մնացորդները,քուսպը ե շրոտը արժեքավոր սպիտակուցով հարուստ խտացրած կերեր են գյուղատնտեսականկենդանիներիհամար: Յուղի պարունակությունը սերմերում կախված է յուղատու մշամշակաբույսերի տեսակից ն սորտային առանձնահատկություններից, կության պայմաններից,պարարտացումից,հասունացման ն բերքահավաքի ժամկետից: Այդ կերերի օգտագործմանհնարավորրությունը հիմ"`

նականում որոշվում է քիմիականկազմով: Բուսականյուղ ստանում են նան գյուղական վայերում: Մեր հանրապետությունում նույնպես կան յուղահան տարբեր հզորության ձեռնարկություններն հիմնականում ստանում են կտավատիձեթ: Վերամշակող արդյունաբերականձեռնարկություններըհիմնականում հագեցված են բարձր արտադրողականտեխնոլոգիականսար-

քավորումներով:

Արնածաղկի,կտավատի, սոյայի, ելածուկի, գետնանուշի Ա այլ մշակաբույսերի սերմերի մաքրման նպատակովօգտագորտարբեր կառուցվածքիսեպարատուրներ:Յուղասերմերի չորացումը մինչ չափավոր խոնավության մակարդակիհասցնումը պահանջում է չորացման տեխնոլոգիայինորմալ ընթացք: Որպես կանոն հումքը չորացնում են արհեստականեղանակով,հատուկչորացող գործարաններում:Հումքը չորացնում են թմբուկային-պնեմատիկ կամ հորանոցային չորանոցներում, ընդ որում պահպանելով այդ նպատակի համար սահմանվածռեժիմնելյով: Յուղասերմերի կեղնահանման ն միջուկից կեղնի անջատման տեխնիկանկախված է ֆիզիկամեխանիկական հատկություններից:Կիրառում են հետնյալ եղանակները՝ կեղնի ջարդում հարվածելով(արնածաղիկ), նրա խտացում (տզկանեփ),կեղնի ն մասնակիորենէլ միջուկի կտրատում (բամբակենուսերմեր) ն այլն: Դրանց համապատասխան էլ օգտագործում են այնպիսի մեքենաներ,որոնց բանվորական օրգանները գործում են սերմերին հարվածելու բազմապատիկ կամ միապատիկ սկզբունքով: Սերմերիցյուղը հանում են երկու հիմնական եղանակով՝ մեխանիկական,որի հիմքում ընկած է մանրացվածհումքի մամլումը ն քիմիական (էքստրակցիոն), որի դեպքում մասնագիտորեննախապատրաստված յուղահումքը մշակում են օրգանական լուծիչներով: Տարբեր մշակաբույսերի նշված եղանակներիկիրառմամբվերամշակում են ոչ միատեսակտեխնոլոգիականսխեմայով:Վերամշակման սկզբունքային տեխնոլոգիականսխեման կայանում է հետնյալում՝ սերմերի մաքրումը խառնուրդներից,յուղասերմերի չորացում, սերմերի կեղնանջատում, ռուշանկայի անջատում, միջուկի մանրացում ն խոնավաջերմային մշակում, մամլմալ կամ էքստրակցիոնեղանակովյուղահանում, յուղի մաքյուղատու ծում են

րում:

Յուղասերմերիմաքրումը ն սորտավորումը հիմնվում են սերմերի ն խառնուրդների տարաչափությունների ն աերոդինամիկհատկությունների վրա: Կեղնահանմանմիջոցով ստացված արտադրանքը կոչվում է ռուշանկա: Այն իրենից ներկայացնումէ ամբողջականն ջարդված միջուկների խառնուրդ, ամբողջական ն ջարդված կեղնի, ինչպես նան ամբողջականն չջարդված սերմերի համակցություն:Ապա ռուշանն օդաճնշմամբգործող զտիչներովբաժանում են: կան սեպարատներով ,

Ռուշանկայի բաժանման սխեման ն ֆրակցիաներիձնավորումը տարբեր մշակաբույսերի համար միատեսակչէ: Որպեսզի յուղահանման պրոցեսըհեշտանա կեղնահանված ամբողջական կամ փշրված միջուկները գլանահաստոցներով մանրացնում են: Վիմնականումօգտագործում են հնգաթն հաստոցներ: Գլանահաստոցներով մանրացված միջուկին անվանում են տրորանյութ Այն երկար չի կարելի պահել, քանի որ ֆերմենտների ազդե(Կու): ցությամբ տեղի է ունենում ճարպերի հիդրոլիզ, բաղկացուցիչ մասերի, որը վատացնում է յուղի ինչպես տեխնիկականայնպես էլ սննդային որակը: Դրանից խուսափելու համար տրորանյութը տաքացնում են մինչն 90-97 աստիճան ջերմաստիճան: Արդյունքում փոխվում է նրա կառուցվածքը, պակասում է յուղի մացուծիկությունը, որի շնորհիվ տրորանյութը հեշտությամբմամլվում է, ն ավելանում է բուսական յուղի ելը: Տաքացման պրոցեսում տրորանյութը խոնավացնում են գոլորշիով կամ ջրով ն լավ խառնում: Այդպիսիմշակման միջոցով վերաբաշխվում է յուղի կապի ձնեըմիջուկի սպիտակուցային կոմպլեքսի հետ ն առաջանում է յուղի մակերեսային շերտ. որը հեշտությամբանջատվում է մամլելիս: Տրորանյութը խոնավացնումն բովում են տարբեր կառուցվածքի ն հզորության բովարաններում:Այդ ճանապարհովպատրաստվածարտադրանքին անվանում են փլուշ (չեչ): Ապա փլուշը տալիս են մամլիչներին՝ յուղը քամելու համար: Այդ նպատակի համար օգտագործում են անընդհատ գործողության փողրակ-փոխադրիչ մամլիչներ: Փլուշը թանձրացվում է փողրակներով,իսկ յուղը հոսում է շերտաձողիկների արանքով փլուշը սովորաբար մամլում են երկու անգամ: Մամլման եղանակով յուղի արտադրության ժամանակ ստանում են երկու տեսակի արտադրանք՝յուղ ն քուսպ, ըստ որում վերջինիս մեջ մնում է բավական քանակությամբ յուղ: էքստրակցիոն (լուծամաղման) եղանակի դեպքում անջատվում է ավելի շատ յուղ: (Օափոններում,որին անվանում են քուսպ, մնում է մինչն 1 տոկոս յուղ: էքստրակցիոն եղանակով յուղի արտադրության համար որպես լուծիչ օգտագործում են թեթն բենզին ն հեքսան: Լուծիչն Օգտագործելուց առաջ յուղի մի մասը քամում են շնեկային (փողորակ) մամլիչներով: էքստրակցիայի համար հումքի նախապատրաստումը սկզբունքորեն չի տարբերվում մամլման համար նրա նախապատրաստումից: Արտադրության երկու եղանակի դեպքում էլ յուղը պարունակում է կարծր ն կոլոիդալ խառնուրդներ, մասնավորապես սպիտակուցայինն լորձային նյութեր, ֆոսֆատիդներ,ուստի ենթակա է մաքրման՝ ռաֆինացիայի: Ռաֆինացմանեղանակներըտարբեր են, կիրառվում է ֆիզիկական (նստվածքարկում ցենտրիֆուգում, ֆիլտրացում), քիմիական (հիդրատայիա, հիմնային ռաֆինացիա, ներկանյութերի օքսիդացում), ֆիզիկաքիմիական (պարզեցում, հոտազերծում-թռչողնյութերի անջա185

տում, որով պայմանավորվածէ յուրահատուկ համ ն հոտ, ազատ

պաթթուների հեռացում): նստվածքարկելու համար յուղը պահաններում հանգիստ են թողնում երկար ժամանակ: Առավել ծանր մասնիկները նստում են հատակին: Յուղը մեխանիկականխառնուրդներիցն ջրից մաքրում են տարբեր ցենտրիֆուգերով: Ֆիլտրացումը թույլ է տալիս հեռացնել մեխանիկական խառնուրդները.որոնց խտությունը (հոծություն) չի տարբերվում յուղի խտությունից: Յուղը ֆիլտրում են (քամում) հատուկ գործվածքներովկամ գործվածք ն ֆիլտրաթղթյաֆիլտր-մամլիչներով: 250-300 արտադրողականությամբ (օրվա ընթացքում) գործարաններում յուղը հիմնականում ենթարկում են կրկնակի ֆիլտրացիայի: Խոշոր մասնիկներն անջատվելուց հետո արտադրանքն անցնում է առաջնային (տաք) ֆիլտրացիայի: Որից հետո օդային կալորիֆերների օգնությամբ յուղը հովացնում են մինչն 20-25 աստիճան: Ֆիլտրացված ն հովացված բուսական յուղը առաքում են պահեստներ՝ պահպանման համար: Առաջատարգործարաններում յուղի առաջին տաք ֆիլտրացիայից հետո հիդրատացիոնեղանակով մաքրում են, այսինքն` նրանից հեռացնում են կոլլոիդա-լուծվող ֆոսֆատիդները, սպիտակուցայինն այլ նյութեր: Յուղի մեջ ներարկելով հագեցած գոլորշի կամ ջուր ն խառնելով դրանք, խոնավացնում են սպիտակուցայիննյութերը ն ֆոսֆատիդները: Վերջինս ունենալով հիդրոֆիլ հատկություններ հիդրատացիայի պրոցեսում ինտենսիվորեն ջուր է կլանում, որի հետնանքով ուռչում Է ն խոշորանում: Արդյունքում առաջանում են փաթիլներ ընկնելով նստվածքի մեջ: Յուղը առաջին տաք ֆիլտրացիայից ն հիդրատացիայից հետո անցկացնում են սեպարատուրներով:Այդ դեպքում առավել ամբողջությամբ անջատվում են ֆոսֆատիդներըն ջուրը: Սեպարատորներովանցկացնելուց ն չորացնելուց հետո յուղը, երկարատն պահպանման ժամանակ անգամ մնում է թափանցիկն նստվածք չի տալիս: Բուսական յուղերը ազատ ճարպաթթուներիցմաքրելու տարածված եղանակներից մեկը նրա մշակումն է հիմնային (ԱՇՕՒ) թույլ լուծույթներով: Ճարպաթթուների ն հիմքերի փոխներգործությանդեպքում առաջանում է չեզոք, յուղի մեջ չլուծվող աղեր-ռճառ, որը ընկնում է նստվածքի մեջ փաթիլների ձնով: Մաքրված յուղը հասցվում է վակուում-չորանոց, որտեղ չորացվում Է չընդհատվող հոսքով: Կալորիֆերներում նրա հովացումից հետո (մինչն 25-30 աստիճան) արտադրանքը կշռում ն ուղարկում են պահպանման: Բուսական յուղերը ներկանյութերիցմաքրում են սորբցիոն ռաֆինացիայով: Յուղը մշակում են հատուկ փոշիներով, որոնց մանրագույն մասնիկները ադսորբցում են ներկանյութերը:Սպիտակացնելու համար օգտագործում են սպիտակեցնողկավ նւյլ սորբենտներ:

համի հեռացման համար հատուկ ապարատներով իրականացնումեն յուղի հոտազերծում յուղաշերտի միջով անցկացնում ս գերտաքացվածջրագոլորշի. որի հետ տարվում են գոլորշիացող արոմատիկ (անուշահոտ) նյութերը: Ռաֆինացվածյուղը պահպանում են ամուր մակափակ զետեղարաններումառանց օդի խոնավության ն լույսի մուտքի: էքստրակցիոնեղանակովյուղի ստացումը թույլ է տալիս կիրառելու բարձր արտադրողական, փողրակային (շնեկային) անընդհատ գործողության էքստրակտորներն տեխնոլոգիականայլ սարքավորումներ: նման դեպքում սերմերիցյուղն անջատվում է առավել ամբողջությամբ ն նրա կորուստը իջնում է մինչն 1 տոկոս: Օրգանական լուծիչների օգտագործման հետ կապված պահանջվում է առավել խնամքով իյուղի մաքրումը: րականացնել Յուղահանման մեխանիկական եղանակի դեպքում օգտագործում են տարբեր կառուցվածքի մամլիչներ, որոնց արտադրողականությունը մեծ չէ: Յուղի պարունակությունըքուսպի մեջ կազմում է 7-8 տոկոս: Անդուր հոտի

ճար-

,.

ն

2. ԲՈՒՍԱԿԱՆ

ՅՈՒՂԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

.

Բուսայուղերի որակը գնահատում են

ըստ

արտաքին տեսքի, ֆի-

ն քիմիական կազմով: Յուղի որակի որոշզիկական հատկություններով

համար, կախվածարտադրված խմբաքանակիչափերից, վերցնում միջին նմուշ, որը խնամքով խառնում ն լցնում են 0,5 լ տարայի մեջ՝ անալիզների ենթարկելու համար: Սննդի համար նախատեսված բուսական յուղն ամբողջությամբ պետք է լինի թափանցիկ,բաց-դեղնավուն գույնի: Հոտը, ժամը ն թափանցիկությունը որոշում են յուղի 20 աստիճան ջերմաստիճանի դեպքում:1ոտի ճշտման համար յուղը բարակ շերտով քսում են ապակյա թիթեղի վրա, կամ տրորում են ձեռքի թիկունքային մակերեսի վրա: Գույնի որոշման համար յուղանմուշը լցնում են բաժակի մեջ, 50 մմ ոչ պակաս շերտով ն դիտում են նրա միջով անցնող ն արտացոլվող սպիտակ լույսի ֆոնի վրա: Իսկ թափանցիկությունըորոշելու համար 100 գրամ յուղ լցնում են ապակյա գլանի մեջ ն 24 ժամ պահում են 20 աստիճան ջերմաստիճանիտակ: Պարզեցված յուղը դիտում են անցնող ե արտացոլվող լույսի սպիտակֆոնի վրա: Յուղը համարվում է թափանցիկ,եթե նրանում չկան պղտորություն կամ կախվածփաթիլներ: Որպեսզի որոշվի խոնավության պարունակությունը ն թռչող մասնիկները (նյութեր), տակ, կշռամասը (5 գ) չորացնում են 105 աստիճան մինչն հաստատուն կշռի հասնելը: ման են

ջերմաստիճանի

Յուղի որակը բնորոշում է նան այնպիսի հատկանիշ, ինչպես նստվածքի քանակությունը (ոչ ճարպային խառնուրդներ): Յուղի մեջ նստվածքըորոշում են կշռելով ն ծավալային եղանակով: Առաջինեղանակով սահմանում են էֆիրի ն թեթն բենզինի մեծ չլուծվող մեխանիկական խառնուրդներիքանակությունը (թաղանթանյութ ն այլն): Երկրորդ եղանակովնստվածքըորոշում են 100 մլ յուղի մեջ, որը Լցնում են սովորականգլանի մեջ ն պահում են մեկ օր 15-20 աստիճան է տալիս ջերմաստիճանի տակ: նստվածքի մլ-ով ցույց նստվածքիտոկոսը ըստ ծավալի: Յուղի որակը բնութագրող կարնորագույն ցուցանիշներից մեկը, որով պայմանավորված է սննդի մեջ նրա պիտանելիությունը, դա թթվային թիվն է: Դրա տակ հասկացվումէ «ՕՒ-ի քանակը, որն անհրաժեշտ է մեկ գրամ յուղի մեջ գտնվող ազատ ճարպաթթուներիչեզոքացման համար: Թթվային թվի բարձրացումըվկայում է հումքի ցածր որակի, պահպանմանժամանակ նրա կորստիմասին: Կարնոր դեր է խաղում յոդային թվի որոշումը: Այն ցույց է տալիս յոդի քանակը գրամներով, որն ամբողջությամբհագեցնում է 100 գ յուղում ազատ կապերը:Ինչքան մեծ է յոդային թիվը, այնքան էլ բարձր է ոչ սահմանային թթուների պարունակությունը յուղի մեջ, այնքանով էլ այն լավագույն հումք կդառնա օլիֆի պատրաստմանհամար (այդպիսի յուղը արագորեն չորանում է օդում): Օճառացման թիվը նույնպես պատկանում է այն հատկանիշներին, որը բնորոշում է յուղի որակը: Դրա անվան տակ հասկացվում է «ՕՒ| քանակը մլգ-ով, որն անհրաժեշտէ մեկ գրամ յուղի կազմի մեջ մտնող ազատ ճարպաթթուներիչեզոքացման համար: Բուսական յուղերի որակը մեծապես կախվածէ սերմերի որակից: Յուղատու մշակաբույսերի մշակության տեխնոլոգիայի ն հետբերքահավաքային մշակման եղանակների(մաքրում ն չորացում) ինչպես նան պահպանման ռեժիմների խախտումըվատացնում է սերմերի որակը ն որպես հետնանք իջեցնում է յուղի ելն ու որակը:

քանակը

ճարպեր:նրա քիմիականկազմըկախված է սերմերի տեսակիցնհումքի մեջ յուղի պարունակությունից,ինչպես նան յուղիստացման եղանակից: Այսպես,արնածաղկիքուսպը պարունակումէ՝ հում ճարպ-7 տոկոս, հում պրոտեին-44,0 տոկոս, մոխրային նյութեր-1,5 տոկոս, թաղան7, 34,0 ն 1,5 թանյութ-15,5 տոկոս: Կտավատը,համապատասխանաբար, ն տոկոս այլն: Շրուտը (աղած քուսպը) տարբերվում է ցածր յուղայնությամբ, որի պատճառով էլ նրա կերարժեքը համեմատաբար ցածր է, բայց բավականինարժեքավոր: քուսպը պետք է լինի մոխրագույն այն էլ տարբեր եԲարձրորակ րանգներով բացից մինչն դարչնագույն, առանց կողմնակի հոտի ն դառնության:Գետնանուշի,կակաչի ն քունջութի սերմերի վերամշակումից հետո ստացված քուսպը օգտագործումեն հրուշակեղենի արրքուսպից ստանում տադրության մեջ: Այսպես, գետնանուշի ն քունջութի են՝ սեղանի մանանեխի են հալվա: Մանանեխիքուսպից պատրաստում փոշի: Քուսպը ն շրուտը պահպանում են չոր ն մթնեցված շենքերում: Լույսը ն բարձր ջերմությունը բերում են նրան, որ դառնանում է նրանցում պարունակվողճարպերը:

Ստուգողական հարցեր 1.

2. Յ.

4. 5.

Յ. ԲՈՒՍԱԿԱՆ ՅՈՒՂԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԴՐԱՆՑ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԹԱՓՈՆՆԵՐԸ

ԵՎ

6.

.

առաջադրանքներ

Թվարկեք բուսական յուղերի տեսակները: Ինչպե՞սեն օգտագործումդրանց: նշեք սերմերից յուղահանման եղանակները, տվեք դրանց համառոտ բնութագիրը: Տեխնոլոգիական ինչպիսի՞հաջորդականությամբեն սերմերից յուղը հանում: Տվեք տարբեր եղանակներով սերմերից յուղահանման սարքավորումների համառոտ բնութագիրը: .Ինչպիսի՞եղանակներովեն ռաֆինացնումբուսական յուղերը:

Նշեք յուղի որակի նկատմամբներկայացվող պահանջները: Ինչպե՛ս են օգտագործում բուսական յուղերի արտադրության թափոնները:

Յուղատու մշակաբույսերիսերմերիցբուսականյուղերի արտադն շրուտը: րության ժամանակ թափոններին պատկանում են քուսպը ն Կտավատի,տզկանեփի արնածաղկիքուսպը արժեքավոր համակցված կերատեսակ է գյուղատնտեսականկենդանիներիհամար, այն օգտագործում են համակցված կերերի արտադրությանհամար: Քուսպը իր մեջ պարունակում է հսկայականքանակությամբսպիտակուցներն

ն

Բա

Ժի

ն

ե ղ են Կա րտո ֆ ի լ ի « բա ն ջար մ րգ ե ր ի պա հ պա նում ը ն ե մ ում վ րա շա կ ը

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ի

ն

ը16

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ն ՄՐԳԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՈՐՊԵՍ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՕԲՅԵԿՏՆԵՐ

Կարտոֆիլը, բանջարեղենը մրգերը Ա հատապտուղները պարունակում են 60-ից (սխտոր) մինչն 96 տոկոս (վարունգ), ջուր: Այդ հատկանիշով էլ դրանց միավորում են «հյութալի մթերքներ կամ բուսական հյութալի հումք» խմբում: Այս մթերքները հսկայական դեր են խաղում մարդկանցսննդառությանհարցում, իսկ շատ բանջարեղեններ նան գյուղատնտեսական կենդանիներիկերակրմանգործում: Ածխաջրերից (շաքարներ, պեկտիններ,օսլա) ե սպիտակուցներիցբացի պտուղների ն բանջարեղեններիկազմի մեջ մտնում են տարատեսակ համային ն արոմատային(բուրավետ) նյութեր (օրգանական թթուներ, դաբաղանյութեր, եթերայուղեր ն այլն), որոնք պատրաստվողսննդին տալիս են համ ն արոմատ, նպաստում նրա մարսմանը: Բուսական հյութալի մթերքները վիտամինների կարնորագույն են, իսկ Շ,Ք, 85 վիտամիններիտեսակետիցնույնիսկ եզակի աղբյուր են: Թեկուզ մեծ վիտամինի.բացակայությունը կամ պակասությունն առաջացնում է ավիամինային կամ հիպովիտամինոզային հիվանդութ190

'

յուններ: Մրգերը ն բանջարեղեններըհարուստ են հանքային նյութերով, մասնավորապես կալիումի աղերով, որը իջեցնում է օրգանիզմի հյուսվածքներում ջուր պահելու ընդունակությունը:Մոխրայիննյութերի պարունակությունըթարմ բանջարեղեններումն մրգերում կազմում է (տոկոս) դդմիկ-0,4,սամիթ-2,3, ոլոռ-2,8 տոկոս: Բանջարեղենումն մրգերում համեմատաբար շատ է թաղանթանյութը, ուստի դրանք էական դեր են խաղումմարսողությանգործում, որպեսաղիքային կենսագործունեության շարժիչ կարգավորիչներ: Մի քանի բանջարեղեներ ն մրգեր օժտված են յուրահատուկ բուժիչ հատկություններով: Սակայն, այդ խմբի մթերքներիէներգետիկ արժեքը մեծ չէ, այն կազմում է (կ Ջ) վարունգի մոտ 42, խնձորը՝ 192, կարտոֆիլը 347 ն այլն: Բացառություն է կազմում խուրման, որի էներգետիկ արժեքը 1176 կ Ջ է (համեմատության համար,քաղաքային բուլակներիմոտ այն կազմում է 1063 կ Ջ): Սննդի մասին ժամանակակից գիտությունը որպես հիմք ընդունում է բուսական ն կենդանականտարատեսակմթերքներիներդաշնակ որն զուգակցումը՝ օրգանիզմիպահանջմունքներինհամապատասխան, էլ որոշվում է մարդու տարիքով ն առողջությամբ, նրա աշխատանքի բնույթով ն՛պայմաններով: Մեկ մարդու հաշվով, օրինակ, տարվա ընթացքում պահանջվում է 110 կգ կարտոֆիլ, 122 կգ բանջարեղեն,31 կգ բոստանայինն 106 կգ պտուղ ն հատապտուղ: 2 Բանջարեղենը,մրգերը Ա կարտոֆիլը որպես պահպանման օբյեկտ համեմատաբարլավ են ուսումնասիրված: Մշակված է թարմ վի-

ների պահպանումըդժվարացնողգլխավորպատճառընրանց մեջ ջրի բարձր պարունակությունն է, որը ուժեղացնում է նյութափոխանակությունը բջիջներում Ա հյուսվածքներում ն կազմում է զանգվածի 80-90 տոկոս: Հյութալի մթերքներիկենսագործունեությանպրոցեսում ջրի դերը արտակարգ մեծ է: Այն հյութալի մթերքի ն հումքի պասիվ բաղադրատարրը չէ, այլ հիմնական գործուններից մեկն է, որով որոշվում է կենսաքիմիականպրոցեսների ինտենսիվությունըե արտադրանքիորակը: Պտուղբանջար բջիջների գերհագեցվածությամբ է պայմանավորված տուրգորային վիճակը, իսկ դա անմիջականորենկապված է արտադրանքի ապրանքայինորակի հետ: Եթե հյութալի մթերքները կորցնում են տուրգորը, այսինքն` ջրի պարունակությունըպակասում է 5-7 տոկոս, ապա վատանում է արտադրանքի ապրանքայինկարնորագույն հատկություններիցմեկը՝ նրա հյութալիությունը: Պահպանման ժամանակ ջուրը նպաստում է ներհյուսվածքային պրոցեսների կայունացմանը: Այս ամենով հանդերձ ջրի գերակշիռ մասը գտնվում է ազատ, շարժուն ձնով, ն միայն 1/5 մասն է կապվածվիԾակում, որով էլ պայմանավորվածէ ոչ միայն ուժեղ նյութափոխանա191

կությունը, այլն այդ մթերքների շատ բարձր զգայունակությունը՝ շրջակա միջավայրի գործոնների նկատմամբ: Նյութափոխանակությանինտենսիվությունըիջեցնելու նպատակովկարտոֆիլը, ն պտուղբանջարը պահպանում են Օ աստիճան շատ մոտ ջերմաստիճանի տակ, այպայմաններում: սինքն Ջրի բարձր պարունակությունը անհրաժեշտություն է առաջացնում խոնավության պայմաններում (85-95 տոկոս), որպեսզի կանխվի գոլորշիացումը, քանի որ դա նպաստում է տուրգորի իջեցմանը, թառւակտրուկ իջ քաշի պտուղբանջարում կտրուկ մելուն կորստին: է լ կորստիԹառամած պտուղբանջարում ն քաշի իջնում բնական իմունիտետը, ն դրանք միկրոօրգանիզմներիզարգացման հետնանքով փչանում են: Երկարատն կամ կարճատն պահպանմանհամար կան շուրջ 60 տեսակի բանջարեղեն ն ավելի քան 40 տեսակի պտուղ-հատապտուղ, որոնք չնայած ունեն արտաքին մեծ տարբերություն (բուսաբանական ցեղ. տեսակ, տարատեսակ, սորտ ն որակ) դրանց հատկությունները. սակայն որպես պահպանմանօբյեկտ, շատ բանով նման ն միմյանց: Հյութալի մթերքների ցանկացած խմբաքանակ հազվագյուտէ լինում միատարր: Պալարների, արմատապտղի ն մրգերի հետ միասին լցակույտերի մեջ ընկնում են տարբեր քանակությամբ, խառնուրդներ (տերններ, հողի մասնիկներ): Չտեսակավորված յուրաքանչյուր խմբաքանակում, սովորաբար, լինում են վնասված պտուղներ, պալարներ, արմատապտուղներ,կաղամբներն այլն: Արտադրանքիվրա լինում են հսկայական քանակությամբ միկրոօրգանիզմներ:Փոխադրման ժամանակ, սորտավորմանկետերում ն մրգերի ու բանջարներիփաթեթավորման ընթացքում միկրոօրգանիզմներիթվաքանակն ւվելանում է ավելի քան 1000 անգամ: Մի քանի դեպքերում մճիկրոօրգանիզմներովսերմնակալումը արտահայտում են ոչ թե գրամներով, այլ 1 Կարտոֆիլը, բանջարը ն մրգերը խիտ չեն դարսվում: Նրանց միջն մնում են միջնակա տարածություններ (ծակոտիներ): Դրանցում գտնվող օդը ազդում է բոլոր բաղւսդրատարրերիվրա ն կարող է մթնոլորտայինից տարբերվել կազմով, ջերմաստիճանով խոնավությամբ: Պահպանվող բուսական հյութալի հումքում երբեմն բացահայտվում են տզեր (սոխ, սխտոր), նեմատոդներ,որոնք դասակարգվում են մթերքների վնասվածքների տեսակներով,միջատներ, հաճախ թրթուռ ստադիայով ն այլն: Այսպիսով,կարտոֆիլի, բանջարի ն մրգերի խմբաքանակներն իրենցից ներկայացնում են բիոցենոզ (կենսաբանական խմբակցություն): Պահպանման շրջանում նրանց մեջ ընթանում են ֆին միկրոբիոլոգիական պրոցեսներ: զիոլոգիական, կենսաքիմիական

պսիխոանաբիոզի

սմշ-ով:

ն

2.

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ, ԲԱՆՋԱՐԻ ԵՎ ՄՐԳԵՐԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սորունություն: Ընդեղեն բույսերի հատիկի համեմատությամբ կարտոֆիլը. բանջարը ն մրգերը տիրապետում են պակաս սորունության: Կորիզավորները(բալ, ծիրան, դեղձ, սալոր) առավել սորուն են շնորհիվ իրենց կլորաձնության ն հարթ մակերեսի,որն էլ օգտագործում են բերքահավաքի ն վերամշակման ժամանակ: Կարտոֆիլը ն մյուս հյութալի մթերքները բուրտերում, խրամատներում ն ստացիոնար պահեստներում տեղավորելիս դարսում են ըստ բնական թեքման անկյան մեծության, որը փոխվում է 40-45 աստիճանի սահմաններում: Տեղավորման ժամանակկարտոֆիլը, բանջարը ն մրգերը թեք մակերեսի վրայով գլորվում են միայն այն դեպքում, եթե թեքման անկյունը 40-45 աստիճան ավելին է, այսինքն գերազանցում է շփման անկյանը: Եթե կարտոֆիլը ն բանջարեղենըփոխադրում են ժապավենային փոխարկիչներով,ապա այն տեղադրում են այնպես. որպեսզի թեքման անկյունը լինի ավելի փոքր, քան շփման անկյունը, այլապես մրգերը ն փոխարկիչներիվրայով կգլորվեն հակառակ ուղղությամբ: Ժապավենային փոխարկիչի առավելագույն թեքությունը պետք է լինի 18-24.Շ: Ինքնատեսակավորում:Դա տեղի է ունենում, երբ կարտոֆիլը Ն բանջարեղենը պահեստներում տեղավորելիս օգտագործում են մեքենայացված միջոցներ: Առավել խոշոր ն մեծ տեսակարար կշռով պալարները, արմատապտուղները տեղավորվում են անկման տեղին մոտ, մանրերը կույտի վրայով տեղաշարժվում են հեռու: Տեղավորման ժամանակ կույտերում ստեղծվում են արտադրանքի մանր ֆրակցիաների պարունակությամբառավել գերակշիռտեղամասեր, որի դեպքում մեծ է լինում նան խաուրդներիտեսակարարկշիռը: Հետնապես,փոքրանում է ծակոտկենությունը ն օդով ապահովվածությունը:Ինքնատեսակւվորումը կանխարգելակումեն նախնականտեսակավորմամբ կամ ւսրտադրանքի տրամաչափարկումով: կարնոր է արտադրանքի մաքրումը խառնուրդներից: Օակոտկենություն: Օդի պաշարը ծակոտիներում, կարնոր նշանակություն ունի պահպանվողօբյեկտի կենսունակությանհամար: Օդի է առկայությունը նպաստում ջերմության տեղաշարժին կոնվեկցիայով խոնավության շարժին՝ գոլորշու ձնով: Ծակոտկենության շնորհիվ օգտագործում են ժամանակակիցայնպիսի տեխնոլոգիական եղանակ, ինչպիսին է ակտիվ քամհարումը, կամ արտադրանքի մեջ ներարկում են տարբեր թունավոր նյութերի գազեր կամ գոլորշի՝ վարակազերծման համար (ախտահանում կամ միջատաշնչում):Պահեստներում կույտի բարձրությունը կախված է արտադրանքի տեսակից,ձնից, չափսերից,

բանջարեղենները

Չափազանց

ն

մակերեսի առանձնահատկությունից,խառնուրդներիառկայությունից: Կույտի բարձրության մեծացմանըհամընթաց ծակոտկենությունըփոքրանում է: Արտադրանքիմեջ հողի, տերնների բուսական այլ խառնուրդների առկայությունը կտրուկ իջեցնում է ծակոտկենությունը ն մեծացնում է օդի հոսքի դիմադրությունըակտիվքամհարմանժամանակ: Հյութալի մթերքների մեծ մասի համար ծակոտկենությունը գտնվում է 45-55 տոկոս սահմաններում:Բազմաթիվարտադրատեսակէ, եթե հեռացվում են խառների մոտ այն բավականին հաստատուն Այսպես, կարտոֆիլի խմբաքանակի ծակոտկենությունը նուրդները: կազմում է 42-45 տոկոս (պալարներինը՝ 50-125 գ միջին քաշի դեպ50-55, գազարինը՝ 51-53 տոկոս: Ինչքան մեծ է ծաքում), ճակնդեղինը կոտկենությունը այնքան էլ փոքր է ծավալային զանգվածը: Այսպես օրինակ, կարտոֆիլի մոտ այն տատանվում է 630-700 կգ/մ3 սահմաններում, ճակնդեղինը՝ 500-650. գազարինը՝ 550-580 կգ/մ3: Արտադրանքի տեղավորման պլանի կազման ժամանակ Ք(կգ) պահեստի բաժանմունքներում հաշվի են առնվում նրա ծավալայինզանգվածը Ք(կգ/մ) Ք-Մք,

ՄՀՔ/ք

որտեղ Մ- բաժանմունքիծավալն է, մ": Մեխանիկական ամրություն: Բնութագրվում է պալարների, արմատապտուղների,գլուխ կաղամբի ն մրգերի տեսակարար դիմադրողականությամբ,իսկ դա 1 սմշ մակերեսիվրա ազդող ուժն է, որն արտահայտվում է կգ/սմ:Տեսակարար դիմադրողականությունըկախված է օբյեկտի կառուցվածքիամրությունից, նրա չափերից ն կշռից: Այսպես, կարտոֆիլի մոտ այն տատանվում է 17-25 կգ/սմ՛.սահմաններում: ճզմելու ուժը նույնպես կախվածէ պալարներիմեծությունից ն քաշից: Խոշոր պալարները ավելի ուժեղ են վնասվում, քան միջին ն մանր ֆրակցիաները: Կարտոֆիլի ն բանջարեղենի վնասվածության աստիճանը պայմանավորվածէ ոչ միայն ճեխանիկականներազդեցության մեծությամբ, այլն դրանց զգայունակությամբ`վնասվածքների նկատմամբ, կեղնի բնույթով ն ամրությամբ: Այսպես. կարտոֆիլի «Տեմպ» սորտի ծածկաթաղանթնավելի ամուր Է, քան «Օգոնյոկ» սորտինը, ուստի այն երկու անգամ ավելի պակաս է վնասվում միննույն ներազդեցության դեպքում: Կարտոֆիլին բանջարեղենիվրա ճեղքվածքներ կամ պատռվածքներ դիտվում են բերքահավաքի ն տեսակավորման ժամանակ, ինչպես նան վեգետացիայիընթացքում ոչ հավասարաչափ աճի պատճառով, որը կապված չէ մեխանիկականվնասվածության հետ: Սահմանվում է նան պալարների անկմանբարձրությանծայրագույն սահմանը, որի գերազանցումը բերում է վնասվածքների: Մեխա-

նիկականվնասվածքներիպակասեցմանընպաստում է մասնագիտացված տրանսպորտայինմիջոցների կիրառումը, փոխարկիչների օգտագործումը, ինչպես նան հարվածներըկանխողայլ միջոցներ: Մխանիկականամրությունը զգալիորեն կանխորոշում է արտադրանքի կույտի բարձրությունը, պահպանմանժամանակ: Դա էլ հաշվի առնելով պալարների ֆիզիոլոգիական հատկություններիկոմպլեքսում գտնում են, որ կարտոֆիլի կույտի բարձրությունըտիպայինպահեստներում 5-6 մետրից չպետք է անցնի: Կույտի բարձրացմանզուգընթաց մեծանում է ճնշումը 1 մ՛ մակերեսի վրա (կգ/մ), այսպես կարոֆիլի կույտի մեկ մետր բարձրությանդեպքում այն կազմում Է 75, երեք մետ-

րի դեպքում 675

ն 4

մետրի դեպքում 1200:

Տվյալները վերաբերում են պահեստի տարբեր բաժանմունքների պատերի վրա ազդող ճնշման մեծությանը: Սորբցիոն հատկություններ (գոլորշիացում ն քրտնում): Պալարների, մրգերին բանջարեղենիքաշը տեղափոխմանն պահպանման պակասում է խոնավության գոլորշիացման

ժամառան զիականում պատճառով:

Բջիջների ն ճիջբջջային տարածություններիմեծ չափսերը. բջիջների վերին կուտինացված շերտի աննշան հաստությունը,ցիտոպլազմայի թույլ ջրապահունակությանընդունակությունը, մեծ տեսակարար մակերեսը նպաստում են խոնավության արագորեն գոլորշիացմանը, տուրգորի կորստին (թառամելուն):Այս երնույթը տեղի է ունենում պահեստներում կամ շրջակա միջավայրում՝ օդի ցածր խոնավությանդեպքում: Արտաքինմիանման պայմաններիդեպքում գոլորշիացման ինտենսիվությունըբարձր է այնքանով,որքանով մեծ է օբյեկտի տեսակարար մակերեսը:Ուստի մանր պալարներից,պտուղներից բանջարնեԱ րից, բոլոր հավասար պայմաններում, ավելի շատ խոնավություն է գոլորշիանում քան, խոշորներից: Ջրի առավելագույն թույլատրելի կորուստը, որի դեպքում արտադրանքները(մթերքներ)կորցնում են ապրանքայինտեսքը, կազմում է տերնասալաթիմոտ 3-4 տոկոս, ելակի, հաղարջի, ազնվամորու համար` 5-6 տոկոս, գազարի ն սեղանիճակնդեղի, կարտոֆիլի,կաղամբի ն կանաչ տաքդեղի համար՝ 7-8 տոկոս: Ինչքան խոնավությանպակասորդը մեծ է, այսինքն՝ օդը չոր է, շարժման արագությունն էլ ինտենսիվ, այնքան էլ արագորեն կորչում է խոնավությունը, պահպանմանժամանակէլ վատանում է հյութալի մթերքներիորակը:Մրգերի ն բանջարեղենի հիձնական տարատեսակներիհամար պահեստներում պահպանում են 90-95 տոկոս օդի խոնավություն,տերնային ն փնջածն մթերքների համար՝96-98 տոկոս: Բացառությունեն կազմում գլուխ սոխը ն դդումը, դրանք լավ են պահպանվումօդի 70-75 տոկոս խոնավությանդեպքում: Վաճախ օդի բարձր հարաբերականխոնավությունը բերում է

նրան, որ արտադրանքը քրտնում է, որն իր հերթին պատճառում է հսկայական կորուստներ միկրոգոլոգիական փչացումների պատճառով: Կաթիլա-հեղուկայինխոնավության առկայության դեպքում ստեղծվում են նպաստավոր պայմաններ մթերքների հյուսվածքների մեջ ֆիտոպաթոգեն բակտերիաներիներթափանցմանհամար, ն որպես հետնանք տեղի է ունենում պահպանմանհիվանդություններիտարածում (բորբոսնում, փտում, բակտերիոզ):Մրգերի ն բանջարներիչոր ն առողջ մակերեսի վրա ֆիտոպաթոգեն միկրոօրգանիզմների սպորները զրկվում են աճման ն զարգացման հնարավորությունից: Պահպանվող օբյեկտի քրտնումը Ա դրանց փչացումները կանխարգելակելու համար կիրառում են ակտիվ օդափոխում: Վամապատասխանսարքերի բացակայությանդեպքում արտադրանքըծածկում են ռանդատաշեղով, ծղոտով, խսիրներով ն բարձր հիգրոսկոպիկությամբ օժտված ջերմամեկուսիչ այլ նյութերով: Ծածկոցի վրա նստած խոնավությունը(կոնդեսացիոն)հեռացնում են նրա հետ միասին: Կարտոֆիլը ն բանջալ.ռղենը պահպանում են նան այլ բնույթի խոնավություն կլանող նյութերի կիրառմամբ:Փքվող վերմիկուլիտը կարող է լինել գազային միջավայրի կարգավորիչ ն հեռացնել աերոբ շնչառության արտադրանքները(ալդեհիդներ, էթիլ սպիրտ), որոնք շատ վնասակար են: Դրանցից բացի այդ նյութերը ադսորբցում են կոնդենսատները, նպաստում են չափավոր միկրոկլիմայի ստեղծմանը, ստանդարտայինարտադրանքիելի ավելացմանը ն կորուստների իջեցմանը: Ցրտահարություն: Բանջարեղենները ն մրգերը հիմնականում ցրտահարվում են 0,5 (վարունգ, պոմիդոր): Մինչն 3 աստիճան(ճակնդեղ, գազար) ջերմաստիճանիպայմաններում, որը ծայրաստիճանսահմանափակում է թարմ վիճակում հյութալի մթերքների պահպանման -

հնարավորությունը:

Ցրտահարման սկզբնական շրջանում սառցակալում է միջբջջային տարածություններում գտնվող ջուրը, ապա բջիջներում գտնվողը: Պահպանվող օբյեկտի տարբեր մասերը նույնպես ցրտահարվում են տարբեր ջերմաստիճանի պայմաններում: Գլուխ կաղամբի գագաթնային բողբոջները ցրտահարվում են 0,8-1,1 աստիճան ջերմաստիճանի դեպքում, սպիտակ տերնները 2-4, իսկ կաղամբակոթունը1,5-1,8 աստիճանի դեպքում: Բանջարեղենների,մրգերի ն կարտոֆիլի ջերմությունը փոխվում է այնքանով արագ, որքանով մեծ է դրանց ն շրջակա միջավայրի ջերճաստիճանի միջն եղած տարբերությունը, ինչպես նան ինչքան արագ է օդի շարժը, ն ինչքան դրանք ձանր են իրենց չափերով: Լցովի կամ մանր տարաններում պահպանվողմրգերը ն բանջարեղենները զգալիորեն արագ են հովացվում, քան հաստ շերտերով ն խոշոր տարաններում պահպանելու դեպքում: Չփաթեթավորվածխնձո-

"`

րազանգվածը ավելի արագ է հովացվում, քան փաթեթավորվածը:Մի քանի բանջարեղեններն մրգեր երկար Ժամանակ դիմանում են 0 աստիճանի փոքրիկ ցածր ջերմաստիճանին(կաղամբ-1 աստիճան, սոխ-31 աստիճան, խնձորի ն խաղողի մի քանի սորտեր պահւվանում են -1 աստիճանի պայմաններում:Արտադրանքըհովացնում են արագ, երկու օրվա ընթացքում:Տեղավորելուց անմիջապեսհետո օդի ջերմաստիճանը հասցնում են նախատեսվածռեժիմին: Վյութալի մթերքները բացասական ն դրական ցածր ջերմաստիհետո պարտադիրկերպով ասճանայինպայմաններումպահպանելուց 5-3 են, տիճանաբարտաքացնում օրվա ընթացքում: Դա անհրաժեշտ է ֆիզիոլոգիական քայքայվածությունից (պտուղների պտղամսի մգացում) խուսափելու համար: Տաքացումը իրականացնումեն մթնոլորտային օդով ն համարում են ավարտված, երբ արտադրանքի ջերմաստիճանը մթնոլորտի օդի ջերմաստիճանիցցածը է լինում միայն 4-5 աստիճան: Արտադրանքիտաքացման նման եղանակը կոչվում է դեֆրոստացում: Ցրտահարման դեպքում բանջարեղենները ն մրգերը մգանում, փոխում են համը, մի քանիսը ձեռք են բերում քաղցրահամություն (կարտոֆիլ, խնձոր), մյուսները փտած խոտի հոտ, նեխահոտ: Նման փոփոխություններըպայմանավորվածեն հիդրոլիտիկ ֆերմենտների կենսագործունեությամբ, որոնք չեն քայքայվում ցածր ջերմաստիճանների դեպքում: Դրանք հիդրոլիզում են բարդ նյութերը (օսլա, գլիկոզիդներ): Մինչն առավել հասարակների, մինչե շաքարների: Դրանով է բացատրվում, որ հապալասը, սինձը, վայրի խնձորը դառնում է քաղցր, ցրտահարվելուց հետո: Դաբաղանյութերըֆերմենտների առկայությամբ օքսիդանում են, որի հետնանքովցրտահարվածխնձորը տաքացնելու դեպքում գորշանում է: Հիդրոլիտիկ ակտիվությունը, հատկապես, մեծանում է հալելուց հետո: Այսպիսով, հյութալի մթերքների պատահական հովացումը անթույլատրելի է, քանի որ որակը կտրուկ վատանում է: Միայն հատուկ ն արագ սառեցման դեպքում (-40-36 աստիճան) է պահպանվում արտադրանքի որակը: Այդպիսիպահածոյացումըտարածված է սննդի արդյունաբերությանհամակարգում,որտեղ օգտագործում են սառեցնող կա-

յանքներ: Ջերմաֆիզիկական հատկություններ: Բանջարեղենները,մրգերը ն կարտոֆիլը ունեն վատ տաքա ն ջերմահաղորդականություն:Այդ մթերքներըշատ դանդաղ են տաքանում ն նույնպես էլ շատ դանդաղ հովացվում:Տվյալ պրոցեսներիինտենսիվությունըդանդաղում է պահպանվողօբյեկտի բավականին մեծ ծակոտկենությանհետնանքով,քանի որ օդը տաքության վատ հաղորդիչ է: Նշենք, որ կարտոֆիլի, գազարի. կաղամբի ն ճակնդեղի տաքահաղորդականությանգործակիցը հա197

է

18-/

գործակիԽԻ), իսկ ջերմահաղորդականության վասար 0,34-0.52 է 12.24.10"-18.04.10"11"/Ը: մոտ, կազմում ցը, այդ Սույն մշակաբույսերի Նշված օբյեկտների վատ տաքա ն ջերմահաղորդականության կողմից անջատվող հետնանքով բոլոր կենդանի բաղադրատարրերի ջերմությունը կուտակվումէ զանգվածում, նման դեպքում ակտիվանում երնույթը, որն էլ բերում է է միկրոֆլորան ն ծագում է ինքնատաքացման արտադրանքիորակի մասնակիկամ ամբողջականվատացման: հատԿարտոֆիլի, բանջարեղենին մրգերի ջերմաֆիզիկական են քամհարման ակտիվ դրանք առնվում կությունները հաշվի մեծությունը բնութագրող նեում պահպանելու ժամանակ` պահեստների որոշման հաԱ արագության հովացման արտադրանքի հաշվարկների մար: Ֆիզիկական հատկությունների ճիշտ օգտագործման դեպքում է զգալիորեն կրճատվում են կորուստները, որակն էլ պահպանվում

պայման-

չափանիշներով: ստանդարտների

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ ԵՎ ՄՐԳԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

3. ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԺԱՄԱՆԱԿ ՆՐԱՆՑՈՒՄ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԵՎ

ԿԵՆՍԱՔԻՄԻԱԿԱՆ ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԸ

Շնչառություն: Հյութալի մթերքների պահպանմանժամանակ դրանց հյուսվածքներումտեղի են ունենում այն նույն պրոցեսները,ինչը Ա հատիկներում, բայց շնչառության ինտենսիվությունըդրանցում անհամեմատ խմբի մեջ մտնող մթերքների շնչաբարձր է: Սակայն՛՛այս տարբեր է ն կախված է ցեղից, տեսակից. ռության ինտենսիվությունը աստիճանից,մեխանիկական հասունացման տարատեսակից,սորտից, (ջերմաստիճան, պայմաններից միջավայրի վնասվածքներից,շրջակա Գազարի պահկազմ): գազային օդի խոնավություն, հարաբերական վրա ծօախսշնչառության ամսվա ընթացքում ժամանակ, վեց պանման ված չոր նյութերը կազմել են 2,1 տոկոս, իսկ կարտոֆիլի պահպանման դեպքում, 8 ամսվա ընթացքում, միայն՝ 0,74 տոկոս: Մեկ ժամվա ընթացքում 14 գ գազարը կլանում է 16,1 մգ թթվածին ն անջատում 17,3 մգ ածխածնի դիօքսիդ, այդ նույն քանակի կարտոֆիլը, 44.4 գ: 3.3. նաբար, 944 ն. 10,1, կիտրոնը՝ հաճապատասխանաբար` է տաքություն: շատ բավականին Շնչառության պրոցեսումանջատվում Կարտոֆիլի, կաղամբի,գազարի ն սոխի մոտ այն կազմում է 1008-3360 կ Ջտ (օր): Անջատվող ջերմության քանակը կախված է պահպանվող մթերքի տեսակից ն պահպանմանսեզոնից: Այսպես, սպիտակագլուխ կաղամբի մոտ ջերմանջատումըկազմում է աշնանը 1680-3780 կՋ (տն /օր), գարնանը 1470-3360, ձմռանը 1218-1470.կ Ջ (տ/օր): Գազարի Է: մոտ պակաս ավելի սոխի մոտ այն փոքր ինչ ցածր է. իսկ կարտոֆիլի

