Բուսաբուծություն

ԱԱ

0ՏՈ-

Ս.

Ս.

ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՖ

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Երկրորդվերամշակվածե վերափոխված հրատարակություն

ե միջնակարգ Թույլատովածէ Հայկ. ՍՍՀ բարձոբագույն մասնագիտական կոթուկողմիցոբպեսուսումնականձեռնարկգյուղատնտեսական ինստիթյանմինիոտոության համաբ տուտիուսանողների

«ԼՈՒՅՍ»

ՀՐԱՏԱԲԱԿԶՈՒԹՅՈՒՆԾ

ԵՐԵՎԱՆ

են մշակվող բույսերի ժողոդաշտային պայմաններում Զեոնարկում շարաղրված

ն կենսաբանական առանձնրանց բուսաբանական նաճատկությունննըը, Հիմնական սորտերը, բերքատվության բարձրացմանմիջոցառումւղեղադրումըՀայկական ները, ինչպես նահ պերմնաբանության Հիմունքները: Սորտերի ՍՍՀ տարածքում ն նրանց մշակության Հարցերը քննարկելիս Ճիմբ է ընդունվել Հանրադոտիականությունը,Հողային ն կլիմայական ուրույն պայմանները: Կետության Գրքի երկրորդ Հրատարակությունում ընդգրկվաժ են հան գյուղատնտեսականկուլտուրաների նորադույն սորտերը, օդտադռրժվել են գիտության ն արտադրության նվա-

նշանակությունը, վրողատնտեսական

Ճումները:

Այն նախատեսվածէ գյուղատնտեսականինատիտուտների ուսանողների Համար

բնա

աաւյի

նաթ

բարձրացման ֆակուլանտների ունկնդիրների, ինչպեռ ճամար: Գրուքյան մասնագետների

նան

ն անի

գյուղատնանսական արտաչ

ՀԵՂԻՆԱԿԻԿՈՂՄԻՑ

ՍովետականՄիության կոմունիսւտռական կուսակցության

մագումարի կողմից

Հաստատված «ՍՍՀՄ

զարգացման 1926--1980 պաված է. ըատ

չա-

ժողովրդական տնտեսությա

քվականների ճիմնական ուղղություններում».

«Փյուղատնտեսության ճիմնական խնդիրն

դյուղատոնտեսական արտադրության ճետագա աճն

թյունը,

ու

ապաճովել

է մեծ

ամենայնի բարձրացնել երկրագործության

ն

կալյունու-

անառնա-

պաչության արդլունավետությունը՝ սննդանյութերի նկատմամբ բնակչության Գիտականխմբաղիր՝Մ.

Ա.

Գյուլխասյան

ն

ճումքի նկատմամբ արդլունաբերության պաճանչմունքներթ

ավելի լրիվ բավարարելու, գյուղատնտեսական արտադրանքի պետական անչճրաժեշյոռեզերվներ առեղծելու ճամար:

նախորդ ճնդամյակի «ամեմատությամբ դլուղատնոնսության

ար-

տարեկան միջին ծավալըմեծացնել14-տադրանքի չսրյուսդրության տ

Ք0Ո406.160

։ոռկոսով)»:

10-րդ ճնդամյակում դյուղատնտեսականարտադրանքի առանձին:

կարհորագույնտեսակների արտադրությանտարեկան միջին Համախառն բերքը ոետք է "առցվի ետնյալ չափերի. Պացաճատիկինը՝ 215-250 միլիոն տոննայի, բամբակինը՝ առնվազն 9 միլիոն տոննաՊԱ6Յ068Ա

ՃքմԱՇԸ Ճ16ԽՇՃաղք08ԱՎ

ՔՃՇՂԷԱԼՈՒՏՕՈԸ180Օ

Ա6ՕՅԼ 7381:6) (ոճ ՁքիլՑԱ

ԹոՐՇոթՇԼո0

«ՀԱՇ»,

Երօթշո1977 --

յի, շաքարի ճակնդեղինը՝95--98

միլիոն տոննայի:

Երկրագործությանառջն դրված խնդիրներն անքերի կատարելո: Համարանճրաժեշտ է, որ կոլտնտոեսություններն սովխոզները տբընտեսությունըվարեն Պաշվենկատորեն,ավելի լավ օգտագործեն «ողըչ ու

(լայնորեն տսրմատավորենաշխաուստար

մեքենայացումը, ամեն

պրոցեսների

«աժմալիրային

կերվ բարձրացնեն չողադործության

կուլտու.,,

ն բան,ղարգացնենՀանրային անասնարբուծությունը դրա ճամար ստեղ-

ժեն

կերի կյուն

բազա,

Հատիկ, միս, կաք,

բուրդ

ֆիլ, բանջարեղեն, միրգ նան

որպեսզի չայրենիքին տան ավելի ու

ն

շատ

ճացա-

բամբակ, վուշ, շաքարի ճակնդեղ, կարտո-

գյուղատնտեսականայլ մթերքներ:

Այս ըանդիրներիլուծման Հաջողությունը մեծ չափով կախված է կուլտուրաների բերքատվության բարձրագյուլատնանսաական

ցումից

Հեղինակընպատակ է ունեցել շարադրել դաշտային պայմաններում մշակվող բույսերի կենսաբանական ն մշակության առանձնաՀատկությունները,ճաշվի առնելով ՀայկականՍՍՀ դյուղատնտեսա-

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մարդի մշակության մեջ զտնվող բույանրն օղտագործում է որսննդի արդյունալես սնունդ, անասունների ճամար կեր ն թեթն բերության ճումբի աղբյուր: երկրաղործությունը չափազանց .ին պատմություն ունի Այն ն սկիզբ է առել անճիշելի ժամանակներից կալված է անխզելիորեն մարդու ղզործունեումյանն նյութական ժշակուլթի պարզացման ետ. երկրագործության ճնագույն երկրներ են՝ Հնդկառտանը, հրանը, Չինաստանը, Սիրիան,կիբանանը,Մեքսիկան,Պերուն, Բոլիվիան:Սովե-տական Միության տարածքում երկրադորժություն, ծազել է ղդեռնա քարն դարում: Հնաղույնօջախներիցեն Տաջիկստանը, Թուրքմենիան, Ուղբեկստանը, Հայաստանը, Ադրբեջանը, Վրաստանը, Հարավային ու

կան գոտիներիՀողակլիմայական պայմանները:

Ուկրաինան, Մոլղավիան:

Հայկական ՍՍՀ սաճմաններում՝ Շենգավիթի ն կարմիր բլուրի ոլեղումների ժամանակ ճայտնաբերվել են ցորհնի, դարու, բակլայի, սիսեռի, բունջութի սերմեր, որոնք ունեն մեր թվականությունից առաջ 4000 տարվա վաղեմություն: երկրագործությանոլատմության ամբողչ ժամանակաշրջանում բուսաբուծությունը մեծ դեր է խաղացել: Ամբողջաշրսարճում մշակվում են 1,46 միլիարդ ճեկտար գյուղատնտեսականկուլտուրաներ: Ալդ տարածության շուրջ 92 տոկոսը կենո26 տոռկոռր՝Ամերիկայում, Չե տոկոսը՝ Եվրոնացվածէ Ասիայում, տոկոսր՝՝ Աֆրիկայում ն Ավստրալիայում: քուղայում

կ

ՍովետականՄիությունում կենտրոնացված է ամբողջ աշխարճի ցորենի դանբատարածության27 տոկոսր (60,3 մլ 2երոար), գարու՝ Հ6 տոկոսը (31,1 մլ ճեկտար),աշորայի՝ Յ6 տոկոսը (9,8 մլ ճիկտար), կարտոֆիլի՝35 տոկոսը (8,0 մլ Հեկտար), բամբակենու՝ 8 տակոսը 44 տոկոս (3,55 մլ «նեկտարի (2,24 տմ Հեկտար),շարարի ճՃակնդեղի՝ թ. տվյալներով ծայկական ՍՍՀ-ում մշակվում է. աշնանա1924

ցան ցորեն՝ 92, գարնանացանցորեն՝

(որից ճաճար՝ 4), աշնանա5

գարի՝ 52, եգիպտացորեն՝16,3 (որից ճապան գարի՝ 8, գարնանացան տիկի ճամար՝ 0,8), կարտոֆիլ 18,6, ժխախոտ՝ 6,6. շաքարի ճակըն գեղ՝ 4,5, խորդենի՝ 1,5, բազմամյա խոտաբույսեր՝106, միամյա խոտաբույսեր՝ 41 ճազար Ճեկտար:

Աղյուսակ

.

-

ն մթերքնե ում (մլ. տոննա) ն մթերքների արտադրությունը նը ՍՍՀՄ-ում (մ. ճիմնական ԲուսաբուծականԲիմն 19275 Կենտրոնականվիճակագրական վարչության սովետին կից Մինիստրների (ըստ թվականի տվյալների) չ

Աղյուսակ1

թ.

(ըստ Մինիստրների սովետին կից Կենտրոնականվիճակագրականվարչության 1975 թվականի

Պաշտային կուլտուրաների ցանքատարածությունները ՍՍՀՄ-ում

տվյալների)

Հացաճատիկ

,

Ամբողջ ցանքատարածություն (մլ Հեկտար)

ՀԱ ալին բույանր

տեխնիկականբույսեր

Պարան աւցալին բույսեր Վերային բույսեր արտո

ն

15063

11072

բ

թ.

|

|

202,99

11,178

թ.

11553

ՍովետականՄիությունում դաշտային

թ.

| 206,65 |

| 11926 |

բ

) Արագոնի

որժարանային

թ.

9,1

63,18

1:49

13,73

Բանջարեղեն

216,5

12179

1:7

61,4

կայացումն

|

թ.

|

թ.

|

3,96 84:37

6,14

|

96:78

|

16,517 21,21

6,1 81:0 24,8

ավտոմատացումը, գյուղատնանսության բիմիացումն մելիորացումը։ Արագացնելգիտության, տեխնիկայի նվաճումների ե. առաջավոր փորձի ներդրումը: կատարելագործելգյուղատնտեսական արտադրությանկազմակերպման կառավարման ձները: Բարելավել դյուղատնտեսական արտադրության տեղաբաշխումը նկատի ունենալով երկրի լուրաբանչյուր շրջանի բնական պայմանների առավել ցիոնալ օգտագործումը: ու

ու

.

,

ու

պայմաններում մշակվող

ընդարձակումը զուգակցվելէ բույսերի պանքատարածությունների

ցանքերի կառուցվածքի զգալի փոփոխությունների ճետ, ավելացել է կարտոԿսռավել բնրքատու Ճացաբույսերի, տեխնիկական բույսերի, ն ֆիլի կերային բույսերի տեսակարար կշիռը: կոլոնտեսությունների ն պետավերելքի, Գյուղատնտնհսության բազայի ամրապնդման, վան տնտեսությունների նյութատեխնիկական դլուղատնտեսական պանքային տարածությունների կաոուցվածքի ն վերաբերյալ կուսակբույսերի մշակման ճարցերի կատարելագործման ցության հ կառավարության կողմից մշակված միջոցառումների կենսադգործումըպայմաններ ստեղծեցին բոաաբուծական մթերքների ար-

«ռադրությանավելացմանճամար: Բուսաբուծականմթերքների այժմյան մակարդակըդեռեա չի Ճամապատասխանում ժողովրդական տնտեսության պաճանչներին ն ճնարավորություններին: Ջիալիստական գյուղատնատնսության կուսակցության 117 ճաՍովետականՄիության կոմունիսւռական Ժազումարի կողմից ճաստատված«ՍՍՀՄ ժողովրդականտնտեսության թվականների Հիմնական ուղղություններում» զարգացման 19276--1980 ն անշեղորեն իխինտենսիվացնել գյուղաասված է. «ծետնողականորեն տնտեսական արտադրությունը,ամրապնդել նրա նյութատեխնիկական պրոցեսների Ճճամալիրային մեքեբազան: Ընդլայնել արտադրական սո-

կարտոֆիլ

13,0511748 ,06

1:57 1:41

18,08

.

թ.

95,63 | 12549 | 186.179 | 195,7 2:23| 458| 6489| 18,01 78,94 11,9

`

Բամբակ Շաքարի ճակնդեղ `

| 1960

ուա-

հ դարձնել երկրագործական անասնապաճականմթերքների որակի Ճետագա բարձրացմանը:

ուշադրություն Առանձնաճաւոուկ

ամծնայնթ ծրկրադորժությանմեջ կարնորագույն խնդիրն է՝ ըստ ավելացնել ճացաճատիկիարտադրությունը, բարձրացնել Պացաճատիկային տնտեսությանկայունությունը: Զգալիորեն բարելավել սերմնաբուծությունը Ապաճովել տեսակաՀւ

վոր սերմերի արտադրության ճետադա մասնագիտացումն ու Ճամակենտրոնացումը, սերմնաբուծության փոխադրումը արդյունաբերական ճիմքի վրա՝ Ճաշվի առնելով միջտնտեսականկոոպերացմանառավելու-

թյունները:

Խոշոր միջոցներ իրականացնել կերի կայուն բազա ստեղծելու Ճամար, այդ նպատակովլայնորեն օգտագործելով ճողերի մելիորացման մեծ կերի սպիճնարավորությունները։Ապաճովել անասնապաճության՝ տակուցիպաճանչջմունքների առավել լրիվ բավարարումը: Զգալիորեն ավելացնել կոպիտ ն Հյուցալի կերերի արտադրոն անփական անասուններ ունեքյունը՝ Հանրային անասնապաճության ցող կոլոնտնսականներե, բանվորների ծառայողների տնտեսուՌյուններիպաճանջմունքներըլիովին բավարարելու ճամար: Յուրաու

քանչյուր կոլտնանսությունում ճովագրականպաշարներ:

ու

սովխողում

ստեղծել կների

ասզաճովելդլուղատնանսական կուլտուրաների Աժքնուրեթ

քավության

աճ`

ապա-

բեր-

աչբի ընկնող դեր կատարեց:նրա «Մասնավորերկրազործությունջ (չնտաղույում տնվանվեղ «Դաշտային պայմաններում մշակվող բույսովորել են ազրոնոմների շատ սերունդներ: Դ. Ն. սերչ) դասագրբովվ տվնց, որ բուսաբուծուքյան խնդիրը կայանում Պոլո նիշնիկովը ցույց է աչն բանում, որ մշակության միջոցառումները պետք է Ճամաձայեցմած դինեն առտսնձինբույսերի սլաճանջների հ տուսնձնաՀչատկու-

Ճողերի բերրիությունը բարձրացնելու, արտադրու Թյան առաջավոր տեխնոլողիա արմատավորելու, Հանքային ն օրգանակուն ոլարարտանյութերը ոսցիոնալ օգտագործելու, Ճողերըլայնորեն թյունները «ճտ: մելիորացնելու, Ճակաէրողիականմիջոցառումներ անցկացնելու, սերմԲուսաբուծության, ճատկասվես մշակվող բույսերի կենսաբանունաբուծությունը բարելավելու, տիտադրության մեջ առավել բերքատու կարգաբանությանն աշխարճագրության արցերում Հակայասորանը ն ճիբրիղներներդնելու, Հիվանդություններից, վնասատունե-ԱԼՈ նրա կողմից նսլատակական ննրըդրում է կատարել ն. ի, Վավիլովը: բից մոլախուերից բույսերի սլաշասլանության միջոցառումների ժողովված բուսական կերողով ոնսուրսների ճամաշխարճային «ագիր ճամակարդիրականացնելու,բերքի կորուստները վերացնելու, ցանվաջոչժուն, մշակվող բույսերի աշխարչազրական ցանքերի ն պետաքատարածությունների կատարելագործելու, ճիշտ ցանկառուցվածքը գյուղատնանսության կլան սորտափորձարկումների կազմակերսումը քաշրջանառություններլուրացնելու միջոցով»: բերքատվության բարձրացման զործում «4սկայական նշաբույսերը որպես գիտություն ուսումնասիրում է դաշտա-չ Բուսաբուծությունը հացություն ունեցան: յին սլայմաններում մշակվող բույսերի բաղմաղանությունը, նրանց բուու

սաբանա-կենսաբանական առանձնաճատկությունների, աշխարճագրա-

կան տեղադրման ն շրջանացման ակզբունքները, բարձր, Հարամուն ռրակով բերք ստանալու ճամար

ռումները:

ու

ամննակատարելագործված ժիջոցա-

պատմությա

Վ. Ցակուշկինըսովետական բուսարուծության 10 մտավ որսլես դաշտային ոլայմաններում մշակվող բույսերից բարձրը ն կայուն բերք ստանալու ագրոնոմիական ճամալիրի մշակման ի.

ութումնասիրության ճեղինակ։ նրա «Բուսաբուծություն» դասագիրքը երկու անցամ ճրատարակվեցն թարգմանվեց արտասաճմանյան մի Գիտական բուսաբուծության զարգացման բարձր բերքի ստացման ժամանակակից տեսության ստեղծման շարբ լիզուներովւ: գործում մեծ նշանան. ն. կուլիշովը եգիսլտացորննին ցորենի էկոլոգիայի, ինչպես ունեն Ա. կ. կություն Տիմիրյազնը, Ի. Ա. Ստեբուտի, Դ. ն. Պրլանիշնինար ոնրմնաբանության գիտական ճիմունքների մշակման »արցերում կոմի, ն. հ. Վավիլովի, Ի. Վ, Յակուշկինի, ն. Ն. Կուլիշովի, Մ. Գ. Թուն. Ա. ենրդրում մտցրեց: արմեթուվոր մանյանի, Մայսուրյանիաշիւատություննենըը: Մ. 4. Թումանյանըն. ի. Վավիլովի ճանձնարարությամբ առաջիկ. Ա. Տիմիրյազնրճանդիսանում է ժամանակակից դիտական եր բաղմակողմանիորեն ուսումնասիրեց Հայաստանի կուլտուրական կենսաբանության ե բուսաբուծության դասականը, առաջին անգամ նյ ֆչորան, մեր ճանեց վիտական մեծ արժեք ներկայացնող գենոֆոնդը, տվեց գիտական բուսաբուծության ն երկրազործովյան ճարցերի խոր ձնեեր։ Սոբնորոշումը: կ. Ա. Տիմիրլաղենը դրում է. «Ոչ մի այլ գործունեությանհատնաբնրեքնոր տեսակներ, բազում տարատեսակներ ՍՍՀ անդամ տարածքում չայկական վետական Միությունում առաչին մէնջ չի սլաճանչվում ճաջողությանՀասնելու Համար այնոան տարբեր նա ձայտնաբերնեց վայրի ցորենի բնական բուսատներ, ուսումնասիրեց ոլայմանների կշռադատում, ոչ մի տեղ չի պաճանյցում այնպիսի բաղերանց բուսաբանական կազմը: Այղ ճայտնագցորժությունըխոշոր նշամակողմանի տվյալներ, ոչ մի տեղ միակողմանի տնսակետի մեծարուեակություն ճամար, իր վրա ճրավիրեց ոչ միայն ունեցավ գիտության մը չի կարող բերել այնպիսի լրոշոր ան"չաջողությունների, ինչես նրՍովետական Մրության, այլն աշխարձճի բուսաբան գիոնականների կբրազորժությանմեջը հ. Ա, Ստեբուտը մենծ ներդրում ուշադրությունը: կատարեց դյուղատնտեսության ն

ու

մի շարը "Հարցերիմշակման գործում: նրա «Դաշտային կուլտուրաների Հիմունքները ն լավացման միջոցառումները Ռուսաստանում» ուսումնական ձեռնարկը (1881) Հանդիսանում է ռուսական ագդրոնոմիական գիտության դասական երկր, որը մինչն Հիմա էլ արժեք է

ներկայացնում: Դ.

Ն.

բուսարուծության Պրյանիշնիկովը

զարգացման Հարցում

Բուսաբուծության դարզացման ասպարեզում լուրջ ներդրում է կատարելն. Ա. Մայսուրյանը, որն իր բեղմնավոր կյանքի 40 տարին ե. Ա. Տիմիրյազեի անվան գյուղատնտեսական ակամտնդծագործեց ղեմբայում: նրա «Բուսաբուծություն» լաբորատոր աշխատանքների ձեռնարկը (1982 Ք.) Հրատարակվեց վեց անդամ, թարգմանվեց ուկ-

բարներեն, լեճերեն, ռումիներեն, չինարեն

ն

չեխերեն լեզուներով:

արեդակի «կանաչլաբորատորիա», Բույսը,լինելով լուրաճատուկ է ածում օրվեր էներդիան աղատ ճառադայթային (կինետիկական) ն

դանականնյութերի՝ քաքնված (պոտենցիալ) էներգիայի,

որը

օ4-

պատկա

քր դուլմաններով, սրի ստեղծման ճամար բացառիկ դեր է նում մշակման մրջոցառումներին: Մշակվող բույսերի սլատմությունը անբաժան կերպով կապված է

նրանքժաղել ն կատարելազործվ մարդկային մշակույթի զարգացմանը զուդընթաց: Երկրագորժուքյան ճամակարգի, բույսերի մշակության ձների ն կանաչ բույսն է միայն օժտված նման ունակությամբ: միջավայրի պայմանների փոփոխության միջոցով մշակվող բույսերի մից Համադրված (սինթեզված) օրգանականնյութերը մարդկությանը ն մուռ զարգացել են այնպիսի ճատկություններ անասնապաճության ճամար որոնՃատկանիշներ, տալիսեն սննդի ճիմնական մթերքները, չեն նրանք այլնս նմանվում իրենց նախնիներին: ն ու ճամար յով ընոՀումք: Տարերային ա րդյունաբերության աննդի կեր թեթն իսկ ճետադայում գիտական րության, սելեկցիայի ստեղծավելի միջոցով 1000-ից դյուղատնտեսական, երկրագնդիվրա մշակվող վել է մշակովի բույսերի արժեքավոր տեսակների, ձների կ սորտերի դեկորատիվն դեղագործականբույսերից շուրջ 400-ըԸ Սովետական ունեն: ժնժ բազմազանություն, որն այժմ մարդկությունն ունի իր տրամադրուվայրի Միությունում տնտեսական կարնոր նշանակություն ն այժմ շնորճիվ էլ թյան տակ: ստացման տեսակների նոր բույսերի ընտելացման կամ այն բույսը Այս որքան չատ է ենթարկվել մշակության, այնէ։ այդ թիվը անընդճատ ավելանում է քան ավելի ինտենսիվ ընթացել նրա վերափոխումը, այնքան ավելի Բուսաբուծությունը կոչված է անընդճատընդարձակելու դաշտաէ դարձել տարբերությունը վայրի ն ննրմեջ խորն մշակվող բույսերի միմշակունյան կազմը, բույսերի մշակվող վին պայմաններում Ճ.Մշակության ջն։ ։լայմանների տնտեսության փոփոխությամբ ժողովրդական ձներ՝ գրավելով նոր տեսակներ բեն փոխվել են նան բուսական օրգանիզմներն ու նրանց պաճանջները: մար զանազան արտադրանքներստանալու նպատակներով: Գյուղաէ Մարդու կողմից այս կամ այն բույսի արդյունավետությանբարձզարգացման նպատակով անճրաժեշտ տնտեսության ետադա բայման ձգտումը ճասցրել է այն բանին, որ մարդու ճամար արժեք ճնարավորումշակման բույսերի ուսումնասիրել դյուղատնտեսական ճշտել յուրաՀանդիսացող բույսի այս կամ այն օրգանը խիստ փոխվել է (ճակնդեղի թյունները տարբեր Հողակլիմայականսլայմաններում, ուսումնասիրել չորմատի մեծացումը, նրա մեջ շաքարի քանակի շատացումը, արհաքանչյուր բույսի մշակման ճնարավոր տարածքները, որակվի ծաղկի սերմապտղիմեջ յուղի քանակի շատացումը, կարտոֆիլի պաարտադրանքի ստացված բնական գործոնների ազդեցությունը լարի ձնի լավացումը, բամբակենու թելի որակի լավացումը, ճացափուոխությանվրա: արտադրության բույսերի Հատիկիխոշորացումը ն այլն): Քուսաբուժությունը, որպես դյուղատնտեսության Բուսաբուծություն փորձարարականՀետազոտություններումճենբնադավառ, կազմված է դաշտավարություՀիժնական ու առաջատար վամ է ֆիզիկայի, ջիմիայի, բուսաբանության,բույսերի ֆիզիոլողզիապաողաբուբանջարաբուծությունից, նից, մարղագետնաբուժությունից, կ ծաղկամիչ դյուղատնտեսական օդերնութաբանության, Հողագիտության, անտառաբուծությունից գեծությունից,իխաղողագդործությունից, ննտիկայի, սելեկցիա-սերմնաբուծության, աղրոնոմիական կ կենսաբուծությունից: բանական քիմիայի, երկրագործության,էնտոմոլոդիայի, ֆիտոպաթոՔույար, Հողը, կլիման ն մարդու տնտնսական գործունեությունը գործունեության լողիայի, մեքենայացման, գյուղատնտեսական արտադրության էկոանընդճատ փոխաղարձ դտնվում են մշտական նուիկայի կազմակերպման կ գիտությանայլ ճյուղերի տվյալների վր: «իմնական օրենքը բույսի կյանքի «ամար կողմից: ԲուսաբուծությանարտադրությանՀիմնական միջոց

չազործվումէ

մարդու

Պանդիսացող Բույսի կող-

ճետ: մարդկությանպատմության նն

անխուսավե

ու

մեջ:

ու

ու

Բուսաբուծության անճրաժեշտբոլոր պայմանների կամ գործոնների (լույս, ջերմություն, ճՃամազորությունն ու անփոոննդային տարրեր) օդ, Խոնավություն,

է: խարինելիությունն Քերքի քանակըորոշվում

մշակվողտեսակի, սորտի առանձնանյութերսինօրգանական արդյունավետությամբ, ճատկություններով, է

կամ այն չաթեզելու Համար արնի ճառազայքային էներգիան այս ինչոլնս ընդունակությամբ, նան կյանփով ավելի շատ օդտադործելու

ռերոռրեն Բուսաբուծությունը

կապված

է

անասնաբուծության

Ֆետ:Բուսաբուծության կարնոր առանձնաճատկությունն այն

է,

որ

դաշտային պայմաններում մշակվող բույսերից ստացված արտադրանՔի ընդշանուր 00-ը կարելի է օղդտոաքանակի մոտավորավես 30--50 գործել որպես պարեն կամ արդյունաբերության Ճումքի աղբյուր (ճատիկ, սնրմ, թել, արմատ, պալար ն այլն): Բերքի զգալի մասը (խոտ, ծՓղուռ, մռեղ, երեր, խտացրած, կանաչ ն ճյութալի կերեր ն այլն)

00-ը: ձացաճատիկայինբույսերի միջին բնրքաւտվուդեպքում (շուրջ 12 գ/6) ֆոտոսինթեզի ճամար արհի ճառադայըն 00-ին չի դեէներգիայի օգտագործման դործակիցը 0յ6--0,8 քային Հետնապես, դյուղատնտեսական բույսերի բեներքատվուեն: ճակալական րյանՀեւաղռաբարձրացման ոռնզերվնեհրը Ագրոնոմիականգիտուքյունը կուտակել է անճրաժեշտ դիտելիքկուլներ, որսդեսգիմեժ ճշտությամբ ծրագրավորվեն լուրաքանչլուր ճամալիր պայմաններ ճամար նորման, (պարարտանյութերի տուրայի ն ռեժիմը ւլաշարները, կանքի խտությունը,ժամկեւտորն խոնավության խորությունը )՝ ճանձնարարվածմակարդակի բերք աճեցնելու ճամար, տվյալ սորտի կենսաբանականառանձնաճակությունառնելով Հաշվի ն բնական պայմանները: ները կոնկրեւո Բերբատվությանճետադա բարձրացումը կախված է լինելու բույկան միացությունների բաղադրության մեջ: սի ֆոտոսինթետիկ դործունեության լավացման, ֆուտոսինքետիկ ակէ է, չոորոշակի կարելի 0 կլանման ինչպես չայտնի բերքի մեջ կուղզործոններն, Հողային տիվ ոադիացիայի ավելի քան 2--Ց ն փով կարդավորել մելիորատիվ, ադրոքիմիական ագրուռեխնիկականտակման ընդունակությունից։ Այս ույժ կարեոր պրոբլեմի լուծման միջոցառումների օգնությամբ: հնչ վերաբերում է տիեզնրական ն մրթՀիմնական ուղին նոր, բարձը բերքատու սորտերի ու ճիբրիդների ունենան բարձրֆոտոսինթետիկ արնի ճառագայթայինէներգիային,օդի դործունեություն: ցումն է, որոնք նոլորտայինդործոններին՝

կենդանիների կողմից վերածվում են մսի, կաթի, լուղի, բրդի, ձվի հ այլն: Որպես կեր օգտագործվում են նան շաքարի, օսլայի, սպիրութորման, ձեթի ն այլ արդյունաբերական արտադրությունների թափուկները: Հչետնաբար անասնաբուծության զարգացման մակարդակը : էն ե նրւս մընրատվությունը սերտորեն կասլված բուսաբուծության " զարգացմանմակարդակի ճետ: Անասնաբուծության թափուկները (դոչ մաղբ) բուսաբուծության մեջ օգտագործվում են միաժամանակ որչ. : լես պարարտանյութ: պայմաններում բերքատվության մակարդակը " Արսռադրության ասլաովվածությամբ որոշվում է առաջին ճերթքինմշակվող բույսի աղոտով, ֆոսֆորով, խոնավությունով ն ճանքային սննդանյութերով՝ կալիումով, մագնիղիումով, ծծումբով նե այլ տարընրով, որոնք մրտնումեն սպիտակուցների, ածխաջրերի, վիտամինների ն այլ օրգանա

ի

(ՖԱՌ) 5--6

-

բազանցում:

ու

ստա-

դլուղատնտեսության բոլոր ածխաթթու դազին, ապա դոտիներում՝ են բավարար քանակությամբ, ճաճախ էլ չափից ավեդրանք գտնվում կայուն բերք բույսերից բարձր Լե' Հեւլռնապես, դյուղատնտեսական ստանալու ճվոմնահանսլայմանն այն է, որոլեսզի ճողում զւնվող խոնավությունը ն սննդանյութերը լրիվ չափով բավարարեն բույախ սյաու

ճանջները:

Հողի բերրիությունը պայմանավորող Հիմնական դործոնների

օգ-

«ողի անբարենդաստ ֆիզիկատագործմանը ճաճախ արդելակում կան Հճատկությունները՝ոչ բավարար օղաքափանց, քքու կամ աղաԲույսի կողմից կալած լինելը, ինչպես նան մոլախուվածությունը: կարեոր պատոոչ դործոնների օ գտաղործման արդյունավեո կյանքի նան Հիվանդուդառկող, բերքատու, բիչ ճառներից պետք է Ճամարել սորտերի մշակումը: չունեցող թյունների նկատմամբ դիմացկունություն նան Բերքի չափը սա.մանափակող կլիմայական գործոններից է անսառնամանիք ժամանակշրջանի հ մշակվող սորտի վնգետատաբ, ցիայի շրջանի տնողության միջն եղաժ անչամասլատասխանությունը, հ անճայվառսար ինչպես նան մթնոլորտային տեղումների քանակը են

բաշխվածությունը:

ուսումնասիրություններըասվացուՎերջին տարիների բազմաթիվ բույսերիժամանակակից բարձր բերցումեն, որ դյուղատնտեսական նն օգքատուսորանրը մշակման նալաստավորոլայմաններումկարող ֆոտոսինքետիկ ակտիվ ոադիացիաաադգործելն բերքի մեջ կուտակել

բույսի մշակության տեխնոլոգիայի դնրը, որի օդնությամբ կստեղժվենբույսի աճի, զարգացման ն բերքի ձնավորման այնդործոնները աիսի պայմաններ, երբ միջավայրի կարգավորող բոլոր ն կողմից նրանցից յուրաքանչյուրը բույսի Կավասարակչովածկլինեն կօզտադործվի լիակատար չափով: Միայն բնական սլայմանների խոր ուսումնասիրուցյամբ, տվյալ պայմանները այս կամ այն բույսի պաուանջների շճամապատասխանության առտիճանի այրոնաբերմամբ, ինչոլես հան բարձր կայուն բերքի ստացումը արգելակող բնական գործոնների Հայտնաբերմամբ կարելի կլինի կոնկրետ պայմաններում արելվող բույսի ճամար մշակել առավելկատարելագործված հ տրնտնսազես առավելնալատակաճարմարմիջոցառումների ճամակարդը: Այսպիսով, բուսաբուծությունը գիտություն է գաշտային պայմանհերում մշակվող բույսերի մասին, այն ուսումնասիրում Լ այդ բույսեր մշակուքյան ժողովրդատնտեսականնշանակությունը, կիրառվող ավրոտեխանիկայի ոլայմաններում այս կամ այն բույսի արդյունավեչ տությունը, դաշտային կուլտուրաների աշխարճազրական տեզադրրչան հ շրջանացման սկզբունքները, Ճետաղզոտում է մշակվող բույսերի հ ատանձնաճատկուէկոլոգիական բուսաբանական, կենսաբանական ն րյունները մշակում նրանց պաճանջներիբավարարման (ադրոտեխՄեծ

է նան

ու

նեկականՀամակարգի) դիտական ուղիները: Բուսաբուծությունը ուսումնասիրում է նան այդ բույսերը մոլախոտերից, ճեվանդությունԽերիը

ու

վնասատուննրիը սլաշտսյանելու ագրոտեխնիկականմիջոցա-

ռումները,ստացված արտադրանքի որակի բարձրացման, ինքնարժե-

մի շարք կուլտուրաներից (ծձխան ստացված արտադրանքինախնախոտ, կտավատ, կարտոֆիլ այլն) կան վերամշակման պաճպանման ճարցերը: Բուսաբուժությունը դիալեկտիկական մատերիալիզմի դիրքերից ելնելով միայն կարող է երնան ճանել ե Ճիշտ բացատրել դաշտային կուլտուրաներիցբարձր բեիբի ատացմանկ արտադրանքիորակի բարձրացման օրինաչամիությունները: Գիտականբուսաբուծության ճաջող զարգացման ն նրա առջե դիրված խնդիրների ճիշտ լուծման ճամար կարնոր են ինչպես կուլոուրական բույսերի ճանաչումը ե նրանց պաճանջներիբավարարման «րմտությունը, այնպես էլ այդ «արցերի լուծման տնտնսապես ավելի ն դործուն ուղիների լավ իմացությունը: ձեռնտու Բույսը ն նրա կյանքի անճրաժեշտ պայմանները կազմում են մեկ միասնություն,Այդ միասնության ճիմքը նյութերի փոլանակությունն է բույսի ն միջավայրի միջն: Բույոի ողջ գործունեությունը ն փուվիովխությունները բխում են նյութերի փոխանակությունիկը,որով որոշվում է քի իչեցման ուղիները, ինչպես նան ու

նրւսղարգացումը:

Քուսւսբուծության վերջնական նսլատակն է լուրաքանչյուր «եկտարիը նվազագույն ծախսումներով ստանալ առավելագույն քանակությամբ բուսական արտադրանք: Գյուղատնտեսականկուլտուրաների բերքը մարդու աղղնցությամբ բույսի ն միջավայրի փոխճարարեբության արդյունք է: Հայտնիէ, որ գյուղատնտեսականկուլտուրաներից բարձր բերբկարելի է ստանալ միայն այնդեպքում, երբ մշակվող բույսն առլառովծայտնիէ նան այն, միաժամանակ, ված է կյանքի բոլոր դործոններով կախված որ յուրաքանչյուր առանձին դործոնի արդյունավետությունը է այն բանից» ն

ցած

բոլոր

չսլդ

բույսը

դործոններով:

որքանով

է ավ աճ

ովա

ծ

կյանքի

մնա-

որակը կախված է այն բանից, (ե մարդն ինչ Բերքի քանակն լավ չափով է բավարարել բույսի կյանքի պաճանջները: Որբան բույսը այնքան է ապաճովված ոննդանյութերով, ջրով ն այլ ղզործոններով, նրա ֆոտոսինթեղը ն այնքան բարձր է ինտենսիվ է տեղի ունենում լինում նրա պտղաբերության մակարդակը: Ագրոտեանիկականժիչոբարձր որակով կիրառեցառումների ողջ ճամակարգը ժամանակին ու

ու

Լ»

միջոցով Հնարավոր ե անընդատ

դյուղատնոնասկան՝ բարձրացնել

ստանալ որակականբարձր բերքատվույունը, կուլտուրաների

նբշնծրով կայուն բերք:

ցուցա

Գյուղատնոնսականկուլտուրաների բնրքատվույյան բարձրացուփեժ մը միաժամանակ նոլաստում է վարնհլաշերտում քանակությամբ

օրգանականղանգմածի կուտակմանը, ճետնապեսնան Ճճողի բերրիուքյան բարձրացմանը: Որքան զյուղատնատնսական կովտուրաներիբերբարձր է, այնքան ավելիարագ քատվությումնը է բարձրանում Ճճողի բերրիությունը,որն իր «երթին նպաստում է ճաջորդ կուլտուրայի բերքատվուխյանբարձրացմանը, Աճա այսպիսի փոխադարձկապ դոլություն ունի դլուղատնտծսականկուլտուրաների մուլբերքատվության կարդակին ճողի բերրիության միջեւ Տարբեր բնական պայմաններում մշակվող բույսերի կենսաբանական ն ագրոտեխնիկական առանձնաճատկությունների ուսումնառի-չ րումր կենսագործվում է ճետազոտության տարբեր մեթոդների օգնուքյամբ: Բուսաբուծության ասպարեզում կիրառվում են դաշտային | վեգետացիոնմերողները: Դաշտային մժեթոդիտարատնսակներիցէն լաբորատոր-դաշտային ն արտադրական փորձերը: կաբորատոր-դա տային, ինչպես նան վեղետացիոն փորձերի ընթացքում բույսերը առեջվում են բնական պայմաններիցտարբեր, այս կամ այն չափով արչեստական միջավայրում Արտադրական փորձերի Հանդիսանում հն ճետազոտման ավարտման փուլը, դրվում են հում կամ

կոլտնատեսություննե Այդ փորձերը Ճնարավորություն են սովխողներում: ալիս

որոշելու այս կամ այն բույսի կամ առաջարկվող միջոցառումների աղրոտեխնիկականն տնտեսականնշանակությունը: Արտադրական փորձերի նշանակությունըառանձնապեսմեծ է յուրաքանչյուր կոլտնտեսոմյան կամ սովխոզի կոնկրետ պայմաններում զիտական Հառտատությունների կողմից Հանձնարարվող ագրոմիջոցառումների,

ինչպես

ն կուլտուրաների սորտերի Այդ փորդնաճատման տեսակետից: են ձերի

նան

ընթացքում Ճաշվի

առնվում բույսի

աճման

ու

առանձնաճատկությունները, սննդանյութերի մուտքը, արդլունավետությունը: բերքի ն այլն: դյունավետությունը

տանակն ու

զարդացման

ֆոտոսինթեզի տնտնաական որակը, ար-

Իաշտային պայմաններումմշակվողգյողատնտեսանան բույսերի ղասակառգումը: ծագման ժամանակաշրջանիցսկրերկրագործության

ոո

գյուղատնտեսական

շատ

բույսեր մարդու կողմից

այն աստի-

որ շատ ձնափոխվել, ճաճախ դժվարությամբ են եմանվում իրենց վայրի նախնիներին: շաքարի ճակնդեղը երկամժամանակակից ճյւսն

քո

են

Քար:

է ն արմատում

կուտակում է 204 ն ավելին վայրի ճակնդեղըեղել միամյա ն պարունակել է

Բույս

դրո

է

չաքար,

5-6

ժինչչա-

Դաշտային պայմաններում մշակվող կարնորադույն բույանրի թի-

Վո շուիջ

է:

նկատիունենալով, որ դրանք իրարից տարբերվում են կննսաբանական առանձնաճատկություններով,

Բուսաբանական

ատացված

ու

արտադրանքի բաղզմաղանությամբ, ցանքաշրջանառությա

մշակման առանձնաճատկություններով,մեքենան բերքաճավաքման եղանակով, դժվար է նրանց աստիճանով ացման աճախ դժվար է տարբերել խմբեճիշտ ձնով դասակարգել Շատ րի մեջ ընդգրկված կուլտուրաներն րոտ օգտադորժմաննաասոսկների, քանի որ որոշ բույսերից տացված արտադրանքը տարբեր նոլատակների է ծառայում (գարու ճատիկի օդտադորժվում է որպես ճաց, ձավար, կեր ն ճումք զարեջրի ճամար, եգիտացորենը սպլարնենային, կեն-. ն թելատու. րային ն տեխնիկականկուլտուրա է, կուսվատը՝ յուղատու ն սիլոսային կուլտուրա ն այլն): կուլտուրա: արնածաղիկը՝լուղատու պայմաններում մշակվող բույսերի ընդճանուր աղզրոԴաշտային նոմիական դասակարգումը կառուցվաժ է տարբեր սկզբունքներով: Բլոմելերր (1885) բույսերը բաժանում է ըստ մշակուցյան նպատակի, առանձնացնելովերեք խումբ՝ պարենային, տեխնիկական ն կերա-` ին: հ. Մ. Ստեբուոր (1881) բույսերի դասակարգումը կառուցել է ըստ մշակման եղանակի, բաժանելով՝ ցելալին, ղաշտային ն մարդա-

մեջ տեղադրման

2.

ու

Սնրարբույանր

|

1.

Հատիկային բույսեր

1.

1. Հ. 3.

4.

Սովորական Հացաբույսեր

գարի,

նգիպտացորեն, կորեկ, բրինձ»

Այլ ճացաբույսեր

Հնդկացորեն

սեր

ան

Հատիկա-ընդեղեն1

ուլ-

"1

սորզու

| 5. ն.

մ՛ավխոլոռ» `

լ

Ցուղատուննբ

«ծ-ծ.

մանանել, սօրուկ,

էնուկ/լ

տզկանեի, խաշխաչ,ղաշ խա կտավատ, պերիլա,

յու-:

խորդշնի,՝ դատուկտավատ, անիսոն,

Յ.

4.

5.

ի

թ

այլն

գինձ,

դաղձ

ե

Թելատուներ

--

քճլատու կտա-: բամբակենի, վատ, կաննվ, կենա,

Արմատապտուղներ

կերի շաքարիճակնդեղ,

Պալարապտուղնեթ

նարկուռիկ բույսեր

,

մամյաներ

ջուք

ճա-:

կրեդեց, դոնգեղ, կերի չաղգամ, կերի գազար կարտոֆիլ, գետնախնձոր ն մախորկա ՇՕխախոտ

-

Բուսաբուծություն

եախու ժիտեյակ, անթիստ ռայգրասներ

ցորն

ոգնաղխուտ,

ամյաներ Կքրի բոստանային

կնրային նոր կուլտու-

բաներ

զնտնանույ, լոբի սոյա, Լյուսին հ այլն դաթի ժաղիկ| Արնաձծազիկ, բակլա,

|

Դաշտավլուկազգի մի- Սուդանիխոտ,

չումիղա

Ռլոո,սիսնեու ոս,

կշառվուտ.

4,

ռու

կորեկանմանճացաբույ-

ն

Քակլազգի միամյաներՎիկ, շամբալա, սհրադե

վար-

աշորա,

ՀԱ

3.

կուլթուրա

ա

Առվույտ, կորնգան, երերնո

Դաղտավուկավգի րազ-

դետնային: Դ. ն. Պրյանիշնիկովը (1894) կիրառնլ է «ճամակարդգային խմբավորում, ճամատեղելով մշակման նպատակը ն եղանակը: ի. Դ. Պոդղզորնին (1952) դասակարգում է ըստ նշանակության, առանձնացկերային ն բոստանային, լուրանելով՝ ճատիկալին, տեթանիկական, քանչյուրն իր Ճճերքինբաժանելով ենքախմբերի: Սույն ձեռնարկում դաշտայինկուլտուրաներըխմբավորված նն ճետեյալ ձնով. ենթախումբ

ներ

2.

|

Խումբ

Բակլազգի բազմամյա-|

միամյա երեքնուկ մոգար

ների

դղում,

դգմիկ,

ն

ալ

կեր

արխ իֆերը ժելե, ձմերուկ

իո,

ցոր

նե այն

Ժա

ճատիկակն

ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐ

Հացաբույսերըժողովրդական տնտեսունյան

հ նշանակություն շուրջ

Կց-լո

դրավում

են

մեջ

ունեն մ

կարնոր

ու

|

| :

|

Տ5|Հ|

|

-

Տ

ա

| |

ը

լ

Հ

|

|3:0

|

վերջին տարիներին առավել արժեքա-

որ

րաների առավել բերքատու

կովտուրաներով փոխարինումը Հնարավո-

թություն տվեցին մեր երկրում զղալիորեն բարձրացնելու Հճացաճատիկի «աւմախառնբերքըո

Աղյուսուկ

Հացաճատիկիտարեկան միջին ճամախառն բերբը ՍովետականՄիությունում հնգամյակների Հոակակեոր ւ

7-րդ

|

ոնեա

Հառմախառն բե

թթ.

8-րդ

թը.

| 9-ր

10-ր

ըստ

դ

քք. քր. |/971--1925 |1916--1980 |

ի

| |

7,5 167,5

130.2

215.---

Ալէ

՝

՝

որոշմամբ 10-րդ Հնեդամ Ճամադումարի յակում տարեկան 215--220 միլիոն տոննա Հացաճատիկ ստանալուն ղուգընթաց անրաժեշտ է զգալիորեն ավելացնելուժեղ ն կարծր ցորենների,,.

ՍՄեԿ

(եսխմբում ընդզրկված են

ՀՀՀ

Տ

տալիս,

աշորայի, «նդկացորենի, կորեկի ն բրնձի արտադրությունը, ընդլայնել նգիպտացորենի,գարու, ն վարսակի, բակլազղի այ «ճատիկային կուլտուրաների ցանքերը ն ավելացնել դրանց ճամախաոռն բերքը, արաղացնել մելիորացված ռճողերումառրանքային Պացաճատիկի ձրաշխավորված արտաղրության խոշոր գոտիներ ատեղծելու աշխատանքները, զգալիորեն ընդլայնել Հատիկացու հդիպտացորենիարաադրությունը ոռոդելի Հճողերում:

Հատիկային կուլտուրաները բաժանվում են չորս ենթախմբի: 1. Սովորական ճացաբույսեր.-- սյառտկանում նն դաշտավլուկաղգիների (ճացազգիների) ՔՕՀԸՇՈ6 (Օւոտլոօճ6) ընտանիքին: Այա են-

Այդ թվում

:

Յ

:

են

ն

աշխարի ցանքատարածությունների

ՍովետականՄխության կոմունիստական կուսակցության 141 Համագումարի որոշումներում շարաղրված միջոցառումների կիրառումը տվել երկրում ատեղծել դյուղատնտեսական կովւլՀնարավորություն սուրաների ն առաջին "ներքին «ացաճատիկի կայուն բազա ն աղա ճովեց բարձր նրաշխավորվածբերքի ստացումը: Աղյուսակ 3 Հատիկային կուլտուրաների ցանքատարածությունների կառուցվածքը Սովետական Միությունում (ըստ ՍՍՀՄ Մինիստրների սովետին կից Կենտրոնականվիճակագրական վարչության 1925 թ. տվյալների)

ԱՅ» ՀՅ

Տար-Հ:3 Յ

Յ5

-Տ

ԵՏՏ |ՏՅՏ ՀԵՏ |ՀՅ|Հ ՏՀՏ ՀՀՀ» ` Հ | 325Տ 5 | : Հ ՀՏՀ ՀՊՏՀ | 110.7 143 26,0| 53,1 Ց,ց Ե 20.2 8,3 2,0 6,3 119518:5 16210:0ի լւ 9.2 19 5.7 |014 | 5.1 | 1272 | 18:65| 417 | 9:9|4:0 1311 | || | ցույց Թվերը

վոր կուլտուրաների՝ ցորենի, բրնձի, դարու, ճատիկարնդեղենների են: ղդալիչասիով ցանքատարածությունները ավելացել

Խամ խուլան Հողերի յուրացումը, ճացաբույսերի ցանքատարբածություններիկառուցվածքիվերանայումը, ցածր բերքատու կուլտուու

ոտ:

պորենը, դարին, աշորան

Սովորական

ն

վարսակը:

ճայաբույսերն ունեն տետեյալ բնորոշ ՃատկանիշնեՀատիկն ունի ակոսիկ ն փուփուլիկ (բացառություն են կազմում ցորենը հ դարին ծլման ժամանակառաջանում ե )։ Հատիկի

արծ

մի քանի արմատիկներ,որոնց թիվը կախված է սաղմնային ցեղից ն ոորոմայրի պայմաններից Սաղկափրլրությունը Հասկ է (ցորնն, զա-

բիչ աշորա) կամ ճուրան (վարսակ): Հասկիկների վերեի ծաղիկներն. անդթուղ են կամ Հետղարգացաժ: են գասնամեջ Է: Հանդես Ծղոտռը իս աշնանացան լ պարնանացանձյնրով: երկար օրվա բույսեր ե: Չնրժության նկատմամբ ավելի սլակաս ռոլաճանջկոտեն, իսկ խոնա ձուլ լան նկատմումբ են, քան կորեկանմուն ճալավելիսլաճանջկուռ Դորույաերը: Այս ենրախժբին բնորոշ է ծլումից մինչն թփակալումը առման ավելի արադ տեմպ:

1:

դվլողինոո

"77 պ

.

ըի ու

ս

է

փան 7 :- 7 ո

6--

ո

«

դ

ւ

|

ոփամոխր

"դտոմ) մմյդտոր (դորքառոոը

ս

վմրո| նմսմկմզ :1 օզր ճղունուի Կոշ մղ մայն վմղղտուրմո դզքունմամկա վմմղմ վմղո յոսցման ղորնոմջմոմ -խսմ

Դ երը չրոաժնուիղմ վրովնուս

Ի

ի

Մ.

չ ։ տ տամ : ի տ ղյ| լոսղոաճոս մպղդտուրմո ղվիոնմավկմզ ցջյորոր -մոն Դ դ"Ղ նզքս դ մզդկվտորմա հ ս

ՂԵ

յ

-ինոո րակ ղվլողծուստ ջոճուն դ աց ղա "ջզվմմ կղմսկ ղզմսանատովեղ) մմզոխամվմրո| ղվճոսը «վմրվ «սկմզ դշ փսիդոթոմ մմզդումատիսկ ղակվտուատնոչ վլվրսդմ ղուրնոնմուն ղորնոձճոստ վմզղտուրմո ղվիանմամկմզղ ղվիո կուռ ր ակոդդը որ "117 -ադրնառ դիովր ղզդա (տնվում «դղմանատխվեցանմոո ղամ ջ մ" տաճ չակ) մմզորսմանուչ ղարղդատկյմակ ((Ք--ջ) 3 միվք վմզդկվտուր մոն

«ողոոէը :ճվյամատնսկլ ֆաիոլուկ միվը վմզղկվտ ամս պ չմղուլիասանղղողլ լոսնկաողոոր իսփու -որմուդվլոդրնոր հի մոհսմ չմզղտոր ոխ Ա Քոոչոննուս մմզղտորմոա ղզ րյա 5 բ Հաժմվն ՛ անկ ճվմղղնիսեղոչ Գղամս րոսիձակ ղյ «խո ղզվիանօրակ դվիոկադղչ -մմկմզմզի դաղ ղղ ովյոտ մզդտորմտ ղդսնմսող մղզմանուոխվեց վմզորոմ Փվմղղնխսհղոջ դակոդրվչ րով Հղսմս «դվիունմամկմզ մս լոսդատձաստ փպիտ ղղ Տուստ դվիոդ ժղսմո ովյոն ղզ ճվրնոո դուրջվկվտոջ :յոստ վմզոխսմտնուջ մմզղտորվո չ-րնտո րտկ ղվլաղծաստ ղզ րոաղվ) մեմուկ պ դջոճղւի յոսղակադրվչ ջոիովձամոանգ ւմզձողմտի ։ տորմզ ղվլակվտոչոնոշ վմզղուրստհսկ որոտ դվլուտորմո ր

'

դուրմուկուփի

«ոաժնոքիղմ

յո

տոյ

զարմա

Ի

՝

տ

լ

Հ ԱՂՂՉՎՂԱՈԿՏՈ» ՊՈԿՈՂՈՄՊՈՎԱԺ

«ղղ

արմ ղղ

ղոնորնոմ

տոմ

ՊՎՏԱՈՃՎՏՈՀՈՉՈ»

ՎՄՎՊՊԱՎՎՍՏՎՎՍԵ

իսձղոչորո շոնգղա

մրորտուկղ ղուլի

փիովճատյեցի րոյլիսնաղտ «մմզղ ոսջմանատնօ նղադո ողուս մմզղովմզոկովակվմվոքոլ, մտնա

տանո

վամսագիր

րոսմետ ձղր ճղսմս «մզդկվմո1) -ովվղտկոմոկվմովոխ ղղ ոսցջման -ախ դզ լոաղոծոսո ամի վմզդտորմը 1 դվրոժ Փղր րոքիակադոժ ղի մմզղղմգը րակ տլղոռտրող Դլջուիո մտտրմղ ղղ դջողտուր -նղաոստ մրմզը :3 եղա դեսի յոսկաղամուխ մզղնակաոտվոեոգձ06--ԸՉ դոհսո «դվմս1մասս մղվուա ղ չդա վմղոխամ ղլնցնղմչ-ոկվտոշ «մոս յամրովուքիղզ: րոր '17.2 ոիկմենդմ դոմկոմ «մխոս «մսզովո -իոտ ուր չղվմվղոտդմ (Յօտօմլաո5-լ) 30336զօ:| (լմյղմաիակնոջոդազիմի) --«լզոնսմ ցղնղնդմ-ոկվտո» -ջ վմզդվնետյկում ղզ յոսղակտուխ սս

լ

98926Ա0 ոդվվդոտդմ ((մղդվեհոդգմաճոկնու)

փմյդվեհանգավտոր | րաղակտախ ոյ ա«լլղոիսմ ցվուկվտոց նղ ՝"ջ մդզմաճոկեղչ յ ճվմրվորդգգ չմմզորսմունոաչջղոկաոմսիսողոժ «(ճվջղմմ վն ն Բ տակմդաչոխ փյիա մրորտոկդ դլ վղիո «ամ) դյ դակճորվնուս վոխալ ղ դոքլիարմղը' :ղզ մզորսմ տիմօ ցմոկ չիսմզդջ ղոճողուղմուն չքոնտնեմանտզ»չդ ղղ նշստխղո ղմզղկվն ղղ ոլնղոշ ղովր ովան

՞օ4

մմս

մ

(սեմսոաերոոծ ՝

՛վմոն

(լոոմուի «տոմս

ափորոդվմօ

Սգո" ոու ոմ 7774դոջժվր

չնվմզդնիանեղաջձվրդ նիել ջախիրնակ մղլանսք չիսրվժղգմոյռ ղղ ջոինք մմզդղսնսը - ղս յոսրետկ ղզ դսխիոսոնույչծղո դսեւխո դ մղզմանուսովող 2 զ դջտղտին մղոանսնվմզոհամ Հրւսնսբ -ոռղո ղվիոկվտոջունոշ ՀԺ." լ վժ գլ մզղղարիուր րանղովփոլ ղզ մզղտուրմա մ ր աիսկողոմ փա: ռոմ ոշ ս մամզողո նավ վրի իվտկո յոռմգւոմղդ "տոմս ոի վեսչ սող դղաքըի սնտոդկ փմյդրեվդադաօսմկվրմոա «րոատմգմադյմաի1 ոսիդոն մոռր ղակողրվչ վմղդղամուոնհակ ղվոկվտոչանոչ ովղհ 7, մմզ Դադոմաս» ղց գյ րոսիոմգկարդոկ Համոն ղմզղտուրմ դ վդզմսք ղվիոնմամկմգ րակ ղաոկողրվչ ր յռոկո ղմղզդոորմո յունովոո ղղ մլն վեն րացման ղոքրիսսանղղո վորսմ ղվոտվր տղզչ վմզդտոլրմո ո Մոնմվոմիմիո րոդ դադագրվջ դ մրոմագառոչ փայորամողոչ դողվր ղղձ մմզղկվտուրմո փոոսշնեղմ ղզ յոսքջման(րաղտչոր դվտտղրնտը :1 ըրսղոկղիտ իսփում մոմ միվի վմզդկվտուրմո դգվլողրնառրլոսմզղղորմոխ ջախճուտմոմուլ, Քվմզդկվտուչ մանով ղզ ըաիճոտո մղղեվա տոն «որմո ղվլողրնոառոամղզղղորչտո վտմսո ղհսդ 3 տոմ միքք դոժղքտ ֆ մածող մեզո: դոլ վմզդկվտուրմո ղվլողրնառ նվմղղդորքախ դորկունը «Փվճոժ վկվտոչ «Ծվամսո յ ցավով վիոդրնատ վմղորամոճոջ ամիվվ վմզղիվտորմո աիյդտուրմուղվիուն։)ամ ո «մզ պ մդկվտորմտ ղվլողքուստ դ 'լ դղէ վդզմանատխվեց կղ եզրա ջոնոնմոն 7Բ / (իտի ՛ամսձո վմուն դզման) մմղաքամ հս մղղճիոն

մ

ղոկոմ ղզման)վմզորամտճոււ

-

ոջ

'

րոկ 3 մնակ ղուու վմյդկվկոուշ «(դգմաճաոտովել) ղգ "մ դմոփր դվրոդրնաո մգալիամիի դվտարմո գր

վյժմյղ (

դուոսչ ոո

՛

՛

ողն ոռ

սս

ԴՈՈԳիԻոո»

աո աան Գրի մղգմոնուտեւվեղ ՛մջղվմմ ղանմսո մկզմ դորդուկզմաղ դունված ղ Վմղգվն լոսմրդոլիդղ որ ։դվմվդատդմ (903300) -ակ ղզ ջախկմենդմ ցորցոկղմսը ՛Շ --"մղոնսվունուց Հնակակաուտծունդղ լյրսղոկտուխ

Տ

աի

եգիպտացորենիճանգուլյների թիվը խիստ տատանվում է. 6--7: ուշաշասներն ունեն մինչն 40 Հանզույկ, վաղաճասները՝

5-6

Հացաճատիկային բույսերի լեզվակը ն ականջիկների տարբերվում ճն ձնով ն մեծությումբ: Այսպես, օրինակ, պորենի ն դարու լեզէ, Մոմր արա վարսակինը՝ ուժեղ ղարդացած: Ցորենի ակունջիկնե ունեն քարքիչներ, գարու ականջիկներն ուժեղ ղարգացած են՝ առանք Ռարքիչներիչ վարսակի մուռ ականջիկները բացակայում են, Ծաղկափթթություն: Ըստ ծաղկափթքության ձնի Հացաճատ (ին բույսերը բաժանվում էն ներեքխմբի: Ցորենի,դարու ն աշորայ ժաղկախփթթությունը Հասկ է, Վարսակի, Բրնձի,կորեկի,չումիզալի ն սորգոյի ծաղկավփթթությունը ճուրան է, իսկ հգիպտացործննի արական ճուրան է կազմում, ծաղկասիթքությունը իգական

կ.

ւ

Դաշտային մի ՈՐ

շարք

ղյոսակ

"

կուլտուրաների արմատճերի տարածումը ճողի շերտերում (բստ Վ. Գ.

Ռոտմիստրովի)

|

կուլտուրա

Արմատների տարա-

ժումն իր» Ը. խորու-

|

արի Ցորնե (աշնանացան)

լ

գրին գարնանացան

ՎԼշորա (այլնանացան)

որմ ռայորձն

Շաքարիճակնդեղ

Աաաա

| Բա աաա Աթյան

ամ)

| :

|

ծաղկափթթութ

կողը:

ժնկաձն է ն կազմում է առանցքը ցողունիշարունակո րյունը:Շնկաձնելուստներում նկատած են ճասկիկներըո Հասկիկիմեջ են 1--5 ծաղիկ,որոնք տարբեր հն յարփակված Հ ասիովվ զարգանում ժորենի, աշորայի ն վարսակի ճասկիկիցածիծաղիկներնեն դարդգաԺինչդեւ կորեկի, սորզոյի,նզիսլտացործնի մակ ծա ցածի ճասկիկի դրդհծրը ներարկվածն Հասկի

ատրոֆիալի, ուժեղ դարդացած

ծաղիկները:

ճն

ձրկրորդ

Ցողունի բարձրությունը ամրությունը ցեղային,տեսակային ու Հուրանի գլխսվոր առանցքը խիստ Ճուղավորված է, այղՃյուղԴա մեծ արտաբին չափով կախված է նան սպորտային Հատկանիշ է, ժայրերիննատաժ ձն շասկիկները: Մ փոփոխվող պայմաններից: ՐաԺանչյուր ճասկիկկազմված է ճասկիկալիներկու թնվույ. Տերն: Հացաճատիկայինբույսերի յուրաքանչյուր Ճճանգույցից դորից, որոնբ տարբեր ճացաբույսերիմոտ ունեն տարբեր ձն ու մեն առաջանում է մեկ տերն, որը բաղկացաժ է տերնաբնից ժուխյուն։ Ցորենի ճասկիտերնարիքեղից: Ֆերնաթիթեղիինչսլես երկարությունը, այնպես էլ լայնություվային քեփուկըլայն է, նամենա ն նը կախված է ցեղից, տեսակից, սորտից, էկոլողիական տիղից, միվականման ն մեջքի կողմից ն մշակությունից։ Տերհարբուննընդղրկում է միջճանդույցի ջավայրից ն արծր չափեր«վ ցածի մասը ն նրան տալիս է ամրություն, ճկունություն ե սաշտլաարմաճայոված ողնուց ան մ նում առաէ արտաքին վնասվածքներից: Ֆերնաբնիստորին մասում (միլ): Ողնուցը վերջանում ն է ջանում է օղակաձն ճաստացում, որը կոչվում է տերնաբնալին Ճանկամ ատամատամիկով Նմ մեծ դույց: Այդ Պանգույըը դեր է խաղում պառկելուդեմ ոլա յբարծլու սրվաժքուվ: Ճանդգույցի դորժում:երբ պողունըսկսում է դառկել, տնհրնաբնային նել չն, ցածի կողմը ուժեղ աճում է, ճնչում ցողունի վրա կ աստիքանարար տացավ, առանց կ ունեն բարձրացնում նրան: Տերնաբնիշարունակությունը կազմում է տերեջիստաԿՀ ն

մորոխյունների յ

Սմեկ Ա1 ԱԱ մ: | Ս ոն մ

վարիթեղը: Այնտեղ, ուր տերնաբունը անցնում է տերեաքիքեղին դեսի ցողունի կողմը առաջանում է լեզվակը, որը թույլ չի տալիս տե. բնախիքողի զրա րափված արձրնաջուրը խափանցի ցողունի առա մասի վրա, իսկ ճետազայում տերնաբնի մեջ, կամ փոշու մասնիկնքն: րը ներքասիանցենցողունի ն տերնների միջն ընկած տարածությունը Տեձրնաբնին տերնաթիթեղիմիացման տեղում գտնվում են ականչիկ՝

ները

Գարու մոմն թեսիուկները Հոժկիվային «րույի, ման սրվածք, Վարսակի

թեփուկները չասկիկային

6 տան հն,

բազմաթիվ եր-

Աշորայի որակիջղերով:

:

2.

է:

էւ

՛ ն

ալորա տոուն,

քոփուվեէրը նեղ նն, ոմիկային բույսերի շատ

ն)

ԷՏ

(եւվակը ականջիկը Հացարումածրի ՔԸ պի

եկ.

լ

ԼՐԷ2թ

կրում

են

զարի

մեկական չիղ։

«աոցաճատիկայինծաղիկը կազմված է

(ոեփուկներիք, որոնցից մեկը

ծաղկային ծերկոչվում է արտաքին ծաղկայինթե. 2Դ

ձների

Քիստավոր մոտ: քենփուկ: սիուկ,իսկ մ լուսը՝ ներք ին ծաղկային թեփուկների երկու Ժի-: Ծաղկային է քիստ: կրում արտաքինքեփուկը ջն գտնվում

են

վարսանդը՝վերադիրսերմնարանով ն

հրեք

առ

ն թեփուկների

տ

)։ Սչսղկելուժամանակ թաղանքներ(լոդիկուլե ելուց

հրկմասնյա: մրն

ու

էջքները (բրնձինը՝2ատ): նաղկային են երկու փոքր նուրբ: սերմնարանիմիջն եղավորված

սպիով, սիետրաձն

այդ

թաղանթների

ծաղկի բացվելը: կախված բույսերի Հացաճատիկային Պտուղ: է

տի բջիջները դեղին դույն ունեն, իսկ կարմիր Հատիկ ունեցող ցորհեն։ ծածկում է սաղՍերմնաթաղանթը նի բջիջները շագանակագույն

ուռ-

տ

միաարո Հատիկ է: : սլտուղը ն վարսաՀ կորեկի,բրնձի, գարու Ժատիկը կպած է պտղապատյանին: որով անջատվում, չի կի Հատիկը կալսելիս ծաղկային թեփուկննրից ն եգիպտացորենի ճատիկից: ն այն տարբերվում է ցորենի, աշորայի երմ

"ո

էնդոսսլ երր:

|

Պտղաքաղանթըն

շ,5--11,4 կլ բջաշր

սերմնաքաղանթը միասին կազմում ճատի25 0ը-ը կազում են քաղանթաշուրջ են

00-ը, որի

եչութերը:

էնդոսպերմը կազմված է երկու շերտ ճյուսվածքներից. Առաջին՝ չերտը կոչվում է ալեյրոնյան չերտ, որի կազմված է մեկ արտաքին, ն սերմնաքաղանթին շարք բջիջներից տարածված է որողաքաղանթին կից, կազմելով Հատիկի քաշի շուրջ 6 ն-ը։ Այս շերտի բյիջների մեջ դտնվումեն սպիտակուցային նյուժ ճանդիսացող ալեյրոնի ճատիկբոլորովին չի ներ, երբեմն էլ աննշան քանակությամբ ճարպ, օսլա ու

պարունակում:

քէնդոսսլերմիերկրորդ շերտը օռլայանման շերտն է, որը տարածված է ալեյրոնյան չերտին կից Այս շերտը կազմված է խոշոր, բարակ ։զատեր ունեցող ,բջիջներից, որոնք լցված նն առավելապես լալի ճատիկներու: Սսլայի ճատիկներիմիջն ընկած մղարածությունը, ինչպես նան միջբջջային տարածությունները սլարունակում են որոշ քանակությամբ սւղիտակուցային նյութեր: Այն դեպքում, երբ բոլոր միջբջջաՀ յին, ինչպես նան օալայի միջճատիկային տարածությունները լցված են ապիտակուալին նյութերով, ճատիկի կտրվածքը լիվառույվածըի Հասկիկի եռ կոլ նպա ապալքեա` Եթե իք 80 Ա-ը: է շուրջ կազմում քաշի Հատիկի 9--Ֆերբին ժաղկային քեփուլ, 4--առէջջներ» ճ--սերմնարան, 2--լոդիկուլն, 8--ծաղկակոքում: Սաղմը: Գոնպում է Հատիկի ցածի մասում, է հրեք մասից՝ քաճատիկը կազմված Արտաբինիցայն ծածկված է պտղաՀատիկ:Հչացաբույսերի նե ն սաղմից, Հատիկի արտաքին շերտի բջիջնես սնրմնաքաղզանթով։ Սաղքաղանթրով ղանթից, էնդոսպերմից ժում առաջանում են բողբոջիկը, սաղմնային որն է նկատելի պտղաքաղանքի, բից կազմված շերտը կոչվում Հաստությունը կախված արժատիկըն վաճանիկը։ Բողբոջիկը կաղմՊտղաթքաղանթի ւվատերից: սերմնարանի խոնավ պայմաններում ված է շատ վարճ ցողունիկիը ն Հ--4 տերեսորտից ն մշակման վայրից: Հյուսիսային ճամ ճաստ է, նկ. 4. քան ավելի վիկներից: տերնը պտղաթաղանքն (կոլեուզտիլե) Մո գոր Առաջին մշակված ցորենի ճՃատիկի կարծր ցորենի պտղաթաղան շրջասլատում է մնացած տնհրնիկները:Վաջո արնելքի չոր պայմաններում: րավի ժ--սերմնաքաղանք, Խոշոր ճատիկի Հանիկըէնդոսպերմը անջատում է սաղմից: թոն ավելի ճաստ է, քան փասիուկկորենինը: չերտ, 6--վաճաալեյրոնյան աո Ժ է պարենքիմյան բջիջներից: Պտղաքաղանի,ննյն կազմված նիկ, 7--բողբոջիկ, 8--սաղմ, թաղանքն ավելի Հաստ է քան մանրը Հատիկինը: խա: է իրար Ջ--,ռաղմնային արմատիկներ, կազմված որը Հատիկի ծլման այդ բջիջները ժամանակ է սերմնաթքաղանթըչ ստակ տեղավորված 10--էնդոսպերմ, 11--փուփուկազմված է դեղին ոյտադրում են դխասստազֆերմենուր: Վաւին չաձեված երկու չերտ բյիջներից։ Վերին շերտ ներբին շերտի բջիջներ, ճանիկը էնդուպերմից սննդանյութերը փոխանցում է սաղմին։ Ամբողջ գույն ունեցող երկարավունբջիջներից, իսկ այդ ցորենի ունեցող են, սաղմը վաճանիկիճետ միասին կազմում է ճատիկի քաշի միայն 1,5-Սպիտակ Հատիկ ւզատերն ավելի ճաստ օս-

ոէ

«ենման.

անն ՆարՏՔԻ,

տրաքի

ու

Ր

Կոնի

պտղա

աաղաթա

:

,

՛

շծր:

00-ը

4,2

ճարուստ է

ն

ճարպերով շաքարներով: սսլլրոակուցներով, ու

վիտամիններ: ճիմնական բույջիմիականկազմը: ծացաճատիկային Հատիկի մ Ք նաղ

է Խ 88 Սաղմը պարունակում

Կ

բնութագրվում Ա Հետելա տելալ

լ

-

|

ռ-

'

) լ

6: Աղյուսակ

ո Իրն

ե Հացաճատիկային ը

կազմը բիմիական կազմը

ների

գց-ներով

շ

.Վ

աղոտ

-

լին

Հ

.

Ն.

- որեն

12,2 11: զ Վար Սարա ցորեն1056 11,3 երեկ ուր

կշորա

,

-

ր

ու-

ի

2:0

,

,

8,9

9.9

69:1 64:6 ճտ:

ր

4.3 09:2 3,8 59,0 62.4

2.2

ու,

3.5

|16 ՞,

|1/6

Յ,6

5,1

|

|

նյույերի

տոկոսը սլակասում է:

Ազուռական

պարարոանյու որըգդալի չափով Բարձրացնում

ապիտավուցնորը բարատխացան ցորսսը ամեմատաբար շատ ավելի աղպիտաանողը է պարունակում, նյուքեր քան աշնանացանները: Մոմային կույային չասունացման փուլում կատարված բերքաճավաքի ժամանակ ճատիկն ավելի շատ սպիտակուցներ է պարունակում, քան երբ այն ճավաքվել է րիմ Հասունացման փուլում: սպիտակուցների կազմի մեջ են մանում Հացաբույսերի Ճճատիկի ալբումինը, գլոբուլինը, գլյուտեինը ն զլիադինը։ Ալբումինը ջրում լուծվում է ն մակարդվում է չրային լուծույթը տաքացնելիս: Մպիտուկուցների վերջին երեք ձները ջրում չեն լուծվում ն կոչվում են սոսընառաձգական, կապակցող զանգված |: ձանլյում:Մունձանյութը նն

կ, աշորայի Ցորենի մեջ ճում սոսնձանյութը կազմում է 16--50 բջ շուրջ 26 040, իսկ գարու մեջ՝ 2--19 ե, Սոսնձանյութի քանակի ն /նջ՝ որակի վրա ազդում են արտաքին պայմանները. այն ավելանում է, ու երբ »ատիկալիցքի տեղի է ունննում չոր տաք եղանակի պայմաննեչՀ է բարձր մարսելիություն: ճացին տալիս Ցորենի սոսնձանյութը րույ/։

| 18,5 |2:8 | 15,0 |3,5| 14,0 19:5 1:4 ,

վուցաիր

ժճջ իրա

ծորենի ալյուրի ճացաքխման որակի բարձրացման գործում մեժ գեր է խաղում սոսնձանյութը, որը «ացին տալիս է ժակոտկենություն, է։ որբիշնորճիվ ծավալը մեժանում

ը

ճարպՀ կուլտուրա աաա արանի կատրակտանյութեր Տ

կր

'

13,0

`

11,9

Է Հատիկի տարբեր մասնրում սպիտակուցայիննյութնրի պարունա ն է: կության սերմնաթատոկոսը տարբեր Ցորենի պտղաքաղանըը 11,9 1,6 | 1,6 8:9 ղանքը միասին պարունակում են շուրջ 9,040, ալեյրոնյան շներտը՝ բե0 10 (կ, իսկ սաղմը՝ 4040 շուրջ 25 կց, օալայանման շերտը՝ շուրջ ապիտակուցային նյութեր: ն. ն. հվանովի ն Մ. ի. կնյագինիչեի ճեւտաղզո տումնյուններըապացուցում են, որ ՍովետականՄիությունում, Հաւոկապեսնրա ձճարավային, ճարավ-արհելյան ն արհելյան մասերում, Սպիտակուցներից,ածխաջրերից, ճարպերից, խքաղանքանյութն-, նան ցորենի սորտերը ավելի շատ ապիտակուցային րից ն մոխրից բացի այդ ճացաբույսերի ճատիկը պարունակում է մշակվող նյութեր են ն պարունակում, ք ան ֆերմենտներ վիտամիններ: արեմտանվրոպական սորտերը: Հիմնական մասսան Բերվածթվերը ցույց են ղալիս, որ ճատիկի Մրության Սովետական մշակվող գարնանա-

13.4 ՀԱ Հեյկացորնն Սո,

ո

(էն

ա-

(ռար

1,6 1,9

9.8

|

ս

`

'

ածխաջրերը:

Ճարավ-արնելքում

ցան ցորենի ձատիկի մեջ ւղարունակվողապիտակուցների քանակը է սլարունակումվ շատ ավելի առղիտակուցներ ճատիկն Ցորենի տատանվում է 18--24 00-ի սաճմաններումխ (Անգլիայում մշակվո է ն կախվաժ է մ քանակը խիստ սփուրոխական Սողիտակուցների 12--18, ցորենըսպլարունակումէ 11--15, Արգենտինայում Ամերիկայի Միացյալ գործոններից: խոնավ կլիմայական սլայմաններում մշակվա շարք նաճանգներում՝ 16--17 նկ աղիտակուը): մշակվածի ճետ ճացորենի ճատիկը չոր կլիմայական ոլայփաններում Հայկական ՍՍՀ նախալեռնային լեռնային չոր շրջաններում է կաղում

են

պարունակում լ շակվող ցորենը խոնավ շրջանների ճամեմատությամբ ավելի քիչ քանակությամբ սպիտակուցներ ավելի շատ է, մշակություն երբ կորենի Առլիտակուցներիքանակն ավելանում է պարունակում: սղիտակուցներ շ տարվում է ճյուսիսից ճարավ, արնմուտքիը արնելք: Անջրդի պայման Հատիկիքիմիական բաղադրության վրա աղդում են հան ճիշտ է սղաշատ սպիտակուցներ ավելի ճաւոիկն մշակված ներում ցորենի յա կիրառումը, ճողի մշակման ճիշտ եղա/քաշրջանառությունների Անձրնային տարիներինճատիրունակում, քան ջրովի պայմաններում: ու

մենփատած

դանդաղ է ուռչում) ն էնդոսպերմում պարունակվող սռիտակուցների նակները, սնրմնանյութի որակը, պարարտացումը: ցանքի ժամկետը ն այլն: տոկոսից (որքան սպիտակուցների տոկոսը բարձր է, այնքան ուռչումր դանդաղ է տեղի ունենում), սորտի առանձնաճատկությունից ն այլ Հատիկիապակենմանությամբն պարունակած սպիտակուցների սլայմաններիը: մփասնավորաղեսսոսնձանյութի քանակով որոշվում է ստացված են ճաէ Տարբեր ճացաբույսերի ճատիկների ծլման ճամար պաճանջվում ալլուրի ճացաթխման ուժը, Այն ցորենները, որոնք օնոված Ուժեղ ցորեն. աշորայի ն տարբեր ջերմություն:Ցորենի, դարու, քանակությամբ ցաթխման բարձրուժով, կոչվում են ուժեղ պորեններ: սպիտակուցներ, պակաս ոչ Ճատիկների ճամերաշխ ծլման «Համար անճրաժեչտ է 285 40-ից վարսակի ների Հատիկը պարունակում է 220--2780 գյլ-ից 60 09-ից ոչ վլակաս կտրվածքի առղպակենմանություն, օղլտիմում չջերմություն, մինչդեո կորեկի, սորդոլի, եղիլտացորենի ն 35 00 առսնձանլյութ:Ուժեղ ցորեն ճատիկների ծլման ճամար պաճանջվող օպտիմում ջերմությունը բրնձի շուրջ ոչ պակաս ծավալային կշիո 30--325 ոտացվաժ է, նի Հատիկներն ունեն բարձր ապրանքայինցուցանիշներ, ճատիկները ծլում նվազագույն ջերմությունը, որի պայմաններում ընդունակություն: խմորն առավել առաձգականէ ն ունի ընդլայնվելու աշորայի, դարու, որոշակիճարաբերությամբ են, տարբեր ճացաբույսերի մուտ տարբեր է: Այսպես, Ուժեղ ցորենից ստացված ալյուրը ցորենի ն վարսակի ճատիկներն սկսում են ծլել 1--2`, եգիսլտացորենին խառնում են միջակ ն թույլ պորենի ալյուրին, որի շնորճիվ լավանում են կորեկի Հատիկները՝ 8--10", իսկ բրնձի ն սորգոյի ատիկները՝ 10-է վերջիններիս ճացաթխման որակը: Ուժեղ ցորենների շարքին Բեղզոստայա1, Միրոնովսկապայմաններում: ջերմության պատկանում, աշնանացանցորեններից՝ Առավելագույն ջերմությունը, որի պայմաններում ճացաբույսերի 808, Միրոնովսկայա լուբիլելնայա, Ս0դեսկայա51, Ռաստովչանկա. լա Ալբիդում 24, Բեզենչուկսկայա 98, Սարատովո- Հատիկի ծլման պրոցեսն արգելակվումէ, 35--40" է: գարնանացաններից՝ 36, Սարատովակաօդի, ջրի ն ջերմության բացակայուԱնճրաժեշտ քանակությամբ կայա 29, Սարատովսկայա210, Սարատովակայա քյան ւլայմաններում ձատիկը չի ծլում: 44, Ցեղիում31, 39, Սարատովսկայա 88, Սարատովսկայա յա Ուռած ճատիկի մեջ էնդոսպերմի չլուծվող նյութերը ֆերմենտնեՍովետականՄիությունում ուժեղ ցորենների ցւանքատարածուեն ածվում լուծվող միացություններիչ Դիասթյունը 1971 թ. կազմում էր շուրջ 42 մլ ճեկտար, որից աշնանացան՝րի ազդեցությամբ վեր 24 մլ Հեկտար: տազ ֆերմենտը օսլայից առաջացնում է լուծվող ածխաջրեր: Ցիտազ 18, գարնանացան՝ ֆերմենտի ազդեցությամբ միաժամանակ տեղի է ունենում էնդոսպերմի պատերի բջիջների մասնակի լուծում: ազդեցությամբ հնվերտազի

ՀԱՑԱՀԱՏԻԿԱՅԻՆ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

եղեդնաշաքարը տրոճվում նե վեր է ածվում դգլլոլողզայի ֆրուկտոզայի: Լիազ ֆերմենտի ազդեցությամբ ճարպերը ճիդրոլիզի են ենճարպաթթուների: Պրոտեազ թարկվում ն վերածվում գլիցերինի զղարդացոման` Հացաբույսերիմոտ արձանադրվածեն աճմաՀման ֆերմենտի մասնակցությամբ էնդոսպերմի սպիտակուցային նյութերը ենթարկվումեն քայքայման, որի Ճետնանքովառաջանում են ամինաթրուներ ն ամիակ։ Ածժխաջրային միացությունների «ետ փոխազդեդության ճետնանքով ամիակը վեր է ածվում ասպարադինի, Օ0Ամինանյութերից ստեղծվում են նոր ու

.

ու

ԱՌԱՆՋՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ու

ու

թշ.

չետեյալ փովերը՝ ծլում, թփակալում, խողովակակալում,Հասկակա: լում կամ ճուրանակալում, ծաղկում հ ւ ու ֆիղիոլո-. Հատիկի ծլումը: Հատիկի ծլումը կենսաքիմիակա դիականբարդ պրոցես էչ Հատիկը ծլման ճամար պաճանչում է ջուր, 4 "ատիվը է ան-՝ իկը կլանում լլ առաջ օղ որի Հեւոնանքով ուռչում է:

աոան

ջերմությունն

Ծլելուց (թրվածին)։

է

տարբեր:

ձորենի ն

աշորայի ճատիկը

անազոտ ն քրվից,առապարադինից, աղիտակուցային նյութեր:

Ծլման պրոցեսում Հացարում-

Հրաժեշտ քանակությամբջուր,

նում

իր վանում է

քաշի,

56 Ն-ի չափով ջուր, դարին՝ 48 ձկ, վարտակը՝6040, եգիպտացոշուրջ 25 «ե: րենը՝ 44 Փ, կորեկը, սորգոն ն չումիզան՝ չ ո Հատիկի ջուր կլանելու, ուռչելու Պատիկը ղում զտնվող չրի քանակից, ճատիկի մեժությունից (խոշոր

արագությունը Վ կախված

այլ

էնդոսպերմը աստիճանաբար ծախսվում է,

ն

աճում են ն սկիզբ դնում երիտասարդ բույսի արմատիկների, ցողունիկի ն տերնների առաջացմանը: Հատիկիծլման ժամանակ սկզբում առաջանում են սաղմնային արմատիկները:Այնուճետն սկսում է աճել ցողունիկը, որը պատոելով է գալիս ճողի երես:

Հատիկիպտղաթաղանքը, դուրս

|

ընդգրկված է լինոմ Ցողունիկն

ԿԼԱ

կանաչ

գույնից

չ արան, իւ Անան

ե)

մե

ն

ն

ի

ատարում

զուր ու

առաջին պայտ-

երեսը դուրա ցողու անում` ճնետո ցողունիկի աճը դադարում է, նոր ձեավորվող իսկական դալուց մառից պատռվում տերնի ճնշման տակ կոլեոպտիլեն գագաթնային է զալիս առաջին իսկականտերեր:

է,

ն դուրս

կախվածէ ցաներկարությունը կոլեռոլտիլեի ն լույսի ինտենաիվությունից։ խորությունից Քի

որքան լույսր

Քիչ է, այնքան կոլեուպոիլեներ-

կար է:

նում

Հացաբույսերի ժիլերը սկզբնականշրչաՑորենի ծիլը են

ուսրբներգույն

ունենում:

մանուշակագույն, գականաչ է, աշորայինը՝ կորեկի, վարսակի, րունը՝կապտածխագույն, սորգոլի, բրնձի կանաչ

ն

ջանալ ստորերկրյա տարբեր ճանդուլցներից, սակայն ճաճախ դուրս հեն վերնի Հանգույցից, որը գտնվում է «ողի մակերեսից 1-3 գալիս Այդ Համեմատաբարլավ զարդացած ճանգույցը կոչ-

սմ

Իր աք ակավում արի արու բփակալումը

4 ում 5-6

փակալման

ծիլերը՝ բաց եգիպտացորենի

ճանգուլց,

-Ա.

մ 11)

ՍՈՒ

ղ

//

Հանգու

է 3-

'

Ն

Գ

է.

// 2

`

ի. Վ. Ցակուշկինի): Աշորայի Հատիկի ծլումը (իստ

5.

ՐԴ

տերնի առաջացմանշրջանում:

րեի, երեի,

կոր Ը կորեծինը՝

Թիակալմանճանդույցը Ճճացաբույսիշատ կարեոր օրգաններից է, որի կենսագործունքությունիցէ կախված ամբողջ բույսի կենսունակությունը, թփակալումը, արմատային «ամակարդը, ձմեռադիմացկունությունը, չորադիմացկունությունը ն բերքատվությունը Անբարենըսվառտտ սպլայմաններում թփակալման ճանգույցի մաճացման 4նէ ամբողջ տնանքով մաճանում բույսը:

Թփակալումըկարող է լինել բույսն պոռա-

երբ սովոբական,

ջացնում է

թ -.

Լ-Պ

մեկ

թփակալման

երբ բազմաճանգույց,

մինչն ռաղմից առացանումեն երեք ընձյուղներ,որոնցից յուբաքանչյուրն առաչացնում է:իր սեփականթփակալման ճանդույցը, յաշուսային, նրբ սաղմից առաջացածմեկ րնձյուղի վրա բացի «4իխնական անդզույցից դարգանում են ես 1--Չ թփակալման 4ճանդույցներ: Աշնանացան ացաբույսեիի ճատիկիժլումից մինչն թփակաչումն ընկաժ ժամանակաշրջանը նորմալ պայմաններում տնում է |

Նկ.

14--15

:

ժլմաթ է ցեղից, սերմի կախված Շիլերի երհալու արագությունը էներգիայից ն այլ Հատկություններից,Հողի կազմությունից, ն այլ խորությունից ցանքի վությունից ն ջերմությունից, Թփակալում: Հացաբույսնրիստորերկրյա

նին ՀԱԱ Մորու Նի :

է թփակալում: րի, ցից ենձյուղների առաջացումը կոչվում ճողի էրես դուրս զա», թփակալումըսկսվում է սաղմնային ցողունիկը դուրս ժամանակ անց, երբ պտորերկրյա Հանզգույցներից որոշ կարող հն առա-: գալիս կողային ընձյուղները: կողային ընձյուղները

Գն

ւն

օր.

ԳԱ

Այդ ժամանակաշըր-

երկարում

րոնն շնա ե

տան

6. Ցորենի խն Հա տաղմնա

քփակալումը. ա--ճատիը, բ--սաղմնայլին արմատների, ղունալինընձլուղը, դ դույցից առաջացած կողային թնձյուղնեծ--քփակալման ճանգույցը, զ--ծրկզ--կոՀ-

րը,

է--դլբավոր ցոարմատներ, րորդային բ--կողայլին ք--ճռ

ակեր

ղունը, ո"

ցողուններ, "7

"

նացանըուշ է ծլում, այնքան ծլումից մինչն թփփակալումն ընկած ժաէ: երբ աշնանացանցորենի ծիլերը ճողի մանակաշրչջանը հրկարում ավելի պակաս օրվա միչին չերմության սպլայերես

են

գալիա8"

դուրս

ն

մաններում,աշնանըթփակալում լի կատարվում,այն տեղի է ունենո գարնանը:Հողի վերին շերտերում լոոնավության ն սննդանյութերիպլա-

լուց

ն

կասը խիստ երկարացնում է ծլումից մինչն թփակալումն ընկած

բաամանը:

ժամա-

Թիակալման ճանգույցի խորությունը կարնոր նշանակություն ունի, Այն կախված է շատ գործոններից ն որոշակի ազդեցություն է թողնում բերքի վրաւ Այն դեպքում, երբ ըխակալման Հանգուլյցը Ճողի մակերեսին մոտ է ձնավորվում, բույսի արմատներն էլ դտնվում են մասում, վարելաշերտի վերին ուր խոնավություն բիչ է լինում, Այս ճարցում որոշակի նշանակություն ունի լուլօր։ Լուսավոր պայմաններում լնիակալման ճանգույցը ձնավորվում է ավելի խոր. Աշնան ն գարնան ամպամած եղանակներին թփակալման ճանգուլցը ձնավորվում է Հողի մակերեսին մոտ, իսկ պարզ, արնոտ եղանակներին՝ավելի խոր։ Օդի բարձր ջերմաստիճանիդեպքում թփակալման ձնավորվում է Հողի մակերեսին մոտ, ցածր ջերփաստիճանիդեպքում

հոր

Գիավալուքյունը լինում է ընդճանու է առղյունավեռ: Մոաջինը է տալիս մեկ ցույց բույսի ընձյուղներիմիջին Թիվը, ծրկրորդը՝ ճասկ ամ Ճուրան տվող ընձյուղներիմիջին թիվը. րում Ճասկավորճացաբույանրի արդյունավետԽփակալությունը Հա. վասար է 1-3, ման

Դաշտային պայման

Արդյունավետ թփավալությունը զախվաժ է թփավալ-

ն էներգիայից բարձր

է, երբ

տեղի է թփակալումը

ունենում

կարճ

ժամկետում, Թփակալման էներգիանցույց է տալիս բնձյուղների առաջացման տճմաը: Որքանքփակալման էներգիանբարձր է, այնքան ըոձվուզները կարճ ժամանակումեն առաջանում արդյունավետթփադալությունըբարձր է լինում, որքան ընձլուղների

ն

առաջացումը ձգձրվ(իչ այնքան ճասվ չտվող ընձյուղների թիվը շատ կլինի, Հասգավոր, ճացարույսնրի հրակալոփվան

ճանգույցը

վերաբերյալ գոլուքյուն ունեն ծրկու իրար Հակասող կարծիքներ,Ոմանքբարձր թփակալությունը դիտում էեն որվես դրական երնեույթ(որբան Թփակալու

Ագրոտծխնիկական Համապատասխանմիջոցառումների կիրաոքլունը բարձր է, այնքան բարձր է բերքը), ոմանք էլ մամբ կարելի է փոփոխել թփակալման ճանգույցի խորությունը: Այսաստիճանի ն մեկ միավոր տարածությունիցատացված բերքի միջն նն պես, օրինակ, խոր ցանքի պալմաններում լքփակալման Հանգույցը ոնում բացասական կապ, Այս Հարցըչի կարելիլուծել առանց արձնավորվում է ճամեմատաբարխոր. Խիտ ցանքի դեպքում, երբ բուլտաքին պայմանների, սերը մեկր փլուսի «Համարճամեմատաբար ստվերոտ պայմաններ են Էնդճանրապքս բարձր Թփակալության դեպքում բարձր է լինում ստեղծում, թփակալման ճանգույցը ձնավորվում է ճողի մակերեսին մոկ Բույսի բերքը, սակայն միավոր տարաժությունիցամենաբարձր մոտ, նոսր ցանքերուվ՝ճակառակը: ըճրք ստացվում է ռչ բարձր թիակալության ԹփակալմանՀանգույցի խորության Հարցում որոշակի դեր է խա-. Ծորենիբարձր քփակալությունը դեպքում: բացասաբար է նան ազդում ղում նան սորտր: Այապես,օրինակ, միննույն պայմաններում ցան-. առաջացաժ Ճաակերի ոչ միաժամանակյա Հասուճառսունացման վրա, ված կարծր ցորենի սորտերի թփակալման ճանգույցը փափուկ ցորենի' հացած ճասկի կողքին շատ Հասվերում ճատիկները Հասունացած չեն ռորտներիճետ ճամեմատած ձնավորվում է ավելի խոր: կարկոր նշա-. լինում,իսկ որոշ ճասկերում նոր է միայն ձնավորվում նակություն ունի նան Հատիկի մեծությունը: Խոշոր ճատիկների բիամյգպիսի ճատիկը: դաշտերում ժամանակ շոռ են Արու: կալման ճանգույցը լինում է խոր։ վորուստներ /իշ առաջացած ընձյուղները լինում ն կարճ, ասկ տալու Մեկ բույսի ընձյուղների միջին թիվը ցույց է տալիս նրա մ դեպքում է լ թփանրանց նջ Հատիկների թիվը լինում է անճաիեմ այտ չպակալումը, որը կախվաժ է սորտից, ցանքի ժամկետից, խորությունից, կաս, իսկ ճատիկները՝ մանը ու չմշկված։ խտությունից, պարարտացումից, սորտի աշնանացան կամ գարնանաԿարճացողուն բարձր բերքատու սորտերը 1, Սավ(Բեզոստայա սերմացու ատիկի մեծու ցան լինելուց, լույսի կաղ, Ավրորա, ինտենսիվությունից» Միերոնովսկալա 808, Միրոնով ակայա վուբիլելնայա ունեն թյունից, թփակալման ն խողովակակալմանփուլերի միջե ընկած ժաՀ ցածրթփակալման աստիճան որի շնորճիվառաջացնում նն մանակաշրջանիտնողությունից ն այլ գործոններից, Թփակալմանվրա ճիմնականու մեկ Հառսկակիր ցողը ւէր

Թիակալու |

՝

'

Բերքաճավաքի

,

խոշորՀասկով, շատ ճատիկազդում է նան թփակալման «Հանգույցիշրջապատի «ողի ներով: խոնավուՎերընշված սորտերի ցանը հրում ճասկերըինում են միննույն թյունը: Այդ ւատճառով քիփակալմանժամանակ տեղացող Բարձրությամբ, անձրեները: ինչպես նան արճեստական ոռոգումը զգալի չափով ուժեղացնում 22 Կարճացողուն, չպառկող սորտերը ցածր խփակալման ուննն աստիճան մյու շնորճիվ ճնարավորություն են Թփակալությունը: յ տալիսբարձրացնելու , ցան'

նպաստավորպայմաններում ճացաբույսի ստորերկրյա ճանդույցն առաջանալ երկրորդային ընձյուղներ, որոնց թիմտ

ներից կարող երբեմն

նն

է մի քանի տասնյակի:

Հասնում

ի Ն

ւ

,.

յո

որման

(ճեկտարին մինչն

ջ--8

միլիոն ծլունակ ճատիվ), որով

միավորտարածությունումառաջանում

յամբ, բնրբինմասնակցող ճասկեր:

հն

ե

ծրագրավորված քա-

Բուսաբոժություն

Հաշվի առնելով սորոի առանձնաճատկությունները ն ճողային պայմանները, մեկ միավոր տարածությունից, անճրաժեշտ քանակու. թյամբ նորմալ զարգացած ն միաժամանակ ճասունացող ճասկեր նալու ճարցը պետք է կանոնավորելցանքի նորմայի միջոցով: ուռա-

Խողովակակալում: Հացաբույսերի ցողունը՝ կարճ միջճանդուառայանում է ցային տարածություններով հ սաղմնային ասկով, որը դեռնս թփակալման ժամանակ: Բուլաի ամենավերին բողբոջը, սկսում է ձգվել ն նրա մակերեսի վրա առաջասկզբում կոնաձն է, նում են խուլեր (փոքրիկ ուռուցքներ), որոնք ճասկիկների սկզբնավորությունն են: Դա միաժամանակ ճասկի ձնավորժան սկիզբն է: Հետագայում այդ խոզերը ըերտալորլոմ, վեր մն ագամ ճաշ կիկների

ն

նշմարվում

են

ծաղկի

թ

որոշ

մասերը՝ժաղկայինթճիուկ-

ները, Նոա «ազիվ ամենացաժի, «երենը, բույսիհոոգարկերը «փոգորոր երկարել: ածությունը սկսում Արոր ւ

։

Այդ

ժամանակ

առաջանում

են

ն

նկատելիմիջճանդուցաւյ Հացաբույսերի

է

ր

ԿԱ

է

Մ

գարնանը՝

Կն

ուղա

.

է 3-5

տարաժու

է չորրորդ

տերնաբնից:

արդեն

ն դուրս

:

սմ-ի:

է

ձնագա:

Արամ

ջոցառումները, որոնք բավարարում ները, նպաստում են

են

բույսի վերը նշված

ճետո

ակսվում է

ԱՄ

Յ

ու

են

է

քամու մ։ջոցովտարածվում,որի ճետնանք փոշին կարող է ընկնել ինչպես իր ծաղկի, այնպես էլ այլ ծաղիկնքբի արսանդի վրա, Աչա թն ինչու ցորենը կարող է ն խաչաձե փու դուրս

ԱՐ

է

ժ մբ արու նենում, Փաղկումը երբ տտե եղի է ունենում, նվում երբ Հ Հասկը գտնվում է տե-տե բնաբնում, իսկ աշնանացանաշորան ծաղկում է ճասկակալու Ց--12 օր Ճետո։

Հացաբույսերն

ըստ ծաղկման բնույթի բաժանվում են երկու խրմբի: Ցորենը, դարին, վարսակը, կորեկը, բրինձը Ճիմնականում ինքեն, իսկ նասիոշոտվող | հգիպտացորենը, աշորան` սորդոն՝ խաչա փոշոտվող: Վերջիններս են քամու փոշուռվում ն միջոցով, Աշորայի ցորենի ծաղկումըսկսվում է Հասկի միջին մասի ճասկիկներից: նորեՎի վարսակի է հգիպաացորննի Հանի ը սկսվում է ուրանիվերին մասիցլ աստիճանաբար դ եպի ցածի մասը: տարածվում Վաղ ձնափորվածճատիկըլինում է խոշոր, ծանը ն օժտված բարձր սերմնային Հատկանիշներով: եգիպտացորենի արականծաղիկները (Պուրան) ծաղկում, քան իզական ժաղիկները (կոլ.

կանի, ողի՛աարավորապ

Հողում

ւ

աաա զոտի,

ու

ի

,

հաա

ու

Բոլոր յ.

պաճա

բերքատվության բարձրացմանը: Ծաղկում: ՏերնաբնիցՀացաբույսերի ճասկի (ճուրանի) դուրս կման փուլը:եթե ծաղ եղանակը ղով է, ծաղ-

դալուց

է: «ր ջանում «իանի ումը ի ւք Ա բ

պրոցեսը տեղի է ունենում ձնով: |ոճետնյալ դիկուլներիուժեղ ուռչելու Հետնանքով Հասկիկի ծաղկայինթեփուկիրարից ճեռանալն կազմել առանցքի ՊԵ--ՅԸ" նկատմ անկյուն, Վարսանդը ն առէչքներն ալդ ժամանակ Հասունաւ ցաժ են լինում, Աոէչքի թելիկների երկարում են շ-10 մմ, ն մինչն րքֆոլնմրից, գորչնավանաը մարտ զար, վա աԱ վում են փոշումի մասըթասիվումէ նույնծաղկի վարսանդի վրաւ Այդ պատճառովէլ ցորենը ճիմնականում է երբ ինքնափոշոտվող

առէջթները դուրս երկարելով,

գալիա ծաղկային թեփուկներից, թեփոշեպարկերից փոշին

լիկները զրկվում են ւոուրգորից, կախվում են, թափվում ն

թփակալումից

հրբ առաջին միջԱ-ից,

Հեմ, ացն Հարա միջճանգույցը, Հան եբՀրկարում է իր վերչ նրջնական մեծության

վորված ճասկը ճասնում

Լիս

եռ. Հասկի ձեավորման ժամանակ արտաքին միջավայրի պայմանն ա) որոշակի ազդեցություն են թողնում ճասկի մեծության, Ար գացած ճասկիկների թ.ի ն Ճասկիկի մեջ սննդանյութերի պակասի դեպքում Ճճասկի րումը , ՛ ձգվում է, այն իր նորմալ մեծությանը չի ճասնում: Ղ Հաաա լամա Աաաա բար աաա գացած ճասկիկների ծաղիկների քանակը խիստ նվազում է:

աար քոմ գանյուն Ե" րի աան հար

րա Է Հասկիների 1 ոկ ժասիկննրի մաման Հ մաք, Էլ Ն ա ա աեմազաքյաը տոգորում ի ազԱնճրաժեշտ ֆոսֆորական քանակությամբ նն են փոշեպարկ նում նպաստում ր ճասկի առաջացումը, տարարլեահանինանի որ Փր տոան Կ Օդի չորության ն բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում ջացմանը, Ճասկիկների քանակը պակասում է:

Խողովակակալմանն ճասկակալման (ճուրանակալման)շրջանում Այդ շրջանում ցողունը ուժեղ չասիով աճում են տերններն բույսերի պաճանջըթոնավության, սննդանյութերի, ինչպես նան ագրոմիժության ու լույսի նկատմամբ խիստ բարձրանում է:

|

9--10 բերը),

օրով ավելի

շուտ

են

Հասունացում: Հացաբույսերի ծաղկիբեղմնավորումիցՀետո

սաղմի ձնավոր զարգացումը, Հատիկի

աիավումէ անրմնարանի

մր

ու

էնդոսպերմում պաճեստային նյութերի կուտակումը: Զնավորմա շնքացքում ճատիկի բաղադրության մեջ տեղի են ունենում քանուկականփոփոխություններ: Օալույի քանակը շատանում է, իսկ պրոտճինի, ճարպի ն թաղանթանյութի Քանակը ճամեմատաբար պական

սում

էչ Ն.

ն.

ն ուրիշների ճետազոտությունները կուլեշովի 6ն ցույց

գարնանացանցորենի ճատիկը իր վերչնական նրկարու7--142 օր «Պետու Չոր թյանըՀասնում է ծաղկի բեղմնավորումից կուտակումը շարունակվում է մինչն մոմային ճասունացման նյուքերի փուլլ, որից «ետո դաղարում Լ: նոնավ եղանակներին ճատիկի «ասունացումը ձգձգվում է: Չոր ու պարզկա եղանակներին, բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում, ինչպես նան ճարավային թեքություններում այն ավելի արագ է տեղի ունքում, իսկ ջրովիպայմաններուվ՝ դանդանդաղ:ծառսունացումը մոլախոտերով աղբոտված դաշտերում ն նոսրացված դաղոմ է նան արագանում է, երբ ցանքը կատարում են Հասունացումը ցանքերում: վաղ ժամկետում,ցանքի խտությունը մնծացնում են հ դաշտը պարարտացնւմ ֆոսֆորակալիումականպարարտանյութերով: Գործնականում ՀացաբույսերիՀատիկի «ճասունացումըունի երքք շրջան: դեռես պաճպանում է շրջանում բույսը Խթնային ճասունագման են նե դեղնում: Հասկում ճատիմիայն ցածի տերեներն կանոլ գույնը է կանաչ գույն հ պակը լլիվ ձնավորվածէ լինում, բայց ունենում մեջ նչութերի կուտակումը րունակումէ շուրջ 50--52 եր չուր: ծատիկի է 12--18 շարունակվումէ: կաթնայինՀասունացման շրջանը տնում տալխ,

որ

օր:

Մմային ճասունացման շրջանում ճասկավորՃացաբույսերըդեղ-

լինում, միայն վերին Հանգույցներն են պաշպանում իրենը սորգոյի ն կորեկի բույսերն այդ ժագույնը:նգիպտացորննի, կանաչ մանով լինում են կանաչ: Հատիկըձեռք է բերում տեսակին ու առրտին ճատուկ գույն ե միայն ակոսիկի շրջապատում է պաճպանվում կանոչ գույնը: Ասիմիլյացիանմասնակիորեն շարունակվում է, Հատիկչ փոիուկ է (եղունդով կտրվում է), պարունակում է շուրջ 22-20 0 ջուր: Մոմայինճասուկացման վերջում ճատիկը պնդանում է, բայց եղունգով դարձյալ կտրվում է. այդ շրջանը տնում է 8--10 օր: շրջանում բույսն ամբողջությամբ դեղնում է, իվ ճասունացման են. Հատիկը պնդանում է, պարունակում տերեները մաճանում բոլոլ 18--15 է' Ճարավում Գր, իակ ճյուսիսուսԲ 19--20 նկ ջուր Այս շրջանում չատ ճացաբույսերի ճատիկներըթասիվում են (բացառությամբ եգիստացորենի,սորգոյի ն բրնձի): պառկելը մենծ վնաս է պատճառում: չափը կախված է պառկելու ժամանակից: Որքան Հացաբույսը Վնաղի է: Պառկածճացաշուտ է պառկում, այնքան վնասի չափը մնծանում ն պլաստիկ նյութերի ճոսքը դեպի ճասկը պաբույչի ասիմիլյացիան կասում է, եհ զզալի չափով իջնում ճատիկի որակբ ն բերքը, խիստ դժվարանումէ մեքենայացված բերքաճավաքը, որի ժամանակ կորուսնած ձն

Հացաբույսերի Պառկելը:

մը

էւ շատանում

Տիմիրյազեի, Հացաբույսերի պառկելու Հիմնական Ճետնկյալն է. դեսլի պատճառը պ ողունի ածի միջաճանգույցը լույսի ոչ մեծ քանակություն պատճառով(Խիտ ցանքի, բարձր թափանցելու վերերկրյա զանգվածի ճզոր աճի դեպքում /իիակալության, ) առաջանում քատ կ.

է այդ

են, իսկ

Ա.

էքիոլացում(Բջիջներըձգվում,նհրկարում միջաճանգույցի

պատերը՝ բարակում), որի Հետնանքով ներթեի Թուլացած միչճանգույցըի լինում դիմանալուբույսի վերերկրյազանգ-՝

վիճակի չի էւ

ն պասկու վածի ժանրությանը

բարձր բնրքատու սորտերիբույսերը կարճացողուն են ն ունեն

չեն պառկում, անատոմիական-ձնաբանական ամուր կառուցվածք: Հացաբույսերիպառկելուն նպաստում են ցանքի գերիոռու-

կարճ որովճեւոն

թյունը, գոմաղբով առատ պարարտացումը, ազուռովվ միակողմանի սնուցումը, լիակալման ճանգույցը ճողի մակերեսին մոտ լինելը, խոնավ ն անձրնային Հորդ եղանակը, անձրեները, ուժեղ քամիները, առատորեն չիելբ ե սորտի առանձնաճատկությունները:

դեմ պայքարի գործում որոշակի նշանաՀացաբույսերի պառկելու հ ունեն՝ցանքիխաչաձե կություն նեղաշար եղանակների կիրառու-

մը, գյուղատնտեսական տարբեր գոտիներում մշակվող սորտերի դանՔի չափավոր խտության ն խորության ճիշտ

տացման ճարցի

սաճմանումը,չպարար-

պարարկանոնավորումը, ֆոսֆորա-կալիումական

տանյութնրի

օգտագործումը, դաշտապաշտպանանտառաշերտերի ստեղումը ն ջրման դործի կանոնավորումը: Տվյալ ղզործումվճոական նշանակությունունի նան չպառկող կամ պառկելու քիչ ճակում ունեցող սորտերի մշակությունը: ՀայկականՍՍՀ-ում մշակվող ցորենի 1 ն 808 սորտերը չեն Բեզոստայա Միրոնովակայա պառկում, Համէմատաբարթույլ չափով են պառկում Սպիտակաճատը, կարմիր կունէ պառկում սլֆաճատը: դինը: Ուժեղ կարմիր պառկելու դեմ սլայքարի գործում մեժ նշանակություն ունի նան Քլորխոլինքլորիդ կամ ՏՈՒՐ ինչճիբիտոր Քիմիական որը զգալիորեն կարճացնում է պրեպարատը, ցողունը, ճաստացնում

Հացաբույսերի

նրա պատերը:

Խոնավգոտիներում, ինչպնս չրովիպայմաններում,

նան

պառ-

կելու նկատմամբճակում ունեցող սորտերի մշակման դեպքում ճացաբույսերի ցանքերում. ՏՈՒՐ-ովսրսկումը կատարվում է թիակալման փուլում--խողովակակալման սկղբին, 3--4 կգճ նորմայով

(ազդողնյուքի ճաշվով):

Հացաբույսերի պառկելու պատճառներն

ու

ղրա

դեմ պայքարի

չախով եղանակներըանբավարար ուսումնասիրված: ն գարնանացան Աշնանացան ճացաբույսերի Բիմնականառանձբույսերը կազմված նն երկու նաճատկությունները: Հացաճատիկային դեռես

են

ցորենի արմիր

կենսաբանական խմբերիը՝ աշնանացաններից նե գարնանացաններից: տեղական սորտերի մլ չ կան (աշնանացան ցորեն, աաա այնպիսիները ճացաբույսերը Աշնանացան (ժպիտակա կունդիկ, Սպիտակ կունդիկ,դալյգալոս ), որոնքծրկցան ԷՖ. աշորա, աշնանացան զարի) ցանում են աշնանը նե բերք կարող դրանք ցանում են ն ն դարնանը, ուշ աշնանը:Այսպիսով, ւ տալ միայն ձմճոելուց ճետու Գարնանացանճացաբույսերը (գարնաու աշնանացան գարնանացան լինելըպայմանականէ, նացան ցորեն) դարնանացանգարի, գարնանացանաշորա: բերք ցանում են կորեկ, բիինձ, նդիլտացորեն, աը սորդո) ն են տալիս նույն տարում: երբ աշնանացանցորենը ցանում դարնանը, այն սովորաբար քփակալում է, բայց չի ճասկակալում: Դաշտային պայմաններում աշնանացան ճացարույսնըը դ ղացիայի ստադիան անցնում են աշնանը՝ ՑՈՐԵՆ չեր շրջանում ն ամենմատաբար ցածր (0-ից մինչն ԷՅ) պայմաններում: Գարնանացանճացաբույսերը յարովիզացիայի դիան անցնում են դարնհանը՝կարճ ժամանակաշրջանում նե ճամեման Աշմաններում: շանակությունը: Ցորենը տաբար բարձր (ճ--10" կ բարձր) չերմության պայմա ե արնանացան) (աշնանացան ) Հայ ճամարվում է նան կարնորագույն ընթացքում աշնանացաններըձեռք նն բերում պարենային Բուչ մարդկության կ եսից ավելին սնվում է ցորենով: կուլտուրա (դիմացկունություն ձմեռային պայմանների նկատմամբ) նուխվա ՑորենիՀո. չ ոչ միայն ճացի Համար, այլե թյունը ն յարովիզացիան երկու փոխադարձաբարկապվաժ պրոցեսձավարի, րոնի ու փակա. արտադրության փնջ։ ստանում նեի են Հատկապես աշնանային պայմաններում կատարվող են Ցորենից օալայ դեկստրին սռղվլիրտ, սոսինձ ն այլ արտադրանքներ: Լլլացիան ճանդիսանում է բույսերի աշնանային ն ձմեռային Ցորենիցը պատրաս տված ճացը արժեքավո ր է իր իր բարձր րենպաստ պայմանների նկատմամբ կովվածության ճատկություննեբարձր որա ճամով, ոննդարարությ որակով, ամբ ե մարսողականու րի ձնավորմանճիմնական գործոնը: թյամբ: Հ ացի ուրաքանք1իլոգրամը պարունակումէ 2000--2500 կալորիա, Աշնանացանպետք է ճամարել այն բույսերը, որոնք ունեն ճաշն` (մարդր օրական ծախսում է 7000 է զաարար տրկարմարովիգացիայի ատատիա մգ), 10-35 մգ ձր(30-68 ձր) ( օրական ծախսում է 1ջ ւ, մգ), 740--260 անցնում է ցածր ջերմաստիճանի տակ Այն բույսերը, որոնք մգ կալցրում ( օրական ծախսում է 1300 մգ): Հատիկըպարունակում է մէգ վարովիզացիայի ճամեմատաբարկարճ ստաղիա (7--12 «ր), րոնը աս անցնում է ավելի բարձր ջչնրմաստիճանի տակ, գարնանացան էնչ. չէ 95 ե-ի, ման Այսպիսով, բույսերի աշնանացան նկ գարնանացան ձների Թեփվը պարունակում է ,իկջ ոչ տարբերությունը կայանում է նրանում, որ դրանք յարովիզացիայի ն վիտամիններ օգտագործվում է ոիլես ռտագիան անցկացնելու ճամար տարբնը պաճանջ ունեն խտացրած որպես ցամբար կ կեր: : կգ թեփը ՄԱ ն 1որային ք հսկ ծղոտի 100 կգ-ր՝ 20--22 մի ավորի։ Հացաբույսերիկորեկանման ենթախմբի ներկայացուցիչները (Լո կերային ճանդիսանում են ընկ, բրինձ, սորգո, նգիսլտացորնն) Հնագույնկուլտուրաէ: ներ, որոնք լարովիզացիայի ստադիան նորմալ ձեով անց են կացնում: են տալիս, ո ր Ցույց նրա մշակությունը հրաքումՊայտնիէ մերը նռ 18--2Մ-Ջ ցածր ւի յս Արթ էնրմոմուը էքախումոը եղել ազնանապամ թվակատարի առար Մէր Խլա շուրջ Իրարու 5000-5000 ն Ծգիսրատոսի Փոքր Ասիայի ժողովուրդները ծայտնի էյ որ սովորական ճացաբույսերի աշնանացան կ զարն: մշակելնն ցոՀնագիտական պարզվում է, ր Է նացան ձների միջե խիատ սաշճման դնել չի կարելի: Որոշ խումբ աՆ ոսլովակ սորկ հալում, 1նճաստանում, Ռումինիայում կ անհր այս կամ այն կլիմայական պայմաններում կարող են լինել ոն Հունգարիայում մեր Նա տարիառաջ ցորեն ին մի Աա նանացան կամ գարնանացան:Միննույն սորտը մշակել: Աաաա Աո կատարվածՀնագիտական շը 719 նանացան է, մլուս պայմանում զարնանացան։ Հայկական ոլծղումնիտալիս, "ր ցորենի 3Ց

ր

մերձա, `

բույսե '

Հարո մի-

ծրկարատն աա Պո ան ստ

աի 1.