թե ինչու աշնանային շրջանում հեշտ է հովացնել կարտոֆիլը ն դժվար կաղամբը: Բավականին բարձր է շնչառության ընթացքում նան անջատվող խոնավության քանակը, որը գոլորշիացման հետ կազմում է 170-800 գ (տ/օր), այն էականորեն փոփոխվում է կախված արտադրանքի տեսաԱհա

կից ն պահպանման սեզոնից: Շնչառության ընթացքում անջատվող ջերմությունը խոնավությունը ն ածխածնի դիօքսիդը պետք է դիտել որպես պալարների, արմատապտուղների, մրգերի Ա դրանցում գտնվող միկրոօրգանիզմներիկենսագործունեությանգումարային արդյունք: Շնչառության ինտենսիվությունը տարբեր սորտերի մոտ տարբեր է, նույնիսկ նույն սորտի առանձինհյուսվածքներ շնչում են տարբեր ինտենսիվությամբ: Այսպես, ցիտրուսային մրգերի կեղնի հյուսվածքները 8-10 անգամ ինտենսիվեն քան պտղամսիհյուսվածքները: շնչում, Շնչառության ինտենսիվությանվրա ազդում են շատ գործոններ: Պտուղբանջարեղենի մոտ առավել ինտենսիվ շնչառություն գրանցվում է բերքահավաքից հետո առաջին օրերին, որը կապված է մայր բույսից դրանց անջատման ռեակցիայից: Խնձորը քաղելուց հետո առաջին օրերին երկու անգամ ավելի ինտենսիվէ շնչում, քան հինգ օր անց: Կարտոֆիլն ինտենսիվ է շնչում բերքահավաքից հետո, այնուհետն այդ գործընթացը նվազում է (ֆիզիոլոգիական հանգստի շրջան) ն գարնանամուտին դարձյալ ուժեղանում է: Մի քանի պտուղների մոտ (խնձոր, դեղձ, ծիրան. սալոր), շնչառության ինտենսիվության կտրուկ է դիտվում ծերացման փուլի սկզբնական շրջանում, դրան ում են կլիմակտերիս կամ շնչառության կլիճակտերիստական բծակետ, որից հետո գործընթացը նորից իջնում է: Կլիճակտերիստաչունեն նարինջը, դդումը, վարունգը, անանասը, կիտրոնը, կան խուրման, ելակը ն կեռասը: Կարտոֆիլը երեք մասի բաժանելիս շնչաինտենսիվություննուժեղանում է: միջավայրի բազմաթիվ գործոններ Ա առաջին հերթին անը ազդում են շնչառության ինտենսիվության վրա: Սաջ երմ այս դեպքում չի դիտվում ուղիղ հաճամասնական կախվածութինչպես սովորական քիմիական ռեակցիաներում,երբ ջերմաստիը անցնումէ 10 աստիճան, ռեակցիայի արագությունն ավեՆ անգամ: Ջերմաստիճանի բարձրացումը 0-ից մինչն 10 շնչառության ինտենսիվությունը մեծանում հինգ 5 աստիճանիդեպքում միայն երկու անգամ: ա ան պրոցեսում ջերմաստիճանիտատանումները նույնե ազդում են շնչառության ինտենսիվության վրա: պես Շնչառության ինտենսիվությանվրա էականորեն անդրադառնում է հատկապեսօդի կազմը: Թթվածնի պարունակության իջեցումը ն ածխածնի դիօքսիդի քանակի ավելացումը ճնշում է շնչառությունը պտուղ-

տան`, ինվրացում Ի

Բր

շրջան աան

բիոտին րաստի կայ ման է համապատասխաԱ բարձր մՄ ոՐկու ն աոինն արինջի Ա իւն՞ի9

։

է

Բել

բանջարեղենների հյուսվածքների բջիջներում, դանդաղեցնում են ծերացման պրոցեսըն մեծացնում են պահպանմանժամկետները: Կարգավորվող գազային միջավայրում (թրՇ) ն մոդիֆիկացված գազային միջավայրում (ՃԼԸ) պահպանման ռեժիմները ստացել են լայն տեսական հիմնավորումն ներդրվում են հունդավոր ն ցիտրուսային մրգերի պահպանման պրակտիկայում: Թթվածնի բացակայության դեպքում անհնար է ոչ աեորոբ շնչառությունը, ն դրա հետ կապված մետաբոլիկ պրոցեսները, չի պահպանվում բջիջների մեմբրանի ամբողջականությունը: Պարզվել է, որ թթվածնի 1 տոկոս պարունակության ն 10 աստիճան ջերմաստիճանիդեպքում կարտոֆիլը մի քանի շաբաթվա ընթացքում պահպանվումէ առանց նկատելի վնասվածքների: Դա խոսում է պալարների մեծ ներդաշնակության ն անաերաբոզի պայմաններին դիմակայելու ընդունակությանմասին: Թթվածնի ավելցուկը առաջացնում է թթվածնայինթունավորում: Մթնոլորտում ածխածնի դիօքսիդի չափավոր մակարդակը համարվում է 0,03 տոկոս:Դրալրրվ հեռացումը բացասականհետնանքների չի բերում: Մթնոլորտում ածխածնի դիօքսիդի քանակի մեծացումը խախտում է մետաբոլիական հավասարակշռությունը, արգելակում ծերացման պրոցեսը, դանդաղեցնում է քլորոֆիլի քայքայումը ն մրգերի փափկացումը: Ածխածնի դիօքսիդի 15-20 տոկոսի խստության դեպքում պալարները ենթարկվում են քայքայման ն արագորեն փտում են, իսկ 10 տոկոսի դեպքում նման պրոցեսներ չեն դիտվում: Ածխածնի դիօքսիդի2-4 տոկոսի պարունակության դեպքում դիտվում է ծիլերի աճի խթանում, իսկ 7-10 տոկոս դեպքում խթանման ազդեցությունը իջկում է:

Շնչառության հետ սերտորեն կապված է արտադրանքի պահունակությունը ն հիվանդությունների նկատմամբ դիմացկունությունը:

Կարտոֆիլի ն արմատապտուղների մոտ դիտվում է շնչառության ն վերքային ռեակցիայի փոխկապակցվածություն: Մրգերի հասունացումը ն ծերացումը, հանգստի շրջանը ն պալարների, արմատապտուղների ծլման սկիզբը նույնպես կապված է շնչառության պրոցեսի հետ: Վերքային ռեակցիա: Թարմ հավաքածպալարներիվրա մեխանիկական վնասվածքները բավականին արագ սպիանում են ն վնասված տեղում առաջանում է վերքային պերիդերմա:Վերքային պերիդերման լավագույն ձնով ձնավորվում է 18-20 աստիճան ջերմաստիճանի, 95 տոկոս օդի հարաբերականխոնավության ն օդի ազատ մուտքի դեպքում: Վերքայինպերիդերմանվատ է ձնավորվում, եթե ջերմաստիճանը ցածր է 10 աստիճանից,օդի հարաբերական խոնավությունը80 տոկոս պակաս է, իսկ օդում թթվածնի պարունակությունը ցածր է 10

տոկոսից:

Կարտոֆիլի վնասված հյուսվածքների շնչառությունը

ոչ

միայն

ուժեղանում է, այլն փոխվում է որակապես:Ինչպես վերքային, այնպես էլ մերձվերքայինզոնայում (գոտում) 20 տոկոս ավելանում է նուկլինյան թթուների ն սպիտակուցներիպարունակությունը: Նոր գոյացած սպիտակուցների մի մասը օժտված է ֆերմենտատիվայինգործողությամբ: Տվյալ պրոցեսներըառավել ինտենսիվորենընթանումեն թարմ հավաքած պալարներում:

Գազարի արմատապտղիմոտ վերքային ռեակցիաները ընթանում են 10 օրվա ընթացքում՝ 10-12 աստիճանի ջերմաստիճանի ն օդի 90-95 տոկոս խոնավությանպայմաններում:

Հասունացում ն ծերացում: Պտուղբանջարեղեններըսննդային համային առավել բարձր արժեք են ունենում հասունացման որոշակի աստիճանում: Դրանց հետագա պահպանումը(թարմ տեսքով) տանում է ծերացման ն որակի վատացման:Պտուղբանջարեղենիմեծ մասի մոտ տարբերում են հասունացման հետնյալ աստիճանները`քաղման-հա(կամ տեխնոլոգիական),սպառողական: վաքման, տեխնիկական Վասունացման առաջին աստիճանում,միանգամայն զարգացած ն ձնավորվածպտուղ-բանջարեղեններըընդունակ են, բերքահավաքից հետո, լրահասունանալու ն սպառողական հասունացման հասնելու: Հասունացմանտեխնիկականաստիճանի ժամանակ դրանք ձեռք են բերում տեխնոլոգիական չափավոր հատկություններ վերամշակման համար: Սպառողական հասունացման աստիճանի դեպքում պտուղբանջարեղեններըձեռք են բերում առավել բարձր որակ` ըստ արտահամով ն պտղամասիկառուցվածքով:Վասունացմանառաքին տեսքի, ջին աստիճանում մրգերը ն բանջարեղենները լինում են պատրաստ հավաքման, փաթեթավորման,փոխադրման,պահպանման ու տեղավորման համար: Երկրորդ աստիճանը բնորոշվում է տեխնոլոգիական վերամշակմանհամար արտադրանքի պատրաստ լինելով, երրորդում թարմ տեսքով օգտագործման համար: Արտադրանքի մի քանի տարատեսակներիմոտ հասունացման աստիճանները, ժամանակիառումով, համընկնում են: Դրանց են պատկանում խաղողը, ձմերուկը, նարինջը, մանդարինը, բալը: Մրգերի մեծ մասի մոտ տեխնիկականհասունացումիցմինչն սպառողական հասունացման անցումը, տնում են օրեր, երբեմն էլ ամիսներ: Խնձորենու ամառայինսորտերի մոտ սպառողական հասունացումը վրա է հասնում անմիջապես,ծառերի վրա, կամ քաղելուց մի քանի օր հետո: Խնձորենուն տանձենու աշնանայինն ձմեռայինսորտերը,ծիրանը,դեղձը, պոմիդորը, որոնք նախատեսվումեն փոխադրմանն պահպանմանհամար, հավաքում են քաղման-հավաքման աստիճանում: Հունդավոր պտուղները վաղաժամկետ հավաքելու դեպքում պակաս բերք է ստացվում, պահպանմանժամանակ արագորեն կնճռոտվում, թառամում են, վատանում է երանգը, ն սորտին ոչ բնորոշ համը: Բերքահավաքն ուշացնեն

լիս կտրուկ կրճատվում է մրգերի պահպանմանժամկետները, ուժեղաեն ֆիզիոլոգիական հիվանդությունները: Խնձորի ն այլ հունդավորների հավաքման-քաղման հասունությունը որոշելիս հաշվի են առնում մաշկաթաղանթի հիմնական երանգը, սերմերի գույնը, պտղամսի հոծությունը: Քանի որ օդերնութաբանական պայմանները ազդում են պտուղների ձնավորման վրա, հետնապես հաշվի են առնում նան ջերմության գումարը, ծաղկման վերջից մինչն քաղման չափավոր ժամկետը: Առավել երկարատն պահունակություն ն պակաս կորուստներ, պահպանման ժամանակ,լինում են այն դեպքում, երբ բերքահավաքն իրականացվում է յուրաքանչյուր սորտի համար սահմանված չափավոր ժամկետում, երբ դրանք ձեռք են բերում սորտին բնորոշ որակ ն ձիկրոբիոլոգիական ու ֆիզոլոգիական հիվանդությունների նկատմամբառավելագույն դիմացկանություն: Պահպանման ժամանակ փոխվում է նան մրգերի ն բանջարեղենների երանգը, որը պայմանավորված է քլորոֆիլի քայքայման, կանում

րոտինոիդներին պիգմենտավորվածֆենոլային միացությունների,ինչպիսիք են անթոցիաների(կապույտ, սինթելի շնորհիվ: Տարբեր կարմիր) տեսակի մրգերն ու բանջարեղենները իրենց երանգը փոխում են տարատեսակ պիգմենտների ազդեցությամբ: Դրանք հիմնականում սինթեզվում են մթության մեջ, բայց ոչ թթվածնիբացակայությամբ: Անթոցիաները, սովորաբար. գտնվում են մրգերի էպիդերմիալ շերտերում: Անթոցիանիդների սինթեզը կախված է լույսից, դրանց խտությունը խնձորի տարբեր սորտերի մաշկաթաղանթումփոփոխական է0,1-2,16 մգ/լ (թաց զանգվածիհաշվով): Կոնսիստենցիայի փոփոխություն: Պտուղների կառուցվածքի ամրապնդությունը հասունացման ե պահպանմանընթացքում պակասում է: Ապացուցվածէ, որ բոլոր մրգատեսակներիմոտ հասունացմանը զուգընթաց հաճախ ուժեղանում է արոմատը, փոխվում է երանգը, լավանում է համը, դրանք դառնում առավել փափուկ: Գամապատասխանաբար աճում է լուծվող պեկտինյաննյութերի պարունակությունը: Մասսայական ծաղկումից մինչն հասունացումը ն մրգերի պահպանման տնողությունը սերտորեն փոխկապակցվածէ վեգետացի ու շրջանի եղանակի հետ ն կախված են օդի ջրմաստիճանից ն խոնավացման պայմաններից: Այդ կապը արտահայտում են հիդրոտերմինական գործակցով (1"ՐԻ),որը որոշում են ծաղկման շրջանից մինչն բերքահավաքն ընկած ժամկետում տեղումների ն տվյալ: ժամանակաշրջանում ջերմաստիճանի գումարային հարաբերությամբ, ե ապա բազմապատկում են 10-ով: Բերքահավաքիուշացումը թեկուզ մեկ շաբաթով, այն էլ չորային տարիներին,պահպանմանտնողությունը կրճատումէ 3-4 շա-

բաթով:

Մրգերում կալցիումի ավելացումը լավացնում

է

դրանց պահու-

նակությունը: Պատրաստումը կամ պատվաստումըկամ պատվաստան պահունակալը զգալիորեն ազդում է խնձորի մեծության, երանգի կության վրա: Դաշտային պայմաններում պտուղ-հատապտուղներինախնական հովացումը մինչն չորս (4 աստիճան) ջերմաստիճանդանդաղեցհասունացումը: Նախնական հովացման նում է հետբերքահավաքման դեպքում խաղողի շնչառության ինտենսիվությունըպակասում է երեք անգամ, խնձորինը՝ երկու անգամ: Նախնական հովացումը պտուղ-հատապտուղների քաշի կորուստը կրճատում է 2-3 անգամ: Աշխարհի շատ երկրներումմշակված է դաշտային պայմանների համար մրգերի նախնական հովացման ն կարճատն պահպանման տեխնոլոգիա:Այս եղանակի կիրառման դեպքում մեծանում է պահունակությունը: Սովորաբար պահպանումը կազմակերպում են հատուկ արկղներումկամ պոլիէթիլենայինտոպրակներում: Նախնական հովացումը նպաստում է բուսական հյուսվածքների էներգետիկպաշարներիպահպանմանը,որն անհրաժեշտ կենսաբանական պրոցեսների անցման համար, այդ թվում կապված հիվանդութհետ: յունների հարուցիչների.դեմ պաշտպանիչնյութերի առաջացման բուսական հյուսվածքներիփափկացումը Այն պտուղ-հատապտուղների ուշացնում է կապվածպրոպեկտինին ջրում լուծվող պեկտինիքանաՕ-ն: կի կայունացման հետ, մեծ չափով պահպանվում է վիտամին մեծ մասի հաՄրգերի Կենսաքիմիականփոփոխություններ: որում ընդ է կուտակումը, շաքարների աստիճանական մար բնորոշ միատեսակ կազմի ըստ դրանք պտուղներում տարբեր մշակաբույսերի չեն: Խնձորի մեջ ավելանում է մոմի պարունակությունը,փոխվում է ներկանյութերի կազմը, պակասում է քլորոֆիլի քանակը ն, համապա-

տասխանորեն, ավելանում է կարոտինոիդներիպարունակությունը: Պտուղների հասունացմանբնորոշ հատկանիշներիցմեկն էլ այն է, որ պակասումէ թթուների պարունակությունը:Դրան էլ համապատասխան մեծանում է շաքար (թթու հարաբերությունը): Հասունացման ընթացքում առաջանում են նոր թթուներ, օրինակ որի առկայությունըպտուղներումվկայում է ֆունկցիոնալ սաթաթբու, քայքայման սկսման մասին՝ արտաքնապեսդրսնորելով հյուսվածքների գորշացմամբ:Մեծանում է նան էթիլենի (Շշէն) պարունակությունը:Ինչն քան էթիլենը շուտ է առաջանում, այնքան էլ արագորեն զարգանում ավարտվումէ հասունացումը: էթիլենը խթանումէ շնչառությանը:Այն նպաստումէ քլորոֆիլի քայքայմանը,որի շնորհիվ կանաչ պտուղները (լոլիկ, նարինջ,թուրինջ, բանան)ձեռք են բերում իրենց բնորոշ երանհեգավորում, արագանում է շնչառության ինտենսիվությունը,որի են: յուրահատուկ էթիլենի տնանքով արագորենպտուղներըծերանում հասուազդեցությունը օգտագործում են պտուղների արհեստական

նացման համար: Արհեստականհասունացումից հետո պտուղների դիմադրողականությունը:պակասում է ն դրանք ավելի շուտ են վարակֆիզիոլոգիական հիվանդություններով: վում Պտուղբանջարեղենի ծերացման համընթաց դիտվում է շնչառության կլիմակտերիկ բարձրացումն թթվածնի պակաս օգտագործում: Այդ պրոցեսինհամընթացվատանումէ որակը ն պահունակությունը: ՝անգստի շրջանը ն ծլումը կանխարգելակելու եղանակները: Հանգիստը բույսի կյանքի ցիկլում որոշակի շրջան է, որի ժամանակ խիստ ցածրանում է ֆիզիոլոգիական պրոցեսների ինտենսիվությունը ն բացակայում է տեսանելի աճը: Հանգստի շրջանը սորտի գենետիկական հատկանիշ: է: Հանգիստը որոշվում է ոչ միայն սննդատարրերի պակասությամբ,այլն մերիստեմատիկհյուսվածքների անընդունակությամբ (նոր հյուսվածքներ ն օրգաններ կառուցելու համար սննդատարրեր օգտագործելը): Գանգստի վիճակը կապված է ֆոսֆորային փոխանակության առանձնահատկություններիհետ: Կարտոֆիլի պալարներում հանգստի վիճակում գտնվում են միայն մերիստմատիկ հյուսվածքները (աչքերը): Պալարային հյուսվածքները,հանգստի շրջանում, ունեն առավել բարձր պոտենցիալ ընդունակություն ն, ակտիվացնելով կենսաքիմիականպրոցեսները, կարողանում են կանխարգելել մեխանիկականվնասվածքները կամ վարակիչ հիվանդությունները: Դրա շնորհիվ թարմ հավաքած պալարները ակտիվորեն ձնավորում են վերքային պերիդերմիա ն տիրապետումեն առավել բարձր դիմացկունություն միկրոօրգանիզմնեֆիտոպաթոգեն րի նկատմամբ, այն պալարների համեմատությամբ,որոնց հանգստի շրջանն ավարտվել է պահպանումից հետո: Հանգստի շրջանի սկիզբը համարում են այն ժամկետը, երբ պալարները ընդհատում են աճը երկարությամբ: Պահպանման ժամանակ աճանյութերի հաշվեկշիռը փոփոխվում է: Գանգստիվիճակից դուրս գալը կարելի է բացատրել աճման ինգիրիտորների իջեցմամբ կամ էլ խթանիչներիավելացմամբ,ինչպես նան երկու այլ պատճառներով: գործոն է, որից Պահպանման կախված է հանգստի շրջանի տնողությունը: Տվյալներ կան այն մասին, որ եթե կարտոֆիլի պահպանման ժամանակ ջերմաստիճանը լինում է 6 աստիճան, ապա հանգստի շրջանն ավարտվումէ հունպալարների վարին, իսկ Հ4 աստիճանիդեպքում փետրվարի վերջին կամ մարտի

:

աճման

ջերմաստիճանը կարնորագույն

սկզբին:

Ջերմաստիճանի բարձրացման համընթաց պալարները սկսում Ծլման հետնանքով արձանագրվող կորուստները կարելի է կանխարգելել նախաբերքահավաքյան ճակնդեշրջանում կարտոֆիլի, ղի ն գազարի փորելը նատրիումական աղի հիդրազիդային լուծույթով, են

ծլել:

՛

սրսկումով, որը կանխում է պալարների ծլումը, արմատապտուղներիաճը: Այդ պրեպարատի օգտագործումը երկարացնում է կարտոֆիլի, ճակնդեղի, գազարի ն սոխի պահպանմանտնողությունը, նպաստում է դրանց սննդային որակի ապահովմանը:Ծլումը, հետնապես ն կորուստները կանխելու նպատակով օգտագործում են նան այլ պրեպարատներ, որը երաշխավորվումէ ՍՇՕ-ի կողմից: Ֆիզիոլոգիական խանգարվածություն: Ֆիզիոլոգիական կենսագործունեության ն, առաջին հերթին, յուրաքանչյուր բջջի ն ամբողջ օրգանիզմի շնչառության բնականոն խանգարումը առաջացնում է ֆիզիոլոգիականքայքայում: Դրան նպաստում են բույսերի աճման շրջանում, բերքահավաքի, փոխադրման ն պահպանման ժամանակ արձանագրվող արտաքինանբարենպաստպայմանները: Պալարների միջուկի սնացում: Դիտվում է կարտոֆիլի բազմաթիվ սորտերի մոտ` դրանք երկար ժամանակ Օ աստիճան ջերմային պայմաններում պահպանելուցհետո: Հիվանդությանը նպաստում են պալարներին հասցվող ներազդեցությունները (հարված): Հիվանդությունը ուժեղանում է, եթե կարտոֆիլի տակ հող են մտցնում պահանջվածից ավելի ազոտային պարարտանյութն այն պահպանում են ցածր ջերմաստիճանիպայմաններում: Պալարների սնացումը կրճատել կարելի է երկրագործության բարձր կուլտուրայով, կալիումական պարարտանյութերի օգտագործման ն փրերի ժամանակին հեռացման միջոցով: Սեացմաննկատմաճբ հսկումը ստուգում են 28 պալարների վրա, որը մեկ մետր բարձրությունից նետում են փայտյա ծածկույտի վրա ն երեք օր հետո գնահատում են սնացմանաստիճանը: Կաղամբի կտային նեկրոզ: Բակտերիալ հիվանդություն է, արտահայտվում է վեգետացիայի վերջում, հյուսվածքներն արագորեն մահանում են: Ճշտված է, որ ազոտական պարւարտանյութերըուժեղացնում են հիվանդություները, իսկ կւսլիումականը, բորոցինը ն կրւսյինը իջեցնում, բայց չեն բացառում նրան: Կաղամբը կերային նեկրոզով զգալիորեն վնասվում է Օ աստիճան ջերմային պայմաններում: Շատ կարնոր է սորտը: Միննույնագրոտեխնիկային պահպանմանպայմանների դեպքում տարբեր սորտեր նեկրոզով վնասվում են տարբեր չափով: Հիվանդությանառաջին նախանշանները դիտվում են դաշտում, բերքահավաքից առաջ: Պահպանման պրոցեսում հիվանդությունը տարածվում ն առավելագույնի է հասնում մարտ-ապրիլամիսներին: Սոխի հյուսվածքների քայքայում: Դիտվում է ինչպես դաշտային պայմաններում,այնպես էլ պահպանման ժամանակ:Սոխի արտաքին մսալի 2-3 տերն դառնում են մոխրագույն ն ջրալի: Հիվանդությունը հիմնականումդիտվում է բարձր ջերմաստիճանի ն օդի բարձր խոնավության դեպքում: Սոխը 0 աստիճանի մոտ ջերմաստիճանի ն 65 տոկոս ռդի հարաբերական խոնավության պայմաններոմ պահպանելու դեպ205

քում կասեցվում է հիվանդություններիզարգացումը: Հովացմամբ ծագող վնասվածքներ: Չնայած, որ պահպանման հիմնականռեժիմը ջերմաանարիոզնէ (ցածր ջերմային պայմաններում) պտուղբանջարիմի քանի ձներ երկար ժամանակ ցուրտ պայմաններում պահպանելիս վնասվում են այնքան ուժեղ, որ նրանցում ընթացող ֆիզիոլոգիական պրոցեսները խանգարվում կամ մարում են: Արդյունքում բնական իմունիտետը ընկնում է, իսկ քայքայման պրոցեսներն ընթանում

են համեմատ

արպայմանավորված ամու, Սովոր րիտուպակաս) ից եստներում փե արոտվոոն են, պակասում ժամկետ հավաքված, վնասվածպտուղները ավելի հ

աող

արը

նիշներով:

հատկապես, Հովացման ժամանակ, ինտենսիվորեն:

վնասվում են ցիտրուսային մրգերը, դդումը, բադրիջանը, կարտոֆիլը ն լոլիկը: Յուրաքանչյուր արտադրատեսակիհամար գոյություն ունեն հովացման թույլատրելի սահմւսն, որի դեպքում փչացումները բացառվում են: Ցիտրուսային մրգերը ցածր ջերմաստիճանիտակ երկար պահպանելիս դրանց վրա զարգանում են խորշիկներ,գորշացումներ ն ջրանման գոյացումներ: Պարզվել է նան, որ արմատի վրա ն փոխադրման ժամանակ հովացված պոմիդորի չհասունացած պտուղները կորցնում են հասունագմանընդունակությունը: Պտուղների ապակենմանություն: Ոչ պարազիտային հիվանդություն է: Բնորոշվում է նրանով, որ մրգերի մակաերեսինդիտվում են խոշոր, անկանոնձեի, թափանցիկհատվածներ:Կտրվածքիվրաերնում են խոռոչներ, հյութով լցված, ավելի հաճախ միջուկի շրջանում: Այդպիսի պտուղները լինում են ծանր, ամուր ն անհամ: Վնասված պտուղների մոտ, պահպանման ժամանակ, դիտվում է պտղամսի գորշացում:Որպես` նախազգուշական միջոցառում երաշխավորվում է ագրոտեխնիկայի պահպանումըն առաջին հերթինգրաապահովումը:Պահպանման շրջանում հիվանդությունների մեղմացման նպաստում է ոչ բարձր (2-4 աստիճան) ջերմաստիճանը: Փխրունություն (պտղամսի գորշացում, գերհասունացումից): Վնասված պտուղները թեթնակիգորշանում են, պտղամիսը կորցնում է հոծությունը, դառնում է ալյուրանման, չոր ն անհամ: Այս երնույթը հիմնականում դիտվում է խնձորի ն տանձի մոտ, որոնց թեթնակի մատով սեղմելիս, գոյանում է փոսիկ, ոչ հաճախ ճաքճքում են, եթե խոնավությունը լինում է բարձր: Հիմնականում վնասվում են խոշոր պտուղները, որոնցում ցածր է կալցիումի ն բարձր է ազոտի պարունակությունը: Վատ է պահպանվում նան ուշ հավաքված պտուղները: Կանխարգելման միջոցներից են բերքահավաքից 3-5 շաբաթ առաջ կալցիումի քլո-

Մր իդի

Կանխարգելմանմիջոցներից են` բերքահավաքըքաղման հասունացման աստիճանում, պահպանման համար ստանդարտային արտադրանքի տեղավորում, ջերմաստիճանիԱ օդի հարաբերական խոնավության ռեժիմի ապահովում սորտի համար երաշխավորվողչափարը:

է պաԴրան

ծ

քոսով

ռամում, քան միջին, առողջ

`

դրուց

"2

ն

Քաշը:

ր,

արագ

Վաղ

են թա-

չափավոր ժամկտում քաղված պտուղնե206

ԲԱՆՋԱՐԻ ԵՎ ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԸ

ՄԻԿՐՈԲԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

4. ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ.

ԺԱՄԱՆԱԿ

Արտադրանքի փչացման պատճառները: Կարտոֆիլի, բանջարեղենի Ա մրգերի պահպանմանժամանակ փչացման հիմնական պատճառը միկրոօրգանիզմներիակտիվ զարգացումն է: Ապրանքայինորակը կարող է կտրուկ վատանալ փոխադրմանն պահպանման ժամանակ, ինչպես նան վիրուսների զարգացման հետնանքով: Բանջարեղենների, վրա լինում մրգերի ն կարտոֆիլի պալարների ն արմատապտուղների են բացառիկ շատ միկրոօրգանիզմներ:Դրանց քանակն առավել շատ է լինում կարտոֆիլի պալարների ն արմատապտուղներիվրա, քանի որ դրանք ձնավորվում են հողում: Առավել տարածված են ֆիտոպաթոգեն միկրոօրգանիզմները, որոնք հսկայական վնաս են հասցնում կարտոֆիլին, բանջարեղենին ն մրգերին` բերքահավաքը, փոխադրմաննե պահպանման ժամանակ` առաջացնելովհետնյալ հիվանդություններ: Բանջարեղենի,մրգերի, կարտոֆիլի, ճակնդեղի, կաղամբի ն այլ բուսականծագում ունեցող մթերքների վրա զարգանում ն մեծ վնաս են հասցնում մի շարք հիվանդություններ, որոնցից գլխավորներն են՝ սնկային հիվանդություններ պտղային (օո քհնօնցթոճ), կապույտ (ՔՓուօիսոտ6շքճոտստ), կանաչ (Քճոլօիիստ ցլթսօստ), մոխրագույն (8օ(Ր/էՏՕ/Ո6/68),վարդագույն (մստճոսոո 0»4/Տքօոստ)փտումներ,ֆոմոզ (Բիօոշ Եճէռտ), ֆիտոֆտորոզ (Քհյէօքհքօճ 1ո/թտէճոտ),մոխրագույն սն բորբոս (ՃՏք6ոց1/ԿՏոլց6-): քորբոս (Ահլշօքստուլցոօճոտ), Բակտերիալ հիվանդություններ լորձնոտ բակտերիոզ, թաց կարտոֆիլի բակտերիալ թաց փտում -

ԱԱԱյս

1:

Աաաա

միկրոօրգանիզմների ակտիվ զարգացումը պահպանվող մթերքներիվրա ուղեկցվում է մեծ քանակության ջերմության անջատմամբ ն կուտակմամբ, որը հանգեցնում է դրանց փչացման: Միայն արագ օդափոխությունը, մթերքների վերընտրությունը ն իրացումը հնաէ տալիս նվազեցնելու կորուստները: ր ոավորություն ուղեկցվում է

հաճախ Մինրոօրգանիզմների ակտիվ զարգացումը

հսկայականէներգիայի անջատմամբ.հյութալի մթերքների վատ ջերմահաղորդականությանպատճառովկուտակվում ն մնում է ներսում: Կախված պահպանվող արտադրատեսակից, պահպանման եղանակից ն պայմաններից,երբեմն ինքնատաքացումը զարգանում է դանդաղ, թույլ նշմարելի, այլ դեպքերում ընթանում է ուժեղ ն արագ: Ինչ աստիճանում էլ լինի ակնհայտ է, որ ինքնատաքացումըմեծ վնաս է հասցնում: Ինքնատաքացմանպրոցեսը ինքնիրեն կանգ չի առնում մինչն ավարտը: Միայն, ակտիվ հովացմամբ, ինտենսիվ օդափոխությամբ կարելի է փրկել արտադրանքը փչացումից: Կարնոր միջոցառում է խնամքով ջոկելը ն արագորեն իրացումը: Ինքնատաքացումը սկսվում է լոկալ, կամ անմիջապես ընդգրկում է ամբողջ արտադրակույտը: Թույլ հսկողուքթյան, դիտարկումներին միջոցառումների բացակայությանդեպքում լոկալը (տեղայնությունը) դառնում է համատարած: Եթե կարտոֆիլը ն բանջարեղենըպահպանվումեն արկղներում ն կոնտեյններներում,ապա սովորաբար, ինքնատաքացմաննման պատկեր չի դիտվում, իսկ տեղի ունեցող փչացումները նման դեպքում պետք է կապել հիվանդությունների հետ: Բանջարեղենի, պտուղների, հատապտուղներին կարտոֆիլի պահունակությանմասին ճիշտ պատկերացում կարելի է կազմել շնչառության պրոցեսում ջերմաանջատման արագության միջոցով: Ինչքան այն բարձր է, նույնքան էլ ցածր է արտադրանքի պահունակությունը: Երկարատն պահպանմանհամար պիտանի չեն տանձի ամառային սորտերը, բալը, դեղձը ն ազնվամորին: ն որակի Արտադրանքիպահունակությունը մեծացնելու, քանակի է կորուստները կրճատելու նպատակով անհրաժեշտ ժամանակին անջատել վնասատուներով վարակված, մեխանիկական վնասվածքներով ֆրակցիաները, (մասերը): Պահեստավորելուց առաջ 2-4 ժամ տնողությամբ հարկավոր է չորացնել, պահեստներում ն մյուս հասարակ կաաստիճան ջերմաստիճան ն հնարավորին ռույցներում ստեղծել 3-4 չափ մեկուսացնել շրջակա միջավայրից: Արտադրանքի պահունակության կանխագուշակում: Պտուղբանջարեղենի պահունակության կանխագուշակման համար օգտագործում են ֆիզիկական, միկրորիոլոգիական,օդերնութաբանական եղանակներ,ինչպես նան իմիտացիոնմաթեմատիկականմոդելներ, գազային խրոմատոգրաֆիայի մեթոդներ ն այլն: Ֆիզիկական եղանակ: Լենինգրադի տեխնոլոգիական ինստիտուտի աշխատակիցներըմշակել են կարտոֆիլի, գազարի ն սխտորի պահունակության կանխագուշակմանեղանակ՝ ըստ հյուսվածքների էլեկտրահաղորդականությանմեծության: Փտումը ն բջիջների քայքայման այլ ձները մեծացնում են էլեկտրահաղորդականությունը: Մշակված մեթոդիկայով որոշում են արտադրանքի հնարավոր կորուստները 2-3 ամսում, մինչն կորուստների տեսանելի նախանշանների երնալը,

երբ արտադրանքի սննդարժեքը դեռես չի պակասել: Գործիքի օգնությամբ սահմանում են պահպանվող արտադրանքի իրացման ռացիոնալ հաջորդականությունը զգալիորեն քչացնելով զանգվածի ընդհանուր

կորուստները:

Մանրէաբանական եղանակ:

Ն.

Գոլյան

ն Գ.

Բրազդան մշակել

պահպանման ընթացքումփտմանօջախների կանխագուշակմանմեթոդիկա:Միկրոֆլորայի զարգացման համար ստեղծում են պրովակացիոն պայմաններ, ն եթե կարտոֆիլը այդ դեպքում ուժեղ փտում է, ապա այն երկարատն պահպանման համար չեն պահեստավորում: Հարցի լուծման համար 2727470սմ մեծությամբ տոպրակներում տեղավորում են 5 կգ երկու նմուշ, պահպանումեն 14:օր 201 աստիճան ջերմային պայմաններում, ապա պալարները գնահատում են թաց փտում հիվանդությամբ վնասվածությունը: Հիվանդ պալարները, կշռում են առանձին-առանձնին հաշվարկումեն դրանց տոկոսը ն որոշում են փտումով սպասվող վնասվածությունը: Եվ եթե թաց փտումով վնասված պալարների քանւսկը հասնում է 15-20 տոկոս, ապա երկարատն պահպանմանհամար տվյալ խմբաքանակըչի երաշխավորվում: Իմիտացիոն մաթեմատիկական մոդելներ: Այս եղանակի օգնությամբ կարողանում են կանխարգելել կորուստները կախված բազմաթիվ գործոններից: Մշտական մեծության համար ընդունում են` բուսաբանականտեսակը, սորտը, պահեստների տիպերը, ջերմաստիճանը, օդի հարաբերական խոնավությունը, միջավայրի գազային կազմը: Առավել կարնորփոփոխվողմեծություններին դասում են՝ բերքահավաքի ժամկետը, արտադրանքի մակերեսային միկրոֆլորայի քանակա-որակական կազմը, միկրոօրգանիզմներով վնասվածության աստիճանը՝ բերքի տեղավորմանն պահպանմաներկարատնությանշրջանում: են կարտոֆիլի ապրանքային ն տնկանյութային պալարի

5. ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ, ՏԶԵՐԻ ԵՎ ՆԵՄԱՏՈԴՆԵՐԻ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ՄՐԳԵՐԻ ՊԱՀՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՎՐԱ

ԵՎ

Գյուղատնտեսականմշակաբույսերի վնասատուները (նեմատոդ-

ներ.սարդանմաններ ն միջատներ) ազդում են պահպանման տեղավորված արտադրանքիպահունակությանվրա: Դաշտայինպայմաններում վնասվածբանջարեղեններըն պտուղները կորցնում են իրենց բնական իմունիտետըն հեշտությամբ վնասվում են միկրոօրգանիզմներով: Նեմատոդներ Նեմատոդներով բանջարեղենի վարակմանաղբ-

յուր կարող են

ծառայել` ցանքանյութը, հողը, պահեստները,վարակված սարքավորումները, պահեստների շրջապատը,

բանջարեղենը գույքը,

բուրտերի (լայնակույտերի) ն. խրամատների հողային տարածքները, հողահանդակները: Վարակատեղերում բանջարները փափկում են, բջիջները մգանում, սկսում են փտել ու մահանում: Պարազիտ ն ֆիզիոլոգիական հիվանդություններից կարտոֆիլի ն բանջարի կորուստները, պահպանման շրջանում, հասնում է (տոկոս) սխտոր-20-50, սպիտակագլուխ կաղամբ 10-30, սոխ-7-25, կարտոֆիլ-5-25, գազար 8-25, սեղանի ճակնդեղ-9-11: Ֆիտոնեմատոդների դեմ տարվող պայքարը շատ դժվար է, քանի որ դրանք շատ մանր են, ինտենսիվորենբազմանում ն շատ լավ էլ հարմարվում են շրջակա միջավայրի անբարենպաստպայմաններին, դիմացկուն են քիմիական ներգործության նկատմամբ: Միայն կոմպլես նախազգուշականմիջոցառումները(մթերման ճիշտ կազմակերպում, փաթեթավորում, փոխադրում, սորտավորում, չափարկում, չորացում, հողի անջատում, վերքերի բուժման համար պայմանների ստեղծում. պահեստների ն տարայի ժամանակին ն խնամքով նախապատրաս-

-

տում):

Կարող են ապահովել այդ վնասատուներից կորուստների կրճատմանը:Մի քանի արտադրատեսակների վրա դրականազդեցություն է թողնում տաքացումը (հատկապես, սոխ, սխտոր)'՝45-15 աստիճանով 15 րոպե տնողությամբ: Ֆիտոֆտորոզով վնասված կարտոֆիլի պալարներիհասարակ չորացման եղանակով փտած պալարներիթվաքանակը պահպանումից հետո կազմում է 3,2 տոկոս, իսկ չչորացված խմբաքանակում դրանց քանակը հասնում է 43,5 տոկոս: Տնկանյութի հաձար նախատեսվածթարմ հավաքած կարտոֆիլը շատ հաճախ ենթարկում են լուսային կոփման,կամ կանաչման: Պրոցեսը շարունակում են 10-15 օր, համարվում է ավարտված, եթե պալարի կտրվածքում արձանագրվումէ կանաչավունգույն: Կանաչեցված պալարներում կուտակվում է սոլանին ն քլորոֆիլ: Կանաչեցված պալարներիպահպանմանդեպքում, կորուստները փտումից կտրուկ իջնում են, սորտի կենսաբանականառանձնահատկությունները պահպանվում են: Այդպիսի տնկանյութօգտագործելիս արագանում է ֆենոփուլերի ցիկլ, պալարի բերքի հավելումը կազմում է 7-18 տոկոս: Կանաչումըիջեցնումէ պալարներիփտումը: Ծառերի վրա գտնվող մրգերը բնորոշվում են տարբեր որակով: Քաղված, բայց չսորտավորված պտուղները չի կարելի դիտել որպես` ապրանքայինարտադրանք,քանի որ դրա համար անհրաժեշտ պայմաններ (որակի միատարրություն, ստանդարտինհամապատասխանատվություն) չկան: Երկարատն պահպանման համար նախատեսվող պտուղները հավաքում են խնամքով, ձեռքով` օգտագործելով աստիճաններ, նստարաններ ն այլ հարմարանքներ: Պտուղները խնամքով սորտավորում են, հեռացնելով բոլոր արատավոր հատանմուշները.

դարսում են ստանդարտայինարկղներում ն ուղարկում իրացման: Պտուղբանջարայինարտադրանքիպահպանմանժամանակ կորուստներըկրճատելու համար խորհուրդ է տրվումայն ծածկել պոլիէթիլենայինբարակ թաղանթով,որը կանխում է սնկերի աճը, պահպանում է համային ն ապրանքայինորակը: Պոլիէթիլենայինթաղանթըոր նպաստումէ ածխածնիդիօքսիդի ընտրովիգազաթափանցելիությամբ, ն ավելացմանը թթվածնի պակասեցմանը,որն էլ մեծացնում է պահպանման ժամկետը: Աշխարհի զարգացած երկրներում բանջարի պտուղներին կարտոֆիլի մի մասը երկարատն պահպանման համար են արտադությանվայրերում, հետագայում կանոնապահեստավորում վոր կերպով առաքում են քաղաքներ՝ իրացմանհամար, իսկ դա թույլ է տալիս արտադրանքիկորուստները կրճատել 10-15 տոկոս, փոխադրման ծավալն իջեցնել 20-25 տոկոս: Այս պարագայումգույքի ն տարայի պահանջըպակասում է կիսով չափ, կրճատվում է կապիտալ ծախսերը՝ 0նորպահեստներկառուցելու, ինչպես նան արտադրանքիներկրման ն պահպանմանն իրացմաննպատակովօգտագործվող միջոցները: Դրանից բացի քաղաքներ են ներկրվում ոչ ստանդարտայինարտադրանքի մի մասը: Բանջարի, կարտոֆիլի ն պտուղներիապրանքայինմշակման ժամանակ ոչ ստանդարտային արտադրանքը,ինչպես նան տեխնիկական խոտանըն թափոնները կարելի է օգտագործել կերային ն տեխնիկականնպատակներով: ՀՎետնապես,բանջարեղենի,պտուղների ն կարտոֆիլի որակի իջեցումըն դրանց քաշի կորուստը, պահպանմանժամանակ, տեղի է ունենում շնչառության համար չոր նյութերի ծախսի,խոնավությանմասնակի գոլորշիացման,վաղ գարնանայինշրջանում ծլման կամ աճման, վնասվածության, ֆիզիոլոգիական քայքայման, միկրոօրգանիզմներով ն վնասվանեմատոդներով տզերով միջատներով, ինքնատաքացման, ծության,ցրտահարությանն մեխանիկականվնասվածության հետնանքով: Կորուստներիթվարկված բոլոր ձներից օրինաչափ են ն պայմանավորվածեն պահպանվողօբյեկտի կենսաբանականբնույթից, համարվում են՝ չոր նյութերի կորուստը՝ շնչառության պրոցսում ն մասնակիորեն էլ խոնավության գոլորշիացումը: Տվյալ կորուստները հաշվարկվումեն բնականկորուստներինորմերով: Պտղաբանջարային արտադրանքի կորուստների կրճատմանն ուղղված կոմպլեքս միջոցառումներնընդգրկում են` բարձր պահունամիջոկությամբօժտված սորտերիընտրությունը, ագրոտեխնիկական արտադպահունակ ուղղված համակարգի կիրառումը` ցառումների րանքի ստացմանը, մեխանիկականվնասվածքների կրճատումը բերքահավաքին պահպանմանժամանակ,բանջարի,պտղի ն կարտոֆիլի պահունակությանգուշակումը, դաշտային պայմաններում շուտ փչագող մթերքներինախնականհովացումը, արտադրանքիընդունմանկա211

տարելագործումը, հետբերքահավաքայինմշակման կազմակերպումըն կատարելագործումը, սորտային տեխնոլոգիայի պահպանում, աճեցման պայմանների պասպորտավորմանկազմակերպումը՝նշելով հանքային պարարտանյութերիհատկապես ազոտի ն պեստիցիդների քանակը: Հաշվի առնելով հյութալի մթերքներիպահունակությանվրա ազդող գործոնները Աեչարդարացված կորուստների գոյացման պատճառկերը, պահպանման ժամանակ,պետք է մշակել միջոցառումներիպլան՝ ուղղված կենսաբանական տեսակետից արժեքավոր արտադրանքի պահպանումը ն կորուստների կրճատմանը: Տզեր: Այնպես, ինչպես ն նեմատոդներըհանդիպում են ամենուրեք: Պտուղների ն բանջարի հետ միասին դրանք ընկնում են պահեստկեր: Սոխը ն սխտորը վնասվում են կակաչային կամ սխտորային տիզով (Ճօ6ՈՅ 1սիքմ6 Կ5 մ): Սոխի թեփուկներիմիջով թափանցելով ներս դաշտում, այն հիմնավոր վնաս է հասցնում պահպանմւսն ժամանակ: Պահեստներում տզերը ապրում են սոխի, կարտոֆիլի, ինչպես նան գազարի ն ճակնդեղի փտած արմատապտղիվրա: Տզերի դեմ պայքարի նախազգուշական միջոցառումներինդասվում են, ճիշտ ցանքաշրջանառությունը, առողջ տնկանյութի օգտագործումը, դաշտից փտած բանջարների հեռացումը, պահեստների մաքրում-ախտահանումը, պահպանման համար մթերքի ճիշտ նախապատրաստում(պահեստավորումից առաջ չորացում): Միջատներ: Առավել վտանգավոր են նշենու, խնորձենու սերմուկների թրթուռները: Դրանք ձմեռում են խնձորի, տանձի, նուշի ն սալորի վնասված պտուղների սերմերում: Դրանց թրթուռները վնասում են պտուղներին, աղտոտում են դրանց` կտրուկ իջեցնելով ապրանքային արժեքը: Երկրորդ սերնդի թրթուռները մնում են պտուղներում, բերքահավաքի ն պահպանման ժամանակ: Վնասատուները մեծ վնաս են պատճառում նան բանջարներին:Կաղամբի ամառային ճանճերը վնասում են կաղամբազգիներին:Դրանց թրթուռները թափանցում են ներս՝ նպաստելովդրանց փտմանը՝պահպանմանժամանակ: Բուսական հյութալի հումքի կորուստների կրճատմանհիմնական ուղին, պահպանման ժամանակ, համարվում է նեմատոդների,տզերի ն միջատների դեմ Ժամանակինպայքարը, ինչպես նան պահպանմաննպատակովառողջ արտադրանքիպահեստավորումը: ,

6.ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ, ԲԱՆՋԱՐԻ ԵՎ

ՊԱՀՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Սորտ: Երկարատն պահպանման համար ընտրում են լավ պահունակությամբ օժտված սորտերը: Կարտոֆիլի այդպիսի սորտերից են բելոռուսական վաղահասը,ռոմենսկին,տեմպը: Մինչն նոր բերքի ստա212

ցումը հաջողությամբ պահպանվում են խնձորենու ռենետ, սիմիրենկո, ռենետ շամպանսկի ն այլ սորտեր: Մշակության գոտիներ: Կարտոֆիլի, բանջարի ն պտուղների պահպանման սորտային տեխնոլոգիան մշակելիս հաշվի պետք է առնել սորտի առանձնահատկությունըն նրա ռեակցիան՝ միջավայրի աբիոտիկն բիոտիկ գործոնների նկատմամբ: Այսպես,լեռնային ն նախալեռնային գոտում աճեցրած կարտոֆիլը ավելի լավ է պահպանվում, քան այդ սորտը ցածրադիր պայմաններումմշակելու դեպքում: Տարվա եղանակային պայմաններ: Սովորաբար, ցուրտ ն անձրնային ամառներով տարիներին,պտուղներում կուտակվում են քիչ շաքարներ, դրանք պակաս բուրումնավետ են, համն էլ լավագույնը չէ, ունեն վատ պահունակություն: Ագրոտեխնիկա ընդգրկում է կոմպլեքս գործոններ ցանքի ն (տնկման) բերքահավաքի ժամկետներ, պարարտացում, հողի մշակում, ջրում ն այլը: Պարարտացում : Կարնոր դեր է խաղում: Կալիումի ն ֆոսֆորի դոզայի ավելացման դեպքում պտուղներում ն բանջարեղեններում ավելանում է շաքարի պարունակությունը, արագանում հասունացումը: Ազոտըիջեցնում է շաքարայնությունը, ձգձգում է հասունացումը: Ազոտի բարձր դոզաները ոչ միայն վատացնում են պահունակությունը, այլն պատճառ դառնում մրգերում ն բանջարեղեններում նիտրատների, թույլատրելի նորմերից, շատ կուտակմանը: Խիստ կարնոր է նան պարարտանյութիտեսակը: Կալիումի քլորիդը իջեցնում է կարտոֆիլի պալարներիօսլայնությունը, իսկ ֆոսֆորական պարարտանյութերընպաստում են օսլայի ւպարունակությանավելացմանը ն պահունակության լավացմանը:Ազոտայինպարարտանյութերովառատ պարարտացումը իջեցնումէ ապրանքայինարտադրանքիելը՝ պահպանման ժամանակ: Սակայն, կոմպեքսում մյուսների հետ, օսլայի պարունակության վրա խիստազդեցություն չի թողնում, բայց բարձրացնում է բերքատվությու-

նը:

Ոռոգում: Բերքահավաքից առաջ, որպես կանոն, վատանում է բանջարեղենին մրգերի պահունակությունը: Ծանր կավային հողերում, ցուրտ ն խորքային ջրերի բարձր մակարդակ ունեցող հողատարածքներում աճեցրած բանջարեղեններըն կարտոֆիլը, սովորաբար, լինում են վատ պահունակ: Կուլտուր ոռոգելի թեթն ն միջին մեխանիկական ազմով հողերում աճեցրած բանջարեղենները լավ են պահպանվում: կագ

ԴԱ եթահավաբի՝ մանքի (տնկման) ժամկե ները Այսպես, բերքահավաքը վաղաժամկետ. դեը

կարնորգործոն

ետ

գազարի դես, չհասունացած փուլում իրականացնելիս-նրանումշաքարի ն կարոլոինի պարունակությունը նորմայից լինում է պակաս, ջրինը՝ բարձր, որի պատճառով արտադրանքը տիրապետում է վատ պահունակության: է:

Այդպիսի արմատապտուղներըարագորեն թառամում են: Բերքահավաչափավոր, ժամկետից մեկ ամիս ուշացնելու դեպքում արմատապտուղները գերհասունանում են, ճախճխում ն դառնում են անկայուն: Բանջարեղենին մրգերի պահպանմանժամանակզգալի կորուստներ են լինում մեխանիկականվնասվածքների, բերքահավաքի ն փոխադրման ժամանակ:Ապացուցվածէ, որ շատ դեպքերում,պահպանմանժամանակ պալարի բերքի կորուստները հասնում են 40 տոկոսի-ի: Մեխանիկականվնասվածքներովպալարները, 2,5 անգամ ավելի շատ ջուր են գոլորշիացնում, որոնց մի զգալի մասը վնասվում են հիվանդություն-

քը.