զորգա Բու

"Ի

ա.

Ժողովրդատնտեսական բ.

եմք

Մժագործվում րուշակեղենի

առիմի-

,

ան

|

ունեն:

որե

Աո Գ որնոր

ն «րգն

որոք

սպիտակուցային եյութնր, ո աուցյամբ

թմ

Հիմնական Հորնի ԽԻ:

աա:

7 22

միավորի,

գարնանացան: Ցորենը '

բանավությա ավիռ կեր,

Ցորենի

Համա ,

Ռւսումնա սիրությունները

լուփյոնից

Արար, աա

պեղումներից

'

Աչով

Գիոանոթնոնը

մշակությունը ճայտնիէ եղծլ մեր թր-

տարի առաջ (Բուրքմենստանում, մնաս,օրինակ, դեռես 3000--5000 վականությունից ՌՍՖԱՀ-ում կազմում է 27,1, Ղազախստա 7,2 0ը, Ուկբուինալում՝ Վրաստանում, Ադրբնջանում, ձալաստանում, Մոլդավիայում, Հարա82,5 գը, Ադրբնջանում՝99,0 գ, Հայաստա ն

վային Ովրաբնալում այլ վալրքրում), Ցորենիտարբեր տեսակները տարբեր ժամանակներիցեն մշակվում Ոսումնասիրությունները պարղել են, որ հրաջում ն Եգիպտոսում ռովորական ճաճարի մշակությունը ճայտնի է եղել դեռոնս մեր թվականությունից5000 տարի առաչ, կարծր ցորենի մշակությունը հրան Ուկրաինալում՝3000--4000 Մեր թում, Ադրբեջանում տարի առայ: թվականությունից տարի առաչ միաճատիկ ցորենի մշակությունը ճայտնի է եղել Փոքի Ասիայում, տուրգիդում ցորենինը՝ նգիղլտոսում ն կունդիկ ցորենին նախիչնանում հ ՀայաստաՇվելցարիալում, նում, փափուկ կենտրոնականԱնատոլիայում(Մ. Մ. Յացորենինը՝

նայն, Ցորենի տեսակները: ճորենը(ՂոԱԼոստԼ.) ձնճրով ճարուստ ցեղ էւ նատ Պ. Մ. Ժուկովսկուարձանագրված է ցորենի 22 տեսակ: նա ալդ տեսակներըբաժանում է ճետնյալ չորս գենետիկական խմբերի:

`

կուբցիներ):

Ամճ ե իկալում /

որենի ցոր

'

մշակությունը

վայրի

80135. ) 1: ծօօօեշատ «

.

Լ

Մեղ մոտ մշակվող

.

՝

միլիոն ճեկտար (19274թ.) ցորենի ցանքատարածություններից34,9 միլիոն ճեկտարը գտնվում է ՌՍՓՖՍՀ-ում,՝ 17,5 միլիոնճեկտարը՝ Ղազախստանում,ն,0 ժիլիոն «եկտարը՝ Ուկրաինալում, մնացաժ ճանրապետություններում ցորենը անճամեմատ ՍՍՀ-ում Քիչ տարածություններէ զբաղեցնում: ձայկական թվա-` կանի տվյալներով, մշակվել է ճաղար ճեկտար ցորեն, որից աշնաձե նացան՝ 71,0 Հազար, իսկ գարնանացան 11,0 4 Նոր Ֆեե-: ՍՍՀ-ում ցորենի 4ճիմնականցանքատարածությու Հայկական են աժ Շ են Սնանի,. նկննտորո-| նի, Ի"՞ րը (6440) կենտրոնացված Շիրակի, Սնանի ավազանի նական Զանգեզուրի գոտիներում: | ՍՍՀՄ-ումմշակվող ցորենի ընդճանուր րի միայն 30,8 00-ն է աշնանացան (1924 թ.) Աշնանացան տեսակարարկշիոր տարբեր ճանրաետություններում տարբեր է: Այս '

60,3

՝

Բար:

վայրի միաճատիկցորեն վայրի ուրարտական ցորեն

1հսա.

։ ,

Ն

ր

ւ

թվականներին: ցանքատարածությամբ աշխարչճում Ցորենը

ղեցնում

Առդս

ՎՐ

1.

զրա

17.

ՈօՈՇԸ0ՇՇնտ

1.

շակովի

Ն.

կուլոուրական ժիաճատիկցորեն

Տետբապլոիդ (2ո--28), կամ կարծ» ցոբենների խումբ .

վայրի տ ՎՐ.21ուճ էստ արին մոնսե, 2. 1. ձլՇՇՕՇ01465

աո:

:

(շեռաշսդ

Խնճո.)

ի

Աա

ն

Տ մոֆենի

ցորեն ր

աաա

(խա

մշակովի լ: ո 11Ո0քոշճմ1 1 Պոօքհջօմ շեմն ճոճ. 2. Դո. «օ1ոհլօսու 8Նծը, '

քռլօ

Ի 1- ԳԼԸՕԸՇս

շիա է: աաաԱՐոՏեՍ. ԳՅոնծեԼ աւ

11.

'

տ

ք6րՏլԸսող

5. բ.

651.

ՄՅՍ. 6

.

(Շ8րէլլԸս

1. 5. ԽրցլմսոԼ, 7. ԴԼ. ՓԱՐՃոլոնտ )ոքսհ. (օԱՇոձոյ 8. ք, քօլռոյշստ Լ.

61Տ.).

)ոեսե. Է7. 86Լհլօք1շստ 15քգքիճուշառՒԼՏՏ1օէ. ԼԷ

`

11.

օէ հնչո.

ԼՐ.

տ6տեկստ Լ.

(մաքործ1105վ).

բ:18Հռրոթոշեստ ԷԹ5Ը "

ՎՈ

6. ՂԷ

Ա Տորեն, տուրգիդում ցորեն կովկասյան

ցորեն ր

արնհլյան ցորեն այտլոնիկումցորեն ճաբհշական ցորեն իողաճանականքորեն

մշակովի

քե. 1 լ տքօղ ոռշիս Լ. 3. Լո

առվորական ձՃաճար

կամ փափուկ Հեկսապլոիդ ցոբեննե» (2ոՀ--42), ի խումբ |

-

խնթի-«րկճատիկ քործն

Տքոշ0ՇՕՇՇԼող

ՄԱԿԱ

Քճրտ.

(Լիսո.) )ոնսե.

մախի ցորեն

աա ցորեն քառաճա

կունդիկ ցորեն Ալորածատիկցորեն Վանի ցոր

Սկտապլռիդ (2ու.5ն) ցանքատարաժություննե-|

ցորենին 1. ւ.

|

Դիպլոիդ(2ո»-14), կամ միաճատիկ ցորբեննեբի խումբ.

Լ

սկսվել է ուշ` 1600-ական

գրավում է առաջին տեղը, զբաղեցնելով միլիոն ճեկտար (1968 Ք.)։։ Ցորենի ցանքալում: ճիմնական մասը դտնվում է Ասիայումն. եվրոսյա տարածության ե 1924 թվականիտվյալներով Սովետական Միությունու :մ մ շակվել է 60,3 միլիոն Հեկտար կամ ամբողջ աշխարճիցորենի ցա ք քատարաժության շուրջ 27 0. -լո Սովետական Միությունում մշակվող 1282 միլիոն ճեկտար (1974 թ-) ճատիկային կուլտուրաների ցանքատարածությունում ցորենը 7,7 օը, վարսակը՝ չ 42,2 9,0 ցը, գարին ց, աշորան՝ 24,500, կորեկը՝ 2,410, եգիղտացործնը՝ 38,1 նկ, Հնդկացորենը՝1,2 ն, ճատիկա-ընդեղեն: բույսերը 4600, մնացած «ատիկային բույսնրը՝ 30:

|

17.

Խոքամսո 2եսե.

անկաղիմացկուն ցորեն 4է

Մորֆոլոգիական ն տնտեսական ճատկանիշներիցը ելնելով,ն. Ա. Մայսուրյանըպորենի տեսակները բաժանում է երկու խմբի՝ սովորա-չ կան կ ճաճարանման: կարծր, տուրդիդում, արնելյան, լոլո Սովորական (կովկասյան, նիկում, փափուկ, կունդիկ, կլորաճատիկ)խմբի ցորենի տեսակների ճասկի առանցքը կոտրվող չէ, կալսելիս ճատիկը ճեշտությամբ անջատվում է ծաղկային թեփուկներիցը: Հաճարանման խմբի (սովորական ճաճար, կիսաճաճար, մախի ցորեն, կոլխիդական երկճատիկցորեն) ցորենի ատնեսակների ակի առանցքը կուռրվող է, այսինքն՝ Ճճասունանալիսճասկի առանըքը «եշտությամբ կուտրտվում ու բաժանվում է ասկիկների։ Սովորական եղանակով կալսելիս ճատիկը չի անջատվում ճասկիկային ն ծաղկաթեփովներից Ցորենի վերը նշված 22 տեսակներից ՍովնտականՄիությունում մեծ տարածություններ են զբաղեցնում փափուկ ցորենը ն կարծր ցորենը: ձամեմատաբար քիչ տարածություններ են զբաղեցնում կունդիկ ցորենը, կովկասյան ցորենը ն տուրդիդում ցորենը: Ավելի Քիչ տարածություններեն զբաղեցնում (մաբուր կամ խառնուրդ) պոլոնիկումը, կոլխիդականերկճատիկը,Տիմոֆենի ցորենը, Հաճարը, մախի ն կուլտուրականմիաճատիկ ցորենները: Հայաստանումվայրի ցորեններիցՀայտնաբերվել են միաճատիկ, ուրարտական ն երկճատիկարարատյանցորենը: Այսպիսով,ցորենի 22 տեսակներիցՍովետականՄիությունում մշակվում կամ տարածված են 15 տեսակը: Չեն մշակում միայն 5 տեսակներ (շաբեշական, իսապաճանական, կլորաճատիկ): Այժմ նկարադրենք ցորենի կարնոր տե. սակներից մի քանիսը: " Փ են (ԼԼ. /1-. 26Տէլ Խատ Լ. (մայք որեն 12216 Է105է.). գոբեն ) փափուկ ցորենի երկրադնդի վրա մշակվող ցորենի «ճիմնականտեսակն էւ Մշակվում ճյուսիսայինբնեռից (Վերխոյանսկ) սկսած մինչԿ մայր ցամաք ամենաչարավային մասերը: Ցորենի մնացած տեսակները միասին վերցրած անճամեմատ ավելի քիչ տարածություն են վբաղեցնում, քա փափուկ ցորենը Այս տեսակը չափազանց բազմազան է: Փափուկցո: րչնկ Հասկիկային թեփուկները կաշվեկերպ նն, ծաղկային քեփավնե րի ճետ Համեմատած մի փոքրը կարճ են կամ նույն երկարության: Ներքին ծաղկային թեփուկը սովորաբար արտաքին թեվուկի ճետ ճա: մեմատած կարճ է, ծրբեւին ճավասար: չասկիկային թճփուկիողնուց| նեղ է, թույլ արտաճայտված,երբեմն չի ճասնում մինչն ճիմքը, ող նուցյի ատամիկը կարճ է կամ Ճճամեմատաբար երկար, սրածայր: Հաս կը քիստավոր է կամ անքիստ: Քիստերըցրված են ն սովորաբար ճամ: կից երկար չեն, ճասկը ընդճանրապես ցանցառ է՝ միջին խտության

ին

ափուկ

է: Հատիկը ոանամեջ իլիկաձե: Ցողունը մերկ է, կլորավուն,ուժեղ արտաճայտված փուփուլիկով: կառրվածքը Հիմնականում ալլուրանման է,

երբեմն ապակենման: կորենը Ճճանդեսէ Փափուկ

ն դալիսաշնանացան դարնանացա

ձներով, Ցարովիզացիայի ստադիայի տկողությամբ այս տեսակը իստ բազմազան է, Հասունացման ժամանակ նկատմամբ ջերմության տարբեր սորտեր տարբեր պաճանջունեն, Սիբիրական սորտերը ճասունանում են 12--ի պայմաններում, մինչդեռ միջինասիական, ուկրաինական ն Պարավ-արնելյան առրտերըավելի ջերմասեր են: Փափուկցորենի ցողունի բարձրությունը տատանվում է 45--3500 սմ-ի միջե, Տերնհաթիթեղի 8--35 սմ էւ Պառկելու տեերկարությունը ռակնաից սորտերըխիստ բավմաղզանեն, Փափուկցորենը կազմված չ բավականինչատ էկոլոգիականխըմբերից: Բատ Պ, Մ. ժուկովակու փափուկցորենը ճամեմատաբարնոր, խիստ բազմազան ձներ ունեցող տեսակ է: Հայտնի են դրա Քիստավոր, ն անքիստձները, կիտաքիստավոր որոնքիրարից տարբերվում նննան չառվի խտությամբ, դույնուի, ճատիկիխոշորությամբ ն թավոտությամբ, գույնով,սպիտակուցային նյուքերի պարունակությաղիբ, վնդետացիայ տնողությամբ, ձմեռադիմացկունությամբ, չորադիմացկունությամբ,ճիվանդությունների նկատմամբունեցած դիմացկունությամբ ն այլն: ցորենի ցանքատարածությամբ Փափուկ Սովետական Մրբություն աշխարճում գրավում է առաջին տեղը, նրա սաճմաններում տարածված փափուկցորենը աչքի է ընկնում ոչ միայն որակով, այլն տարա' տնսակայինսորտային կա1 մով: Կարծբ ցգոբեն մուս (1. 651). փափուկ ցորենից «ետո երկրան գեդում իր տարածությամբ աղեցնում կարծի ցորենը Լոուն է ե բզրորդ տեղը: Այն գրավում է ցորենի Տամաշխարճային տւ

ցանքատարածութ

աարծր ցորենի ճասկը ճիմնականումբիստավոր

10 0.

է, երբեմն անճասկից երկար են, Հասկին ճՃամարյա զուղաճեռ, Թույլ եզրային կողմն ավելի լայն է, քան երեսի կողմը, կամ Հասկի մո Ծզրայինկողմից նայելիս, ճասկի առանցքը չի Աեփուկները ունեն միջակ երկարությունու լայՄղ ուժեղ զարդացած է, վերջանում է կարճ ատամիրքն ցողունը ցված է պարենքիմայուվ: Հատիկն ունի ծ ժան կտրվածք, երկարավունԷ ն փափուկ ցորենի Համեմաթույլ է արտաճայտվում: խոշոր:Փուփխուլիկը ությամբ ավելի ցորենը չունի ձմեռադիմացկունն չորադիմացկուն ձներ: Կարծր Փա փուկ ցորենի ճամեմատությամբ այն ավելի դիմացկուն է Հիվան-

քիս:

Քիստերը

տաթ ոք »,աողիվային

6 յար ամամար

՛

Աէ ո» ԱՑ ղագ :

եկ.

7.

վնասվում որակ,

'

ջ

ցոր

ոի

մ ամբողչ

ք ցանքատարա

աշ:

էլ

34Վ

Ցորենի

երկՀուտիկ տեսակները

1--կուլտուրական միաճատիկ ցորեն, 2--Տիմաֆենի ցորեն, 3--կոլխիդական 11, 12--փափուկ ցորեն, 14, 14--կունդիկ ցորենմ ցորեն, 10--Հաճար,

ցորեն,9--մախի

է

(դորշ ժանդ, փոշեմրիկ), քիչ դությունների նկատմամբ : Հեսենյան ճանճից, Հատիկներըչեն թափվում: որն ունի բարձր կարծր ցորենից պատրաստված ալյուրը: ն օգտագործում են լավորակմակարոններ,վերմիշելներ ձավար (մանտանի) պատրաստելուՀամար: Փափուկ ցորենի ճամեմատությամբ աճ, բալ ) լիս է ալյուրի մեժ ել, Հացաթխմանժամանակ՝ ավելի շատ փոբր է, Հացի որակը բարձր է լինում, րր Հացի ժակոտկենությունը ն այն պատրաստվումէ կարծր փափուկ ցորեններիխառնուրդից: Սովետական Միությունը կարծր ցորենի արտադրությամբ դիՐՔ է գրավում: Սովետական Մբության Ր չ խարճում առաջնակարգ 10-15 չ ությա Վ0-ը ՂԲ

Մ.

ք գարնանացան

,

6, 7--.տուրգիդում ցորեն, 8--պոլոնիկում ցորեն,4-.կովկասյան ցորեն, 5--կարծր՝ցորեն, 15--կլորաճատիկցորեն, 16--Վանի ցորննչ

խոտերից:Սովորաբարճասունանում

է ավելի ուշ,

քան փափուկցորե-

նը:

Կունդիկցորեն(11. ՇօաքճշէստԷ105է.) ցորենի այս տեսակը Հնագույններիցմեկն է: Ըստ Պ. Ս. Ժուկովսկու, կունդիկ ցորենները գոլություն են ունեցել քարե դարիշրջանում, երբ փափուկ ն կարծր ցորեննեբե դեոնա չէին մշակվում: Այս տեսակը շատ բազմազան էյ Հատկապես նախալեռնային լեռնային շրջաններում: կունդիկ ցորենների մշակության Հիմնական շրջաններն են Միջին Ասիան ն ԱռաջավորԱսիան: Աֆղանստանում, լեռնային Տաջիկստանան են ընկնում, ինչպես Հայաստանում կունդիկ ցորենները աչքի բազմազանությամբ: Հայկական ԱՍՀ-ում 4իմնականում ու

նում

մեծ

ռ

ու

ճայտնի կարմիրկունդիկը,որը մշակվում է լեռնային շրջաննեղեցնում է կարծր ցորենը: Ղազախստած րում ն Սպիտակկունդիկը, որը մշակվում է նախալեռնային չրջաննեէ Արեմտյան Միբիրոււ, կարժր ցորեն մշակվում րում։ Այդ ցորենները ցանում են թն գարնանը ն թե ուշ կուբանուք, Անդրկովկասում,. կում, մերձվոլգյան շրջաններում, Հասկի կազմությամբ կունդիկ ցորենը չատ նման է փափուկ ցոմշակզ տովի մարզում ն Հարավային Ուկրաինայում: Անդրկովկասում ն ծովի մակերնույի րենին։ Հասկըկարճ է, քիստավոր, կամ անքիստ ն բավականին խիտ վում է ՀիմնականումԱդրբեջանում Վրաստանում առանցքը կողքից ծածկվաժ է մազմզուկներով, իսկ հրկարությունը մ բարձրության վրա» Ցորենի այս տեսակը թից 700--900 մոտ 3 է ն Հասունացման անդամ ավելի շրջանում:րովի այր է, Հատկասլես ճատիկալիցքի Տուգիդում ցոբեն էաւքւճոտԼ.). այս ցորենի Հասկի առանց(1. | մաններում օդային նրաշտինլավ է դիմանում: Քի քիստավոր է: Քիստերը Ճասկին ղուդաճնո եհնյ չե Հասկը կոտրվող Դաղատագ շատ երկար: Հասկիկայինթեփուկները կաշվեկերվ են, ժաղկային են

աշնանը

Ռու

ա

նում

լայնությունից:

է, սակայն Ադրբեջանում, կարծր ցորենը գարնանացան նան աշնանը: ՎրաստանումՃաջողությամբմշակվում է ավելի դանդաղ է ն

արժր ցորենը կյանքի սկզբնականշրջանում քան փափուկ ցորենը, որի պատճառովխիստ

աճում

է մոլա

տուժում

կիսով չափ Քեփուկներից

կարճ,

ունեն

ողնուց:ծչատիկըմերկ Պրտաճայտված ալյուրանման: բարձր է

Ցողունը

Քե

մինչն ճիմքի

«ասնող

ուժեղ

է, կարճ, ճաստ, մանը, կտրվածժ(ցորենի ցեղում ամենաբարձրն է),

:

լցված: Հիմնականում աշնանացանէ, ճասկի մոտ պարենքիմայով ն նան կիսաաշնանացան ձերը, Այ» զարնանական ւառկայն կան ճյուղավոր ցորենը, որն ունի մի շարք տեսակին է պասոկանում

Հաւոկություններ՝ ճիվանդությունների բացասական

լ

դիմացկունճատիկներն անճավասար չէ,

նկատմամբ որակըցածր է:

ցորեն(1. Կովկասյան

րենի

այս

ք6րտլշսյտՄյ.

վնասատուների

մեծության են,

(6ՅՐէԼ1ՇԱ

րըԱսպՏել).

ցո-

'

շարք ճատկանիշներով հ փավիուկցորե«ատկանիշներով էլ՝ կարծր ցորենին: Հասկբ. կամ միջին խտության, Քիստւվոր է, անքիատ

տեսակը մի

նման

նին, իսկ մի շարք կուտրվողչէ, թույլ գոյություն չունեն, Մնացած բոլոր ձնեները տարբերվում. տեսակներից է նրանով, որ քիստերեն տալիս ոչ միայն ծաղկա լին, այլն ճասկիեն ն Հասկային թեփուկները: Քիստերը ասկից երկար ղուղաճնո: են, գրեթե ճավասար ծաղկային քնկիկային թեփուկները բարակ է թույլ արտաճայտված: ողնուցը մերկ է, կարճ, փուկներին, փ կտրվածքով, ապակննման բարակ, սովորաբար ուփուլիկըմիջին սնամեջ է, սակայն ճասկի մուռ որոշ լցված չափի է Ցողունը չափով

Հատիհը

է

պարննքիմայով:

ձներչունի: ` կովկասյան ցորենը գարնանացանէ, աշնանացլի բավա ունի նկատմամբ կանին ուժեղ ար-| չիվանդությունների Սնկային տաճայտվածիմունիտետ:Պ. Մ. ժուկովոկին կովկասյանցորենի Տիմոֆենի ցորենի Հճիբրիդացմանմիջոցով ստացել Է սնկային «ի- ' չտուժող ցորենի նոր տեսակ (լլ. քոքեեճսո վանդություններից Հասկը է ապոռատ պառկում։ թույլ սննդայիթ: Համեմատաբար 2շհսի.): Հէ կովկաս-: Գովմանյան): միջավայրում երբեմն ճյուղավորվում (Վ.

"

|

որակը ցածր է: յան ցորենի Հացաթխման են (Ի. Ի.։ կարմրաճասկ ձները Ճասիեմատաբար հրաշտաղիմացկուն

Տումանով): Մշակվումեն վրաստանի ն Դաղստանիլեռնային շրջան- | է սաճմանափակ ներում, Հայաստանումայն մշակվում տարաժուավազանում, տեղ-տեղ Սիսի շնում, է տակ: «Դիկա» մշակվում անվան վրաստանում այն

Սնանի թյուններում՝

|

կտրվածբը ապակենման է: չատիկները պարունակում են 14-16-40 սպիտակուցներ: Հչաճարնօդտաղործում են որպես լավորակ ձավար: Հաճարը աշնանացան է ն գարնանացան: Ունի վաղաճաս ն միջաՀաս ձներ։ Ջորադիմացկուն է, տոթադիմացկունությունը՝թուլլից մինչն ուժեղ: ժանգի ն փոշեմրիկի նկատմամբ ավելի դիմացկուն է, քան փափուկ ցորենը: Շվեդական ճանճից չի տուժում: ձաճարը լեռնային շրջանի կուլտուրա է, ունի սաճմանափակթվով տարատեսակներ:Հայկական ՍՍՀ-ում տարածված են կարմրաճասկ (Մճլ. էսն ՏՇհսշել.) ն սպիտակաճասկ որոնք Ր/8:. 121ԼԱ1ղԹ27126.)տարատեսակները, գարնանացան են: ՍպիտակաճասկճաճարներըՀամեմատաբար ուշաճաս են, բարձր, ճաստ ու ցողուններ ունեն: կարմրաճասկճաճարները վաղաճաս ենւ Ցողունը միջակ բարձրության է, ճամեմատաբար ուժեղ է վարակվում ժանդով: 2002 լնոնային պայմաններում կարմրաճասկ ճաճարներըսպիտակաճասկերիՃճամեմատությամբունեն ճատիկների դաշտային բարձր ծլունակություն, վեգնտացիայի ընթացքում անկման փոքր տոկոս, մեկ ճասկում ավելի շատ ճատիկներ են դոլացնում, մեկ քառակուսի մնտրի վրա ավելի շատ ճասկակիր ցողուններ նն առաջանում, ավելի բերքատու են, բերքի մեջ ճատիկիելն ավելի բարձր է: -

Կոլխիդական եբկճատիկ ցոբեն (1.

ք216ՇՕ-ՇՕ1ԸհլՇսոտ Ղու).

սո-

վորական Ճաճարից խիստ տարբերվում է ճասկի զիգզազանման առանցքով: Հասկը չափազանց խիտ է: Մորֆոլոգիական մնացած է ճաճարին. Բոլոր տեսակի ժանգերի Հատկանիշներվ նման մրիկների նկատմամբ իմուն է: նավ է դիմանում օդային հրաշտին: Աշնանացանէ: երբեմն ճասկերը ճյուղավորվում են: Մշակվում է ՎրաստանուԲ Մախի ցորենի Հետ խառնուրդ վիճակում: Արտադրականնշանակություն չունի, բայց սելեկցիայի ճամար լավ ելանյութ է: Լեհականգորեն (11. քօ1օ812ստԼ.). այս ցորենի Հասկը կոտըրվող չէ: Հիմնականում քիստավոր է, կան նան անքիստ ձնհր։ Քիստերը ճասկից երկար են կամ կարճ: Հասկիկայինթեփուկները թաղանթակերպ են, ծաղկային թեփուկներին ճավասար կամ ավելի երկար: ծատիկները խոշոր են, երկար, ապակենման կտրվածքով: կեճականցորենը ճիմնականում գարնանացան է: Սովետական Միությունում չի ու

Գորիաում:" .

ՏՇհսծե|.). ճաճարի Դառ կի առանցքըկոձնով կալածլիս կամ փշրելիսը Հատիկներն Ճաստրրվող է, սովորական մշակվում: կեկներից չեն անջատվում,Հասկը ճիմնականում փեիստավորէ: ՔիսԿուլտուրական Լ.). Հասկի միաճատիկցոբեն (11. 1օոօօօօօստ տերը ցրված են ն ավելի կարճ, քան ճասկը։ Հասկիկային թեփուկնեառանցքը կոտրվող է: սովորական ձնով կալսելիս Ճատիկը Հասկիկից Ողնուցն ուժեղ է արտաճայտո-՝ րը կաշվեկերպ են, փքված, նսվակաձն, չի անջատվում: Հասկը քիստավոր է, թիտ, լուրաքանչյուր Հասկիկից ատամնաձն է կազմում, ն վերին սրվածք ված Յուրաքանչյուրդուրս է դալիս մեկական քիստ. Քիստերը բավականին երկար նն, մասում Հասկիկում զարգանումեն 1--Ց ճատիկ, որոնք մանը, կն, կարմիր գույլ-. զուղաճնեո, թույլ ցրված: չասկիկային թեփուկները կաշվեկերպ են, նի, կողքերից սեղմված: Հատիկը փորի կողմում ունի նեղ ակոսիկ»: : Հաճա"

(7.

41Ը066մյո

արտաճայտվածոզնուցով: ծուրաքանչյուն «ասկիկում գտնըվում մեկական ճատիկ, որոնք պատվածեն թեփուկներով: Ցողու-նը սնամեջ է, վերին մասում ոպարեձնքիմայով լցված: Ուշաճաս է, չորադիմացկուն, տոթաղիմացկունությունը միջակ է։ Ոչ մեծ տարածությամբ մշակվում է Ղրիմիլեռնային շրջաններում: Տիմոֆենի ցոբեն (Զանդուորի) (1. 11ուօքիճճն 2հսի.). Հասկի առանցքըկոտրվող է: Յուրաքանչյուրճասկիկից դուրս է գալիս մեկական քիստ: Փիստերը երկար են, զուգաճեու ծասկիկայինթեւուկները կաշվեկերպ են, Ողնուցը թույլ է զարգացած: Ցողունը սնամեջ է, վեբին մասը լցված է պարենքիմալով:Ամբողջբույսը թավոտ է: Այղպիսի քավոտություն ցորենի մյուս տեսակները չունեն ծատիկը թաղան. թապատ է, միջին մեծության, ունի ապակենման կտրվածք: Դարնանացան է: Ուժեղ դիմացկուն է ժանգի բոլոր տեսակների, փոշեմրիկի, քարամիիկի ն ալրացողի, շվեդական ու ճեսենլյան ճանճերի նկատմամբ: Տիմոֆենի ցորենի ալապիսի ճամալիրային իմունիտետ ունենալը գրավել է ամբողչ աշխարճի սելեկցիոներների ուշադրությունը: Թփխակալություննտերնալիությունը ուժեղ է: Վեգետացիայի տնողությունը երկար է: Թույլ չորադիմացկունե տոթադիմացկուն է: Մշակվում է Արեմտյան Վրաստանում, կուլտուրական միատաչճատիկ ցորենի ճետ խառնուրդվիճակում՝ «Զանդուրի»անվան տակ: օւ. շէ 1տո.). այս ցորենի Հասկի Մախիցոռբեն (17. ճշհճ առանցքը կոտրվող է: Հասկը խիտ է, քիստավոր: Քիստերը միջին երկարության են, երբեմն կարճ: չասկիկայինթեփուկները կաշվեկերսբ են: Յուրաքանչյուրճասկիկում զարգանում են երկու ճատիկ։ չատիկը թաղանթավորէ, միջին մեծության, ունի կիսատպակենման կտրրվածը: Ցողունը սնամեջ է, Մախիցորենը կիսաաշնանացանէ, ուշաճաս: Ցրտադիմացկունությունը միջակից ցածր է: խոնավասեր է, երաշտաղիմացկունությունը. թույլ է, տոթադիմացկունությունը՝ միչակ։ Գորչ ժանգի ն փոշեմրիկի նկատմամբ ունի միչակ դիմացկունություն.Ուժեղ առող ցորեն է, ունի բավականին «ղոր ցողուններ: Մշակվում է Արեմտյան Վրաստանի լեռնային շրջաններում: մեֆ մասի ճաՍովետականՄիության ն ցորեն մշակող երկրների ունեն մար կարնոր նշանակություն վերը նշված տեսակներից երկուսը՝ փափուկ ցորենը ն կարծր ցորենը: Ներտեսակայինբուսաբանական բազմազանություն, (տարատեսակները):Ցորենի տեսակը աչքի է ընկնում մեծ բաղմազանությամբ, որն արտաճայտվում է ճասկի ձնով ն այլ արտաքինճատկանիշներով: Տարատեսակների տարբերիչ ճատկանիչներ են՝ քիստերի առկայությունը կամ բացակայությունը, թեփուկների վրա թավոտության առկապարզ

են

յությունը կամ բացակայությունը, ճասկի ն քիստերի գույնը, ճատիկի գույնը: Այդ բոլոր ճատկանիշներիարտաճայտվածության աստիճանը մեծ չափով կախված է միչավայրի պայմաններից: Բնության: մեջ կարելի է Հանդիպել նան փոխանցիկ ձների. այսպես, օրինակ՝՝ ցորենի փափուկտեսակի տարատեսակներըլինում են ոչ միալն քիստավոր ն անքիստյ,այլն կիսաքիստավոր: ՍՍՀ-ի լեռնային շրջչաններում մշակվող փափուկ ն. ձչայկական կունդիկ ցորենների տարատեսակների սորտերի ճատիկրը լինում է կարմիր, մինչդեռ Արարատյանդաշտավայրում, ինչպես նան նախալեռնային շրջաններում մշակվող ցորենների ճատիկը սպիտակ է: ն տպիԸստ ի. վ. Յակուշկինի փափուկ ցորենի ռպիտակաճասկ տակաճատիկտարատեսակներըմշակման պայմանների նկատմամբ ավելի պաանչկոտ են: կարմրաճասկ ու կարմրաճատիկ տարատե-տակները անբարենպաստռլայմանների նկատմամբ Ճամեմատաբար: ավելի դիմացկուն են: ու

՞

Աղյուսակ7

ու

(ըստ Փափուկ ցորենի տարատեսակները

Քիստա-թավ»-՝

թար "որ

հույնը

"

Քիստավոր

մերկ

դույեր ռպիտակ

ասլիտակ

»

»

»

ան

»

«

»

կարմիր

սպիտակ

| ԱԼԸԼԸՍոՈ

կարմիր

կարմիր

կարմիր

»

»

»

»

»

»

»

»

»

»

սպիտակ

կարմիր »

թավուտ » .

»

»

»

ոն

ան

-

-

--

կարմիր

--

»

դորչ

սն

ապիտակ

»

ան

մերկ

| 6ՐտեԱւօ16Ա6օՌ

կարմիր

»

դորշ

մոխրագույն

-

ւ:

ոլքո12115էճէաղ

կարմիր|

անքիստ

նելօտքծոոոն

օսլիտակ

»

ռպիտակ

| ՈՇՈԱՎԼԾՈՅՆՑ

ոպիտակ

»

`

կարմիր|

մոլխրադույն ոպիտակ

մոխրա -

գույն

քիստավոր|թավոտ

սպիտակ| քՈՁ6ՇԱ

սպիտակ

»

քավո

գույնը

կարմիր

կարմիր գորշ

Յակուբցիների)

ՀատիկիՏարատեսակի, Քիստերի անվանումը

»

Մ. Մ.

կարմիր| 16ՐԱՔ1ոծատ » ՇՀ6ՏԱ

քտոսմօ-Ո6Ո101օո81 `

Վ65Առուղ

քՏօսմօ-հօտեճոսո

»

քՏ6ԱՊՕ-էԱՇԼԸԱ

դ

»

սպիտակ | կարմիր| սպիտակ | կարմիր| ապիտակ | կարմիր| սպիտակ|

հուել0558

ք5տ6ԱՄ0-ԵՅԼԵՑՆ055 ճյելմսո

|ԱէՇՏԸՇՈՏ

Յ1եօոմեւաող ուլեսոստ

|6ԱՇՕՏքօրանրո Նամուս Ծւյլ

կարմիր| բ7օէհո մ »

Շօ0լսոԵլոտ 49:

Բուստրուծություն

Աղյուսակ8 Պարձրցորենի տարատեսակները (ըստ

տիատաԲավոույնը ո» Հո»

սպիտակ

մերկ

»

'

»

,

»

,

»

»

»

»

ջ

»

»

»

»

»

»

Քիստերի

իրար

թավոտ "

:

կարմիր

»

»

ւ»

» »

սսեքիոտ »

|

մերկ

քավոր

'

աիտակ

կարմիր ա

..

որր »

չոլ

»

"

ապիտակ

| |ՇԱՇԱԼԱՈ

սպիտակ

ոյի ' ավա ա

.

կարմիր ոն

»

»

--

ԼՇԱՇՕՈ6ԼՅՈ

աղոջ

սպիտակ | ի07մ6Աօ07Ո6 օո

'

էԵաոծ|ո

ոՄիր արխոժետոն

ւր

մ

ո

|

ապիտակ ԼԱԵՐԼքոօԽԼոոէ216

կարմիր

՝ ՕԵՏԸԱՐԱ

ո

սպիտակ

| ԿՈ.ԲՈՇԼՇ

ան

»

սպիտակ

»

կարմիր

ո

անվանումը

գույնը

սպիտակ աԱ.

»

ապիտակ

.

1ոճ|նոօքատ

»

125ածՏնո

ՐՐ

կարմ վ

սպիտակ | Աոլոսա սԼշս

կարմիր «6ՋԼր էԱ ՏՇնո ուց շն յռ »

ւ

հեաո սպիտակ

| ԸՑՈՎԼԸՅՈՏ

լղ օ0 Թոմոծ ԱԱ

"

|

ԿՅ

Ցորենի մնացաժ տեսակներիտարատեսակները Սովվնտակա: Միությունում ճամեմատաբար ավելի Քիչ են տարածված: ցորենի տարատեսակներից կովկասյան Հիմնականում ճայտնի եհ հրեքը՝ կարմրաճասկը

(-ԼԱԵԼԹԼՈՕՏԱ),

ապիտակաչճասկը (5էոճոոծճսո) ն սնաճասկը (նիք1ոօտսու)» Ցորենիկունդիկ տեսակին պատկանող սորտերը մի քանի տարատեսակներով են ճանդես դալիս՝ճասկը նե քիատերը կարմիր, մերկ, ճատիկը կարմիր(6-լոճշօնու), ճասկը ն քիստերը կարմիր, մերկ, Հատիկը սպիտակ ճասկը ն քիստերը կարմիր, թավոտ, ճատի(ԻճէՏօ41), կը աղիտակ(ՈԵՈԸՇքՏ),Հասկը ն քիստերը կարմիր, թավոտ, Ճատիկը

կարմիր (օճհլոօմ6Տ))»

Ցորենիտուրդիդում մեզ մոտ մշակվում է մեկ տարատեսակից քիստավոր, սպիտակ, տեսակ՝Ճւասկը մերկ, Հատիկը սպիտակ (1ս51էճուշսու): տեղական ցորենները շատ բազմաղան են, կ ատեղժՀայաստանի

վել

նն

ե.

ձատիկիի|Տարատեսակի

դույնը

ՏԱՆՐ

ֆո

ների խայտաբղետության ն այլ գործոնների ճետնեանքով: Հայաստանի տարածքում մինչն Հիմա պաճպանված են վայրի ցորենի 3 տեսակներ՝ տսրատեսակներիմի ամբողջ բազմազանությամբ: ,

ան

կարմիր

»

|

'

գ

ՓիստաՀչ

Յակուբցիների)

Մ. Մ.

Հանրապետության աշխարճագրականյէկոլողիական պայման-

Մ.

Մ. Գ. Ա. Գ. բ. Ստոլետովան, Թումանյանը, Արարատյանը,

Վ. Գարասեհֆերյանը,

Հ.

Գուլքանյանը, Գ. Ա. ՂանդիլյանըչՀայկական ՍՍՀ տարածքում ճայտնաբերել են վայրի միաճատիկ ցորենի 87, ուրարտականցորենի 6, արարատյան վայրի ցորենի 10, միավայրի Ճճատիկցորենի 4, Հաճարի10, կարծր ցորենի 51, արնելյան ցորենի 3, տուրդիդում ցորենի 11, կովկասյան ցորենի 14, Վանի ցորենի 9, կիսանկունդիկ 41 տարատեենի ցոր ը Ճաճար ցորենի 19, փափուկցորենի կունդիկ ցորենի սակներ: նման բազմազանությունը 4նարավորություն է տվել ն. հ. ճամարելու ցորենի ծագման ու մշակման մավիլովին Հայաստանը կենտրոններիցմեկը: տարատեսակների մի մասը զանավերը նշված տեսակների Մ.

յ

-

ու

է, որի Հնտնանքով անճրաժեշտ 1 խեղան պատճառներով վերացել տեղական ցորենի դենոֆոնդաՀայաստանի լացիորեն կազմակերպել յին ճավաքածուներ, դրանք մշակել լ39Համապատասխանպայմամաննի-

բում

ն

սելեկցիայի մեջ օգտագործելորապհսելանյութ:

Անճրաժեշտէ նան կազմակերպել ժամանակակիցկուլտուրական ցորենների նախաճայրերճանդիսացողՀայկականՍՍՀ-ում տարաժված վայրի ցորենների պաճպանումը՝ այդ տարածքները այտարա`

ե ա է րելով արգելավայր:

ԱՇՆԱՆԱՑԱՆ

ՑՈՐԵԽ

ՍովետականՄիությունում վերջին տասնամյակի ընթացքում րենի ընդճանուր ցանքատարաժությանչուրջ 30 00-ը զբաղեցնում է

ցո-

աշ-

նանացանցորենը:

Աշնանացանցորենի մշակման ճիմնական մասսիվները կենտորոեն Ուկրաինայում,Հյուսիտային կովկասում, Մոլդավիայում, Անդրկովկասում ն Միջին Ասիայում: նրա ցանքատարածություններն աստիճանաբարընդարձակվում են Մոսկվայի, Բրյանսկի, Սալուդայի, Տուլայի մարզերում, Լիտվական ԲելոռուսականՍՍՀ-ում։ Աշնանանացված

ու

մարզե. ցան ցորեն մշակում Պսկովի,1ենինդրադի Պալինինդրադի, րում: կարելաֆիննական ԱՍՄՀ-ում, ինչպես նան արնելքում, մինչե ենիսեյ դետը: Անդրկովկասում,Միջին Ասիայում ն Դաղստանումաշնանացան ցորեն մշակում են նան լեռնային շրջաններում ծովի մամ, իսկ Հայկական ՍՍՀ-ում մինչն կերնույթից մինչն 2200--3500 են

լ

5է

սկսվում, որը եհ նպաստում է բերքաճավաքիճետ. կապված աշթատանքների լարվածության թուլացմանը: ցածրադիր վայրերում աշնաւ. 9 ցորենի շակությունը արավորություն է տալիս լխոզանաւ պան բուլսերի ճողի նախապատրաստմանն ցանքի աշսատանքնները 40--15 օրով շոււո կատարել, որը մեծ չափով նպաստում է այդ կուլւռուրաներիբերքատվությանբարձրացմանը: Աշնանացան ցորենի կենսաբանական առանձնաճատկությունէ, որ ցորենի նորմալ Ճասունացաժե չվնասված ճատիկները չոր պաճեստներում կարելի է պաճել երկար ժամանակ, Ռաճպանման ընթացքում ճատիկն արտաջինից չի փոխվում, մինչդեռ. նրա մծջ կարող են տեղի ունենալ այնպիսի բարդ պրոցեսներ, որոնք պայմաններում` կիջեցնեն Հատիկի ծլունակությունը Հարավի չոր ճիշտ ձնով պաշպանված Հատիկն իր ծլունակությունը կարող է պաճպանել մինչե 10 տարի: Ցորենիճատիկի ծլունակության պաճպանման տնողությունը՝ կախված է օդի խոնավությունից: Որքան օդի խոնավությունը բարձր է, ալնքան ճատիկը շուտէ կորցնում ծլունակությունը: Րստ ծոմամիութենական բուսաբուծության ինստիտուտի տվյալների, Տաշքենդի ւլայմաններում աճեցրած ցորենի ճատիկները 9 տարի պաճելուց Ճետո ունեցել են 954կ ծլունակություն, կուբանի պայմաններու՝ 42 կ,

խանորեն մ

վրա: Աշնանացանցորենի միջին բերքատվուբարձրության

թյունը Համեմատաբար բարձրացել է' վիճակագրական ՍՍՀՄ Մինիստրներիսովետին կից կենտրոնական

պորենի աշնանացան Համաձայն տվյալների միչին 70,1 գ/ճ, 1965 թ. է. թ.՝ եղել Միությունում Սովետական

Կլարչության1974 Փերքը

թ.

1974 թ.՝ 24,0 76,1ց/ն, 1970 ը.՝ 22,8 ց/ճ,

մտանում ճեկտարից նները յուրաքանչյուր

գ/հ,Բարձրբերջի վարպե

են 50--70

-

գ:

ցորենի ճագարնանացան Աշնանացանցորենի բերքատվությունը ն Բարձր ավելի կայուն Աեմատությամբ բարձր է ցորենի կենսաբանական աշնանացան առանձ պայմանավորված քէ ցանքի կատարված ժ ամանակին Ճճատկություններով: սլայմաններու արաշնանացանցորենը մինչն ձմեռ կարողանումէ կազմակերպել մատային Հզոր Համակարգ ն լավ թփակալվել,որի շնոր"իվ 50--60

շուտ

են

րո քորմունյաբ ապաճովված

Ապացուցված ները:

բերքատվությունը ր

պայմաններից: նպաստավոր աշնանային կուհրենց օրգաններում աշնանացաններն Այդ ժամանակաշրջանում օր

տնողությամբ օգտվում է

Կոակում են տում

պգալիպաշար: սննդանյութերի

ձժեժամանակին կոխվաժ աշնանացանցորենը ճաջողությամբ ցործնը ն վաղ գարնանիցսկսում է վերաճել, երբ գարնանացան

է աճում:

ցորենը դարնաննարագ դեռես նոր է ցանվում: Աշնանացան Ճացաբուլս այդքան ճաջողութրամբչի կարողաՈչ մի գարնանացան ինչպես աշնանաում օգտադորժծելգարնանային պայմանները,

-

իսկ Անինգրադիպայմաններում՝15 գե, նլունակությունը երկար ժամանակ է պաճպանվում, երբ ճատիէ ապակենման կտրվածք: մը լավ Ճճասունացած է լինում, ունենում է կորցնում ծլունակությունը, Փասվուկցորենի ճատիկն ավելի շուտ քան կարծր ցորենի ճատիկը: Հայտնի է, որ աշնանացանցորենի Հատիկը ծլելու Համար կլանում է իր չոր 49-ի չափով չուր Աշոի շուրջ Ֆրի կլանման արագություն կախված է օդի խոնավության ն ջերմության աստիճանից։ Աշնանացան ցորենի Հատիկը սկսում է խոնավություն կլանել, երբ օդի ջերմությունը տատանվում է 0"՞-ի չուրը մինչն (-4-ից ՀԻՑ), տակայն որքան միջավայրի ջերմությունը բարձր է, այնքան. առաչին օրերի ընթացքում ավելի արագ է ջուր կլանում, իսկ որքան չատ է ծլում: ջուր է կլանում, այնքան շուտ Միաժամանակ,առլացուցված է, որ ճատիկի ջուր կլանելու արագությունը մեծ չափով կախված է նան ճողի խոնավությունից: Որքան' Հողը խոնավությամբ ապաճովված է, այնքան աշնանացան ցորենի Հատիկըարագ է ջուր կլանում ն շուտ է ծլում: Շատ ճաճախ չերմուցյան տեսակետից նորմալ ժամկետում, բայը Համեմատաբար չոր պայմաններում ցանված Թաշնանաքանցորենի

օգտագործում ճաջողությամբ ցորենը աշնանացան ցանը:Այսպիսով, է ճողում

կուտակված սննդի

ն

ձմեռային աշնանային, խոնավության

գարնանայինպաշարները: ն զարգանալու շնորճիվ ճրնԱշնանացան ցորենն արաղ աճելու Այս ն 10--15 օրով ավելի շուտ է Ճասունանում։ շում է մոլախոտերին ՍՍՀ բարձր. լեռնային է ծՀայկական Հանգամանքը շատ կարնոր սառնամանիքնե-. լեռնալին պայմաններում,որտեղ վաղ աշնանային են: երբեմն ցրտաճարվում րից գարնանացանները ցորենը գարնանն ավելի արագ աճելու շնորչիվ լավ Աշանացան սննդանյութերիպաշարը, ՊեշտուօգտագործելովՀողում եղած չրի Շուտ ճասունաթյամբ է տանում ամառային ամիոների չորությունը: Հիմնականում փրկվում է երաշտարիներին նալու շնորՀիվ չորային ճՃ

54--527

ու

ու

տի

ու

ազդեցությունից, կործանարար Փամքաշի Հնարավորություն է Աշնանացանցորենի մշակությունը

.

:

տալիս

աշխատանքնե կապված գարնանային ցանքի Հողի մշակման ն թուլանում է դարնանայինաշորով աշնանը, րի մի մասը կատարել Բացի այդ, շուտ Հասունանալու չնորու

Հետ

լարվածությունը: խատանքների

էլ աշխատանքներն Հիվ Հացաբույսերիբնրքաճավաքի

ճամապատաա-

:

53՝

Հատիկները շատ դանդաղ են ջուր կլանում: երբեմն դադարում, իսկ Ռրոշ չափով տրոպայմաններում էլ կլանած ջուրը կորցնում: որոշ հորից չորաղաժ ճատիկը ծլելուց առաջ կորցնելով կլանած ջուրը, նում է։ Այդպիսի պայմաններում ցանած Ճատիկներն ամբողջուեթյամբ չեն ծլում, կամ տարբեր ժամանակներում են ծլում, որի ն բնասոնանքով ստացվում է շատ խայտաբղետբուսական ծածկոց պետք է բյաղատրելայն ճանգամանբըը, ցածրբերբ: Դրանով կանորեն՝ ժամանակին ցանված աշնանացան որ լավ մշակված ան ցելի վրաս պորենը բոլոր պայմաններում էլ ավելի շուտ է ծլում: 50---9090-ի Հողի սաճմանային դաշտային խոնավունակության դեպքում ցանած աշնանացանցորենի Հատիկը բնական պայմաննե րում ճամերաշխ, արագ ն լրիվ չափով ծլում է այն դեպքում, երբ ջերմությունը տատանվում է 12--20"-ի ժիջե: չերծլման ճամար օդի չափավոր որենի Ճճատիկի Աշնանացան մությունը պետք է տատանվի 14--12"-ի միջն, որի պայմաններում խոնավությամբ ապաճովված ճողերում ցանված աշնանացանցորենի 7--9 օր Ճետու Ֆիլերը ճողի երես են դուրս գալիս ցանքից Բոլոր դեպքերում, երբ Ճողի խոնավությունըքիչ է, աշնանացան օրով ուշանում է, իսկ երբ ճատիկի շրջազացորենի ծլումը 10-15 առատ անձրններից տում Հողը չոր է, ծլումը տեղի է ունենում միայն

Ճճետու

ն օդի ջերմաստիճանն իջչԱշնանուցանցորենի ծլումն ուշանալու ծլումից մինչե քիակալումն ընկած ժամանականելու ճետնանքով շրջանը խիստ երկարում է, իսկ երբ օդի ջերմությունը 6"-ից պակաս է, ժլումը տեղի է ունենում գարնանը: կուսավոր ու բարձր չերմուքյան պայմաններումշուտ ծլած աշնանացան ցորենի կոլեուղտիլը ճողի ներեսդուրս չի գալիս: Այն պասմ շերտում, ն իսկական տերեն տրովում է դեռես Ճողիվերին՝2-8

ք

դուրս

դալիա:

.

Թույլ լուսավորության ն ցածր ջերմության պայմաններում ուշ դալիս, Փլած աշնանացան ցորենի կոլեռպտիլը Ճողի երես է դուրս իր մեջ կրելով առաջինտերնը: նորմալ պայմաններում ցանած աշնանացան ցորենի թփակալումը սկսվում է ծլումից 14--15

օր

ճետո,

շուրջ

15"

ժաններում:

ջերմության

|

պայ-

Քանքն ուշանալու դեպքում ծլումից մինչե քփակալման փուլն ընկած ժամանակաշրջանըերկարում է: Որքան աշնանացան ցորենն է ծլում, այնքան այդ ժամանակաշրջանը երկարում է: նրբ աշնաուշ նացան ցորենը ծլում է 6նճ ջերմության պայմաններում, այն աշնանը Հանայլես չի թփակալվում, ն իսկական արմատներ չեն առաջանում:

գույցի վերջնական ձնավորումը ն Թւիակալումը է գարնանը: ակսավում Այս դեպքում ծլումից մինչն թիակալման սկիզբը տնում է 170--180

օր: Բնական պայմաններումաշնանացան ցորենի ըիակալումը ճիմն աշնանը:Խոնավությամբ սննդանլութ

նականում տեղի է

ունենում

րով առլաճովված ճողերում նորմալ ժամկետում ցանված աշնանացան ցորենը մինչն ցրտերի վրա ճասնելի կազմակերպում է 3--Տ ընձյուղ: Սն կելի վրա նորմալժամկետում ցանված աշնանացան ցորննի սաղմնայինարմատիկնեերըթփակալման փուլում խորանում հն ժինսմ: Հիմնական կամ երկրորդային արմատները, որոնք չն 40--50 առաջանում են թփակալման «ճանգույցից, նպաստավոր պայմաննե են ունենում րում արագ կերպով զարգանում են ն մինչն ձմեռնամուտ 70--100 սմ երկարություն: Աշնանացանցորենի «Հիմնականարմատները շարունակում են իրենց աճր մինչն ճատիկի կարքնայինճասունացփովըչ թափանցելով ժինչն1,5 մ խորությամբ:Աշնանացանցոման

րենի արմատային ճամակարգի «զորությունը կախված է Ճճողից,ճատկապես հրա խոնավության աստիճանից: Աշնանացանցորենի թփակալումը ն երկրորդային արմատների Է: ձնավորումը տեղի է ունենում. երբ օդի ջերմաստիճանը 13--18Ք Այդ ժամանակ ողի Յ--4 սմ շերտում անճրաժեշտ քանակությամ խոնավությունը նպաստում է թփակալմանը նհ արատների առաջացժանը։ Սղի ջերմաստիճաննիջնելուն ն օրվա տնողությունը կարճաարմատների նալուն զուզընքաց աշնանացան ցորենի թփակալումն է, իսկ 0"-ի դեղ քում՝ դադարում: դանդաղում առաջացումը Աշնանային չոր պայմաններում թփակալում ն արմատների ձնաայն սկսվում է միայն անձրններից «ետո, վորում տեղի չի ունենում. երբ ջերմությունը նպաստավոր է: Աշնանացանցորենի Հասկի ձնավորուը տեղի է ունենում գարնանը՝յարովիղացիայի ն լուսային ստադիաները անցկացնենլուց ենորմալ ժամկետում ցանված աշնանացան ցորենի ասկը ձնա վորվում է թփակալման փուլում, երբ ղարնանը ջերմությունը ճասնում է 2--Յ`-ի, Աշնանացանցորենի ճատիկների տեխնիկական կամ բերքաճաապացուցված է (ն. Ա. նոսատովսկի),որը տեխնիկականճասունացման «ետ: Հատիկի ֆիզիոլոգիական ճասունացումը ճաճախ տեղի է ունենում տեխնիկական կամ բերքաճավաքի ճասունացումից բավականին ուշ. Այդպիսի դեպքում աշնանացան ցորենի ճատվկների կամ բոլոնն ցածր ծլունակություն. րովին չեն ծլում, կամ ունննում Փորձերով որ տեխնիկականճասունացման ապացուցված է (ն. Ա. նոռսատովասկի,) փուլում ճավաքած աշնանացան ցորենի «ատիկները մեկ շաբաք պաեն 40 ծլունակություն, երկու շաբաթ ու

տու

Պելուց

Ճետո

ունենում

17--95

`

Հետտո՝ 56-75 0, նրեք շաբաթ Հետո 22--98 Գյ չորս շաբաթ Հետո՝ Ջ6--98 00 ծլունակություն: Այսերնույթնընդունված է անվանել սերմեեն տալիս, ցույց Սւսումնասիխրությունները րի Փետքաղյա Հծասունացում: որ ՀետքաղյաՀասունացման տնողությունը կախված է նրանից, թն ինչպիսի պալմաններում է տեղի ունեցել տեխնիկական ճասունացումը: Որքան Հատիկի ճասունացման փուլում ջերմությունը բարձր է, իսկ օդի Հարաբերականխոնավություն, ճամեմատաբար ցածր, այնքան ճետՓաղյլա Հասունացումը լինում է կարճատե: Արարատլան դաշտավալյրում, ինչպես նան նախալեռնային շրջաններում աշնանացանցորենի ավելի կարճատնէ, քան լեոՀետքաղյա Հճասունացումնանճամեմատ նային շրջաններում, լեռնային չոր շրջաններում ավելի կարճ է, քան վեռնայինխոնավ շրջաններում: Աեոնայինմիննույն պալմաններում, երբ աշնանացանցորենի Հատիկի ճասունացման փուլը ճամընկնում է անձտփնուտ, խոնավ եղանակներին,ապա ճետքաղյա ճասունացումնավելի `

,

է լինում: ծրկարատն ՀետքաղյաՀասունացման տնողությունը կախված է նան սորտից: ցորենի ճետքաղյա ճասունացումն ավելի հրկարատնէ Աշնանացան

`

վինում, երբ Հատիկը ձմեռը պաճվում է ցուրտ պաճեստներում: Աշնանացան ցորենի վեգետացիոն շրջանի տնողություն, հրկար է է. ծլումից մինչն Հատիկի մոմային ճասունացման փուլը տնում 300 օր. Դա կախված է սորտից, ինչպես նան մշակման վալրից'. շուրջ Այոպճս, օրինակ, կարմիր սլֆաճատի վեգետացիոնչրջանի տնողուէ, Ապարաօր դաշտում 422 թյունը Սիսիանիսորտափորձարկման նում՝ 310, իսկ Վարդենիսում՝315 օր: աշնանացան ցորենը Ճողի, Այլ Հացաբույսերի Հետ ճամեմատած կալուն բերք բերրիության նկատմամբ պաճանջկոտէ։ Այն բարձր է տալիս ստրուկտուրային,բերրի, սննդանյութերով ճարուստ, խոնավությամբ ապաչովված, մոլախոտերից մաքուր Հողերում: Ելման առաջին իսկ օրերից աշնանացանցորենի բույսը սկսում է պարզանվել ճողում գտնվող Հանքային նյութերով: Բուլսիանալիզից պել է, որ ցորենը Ճճողիըց քիմիական տարրեր: կլանում է շուրջ Բույսի մեջ այդ տարրերից ճամեմատաբար մեծ քանակությամբդգրտներվում են սիլիցիում, ազոտ, կալիում, ֆոսֆոր, կալցիում ն մագդնե-` ն պաճանջվում են ղիում։ Ցորենի նորմալ աճի դարդացման ամար նան ծրկաթ, ծծումբ, բոր ն այլ միկրոտարրեր: Հողից վերցրած անընքանակը կախված է բերքի չափից ն մշակման պայմանդանյութերի ու

:

ներից:

ղզարդացմանվրա մեծ չափով ազդում` է Հողի ոնակցիան։ նույնիսկ թուլլ թթու ճողերում ցորենը ճնշվում, վատ է տալիս: Բարձրբերք ստացվում է չեզոք «ողերում: երք

Ցորենի նորմալ աճի

ՖԵ

ու

Ցորենն իր կյանքի ամբողջ շրջանում պաճանջում է,

որ

ճողում

լինի որոշակի խոնավություն: ծատիկիծլումը դանքանակությամբ նրա սաճդաղում ն գրեթե կանդ է առնում, երբ Ճողի խոնավությունը 00-ից պակաս է լինում: մանային դաշտային խոնավունակության Վեգետատիվ զանգվածի ն ճասկերի աճումը խիստ դանդաղում էյ գրեքն կանդ է առնում, երբ ճողի խոնավությունը կրկնակի «իդգրոսկոպեր խոնավությունիցիջնում է: շատիկի ձնավորումը ե լիցքը նորմալ է ընթանում միայն ճողում անճրաժեշտ քանակությամբ խոնավություն լինելու դեպքում, ալդ պատճառով էլ անջրդի պայմաններում երկարատկ աշնանային ն ամառային երաշտի ժամանակ նորմալ բերք 6ընարավոր է ստանալ միայն լավ մշակված սն ցելից ճետո ցանված աշնանացաններից: Շատ չոր երկրագործականշրջաններում, երբ Հողում ձմեռվա ընէ կուտակվուք, թացքում անբավարար քանակությամբ խոնավություն են ն դարնան ամիսներին մթնոլորտային տեղումները քիչ լինում, ն որոշակի Ճճակասությունէ ստեղծվում բուլսի պաճանջի ճողում եղած խոնավության քանակի միջե Այդ ճակասության չափը բույսի ամար տարբեր փուլերում տարբեր է լինում, ավելի ուժեղ այն արտաճայտվում է խողովակակալմանն ճասկակալման փուլերի ժամանակ:

Հետագայում բույսի կողմից խոնավություն ճամեմատաբար Քիչ է է, որ ցորենը գարնան սկղբից մինչն ճասժախսվում։ Ապացուցված կակալումը ծախսում է ամբողջ վեղետացիայի ընքացքում պաճանջվող չրի 70 40-ը, մինչդեո ծաղկման փուլից մինչն մոմային ճասունացման միուլը ծախսում է ընդամենը 20 (0-ը: Աշնանացանցորենը երաշտին Ճամեմատաբարավելի լավ է դիմանում, քան դարնանացանը,քանի որ ավելի վաղ ժամկետում է խողովակակալում, ճասկակալում ն ճասունանում, որի շնորճիվ ավելի լավ է օգտագործում Ճճողումեղած ջրի պաշարները: 0դի բարձր չերմաստիճանը (35--40") (խորշակների առկայությամբ, խախտում է բույսի ֆոտոսինթեզը, դադարեցնում է աճը: եքն օդի ջերմաստիճանը բարձր է լինում ծաղկման ժամանակ, ապա բեղմնավորումը շատ աննշան չափով է տեղի ունենում, իսկ եթե այն բարձր է լինում ճատիկի կազմավորման ընթացքում, ապա ստացվում են չմշկված ճատիկներ: Տարբեր վայրերում աշնանացան ցորենի ձմեռման պայմանները են լինում: տարբխեր Աշնանացանցորենը ձմեռվա ամիսներին ցրտաճարվում է ձյան ծաժկոցի բացակայության պայմաններում, երբ ուժեղ րտեր են լինում: Այն կարող է ցրտաշարվել|լ նան վաղ գարնանը, ավելի պակաս ցրտերի պայմաններում: նորմալ ժամկետում ցանված աշնանացանցորենի ճատիկի ծլումը

բավականին բարձր չերմաստիճանի թփակալումը տեղի են ունենում պայմաններում: ձեյտագայումձմեռվա ինքացքում աշնանացանցորենի իր կյանքն անց է կացնում բավականին ցածր ջերմաստիճանի պայն

մաններում:

ձայտնի է,

որ

աշնանացան ցորենը դիմանում է

): (ԹՄիակալման ճանգույցիշրջանում

Սակայն

շատ

--Հ0՝

ցրտին, Ճճետաղզուռողներ պայմաններում

այն կարծիքն են այրոնում, որ աշնանացանը որոշ կարող է դիմանալ ավելի ուժեղ սառնամանիքներին: Վ. Պ, Մոսոլովթ արձանագրել է, որ կաղանի պայմաններում --326 սառնամանիքներից աշնանացանցորենը չի ցրտաճարվել: Հայտնի է, որ ձյան շերտի առկայության պայմաններում ճողթ մակերեսի չերմությունը 10--15" բարձր է լինում, քան ձյան մժակեաստ րեսի ջերմությունը: Որքան ձյան շերոր է, այնքան վերը նըշված տարբերությունը մեծ էւ Զյան մակերեսի ն թիակալման անսմ խորությամբ) չջերմասդույցի շրջապատի (ճողի մակերեսից 2--Ց տիճանի տարբերությունը ճասնում է մինչն 16-ի: Այդ պատճառով էլ ձյան շերտի առկայության դեպքում ուժեղ սառնամանիքների նկատմամբ աշնանացան ցորենի դիմացկունության ատոիճանը բարձր է

լինում:

Սառնամանիքների աշնանացանցորենի դիմացկունունկատմամբ թյան աստիճանըկախված է բույսի թփիակալման ճանզույցի խորը լինելուց, արմատային ճամակարգի զորությունից, ճողի ֆիզիկական Ճատկություններից խոնավությունից, սորտի առանձնաճատկուն թյուններից,ցանքի ժամկետից, բույսի կուխվածությունից սննդային ն պայմաններից: Այսպես,օրինակ, չրի, թթվածնի 5-ից բարձր ջերմության առկայության պայմաններում ազոտի առատության դեսլքում բույսի մեջ սպիտակուցային նյութերի քանակն ավելանում է, իռն լուծվող ածխաջրերիքանակը պակասում, որը ե իջեցնում է պորենի ցրտադիմացկունությունը: Ֆոսֆորը ն կալիումը նպաստում ենն ածխաջրերի առաջացմանը, միաժամանակ ն բարձրացնում են ցորենի ու

պրտակալունությունը:

ցրտակայունությունը ճարմարվելու կենսաբանական մի Քույսի Հատկություն է, որն արտաքին պայմանների ազդեցության տակ փոփոխվում ղարգանում է: են աշնանացան Աշնանայինզարգացման պայմանները որոշում ցորենի այս կամ այն սորտի ձմեռելու ունակությունները: Ցածր ագրոտեխնիկայիպայմաններում աշնանացաններն ավելի շուտ են ցըրրՂտաճարվում: Աշնանացանցորենը ձմեոնլու ընդունակություն ձեռք է բերում միայն աշնանը ն ձմռան սկզբին: Աշնանացանցորենը ձմեռելուն նախապատրաստելը՝ կոփելը, ֆիու

օՏ

զիոլոգիականե կենսաբանականճամալիր պրոցես է,

բույսի մճջ

որը

աշնանը: Տումանովի, աշնանացանների կուխումը ընթանում է երբ երկու փուլով: Առաջին փուլում, աշնան արնուտ եղանակներին, մոտ, Ց--18" քփա06-ին Է, իսկ գիշերվանը՝ ցերեկվա ջնրմությունը ն տեղի է ունենում ածխաջրերի ճանդույցում տերնաբներում կալման ածսինթեզված ընքացքում Օրվա կուտակում: ուժեղ տեղի է

ունենում

Րուտ ի.

ի,

(շաքարների)

աշնանացան խաջրերը

ցորենը

ծախամբողջությամբ Հի կարողանում

ն շնչառության վրա, որովճնտն զով սել կանաչ զանդված կառուցելու Հիշերներին աճման պրոցեսըխիստ դանդաղում կոխման առաջին փուլի ւնողությունը կախված է բույսի բնույ|

միջավայրի պայմաններից: նյութերի դեր են խաղում, կուտակված ածխաջրերըւաշտպանիչ նհ գարնանը օրինակ, աշնանացան ցորենն իր. կյանքը պաճպանելու կուիման է ածխաջրերից: կուտակված վերաճ սկսելու ճամար օղովում է կուտակվում առաջին փուլի վերջում աշնանացանպորենիբույսերում միայն դրանով չի 2--8 սակայն կովիումը անդամ ավելի շատ շաքար,

քից

ն

սաճմանավփակվում:

Աշնան վերջին՝կովիման երկրորդ

ջերմության փուլում, 0--56 ձյան տակ, ինչոլես մեջ բույսի աշնանացան պերեկը՝ պայմաններում, չափով որոշ քանակը ա զատ ջրի այնպես էլ գիշերը Ճճյուսվածքներում մեծանում է կապված չրի պակասում է. այդ ջրի մի մասի ճաշվին կոնցենտրացիանխտանում է: կոփման երկքանակը, իսկ բջջաճյութի րորդ փուլիընթացքում բույսի բջիջներում ատեղծվում են այնպիսի ւկ բջջաճյութն ուշ է որ ցածր ջերմաստիճանի ռ"լայմաններ, են բերում չցրտաճարվելու Ճճատչում. դրա շնորճիվ բույսերը ձեռք սպիտակուցները վեր են կություն:կուխմաներկրորդ փուլում բոլոր ածվում ավելի պարզ ձների, որոնք սառնամանիքներիժամանակ գեն մակարդվում: Լատ Մ. հ. Սալտիկովակու,բույսի երիտասարդ «յուսունեն կուխվելու վածքները (թփակալման ճանգույցը, տերնաբունը) սաո-

ավելի ուժեղ ունակություն: բարձր է երկարատնաշնան պայմաններում, երբ ջերմաստիճանը են ցողուններ արագությամբ տերնեներ լինում, բույսերն սկսում աշնանացանը դառնում է պակաս ցրրճեյոնանքով Դրա առաջացնել: տադիմացկունն շարքից դուրս է դալիա: Զմեռադիմացկունսորտերը ու

կուվելու ավելի մեժ ընդունակություն: Այսպիսով, աշնանացանցորենի ձմեռադիմացկունությունըպետք է դիտել որպես բույսի ե արտաքին միջավայրի փոխադարձ դործունեության արդյունք, որպես արտաքին փոփոխվող պայմանների ազդեցությանը Ճարմարվելուպրոցեսիզարգացում: սովորաբար ունեն

մրոլիածնսվրո մմզցիսդ ղդվլոտողզչոր իսկոտորողդորդոխչոխ վժղոքը չլոսմզղղորմոխ մամզողտ | րսսիտովտո|մղանիսսաղմ վմզո -հսմ Լ ջոնախաը ղլո նղոստ ղ նսիդտե ղր մմ րոսժնոցղմ տիազիջ վմցտճոն 1 յոսղոց1 րսխկուտ քոնոջ| երդ ոսմզոռթ մվնոմբոն տոմ Հակ միսճ մղաքջ դ տվլղմոչ մղողմոն ղյայջ յոստող մղոսրջ մմզ «"րոսժոզնդլտ դզ լոսկո| մմզոնսմտնու ղատճողդոաղծտ "րւսկոլ մյոսխնետ ց լոսիղվղզոկղ իսմս 11 -զղողնսմո դտկտողցկղզ լոսղնեցմանանզրզմե մմզոհսմ դ 3 լոսխտո ոմի վնսւչ քոսոաոծ մնս» կուտ վտմզմ ղոջ ջոնոնդվ) չմղանջ ջոտող յղաոփտտ դող 1 «Ջազջնզտո մզդղորախ տոասո ղոք տշղքամչղը Հասոնդդո դվլոտսեռ ճայմոտոկ ժղտն լյոստցկրտք նտի տոձ 1զփ -տուսո| | տշգքատմչղտ մորու «ալզովղոկ մյուխնբ յոսիփակ փ մղող «Հո ղղցման ղտնաողաղծո մմզ «լոսղոտչ վ վմզփոք ջդր մյոսոնբ չ'դց յլոսիմտուչոտտմն հվմզղժվղ -որողստո ղոշղղտ դվլիողողմոն մս «Փոճահսը վփղոջվտոողլո րակ Քաճոչոր ղզ լոսղվ մմզորսմ ջոոնտ ջոկզ ունսն նվկոտ դոէջ Հրյսղուղմա խիսմգղղաիցքիան մմզորսժ ոնց սոխոոքյո՝ ղվլոկղո ղոտհտղանղզ յոսիկումուխ Հդուխիվչ իսո ղվ | րրաիոկո ստղչ մրոաՒոժքոժվմղզղճնակատվոոռ ոզխոճմղի Սզոհսժմ լրոսմի ձոստ մորո չիսհս տժ ր սս

Նոնա Ն զրադազ հարաբր «Իր Ֆարա -

չրադոնդա ղ բոսդվմ չոր յոսկոջվի նը: «ոխսո մւոզա Քվկողորոք ձամս մղդմաճ ղոտնողողձո չմրոսճումջմում մզի վմզջիսլղոնդդո ղ վմմ նվնս: ) յոսկակեմու մեօ ողսոիմզե նսիղտն ժուո կոտ վտմցծէտու ղոք լոսիկատակ Մ ծ ջան փիսժղողտզտ մրոքքիիադակող -ոժ կոտ ԱԼ Ա ղոք դ «մմզքիսէղ դվլոտողչոխ 3 ոսո: տշզքոմտ -ովտջ իսխմզկ իվողզտղվ «լոսնսչ ջոստու (ժոտ իսզիղտն մոհոյյ չմմղցիսղ ղվոտոզչոտ ջոիկատակ Համօով -ող իայզողոքջ տմի ղալքլիսսուղծ խղծ իսփոըք դվեքասդ 1ողոդոանղցկ -ոմզի 3 յոսոկո մղոտնողողծո կուտ դոիքիսնցննոդոքքիսրմգճ նսի' -կաոստոսկկուտ չՀրսմտչ 3 ճա մղողմոն մղաջ մմզ ղ ատո 1 ղոչ ղվղոկտիոմ ղոմջ ֆ չվԺ ողազն մնս մզ (իստմզձ տոտ մրոքցիոմսով| վոսիկջուք մղաոնողողծո ջոխփակ 1իալ| ջոցամցե մղողձու (տվո| մմղ մողգդս վեղզտյ նամոկ մյոսխնտ վղզմսն ղոնաղադձո «րոսոնբ /) գր լոսմզղդում: դվմողոց) շրը դոկոկ վմս դորոնհդոչ վր (մդորնովզիտ ղդոքիսիող: «ոչ մղոաքքիսկտղոածղ Մո Հավ դոդ | ղ' վնսչ յրրստոտիող միղզւոխ "փամզղջ սամզկուոսկ դուք, Հաչոխ ղոսմջ իկանոձվըվմզղդոչոի դակուքմոծ ՛վմլլճ դվիոովոսի 1զմոժոտխ լ վզմոկ րզն դտէլիսմուչումն վմզղղահողողծը

Կանամա

այովն

պող

Հիսմղի մղուտմոմախ ղտակայոսվյոկ ղակոմսփուփ ղդ իամնորան ղղ փոսդնատմոմտխ մղողձո ղ լոսկոձր մաիտդսղոկ մնսչ մզնսւ ղվլում Հատվսամտոդվ խաիշնդտովաճածվր վմզղդաիքիասողոճմմոժդոն ւոշվջ Դ. «Ի Մոգոթցր ս

զարգանար ոոաաք Խորգգոնա Բոր" րն77 ո Ի

շ գովի շ ամզ "ղ փամզդկողուն տգոգոնց դջոմողվ րակ բոչիամսոի ք որոք Կառո| ջռիղտրչտո (ղվկտղորոք զ մոսիմտտոկ մժղոն նդոմդ մմղ ղվմ Հզղժվղորողսոռ յոսդորվն դլ դր ոնլիանոճոււ մմզղղոնողողծը 1 դյոսկածր վմզտմսո ղակճորվնոտտմնմկր ճվմզղնաճ դիսնտիոմ վմոժիոխ րդն ղոիքիսմուուտմն վմզղդտնոդողծը մոշ

-վր

րյսղսդր ճվրածղց վննոսոո «ճղի վլնզկտանստո իս1 -ողրըմոհոլ չմճիանդոջ ղորմոկուփղըի 4 յոսկմենղմ մմս ՛Խվիյնըկոտնստո նկսճոսն 3 յոսիոտղի մղղման ղոճողողծը ոդ ղվոզմզկուր վես» չրաիմոչտտմը 3 4վժ մոմոտարգրու մղղմ -ոք ղոնողողծու (րսիդտհ 3 դմաո|մնրսեղու դորոկուխըմմզ ՛լոսմ -ցժոեզն մսում ղիղ չնվղոցվտող ղդոէլիսմոո| վնիսեղուծդորվուկուփքի պող ֆջտիոդվտկ մեղոտտի ամզիմոչումն վղզման դոնողողծղ «դվմզդժվղորողաոռ (.0ֆ-ճվ-օջ--) նզքա Սողուրվն նսմոկ դտ ադմսենալյ վ 'ը տոմ ոխոո 'իստմցզծ(բո 06օ--Շբ) տու «Վլոքլջյոսդվ | ջաոիկջոջ մմղ չկադուրոք ղորնոճուո պղնցկանստո րոսմցնս։ ղվլտիակ ջոնոխողսովմցն ղ եվղատղծտ յոսմ

մդանոդաղծո

դոքջ զդժրաջմում աան որն փուրջախփսկ 9 վնցտՄարոջը վղզմսն դոճաղագծո մյոսմոչոտմն

չզգա

մոգ

1րսը ոյ

գամոգոգ ՄԱ

աա Տողը փոսմեկո խրՔոոգոյում սմճիաստո

:

դ7

ովան դզ ոմա ճվկատդոմջ չոհաժ ջախ ղ ոն Փցանտճոստ:լոսոմզղ վմձմ յ մզմուոր ոզցոողջղոսը

հոգոյ» Քասոդ 1 մ նթ գոր լը ոդ ջոիյ, մե,Ա1ն ոու ո՛ր . Դ վճաոռ ջուճող մոսիստո արն տե ն4ր ոո ոլ 14477 Դ 27Դ յոգորորո ՄՏ

չ

՞

դոր

ւոն

ի

Կ

Բաո իո իո»2 իկ

մ

բ մակ սմ ) բոսինմակոր 7իդտ րոց մրոհիսկ -աղած Համս դորնոմխստամլ, 9 յոսոտկոխ մտաք յոսմորնոմհստամխո փաժդողտցչ վմս մզդելմոսքժ զճաառ դզ լոսղաճոստ րամզղդալյիսջ մուտ ղվյոձճմճվր դ րրամզղձվմմվմզորսմ կոտ ղոալքիսնցնետ վմզղ -ժվղտրողստո դւոումուկմղ 1 ղեզր նվմզղատցջտոթռ Քոխիջամոտողգի ղաորղոջմսակ դղարնուվիվղզմսնճ ղտնողողնո մրձսսոցոտսք չճվոսմմամ -ողամջ զ ճվրանրոտմո 'ճվրսկո1 "Քվրախնտ (ճվրամոչոտմն վէ րախ -ռտդի մղողմոն նոի ղ լոսժճոլդմ տիազիջ մղզմանղոճողողծիը ՅԱ

ա

7--Ց ծախսվում են, որի ճետեանքովբուլսի օր Հետո ղիկվում է քլորոմաճանում է: Այդ Ֆիլի Հատիկներից, դեղնում ն 10-15 օրից Հետո է ժամանակ բարձր ջերմությունը արագացնում բույսերի լխկումը: (խկելու ղեմ պայքարհլու Համար աշնանը ցանքից անմիջապես Հետո նման ցածրադիր դաշտերում անճրաժեշտէ անցկացնել ակոսջրծիը ճնուցնելու Ճասմար: ննր՝ կուտակվող ավելորդ Արտամղում. աշնանացան 4Հացաբույսերիարտամղումը տեղի է ունենում այլն դեքում, երբ ճողը նստում է կամ մի քանի անգամ սառչում ն ճալչում է, Սառչելիս Ճճողիմակերեսային շերտի ծավալը է, ընդարձակվում իսկ Ճասլչելիս՝սեղմվում: Այս պայմաններում բույսի թփակալմանճանգույցը դուրս է մնում Հողից, իսկ արմատները կտրատվում նն: Արտամղմանդեմ պայքարում են խոր թփակալման «անգույց ունեցող սորտեր մշակելու, ցանքը ճամեմատաբար խոր (6--8 սմ) կատարելու միջոցով: Այն դեպքում, երբ աշնանացան ցորենի նախորն դը «Հանդիսանումէ ուշ ժամանակը ճավաքվող որեէ կուլտուրա կարճ լինելու պատճառովճնարավոր չէ բերքաճավաքից խոր վան աղա րից ճետո սպասել, պետք է Ճճողըփոցխել, գլանել (նստեցնել) ցանել աշնանացանը: Հողի նախապատրաստումըպետք է կատարել այն ճաշվով, որ մինչն աշնանացանքըճողի լավ նստած լինի։ Որոչ պայմաններում աշնանացան ցոհգիպտացորենիցն այլ շարաճերկ բույսերից ճետո րենի ցանքը՝ առանց խոր վար կատարելու, ունի էական նշանակություն: ցորենը վնասվում է նան Աշնանացան որն է, ո2 ջանում երբ բույսը վարակվում է ֆուղարիում(Իստոճւստ Թ) կիսաղարաղիտ սնկերով:Ձյունը Ճալչելուցճետո վարակված բույսեըը ծածկված են լինում սպիտակկամ վարդագույն փառով, որի ճէեն: մաճանում տնանքով առաջին ճերթին վարակՁյունաբորբոսով վում են տղպած բույսերըո դեմ պայքարի լավագույն միջոցառումներից մեԶյունաբորբոսի կը ֆուղարիումի նկատմամբիմուն սորտերի մշակումն է: Ֆուզարիումի դեմ պայքարի լավ միջոց է նան ցանքից առաջ սերմերի վերամըշակումը դրանողզանով: Այն բոլոր միջոցառումների, որոնք կանխում են տղպումն լխկումը, միաժամանակնպաստում են այն բանին, որ բույսերը ձյունաբորբոսով չվարակվեն, Զյունաբորբոսիդեմ պայբարելու ամար գարնանըանճրաժեշտ է վարակված օջախները փոցխել: Աշնանացանցորենի սորտերը: Աշնանացան ցորենի սորտերը բազմազան են։ ՍովետականՄիությունում 1922 թվականին շրջանացու

ձյունաբոոբոսից, առա-

ու

սորտերն իրենց ալիաղացման էր 77 սորտ: Մշակվող լավազղույն Հացաքխման որակով, իսկ շատերը իրենց ցրտաղիմացկունությամբ աշխարճում ճամարվում են չգերաղզանցհրաշտադիմացկունությամբ

ած ն

ն

ված սորտեր:

Սովետական Միությունում աշնանացանցորենի բերքատվության լենինյան մըրնղպասահցինանվանի սհլեկցիոներներ, բարձրացմանը զ. Պ. (ուկյանենկոյի ն Վ, ն. Ռեմեոլոի կողցանակիդափնեկիրներ 1 ն Միրոնովսկայա 808 սորտերը: մից բուծվաժ ՔԲեղոստայա 1923 թվականին աշնանացանցորենի Բեղոստայա1, Միրոնովսկա808, կավկազ ե Ավրորա սորտերը զբաղեցնում էին 14,7 միլիոն յա Հեկտար, կամ ՍովետականՄիության աշնանացանցորենի ցանքատարածության 80 Չը-ը: ՍովետականՄիությունում մեժ տարածություններիվրա մշակում հն աշնանացանցորենի ճետնյացսորտերը: ւ

Ճ|.)--- Ստացվել է կրասնողարի (7ճր. 1Ա116Տ5օճոտ (ճեղինակդիտաճետազոտական ինստիտուտում դյուղատնտեսության Դ. Ն. ե Ա. Դ. Տարասենկո) Լուկլյանենկո ներ՝ Պ. Պ. Լուկլյանենկո, Բ եղոստայա Հիբրիդայի ւանձչատականընտրության հղանակու՝ շե Բեղոստայա4-ի ստաց(Լյուտեսցենս17»«Սկորոսպելկա սորտից մանի մասնակցել են Անգլիայի, Հոլանդիայի, հտալիայի, Ճաղոնիայի, հապանիայի,Ուրուգվայի, ԱՄՆ-ի, Արգենտինայի, Միջերկրական ծովի ավազանի նե ՍովետականՄիության ցորենները: Բեզոստայա1

1 սորտի Հասկը սպիտակ է, անքիատ,վերին մասում Բեղզոստայա ունի քիստանման սրվաժք: Թնփուկները մերկ են, ճատիկները՝ կարխտությամբ: միր: Հասկը պրիզմայաձն է, միչին հրկարությամբ ու

թեփուկը Հասկիկային

3չարտաճայտված չատ կարճ, են ճատիկը: Սաղկային թեփուկները ամուր գրկում

օվալաձն է, լայն,

ջղերով: Ողնուցը ուժեղ է արտաճայտված,

թույ

ատամիկը

ուսը` ուղիղ լայն Հատիկը օվալաձն է, ապակենման, խոշոր, 1000 ճատիկի կշիռը Յ8--50 գ է, ճատիկները ճասունանալիսչեն թավվում: Ցողունը կարճ է (20--110 սմ), բավականին ամուր, կուղիտ, որի շնորճիվ դիմացկուն է պառկելու նկատմամբ: Տերեները լայն են, մերկ: Թույլ է փարակվում դեղին ժանզով է փոշեմրիկով,վաղաճաս է: Զգայուն է պարարտանյութերինկատմամբ: Բեզոստայա 1-ը ինտենսիվ տիւլի սորտ է՝ բերքատվության բարձր սլոտենցիալով.բերքատըէ 60--70 ց/հ։ Ուժեղ ցորեն է: Շրջանացված պությունը ճաճախ ճասնում է

տում

մարզերում: սորտափորձարկմանդաշՀինգ տարվա միջին բերքը Ախուրյանի 40,6 կազմել է 45,2 ցն, Անիում՝ ց/հ, Մարտունիում`46,5 գլի,

գյն, Սիսիանում 20,7 Արտաշատում՝ գն, 50,5 ց/ն, Հոկտեմբերյանում՝ 32,3 զն. է Շրջանացվել Արարատյան ճարթավայրի, Շիրակի, Սնանի «յուսիս-արկելյան, Լոռի-Փամբակի: Զանգեզուրի,Ապարանի, Հրազդանի գոտիների ջրովի ն անջրդի պայմաններում, ն կենտրոնականկ Դարալագյազիգոտու ջրովի պայման վարդենիսում՝

34,7

ներում մշակելու Համար:

808 (Մճւ. Միբոնովսկայա

1ԱԱՇՏշճոտՃ1).--Ստացվել է Ցորենի սելկեցիալի ե սերմնաբուծության Միրոնովսկու գիտաճետազոտական ինստիտուտում, գարնանացանցորենի Արտեմովկասորտր նպատակաՎ. ն. Ռեմեսլո): լին ձեով վերափոխելովաշնանացանի(ճեղինակ Հառկըթույլ պրիզմայաձեէ, միջին երկարությամբ (8--10 սմ) ե, խտությամբ, սպիտակ, անքիստ,թեփուկները մերկ, ճատիկթ՝ կարմիր: Հասկիկայինթեփուկները ձվաձն են, լայն, լավ արտաճայատված ջղերով: Ողնուցը ուժեղ է արտաճտայտված, ատամիկը կարճ, բութ, թեթնակի ծռված դեպի ուսը Հասկիկները աճախ ծհրեք ճատիկ են

պարունակում:

Հատիկը օվալաձե-երկարավունէ, ապակենման կամ կիսաապակենման, խոշոր, 1000 Հատիկի կշիոր՝ 38--50 գ, չի թափվում» Ցողունը միչին բարձրության է (100-125 սմ), միջինից բարձր ամրությամբ,չի պառկում, տերեր մուդ-կանաչ գույնի է, մերկ, միջին Միլերը թույլ են, թավոտ, կոլեուլտիլը անտոցիանովչի ներկված: Վեղետացիայիտնողությունը 300--310 օր է: Զմեռադիչքացկունությունը լավ է, երաշտադիմացկունությունը՝միջինից բարձր: Վարակվում է գորչ ժանդգով:Հացաթխմանորակը լավ է: Ուժեղ ՝

ճնարավորուՇրջանցվել է միուքյան 74 մարզերում, այս սորտը թյուն ստեղծեց աշնանացան ցորենի մշակման սաճմաններն րնդարձակելու դեպի երկրի Հլուսիսային ն Հլոավս-արնելյան շրջանները: բարձր է Գյուղատնտեսական կուլտուրաների Բերքատվությունը սորտափորձարկման սլետական Հանձնաժողովի Հայկական ռոեսչուէ. թյան տվյալներով ճինգ տարվա միջին բերքատվությունը կաղում ՀՅ,4 Ստեփանավանու՝ ց/հ, Մարտունիում՝ 51,0 ց/ն, Գորիսում: 22,3 գ/հ, նոլեմբերյանում՝ 32,9 ց/ն։ Շրջանացվելէ Ճճյուսիս-արնելյան, է Սնանի գոտու չրովի ն մշակելուՀամար: :

Սոխ-Փամբակի

Ուրցը արա Մո րաց

աարի րիոամայտվա,

ՎԱԺչ

Հատիկըօվալաձե-երկարավունէ, ապակենման կարվածջով, միջին խորությամբ ակոսիկով։ 1000 ճատիկի կշիոր 38--50 Գ է, բափվելու նկատմամբունի միջին ն միչինից բարձր կայունություն: Ցողունը միջին բարձրության է, պառկելունկատմամբ ավելի դիմացկուն էյ քան Միրոնովսկայա808 սորտը: է, Հասունանում է Յ00--314 Միջավաղաչճաս սորտ օրվա րբնքացՔոր

Ջմեռադիմացկունությամբ միջակից բարձր է, որոշ չափով զիջում ն 808-ին Միրոնովսկայա գերազանցում Բեզոստայա1-ին: Չորադիմացկունությունըմիջինից բարձր է, օդային երաշտի նկատմամբ ավելի դիմացկուն է, քան Միրոնովսկայա808-ը: է միջակ,երբեմն միջաԳորշժանդով կ ալրառողով վարակվում կից բարձր:

Հացաթխման Ճատկությունըլավ է, ուժեղ որեն է, բերքատվությունը բարձր է, Ամենաբարձր բերքը՝ 100,3 գ/հ, ստացվել է 1921 ը., ՍՍՀ Դրեժկալակի կիրգիզական սորտափորձարկմանդաշտիջրովի պայմաններում: Ախուրյանիսորտափորձարկման դաշտում ստացվել է 43,8, Մարտունուսորտափորձարկմանդաշտում՝ 50,4 զ/ճ բերք: Կավկազ(Մոլ. 1ԱՇՏօօոտ Ճի). ստացվել է Կրասնոդարի գյուղատնտեսությանգլոաճետազուտսկան ինստիտուտում (ճեղինակ՝Գ. Գ, կյուռեսցենս 314 1ուկյանենկո), խաչաձեկելով

Էհ 147

Բեզուտայա4) րությունկատարելով:

գիծը(նեյցյութտ»Հ«

Բեզուտայա1-ի ճնետյ այնուճետե անձչատական ընտ-

գլանաձկ էյ միջին հրկարությամբ, միջինից անջրդի պայմաններումյամբ,Հասկը անքիստ, սպիտակ, թեփուկները՝ մերկ,

լ Միոոնովսկայայուբիլեյնայա (4ու-1 1ԹՏԸՇՈՏ Ճ1.).--Ստացվել

Ցորենիսելեկցիայի ն սերմնաբուծության Միրոնովսկու գիտաճնտազոգիծը (որբ տական ինատիտուտում Կխաչաձնելով 1յուտեսցենս106 ստացվել է գարնանացանցորենի Արտեմովկա սորտի աշնանացանի, ո

ու

է

լայնությամբ:

ցորեն է

4-ի ճետ, այնուճնտն անչատական բնտԲեզուտայա ձնենրից) վերածած րության եղանակով՝Վ. Ն. Ռեժնալոյի կողմից: Հասկի զլանաձն է, միջին երկարությամբ խտությամբ, սոլիտակ է, անքիստ, թեփուկները մերկ, Հատիկը՝ կարմիր: Վերին 3--4 ճառկիկ-՝ ներն ունեն 0,5--Ց սմ երկարությամբ քիստանման սրվածքներ: Հասկիկային թեփուկները ձվաձն են, սվարզ արտաճայտվածչղեպարզ կարճ, բութ, թույլ դեպի ուսը: Ռւսր ուղիղ է, վերին ճասկիկներում . թույլ բարձ-

բարձր ։խտու-

ճատիկը՝ կարմիր,

է ճարավային անտառատավփաստանային պատկանում է կոլոդիա-

անանՖ

Նաճայտվաժ,ատամիկը՝յ Լ

ւշ

:

Բուսաբուծություն

Հասկիկային ունեն - Հաճախ" 4 Հառիլ' իջակ ձեով

թույլ ջղերով: բութ, կարճ, ուսը՝

յղնուցը

է

ար-

լայն:

Հառիկը օվալաձն

Հի քափուի Փուունըկարճ

է

է, երկարավուն, 1000

Հատիկի կշիոր՝ 45--48

(100--115 սմ), ամուր, միջին

Գ,

52,6 ց/ն, Մարտունիում մծ6,8 ց/հ, Ախուրյանում գ/հ,Ստեփանավանում՝

պառկերւ նկատմամբ դիմացկուն: կալրազսորոր ղիմացկուն է ճիվանդությունների նկատմամբ, աչքի . բնկնումճատիկի բարձր հլով (41--Տ5 ծե): Բերքատվությամբ ն հլով գնրազանցում է Բեզոստայա1-ին ն Միրոնովսկայա

Հատ)կի

808-ին։

կուլտուրաների սորտափորձարկմանետաՉլուղատնտեսական կան ճոնձնաժողովի Հայկականտեսչության տվյալներով երեք տարվա միջք բերքատվությունը կազմել է. Ստեւփանավանուր32,0 գ/ն,

Ախուրյսնում՝ 45,9 ց/ն, Մարտունիում՝ 51,2 գ/ն, Վարդենիսում՝40,2 38,8 գ/ն, Արտաշատում՝65,7 ց/հ, Հոկտնմբերյա9/ն, Հրազդանում՝ նուփ՝ Ջ,3 ոէ Արարատյան, զ/ճ: Շրջանացվածժ Ճլուսիս-արնելյան, Ապարան-Հրազդանի Զանգեզուրի, ռի-Փամբակի, Սնանի ավազանի, գոտինեի ջրովի ն անջրդի պայմաններում, իսկ կենտրոնականն Դարալագեզի գոտիների՝ ջրովի պայմաններում մշակելու Համար: փորա (ժու. 1աէօտշճոտ Ճ1). ստացվել է Կրասնոդարիգլուղատնտեսոլանզիտաճետազոտական ինստիտուտում (ճեղինակ տ. Գ, 214 ն կյուտեսցենա Լուկյան:նկո ), խաչաձնելով

դիծր (նեյցյութտ»Հ ալնոււնտն անճատականընտ-

Բեզոստսյա 4)

Բեղզոստայա 1-ի ճետ,

րություն կատարելով:

ճասկիկ), սպիտակ, անջիստ, թեփուկները՝ : մերկ, ոկ ՛ սատիկը՝ կարմիր: Պատկանում է անտառատափաստանային » արավոյինխմբին: Մեկ ճասկիկում սովորաբար գոլանում է 3 ճա21-33

՝

տիկ

։

Հակիկային թեփուկը ձվաձն է, լայն, թույլ վականի, ուժեղ է արտաճայտված: Ատամիկը

ուսը՝լոյն:

Հառսիկը խոշոր

Քաշր՝ 8)0.815 գ:

ջղերով: Ողնուցը բաբութ է, շատ կարճ, .

է,

ձվաձե,

կարճ է (85--110 Ցուունը պառկեն, նկատժամբ դիմացկուն: չեն քափվում, Հառինները

Հատիկի կշիոր՝

սմ),

շատ

ամուր

42--50

գ,

բեա-

կառուցվածքով,

դիմացկուն

է Հիվանդությունսորտր ճատիկի ելի բարձր տոկոս: Բերքատվությունը բարձրըէ: Գյուղատնատհսական կուլտուրաների սորտափորձարկման պետակսն ճանձնաժողովի Հայկական տեսչության տվյալներով երեք տարվա մեջին բերքատվությունը կազմում է. նոյեմբերյանում՝ 366

ներինատմամբ: Ունի

:

Բացի վերոճիշլալ սորտերից այժմ լայն չափերով մշակվում են Օդեսայի, Խարկովի, Մոսկվայի սելեկցիոն սորտերը, որոնց պոտենցիալ բերբատվությունը անչրդի պայմաններում կազմում է մինչն 60 ց/ն, իակ ջրովի պայմաններում՝ 90--100 ց/ն։ Մեծ Հեռանկարներ ունի տրիտիկալնն՝ ցորեն-աշորային ճիբրիդը որը օժոված է բարձր ձմնոադիմացկունությաժբ, սնկա(ԴԱՎԱՃԱՆԸ), յին ու վիրուսային ճեվանդությունների նկատմամբ բարձր դիմացկուճողի նությամբ, բերրիության նկատմամբ Քիչ ռպլաճանջկոտությա

Մեր երկրում չճեղքվող ցորեն-աշորային «իբրիդներ են ստացվել Գ. Մելատերի, ն. Վ. քսանական թվականներին Գ. կ. Մեյատերի, ն. հ. Դերժավինին քառասդաթվականներին՝Ա. Լեբեդեի, երեհանական Վ. ե. Պիսարնեի կողմից: կան թվականներին՝ Տրիտիկալենավելի ձմնռոադիմացկունէ, քան աշնանացանցորենը, այն Հնարավորություն կտա աշնանացան ցորենները փշակել պակասնցնել Արեմտյան Սիբիրում, Ղազախստանում,ինչոլնս նան

Հա

ու

են

-

նրան

Հայկըդլանաձն է, վերին մասում թույլ չափով նեղացած, միջին , րկարոցյամբխտունյամբ(10 սմ երկարությամբ Ճասկի առանը-

Քում Խոռաժ

ց|ն, Հրազդանում՝30,0 ց/ն, Արտաշատում՝64,5 գ/հ, Հոկտեմբերյանում՝ 57,4 ց|հ։ Շրջանացվածէ Անիի, Արթիկի, Ախուրյանի,Սպիտակիշրջաննեբուի:

52,5

Հաստությամբ,

խան անոանական ցորենին, ակայ եղական ծ) տաճարվելու

չափր

մշակման

«իմնական

տարածքներում:

(15,118

ն լիզին պրոտեին է, ցորենը, իսկ ինչ (0,50 ծ): Պրոտեինի մարսնհլիությամբ նույնն 60--25 բերքատվությամբ՝ գն, գերազանցում է Բնպոստայա1-ին:

պարունակում է ավելի

շատ

Հում

Մինչե վերջին տարիները ձայաստանում մշակվող աշնանուցան ցորենի սորտերն աչքի նն ընկել մեծ բազմազանությամբ: Այդ տեղական, ճնագույնյ) բարելավված, ինչնա նան սորտերի մի մասը (Գյուլգանի, Արմյանկա,Արտաշատի142, էրիորոլեուկոն 142, 1մոնային 22, Ալ մարգարիտ, Ալթի-աղաջ, նովոուկրաինկա 84) բարձր

սելեկցիոն

բերքատուռորտերի շատ ցածր ճամեմատությամբ

ճառով մշակությունից ճանվել

բերը

տալու

սլատ-

են:

Բարձր բերքատու ինտենսիվ տիպի սորտերի ճետ զուգընթաց Հայաստանում մշակվում են նան ճետնյալ սորտերը: 4 (7: ստացվել է ՀայկականՍՍՀգիԵղվաոդի Ք146ՇԱ11 ԽՕ6Ր.). տությունների ակադեմիայի նախկին Գենետիկային ահլեկցիայիինստիտուտում՝ աղատ փոշոտման հղանակով, տեղական ցորենների ներսորտային տրամախաչման միջոցով, Ա. Եղիկյանի, ն Ա. Մկրտչյանի

կողմից:

62.

Հառկը ոպիտակ է, գլանաձն, Հաղվագյուտ դեպքում՝ իլիկաձն, սմ միջն): Քիս8,5 սմ երկարությամբ (տատանվումէ 6,6--10,5 տերը կուղիտ ենյ ցրված կամ կիսացրված: Սաղկային թեփուկները շուրջ

կիպ գրկում են ճատիկը, ճասունանալիս չեն բացվում, կալսելիս ճամեմատաբար ղժվար են անջատվում: Հասկիկայլինթեւփուկը ձվաձն է, ուսը` շեղ կտրված ն թեքված դեպի ողնուցային սրվածքըչ ողնուծայրով: Միջավացը լավ արտաճայտվածէ: Ատամիկը կարճ է, սուր ճասունանում է, է նույն պայմաններում մշակվող Սղիտակաղաճաս Տատի ճետ միաժամանակ, Վեգետացիայիտնողությունը Աշտարակում նե

Թալինում

304--308

օր

է,

նախալեռնայինշրջանների պայմաննե-

բում ձմնռոում է բավարար չափով: ձարովիզացիայի տնողությունը մինչն 32 օր. է: Ցողունը բարձր է, պառկելու նկատմամբ դիմացկուն: Չի թափվում: Դեղին ժանգի ն փոշեմրիկի նկատմամբ միջակ կայունություն ունի: Ընդունակէ վարակվելուքարամրիկով: գ էչ ԱլՀատիկըսպիտակ է, խոշոր, 1000 Հատիկի կշիոր 35--40 ն է: րաղացման ճացաքխման որակը միջակ Աշտարակիսորտափորձարկմանդաշտի Հինգ տարվա միջին բերՔը

կազմում է 27,1 ց/ճ:

Շրջանցվելէ

թվականից Աշտարակի, Աբովյանի,Թալինի

շրջաններում մշակելու ճամար: Կաոմիբսլֆաճատ. տնղական 4նագույն բարելավված սորտ է, որի մեջ գերիշխող տարատեսակը «անդիսանում է ֆերրուգինեումը

(Մ. 1ՇուսցնոշսոՃ1): Հասկը իլիկաձն է, միջին երկարությամբ ն խւտությամբ, կարմիր, կամ բաց կարմիր, մերկ, քիստավոր։ Քիստերը ցրված են կամ Հասկին թույլ զուգաճեռ էն: Հասկիկայինթեփուկները ձվաձն են, ուժեղ արտաճայտվածչղեէ րով, սուր, ուղիղ: Ողնուցը նեղ է, լավ արտաճայտված, «ասնում մմ երկարումինչն թեւվուկի ճիմքը: Ատամիկըսրածայր է, 4--20 թյամբ: Մաղկայինթեփուկը կիպ գրկում է Ճատիկը: Հատիկը ձվաձն է, կարմիր, կարվածք՝ (կիսատպակենման ն ապակենման: 1000:4ատիկի կշիոր 40--45 գ Է Փուփուլիկը միջակ կամ թույլ է արտաճայտված,մաղիկները՝կարճ, նոսր: Տերնները ն ծիլերը թույլ թավոտ ենչ Կոլեողտիլը կանաչ է, երբեմն մանուշակագույն: կարմիր սլֆաճատի ցողունը միջին բարձրության է Խոնավ պայմաններում, ինչպես նան ջրովի ճողերում պառկում է միջակ, երբեմն է սլառկում: էլ ուժեղ չափով: Անջրդի ն չոր պայմաններում թուլլ Միջավաղաճասէ, Վեգետացիայիտնողությունը (ծլումից մինչն մոն ցողունային ժանգով, օր է: Գորշ մային Հասունացումը)301--315 '

փոշեմրիկով ն քարամրիկով վարակվում է թույլ, երբեփոն միջակ, իսկ դեղին ժանդով՝ միջակ չափով։ Զմնուսդիմացկունէ, է: Չորադիմացկուօր լարովիզացիայիստադիայի տնողությունը 5 է: բարձր կամ միջակից Ալիաղացմանորակը լավ է նությունը միջակ կամ միջակից բարձր, իսկ ճացաթխման որակը միջակից բարձր, կամ միջակ: Ամասիայի, Բերքատուսուրտ է: Շրջանացվածէ 1939 քթվականից՝ նան գոտու ինչոլես Դարալադյաղի Ղուկասյանի,Սիսիանիշրջասներում, 1800 մ-ից բարձր վայրերում: տեղական «նագույն բարելավված սորտ է, որի Սպիտականատ. մեջ գերիշխող տարատեսակը ճանդիսանում է գրեկումը (զ. ք1866Ա1

ինչպես

"

նան

ԽՕՇԼ.):

իլեկաձն է, սպիտակ, բիստավոր, մերկ, «իմնականում Հասկը միջին երկարությամբ ու բտությամբ: Քիստերը կուղղի» են, թույլ ցորված, Հաճախճասկից կարճ Հասկիկային թեփուկները ձվաձն են, բավականին կոպիտ, լավ արտաճայտվածջղերով, ուսը՝ շեղ կտրված, ողնուց ուժեղ արտա-Հ Հայտված, Հասնում է մինչն թեվուկի Հիմքլո Ատամիկը սրածայր է, քիստանման։Սաղկայինթեփուկներըկիպ գրկում են Հատիկները: ՝

Հատիկներըօվալաձն են, սպիտակ, խոշոր: 1000 ճատիկի վշիոր 24,1--43,5 կտրվածք ունի գ է: Հատիկըկիսաապակենման Մշակվում է Թալինի, Աբովյանի, եղեգնաձորի ն Ազիզբեկովի շրջաններում,

միջակ Ցրտակայունությունը

է կամ միջակից ցածը, ձյան բարակ

շերտ լինելու կամ նրա բացակայության դեպքում նախալեռնայինշբրջաններիպայմաններումորոշ տարիներիննոսրաում է:

Սորտր չորադիմացկուն է, բոլորովին չի քափվում։ Արդյունավետ թփակալումը 1,4--42,2 է: Զի պառկում, միայն խոնավ տարիներին բույսերը որոշ չափով թեքվում նը Աշտարակի շրջանում 259--274

եղեգնաձորուվ՝263--225 վում: ժանդից մեծ վում:

օր:

են։

Գորշ

Վեգետացիոնշրջանի տնողություօր, Թալինում՝ 247--275 ցողունային ժանգով չի վարակ-

օր

ն

չափով է տուժում,

է,

քարամրիկով թույլ է վարակ-

Ալրաղացմանորակը միջակից բարձր է, Հացաթխման որակը` միջակ ն միջակից ցածր: Բնրքատուսորտ է: Աշտարակի սորտավփորձարկման դաշտում միչջին բերքը կաղմում է 25,2 ց/ն: Շրջանացված է 1938 թվականից: .