ներով:

Պտուղբանջարի հետ, նույնիսկ խնամքով վարվեցողության դեպքում էլ, չի կարելի ամբողջությամբ խուսափել մեխանիկականվնասվածքներից: Դրա համար էլ պահպանման տեղավորելուց առաջ իրա-

կանացնում են արտադրանքիպահունակությունըմեծացնող եղանակներ (ակտիվ օդափոխություն, չորացում, խառնուրդների հեռացում, պալարներիկանաչեցում): 7.

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ, ԲԱՆՋԱՐԻ ԵՎ ՊՏՂԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՌԵԺԻՄՆԵՐԸ

Պահպանման ռեժիմների դասակարգումը: Ստացիոնար ն դաշտային պահեստներումկարտոֆիլի, բանջարի ն պտղի բարեհաջող պահպանմանհամար հաշվի են առնվում բիոտիկմիջավայրի հետնյալ գործոնները` արտադրանքի ն շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանը,օդի մուտքը, խոնավությունըն նրագազային կազմը: Հյութալի մթերքների պահպանման համար կիրառում են երկու ռեժիմ հովացված վիճակում (ջերմոանաբիոզիպայմաններում,պսիխոանաբիոզի մոդիֆիկացիայով), հովացված վիճակում Ա ՔԻՇ կամ հլ՛Ը, այսինքն` նարկոանաբիոզի կամ անոքսիանաբիոզի պայմաններում: Հովացված վիճակում մթերքների պահպանման ռեժիմի հիմունքները: Ցածրացվածջերմաստիճանի(0 աստիճանիմոտ) դեպքում թուլանում կամ ճնշվում է արտադրանքի լցակույտի կազմի մեջ մտնող բոլոր բաղադրատարրերի նվազում է կենդակենսագործունեությունը, նի բջիջների շնչառության ինտենսիվությունը(պտղի, բանջարի, միկրոօրգանիզմների,նեմատոդների,տզերի, միջատների հյուսվածքներում), դանդաղում է միկրոօրգանիզմներիակտիվ զարգացումը, զգալիորեն ավելանում կամ կասեցվում է նեմատոդների,տզերի ն միջատների զարգացմանցիկլի տնողությունը: Պտուղբանջարի ն կարտոֆիլի հովացված վիճակում պահպանմանը նպաստումէ դրանց վատ ջերմահաղորդականությունը: Այդ առու214

`

մով մեր հանրապետությանլեռնային ն նախալեռնայինգոտիներում է պահպանել դրանք` օգտագործելով աշնան-ձմռան-գարհնարավոր նանխյին շրջանի բնական ցուրտը: Վանրապետությանլեռնային ցուրտ կլիմվխունեցող շրջաններում անհրաժեշտությունէ առաջանում պաշտպանել պահպանվող արտադրանքը գերհովացումից: Դրա համար էլ պետթ է հաստացնել բուրտերի ն խրամատներիհողածածկի շերտը, պահեստներումհարկավոր է օգտագործել օդատաքաիսկ մովորական ցուցիչներ: սահմանվածեն հյութալի մթերքնեՊետական ստանդարտներով րի պսհպանման չափավոր ռեժիմներ ն ժամկետներ: Այսպես, խնձոի ն հասունացպահվլանմանռեժիմները տարբերակումեն ըստ սորտերի ման սստիճանի:Միջազգայինստանդարտներում(ՍՇՕ) բերվում են սառնաթարմ բանջարի ն պտղի պահպանման չափավոր ռեժիմները ն րանճերում գազային միջավայրում՝հաշվի առնելովսորտայինյուրահատկությունը: Երաշխավորվողռեժիմը իրականացնելուհամար պարադրաբար ստուգում են օդի ն պահպանվողարտադրանքիջերմասիճանը, ինչպես նան օդի հարաբերականխոնավությունը: Օդի հարաբերական խոնավությունը որոշում են պահեստի միջին հարկերում սիխրոմետրիօգնությամբ: Կարգավորվող գազային միջավայրում արտադրանքի պահանման ընդհահիմունքները: Տիպային պահեստ-սառնարանների տեէ սարքավորումների տոկոսը հատկացվում ուր ծավալի շուրջ ակայման կամերային, որն ապահովում է ոչ միայնհաստատուն ջերա-խոնավության նորմալ ռեժիմ, այլե միջավայրի գազային կազմ: առնարանային կամերաներումտեղավորված պտուղբանջարը, գազայիննորմալ միջավայրում(թԼ(), երկար են պահպանումիրենց ապրանքային որակը, կենսաբանականն վիտամինայինարժեքը, կառուցվածքը ն բուրմունքը: Դա ամենից առաջ բացատրվում է նրանով, որ շրջակա միջավայրի օդի մեջ թթվածնի խտությունը իջեցնելու դեպքում ճնշվում է բանջարի,պտղի ն կարտոֆիլի կենդանիբաղադրատարրերի կենսագործունեությունը:Նման պայմաններումմրգերի մոտ զգալիորեն ուշ է վրա հասնում կլիմակտերականշրջանը, շնչառության պրոցեսում ծախսվում է պակաս քանակությամբ չոր նյութեր, հետնապես իջնում է մակերեսին գտնվող բնական կորուստը: Պակասում է արտադրանքի միկրոֆլորայի ակտիվությունը,ոչնչանում են նեմատոդները, տզերը ն միջատները: Գազային միջավայրի հաստատուն պահպանումըապահովում են գազագեներատորներիմիջոցով: Օդի գազային կազմը սահմանում են հաշվի առնելով պտղի ն բանջարիսորտային առանձնահատկությունը: Գազային միջավայրերը բաժանում են երեք տիպի` նորմալ, երբ ածխածնիդիօքսիդին թթվածնիտոկոսայինգումարը կազմում է 21 տոկոս

(օրինակ, ՇՕշ-5 ն Օշ-16, կամ ՇՕշ-9 ն Օշ-12), սուբնորմալ, երբ կտրուկ իջեցվում է թթվածնի պարունակությունը (մինչն 3-5 տոկոս), իսկ տծխածնի դիօքսիդի քանակը պահպանվում է բարձր մակարդակով (2-5 տոկոս), առանց ածխածնի դիօքսիդի միջավայր, թթվածնի ցխծր խտության (3-5 տոկոս) պարագայում: Գազային կազմի ընտրությրւնը կախված է պահպանվող արտադրատեսակիցն տեխնիկական հնպրա-

վորությունից:

Ածխածնիդիօքսիդի բարձր ն թթվածնի ցածր խտության դրպկան ազդեցությունը արտահայտվում է նրանում, որ իջնում է շնչառության ինտենսիվությունը, դանդաղում է հասունացման պրոցեսը ն երկարիւմ է պահպանման ժամանակաշրջանը:Նշված գործոնի բացասական ակդեցությունը արտահայտվում է նրանով, որ պտուղներն ու բանջարեղենը դառնում են առավել զգայուն՝ ցածր ջերմաստիճանինկատմամբ. իեշտությամբ վնասվում են, դրանից վատանում է որակը, փոխվում է համը, գորշանում է պտղամիսը, հեշտությամբ վնասվում են ֆիտոպաթոգե միկրոօրգանիզմներով: Կաղամբի մոտ արձանագրվում է ոչ բնորո

անհամություն: Արիոտիկ միջավայրի բոլոր գործոնները սերտորեն պակցված են պահպանման օբյեկտի հետ: Պահպանման ընդհանուր ե րաշխավորագրերըճշտում են հանրապետությանստույգ տարածքների համար, ն նոր միայն ընդհանրացնումեն: Տարբեր տեսակի մթերքների պահպանումը: Յուրաքանչյուր արտադրատեսակունի պահպանման իր առանձնահատկությունը: Կարտոֆիլ: Պահպանման պայմաններըորոշելիս հաշվի պետք է առնել մի շարք գործոններ, որոնք կախված են սորտից, ֆիզիոլոգիական վիճակից, պահպանմանշրջանից ե տնտեսական նշանակությու-. նից: Կարտոֆիլի պահպանման ռեժիմը ստորաբաժանում են չորս շրջանի բուժման, հովացման, հիմնական ն գարնանային: Բուժման շրջանում անհրաժեշտ է ստեղծել պայմաններ պալարների լրահասունացման ն վերքերի սպիացմանհամար: Բուժման շրջանը տնում է մի քանի օրից մինչն 2-3 շաբաթ, որը կախված է պալարների հասունացմանաստիճանիցն մեխանիկականվնասվածությունից:Պալարների լրահասունացման ն մեխանիկականվնասվածքների սպիացման համար նպաստավորէ 15-20 աստիճան ջերմաստիճանը ն օդի 9095 տոկոս հարաբերական խոնավությունը: Բուժման շրջանի վերջում ջերմաստիճանը իջեցնում են մինչն 10 աստիճան ն անցնում են հովացման: Բուժման շրջանի վերջում պետք է ջերմաստիճաննիջեցնել մինչն 2-6 աստիճան: Հատկապես այդպիսի պայմաններում է դիտվում հաշվեկշռված նյութափոխանակությունը՝պալարներում: Հովացման շրջանում օդափոխում են գիշերը դրսի օկարտոֆիլը ն դով, կամ ներսի դրսի օՇդախառնուրդով: Օդի մղման գործակիցը պա-

լարակույտի մեջ 70-100 մետր խորանարդ (ժամ տ.): Հովացման արագությունը օրվա ընթացքում պետք է կազմի 0,5-1,0 աստիճան, մինչն հիմնական ռեժիմին անցնումը, ընդ որում, դա վերաբերում է ինչպես կարտոֆիլին, այնպես ամբողջ բանջարեղենին: յիմնական շրջանում սորտի կամ կարտոֆիլի ոյուրաքանչյուր րոշակի խմբերի համար պետք է պահպանել կոնկրետ ջերմաստիճան: Այն սովորաբար լինում է 1-2 աստիճան,2-3 աստիճան ն 3-5 աստիճան: Հիմնական շրջանում օդի հարաբերականխոնավությունը պետք է լինի բարձր` 90-95 տոկոս: Պահպանման հիմնական շրջանում աստիճանաբար պետք է օդափոխելն̀պատակ ունենալով հեռացնել կենդանի բաղադրատարրերի շնչառության ժամանակ կուտակված ջերմությունը ն ապահովել նախատեսվածջերմային ռեժիմը: Գարնանային շրջանը առավել պատասխանատու է, քանի որ փետրվարի վերջին ն մարտի սկզբներինսկսվում է պալարների բողբոջների ծլումը: Ստիպողականհանգստի շրջանը երկարացնելու համար, պահպանման հիմնական շրջանի համեմատությամբ, ջերմաստիճանն շնորհիվ կարելի է կարիջեցնում են 1-3 աստիճան: Այս միջոցառման տոֆիլը պահպանել մինչն ապրիլի վերջը՝ առանց երկար ծիլեր ձնավորելու, մինչն տնկումը: Կարտոֆիլի պահպանման պայմանները կախված են արտադրանքի օգտագործման նպատակից: Տնկանյութը պահպանում են սորտին բնորոշ ջերմաստիճանի՝ 2-4 աստիճանի սահմաններում: Տնկանյութային կարտոֆիլի համար մշակված է պահպանման սորտային տեխնոլոգիա, ըստ որի պահպանման հիմնական շրջանում ջերմաստիճանի չափավոր պարամետրերը տարբեր սորտերի համար տարբեր են` 1,5-2,0 աստիճան, 3,0-4,0 աստիճանն 3-5 աստիճան,իսկ դա բխում է սորտային առանձնահատկություններից: Եթե կարտոֆիլի երկարատն պահպանումը ճիշտ է կուտակված, ապա չի կարելի համընդհանուր ջոկում իրականացնել, քանի որ այն նպաստում է միկրոբային ինֆեկցիայի տարածմանը ն արտադրանքի վնասվածքներիշատացմանը:Պալարի փչացման օջախների ծագման դեպքում ջոկում են հիվանդ պալարները: Որպես կանոն, կարտոֆիլը ջոկում են պահպանման վերջում, իրացնելուց առաջ: Հետնապես պարենային կարտոֆիլի պահպանման ավարտական էտապը, իրացումից ւսռաջ, ապրանքային մշակումն է: Կարտոֆիլը հիմնականում պահպանում են համատարած կույտերով կամ ամբարներում, ինչպես նան կոն-

փոխկավ

քաղցր

|

տեյներներում:

,

Սերմացու կարտոֆիլը տնկելուց 7-10 օր առաջ տաքացնում են բնական կամ արհեստական տաք օդով: Այս օպերացիան ոչ միայն իջեցնում է վնասվածքները` սորտավորման ժամանակ, այլն խթանում է աճման պրոցեսները պալարաբողբոջների հյուսվածքներում: Պահ217

պանման ժամանակ պալարները պահեստներում կամ դաշտային պայմաններումվարակվում են հիվանդություններով: Առավելվնասաբերեն ֆիտոֆտորոզը ն չոր ու թաց փտումը: Ֆիտոֆտորոզի կանխարգելման հիմնական միջոցը ագրոտեխնիկան է, որը կանխում է նրա զարգացումը դաշտում, առաջին հերթին պղնձարջասպիլուծույթով սրսկումը ն բերքահավաքից առաջ փրերի հեռացումը: Պահպանման ժամանակ սնկի տարածումըկասեցնել կարելի է ջերմաստիճանըմինչն 1-2 աստիճան իջեցնելու միջոցով: Ֆիտոֆտորոզի, քոսի բոլոր ձների ն թաց փտման դեմ պայքարելու նպատակովպարենային ն սերմային պալարները մշակում են ֆորմալինի 40 տոկոս ջրային լուծույթով (-0.4 լ/տ): Կարտոֆիլի պահպանմանժամանակիրականացնումեն անհրաժեշտ դիտարկումներ`պալարի ընդհանուր վիճակի նկատմամբ: Անալիզների համար նմուշներն անջատում են աշնանը տեղավորման ժամանակ,երկու անգամ պահպանմանշրջանում ն գարնանը՝իրացումից առաջ՝ գործող ստանդարտներինհամապատասխան: Սեղանի կերի արմատապտուղներ: Արմատապտուղներիպահպանման ռեժիմը ստորաբաժանվումէ չորս շրջանի` բուժման, հովացման հիմնական ն գարնանային: Վերքային ռեակցիայի արագացման համար, բոլոր արմատապտուղներըառաջին տասը օրվա ընթացքում պահպանում են 10-12 աստիճան ջերմաստիճանի ն 90-95 տոկոս, օդի հարաբերական խոնավության պայմաններում: Արտադրանքի պահպանման ժամանակլայնորեն կիրառվում է նան ակտիվ օդափոխության ռեժիմը, որի ապահովման համար օդի մղման գործակիցըկազմում է 50-/0 մետր խորանարդ (ժ/տ): Դրանից հետո արտադրանքը հովացնում են 0,5-1.0 աստիճանարագությամբ,օրվա ընթացքում:Հովացման շրջանը տնում է 10-15 օր: Արմատապտուղներիպահպանմանհիմնական շրջանում (6-7 ամիս ն ավելի) օդի ջերմաստիճանըպետք է լինի 01 աստիճան,իսկ հարաբերականխոնավությունը՝90-98 տոկոս: Գարնանը սեղանի արմատապտուղներըսորտավորում են միայն այն դեպքում, երբ դրանց ջերմաստիճանը ն բարձրանա մինչն 10 աստիճան, որպեսզիկանխվենմեխանիկական վնասվածքները: Սեղանի ճակնդեղի ն գազարի որակը որոշում են աշնանը` տեղավորելու ժամանակ, պահպանման պրոցեսում ն իրացումից առաջ: Ղեկավարվելով գործող ստանդարտներով: | Արմատապտուղներըհիմնականում պահպանում են ամբարներում, կույտերով ն կոնտեյներներում:Այս եղանակով պահպանելիս ընդհանուր կորուստները կրճատվում են երկու անգամ, իսկ բնական կորուստները՝ 30 տոկոսով: Հայտնի է գազարի պահպանումը կավահողով, որի բարակ շերտով արմատապտուղներիծածկումը, ապահովում է առավել բարձր պահպանվածություն, սովորական եղանակիհամեմատությամբ:

Գարնանը ն ամռանըարմատապտուղներըտեղավորում են սառցարաններում կամ ձյունածածկում են: Գազարի ն սեղանի ճակնդեղի տարբեր սորտեր իրարից տարբերվում են պահունակությամբ ն այլ հատկանիշներով: Կաղամբ: Պարենային, սպիտակագլուխկաղամբի պահպանման ռեժիմը ստորաբաժանումեն երկու շրջանի` հովացման ն հիմնական: Երկարատնպահպանմանհամար կաղամբըհավաքում են, երբ 4-6 կանաչ տերնների կիպ գրկում են ամբողջ մասսան ն արագորեն հովացնում են: Հովացման արագությունը օրվա ընթացքում պետք է լինի 0,51,0 աստիճան:Արհեստականօդափոխությանդեպքում օդի մղման գործակիցըլինում է 100-150 մետր խորանարդ(ժ/տ): Պահպանմանհիմնական շրջանում ջերմաստիճանըպահում են -1-Օ աստիճան, իսկ օդի հարաբերական խոնավությունը` 90-98 տոկոս: Այս ռեժիմի դեպքում կաղամբը պահպանվում է 5-6, իսկ առավել պահունակ սորտերը՝ 7-8 ամիս: Հետնապես, երկարատնպահպանմանհամար հիմնականում տեղավորում են կաղամբիուշահաս ն ձմեռային սորտերը: Մինչն իրացումը կաղամբըչեն մաքրում, քանի որ նպաստում է հիվանդությունների տարածմանը: Գլուխ սոխ: Պահպանման ռեժիմը դիֆերենցվում է չորս շրջանով, նախապատրաստական(չորացում, տաքացում) հովացում, հիմնական ն գարնանային: Սոխի շեղջը դաշտային պայմաններում չորացնելուց հետո իր մեջ պարունակումէ շուրջ 20 տոկոս հողայինն բուսական խառնուրդներ: Մաքրելուց հետո սոխը սորտավորում են երկու ֆրակցիայի ստանդարտային ն ոչ ստանդարտային,որի ընթացքում հեռացնում են փտած ն վնասվածնմուշները: Սոխի պահունակությունը բարձրացնելու նպատակով այն չորացնում ն տաքացնում են բնականկամ արհեստականեղանակով: Արհեստական եղանակովտաքացնելուց հետո սոխը արագորեն հովացնում են: Արհեստականչորացման դեպքում սոխի կորուստները,դաշտային պայմաններում չորացրածի համեմատությամբ,իջնում է 2-4 անգամ: Սոխըպահպանումեն 1-2 աստիճանջերմաստիճանին 80-90 տոկոս օդի հարաբերական խոնավության պայմաններում: Սոխը պահպանում են տարաներում (արկղներում) կամ լ ցակույտերով, որի բարձրությունը թույլատրվում է 2,5-4, մետր, միաժամանակկատարում են օդափո-

խություն:

:

Գլուխ սոխը հիմնական շրջանում պահպանում են 18-20 աստիջերմաստիճանին60-70 տոկոսօդի խոնավությանպայմաններում: տարածված է սոխի պահպանմանհամակցվածցուրտ-տաք եղանակը, այսպես, մինչն կայուն ցրտերը վրա հասնելը պահեստներում ջերմաստիճանըպահում են 18-20 աստիճանմակարդակին,ապա սոխը հովացնում ն պահպանումեն -1-3 աստիճանջերմային պայմաններում:

ճան Շատ

Գարնանը նորի անցնում են պահպանմանտաք եղանակին: Համակցէ, քան տաք եղանակը: ված եղանակըառավել ձեռնատու Սխտոր: Պարենային սխտորը պահպանում են այնպես, ինչպես սոխը, չորացնում տաքացնում են հովացնում են, ընդ որում սննդի համար օգտագործվողը մինչե բացասականջերմաստիճանի:Օդի խոնավությունը պահպանում են 70 տոկոս մակարդակին: Պահպանման համար երաշխավորվումեն առավել պահունակ սորտերը: Սխտորի կորուստների կրճատման ն որակի ապահովմանհամար այն մշակում են պարաֆինով:Պարաֆինացումից հետո այն պահպանվում է -3-1 աստիճան, 9 ամսվա ընթացքում: Սխտորը պահպանում են կիսաէթիլենային տոպրակներում,0,5 կգ տարողունակությամբ: Այս եղանակով պահպանելիս կորուստները կրճատվում են շուրջ 3 անգամ: Պոմիդոր: Այն պահպանվումէ տարբերժամկետներումկախված հասունացման աստիճանից: Հասունացած (կարմիր) պտուղները 1-2 աստիճան ջերմաստիճանիդեպքում պահպանվում են շուրջ մեկ ամիս, վարդագույն ն գորշ պտուղները 4-5 աստիճան ջերմաստիճանի դեպքում` մինչն երկու ամիս: Վարդագույն պոմիդորը 4 աստիճանից ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում պահպանման դեպքում պտուղները դառնում են անգույն, կորցնում են պնդությունը, կրճատվում է պահպանման ժամկետը: Կանաչ պտուղների պահպանման չափավոր ջերմաստիճանըպետք է լինի 12-21 աստիճան,պինդ վարդագույն ն կարմիր պտուղների համար` 8-10 աստիճան, օդի հարաբերական խոնավությունը՝ 90 տոկոս: Քաղցր տաքդեղ ն բադրիջան: Պահպանում են 1-2 ամիս, 8-10 աստիճանի ջերմաստիճանին 85-90 տոկոս օդի հարաբերականխոնավության պայմաններում: Դրանք դարսում են արկղներում ն տեղավորում հարկադարձներում: Այդպիսի ռեժիմ կիրառում են թունդ (կծու) տաքդեղի պահպանմանժամանակ: Վարունգ: Պահպանվածմինչն երկու շաբաթ այն էլ 6-8 աստիճան ջերմաստիճանի 85-95 տոկոս օդի հարաբերականխոնավության ն պայմաններում:Զերմոցայինպայմաններում աճեցրած վարունգը իր պահպանման բնույթով տարբերվում է սովորականից: Այդպիսի արտադրանքի պահպանմանժամանակ, սովորաբար, ջերմաստիճանը լինում է 8-10 աստիճան: Պահպանման տնողությունը սովորական արկղներում 5-10 օր, իսկ պոլիէթիլենայիններդիրներովարկղներում -10-15 օր: Վարունգը պահպանում են նան կարգավորվող գազային միջավայրում (ՇՕշ --5-696, Օշ --3-5Չ6, Վշ-90-9146): Դդում: Մյուս մշակաբույսերի համեմատությամբ այն ավելի լավ է պահպանվում,շնորհիվ լավ ծածկաթաղանթի,հաստ պտղամսի ն կենսաքիմիականառանձնահատկության:Պահպանմանշրջանում պտուղներում ընթանում են օսլայի հիդրոլիզ, ավելանում է շաքարի քանա220

կությունը, լավանումէ համային ն սննդային որակը: Դդմի պտուղներն 70ն ավելի լավ են պահպանվում6-8 աստիճան ջերմաստիճանի օդի 75 տոկոս հարաբերական խոնավությանպայմաններում:Դդումը լավէ պահպանվումտնային պայմաններում: Ձմերուկ: Պահպանմանշրջանումչի լրահասունանում:Այդ պատեն պահճառով էլ բերքահավաքից անմիջապես հետո տեղավորում 2-3 է, եթե ամիս ջերմաստիճանը տնողությունը պանման:Պահպանման 80 տոկոս: 3-4 աստիճանէ, իսկ Օդի խոնավությունը՝ Պահպանման օբյեկտի պահպանումը: պտուղների 3նդավոր ն սերկնիլը: է տանձը խնձորը, ընդգրկում խումբն տվյալ Խնձոր: Մեր հանրապետությունումսա առավել տարածված առանձպտղատու մշակաբույս է: Որպես պահպանմանօբյեկտ ունի իր ճահատկությունը: Որպես կանոն առավել վաղահաս սորտերի պահուՊահնակությունը բարձր չէ, ուշահասները պահպանվումեն երկար: աեն նան օրինակ, գործոնները, այլ պանմանժամկետները որոշում ճեցման պայմանները: Խնձորի բարհաջող պահպանմանհամար շատ կարնոր է միջավայրում որոշակի ջերմության ն խոնավությանապահովումը: Դրանք բնույթն ու ընշատ բանով կարգավորումեն նյութափոխանակության նան է իրենց մորֆոանաթացքը: Խնձորի պահունակությունըկախված տոմիական առանձնահատկությունից:Խնձորի սորտերի համար բնորոշ է խիստ յուրահատկությունըպահպանմանպայմանների նկատմամբ: Ընդհանրապես,խնձորիպահպանմանհամար երաշխավորումեն 0 աստիճանինմոտ ջերմաստիճանը, թույլատրելի շեղումներով 1 աս-

տիճան:

Պահպանման ժամանակ օդի հարաբերական խոնավությունը պահպանում են 90-95 տոկոսի սահմաններում: Այդպիսի խոնավության դեպքում ջրի կորուստը գոլորշիացմանձնով լինում է աննշան: Խոնավության իջեցման դեպքում պտուղները թառամում են կնճռոտվում են: Նորմալ պայմաններումպահպանելիս վաղահաս սորտերը մնում են մոտ մեկ ամիս, աշնանային սորտերը` 2-3 ամիս: Ձմեռային սորտերի պահպանմանտնողությունը կազմում է 6-8 ամիս: Տանձ. Ինչպես ն խնձորը տանձիտարբեր սորտերը լրահասունանում են պահպանմանժամանակ: Ամբողջությամբ հասունացած արտադրանքը պահպանում են 0-1 աստիճան ջերմային պայմաններում: համարվումէ -1-2 ասՏանձի պահպանմանչափավորջերմաստիճանը տիճան, օդի հարաբերականխոնավությունը՝85-95 տոկոս: համար պահեստավորումեն ամաԿարճաժամկետպահպանման ռային ն աշնանային սորտերը՝ այն էլ -0,5-0 աստիճան ջերմաստիճանի ն օդի 90-95 տոկոս հարաբերականխոնավությանպայմաններում:Ձմե221

'

ռային սորտերի պտուղները, այդ նույն ռեժիմի դեպքում, պահպանվում են մինչն 5-6 ամիս: Տանձի ն խնձորի պահպանման տեխնոլոգիան,ընդհանուր առմամբ, համանման են: Սակայն վերջինիս մի քանի առանձնահատկությունները, որպես պահպանման օբյեկտ, պետք է իմանալ ն հաշվի առնել: Դա բացատրվում է նրանով, որ տանձենու պտուղները շատ նուրբ են, հատկապես աղանդերայինսորտերը,դա էլ հաշվի առնելով անհրաժեշտ է էլ ավելի զգուշություն բերքահավաքի ժամանակ: Պահպանման շրջանում մի շարք սորտերիպահունակությունըզգալիորեն մեծանում է կիսաէթիլենային թաղանթով փաթեթավորելիս: Պահպանման ընթացքում, որակի որոշման նպատակով,անջատում են 2-3 արկղ: Եթե հիվանդ պտուղների քանակն ավելանում է ավելի քան 5 տոկոս, ինչպես նան շատանում է գերհասունացածները,ապա ամբողջ խմբաքանակը սորտավորում ն իրացնում են: Կորիզավոր պտուղների պահպանում: Կորիզավոր պտուղների պահունակությունըհամեմատաբարմեծ չէ, այդ պատճառով էլ դրանց պահպանել կարելի է միայն կարճ.ժամկետում, այն էլ խիստ որոշակի պայմաններում, սառցարաններում պոլիմերային թաղանթներով փաթեթավորված ն հսկվող մթնոլորտում:Դրանցսպառողականհասունացումը վրա է հասնում ծառերի վրա: Չհասունացած պտուղները, պահպանման ժամանակ,չեն հասունանում ն ձեռք չեն բերում բարձր որակ, ինչպես ծառերի վրա հասունանալիս: Սակայն, հասունացման վիճակում քաղված պտուղները,չնայած տարբերվում են բարձր որակով, բայց չեն դիմանումերկարատնփոխադրման ն պահպանման: Դեղձ: Պահպանելու համար պտուղները հավաքում են քաղման աստիճանի վերջում, երբ դրանք հասնում են սորտին բնորոշ մեծության, նրբաթաղանթի հիմնական երանգը սկսում է դեղնել. սակայն պտղամիսը մնում է հոծ: Դեղձը սորտավորում ն փաթեթավորում են դաշտում, տեղափոխումեն պահպանմանհամար: Պահեստարանների խցերում ապահովում են Է1 աստիճան ջերմաստիճանն օդի 85-90 տոկոս հարաբերականխոնավություն: Պահպանման տնողությունընման պայմաններումկազմում է մոտ երեքից-չորս շաբաթ: Մեր պայմաններում նարնջի վաղահաս միջահաս ն ուշահաս սորտերը երկար չեն

պահպանվում:

Ծիրան: Պտուղները լավ որակ են ձեռքբերում ծառերի վրա հասունանալիս,սակայնհասուն վիճակում դրանք լինում են ոչ փոխադրե-՝ լի: Ծիրանը պետք է ունենա հոծ, բայց հյութալի պտղամիս:-նօժտվածհետո պտուղներըսորտալինի դուրեկանարոմատով: Բերքահավաքից հետո տեղավորում են խցե-՝

նփաթեթավորելուց վորելուց անմիջապես Աո Աո Ադի ակայն խոգություն :

'

ՑԱՅՑ

`

ճան) ջերմաստիճանի պայմաններում պահպանելիս առաջացնում է պտղամսի մգացում, որից վատանում է նրա որակը: Տարան ն պահպանման ռեժիմը նման է դեղի համար նախատեսվածին:Ծիրանի լրահասունացումը լավէ ընթանում 10-15 աստիճանի պայմաններում: Ցիտրուսային պտուղներ: Ամենամեծ պահունակությամբաչքի է ընկնում լիմոնը (կիտրոն), այն պահպանվում են մինչն նոր բերքի ստաէ հասունացմաներկարաձգվողշրջանով: ցումը, որը պայմանավորված Գրեթե այդպես էլ պահպանվում է նարինջը: Մանդարինը տիրապետում է պակաս պահունակության: Լիմոնը պահպանում են՝ կանաչը 6-8, կիսադեղինը 3-5, դեղինը 2Յ աստիճան ջերմաստիճանի պայմաններում:Նարնջի ն մանդարինի համար չափավոր ջերմաստիճանը(աստիճան) համարվում է կանաչ՝ 45. կիսադեղին՝ 3-4, դեղին 1-2: Օդի հարաբերական խոնավությունը

պահեստում 85-90 տոկոս: Խաղող: Խաղողի սեղանի սորտերը տեղավորում են բերքահավաքից անմիջապես հետո ն պահպանում են 1-2 աստիճան ջերմաստիճանի ն օդի 90-95 տոկոս հարաբերական խոնավությանպայմաններում: Սնկային հիվանդությունների դեմ պայքարելու համար այն ծխա-

հարում են ծծմբային անհիդրիդով՝տեղավորելուցանմիջապես հետո ն պահպանման ավարտից 10 օր առաջ (1-1.5 գ/մ7):Դրանից բացի երաշխավորում են օգտագործել կալիումի մետաբիսուլֆատ 1,5-2 կգ/տ

հաշվով:

լ

Երկարատն պահպանմանհամար (4-5 ամիս) պահեստավորում են խաղողի ուշահաս սորտերը: Լավ արդյունք են ստանում խաղողը կարգավորվողգազային միջավայրում (ԻԸ) պահպանմանժամանակ: Հատապտուղներ: Սն ն կարմիր հաղարջը ն կռկռողը (փշահաղարջը) պահպանվում են 4-6 շաբաթ: Ազնվամորին ն իծամորին (անտառային մորին) չափավոր պայմաններում պահպանվում են մի քանի օր: Գատապտղային արտադրանքի պահպանման չափավոր ջերմաստիճանը՝ 0-0,5 աստիճան, օդի հարաբերական խոնավությունը 90-95 տոկոս: ձատապտուղները պահպանում են կարգավորվողգազային միջավայրում (ԵՒ) որտեղ հարաբերությունըկազմում է ՇՕշ --5-8Չ6, Օշ 306, Վշ-89-9246: Սառցարանիխցերում ջերմաստիճանըլինում է 0-1 աստիճան, օդի հարաբերականխոնավությունը`90-95 տոկոս, պահպանման տնողությունը կազմում է շուրջ 15 օր: ,

8. ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱՎՈՐՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Կարտոֆիլի, բանջարի Ա պտղի խոշոր խմբաքանակներըթարմ վիճակում ն չափավոր պայմաններում պահպանելու համար կիրառում են պահպանման երկու հիմնական եղանակ` դաշտային-բուրտերում ն

խրամատներում, այսինքն` առավել պարզ կառուցվածքներում, որտեղ բնահողը օգտագործվում է որպես իզոթերմիկ ն ջերմամեկուսիչ միջավայր (այդպիսի պահպանմանը հաճախ անվանում են ժամանակավոր), ստացիոնար-մասնագիտորենկառուցված կամ հարմարեցված պահեստարաններում:Հաշվի առնելով տարբեր մթերքների պահպանման ռեժիմների առանձնահատկությունները,ստեղծում են մասնագիտացված պահեստարաններ`կոնկրետ արտադրատեսակներիպահպանման համար ն մրգապահեստներ:Կառուցում են նան ունիվերսալ պահեստարաններ, որոնց տարբեր խցարաններումտեղավորում են տարատեսակ օբյեկտներ,այդ թվում պտուղբանջարի վերամշակումից ստացված ար-

տադրանքներ:

Դաշտային պահպանման դեպքում արտադրանքը տեղավորում խրամատներում ն լայնակույտերում, մի քանի եղանակներով ՝ կույտերով՝ խոնավ հողի կամ ավազի շերտադարսվածքով, առանց շերտադարսվածքի, բայց ներհոս-արտածծող օդափոխությամբ, կույտերով ակտիվ օդափոխության կառուցվածքներով, խոշորամասշտաբ լայնակույտերում, ակտիվ օդափոխությամբ: Պահպանման ստացիոնար եղանակի դեպքում պտղաբանջարային մթերքները տեղավորում են պահեստւսրանի ամբարներում 1.,2-1,5 մետր շերտաբարձրությամբ, ներքող արտածծող սարքավորումներով: Ակտիվ օդափոխության պայմաններում կույտի բարձրությունը կարող է լինել 2,5-4,0 մետր, երբեմն 5-6 մետր: Յամատարած կույտային եղանակով պահպանման դեպքում մեկ տոննա կարտոֆիլի զբաղեցրած ծավալը կազմում է 1,5 մետր խորանարդ, կոնտեյներային տեղավորման դեպքում 2,5, մանր տարայում պահպանելիս (արկղներ)` 3,5-4,0 մետր խորանարդ: Այդ կապակցությամբ էլ այդպիսի մթերքների համար մանրըտարաներին փոխարինում են խոշորածավալ կոնտեյներները, որոնք էլ հնարավորություն են ստեղծում ռացիոնալ օգտագործել պահեստների ծավալը ն կրճատել կարտոֆիլի, բանջարին մրգերի մեխանիկականկորուստները: Աշխարհի շատ երկրներում, այդ թվում ն Յայաստանում, գնալով ավելի շատ՝ կիրառվում է բուրտային պահպանմանեղանակը: Խոշորամասշտաբ բուրտերում կարտոֆիլի ն բանջարի պահպանման այդպիսի եղանակը արդյունավետ կարող է լինել միայն այն դեպքում, եթե դաշտային պահպանումը զուգակցվի ակտիվ օդափոխության հետ: Ակտիվ օդափոխության շնորհիվ արտադրանքը չորացվում, հովացվում ն պահպանվում է չափավոր ռեժիմով: Ստացիոնար պահեստներում օբյեկտները տեղավորում են այնպես, չլինեն պահպանման անհամատեղելիություն, իսկ դա բերում է նրան, որ յուրաքանչյուր արտադրատեսակիհամար, չափավոր պայմանների բացակայության դեպքում, տեղի են ունենում քաշի ն որակի են

հսկայական կորուստներ: Այսպես, եթե կարտոֆիլը ն կաղամբը պահպանվում են միննույն պահեստում, այն էլ չափավոր պայմաններում, ապա, օրինակ, կարտոֆիլին համար նախատեսվածպահեստում կաղամբը վնասվում է գորշ փտումով, նրա մոտ արագորեն ավարտվում գագաթնային բողբոջների դիֆերենցիոն պրոցեսը, կաղամբը ճաքճքում ն կորցնում է իր ապրանքային որակն ու տեսքը: Եթե կաղամբի պահպանման համար ստեղծվում է նպաստավորռեժիմ, ապա պալարները ձեռք են բերում քաղցրահամություն, ծագում են ֆիզիոլոգիական խանգարումներ, որից սնանում է պալարի միջուկը: Անհամատեղելի են նան կարտոֆիլի ն սոխի համատեղ պահպանումը: Վերջինս նման դեպքում հիվանդանում է գորշ պարանոցայինփտումով ծլում ն կորցնում է ապրանքային որակը: Ստացիոնար պահեստները մասնագիտացվում են ըստ դրանցում պահպանվողարտադրատեսակների:

9. ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԵՎ ԲԱՆՋԱՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԽՐԱՄԱՏՆԵՐՈՒՄ

ԼԱՅՆԱԿՈՒՅՏԵՐՈՒՄ

Լայնակույտեր ն խրամատներ: Կարտոֆիլի ն բանջարի պահպանման եղանակները տարածված են մեր հանրապետությունում ն արտասահմանում: Հաստատված են այդ եղանակների միջազգային ստանդարտներ. ՇԼ ՍՇՕ 5525-80 Խոթոօծո» Ճքոխճոտըոճ օոռճքեսօա ն Շ7 ՍՇՕ 6000-81 (ո ճաք)" 103/:6Շ Խաաո ս«ՕՎուսու Ճթոսծոտծ .

.

ԷՃ

0114թ5ՐՕու

508712:6»:

Բուրտեր: Դրանք կարտոֆիլի ն բանջարի գլանաձն կույտեր են բնահողի վրա տեղավորված (հողի մակերեսինկամ ոչ խորը երկար փոսորակ) ն ծածկված մի որնէ ջերմա ն հիդրոմեկուսիչ նյութերով: Խրամատը հողի մեջ փորված առվակ է, որում տեղավորում են կարտոֆիլ ն բանջար: Բորտերի նման, խրամատները նույնպես ծածկում են ճիշտ տեղավորված ն պատշաճ խնամքով պահպանումը կարող է լինել միանգամայն հաջող: Նման պահպանմանդեպքում արտադրանքի պահունակությունը հիմնվում է բնահողի ֆիզիկական հատկությունների ն պահպանվող օբյեկտներում տեղի ունեցող ֆիզիոլոգո-կենսաքիմիական պրոցեսների վրա: Բնահողի վատ ջերմահաղորդականությանհետնանքով ն հայտնի աստիճանով էլ նրա իզոթերմիկ հատկությունը, ինչպես նան պահպանման օբյեկտներում ջերմա-գազափոխանակությունը, բուրտերում Ա խրամատներում,ստեղծում են պահպանման բավականին ստացիոնար ռեժիմ, որտեղ օդի խոնավությունը, ջերմաստիճանը ն գազային միջավայրի կազմը մոտենում է նախատեսվածչափավորին: Ջերմափոխանակմանն միջավայրի գազայինկազմի կարգավորումից է մեծապես կախված արտադրանքի պահունակությունը: Անբա225

դեպքում զարգանում է ինքնատաքավարար ջերմափոխանակության ցումը, ավելցուկային ջերմարձակման դեպքում չի բացառվում ցրտահարությունը՝ բուրտերի անկյուններում կամ ամբողջությամբ:

ն տիրապետումեն լավ տուրգորի ն, որպես կանոն, չեն ծլում մինչն գարուն: Լայնակույտերի ն խրամատների համար ընտրում են ցուրտ քամիներից պաշտպանվածտարածքներ,որտեղ խորքային ջրերի մակարդակը շուրջ երկու մետր ցածր է խրամատի կամ լայնակույտի հիմնամասից: Բուրտերը ն խրամատները,սովորաբար,դասավորում են զույգերով, այնպես, որպեսզի նրանց մոտ աշնանա-գարնանային ջրերը չկուտակվեն: Ծածկոցից 0.5 մետր հեռավորության վրա փորում են ջրահեռաց ակոսներ: Բուրտերի ն խրամատների միջն թողնում են 4-5 մետր լայնությամբ անցումներ ն 7-8 մետր էլ ուղանցնում էր փոխադրամիջոցների երթնեկության համար, սակայն դրած չափսերը կախված են կոնկրետպայմաններից:

ունենում

Նկ.

՞Հ ւ բաս

Ց

ՀԱԶ

ՀԱԼ

ՐՀ.

Դշ

Խրամատի

ընդլայնական կտրվածքը 1. պալարապտուղ,

Նկ. 10 Կարտոֆիլի բուրտի կտրվածքը հողով վերջնականծածկում, 2. հողով առաջին ծածկում, լայնակույտային ջերմաչափ,4. կարտոֆիլ, 5. ծղոտ, 6. ջրահոսքի

ՀԿՏՀ

Բ

2.

լայնակույտայինջերմաչափ, Յ. հողաշերտ,4. ծղոտ, 5. նախնականհողածածկ

ՏԱՆՆ -

ՀԱՏԱԱՏՈՏ

Հ ՀԵՏԵ

1.

3.