Աշնանացանցորենի մշակությունը Աշնանացան ցորենի տեղը ցանթաշրջանառությանմեջ: Աշնանացանցորենը խիստ պաճանջկու է աճման ու զարգացման պալմանների նկատմամբ: Հայտնի է, որ սննդանյութերովՀարուստ ու մոլանա տալիս խոտերից մաքուր պայմաններում է անճամեմատ ավելի բարձր կայուն բնրք, քան մյուս աշնանացանՃճացաբույսնրը: Աշնակացան ցորենի ճամար լավագույննախորդներիընտրությունը «անչ դիսանում է բարձր կայուն բերք ստանալու ճիմնականպայմաններից մեկը, նախորդներըդյուղատնտեսական տարբեր գոտիներում, ինչես նան չրովի ու անջրդի պայմաններում լինում են տարբեր: Անջրդի երկրագործության պայմաններում աշնանացան ցորենի լավագույն նախորդըճանդիսանում է սն ցելը: Լավ մշակված սն ցելբ ապաճովում է աշնանացան ցորենից բուսրձր կայուն բնըքի ցումը: Սն ցելի դերը առանձնապեսմեծ է Հայկական ՍԱՀ կննտրոկական,Դարալագյազի, Շիրակի, Ճլուսիս-արեչԱռղարան-Հրազդանի, վելյան, Սնանի ն Ձանցգեղուրի գյուղատնտեսականգոտիների անջըըդի, մթնոլորտային տեղումներով ազբատ պայմանների ճամար: Այդ վայրերում սն ցելի միջոցով «Հնարավորէ վարելաշերտում կուռակել պաճպանելաշնանային, ձմեռային կ գարնանայինմթնոլորտային տեղումներից առաջացածխոնավությունը, պայքարել մոլախուռերի դեմ, կուտակել նիտրատներ նհլաստավոր պայմաններ ստեղծել աշնանացանցորենի աճման ու զարզացման Համար։ ապացուցված է, որ թնքություններումսն ցելի դաշտում Սակայն մեծ չափերի է Ճասնում: Ճճողատարումը ՀայկականՍՍՀ լեռնային չրրջանների թեքջություններում չրի գետնամակերնսային Հոսքի ն Հողատարման դեյ պայքարի գործում մեծ նշանակություն ունի սն ցելի փոխարեն կիրառել զբաղեցրած ցել, օգտագործելով մի որեէ չորադիմացկուն բւսկլազգի բույս (ոսպ,սիսեռ, վեկ ն այլն):Բացի այդ, ան ցելի դաշտում բազմամյա ն միամյա խոտաբույսերի միջոցով լետք է ստեղծելժամանակավոր թափարգելային շերտեր:Ըստ Մ. Մ, Սիմոնյանի Ձավփարգելային շերտերիլայնությունը կաղմում է 3--12 մ, իսկ միջիավփիարգելային մ: տարածությունը՝20--60 ՀայկականՍՍՀ 1ոռի-Փամբակի գոտու, ինչպես նան լուս ղոտիների առանձին մասսիվներում, որտեղ բավարար քանակությամբ մթնոլորտային տեղումներ են Թո վու, պել կարելի է զբաղեցնել. Ճճարքություններում՝ վաղաճասկարտոֆիլով, վաղաճաս շաղգաժով, դոնգեղով, թեքություններում՝ վիկով ն փաղաճաս ոլոռով, տափոլոռով: Որքան ցել զբաղեցնող կուլտուրայի բնրքաճավաքնավելի վաղ ու

ու

ու

ու

ու

ստա-

կատարվի, այնքան ցան ցորճնի բերքը:

մեծ

կլինի զբաղված ցելին ճաջորդող աշնանա-

ՀայկականՍՍՀ անջրդի այն չրչաններում (Ապարան-Հչրազղա Սնանի, Զանգեզուրի,Շիրակի,Հյուսիս-արեելյան գոտիներ), ուր ձյան

ճաճախ քամին «եուսցնում է այդ շերտը, աշնա-չ է ճՃանդիսանումնան կուլիսային ցելը: նացանի ճամար լավ նախորդ Այդ վայրերում կուլիսային ցելի ճամար ճնարավոր է օգտագործել չարնածաղկի Գիգանտ849 ն «կԿորմովոլՎԻինկշ պորտերը,որոնք վերը հն նշված պայմաններումտալիս լավ զարգացած Ճաստ ցողուններ: Ճիշտ խնամքի դեպքում կուլիսային ցելերի միջոցով «նարավոր է դաշտը մոլախոտերից մաքրել, զգալի քանակությամբ սննդանյուու թեր խոնավություն կուտակել: եգիպտացորեն)ցողունները կուլիսային բույսերի(արնածաղիկ, նպառտում են ձյան Ճավասարաչաի կուտակմանը, որը, մի կողմից, պաշտպանում է աշնանացանը, մյուս կողմից էլ Հնարավորություն է տալիս ավելի լրիվ չափով օգտագործելու ձմեռային տեղումները: ՀայկականՍՍՀ մի շարք չրջաններում ճնարավոր է աշնանացան ցորենի նախորդ ընտրել սն ցելի ճենտո մշակված աշնանացան ցորենը: Այս նախորդի դեպքում, անկասկած, ստացվում է ավելի ցածր բնրք, քան այն դեպքում, երբ աշնանացանըցանում են սե, կուլիսային ն զբաղված ցելերից ճետու Շատ վայրերում աշնանացանի ճամար լավ նախորդ կարող է լինել սիլոսի ճամար մշակված ե կաքնամոմային ճասունացման չրջանում Ճավաքած եղիպտացորենը: ՀայկականՍՍՀ որոշ շրջաններում աշնանացան ցորենը ցանուի են նան բազմամյա խոտաբույսերից Ճետո, նան ինչես մի շարք չշարաճերկկուլտուրաներից (կարտոֆիլ, եգիպտացորեն)ճետո։ Աշնանացանպորենի նախորդները ճիշտ օսոագործելու ճամար անճրաժեշտ է նախորդ Ճանդիսացողկովտուրայի դաշտում կիրառել կուլտուրան պետք է վաղաճաս լիբարձրագրոտեխնիկա: նախորդող ճետո լինի նրա բնրքաճավաքից դաշտը խնամնի, որպեսզի Հնարավոր քով նախապատրաստելաշնանացան ցորենի ճամար: Աշնանացան ցորենի պարարտացումը: Աշնանացան ցորենը խիստ պաճանչջկուտ է Հողի բերրիունյան նկատմամբ ն զգայուն դեպի պարարտանյութերը: կիրառումը բարձրացնում է Պարարտանյութերի աշնանացանցորենիճատիկի դաշտային ծլունակություն տոկոսը, ուժեչ ղացնում է բույսերի թփակալումը: ձմնեռադիմացկունությունը, դիմացկուն է դարձնում ճիվանդություններինկատմամբ, մեծացնում է Ճասկերը ն ճատիկները, ավելացնում է լուրաքանչյուր Ճասկում ճառտիկչննրի քանակը ն կշիորյ լավացնում է ճատիկի քիմիական բաղադրու-, շերտը բարակ է,

ն

թյունըն բարձրացնում բերքատվությունը: է (Մ.ՄՔ ՍիԱռսացուցված մոնյան),որ լեռնային չրջանների թեքջություններում աշնանացան ցոիննի պարարտացումը զգալի չափով կրճատում է նան անձիններից ճեր ցանքերում չրի դետնամակերեսային Ճոսքն ճողալոարոսէր:

դոյացող

ու

Աշնանացան կորենիպարարտացումը կատարվում է երեք եղանակով՝ ճիմնական պարարտացում, որը կիրառվում է Ճողի «իմնական ն նախացանքալին մշակության ժամանակ, շարային կամ ցաննն պարարտացում, երբ պարարտանյութերի ող քակից մոցվում ցանքի ժամանավկ՝ճատիկի ճետ մլւսին, ն սնուցուէ, երբ սպարարաճման տանյութերը տրվում են բույսերի ժամանակ, որպես լրացուցիչ սնունդ: Պարարտացման այդ եղանակներըմեկը մլուսին փոխարինել չեն կարող, դրանք միայն լրացնում են իրար: Պարարտանյութերը այս ձնով ճող մտյնելուց աշնանացան ցորենի բույսերն ամբողջ ավ աճոված ենն լինում սննդանյութերով: նան անքից առաջ ընթացքում վեգետացիայի

պարարտացման ժամանակ, Շարային

ինչպես

Տողը մտցրած պարարտանյութերից բույսերը օգտվում ենն սկզբնական շրջանում, 4իմնական սրլարարտացումից՝ ավելի ուշ փուլերում, իսկ սնուցումը ուժեղացնում է աշնանացանի սննդառությունը տարբեր փուլերում: Աշնանացանցորեծնըպարարտացվում է օրգանական ն ճանքային

պարարտանյութերով:

Անկախայն ճանգամանքից,որ ցորենի բույսի մեջ Հայտնաբերվաժ են բազմաթիվ քիմիական նյութեր,սակայն այն անճամելիատ ավելի մեծ սպաճանջ ն կալիումի ունի ազոտի,ֆոսֆորի նկատմամբ: Աշնանացան կորենիպարարտացման ժամանակ պետք է նկատի

գոտու ունննալդյուղատնտեստական Ճողակլիմայականառանձնաճատկությունները, մեջ բույսերի «աջորդականուցանքաշրջանառության ճանդիսացողկուլտուրայի պարարտացման չալ թյունը,նախորդ

Պարարտացման ամենաարդյունավետ ձնր է այն, ճանդիսանում ծրբ օրգանական ն ճանքային պարարտանյութերը միաժամանակ են Ճողը մտցվում, որովճնտկ այս դեպքում Ճողի օգտակար միկրոֆլորայի ճամար ստեղծվում նն նպաստավոր պայմաններ: Գոմաղբի արդյու-

նավետությունըբարձրանում է, երբ այն ճող է մտցվում ֆոսֆորա կան ն կալիումական ւարարտանյութերի ճետ: Հասունացած կամ կիսաճասունացածգոմաղբը շատ օղտակար է, երբ այն մտցնում են աշնանացան ցորենի նախորդ «անդիսացող զբաղեցված ցելաճողամասում: Ֆոսֆորական կալիումական պարարտանյութերը ուժեղացնում են աշնանացան ցորենի ձմեռաղիմացկունությունը, արագացնում են -

ու

Հասունացումը, բարձրացնում պառկելու

ն

մադրողականությունը:

ժանգից վարակվելու

դի-

Ըստ Գ. Շ. Ասլանյանի, ֆոսֆորական պարարտանյութերի արդյունավետությունը ճամեմատաբարիավելի բարձր է լնոնային պայ-

մաններում:

Աշնանացան ցորենը սուպերֆուֆատով պարարտացնելիս պաբարտանյութի «իմնական մասը ճող պետք է մտցնել մինչն նախապանքային մշակությունը, փոքր մասը օգտագործել ցանքի ժամանավ՝ ճատիկի Ճետյ, ինչպես նան սնուցման կարգով: ՀայկականՍՍՀ-իպայմաններում աշնանացան ցորենի ճամար ֆոսֆորական պարարտանյութերի նորման նպատակաճարմարէ վերընել 60--80 կգ/հ, ազդող նյութի Ճաշվով: Այն դեպքում, երբ աշնանացան ցորենը ցանվում է բազմամյա միխոտաբույսերի ճմաշնրտում, ապա այն պետք է պարարտացնել այն ֆոսֆորական պարարտանյութերով:

Ֆոսֆորը արադացնում է ցորենի ճասունացումր ն կրճատում վեգետացիայի տնողությունը, որի նշանակությունը լեռնային շրջաններում շատ մեծ է: Դա կարնոր է նան այն շրջանների ճամար, որտեղ ֆոսֆորի սով է զգում, աճխորշակ ճաճախակիէ լինում: երբ բույսը ման առանձին փուլերը խիստ ղանդաղուինն: Ֆոսֆորական պարարտանյութերնուժեղ ազդեցություն են թող-

նում ցորենի արմատային ճամակարդի վրա, դարձնելով այն ավելի Հզոր (Ֆ. Վ. Տուրշին), ուժեղացնում են աշնանացան ցորենի ձմեռադիմացկունությունը, ավելացնում են ցողունի բարձրությունը, ճասկի երկարությունը, ճասկում հղած ճասկիկների ն ճատիկների քանակը, մակ ճատիկի մնջ պակասեցնում են ազոտի քանակը (Է. ի. նուսատովա վի), որի ճետնանքով ճատիկի կտրվածքը ստացվում է ալյուրանման: Բույսի կլանքում կալիումն անճրաժեշտ է ֆոտոսինթեզի «ճամար, սոյն մասնակցում է ածխաջրերի առաջացմանը: Հողում կալիումի պավկասությունըդանդաղեցնում է ցորենի աճը ն նրան զգայուն դարձնում ու ծայրաճեղ տատանումների նկատջերմաստիճանի խոնավության մամբ, ճատիկի որակը վատանում է, պակասում է բնաքաշր, նե բիչ բերք է ստացվում: կալիումը ֆոսֆորի ճետ միասին նպաստում է այն բանին, որպեսզի ամոնիակային ազոտը բույսի կողմից լավ յուրացվի: Քույսը կալիումով սնվում է աճման առաջին օրերից սկսած մինչե

ճասունացումը:

են ՎՔ-ի ֆոնի կալիումականպարարտանյութերը օգտագործվում կգ է՝ ազդող վրա: կալիումական պարարտանյութերինորման 50--60 նյութի Ճաշվով: Ազուռի առատության ճետնանքով ցորենի աճր ն թփակալումը

բորանի ազոտի ավելի Կրոնրի նորմաներ: զործլվում

ց"րուի

ուժեղանում են, այն պառկում է, վատանում է ճատիկիորակը, ն բերՔը ցածր է ստացվում: ավելի ուժեղ է աճում քան արմատային այդպիսի բույսերը խորշակների ժաճամակարգը, մանակ ավելի շատ են տուժում, Ցորենը վատ է կոփվում: Ազոտիպակասության ճետնանքովցորենի տերնները դեղնում ն

Վերերկրյա զանգվածը

մաճանում

նան

|

է, որ Արձանագրված

աղուռը որոշակի ազդեցություն է թողնում ցորենի ցողունի վրա՝ փոքրացնում է սկլերենքիմի շերտը, որով

վնասատուների ն Հիվանդությունների Համար ավելի նպաստավոր պայմաններեն ուռեղծվույի: Ազոտը վճռական աղզդեցությունէ թողնում ճատիկի կառուցվածՔի վրա, նրա կտրվածքը դարձնելով ապակենման: Ազոտըխիստ անճրաժեշտէ ճասկի ձնա վորման ժամանակ Ճասծաղիկների սեռական բջիջների դոլացման ն ծաղիկների կիկների, բեղմնավորման ճամար. Այդ փուլում անճրաժնշտ քանակությամբ ազոտը մեծացնում է Ճճաասկը, շատացնում է Ճասկում ասկիկների ծաղիկների քանակը ն բեղմնավորված ծաղիկների տոկոսը: Աղուռն անչրաժեշտ է բույսի կյանքում սպիտակուցների ն այլ ու

ու

աղզուռական դոյացման ճամար: Ազոտի ավելցուկը միացությունների

ընդճանրապեսձգձգում է Հացաբույսի Հասկակալումն

ու

ցումը:

պակասը երկուսից-երեք անդամ քչացնում Ազոտի

Հասունա-

տար-

Հասկի ձնավորումը տեղի: գարնանը, սակայն աշնան ամիսներին, երբ չոր նյութերի կուտակում է տեղի ունենում, ազոտի պակասը ազդում է Բերքի վրա: չ

ունենում

ԱկադեմիկոսԴ. ի. Պրյանիշնիկովը խորճուրդ է տալիս պարարտացման ճամար նախատեսված ազոտի 1/չ մասը Հող մտցնել աշնանը, իսկ 2/5 մասը՝վաղ

գարնանը, փոցխումից առաջ: Ազոտական Հոչնչին բացառությամբ, պարարտանյութերը, բոլոր

.

ղերում բարձրացնում են աշնանացանցորենի բերքը: Ըոտ Մ. Մ. Սիմոնյանի, լեռնային շրջանների

(2--8-)

աշնանացանցորենիԲեզոստայա 7

թճջություններում

սորտի բերքի

4ւսվելումըստուգիչիՀամեմատությամբ (43,8--45,7 ե)

այն տարբերակում, ուր աշնանը ճիմնական վարի տակ թո ն դարնանըխխիակալման փուլումռնուցվել է Նը: Բատ Գ, Շ.

ՀայկականՍՍՀ Ասլանյանի,

լեռնային

ն

առավել

ստացվել է տրվել է ԻԱ

նախալեռնա-

յին շրջանների չրովի պայմաներում ՔԽ-ի ֆոնի վրա ազոտի նորման մինչն 100 կգ ավելացնելիս զգալի չափով բարձրանում է Բերըը: ըստ վերջին տարիների ուսումնասիրությունների,

Փգտա-

է արժանի աշնանացան ցորենի շարային

պարարտացումը: Բույսի զարգացման սկզբնական շրջանում, նրբ արմատային Համակարգըթույլ է, շարային պարարտացումը զգալի չափով լավացնում է նրա սննդառությունը Շարային պարարտացման ժամանակ պարարտանյութի ծախսվում է շատ խնայողաբար (սուսլերֆոսֆատ՝10--15 կգ/ն՝ ազդող նյութի Ճաշվլով):

Փորձերով ապացուցված է, տերինը աշնանացան 15--20

ցորենի

գը-ով:

ազուռաբակտերինըն ֆոսֆորաբակեն բերքատվությունը բարձրացնում

որ

զղայուն է վարի խովարելաշերտի խորացումը ւլետք է կատարել աշնանացանի ճամար նախորդ «ճանդիսացողկուլտուրայի ճխմնական վարը կատարելիս, միաժամանակ ճող մտցնելով բարձր նորմաներով օրգանական պարարտանյութ: Սակավազոր «ողերում վարելաշնրոիխ

Հողի մշակումը: րության նկատմաբ:

Աշնանացանցորենը

շատ

խորացումը կատարվում է ենքավարելաշերտը Ճողխորացուցիչներով փխրեցնելու միջոցով: Հողի ճիշտ նախապատրաստումըմեժ չափով ազդում է աշնանացան ցորենի Բերքատվության վրա: Աշնանացան ցորենի ճողի նախապատրաստումըկախված է նախորդ կուլտուրայի

առանձնաճատկություններից:

է ճասկի

րերի թիվը: Չնայած աշնանացանցորենի

ախարտացման գործում

բարձր

Հատուկուշադրության

Ի

են:

իի

են

աշնանացան

Սն

ցելի ճիշտ մշակման ու խնամքի ճամակարգը բաղկացած է խոզանի երեսվարից, պարարտացումից, խոր ցրտաճերկից ն ցելադաշտի գարնանային ու ամառային խնամքի աշԽողանիերեսվարի պետք է կատարել դաշոր ղզբախատանքներից: Սն ցելի

մշակումը

ղեցնող կուլտուրայի բերքանավաքիճետ զուգընթաց:

Խողանի երեսվարը կատարվում է թնավոր կամ սկավառակավոր սմ խորությամբ: երեսվարիչների միջոցով` 7--Ց ծնրեսվարի խորուն է երնեսվարիչի տեսակը կախված ճողի խոնավությունից, թյունը նան ինչպես նրանից, թե այդ դաշտում մոլախոտերի որ խումբն է շատ տարածված: Այսպես, օրինակ, եթն դաշտում տարածված նն դգերազանցապես կոճղարմատավոր ապա հրձսվարը պետք սմ խորությամբ՝ ակավառակավորերեսվաէ կատարվի մինչն 8-12 բիչների միջոցով: են Ճողը շատ չոր է, խոզանի երեսվար պետք չէ

մոլախոտերը,

կատարել:

|

Խողանի երեսվար կատարած դաշտում անճրաժեշտ է 2--Ց

շարաք անց նախագունանիկ ունեցող գութանների միջոցով կատարել 2730 սմ խորությամբ վար ն առանց փոցխելու թողնել մինչն դարումռ առաչին իսկ ՀնարավորությանդեպԳարնանըդաշտ դուրս գալու էի՛

քում, խոնավության անտեղի գոլորշիացումր կանխելու ճամար անՀրաժեշտ է դաշտը փոցխել զիգզագաձնփոցխով: 20-25 օրվա րնքացքում՝ Վաղ գարնանային փոցխումից Հետո նպաստավոր պայմաններում մոլախոտերի սերմերը ծլում են Այդ մոլախուտերը ոչնչացնելու, միաժամանակՃողում գտնված դրանց սնրմերի ծլման Համար նպաստավորպայմաններ ստեղծելու նպատակով անճրաժեշռ է կատարել սն ցելի առաջին մակերեսային փխրեցում՝ սմ խորությամբ ն իսկույն փոցխել: Այդ երեսվարից շուրջ 10--12 շաբաթ անց խոնավ շրջաններում ցելադաշտը նորից ծածկվում է մոէ այդ ժամալախոտներով,ճողը նստում ե պնդանում է: Անճրաժեշտ Ջ--10սմ նակ կատարելցելադաշտի երկրորդ մակերեսային փխբերումը՝ ճետո ատնխորությամբ:22 երկրորդ մակերեսային վխրեցումից Ճճրաժեշտությունէ լինում ցելադաշտում կատարելլրացուցիչ մշակում, ապա դա արվում է կտրող քաքիկավոր դործիբների, դանակավոր կուլոխիվատորների միջոցով ն ճամեմատաբարավելի սաղր (6--Ց սմ), որպեսզի ամառվա շոդ չոր միայն փխրեցվի, ն եղանակին ողի իսկ ճողի մոլախոտերի արմատները կտրվեն, խոնավ շերտը երես չրբարձրանա: Ձոր պայմաններում ճողում խոնավություն պաճպանելու նպատակով ամառվա ամիսներինցելի մշակումը չի կարելի կատարելթներ ունեցող գործիքներով: Բացի այդ, փխրեցումներիխորությունը պետթ է ճաջորդաբարպակասեցնել: Ցելադաշտումամառային վերջին մակերեսային փխրեցումները ճերբիցիդննրովփոխարինելիսավելի շատ ոլախոտեր են ոչնչանում, ն աշնանացան ցորենի բերքատվությունը տնտեսական արդյունաեն վետությունը լինում բարձր: ճամեմատաբար Ցելաճողամասիվերջին նախացանքայինմշակումբ կատարում են 5--6 սմ խոցանքից 4--Շ օր առաջ, Ճողի վերին շերտը փխարեցնելով րությամբ՝ դանակավորկամ լարավոր կուլտիվատորների միջոցով: Կուլիսայինցելի մշակումը: կուլիսային ցելի մշակումը սկսվում է նախորդ կուլտուրայի բերքաճավաքիցՃետո՝ խոզանի հրեսվարով, այնուննտկ աշնանայինխոր (27--30 սմ) վարով: Վաղ գարնանը փոցխումից ն կուլտիվացումից ճետո պետք է կատարել կուլիսային բույսերի (արնածաղիկ,եգիպտացորեն)ցանք: Ցանքը կատարում են 2--4 սմ, իսկ շարքով, միջշարքային տարածությունը սաճմանելով 45--70 3:6--14,4 մ: կուլիսային շարբերը իջկուլիսայինտարածությունը ետք է քամուն ուղղաճայացլինեն: ելը պետք է ւղաճել մաքուր վիճակում,Այդ նոլատակուլիսային կով միջկուլիսային տարածություններնամառվա ամիսներին, մոլածիլերը խոտերի ւլ ետք չ փխրեցնել,նուլիսային երնալուժամանակ, ու

:

ու

Քույսհրի բերքը Ճառունանալուցճետո ճավաքում են, իսկ ցողունները Փողնում դաշտում: Աշնանացանցորենի ցանքից առաջ միջկովիսային սմ խորությամբ: «տարածություններընորից փոցխում են 5--6 Զբաղված ցելիմշակումը: Նախորդ կուլտուրայիբնրքաճավաՓից Ճետո խողանը երեսվարում են կ կատարում խոր վար: Վաղ դարնանը դաշտը փոցխում են կ ժամանակինցանում ցնել զբաղեցնողկովմոուրան։ Դա կարող է լինել վիկ-վարսակային կամ վիկ-դարու խառԽուրդ, որեէ ճատիկա-ընդեղենբույս (ոլոռ, տափոլոռ, ոսպ, սիսեոյ, մաշ), շարաճերկ կուլտուրա (կարտոֆիլ, եգիպտացորենկամ արկածաղիվ՝սիլոսի ճամար)կ բազմամյա խոտաբույսերից որեէ մեկը: Այն դնաքում, երբ ցելը զբաղեցնում է որեէ բազմամյա խոտաբույս) ցելադաշտի նախորդ կուլդրա ցանքը պետք է կատարել զբաղված որպես ո ավ՝ ենթացանք: տուրայի Ցել զբաղեցնող կուլտուրայի բնրքաճավաքը կատարելուց անմժի ջապես ճետո, եթե ժամանակը ներում է, պետք է փոցխել դաշտը, Հետո նախագդուքանիկ ունեցող ղութանով խոր վարել: նպատակաճարէ խոր վարից Հետո դաշտը տափանել ծանր օղավոր տափանմար Ճետո 5--6 փոցխել: օր ներով, իսկ Շատ դեպքերումնպատակաճարմար չէ ցել զբաղեցնող կուվլտուճետո խոր վար կատարել (կոշտեր են ստեղծրայի բերքաճավաքից վում). այս դեպքում պետք է բավարարվելմիայն Ճողի մակերեսային

մշակմամբ: երբ ցել զբաղեցնող կուլտուրան կարտոֆիլ է, նսյատակաճարմար չէ նրա բնրքաճավաքիցճետո կատարելխոր վար, այլ «ետք է բավարարվել միայն հրեսվարով: խոր վարի Յել զբաղեցնող կուլտուրայի բերքաճավաջից ետո տակ ճողը պետք է մտցնել ֆոսֆորա-կալիումական ու օրգանական սլարարտանյութերիխառնուրդ: Հաճախ աշնանացան ցորենի նախորդը ճանդիսանում է ցելաճողամասնրից որնէ մեկի կամ ճմուտի վրա պանված աշնանացան կամ գարնանացանցորենը: Այս դեպքում ցոառանց մեկ օր անգամ րենի բնրքաճավաքըկատարելու Ճետ միասին՝ կորցնելու, դաշտում պետք է կատարել երեավար(եթե մինչն աշնանացան ցորենի ցանքը մնում է մեկ ամսից ավելի ժամանակ), մոլախոտերը ծլելուց ճետո դաշտը պարարտացնել,խոր վարել, փոցխե կատարել ցանքը ն տափանել: ՍԱՀ լեռնային շրջանների թեքություններում անձրեչձայկական

ներից

ն

Ճոսքի կ ձնճալիցառաջացածջրի դետնամակերեսային

Ճո-

ղատարման պրոցեսները կանխելու նպատակով աշնանացան ցորենի պետք Է կատարել ճակառակ ուղղությամ թեքության սմ խորությամբ: ՀողաՄիակողմանի,շրջվող գութաններով՝ 22--80

մշակումը Ճճողի

ա

շերտի պարբերական խորացումը պետք է իրականացնել շչերտերով՝՝ անթն կամ փխրեցուցիչ ճարմարանք ունեցող դութաններով: Այդ պայմաններում աշնանացանցորենը ն բազմամյա խոտաբույսերը պետք է տեղադրել իրար ճաջորդող Ճորիզոնականշերտերով: ցորենից բարՍերմնանյլութինախապատրաստումը: Աշնանացան է ստանալ այն դեպքում, երբ սերմնանյութն ունի ձըր բերք կարելի որակական բարձր ցուցանիշներ (զերժ լինի զանազան խառնուրդնեվնասատուներով,ունեբից, վարակվածչլինի ճիվանդություններով նա ծլման բարձր էներգիա): ու

Բստ մաքրության ու ծլունակության ցորենի սերմացուն բաժանվում է երեք դասի, բավարարելով ճեւլոնյալ պաճանչները.

մաբրություն

դաս

ն

'

99,0

Տ

:

,

ծլունակություն

ւ

ցորենի սերմնադաշտերումթույլատրվում է ցանել 95 06-ից Աշնանացան ոչ պակաս ծլունակությունունեցող սերմնանյութ: Սերմնանյութի որակը «ճիմնականում կախված է սերմնադաշտի Բարձրորակ սերմնանյուք կարելի ագրոտեխնիկականպայմաններից: է ստանալ այն սերմնադաշտից, որտեղ կիրառելով ագրոտեխնիկական բոլոր միջոցառումները, ստացվում է որակական լավ ցուցանիշներով բ արձր

բերք:

որոր ալ դնալթերում,

ե նրբ

չվում : է բարձրլ օզտագործվում բերք տվաչ ռահրմնադգաշտերից ստացված սերմացու, աշնանացան ցորենի բերքատվությունը լինում է բարձր: ,

ի

Մշնանացանցորենի սերմացուն ամենից լավ մաքրվում է 0Մ--1 սձրմազտիչ մեքենաներով: 0Ս--1 մեքենայի միջոցով սերմը զտում են մոլախոտերից ն տեսակավորում: Այդ մեքենան մեկ ժամվա ընքացքում տեսակավորում է շուրջ մեկ տոննա սերմ. ՍՄերմազրտիչ 0Մ--8 մեքենայի միջոցով սերմացուն նույնպես վեր է ածվում մի քանի խմբերի: եքե կոլտնտեսությունում չկան վերը նշված բարդ սերն

0Ս--9

մազտիչ մեքենաներ, ապա պետք է օդտադործել քամճար-տեսակավորիչ ՎՄ--2 ն տնաակավորիչ472 («Տրիումֆ») մեքենաները: Քամճարտնսակավորիչ ՎՍ--2 մեքենայի միջոցով մոլախոտերի սերմր ճեռացբաժա2482-ը սերմը մաքրում վում է սերմացուից: Տեսակավորիչ նում է ըստ ծանըր,միջին թեթն քաշնրի, Տեսակավորումիը Պետո պորենիՏՊ--400 տրիերի միջոցով սերմնանյութը խմբավորում են րատ ու

ու

Հատիկի երկարության՝ երկար, միչին, կարճ ճատիկների։ Այդ տրիերը մեկ ժամում տեսակավորում է 400 կգ սերմացու Ռրեսզի աշնանացան ցորենի ճատիկները «ամերաշա ծլեն ն անճրաժեշտ է օդտադործել բույսերն էլ միաժամանակ ճասունանան, ու ոչ քաշով ճավասար ատիկներ: միայն խոշոր, այլն մեծությամբ մյդղիսի սերմերը շուտ են ծլում (նրանը դաշտային ծլունակությունը

լինում է

բարձր):

ցորենի ն աշորայի միննույն Հասկի սաճմաններում ամենախոշոր արժեքավոր ճատիկները կազմակերպվում են ճասկիչ կի կողքի ծաղիկներում ն գտնվում են ճասկի իջին մասում: Հասկիկի մեջտեղի ծաղկից առաջացած ճատիկը, ինչպես նան »ասկի վերին ւն ստորին մասերում գտնվող ճատիկները մանր հն Մեքենաների միջոցով սիստեմատիկ ձնով ամեն տարի ընտրելով մնե դեմենք փնտրում ենը ժառանդականության նախոշորճատիկները, է, որ աառկետիցամենաարժեքավորները: Փորձերով ապացուցված ճառկի միջին մասի ճասկիկների կողքի «ատիկները աուսնձին ցանեդեպքում բերքը Չ--5 լու գ-ով ավելի բարձր է ստացվում, քան այն դեպքում, երբ ամբողջ ճասկի ճատիկները միասին, կամ էլ ճասկի վեբնի ն ներքնի ճատիկները առանձին-առանձինեն ցանում: Դաշտայի փորձերով ապացուցված է, որ ճասկի մեջտեղի մասից վերցրած խոշոր, ծանր ճատիկներիցառաջացածսաղմնային արմատիկներըառաջին կակ օրերի ընքացթում կրկնակի անգամ ավելի երկար նն լինում, քան ճասկի ներքնի ն վերնի մասերի մանր ճատիկներից առաջացած սաղմնային արմատիկները: երբ աշնանացան ցորենի ցանքը կատարվում է խոշոր ծանը ճատիկներով, ապա միննույն պայմաններում Սփակալման ճանդույՋը կազմավորվում է Համեմատաբար ավելի խորը, որը նպաստում է բույսերի ավելի լավ ձմնեոմանը: ՍովետականՄիության ինչպես ճլուսիսային շրջաններում, այնպես էլ լեռնային պայմաններում աշնանացան ցորենի բերքաճավարի ցանքի ժամկետների միջն ընկած ժամանակաշրջանըչափից դուրս կարճատն է լինում: Առանձին տարիներին վատ եղանակների սղլատճառով բերքաճավաքն ավելի է ուշանում, Աշնանացան ցորենի Հավաքած թարմ ճատիկնեերը,անդամ եթե լրիվ ճասունացման շրջանում են ցածր ծլունաէ կատարվել բերքաճավաքը, սովորաբար ունենում կություն ն միայն ճետքաղյա ճասունացման որոշ ժամանակաշրջանից Հետո ճասնում են լրիվ ծլունակության։ Տվլալ տարում ստացված աշնանացան ցորենի ճատիկն այդքան կարճ ժամանակամիջոցում չի կարողանում լրիվ չափով անցնել ճետքաղյա ճասունացման շրջանը, ունենում: տրի պատճառով էլ ցածր ծլունակություն է Հավաքված

Հայտնի է,

որ

ու

ու

ու

թարմ ճատիջիկի դանդաղ է բարձրանում, ծլունակության տոկոսը շառ դրա էլ լեռնային շրջաններում աշնանացան ցորենի այդճնետկանքով պիսի սերմնանլութ օգտագործելիս բերքատվությունը միշտ էլ ցածր է լինում: Այդպիսի շրջաններում լավ արդյունք է ստացվում, երբ որպես սնրմացու օգտագործվում է նախորդ տարվա բերքը: Ապացուցված է, որ միննույն ճողակլիմայական պայմաններում հախորդ տարվա բերքից ստացված ճատիկը միշտ էլ Հ--Յ ց-ով ավելի բարձր բերք է է տալիս, քան այն դեպքում, երբ որպես սերմացու օշղզտաղործվում է տարվա շրրբերքը Այդ պատճառով անճրաժեշտ լնոնային տվյալ ջանների կոլտնտեսություններում ու սովխողներում կաղզմակերպել աշնանացանցորենի փոխանցիկսերմֆոնդ: Սակայն երբ տնտեսությունում փոխանցիկ սերմֆոնդի բացակայության դեւպքում որսես սերմացու օգտագործում են տվյալ տարում 4ավաքած աշնանացան ցորենի բերքը, ապա որպեսղի բարձրացնենք աշնանացան ցորենի, թարմ սերմը փռել ճատիկի ծլունակությունը, անճրաժեշտ է ցանքից առաջ սմ 8--Փ 5--7 օր, կամ ճատիկաչորացուցիչներում արնի տակ շերտով՝ տնոժամ 45--485 ջերմության պայմաններում սերմը մշակել 2--3 ճետղությամբ. Օղաջերմային մշակության ենքարկված «ատիկի քաղյա ճասունացման ժամանակաշրջանը կրճատվում է, ն ղղզալիչա-

փով բարձրանում ծլունակությունը: 0Օդաջերմային մշակության պետք է ենթարկել ոչ միայն տվյալ պաճեստում նախորդ տարվանից տարվա թարմ սերմնանյութը, այն սպաճվածսերմացուն, որը կարող է ունենալ բարձր կենսունակություն, բայց ծլման պակաս էներգիա: Ապացուցվածէ, որ աշնանացանցորենի Հատիկների նախացանքային օդաջերմային մշակությունը ոչ միայն բարձրացնում է ծլունակությունը, այլն զգալի չափով իջեցնում է բույսերի՝ փոշեմրիկով վարակվածության աստիճանը ն միաժամանակ բարձրացնում բերբատը-

վությունը:

լավ արդյունք

սերմնանյութի նախացանքային թրջումը դրանց մշակումը սննդարար լուծույթներով, Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուոի բուսաբուծության ամբիոնի տվյալներով (Ա. Ս. Թովմասյան) լեռնա-տափաստանային դոտու անջրդի սայմաններում ցանքից առաջ սերմնանյութբ սուպերֆոսֆատի 1,0 0կ-անոց լուծույթում մշակելու դեւղքում աշնանացան ցորենի բերքատվությունը բարձրանում է Հ,0--2,8 գյն կամ 13-16,2 Գի-ով: Աշնանացան ցորենը խսիստ վարակվում է քարաժրիկով (ՊՂԱՇԱՀ վարակված բույսի ասկը, քիստերը, ճասկիկային Հո1Է161

ՆՄ1ՈՒՅՐ.):

ծաղկային թեփուկներն ամբողջությամբ պաճպանվում են: Հիվանդ ն

:

է տալիս

'

ճեստում:

ցորենի քարամրիկի դեմ Աշնանացան

սզայքարի լավաղուլն ձեվերից մեկը քիմիական ախտաճանումն է, որ կատարվում է երկու ձեվով՝ թաց ն չոր: Թաց ախտաճանմանճամար պետք է 1 լ 4049-անոցֆորմալինը լուծել 300 1 ջրի մեջ: Այդ լուծույթի մեջ աշնանացանցորենի սերմը պաճում են 3--5 րոպե, ճանելուց ճետո կույտ են անում ն ֆորմալինի նշված լուծույթում թրջված բրեզենտով ծածկված վիճաժամ, Թաց ախտաճանումը կատարում են ցանբիլ՝ կում պաճում 2--3 2--Ց

օր

առաջ:

պորենի չոր Աշնանացան

ախտաճանումը կատարում են գրանոզանով՝"յուրաքանչյուր մեկ ցենտներ ճատիկի ճամար վերցնելով 100 գ գրանողան: Ջոր ախտաճանումըկարելի է կատարելցանքից 5--6 ամիս

առաջ:

`

ցորենը Աշնանացան

է պառկելուց: խիստ տուժում դեմ` Պառկելու սերմնանյութըքլորխոլինքլորիդով (ՏՈՒՐ) մշակելու միջոցով: ՏՈՒՐ-ով վերամշակված ացաբույսանրի դիմացկունության բարձրացումը պառկելու նկատմամբ կապված է ցողունի առաչին երկու միջճանդուցային տարածությունների անատոմիական կառուցվածջի փուփոխությունների4ետ՝ մեծանում է պատերիճաստությունը, բջիջչների ն անոթա-թելային բրձիկների քանակը, ն ցողունների 25--Յ000-ը" կարճ է մնում: Ապացուցվածէ, որ ՏՈՒՐ-ը պայքարում է նան աշնանացան ցորենի արմատային փտման ն գորշ ժանգի դեմ: Աշնանացան ցորենի սերմնանյույը ՏՈՒՐ-ով մշակելու նպատակով մեկ տոննա ճատիկի ճամար վերցնում են ճանձնարարված կնորմայով գրանողզան,բայց մաքուր ջրի փոխարեն օգտագործում են 15 լ ջրում լուծված 5 լ ՏՈՒՐ-ի գործարանային պրեպարատը ն ցանքից' 10--15 Այս աշօր առաջ սերմնանյութր մշակում այդ լուծույթում. Պ Ֆ 8--100 խատանքը կատարվում է մեքենայով: ՏՈՒՐ-ով մշակված ն միաժամանակ ախտաճանիչներով ախտաճանված աշնանացանցորենի սերմնանյութով ցանք կատարելիս բույսմ ավելի խոր, սի թփակալման ճանգույցը ճիմնադրվում է 0,5--8,0 ձնավորվում է ավելի ճղոր ու խոր թափանցող արմատային Ճամակարդ, որի շնորճիվ բարձրանում է աշնանացան ցորենի ցրտադիմացն ստացվում է երաշխակունությունն եհրաշտադիմացկունությունը,

պայքարում

են

ու

վորվածբարձր բերք:

'

նում

ու

ու ճատիկները ճաստանում կլորանում նեն: Առողջ Հատիկը թարամրիկիապորներովվարակվում է ճիմնականում կալսման ժամանակ կ ։պա-

Ցանքի ժամանակը:Ցանքի ժամկետը

ազդեցություն է թողաշնանացան ցորենի բերքատվության վրա։ Փոխելով ցանքի մեծ

8.

|

ո

Ծ

Բոսաբոծություն

ենք ձմեռվա անբարենպաստ ժամկետները, մենք աշնանն ստանում նկատմամբ տարբեր գդիմադրողականություն ունեցող պայմանների աշնանացանցորենի բույսեր: ձանքն ուշացնելու դեպքում աշնանա-

րում

պան ցորենը աշնան ամիսների ընթացքում նորմալ ձնով չի բիակոլվում, արմատային ճամակարդը չի ղարգանուք, չի կոփվում,չի ամրա-

պնդվում, որի պատճառով էլ ձմնովա ամիսներին ուժեղ չավփովնոստանում է: Այդպիսիցանքերում մոլախոտերի փարքամորեն են աճում:

Ուշ ցանված աշնանացանցորենի ն ավելի պակաս բերք աճում

վավ չեն

գարնանը աջորդ բույսերը տալիսւ Վաղ ժամկետում

են

աանմանյան Տը աաա Անո»

կում է տալիս ու

աղ

վերջում խիստ նոսրանում:

Աշնանացան ճացաբույսերը, այդ

թվում նան ցորենը, դաղարեցիրենցաճը, երբ օրվա միչին ջերմությունը 5"-ից իջնում է: լավ թփապորենըմինչն ցրտերի վրա Ճասնելը Որպեսզիաշնանացան Պ. ի. Պոդդգորնու,ծլումից դադարումը մինչն աճման վալվի, ըստ Ա. հ. նոսատովսկինգտնում է, որ աշնանաանճրաժեշտէ 45--50 օր։ ցան ցորենը ծլումից մինչն լիիակալումը (3 ընձյուղ) պաճանջում է 5250--5805 ջերմություն: Բաո ակադեմիկոս ի. Վ. ծակուշկինի, աշնաՖնացանցորենի ցանքը պետք է կատարել կայուն ցուրտ եղանակները վրասճասնելուց մոտավորապես60 օր առաջ: նում

ենք

լեռնային

տում,

քան

Պա Համեմ

թաքոր

ո

Միննույն կլիմայական պայմաններում տարբեր տարիներին աշօրով տատաննանացանցորենի ցանքի ժամկետները կարող են 5--10 վել, այդ կախվածէ տվյալ տարվա եղանակից: Խնդիրը միայն նրանում չէ, որ ցանքը կատարվի կայուն ցուրտ եղանակներըվրա Ճառնելուց մոտավորապես 60 օր առաջ: Սրճրաժնշտ ճամակարդի կազմակերպել այնպես, որ ողջ է ադրուսնեխնիկական պայմաններում չափավոր անջրդի չոր նախալեռնային ժամկետում Ճճողումթաղված աշնանացանցորենի լավորակ աեր ժամանա նյութն անճրաժեշտ քանակությամբ խոնավություն կլանի, կին ծլի, թփակալվի, արմատային Հզոր ցանց ստեղծի, շատ պաճեսձմետային նյութեր կուտակի ն կոփվի, որպեսզի կարողանադիմանալ ու

լեռնային

ու

ու

չուտ, քան կապակցվածբերրի Հողերում: տեղումները Քիչ են ն Հողը չոր երբ մթնոլորտային տարիներին, Այն է, ցանքն առաչին Հերթին պետք է կատարել սն ցելի դաշտում, իսկ կամ երբ Ճողր խոնավ է, ցանքը պետք է սկսել զբաղվածցելաղաշտում են դալիս աշնանացան այն դաշտում, որտեղ որպես նախորդ Հանդես

է կատարել Համեմատաբար

ցորենը, ընդեղեն

ն

շարաճերկկուլտուրաները:

Յուրաքանչյուրմասսիվի պայքաններումաշնանացան ցորենի

օրվա ընթացքում: Ցանքի ժամկեոնեցանքը պետք է ավարտել 3--Տ են նրա բերքատվությունը: րի ձղձդումներն իջեցնում մշակվող Նկատի ունենալով վերոճիշյալը, Հայկական ՍՍՀ-ում աշնանացանցորենի ցանքը պետք է կատարել ճետնյալ ժամկետնե-

րում.

Սնանի ավազանի բարձրադիր մասերու

'

ու

օրվա

միջին չերմության ճետ, ապա «Ճասկանալիէ, որ շրջաններում ցանքը պետք է կատարել ճամեմատաբար ավելի վաղ ժամկե-

ւ է կատարվում

ն ցանքը

ու

լու

Երբ աշնանացան ցորենի ցանքի ժամկետը կապում

են ցորենի

վաղ գարնանային անբարենպաստ պայմաններին: ռալին որոշելիս պետք է նկացանքի ժամկետները Աշնանացանցորենի խոնավուձողի տին տի ունենալ կլիմայական պայմաններըչ ն այլն: Թեքություններում, թյան պաշարները, նախորդ կուլտուրան նան Ճողերում ցանքը պետք աղքատ սննդանյութերով թեքն ինչպես

են

Ուրեմն,աշնանացան ցորենի ցանքի օպտիմալ ժամկետը որոշեճամար անճրաժնշտ է այն օրացուցային ժամկետից երբ օդի միջին չերմությունը 55 է, Հանել 50--60 օր: Այսպես, օրինակ, եթն այս վամ այն գլուղատնտեսական դոտում օղի միջին չերմությունը Հոկպայմաններում սոեմբերի վերչին օրերին է 55-ից իջնում, ապա այդ օր աշնանացան ցորենը պետք է ցանել այդ ժամկետից շուրջ՝ Վառաջ, այսինքն՝ օգոստոսի վերջերին: նկատի ունննալով, որ աշնանացան ցորենը ծլումից մինչն թփակալումը պաճանջում է շուրջ 580" ջերմություն, վերը նշված ճաշվարկի Համաձայն ցանքը պետք է կատարել այն ժամանակ, ծերի օրվա է: Այդպիսի չերմային միջին ջերմությունը 14--125 պայմաններում Փլած աշնանացան ցորենի ծիլերը Համեմատաբար լավ են թփակալվում արմատներ առաչացնում, ձմհովա ընթացքում քիչ անկում են տալիս:

աշ ն անացան

նախալեռնային դաշտավայշրջաններում:Արարատյան

օգոստոսի հրկրորդ ցածրադիր վայճՃամեմատաբար վերջերին, այդ գոտու բճրում՝ օգոստոսի վերջին տասնօրյակին, Շիրակիգոտու բարձրադիր լեռնատափաստանային մասերում օդոստոսի երրորդ տասնօրյակի սկզբին, իսկ ճամեմատաբար ցածրաղիր վայրերում՝ օդոստոսի վերջերին, սեպտեմբերի սկզբներին,

տասնօրյակի

|

կենտրոնականգոտու

օգոստոսի վերջին,

չոր

լեոնատափաստանայինմասերում՝

անտառազուրկ բարձրադիր մասնրումվ՝ Աոռի-Փամբակի ղոտու սեպտեմբերիառաչին տասնօրյակին, իսկ Համեմատաբարցածրադիր,

ՀՏ Ֆիսշ

(2. «մրաոհլիստորգրատ վմզդղաէքիոքմուչ դդվբ)բոսմզդղւը

Հաժզք մղակքիսկաղանջ ղվնոտծան վկվտտ:. վղղման ղտճողոդձը մրոիստո| մաիոփոաքղլ յոսղոն դո մմզ «լոսիճատո ) մմզմ «ջմտմ. Բվղցմսք ղանաղողնո րսսմզղեսովիսոա լրամղզղղակիսոզտղտ -ակ մա «ոմուտ դլ նիսք մզղկողվմօ իվվորնոյյՀչրոողաողառոչ ֆ տոսծ Մոմոտարզրուչ պիտ լոսսզիջ վ իում ղովր 1ս մղզմսն ղանաղող -Հո նսնցգա դտահլիստո| չյոսկաղամոխ մած ղզ մրուիքիսկ՝ մաիոփուշ: -ոտղոժ վ մամոտորցրոչ մղտղծո ղմզոխսմ վղզմսն ղոնոդուղնո վոսմզղղովմոախ ղաքքիստո| մսիտփոք մս "յոսդոմդ 9 րաղոաուզ «վի Հադարրովվ 'ի տոմ մսոջտախ դակաղիվչ վլիողմզ երը չղոսնզազ իթ փու փզիո տամղ | Սաաոսխղմղահիատո|մսիոփոք վղզմսն ղաճողուղ -Հաո խամզղոմիտ վմզղիմադրվչ ղակտտսհատգվչյոտվն վր չամի ժմոծչ դորդախջախ ղարճատո վմզնվջ վղզման դաճաղաղձո րաղնսը 3 Պրաքքիսնցնեոցզի մկաղոմ վմզզիվտոչ ջոխղտն մս 1 ջոախեմուլյ Հղվջման«ամողդուտո Ժղոմնատմո փախամս իսփոն ջզի (իտա ռայղնուցզր մոսկատ զորղոմկ վլովեմղղ) ռակղազմամդոջ իխվմլմմոտկցչ ղզտ դվքոողմու -ոտիոդժղսմս մզփտք վովողլո վովմզկուր ղորղո իակ մզղորմող վովո «դո վժղոն 1լկոծր րոսվզղղորմտի տզմկղոկ մրորտտկղ փիսթղոժ Հուխսի լոսծճդոչախմյոսմսաիտտորմոնդամդ ծզի ղոալիսմնոտմո դզ «Մրոսճատո փմզտմառտզիողանմա՝ 1զիոս «մադումսդ:րոսնոիղ տ մղաիքիոդակավնեմո դոքՒջիամվոտդրոաուն վճմոչ վփվորմաղ վժղուք ա

ա

մզղժվջմուը

մրոալ

մժմվն վմզղղմզտ մկտեցզմո վոզն լրոսժճուլվղմ Հակոաղանդմ«ալզովավափ ջմոնոառվավվմզգղզմզտ«մրտկիսամջմոմվմզո առիմօ «մրակքխիոսմսիտոտն տաք Հվխաճումլ լոսիձամս ղ մարոչ վմզո -համ 3 ղտ Դամզղղաքման ոքտ մս -հաժ նսմտկ վմ մղրալյիացղը մզմմոտ նսիկոձչր 1զղվ կոտողտավր 1 "սի մոնո: 0ջ--08 «1 լոողատզչ նվմզղղակիամվոողրառոլըր 'սոլ -հոկ մոզմզիուր մսղդոջնդմդվողմցտ վմղզոխոմամի վմոտկզչ կցի մոսկատ ղարղոկ| փլափեմզղֆդվլողմո վվիսմսհ մմզ «Վ բաղոջցցի մորոջ -փվղ ը ր տոց 'դաքքջիստցիողունմոմջվուժ վեզլիդվոստաֆ տզմկղոկ Լոէիխտ1 յոսիսչուխո զոՒլիսջոմտտ վաիուվի բոսմցղղարքուտ դիտ մմզ «րաժոցն ղտ լոսիմարտչ | մսիտփոն ղուրմող ջոիղլոնեղմ վմզմմոտ գոլը չմորոջ դորմնոտմումգի աո" ղոր Հավմմզմ վես մզղղորմոխ է յլոոցնցտո «ղոաիքիսովաիսփ -Քողաձմմ վմզքիսէղձզբ ղաքլիսաջմանումկմց 1 բ'աղնոծոսո մրլոսնովրվյ վմզցրահղատմում Կրսղոոչ վ վմզփոք ջզի մօնզմօ Ալրոսջմանոտնեօ -ախ մս ղմա 3 լոսոլմ ղվիաժղոչ զր դաիխսոզտղտոամոաին«Փվղոմ «մզղիամն տտ ղովլիսոլտ ցտիխտի տզչ վլորմսդ վմղոն վմզորամ ժզքադումգիյ լոսխվառ մս «մստջտախ մախ ոլրոսքակմցղ զ '

ւԹվժմվն «ճվմուրյան դտկզմոտ վմզդրոանզտ դվ Հոտմտադքիր«նվղոցվտոտ դոքքիսժզք վնոչ ոստսն «ճվղաէքիովմմցմ ջախվակ լոսմզդղալիաջամոտ կաոփադորչաոռտում ղովր զաոմվկ 2 մաիոմողչ դարմող վժղան ջոիկաոչր մորտչ վտմսո դրսղղվր դյոսմ -զդգարախ դակավասնդաղ ողեղվ «ջոխիտոմտկ նզքա ՛դվլուղո զմ ոու հրսմզդղոաւցիսջոմոտջլի |ստմվկ 1 մախիոմող:, ղորմադ մսի -ոփուք վժդան ջաիձամս դզմսղակտտվնմորտոչ վտմսո դրադղվի յոսմ -կղդղարհախ կաջմողքոլ դվլոդուտոռփուտ քմոչ վմզցոսրոմկմզ-վմգե -մոր գվյլառվումմ: զրիզ վլոսմզղդորլոխ ղվյողսզ1 վղա դալլիսկոդ -ածղ մաղմոկ իտստ դրոաջոոմվճմոչմլուրմոդ մոիոփոձ վժղոջ չղվոռր վմզդկող -անց Հալզծամա իամզիմզո կաղանջ ղ դվլոսծկ դարմող վժղան ղող ողո -Հդվ դորտուչադե վկամս դվլոժղուն վմզրմցո մղոր ղ կաձվր մաճառով դադ դղոա ղաէլքիսմանմզղժվջմոկոմոբ չրամզժղոն իսմզժմոծ ղոկում -ռիսռ դ դջանառվ«մոճոնցդ "րոսմցնաչմղոջ ջաոինկախոկղ դրզը լոսմ -զղդորմոխ վեմձղաս վիսմճ «Սոսմզղդուրմախ ղվլոմու ղ ջոխիսչտխռոր մրալիսիողսո| լոսմզնսչ վմմզմ իտկտո դ վմմղզմԷղնուժուխ «մի -ոսակոչնդմ (րակ յզդնոջցր յ ժտղխոդարմսդ վժդոն մա «ղվոտր դո" դակ ծր դոմքիաղոկումն մզմմատ դղոկովրադամեր «մմզտամսո դվչ ղում յոսդն ղղ մզդ գվժատմու ժղամս«ճայդմեան տզչ Հղաչախ մադ հզնեդոչ վմմախիոձվի վմզտմսո մաղ «Հատոմմղմմջմոմ ղ վմզդազզմզր տզիտդարր դաորմնեմզղ նլո -մտ 1 որվ: մմզդգակիակմածաստ ղզ լոսիողափափ դլակողրչազչ վժղան ջախոակ 1զիմոտոակղզ մզղղալ ղորնովաղվմցր վծրողո| Հակմաճաոա մզդղյոսնումմձմ Լոլմզմաոմզիվլորմոդ վժղոք յուռ -ոջ պող յ մսղմոկ տովոի ակմզղ դորճանմուն դալիսոցաղտտանումն մղոալքիստձզթոմչդոդորձամսվիորմսդ մաիափոք վծղոն վմզոհոլյ տվզմոտոկ մժղոն ղվճաստ ամի վնգետնսչ դվջմսծոմվմզ դվճաոստ տոմ ողացն | 1ցմճզնոմե ղվվխրողմց ղմա 1 դկզր ճվմզնմաչ մաղմոկ ոսմփոարտչ վմզդլոսսունսվի դոաքլիսկաչր վմզոհոմ մրոադորչոռ վլոքմադ մախափոքվժդոն վղզմոք դաճադոդչը :ցտրմսը վմցուծ «դվմ -եմկո վմզմրդտկոչ վոսմզոտի մվնոմջոն կով «դվկտմօդոտտնմամկմ ատն վմզմրզտողո ցլհսմզոտի ղվլաղացմաղվոաղ դոհտումոսիը դվմզճմզի վմզմրզտխցորամզոուր կմտնի -ատսոտդու մվնամջան կով զվկոքմօդոտտ նմսմկմզ վմզմրզտխցո ոստ -կոտր դվլասատղդա-ադացմ մվնոմջմում սՀատսն դարզդմո-ովուէշ դվմմզի վմզմիզտխցո րոամզմլաի մվնոմջոն կով զվկաքմօդոո» նմամկմց վմզմրցտոզո ոսմզոռր մվնոմջմոմ «ատսն վփիսեցզեղտչ: դվրոմմօդոատ նմամկմց վմզմրցտխցո ոսմզոտի դվյաստտղո-ողազք մս

սս

`

վժղուք

|

10 00նկումր՝ 8--10 հ Ա Մյդ պատ ճ է, անկումը ով իսկ ավելի: ցածր յ. ն0Ն-ովավելի պետք է լինիչ թեջությունննրում ցանքի նորման 10--15 աշնանացան Թեքություններում Է ոչ մի8 ցորենիՀ չավփավո ը Բ ուսածածկր ը Հ ցոր քությ այն նաղաստում է բերքատվության բարձրացմանը, այլն պայքարում է Հողատարմանդեմ: ցորենիցանքի նորման չորային լայմաններում ճաԱշնանացան մեմատաբար ցածր ղետբէ լինի: Հայտնի է, որ որքան աշնանացան ցորենի ցանքի աճման ու զարդացման պայմաններըվատ են (ճողը կոշտու է ն մոլախոտերով վարակված, ցանքը ժամանակի տեսակետից ուշացվել է, «ամեմատաանճաջող նախորդից Ճետո է ցանվել, ցանքը կատարվել է աշնաբար նային չոր պայմաններում, անշրաժեշտ քանակությամբ չի պարարստացվելն այլն), ցանքի նարման պետք է Համեմատաբար (8--10 05«ո|) բարձր լինի: սորտի Աշնանացանցորենի ցանքի նորման կախված է նան առանձնաճատկություններից, Հատկապես նրա արդյունավետ լիա պառկալությունից: Բարձր արդյունավետ թփակալում, ինչպես նան լելու մեծ ճակում ունեցող սորտերի ցանքի նորման «ամեմատաբար ցածր պետք է լինի: Աշնանացանցորենի ցանքի կշռային նորման կախված է նան սերմնանլութի 1000 ճատիկի կշռից ու կանքային պիտանիությունից: Լեռնային շրջաններում, ուր ձմեռային պայմանները ճամեմատաբար աննպաստ են, աշնանացան ցորենի ցանքի նորման պետք է բարձրր լինի: Ցանքի նորման սաճմանվում է մեկ մբավոր տարածության վրա պանվող ծլունակ ճատիկներիքանակով: Մեկ միավոր տարածության վրա ցանվող ճատիկների քանակընույնպես կախված է կլիմայական պայմաններից, շողի վիճակից, մոլախոտերով վարակվածության տիճանից, նախորդից, ցանքի ձեից ն այլ գործոններից: կեռնային պայմաններում մեկ ճեկտարի վրա ցանվող ծլունակ Ճատիկների քանակը ճավասար պղետքէ լինի 5,5--2,0 միլիոնի, իսկ նախալեռնային, չոր պայմաններում (նղեգնաձոր, Աղիզբեկով, Մեղրի,

ո

ոո

աա

աս-

Աշտարոաւկ, Թալին ե այլն)՝ 3,5--4,5 միլիոնի: եռնային շրջանների անջրդի պայմաններում, երբ աշունը չորավին է ն դաշտային նորմալ ծլունակության ու բուսածածկի չափավոր խտության ստացումը վտանդի տակ է, աշնանացան ցորենի ցանքի ր ր ման ոլոքպետք է միի փոՔր մեծացնել, ի ճասցնելով Հեկտարում չ ցո"Լ 6,5--2,5 միլիոն ծլունակ Հատիկի: Այդ նույն պայմաններում, երբ աշունր խոնավ է, դաշտային ծլունակությունը լինում է բարձր, բույսերն ուժեղ բվփակալվումեն, ն ստացվում է նորմալ խտությամբ բուսածածկ,

ուրջ

'86

անճրաժեշտ է ցանքի նորման մի փոքր ։զակասեցնել, Ճասցնելով Հեկարում ծլուն որ Հուրջ 8,0 միլիոն լի լունակ : ճատիկի: րո ցողում, Ցորենիկանգուն, ցածրացողուն ոյ առկելու լ նկատմաւք Բ իմա գղիմացկուն սորտերի (Քեզոստայա 1, Ավրորա, կավկազ, Միրոնովսկայա: չուրջ

9»

,

տորիլոլ է հորան ՏՆ լին ա ամա այա 6 ԳԱՅկազմելով

րոն,

1-8

լ

արստք

որոշելու Ցանքի նորման

նաձնից.

Ն-

Ք.Բ.

բարձր

լինի,

ճամար պետք է օգտվել

ՀՈԴ

եւտնյալ

ի-

բա-

100934"որտեղ '

Ն-ն ցանքի նորման է, Ք-յ՝ մեկ ճեկտարի վրա՝ցանվող ծլունակ ճատիկների քանակը, Բ-ն' 1000 Հատիկի կշիոր՝ արտաճալրտվածգրամներով, Հատիկների ցանքային պիտանիություն՝ արտաճայտվածՑ80-ն՝

տոկոսներով:

քնդունենք, որ Շիրակիպայմաններում մեկ ճեկտարի վրա պետք է ցանել 7 միլիոն Բեզոստայա 1-ի ծլունակ Հատիկներ, որոնց 1000 Հատիկի կշիռր 40 գ է, իսկ ցանքային Ջ000. Տեպիտանիությունը՝ ղադրելով այղ թվերը, կստացվի. 000000.

40.

Ցանքինորմանչ»-------------..

-

1000.90

ու

կգ/ն։

Ցանքինորման նույն շրջանի տարբեր կոլտնտեսություններո սովխողներում ն նույնիսկ միննույնկորոնտեսության սաճմաննե-

րում կարող է տարբեր լինել: Դա կախված է Հասերմացուի 7 միլիոն տիկի կշոից ու ցանքային պիտանիությունից։ ծլունակ ճա1000 տիկի դեպքում, երբ սերմնացուխ Ճատիկիկշիոր 30 գ է, ցանքի նորման ճավասար կլինի 233 կգ-ո Միննույն կոլտնտեսությունոսի ցանքի նորման տարբեր տարիներին տարբեր է լի-

ռորտի միննույն նուք:

Ցանքիձնըն խորությունը: ցորենի Ամենուրեք ցանքը ճիմնականում կատարվում է ՍԶ--3,6 շարքացանով՝ 15 սմ

աշնանացան

իչշարքային Փեռավորությամբ: Այսպիսի ցանքի առավելությունը կայանում է նրանում, որ ճատիկները ճողի մեջ ընկնում են շարքերով Ի իմյանցից Հավասար ճեռավորության վրա Սակայն ալյսզիսիցանմ Հատիկները ւդ 1 ԱԼ իհրաբ շոտ

Մ

թի թերությունն Ո»"Ի1

ս

/ ոէ

չո

ը

ու արքերում 27ՐՔոր

,

ընկնելուՀշետկանքովբույսերը ճնշում

են

միմյանց

ն

ոթ

միջշարքային

Համեմատաբարազատտարածություններում աճում են մոլախոտերը: Սովորականչշարքացանիայս թերության մասին դեռես 1881 թվականին նշել է Պ. Ա. կոստիչհը ն նպատակաճարմարէ գտել ճացաճատիկների ցանքը կատարել նեղ շարքնրով՝ 7,5 սմ միջշարքային «ե-

ռավորությամբ:

Այժմ կոլտնտեսություններում սովխողներում լայն չափով կիրառվում է սովորական Հացաբուլսաերինեղաշար ցանքը (7)5 սմ միջինչպես նան խաչաձն ցանքը: Ցանքի այս շարքայինտարածությամբ), ձների միջոցով Հնարավոր է լինում Հատիկներն ավելի Հավասարաչավ բաշխել տարաժության վրա, մեղմացնել բույսերի իրար քնշելու արմատային Համակարգը, հրնույթը, ուժեղացնել թփակալումն բարձրացնելաշնանացաններիձմեռադիմացկունությունը:։ նման ցանքերում միջշարքային տարածությունները արադ (կերպով ծածկելու են ու վատ զարգանում, Ճոմոլախոտերի ծիլերը ճնշվում ճետնանքով պի մակերեսից ջրի գոլորշացումը պակասում է, Հացաբույսերը անՀամեմատ լուսային ավելի լավ են օգտադորժում սննդային, ջրային նման պայմանները, ցանքերում բուլսերը պառկելու նկատմամբ ավեչի դիմացկուն են լինում, Այս բոլորի Հետնանքով նեղաշար բերքատվությունըլինում է բարձր: նեղաշարցանքը կատարվում է ՍԶՈՒ--3,6 շարքացանի,իսկ չաձկ ցանքը՝ սովորականշարքացաններիմիջոցով: Բացառիկպայմաններում աշնանացան ցորենը ցանում են ակոսՖերում ն կատարներիվրա: Ցանքը կատարներիվրա դրական արդյունք է տալիս գերխոնավ, սառը, ծանըր, ինչպես նան ստրուկտուրայից զուրկ Ճողերում: Մեժ նշանակություն ունի աշնանացան ցորենի ցանքերում շարերի ուղղությունը: եթե տեղանքի պայմանները թույլ են տալիս, շարքերը պետք է դասավորել Ճլուսիսից-Ճարավ: Այս դեպքում բույսերն կն առավոտյան իրիկնային ժամերին լավ են օգտագործում արնի արժեքավոր ճառագայթներըկ Համեմատաբար քիչ են տուժում կեսօրվա գերտաքացումից, որի շնորճիվ բերքատվությունը բարձրանում է 2--8 ու

ու

ու

բաջի դրանից, ճողի վերին շերտերի խոնավության պակասի դեպքում անրմերըժամանակինչեն ծլում: Թեե, փխրուն, շուտ չորացող Ճողերում ցանքը կատարում ին 6--8 սմ, ծանք ճողերում՝ 5--6 սմ խորությամբ: ծքանքը ուշացնելու դեալքում նույնպես պետք է խոր ցանել: Խոշոր ճատիկների պետք է Համեմատաբարխոր ցանել: Խոր ընկած խոշոր Ճատիկները ծլում են ավելի արագ կ ճամերաչխ։ Մանը Հատիկներնունենալով ծլման պակաս էներգիա, պետք է ավելի սաղի ցանել: Ցանքերի խնամքը: Աշնանացանցորենի ցանքերի խնամքը շատ կարնոր միջոցառում է, որից մեծ չափով կախված է բերքի քանակը: ծանքերի խնամքին վերաբերող միջոցառումները կիրառվում են աշնանը, ձմնովա ընթացքում, գարնանը ն ամառվա ամիսներին, մինչե

ճատիկներիճասունանալը: Շատ Հաճախ, երբ աշնանացանցորենը չոր Հողիտափանումը:-Ճողում է ցանվում, Հողում հղած խոնավությունը բավարարում է մի-

այն ծիլերի առաջացմանը, ն խոնավության Հետագա պակասից դրանք արմատներչեն կազմակերպում Այդպիսի դեպքերում շատ լավ արդյունք է տալիս ցանքից անմիջապես Ճճետո ճողի տափանումը օղավոր կամ կտրտված մակերես ունեցող տափանների միջոցով, Տափանումը նպաստում է ճատիկննրիարագ ն ճամերաչխ ծլմանը ն բույսերի լավ ձմեռմանը։ Որպեսզիտափանված դաշտերում 4ողը չկեղեվակալվի ն չրի զոլորշիացումն էլ ուժեղանա, անձչրաժեշտ է տափանումից Պետո փոցխել թեթն փոցխերով: Քաղնանում.-- Աշնան ամիսներին աշնանացանցորենը դանդաղ է աճում, ն այդ պատճառով էլ մոլախոտերըաշնանը մեժ վնաս են ճաս9ընում:

ցանջերի բա-

ց/8:

ցորենի ցանքի խորությունը վճռականնշանակություն Աշնանացան ունի ՀատիկներիՀամերաշխ նորմալ ծլման ն լավ ձմնձոման գորԺում։ է, կարնոր որպեսզի ցանքի ժամանակ Հատիկը թաղվի ու

շերտում:

խոնավ

Աշնանացանցորենի ցանքի խորությունը ռրոշելիս նկատի պետք ն մշակման ժամկետը, Հողի խոնավությլու: ն սորտի առանձնաճատկությունները: տրակը, սերմնանյութի որակը արտամղում, Սաղբ ցանքի դեպբում մեծ մասամբ տեղի է ունձնում է ունենալ ցանքի

Մոլախոտերըոչ միայն օգտագործում են

խոսննդանյութերն նավությունը, այլեստվերի տակպաճելով աշնանացան ցորենը,զաու

կասեցնում հն նրա կոփվածությունը: Քանի որ մոլախոտերիցճնշված աշնանացանցորենը վատ է ձմեռում, ուստի անճրաժեշտ է կատարե Քաղճան:

միջոցառումների ճամալիրում ալժմ պատշաճ Ագբոտեխնիկական տեզ է գրավում մոլախոտերի դեմ սլայքարի քիմիական եղանակը: Աշնանացան ցորենի ղաշտերում երկշաքիլ մոլախոտերի դեմ պայՔարելու ճամար արդյունավետ ճերբիցիդներեն ճանդիսանում 2,4--Դ-ի աղերն ու էսթերները: 83,4--Դ-ի նատրիումական աղի լավագույն նորմաներն են՝ 0,8--1,3 կգ/ճ,2,4--Դ -ի ամինային աղինը՝ 0,7--1,0 կգ/ճ, ՅՓ-Դ-ի ծսթերներինը(քլոր կրոտիլային, բութիլային, օկտիլային)'

0,5---8,7կգ/ճ։

Արակումները սլետք

է

կատարել զարնանն, աշնանացան ցորհնի

վարդակի փուլումկամ, փուլում,երկշաքիլմոելախոտերի թփակալման լուծույթ պատերբ ոկսվումէ ցողուններիարձակումը: Աշխատանքային արսկելիս՝ 50--100 վերցվում է. ինքնաթիռներով րաստելիս ջրի ծախսը

Աճ, տրակտորաբարշչսրոկիչների դեպքում՝ 800 ԱՆ շուրջ կիչներ օգտագործելիս՝

200--300

լ/ն, ձեոքի

արըս-

ու

մըչ բարձրացնում նրա բնրբատվությունը: սնուցման բարձր արդյունավետությունը բացատըբըԳարնանային վում է նրանով, որ ալդ ժամանակ բույսերի վերաճն սկսելու շրջանում ազոտիքանակը խիստ պակաՃատկասլես

Ճողումսննդանյութերի, է,

) աշնանացան յորենիվերաճիժամանակ սնուցման Վաղ դարնանը ռրոյխոնավությանառատ կարգով «ողը մտցրած պարարտանյութերը ն առաջին իսկ օրերից օգտագործմաններում ճնշտությամբ լուծվում աշնանավում են բույսի կողմից' Գարնանայինսնուցում ստացած ու աճում լավ յան ցորենը արագ վերականգնվում, լրացուցիչ

դերով ճասկը

քսիակալումը թիակալվում է, նրա արդյունավետ երկար է լինում, իսկ ճատիկները՝խոշոր: Սնուցումը պետք է տալ վաղ գարնանը, դաշտ դուրո գալու առաՍնուցման նորմաները ջին իսկ Հնարավորության պայմաններում: ն նն սորտից, նախորդից, ճիմնական պարարտացումից այր կախված բանից, թն աշնանացանպորենը մշակվում է ջրովի՞,թն՞ անջրդի 30--60 ֆոսֆոկգ/հն, որսյքաններում:Ազուռի նորման սաճմանվում է 15--20 սնուցման ցանքերում կգ/ն։ ինտենսիվ տիպի սորտերի րինը՝ կարգով տրվող ազոտի նորման կարելի է Հասցնել մինչն կգ/հ: որակիբարձրացմանճամար ծաղկման փուլում կամ ճատիձատիկի նորմայով ւարաաարմակալիցքի սկզբին կիրառվում է նան Ա 30--35 տային սնուցում՝ ինքնաթիոներով: Աշնանացանցորենի փոցխումը.--Աշնանացանի գարնանային փոցխման նպատակնէ՝ Ճողաժաժկել սնուցման ժամանակ տրված խախտել Ճողի կեղեակալումը, պաճպանել վապարարտանյութերի, մեծանում

Հացաժ

ու

վարակված տերկները

բերքատվությունը:

նե այղ

նրա

դոլորշա-

ճնուսցնել մաբոլորի շնորչիվ բարձրացնել

Խոնավ տարիներին ՏՈՒՐ-ով մշակված սերմնանյութ օդտագորցանքերում աշնանացան ցորենի ցողունների վերին մասի կորափուլի վերնալը կանխելու հնղատակով անճրաժեշտ է բքխիակալման ՏՈՒՐ-ով սրսկում, ջում, խողովակակալման փովի սկզբում կատարել լուծույթը ճեկտարին 2--4 կգ ազդող նյութի Ճաշվով: Աշխատանքային 0Պ--450 150-200 է է սրսկիկատարվում կազմում կգյճ։ Սրսկումը չով, ՏՈՒՐ-ը Հնրբիցիդի ե միզանյութի Հետ Համատեղ օգտագործելիս առավել լավ արդյունք է ստացվում: Այս դեպքում հԽղատակաճարմար է վերցնել 2 կգ/ճ ՏՈՒՐ, 20 կգ/հ միզանյութ ն ՀամապատասխանՀերբիցիդի նախատեսվածնորման: Աշնանացանցոբենի չբումը.-- Աշնանացան ցորեն մշակվում 1 նան ջրովի պայմաններում (Արարատլան, կննտրոնական, Դարալան այլ չաճախ ճողում խոնավության պադուռիներ): դյաղի,Շիրակի կասի պատճառով Ճատիկներըչեն ծլում, այղ իակ պատճառով առաելնելով 2ոջին ջուրը տրվում է աշնանը, ցանքից անմիջապես Հեոու աշնանը տրվում է ղային պայմաններիառանձնաճատկություններից, ծաժ

Հերբիցիդներ չի կարելի օգտագործելայն դաշտերում, որտեղ ցոեն է ծածկոցային կուլտուրւս, նրա տակ ցանված րենը ճանդիսանում բազմամյա խուռաբույսեր: բակլազգի սնուցումը.-- Աշնանացան ցոԱշնանացանցոբենիգարնանային բարձրացնում է բերքաչափով րենի գարնանայինսնուցումը զգալի ճիմտվությունը: Հայտնի է, որ աշնանից կուտակած սննդանյութերի աշնանացանցորենըծախսում է, նական մասը ձմեռվա ընթացքում սննդանյութերի խիստ կ գարնանը վնրաճն սկսելու ժամանակ բույսը սնուպակաս է զգում: Փորձերով ապացուցված է, որ գարնանային աճն զարգացուցումը զգալի չափով բարելավում է աշնանացանի

սում

կուտակված խոնավությունը, նվազեցնել րելաշերտում ճ ողով ժաժկել բացված խիակալման ճանգույցիյ պումը,

է,

նան

երկրորդ ջուրը:

Գարնանըաշնանացանցորենի քփակալումը դնոնս շարունակվում է, այդ ժամանակ եթե ճողում խոնավությունը բիչ էչ պետք է տալ են, առաջին գարնանայինջուրը, իսկ եթե Հողերն ուժեղ չրաթքափանցիկ նան ոլետք է ջրել երկրորդ անդամ. Վեգետացիայիընքացքում աշնանացանցորենը պետք է չրել թոռովակակալման, ճասկակալման, ճատիկալիցքի փովերում՝ մեկական անդամ, եե խողովակակալման ն չասկակալման փուլերում առատ տեղումներ են լինում, աշնանացանըկարելի է չջրել: Ջրման նորման, մ3: նայած ճողային պայմաններին, կազմում է «եկտարին 600--900 են Ցորենի դաշտի ճերթական ջրումը կատարում այն ժամանակ, է դաշտային սաճմանային խոնաերբ Հողի խոնավությունը Հասնում վունակության60--80 Գե-ին։ Ցորենըչոում են չորո կղանակով՝ կորիներով, մարգերով, ակոսն ներով անձրնացմամբ, կորինեւովջրման ձեր կիրառվում է Համեմատաբար մեծ թեբուԹյուն (0,025-ից մեծ) ունեցող Հողատարածությունների վրաս ն ելնելով Հողի բնուլթից դիրքից, ցանքից անմիջապես Հետո. իրասմ րից 5--12 մ Հեռավորութլամբանց են կացնում 20--80 խորոււ

շերտ ջրում են քյամբ ակոսներ, որոնը մեջ բաց քողած ջրով շերտ երկու ակոսներիմիջն եղած ամբողջ տարածությունը: ն Ճո Աաաա նկուլնից, կախված հքություն կորիները, աաա վում կորիներով ջրումն ունի մի շարբ թերություններ՝ ճողն անճավաՃեսարաչավ է (խոնավանում, ճողի մակերեսի անշճարթքությունների է ճողի տնանքով մնում են չջրված տարածուժյուններ, մեծանում ն է աշխատանբի լինում չջրվորի ողողման լվացման վտանգը, ցածր արտադրողականությունը,դժվարանում է բերքաճավաքի մեքենայացառ

`

ԱԱ

ան

թյուն ունեցող Ճողերում պետք է ընդունել օ0--60 սմ, իսկ փոքր ջը75--80 սմ: բրաքավփանցիկություն ունեցող Ճողերում՝ մինչհ Ճավասարաչափբաշխելու ճամար կարելի է օգտագործել սմ 3--9 տրամագծով խողովակներկամ սիֆոններ:

ար-

դաշտ

որը

արվում են Ակոսներն (13-18 սմ): Արման

Թմբերը պատրաստում շարքացանիառջեի մասում:

բաց

քում լրիվ

"Է Համարյա ր նար

Ր1

ՓԱՐՆԱՆԱՁԱՆ

ջրի շիքը կարգավորելու թողնել խողովակներիկամ

են

Դա

Մարգերովջրման թերությունն այն

է, որ ինչպես կորիների դեպճողամասն ամբողջ մակնրեսով ողողվում, կեղնակալում է ն ճամար, Թերություն է վատ պայմաններ ստեղծում բույսերի աճման հան այն, որ մարդի զլսամասն ավելի շատ է խոնավանում, բան ծայըը, պաճանչվում է Ճճողամասի լավ ճարթեղում ն այլն:

քում,

Ակոսայինչրումը թվարկած երկու եղանակների Համեմատությամբ ունի որոշակի առավելոււյուններ՝ Ճողը ճավասարաչավ է խոնավանում, ողողվող մակերեսն ավելի փոքր է լինում, ճեշտանում մեքենայացմանաշխատանքներըն այլն:

եթ

Ակոսներըարվում են ցանքին դուդընքիացկամ անմիջապեսՃեմ երկարությամբ ԼԸտտ որում, որԴրանքարվում են 50--200 քան փոքր է ճողի ջրաքափանցիկությունը,այնքան ակոսները երկար տու

հն

արվում,

մեծ Ակոսներիմիջն եղած Հեռավորությունը

չրաքավանցիկու-

Աարավացվում րումը, Փախագավոր ոռոգման ցանց քենանձրի է

պատճառով չափով բացակայությա արտաղրողականությունը, ավելի բիչ

մարդաճանի միջոցով, որը ամրացվում ճնարավորություն է ստեղծում ցանՔին զուգընքաց պատրաստել նան մարդեր:

Հ

|

աշխատանքները: Քերջաճավածի Մեծ Հեռանկարներ ունի ջրման անձոնացման եղանակը, որի դեպ-

ավելի արդյունավետ ձի է: Հողամասը թմբնրով բաժանում են մարդեն տեղանքի րի, որոնց երկարությունը, ճողի ջրաթավփանցիկությունից մ, իսկ լայնությունը՝ 3,65-թնքությունից ելնելով, արվում է 40--150 մ 4,2 (տրակտորային չարքացանների ընդգրկման լայնությամբ): նախալնոնայինշրջաններում երբեմն ճողերը երկայնականիճետ միաեն նան լայնական թեքություն, որի ճետնանքով անճրասին ունենում ժեշտ է լինում մարգերի լայնությունը ալակասեցնել (18--4)1 մ):

Համար կարելի է ջուրը մարգերիմեջ սիֆոններիօգնությամբ:

միջին խորությամբ

եղանակն ունի նան թերություններ՝ ցածր է ջրվորի աշխատանքի արտադրողականությունը,ակոսների դժվարացնում են

Մաոգայինջրման եղանակը կիրառում են ճամեմատաբար փոքր թճքություն (0,025-ից փոքր) ունեցող Ճողատարածություններումն

րվորի աշխատանքըճնեշտացնելուն

ն

այս

աշխատանքըն այլն:

ման

(8--11 սմ)

սաղր

:

ն

մէ չի կեղնա դեակալում

չուր

բարձրանում

է

է ծախսվում,

ողի

մակե-

այլն:ը:

ՑՈՐԵՆ

Սովետական Միությունումցորենի ցանքատարածությունն 20 Գ9-ը զբաղեցնում է գարնանացան ցորենը: շուրջ Գարնանացան ցորենի մշակությունը Հայտնի է երկրագործական ամենաճլուսիսային շրջաններում (նարելական ԱՍՍՀ, Արխանգդելակ մարզ)՝ 65` ճյուսիսային լայնությունից մինչե ամենաճարավայինմասախլները: ՍովետականՄիությունում բոտ զբաղեցրած կանքատարածությունների ն ատացած ճամախառն բերքի գարնանացան ցորենը Ճացառատիկայինկուլտուրաների շարքում գրավում է առաջին տեղը: թվականի տվյալներով զարնանացան ցորենի ցանքատարածությունը կազմել է 417 մլ ճեկտար: Գարնանացանցորենի ճիմնականմասսիվներն են՝ Սիբիրը, Հյուշիտային Ղազախստանը, Ուրալի մի մասը ն մերձվոլգյան շրջանները: ՍովետականՄբությունում գարնանացան ցորենի զբաղեցրած մասը (85--90 գ0-ը) կազմում ցանջքատարածությունների գերակշռող են ցորենի փափուկ տնսակին պատկանող սորտերը: երկրորդ տեղը գրավում է կարծր ցորենը: է ճամարվում նան ցորենի կովկասյան տնակը, Գարնանացան որի ցանթքատարածությունների կննտրոնացված նն Անդրկովկասում Գարնանացան ցորենի կունդիկ տեսակը մշակվում է Հայկական ԱՍՍՀ-ում: ՍՍՀ-ում ն Ցակուտական ՍԱՀ-ում,Ղազախական ցորեն ճանդիսացողճաճարի ցանքատարածությունԳարնանացան

ները ՍովետականՄիությունում խիստ կրճատվել են նրա մշակուքյունը շարունակվում է Ադրբեջանում, Վրաստանում, Հայասոասնոսի,. Թաքարիայում ն Բաշկիրիայում, մասամբ էլ ՋկաՉուվաշխայում, լովի ն նովոսիբիրսկի մարզերում: Հայատուտնումճաճարը 4,0 ճազար Հեկտար տարածությամբ մշակվում է լեռնային շրջաններում: Գարնանացանցորենի բերքատվությունը Սովետական Մխությունում է, ՍՍՀՄ Սովետինկից որոշակի չափով բարձրացել Մինիստրների տվյալներով կննտրոնականՎիճակագրական վարչության դարնանա-չ ցան ցորենի ամբողջ տարածության միջին բերբը եղել է. 1940 թ.՝ 6,6 գ/ճ, 1965 թ.՝ 5,5 գ/ճ, 1920 թ.՝ 12,3 գ/ճ։ 1928 թ.՝ 18,5 ց/Բ 1924 թ'՝

ր

9,5

ռու

հանացան ցորննի հերին ր մի շարք լ քարղդորում գզարսաաց ճասնում է 20--80 ց/ն։ Այժմ Ճակայական միջին բերքատվությունը Հյուսիսային Ղատարածությունների վրա բարձր բերք են ստանում զախստանի, կուստանայի, Պավլողարի, Ակմոլինսկի, Չելյաբինսկի ն խոպան Ճողերում կազմակերպված կոլւոոնտեսուայլ մարզերի խամ թյուններում սովխողներում: ցորենի ճատիկի կտրվածքի ապակենմանությունն Գարնանացան պարունակած սպիտակուցներիքանակը, աշնանացանի ճետ Ճամե-չ մատած, ավելիմեծ տոկոս է կազմում, որի շնորՀիվ ների շարքում կան շատ ուժեղ ցորեններ: Գարնանացանցորենի կենսաբանական առանձնաճատկություն0-ի ները: Գարնանացանցորենի Հատիկը ծլում է իր քաշի 50--60 չափով ջուր ժծելուց Ճետո: Համեմատաբարպակաս ջերմասեր լինելու 1--425 պատճառով ծլումը տեղի է ունենում ջերմության պայմաննե2--20 տնում է րում: Ցանքից մինչն ծլումը օր: ծլումը կարող է դանդաղել խոնավության ջերմության պակաս լինելու ղեպքում: Փարնանացան պորենի (կունղիկ) վեգետացիայի տնողությունը ծլումից մինչն մոմային ճասունացման շրջանը տնում է: Ախուրյանում՝ 104--105 107--111 օր, . Սիսիանում 112--120 օր, օր, Հրազդանում՝ Րչ

է

տար

ու

ու

ու

ամ ԱՄ

անում

ու

Ղուկասյանում՝121--124

օր,

Վարդենիսում՝122--128

պայմաններում Դաշտային

օր:

գարնանացան ցորենի արդյունավետ

քփակալությունն ավելի թույլ է, քան աշնանացան ցորննինը: Հայկա կան ՍՍՀ պայմաններում դարնանացան կարմիր կունդիկ սորտի ար-

.

`

տատանվում է 0,6--1,4-ի, իսկ Գալդգալոռ դյունավետ խվփակալությունը սորտինը՝ 1,1--ՆՏ-ի սաճմաններում: Որքան գարնանացանցորենի ցանքը ժամանակին կատարվի, այնքան քփակալությունը բարձր կլինի: Ցանքը ուշացնելիս բույսերը վատ են թիակալվում: ցո Պարզվածէ, որ ցանբի նորման մեծացնելու ճետ, Ճճասկակիր

զգա

ավով

թփակալումը:

Գալ-

Աշնանացան ցորենի 2ճնտ ճամեմատած գդարնանացան պորենի յուրաքանչյուր ճասկից ստացված ճատիկները չայկական ՍՍՀ լայ մաններում Համեմատաբարպակաս կշիո ունեն:

չ այկակա ՍՍՀ-ում ան -ու շակվող դարնանացան գարնանացան-` կի կշիոը նույնպես ավելի փոքր է, քան նույն

'

ունների քանակը մեկ միավոր տարածությունում փով սվեավ է, որի շնորՀիվ բա ։ Գարնանացան ցորենի ծլումից մինչե թփակալումը Հայկական ՍՍՀ պայմաններում Գալգալոսսորտի մուռ տնում 9-12 է օր, իսկ կարմիր կունդիկ սորտի մոտ՝ 2--18 օր: երբ թփակալումը ձգձգվումուշանում է, ստացվում է թույլ արմատային Համակարգ: Ֆոսֆորական պարարտանյութերնարագացնում են Գարնանացան ցորենի բերքատվությունը կախված է ճիմնականում աոաջին ցողունի Ճասկինորմալղարդացումից: Բարձրբերը ստանալու Համար անճրաժեշտէ ցանքի նորման կակոնավորելու միջոցով յուրաքանչյուրմիավոր տարածության վրա աճեցնելժրադրավորված քանակությամբ ճասկակիր ցողուններ: ՍՍՀ-ում Գարնանացան ցորենը երկար օրվա բույս է: Հայկական մշակվող գարնանացանցորենի լուրաքանչլուր Հասկում դոլացածժ Հատիկների թիվը կարմիր կունդիկի մոտ տատանվում է 12--22-ի, գալոսի մոտ՝ 18--18-ի միջն:

|

ն

մ

վող աշնանացանպորենինը:

ն ցոր նե ի 1000

ատի-

պայմաններում մշակ-

Գարնանացանցորենի Հատիկի Հասունացումը նախալնոնային

անջրդի,

չոր պայմաններում զիոլոգիականճասունացմանճետ: տաք

ու

շատ

ճաճախ ճամըեկնում է ֆի-

Անջրդի մասսիվներում ճողում դտնվող սննդանյութերի առկայուն վեգետացիայիընքացքում անճրաժեշտ քանակությամբ ջերմության պայմաններում մթնոլորտային տեղումներն են որոշում գարնանացանցորենի բերբի քանակը: Աճա այդ պատճառովէլ աշնանային ձմեռային, ինչպես նան վաղ գարնանային տեղումներից առւաջացած խոնավության կուտակումն. պաճպանումըվճոսկան նշանակություն ունի գարնանացան ղորենի բերքատվության բարձրացման թյան

ու

ու

գործում:

ցորենը Գարնանացան մինչն լբիվ վակակալումից

խոնավության մեծ կարիք է զդում խԽողոճասկակալման փուլ: Բացի այդ, Ճատիկի կազմավորմանն լիցբի շրջանում «ողում խոնավության պակաս Լինելընույնպես իջեցնում է բերբատվությունը: նում

Բնականպայմաններում գարնանացան ցորենի ծիլերը կարողաեն դիմանալինչն --135 սառնամանիքների, թփակալման փու-

գյուղատնտեսականփորձնականկայանում Ա. Մ. զույբիշնի մենայի ն Դ. Պ. Բույլինի կողմից: Միջչավաղաճաս է, չորադիմացկու պառկելու ն թափվելու նկատմամբ դիմացկուն է։ Ունի զերազանցճացաթխման որակ: Բարձրբերքատու սորտ է: Գորշժանդով ն փոշեմըբիկով վարակվումէ քույլ չափով: է մերձվոլզյան չրրՇրչանացված ն ջաններում,Ուրալում,Սիբիրում Ղաղզախատանում: թվականին զբաղեցնում էր 8,6 միլիոն «եկտար։ ՀայկականՍՍՀ-ում մշակվում են զարնանացանցորենի ճետելալ

Վարֆոլո

լում՝ --Ց--|9:,

իսկ ծաղկման փուլում ն ճատիկալիցքի ժամանակ խիստ ապռնամանիքներից: նրբ աշնանային ցրտաճարությունը տեղի է ունենում վաղ ժամկնտում (մինչե մոմային ճասունացումը),ապա Հատիկի մեջ սննդանյութերի կուտակումը դադարում է, ն իջնում է բերքատվությունը: Համեմատաբարուշ սառնամանիքների դեպքում բերքատվությունը չի փջնում, բայց վատանում են ճատիկի ջիմիական կազմը ն ճացաթըխման որակը, իսկ ճատիկներիծլունակությունը խիստ նվաղում է: Սկոզէ ճՃատիկի պտղաթաղանքը, առաջանում են պաբում ցրտաճարվում տրովածքներ։ երբ ուժեղ ցրտաճարություն է լինում, Հատիկը կնճռոտվում է ն չփելիս պտղաքաղանթը ճեշտուցյամբ անջատվում է: Այդչ պիսի ճատիկը դժվար է պաճպանել, այն շատ վարակվում զանազան ճիվանդություններով: ի. ի. Տումանովը նշում է, որ ցրտաճարված գարնանացան ցորենի մեջ ոչ միայն դադարում է ճատիկի լիցքը, այլն պակասում է արդեն կուտակված պլաստիկ նյութերի քանակը: Դարնանացանցորենի վաղ աշնանային ցրտաճարությու ի դեմ պայքարի եղանակներից են՝ վաղաճաս սորտերի մշակումը, ցա Քի ժամանակին ն բերքաճավաքը մոմային Պասունացման փուլու տուժում

են

--Ց

սորտերը:

Հեշտությամբ

կնճռուռություն: լավ Ողնուցը փուկի ճիմքը:

պ

ղան

Գարնանացան ցորենի սորտերը: են,

Այս ցորենի սորտերը բաղմա-

շրջանացված Սովետական Միությունում

է

շուրջ

Ցողունըմիջին բարձրության է, խոնավ տարիներին Հակում

պառկելու:

սորտ:

Փափուկ ցորենի սորտերից մշակվում էյու98, Ալբիդում 43, մլուտեսցենս 648, տեսցենս 758, Բեղզենչուկսկայա Սարատովսկայա210, Միլտուրում 558: Այդ աորանրի ցանքատարաեն

Սարատովսկայա 28,

ուժեղ Սորտոը

:

։

նում

Պ.

էին 16,2 միլիոն ճեկտարի:

Բեզենչուկսկայա98-ը (7.

1806-ո) ստացվել էոոօտքշոամոտ

է:

չափով տուժում է դեղին ժանդից: մ Ցողունային ժանդով վարակվում է միջակ կամ միջակից բարձր, իակ փոշեմրիկով ն քարամրիկով՝ Ճամեմատաբար թույլ: Միչաճաս է, ճիմնականում մշակվում է որպես

,

գարնանացա

տակայն եղեգնաձորի, Ազիզբեկովի,

Աբովյանի, Աշտարակի, Թալինի,

Ապարանի, Հրազդանի շրջաններում տարածված են

վելյան դլուղատնտեսության ինստիտուտում: գիտաճետազոտական Շելխուրդինի,Վ. Ն. Մամոնտովային Ն. Ն. Խուլիկովիկողմից: Բարձրբերքատու սորտ է, վաղաճաս: Հատիկի որակը բարձր է: ՊԱ կելու ն ճիվանդություններինկատմամբ դիմացկուն է: Բավականի չորադիմացկուն է: Գարնանացան ցորենի շրջանացված ուժեղ ցորենի առրտերիշարքում իր ճացաթխման ու որակի տեսակետից ամենաուժեղն է: Շրջանացված է Հարավ-Արնելքում,Ուրալում, Սիբիրում, Ղազախատանում։ 1968 թվականին նրա ցանքատարածությունները ճառ-

ունի

դորշ

ծությունը կազմում է շուրջ 35,0 միլիոն Հեկտար: կարժըցորենի սորտերից մեժ տարածությամբ մշակվում ծն Խարկովակայա 46, Մելլանոպուս 26, նարոդնայա։Այդ սորտերը զբաղեցնում են շուրջ 5 միլիոն «եկտար տարածություն: Սաբատովսկայա 29-ը (ճ. 1ԱԷՇՏԸճոՏ Ճ1.) ստացվել է ՀարավարհԱ.

է արտաճայտված, ճասնում է մինչն թեկարճ է ն բութ: Ծաղկայինթեփուկներըլրիվ Ատամիկը

չեն ընդգրկում ճատիկները:Հատիկըսպիտակ է, ձվաձե, խոշոր, աշնան ցանքից ատացված 1000 ճատիկի 38--40, քաշի իսկ գարնան ցանքից ստացվաժինը34-35 գ է, Հատիկիկտրվածքը կիսաապակենման է, փուփուլիկը՝պարզ արտաճայտված:

կատարելը:

ճինավուրը

տեղական Գալգալոսը բարելավվածառրտ է: Բարելավման աշխատանքներըկատարվելեն Լենինականի սելեկցիոն կաբանում, Սորտիմեչ գերիշխում է դելֆի (օկ) տարատեսակը, Հասկըկարմիր է, անքիուո, երբեմն քիստանման ռրվածքով,թավոտ, իլիկաձն, փխրուն, 9-10 սմ երկարությամբ: Հասկիկալին թէփուկները ձվաձն են, ճիմքումզ ունեն պարզ արտաճայտված փոսիկ հ

նան

նրա

ձմեռնա-

մուտային ցանքերը: Չորադիմժացկունությունը միջակ է: Հատիկը չի քավում: Բերքատվությունը բարձր է: Ըստ Ն. Ս. Ավետիսյանի Ախուր-

լանի սորտափորձարկման դաշտում տարվա միջին բերքը երեք կազմել է 25,7 ց/8:

ն Ալրաղզացման ճացաթխման որակը բարձր է: Շրջանացված է Թալինի,Աբովյանի,Հրազդանի,Աշտարակի, Եղեգնաձորի, Ազիզբեկովի, Ամասիայի,Արթիկի, Ախուրյանի, Սպիտակի,Անիի, Ղուկաս-

քանի շրջաններում:

Նոռբ

(Դ: ՏՐ Ո2ՃԸՇա

կունդիկը Ո) ահլեկցիոն սորտ է, ատացվաժ Լենինականի սելեկցիոն կալանում՝ անճչատական ընտրության միջոցով: Հատկանիչներով թիչ է տարբերվում Խարմիրկունդիկ սորտից, որթ

Բուսաբոժություն

շետ

ճամեմատաժ

պատած,

խոշոր

են

Նոր կունդիկ սորտի Հասկերն ավելի թույլ են մոմաողնուցը ուժեղ է արտաչայտված, իսկ չճատիկներն ավելի

ընե), միաժյա

Հասկը ղլանաձե է, ծայրում նեղանում է, երկարությունը 5-7 սմ Ս, Հառկիվալինքնփուկները ձվաձն, ջղավորությունը' մերկ էն, լավ արտաչճայտված,ատամիկ քիստանման։ Քիստերը Ճավասար են ասկին, թույլ ցրված, բաց կարմրավուն ղույնի։ Հատիկը ձվաձն է, մմ երկարությաժբ, կարմիր գույնի, ակոսիկը նեղ ն խոր: 6,0--6,5 1000 Հատիկի քաշր 28--19 գ էչ Միջավաղաճասէ, վեղետացիոն չրջանի տնողությունը մեիում 91--98 օր է, Մարտունիում՝105--111, Ղուկասյանում՝110, Ախուրյանում՝ 96--101 օր։ ԱխուրյանիսպլայմաններումԳալգալոսիցերեք օրով ուշ է Հասունանում: Թույլ վարակվում է գորշ ն ցողունային ժանգով, միչակ՝ դեղին ժանգով: Հացաքխժանորակը լավ է: Բերքատվությունը Բարձր է, Մարտունուսորտափորձարկման զաշտում ճին տարվա միջին բերքը կազմում է 29,0 գ/հ, Ախուրյանում՝30,5 գ/ն: Շրջանացվածէ 1952 թվականից Ղուկասյանի, Ախուրյանի,Ամասիայի, Սպիտակի,Արթիկի, Ապարանի,Հրազգանիշրջաններում, Սնանի ավազանի դոուում: Սնանի սվազանում շրջանացված են նան Վար9 ն դենիկ Սնտտե-ցերրաս սելեկցիոն սորտերը: Սետտե-Ցեբբոս 66 սորտը կարճացողունցորեն է, բերված է Մեքջսիկայլից:. Տարատեսակը երխորոլեյկոննէ (Դ. 67 էՈւ01ՇԱՇՕՂ), Հասկը կարմիր է, քիստավոր, մերկ, Հտտիկը՝ սպիտակ: Մարտունու Խորտափորձարկմանդաշտի պայմաններում ճինգ տարվա իջին բերքատրվությունը կաղմում է 45,4 գ/ն: Վաղաճասէ, դիմացկուն է պառկելու նկատմամբ, թույլ չափով է

տուժում

ն խոտաբույսերը ճատիկա-ընդգեղեն բույսերիժարնա են նան Կոորարտացրաժ

նացան ցորճեր ցանում

ցելին չաջորգող աշ-

նանացանիցճետո։

Ռդրոտնխնիկական այն Համալիր միլոցատաներիկիրառումը որոնը բարձրացնում են նախորգ հր, որոշակի ազդեցություն ձն նաի

Հանդիսացող բույսի բերթատվ

թողնում

բերքատվության վրչու

ճաջորիդ կուլտուրայի

Գարնաճացան ցորենի պարարտացումը: եչ ազդեցություն են գարնանացան Թողնում ցորենի բույսերիօրգանագոյացժան ն բերջի քանակի ու որակի ձեավորմանվրւու ցորենը ֆոսֆորի, կալիումի ն ազոտի էծ ,պաանջ է զգում: նշվաժ տարրերից որեէ Մեկի պակաս լինելը խիոտ ազդում է բերքատվության վրա:

Պարարտանլո

7արնանացան

Ցորենը ժլումից մինչն ժարնանացան երկրորդ,երրորդ զգում ն

կազմակերպումը կարիք է

ֆոսֆոբի

տերնի

աղուռի,իսկ Սրակալմա

խողովակակալժան շրջանում շատ մեժ կարիք է զդում ն Ֆոսֆորի կալիումի ՖոսֆորըԺնժ ազդեցություն է քոզնում գարնա. նացան ցորենի արմատներին ճասկիկների զախդացման վրա: Կալիուե

ազոտի

«ք արագացնում է

ածխաջրերի հոաքըցողունից ն 2ո4ի Հատիկը,դիմացկունէ դարձնում ժանգերի ն. Ա. Ամետիսյանի փորձերն ապացուցում եխ, որ Ղուկասյանի շրջանիսյայմաններույ կարմիրկունդիկ սռրիխ բերքատվությունը Կ 1 ա է 45 կզ/ճ նորմայով պարարտացնելու գնոլքում բարձրանում է 4,7 ցյ/հկամ 23,9 0ը-ով:

ժանգից:

ճրոննրից դկատմամբ։

ժարնանացուն ցո րենի

դաշտում ոյս րբարտանյութը մոցնելու ժայիչ Թողնում ազդեցություն բերբի քանակի ն որակի վրա: Ֆոսֆորական յյարարտանյութների ջի.մնական մառը՝ շուրջ2) է «ողը 5-ը, ոլհտք ն մոռցնել աշնանը րտա չերկով, վարածածկել Մնացածի մասը պետք է Պողը մի փոցնելդարնանը՝ ջանքի ժամանակ, շարային նղանակով, իսկ մի մասն լ ռնուցմ ան կարգով: ան լիու / ջ ակա պարարտանյութերն ամբողջությամբպետք լ մբտտոնել աշնանըն վարաժածկե տատերի

կնտր ոխոշւկի

ԳԱՐԽԱՆԱՑԱՆ

ՑՈՐԵՆԻ

ՄՇԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գարնանացանցորենի տեղը ցանքաշրջանառության մեջ:

նանադան

ցորենն ցոր

ուն

ու

արդգաղած ՐՂ

ն

Գար-

սննդանյուները վուրացնելու

ռալակասինդունակություն ունեցող արմատային ճամակարդ, հրաշտի պայմաններում ավելի շատ է տուժում, վատ է հիակալվում նկ ողի մակերնար լավ չի ծաժկում, որի Պետնանքովէլ նախորդների նկատմամբ ավելի պաճանջկոտէ: յ ցորենի ճամար լավագուլն նախորդ հն «ամաբթվու Գարնանացան խամ խոպան Հողերը, բազմամյա խոտաբույսերի ճմուտը ն չարաՀերկ կուլտուրաները ճակնդեղ, ժիսախուռ,նհգիպտացո(կարտոֆիլ: ու

,

Լցրտաճճըկով:

ա

ռարազացան

Ջորնեններիը ճաճարը առանձնապես

շջ ան աաթաանքթոն երի չս

Հ ՛

|

վզ.ն

"

ու,

ս

պայմաններում բաճարիխ վարմրաճասկ

աե

է 32,7

բար

ճամարինը՝մոտ

34,6 5

(ստուգիչ 83,1 ց.6): Հիմնականժասը «ետք ։ ախացանքային մշակության ժամանակ, մի

աար աքարտանյութնրի բեսնը

դգալուն է

21: ոարբորակում աավութ յու 0ը (ուուգիչ 21,2 / րանում

սպարարտայյդ

Տատին ոծր5 : արատ գետակ

նկատմամբ:Գորիսի

-

գ/8),

մոցըմսոր

Չ9

փոկ մի ցանքի ժամանավ՝ շարային եղանակով,

աե

մշակումը: են

ամ

լա

հտաբույ

ն

մասն

էլ՝ սնուցման է

է

"ետ:

նախորդները

ւ

կարմիր կունդիկը, Գալգալոսըցանել են ձմնոնամուտին ն դարնանաավելի բարձր բերք են ստացել: ցանի ճետ ճամեմատած գարնանացան կորենի ու

ա որ լի

ար

ար ո աար

է

րթա ավությունն ու սննդանյութերը, նավում ճիշիչ մեկ շաբաթով շուտ է վանդություններիը վնասատուներից,շուրջ Հասունանում, բարձրանում են ստացված սհրմնանյունի որակական ճատկությունները (ծլունակությունը, ծլման էներգիան, 1000 ճատիկի կշիոր), որոնց չնորճիվ ոչ միայն ստացվում է բարձր բերք, այլն լաճա

ու

են

|

ՏԱ»

րա

Արարա

ավո

ձնեոամ,երթ անչ

մ

մեկ-երկուճետքով:Այն փոցխել

դեպքում,

ճողը որակից:

ո

ստ

:

ա"

ր

անմիջապես.

ն

չ

ր

ւ քգիու

ֆո բարձր ստեղծումեն ագրոտեխնիկական սերմնադաշտում

ավ

ան

ու

շատ

վաղուց: Մեր

է

ն

ստաց-

նե

,

Հետո,

խոր վար: կատարել

դաշտը

ա

ան

ար-

նամքը:

ցանքը խնամքը: նախապատրաստումը,

եա

մեծ

'

ու

է

Զմեռնամուտայինցանքի պայմաններում

իր տկսում ավելի Տոլ արանը աոնու (գրտաներւի),աչ. զարգացումը` : ե»"ոի Մոն

Այն կազմվածէ Հիմնական ցոր ողի մշակության սիստեմից: Գարնանացան նախացանքային են նախորդների ճարցերը սերտ կերպով կապված մ մշակության շարաճերկ ն ցորենի Ը Այն դեպքում, երբ բուլ-

աիլոսային Գանա Մ ծխախոտ, Հետո կատարել խոր Մ ախոտերովվարակված

վուլտուրաներն(լարտոֆիլ,ա ավա ի անր), անճրաժեշտէ նախորդի բորքա

սերմացուն (Մաթնոսյան,Թարվերդյան): վանում, թարմանում մեքենաներով, խոր Հանթ ավան երկցան Այն դեպքում, երբ որպես սնըմացու օգտագործում Այն դեպի հլմամբ։ ցորենի(կարմիր կունդիկ, Գալզալոս)ձմծռնամուտային ցանքից բույՀատիկա-րնդեղեն բավարարմո" զղդալիորենբարձրանում նրա բերքատվուված ճատիկները,

ճակնդեղի վար: նրբ կարտոֆիլի, չեն, ն բերքաճավաքնէլ կատարվել վար չեն կատարում,այլ Գո րթ

Քում, աշնանացան արՀետոմշակված արնանացան երԽան ճմուտի վրա ցանված աշնանախոտաբույսերի է նախորդ Հանդիսացող կուլանձճրաժեշտ ցանը կամ դարնանացանը:, ճետո կատազոգը նթաց կամ անմիջապես տուրայի բներքաճավաքին ծլում երբ մոլախոտերիսերմերը րել խոզանի երեսվար, որից են,

Բ

աի ճի տապա վաղ պարնանըառաչին /ամ

աժեշտ է

"

անկախ ճողի խոր վարի ընթացքում, սմ խորությամբ 15--16 անձճրաժեշտէ փխրեցնել միջոցով կուլտիվատորների անթն բազմախոփանի փոցխել:

Սերմնանչութի բ պետք է ստացված լինի բարձր ոնրմացուն նանացանցորենի Ապացուցվածէ, որ Բոլոր այն դո սերմնադաշտերից։ տվող

բարձ Ժ բարձր ատացված

հն որպես սերմնանյուժ,ապա Ի երքն օգտագործում է: Սերմնադաչբ արձրանում ր ր ված

ղգալիչափով բերքատվությունը ցորենի

որան տում պետք է ստեղծել այնպիսի պայմաններ, Մեա լինեն խոշոր)ավ Հասումացուժ), ն լա բերքի Հատիկները ղերժ, թյամբ, բարձր բնաքաչով,Հիվանդություններից առողջ աաղմ: զարգացած ր Աա Արան Ֆարնանայանցորնի Զմնոնամուտային առողջացնումէ սերմնանյութը: մաղնում

եղել Հայտնի

միշտ նախնիները

աար լ

2" քը

էլ դարնանաց ւս

է

ապա

թյունը:

՞

կատ

ւոր աշվով, 7»

Զմեռնամուտայինցանքի լավ արդյունք է տալիս, վում է ճողը սառչհլուց շուրջ 1,8--4,0 շաբաթ առաջ, այ ն ցանված ճատիկները մինչն ճողի սառչելը անճրաժեշտ քանակությամբ սմ հրկարությամբ կլանեն, ուռչեն, կտցավորվեն, տան 0,8--0,4 ջուր ողում մինչն գարուն: արմատիկներն այդ վիճակում մնան Գարնանացան ցորենի բերքը նկատելի կերպով բարձրանում է, երբ պաճնատավորումից առաջ սերմը լավ չորացնում են: Գարնանացան ցորենի Հատիկը ցանքից առաջ պետք է ենթարկել օդա-ջերմային մշակման: Վերջապես, սերմացուն պետք է ախտաճանել գրանողանով, այնպես, ինչպես աշնանացան ցորենի դեպքում: Հաճարի սնրմնանյութը ճանդիսանում են ճասկիկները։ Հաճարի Հասկիկները կազմված են 1--3 ճատիկներից: Զանգեզուրի պայմաններում ճՃաճարիսերմնանյութի մեջ մեկ Հատիկ պարունակող ճասկիկները կաղմում են 8--12 ծ, հրկու 02-ձատիկ պարունակողները՝ 88 00, երեք Հատիկ պարունակողները՝4--600։ Մեկ՝ Հատիկ պարունակող Հասկիկները ձեավորվում են Հասկի վերնի կամ ներքնի մառույի: նրանց ճատիկներըլինում են չմշկված: Ծլունակության, ինչպեռ նան ծլման բարձր տոկոսով օժտված են հրկու-երեք ճաէներգիայի ք : ճասկիկները: ներո, Ա յդ պատճառով սերմնանլութ տիկ պարունակող ոլւվեսկս սերմնանյութ է օգտագործել երկճատիկ ճասկիկները։ Սերմնանպատակաճարմար նյուցի նախապատրաստմանժամանակ անճրաժեշտ է ճնեռացնելմեկ Հատիկպարունակող ճասկիկները ն այն ճատիկները, որոնք կալոման ենքացքում Հասկիկային ն ճատիկային բեփուկներից անջատվել են: Գարնանացան ցորենի ծլումր դաշտային պայմաններում կախված անի, ար Աաաաանի է ցանքի

Կա

ո

հանաք .-

տիկի որակից ն այլ պայմաններից: Ցանքիժամկետի ուսումնասիրության է եղած վերաբերյալ բազմաթիվ փորձի տարիների ցույց լիս, որ Սովետական Միության գրեթե բոլոր շրջանների ճողակլիմայական պայմաններում դարնանացանցորենի բարձր կայուն բերքի Հիմնական պայմանը ցանքի վաղ ժամկետն է: Վաղ ցանքի մամանակ ճամապատասխանջերմուքյան առվայության դեպքում ճատիկն արագ կերպով ջուր է կլանում, ուռչում, ն 5-2 օրվա ինքացբում ծիլերի ողի երես ծեն դուրս դալիս: 8անքն ուշացնելու դեպքում ճողի խոնավության ղդալի մասը դոլորշանում է, Հատիկի չուր կլանելու ծլելու Համար աննպաստ պայմաններ են հ

տա-

ու

ու

ատեղժվում:

վաղ գարնանն օղում ածխաթթու Համեմատաբար ավելի շատ կա, փոկ այդ ածխաթթուն օգտադործող կանաչ բույսեր դրեթե չկան: 0դում 18ժ քանակությամբ աժխաթթվի առկայությունը լավացնում է վաղ ժամկետում ցանված գարնանացան ցորենի մատղաշ ծիլերի ֆոտոաինթեզիպրոցեսը, որով ն նպաստում է պլաստիկ նյուքերի դոյացմանք բույսերի աճին: Վաղ ցանքի ժամանակ, երբ ճողում ցածր է ջերմությունը, ն ճողի միկրոկենսաբանական գործունեությունը դեոնս թույլ է, գարնանացան ցորենի ճատիկըն ծիլերը քիչ են վարակվում ֆուզարիոզով ն բակտերիլ Հիվանդություններով: ու

վաղ ցանքի ժամանակ շնորչիվ այն բանի, որ ճողում խոնավությունը չատ է, ն Հողն էլ ճամեմատաբար ավելի պակաս չափով է պնդացել, գարնանացանցորենի արմատային Համակարգն ավելի ինտենաիվէ զարգանում ն ավելի կարճ ժամկետում է թափանցում Ճողի խոր շերտերը: ցորեն ճանդիաացողճաճարի «ատիկները ծլելու Գարնանացան ճամար պաճանջում են ճասկիկներիքաշի շ0--25 00-ի չափով չուր: րշա քմ ինչու ճաճարի ցանքը պետք է կատարվի վաղ գարնանը, ապրիլի առաջինտասնօրյակում: է ավզղում գարնանացան ցորենի Ցանքիուշացումը բացասաբար դաշտային ծլունակության, լկսխակալման,արդյունավետ |լհիակալության, ճասկի երկարության, Ճասկում չատիկների քայուրաքանչյուր կշռի հ այլ որակական ճատկանիշների, ինչպես նակի,1000 Ճճատիկի նան բերքատվությանվրա: ՀաշվիառնելովՀայկական ՍՍՀ բնապատմական պայմանները, դարնանացանցորենը պետքըէ ցանել. Զանդեզուրի գոտու ցածրադիր մասնրում՝ մարտի երկրորդ տասնօրյակին, բարձրադիր մասերում՝

ապրիլի առաջին տասնօրյակին, կենտրոնական գոտում" ապրիլի ապրիլի ջին տասնօրյակին, Սնանի ավազանի ցածրադիր մասերում առա-

`

Կ

գ

վայրերում՝ բարձրագիր աաաոծիյակին, ր

ապրիլի '

մայիսի սկզբին,

մնա-

ցորենի ցանքի նորման չափով կախվա է մլ,անացան պայմաններից աորտի առանձնաճատկու մ Բնրրի փորձը է տալիս, մչակման արձր վարպետների միասին ցանքի նորման մասամբ բարձԴր մ

ւ

մեժ

»

ու

րի լավացման րանում է,

ցույց

Հետ

որ

մեծ

պալ.