առու

Բուրտերում ն խրամատներում պահպանումը բավականին հերմետիկ է կամ էլ անհրաժեշտ օդափոխությամբ, որի շնորհիվ բավականին արագ կարգավորում են ջերմաստիճանըն օդափոխում են այն: Կարտոֆիլի պահպանման ժամանակ լավ արդյունք են ստանում, եթե բուրտի կամ խրամատի ներսում ածխածնի դիօքսիդի պարունակությունը կազմում է 2-3, իսկ թթվածնինը՝16-18 տոկոս: Կախված պահպանվողարտադրատեսակիցն տնտեսության աշխարհագրական դիրքից օգտագործում են տարբեր տրամաչափերի լայնակույտեր ն խրամատներ:Հարավում պահպանման առավել ստացիոնար ռեժիմ ստեղծվում է խրամատներում:Այդպիսի եղանակովայնտեղ պահպանումեն կարտոֆիլ, ճակնդեղ, կաղամբ ն այլն: Շատ ցուրտ ձմեռ ունեցող շրջաններում Օգտագործումեն առավել խորը խրամատներ ն լայն լայնակույտեր: Պահպանման տեղավորված կարտոֆիլը ն արմատապտուղը կարելի է շերտածածկել խոնավ հողով կամ ավազով: Այդպիսի եղանակը է, քանի որ կրճատվում են դրանց քանակա-որակական շատ ձեռնատու կորուստները: Պահպանվող պալարները համարյա քաշի կորուստ չեն

առողջ

Բուրտերումն խրամատներում տեղավորում են միայն լիարժեք ն արտադրանք: Դասավորելուց առաջ նպատակահարմարըհո-

վացնել-ժամանակավորբուրտերում ծածկելով ծղոտով կամ հողի բարակ շերտով: Բուրտերը ն խրամատներըծածկում են ջերմա ն հիդրոմեկուսիչ նյութերով, հիմնականում ծղոտով ն հողով: Տեղավորված արտադրանքը ծածկում են նույն օրում, ծածկոցի հաստությունը կախված է օդի ջերմաստիճանից,ձյունի հաստությունից հողի կազմից ձմռանը վերջինիս սառչելու խորությունից: Ծածկոցի հաստությունը բուրտի գագաթնոցին հատվածում պետք լինի պակաս, քան հիմնամասում,քանի որ շնչառության ընթացքում անջատվող տաքությունը բարձրանում է դեպի գագաթնամաս: Դրա համար էլ արտադրանքը բավարար չափով չծածկելու դեպքում բուրտի հիմնամասում կարտոֆիլը ն արմատապտուղներըկարող են ցրտահարվել: Բուրտերում արմատապտուղը սկզբում ծածկում են հողի բարակ շերտով, ապա ծղոտով ն հողով: Բուրտերը ն խրամատներըծածկելիս խորհուրդ չի տրվում հին ծղոտ օգտագործել,քանի որ այն կարող է ինֆեկցիայի աղբյուր դառնալ: Բուրտերի ն խրամատների խնամքի ժամանակ դիտարկումներ `

իրականացվում ջերմաստիճանին ծածկոցի վիճակի վերաբերյալ: Ջերմաչափերը տեղադրում են պալարակույտի տարբեր հատվածներում, ջերմաստիճանը ստուգում են ամեն օր, ձմռանը շաբաթական 2-3 անգամ: Ստուգում են արտադրանքի ապրանքայինորակը ն պալարների ու բանջարիընդհանուր վիճակը: Ձնահալի ժամանակ կատարում են բուրտերի ստուգողական բացում, վերցնում են նմուշներ, ուշադրությամբ գնահատում ստանդարտիպահանջներինհամապատասխան: Վերջնական ծածկումից հետո բուրտերում, սովորաբար, բարձրանում է ջերմաստիճանը:Դրա համար էլ աշնանը արտածող ն ներհոս խողովակները թողնում են բաց, -3 աստիճան սառնամանիքները սկսելու պես ներհոս խողովակները փակում են: են

10.ԿԱ

ՍՏԱՑԻՈՆԱՐ

ԱՄՈՒՐ ԵՎ

ՊԱՀԵՍՏՆԵՐՈՒՄ

Պահեստների տիպերը: Ստացիոնար պահեստները սովոիաեն տարբեր շինանյութերից կամ հավաքովի երկաթբետ ն շինվածքներից:Դրանց տարողությունը կազմում է 200-10000 մեծ ավելի: Պահեստների մասը միահարկ, ուղղանկյուն կառույցներ են: Դրանք լինում են վերգետնյա ն բնահողի մեջ խորացված,որոնք դասակարգվում են ըստ արտադրատեսակների կարտոֆիլե-արմճատապտղա-կաղամբա-սոխա-նմրգային: "Վերգետնյապահեստներըհիմնականումկառուցվում են այն վայրերում որտեղ բարձր է խորքայինջրերի մակարդակը:Նման պահեստները առավել հարմար են արտադրանքը տարայավորվածձնով ներկրելու ն բեռնավորման-բեռնաթափմանաշխատանքների մեքենայացման համար: Գետնափորպահեստներումբավականինհեշտ է անհրաժեշտ ջերմային պայմանների ստեղծումը: Կառուցվածքային պահանջներ: Պահեստները պետք է բավան ձեղնահարկիկտուրը՝ կանաչափջերմամեկուսացված լինեն,տանիքը ջերմամեկուսացված: Վատ տաքացվող ծածկոցի դեպքում հնարավոր են օդի ջերմաստիճանիզգալի տատանումներ ն ջրակաթիլների գոյացումներ պահեստներիներսում: Պահեստների մեծ մասում պատուհաններ չեն լինում, քանի որ ցերեկային լույսի թափանցումը արագացնում է բանջարների ծլումը ն մրգերի հասունացումը, կարտոֆիլի պալարներինառաջանում նան սոբար, տոնե

կառուցում

լանին:

Շահագործման նպատակահարմարության ն ջերմային լավագույն ռեժիմի ապահովման համարպահեստներիճակատայինմասում կառուցում են օժանդակ շինություն ն նախամուտք՝ տաքացնող ն օդա-

:

փոխող լայն դռներով: Այդպիսիկառույցները ունենում են բնական լուսավորություն: Խոշոր պահեստներումարտադրանքըջոկում ն չափածրարում են, նախապատրաստումեն առաքման,իրականացնում են նան այլ գործառություններ: Տիպային պահեստները, որպես կանոն, հանդերձավորվում են ջերմաչափերով, ջերմագրաֆներովն այլ գործիքներով օդի խոնավությունը որոշելու համար: Կարտոֆիլը ն բանջարեղենը պահեստներում տեղավորում են կույտերով կամ տարաներում: Պտուղ-հատապտուղը պահպանում արկղներում ն մաղացանցերում, իսկ հատապտուղը նան վաճառարկղներում ն զամբյուղներում: Պտուղբանջարային արտադրանքի տարայի մեծ մասը ստանդարտացվածէ: Արկղների տարողունակությունըտարբեր է ն կախվածէ պահանջվողօբյեկտի ֆիզիկականհատկություններից: Խնձորի համար նախանշված է 25-30 կգ, խաղողի, պոմիդորի, կորիզավորների ն ցիտրուսների համար 6-20 կգ: Առավել տարողունակ արկղներում ն կոնտեյներներում պահպանում են թարմ վարունգը, բադրիջանը, կաղամբը, ծաղկակաղամբը ն սեխը: Կույտի բարձրությունը կախված է արտադրանքի վիճակից ն նշանակությունից ինչպես նան օդափոխության համակարգից: Պահեստների միջնամասը, ամբողջ երկարությամբ, իրենից ներկայացնում է 1,5-3,0 մ լայնությամբ միջանցք` արտադրանքի բեռնաբարձման ն բեռնաթափմանաշխատանքների ինչպես մեքենայացման, նան ավտոմեքենաների երթնեկության համար: Այդ միջանցքն օգտագործում են նան ներպահեստային աշխատանքների (արտադրանքի ջոկում, վերադասավորում)համար: Օդափոխության համակարգ: Կարտոֆիլի ն պտուղբանջարի լավ պահպանման համար կարնորագույն պայման է օդափոխության կարգավորումը: Պահեստներում ժամանակին ն բավականաչափ օդափոխությունը հնարավորություն է տալիս ստեղծել չափավոր ռեժիմներ, ինչպես ջերմաստիճանի,այնպես էլ օդի հարաբերականխոնավության տեսակետից:Նման դեպքում կարող է բացառվել պահպանվողօբյեկտների վրա կոնդենսացիոն խոնավության առաջացումը: Լավ Օդափոխությունը թույլ է տալիս կանխագուշակել արտադրանքի ցրտահարությունը կամ արագորեն, պահեստում, իջեցնել ջերմաստիճանը: Ներհոս-արտածժող օդափոխություն: Սրա արդյունավետությունը կախված է պահեստի,օդի, մթնոլորտիջերձաստիճանների տարբերությունից: 4 աստիճանիցպակաս ջերմաստիճանի տարբերության դեպքում օդափոխությունը գործնականորենչի աշխատում: Այդ պատճառով էլ աշնանը մթնոլորտիօդի ն արտադրանքիջերմաստիճանների աննշան տարբերության հետնանքով բնական օդափոխությունը չի ա229

փոհովացումը:

պահովում արտադրանքի համաւ ված համ Կատարելագործված )Չարկադրական օդափոխություն: կարգ է: Օդը պահեստներէ մղվում օդափոխիչներով, իսկ հեռացվում է արտածծող խողովակներով՝ ստեղծվող ճնշման միջոցով: Օդափոխիչների արտադրողականությունըհաշվարկում են ժամում 20-30 անգամյա օդափոխություն ապահովելու չափով: Ակտիվ օդափոխություն: Օդափոխության ամենակատարելագործված համակարգ է, որը թույլ է տալիս պահեստում արագորեն իրականացնել օդի պահանջվող պարամետրեր,ապահովել պահպանման չափավոր պայմաններ ն անհրաժեշտ պրոցեսների անցման (բուժման շրջան, օբյեկտների մակերեսի չորացում ն այլն) հնարավորություն: Կարտոֆիլի պահպանման չափավոր պայմանները ընկած են 2-4 աստիճանի սահմաններում, ն արագորենկարելի է դրան հասցնել ակտիվ օդափոխությամբ: Արտադրանքիքաշի ն որակի կորուստը ակտիվ օդափոխության պահեստներում սովորականի համեմատությամբ պակասում է 2-3 անգամ: Երկարաձգվում է նան պահպանմանժամկետը: Ակտիվ օդափոխության դեպքում պահպանվող օբյեկտի բոլոր հատվածներում գրեթե

ստեղծվում են միանմանպայմաններ:Դա էլ հնարավորությունէ տալիս զգալիորեն մեծացնել տարայի մեջ պահպանվող արտադրանքիդասավորության բարձրությունը: Ակտիվ օդափոխությունը ն օդափոխմանհարկադրական համակարգը կիրառում են՝ օգտագործելովոչ միայն մթնոլորտի օդը: Անհրաժեշտության դեպքում օդափոխությունը իրականացնում են օդախառնուրդով (մթնոլորտային ն ներքին), կամ միայն ներքինով (պահեստի բոլոր հատվածներում օդի ջերմաստիճանիհավասարեցման համար: Կարնոր գործոն է օդի մղման գործակիցը` մ3/ժտ, որն կախված է ն արտադրանքի բնույթից. վիճակից պահեստում առկա ջերմաստիճանից: Օդի մղման գործակիցըկարտոֆիլի համար, մեկ տոննայիհաշվով կազմում է 60-70

մ3/յ:

Կարտոֆիլի ն բանջարի կորուստներըզգալիորեն կրճատվումեն կոնտեյներային եղանակով պահպանելիս: Կարտոֆիլի պահպանման համար օգտագործում են 450-500 կգ, իսկ կաղամբի ե արմատապտղի համար 250-300 կգ տարողությամբ կոնտեյներներ: Այս խմբի մթերքների կորուստները կարելի է զգալիորեն կրճատել` արտադրանքը դաշԲավականինհեշտանում տեղափոխման ն պահպանման աշխատանքները, բեռնաբարձման, կրճատվում են ծախսերը: են նան տնկանյութային Տիպային պահեստներում՛ պահպանում պալարները: Սորտավորելուց հետո տեղավորում են պահեստի բաժանմունքներում: Տնկանյութի որակի լավացման նպատակով պայմաններ

նախապատրամտելիմ: հա պայմաններուն ւ

են

ստեղծում վերքերի բուժման համար: Այդ գործողությունը նորմալ է

Կի Սաո ան ականներ ն

օդի 9098 լ

տոլոս հարաբերական

'

11. ԲԱՆՋԱՐԻ ԵՎ ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ԳԱԶԱՅԻՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄ

Գազային միջավայրի բնութագիրը: Պահպանման ժամանակ, բանջարեղենի ն պտուղների պահունակության բարձրացմանէական գործոն է համարվում շրջակա միջավայրի գազային կազմը: Մթնոլորտի օդը պարունակում է 21 տոկոս թթվածին, 0.03 տոկոս ածխածնի դիօքսիդ ն 79 տոկոս ազոտ: Ածխածնի դիօքսիդի քանակի ավելացումը ն թթվածնիփչացումը՝ թուլացնում է շնչառությունը, դրա հետ էլ կապված պահպանմանհետնողությունը մեծանում է: Շնչառության ինտենսիվությունը նյութափոխանակությանարագության ցուցանիշ է, ուստի դրան կարելի է համարել մրգերում ն բանջարեղեններում մետաբոլիզմի արագության իջեցման ինդիկատոր: Պտուղբանջարիվիճակը ամենից առաջ փոփոխվում Է՝ կախված գազային միջավայրում թթվածնի պարունակությունից: Որպես կանոն, միայն թթվածնի բաղադրությունը քչացնելու դեպքում է երկարում պահպանման ժամկետը ն պակասում են քաշի ն որակի կորուստները: Այսպիսով, պահպանմանտվյալ ռեժիմը անօքսիանաբիոզիտիպիկ օրինակ է: Սկզբնական շրջանում կար այն կարծիքը, թե գազային միջավայրում թթվածնի պարզ փոխարինումը ածխածնի դիօքսիդով բավականին մեծացնում է արտադրանքիպահունակությունը,սակայն հետագայում պարզվեց, որ ածխածնի դիօքսիդի ավելցուկը շրջակա միջավայրում (10 տոկոս ն ավելի), պահպանվողբազմաթիվօբյեկտների մոտ առաջացնում է ֆիզիոլոգիական հիվանդություններ (խնձորի ն տանձի էական ազդեցություն է թողնում նան ջերմաստիգորշացում): ճանը: Լավագույն արդյունք է ստացվում (առավել երկար ժամանակ է պահպանվում մրգերի կառուցվածքը, համը ն բուրմունքը) ազոտի բարձր պարունակությունը միջավայրում: Օգտագործելով փուիոխվող մրգերը ն հատապտուղները պահպանումեն հերտ ցերում հատուկ կարգավորվող գազային միջավայրում, ն բնականորենստեղծվող գոլային միջավայրում: Մրգերը ն բանջարեհպանում են աննան րը պահպանու ղ կարգավորվողգազային միջավայրում:

միջուկի

ԱաԱյն եննե

|

12. ՊԱՀԵՍՏՆԵՐԻ

ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ԲԵՐՔԻ ԸՆԴՈՒՆՄԱՆԸ

Պտղաբանջարայինպահեստներումարտադրանքինորմալ պահպանման համար բարձր խոնավությունը նպաստում է սնկային ն բակտերիալ ֆլորայի զարգացմանը, փայտակառուցվածքները հաճախ փտում են: Ուստի, առանց բացառության, բոլոր պահեստները, ամեն տարի, մինչն նոր բերքի ընդունումը ն տեղավորումըվերանորոգումն ախտահանում են, կրծողներիդեմ իրականացնումեն դերատիզացիա: Ամռանըազատված պահեստներիցդուրս են հանում գույքը ն մեքենաները, ամբարների անջատված մասերը ն դարակաշարերը (չորացման ն ախտահանման համար): Պահեստները մաքրում են բուսական բոլոր մնացորդներից,խնամքով մշակում են առաստաղն ու պահետո տերը: Հավաքվածամբողջ աղբը այրում կամ վարակազերծումից թաղում են հողի մեջ: Պահեստները չորացնում են օդափոխությամբ: Ապա անհրաժեշտության դեպքում իրականացնում են ընթացիկ կամ հիմնական վերանորոգում: Կրծողներիդեմ պայքարելու համար անցքերն ու ճեղքերը լցնում են ջարդած ապակի կամ աղյուս, ապա լցնում են ցեմենտի շաղախ, օդափոխման խողովակներին հագցնում են մետաղյա ցանցեր: Պահեստներն ախտահանում են ծծմբագազով,ֆորմալինի գոլորշիով կամ նատրիումիօքսիդիֆենոլիտի լուծույթով: Այդ նյութերի անհրաժեշտությունստեղծելու համարշենքերը հերմետիկացնումեն, պինդ ամրացնում են պատուհաններըն դռները, փակում են օդափոխության խողովակները,ծեփում կամ սոսնձում են ճեղքերը: Օծմբային գազի օգտագործման դեպքում պահեստներիցդուրս են հանում մեքենաները,մեխանիզմներըն սարքավորումները`մետաղյա մասերի կոռոզիայիցխուսափելու համար: Ախտահանում են եթե օդի ջերմաստիճանըցածր չէ 16-18 աստիճանից, սակայն լավ է 20-25 աստիճանի դեպքում: Եթե պահեստներըբնակելի շենքերից լինում են 300 մետրիցպակաս հեռավորության վրա, կամ այն գտնվում է նկուղային տարածքում, ապա ծծմբային գազով գազավորում չեն կատարում, այլ կիրառում են թաց ախտահանում ֆոլմալինի 1.0 տոկոս լուծույթով (1 լ 40 տոկոս ֆորմալին 40 լ ջրի հաշվով), որով ծածկում են ամբողջ մակերեսը՝0.250,3

լ/մ՞:

.

Պահեստներիմշակման առավել արդյունավետեղանակէ աէրոզոլային մեթոդը: Ախտահանումըիրականացնումեն 18-20 աստիճանի ոչ ցածր ջերմաստիճանին 95-97 տոկոս, օդի հարաբերականխոնավության պայմաններում: Այն պահեստներում,ուր պահպանում են կարտոֆիլի տնկանյութ,

են մայրաբույսեր, արմատապտղավորներին կաղամբի 4.0 0.25-0,3 լ/մ": Սննդի համար տոկոս-ոց լուծույթով, ծախսը քլորակրի նախատեսված արտադրանքըքլորակրով չեն ախտահանում, քանի որ նրա հոտը փոխանցվում է արտադրանքին: Տարբեր պրեպարատներով մշակված պահեստները հերմետիկ վիճակում պահում են 2-3 օր, որից հետո օդը թարմացնելու համար բացում են դռներն ու պատուհանները, բոլոր օդափոխության խողովակները: Ապա պահեստի ներսի ամբողջ մակերեսը(դռներից ն պատուհաններից բացի) սպիտակեցնում են թարմ հանգած կրի ն պղնձարջասպի լուծույթով (1,5 կգ կիր-200 գ պղնձարջասպ,մեկ դույլ ջրում): Վերջինիս առկայությունը երկար ժամանակ կանխարգելակումէ սնկային ֆլորայի զարգացումը: Պահեստների դեռատիզացիայի համար (կրծողների ոչնչացում) տարբեր տեղերում տեղադրում են թունավորվածհրապուրակեր (հաց, ցորենի հատիկ ն այլն) ֆոսֆիդների հետ միասին: Ախտահանմանբոլոր աշխատանքները իրականացնում են հատուկ պատրաստականություն անցած անձնավորություններ: Դրանք պարտավոր են պահպանել հասարակության ն անձնական անվտանգության բոլոր կանոնները, որոնք շարադրված են հատուկ հրահանգներում: Նախապատրաստվածպահեստները ընդունում է հանձնաժողովըապրանքագետների,սանիտարական ներկայացուցչի ն հրդեհային տեսուչի ն նյութական պատասխանատու անձանց մասնակցությամբ:

ախտահանում

ՆՈՐ

'

ՏԵՂԱՎՈՐՎԱԾ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ՔԱՆԱԿԱ-ՈՐԱԿԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԸ

13. ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

Պտուղբանջարի ն կարտոֆիլի քանակի ն որակի կորուստները, պահպանման ժամանակ, լինում են տարբեր: Այն հիմնականում տեղի է ունենում

օբյեկտի շնչառության, ն մասսամբէլ դրանցից խոնավության գոլորշիացման հետեանքով: Պահպանելովարտադրանքինախապատ` րաստման կանոններն ու առաջարկվողեղանակները,ինչպես նան ապահովելով օդի ջերմաստիճաննու խոնավությանչափավոր ռեժիմները մեծ հաջողությամբ կարելի է շեշտակիորեն իջեցնել կորուստների

չափը: Պտուղբանջարի տարբեր տեսակների մոտ շնչառության հետնանքով ծախսվող չոր նյութերի գումարային կորուստները միանման չեն: Բնականկորուստների 70-90 տոկոս պայմանավորվածէ ջրի կորս-

տով, իսկ 10-30 տոկոս՝ չոր նյութերով: Թարմ բանջարի, պտուղների ն կարտոֆիլի բնական կորուստների անվան տակ հասկանում են դրանց քաշի պակասը` պահպանման պրոցեսում շնչառության վրա ծախսվողչոր նյութերի ն խոնավության մասնակի գոլորշիացման հետնանքով:Բնական կորուստների նորմերի

պահպանման ն ապրանքային մշակման ընթացքում ստացվողխոտանըն թափոնները: Բնական կորստի նորմեր սահմանվում են ստանդարտայինթարմ բանջարի: պտղի ն կարտոֆիլի համար: Կորուստները դիֆերենցվում են` հիմք ընդունելով արտադրանքի տեսակը, պահեստներիտիպերը, պահպանման ժամկետները, որոնք արտացոլում են սեզոնը (աշուն, ձմեռ, գարուն, ամառ)ն հյութալի մթերքներիֆիզիոլոգիական վիճակը: Բնական կորուստները նյութական պատասխանատուանձերից դուրս են գրում ըստ փաստացիչափերով, բայց սահմանված նորմերից ոչ բարձր: Բնական կորուստները դուրս են գրում արտադրանքի գույքագրումից հետո միայն՝ համապատասխանհաշվարկներիհիման վրա, սահմանված կարգով կազմված ն հաստատված ակտերով: Բնական փաստացի կորուստները որոշում են յուրաքանչյուր խմբաքանակի համար առանձին-առանձին: Բնական կորուստների նախնական դուրս գրում չի թույլատրվում: Թարմ բանջարի պտղի ն կարտոֆիլի բնական կորուստները, պահպանման ժամանակ, հաշվարկում են արտադրանքի միջին թափունքների համեմատությամբ, յուրաքանչյուր ամսվա հաշվով: Ամսվա միջին թափունքներիծավալը որոշում են ընթացիկամսվա 1,11, 21 օրերին ն հաջորդ ամսվա առաջինօրերին: Բնական կորուստները, տոկոսներով, հաշվարկում են ամսվա միջին թափունքների նկատմամբ: Բնական կորուստների վերջնական մեծությունը, յուրաքանչյուր արտադրատեսակի համար, որոշում են գույքագրման շրջանում կորուստների ամենամսյա կորուստներիհաշվարկային գումարով: Բացարձակ թափուքները իրենցից ներկայացնում են արտադրանքի առանձին նմուշահատեր, որոնք ամբողջությամբ վնասված են հիվանդություններով կամ ֆիզիոլոգիական խանգարվածությամբ: Դրանց թվին են պատկանում կարտոֆիլի, արմատապտղավորների ն սոխի ծիլերը, կաղամբի մաքրմանժամանակ գոյացած թափուքները, որոնք օգտագործման համար պիտանի չեն: Ի տարբերություն բնական կորուստների, որն արտահայտում են տոկոսներով, արտադրանքի սկզբնականկշռի նկատմամբ,բացարձակթափուքներըսահմանում են վերջնական կշռի նկատմամբ, տոկոսներով: Բացարձակ թափուքները կազմված ակտերին համապատասխանդուրս են գրում, որում նշում են խոտանի առաջացմանպատճառները:Ակտը հաստատվում է տնտեսության ղեկավարի կողմից: Տեխնիկական խոտան: Այն արտադրանքն, որը պահպանման ժամանակ մասնակիորեն վնասվում է ֆիտոպաթոլոգիական հիվանդություններով, վնասատուներով,ցրտահարված է ն ուժեղ թառամած: հետո այն կարելի է վերամՎամապատասխան նախապատրաստումից շակել կամ էլ օգտագործել որպես անասնակեր: Տեխնիկական խոտամեջ չեն մտնում

նի, ինչպես նան բացարձակ խոտանի մեծությունը որոշում են վերջնական զանգվածի նկատմամբ տոկոսներով,ապրանքային մշակման ժամանակ,գործող ստանդարտներիպահանջներինհամապատասխան: Թույլատրելի նորմերից բարձր պակասորդիդեպքում կազմում են համապատասխանակտ` զանգվածի այնպիսի կորստի մասին, որը չծածկվողէ բնական կորուստներինորմերով: Վերամշակմանն սորտավորման ժամանակ անհրաժեշտություն է առաջանում, կարտոֆիլի ն պտուղբանջարի պահպանման ժամանակ, սահմանել փաստացիբնական կորուստները:Դրա համար էլ յուրաքանչյուր խմբաքանակից անջատում են նմուշներ (5-10 կգ 9-10 կրկնողությամբ),կշռում են մեծ կգ ճշտությամբ, պահպանման սկզբում ն վերջում, արտահայտում են տոկոսներով սկզբնական կշռի նկատմամբ: Ստուգվող արտադրանքի համար միասնականտոկոս սահմանելու նպատակով,բոլոր նմուշների միջինն են հանում: Միջինիցխիստ տատանվողնմուշները չեն հաշվվում: Փաստացի ն բնական կորուստներիստուգման արդյունքները ձնակերպում են ակտով: Եթե անհրաժեշտ է լինում կորուստների նորմերը որոշել ըստ ամիսների,ապա նմուշներըկշռում են ամեն ամիս: -

Ստուգողական հարցեր ն առաջադրանքներ 1.

2.

Յ.

4.

6.

7.

8.

.

Բնութագրեք պտուղբանջարը ն կարտոֆիլը որպես պահպանման օբյեկտ: .Հյութալի մթերքներիֆիզիկական,որ հատկություններնեն հիմնականը բերքահավաքի,սորտավորման ն փոխադրճան մեքենա-մեխանիզմները նախագծելիս, իսկ որը պահեստներինախագծմանն շահագործմանդեպքում: Նշեք այն գործոնները որոնցով պայմանավորված է կարտոֆիլի ն արմատապտուղներիպերիդերմիայիվերքային առաջացումը: Ինչպիսի՞ն է մրգերի հասունացման աստիճանի ն դրանց պահունակությանկապը,պահպանման ժամանակ: (Թվարկեքպահպանմանժամանակ,կարտոֆիլի ն բանջարի ծլումը կանխարգելակելու ուղիները: Ինչպիսի ֆիզիոլոգիական խանգարվածությաներնույթներ են դիտվում բանջարի, մրգերի ն կարտոֆիլի պահպանճան ժամանակ: Նշեք պտղաբանջարային արտադրանքի որակի ն քաշի կորուստներիկանխարգելակմանու-

ռեակցիայի

ղիները:

Ինչպե՛ս պտուղբանջարի ն կարտոֆիլի քանակի ն որակի կորուստներընվազագույնիհասցնել, պահպանման ժամա-

նակ:

Ինչո՞ւմ է կայանում ջերմոանարիոզին անեքսիանաբիոզի

էությունը:

Նկարագրեք տարբեր խմբերի բանջարների ն մրգերի պահպանմանռեժիմների առանձնահատկությունները: Ինչո՞ւ է մինչն հիմա տարածված բանջարի ն կարտոֆիլի դաշտայինեղանակները: պահպանման են ներկայացնում պահեստարանպահանջներ Ինչպիսի՞ ներին: Ինչպիսի՞նէ արտադրանքիօդափոխությաննվազագույն ինտենսիվությունը: Ինչպե՞սեն պահեստներընախապատրաստումնոր բերքի ընդունման համար: Ինչո՞ւմ է կայանում բանջարի, մրգերի ն կարտոֆիլի հաշվարկներիէությունը պահպանմանժամանակ: Ինչո՞ւմ է կայանում ԵՐԸ ն ՃԸ եղանակների տարբերութպահեստներում: յունը պտղաբանջարային Ի՞նչ գործոններ են ազդում բնական կորուստների վրա, արտադրանքիպահպանմանժամանակ:

10. 11.

12. 13. 14. 15. 16.

Ֆիզիկական հատկություններ սորունություն, ծակոտկենություն, մեխանիկական ամրություն, սորբցիոն հատկություններ, ջերմաֆիզիկականհատԿենսացենոզ,

ֆիլ,

պտուղ,

ություններ կութ)

կարտո-

բանջարեղեն,

Ֆիզիոլոգիական պրոցեսներ,

հատապտուղ,

Շնչառություն (վերքային ռեակչ ր

|ցիաներ, հասունացում ծերամր: միկրոֆրգանիգ ցում, հանգստիշրջան): է" միջատխաոուրդ Ֆիզիոլոգիական, ֆիզիոլոգիական խանգարում ներ. նիզմնե

տոդներ,

տզեր,

ն

թ-

, ա-

Միկրոբիոլոգիական պրոցեսներ, հիվանդություններ պահպանման ժամանակ, ինքնատաքացում

Միջավայրիաբիոտիկգոր-

ծոնները

Ջերմաստիճան(-3-10 աստիճան)հարաբերական խոնավություն(75-98 տոկոս), միջավայրիգազային

կազմը Նկ.

՛

«Վ»

էնտոմոլոգիական գործոններ (արտադրանքի փչացում միկկողմից) րոօրգանիզմների փչացում տզերով, նեմատոդնեով: Պահպանման ռեժիմներ, հովացված վիճակում:

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ, ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ԵՎ ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՒՄԸ

1. ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԻ

Կարտոֆիլի ն պտուղբանջարեղենիմի մասի վերամշակումըարտադրության վայրերում` պարենային ռեսուրսների պահպանման կարնորագույն ուղիներից մեկն է: Դա էական նշանակություն ունի տնտեսությունների արտադրական գործունեության արդյունավետության բարձրացման,հետնապես նան այդ արժեքավորարտադրանքիառավել ռացիոնալ իրացման ն միջսեզոնային ժամանակաշրջանում բանվորական ուժի արդյունավետ օգտագործման հարցում: Կարտոֆիլի ն պտուղբանջարեղենի վերամշակմանեղանակները տարաբնույթ են: Կախվածհումքի վրա ներզադեցությանեղանակներից ն նրանցումտեղի ունեցող պրոցեսներից՝ դրանք բաժանվում են հետնյալ խմբերի` ա) կենսաքիմիական-թթվեցում, աղածոներ, պտուղ-հատապտղի ն խաղողի գինու արտադրություն,բ) քիմիական-հականեխիչ ազդեցությամբ օժտված նյութերով պահածոյացում (ծծմբային ն սորբինյան թթուներով ն մարինացում,գ) ֆիզիկական-ջերմաստերիլիզացիա (պահածոների արտադրության ժամանակ) չորացում, սառեցում, ճառագայթայինստերիլիզացիան այլն, գ) մեխանիկական-կարտոֆիլից օսլայի արտադրություն ն այլն: Վերամշակվածարտադրանքնիր որակով պետք է համապատասխանի պետական նախանշվածստանդարտինն սանիտարականպահանջներին: Ցանկացած տեսակի հումքի վերամշակման ժամանակ

վում տարայում: Յումքը սորտավորումեն ըստ որակի ն չափսերի, հիմնականում հատուկ սեղանների ձեռքով, այդ նպատակի համար նախատեսված են փոխարիչժապավենային վրա: Մեծ ծավալների դեպքում օգտվում ժապավենների է 0,1-1,5 Հումքը մ/վ: ներից,որի արագությունըկազմում վրա տեղավորում են մեկ շերտով: Բարձր արտադրողականությամ տեղադրումեն չափարկողմեքենաներ,տարբեր ձեռնարկություններում

պարտադիր կերպով իրականացնումեն տեխնոլոգիականպրոցեսների վարման բոլոր կանոնները, ն ապահովում են տեխնիկական ու միկրո-

բիոլոգիականպատճաշհսկողություն: ելնելով տնտեսություններիտեղադրությունից ն ուղղվածությունից` ստեղծում են վերամշակող ձեռնարկություններ:Առավել տարածված են հյութերի, մուրաբաների, ջեմերի արտադրության ցեխերը, պահածոների գործարանները ն կարտոֆիլավերմշակման ձեռնարկութ-

յունները:

Բանջարեղենի, մրգերի կարտոֆիլի վերամշակման ժամանակ արմատավորում են անմնացորդայինտեխնոլոգիա, դա տեխնոլոգիական արտադրությանկազմակերպմանսկզբունք է, որ ժամանակ ապահովում են հումքի բոլոր բաղադրատարրերիռացիոնալ ն կոմպլեքսային օգտագործումը` առանց շրջակա միջավայրինվնաս պատճառելու: Պտուղբանջարեղենի վերամշակման անմնացորդային տեխնոլոգիայի հիմնական ուղղությունը կայանում է հետնյալում` պտղափոշու ն խնձորի հյութի արտադրության ժամանակ դոնդողախտանյութերիպատրաստում, տոտմատամնացորդների կոմպլեքսային վերամշակում, օսլայի արտադրություն, պտղակորիզների ն բանջարային մշակաբույսերի սերմերի օգտագործում ն այլն:

2. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

մեծության անցքերովմաղերի կոմպլեկտներ:

ն

.

ՈՐԱԿԻ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Հումքի նախապատրաստում: Պտղաբանջարային հումքի վերամշակումից ստացված մթերքների որակը կախված է մի շարք պայմաններից:Դրանցից հիմնականներըհետնյալներնեն՝ հումքի որակը ն սորտային առանձնահատկությունները,նրա նախապատրաստման տեխնոլոգիական օպերացիաների պահպանումը,մթերքներում ներարկվող բաղադրատարրերիկազմը (ռեցեպտուրա),տեխնոլոգիական պրոցեսների սխեմաներին ռեժիմներիպահպանումը,տարայի տեսակը, որի մեջ տեղավորում են արտադրանքը, դրա վիճակը ն նախապատրաստման որակը: Բարձր որակի արտադրանք ստանալու համար հումքը պետք է լինի միատարր(համասեռ), ըստ հասունացման աստիճանի,երանգի ն

մեծության: Այդ կապակցությամբէլ վերամշակմանշատ

.

եղանակներիժամա-

նակ հումքը սորտավորում ն տրամաչափարկում են: Այդ ձնով նախապատրաստվածհումքը լավէ մշակվում,տարաբնույթպրոցեսները(ֆիզիկական,քիմիական, կենսաքիմիական,միկրոբիոլոգիական)նրանում ընթանում են հավասարաչափ, արտադրանքըձեռք է բերում լավ տեսք ն համային որակ: Այն, որպես կանոն, առավել կոմպակտորեն է զետեղ-

Սորտերը: Հսկայականնշանակությունունեն մշակաբույսիսորեն պիտատային առանձնահատկությունները:Միայն որոշակի սորտեր որաբարձր Այսպես, նի բարձր որակի արտադրանքստանալու համար: ն միջահաս են քանի մի ստանում միայն ուշահաս կի թթվակաղամբ սորտի ազդեցությունըաղ ասորտերից:Շատ վառ է արտահայտվում են միասնակարած վարունգի որակի վրա: Մշակվել ն հաստատվել սոխի, վաոլոռի, բանջարային պ ահանջներ նացված տեխնոլոգիական դեղծիրանի, լոբու, բանջարային պոմիդորի տաքդեղի, րունգի, քաղցր նախատեսվում որոնք նկատմամբ, ն սորտերի խաղողիայն ձի. խնձորի են պահածոյացմանհամար: Դա նպաստում է վերամշակմանհամար ենթակա հումքի որակի լավացման,պահածոներիսննդարժեքիբարձրացմանն արտադրականպրոցեսներիմեքենայացմանը: Լվացում: Դա կարնորագույնպայմանէ ցանկացածսննդահումվիճակի քի վերամշակմանժամանակ` այն պատշաճ սանիտարական ասն տարբեր կարտոֆիլը մրգեր շատ բերելու համար: Բանջարեղենը, են ն տիճանովաղտոտվումեն հողային մնացորդներով պարունակում հսկայականքանակությամբէպիֆիտայինն հողային միկրոօրգանիզմներ, դրանցթվում` նեխման բակտերիաներ:Բոլոր օբյեկտների մակերետարբեր սին, սովորաբար, առկա են բորբոսասնկերն շաքարասնկերի են ջրով: խմելու տեսակներ: Այդ պատճառովհումքը խնամքովլվանում Ջրի ծախսը միջին հաշվով 0.7 լ/կգ: Օգտագործումեն տարբեր տիպի լվացող հատուկ մեքենաներ (հովհարիչային,ճանկավորային,թմբուկայինն էլվատորային):Առավել է տարածվածէ հովհարիչայինլվացող մեքենան,որը բաղկացած ջրավազանից,որի ներսով անցնում է բազմաթիվանցքեր ունեցող օդամղիչ էտապը խողովակը: Հումքը լվանում են մի քանի անգամ, ավարտման լվացումներ: ջրացնցուղիով օպետեխնոլոգիական Մաքրում: Հումքի նախապատրաստման նրա է ծածկաթաղանթից կ ամ ազատումն հումքի մեկը րացիաներից են ջերմային կտրատումը:Առաջինդեպքում կիրառում մեխանիկական, ն քիմիական մաքրում: Այսպես, կարտոֆիլի ն արմատապտուղների մաքրման համար ավելի հաճախ օգտագործումեն այնպիսի մեքենաեն ներ, որոնց բանվորականխոռոչներըսարքավորված անհարթ մակե239

րեսով հղիչներով: Նրանով էլ կեղեահանվումէ շարժման մեջ գտնվող

հումքը:

ա պոմիդորը,

ու ամ1020 ացրաե վոն րան ակում

Ջերմայինմշակման ավելի հաճախ ենթարկում

են

րոպե մշակում ն Ն շիով: Այդ ժամանակահատվածում գերտաքանում է նրբամաշկըն ճեղքվում է պրոպեկտինը,որը նրան միացնում է պտղամսի հետ: Արդյունաբերական ձեռնարկություններում կարտոֆիլի Ա սոխի մաքրումը իրականացնումեն այրելով 1000 աստիճան բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում:Քիմիական մաքրումը հիմնվում է հիմքերով պրոպեկտինիճեղքման վրա: Դեղձը 30-60 վրկ մշակում ն 3 տոկոս, հումքի եռացող լուծույթում, իսկ գազարը 3-6 տոկոսում դրան հաջորդող սառը ջրով լվացմամբ: Մանրացում: Արմատապտուղները մանրացնումեն հատուկ սարքավորումներով: Կարտոֆիլը ն արմատապտուղները կտրատում են կլորակներիխորանարդիկիկամ ձողիկներով կաղամբը`գալարատաղեղի ձնով, խնձորը՝կլորակներիկամ ձողիկներիձնով: Մի քանի ճրգեր բաժանում են կիսակտորների (տանձ, դեղձ): Բլանշիրովկա (ֆերմենտների ինակտիվացիա) կամ սպիտակեցում: Տեխնոլոգիանպրոցեսներիբազմաթիվ սխեմաներում հումքի նախապատրաստման էական եղանակ է: Հումքը կարճաժամկետմշակում են եռացրած ջրով կամ գոլորշիով: Տնողությունը ն ջերմաստիճանը որի դեպքում իրականացնում են այն, տարբեր օբյեկտների համար միատեսակչէ: Նուրբ պտղամսովպտուղները(օրինակ սալոր) մշակում են 80 աստիճան ջերմաստիճանիպայմաններում,խնձորը 80-85 աստիճանի դեպքում: Բլանշիրովկայի դեպքում բարձրանում է բուսական հյուսվածքներին ցիտոպլազմայի թափանցելիությունը, արդյունքում էլ` սպիտակուցներիմակարդումը:Նման մշակումը հեշտացնում է չորացման ժամանակջրի գոլորշիացումը, բուսական հյուսվածքներիցհյութի անջատումը,իսկ մուրաբայիեռացման ժամանակշաքարահյութը տությամբթափանցումէ հատապտղիկամ պտղի մեջ: Ջրախաշումը կանխում է մրգերի ն բանջարեղենի տեխնոլոգիական պրոցեսներիժամանակ,քանի որ այդ դեպքում քայքայվում են պերոսկիդալա ն կատալազա ֆերմենտները: Այդպիսի մշակման դեպքում զգալիորեն պակասում է միկրոֆլորայի թվաքանակը, իսկ հյուսվածքներիցմասնակիորենանջատվում է թթվածինը,որը նպաստում է մթերքում հեշտությամբ թթվացող վիտամիններիպահ1-2

ակնթարթային

հեշմգացումը

պանմանը:

Հումքի մի քանի տեսակներիմոտ, ջրակալման ժամանակ,լավահամը, ն բուրմունքը, որը պայմանավորվածէ դառնության վերացման, անցանկալիեթերայուղերին մի քանի օրգանականմիացությունների ճեղքման հետեանքով:Դրանիցբացի պակասում է հումքի ծանում

է

վալը, այն դառնում է առավել ներդաշնակ ն հարմար՝ տարողության մեջ լցնելու ն պահածոյացնելու համար: Ջրակալումը ուղեկցվում է չոր նյութերի որոշ տարատեսակներիկորստով (լուծվող), հատկապես ջրի օգտագործմանժամանակ: Ջրախաշումը առավել հաճախ իրականացնումեն կաթսաներում: Եռացման առավել ստացիոնարռեժիմի հասնում են կրկնապատ կաքսաներում, որոնց արանքով բաց են թողնում գոլորշին: Պահածոների գործարաններումտեղադրվում են անընդհատ գործող ջրախաշարան-

ներ:

Ռեցեպտուրա ն նրա բաղադրատարրերը: Ապագա արտադրանքի որակի վրա ազդող ոչ պակաս գործոն է համարվում նան նրա արտադրությանժամանակ ներարկվող տարբեր տեսակի հումքի որակը: Բոլոր մթերքների համար էական դեր է խաղում կերակրաաղին շաքարավազի որակը: Բոլոր տեսակի մթերքների արտադրության ժամանակ օգտագործվող աղը պետք է համապատասխանիստանդարտի պահանջներին: Տարատեսակաղաթթվային պահածոների ն շաքարամթերքների համային որակը ն արոմատը կախված է ներարկվող բաղադրատարրերի կազմից: Աղ դրած վարունգին նեխուր ավելացնելիս ձեռք է բերում յուրահատուկ համ: Հաշվի առնելով սպառողների պահանջարկները պտղաբանջարայինարտադրանքի մեծ մասը արտադրում են մշակված ռեցեպտուրայի ն տեխնոլոգիական հրահանգիհիման վրա: Տարա: Արտադրանքիորակը մեծապես կախված է տարայի տեսակից, նրա նախապատրաստումիցն վիճակից: Առավել տարածված տարաներ են համարվում փայտյա տակառները,ապակյա շշերը, բանկաները: Արդյունաբերությանմի քանի բնագավառներում(օրինակ պահածոների) օգտագործում են մետաղյա տարաներ(տարբեր տարողունակության բանկաներ) կամ հատուկ փայտյա ռեզերվուարներ՝ հատուկ խոշոր տակառներ ն բուտեր (գինեգործության համար): Տարան շատ անհրաժեշտ ն թանկարժեք առարկա է: Ուստի ամբողջ փայտյա տարան ն ապակյայի մեծ մասն օգտագործում են բազմակիորեն: Օգտագործում են նան սինթետիկնյութերիցպատրաստվածտարաներ: Տակառներ: Պտղաբանջարային արտադրանքի պահպանման համար դրանք պատրաստում են կաղնու, կաղամախու, հաճարենու հատուկ տակառների (գինու ն գարեջրի համար) համար գոյություն ունեն պետական ստանդարտներ: վրա հագցնում են մինչն Տակառների 5-6 հատ երկաթյա տակառագոտիներ: Ժանգոտվելուց պահպանելու համար դրանք նախօրոք ծածկապատումեն յուղաներկով: Տակառները պահպանում են նկուղներում կամ մառաններում ն բավականաչափ խոնավ այլ շենքերում: Ծայրահեղ դեպքում դրանք դասավորում են բաց հրապարակներում ն ծածկում են ծզոտախսիրդ241

ներով:

Տակառների նախապատրաստումըբաղկացած է բազմաթիվ եղանակներից: Այսպես, հին ն օգտագործված տակառները ստուգում, անհրաժեշտության դեպքում էլ նորոգում են: Ապա դրանք խնամքով մաքրում ն հեռացնումեն բոլոր այն նյութերը որոնք ազդում են մթերքների որակի վրա, որից հետո թրջում ն ախտահանում են: Տակառները մաքրում են թաղ եղանակով: Դրանք լվանում են կոշտ խոտախոզանակնեերով կամ ճիլոպներով: Տակառները ախտահանում ն հոտազերծում են, որից հետո եռացրած ջրով խաշում, ապա մշակում են հիմքով: Խնամքով նախապատրաստված տարան ծխահարում են ծծմբային անհիդրիտով: Երբեմն ախտահանում են այրվող ծծմբով: Ցանկացած եղանակով ծխահարելուց հետո տակառներըմաքուր ջրով ողողելուց հետո նոր մթերքը տեղավորում են նրանցմեջ: Ապակյա տարա: Սկզբում այն ընկղմում են 2-3 տոկոս կաուստիկ սոդայի լուծույթի մեջ, ապա լվանում տաք ջրով խոզանակի օգնությամբ ն վերջում երկու անգամ ողողում են մաքուր ջրով: Անհրաժեշտության դեպքում տարան թրջում են քլորաջրով (0,3 լորակիր 1 լ ջրի

հաշվով):

մգ տոկոս Շ վիտամին:Տեխնոլոգիականպաեն կաղամբիորոշակի սորտերը: հանջներինհամապատասխանում

լուծվող

չոր նյութեր ն 40

խմորմանենթարկվողմթերքներում Սովորաբար, կաթնաթթվային

լինումէ անհրաժեշտքանակով: Թթվեցման ժամանակ բացառիկ նշանակություն ունի արտադրանքում բարձր օսմոտիկ ճնշման (ներծծման)ստեղծումը: Կաթնաթթվային բակտերիաներըդիմանում են բավականինբարձր օսմոտիկ ճնշման, քան շատ ուրիշները, այդ թվում նան նեխմանբակտերիաները: Բարձր օսմոտիկ ճնշում ստեղծում են արտադրանքիմեջ ներարկելով կերակրի աղ, իսկ մի քանի դեպքերում էլ նան շաքար: Սակայն, աղը չպետք է դիտել միայն որպես օսմոտիկ ճնշման կարգավորիչ:Այն մթերն քին հաղորդում է նան համ, նպաստում է հյուսվածքների բջիջների է քանակությամբ զգալի անջատվում հետնանքով պլազմոլիզին, որի

շաքարը

հյութ:

նե-

Ուստի թթվեցված մթերքներիառանձին խմբերում, որոնցում րարկում են զգալի քանակությամբաղ, սովորաբար դրանց անվանում են աղա-թթվեցում:Դա առաջին հերթինպատկանումէ կաղամբին,որի մեջ ներարկումեն 1.7 տոկոս աղ, պոմիդորին վարունգի համար օգտագործում են 6-9 տոկոս աղաջուր:

Նշված մթերքներում լինում են կաթնաթթվայինբակտերիաների խմորմանըզուտարբեր խմբեր: Խմորման ժամանակ կաթնաթթվային "

մի քանի մերգերի պաԹթվեցման պրոցեսը: ն երկրորունենում է է, կաթնաթթվի դրանցում հածոյացումն որը տեղի բանջարների ն

Դա

նյութերի կուտակման շնորհիվ: են է: Այդպես Թթվեցումը ացիդոանաբիոզի տիպիկ օրինակ պատրաստում կաղամբը, վարունգը, պոմիդորը ն խնձորը, փոքր ծավալներով ն տանձը,ձմերուկը, արճատապտուղները (գազար, ճակնդեղ) հատապն այլն): Մթերքներում անաէրոբ պայմաններ տուղները (հապալաս ստեղծելիս կանխարգելակվումէ նրանցում բակտերիալ ֆլորայի մեծ մասի ն հատկապես նեխման բակտերիաներիզարգացումը, որոնց գոյության համար թթվածիննանհրաժեշտէ: Դրան հասնում են խմորման համար նախապատրաստվածմթերքը պահպանելով սեփական հյութի տակ կամ նախօրոք ճնշման պատրաստված լուծույթներում ավելացնելով աղ, իսկ երբեմն էլ` շաքար: Հեղուկի շերտը (հյութը, աղաջուրը ն է մթերքի ամբողջ այլն)մեկուսացնում զանգվածը մթնլորտի թթվածնից. Կաթնաթթվային բակտերիաների հաջող զարգացման համար է լինեն ջրում բավականաչափ թթվեցող միջավայրերում պետք լուծվող ն համար առաջ չոր նյութերամենից շաքարներ: Այդնպատակի նախատեսված կաղամբը պետք է պարունակի4-5 տոկոս շաքար. 8 տոկոս դական մթերքների խմորման

ն

այլ

զարգանում են թթվային միջավայրում ն դիմանում են աղի բարձր են էթիլ խտությանը: Ուստի թթվեցված մթերքներում միշտ էլ լինում սպիրտ ն ածխածնիերկօքսիդ: Որպեսզի ապահովեն կաթնաթթվիարագ կուտակումը, թթվեցման են են հատուկ որի հիմքը կազմում ժամանակ կիրառում մերան, ԼՅԱԵՅՇէ օգտակուլտուրա մաքուր բ ակտերիաների քռոասո: Կաթնաթթվային է ինտենսիվ գործելու դեպքում ընթանում առավել կաթնաթթվային խմոսորում, իսկ պատրաստիարտադրանքիորակը լավանում է: Կաղամբը ն վորաբար ձեռք է բերում պայծառ գույն, առավել հաճելի արոմատ է նուրբ համ, առանց դառնության:Զգալիորեն ավելանում ամինաթթուների քանակը: պատրաստումեն հատուկ լաբորա(տոտոշտո) Խտացրած մրանը է ոչ պակաս Այն պարունակում տորիաներում: 100մլնբակտերիա մլն սաեն եռացրած պատիկ ում: Օգտագործելուց առաջ ջրիկացնում ռը ջրով: Ստացված կախույթահեղուկը բակտերիալ բավական է որպեսզի