կոնկրետպայմաններիճամար այժմցանքի նորման սաճման է րոտ ցանվողծլունակ Հատիկների քանակի (միլիոններովարտաՀայտվաժ), այնումնտն նկատի ունենալով անրմացու 1000 Հատիկի կշիոն ցանքային որոշվում է պիտանիությունը, ցանքի կշռային. նորման:Չոր կլիմայականպայմաններում անջրդի ցանքերի այն մոտավորապես Հավասարէ 4--Ք5 միլոն, կակ խոնավոթ ար Համեմատաբար ապաճով պայմաններում՝ 5-6 Հաու

Համ

միլիոն ժլունակ

տիկի:Բուսաբուծության ամբիոնի տվյալներով

(Մաթեոսյան, Աոաք

յան) ճաճարի ցանքի նորման ՀՍՍՀ Հաճարացան շրջաններում կազմում է ճեկտարում5,0--5,5 միլիոն ծլունակ Հատիկ կամ 2,5--8,0 միլիոն Հասկիկ (կշռային նորման 200-220 կգյի ճասկիկ)։ Հաշվի ճողային, կլիմայականե մշակության առնելով պայմանները, դարհանացան ցորենը պետք է ցանել 5--7 սմ խորությամբ,

Գարնանացան ցորենիբերքատվության բարձրացման

վճռական նշանակություն ունի ցանքից տափանումը:

անմիջապես Հետո

դորժում

դաշտի

Ժարնանացան ցորենի ցանջերը Հիմնական շարային պլարա տացումից բացի պետք է սնուցել, ՍնուցումըԹիակալման սկզբում ունի որոշնշանակություն: ու

Վերջինտարիներին առաջավոր խացանցորենը փոյխում նն

խում է

լերը

է

կոլոնտեսություններում զարնա-

ժամանակին կատարածփոցխում,: կարլ ժի-

ճողիկեղնակալումը ոչնչացնում նպաստում

անա չ

է մոլա

ր

ն րի խուտ

ւ

պատղաշ

խփակալուժեղացմանը, որեւեէ Ֆր «որտի է տալիս, երբ այնզուղակցվում է եր :չ ա Լոմ արգլու անացան ցորենը պետք է փոցխել քփակա լա լավ է կատարել «երինՓոցխումը ռոտազիոն

ման

ցա

,

1 մն

ի

ար

ու

ոչ

ջ

զբին։

իջոցով,որոնք

միջո.

Ճողը

ցորենը արացան

փխրեցնում են առանց շրջելու: մոլախոտերից Դրանց դեւ

է տուժում

շատ

նույն Քանի որ գարնանացանցորենի ճերբիցիդներով: օգի ջերմաստիճանն անճամեմատ

են

լս

ո

Ք

ւն

փոցիսն

, մ ա

բա

բ ար

ր ն, ավարտելիս րար

Հաա

թույլատրվող բարձր նորմաների չպետք ննատրիումական '

-ի

աղը

պետք է կիրառել 0,8--

է

1,2

0,7-0,8 կգ/ճ, կգ/ճ 2,4-Դ-ի նորայով, ամինային աղը՝ 2,4-Դ-ի

չոթերները՝ 0,4--0,6 կգ/ճնորմայով: Ջրովի պայմաններում դարնանացան ցորենը նպատակաճարմար Հ չրել ըիիիակալման, խողովակակալման ն ճատիկալիցքի փուլերում: անճրաժեշո է կատարհլ Ցորենի բերքաճավաքը: ՔԲներքաճավաքը ունենում սեղմ ժամկետում, որովճետն ձղձգման դեպքում տեղի են մնժ կորուստներ Ապացուցվածէ, որ գարնանացանցորենի բերքաճավաքի ամենալավ ժամկետը մոմային «ասունացման փուլն է: Այդ փուլում ճատիկի մեջ կուտակվում է չոր նյութերի 90 Ե-ը, իսկ 5 5-ի պակասը փոխճատուցվում է այդ փուլում սովորական ձեով ճավաքելուժամանակկորուստների վերացումով: Ցորենի բերքաշճավաքրըսեղմ ժամկետում կատարելը, բերքաճավաքի մեքենաներն ավելի արդյունավետ օդտադործելը, կորուստները Հասցնելը Հնարավոր է անջատ բերքաճավաքի միջոցով: նվազագույնի Կրասնոդարի գյլուղատնտեսությանգիտաճետազոտական ինստիտուոի տվյալներով անչատ բերքաճավաքը լավացնում է ճատիկի ճացախխմւան որակը: Այսպես,Բեզուտայա 4 սորտի «ատիկի մեջ սղիտակուցների քանակը անջատ բերքաճավաքի դեպքում կազմում է 16,5, հակ ուղղակի կոժբայնային եղանակով կատարելիս`16,2 (0: Անջատբերքաճավաքը Ճնարավորություն է տալիս «ճունձը 5--6 նպասօրով շուտ սկսել ն աշխատանքներըկատարել ավելի վաղ դաշտնտավոր եղանակներին, որի շնորճիվ «նարավոր է լինում այդ րում ադրուռեխնիկականլավագույն ժամկնտներում անցկացնել ցիրտաճերկը, կրճատել ճատիկի կորուստը, քանի որ ցորքնի մոմային Ճասունացման փուլում չեն քափվում: Միայն Պատիկի կորուստըկրճատելու ճաշվին, ուղղավի կոմբայնային եղանակով կաանջատ բերքաճավաքը մարված բերքաճավաքի ճետ ճամեմատած, Հնարավորություն է տալիս լուրաքանչյուր ճեկտարից ռոտանալ 195--՝ 8,0 ց ավելի բերք: Անջատ բերքաճավաքի ժամանակ ստացված ճատիկի որակական ե ճատկանիշները՝1000 Ճատիկիկշիռը, բնաքաշը, ծլունակությունը «այլն, ուղղակի կոմբայնային եղանակով կատարած բերքաճավաքի են տաՀետ ճամեմատած չնն իջնում: Ուսումնասիրություններըցույց ն վիս, որ վերասարքավորված կոմբայններու| ճնձված դաշտում խոզանի վրա ծորերի ձնով դասավորված զանգվածի մնջ «Հատիկի որակը նույնիսկ բարձրանում է, Միաժամանակ,կոմբայնի Համար ոտեղծվում են աշխատանքինորմալ պայմաններ. այն ճավաքում կալսում է |

-

ու

«Հնձում

|

ծորերիձնովդասավորում

դաշտում`խոզանի

են

վրա: Երկփուլում ծորերը ճավաքում են ՀատուկՀավաքիչով սարքավորված ՄԿ--5, «նձվաթ, ՍԿ--6, շկոլու» կոմբայններովն կալսում:

րորդ

ԱՇՈՐԱ

Աշորան որպես ճացաբույաՀանդիսանումէ

եվրոպական երկրնե

բին բնորոշ կուլտուրա: (ստ Մ. Պ. ԺուկովոկուՀայրենական մեֆ պատնրազմից առաջ ամբողջ աշխարձում աշորայի ցանրատարածություը կազմում: էր շուրջ 39,8 միլիոն ճեկտար, 1974

թվականինկովեաավան

Միությունում աշորայի ցանքատարածությունները Հաառնուէին մԺիլիոնՀեկտարի:

9,8

Սովետական Միությունմմ աշորայի Հիմնական ցանքատարա

րյունները

նն դտնվում Կիրովի, Գորկու, Ավերդլովոկի, Ուլյանով

մարզերում,Թաթարական ԱՍՍՀ-ում,Բնլոռուսիայում, Ուկրաինայ անտառատափաստանային մասում, Վորոնեժի,Տամբովի, Օրյոլի, ն այլ կույբիշնի,Չկալովի մարզերում, Ղազախստանում, Արեմտյան ն ԱրնելյանՄիբիրում: Ըատ ՍՍՀՄ

ն կ ն վիճակ ճակասովետին կից Մինիստրների ց Կեն տրոնակա դրական վարչության տվյալների, աշնանացան աշորայի ամբողչ ցան-

Քատարածությանմիջին բերքը կազմել է. 1940 ց/ն, 1970 Թ.՝ 13,0 ց/ճն,1924 ժ.՝ 15,5 ց/ն:

թ.՝9,1ց|ն, 1965

թ.՝ 10,1

մշակության նշանակություն կայանում Էէ Հատիկեճըը՝ Աշորայի այն ցորենից ճամարվում է էովրո » Մաթ րնե, պարենայի կուլտուրան: Աշորալիցպատրաստված ե ճատուկ ունի Հոտ, .

ու

արդեն չորացած զանգվածը: բերքաճավաքը կատարվում է երկու փուլով: ԱռաջինփուԱնջչատ չում «նձիչներով կամ վերասարքավորված կոմբայններով ճացաբույո"

է

ն

,

ճետո

եր է.

Հան

ճամ

ու

ւոր

պա-

բունակում լիարժեք լիա սպիտակուցներկ վիտամիններ (Ճ, բ, է.) ն աչքի է ընկնում բարձր կալորիականությամբ: Մեկ կիլոգրամ աշորայի ճացը պարունակումէ 1800 կալորիա, ռակայն սպիտակուցների ն վիտաՄիրենրի

պարունակությամբ, կալորիականությամբ,

մարանլիություը զիջում է ցորենի Ճացինչ Աշորայի ծղոտը օգտագործվում է որովես ցամքարյ կեր կ որպեսՃումք՝ ե զանազան թղթի արտադրության կրեր

չ«ժատրաստելու ճամար: Աշնանացան ւս շորայի մշակությունը ոչ միայն պարենային նշանակություն ունի,այլն կերային: Որպես կեր օգտագործվում է աշնանացան կանաչ զանգվածը, ծղուռր,ժղեղը, խոտը, Հատիկ անո վածից է նան ա

ճա,

Ա

Ց ոոցված պատրաստվում սիլոս: թավոտ վիկի ցանելու դեպքում կաՅան գվաժի, խոտի սիլոսի որակն ավելի լավանում: ուրաաշորան ն

«Հետ

է

նախորղինկատմամբ ճամեմատաբար Հողի բերրիության, կլիմայի Հան ջկոտ բույս, է կարելի օգտագործելկանաչիոտ ուսիլուային անա քիչ շատ շրջանների (ԱբովՍՍՀ-ի Հայկական ալին, Անի, Եղեգնաձոր,Մեղրի, Ղափան, Սիսիան, խոլեմբերյան,Ղուկասյան, Ամասիա ն այլն) այն անջրդի մասսիվնեբում, ուր այլ սիլոռային բույսեր ճնարավոր չէ մշակել: Աշորալի բուսաբանական ու կենսաբանականառանձնաճատկուՑեղը (ՏՇՇՅԱՏԼ.), ըռտ Պ. Մ. ժուկովոկու, կազորոնցից միայն մեկն է (ՏՇԸՅԸ Ը616816 է, ջրոմողոմների թիվր կազմում է՝ 2ո»-14: իա կազմված է մեկ տարատեսակից(4. ՎԱՅՈՑ րը Օ6ՐՈ.), որի Ճասկիառանցքը կոտրվող չէ, ճատիկներըբաց են, կամ մերկ ճասկը ապիտակ է, արտաքին ծաղկային թեփուկ փնջաձն է, խորանում է մինչն 100-ու

քանչյուր

պարունակում մեկ կիլոզրամ կանաչ ղանդվածը

կարոտին: Ի. Ս.

է

մգ

կիլոՊոպովի, աշնանացան աշորայի յուրաքանչյուր վիկ-աշոմիավոր, 0,18 կերային դրամ կանաչ խոտը պարունակում է Ըոտ

վերամշակված 0,22, սիլոսը՝ 0,147, խոտը՝ 0,41, րայի խառնուրդը՝ 1118 կերայինմիաՓղոտը՝ 091, մռեղը՝ 0,39 ն, վերջառլնա,Հատիկը՝ Աո

աշորալից Աշնանացան

ոտացված կանաչ

Սմամա ղանդգվածը, անասուն-

են ճանդիսանումբոլոր տեսակի խոտը ն ճատիկը լավ կեր ն թեփը: Ալյուեն նան ալյուրը օգտագործում ների Ճամար: Բացի այղ, կոնրով կերակրում են խողերին, իակ թեփով՝ խոշոր եղջյուրավոր են ձերի ձմերուկի, կերի դանիներին,Ծղոտը ն մղեղը սիլոսացնում

դդումի, կերի շաղգամի ն

այլ

ճյութալի կերերի Ճետս աշորայի յուրաքանչյուր Աշնանացան 300 գ կանաչ զանդստացված Հեկտարից 5100--5400 կերաէ վածը պարունակում

միավոր:Այն դեւղքում, երբ աշորան՝ ցանումեն վիկի Ճճեւո, յուրաքանչյուր

յին

Հեկտարիցստացված 300 վածը

ց

կանաչ զանգ-

է 6600 պարունակում

միավոր:

կերային

ցանկնրային Աշնանացանաշոլրան է մշակարելի քաշրջանառություններում նան աշկել մաքուր վիճակում, ինչպես նանացանվիկի ճեւո: Աշնանացանաշորան արագ աճելու ունենալու շնորճիվ վաղ Ճատկություն է ապաճովում ւոնոնսությանը դարնանից

լավորակ կանաչ կեքանակությամբ Աճա թե ինչու պովերիամաաչմսուրով: րային պաճպանմաննպատակովԱրամեծ

ինչպես դաշտավայրի, րատյան

Նկ.

8.

Աշորա:

նան

նա-

խալեռնային շրջաններիկոլտնտեսուկանաչկոնկազմակնրոլված թյուններում աշորանՀանդի վելերում աշնանացան սանում

մեկը: է կարնոր կերաբուլաերից

հրաշուսդիմացԱշնանացանաշորան լինելովցրտադիմացկուն աճող, "ողի արագ վաղ գարնանը կուն, աշնանից ուժեղ քփակալվող, ն. ալասշարը Լրիվչափով օղտադգործող խոնավությանսննդանյութերի ու

ու

զանգված աալ"Համար թր Բորա

ԽՆ իորումի 7 ոո (ի, Կ ," Լ շալ»ւ խան

.:

Ռխոոոծ: /50

լ ոջէ, անամմջ

Ցողուն

դունը

էս

5--6միջճանգույցներով,ներքնի միջճանգուլ-

վերինը՝ ավելի բարակ ու երկար. Հասկից ներքնե է, երբեմն մերկ:Լեզվակը հզրանախշէ, երբեմն կոեն, մնծության սովորաբար մերկ, ներկսվաոված է մոմաշերտով: ձասաղկից: Հասկիառանցքը Ճասարակէ, երբեթեփուկը սնպաձն է, նեղ, չէ' չՀասկիկային է ջիստանման սրվածք, որն ավելի ծաղկային թեփուկն ունի ողնուը, ում սմ հրկարությամբ քիստւ է 1--5 են ճասկին, կամ ցրված են: ք ն են, ի ապի: Առէջքների երեք «ատ

կարճ է, աստ,

ցր

մ

ը բարձր

վոտ

թոր

որին Աննթ շիոնոո ա Արար ո Աի կի բ ի աարի խարու կարճ Բար եի,հ րն ք հոաժին Խան րնեչ Սղնուցը իո" Վարսան ունի իԲա: որոնբ չաղկման Հատիկըերար, ծաղիկներից: » ո ր Բագու չ ունի «ակոսիկ, մակերեսը խոր կարավուն զ

/

ի

ի

ի

աղո

քատիկներն դույնի խայաաա րոն տարգետ Դեղին դույն ունեցողները ին Ի" աչավուն, տալիս ավեմ. ցոՀատիկի առղակենմանությո ար» Հ" բենի արտաճալյոված:Տեղական րո1 ամուի տերի ախի : ի ծածկված են

րստ

դեղ

գորշ.

են

Հետ

է

քա

Աշորան

ան

8մ

Ան

ի բը |

Հ Մ, Հիմնա ջակվում կանու

գ է:

քիչ

են

" ուշադրութ նանաաշորան ,

ցանն

պել

,

Գարնամշակվում։ Վերջին տարիներինԱ. Ի. Դերկուլոուրական միամյաների է բազմամյա աշորաներ, որոնք արժանի են լ

շատ

սոր-

է որպես աշնանացան

արարը

ավելի վուղաճաս Հ, քան աջնանացանցո107

րենը: Խաչաձն փոշոտվող է, Փոշոտումը կատարվում է քամու

ցով:

միջո-

է: աշորան ամենացրտադիմացկունն Աշնանացանճացաբույսնրից --85--82Բատ Վ. Գ. Մոսոլովի այն կարող է դիմանալ սմ ձյան շերտի տակ՝նույնիսկ -«Փ90--ՏԵՀ 20--35 իսկ նիքներին, Անճրաժեշտ քանակությամբ խոնավություն լինելու . նամանիքներին: ջերմության պայմաններում, Քարձր դեպքում Ճճատիկըձլում է 1-8" պայմաններումծլում է 4-6 ջերմության (12--15") ն խոնավության

սառհամասաո-

օրում:

կախված է բույցրտադիմացկունությունը Աշնանացան աշորայի : սերի աշնանային կոիվածությունից:Աշնանացանաշորան բարձր չերմության նկատմամբ ավելի դիմացկունէ: 30--35 աշորանճասկակալում օր ճետո Գարնանվերաճն սկսելուց 10--15 օր: 8--12 է, օր Ճետո՝ ծաղկում: Սաղկումը շարունակվում է ճետո Հ--Ց ճատիկը սկսում օր ձնավորվել, Բեղմնավորումից Ճառսնում է կաքնային ճասունացմանփուլին, Հետո 10--15 այն օր հոկ սկսվում է օր ճետո տնում կաթնային փուլից 12--16 է 2--10 օր: որը

մինչնմոմային ճասունացՀասկակալումից ճասունացումը: 35--50 ֆիզիոլոգիական տնում օր: է ճ ասունացուձատիկի փուլը

մոմային ման

մըն ավարտվումէ լրիվ

ճասունացումից 25--80

օր

ետու

բույս Աշնանացան աշորան բավականին հրաշտադիմացկուն

Դեռնես են: Դեղինճատիկ ունեցողձեերն ավելիչորադիմացկուն մեժ

աշ-

չափով

ամիսնե`

անրի ցրտադիմացկունությանը հրաշտադիմացկունությանը: Աշնանից առաջացած արմատային Հզոր ցանցը ունի ճողի խորը ն ավեբարձրընդունակություն յուրացնելու ն

սննդանյութեր շերտերից

լի լավ է օգտագործումֆոսֆորիտներիֆոսֆորաթլթուն: ճամեմատաբար քիչ յ լաԱշնանացան աշորան ճողի նկատմամբ ճանջկոտ է. Այն Հաջողությամբմշակվում է սակավ բերրիություն Ճոնան թթու թույլ աղակալած ունեցող ավազային, ԱԶԱՆ ինչես ու

ղերում:

վաղ

ու

ու խիտ ցանքի,. դերխոնավության ազոտի

է: աշորունւղառկում պայմաններում Աշորան վարակվում է

ղորշ եղջնրացավով,

ու

սմ),

միջավ՝

Գիբրիդնայա 2, կաղզանսկայա,Խարկովսկայա Տ60. Խարկովակայա 194, Սարատովակայա 4, Բեզենչուկսկայա դեղնաճատիկ ն այլն, չայկականՍՍՀ-ում տարածված են տեղական պոպուլյացիաները, որոնք

ծադում դաշտամոլախուտային

առատության

ժանցողունային

ունեն

են

ընկնում խիստ ցրտադիմացկունությամբ, ուժեղ աճով, ն

աչբի

չորադիմացկունությամբ դիմացկուն ցողուններով ն մի շարք ճիվանդությունների նկատմամբ ուժեղ արտաճայտվածդիմացկունությամբ: Թալինի շրջանի անջրդի տեղական դաշտամոլախոտային աշնանացան աշորա սլայմաններում գ/ն: ններիկանաչ զանգվածիբերքատվությունը կազմում է 250--300 Աշորան ցանքաշրջանառության մեջ Աշորայի մշակությունը: շատ զգայուն է նախորդների նկատմամբ: Աշնանացան աշորայի ճմար լավ նախորդներ են ճամարվում ցելերը (սե, ղբաղեցրած),շարաճերկ վաղաճաս կուլտուրաները (կարտոֆիլ, աիլոսային ն ճատիկան միամյա խոտախառնուրդները: Աշորայի «ճամար ընդեղեն նախորդեն ծառայում նան ցելերից ճետո մշակված աշնանացան ցոըննը, գարին, այն մշակվում է նան աջորայից «ետու Վերը նշված նախորդներից«ետո աշորան ինչպես ճատիկի, այնպես էլ կանաչ զանգվածի բարձր կայուն բերք է տալիս այն դեպնան քում, երբ նախորդ «անդիսացող բույսի դաշտում, ինչես աշոէ ագրոտեխնիկական միջոցառումների ողջ րայի դաշտում կիրառվում ու

է"

այն նանից զարգացնելովարմատայինճղոր ճՃամակար ն վաղ ձմեռային գարնանային օգտագործումէ աշնանային, պաշարները, որի շնորճիվ նրա րին ճողում կուտակվածխոնավության նն կախված ուշ աճն ու զարգացումը ճամվեմատաբար ջիչ չափով դարնանայինտեղումներից: է ժամանակին ցանված աշնանացանաշորայի Քփակալումը տեղի է բույնպաստում նույնպնս որը ունենում աշնանային ամիխիաներին,

դով, քարամրիկով ու փոչեմրիկով: Ուժեղ քամիների, երաշտի, անձրնոտյ խոնավ եղանակի ճետկանքով փոշոտումը լրիվ չի կատարվում: Այդ երնույքբ կոչվում է ճատիկամեջընդմեջություն: Չբեղմնավորվա ծաղիկների քանակը անբարենպաստպայմաններում ճասնում է ինչն 25--30 0.-ի: ձատիկամեջընդմեջության դեմ ւզայքարի լավագույն եղանակը ճամարվում է արճեստականլրացուցիչ փոշոտումը: Աշնանացանաշորայի սորտերը: Աշնանացանաշորայի բազմաթիվ սորտեր են չշրջանացված,սակայն դրանք պատկանելով միայն մեկ տարատեսակի(ս. ԽԱԼՔՅԼՇ11 06րՈ.), բուսաբանականառանձնաճատկություններով իրարից ճամեմատաբար քիչ են տարբերվում: Աշոեն ճասկի ձեով րայի սորտերնիրարից տարբերվում (կրիզմայաձն, իլի12 սմ կ ավելի, կաձնե,հրկարավուն-էլիպսաձն), երկարությամբ(երկար՝ 8-.11 սմ, կարճ` մինչե 8 խտությամբ, ճատիկի ձնով ու ն դույնով կենսաբանական, առանձնաճատկություններով Աշորայի առավել տարածված սորտերից են՝ Քելտա, Վոսխոդ 1, վՎյատկա2,

բույսեր )

ու

ճամալիրը:

Ապացուցվածէ, որ օրգանական ճանքային պարարտանյութերը գգալի չափով բարձրացնում են աշորայի Հատիկի ն կանաչ զանգվածի նհ աղրոճողաբնրքատվությունը: Պարարտացման ագրոտեխնիկայի ճամամիութննական դիտաճետազոտական ինստիտուտի գիտության ու

ավյալներով,ղոմաղբի 36 տյր նորման ամենուրեք, բացառությամբ Հարավ-արնելյանմարզերից, աշորայի բերքատվության վրա ճատիկի ավ ազդեցություն է թողել: Հարավ-արնեելյանչոր պալմաններում 19 տ/ն գոմաղբը նույն ազդեցությունն է ունենում, ինչ որ 36 տն դոմաղբի նորման. Թեթքն ավազային ճողերում կանաչ պարարտացումը կալիորձն բարձրացնում է աշորայի բերքատվությունը: ն ՖԱԼ 00-ական կիլոգրամ չանքային պարարտանյութերը 40 մտցնելիս աշորայի ինչես ճատիկի, այնպես էլ կանաչ եորմայով Հանգվածի բերքատվությունը զգալի չափով բարձրացել է. Աշորայի ֆերքատվություննէլ ավելի է բարձրանում, երբ գոմաղբը ն Հանքային պարարտանյութերըմիաժամանակ են օգտագործում: Աշորայի ցանքի ժամանակ 05--1,0 գյնհնորմայով շարքերում մտցրած սուպերֆոռնույննաբարձրացնում է բերքատվությունը: ֆատը Աշնանացանաշորայի ճամար Ճողիմշակումը կախված է նաԱյն դեպքում, երբ աշորայի նախորդը «անդիսանում է խորդներից: ցելադաշտոը,ասլա ցելի վերջին մշակումը կատարում են աշնանացան աշորայի ցանքից 20 օր առաջ: ,

Աշորայի քարամրիկի դեւ

պայքարելու նպատակովանճրաժեշտ է

սերմնանյութը ախտաճանել դրանողանով: Յուրաքանչյուր ցենտներ սնրմնանյութը ախտաճանելուճամար ժախավում է 100 գ գրանողան: կան

դիտումներ այն մասին, որ ազոտով ճարուսո, դերխոնավ ւլայմաններում վաղ ու խիտ ցանքերոսի աշորան մեծ աճ տալու պատճա-չ ռով տղպել կամ ուժեղ չափով պառկել է:

Աշորայի ցանքը ուշացնելիս արմատային ճամակարգը լավ չի զարգանում, իփակալումը լինում է թույլ, բույոր նորմալ չի կոփվում ձմեռում, ճետնանքով լավ

է դրա

ԲԱՑԱ է,

չի

որ

հր աարրիկ աան

աճը

շարունակում

աճը յ ըր«4 բյո լ մ շի,էջ աշնանի բավ զարգանա, 77"է։ ո «Մ«2ախ ուժեղ աոա կոփվի,անճրաժեշտ է ոմ րօդիր 7,ությունը Բիր լինելու ժամկետից մոտավորա2 մոզկ է մ

չր

ու

ճետո

դադա-

ունե-

առա

լ

ոլոո

.

:

ցորենի Ճասմեաշորան աշնանացան Հայտնիէ, որ աշնանացան մատությամբ սաղրը է (4--5 սմ) ցանվում: Այդ խորության վրա խոչ է վճռական նշանակություն ունի: Հայտնի եավությանկուտակումը

նան, որ աշնանացան աշորան սաղր ցանելու ճնտնանքով նրա թփակալման ճանգույցը կազմակերպվում է Հողի մակերեսին շատ մոտ, սյդ պատճառով էլ ճողի կնստումից ավելի շատ է տուժում, քան աշանցորենը:նկատի ունենալով վերը նշված ճանդամանքը, նանացան «րաժեշտ է նախորդ կուլտուրայի բերքաճավաբից անմիջապես ետո կատարելճողի խոր վարը ն իսկույն փոցխել ու տափանել օղավոր աշնանացան աշորայի սափաններով, նթե Հողի խոր վարից ետո կանքը ուշ է կատարվոմի, նպատակաճարմարէ անքից առաջ ցանքի խորությամբ կատարել նախացանքային կուլտիվացիա: նույն տարվա ընթացքում ճավաքած աշնանացանաշորայիՀԱԱՀ պատճառով էլ Ճյուսիսային աիկը ցածր ծլունակություն ունի այդ սերմի ամար օգտագործում են նախորդ տարվա պայմաներում ստացած բերքը: Այն դեպքում, երբ ճարկադրվածեն որոլնս սերմացու օգտագործել թարմ ճատիկը, ապա ճատիկի ֆիզիոլոգիական «ասու նայումբ արագացնելու նպատակով անճրաժեշտ է արնոտ օրերին սմ շերտով ն ամեն 9--2 օր մի օր տնողությամբ ճատիկը փռել 5--Շ ֆանի անդամ խառնել: Հատիկի որակական ճատկանիշները բարձհացնելու նպատակով անճրաժեշտ է տեսակավորիչ մեքենաների միջոցով սերմացուի ճամար ընտրել խոշոր ն ճավասար կշիռ ու մեժուունեցող ճատիկները:

րորդ

օր

9.-

ջեր

առաչ:

շրջաններում ցանքը պետք (եռնային կեսին, իսկ ցածրադիր շրջաններում

չ

կատարել օգոստոսի երկ-

Համեմատաբար ուշ:

Աշնանացանաշորայի վրա յուրաքանչյուր ցանվող ծլուչեկտարի նակ ճատիկների քանակը կախված է ճողային ու կլիմայական պայն Հավասարէ մաններից շուրջ4-27 միլիոնի, որ առնելով, Հաշվի

աշորայի սերմացուի1000 ճատիկի կշիոր բոլոր դեպքերումցածր է ցորենի սերմացուի նույնքան ճատիկի կշռից, Ճետնապես, աշորայի ցանքի կշռային նորման ես բոլոր դեպքերում պածր է վերցվում: Այսպես, օրինակ,յուրաքանչյուր վրա 5-ական միլիոն ծլունակ աճեկտարի տիկ ցանելու դեպքում, աշորայի 1000 ճատիկի կշոից ելնելով (30 գ), ցանքի կշոթյին նորման կկազմի 150 կգյճ, իսկ ցորենինը (1000 Հատիկի կշիոր 40 գ է)' 200 կգ/ճ,

-

`

յուն

կանաչ ղանգված ստանալու նպատակով ա շնանացան աշորայի ցանքի նորման առվորաբար15--18 00-ով ավելի պետք է վերցնել

եթե ճատիկ Օրինակ, ստանալունպատակով Հեկտարի յուրաքանչյուր վրա ցանվում է 180-190 կգ, ապա կանաչ զանգված ստանալու Ճամարւվեւոքէ ցանել200--220 կգ: Այն դեպքերում, երբ աշնանացանաշորան պանվում է վիկի ճետ

խառը,ապա պետք է վերցնել 190--150 69--20 աշորա, կգ կգ վիկ: Լ Թալինի Աբովյանիշրջանների անջրդիպայմաններում աշնանացան աշորայի կանաչ զանգվածիառավել բարձր բերք (300 ց/ն) ստացվում է, երբ ցանքը կատարվում է օգոստուի Ա 90 ք90 վերջին ճնդօրյակում Ի 40 կգ նորմայով պ արարտացված դաշոերում, ուր ցանքի նորման է ճեկտարին6,5 միլիոն ծլունակ կազմում ճատիխկ:

Աշնանացանաշորան ցանում են սովորական շարքնրով՝նեղաչ շար կ խաչաձն եղանակով: Աշորանչատ զգայուն է ցանքի խորության նկատմամբ: Աշորայի ճատիկըցորենի Համեմատությամբցանվում է ավելի սաղը՝ 4--5 սմ

խորությամբ:

30 կգ Աշնանացանաշորան վաղ գարնանը պետք է ճեկտարին ԱՎ նորմայով սնուցել, փոցխել նկ քաղճանել: ինչպես սնուցումը, այնպետ էլ փոցխումը պետք է կատարել սեղմ ժամկետումյ, դաշտ դուրս դա լու առաջին իսկ Հնարավորությանդեպքում: աշորայի ճատիկի բերքաճավաքը պետք է կատարել Աշնանացան մոմային ճասունացման փուլի վերջում: կանաչ զանգվածի բերքը բարփուլում ճնձված ձրր է լինում լրիվ ծաղկման փուլում, սակայն այդ կանաչ զանգվածը ճամեմատաբար քիչ սննդանյութեր է պարունակում: Սննդանյութերովճարուստ ն մեծ քանակությամբ կանաչ ղանգվաժ ստանալու ճամար բերքաճավաքը պետք է կատարել Ճասկակալփուլում: փան

ԳԱՐԻ մեժ է Գարին մշակվում է տարբեր նպատակներով: ՁՋափաղանը շրջաններում այի նրա կերային նշանակությունը:Հարավային չոր Հաջողությամբ փոխարինում է վարսակին։ Որպես կերաբույս օգտաթեփը, ծղոտը, մղեղը» ինչպես նան գործվում է ճատիկը, ալյուրը, վիկ-գարու խառնուրդը կանաչ ն չոր վիճակում: կաթնամփուայինճառուօդտագործվում է նացման շրջանում ճնեձվածդարու կանաչ զանգվածն խտացրած կեր հ սենաժ ստանալու ճամարո Ռրպես կեր օգտագործվում են նան գարնչրի փուկները։ Շատ հ. Ս. Պոպովի, գարու լուրաբանչյուր կիլոգրամ Ճատիկը պարունակումէ 1,28 կերային միավոր, վիկ-գարու խառնուրդի խոտը՝ 0,55, վիկ-գարու խառնուրդի ղոտը՝ 0,36,. գարու մղեղը՝ 0,35, ալյուրը՝ 119, մաղված թեիր' 0,720 կերային միավոր: Շատ երկրներում որպես օգտագործում «ացաբուլս են. գարին. բժռր ր իլ գ գոր փաբույ ձավար ստանալու ճամար: Այս նպատակովճատկապեսօգտագործվում են մերկ գարիները: Տիբեթում գարին ճանդիսանում է ճիմնական ՃճաՉինաստանում, Հնդկաստանում, Ճապոնիայում, ինչպես նահ ցաբույս: ՍովետականՄբությանՀեռավոր Ճյուսբսային ն բարձր լեռնային շրրջանննրում նույնպես այն օգտագործվում է որպես պարեն: Սակայիր գարուց պայռրաստված ճացը սոսնձանյութի ոչ բարձր որակի պատճառով լինում է կոշտ | թույլ ծակոտկննությամբ: Շատ վայրերում այդ 00 ցոբացը վերացնելու ճամար ղարու ալյուրին խառնում են 20--30 բենի կամ աշորայի ալյուր:

թաարտադրության

1)2

Գարու ճատիկից պատրաստում են գարեջուր, սուրճ, իսկ նրոր գեղագործության, «ացաթխման,. ածիկի «յլութը օղզտագործվում է տեքստիլ ն ճրուշակեղենի արտադրության մեջ: սպիրտաթորման, Ա. Գարին Հնագույն կուլտուրաներից մեկն է, Բատ Ա. 0րլովի տարի թվականությունից 4000--5000 եդիպտոսումայն մշակվելէմեր տարի առաջ, Ասորեստանում՝

24000--3100 Հին Բաբելոնում՝ ասուսջ»

տարի

առաջ,

Հնդկաստանում

նհ

Ջինաստանու՝

տարի

առաջ:

Շենգավիթի պեղումների ժամանակ ճայտնաբերվել են (Մ. Գ. Թուունեն մեր թվ»-

ճատիկներ, որոնք մանյան) բազմաշարք ձեի գարու կանությունիցառաջ 3000 տարվա վաղեմություն:

Բստ Մ. Պ. ժուկովսկու ամբողջ աշխարճում մշակվում է 65,1 միլիոն ճեկտար գարի: Սովետական Միությունում ճացաբույսերի շարքում դարին, ըստ 1924 թվականի տվյալների, գրավում էր երկրորգ տեղը (ցորենից Հետո), զբաղեցնելով 31,1 միլիոն ճեկտար ցանքատարածություն,որից 1,5 միլիոն Ճճեկտարըաշնանացանէ: եվրոպականերկրներում գարին մշակվում է ճիմնականում զաքանակությամբ րեջուր պատրաստելու նպատակով: Դանիայում մեծ բեկոնալին խողի միս արտադրելու շնորճիվ գարին առավելապես կերային նշանակություն ունի:

Սովետական Միությունում գարին մշակվում է ճլուսիսային սաճմաններից ակսած մինչն ամենաճարավայինսաճմանները: Այն ճաջողությամբ մշակվում է նան բարձր լեռնային (3000 մ) պայմաններում: Գարու ընդճանուր ցանքատարածությանկնսից ավելին կենտրոնացված է Ուկրաինայում,Հյուսիսային Կտիկասումն Ռոստովի մարղում։ Մեժ տարածություններէ զբաղեցնում նան Միջին Ասիայում, Անդրկովկա«ում, Սվերդլովի ն ելյաբինակի մարզերում, ձատվիայում, միտվաԲելոռուսիայում, Արխանգելոկիմարզում ն կարելական ԱՍՍՀ-

յում, ում,

ճեկտալր' Հայկական ՍԱՀ-ում գարի մշակվում է շուրջ 65 Ճճաղզար տարածության վրա, որից 8 Հաղար ճեկտարը աշնանացան է: Չարնանացան գարու մշակությամբ զբաղվում են մեր Ճանրապետության բոլոր գյուլատնտնսական գոտիներում՝ սկսած ցածրադիր շրջաններից մինչն ամենաբարձր լեռնային շրջանները Աշնանացանգարին մշակվում է Արարատյանճարթքավայրում,Գորիսի, Սիսիանի, Ղափանի,

շրջանների Մեղրու,նոյնմբերյանի, Թումանյանի, Շամշադինի, հջնանի

ցածրադիրվայրերում:

կան

Ճիմնականում մշակվում է դարնանաՍովետականՄիությունում դարի Աշնանացանդարումշակությունը կենտրոնացվածէ մի113:

ձ

Բռւաբուծություն

ջինասիական անդրկովկասյան ճանրապետություններում, Հյուսիսային կովկասում, Հարավային Ուկրաինայում ն Մոլդավիայում: Գարու բուսաբանական ն կենսաբանական առանձնաճատկությունները: Գարու ցեղը (16:46սռ Լ.) կազմված է վայրի բազմաթի է նան որոնցից վեցը արածի դիլյան)։ Գարու բոլոր կովտուրական ձների ճասկի առանցքի յուրափանչյուր նլուստի վրա նստած են երեք միաժաղիկ Հասկիկներ, Այդ պտղաբեՃասկիկներըոչ բոլոր դեպքերում են հորմալ զարգանում րում: Մի չարք ձների մուռ ճասկի առանցքի եհլոււտի վրա նստած հրեք Հասկիկներն էլ նորմալ զարգանում ու ճատիկներ են առաջացմուտ Ազարգանում Ֆում, միայն մեկը՝ Հատիկ է կազմում / ձների ր կենտրոնականՀասկիկը։ Գարու որոշ ձների մոտ զարգանում են մեկից-երեք Հասկիկներ։ Հիմք ընդունելով այդ Հատկանիչը, ԷԼ0146ստ հրեք եսակի՝ 1. Լ. ԿԱու

տեսակներից,

ՀՄՍ2-ում (Պ-ւ. գան ու

այլ

ու

ցեղի կուլտուրական ձները բաժանում

3.

ԷԼ

Լ.

(բազմաշարգարի),

1ոլօոտօմստ

2.

Է.

են

ձլտեշհօո

Լ.

գարի): Օոծէօո. (միջանկյալ

(նրկշար գարի),

Բազմաչարգարիների Ճասկը երկարավուն է, խիտ, կտրվածքը կազմում է քառանկյուն կամ վեցանկյուն, Հասկի առանցքի յուրաքանչյուր ելուստի վրա նստած հրեք ճասկիկներն էլ ղարդանում ն ատիկ են կազմում Այս տեսակի սաճմաններում զգարիներըլինում հն ն անկանոն վեցշարքանի կամ կանոնավոր վեցշարքանի չորսկողանի ձնձրով: Բաղզմաշար գարու թրոժողոմների թիվը կազմում է՝ 23-24: Պանոնավորվեցչշարքանի գարիների (հշօճճտեշհստԼ.) Հասկը` չափազանց խիտ էյ այդ պատճառով բոլոր երեք 4ասկիկներն կլ ամրացված են առանցքիմեկ մասնիկին ն առաջացնում են ճիշո ուղղաճայաց շարքեր, որտեղ ճասկիկներնիրար վրա են դասավորված: Հեճասկի կողմից առաջանում են ճասկիկների լուրաքանչյուր տնապես Հասկի վրա այդ չարքերի թիվը մեց րա ընդլայնական կտրվածքը ճիշտ վեցանկյան ձն ունի Անկանոն վեցշարքանի կամ չորսկողանի դգարիների (16էՅՏէլհստ ԽՕ6րՈ.)«ասկը ցանցառ է, այսինքն՝ ճասկի առանցքի մասնիկները հրկար ենյ ունեն միջճասկիկայինմենծ լուսածերպեր: մասնիկի վրա միջին Հասկիկները սեզՄ ըված, կպած առանցքին ն Հասկի յուրաքանչյուր կողի վրա ջացնում են մեկական ուղղաճայաց շարք: Հասկի առանցքի երկու կողմների կողային Հասկիկները շարքերից թեքվելով, իրարից անցնում ն սսոաջացնում են կրկնակի շարքեր, որի ճետնանքով ճասկի վրա ստացվում են երկու լայն ն երկու նեղ կողեր: Հասկի ընդլայնական կտրվաժ-։ քառանկյան տեսք ունիճ Այսպիսով, բազմաշար գարիների բաժանումը ըստ կանոնավոր ն

շորեր: Իա ղարայաց

,

'

հաանքքի Բրաթայուր

առա-

Քը

ու

անկանոն վեցշարքանի ձների, կապված է ճասկի խտության աստիԱյդ պատճառով գարու նորագույնկարգաբանուփյան ճանի ճետ մեջ: բաղզմաշարգարիները դիտվում են որոլնս մեկ տեսակ, որը կազմված

աթոն ա աար ար Էիր գարիները ցքի որառ ՄՐ . Արի ռոմի ոշոր Հաս կողային վրա ունեն Հասկիկնր, է լորիորի ո ձրիան 5590,/,// ափով 8 «ոին ար Հարի2 4 պաճպանվել "ղայի ոն նղճան դրա

ն

ա

-

Արքրական կլուստի անլուր կիկներըանպտուղ ն Լ լ որ ր ձների կողային չարք ։ են միայն ճասկիկային թեփուկները: ոչ կիկներըթույլ չափով են ատրոֆիայի ենթարկվել, ն բավականին լավ զարգացած այլն թեփուկները, Հասկիկային յո երբեմն թեփուկները, նույնիսկկ աոէջքրբ թեփուկ

ՐՔ ժաղմայի ԼՐ» արտաք ն

ն

ներքին

ծ

ն

"մ

2ե-

յը բանի տնանքով, կողայի ր ա ագի ր» կողմու չեն կազմում, առանցքի տատիկ չոր աաաո մեկական . զարգացած Ճասկիկների բ, ոողգայայոց կան (րա Հոգու արքն, արատ Խիո: Գո այոզիսի որ

եշրը/

Ժ.

ո

լ

լ

յուրաքա

ն

շարք

է քրկչար: Երկչարգարիների քրոմովոմների թիմըվազ Միջանկյալ գարիները ճասկի առանցքի յուրաքանչյուր ելուստում ունեն մեկից մինչն երեք զարգացած 2Հասկիկ։ Յուրաքանչյուր ելուսու տում գտնվող երեքական Հասկիկների սաշմաններում զարգացած զարգացած Հասկիկների Հարաբերությունըփոփոխվում է ոչ միայն այլե միննույն ճասկի նույն բույսի տարբեր Հասկերի սաճմանում, տարբեր ելուստներում: Այս ենքատեսակը Սովետական Միությունում բիչ է մշակվում: երկշար գարիների ճատիկները շնորճիվ այն բանի, որ «ասկի մեառանցքի ելուստում բավականինազատ են զարդացել, ըստ ծության ու ձնի ավելի ճավասարեն ն սիմետրիկ: զարիների Հատիկներն աչքի են ընկնում իրենց անԲաղզմաշար չավասարությամբ։ Այն ճատիկը, որն առաջացել է ճասկի առանցքի լուրաքանչյուր ելուստի մեջտեղի Հասկիկում, ավելի խոշոր է ն սիմետրիկ: Ցուրաքանչյուր ելուստի կողային ճասկիկներում առաջացած Համեմատաբար մանր են ն ոչ սիմետրիկ, նրանց «իմքի Դատիկները մասը փոս է ընկած: Բազմաշարգարիների սիմետրիկ ն ոչ սիմետրիկ Հատիկներիքանակը Ճճարաբերումէ այնպես, ինչպես 1:24: Տարբեր ձեի գարիների ճատիկների վերը նկարագրած Հատկան երկենշների միջոցով կարելի է ս։լաչեստում տարբերել բաղմաշար Ճաշար գարիների ճատիկները։ Եթե սերմացուի նմուշի մեջ բոլոր տիկներըըստ մեծության նկ ձնի ճամաճավասար են ն սիմետրիկ, նշանակումէ երկշար գարի է: եքն անրմացու, նմուշի մեջ սիմնտրիկ Հատիկները կազմում են

իեն

Ա"ի,

115.

«Մինչե40 00, նշանակում է բաղզմաշարդարի է, իսկ եթե սիմետրիկ 40 00-ից ավելին են, Ճատիկները նշանակում է այդ սերմ-պարտիան ճանդիսանումէ բազմաշար ն երկշար գարիների խառնուրդ: արու տարատեսակները բնորոշվում են ճետնյլալճւստկանիշնեփով՝ ճատիկի քաղանթավորությամբ,մերկությամբ, «ասկի լխտուՍրան աստիճանով, գույնով ն Քիստերի բնույթով (Քիստերը Ճարթ27

Աղյուսակ9 Գարու հիմնական տարատեսակները(ըստ

Հատիկը

Թ Եար

ա:

ն

"

Ի, Վ.

Յակուշկինի) ա

ոո ։

չձառկը

Փխրուն

Է

զ թ

Կ

-. Հ

Հ

՞

բ

բազմաշար 8/9

Զ.

.

Հ

ունեն

եռա-

ճա բլթակ 2ավելվածքներ

դեղին

2|

ձլՅոստ

Ք|

բ

թ

-

պ

Հ

ե

բ

Ձ

--

Թ օ

ք

|

ջ

ՏՅ

ՏՎ" բ

Էի Բ

Յ

.Ջ

Տ

Ճ

|5

||

Յո

|շ

Է: 2 |

|

Ց

|2|55

հո-

բլթակ ճավելվածքներ

Ց

Ճ. Ք

ունեն

Է

ե

քիատերի Փիստեր փոխարեն

ողոցաձն

Է,

Բ

թ

Հ

։

ԷԹո16ւ-

Բ

Տ|Ջ

փոխարեն

փխրուն

`ԼՏ:

ս

քիստերի

աեսակները |

երկշար

Լ

դեղին

քիստերը

Հ

ԱԱԽոռլսոՒ

|5

-

1|Ք|ր

Գարիներկար օրվա բույս է, այդ պատճառով էլ լուվսային: պայմաններումնրա լուսային ստադիանավելի արադ է ընքանում: ցորենի ն վարսակի Համեմատությամբ գարինավեԳարնանացան լի չորադիմացկունԷ. նա չափազանցխնայողաբար է ծախսում խոնավությունը Տրանապիրացիոն դործակիցն, ըստ Հարավ-արնելյանգյուեկ.

9.

արու Հասկը.

3--հրկշարքանի, րարյանի,

1--կանոնավոր վեցշարքանի,

ԱՆ բլ --

ա

ակ'

ունեն աղոցաձն ատամիկներ միայն ծայրերում, ամբողջ երկարությամբաղոցաձն են, Քիստերի փեռխարենունեն հոաբլրակ ճավելվածք-

ներ):

Աճման պայմաններում:

ծլում է 1--35 չնրժության Գարին ջին փովերում տերնների ծայրերը տուժում

նամանիքներից:

շարբում Հացարույսերի

են

քեքն (-4

դարին ամենավաղաճասնէչ

--Ֆօ)

սաո-.

վեգնտացիոն

շրջանը տնում է 80--110 օր, որի չնորճչիվ այն Հնարավոր է ն բարձր Ճեռավոր Հյուսիսային լեռնային պայմաններում:

առա-

մշակել

է 408, իսկ ըստ ղատնտեսականինստիտուտի տվյալների, ճաավասար Բեղենչուկիփորձնական կալանի՝ 382. Գարին ավելի դիմացկուն է բարձր ջերմաստիճանինկատմամբ: Վ. Ռ. Զալենակուուսումնասիրությամբ 38--406 ջերմության պալմաններում դարու ներձանցքային ապարատի նորմալ ֆունկցիան խանդարվում է 20--35, իսկ գարնաժամ Հետու նացան ցորհնինը՝ 10--12 Գարին միաժամանակ տոթաէ, որի շնորճիվ ճարավային չոր ղայմաններումավելի դիմացկուն լավ բերջ է տալիս, քան գարնանացանցորենը ն վարսակը: ծլելիս առաջացնում է 5-8 սաղմնայինարմաԳարուՃատիկը տիկներ, Արմատային Համակարգը Ճամեմատաբար թույլ է զարդացած. Արժատների՝սննդանյութեր յուրացնելու ընդունակությունըցածոր է: Գարին ավելի ուժեղ է թիակալվում, քան գարնանացանցորենի ե վարսակը: Թփակալումըսկսվում է ծլելուց մոտավորապես 18--80

օր

ճետո:

.է 4--Տ-ի: ճաճախ Թաիակալությունը ճասնում

Միթ Արգ -րակալութ Համեմատաբար Աճման փուլերը ՔՆ

ալությա

Բազ

Է

որրՊ`ողճանուր

-

անցնելու ճետնանքով գո րու մեջ սննդանյութերիմուտքը կատարվում է սեղմ ժամկետում, ե դա է պատճառր, որ դարին ճողի բերրիության նկատմամբ ավելի պա Ճճանջկոտէ: Առանձնապեսսննդանյութերի մեծ պաճանջ է զգում վեդետացիայի առաջին շրջանում, երբ արմատային «ճամակարդը դեռ արագ

|

մ

,

-

-

թույլ է զարգացած:

թփակալման փուլում, Յակուշկինի,

խոսքով ծլումից օր անց, գարին ծախսում է ամբողջ վեգետացիոն շրջանում պաճանջվողֆոսֆորի 40, կալիումի 74 «0-ը, մինչդեռ այդ ժամանակ կուտակած է լինում ամբողջ օրգանական զանգվածի միայն 19,0 0-ը: Այստեղից պարղ երնում է, որ գարու նորմալ աճման, քիակալման, բարձր բերքի ճամար անճրաժեշտ է վեղետացիայի սկրզբէստ հ. Վ. 20--21

այլ

նական շրջանում նրան աղպաճովելպաճանջվող քանակությամբ ճեշտ վուրացվող սննդանյութերով: Գարինբարձր բերք է տալիս կապակցված, ավազակավային,սնրնինչպես նան դանյութերով Ճարուստ Ճողերում: Ավազային շատ

քքու ճողերում գարինչի

աա

աճում:

Գարինինքնավոշոտվող է, նրա ծաղկումը, ինչպես նան բեղմնավորումը Հաճախ տեղի է ունենում, երբ ճասկը դեռնա գտնվում է տե-

րնաբնում: Գ արու

ն 4 ճատիկըպարունակում

եր՝ 14,0 է. ապիտակուցային նյուժեր՝ անազոտ էքստրակտային նյութեր՝ 646, ճար.