տ

կաղամբը թթվեցնի: Եթե թթվեցման տեխնոլոգիական պրոցեսը խանգարվում

է

մեջ թափանցում է խմորման (բարձրանում ջերմաստիճանը կամմթերքի ապա նրա է օդ,

ոչ հերմետիկության տարայի հետնանքով), մակերեսին

բազմանում են խմորասնկանման սնկեր, ինչպես նան բորբոսասնցեղին պատկանողները: կեր:Ք6ոլօօսոտնույնիսկ ՃՏքօոցինստ Տվյալ միկրոօրգանիզմներըսպառում են կաթնաթթուն,իջեցնում են մթերքի թթվայնությունը Աստեղծում են պայմաններ նեխման բակեն մթերքները, տերիաների զարգացմանը,որի հետնանքով փչանում է գույնը, առաջ փոխվում

են

է համը: գալիս անդուր հոտեր, վատանում

Արձանագրվում են նան այլ բնույթի թերություններ: Պատրաստի արտադրանքիպահպանմանհուսալի ն լավ ձնով միջոցը, դրանց պահպանումն է ցածր ջերմաստիճանիպայմաններում (0-2 աստիճան): Կաղամբի թթվեցման տեխնոլոգիան: Կաղամբը թթվեցնում են ամբողջությամբ կամ կտրտած: Առավել տարածված է վերջին եղանակը: Գլուխ կաղամբն ամբողջությամբ թթվեցնելու դեպքում պահանջվում է համեմատաբար ավելի մեծ ծավալ ունեցողտարաներ: պատրաստումեն կոթունիհետ միասին կամ աԿաղամբաթթուն խիստ մանրացռանց դրան: Առաջին դեպքում կաղամբակոթությունը են առաջ վոթունը չորս կամ նումեն: Կտրատելուց դանակով բաժանում ութ մասի: Եթե կաղամբաթթուն պատրաստում են առանց կոթունի, ապա այն ձեռքի դանակով կամ հատուկգայլիկոնի օգնությամբ հեռացնում են: Գործող ստանդարտներիհամաձայն կաղամբաթթուն պատրաստում են մի քանի եղանակներով կտրտած,աղացած ն ամբողջութ-

յամբ:

Կաղամբաթթվի պատրաստման բազմաթիվ բաղադրատարրեր

գոյությունունեն:Սակայն, ամենահիմնականըհամարվումեն նրանում գազարը

ն աղը:

Գազարի օգտագործման դեպքում (կաղամբի քաշի

3-5

է բավականին տոկոս չափով) արտադրանքում ապահովվում քանա-

կաթնաթթվայինբակտերիաների ն

կությամբ շաքարներ շաքարասնկերի սննդառությանԱ ակտիվ կենսագործունեության համար, արդյունքում լավանում է արտադրանքիարտաքին տեսքը, բարձրանում է նրա վիտամինային արժեքը: Շատ ցանկալի է, որ հենց կաղամբի մեջ լինի ավելի շատ (4 տոկոսից ոչ պակաս) շաքար: Արտադրանքիմեջ ներարկում են կաղամբի ն գազարի ընդհանուր քանակի 1,7 տոկոսի չափով աղ: Հաճախ կաղամբի մեջ ավելացնում են խնձոր (8 տոկոս), սեղանի ճակնդեղ (6 տոկոս), քաղցր տաքդեղ (մինչն 10 տոկոս), կամ մարինաց9 տոկոս), են նան չաման, 0,05 տոկոս: սունկ (մինչն ված ավելացնում Կաղամբի թթվեցման համար օգտագործում են չաներ (փայտյա կամ երկաթյա մեծ տակառներ),կոնտեներներ,ժապավենային նյութեր:

4. ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՄԱՐԻՆԱՑՈՒՄ ԵՎ ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ՊԱՀԱԾՈՅԱՑՈՒՄ

Մարինացում: Այդպես են անվանում բանջարի, մրգերի, սնկի ն մթերքների քացախաթթվով պահածոյացմանը: Այդպիսի եղանակով են՝ կախված օգտագործվող մթերքները տարբերակում պատրաստված քացախաթթվի բաժնեմասից պաստերիզաց(տոկոս). թույլթթվային ված-0.4-0,6, թթվային պաստերիզացված -0,61-0,9, կծու չպաստերիզացված -0,9 ավելի (երբեմն 1.2-1,9): Շաքարի բաժնեմասը պատրաստի բանջարային մարինադներում հասնում է 1,0-3.4 տոկոս, պտղահատապտղայինում՝ 10 տոկոս (թույլ թթվայինում) ն 15 տոկոս (թթվայինում): Մարինացումը ացիդոանաբիոզիտիպիկ օրինակ է: Տարածված թույլ թթվային պաստերիզացված մարինադներին այլ

են են ն լոլիկը:Մարինացնում պատկանում պահածոյացված վարունգը նան ծաղկակաղամբը, ս ոսխտորը, լոբին(պատիճներով), ճակնդեղը, խը, տաքդեղը, դդմիկը, Մարինադներ պատրաստելու հաբադրիջանը: են խնձորի մար օգտագործում մանրապտուղ սորտերը, տանձի աշնան հոնի թխագույն նային ձմեռային սորտերը, բալենու, կեռասի, սալորի, (սն, սպիտակ, պտուղները, խաղողի սեղանի սորտերը, հաղարջը կար-

միր), մանրապտուղ կոկռոշը: Բոլոր տեսակի մարինադներիանհրաժեշտ բաղադրամասը համեմունքԱնէ: Դրանք մթերքի մեջ ներառում են ոչ մեծ քանակությամբ, (ստացվող մթերքի զանգվածի տոկոս), դարչին 0.03, կծու տաքդեղ 0.01, են մեջ ներարկում դափնտերն 0,4: զամեմունքները մարինադների քամված հյութի ձնով: Բանջարայինմարինադներինավելացնում են 1,5-2,0 այլ տոկոս աղ: Մարինացնում են ոչ միայն թարմ,

նան

աղածո բանջար-

ները: Ավելցուկային աղը հեռացնելու համար դրանք 8-24 ժամ թրջում, են: թացացնում են: Բոխը Ա ծաղկակաղամբըլրացուցիչ ջրախաշում Մարինադային լցվածքը բոլոր բաղադրատարրերիհետ միասին, բացի համեմունքից եռացնում են կաթսաներում 10-15 րոպե, ապա ներարկում են համեմունքները, ն քացախաքթքուն: Նախապատրաստվածհումեն քը տեղավորում ապակյա բանկաներում կամ տակառներում, լցնում են մարինադով ն հերմետիկորեն փակում են, քանի որ քացախաթթվի խտությունը մարինադներում, սովորաբար լինում է ոչ բավականաչափ Այդ էլ մարինացմիկրոֆլորայի լրիվճնշման համար: կապակցությամբ ված շատ մթերքներ պաստերիզացնում են: Պաստերիզացված մարինադները պահպանում են 2-20 աստիճան ջերմային պայմաններում, չպաստերիազացված -0-2 աստիճան: Մարինադների արտադրության համար ստեղծվում են մեքենայացվածգծահոսքեր: Քիմիական պահածոյացում: Պտուղբանջարեղենի վերամշակման ժամանակ, որպես քիմիական կոնսերվատներ կիրառում են սահմանափակ թվով քիմիական միացություններ: Դրանցից առավել տա245

րածված եե ծծմբային (ծծմբայինանհիդրիդ) սորբինյանթթուները: են ենթարկում Հումքը ն դրանից ստացվածկիսաֆաբրիկատները անաբիոզի օգտագործելով ստերիլիզացման, քիմիական մշակման, ն պյուրեն պահածոյացհյութերը Պտղա-հատապտղային սկզբունքը: են նում են ծծմբային անհիդրիդով,պրոցեսն իրականացնում սուլֆիգազանկամ խառնիչներում:Հեղուկ տատորներում ն մեխանիկական են մատուցում գազաբալոնից ման ծծմբային անհիդրիդըդանդաղորեն թողարկման համար: Գազի խառնիչներին հյութալի լավ հագեցման հետ միաժամանակ միացնում են խառնիչը: Հյութի մուտքը շարունակհետո (15-20 րոպե), է վում մինչն սուլֆիդատորիլցվելը: Խառնելուց սուլֆիդացվածհյութը մղում են փակ ն հերմետիզացվածպարզարանկամ տակառներ: ներ (չաներ, ցիստեռներ,գլանատակառներ) դեպքումհյութերը սուլֆիդացնում Խառնիչների բացակայության են պարզարաններում: Այդ դեպքում կափարիչիանցքի միջով իջեցնում է են չժանգոտվող մետաղյա բարբոտեր, որը փողրակով միացված Պարզաբալոնին: լցված անհիդրիդով կշեռքի վրա դրված ծծմբայիս րանը փակում են, իսկ բարբոտորիմիջոցով ծծմբային անհիդրիդըդանդաղորեն հասնում է հյութի մեջ: Ծծմբային անհիդրիդի պարունակությունը իծամորու ն ազնվամորու հյութի մեջ՝ 0,1-0.12 տոկոս, մյուսներում 0,0-1,16 իսկ պյուրեում՝ 0,1-0,2 տոկոս: ն Սուլֆիդացված պյուրեն պահպանումեն աղյուսից, ցեմենտից նան ի նչպես երկաթբետոնից պատրաստվածտարողություններում, մինչն 25-30 տ հերմետիկոփայտյա չաներում, տարողունակությունը ն

վազին տրորված արտադրանքի հետ խառնելու համար: Սորբինյան թթվի պարունակությունըմթերքում պետք է կազմի 0,05-0,06 տոկոս: Այդ նույն քանակությամբ էլ այն ներարկում են պահածոյացման ժամանակ:

5. ՊԱՀԱԾՈՅԱՑՈՒՄ ՀԵՐՄԵՏԻԿՈՐԵՆ

ՏԱՐԱՅՈՒՄ

ԽՑԱՆԱՓԱԿՎԱԾ

Պահածոների դասակարգում: Հսկայական քանակությամբ բանջարեղեններ ն պտուղներ պահպանվում են հերմետիկորեն խցանափակված տարաներում: Դա թույլ է տալիս մթերքներն օգտագործել տարվա ընթացքում, չնայած դրանք փոքր ինչ իրենց որակով տարբերվում են թարմից: Պտուղբանջարային արտադրանքի բացարձակ մեծ մասը արտադրում են պահածոյագործության արդյունաբերության ձեռնարկություններում ն միայն չնչին մասը գյուղատնտեսությունում՝ գյուղացիականն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններում: Արդյունաբերության կողմից թողարկվող պահածոների տեսակակազմը չափազանցբազմազանէ: Բանջարեղեններիցպատրաստում են բնական բանջարային ն ուտեստային բանջարային պահածոներ: Լոլիկից արտադրում են լոլիկ-պյուրե ն լոլիկ-մածուկ, բանջարային հյութեր, բանջարային սալաթներ ն գառնիրներ: Դրանից բացի արտադրում են բանջարայինն մսա-բանջարային առաջին ճաշատեսակներ (բորշ, բանջարապուր), կամ երկրորդ կերակրատեսակներ (տոլմա, րագու): Պտուղներից պատրաստումեն կոմպոտներն սոուսներ: րեն փակվող կափարիչով: ն կիսաԲնական բանջարային պահածոներ: Նախապատրաստված Ծծմբային անհիդրիդովպահածոյացվողբոլոր հումքը բանջարի վրա լցնում են կերակրի աղի 2 տոկոս լուծույթ: Դրանք նաֆաբրիկատներըենթարկումեն ջերմայինհաջորդող մշակման,օրինակ. եռացնում կամ խատեսվումեն առաջին ն երկրորդ կերակրատեսակներիկամ գառնիրթռչող ծծմբային անհիդրիդը հեռացնելու համար հյութը ների պատրաստման համար, ուստի պահանջում են խոհարարական եփում են: Մարդու առողջության համար անվտանգ ծծմբային թթվի է նախնականմշակում: Այդպես են պահածոյացնում կանաչ ոլոռը, ծսեմնացորդայինքանակությունըկանոնակարգվում ստանդարտներով: համար օգտագործումեն նան բենոթթբեկը, շաքարային եգիպտացորենը,բանջարային լոբին, լոլիկի ամբողՀյութերի պահածոյացման հյութերում 0,1-0,12 տոկոս, ջական պտուղները: Պահածոյացնում են ճակնդեղի երիտասարդ արվային նատրիում: Դրա պարունակությունը են պարզարաննեմղում հյութը մատապտուղները: Պահածոներ արտադրում են նան բանջարային ավելին չպետք է լինի: Պահածոյացված հետո հյութը շոգեմշակում, Պահպանումից խառնուրդներից: րի կամ տակառների մեջ: են Հումքի տեսականու լայնածավալության,դրա ցեռեպտուրայում ասբեստյա ֆիլտրերով ֆիլտրում ն ուղարկում չափածրարելու: օգտակոնսերվանտ արտադրանքի տարբեր համակցությունների ն մթերքների օգտագործման բնույթի Որպես պտղաբանջարային է շաքարասնկերի ն Այնճնշում են աղերը: դրանց արտադրության տեխնոլոգիական պրոցեսները դրա թթուն պատճառով սորինյան գործում ն բորբոսասնկերի զարգացումը,բայց չի ազդում բակտերիալ միկրոֆփոքր ինչ տարբեր են: Դրանց մեծ մասի հիմքում ընկած է տարայում տասնատեղավորված,մթերքում աբիոզի պայմանների ստեղծումը: Դրան հասլորայի վրա: Սորբինյան թթուն լուծում են տաք արտադրանքի 80-85 ջերաստիճան նում են ջերմոստերիլիզացիայով: Պահածոների արտադրության ընդպատիկքանակությամբ,տաքացնելովայն մինչն պահածոհանուր սխեման հետնյալն է տարայի ն հումքի նախապատրաստում, մաստիճանով:Շաքարի հետ տրորվածպտուղ-հատապտղի են շաքարամաղած ավելացնում ըստ ռեցեպտի խառնուրդի կազմում, տարայում տեղավորում-ստերիլիյացման ժամանակ սորբինյան թթուն

զացում-ջերմակայունացում-խոտանավորողում-պահեստներում պահ-

պանում-իրացում:

Պտուղբանջարային պահածոների արտադրության համար առավելապես օգտագործում են հրակայուն ապակյա տարաներ,որոնք դիմանում են վակուումին, տաքացմանն ու ճնշմանը: Դա էլ թույլ է տալիս ՛ նախապատրաստվածմթերքը տաք վիճակում տեղավորել բանկաներում, մակափակել վակումում,դրանցիցհեռացնելով օդը: Հերմտիկացման համար նախատեսված կափարիչներըլինում են թիթեղից ն ապահովում են ռեզինյա բարակ միջադիրներով: Պահածոների տեսակից կախված ստերիլացումը իրականացնում են 100-121 աստիճան ջերմաստիճանիպայմաններում: Մինչն 100 աստիճան ջարմաստիճանի դեպքում ստերիլացումը կատարում են կաթսաներում: Առավել բարձր ջերմաստիճանիդեպքում իրականացնում են ավտոկլավներում, բարձր ջերմաստիճանի պարագայում: Կափարիչների փչացումից խուսափելու համար հովացումը իրականացնում են անմիջապես,ավտոկլավներում:Ստերիլացումից հետո ապակյա բանկաները մի քանի օր պահում են 35 աստիճան ջերմաստիճանի պայմաններում՝ ստերիլությունը ստուգելու համար, ահա տեղափոխում են պահեստներ, որտեղ էլ այն պահպանումեն դրական ցածր ջերմային

պայմաններում:

Նախաճաշային բանջարային պահածոներ: Պատրաստում են լոլիկային սոուսում՝ բուսականյուղով: Դրանք պատրաստ են սննդի մեջ օգտագործելու համար առանց լրացուցիչ խոհարարական մշակման: Հիմնական հումքը համարվում է բադրիջանը, բանջարային տաքդեղը. դդմիկը ն լոլիկը: Լցոնի (ֆարշ) պատրաստման համար օգտագործում են գազար, սոխ, ն սամիթ: Մաղադանոսի, սամիթի ն նեխորի խառնուրդին անվանում են կանաչի: Օրինակի համար պարզենք «Դդմիկայինխավիարի» պատրաստման տեխնոլոգիան: Ռեցեպտում ընդգրկում են (տոկոս) տապակած դդմիկ կամ պատիսոն 77,33. տապակածգազար 4,6, տապակած սպիտակ արմտիք 1,3, տապակած գլուխ սոխ 3,2, թարմ կանաչի, ինչպես նան կերակրի աղ 1,5, շաքար 0,75, աղացած սն տաքդեղ 0.05, լոլիկի մածուկ 30 տոկոս 7,32, բուսական յուղ 3.6: Տապակելուց հետո բանջարը մանրացնում են տրորող մեքենաներով: Բոլոր բաղադրատարրերը խառնիչներով խառնում են, տաքացնելով մինչն աղի ն շաքարի մեջ լուծվելը, ն ստանում են համասեռ զանգված: Այնուհետն խառնուրդը չափափթթոցում են բանկաներումն մակափակում: Ապակյաբանկաները ստերիլիզացնում են ավտոկլավում 2,5 ատմոսֆերա (մթնոլորտային) ճնշման պայմաններում: Հովացված բանկաները բեռնաթափում, խոտանում, լվանում, չորացնում ն պիտակավորում են: Պատրաստի արտադրանքն ուղարկում են ջերմակայունացման ն պահեստներ՝պահ-

պանմանհամար: Հերմետացմաննու ստերիլիզացմանժամանակ հնարավոր են պահածոներիտարբեր տեսակի փչացումներ: Օրինակ, ուռած հատակով (միայն թիթեղյա բանկաների մոտ) ն կափարիչներով հացանմուշներին անվանում բոմբաժ: Այն ծագում է տարբեր պատճառներով. դրա բնույթը կարող է լինել միկրոբիոլոգիական,քիմիական ն ֆիզիկական: Միկրոբիոլոգիականբոմբաժը տեղի է ունենում անբավարար ստերիլացման հետնանքով: Մթերքում կենդանի վիճակում մնացած միկրոօրգանիզմները անջատում են գազեր, որն էլ բանկաների ներսում առաջացնում է բարձր ճնշում: Սննդի համար բոմբաժային պահածոների գործածումնանթույլատրելի է, քանի որ դրանցում կարող են զարգանալ տոքսիկ նյութեր առաջացնողմիկրոօրգանիզմներ:Քիմիական բումբաժը ծագում է, բանկաներում, ջրածնի գոյացման հարնան Քով, իսկ դա անջատվել կարող է թիթեղի վրա թթուների ներազդեցության դեպքում: Ֆիզիկական բոմբաժը առաջացնում է ոչ ճիշտ տեխնոլոգիական պրոցեսների պատճառով: Պահածոների որակի վատացումը, դրանց փչացումը ծագում է նան առանց բոմբաժի: Դրանցից են արտադրանքի թթվումը, գույնի փոփոխությունը, ծանը մետաղներով աղտոտումը, տարաների ոչ հերմետիկությունը: Պահածոյացված բոլոր արտադրատեսակների ն դրանց որակի հետազոտման մեթոդների համար գոյություն ունեն պետական ստանդարտներ: Պահածոների արտադրության ժամանակ նկատվում է բավականին թափոններ ն հումքի կորուստներ: Օրինակ, բանջարեղենի մաքրման ն կտրատմանժամանակ դդմիկի ն պատիսոնիկորուստները կազմում են շուրջ 5 տոկոս, լոլիկի համար 15 տոկոս: Հումքային հրապարակներում արտադրանքի ժամանակավորպահպանմանդեպքում կորուստները կազմում են 1,5-3,0 տոկոս, ջրախաշելիս` 2-3, տապակման ժամանակ՝ 2 տոկոս ն այլն: Լոլիկից տարատեսակ արտադրանքիարտադրության ժամանակ սերմերը համարվում են թափոններ, մինչդեռ դրանք կարելի է օգտագործել սննդի ն տեխնիկականյոլերի արտադրությանհամար: Հայտնի է, որ լոլիկի սերմերը պարունակում են 27-30 տոկոս ճարպ: Հում պրոտենի քանակն վերամշակումից ստացվածքուսպի մեջ հասնում է 37-44 տոկոս, այդ թվում դյուրամարս'27-29,ոչ ազոտային էքստրակցիոննյութեր 15-20, մոխիր՝ 5,3-6,3, ճարպեր՝ 10-12 տոկոս:

6. ՊԱՀԱԾՈՅԱՑՈՒՄ

ՇԱՔԱՐՈՎ

-

Պահածոյացման սկզբունքները: Պտուղիատապտղիբնական հատկությունների պահպանմանհամար պահաժոյացնում են շաքարով: Այդ եղանակով լրիվ պահածոյացմանհամար (ոսմոանաբիոզի սկզբունքի օգտագործում) պահանջվում շաքարի բարձր խտություն: Դրա տի249

պիկ օրինակ է ծառայում տրորված պտուղները ն հատապտուղները՝ շաքարի հետ խառնված: Եքե չեն ավելացնում մի ինչ որ պահածոյացնող միջոց (օրինակ, սորբինյանթթու), ապա մեկ կգ տրորված պտղի ն հատապտղին ներարկում են 2 կգ շաքար: Վակառակ դեպքում երկարատն պահպանմանհամար անհրաժեշտէ պահածոյում: Տեխնոլոգիական պրոցեսներ: Տրորված շաքարախառը մթերքները պատրաստումեն բոլոր հատապտուղներից ն խնձորից: Դրանցում լավ են պահպանվում վիտամին Շ, համն ու հոտը: Տրորված արտադրանքիարտադրությանհամար օգտագործումեն հատապտուղները ն խնձորը, որոնք պարունակում են առավել քանակությամբ չոր Այութեր: Տվյալ խմբի մթերքների որակը նույնպես նորմավորում են ստանդարտներով, որում նախատեսվում է չոր նյութերի ն Շ վիտամինի պա-

րունակությունը:

Մուրաբա: Սննդարար. համեղ, բայց նվազ վիտամինացված մթերք է: Արտադրությանպայմաններումայն պատրաստումեն մի քանի եղանակով: Հումքի նախապատրաստմանժամանակ, որպեսզի պտուղ հատապտուղները չլինեն ջրազրկված ն կոշտ, դրանք մինչն եփելը ծածկում են 70 աստիճան ջերմաստիճան ունեցող շաքարի օշարակով: Գտնվելով 3-4 ժամ օշարակի մեջ՝ հումքը հագենում է շաքարով: Ամենափոքր (25-40 տոկոս) խտության օշարակ օգտագործում են հոնի, սալորի ն հաղարջի եփման ժամանակ, ամենամեծը(70 տոկոս) ազնվամորու ն լոռամրգի եփման ժամանակ: Ծիրանը, դեղձը, կեռասը, խնձորը ն տանձը ծածկում'են 45-60 տոկոսանոցօշարակով: Օշարակը պատրաստում են հատուկ կաթսաներում: Շաքարը (ըստ հաշվարկային խտության)լուծում են ջրի տաքացման ժամանակ՝ մինչն 50 աստիճան ջերմաստիճով: 100 կգ շաքարի ձնավորված լուծույբին ավելացնում են սննդի ալբումին (ալյուր) 4 գ կամ չորս ձվի սպիտակուց ն այն հասցնում են մինչն եռման: Լերդացած ն երես դուրս եկած փրփուրը հեռացնում են՝ օշարակը աղտուռումիցմաքրելու նպատակով: Գոյացած փրփուր հանում, իսկ օշարակը ֆիլտրում են: Մուրաբան եփում են հատուկ վակուումային ապարատներում կամ սովորական երկշապկանի կաթսաներում: Նշված սարքավորումների բացակայության դեպքում մուրաբան եփում են սովորական էլեկտրասալիկների վրա կամ բովարաններում՝ օգտագործելով 8-12 կգ տարողունակությամբպղնձաձուլվածքայինթասեր: Մուրաբաների պատրաստման լավագույն եղանակը վակուումային եփումն է: 100 կգ խառնուրդիհաշվով պտուղը կազմում է 45-47 կգ, շաքա48-58, րը՝ մրգահյութը՝ 7-8 կգ: Մուրաբան եփում են մի քանի եղանակներով (բազմանվագ,նվազագույնը` 2), որոնց միջն ընկած ժամանակաշրջանում մուրաբան թասերում մի քանի ժամվա ընթացքում (8-1012) թողնում են հանգստիվիճակում, դրանով իսկ ամեն անգամ հովաց250

ուժեղ վում է: Մրգերի չորացումից խուսափելունպատակովօշարակի կարճաժամանակաշրջան եռացումը անթույլատրելիէ: Յուրաքանչյուր այն սովորաբար շարունակվումէ տն է 2-3.4-8 րոպե) ն ամբողջությամբ 40 րոպեից ոչ ավելի: Արտադրանքի մակերեսից փրփուպարբերաբար են օսլայի մաթ՝ որպես օրը հանում են, պրոցեսիվերջում ավելացնում միջոց: Եփման ավարտը սահշարակի մածուցիկությունըբարձրացնող արեոմետրի, մանում են գդալից օշարակի նորմալ ինտենսիվությամբ, (106-107 եռման ջերմաստիճանով ցուցանիշներով, ռեֆրակտոմետրի է ցածր որակով, թեր բնութագրվում մուրաբան աստիճան): Գերեփված եփվածը արագորեն փչանում է: Ոչ հերմետիկ տարայում պահպանմանհամար նախատեսված մուրաբան պետք է պարունակի70-75 տոկոս, ոչ պակաս չոր նյութեր: ն պաստերիզացման ենթակա մթերքները կարող են Վերմետիզացված ն տոկոս պակաս չոր նյութեր: լինել ավելի ջրիկ պարունակել չոր տաեն տարողունակությամբ կգ Մուրաբանմակափակում օկառներումկամ ապակյա տարաներում հավասարաչափբաշխելով մուշարակն ու չոր նյութերը: Ապակյատարաներումհերմետիկացված են 25 րոպե` 90 աստիճան ջերմաստիճանի րաբան պաստերիզացնում են 10-15 աստիճանջերմաստիճանի Այն պահպանում պայմաններում: պայմաններում: ՕշարակումեփՋեմ:նույնպես իրենից ներկայացնումէ շաքարի են ժամանակ այքան մթերք: Այն եփում ված պտղահատապտղային 73 տոկոս: Չոր նյուկազմի մինչն որ չոր նյութերի պարունակությունը մինչն 69 տոկոսի դեպքում մթերքը ստերիլիթերի պարունակությունը Ջեմում են: շաքարից (60-65 տոկոս) բացի լինում է նան դոնզացնում քանի որ այն պատրաստումէ պեկտինովհարուստ հումքից: դողանյութ, դեպքում մինչն եփելը ներարկում են 5Վերջինիս անբավարարության 15 մաս դոնդողահյութ: Ջեմը եփում են մեկ եղանակովերկշապիկային Այն պահպանում են կաթսաներումկամ վակուում-ապարատներում: տակառներումկամ ապակյա տարաներում: պյուրեն ն պովիդլոն կարնորաՊյուրե: Պտղահատապտղային գույն հումք է հրուշակեղենի արտադրությանհամար: Այդ նպատակի ոհամար օգտագործումեն պակաս արժեքավորհումքատեսակներ, ն փոխադրմանհամար: պահպանման րոնք պիտանի չեն երկարատն ն Պյուրեն իրենից ներկայացնումէ մանրացած տրորված պտղահահամար աարդյունաբերության տապտղայինզանգված:Հրուշակեղենի ռավել արժեքավոր պյուրեն ստանում են պեկտին շատ պարունակող հումքից: Պյուրեն հիմնականումպատրաստումեն խնձորից, տանձից, հոնից ն սալորից: Ժելատինայինհատկություններիլավացմանհամար են կացխնձորը. ծիրանը. դեղձը ն սալորը ջրախաշումեն, ապա անց նում տրորող մեքենաներով:Արտադրանքըսովորաբար պահածոյաց251

նում են

ծծմբային թթվով ն պահպանում տակառներում:

ամմոազոն ԱԱ 6դասին, մազմույան համար

`

սելով վերցնում են 150 մաս պյուրե: Այն փում են 45-55 րոպե երկշապիկանի կաթսաներում կամ վակուում ապարատներում: Սուլֆիդացված պյուրեն սկզբում դեսուլֆիդացնում են (եռացնում են առանց շաքարի): Պյուրենման արտադրանքի արտադրության դեպքում, հնդավոր պտուղներիվերամշակմանժամանակթափոններըկազմում են խնձորի համար` 10-18 տոկոս, սերկնիլինը՝ 12-16, տանձինը 7-8 տոկոս: Ջրում լուծվող չոր նյութերի քանակը կամում է 7-8 տոկոս: Դրանք կարելի է Օգտագործել որպես արժեքավոր կերաավելացումներ: Սակայն, առավել նպատակահարմարէ խնձորիտրորանյութըօգտագործել պեկտինի արտադրության համար: Տրորանյութը պահածոյացնում են ծծմբային անհիդմիդով: Ապա օգտագործում են պեկտինիկամ հեղուկ պեկտինային խտանյութ ստանալու համար:

7. ԳՅՈՒԹԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

3յութերի դասակարգումը: Հյութերը պտուղհատապտուղների առավել արժեքավոր բաղադրամասն են: Դրանք պարունակում են ջրում լուծվող շատ վիտամիններ, հետնապես ն դյուրամարս նյութեր են: Մի քանիսն էլ ունեն բուժիչ հատկություն: Հյութերը դասակարգում են պտղային, հատապտղային ն բանջարային խմբերի (օրինակ, բալենուց, ծիրանից, ազնվամորուց, գազարից նայլն): Հյութերի արտադրությանհամար օգտագործում են գրեթե բոլոր մշակաբույսերի, ինչպես նան վայրի բույսերի (հոն, հապալաս) պտուղներն ու հատապտուղները: Գնալով էլ ավելի է ընդլայնվում բանջարաբույսերից (լոլիկ, կաղամբ, գազար ն այլն) հյութերի արտադրությունը: Որպես կանոն, հյութերն արտադրում են մեկ տեսակի հումքից ն այդ ձնով էլ օգտագործում են: Տարատեսակ հումքից արտադրված հյութերը խառնում են: Երբեմն նմանատիպ հյութերում լինում են ինչպես բանջարային, այնպես էլ պտղային (խնձորից ն գազարից) ֆրակցիաներ: Դրանից բացի հյութերին ավելացնում են շաքար, դրանք հագեցնում են (սատուրացիա) ածխածնի դիօքսիդով: Կախված հումքի որակից, տեսակից ն տարորակարտադրանքստանալու ցանկությունից, հյութերը ստանում են պտղամսի հետ միասին, կամ առանց դրան՝ պարզեցված կամ առանց պարզեցման: Մի քանի հյութեր (օրինակ, ծիրանից) ստանում են միայն կախույթայինպտղամսի հետ միասին: Հյութերը երբեմն խտացնում են` խոնավության մի մասը գոլորշիացնելով, կամ էլ պահածոյում են շաքարով: Առաջինին անվանում են հյութամզվածք(օթ), երկրորդին՝օշարակ (աւթօո):

Տեխնոլոգիական պրոցեսներ: Հյութերի արտադրության ընդհանուր տեխնոլոգիականսխեմանհետնյալն է

հումքի տեսակավոր պարտ ոյի մանրացում, հը մոր լվացուն, ված քի զանգվածը, ր Ն, Գ-ն : կ անվա վե պտղամսից, ակերն իսկ, իկի թից ու ն ի են Ղումքը շակման ժամանակ կակղա: Արարարի պատրաստվումանրացնում ջարդիչներով, Գ ն 9. ն

է հլու-

խու

դրանք լինում

ը

նղ,

կավղ

ը

ղ

ի

ո ԼՈԼ

մ

նե մեմեքենաների

Ղ չ որոնք ը են միաթմբուկկամ երկթմբուկանի: Ջարդող

է, որը հնարավոր միջուկային բացվածքը կարգավորվող

է դարձնում

յուննանջատում մամլմամբ անգվածից արում իի հիդրավլիկական ֆուզիա ովԱռացին ւի ԿԱ

զիայոկ:

ջին

դ

ում

Ի

են

են

Դրեր ար րկրորդում ր

կամ դիկամ մե-

ն չան-դիֆուզա օգտագործում խանիկականմազլիչներ, փայտյա, որը միացվածէ խողովասովորաբար՝ տոր համակարգ (6-12), կաշարին ն պոմպերին՝ հյութի քաշման համար: Սակայն, դիֆուզիոն եղանակի դեպքում ստանում են ջրալուծ հյութ: Հյութերի բացարձակմեծ մասը ստանում են մամլման եղանակով: Այդ դեպքում ճնշումը մեծացնում են աստիճանաբար:Սկզբում հյութի մի մասը ջարդված զանգվածից արտածորում է ինքնահոսաբար, այնուհետն կիրառում են թույլ ճնշումն միայն մամլման վերջում ավելի ուժեղ: Ջարդված զանգվածից հյութի անջատման ինտենսիվությունը կախված է ոչ միայն ճնշումից, այլն նրա ֆիզիկաքիմիական հատկությունից: Խաղողի ն խնձորիջարդված զանգվածից հյութը հեշտությամբ է անջատվում, սալորից ն ազնվամորուց դժվար: Այդ պատճառով էլ շատ մրգեր ն հատապտուղներ,մանրացումից առաջ տաքացնում են մինչն 70-75 աստիճան ջերմաստիճանով:Գոյություն ունեն նան ջարդված զանգվածի ֆերձենտատիվային-խմորիչային եղանակներ. որի ստ ընտանիքի սնկերի մաքուր կուլտուրա ավելացնեդեպքում ՃՏքօոց լու դեպքում, ակտիվորեն ազդելով պեկտինի ն սպիտակուցների վրա, հեշտացնում են հյութի անջատումը: Լոլիկի ջարդված զանգվածից հյութ ստանալու ժամանակ այն տաքացնում են մինչն 60-70 աստիճան ջերմաստիճանով: Նման եղանակի դեպքում մասնակիորեն հիդրոլիզվում է պրոպեկտինը, ավելանում է հյութի ելը: Մամլման մեթոդով ստացված հյութը լինում է պղտոր ն պարունակում է բավականինշատ կախույթային մասնիկներ, որի պատճառով էլ այն ֆիլտրում (քամում) են կոպիտցանցանման,ապա նան գործվածքային ֆիլտրներով: Ֆիլտրների կառուցվածքը տարբեր է, այդ թվում անընդհատ գործության: Ֆիլտրացիային նպաստում է կարճատն տաքացումը: Օրինակ, խնձորի հյութը 8 վայրկյանի ընթացքում տաքացնում են մինչն 90-92 աստիճան ջերմաստիճանով ն այն պահում են են

ի

ն դրան նույն ջերմային պայմաններում12 վրկ: Կարճատնտաքացումը առաջ 34-36 աստիճան ջերմաստիճանով, հաջորդող հովացումը, մինչն ն դրանց նստվածքարկում: է բերում կոլոիդալ նյութերի մակարդակում դա իրաԳոյություն ունեն հյութերի պարզեցմանտարբեր եղանակներ, 1 տոկոսաեն տանինի, ժելատինի, ալբումինի ն կազեինի

կանացնում նոց լուծույթով: Ինչպես պարզեցված,այնպես էլ չպարզեցվածհյութերը պաստերիզացնում են: Արտադրությանպունկտերում(կետերում) պարզագույն ն սարքավորումներով(էությամբ կիսաֆաբրիկատ)սուլֆիդացնում կամ մշակումը հետագա պահպանումեն տակառներում մինչն դրանց Հյուփոքրածավալտարայում (ապակյա բանկաներ)չափածրարումը: ջարդված զանգվածի որակից, է ելակետային թի ելը կախված հումքի մամլման եղանակից ն կազմում է (տոկոս). ճախապատրաստումից, 70-85, բալից. 60-70. սախաղողից՝ 70-80, խնձորից՝ 55-80. լոռամրգից՝ 55-70: սն 70-80, հաղարջից՝ լորից՝ 70-80, կարմիր հաղարջից՝ հասուն որոնք պետք է են ստանում պտուղներից, Լոլիկի հյութը Շ վիտամին՝ պարունակեն5,5 տոկոս ոչ պակաս լուծվող չոր նյութեր, 25 գ տոկոս ոչ պակաս, լիկոպին՝4,2 մգ տոկոս ոչ պակաս: Դրանից բա7 ոչ ցի թեն պետք է կազմի 4.2-4.7. շաքարի հարաբերությունըթթվին՝ 80-100 գ 1գպակաս. պտուղների ամրությունը ճշելու նկատմամբ` բասորտերի լոլիկի մշակվող Վանրապետությունում զանգվածի վրա: ցարձակ մեծ մասը հիմնականումիրենց տեխնոլոգիականպահանջնեԼոլիկահյուրով բավարարումեն բարձրորակհյութ ստանալու համար: են բնական ձնով կամ աղ ավելացնելով: Թողարթը պահածոյացնում կում են խտացրած լոլիկա-մթերքներ՝ տոկոս, չոր նյութերի պարու-

նակությամբ: հետո Լվանալուց ն սանիտարականստուգումից

լոլիկը

մանրաց-

նում սկավառակայինջարդիչներով,միաժամանակմշակում գոլորմինչն շիով: Այնուհետն տաքացնումեն փոշրակային խաշարաններում՝ 85-90 աստիճան ն հաջորդաբար անցկացնումեն երկու ցենտրիֆուգով: Ցենտրոֆուգի ռոտորի վրա մաղերը հավաքովի են, ճեղքավոր. մի կող-0,2-0,4 ԷՈ: Վյութի մից 0.06-0,1 Սէ տրամագծովանցքերով, մյուս կողմից՝ են

պարունակությունը՝12-14 '

ելը կազմում է 80-85 տոկոս, պտղամսի 25100 մկմ: Լոլիկի տաք հյութը կոս, պտղամսի մասնիկների չափսերը են ապակյա կամ թիթեղյա տարաներում ն հերմետիչափափաթթբոցում Կիրառում են լոլիկահյութի պահածոյացմաներկորեն չափակու մեթոդ բարձր ջերմային մշակում, ստերիլիզացում(հոսքում ն հերմետիկորեն խցանափակստերիլիացում առաջ) փաթթոցումից ված տարայում: Հյութերի որակը գովազդում են պետական ստանդարտներով: նշում են լուծվող չոր հյութերի պարունակությունը,տիտաց-

խցանափակում:

Դրանցում

տո-

նող (թնդացնող) թթվայնությունը, օրգանոլեպտիկ հատկանիշները, ծանր մետաղների աղերի առկայությունը: Բնական հյութերի մեջ շաքար, արհեստական ներկանյութեր, սինթետիկ, արոմատիկ ն պահածոյացնող նյութեր ն թթուներ չեն ավելացնում բացառությամբ ասկորբինյան ն սորբինյան թթուների: Եթե հյութին շաքար են ավելացնում, ապա այն բնական չեն համարում: Պտղահյութերի արտադրության ժամանակ մզուկը, նստվածքը ն են 20-40 տոկոս: Դրանցում պարունակվում մյուս թափոնները կազմում են թվում ինվերտային՝ 7, թաղանթանյութ՝ 4, այդ շաքար` (տոկոս), 10, պեկտին՝ 1.2, թթուներ՝ 0,4, մոխիր՝ 0,5, դաբաղանյութեր՝ 0,2: Մզուկը չոր ն թարմձնով օգտագործում են որպես արժեքավոր կեր, ինչպես նան հյութ քացախաթթվի արտադրության ն խնձորի փոշի ստանալու համար: Այս դեպքում սերմերն անջատում են պտուղներից, այնուհետն մամլում են՝ հյութի հանման համար: Մնացող կնճեռը չորացնում են 6770 աստիճան ջերմաստիճանի պայմաններում, մանրացնում ն մաղում են: Մտացված փոշին շատ արժեքավոր արտադրանք է, այն պահպանում են հերձետիկորեն ծրարավորված եղանակով: Պեկտինը շատ ավելի արժեքավոր մթերք է, որը ստացվում է հնդավորների սերմերից՝ հյութերի արտադրության ժամանակ: Հնդավոր պտուղների վերամշակման անմնացորդային տեխնոլոգիայի ներդրումները թույլ են տալիս ստանալու ոչ միայն բարձրորակ հյութ, այլն լրացուցիչ 1.8 կգ/տ սերմեր ն 80-100 կգ/տ պեկտինայինխտանյութեր: Խաղողի ն այլ նյութերի արտադրության ժամանակ մզուկից ստանում են կենսաքիմիական քացախ: Հյութահանումը 2-3 րոպե տնոպաստերիզացնում են 85 աստիճան ջերմաստիճանով, ապա աջորդաբար ենթարկվում են սպիրտային, ապա քացախաթթվային խմորման: Մեկ տոննա թափոններից (8 տոկոս շաքարի պարունակությամբ) ստանում են շուրջ 600 լ 5 տոկոսանոց քացախ:

դությառբ

8 ՍԱՌԵՑՈՒՄ

աչ Արեալ մառեցնելուց ենթարկում են ժամանակ

հ ն Հումքի յուրահատկություննե րաստված պտուղբանջարը ն մի քանի ներգործությունների: Երկարատն պահպանման հետո ն բնական գույնի վերականգնումից պտուղբանջարի համի պահպանման համար, ինչպես նան Շ վիտամինի կորուստները կրճատելու նպատակով, դրանք նախօրոք մշակում են հականեխիչներով բինային ն լիմոնային թթուներ): Օրինակ, ծիրանի կիսանը 30 տնողությամբ պահում են 4 տոկոսանոց ասկորբինաթթվի ն 0,1 տոկոսանոց կերակրի աղի լուծույթի ճեց: Ծիրանի ն դեղձի ամբողջական պտուղների սառեցման ժամանակ այն համապատասխանորեն1,5 ժամ -

(ասկո ոոպե `

տնողությամբ պատում են 7 տոկոսանոց ն 0,1 տոկոսանոց լուծույթներում: Մի քանի պտուղներ ն հատապտուղներսառեցնում են 20-60 տոկոսանոց շաքարի օշարակում: ՀՎակաօքսիդիչլուծույթի ավելցուկի առհոսելուց հետո մթերքը տեղավորումեն կարտոնայինարկղներում, ինչպես նան կիսաէթիլենային կամ ցելոֆանե ծրարներում ն ուղարկում սառեցման: Սառցախցում ջերմաստիճանը լինում է 36 աստիճան: Մրգերի սառեցման ժամանակ սառույցը ձնավորվումէ ոչ թե բջիջներում,այլ` միջբջջային տարածուքյուններում: Սկզբնական ստադիայում պրոցեսն ընթանում է արագ, քան հետագայում: -15 աստիճան ջերմաստիճանի պայմաններում սառույցի է վերածվում մրգերում գտնվող ջրի մոտ 75-80 տոկոսը: Սառեցված պտուղբանջարային մթերքներում պահպանվում են բոլոր սննդային որակները: Դրանցում միայն փոխակերպվումէ սախարոզան, որոշ պայմաններում ավելանում է թթվայնությունը, իսկ մյուսներում պակասումէ, դաբաղանյութերիքանակը կտրուկ պակասում է: Որոշ մթերքներ (պտուղներ), հատկապես դաբաղանյութերով հարուստ (հոն, սնձապտուղ), սառեցնելուց ն հալեցնելուց դառնում են առավել քաղցր, պակաս տիպությամբ: Սառեցրած բանջարային խառնուրդներ պատրաստելու համար օգտագործում են կանաչ ոլոռ, պատիճովլոբի, ծաղկակաղամբ ն գլուխ կաղամբ, կարտոֆիլ, ճակնդեղ, գազար, լոլիկ, սոխ, քաղցր տաքդեղ, կանաչի (սամիթ, մաղադանոսին նեխուրի տերններ) ն այլն: Արագ սառեցմամբ պատրաստում են կարտոֆիլի տարատեսակգարնիներ՝ ըստ չափսի համասեռ, տաշեղաձն: Գարնիրայինկարտոֆիլի` արտադրության տեխնոլոգիան իր մեջ ընդգրկում է հետնյալ օպերացիաները՝ լվացում, պալարների տեսակավորում ըստ մեծության, կշռում, մաքրում (գոլորշային կամ հիմնային), սանիտարականստուգում (լրամաքրում), կտրատում, կտրատված կարտոֆիլի տեսակավորում, ջրախաշում 9095 աստիճանի ջերմաստիճանով(3-5 րոպե), ավելցուկային խոնավության հեռացում, չորացմամբ(օդահարում), սառեցում 40 աստիճանջերմաստիճանիպայմաններում (8-12 րոպե) արագասառնարանախցերում, փաթեթավորում ն պահպանում: Սառեցվածմթերքներըպահպանումեն 18 աստիճանիցոչ բարձր ջերմաստիճանայինպայմաններում, իսկ մի քանի դեպքերում էլ` 20 աստիճան ն դրանից էլ ցածր ջերմային պայմաններում: Օդի հարաբերական խոնավությունը`95-98 տոկոս: Սառեցրած մթերքների պահպանման չափավոր ռեժիմը պետք է ապահովել ամբողջ ժամանակաշրջանում: Մանր տարաներում փաթթավորվածն կարճաժամկետ պահպանման նպատակովնախատեսված, ն արագորենսառեցրածմրգերի պահպանումը թույլատրվում է 15 աստիճանից ոչ բարձր ջերմային պայման-

ներում:

"256

9. ՉՈՐԱՑՈՒՄ

Չորացման պրոցես: Ջրազրկված պտուղները (խոնավության պարունակությունը 16-25 տոկոս, կախված արտադրատեսակից),բանջարը (14) ն կարտոֆիլը (12 տոկոս) բավականաչափդիմացկուն ն փոքրածավալ են, փոխադրման համար դյուրահարմար են: Դրանցից շատերը օգտագործում են սննդային խտանյութերի արտադրության ժամանակ, ինչպես նան՝ խոհարարության մեջ: Դրանք տիրապետում են բարձր սննդարժեքի,սակայն պարունակումեն քիչ Շ վիտամին: Քանի որ այդ խմբի մթերքները պարունակում են մեծ քանակությամբ ջուր, թաղանթանյութ ն ծածկված են մոմաշերտով, դրանց չորացումը բավականինբարդ պրոցես է: 70-80 տոկոս խոնավության հեռացումը բավականին դժվար է, ն քանի որ չորացվող օբյեկտները չունեն ծակոտկեն կառուցվածք, իսկ չորացման ժամանակ մակերեսի վրա արագորեն ձնավորվում է դոնդողանմանթաղանթը: Դրանից բացի, չորացման պրոցեսում էականորեն փոփոխվում է արտադրանքի քիմիական կազմը, այդ թվում ն առաջանում են մուգ գույնի միացություններ, այն էլ թթվային ռեակցիաներիհետնանքով: Տարբերում են չորացման երկու հիմնական եղանակ` օդաարնային ն արհեստական: Գյուղական վայրերում պտուղհատապտղիչորացման համար հիմնականում օգտագործում են առաջինեղանակը: Երկրորդ եղանակը հիմնականն է արդյունաբերական վերամշակմանժամանակ: Օդաարնային չորացում: Այս եղանակով չորացնում են խաղողը, խնձորը, տանձը, բալը, սալորը, դեղձը, ծիրանը. սեխը ն թուզը: Չորացումը իրականացնում են այդ նպատակի համար հատուկ պատրաստված հրապարակներում:Հրապարակները պետք է լինեն ճանապարհներից հեռու, քամուց ն փոշուց պաշտպանվածտարածքներում: Հրապարակներին մոտ սարքում են շվաքարան, որի տակ նախապատրաստում են հումքը, ինչպես նան կամերախցեր ն այլ հարմարանքներ՝ սուլֆիտացման համար: Խոշոր պտուղները (խնձոր, տանձ, սեխ, իսկ երբեմն էլ ծիրանը), կտրատում ն մասնատում են, մանրերը (հատապտուղներ, խաղող ն այլն) չորացնում են ամբողջությամբ: Չորացման պրոցեսի ինտենսիվացմանհամար ն պատրաստի արտադրանքի որակի լավացման նպատակովհումքի մի քանի տեսակներ (խաղող, սալոր, բալ, ծիրան, դեղձ) մշակում են կաուստիկ սոդայի 0,5 տոկոսանոց ջրային լուծույթով, ապա լվանում են ջրերով: Սոդան լուծում է արտադրանքի մակերեսին մոմային բարակ շերտը, որը 2-3 անգամ արագացնում է խոնավության գոլորշիացումը: Սպիտակապտուղ խաղողը, իսկ երբեմն էլ այլ մրգեր 1,0-15 ժամ տնողությամբ ծխահարում են ծծմբային գազով, որը լավացնում է դրանց ապրանքային տեսքը: Մթերքները չորացնում են փայտյա հատուկ սեղանների ն

մատուցարաններիվրա: Կախված հումքի տեսակից,նախապատրաստման եղանակից,արնային ռադիացիայի ինտենսիվությունից ն օդի ջերմաստիճանիցօդաարնային չորացման տնողությունը կազմում է 8-15 օր: Չորացման պրոցեսն ավարտվելուց հետո մթերքներըմաքրում են խառնուրդներից, իսկ անհրաժեշտությանդեպքում լվանում լրաչորացնում, տեսակավորում ն փաթեթավորումեն: Այդպիսիմշակումը իրականացնում են տեղերում կամ մթերքների խմբաքանակնուղարկում են հատուկ գործա-

րաններ:

Չորացված մթերքներիտեսականինբավականինմեծ է նույնիսկ մեկ հումքատեսակի սահմաններում:Օրինակ, ծիրանի կորիզով չորացրած պտուղներին անվանում են (ոաօո) ծիրանաչիր, անկորիզին (մ(օ02, նույնպես ծիրանաչիր,ծիրանի պտղամսի չորացրած կիսանին՝ (արատ) ծիրանաչիր:Սերմերովխաղողիչորացրած մթերքին անվանում են չամիչ (իզյում), իսկ առանց սերմերի՝քիշմիշ: Կերասը արնային չորացումից առաջ ջրախաշում են 90-95 աստիճան ջերձաստիճանի տակ, պրոցեսի տնողությունը՝2-3 ն 5-8 րոպե: Բարձր որակի, չգորշացող չոր պտուղներ ստանալու համար, ջրախաշումից հետո 1,5 ժամ տնողությամբծխահարումեն ծծմբով (1-2 գր/կգ): Չորացման տնողությունը կրակակալիվրա մեկ շերտով 5-10 օր, առանց ջրախաշման՝ 15-20 օր: Բալը գործնականորեն չորացնում են համանմանությամբ: Տարբերությունը կայանում է նրանում, որ բացառում են ծխահարումը,իսկ ջրախաշման ժամկետը կրճատվում է մինչե 10-15 օր: Այնուհետ պտուղներն արագորեն հովացնում ն դարսում են կրակակալիվրա չորացման համար: Ջրախաշվածպտուղների չորացման տնողությունը՝5-

9 օր,

10-15 չջրախաշվածը՝

օր:

Օիրանի ամբողջականպտուղներըլավանալուց հետո 4-5 րոպե տնողությամբջրախաշում են 95 աստիճան ջերմաստիճանի ջրով: Ապա դրանք դարսում են կրակակալիվրա ն չորացնում 8 օր: Խոշոր պտուղները կիսում են երկու մասի,հեռացնումեն կորիզը, 1,5-2 ժամ ծխահարում են ծծմբով(2 գ/կգ), ապա կրակակալիվրա չորացնում են 4-5 օր: Սալորը նախապատրաստելուց հետո 20-30 վրկ ջրախաշում են հիմնային լուծույթում 90-95 աստիճանիջերմաստիճանիպայմաններում, ապա սառը ջրով թեթնակի ողողում են: Ջրախաշված պտուղները արնային հրապարակներում չորացնում են 7-10 օր, չջրախաշվածը՝18-

30 օր:

Չորացումիցառաջ կտրտված խնձորը ծխահարում են ծծմբով (15-2 գ/կգ), կամ 1-2 րոպե տնողությամբ իջեցնում են 1,0 տոկոս աղաջրի մեջ: Արնային հարապարակներում թիթեղիկներչորանում են 3-5 օ-

րում:

Գյուղական վայրերի համար մշակված են չորացման կոմպլեքսներ: Նրանում ընդգրկվածեն արնայինչորացման տարբեր կետեր այն էլ տարբեր արտադրողականությամբ:Կոմպլեքսում նախատեսվում է խաղողի, ծիրանի, խնձորի, դեղձի ն սալորի մշակման դարսկային մշակման ն. արնայինչորացման սկզբունքները: Արհեստական չորացում: Պտուղբանջարի ն կարտոֆիլի արհեստական չորացման հիմնական եղանակը ջերմային մշակումն է: էությունը նրանում է, որ այն որպես օդի ջերմակիր օգտագործվում է օդաջեռուցչի օգնությամբ տաքացված օդը: Չորանոցների մեծ մասի բանվորականօրգանները բաղկացածեն խցերից,որոնցում մթերքները տեղավորում են ցանցավոր մակերեսով դարակաշարիվրա: Չորացման ռեժիմներըբերվում են Ա աղյուսակում: Ոչ ստանդարտայինթարմ բանջարեղեններըն մրգերը հաջողությամբ վերամշակում ն ստանում են չոր մթերքները: Արդյունաբերության մեջ կիրառում են բավականին բարձր արտադրողականությամբանընդհատգործողությանչորանոցներ: Բանջարաչորացման արդլունաբերության կողմից արտադրվում են նան այնպիսի արժեքավոր մթերքներ,ինչպես հյութափոշին, պյուրեն ն այլն: Այդ նպատակով կիրառում են փոշեցրիվ չորանոցներ: Չորացման այդպիսի եղանակի դեպքում մթերքները ֆիզիկաքիմիական էական փոփոխությունների չեն ենթարկվում, իսկ դրանցորակը մնում է բարձր: Չորացրած պտուղբանջարային մթերքներիորակը նորմավորում են ստանդարտներովն տեխնիկականպայմաններով: Ամբողջ արտադրանքը փաթեթավորում են պարկերում, կարտոնային կամ փայտային արկղներում ե պահպանում են չոր պահեստներում: Խոնավացման դեպքում մթերքներըբորբոսնում են: Դրանք պաշտպանվումեն վնասատուներով վարակվելուց: Սուբլիմացիոն չորացում: Առանձնահատուկհետաքրքրություն է ներկայացնում: Դա սառեցրած մթերքներիցսուբլիմացիոն խոնավության չորացումն է՝ շրջանցելով հեղուկ վիճակը: Այդպիսիեղանակիդեպքում պահպանվում է հյութալի մթերքների ելակետային հատկությունները անատոմիականկառուցվածքը, կազմը, վիտամինային քիմիական արժեքը ե խոհարարականբարեմասնությունը:Չորացրած մթերքները լավ այտուցվում են, արագորեն ն ամբողջությամբ վերականգնվումեն՝ շնորհիվ ծակոտկենության ն հիդրոսկոպիկության:Կարելի է ստանալ մթերքներ թարմ պտուղների բուրմունքի արտահայտությամբ: Սուբլիմացիոն չորացումը բաղկացած է երեք փուլից՝ սառեցում խորը վակուումի ձնավորման արդյունքով, կամ հատուկ սառցախցում, սառույցի սուբլիմում առանց դրսից ջերմության առբերման ն վակումում չորացմամբ մթերքը տաքացնելու միջոցով: Պրոցեսի հիմնական մասն ընթանում է սառեցման կետից զգալիորեն ցածր ջերմաստիճանիպայմաննե-

րում: Չոր մթերքները հաճախ պահպանում են չորացվող նյութի ելակետային ծավալը, ունենում են խոշորածակոտկեն կառուցվածք, որը արտակարգորեն հեշտացնում է նրա արտաքին տեսքի կամ հալվելու վերականգնումը: Չորացումը ընթանում է հավասարաչափարտաքին կեղն ձնավորվում է հազվադեպ:Անհրաժեշտությանդեպքում նյութի վերջնականխոնավությունը հասցնում են շատ ցածր մակարդակի: Թթվածնի խտությունը, մթերքի շրջակա միջավայրում, արտակարգ ցածր է, որը բավականին նպաստավոր է վերամշակվող շատ հումքատեսակների համար: Սուբլիմացիոն եղանակով չորացված մթերքներըհերմետիկորենփաթեթավորելուդեպքում երկար ժամանակ կարելի է պահպանել ջերմային պայմաններում: սովորական Չորացրած բանջարի, պտուղների ե հատապտուղներիարտադրության ժամանակ ստացված թափոններնօգտագործում են պտղահատապտղային փոշու ստացման համար կամ որպես կրամիջոցներ անասնապահությանհամար: Ջոազրկման, ստերիլացման ն ջերմային ներազդեցության յուրօրինակ մեթոդ է սննդարարն համով արտադրանքի՝ փռթփռթան կարտոֆիլի արտադրությունը: Դա շատ բարակ (1-2 մմ) ջրազրկված բլթակ է, յուղի մեջ տապակած (150-160 աստիճան,2-3 րոպեի ընթացքում) ն թեթնակիորենաղիացված մթերք է: Այդ նպատակով մշակվող կարտոֆիլը պետք է պարունակիքիչ քանակությամբ (0.4 տոկոս ոչ ավելի հումքի քաշի նկատմամբ) ռեդուկցված շաքարներ ն հնարավորին շատ չոր նյութեր: Ռեդուկցվածշաքարների բարձր պարունակության դեպքում տապակած կարտոֆիլը ձեռք է բերում մուգ գույն ն ունենում է ոչ հաճելի տեսք, արդյունքում մելանոիդայինռեակցիաներ:

10. ՕՍԼԱՅԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ

Օսլայի արտադրությունը կարտոֆիլի վերամշակման հնագույն եղանակներիցմեկն է: Դա բացատրվում է արտադրության շահավետութամբ ն օսլայի նկատմամբ բարձրպահանջարկով: Ժամանակից կարտոֆիլա-օսլայինձեռնարկությունըշատ բարդ արտադրական կոմպլեքս է: Նրանում ներառվում են հումքի մթերման, ն վերամշակման, օսլայի չորացպահպանման, նախապատրաստման ման ն պահպանման, թափոնների օգտագործման ծառայությունները, ինչպես նան ջրա ն գոլորշամատակարարման տեղամասերը, ջրօգտագործման ն ջրազտիչ կայանքները:Օսլայի արտադրությանամենահիմնական խնդիրը կայանում է նրանում, որ ինչքան հնարավոր է ավելացնել օսլայի արտադրությունը ն ռացիոնալձնով օգտագործել բոլոր բաղադրատարրերը՝ինչպես սննդի, այնպես էլ կերի նպատակով:Օսլայի արտադրության համար օգտագործում են տեխնիկականնշանակութ260

յան պալարները,քանի որ դրանք աչքի են ընկնում օսլայի բարձր պա-

րունակությամբ: Լավագույն ձեռնարկություններում պալարներից օսլայի հանման մակարդակը հասնում է 90-95 տոկոս: Մեկ տոննա չոր օսլայի արտադրությաննպատակով ծախսում են 5,0-5,5 տ հումք: Օսլայի արտադրության ժամանակ չոր նյութերի կորուստը կազմում է հումքի զանգվածի շուրջ 1 տոկոսը: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում Օգտագործում են կարտոֆիլահումքը վերամշակող ՃՈԱ/-256 մակնիշի կայանքներ: Դրանք նախատեսվածեն օսլայի արտադրության փոքր հզորության գործարաններիհամար: Օսլայի ելը կախված է պալարների օսլայնությունից: Ըստ ստանդարտի վերամշակման համար նախատեսված կարտոֆիլի պալարներում օսլայի մասսայականբաժնեմասը, կախված մշակության գոտուց, կազմում է 13-15 տոկոս: Դրանից-բացիստանդարտով սահմանվում են նան պահանջներ արտադրանքիարտաքին տեսքի, հատկապես, ձնի, խոշորության,մեխանիկականվնասվածքներով պալարների պարունակության, վնասատուներով ն հիվանդություններով վարակվածության վերաբերյալ: Պեստիցիդների մնացորդային քանակությունը չպետք է գերազանցի թույլատրելի առավելագույն մակարդակին,նիտրատների պարունակությունը՝ հաստատվածնորմերին: Օսլան փաթեթավորում են կրկնապատկերում, թղթյա բազմաշերտ կամ կիսաէթիլենայինպարկ-ներդիրներում:Օսլան պարկերի մեջ լցնելուց հետո ձեռքով կամ մեքենայականեղանակով կարում են: Օսլան պահպանում են փաթեթավորվածվիճակում, լավ օդափոխվող ն առանց կողմնակի հոտի, հացապաշարների վնասատուներով չվարակված պահեստներում, որտեղ օդի հարաբերական խոնավությունը պետք է լինի 75 տոկոս: Տարաները դարսում են փայտյա շարահարկերիվրա: Կարտոֆիլաօսլային ձեռնարկությունների լաբորատորիաներում իրականացնում են արտադրանքի մուտքի հսկողություն: Միջին նմուշի միջոցով որոշում են ստանդարտով կանոնակարգվողորակական ցուցանիշները, սահմանում են մասսայական բաժնեչափը կիրառելով համապատասխան կշեռքներ: Օսլայի արտադրության ընթացքում հետնում են տեխնոլոգիական պրոցեսներին ն որոշում են պատրաստի արտադրանքիորակը:

Ստուգողական հարցեր 1.

ն

առաջադրանքներ:

Նկարագրեք բանջարեղենի, մրգերի, հատապտղի ն կարտոֆիլի վերամշակման եղանակները,գյուղատնտեսության բնագավառում:

.

.

Ո՞ր գործոններն են պայմանավորում վերամշակվող պտղաբանջարայինարտադրանքիորակը: Պատմճեքազածո ն մարինացված արտադրանքի պատրաստման

:

.

.

ւ

հիմնական էտապները:

Թվարկեք մարինացված արտադրանքիարտադրության հիմնականպարագաները: Շաքարով պահածոյացվող ո՞ր եղանակներն են տարածված գյուղատնտեսությանբնագավառում: Ինչո՞ւմ է կայանում պտուղբանջարի ն հատապտղի վերամշակման անմնացորդայինտեխնոլոգիայիէությունը, հյութերի արտադրության ժամանակ: Բացահայտեք թարմ հովացված կամ սառեցված պտուղբանն կարտո Չի արտադրության ն ` պահջարի, հատապտ արտադրութ) առավել Ջերմային չորացման ինչպիսի՞ռեժիմներ գոյություն ունեն:

դրան ..

.

Ինչպե՞սեն

թյունները:

|

Բ

ա

ժ

ին

պահպանումը

ճակնդեղի Շաքարի ն վ ե րա մ շա կ ում ը

,

ԳԼՈՒԽ

Օսլա ստանում:

ՇԱՔԱՐԻ ՃԱԿՆԴԵՂԻ

1. ԱՐՄԱՏԱՊՏՂԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԸ

Երկրագնդի չափավոր կլիմայական գոտիներում շաքարի արտադրության հիմնական հումքը շաքարի ճակնդեղն է: Մինչն 7424 դ. շաքարի ստացման միակ հումքը եղել է շաքարեղենը, որից ավելի շատ են արտադրել, քան ճակնդեղից: ձակնդեղաշաքարի արտադշաքար րությամբ Ռուսաստանը ն Ուկրաինան առաջնակարգ տեղ են գրավում: Հայաստանում,մինչն 1988 թ. երկրաշարժը,շաքարի ճակնդեղմշակում էին Ախուրյանի, Սպիտակի, Արթիկի ե Ամասիայի շրջաններում: Արտադրվածհումքը վերամշակումէին Սպիտակիշաքարի գործարանում: Շաքարի ճակնդեղի արմատապտուղը,ինչպես ն բուսական հյութալի արտադրանքիմյուս բոլոր հումքատեսակներըդժվարապահ(յութեր են: Պահպանման ժամանակ շաքարի պարունակությունը արմատներում զգալիորեն պակասում է, արդյունքում, վերամշակման ժամանակ նվազում է շաքարի ելը: Արմատապտղիչոր նյութերի հիմնական բաղկացուցիչ մասը կազմում է Սախարոզան(ՇյշՒշչՕյ:), որի պարունակությունը թարմ հավաքած շաքարի ճակնդեղում կազմում է 16-20 տոկոս: Արմատապտղի քիմիական կազմը բնութագրվում է հետնյալ միջին պուգանիշներով(տոկոս) ջուր` 75, չոր նյութեր` 25 տոկոս, դրանից սախարոզա 175, ոչ շաքարներ՝ 7,5 տոկոս: Շաքարի պարունակությունր արմատի տարբեր մասերում միանմանչէ:

|

Ամենաբարձրշաքարայնությամբաչքի է ընկնում արմատի միջին մասը: Բոլորից քիչ շաքար կա արմատի գլխիկում ն ներքնի սեղմված մասում` հատկապես արմատի «պոչամասում»: Ընդլայնական ուղղությամբ շաքարայնությունն աճում է կենտրոնից դեպի ծայրամասեր, իսկ ապա նորից իջնում է: Ֆերմենտների (խմորիչների) ե օրգանական թթուների ազդեցությամբ սախարոզան ջրային լուծույթում հիդրոլիզվում ն ճեղքվում է գլյուկոզայի ն ֆրուկտոզայի: Տվյալ պրոցեսը կոչվում է ինվերսիա, իսկ ստացվածարտադրանքը՝ինվերտայինշաքար: Թարմ ն առողջ արմատապտուղներումմոնոսախարիդներըկազմում են ընդհանուր զանգվածի միայն 0,04-0,1 տոկոս: Շաքարի արտադրության ժամանակ այս նյութերի բարձր պարունակությունը, արմատապտղում,անցանկալի է, քանի որ դժվարացնում է սախարոզայի

|

Ր ԻԼ Սախարոզա

աան

Ոչ շաքարներ

թով

ԼԸ

՛

Չլուծվող

չոր

ՈՉ--Չ-

Լուծվող

շաքարներ576

ոչ

շաքարներ2.546

նյութեր,

2.446 Պեկտենյան Թաղանթանյութ1.2 «6 Ղեմիցելլյուզա1.1 36 Այլ նյութեր 0.3 56

բյուրեղացումը:

-

Բօե

ո

.

Ինվերտայինշաքարի պարունակությանփոփոխության վրա էական ազդեցություն են թողնում ճակնդեղի պահպանման պայմանները: Բարձր ջերմաստիճանը, միկրոօրգանիզմներով վնասվածությունը, սառչումը ն դրան հետնող հալչելը, ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխությունը, կա գատում, նպաստում է ինվերտայինշաքարի կուտակմանը: Չլուծվող բոլոր նյութերի կեսը, կամ արմատի քաշի 2,4-2,5 տոկոս կազմում են պեկտինյաննյութերը: Դրանքգտնվում են ցլյուլոզայի հետ միացության մեջ ն առաջացնում են պրոտոպեկտին: Հատկապես, անցանկալիերնույթներնկատվում են սնկային հիվանդություններով վնասված ճակնդեղի վերամշակման ժամանակ: Այդ դեպքում, միկրոօրգանիզմներիկողմից անջատվողֆերմենտները հիդրոլիզում են ճակնդեղում պարունակվող պրոպեկտինը`ավելացնելով լուծվող պեկտինի քանակը: Փտած ճակնդեղի վերամշակման ընթացքում, դիֆուզիայի պրոցեսում անջատվում են զգալի քանակությամբ պեկտինյաննյութեր, որոնք անցնում են շաքարահյութի մեջ Ա կտրուկ իջեցնում նրա որակը: Դրանից բացի հյութի մեջ դրանց առկայությունը դժվարեցնումէ ֆիլտրացիան: Շաքարի ստացման տեխնոլոգիական պրոցեսի համար առանձնահատուկ նշանակությունունեն շաքարի բյուրեղացմանը խանգարող ազոտային օրգանական նյութերը, որոնց պարունակությունը շաքարի ճակնդեղում կազմում է 1,1-1,2 տոկոս: Դրանց թվում հիմնականտեղը գրավում են սպիտակուցները (շուրջ 0,7 տոկոս): Ճճակնդեղաշաքարի արտադրությանժամանակ, հյութի տաքացման դեպքում, սպիտակուցները մակարդվում, հիմնականում էլ հեռացվում են: Ոչ սպիտակուցային ազոտային նյութերի կազմի մեջ մնում են ամիդներ, ամիակային միացություններ, ամինաթթուներն այլն:

| ճակնդեղ լ ԻՍՈ 2»|

Ջուր 7576

Ըարար |

ոչ Անօրգանական շաքարներ

(մոխիր) 0.576

աքարներ 296

Չաքարոլ ր

..

Ազոտ պարունակող ոչ

շաքարներ1.176

լուցներ

Աաաա նյութեր 0.5

՛

տ

ոչ

Սնազոտային

շաքարներ0.97: ՝

Գ

ի

աաաաաաաապԽՒ

0.64:

Պեկտենյաննյութեր 0.16 Օրգանականնյութեր 0.47 Այլ նյութեր 0.23 Չ6

«

ՀԾ 0258» Աո,Օ, ՇոՕ, Խ/ցՕ 0.1246 այլ

արեր Սոն

056:

-

Նկ. 13

մեջ ազոտային նյութերի մի արտադրության ճՃակնդեղաշաքարի բետա-

ն օրգանականհիմքերը, գլխավորապես մասը (ամինաթթուները պրոցեսում հյութը նինը), համարվում են վնասակար:Արտադրության հետ միադրանցիցազատել հնարավոր չէ, հետնաբարդրանքշաքարի ընկփուլը, վերջին մինչն են պրոցեսի տեխնոլոգիական սին անցնում ազոՎնասակար Ա կորուստը: նում են ճաթի մեջ մեծացնում շաքարի

ընդհանուրքանակըարմատներումկազմում է տային միացությունների 0.4 տոկոս: հյութի մեջ կարող է նկաՎնասակար ազոտի պարունակությունը ն տելիորեն փոփոխվել կախված շաքարի ճակնդեղի վեգետացիայի

վա-

պահպանման պայմաններից: Միկրոօրգանիզմներով վնասված Ն. րակված ճակնդեղի արմատներում ն րա պարունակություն կությունը կտրուկ բարձրանում է:

Ազոտական պարրարտանյութերիբարձր նորմերը, ֆոսֆորի ն անբավարարությունը: Մեծացնում է ազոտի պարունակություկալիումի

գնահատում են նան այնպիսի կարնոր հատկանիշներով,ինչպիսիք են նակը: ՉորՉորնյութերի նը ն չոր նյութե ն նյութեր նյութերիքանակը: շաքարի պարունակությունը ն (Շ) ընդհանուրքանակը հյութի մեջ որոշում են տեֆրակտոմետրիկամ արեոմետրիօգնությամբ, իսկ սախարոզան(Ը») պոլյարիմտրիկմեթոդով ն դրանց տարբերությամբ գտնում են ոչ շաքարների (112) պարու-

նյութերիկազմում նկատելիփոփոխություններ տեղի ը:զոտային նակությունը: ցրտահարված, դրան հետնողհալեցված րսատապ տուղներում: Այդ դեպքում իտակո սկզբնականհամեմատությամբ, մ ատն ճակնդեղի բջջահյութի ճակնդեղաշաքարիարտադրության միակար որուն իությունը, տասխանաբար, ավելանում վնասակարազոտի ջանկյալ մթերքներիորակըբնութագրում նրա լավորակության ունա ւոր Վնասակարազոտի առավել ինտենսիվկուտակում Լավորակության տակ հասկացվում հյութի մեջ ցուցանիշով՝ Լաթյունը:՝ լինում տանյութերիպահպանմանգարնանայինշրջանում: զանգվածի նկատմամբ: սախարոզայիպարունակությունը՝ ունենում

են

ապա ն

արմ

ը

ս

շՀԸԹ-Ը

ՕԹՀՅԷՐ, ԻՇ«Հ-ԸՑ-Ըդ

5-Շ ԸՏ

-

ն

է

են

բոլոր

պա

է

1 մ 26:

ր

չոր

Վ 2.

ԱՐՄԱՏԱՊՏՂԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ

մ

-

(ՕՎ00):Ը8

86 ցուցանիշը նշանակում է, որ Օրինակ, հյութի լավորակության 86-ը նրա նյութերից կազմում է սախարոզան,իսկ 14 մասը՝ ոչ շաքարները: Սախարոզայիմաքուր լուծույթը, որում նրա պարունակությունը համահավասար է առկա չոր նյութերին (Օ«-ԸՑ), լավորակությունը հասնում է 100-ի: Ինչքան հյութում շատ է ոչ շաքարը, այնքան ցածր է նրա լավորակությունը: Հյութի լավորակությունը, կախված ան ճակնդեղի պահպանմանեղանակից,սովորա-

100 մաս չոր

Ը աքարի

ճակնդեղիբերքահավաքն իրականացն ղահավաքկոմպլեքսային րավոր է խուսափելմեխանիկական Նման վնասվածքներից: բիչ են լինուն, որն էլ նպաստում: յան բարձրացմանը: Ֆիզիկական վիճակովարմատապտուղները է պետք ունենան ռ որմալ տուրգոր: Ապրանքային զանգվածում նորմավորվում է արատավոր արմատներիե աղբա յին խառնուրդների,ինչպես ն Ըստ զանգվածի պարունակությունը: մեխանիկական վնասվածքներով

աշխա նճակնոեճեխանիզններով, աննա դեպքում արձատապատուղների վնասվածքները ճեցման պայմաններից է ԳԱԱ

ոչաես եր կանաչ

բար

կազմում

80-90:

Շաքարի ճակնդեղի ամենակարնոր որակականցուցանիշը բազիսային շաքարայնությունն է: Ճակնդեղի որակը բնութագրվում է նան նրանում մոխրի պարունակությամբ (անօրգանական ոչ շաքարներ): ճակնդեղում շատ է շաքարը, այնքան էլ նրանում պակաս են Ինչքան՝ հանքային նյութերը: Մոխիրըշաքարի կորստի հիմնական պատճառներից մեկն է: Մեկ մաս մոխրի հաշվով կորչում է հինգ մաս շաքար: Գործարաններում շաքարի պարունակության որոշման համար տեղադրված են ավտոմատ հոսքագծեր, որոնց արտադրողականությունըժամում կազմում է 48 նմուշ: Դա հնարավորություն է տալիս ճակնդեղի ընդունման փաստաթղթերումանմիջապեսնշել տվյալ խմբաքանակիշա,

արմատների բ պարունակությունը լատրվում է 12 տոկոս, 5 տոկոս, թառամածներինը կանաչ զանգվածը ոչ ճակնդեղի խմբաքանակներում չի թույլատրվում ոն ավելի: տած,

ցրտահարված, սնացած հյուսվածքներովհ

Դրանց առկայության դեպքում համաշմերի հումքը ոչ ւոնոյիւը՝ ոնդիցրոն:

Թառամած, մեխանիկական նե փտած վնասվածքներով արմատապտուղների հատկանիշների մասինորո շումը նշվում է ստանդարտներում: Պարտադիր կագովբացահայտումեն տվյալ ն խոտվածությունը

Քարայնությունը:

խմբաքանակի ցե օրգանական անօրգանակուը բիրե՞

որտեղ աղբոտվածությունը, դասվում մոլախոտերը, ինչպես նան Ն նուրդները:Ընդհանուրցեխոտվածությունը ն որոաղբոտվածությունը շելու համարնմուշն անջատում են յուրաքանչյուր տասներրորդ խմբ րը,

րր

քանակից:

Հումքի որակի տեխնիկական ցուցանիշներիհետ

որակը

միասին

3. ԱՐՄԱՏԱՊՏՂՈՒՄ

ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԸ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

Շաքարի ճակնդեղում տեղի ունեցող պրոցեսները ամբողջությամբ նույնն են ինչպես մյուս արմատապտղավորներինը: Բերքահավաքի ժամանակ,տերններիհեռացումից հետո, պլաստիկ նյութերը արմա267

տապտղում չեն համալրվում: Այդ նույն ժամանակ շաքարի տարրալուծն նոր պայմանների ազդեցության տակ ճեջ անընդհատ ջուր մուտք գորու որի պատճառով ա ւ կ իր հերթին նպաստում է ա շնչառությանղացմանը ն պատճառ դառնում չոր նյութերի կորստի

Աուա` չ/իրկանգնում րագիողի իԱրո ծելու փոխարեն մր մոլ ՊՆ գոլորշիացումը, թառամում նմ Ր ուժեմանը Լավելացմանը: '

է Բաճացունը մաուը մահացմանը:Ջրի Ցագմանը բքիջնե կախված

անշրջելի պրոցեսների կորստի մեծությունը ած ն օդի հարաբերական խոնավությունից, ջերմ է ջերմաստիճանից ծածկոցի որակից, հասունացման աստիճանից ն արմատապտղի մեծությունից: Արմձատապտղի թառամմանաստիճանըէականորենազդում հիվա է շաքարի կորստի մեծության ն շաքարի րի ճակնդեղի ճակնդեղի հիվանդությունների

է

ր

դրանց

դիմացկունության լրա: նկատամբ չպես կենսաբանական նշանակությամբ, կորստի մեծության տեսանկյունից բացառիկ կարնոր դերը ամենուն այնպես

էլ

շաքա

շնչառությանը: Արմատապտուղների շնչառության ինտենսիվության վրա մեծապես ազդում են ջերմաստիճանը,միջավայրի գազային կազմը, արմատների թառամմանկամ ցրտահարման աստիճանը,մեխանիկական վնասվածքները ն այլն: Պահպանվող հումքում, 10 աստիճանի ջերմաստիճանի դեպքում շաքարի կորուստը ավելանում է 2,5-3,0 անգամ: Նման դեպքում նիկական վնասվածքներով արմատապտուղներիշնչառության ինտենսիվությունը, առողջի համեմատությամբ,լինում է 2-3 անգամ բարձր: Հողից հանված արմատապտուղներիվրա լինում են մեծաթիվ միկրոօրգանիզմներ, որոնք նպաստավորպայմանների դեպքում ճակնդեղի մոտ առաջացնում են տարբեր հիվանդություններ, որոնք նույնպես շաքարի կորստի պատճառ են դառնում: Սնկային ն բակտերիալ հիվանդությունները ավելի շատ երնում են ձեխանիկական վնասվածքներով, թառամած կամ ցրտահարված, ապա ն հալեցված արմատապտուղների վրա: Առողջ ե թարմ արմատապտուղներըշատ լավ պահպանվում ն, գրեթե, չեն վնասվում միկրոօրգանիզմներով: Սնկային հիվանդությունը ավելի հաճախ նկատվում է աշնանը դրան բարենպաստում է օդի բարձր խոնավությունը՝ բարձր ջերմաստիճանի դեպքում: Բակտերիալ միկրոֆլորան առավել ակտիվորեն զարգանում է գարնանը, երբ ճակնդեղի դիմադրողակաէ: նությունը երկարատնպահպանումից հետո,թուլանում Կագատային (կույտային) փտման առավել ակտիվ ն տարածված հարուցիչներից է 8Ցօեսետ ՇլՈՈԹՅՁ Ք6ղՏ սունկը: Տվյալ հիվանդության վտանգավորհարուցիչներ է Քհօոոծ Ե6եշ6 Բոռու: Միկրոբիոլոգիական պրոցեսների զարգացումը կանխարգելակեէ

մեխա-

նպատահամար, հետնապես ն շաքարի կորուստներըկրճատելու են մեխանիկականվնասպաշտպանում պով արմատապտուղները

րո.

իջեցնում, վածքներից ն թարամումից,պահպանմանջերմաստիճանը ժամանակին հեռացնում են աստիճան), են (1-3 չափավորի հասցնում շնչառությանպրոցեսումկուտակվածտաքությունը: Պրոբլեմը լուծում կամ են սովորականօդափոխությամբ ոնավությունը կաթիլայ մակերեսինգոյացած արմատապտուղների վարակն հեռացնելով հումքը սորտավորում հեռացնումեն, խնամքով են հեռացնում զանգվածից ա ռողջ ն հատապտուղները, ված վնասված (փրեր, մոլախոտ): խառնուրդները

իի Կրոնը

4. ՇԱՔԱՐԻ

ՃԱԿՆԴԵՂԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ԹԱՐՄ ՎԻճԱԿՈՒՄ

պահՇաքարի արտադրությանհամար նախատեսվածհումքը պունկտերում ընդունման են գործարանների շաքարի պանում

են (կտրում): Տեղավորումն պահպանում բուրտ-կագատներում: Սովորաբար, հողից հանված ճակնդեղը նույն օրվա ընթացքում կամ վերամշակպահպանման փոխադրումեն շաքարիգործարաններ՝ ն այլ հետնանքով եղանակի ման համար: Երբեմն, անբարենպաստ ժամաճակնդեղահումքորոշ որոշակի քանակությամբ պատճառներով, էլ կազմակերեն կապակցությամբ Այդ նակով պահպանում դաշտում: կագատդ աշտային պահպանում, են կարճաժամկետ ճակնդեղի պում մոտ ճանապարհին տեղանքներում: ներում, են հարթ, աննԴաշտայինկագատները(կույտերը) տեղադրում Մոտավոր համար: առհոսի ջրերի շան թեքությամբհրապարակներում 1,56 մ, բարձրությունը չափսերը լինում են` հիմնամասիլայնությունը 10.8 ոչ մ. 25-3 երկարությունը 1.7 մ, վերին հրապարակիլայնությունը մաքրում են բուսականՍնացորոպակաս: Նախօրոք հրապարակները են կրա-կաթով200գ/Կ2 են, մշակում ներից. տոփանում, պնդացնում են ճիայն կոնդիտ եղավորում կագատներում հաշվարկով:Դաշտային ցիոնճակնդեղ: են Ձնավորման համընթաց կագատներիկողամասերըծածկում սմ շերտով, ապա, օդի ջերմաստիճանի խոնավ հողով, սկզբում 15-20 են մինչն 40գածրացմանդեպքում, հողաշերտը մեծացնում, հասցնում խսիրեն եղեգնուտի կամ ծղոտով ծածկում 5 սմ: Վերնիցկագատները դեպպակասության նյութերի ներով: Ծածկման համար անհրաժեշտ լայ(հիմքի են կագատներում եռանկյունաձն քում ճակնդեղը դարսում ն լայնութհրապարակի վերին 4.5-1,75 նությունը 3-4 մ. բարձրությունը յունը 0.25 մ): ն Ճակնդեղի ընդունմանսկզբնակետերում շաքարի գործարանճակնդեղահումքըպահպանում են առավել ների տերիտորիաներում

բավականին

է ունենում

կախված է

խոշոր կագատներով: Դաշտահրապարակիմեծությունը ճակնդեղի քանակությունից ն կագատների բարձրությունից: Միջին հաշվով մեկ հեկտար տարածության վրա պահպանում են 5-6 հազար տոննա հումք: Կագատնային դաշտը նախապատրաստում են կանխապես. Հատկացված հողամասը հարթեցնում են գրեյդերով. խնամքով հեռացնում են բուսական խոզանիմնացորդները, քարըն կողմնակի առարկաները: Դրանից հետո հողահանդակը հարթում են ծանր գլավնակներով ն ախտահանում են կրով (2 տ/հա): ճակնդեղը տեղավորելուց 2-3 օր առաջ դաշտը բաժանում են տեղամասերի՝ կագատներիհամար: Թարմ ն առողջ ճակնդեղը կագատներում տեղավորում են երկարատն պահպանման, միջին որակի հումքը միջին ժամկետներում պահպանելու, իսկ արատ ունեցող, մեխանիկականվնասվածքներով, ցրտահարված ն թառամածհումքատեսակը, որը նախատեսվում է ստանդարտով, կարճաժամկետպահպանմանկամ վերամշակման համար: Երկարատն պահպանմանհամար նախատեսված ճակնդեղահումքը, սովորաբար, տեղավորում են հոկտեմբերի մեկից հետո: Մինչ այդ ժամկետը օդի ջերմաստիճանըճակնդեղացանհիմնական շրջաններում, համեմատաբար, բարձր է լինում, որն էլ առաջ է բերում ինտենսիվշնչառություն: Արդյունքում վատանում է պահունակությունը, մեծանում շաքարի կո-

րուստը:

Երկարատնպահպանմանկագատներիհիմնամասի լայնությունը՝ մ, բարձրությունը՝ 4-6, վերին հրապարակինը6-8 մ, երկարությունը՝ տարբեր 50-100 մ ն ավելի: Կագատներիմեծությունը փոփոխումեն՝ կախված ճակնդեղի վիճակից ն ակտիվ օդափոխության համար մեքենա-մեխանիզմների ն այլ միջոցների առկայությունից: Կարճատն պահպանման համար նախատեւվածհումքը տեղավորում են փոքր մեծության կագատներում(հիմքի լայնությունը 10-12 մ, բարձրությունը մինչե 2 մ): 22-25

ճառագայթներով արմատապտուղների այրվածքները կանխարգելելու համար կագատների ձեավորման համընթագ ծածկում են ծղոտով կամ խսիրներով: Որպեսզի արմատապտուղները հովացվեն, գիշերները խսիրները հավաքում են: Ամպամած եղանակների ժամանակ կագատները չեն ծածկում նույնիսկ ցերեկային ժամերին: Շաքարի ճակնդեղիբարեհաջողպահպանմանանհրաժեշտպայման է կագատներումջերմաստիճանինկատմամբիրականացվողպլանաչափ հսկողությունը, որը հնարավորությունէ տալիս ժամանակինվերացնել նեխմանն ինքնատաքացմանօջախները: Պահպանմանչափավոր ջերմաստիճանը 1-3 աստիճան: Ջերմաստիճանի բարձրացման դեպքում ուժեղանում է արմատներիշնչառությունը, ինտենսիվանում ն

պրոցեսները,արդյունքում տեղի միկրոբիոլոգիական վերահսկումեն

կագատներում րի կորուստ: Ջերմաստիճան ճշգրիտ տվյալներ ստանալու նպաջերմաչափերով: կամ էլեկտրական համար տեղադրումեն մեկական ջերտակով 300 տ ճակնդեղահումքի 1-3 չի գերազանմաչափ: Եթե կագատումջերմաստիճանը աստիճան է պահպանման վկայում դա ապա ցում դրսի օդի ջերմաստիճանին, բարձրացունորմալ պայմաններիմասին: Կագատում ջերմաստիճանի նս նրա առավել ջերմաստիճանի, օդի չէ մթնոլորտի մը, որը կապված բարեհաջող ցածրացմանհետ, խոսում է այն մասին, որ պահպանումը է 0 աստիճանիցցածր լինի ն եչպետք կագատում չէ: Ջերմաստիճանը ծածկում են: թե այն իջնումէ -1 աստիճան,ապա կագատը լրացուցիչ սահկորուստը միջին, Պահպանմանժամանակ շաքարի, օրվա ն պայմաններից է Մշակության լինի: մանված նորմերից բարձր չպետք

է 0,01-0,025 պահպանմանեղանակներիցկախվածայն տատանվում սահմաններում: տոկոսի ն ճակնդեղիքաշի փոփոխությանշաքարի կորստի հաշվարկման տեղադրումեն 5-8 ցանց ճակնդեղով համար յուրաքանչյուր կագատում են շաքարի ն լցված: Տեղավորմանժամանակ դրանք կշռում որոշումԱ ամփոփում կշռում Պահպանմանվերջում նորից պարունակությունը: են որոշում տարբերությամբ են: Նախնական ն վերջնականկշիռների տարբերութընդհանուր կորուստները,իսկ շաքարի պարունակության շ րջանում: յամբնրա կորուստը պահպանման իջեցմանառավել արդյունավետ Կագատներումջերմաստիճանի են, եթե մթնոլորտիօդի Այն կիրառում է եղանակ ակտիվ օդափոխումը: է ոչ պակաս 3 աստիցածր ջերմաստիճանից կ ագատի ջերմաստիճանը ճանից: Փոքր տարբերություններիդեպքում այդ եղանակը անարդյուտենավետ է: Ակտիվ օդափոխությանհամար կագատայինդաշտում կամ մեջ խորացնելով, դրանքհողի ղադրում են օդատար խողովակներ, տեղավորելովնրա մակերեսին: Կախված ճակնդեղիաճեցմանն պահպանմանշրջաններից,օդի են

Ակտիվ օդափոխումըհիմնականումիրականացնում տաք նանային շրջանում, մեծամասամբ գիշերները: Եթե դրսի օդի ջերմասաշ-

են, տիճանը 0 աստիճանիցլինում է ցածր, օդափոխումըընդհատում թանիոր այն կարող է առաջ բերել ճակնդեղի մասնակի ցրտահարում: Ակտիվ օդափոխությանժամանակ արմատապտղիթառամելը է ներկարկվողօդը խոնահամար երաշխավորվում կանխարգելակելու ինտենվացնել: Արդյունքում, ջերմաստիճանըկագատներումառավել տոէ (90-94 չափավոր օդի իջնում է, նրանում պահպանվում սիվորեն խոնավություն: կոս) հարաբերական պրոցեսներիզարգացումը կասեցնելու, արՄիկրոբիոլոգիական

շաքա-

սնդիկային

մատապտղի ծլումը արգելակելու նպատակովհումքը արվում են 0,3 տոկոսանոց ֆենոլային միացություններիլուծույթով, 3-4 լ/տ հաշվով:

5. ՇԱՔԱՐԻ ՃԱԿՆԴԵՂԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ՍԱՌԵՑՎԱԾ ՎԻՃԱԿՈՒՄ

Խստաշունչ կլիմայով շրջաններում շաքարի ճակնդեղը պահպասառեցված վիճակում, այդ նպատակի համար օգտագործելով բնական ձմեռային ցուրտը: Լավ սառեցրած արմատապտուղը պահպանում են առանց շաքարի կորստի: Սառեցրածճակնդեղի պահպանումը նորմալ է ընթանում բոլոր բջիջների սառեցման դեպքում, որը դադարեցնումէ պրոցեսները: Արմատապտուղներըսառչում են -15- 18: Շ-ի դեպքում, 15-20 օրվա ընթացքում: Շաքարի ճակնդեղը սառեցնում են նան ակտիվօդափոխությամբ: Կագատների մեջ, 3-4 օր օդամղիչներով, ներարկում են մթնոլորտի սառնամանիքայինօդ: Քակնդեղի հալվելը (-3- 3,5-Շ ) ուժեղացնումէ սախարաոզայիինվերտացիան ե արմատների տուրգորի կորուստը: Ուստի չի կարելի թույլատրել սառեցված ճակնդեղիջերմաստիճանիբարձրացումը -7-8 աստիճան ավելի: Պահպանման հիմնական շրջանում սառեցված ճակնդեղի ջերմաստիճանըպետք է -14-16 աստիճանբարձր չլինի: Երկարատն պահպանմանհամարկագատներըխնամքով ծածկում են ծլոտախսիրներով, պնդացված ձյան շերտով, թեփով ն ուրիշ ջերմամեկուսիչ նյութերով: նում

են

կենսաքիմիական

6. ԿԵՐԱՅԻՆ

ՇԱՔԱՐԻ ՃԱԿՆԴԵՂԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

Կերի համար նախատեսվածշաքարի ճակնդեղը պահպանում են անասնապահականֆերմաներին մոտ: Այդ պայմաններում,գրեթե, անհՍարին է բարդ տեխնիկականմիջոցների կիրառումը, որն օգտագործվում է շաքարի գործարաններում՝հսկայականքանակությամբ արդյունաբերականճակնդեղիպահպանումըկազմակերպելիս: Շաքարի արտադրությանհամար նախատեսված հումքի որակի նկատմամբ ներկայացվող մի քանի պահանջներ չի տարածվում կերի նպատակով պատրաստվողարտադրանքի վրա: Այսպես, սպիտակուցային ազոտի հիդրոլիզը ն լուծվող ազոտի կուտակումը,որը բացասաբար է ազդում շաքարի արտադրությանվրա, բարձրացնում է նրա կերային արժեքը: Կերի նպատակով նախատեսվածշաքարի ճակնդեղիպահպան-

չափավոր պայմաններըշատ մոտ են կարտոֆիլի ն արմատապտուղների պահպանման պայմաններին: Շատ տարածված է խրամատային պահպանումը, որի դեպքում կրճատվում են աշխատանքի ն ճիջոցների ծախսումները,ինչպես նան կրճատվում են թափոնները: Կախվածխորքաջրիխորությանմակարդակից,խրամատներըունենում են 0,7-1,1 մետր խորություն, 1.0-1,2 մետր լայնություն ն ցանկացած, ազատակամ երկարությամբ: Ծածկում են 30-40 սմ հողաշերտով, ուժեղ ցրտերի դեպքում մեծացնում են հողաշերտի հասությունը, մնացած բոլորը շատ տիպիկ են կարտոֆիլի ն արմատապտուղների պահպանմանը: Բարձր արդյունք է ստացվում օդափոխության ժամանակ: ման

ակտիվ

Ստուգողական հարցեր ն առաջադրանքներ 1. 2.

Յ. 4. 5.

6. 7.

8.

Նկարագրեքշաքարի ճակնդեղիքիմիականկազմը: Ինչպիսի՞ պահանջներ են ներկայացվում արմատապտղի որպես շաքարի արտադրության հումք: նկատմամբ, Ի՞նչ է նշանակում շաքարահյութի լավորակություն (մաքրություն):

Ինչպիսի՞ պրոցեսներ են տեղի ունենում շաքարի ճակնդեղում, պահպանմանժամանակ: ն եԹվարկեք շաքարի ճակնդեղիպահպանման ղանակները: Պատմեք շաքարի ճակնդեղիկարճատնդաշտային պահպանման մասին: Ինչպե՞սեն շաքարի ճակնդեղը պահպանում գործարանների ընդունման կետերում: Ինչպե՞ս են շաքարի ճակնդեղը սառեցված վիճակում պահ-

ռեժիմները

պանում:

մեկ կամ մի քանի երկար, վերգետնյա կամ հողի մեջ խորացված բունկերներ: Վաջորդ էտապում ջրի ուժեղ շիթով լվանում են, որից հետո արմատապտուղը մատուցվում է վերամշակման:

Կագատային դաշտից ճակնդեղը գործարան տեղափոխելու նպատակով սարքում են հիդրավլիկ փոխադրիչների ճյուղավորված ցանց: Դրանք կահավորում են` հաշվի առնելով տեղանքի ռելիեֆը ն առկա թեքությունը՝ կագատային դաշտից մինչն գործարանը: Այդ դեպքում ծախսվում է հսկայականքանակությամբջուր: ճակնդեղահումքից կողմնակի խառնուրդների (ծղոտ, փրեր, քար, ավազ) անջատելու հաԳԼՈՒԽ մար փոխարկիչներիվրա տեղադրումեն թակարդներ: Հիդրավլիկ փոխադրման ժամանակ ճակնդեղը մասնակիորեն մաքրվում է հողից: Ապա նրան կպած այլ խառնուրդներից արմատապտուղը լվանում են ճակնդեղալվացմանմեքենաներով, որտեղ էլ վերջնականապեսանջատում են ծղոտը, փրերը,քարերն ու ավազը:

ԶԱԿՆԴԵՂԱՇԱՔԱՐԻ ՈՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Շաքարի դուրս կորզման համար արմատապտուղըհատուկ մեքենաներով մանրացնում են՝ նրան տալով նրբատաշեղներիձե, 4-6 մմ լայնությամբ ն 1,2-1,5 մմ հաստությամբ: Սախարոզայիդիֆուզիան լրիվ ն արագորեն է ընթանում, եթե նրբատաշեղները ունենում են առավել

1. ՇԱՔԱՐԻ ՋԱԿՆԴԵՂԻ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

մեծ մակերես՝ միաչոր զանգվածիհաշվով:

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ՍԽԵՄԱՆ

Եթե արմատապտուղըլինում է լավորակ (առաձգական,լավ տորգորով) ե ճակնդեղամանրիչնէլ ճիշտ տեղակայված, ապա 100 գրամ նրբատաշեղն,ըստ երկարության, լինում է 24 մ ոչ պակաս: Ժամանակիցշաքարի գործարաններըօրվա ընթացքում վերամշակում են մի քանի հազար տոննա արմատապտուղ:ճակնդեղից շաճակնդեղաշաքարինրբատաշեղներըհասնում են փոխարկիչների վրա, որից հետո այն անցնում է անընդհատ գործողության դիֆուքարի արտադրությունը էությամբ ֆիզիկաքիմիականբավականին իր զիոն ապարատների կամ դիֆուզիոն մարտկոցների մեջ: Շաքարը բարդ պրոցես է: Սախարոզանարմատապտղի բջիջներից հանվում է նրբատաշեղներիցհանվում եռացրածջրով: դիֆուզիայի օգնությամբ, որից հետո կիրառվում է բավականինշատ Արձատապտղիբջիջների թաղանթը թափանցելի է շաքարի ն ֆիզիկական ն. ջերմաֆիզիկական ներգործություն շաքարը ոչ շաքաջրալուծ այլ նյութերի համար, սակայն, բջիջների կենդանիցիտոպլազրից անջատելու, այն մաքուր, բյուրեղային արտադրանքիփոխարկելու ման է ե, գրեթե, բաց չի թողնում շաքար ու բջջահյուկիսաթափանցելի համար: թում նյութեր: լուծվող այլ Ուստի դիֆուզիոն եղանակով շաքարի, հաեն Վերամշակումըսովորաբար,կատարում հետնյալ տեխնոլորաբերականորենամբողջականանջատումը հնարավոր է միայն մանգիական սխեմայով.հումքը գործարան մատուցում-լվացում-ավտոմատ րացված հումքը 60 աստիճան ջերմությամբտաքացնելուց հետո: կշեռքներով հումքի կշռում-մանրացումգալարատաշեղների-դիֆուԼուծված նյութերի դիֆուզիայի գործակիցը կախված է միջավայզիոն տեղակայանքներովհյութի ստացում հյութի մաքրում-հյութի րի ջերմաստիճանիցն նրա մոլեկուլյար զանգվածից:Դիֆուզոն գործախտացում(շոգեհարում)- օշարակի եռացում մինչն շաքարի բյուրեղակիցը ցույց է տալիս, թե որքան լուծված նյութեր են դիֆունցվում՝ միացում-շաքարի բյուրեղների անջատումըմաթից ն շաքարի սպիտակեվոր ժամանակահատվածում՝ միավոր մակերեսիմիջոցով: Սախարոզացում ցենտրիֆուգայով-շաքարի չորացում-շաքարի յի դիֆուզիոն գործակիցը աճում է շուրջ երեք անգամ ն կազմում է 1.07, պարկերում կամ դրա փոխադրումըպահեստներ առանց տարայի ընդդեմ 0,3, երբ ջերմաստիճանը20 աստիճան հաստվում է 70 ասիճապահպանման: նի: հյութի մեջ անցած նյութերի քանակը կազմում Է սախաՇաքարի գործարանի տարածքում գտնվող կագատային դաշԴիֆուզիոն 30 տոկոս (ճակնդեղում դրանց պարունա98. րոզա տից, ինչպես նան ավտոմեքենաներով սպիտակուցներ՝ կամ երկաքգծերովճակնդեղակության հումքը հասնում է ճակնդեղահորերի մեջ: Այն իրենից ներկայացնումէ հաշվով, տոկոս): ՝

-

է

-

փաթեթավորում

,

Այդ մեծությունները ցույց են տալիս, որ սպիտակուցները, ինչպես մյուս նյութերը դիֆուզիոն հյութի մեջ անցնում են շատ դանդաղ ն փոքր քանակությամբ: Սպիտակուցներիմեծ մասը տաքացման ժամանակ մակարդվում ն մնում է նրբատաշեղներում:Սախարոզայից բավականին դանդաղ են դիֆունտվում պեկտինյան նյութերը, որը դրականորեն է ազդում տեխնոլոգիականպրոցեսներիվրա, քանի որ դրանց անցումը դիֆուզիոն հյութի մեջ անցանկալիէ: Պեկտինյան նյութերի անցումը դիֆուզիոն հյութի մեջ նկատելիորեն արագանում է ջերմաստիճանը 80 աստիճանբարձրացնելուդեպքում: Շաքարի բարեհաջող կորչման ն դիֆուզիոն հյութի մեջ ոչ շաքարների անցման քչացումը ապահովելու համար դիֆուզիան իրականացնում են արագ ն միջավայրի քույլ թթվայինռեակցիայի պայմաններում (ՔԷ 5-6): Դիֆուզիոն հյութում ոչ շաքարները 18-20 տոկոս քիչ է, քան բջջահյութում, այսինքն դիֆուզիոն հյութի լավորակությունը բարձր է, քան բջջահյութինը: Հյութի դիֆուզիան իրականացնում են շնեկային-փողրակային տիպի ապարատներով: Մանրացված հումքը անընդմեջ մատուցվում է ապարատներիմեջ, իսկ դրա շարժմանն ընդառաջ տալիս են ջուրը, որի օգնությամբ էլ տեղի է ունենում շաքարազրկումը, մանրացված հումքը նախապես շոգեխաշումեն եռացրած հյութով բջիջների պլազմոլիզի համար, որն իրականացնում են հատուկ շոգեխաշարաններում: Շոգեխաշված հումքը փողրակներով տեղափոխում են ապարատի մի վերջամասից մյուսը, ջրի հոսքին է տրվում շաքարը ն չլուծվող ոչ շաքարները: Շարժմանը զուգընթաց հումքն ավելի շատ է շաքարազրկվում: Ապարատից դուրս հանվող զանգվածը (մզուկ) պարունակում է 0.2-0,28 ն

տոկոս շաքար: Դիֆուզիոն հյութն իրենիցներկայացնումէ պղտոր ն օդում արագորեն մգացող հեղուկ: Նրանում շաքարից բացի առկա են նան օրգանական ն հանքային ոչ շաքարներ: Դրանից բացի դիֆուզիոն հյութի մեջ, կախված վիճակում, գտնվում են մանրըմասնիկներ: Հյութը տիրապետում է թույլ թթվային ռեակցիային ընդունակ է փրփրելու: Հյութի մաքրումը կայանում է նրանում, որ հեռացնում են կախված մասնիկները ն ոչ շաքարները: Դիֆուզիոն հյութից հեռացնում են շուրջ 40 տոկոս ոչ շաքարներ: Մնացող ոչ շաքարը անցնում է բոլոր հետագա տեխնոլոգիական պրոցեսները ն կուտակվում է մաթի-մելասի մեջ: Հյութի մաքրումն իր մեջ ընդգրկում է հետնյալ օպերացիաները. նախնական ն հիմնական կեղտազտում, առաջին ն երկրորդ գազահագեցում կամ գազավորում, սուլֆիդացում-ծծմբային մշակում ն հյութի ստուգիչ ֆիլտրացիա: Հյութը, որ տաքացվում է միչն 85-90 աստիճան ջերմաստիճանով, երկու անգամմշակում են կրաջրով: Կրի ազդեցությամբ սպիտակուցները ն դիֆուզիոն հյութում խոշոր միցելների ձեով գտնվող մյուս նյութերը

մակարդվումեն: է ունենում նան ռեակԴրանից բացի, զտման պրոցեսումտեղի ն ՇՁ՛ ն ՕՒԷ|իոնների միջն: Կալցիա՝ դիֆուզիոն հյութի ոչ շաքարների են թրթնջուկաթթուն, նստվածքարկվում առկայությամբ ցիումի իոնի ֆոսֆորական թթուն ն հիմնային թթուները՝ առաջացնելով կալցիումի է չլուծվող աղեր: Դրա հետ միասին կերը նստվածքարկում ֆոսֆորաթթուն: Տիդրոֆիլ իոնկան թթուն, աննշան քանակությամբ էլ ծծմբական ն ների (ՕՒԷ) ազդեցությամբ տեղի է ունենում ալյումինումի, երկաթի մագնեզիումի աղերի նստեցում տվյալ մետաղների հիդրոօքսիդների ձնով:

տաքացնելու դեպքում Հյութը 80-90 աստիճան ջերմաստիճանով են հա8-10 է իրականացնում Այն րոպե: կազմում զտման տնողությունը տուկ ապարատներով: Հյութի զտման հաջորդ էտապը գազավորումնէ, որն իրականացնում են երկու եղանակով. սկզբում առաջին, նստվածքն անջատելուց հետո` երկրորդը: Այդ պրոցեսի հիմնական նպատակըկայանում է նրանում, որպեսզի հյութը ածխածնի դիոօքսիդովհագեցնելով ստիպել, կիձնով: Ապարը նստվածքի մեջ ընկնի կալցիումի կարբոնատի(ՇՅՇՕ)) է շատ տիրապետում կավիճը առաջացած ս արքերում րատ-գազավորիչ նուրբ կառուցվածքին ակտիվորենկլանում է օրգանական տարբեր են հյութը: Վերնյութեր, հատկապեսոչ շաքարներ,որոնք գունավորում ջինս դառնում է առավել ջինջ ն թափանցիկ: Գազավորիչ սարքերի մեջ հյութը լցվում է վերնից ն ընկնելով վրա, հավասարաչափհոսում է: Գազը ներարկում ցրող սկավառակների են ապարատիցածր մասերը: Օրազը հյութին հաղորդում է պտուտանրա հետ: Գազով մշակված հյութի հիմկան շարժում լավ խառնվելով նական մասը առաջին գազահագեցումիցհետո, նախօրոք մինչն տաքացնելուց հետո ուղղում են ֆիլտրացաստիճան ջերմաստիճանով `

ման:

տաքացՔամված հյութը, մինչն 100 աստիճան ջերմաստիճանով է ված. գնում է երկրորդ գազահագեցման:Խնդիրը կայանում նրանում, ու ն կալոր առավելագույն չափով նստվածքարկվեն հեռացվեն կիրն են հյութի առաջ բերել դժվարություններ գիումի աղերը, որոնք կարող նռացմանժամանակ: ժամանակհյութը մշակում են ածխածԵրկրորդ գազահագեցման նի երկօքսիդով,որի հիմնայնությունըքԻ 8.0-9.0: Արդյունքում նրանում մնում են նվազագույնքանակությամբ կալցիումականաղեր, շոգեհարԵրկրորդ գազահաման ընթացքում էլ պակասում է քափանստվածքը: Զտումն իրականացնում է հետո զտման: գնում նորից հյութը գեցումից որի հետնանքով են ֆիլտր-մամլիչներով կամ վակուում-ֆիլտրներով, ստացվում է երկու արտադրանք՝առավել պարզ հյութ ն Ֆիլտր-մամլի-

չային կեղտ՝ շաքարի արտադրության թափոններ: Ֆիլտրացիայից հետո ստացված հյութը գունազրկելուն նրա մածուցիկությունը փչացնելու համար սուլֆիտացնում են (մշակում են ժծմբային գազով): Վերջինս ներկարկելու դեպքում առաջանում է ծծմբային թթու, որը բավականին ուժեղ վերականգնիչէ: Ռեակցիայի մեջ մտնելով ջրի հետ` այն մասնակիորենփոխարկվումէ ծծմբական թթվի: Այդ ընթացքում անջատվող ջրածինըվերականգնումԷ օրգանապես ներկված նյութեր` դրանց փոխարկելով անգույն միացություններ: Դրանից բացի սուլֆիտացումը իջեցնում է հյութի հիմնայնությունը, նպաստում է օշարակի մածուցիկության իջեցմանը,որը հեշտացնումէ շաքարի բյուրեղացումըն բյուրեղներիանջատումը: Հյութը սուլֆիտացնում են հատուկ ապարատներով-սուլֆիտատուրներներում: Այն մատուցվում է վերնից, ցայտացրիվ անելով անձրնի ձնով, թափվում է ցած ն մշակվում է ծծմբային գազով: Յյութի լավորակությունըերկրորդ գազահագեցումիցն ֆիլտրացիայից հետո կազմում է 91-53, չոր նյութերի պարունակությունը՝ 14-16 տոկոս, այդ թվում սախարոզան՝13-14 տոկոս: Հաջորդ խնդիրը կայանում է նրանում, որպեսզի հյութի բյուրեղացմամբստացվի շաքար: Այդ նպատակովհյութից երկու եղանակովհեռացնում են ջուրը: Սկզբնական շրջանում հյութը շոգեհարում են շոգեհարող ապարատներում՝ մինչն որ չոր նյութերի պարունակությունը օշարակում հասնի 65-70 տոկոս: Այնուհետն արտադրանքըլրացուցիչ մաքրում ն եռացնումեն վակուում ապարատներում, մինչե որ չոր նյութերի պարունակությունը բարձրանա92-93 տոկոս: Օշարակից ջրի հետագա գոլորշիացման դեպքում լուծույթը գերհագենում է, ե նրանում սկսում են առաջանալ շաքարի բյուրեղներ: Օշարակի այդպիսի եռացմանմիջոցով ստանում են արտադրանք, որն անվանում են «առաջին :ոֆօոռ»: Այն իրենիցներկայացնումէ խիտ, մածուցիկ զանգված, որը կազմված է շաքարի բյուրեղներիցն միջբյուրեղային լուծույթից՝ 92-93 տոկոս չոր նյյութերի պարունակությամբ:Շաքարի կարամելիզացումը կանխարգելակելու համար, որը կարող դիտվել ուտֆելի եռացմանժամանակ(120 աստիճան), նորմալ մթնոլորտային ճնշման պայմաններում,օշարակը եփում են վակուումում: Այդ դեպքում եռման ջերմաստիճանը չպետք է գերազանցի80 աստիճանը: Բյուրեղներիառաջացման համար վակուում-ապարատների մեջ ավելացնում են փոքր քանակությամբշաքարի փոշի, որը նպաստում է բյուրեղացմանկենտրոնիարագ ձնավորմանը: Այնուհետն արտադրանքը ուղղում են դեպի կենտրոնախույս ապարատներ` շաքարի բյուրեղները ձաթիցանջատելու համար: Ստացվողհեղուկինանվանում են կանաչ մաթ: Թմբուկի ցանցամակերեսին պահպանված շաքարի բյուրեղները

տաք ջրով ն գոլորշիով սպիտակեցնումեն, որի ժամանակ շաքարաբյուրեղների մի մասը լուծվում է: Ստացվող լուծույթը, որը կազմված է ջրից, մաթի մնացորդներից ն լուծված շաքարից, անվանում են սպիտակ մաթ: Այն փոխանցում են վակուում-ապարատներիմեջ: Կենտրոնախուս ապարատներիցդատարկվող0,5-0,6 տոկոս խոնավությամբ ն է չորացման 70-75 տոկոս ջերմաստիճանով սպիտակշաքարը հասնում բաժանման: Թմբուկային չորանոցում շաքարը լրաչորացնում են մինչե ստանդարտային խոնավության մակարդակի (0,1-015 տոկոս): Պատրաստի արտադրանքը մաղերովմաղում են, անցկացնում են մագնիսական սեպարատորներովն ուղարկում են զետեղարան-բունկերներ փաթեթավորմանհամար (պարկավորում): Կանաչ մաթը հասնում է ուրիշ վակուում-ապարատներ`երկրորդ ուտֆելի եռացման համար: Լրացուցիչ բյուրեղացումիցհետո երկրորդ ուտֆելը ուղղում են դեպի կենտրոնախույսապարատներ,որտեղ նորից անջատում են շաքարի բյուրեղները, բաց դեղին գույնի, որին էլ անվանում են դեղին շաքար: Վերջինս վերադարձնում .են արտադրություն՝ լրամշակման: Այն լուծում են երկրորդ գազահագեցումից հետո ստացված հյութի մեջ: Տվյալ պրոցեսինանվանում են աւշքօուօք: Կլերովկա՝ այսինքն շաքարի պարզեցում: Հյութի մեջ լուծված դեղին շաքարը խառնում են եռացվող օշարակի հետ, որը գնում է սուլֆիտացման: Երկրորդ Հֆճոի թափոններինանվանում են կերային մաթ (կերամաթ): ժամանակակիցշաքարագործարաններումմաքուր շաքարի ելը կախված է հումքի շաքարայնությունիցն, սովորաբար, կազմում է վերամշակվողհումքի 14-15 տոկոսը: Շաքարը պահպանում են մաքուր, չոր, տաքացվող ն չտաքացվող պահեստներում հնարավոր հավասարաչափջերմաստիճանով: Որպեսզի արտադրանքը չխոնավանա պահեստներում, օդի հարաբերական խոնավությունը պահպանում են 70 տոկոս ցածր մակարդակի վրա: Պատկերը դարսում են դարսակույտերով տախտակամածի վրա, դրանց միջն պատերիերկարությամբթողնելով 0,7 մ լայնությամբ ան-

ցումներ:

2. ԿՏՈՐԱՇԱՔԱՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

(ՌԱՖԻՆԱՏ)

Շաքար-ռաֆինադի (կտորաշաքար) արտադրությունը կատարվում է սպառողների ճաշակի գնահատման ն առավել փոխադրելի արտադրանքի ստեղծման նպատակով: Ստանդարտի պահանջների համաձայն առաջին սորտի շաքարավազըպետք է ունենա 99,75 տոկոս ոչ սախարոզա, 0.25 տոկոս ոչ ավել ոչ շաքարային նյութեր, այդ թվում 0,15 տոկոս ոչ ավելի ռեդուկցված նյութեր: Կտորաշաքարը պարունա279

կում է 99.9 տոկոս ոչ պակաս սախարոզա,այսինքն` քիմիական կազմի տարբերությունըշաքարավազի ն կտորաշաքարի միջն շատ չնչին է: Կտորաշաքարըարտադրում են հատուկ գործարաններումկամ էլ շաքարի գործարանիռաֆինադիցեխերում: Տարբերում են կտորաշաքարի երկու արտադրատեսակ՝ ձուլվածքայինն մամլվածքային: Ձուլվածքայինկտորաշաքարըլինում է տարբեր ձներով (առավել ամրապինդստանում են գլուխ շաքարի ձնով): Կտորաշաքար արտադրելու համարշաքարավազընախօրոքլուծում են ջրում: Ստացված օշարակը ֆիլտրում ն մշակում են ակտիվացված ածուխով,կամ այլ սորբցիոն միջոցներովն̀պատակունենալովհեռացնել ներկանյութերը:Այնուհետն այն ուղղում են վակուում-ապարատներ՝ եռացման համար: Եփման ժամանակավելացնում են ոչ մեծ քանակությամբ(0,0008 տոկոս շաքարի քաշի) ուլտրամճարին՝ շաքարի բյուրեղների դեղին երանգը քողարկելու համար: Եփում են այնպես, ինչպես շաքարավազիարտադրության ժամանակ: Զտած

կտորաշաքարը -պիտակեցնումեն, ձեավորվածռաֆինադային կաշան (խոնավությունըմինչն 3 տոկոս) մամլում ն ստանում որոշակի կառուցվածքին ձնի կտորաշաքար: Գլուխ շաքար պատրաստելու համար զանգվածըլցնում են կոնաձե կաղապարների մեջ ն հովացնում են մինչն 45 աստիճանջերմաստիճան: Միջբյուրեղային ծակոտիներում մնում է մայրականլուծույթը, որին թույլ են տալիս արտածորել ծակոտիներովդեպի կաղապարիներքին ճասը: Սպիտակեցման համարվերնիցկաղապարիմեջ լցնում են բարձր մաքրությամբ շաքար: Խոնավ, մամլած շաքարը չորացնում են հատուկ չորանոցներում` օգտագործելովտաքացված օդ: Չորացնումեն մինչն 03-04 տոկոս խոնավության: Շաքարիքառակող զանգվածը հովացնում, հատուկ ջարդող հաստոցներով ջարդում ն փաթեթավորում են: 3.

են:

Կերարժեքի բարձրացման ն առավել փոխադրելի դարձնելու համար մզուկը թմբուկային չորանոցներում են, այն էլ մամլմամբ ջրի կեսը նախապեսհեռացնելուց հետո: Չոր մզուկի ելը կազմում է թացի մոտ 8 տոկոս: Այդպիսի մզուկը պարունակում է մոտ 90 տոկոս չոր նյութեր, լավ է պահպանվումն սննդարարությամբմոտ է վարսակին: Չոր մզուկը օգտագործում են նան որպես բաղադրատարր մի քանի տեսակի են խտացրած կերերի պատրաստման համար: Մզուկից ստանում ճակնդեղաշաքարիպեկտին, որն օգտագործվում է հրուշակեղենի ն արդյունաբերության այլ բնագավառներում: Կերային մաթը կազմում է վերամշակվածճակնդեղի 3,5-5,0 տոկոս, պարունակում է շուրջ 50 տոկոս շաքար: Դրանից հիմնականում ստանում են էթիլային սպիրտ: Դրա շուրջ կեսը ծախսում են կոշտ կերերի բարելավման ն խտացրածկերերի պատրաստմանհամար: Մաթը նան ծառայում է որպես հումք հացաթխման համար խմորասնկերի արտադրությաննպատակներով:Մաթի խմորմամբստանում են գլիցերին, կաթնային, լիմոնային ն գլուտամինային թթուներ ն այլ արտադրանքներ, դեղեր ստանալու համար: Կրացմանեղանակով մաթից հանում են բավականինշաքար: Ֆիլտր-մամլիչային չոր կեղտի քանակը կազմում է ճակնդեղի զանգվածի 5-6 տոկոս: Այն պարունակում է ածխաթթվային կալցիում (մոտ 80 տոկոս), քիչ քանակությամբ ֆոսֆորական թթվի աղեր ն ազոտային նյութեր:

Ստուգողական հարցեր 1.

`

ԱԿՆԴԵՂԱՇԱՔԱՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԹԱՓՈՒԿՆԵՐԸ

ԴՐԱՆՑ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

տնտեսությունները:Որպեսզի թարմ մզուկը չփչանա, այն սիլոսացնում

ԵՎ 2.

,

ճակնդեղաշաքարի արտադրության մեջ հիմնականթափոնները համարվում են մզուկը, կրային մաթը ն ֆիլտր-մամլիչային կեղտը: Մզուկի ելը կազմում է վերաձշակված ճակնդեղիմոտ 90 տոկոսը:Թարմ

մզուկը պարունակում է 93 տոկոս ջուր ն 6-7 տոկոս չոր նյութեր: Վերջինիս կազմի մեջ մտնում է 2,5 տոկոս թաղանթանյութ, 0,2 տոկոս մոխիրն շուրջ 0.6 տոկոս սախարոզա:Մզուկը արժեքավոր կերատեսակէ, այն օգտագործումեն թարմ, չոր ն թթվեցվածձնով: Թարմ մզուկի տեղափոխումը, ջրի բարձր պարունակությանհետնանքով, շահութաբերչէ, դրա համար էլ այն օգտագործում են շաքարի գործարանինմոտ գտնվող

3. 4.

ն

առաջադրանքներ:

Շարադրեք շաքարի արտադրության տեխնոլոգիականսխե-

ման:

Ինչպիսի՝ապարատներն սարքավորումներեն Օգտագործում շաքարի ճակնդեղի վերամշակմանժամանակ: Ինչո՞ւմ է կայանում ռաֆինադային(կտորաշաքար)շաքարի արտադրության առանձնահատկությունը: ճակնդեղաշաքարիարտադրության թափոններիօգտագործման

սկզբունքները:

կանորեն է ազդում արտադրանքիորակի վրա: Օխախոտի այրման ժա-

ԳԼՈՒԽ

-ՕԽԱԽՈՏԻ

մանակ,սպիտակուցներըգլանակներումանջատում են անդուր հոտ ն նրան տալիս են դառնությանզգացողություն: Ածխաջրերիքանակի հարաբերությունը սպիտակուցների քանակի նկատմամբ, ցուցանիշով է բնութագրվումծխախոտահումքիորակը: Ծխախոտի տերնները հավաքում են տեխնիկականհասունացմանը համընթաց,որի դեպքում տերնը պարունակում է առավել քանակությամբ չոր նյութեր: Բույսերի տեխնիկականհասունացումը որոշում են արտաքինհատկանիշներով,որի նախանշաններն են տերնի փխրունությունը, գույնի պայծառացումը, թեթնակի դեղնությունը, գլխավոր ջղի սպիտակությունը,խեժային փառի գոյացումը, տերնի մակերեսի ա-

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ԵՎ ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՄԸ

1. ԳՈՒՄՔԻ ՈՐԱԿԻՆ

ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ

Հումքի բնութագրությունը: Ծխախոտահումքն օգտագործում արտադրանքիարտադրության, ինչպես նան նիկոտին, լիմոնաթթուն խնձորաթթու ստանալու համար:Ծխախոտիպատրաստուկները կիրառում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վնադեմ պայքարելու համար: սատուների սորտերը բաժանում են երկու խմբի` արոմատայինն կմախքային: Առաջինները տիրապետումեն ծխի առանձնահատուկ բուն ծառայումեն կմախքային ծխախոտի որակի լավացեն

ծխախոտային Ծխախոտի

րակետությամբ ամար:

Արոմատային ծխախոտներին պատկանում են Դյուբեկ, ոա ստրոկոնեց 45, Սամսոն ն Աճերիկանսորտերը: Կմախքային ծխախո-

Տրապեզոնդը, Օստրոլիստը,: Պերեմոժեց սորտերն տիհիմնական Ցուբիլենին: ։

են

ն

հասուն տերնեը Ծխախոտի պարունակում է 80-85 տոկոս ջուր ն տոկոս չոր նյութեր, որոնց կազմիմեջ մտնում են 6-7 տոկոս ածխաջրեր,6-9 տոկոսսպիտակուց,նիկոտին, եթերայուղերն այլ միացություններ: Օխախոտիթնդությունըբարձրանում է նրանում նիկոտինի ավելացմանը համընթաց: Բարձրորակի ծխախոտի համարնիկոտինի քանակությունըգտնվում է 1,2-1,5 տոկոսի սահճաննեչափավոր Նիկոտինիառավել քանակիդեպքում վատանում է արտադրանքի ամայինորակը, իսկ քչացման դեպքում ծխախոտի թնդությունը լինում է լ» -20

րում:

անբավարար:

Ծխախոտիտերններում ածխաջրերի պարունակությունը դրա-

ուվրա

միաժամանակ, ոչ միաժամանակ անց՝ երկրորդ, դրանից հետո երրորդ հարկի տերնները: Տերնները հավաքում են հասունացմանը զուգընթաց: Սովորաբար, տերնաքաղ կատարում են տարեկան 4-5 անգամ: Առավել բարձր որակ են ունենում միջին ն բարձր հարկերի տերնները, դրանցում չոր նյութերի պարունակությունը լինում է բավականին բարձր: Տարբերում են հումքի չորացման երկու փուլ` տամկեցում ն ֆիքսացիա կամ բուն չորացում: Ճիշտ տեխնոլոգիայովչորացնելիս լավանում է հումքի որակը, այն ստանում է դեղիներանգ: Հումքի որակի գնահատումը: Ծխախոտի որակը նորմավորում

ույսերի

երնները տերնները

սկզբում ցածրահարկերում, 10-12

են Գոստ 8072-77,

գոստ

հ հասունանու նանում

են

օր

8073-77:

ծխախոտիհետնյալ տարատեսակները՝դեղին տերնայինչֆերմենտացված ն սիգարային:Դեղին ծխախոտը, կախված սորտից, բաժանում են հինգ տիպերի՝ Դյուբեկ, Ամերիկան, Սամսուն, Տրապեզոնդ,Օստրոլիստ ն Սոբոլ չեսկի: Առաջինչորս տիպերըբաժանում են ենթատիպերի՝կախված աճեցման պայմաններից:Սիգարային ծխախոտըբաժանում են երկու տիպի՝ | ծանր, ||թեթն: Ծխախոտը կախված որակականցուցանիշներից, բաժանում են չորս ապրանքային սորտերի: Հումքն այս կամ այն ապրանքային սորտին դասելու հիմնական հատկանիշներըհետնյալներն են. քաղման հարկաշարքը,հասունությունը,գույնը, վնասատուներովն հիվանդություններով վնասվածության աստիճանը ն մեխանիկականվնասվածքՏարբերակում են

ները:

ծխախոտահումքի բազիսայինխոնավությունը Չֆերմենտացված սահմանվում է հաշվիառնելով սորտատիպըն աճեցման շրջանը, ն այն չպնտք է գերազանցի 19-21 տոկոսից: Թույլատրվում է առավել բարձր (մինչն 23 տոկոս) խոնավությամբ հումքի ընդունումը: Սակայն, այդպիսի հումքը անպայմանորեն չորացնում են ֆերմենտացիոն գործարան-

ներում: Ծխախոտահումքի բոլոր տիպերին ենթատիպերի խոնավության ներքին սահմանը12 տոկոս է: Առաջին սորտ: Տերեները հասունացած, թույլատրվում է գերհասունացած ն թերհասունացած, դեղին, նարնջագույն,կարմիր,դարչնագույն նրբերանգով:Թույլատրվում է մուգ-կանաչգույնի, 1-7 տիպի համար 20 տոկոս ոչ ավելի, | Լ. /-ի համար 50 տոկոս ոչ ավելի: Հիվանն դություններով վնասատուներով վնասվածքները, այդ թվում տրիպսով 20 տոկոս, երկկողմանի 30 տոկոս ոչ մեխանիկական՝ ավելի: Աղբոտվածությունը(հող, ավազ) 2,0-25 տոկոսիցոչ ավելի: Երկրորդ սորտ: Գույնը համանման է առաջին սորտին, մուգ կանաչավուն,|1Լի/ տիպերիհամարտերնաթիթեղի 50 տոկոս ոչ ավել, | ն) տիպերի համար 70 տոկոս: Տրիպսով երկկողմանի վնասվածությունը /0 տոկոս, ոչ ավելի, այլ հիվանդություններով ն վնասատուներով: մինչե 30 տոկոս, մեխանիկական 50 տոկոս: վնասվածքները՝ Աղբոտվածությունը 2.5-3.0 տոկոս: Երրորդ սորտ: Բոլոր գույնի ն երանգի տերնները (բացի սնացած): Վնասվածքների ն աղբոտվածությանքանակությունըայնպիսին ե ինչպես երկրորդսորտի համար: Չորրորդ սորտ: Բոլոր գույնի ն երանգիտերնները, այդ թվում նան. սնացած: Թույլատրվումէ տրիպսովամբողջ տերնաթիթեղը երկ-

կողմանիվնասվածքներով ն այլ

ն հիվանդություննեվնասատուներով

րով վնասված 50 տոկոսոչ ավելի: Դ Աղբոտվածությունը զանգվածի տոկոս չափով: Այլ բնույթի խառնուրդների

րում

առկայությունը բոլոր սորտե-

է: անթույլատրելի

2. ԾԽԱԽՈՏԻ

ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՄԸ

"

Չորացնելուցառաջ տերններըձեռքովկամ մեքենաներովշարում են շուրջ 4 մետր երկարությանթափանցակար թելերի վրա ն չորացնում են: Չորացման գործընթացըբաղկացած երլլու փուլից. տաճկացում ն բուն չորացում: Առաջինփուլի էությունըկայանում է խոնավության մասնակիիջեցման (մինչն 25-30 տոկոս) ն չոր նյութերի կորստին: Տամկացմանսկզբնամասում ծխախոտատերնում շարունակվում է նյութափոխանակությունը (շնչառությունն այլն), որի հետնանքով փ ոխվում են քիմիական կազմը ն ֆիզիկական հատկությունները: Օրգանական բարդ միացությունները փոխարկվումեն առավել հասարակների: Այսպես, օսլան փոխարկվումէ տարբեր ձն առավել հասարակածխածրերի, զգալիորեն պակասում է սպիտակուցային նյութերի ծխախոտինտալիս է անդուր համ ն հոտ, իջնում է նան քանակը, որը նիկոտինիքանակը: Համարյաամբողջությամբ քայքայվում է քլորոֆիլը: ՕՇխախոտի

է

բերքահավաքյա մշակումը իր մեջ ընդգրկում է տամկացումը ն չորացումը չորացված է հումքի պահպանումը, խոնավեցումը, սորտավորումը ն հակավորումը: Ծխախոտիտամկացումը արագանում է օդի 2535 աստիճան ջերմաստիճանի ն 75-85 տոկոս հարաբերականխոնավության դեպքում: Կիրառում են ծխախոտիտամկացմանտարբեր եղանակներ: Լավագույն եղանակը այն է, երբ ծելաշարվածքները կախում են փայտյա շարժական շրջանակների վրա: Տամկացման շրջանում շրջանակները են փակ կառույցներում: Տաք եղանակի ժամանակ, պրոտեղավորում ցեսի արագացմանհամար, շրջանակները հանում են դուրս 3-4 ժամ տնողությամբ պահում են արնի տակ` տաքացման ն օդափոխության համար: Փակ կառույցներում տամկացումըշարունակվում է2-4 օր: Տամկացումը վերջանալուց, տերններըձեռք են բերում թեթնակի դեղնավուն երանգ, դառնում են թորշոմած, դարսման ժամանակ միջին ջիղը չի կոտրվում: Դրանից անմիջապես հետո հումքը արագորեն չորացնում են արնի տակ կամ հատուկ չորանոցներում: Արնային չորացման ժամանակ ծխախոտի թելաշարվածքները կառասրահից հանում են դուրս ն տեղավորում քամիներից պաշտպանված ն լավ լուսավորված հրապարակներում:Կախված եղանակի պայմաններից, սորտից ն տերնաքաղիժամկետից ծխախոտիչորացման տնողությունը կազմում է 8-26 օր: Շատ տարածված է նան ծխախոտիարհեստական չորացումը, այդ նպատակիհամար օգտագործում են տարբեր կառուցվածքի ն հզորության չորանոցներ: Չորացրածծխախոտահումքըմշակելուց ն վաճառելուց առաջ որոշ ժամանակ պահպանում են տնտեսություններում: Առավել տարածված է հավանգային պահպանումը: Դրանք կախում են ձողերից կամ կառասրահիվերին մասում տեղադրված ձողաքանոններից: Օդի չափավոր ջերմաստիճանը 15-20 աստիճան, նրա հարաբերականխոնավությունը 60-70 տոկոս: Ծխախոտը պահպանում են կապոցներով, խիստ կերպով հավանգները դարսելով փայտյա կամ ծղոտային տախտակամածի վրա: Կապոցների բարձրությունը չպետք է գերազանցի 1.5-1.7 մետրից: Տվյալ եղանակըապահովում է ծխախոտիհաստատուն խոնավությունը, այն քիչ է գերխոնավանումն չորանում է, լավ է պահպանում իր երանգը ն կարելի է ուղարկել սորտավորմանն փաթեթավորման անկախ եղանակային պայմաններից: Սակայն, հումքի պահպանմանժամանակ պետք է հետնել ջերմաստիճանին:Ինքնատաքացման նշաններ բացահայտվելու դեպքում կապոցները անմիջապես պնտք է քանդել, օդափոխել ն ծխախոտըտեղափոխելնոր տեղ: Չորագրած հումքը պահպանում են ծխախոտապահեստներում, ` որը լավ մելլուսացված է լինում շրջակա միջավայրից, կարելի է պահպանել նան հարմարեցված կառույցներում: Պահպանման շրջանում հետ

փոխվում է ծխախոտիքիմիական կազմը ն ֆիզիկական հատկությունները, որի արդյունքում լավանում է ապրանքային ն ծախսելու արժո-

ղությունը:

Ծխախոտահումքինապրանքայինտեսք տալու նպատակովայն տեսակավորում են: Նախապեսչորացրած ծխախոտահումքըթեթնակի խոնավացնումեն, մինչն այնպիսի վիճակի, որի դեպքում բացառվում է փշրման հետնանքով չոր նյութերի կորստի հնարավորությունը: Դրա համար էլ գիշերային ժամերին բացում են դռներն ու լուսամուտները: Տերնների խոնավությունըչպետք է գերազանցի 16-18 տոկոսից: Սորտավորմանժամանակ տերնները ջոկում ն դասում են այս կամ այն ապրանքայինսորտին՝ ստանդարտովնախատեսվածհատկանիշներին համաձայն:

Սորտավորման ընթացքում ուշադրությամբ զինում

հեռացնում են ապրանքայինսորտինչհամապատասխանող զանգվածը: Նույն սորտին պատկանողհումքը դարսում են մամլման համար, ապա հակավորում են: Հակավորում են հատուկ փայտյա արկղներում, որը չունի հատուկ ն կափարիչ, բայց ունի ըստ լայնության շարժական պատեր: Փայտյա այդ կաղապարիմեծությունը հետնյալն է. ներսի երկարությունը 80 սմ, բարձրությունը՝53 սմ, լայնությունը` 20-75 սմ: Օլակավորման սկզբում արկղի տակ երկու կողմից, ըստ լայնության, տեղադրում են քառակող զուգափայտեր կամ հակավորմանփայտիկները, որոնք լարանով երկու-երեք տեղով կապում են: Կապոցներըտեղավորում են այն հաշվով որպեսզի տերնաթիթեղներըծածկեն մեկը մյուս` 1/3 կամ 1/2 երկարությամբ,իսկ կոթունները ուղղված լինեն հակադիր կողմի վրա: Սկզբում դարում են արկղի՛հատակը,ապա հատուկ համակարգովհիմՇական շարքերը, հակերի անկյուններ, ն վերջապես ամենաբարձրշարքը: Հակերի վրա տեղադրում են մամլատախտակն հանում են արկղը, դրանից հետո հակերի վրա տեղադրում են երեք փայտիկներ,ներքնին զուգահեռ ն հավասարաչափկապում են պարանով: Իրար վրա դարսում են 12-14 շարքով: Ծխախոտի հակերում խոնավությունը չպետք է 17-18 տոկոսից: գերազանցի Ծխախոտն ընդունում են փխրուն զանգվածի տեսքով, որը վերամշակում են ֆերմենտացիոսգործարաններում, պայմանով,որը մշակումը բացառում է տերեների դարսումը կապոցներումն դրանց հետագա հակավորումը: Հարթեցված տերնները դարսում են մամլիչում ն ապա մամլում հակերում: Յուրաքանչյուր հակում, ըստ սորտային կազմի ստանում են միջին որակիհումք: Սորտավորվածն հակավորվածծխախոտնուղարկում են մթերմանկայաններ:

ն

ԾԽԱԽՈՏԻ ՖԵՐՄԵՆՏԱՑԻԱՆ

Դ.

ավարտվումէ ընթացքը: Ֆերմենտացիայով լավանումէ է բարձրանում ստանում են հարթ նրբերանգ,

զգալիորեն Անցան Գշակումը, արդյունքում որակը: Տերնները այի

հումքի համը, կալավանում հումքի այրելիությունը ուրումնավետությունը, երկարատն նկատմամբ զարգացման բորբոսասնկերի ւնությունը պիտանիությունը:

հետ

ն

է

Ն յ

ն

ահպանմճանժամանակ օրգանական բարդ

պ

նյութերի Ֆերմենտացիայի է ունենում նան տ եղի է առավել պարզ նյութերի,

տարրալուծվում

մի

մաա-

ածխածնիերկօքսիդ, խորը ճեղքում, արդյունքումգոյանում ավել անցման ընթացհումքի ֆերմենտացիայի ջուր: Ծխախոտի

սր

ամյակ

ն

են

է 5-10 տոկոս:

նյութերիկորուստը կազմում

եղանակի դեպքում Սեզոնային ֆերմենտացիան: ԱՇխախոտի եղանակի կախված ամբողջությամբ ընթացքն

Ք ում է չոր

է

պայ-

ֆերմենտացիայի ն ջերմաստիճան), այն լավ է ընթանում մաններից (օդի խոնավություն Գ արնանը: (օքսիդազա, կատալազա,

կենսագործունեությունը Ֆերմենտների է 45-50 աստիճանջերմաստիճանի

հատկապեսակտիվ ինվերտազա) եպքում: դեպ

խմբաքանակը ծխախոտի լիաբեռնված Ջերմախցերում էլ չոն միաժամանակ տաքաց-

ջերմաստիճանով աստիճան մինչն են, դրան հասնում են՝ ստեղծելովօդի ցածր խոնավություն ֆերմենծխախոտահումքի Այնուհետն,նորմալ որակի խոնահարաբերական 60-65 տոկոս տացիան տեղի է ունենում օդի ն լրահասուն ունեցող Ցածր խոնավություն վության պայմաններում: խոեն օդի 70-75 տոկոս հարաբերական ֆերմենտացնում

նում են ազնում

տոկոս): (50:60

ծխախոտը պայմաններում: նավության հաշպրոցեսիընդհանուրտնողությունը,միջին Ֆերմենտացիոն վով. կազմումէ 12-14

օր:

հո-

առաջ Ջերմախցերիցծխախոտիհակերը բեռնաթափելուց խոնաքիչ մի վացնումեն մինչն 25-26 աստիճանջերմաստիճանով, 75-80 տոկոս: մինչն բարձրացնելով վացնումեն օդի խոնավությունը պետք է '

խոնավությունը ծխախոտահումքի վերջում Ֆերմենտացիայի այլ եղաեն ֆերմենտացման 14-16 Կիրառվում ծխախոտի ինի

տոկոս:

նակներ:

Ստուգողական հարցեր .

ւ.

.

.

-

ն

առաջադրանքներ

ոԻնչպիսի՞պահանջներեն ներկայացվումծխախոտահումքի րակի նկատմամբ: Ե՞րբԿի՞նչ տեխնոլոգիայովեն հավաքում ծխախոտը: Շարադրեք ծխախոտիհետբերքահավաքյանմշակման տեխնոլոգիական սխեման: Նշեք հումքի չորացման եղանակներըն ռեժիմները: Ինչպե՞սեն սորտավորում հակավորումն պահպանումծխախոտը: Ի՞նչ է նշանակում ծխախոտի ֆերմենտացիան:

ԳԼՈՒԽ

ՎԱՄԱԿՑՎԱԾ ԿԵՐԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

1. ԳԱՄԱԿՑՎԱԾ ԿԵՐԵՐԻ ԲՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

Համակցված կերերի նշանակությունը: Գիտությունն ապացուցել է, որ գյուղատնտեսականկենդանիների,թռչուններին ձկների ճիշտ կերակրման նրանց կերային ռացիոնի պատշաճ կազմակերպման, լիարժեք կերերով ապահովելու ն սնուցելու դեպքում է միայն հնարավոր դառնում ստանալ առավելագույն քանակությամբ ն բարձր որակի արտադրանք:Այդ տեսակետիցէլ ժամանակակիցանասնապահությունը խարսխվում է հատուկ տեխնոլոգիայով պատրաստված համակցված կերերի օգտագործմանվրա: Համակցված կեր են անվանում գիտականորեն հիմնավորված ռեցեպտներով,այն բարդ ն համասեռ խառնուրդներին,որն արտադրում է մաքրված ն մանրացվածկերամիջոցներիցն միկրոավելացումներից կենդանիներիլիարժեք կերակրումնառավել ապահովելու նպատակով: Համակցված կերերի արտադրության արժեքավորությունը կայանում է նրանում, որ հնարավորությունէ ստեղծվում առավել ռացիոնալ օգտագործել տարատեսակմթերքները ն բոլոր այն թափոնները, որը գոյանում է սննդարդյունաբերությանտարբեր բնագավառներում՝ ալրաձավարային,մսակաթնային ն ձկնավերամշակման արդյունաբերությունում: Համակցված կերերի արտադրության համար ժամանակին ստեղծվել ն հաջողությամբէլ գործում էր համակցված կերերի արդյունարերությունը: Կերարտադրող գործարանների արտադրողականությունը խիստ տարբերակվածէր (մինչն 600 տ/օր), բազմաբնույթ էր նան դրանց սարքավորումներիտեսականին`կախված նրանից, թե ինչ հա288

մակցված կեր էին արտադրում: բնագավառում Գյուղատնտեսության նման գործարաններ հիմնականում կառուցում էին անասնապահական համալիրներինմոտ: Համակցված կերերի դասակարգումը: Համակցված կերագործարանները արտադրում են հետնյալ կերատեսակները` կերախառկարբամինուրդներ, համա ած խտակերերո, խտակերեր,կարբամի կերեր, լի հառազիոն ցիոն խտակերեր,

ար ակերեճնալըն դային ներկայացնում |

են համասեռ արԿերախառնուրդներ: Իրենցից տադրանք՝ կազմվածկերամիջոցներից,օգտագործվում են կենդանիների կերակրման նպատակով, բայց չի պարունակում սննդատարրերի ամբողջ հավաքածոն: Սակայն այդ խառնուրդներըառավել բարձր արժեք են ներկայացնում,քան առանձինբաղադրատարրերովայն օգտագործելիս: Դրանից բացի բարձրանում է դրանց մարսելիությունը՝ հումքի մանրացման արդյունքով: Հումքը մանրացնում են այնպիսի խոշորության մասնիկների, որն առավել մատչելի է տվյալ տեսակի ն խմբի կնդանիներիհամար: Համակցված խտակերեր: Դրանք պրոտինի,հանքային նյութերի ն միկրոավելացումների բարձր պարունակությամբ խտակերեր են, ոկամ կոշտ կերամիջոցնեհյութալի րոնք օգտագործում են հատիկային, րի հետ միասին, ր լիարժեք կերակրումն ապահովելու համար: Լիառացիոն կերեր: Դրանք ամբողջությամբ ապահովում են տվյալ անասնատեսակիպահանջմունքները` սննդային, հանքային ն կենսաբանորեն ակտիվ նյութերով: Նման կերերի օգտագործման դեպք ում այլ կերամիջոցների ավելացում չի թույլատրվում, չի պահանջ ՝ ում: Սպիտակուցա-վիտամինային ավելացումներ: Դա մանրացված ն որոշակի վիճակի բերված, սպիտակուցներով,հանքային կերամիջոցներով ն միկրոավելացումներով հարստացված համասեռ խառնուրդ է: Նման կերատեսակներըպատրաստում են գիտականորեն հիմնավորված ռեցեպտներովն համակցվածկերեի մեջ ներարկում են՝ կերային արժեքը բարձրացնելու համար: Կարբամիդային խտակերեր: Օգտագործում են միայն համակցված կերերի մեջ՝ այն էլ որոճող հասուն կենդանիներինկերակրելու համար: Այդ կերատեսակըբաղկացած է կարբինամիդից(միզանյութ), ինչպես նան մանրացված հատիկից ն բետոնիտից:Այն ստանում են էքստրոդերներում, ուր կարբամիդը ֆիզիկապես կապվում է հատիկաբաղադրատարրերի բետոնիտի հետ: Ստացված հոծ կառուցվածքը մանրացնում են մինչն պահանջվողխոշորության ներարկում են համակցված կերերի մեջ: Որոճող կենդանիներիմոտ կարբամիդը կարող է փոխարինել սպիտակուցներիմի մասին: Անկախ բոլոր պայմաններից, ո-

հուոլ

կենղանիների

են կերերի մեջ ներարկում համարխտանյութերը,

եսմակցված

կերերի բաղադրությունը:

խիուտ սահմանափակ քանակությամբ:

Յուրաքանչյուր

հա-

տակցված կերերի հիմքը կազմում են տարբեր մշակաբույսերի հատիկկերն ու սերմերը: Ամենից առաջ դա համարվում է եգիպտացորենի, գա-

րու, վարսակի, ցորենի, կորեկի, սորգոյի, հատիկները,ինչպես նան հան ցորենի թեփը:Նշված բաղադրատարրերին, ւտիկարնդեղենները տարբեր ռեցեպտուրաներում, ավելացնում են քուսպ ն կենդանական ծաԿում ունեցող կերեր (ոսկրալույր, արյան, մսի, ձկան ալյուր ն այլն), կերային սնկեր, հանքային կերեր (կավիճ, խեցի) ն այլն: Համակցված կերերի արտադրության պարտադիր պայմանը, միայն լավորակ հումքի օգտագործումն է, որն համապատասխանում է ստանդարտիկամ տեխնիկական պայմաններիպահանջներին:Հումքը պետք է լինի թարմ. որը մեծապես վկայում է նրանում տոկսիկ նյութերի բացակայության մասին: Սակայն, գործարաններում ստուգում են նան միկոտոքսիններիպարունակությունը: Համակցված կերերն արտադրում են սորուն խառնուրդների ձնով, նախատեսվածխոշորությամբ, լինում են հատիկավոր կամ ձաՊատրաստում են տարբեր ձնով, ելնելով նպատակային վարանման: նշանակությունից (կենդանիներիտեսակ, խումբ) կրակրման ժամանակ կորուստների կրճատման են կենդանինեերիկողմից կերի ռացիոնալ օգտագործման անհրաժեշտությունից: Բոլոր տեսակիհամակցված կերերն արտադրում են կերագործա-

կեն րատնտեմանան հանիների կենսարեցոարեն -

ն

տեսանի, կմծուկ) ծոնները կենդանիների (այու Լենդանինեւ ռեցեպտով գորտա-

րիքի. նրա նշանակությունը (ըստ օգտագործման), նախատեսված բաղադրատարրերինորմերի ներարկման ապահովումը, թունավոր նյութերի պարունակությունը,ինչպես նան այն նյութերի պարունակությունը, որոնք գրգռիչ ազդեցություն են թողնում կենդանիների մարսողական օրգանների վրա: Ռեցպտներիհամարակալումն ունի երկու թիվ, որոնցից առաջինը նշանակում է կենդանու տեսակը ն խումբը: Հավերի համարսահմանվել է 1-9 ռեցեպտը, տնային բադերի համար՝ համար հնդկահավերի 10-19, 20-29, սագերի 30-39, խոզի համար՝ խոշոր եղջյուրավոր համար՝ 50-59, անասունների համար՝ 60-69, ոչխարներիհամար՝ 80-89: Երկրորդ թիվը, որը գրվում է առաջինի, հետո ցույց է տալիս ռեցեպտի հերթական համարը ն ճշտում է համակցված կերերիօգտագործման բնույթը: Համակցվածկերերի բնութագրման համար ռեցեպտներիհամարից առաջ տեղադրում են 11: սօոաօոծաթու ԺՕԿԽԾորօթո, կամ ո 20ԽՄՈւռօթխ տօաաճութո Համակցված կերերի կերարժեքն արտահայտում են կերամիավորներով,իսկ հում պրոտեինին հում քաղանթանյու291

թի պարունակությունը՝տոկոսներով:Երբմեն հաշվի են առնում այնպիլիզինը, տրիպտոֆանը, սի ամինաթթուներիպարունակությունը, ինչպես ինչպես նան վիտամինները (հատկապես, վիտամին Ճ. ն կարոտինը): Կերերի արժեքավորությունը ըստ հանքային կազմի բնութագրվում է կալցիումի ն ֆոսֆորի պարունակությամբ:Թռչունների համար կերերի սննդարժեքը գնահատում են փոխանակման էներգիայով, այսինքն՝ մարսված կալորիայով, որը թռչունների օրգանիզմը ստանում է 100 գրամ համակցվածկերերից:

2. ՎԱՄԱԿՑՎԱԾ ԿԵՐԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ

Կերային հատիկախառնուրդներ:Այս կերատեսակըպատրասառավել հասարակ եղանակով: Յուրաքանչյուր բաղադրատարրն առանձին մաքրում են խառնուրդներից, թեփահանում ն մանրացնում են մինչն անհրաժոշտ խոշորության: նախապատրաստված բաղադրատարրերըչափում են (ծավալային կամ կշռային մեթոդով) պահանջվող չափաքանակով ն խառնում են հատուկ ապարատ-խառնող մեխանիզմներով:Ստացվածարտադրանքըտեղավորում են պարկերում կամ պահպանում են լ ցովի եղանակով: Բրիկետային համակցված կերեր: Դրանց արտադրությունը շատ բարդ է: Այդպիսիխտակերերըարտադրումեն որոճող կենդանիների համար: Դրանցիցմի քանիսի ռեցեպտուրայում մտնում են մանրացված խոտ ն ծղոտ: Մանրացված բաղադրատարրերի խառնուրդը տեղավորում են հատուկ խառնիչների մեջ, որտեղ այն խառնում են անհրաժեշտ քանակությամբ դոզավորված կերամաթի հետ, որը ստացվում է փոշիացած վիճակով: Խնամքով խառնված զանգվածը փոխանցում են մամլիչների մեջ՝ բրիկետավորմանհամար: Այն սովորաբար լինում է ութանկյան ձնով, 160-170 մմ երկարությամբ, 70-80 սմ լայնությամբ ն 30-60 մմ հաստությամբ: Գրանոզացված խտակերեր: Արտադրում են առավել մեծ տարաբնույթ տեխնոլոգիականպրոցեսներով ն հիմնականում թողարկում են լիառացիոն ձնով: Դրանք առանձնահատուկդեր են խաղում թռչունների, ձկների մուշտակամորթգազանների կերակրման համար: Գրանոզներն իրենցից ներկայացնում են որոշակի տրամագծի ն բարձրության գլանիկներ, որոնք ստացվում են պատրաստված արտադրանքի մամլման միջոցով: Դրանք հարմար են տեղավորմանփոխադրման ն պահպանմանհամար, քանիոր օժտված են լավ սորունությամբ: Գրանոզացվածկերերը արտադրում են չոր ե խոնավ եղանակներով: Չոր եղանակի դեպքում տեխնոլոգիապեսպատրաստվածբաղադրատարրերի համասեռ խառնուրդը խառնում են հեղուկ բաղադրատարտում

են

կրամաթ) հետ, որից հետո, երբեմն մշակում են գոլորն շիով, ապա մամլում, կտրատում են մասերի (գրանոզների) հովացն հաեն տեսակից կենդանիների նում են: Գրանոզի չափերը կախված թռչունմատղաշ նան կերակրմանեղանակից: Այսպես, սակից, ինչպես են մինչն 2,4 մմ ների (մինչն 8 շաբաթ)ն ձկների համար երաշխավորում մեծ համար՝ 3.2(4,0 թռչունների ութ շաբաթից տրամագծովգրանոզներ, մմ, ձվատու հավերի ն հասուն ձկների համար՝ 4.8 մմ, ճագարների,ոչխարներին հորթերի համար՝ 6.4 մմ, խոշոր եղջյուրավորանասունների, ձիերի ն խոզերի համար՝ 9,5-15,9 մմ: կոմպլեքսներ: ՏնտեսություննեՀատիկակերավերամշակման որպես կանոն, աշխատումեն րում համակցված կերագործարանները, ավելացումներն տեղական հումքի վրա: Սպիտակուցա-վիտամինային են պատրաստիձնով: Դրանց արտադրողակաու պրեմեքսը ստանում նությունը նախատեսվումէ 7-10, 15-20 ն 25-30 հազար տոննայի հաշմշակման բոլոր վով: Այն ընդգրկում է հատիկի հետբերքահավաքային պրոցեսները՝զուգակցելով կերերի արտադրույթանհետ: Կոմպլեքսների են բերում հատիկ, կոշտ կերեր, կանաչ զանգված: Կոմպլեքսների արտադրանքներնեն ապրանքային ն սերմացու հատիկը ն տարբեր տեսակի խտակերերը: Տնտեսություններումսարքավորում են կերային ցեխեր. որոնք արտադրումեն լիառացիոնկամ գրանոզայինկերեր, օգեն նան (58,1) սպիտակուցա-վիտամինային ավելացումներ: տւասգործում ստուպլանաչափորեն ա շխատանքները Կերագործարանների կողմից: են լաբորատորիաների արտադրատեխնոլոգիական գում Նրանք ստուգում են ստացվող հումքի որակը ն նրա հաճապատասխանությունը գործող ստանդարտների,տեխնիկականպայմաններին այլ փաստաթղթերիպահանջներին,դրանից բացի նրանք մասնակցում են ռեցեպտների կազմման ն ամբողջ տեխնոլոգիականպրոցեսներին,բոլոր ցուցանիշներովստուգում են պատրաստիարտադրանքիորակը: պատկանումեն հրդեհա-պայՎամակցվածկերագործարանները հումքի մանրացՕրգանական խմբին: թունավտանգարտադրության անկանոն աշխաման բազմաթիվպրոցեսներմեքենա-մեխանիզմների տանքի դեպքում կարող է աշխատանքայինգոտու օդում կուտակվել ն մեծ քանակությամբփոշի, որն ընդունակ է հեշտությամբբոցավառվել անգորթընթացումպետք է բացառվիփոշու պայքել: Աշխատանքային ջատումը շրջակա միջավայրում, իսկ արտադրականշենքերում նրա պարունակությունը չպետք է գերազանցի սանիտարականնորմերով նախատեսվածից: վ: (ձկան յուղ,

3. ՎՈՒՄՔԻ ԵՎ ՎԱՄԱԿՑՎԱԾ ԿԵՐԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

կերերը պահպանման առավել բարդ Համակցված ն դժվար օբն ձավարը: Դա բացատրվում է յեկտներ են, քան հատիկը, ալյուրը դրանց կազմի մտնող մեծ թվով բաղադրատարրերովն յուրաքանչյուր բաղադրատարրի,տարբեր ֆիզիկական,քիմիական ն կենսաբանական հատկություններով: Համակցված կերերի կրիտիկակականխոնավութտոկոս յունը կախված նրա բաղադրատարրերից,գտնվում է 10-11, իսկ կրիտիկական մակարդակին, ոսկրաալյուրի խոնավությունը հավասար է 8,7 առվյուտի տերնեներիցստացված ալյուրինը՝ 14,9, բամբակի սերմերից ստացված-քուսպինը՝ 11,5 տոկոս: Համակցված կերերի նկատմամբ կիրառվող «կրիտիկական խոնավության» տեմինը բնորոշում է միկրոօրգանիզմներիակտիվ զարգացման հնարավորությունը: Այդ կերերի պահունակությունը մեծապես կախվածբաղադրատարրերի ն որակից քանակից:

Տիրապետելով հիգրոսվոպիկ հատկություններով համակցված կերերը էականորեն փոխում են իրենց խոնավությունը: Դա հատկապես արագորեն տեղի է ունենում հատիկավորլցովի կերերում: Ջրագոլորշիների սորբցիան կամ դեսորբցիան առավել ինտենսիվորեն ընթանում է առաջին երեք օրվա ընթացքում ն ավարտվում է 10-14 օր անց: Պահեստներում կամ սիլոսահորերում պահպանվող կերերում սորբցիոն ն դեսորբցիոն պրոցեսներն ինտենսիվորեն տեղի են ունենում կույտի վերին շերտերում: Խոնավության ներթափանցմանարագությունը կույտի մեջ կախված է կերերի հատավորման կողմից ն նրա ծակոտկենությու-

նից:

Շրջակա միջավայրի գործոններից կերերի պահունակության վրա առավել ազդեցություն է թողնում ջերմաստիճանը: Ցածր ջերմաստիճանի ն կրիտիկականիցցածր խոնավությանպայմաններում պահպանելու դեպքում զգալիորեն մեծանում է անվտանգ պահպանումը: Ջերմային գործոնի վիթխարի նշանակությունը բացատրվում է նրանով, որ որակի վատացման հիմնական պատճառը միկրոֆլորայի ն հացապաշարների վնասատուների ակտիվ զարգացումն է: Համակցված կերերում տեղի ունեցող թթվեցմանպրոցեսները ինտենսիվորենեն ընթանում առավել բարձր դրական ջերմաստիճանիդեպքում: Համակցված կերերի միկրոֆլորան, ճնշող մեծամասնությամբ, կազմված է միկրոօրգանիզմներից,որոնք ապրում են հատիկային

զանգվածում:Դրանց է ընդհանուր թվաքանակը 1 գրամ կերում կարող գերազանցել հատիկայինզանգվածում պարունակվողին,քանի որ ռեցեպտուրայի մեջ ներարկում են այնպիսի մթերքներ, ինչպես թեփը ն խոտալյուրը, որոնք չափազանցհագեցած են միկրոօրգանիզմներով: Բոլոր տեսակի համակցված կերերը բարեպատեհ սննդային մի-

հան հատկապես բորբոսասնկերի ջավայր են շատ բակտերիաների մար: Բավականաչափքանակությամբխոնավությանառկայության

դեպքում (կրիտիկականի մակարդակին ն ավելի) ն դրական ջերմասարագոտիճանի (10-20 աստիճան ն բարձր) դեպքում բորբոսասնկերն ջերեն քանակությամբ բավականին րեն զարգանում ն արտադրում է դառնում: պատճառ հիմնական մություն, որն էլ ինքնատաքացման Հատիկավորն գրանուլացված կերերի բարձր ծակոտկենությունը(5658 տոկոս) ն (50-54 տոկոս) ապահովումէ օդի անհրաժեշտ պաշարներ, է նան թթվածին. որն անհրաժեշտ իսկ նրանում աերոբ սնկային ֆլորահամար: զարգացման յի

բակտերիաները ՝ատիկավոր համակցված կերերում շատ ավելի է Դա

բացատրվում գրանուլացման գրանուլային կերերում: պրոցեսում բավականինբարձր ջերմությանազդեցությամբ: ն փչացմանժամանակ էաՀամակցվածկերի ինքնատաքացման ն Բոլոր միջատները է միջատներին: տզերին պատկանում կան դեր ե այլն) հաջոփայտաբզեզը ալրակերը, տարածված (դրանցից առավել ղությամբ բազմանում են, նույնիսկ, ցածր խոնավությանպայմաններում: Դրանց զարգացումը սահմանափակողմիակ գործոնը, համակցէ (-10 աստիճանցածր): ված կերերում, ցածրացված ջերմաստիճանն բացառելու ն զարգացումը Համակցված կերերի մեջ վնասատուների է, միջոցառում կարնոր շատ արտադրանքըդրանցից պաշտպանելը անհնաէ, էլ երբեմն իսկ բարդ անչափ քանի որ դրա վարակազերծումը րին է: Համակցվածկերերը պահպանումեն ամբարներումկամ տարայում, այն էլ չոր պահեստներում(դրանցում, սովորաբար, օդի հարաբերական խոնավությունըչպետք է գերազանցի 70-75 տոկոս, առանց վնասատուներովվարակմաննախանշանների:Կույտի բարձրությունը կերերի խոնավությանմինչն 13 տոկոսիդեպքում, չպետք է գերազանցի 4, իսկ դրանիցբարձրի դեպքում - 2,5 մ: են Տարայում պահպանում ինչպես հատիկային,այնպես էլ գրանուլացված կերերը: Որպես տարա առավել տարածվածեն թոֆտ պարկերը: Պահեստներում դրանք դարսում են դարսակույտերով(ինչպես ալյուրի պահպանման ժամանակ), շարքերի բարձրությունը ոչ ավել 14մ: Պահպանմանտնողությունը 30 օրից ոչ ավելի: Համակցված կերերի պահպանման ժամանակ նրա վիճակի նկատմամբիրականացնումեն անհրաժեշտ դիտարկումներ:Չափում ն մեջ, որոեն ջերմաստիճանը պահեստում արտադրանքի զանգվածի են վավնասատուներով են նրա խոնավությունը:Բացահայտում շում են դարձնում ուշադրություն Կարնոր րակվածությաննախանշանները: հումքի բոլոր տեսակներիվրա: են, քան

Ստուգողականհարցեր ն առաջադրանքներ ..

.

-

Ի՞նչ է նշանակումհամակցվածկեր: Նշեք կերերիտեսակները: Ինչպիսի՞նէ կերերիարտադրության տեխնո լոգիան: Ինչո՞ւմ է կայանում կերերի փչացման ն որակի վատացճան պատճառները: Ինչպե՞սեն պահպանումհամակցված կերերը: :

Օգտագործված գրականության ցանկ է. Ո,3.

Օոքծրծոճհտ:1889ՇՇՐ88

ՃԵ

ՕաշոգուՕոն

ճ.Ը.

:

.

2.

3.ձ.

Ճոճրտո

ՅՇքոճ,

որում Ք ճքֆոու,

«ԱՀՈՈՈՐ»

հԼՕՇԲոձճ ՏՕ0Ը"

ՕՇԵՕՑԵւ

ՒԱՆԿՈԵԼԸ

ոքօտտոօրԸՊոՀէ

88թ70Փաւ,

ԸՇԽՇՒԱԼՕԻԾ

քքծոճու1965 3. Ը. Լ

Ճ.8. 4.

Ե.Ղ.

5.Ե.11Լ. Ճ. Ս.

3քօշոճն ո

Ոսշճքօդ

ԽՈՒՑ

հՈՕՇՐՈՑ

`

ԹՈՅՎՇԸՐ80

ոճը 0Փծո,

ԹՕՇՇՅՈԵՑՕ58Յ7ԱՆՐ

ալք

Օօ

օՓՇոճ,

"ԴԼՕՇՒՕՏՇաՄԸՆ

քճՇ01տու" 1977

ԽոքոօՓՇոճոՕՈԸ ԴԻՑ

«ուրու

ՒԼ/Ճ. 6.

Ճոթաոոօը

ռոթօժւ: հօթաուօՑ

Ց.)1.

38թ66ԲԱԵՐ:Շբթձու, ԽԼօՇԲոՏՃ ՃՐքօոքօրաոու՝ 1988

ՅՈԽՕՐ8Շ8

"՝

Ճուքուատուք

11.Փ. Ըօտօտ

ՃքճԹ:ԱՇ ոճքոօճոյ., ի1օՕՇԲո 1963

7. Ա...

ծ.

3.Ը.

Ֆ3//06թճւաճ տոթոօՓոոք «ՃՐքօոթօառոյոնր"

Խոշճուծ

Ճրճաոծուծ Էոքոօօու

"ԼԵ/Կ6ԲուՕ ւ

հԼ0Շ6ԲՏՃ

9. 5.

Ս,

Դ.ՓրածոՇո»ու

8.Ո,Ղատշոճռոն Ի.Ճձ.

Ւ.

հ, Լ.

ՆԵ. Լէ.

/Օ. Լ

ւց մյաօն

էումխօռ

յոճքօտ

օոօ68

ո

/օրՕի, ՝՝

ՃՐքօոթօեոտյո՝`

ՕՇոօտել Բ081«Շքթութօտճոռւ ՈթօյԹ/1108, հ1Շաւռտ 1982

ՈւՈՇՏԵՐ:

ՃքուճաՇ 7157թ, 10.04

`

36թոռ

Ք

36թԱՕՑԵՐ:

Ճ017106Շ"1978

հճթոօճաճոօ/Ը80 ԸԼԱ4Ճ,

հ1ՕԸԲԾՅ

Հոու

ուտ

ԾՕՇԸՇԵՃ035ԲՅրու

12. 11. Ի, ՈՏՆ

Ճ.Փ.

ԼԼ. Է.

13. ՒԷ.հլ.

«10110Խաքօ ԼլուֆՓքոռ

ու

"Ռօոօճ"

հննսոճըօոճ

Ճ.1Լ.

ԼԱլո՞Օե0

24.

ԽԼ,Նռ.

Հ ոօ

թշ

ԱՇք6քՇ6018ԲԸ 3Շքեռ,

հԼՇԸՀՈՀւ

"՝

ՃՕօՇ"

Ճքճւօոօ

Ը.Ճ.

"Լ.

(ըդ

ԽՈՇ

Ճա

Հան

շորԸ

ԽԼԾԸՏՑ4

`

29. մ1..Ճ.

Բ ԽՕԵՇՇքուքօոճոււը Հքուծոտն

26.

Դքոշոչ ո Շամ

հջքյսոռւ

Խ."Լ Խոյուօտ

1 ԴՇՃՈՕ0Ր8:1

ՃքԳԵՅԱԱԽԲ

ԸՇՈԵՇԽՕՃՕՏՈՑԸՐՑՇԽԱԲՍԸոքր

"Ճրքօոքօրատյար"

Խ160)

3Ըքոճ,

"66"

ՃքՁԵՇԱՒՇոնք օո,

«'10ՇՃՕՏԸԾ:ՈՆ

16. ԷԼ. 1. /ԽոօՇԽու

քոճ0ԿԱ"

ՃԽՇքՕՇՕՌ

ճ.Ը.Թ6ԿՇթ Խ.Է. Իօոսոթու

«Լ.

27.

Խ.էէ.

ԼՍոլօւօռ

17. Ը. էլ.

18.

8.Ը.

1ա10)08

28.

20.

(ոթատօմամ:Բը 06468071

Աա

ՂՇՃԵՕԱՕԽՑԼ ՇՇՈՇՀ08ոթ0)Մ/:10դ,

հ10ՇՔՅ:.

5ւօ

Ը 1Լ

Խֆոասօռ

21.

22.

հճոս:օ5

(ԽՈՎՇԵՀԾ

ԼԴ.

Ը.

օ6

Լ

ԼԱուտաօօԸտոն

1իոոտու

2ՕՇԸՇԼԵՃՕ58Յ/1Դ

29.

3Շթաւ

ած ո.

Ո Է

801068:

Ե5ԺՅու

խուր

ԽԼՕՇՏՈՑ

ՒԼ.Ը.

ՒԼ.ՆԼ

3).

30ԻՕՊՕՏԵՏԻԼ

«Լ.

1ՅԿՇՇՐՈՄ

"Թռւճաճտ ուշու"

5.Ճ.

ՂՇՏՕՇ20

Է

ՅՇք1ԱՆ Խ0Շոռճ

32.

ո Ցքճյ աճ ու տքոօՓյյւ, ԵՕՇՇՇՏԵՃ0423)Ա7՝

ո

Է.

ոՇքճքոծն01ատ

օռծօուծն,

Ճ.

ԷՕ 381718 ՇքթճոտՕՎԷԱԱ:

հԽնոթոօոաւ

Ըռոքժ/3ԾԱՇՑՀ

ոթու Հոճօթճոօքոռում

Սոռջառում

Մթոշժտո Շմոն

33.

«Ոիօ6:թւատ

«եԷԼ

Ի.Լ.

Է|Շոօոծ

ի.

Լ. ՃդծոՇքր

ձ.Փ. 5.21. Ճ. ե.

3ՇքԱՕՌԵԶւ հ ԽՅՇՀՍԱՎԱԵԽԼ

«ԱօԸ"

Փոս

1Օոր

«Փուոճ ուՇ47 ե 13008

ԲՄՈԵՐՄք,

թու

քճածումօ 36թոն, "«ԱՕՈՕԸ" 1968

1.0

61116 36թաու 1 ՂՕոճքօոծճ

ոԸքճքոծՕու, "ՈՀ"

ՀԱՅՈՑԻՕ`

010161,

հնսաքօո

ԿՈՇՈՕԸԸՇԵՒՄ,

ՕՎԱԵՅՑ ՇՂԱՐՃ

ՍՇՈՌԱՈւԼ

024116

Ճ.Ը.

8.Դ. լ...

30. Ճ.ՆԼ.

06ՕԱՇՀքՀԱ ՌԱոԱ,

"ԱՕՏօՇ" 197)

թուն

ԴՇ0108

ոՇքծքոճօոմւ

"Ճոթօոթօեոյու՝

Ք

ԸոքճոօվԱՒ:

էւ

ԽԼՇԿԱՄՅՅՒԹԾԼոքօած(Ը05 Աղծրօտ

ԸօոքՇուճէրմուծ ԵոքոօՓծյօ`

Խու

5.1.

Խ10Խօ1

284,

Լալքոճոօդ

լ.Ճ.

հ

ՃքՏԵՇԵԿՈ

Թօոտոու

5.ԽԼ.

3.8.

Խլճուքժոօօօտ

ԷԼ. էԼ. ՔօՀօդ

"ԱՇ"

ԽԼԾԸ:ու

19. 1...

ԷԼքճորտւ

Ճ0ՅԱ6ԼՒՍԼ

.

Ճ.՛Ի.

Փոտոօոօրո 1արոօՓօող, ՀԽՕ16Ը" 1979

Ծ8,

ՕղքՇրՇոճաւմւ

221ՎՇ(184

15. 1Օ. 800208

ԱՏԵոլթօյ14108.

ՇԲՅԵՇԲՕ2:03211Ը

.1ՇՀռռ

5.8.

1ա4ղ0Փաւ,

Ա00Ը"

«ԱԱՈօՇ" 1981

5.1. 14.

էլուռ

Է

36քու.

"006"

ՕոՕոՇէ,

ՂՇՃԱՕ-ՃԱԿԱՈՎՇՇՏԵՄ 5ՕԽՐԺ2ո,

ոճ

Օքոճումտճոա

յքՅ8ԻՕՊՕՈՑԸ

«քճաշու/

ւօութժյոօ

աթօՓճոք

ԽՈՎՇՇՐԱՅ

Ռոօյ/08

Ճրոնաքծյուօ

Ւ...

23.

ւ: ոօ Ըդթճծօա

ււ

1քօյ1/8708

:

ՇՇԱԵՇԻՕ:03411ՂՕՅձճքօոճ6ուլՇ

ԸՐՑՇԷԱՖՈւ

"ԱօոօՇ"

ոթօյ

Սոօհ,

ԻՇՃՈԾՈՕՐԵՆ)1016Շք8մքՕՑՑՒԱՒԵՐ:

10108.

Խ10«ու

01011608.ԿՈՇՏ

Խ

քաե,

6Ր0

34.

ՒԼ Է|. 1.ՕՏրոււաւ 21.1

Լ. չիօճոթճռճսն

35. Ն.Ա. Մայսուրյան Մ. Ի. Կուզնեցով Վ.Ն.

36. Լ.Լ.

Ն.Ա.

Ստեպանով

Հակոբյան Շափաղաթյան

Սոճուտ:

Ք

"ՈՕՕԸ"

016184.

ՇԸ

Բաժին 1

Բուսաբուծություն,

Դասընթացիընդհանուր հարցեր

Երնան 1977

ԳԼՈՒԽ

Ագրարայինաշխատանքի շուկան ն զբաղվածության բարձրացմանհիմնախնդիրները Հայաստանիգյուղական բնակավայրերում,

Երնան 1999 37.

Է...

ԽԱՇ

ԼԻ,

«Խճքյտ

Յ8. Ճ.)). 1.1.

Ի.)

ԵրոՕ64

Ղոթոշքյսու հոթ

1. ԼԱխքօոօդ

1Օ.8. լ...

Թ0ՈՕՇօդ

ԽԱ

ԱՑՕՑԱՈՎ

Խ1.||. օւ |/Օ.1. հաա:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԽԱՎՇԸՈՑՈ,

օմքօյ6ՈՇԱ8)Լ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ՆՊԱՏԱԿԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՈՐԱԿԻ ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄ

1. ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

ԴԵՄ՝ ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

2.ՊԱՅՔԱՐ ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՄԱՍԻՆ.........................

ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄ

2.Ճ.

հոթոօդ

ի...

ԷԱՅՈՒՕը

ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ստուգողականհարցեր ն առաջադրանքներ...

4. ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

աաա

նանն

Եքօոձո-ՂՇաաոՇո

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ ՈՐԱԿԻ ՈՐՄԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՈՐՈՇՈՒՄԸ........

ԵՎ ՍՏԱՆԴԱՐՏԱՑՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ................

1.ՆՈՐՄԱՎՈՐՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

2. ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ..................................

Յ. ԿՈՆԴԻՑԻԱՆԾՐ

աակա աաա աաա կաա կաաանաւա

4. ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՈՐԱԿԻ ՈՐՈՇՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Ստուգողական հարցեր ն առաջադրանքներ

(13106

ԳԼՈՒԽ

«ԽՕՕԸ"

ԲՈՎՇԸՑՀ

ՇԲո,

ՇԵՈԵՇԻՕՃ0388ՇՐո6ւոյ08 |1ք064Շուծք ՈՅՄՏԱ,

Հաք

Լ...

Ա

Աա

ասո

աաա

Լ...

"ՇԻՐԱ

ոօ:

ՈՂՇ Որքօո:Հ

ԲՃՈՆԸԼԵԼ

Է

ոթու Ճքձածուու,

"Խօ10ԸՇ" 1966

ԻՇՃԱՕՈՕԻՔՑ10016760թօգոօ8

06թ46040 1ՕՇՃՅՑ

41.

Յ

աաա

ո.

աաա

ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԳԻՏԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ......................................

1. ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՊԱՂՀՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

2. ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ...

Ստուգողականհարցեր ն առաջադրանքներ...

ա.

Լ...

40.

Յ

աաաաաաաանա

աան

Լ...

ԳԼՈՒԽ

հ162ՄՂԱՈՆթՈՒԵԼԸ

ոքճուճ

8Օ

ո

Ճթճաւծմուճ 36թեյմ,

Ճորքթօօուոծյ Ո

160751 01164181 ԲՏՎՇԸՐՈՑ 36թոմ, հ1ՕՇՃՅՑ,/ՃՐքօոթօռությներ

Լամ

Բաժին 2 Հատիկի որակի նկատմամբ ներկայացվողպահանջները

Գլ ՈՒԽ 4

ԳԱՏԻԿՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ

1. ՎԱՏԻԿՆԵՐԻ ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ԸՍՏ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԿԱԶՄԻ

2. ՎԱՏԻԿՆԵՐԻ ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ ԲԱՂԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ՄՏՆՈՂ ՆՅՈՒԹԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Ն 43

Լ...

Լ...

ւււ...

աաա

3. ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ

ՀԱՏԻԿՆԵՐԻ

աաա

աաա

Լ...

աաա

Ստուգողականհարցեր ն առաջադրանքներ... աաա,

մամա

ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ

ԲԱՂԱԴՐԱՄԱՍԵՐՈՒՄ

մանա

ԱԱ

Աաաա,

ՏԱՐԲԵՐ ապման

աւան

ԳԼՈՒԽ

Սսսսգողականհարցեր ն առաջադրանքներ...

ՏԱՐԲԵՐ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ, ԿԵՐԱՅԻՆ ԵՎ ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ ԵՎ ՍԵՐՄԱՅԻՆ ԽՄԲԱՔԱՆԱԿՆԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

1. ՈՐԱԿԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ ԱՆԱԼԻԶՆԵՐԻ

ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՀԱՋՈՐԴԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ..

2. ԹԱՐՄՈՒԹՅԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

Յ.ՅԱՏԻԿԱՅԻՆ

ԶԱՆԳՎԱԾԻ ՎԱՐԱԿՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՎՆԱՍՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՎԱՑԱՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐՈՎ.

4. ՀԱՏԻԿՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ ԽՈՆԱՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

5.ԱՂԲՈՏՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

(ԽԱՌՆՈՒՐԴՆԵՐԻ ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ)

ԵՎ ՍԱՎՄԱՆԱՓԱԿԻՉ ԿՈՆԴԻՑԻԱՆԵՐ

6.ԲԱԶԻՍԱՅԻՆ

աաա նանան

ուա

Լեն.

աաա

աաա 56

աայ

աաա

Լ...

եե

ւնա

Լ.Ն.

Ստուգողականհարցեր ն առաջադրանք

ե

Լն

"ԳԼՈՒԽ

Լ

աՆ

ՆՎ

աաա,

1. ԲՆԱՔԱՇՇ

ՎԱՏԻԿԱՅԻՆ ԶԱՆԳՎԱԾՈՒՄ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

1 ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ԺԱՄԿԵՏՆԵՐԸ

ԵՎ ՎԱՏԻԿՆԵՐԻ ԿԵՆՍՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸՆ

2.ՍԵՐՄԵՐԻ

ՀԱՍՈՒՆԱՑՈՒՄ

3 ՎԵՏԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔԱՅԻՆ

4 14ԱՏԻԿՆԵՐԻ (ՍԵՐՄԵՐԻ) ԾԼՈՒՄԸ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ.

ԿԵՆՍԱԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

5 ՍԻԿՐՈՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ

0 ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ

ԵՎ ՏԶԵՐԻ ԿԵՆՍԱԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

չ ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ ԶԱՆԳՎԱԾԻ

աան

Լո

աաա աաա

ե

աաա մատ աան

աաա

աաա

աաա»

աաա»

աա

ԻՆՔՆԱՏԱՔԱՑՈ

ՒՄԸ...

աաա

ա

Ստուգողական հարցեր ն առաջադրանքներ

Լեան

ԳԼՈՒԽ 10

ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ

ՈՐԱԿԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ....................................

աաա

Լեա

նա աաա աան

2. ԽՈՇՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՎԱՎԱՍԱՐԵՑՈՒՄ.

3. ԹԵՓՈՒԿԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՄԻՋՈՒԿԻ ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ...

4. էՆԴՈՍՊԵՐՄԻ

ՀԱՄԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

5. ԾԼՄԱՆ ԷՆԵՐԳԻԱ ԵՎ ԾԼՄԱՆ ԸՆԴՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Լ.Լ.

լնն. ւնն.

աաա

ւան

Ստուգողական հարցեր ն

ԼԼ...

առաջադրանքներ...

Լ...

ՑՈՐԵՆԻ ՀԱՏԻԿԻ ԱԼՐԱՂԱՑՄԱՆ ԵՎ ՀԱՑԱԹԽՄԱՆ

1. ՀԱՏԻԿԻ ՎԱՑԱԹԽՄԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

2. ՍՆՁԱՆԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ...

լն

ւա.

ԲԱՂԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

3.ՍՆՁԱՆԻ ՔԱՆԱԿԻ ԵՎ ՈՐԱԿԻ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

4. ՈւժԵՂ ԵՎ ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ ՑՈՐԵՆՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ..............................

5. ՎԱՏԻԿԻ ԱԼՐԱՂԱՑՄԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ...

6. ՄԱԿԱՐՈՆԱՅԻՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ.....................................

ԱՆՆ

Ստուգողականհարցեր ն առաջադրանքներ......................................................

ԵՎ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԶԱՆԳՎԱԾԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՌԵԺԻՄՆԵՐԸ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

2. ՀԱՏԻԿԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ՉՈՐ ՎԻԶԱԿՈՒՄ

Յ ՀԱՏԻԿԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ՉՈՐ ՎԻՃԱԿՈՒՄ...

4. ՊԱՀԵՍՏՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ՎԱՏԻԿԱՅԻՆ

1.ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

աաա

աաա»

Ստուգողականհարցեր ն առաջադրանքներ ԳԼՈՒԽ

աաա

աաա

աաա

աաա

ա

Սերմնային,պարենայինն կերայինհատիկիպահպանման տեսությունն ու պրակտիկան

աաաաաաւապաա

ԲԱՐՁՐԱՑՆՈՂ

ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ

ԶԱՆԳՎԱԾԻ ՊԱՀՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ...

1. ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ

ԶԱՆԳՎԱԾԻ ՄԱՔՐՈՒՄԸ ԽԱՌՆՈՒՐԴՆԵՐԻՑ

2. ՎԱՏԻԿԱՅԻՆ

ԶԱՆԳՎԱԾԻ ԱԿՏԻՎ ՕԴԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

3. ՀԱՏԻԿԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒՄԸ

ՀԱՑԱՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻՑ

4 ՀԱՏԻԿԻ ՏԵՂԱՎՈՐՈՒՄԸ ՊԱՀԵՍՏՆԵՐՈՒՄ

ԵՎ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐԸ

ա

2.ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ

ԶԱՆԳՎԱԾԻ

Լ.Ն

ԿԱԶՄԸ ԵՎՆՐԱ

ԲԱՂԱԴՐԱՏԱՐՐԵՐԻ

ԸԼԼԱ

ԶԱՆԳՎԱԾԻ

ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ...

ւ

ՕԲՅԵԿՏ..........

աաա

աաա

աաա

Հաաա

ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ.

աաա

ՀԱՏԻԿԱՖՈՆԴԻ

ՀԱՇՎԱՐԿՈՒՄԸ

Ստուգողականհարցեր ն Առաջադրանքներ.

5. ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ

ՆՐԱ

ապան149

կակասաակաաաաա

Լե

աաա

աաանաանաւատաաա

ԿԼՈՒԽ 12

ՅԱՑԻԿԻ ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՒՄԸ ԱԼՅՈՒՐԻ

Լ. ԱԼՑՈՒՐԻ ԵԼԸ ԵՎ ՍՈՐՏԵՐԸ.

Լ

2 ԱՂԱՑՍԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

Դ ԱԼՐԱԴԱՑ ԳՈՐԾԱՐԱՆՆԵՐԻ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ոա.

հ ԱԼԿՈՒՐԻ ՊԱՂՊԱՆՈՒՄԸ

Լ...

աաա

ՈՐՊԵՍ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ԶԱՆԳՎԱԾԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ՝

աաա

ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ

1.ՅԱՏԻԿԱՅԻՆ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

աաաաաաաաաանառն

ա

Բաժին3 Կստիկիե յուղասերմերիվերամշակմանհիմունքները

:

Բաժին 3

ԳԼՈՒԽ

աաա

Լա

ՎԱՏԻԿՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

աաա

ւՆ

աա

աաւամաա

աաա

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԸ.....................

«-»ծ9թ-.-.Լ.Լ.Լ.ԼէթԽԽԼՎԼՆւՆԼԼԼաա

աա

անկաւաւաջաայաա

յայ»

Ստուգողական հարցեր ն առաջադրանքներ.................................................... ԳԼՈՒԽ

4.

ԲԱՆՋԱՐԻ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ,

ՏԵՂԻ ԺԱՄԱՆԱԿ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ԵՎ ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԸ...

ՄԻԿՐՈԲԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

5. ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ, ՏԶԵՐԻ ԵՎ ՆԵՄԱՏՈԴՆԵՐԻ

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ ԵՎ ՄՐԳԵՐԻ ՊԱՀՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՎՐՍ

ՊԱՀՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

6.ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ, ԲԱՆՋԱՐԻ ԵՎ ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ՈՒՆԵՑՈՂ

աաա

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ՀԱՏԻԿԻ

ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՒՄԸ ՁԱՎԱՐԻ.

1 ՁԱՎԱՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ...

2. ՁԱՎԱՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԻ

ՍԽԵՄԱՆ

Յ. ՁԱՎԱՐԻ ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ...

4. ՁԱՎԱՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

են

Ն

ւ

Ա

Ա

Ա

աւ

Ա

Ն

ԵՎ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

աա աւն աւանաւն աւաԼ:166

ւե

Լ.Լ

Ն

Ա

ՆՆ

ՆԱՆԱՆ

Ա

ա

Ստուգողական հարցեր ն առաջադրանքներ

Ա

ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ...

7.

8. ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

9. ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԽՐԱՄԱՏՆԵՐՈՒՄ

ԼՆ

ՀԱՑԱԹԽՄԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ...

1. ՀԱՑԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ՆՆ

ԱՆ

Ա

Ա

Ա

ԱՆՆ

շՅԱՅԱԲՈՒԼԿԵՂԵՆԱՅԻՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

կապան

Յ. ՀԱՑԱԹԽՄԱՆ

անաջանուանաա

անա

ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

աանյաաաա

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ն

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ա

ւ

Ա

ւ

ԼԱԼ

ՂԱՂ

ԱՆԱՆ

ՏԻՊԵՐԸ...

ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ...

4. ՀԱՑԱԲՈՒԼԿԵՂԵՆԱՅԻՆ

Ստուգողականհարցեր ն առաջադրանքներ,

ԱՆԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ԱՆՆ

ԵՎ ՏԵՍԱԿԱՆԻՆ...

Հրո

աաաաաաաոան աաա աաա անա

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՍԵՐՄԵՐԻՑ ԲՈՒՍԱԿԱՆ ՅՈՒՂԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

1. ԲՈՒՍԱԿԱՆ ՅՈՒՂԵՐԻ ՍՏԱՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐ Ա

2. ԲՈՒՍԱԿԱՆ ՅՈՒՂԵՐԻ ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ...

Յ. ԲՈՒՍԱԿԱՆ ՅՈՒՂԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԹԱՓՈՆՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ

Ա

ՍՏԱՑԻՈՆԱՐ ՊԱՀԵՍՏՆԵՐՈՒՄ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ԳԱԶԱՅԻՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐՈՒՄ........231

11. ԲԱՆՋԱՐԻ ԵՎ ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ՆՈՐ ԲԵՐՔԻ ԸՆԴՈՒՆՄԱՆԸ...............

ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

12. ՊԱՀԵՍՏՆԵՐԻ

ՏԵՂԱՎՈՐՎԱԾ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՔԱՆԱԿԱ-ՈՐԱԿԱԿԱՆ

13. ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԸ...

նաաաաաաանյակաոա

աաա

ննա

Լ.Ն

ԳԼՈՒԽ

աաանաաաաարա

աաաա

նանան

աաա

հարցեր ն առաջադրանքներ Ստուգողական

աաւարաաաաա

ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՒՄԸ....................

ԵՎ ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

......,...237

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

2. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՈՐԱԿԻ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

ԵՎ ԱՂԱԾՈ ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄ.Ձ......................Ձ..........

3. ԹԹՎԵՑՎԱԾ

4. ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ՄԱՐԻՆԱՑՈՒՄ ԵՎ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՊԱՀԱԾՈՅԱՑՈՒՄ

ԽՑԱՆԱՓԱԿՎԱԾ

ՏԱՐԱՅՈՒՄ.................

5. ՊԱՀԱԾՈՅԱՑՈՒՄ

ՎԵՐՄԵՏԻԿՈՐԵՆ

6. ՊԱՀԱԾՈՅԱՑՈՒՄ

ՇԱՔԱՐՈՎ

7. ՀՅՈՒԹԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

մանանան,

8 ՍԱՌԵՑՈՒՄ

աաա 9, ՉՈՐ

10. ՕՍԼԱՅԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ,

1. ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ

ե

Ն Ա ՆՆ

Ս

.............ՆՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ...

նաւն

եանն

Ստուգողականհարցեր ն

առաջադր

Ս

ՆԱՆԱՆ.

ԱԱ

Աաաա

ւ...

ւ...

ԱՑՈՒՄ Վ...

ամաաաակաաաամաաակաաակաաաաաաաոնան

եեաշքլայաադաա

ամանակ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ...

եաառատաառաա»

Ստուգողական հարցեր ն առաջադրանքԱերՒւ ւ

բաժին արտոֆիլի, բանջարեղենի

ն

վերամշակումը

ԳԼՈՒԽ

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ

ն ՄՐԳԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԸ

ԵՎՄՐԳԵՐԸ

ՈՐՊԷՍ ՊԱՏԱՆՈՒ

ԱՅԱՍ

ԲՅԵԿՏ 2.

ԲԱՆՋԱՐԻ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ,

Յ. ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԵՎ ՄՐԳԵՐԻ

ԱԱ

ԱԱ

ՈՐՊԵՍ ԳԵՐԸ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ...

ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ

ԲԱՆՋԱՐԵՂԵՆԻ ԵՎ ՄՐԳԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԱԱԿ.

ԱՅՂ

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԵՎ ԿԵՆՍԱՔԻՄԻԱԿԱՆ

ՊՐՈՑԵՍՆ

ԱՈ

ԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱ

ԱԱԱ

ԱԱ

ԱԱԱԱԱ

Ղա.

ՎԱՂ

Աաաա

ՄՐԻ

ՇԱՔԱՐԻ ՃԱԿՆԴԵՂԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ...

2.

աաա

4 ԱՐՍԱՏԵՊՏՂԻՔԻՄԻԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ

ԱՐՍԱՏԱՊՏՂԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ`

Նանա

Լ

ՊԱՊԱՆՋՆԵՐԸ՞

9. ԱՐՍԱՑԱՊՏՂՈՒՄՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ

նաւն

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

Լ.Ն.

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԸ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿ.267

ԿԱԿՆԴԵՂԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ՍԱՌԵՑՎԱԾ

փՇԱակՐԻ: ՎԻ ԳԳ Ա

ՍԱխԱԱԱԱԱ ԱԹԱՒ»

ՇԱՔԱՐԻ ԿԵՐԱՑԻՆ

ՃԱԿՆԴԵՂԻ

հարցեր ն Ստուգողական

ւ...

ա Բաժին Շաքարի ճակնդեղիպահպանումըն վերամշակումը

մրգերի պահպանումը ը ն

1. ԿԱՐՏՈՖԻԼԸ.

աաա

աաա

ա

ւ...

Լ...

"ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

աաանյակաաարաաաաաա,

ՅՈՒՂԱՏՈՒ

ԳԼՈՒԽ

ԵՎ ՎԱՏԱՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ,

ԲԱՆՋԱՐԻ,

ՊՏՈՒՂՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ԼՆ

ԳԼՈՒԽ

աանաաաաջաաաա

աակ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՌԵԺԻՍՆԵՐԸ...................

ԲԱՆՋԱՐԻ ԵՎ ՊՏՂԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱՎՈՐՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԵՎ

ԼԱՅՆԱԿՈՒՅՏԵՐՈՒՄ

ԵՎ ԲԱՆՋԱՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ,

10.

ՈՐԱԿԻ ՎՐԱ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

առաջադրանքներ...

Լ.Վ

անասնա

ԳԼՈՒԽ

Ա.Ա. ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՃԱԿՆԴԵՂԱՇԱՔԱՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԻ

1. ՇԱՔԱՐԻ ճԱԿՆԴԵՂԻ

ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԱՄԱՌՈՏ ՍԽԵՄԱՆ

կաանկ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

2. ԿՏՈՐԱՇԱՔԱՐԻ

(ՌԱՖԻՆԱՏ)

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԹԱՓՈՒԿՆԵՐԸ

3. ճԱԿՆԴԵՂԱՇԱՔԱՐԻ

աաաաաաամա

եե.

աա

ե

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

աաա

Լո

Ստուգողական հարցեր ն առաջադրանքներ... ոա

ԳԼՈՒԽ

ականա

աաա

աակ աաա աաա աաա անա ւան աաա 281

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ

ՄԹԵՐՔՆԵՐԻ

ջ

ԵՎ ՎԵՐԱՄՇ ԱԿՄԱՆ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

ՄՇԱԿՈՒՄԸ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ԵՎ ՆԱԽՆԱԿԱՆ

ՈՐԱԿԻՆ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ

2. ԾԽԱԽՈՏԻ

ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՄԸ

ՖԵՐՄԵՆՏԱՑԻԱՆ

3. ԾԽԱԽՈՏԻ

Ստուգողական հարցերե առաջադրանքներ... ԾԽԱԽՈՏԻ

41. ՀՈՒՄՔԻ

աաա

եւե

աաա

ԳԼՈՒԽ

անան

ւա287 աան 288

ասաաաաաաաաա

, |

Գիրքը հրատարակվումէ ՀայկականԳյուղատնտնսական Ակադեմիայիպատվերով՝ Գյուղատնտեսական արեփոխումների րի աջանցության բարեփոխ աջակցութ) Ծ րագրերի միջոցներով: :

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՀԱՄԱԿՑՎԱԾ ԿԵՐԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

1. ԳԱՄԱԿՑՎԱԾ ԿԵՐԵՐԻ ԲՆՈՐՈՇՈՒՄԸ.

2. ԳԱՄԱԿՑՎԱԾ ԿԵՐԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ..............................

Յ. ՎՈՒՄՔԻ ԵՎ ՎԱՄԱԿՑՎԱԾ ԿԵՐԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

Ստուգողականհարցեր ն առաջադրանքներ...

ԼԼ

աաացաաաաարա

Օգտագործված գրականությանցանկ

մամա

իժ՛| Տարա ՐՀՀ՛ ԱՍՈՂԻԿ

«ԱՍՈՂԻԿ»

հրատարակչություն

Ստորագրվածէ տպագրության 28.08.2002թ. Տպագրությանեղանակը՝ռիզոգրաֆիա Ֆորմատ 60:84 1/16, Թուղթ օֆսեթ Պատվեր՝Իջ 184, Տպաքանակ՝500: Տպագրված է «ԱՍՈՂԻԿ» ԱՊԸ-ի տպարանում: Ք. Երնան, Ավան, Չարենցի թաղ. 9/22 Հեռ. 58.22.99, 40.49.82

Է-ոճ1:

քոու(Ձոծ(տ)Տ.8ոՂ

է

.