քաղանթանյութեր՝ 5,5, պեր՝ 8,1, մոխիր՝ 3,8 ն ջուր' 13,0 Կը. Հատիկի քիմիական կազմի խիստ փուխոխվումէ: Խոնավ շրջաններում կուտակում է ավելի շատ օսլա, մինչդեռ ճարավի չոր պայմաններու: 4ամեմատաբար ավելի շատ սպիտակուցային նյութեր Սպիտակուցայիննյութերի քանակը կախված է նան միջավայրի փոփոխվող պայմաններից: 0Սրդանական նյութերով Ճարուստ ճողերում աճեցրած գարու ճատիկի մեջ ավելի սպիտակուցներ են կուտակվում: Ուշ ցանքերում սպիտակուցնեշատ րի քանակն ավելանում է: Բարձր ջերմաստիճանըբարձրացնում է սպիստռակուցներիտոկոսը: Լեռնային բարձունքներում սպիտակուցների ջրովի քանակը պակասում է: Աշնանացանգարիները, ինչպես նան ալայմաններում մշակվող գարին պարունակում են ավելի քիչ քանակուՔյամբ սպիտակուցներ: Գարուճատիկը բերքաճավաքիըանմիջապես ճետո ճաճախ ունենում է ցածր ծլունակություն Հետագայում, պաճպանմանընքացքում |

արագ բարձրանում ծլունակությունը

Այդ

պատճառով էլ գարեջրի ճամար դարու թարմ ճատիկները չեն օգտագործվում: Առաջներումկարծում քին, որ գարքջրի արտադրության այն նե Ծր են մեժ նակուիո ի են քանակու նի ն,ք ։վարունակու նակում : ածխաջրեր քիչ քանակությամբ սոլիտակուցներ։ Այժմ ապաթյամբ ծ է, ն ն4 ննե բի վրա ազգում մ է է:

ճամա

ոի Պարի

,

Տր ՆՆԱԱ ո

Հ

արլ

Ց

հի

արա արուն Ք

Ո ւսումնասիրությունները

, մոա են ցույց

,

տվել, որ գարեջուր պատրաստելու ճամար առավել պիտանի գարու այն սորտերը, որոնց սւպիտակուցները պարունակում են ծծումբ: Այդպիսի սպիտակուցները (ռլոբուլին ն պրոլումին) ունենալով ծանր մոլեկուլային կշիռ, գրերն ամբողջությամբ մնում են գարեջրի կոտորիկի (ոքօճուո) մեջ ն որեէ բացառական ավզդեցությունչեն թողնում գարեջրի որակի վրա: Գարու Հատիկի մեջ այդպիսի սպիտակուցներիառկայությունը, «ատկապես լիիվ ճասունացման փուլում) անկախ սպիտակուցների քանակից տացածր տոկոսը բացասաբար լիս է մզվածքի բարձր ել: Սպիտակուցների ն է ազդում ճամի վրա: փրփրանքի գարեջրի է ավդում նան ոչ սպիտակուորակի վրա բացասաբար Գարեջրի ն ալբումինային ազոտը: Այդպիաիազոտի քանակը «ատիկի ցային են

ճասունացմանը'զուղինքացպակասում է: Գարեջրիճամար նախատեսվածգարու ճատիկներըպետք է լինեն խոշոր (1000 Հատիկի կշիոր 40--45 գ)չ ճավասար մեծությամբ, բարակ քաղանթով (8--10 գե), բաց գույնի: Գարու տարբեր ձները իրարից տարբերվում են ոչ միայն մորֆոտնտեսական առանձնաճատկուլոգիական, այլն կենսաբանական ու

Իո րա կուցներով ա

քի

ր գարիները

որոթր Մ

: վաղաճաս, ապիտաունյամբ խիստ խայտաբղետ:

են,

Պատիկի Այս գարիներըտիպիկ կերային են: երկշար գարիներն ունեն խոշոր Հատիկներ, միատարը են, պարու նակում եկ ճամեմատաբար մեծ քանակությամբ ածխաջրեր ն դրանց: ծլման էներգիան բավականին բարձր է։ երկշար գարիներն 4իմնականում օգտագործում են գարեջրի,իսկ մերկ դարիները՝ձավար ստանալու ճամար: կանոնավորվնցշարքանի գարիների ճատիկները Համեմատաբար են մեծ մանը են, անճավասար մեծությամբ, սլարունակում քանակուԹյամբ սպիտակուցներ, ինչպես նան զանազան ֆերմենտներ: Մանը ո ավե լինելու ավելիչա տ ծիլեր Բո 4 պատճառով4 «ճատիկի իի մեկԱ մ միավորկչոից իւոր են տնսակն օզմոագործվում է ստացվում, դրա ճամար էլ դարու այս ն սպիրտաթորման ածիկ ստանալու Համար: Հարուստ,

բայց

ո

119'

ՀայկականԱՍՀ-ում մշակվում են դարու ճետնյալ սորտերը Նախիջնանդանի ("ճ. քճ1լմս Տօ). ստացվել է Ադրբեջանիպետական սնլեկցիոն կայանուվ՝ անճատական ընտրության մեթոդով: Հոայս-

կը չորսկողանի, անկանոն վեցշարքանի է, փխրուն, քիստավոր, դեդինչ-դարմանադույն քիստերը դասավորվածեն ճասկին զուղաճեո ն սղոպաձն են: Հատիկը դեղին է, էլիպսաձնյ, 1000 Հատիկի կշիոր 362--41 Գ չ. թելիուկավորությունը բարձր է (12,510): Ցողունը միջակ բարձ-

բության է, Ճանզույցները՝ մոնզգաականջիկները՝ մանուշակագույն, ղաձն, բավականին խոշոր, սպիտակ: Ցողունը ն ճասկը միջակ չափով ծածկված են մոմաշհրտով: Մրջաուշաճասէ, մշակում են որպես աշնանացան։ Չորադիմացկունությունը միջակ է: Պառկելու ճակում ունք են Հատիկներըթույլ չափով քափվում: Ցողունային ե դեղին ժանգով, է Կփոշեմրիկով վարակվում է միջակից ցածր: Քարամրիկից տուժում միջակ: Բերքատուսորտ էւ Նոյեմբերյանի պետական սորտափորձարկման դաշտում 4եկտարի միջին բերքը կազմել է 28,0 գ: Շրջանացված Վ հջնանի, Թումանյանի, նոյեմբերյանի,. Աշտարակի ն մշակվելու եղեգնաձորի շրջաններում

Շամշադինի,

ճամար:

Կետզոբասբետա. ներմուծվել է Հունցարիայից, բազմացվել է սմ հրկարուկուբանի փորձակայանում: Հասկը երկշարբանի է, ճ--՝ թյամբ: Հասկիկայինթեփուկներընեղ են, գծային, նշտարաձեւ:Քիստերը երկար են, աղոցաձն, Ծղոտը դեղին գույնի է: Հատիկըմիջակ մեծության է, 1000 Ճատիկիկշիոր 44--48 Գ է: նոյեմբերյանիպայմաններում բերքը կազմում է 30,8 ց/ն, առանձին տարիներին՝ 58,8 ց/ն (1921 թ.), Համեմատաբար դիմացկուն է պառկելու նկատմամբ: Ձմեմիջակ է կամ միջակից բարձր: նախիջնանդանիի տադիմացկունությունը Համեմատությամբթույլ է վարակվում ճերմենտոսպորիողոմից:Շրրջանացված է նոլեմբերյանում, հչեանում, Շամշադինում, Թումանյանում որպես աշնանացանմշակելու ճամար: :

պալիդում.տեղական աշնանացան պոպուլյացիա է, : Տեղական որի մեջ գերիշխում է քթմլմստ տարատեսակը, չասկը չորսկողանի ձ, անկանոն վեցշարքանի, սպիտակ մոխրագույն երանգով: Քիստերը Փասկիցերկար են ն սղոցաձեւ Հատիկըսպիտակ-կապտավուն է, Համեմատաբար խոշոր: 1000 ճատիկի կշիոր 42--45 գ էւ Ցողունը եր`

վար է, խոնավ տարիներինպառկող: Ձմեռադիմացկունությունը նախիճետ ճամեմատած է, «ինդ ջնանդանիսորտի բարձր է: Բերքատու տարվա միջին բերքը նոյեմբերյան շրջյանում կազմել է 30,2 գն, Գո-

բիսում՝ 29,6 գ/հ: Շրչանացվածէ Արարատյան Փորիսի,Ղափանի, Ճճարթավայրում, Սրոիանիշրջաններում: նուտանս. տեղական բարելավված գարնանացան պոՏեղական

պովյացիա է, որի մեջ գերիշխում է ուէճոտ տարատեսակը: Հասկը Քիստերը կոպիտ են, երկշարքանիէ, փխրուն, դեղին-դարմանագույն: են: քաղանքապատ է, չատիկը չեն, սղոցաձն Հասկից շատ երկար խոշոր, սպիտակ, դեղնավուն գույնի: Ցողունը ցածր էւ Միջավաղա«ա1000 Հաս է, չորադիմացկուն: Փոչեժրիկով թույլ է վարակվում 11-քանակը տիկը կշռում է 40--583 գ» Հատիկներում սպիտակուցների 9--11 է: պոպուլյացիա կ. Բերքատու 140 է, թեփիինը են Տեղական նուտանս ե նուտանս 115 սորտերը շրջանացված ՍՍՀ բոլոր գոտիների կոլտնտեսություններում (բացիՃլուՀայկական

գոտուց): սիս-արնելյան

Գարու մշակությունը: արնանացան դարին բարձր բերք է լիս կարտոֆիլից, շաքարի ն կերի ճակնդեղից, ծրախոտից, ընդեղեն բույսերից, եգիպտացորենից,արնածաղկից,միամյա խոտաբույսծրից, դելից «նտո մշակված աշնաձացանից,ինչպես նան բազմամյա խոցորետաբույսերից Հետո մշակված աշնանացան կամ գարնանացան ե նից «ետու Գարին որպես չպաոկող, Համեմատաբար կարճ ցողուններ տա-

պայշրջան ունեցող բույս, մեր 2շանրապետության կարճ վեգետացիոն է լաճանդիսանում մաններում բազմամյա խոտաբույսերի ճամար վագույն ծածկոցայինբույս: Պարարտացումըզզալի ազդեցություն է թողնում գարու ճատիվի բաղադրության, ճատկապես սպիտակուցայիննյութերի քանակի փոփոխության վրա, փոխելով նրա տեսնիկական որակլբ Աճա թե ինչու պարարտացմանգործը կազմակերպելիս ճաշվի պետք է առնել գարու սպիրտաթորման ճամար մշակմշակման ուղղությունը: Գարեջրի նորմանեվող զարին պետք է պարարտացնել ազոտի սաշմանհավփակ ու

րով:

Կկալինինոլի շրջանում Գ, Շ. Ասլանյանի փորձերը ցույց տվել, որ գարու պարարտացման ամենալավ ւտարբերակը ճանդիսանում է ճեկտարին Ի/20 2960 70 կգ. այս դեպքում 98,1 է ցք կազմում ճավելումը ձատիկիբերքի (ոտուդիչը՝10,9 գ/ն), մեր 73,6 0, Հրազդանի հսկ ծղոտինը՝ շրջանիանջրդի պայմաններում նուտանս պոպուլյացիայի տեղական փորձերից պարզվել է, որ գարու Ք60 160 կգ/ն Պատիկիբերքի «ավելումը պարարտացման Ւ60 Գ. Շ. Ասլան12,1 22,1 է ն տարբերակում կազմում (օտուդգիչը՝ ց/ն)։ յանի փորձերից մեկում Ախուրյանի շրջանի պայմաններում շաքարի ձակնդեղին տրված պարարտանյութերի Հետաղդեցությունըն գարու ն, րատ որում զգալի չափով բարձԻնրքի վրա կազմել է 12,0--40,4 նան ճատիկի կշիխոր:Մարտունու շրջանի շագանակաբացել է գույն Հողերի պայմաններում կարտոֆիլինտրված պարարտանյութերի դարուբերքի Ճւվելման վրա կաղզմել է մինչն Տնռազղդնցությունը

ՀայկականՍՍՀ են

21,140: Փորձերով ապացուցված է, որ ճատիձավորված սուպերֆոսֆատով դարու շարային պարարտացումը բարձրացնում է «ատիկի ն 2ատիկի կշիոր:Ֆոսֆորական բերքը ե մեծացնում ` կալիումական պարարտանյութերըբարձրացնում են օսլայի տոկոսը ճատիկի մեջ, միաժամանակ իջեցնելով սպիտակուցային նյութերի տոկոսը, Միաժամանակ ապացուցված է, որ ազոտի բարձր նորմաները (100--120

կգ/ճ)զգալի

չափով բարձրացնում

են

Հատիկի մեջ

կուտակված

աղօ-

բարձրադիր գոտու պայտական նյութերի տոկոսը:Դարալագյազի մ բարձրության վրա մաններում (ծովի մակերնույթից 1500--2000 նուտանս գարնանացան գարու տեղական սորտից առավել բարձր բերք է ստացվում, երբ աշնանը ցրտաճերկի տակ դրվում է 70 կգ/Բ ֆոսֆոր, զարնանը՝ նախացանքային մշակության ժամանակ, 60 կգյճ, ն քփակալմանփուլում սնուցվում է 30 կգ/հ ազոտով: աղոտ ճամար ճողի մշակման ճամակարդը, կադարու Գարնանացան տարվող աշխատանքներիճաջորդականությունը նույնն է, ինչ որ զարնանացանցորենինը։ Այն դեպքում, երբ գարնանացանդարու նախորդները ճանդիսանում նեն ցելից ճետո մշակված աշնանացան ցորենը մշակված աշնանացան կամ կամ բազմամյա խոտաբույսերից չետո դարնանացանցորենը, միամյա խուտաբույսերը,ընդեղեն բույսերը ն: այլ վաղաճաս կուլտուրաներ, ապա նախորդիբերքաշճավաքին ղուղընթաց պետք է կատարելխոզանի երեսվար, իսկ 2--3 շաբաթ անց՝ նախագուքանիկավորդութաններով խոր վար: երբ գարնանացան դարու նախորդ ճանդիսանում են կարտոֆիլը, ճակնդեղը, ծխախոտը, ուշ ճեձվող սիլոսային կուլտուրաները, ապա նախորդի բերքաճավաՔից Հետո պետք է կատարել նախագութանիկավորգուժաններով խոր՝ վար: Քոլոր դեպքերում, երբ ցրտաճերկը կատարվում է ճամեմատավաղ ժամկետում, գարու բերքատվությունը լինում է բարձր: երբար բեմն կարտոֆիլի բնրքաշավաքից «ետո խոր վար չի կատարվում: Բոլոր այն դեպքերում, երբ կատարվել է նախադուքանիկավոր զութաններով խոր վար, վաղ գարնանն անձճրաժեջտէ ճողը կուլտիվատորներով.փխրեցնել ն փոցխել, որը նպաստում է որոշ մոլախուռերի ոչնչացմանը, չրի կորստի պակասեցմանը ն գարու ճատիկներիդաշտային ծլունակության բարձրացմանը: եարտոֆիլի դաշտերում, եթե աշնանըխոր վար չի կատարվել, վաղ գարնանը պետք է Հողը փխրեցնել անթն բաղզմախոփիկներով: Բաղմաշարգարու ճատիկներն ըստ խոշորության միատարը չեն, ալդ պատճառովէլ տեսակավորման միջոցով խոշոր «ատիկների ընտրությունը վճռական նշանակություն ունի: Հրազդանիշրջանում դրված մեր փորձերում տեղական նուտանա պոպուլյացիայի ճատիկի բերքի «ավելումը տեսակավորված ձճատիկ122

ներով (1000 ճատիկի կշիոր՝ ել

է 43,5 զը

(«տուգիչը՝12,1

քարամրիկի դեմ Գարու

ցանքից2-3

օր

գ) ցանք կատարելու դեպքում կաղց/ձ)։

նպատակով անձճրաժեշտէ պայքարելու կատարել: քաց ախտաձճանում ֆորմալինով

առաջ

զկ-անոց ֆորմալինը լուծել 300 լ չրի մեջ 3--5 րուն, որից ճեւոո Ճան այղ լուծույթում գարու սերմերը թողնել 2--3 ժամ, նել, կուրտ անել, բրեզենտով ծաժկված վիճակում թողնել ն բարակ շերտով չորացնել ստվերում: ողա բաց անել նան ախտաճանժան դեմկարելի է պայքարել քարամրիկի Գարու է 1 4040-անոց ֆորմակիսաչոր եղանակով: Ալդ նպատակով պետք տոննւս սնրմացուիլուար լինը լուծել80 լ չրի մեջ: Յուրաքանչյուր դեպքում Այս եղանակով ախտաճանելու պլաճանջվումէ 15 լ լուծույթ: 4--5 են ախտաճանումից օրից սերմերը չեն չորացնում, բայց ցանում

Դրաճամար

«ետու

պետք է

լ

Փոշեմրիկի դեմ պետք Է

ջոցով»

միախտաճանման ջերմային պայքարել

յուրաքանչյուր դարու 100 կգ մշակումը բորաթթվի Սերմնանյութի Հատիկին՝ 100 գ դրանողան: է աշնանացանգարու բարձրացնում 0,1 Գր-անոց չրային լուծույթում Թաղանթավոր դարու կգ Հատիկին խառնում

չոր

են

ճամար ախտաճանման

գ մերկուրան, իսկ մերկ

բերբատվությունը:

Պարզված է, Շվեդականճանճը գարուն մեծ վնաս է պատճառում: ժամկետում, է երբ դարնանացանդարու ցանքը կատարվում վաղ որ Վաղ ցանքի լինում: Քիչ է ապա շվեդականճանճի ճասցրած վնասր մեծանում է, կշիոր Հատիկի դեպքում բերքը լինում է բարձր, ցանքը պակասում: Գարնանացան գարու իսկ թելփուկավորությունը՝ Հետոս ցորենի ցանքից անմիջապես է կատարել դարնանացան սվետբ են տալիս, որ Հրազդանի շրջանի անջրդի Մեր փորձերը ցույց բարձր եղական Նոււուան պոպուլլացիայից պայմաններում դարու է գ/ճ), երբ ցանքը կատարվում ապրիբնըք ստացվում է (18,3--21.4 ա

ցանք

10 օր Ճետո կատարված լե 1-ից մինչն 10-ր: Այդ ժամկետից 2,2--8,9 գ/հ,20 օր Ճետո Հ,5-դեպքում բերքը պակաս : ժամկետը Գորիսի պայցանքի չափավոր զարու 2,3

գ/հ. Աշնանացան

ստացվում՝

իսկ եղեգնաձորի սեպտեմբերի 15--80-ը, 5-ը: սեպտեմբերի25-ից «Հոկտեմբերի պայմաններում՝ է մշակությաննպակախված նորման Գարնանացանդարու ցանքի նպատակով կանան սպիրտաթորման տակից: Գարնջրի, ինչպես մի փոքր ավելի, տարված ցանքերում ցանքի նորման պետք է լինի քանակը ճատիկի մեջ աղզուռի որովճետն խիտ ցանքերում Հատիկների ծլունակ ցանվող է ըստ է, Ցանքի նորման սաշճմանվում մաններում

Ճամարվում

է

պակաս

'

արտաճայտվածմիլիոններով: Գարու լուրաքանչյուր Հեկտարի վրա ցանվող ժլունակ ճատիկների քանակը կախված է մշակության նպատակից ն ճողակլիմայական պայմաններից: Ջոր կլիմայական պայմանների անջրդի ցանքերում լուրաքանչյուր եկտարի վրա պետք է միլիոն ծլունակ ճատիկ, «ճամեմատաբարխոցանել շուրջ 4,0--4,5 5--6 4,5--6,0 կավ շրջաններում` միլիոն Հատիկ, թեբություններում՝ Պա միլիոն ճատիկ։ Գորիսի պայմաններում աշնանացան Պալիդում տեղական սորտից առավել բարձր բերք է ստացվում Ճեկտարին5,0 միչ լիոն ծլունակ ճատիկ ցանքի նորմայի տարբերակում, իսկ եղեգնաձորի պայմաններում՝ 4,5 միլիոն ծլունակ ճատիկ տարբերակում:

Հրազդանի շրջանիՖանտան

մեր դյուղի անջրդի պայմաններում ուսումասիրություններիցույց են տվել, որ զարու տեղական նուտանտ բերքը 4,0 միլիոն ծլուկնակ «ատիկ ցանելու ռպոպուլլացիայիճատիխկի դեպքում կազմում է 13,9 գ/ճ,4,8 միլիոնի դեպբում՝ 17,1 գ/8, 5,0 միդե գ/ճ, 6,0 միլիոնի դեպքում՝ 18,3 գ/հ: նի դեպքու մ՝ 19,6 լիոնի ց/ն, Լ

ե

,6

ձն:

,

ֆարին պետք է ցանել սովորական շարքերով, նեղաշար Ցանքիխորությունը կախված է ճողային պայմաններից

ժամկետից:

ն ու

խաչացանքի

Թեթե ավազակավային4ողերում գարին պետք է ցանել 6--7, կավային ծանը ճողերում՝4--5 սմ խորությամբ: Գարու խնամբի աշխատանքները նունն են, ինչ գարնանացան ցորենինը։ Փոր չրջաններում լավ արդյունք է տալիս ցանքից անմիջապես ճետո կատարված տափանումը: Թփակալման սկզբում անճրաժեշտ է դարու ցանքերը սնուցել ն թերն փոցխերովփոցխել, որից Հետո կազմակերպելմոլախոտերի բաղճանը: Մոլախոտերիդեմ անճրաժեշտ է կիրառել պայքարի քիմիական եղանակը: Գարու բերքաճավաքիճիշտ ժամկետը որոշելիս նկատի պետք է ունենալ, որ լրիվ ճասունացման փուլում երկշարք ձների ճասկերից թափվում են, իսկ բյազմաշարք դարիների ճասկի առանցՃատիկները Քի թույլ լինելուպատճառով կոտրվում է: երբ տեխնիկական(գարեջուր, սպիրտաթորում)նպատակներիՀամար բնրքաճավաքըկատարվում է մոմային Հասունացման փուլում, ծնն ապա Հատիկում դեռնա մնում ոչ սպիտակուցային ազոտական ն միացություններ, ալբումինների տոկոսը բարձր է Անում: Ապացուց1000 ված է, որ լրիվ Հասունացման փուլում գարու Հատիկի կշիոր լինում է բարձր: ԳարեջրիՀամար գարին լրիվ Հասունացման փուլում Ճավաքելիս, չատ չորացնելու շնորձիվ, Հնարավոր է լինում պաշպանել ճատիկի բաց գույնը, որն անճրաժեշտէ գարեջրի որակը ապաճովելու ճամար: ւ

Բերքաճավաքըպետք է կատարել սեղմ ժամկետում, այլապես ոչ միայն տեղի կունենա բերքի կորուստ, այլն ճատիկի ռրակը խիա

կվատանա:

ՎԱՐՍԱԿ

երկրորդ Ճամաշխարճայինպատերաղմից առաջ ամբողջ աշխարվարսակի ցանքատարածությունը50 միլիոն «եկտար էր։ որի 50 00-ից ավելինդտնվում էր եվրուլական Սովետական երկրներում: վարսակի ցանքատարածությունըթվականին կազՄիությունում մ էէ նան մեծ ժում մշակվում չափով մշա. էր 11,5 միլիոն ե Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Լնճաստանում, Անդլիականադայում, հ այլ լում եոկրներում: վարսակը ՃճիմնականումՀատիկա-կերայինկովլտուրա է: նրա Հատիկը Հարուստ է սպիտակուցներով(18--13 40), օալայով (40-է որպես խտացրածկեր՝ 4540), ճարպով (4,5 0) ն օղդտագդործվում Ս. Պոպովի, տեսակի անասուններին կերակրելու Համար: Ըստ ի. բոլոր Հում

Վարսակ իլի" կտար: |

մում

`

կգ վարսակի կանաչ խոտը պարունակում է 0,17, վիկ-վարսակի խառնուրդիկանաչ զանգվածը՝0,19, խոտը՝0,48, ծղոտը՝ 0,31, մղեՐ` 048, Հատիկը՝1,0 ն ալլուրը՝ 1.17 կերային միավոր» Վարսակիցստացված կանաչ զանգվածը, խոտը, ծղոտը, մղեղը, ն Ճանճարուստ են կարոտինով, զանազան վիտամիններով ալլուրը

քային սննդանյութերով: վարաակիճատիկից պատրաստում են նան ձավար («ճերկուլեռ» ), ծեծած օդտադործում աղացած, այլ որոնք ալյուր), (ոչ վարսակալյուր նն ճրուշակեղեն, սուրճ ն այլ սննդամթերքներ պատրաստելու ճա-

մար: Շնորճիվայն

սպիտակուցները, ճարպերը, բանի, որ վարսակի են մարսվում, ուստի նրանցից պատրասոօսլան վիտամիններըլավ մեծ նշանակություն ունեն դիետիկ ն մանկաված սննդամթերքները կան սննդի ասպարեզում: Վարսակիմշակությունն սկսվել է ավելի ուշ, քան ցորենի, գաբու, կորեկի մշակությունը: Բատ Պ. Մ. ժուկովակու, վարոսկի ն աշորայի մշակությունը Ճճւամեմատաբարնոր է: Վարսակըքարե դարում ճայտնի չի եղել. նրա մասին առաջին անգամ Ճճաղորդելէ ճունական բժիշկ Դնեյխիսը։մեր թվականությունիցչորս դար առաջ: վարսակի ծաղտմանճարցը մինչն կ

այսօր

էլ չի պարզված:

ՍովետականՄիության սաճմաններում վարսակի ցանքատարա125

դտնվում նն մթնոլորտային սռեղումներով Հարուստշրրծությունները ջաններում՝ կիրովի, Պերմի, Չելյաբինսկի, Տուլայի, Ռյազանիմարզերում, ԲաշկիրականԱՍՍՀ-ում, Թաքարասկան ԱՍՍՀ-ւմ, Ալթայի, ստանում, ե րկրամասերում, Ղաղախ կրասնոլարսկի. հկրաինայում, Քելոռուսիայում,կիտվայում։Համեմատաբար բիչ է մշակվումՀյուսիանդչրկովկասյանանրապետուսային կովկասում, միջինասիական ու

թյուններում:

Հայկական ՍՍՀ-ում վարսակ մշակվում է կալինինդի,Ստեփանավանի, Գուգարքի շրջաններում ն լեռնային այր: «ոժեմատաբար խոնավ, պայմաններում: Վարսակի բուսաբանական ն կենսաբանական սռանձնաճատկությունները:մարսակըոլատկանումէ Ավեն" (Ճմճոմ Լ.) ցեղին, բաղկացած է 20 տեսակից, բաժանվում է երկու սեկցիայի, որոնցից մեկն ընդգրկում է միամյա իսկ մլուսը՝բազմամյատեսավերը: Միամյա սեկցիան իր մեջ Համախմբում է մշակովի, վայրի ն մոլախոտայինվարսակները: Ըստ Պ. Մ. Ժուկովակու,միամյա սեկջվիան կազմվսծ է 14 տեսակներից, որոնցից մի մասը վարսակներ են, մյուս մասը՝խրփուկ`

ներ

Հարավային --Ճ. Լսմօ«ոճոմ Ծսո.): խոտաՎարսակներիբազմամյատեսակները մարգագետնային

(աճ (ռովորական--ի.

է.,

բույսեր հն, իսկ միամյաներից մի քանիսլ

րության

մեջ:

մշակում

մն

դաշտավա-

Միամյա վարսակներից արտադրականնշանակությւն ունեն ՀԵտելալ տեսակները: վարսակի (Ճմշոշ ՏէՐզօտն ՏՇհւծծ.) ՃասկիկըբաղԱվազային '

ծաղկից: Հասկիկում բոլոր առտիկները լիստավոր էն: կացած է 2--3 Արտաջին ծաղկային թեւփուկիվերնի մասը վերջանում : ջիստանման արվաժքով: Հատիկիճիմքում, նրա ամրացման տեղում զայտիկը բաէ: Մշակվոմ է Անգլիացակայում է: Ավազայինճողերում աճող բոսյս յում, հտալիայում, Պորտուգալիայում:

վառսակի(Ճ. ծջշճուհքուռՇ. 14օՀհ-):ասկիկը հյուզանդական խ»-

ծաղկից: Հասկիկում ստորին երկու Հատիկեն: Քիստերըբարակ են, ուղիղ: Ներջե: ծաղկի ճիմները քիստավոր ջում կան երկու փունչ երկար մազիկներ: կալոմանժամանակվերին է վերին. մյուսը՝ ուտոՃատիկիկոթունիկը կուտրվումն մի մասը մնում է, Հեւոո՝ րին ճատիխիկի Ցողունը փովող սկզբում վրա. Խնգուն. ծոկան են։ ն ձներ, "րոնց ճատիկղունի Ճճանգույցները տերնները մերկ ձնեները մերկ են: Հանդեսէ դալիս աշնանացան ն գարնանացան էւ արտա ուժեղ թաՉորադիմացկուն րով: Ունի ճայտված իմունիտետ ե նակ ինչես փոշչեմրիկի, դանման ժանգի, քարամրիկի ալրացողի շոր

է, բաղկացած է 2--4

ծովի ավազանում, ԱՄՆ-ում: Միջերկրական Միության ճարավային շրջանունի Սովետական Որոշ նշանակություն ներում: վառսակի(Ճ-. ՏՀԱՃ Լ.) քրոմողոմներիթիվը կազ-, Սովորական են: ՀասՑողունի Հանգույցներըն տերնեներըմերկ մում է՝ 28-42. են 2--4 ծաղիկներից,Հատիկները անքիստ կամ կիկներըբաղկացած

Մշակվում նկատմամբ:

է

Հասունանո

Վվերեի Հատիկը սովորաբար չի մակերեսը ճարթ էւ կալսման ժամանակ ծաղկիկտրվածքի Ստորին առանցքից: առանցքի այդ մավերին Հատիկըանջատվումէ ճասկիկի է ստորին Հատիկի վրա: Բոլոր թեփուկավոր ար մնում

մեկքիստանիեն:

պայտիկի առանց

են:

կան

ձեեր,

ճատիկնե '

են։ Մշակորոնց Հատիկներըմերկ վում է Արնեմտյան եվրուլայում, ԱսիաՄբությունում, Սովետական

յում

ե

Ամերիկայոաի Հյուսիսային

Վարսակի ժաղկափքթությունը

ծուրան է,

առանցքըխիստ գլխավոր

ճյուղավորուճյուղավորված է, նն նատաժ թյունների Ժայրերին են

տրոնք կազմված Հասկիկները, իսկ է երկու ավելիծաղիկներից,

կրբեմննան մեկ ծաղկից: Սաղիկ-

ներր երկսեռ են, վերնի ծաղիվներն երկար կոթունբավականին ներ. ամենավերեիծաղիկը ճաճախ

ուննե

զարգացածչի լինում: Հասկիկային թեփուկները(քրկու չատ)չեն թափենն անճավավում, թաղանթավոր Ունեն երկու ծաղկային թեսար: փուկներ, որոնցից արտաքինը կլորավունէյ փքված, շատ Քն բիչ կաշՀուրանի ձեն ՍԱ 2մերկ, վեկերպ, կրում է 5--9 ջիղ, Ճաճախ 4--ավազային: է, իսկ բյուղանդական, 3-մեջբի կողմից քիստավոր ներքինթեփուկնարտաբինիցկարճ ն են: Հատիկը լինում է թեփուկավոր մերկ է ն նեղ: Աոէջբներըերեքն Հիմքում ավելիլայն, երկարավուն, (թեփուկներից Հեշտ անջատվող)» մակերեսը ճարթ է: Հատիկի թեփուկների իսկ վերնում նեղ (հլիկաձե), ծածկված է երկար, բարակ,միմյանցսեղմված մազմզուկմակերեսը ներով, փորի կողմիցունի լայն ակոսիկ:

աաա»

Ըստ

Ա.

հ.

վարսակըբաժանվում սովորական Մորդվինկովայի» է

երեք խմբի. 1) քեփուկավոր՝ ցրված «Ճուրանով, 2) քնփուկավոր՝ մի կողմ թեքված խիտ Ճուրանով, 3) մերկ: Վարսակիտարատեսակներն իրարից տարբերվում են Ճուրանի ձնով, ծաղկայինթեփուկի գույնով ն քիստով: Վարակի մերկաճատիկ ձեերն ունեն ճամեմատաբարքիչ տարա-

տեսակներ:

Վարսակիթեփուկավորտարատեսակները

-,

Հ. Վ

Անթիս ՛ տ

Հ `

ւպ

Ջ Յ

Բ

թ Բոոովոր ռւտավո

.-

Ջ

ջ

Ճ

Ձ/|8|2|2)| Օ -

8.

Շ

Ջ

'օ

-

գ

Ջ

խիտ, մի կողմ ըեքված

յ

Ց

Ս

ք

Հ -

Հ

-Ժ ի

Պ

Հ Է

1` Տ

Ջ

Ց

տ

. Ց

Բ

«

:

8.

Մերկաճատիկվարոակն (ճ. 186115) ունի շատ բնորոշ ճասկիկներ: ՛ Հասկիկի առանցքը շատ ձգված է որի ճետեանքով ծաղիկները Ճճասկիկային թեփուկիցքիչ դուրս են: Հասկիկներըբազմաժաղիկ են (3-5ն ավելի ծաղիկներով)ն բազմաճատիկ: Մերկաճատիկվարտակներնուժեղ քփակալվում էն ն բիչ են քափ-. չեն: վում: Չորադիմացկուն Վարսակիճատիկը սկսում է ծլել 3--45 ջերմության պայմաններում ն ճեշտությամբ դիմանում է --Ց--95 դարնանային սառնամանիքներին: 100--120 է: Ավելի ուշաճաս էչ Վեգետացիայիտնողությունը օր քան դարին, այդ պատճառով էլ վարսակի ամենավաղաճաս ձնեերնանդամ ծայրաճեղ ճյուսիսային ւլայմաններում իրենց տեղը ղիջում են :

գարուն:

վարսակը 4իմնականում գարնանացանէ: Այն երկար օրվա բույ»

պայմաններին:

Վարսակըբարձր ջերմության ճանդեպ շատ զգայուն է: Ըուռ Վ. Պ. 38--40: չջերմության պայմաններում նրա տերնների ՃերԶելենսկու ժամ Ճեւոյ գործունեությունը խախտվում է 3--4 նորմալ ձանցքների ժամ 20--35 ճետո, վարէլ ւլատճառով այղ նոկ գարու բույսերինը՝ տաք չոր լայմաններումշճնարառակի մշակությունը ճարավային չէ: վոր ցորենը: նրա ճաՎարսակնավելի խոնավասեր է, քան գարին ն (0-ի չափով ջուր: ծլելու ճամար կլանում է իր քաշի տիկը ուռչելու Րա Սարատովի փորձնականկայանի տվյալների վարսակի տրանոսլիրացիոն գործակիցը474 է, իսկ գարունը 403: Խոնավության մեժ կան ղա ւո ում րիք է ղդում ճուրաններ արձակելուց հրկու շաբաթ առաջ է մինչն լրիվ «ճուրանակալվելը: Այդ ժամանակաշրջանում անձրններն չափով բարձրացնումեն վարակի բերքատվությունը: ղդգալի Հողի նկատմամբվարսակը ճամեմատաբար քիչ լաճանջկոտ էչ այն ճնարավոր է մշակել ավազակավային, կավավազային, իսկ խոնավ նույնիսկ ավազային Ճճողերում:Վարսակըճեշտությամբ սղայմաններում՝ է տանում Հողի բարձր թթվությունը, որի շնորճիվ այն օղտագործվում է տորֆային, ճաճճային, սպողզոլայինճողերի յուրացման ճամար: Վարսակի արմատներն ընդունակ են ճողից վերցնելու դժվարալույծ սննդանյութեր (օրինավ՝ ֆոսֆորիտներից ֆոսֆորաթթուն): Այն վելի թույլ է քփակալվում, քան դարին: Խոնավությամբ առմլաճովված պայմաններում ընդունակ է ընձյուղներ առաջացնելու ոչ միայն լիիակալման Ճանդգույցից։ այլն ճողին մուտ գտնվող ցողունի վերերկրյա Հանդույցներից: նրբեմն 4ճնձից ճետո առայացնում է նոր ընձյուղներ: :

ծաղկային թեփուկները

1Հ `

ցորենի ճամեմատությամբ ավելի լավ է դիմանում ստվերոտ

ու

ՀՈՒՐԱՆՆԵՐԸ

|

ն

ու

Աղյոտակ10

ցրված

է, դարու

Այդ Ճատկությաժբ օժտված է նան խրվփուկը: վարսակը Ճճիմնականումինքնավփոշոտվող է, նկատվում է նան խաչաձն փոշոտում: Սաղկումը սկսվում է Ճճուրանիվերնի ճասկիկնեբից: Հասկիկի սաճմաններում առաջին ճերթին ծաղկում է ներքնի ծաղիկը, Ծաղկման ժամանակ ժաղկային թեփուկները որոչ չափով բաց-

սւզին սովորաբար գտնվում է ծաղկի ներսում, սակայն տաք է դալիս, ե խաչաձն փոշոտման ճնարավորուվալմաններում դուրս թյուն է ստեղծվում: շվեդաՎարսակըգարու ճամեմատությամբ ավելի քիչ է տուժում կան կ ճեսնեյան ճանճերից: թվականին ՍովետականՄիությունում շրջանացված էր վարռակի 42 սորոո։չ Այդ սորտերից առավել տարածվածներնեն. Պոբեղա Զալատոյ դոժդ Ը (շ. 1ՂԱԱԸՃ.), Սովետսկի (Դ: 8115էճէճ), ՁԱՐՇՃ)» վում

են.

օբյոլ (". տսեօճ), Լվովսկի 1026 (". Ոսէոճ).

Բուսարուծություն

շրջանացված է միայն Սովետսկի սորտը՝ նկնաԳուդարքիշրջաններում: լինինոյի,Սոնհվփանավանի, մշակությունը: Վարսակիճամար լավագույն նախորդՎարսակի են ներ Հանդիսանումճատիկա-րնդեղենբույսերը (ճատկապեսոլոռը), կարտոֆիլը, եզիտացորեհնը, արնածաղիկը,բազմամյա ն միամյա խոչ . տաբույսերը: Հաշվի առնելով նեմատոդի բազմացման վտանգը, այն . ճակնդեղից Հետո չեն մշակում: Շատ ճաճախ վարսակը մշակում են աշնանացանցորենից, իսկ կտավատացանշրջաններում` նան թելատու կտավատիցՀետո: վարսակը շատ զգայուն է ճող մտցրած պարարտանյութերինկատմամբ: Գ. 6. Ասլանյանի փորձերով ապացուցված է, որ կալինինոյի Ւ 20 270 120 կգ տարբերակում շրջանիպայմաններում ճեկտարին վարսակի բերքատվությունը բարձրանում է մինչե 16,4 ց/ճ (ստուգիչը՝ 7,6 ցն), իսկ այն դեպքերում, հրբ նույն նորմայով ճիմնական սլարարնան ճետ է ճող մտցվում տացումից բացի գարնանը Հատիկի կգ/ճ ֆոսֆոր (ճատիկավորվածսուպերֆոսֆատի ձնով), վարսակի բերքատվությունը բարձրանում է մինչն 20,2 գյն (ստուգիչը՝ 2,6 գն): Հողի մշակումը սերտորեն կապված է նախորդների ճետ. Այն դեպքում, երբ նախորդ ճանդիսացող կարտոֆիլի բերքը ճավաքում են կարտոֆիլաճանմեքենաների միջոցով, ապա այդպիսի դաշտերում աշնանը ցրտաճերկ չեն կատարում, այլ դարնանը ճողի կուլոխվատորնեչ րով փխրեցնում են. Մնացած նախորդների դեպքում աշնանը անճրաժեշտ է կատարել նախադութանիկավոր դութաններովխոր վարչ դարնանը փոցխել, փխրեցնել կատարել վարսակի ցանքը: Հայտնի է, որ վարսակի յուրաքանչյուր Հասկիկում կազմակերպվում են 2--3 ճատիկ։ Այդ Հատիկներից միայն մեկը՝ առաջինն է լավ. ղարդանում ն լցվում, ունենալով ճամեմատաբարբարձր կշիո, ինչպես նան բնաքաշ։ Անճրաժեշտէ տնսակավորման միջոցով անջատել կ միայն դրանք օդտաղործել որպես սերմացու: ջին ճատիկնեերը Վարսակի քարամժրիկիդեմ պայքարելու նպատակով սերմացուն` պետք է ենթարկել թաց ն չոր, իակ փոշեմրիկի դեպքում՝ չոր ախտա-` ճանման։ Այդ աշխատանքներըպետք է կատարել այնպես, ինչպես դարու դեպքում: Վարսակիցանքի նորման սաճմանվում է րատ ցանվող ծլունակ | քանակի՝ արտաճայտված միլիոններով: ճատիկների Յուրաքանչյուր: ճեկտարում սլետք է ցանել 4,5--6,9 միլիոն ծլունակ ճատիկ։ 1000 4ա- : ն ցանքային պիտանիությանՀիման վրա կշոի տիկի ստացվում է վար-՝ սակի մեկ ճեկտարի ցանքիկշռային նորման,որը Հավասար է 1,4-2,1 գ-ի: է (ի. Վ. Տակուշկին), է, երբ որ վարսակը խիստ տուժում Հայտնի

ձայկականՍՍՀ-ում

ու

առա-

ցանքը խորն է կատարվում: Հասկավորճաքաբույսերի 4ամեմատությամբվարսակը պաճանջում է սաղը ցանք: Նոր չորացած ճաճճային ճողերում այն ցանում են 2,0, կապակցված ճողերուվ՝ 3,0, սնաճողերում` 4--5 սմ խորությամբ: Ցանքը պետք է կատարել նեղաշար ն խաչաձն եղանակներով:երբ բույսերը թակալվում են, անչրաժեշտ է դաշւր փոցխել: Վարսակի ճատիկների Հճասունացումըսկսվում է ճուրանի վերնի Հասկիկներիցն տեղի է ունենում անճավասարկերպով: բնրքաճավաքըպետք է կատարել կոմբայնով, երբ ճուրանի վեընի մասի ճատիկներըլրիվ ճասունացաժեն լինում:

ԿՈՐԵԿ ի

կորեկը ձավարային Հիմնական կուլտուրաներից է: նրանից պատրաստված ձավարը (պշենո) օժտված է բարձր սննդարարությամբ,դուբեկան ճամով ն ճանդիսանում է ամենատարածված սննդամթերքներից մեկը (կորեկի ձավարի քիմիական կաղզմը՝ճամեմատած ձավարայլ ճետ է տրվում 11-րդ աղյուսակում): ների մեջ սպիտակուցային նյութերի քանակն ավելի կՍորեկաձավարի է, քան բրնձի կամ դարու շատ ձավարների մեջ: Այս ձավարը ճարի ոլարունակությամբ իր տեղը զիջում է միայն վարսակի ձավարին: Պարունակում է ավելի բիչ քաղանթանյութեր, քան գարու, ճնդկացորենի ն վարսակի ձավարները: Թաղանթանյութերիբքյությամբ որոշվում է կորեկաձավարի սննդային ն դիետիկ որակը: կորեկաձավարըշուտ եիվող է: նորեկի ալյուրը սաոսնձանյութ քիչ պարունակելուպատճառով ճ2Հաց քխելու ճամար պիտանիչէ: կորեկի ճատիկը, ինչոլես նան ձավար պատրաստելու ժամանակ ստացված թափուկները օգտագործում հն որպես խտացրած կեր՝ ընտանի թոչունննրին ն խոզերին կերակրելուճամար: Որպեսկեր օդտադործվում է նան կորեկի ծղոտը ն մղեղը։ 100 կգ կորեյի ծղոտի պարունակում է 51, իսկ ժղեղը՝ 42 կերային միավոր: նորեկը մշակում են նան կանաչկեր ն խոտ ստանալուճամար եյն միւսժամանակ խողանացան բույս է: Ըստ Պ. Մ. Ժուկովսկու, կոընի ճամաշխարճային է 18,2 կազմում ցանքատարածությունը միլիոն ճեկտար:։ 1974 թվականի տվյալներով մեր նհրկրում կորեկի ցան"

ճասնում թատարոածությունը

մեծ

տարւծություն

են

է 38,0 միլիոն

զբաղեցնում

նան

կորեկիցանքերը ճեկտարի: Չինաստանուժ(5,2 միլիոն

Աֆղանստանում,Թուրքիայում, Բիրմայում, ճեկտար), որոշ

տարածու131.

Աղյուսակ11 Ջավարներիքիմիական կագմը (ըստ Սոլոգկրուպայի լաբորատորիայի)

1.

Է

Հ.Գ, |Ղարպ|նալա

տեպակը ՋՁավարի

ՀՏ

Հա

-

|ցար

«5:

ՆՀ

«Հ

Դուր

(գրեչննայա) Հնդկացորհնի Վարսակի(օվոլանայա)

եգիպտացորենի (կուկու-

րուղնայա) (մաննայա)

կարծր ցորենի

16,0

|

13,5 | 81,0 0,5 ծ8,0 1,2 ծճ,0 82,0 Յ,0 22,0 6,0

12,5

|

0,6

եռրեկի(պշենո)

| 9,6 |

6,0

,

10,0

12,7

0,9

86,0

84,2

0,15 | 1,04 | 0,50 | 0,830| 0,80 | 1,25 | 0,730| 2,00 2,87 |

լեզվակը՝ կարճ: Տերհաբնի ե տերնաթ թեղի վրա երբեմն նկատվում է մանուշակագույն գունավորում: է, գրեթե դլանաձն է, սնամ էջ, հրբեմն ճյուղավորվում Ցողունը ուժեղ կամ թույլ թավոտ: Հանդույցներն ավելի թավոտ են: սմ նրկարությամբ: ՀչուՍաղկափթթությունըճուրան է, 10--60

Լ.

.-

Հո-Ն

ՀԿԵ

։

ՏՅ»

տոկոսներով Բրնձի Գարու (պերլովայա)

Տերնաբունը թավոտ է, կանաչ:

1,45 0,60 0,15

2.25

-ծ-ծ- 0,25 | 0,40 0,24 | 0,54

շթ

թյուն Լեճաստանում, Ռումինիայում, Բուլղարիայում, քիչ ։տալրածուչ ն այլուր թյուն՝ նդի ղտոսում

ՍովետականՄիությունում կորեկ մշակվում է չճարավային, ճաբավ-արնելյան հ արնելյան չոր մարզերում, Մերձվոլդյան, կննտրոնական սնաճողային, կամենսկու, Ռոստովի, Ռյազանիմարզերում, կորեկ մշակվում է նան Արնեմոյան Բաշկիրիայում, Ղազախստանում կովկասում ն Ուկրաինայում: կորեկը բարձր Սիրիրում,Հյուսիսային բնրքատու կուլտուրա է: Առանձին դեպքերում բարձր բերքի վարպետեն 40--50 ները յուրաքանչյուր ճեկտարից ստանում ց բնրք: ն Կորեկիբուսաբանական կենսաբանական առանձնաճատկուԼ. ցեղին, որը ընդգրկում թյունները: Կորեկը պատկանում է մոլա չէ 400-ից ավելի տեսակներ: Մշակության մեջ կարնոր նշանակություն ունի սովորական կորեկը (Տճուշսո ո11128260ռ Լ.)։

Սովորականկորեկը միամյա բույս է: Քրոմողզոմների թիվը կաղէ՝ 2Ո»-18:։ է մեկ սաղմնային արարձակում ձատիկը ծլելիս ` մատիկ, Արմատայինճամակարգը ուժեղ է ղարգացաժ ն փնջաձն է, առանձին արմատներՀողում խորանում են մինչն 150 սմ, բակ դեպի սմ: ԱրմատայինՃամակարդի«զորությունը կապված կողմ՝ 100--120 . է ճողային պայմանների նտ. Ստրուկտուրայլին ն փխրուն ճողերում արմատներն ուժեղ են զարգանում, իսկ կապակցված ծանր ճողնրուվ՝ ՝ քույլ: ԱրմատներիՀիմնական մասը առաջանումէ քվակալման ն Հու. րաններ արձակելու միջե ընկած ժամանակաշրջանում Թփակալման։ ճանզույցը կազմակերպվումէ «ողին մոտո Տերնեներնավելի լայն են, քան ճացաբույսերի առաջին խմբի ննրկայացուցիչներինը, մերկ նն կամ քավու, գույնը՝ բաց կանաչից մուղ մում

: :

նկ.

11.

Հուրանն երը.

Սռվորականկորեկը ենթատեսակների 3--թնքվաժ, 4--կիսագուղձային, 5--գուղմային:

1, 2--ցրված,

րանն ունի գլխավոր առանցք

ծայրերին

10--40

նոտաժ

նն

ն

կողային

որո) ճյուղավորություններ

մեկական ճասկիկ։ կողային ճյուղերը լինում. `

Հատ:

զ

տնական հրաշտի պայմաններումնրանում ընթացող կենսական ողջ Հասկիկները մերկ են, անքիստ, կազմված են երկու ծաղկից, որոնպրոցեսներնայն աստիճան նն դանդաղում, որ թվում է, թե բույսը: ցեց միայն մեկն է զարգացած: Հասկիկայինթեփուկները երեքն են, մաճացել է: երաչտն անցնելուց Հետո առաջին իսկ անձրեների չնորորոնցից երկուսը իսկական Հասկիկայինեն, իսկ երրորդը չզարգացած չիվ կորեկն սկսում է արագ աճել: Ուշ ամառային անձրեներից առա-. ժաղկի ժաղկիկային թեփուկն է, Հչասկիկայինթեփուկներըթաղանթաջացածխոնավությունն արդյունավետօգտադորժելու շնորճիվ այն ճանկերպ են, լայն, սուր ժայրով, բազժաջիղ: դիսանում է չարավ-արնելյան չոր շրջաններում մշակվող արժերավոր Ծաղիկը երկսեռ է, ունի վարսանդ՝ էրկու վրձնաձն, բաց գույնի տացաբույսերիցմեկը: սպիներով, ն երեք աոէջք: կորեկի մշակությունը ճնարավոր է բոլոր տեսակի ճողերում: Պուղը ճատիկ է, թեփուկավոր, առանց ակոսիկի։ գնդաձենկաժ ՍովետականՄիությունում կորեկի ամենատարաժվածսորտերն են՝ ձվաձն, խոշոր կամ մանը: 1000 Հատիկի քաշը 4--9 գ է: Պտղի դուլնը Սարատովսկոյե 853 (գ. տռոջսլուստ Ճ1Լ), Վեանլուլոդոլակոյն3627 լինում է սպիտակ, բաց դեղին, կարմիր, գորշ, շադանակադույն,երբեմն Ճ1), Պոդոլյանսկոյն24/273 (ճ. տսերոսմտ Թէ.): (ճ. Յնօնու էլ խայտաբղետ: Կորեկի մշակությունը: ԿորնկիՀամար լավագույն նախորդներ են Թեփը (ժաղկային թեփուկները) կազմում է ընդճանուր քաշի 15-. 25 0ը-ը: չամարվում բազմամյա խոտաբույսերի ճմուտը։ միամյա խոտաբույսնաստիճանըկախվաժէ կլիժայաԹեփուկավորության ճարը։ ընդեղեն բույսերը, կարտոֆիլը, բոստանային կուլտուրաները, կան կ ագրոտեխնիկական պայմաններից: կընդեղը, արնաժաղիկը,աշնանայան ցորենը: Միջուկըսեղմված է, Հարթ մակերեսով, ունի սպիտակ, բաց դեկորեկը շատ զգայուն է պարարտանյութերինկատմամբ: Գոմաղբը, ղին ն գորշ դեղին ղույն: ֆոսֆորական, ազոտական ն կալիումական պարարտանյութերըզգալի է 2--ՏՀ Սովորական կորեկի Հատիկը ծլում ջերմության սլայմանչափով բարձրացնում են նրա բերքատվությունը, Առանձնապեսբերքը ներում, երմաստիճանը բարձրանալուն զուգրնքաց ժեժանում է կոբարձրանում է, նրբ այն պարարտացվում է օրգանականն ֆոսֆորաբեկի ծլման էներգիան Ծլման ճամար կորեկը կլանում է իր քաչի 25-30 կան ռպարարտանյութնրով: տակ ճող մտցված դոմաղբը նախորդի ե-ի չափով ջուր: կորեկն իր զարգացման առաջին շրջանում աճում է չափազանց. բարձրացնում է կորեկի բերքատվությունը: ժոմաղբը(15--20 տ/ն), ֆոսֆորը (30--50 կգ/ճ) ն կալիումը (40-դանդաղ, այդ պատճառով էլ ճաճախ մոլախոտերը ճնշում են նրան: ' կգ/ճ) սլետք է մացնել Հիմնական վարի ժամանակ, իսկ ազոտը Զանզվաժային ծլումից 15--25 օր Հետո միայն սկսում է թփակալվել,` է 10--15 որը տնում (50--60 կգ/ն)՝սնուցման ժամանակ: Բերքը բարձրանում է, երբ ճաօր: թփակալման էներգիան բարձր է լեկորեկի 18--20" նում, ե տիկի «ետ միասին մտցնում են ճատիկավորվածսուվերֆոսֆատ: Սնուերբ է, ջերմությունը էլ Հողն բավականին խոնավ, ցումը կատարվում է թփակալման փուլում. կորեկի բներըատվությունը Ձերմության ն խոնավության պակասության դեպքում կորեկի թփան ազուռաբակտերին չափով բարձրանում է ֆոսֆորաբակտերին ձգձղվում է, առաջ են դալիս շատ Հեւտացողունն զղալի կալումը եր: օգտագործելու դեպքում: կորեկը սովորաբարինքնափոշոտվող է, երբեժն փոշուվում է խակորեկը խիստ պաճանջկոտէ ճողի մշակման նկատմամբ: Աշնաչաձն։ ինչպես ժաղկումը, այնպես էլ Հճատիկների Հասունացումը սկրոցորենից, «ատիկա-ընդեղեն բույսերից, միամյա խուտաբույսեվում է ճուրանի վերնի մասից ն իջնում դնպի ցածի մասերը, ճուրանի նացան րից ն ուշ ճավաքվող չարաճերկ բույսերից ճետո պետք է նախագուժայրամասհրիցղեպի ճուրանի կենտրոնը՝ առանցքը: տնում թանիկավորգութաններով կատարել խոր վարչ կարտոֆիլից, ճակընկորեկի է 20--115 վեգնտացիան օր: է, երմասեր բույս են դեղից Ճեւտո, երբ դաշտը մաքուր է մոլախոտերից, կարելի է խոր վար 2. ժիլերը սառնամանիքների ցիտաճարվում պայմաններում: չկատարել,այլ բավարարվել միայն փխրեցումով: Վաղ գարնանը, դաշտ Խորեկըբարձր ջերմության նկատմամբդիմացկուն է: Ըստ Վ. Պ. Ջեդուրս գալու առաչին իսկ ճնարավորությանդեպքում անճրաժեշտէ դաշլինակու 38--405 ջերմության պայմաններում կորեկի տերեների Հերձտր փոցխել, քարշակել կամ մեխաբարշակել, ծածկել խոնավությունը, անցքներն իրենց նորմալ ֆիղիոլողիականֆունկցիան շարունակել են ` 48 ժամ: այնուճետն կուլտիվատորներովճողը փխրեցնել 6--8սմ խորությամբ: Ցանքից1--2 օր առաջ պետք է թաքավոր կովտիվատորներովՀոկորեկը շատ չորադիմացկուն է, խնայողաբար է ծախսում Հողի' զը փխրեցնել այն խորությամբ, ինչ խորությամբ թաղվելու են կորեկի խոնավությունը: նրա ստրանսպիրացիոնգործակիցը է տատանվում անրմերըն անմիջապես փոցխել: .

`

սորտից,

"

։

-

126--360-իսաճմաններում: Ծլելուց Ճեւոոանձրեների բացակայության,

.

էՀ.

ԵԳԻՊՏԱՑՈՐԵՆ

Ցանքի ճամար ճատիկները պետք է վերցնել բարձր բերք տվող սերմնադաշտերից,տեսակավորել ն զտել: Ըաւտի. Վ. Ցակուշկինի, ճու-

րանի վերնի մասից ստացված ճատիկները նպաստավոր պայմաններում ձնավորվելու ն շուտ Ճասունանալու շնորճիվ ավելի բարձր բերք են տալիս, քան ճուրանի մյուս մասերից վերցրած ճատիկները: է քարամրիկից, որի դեմ պայքարի լավադույն կորեկը տուժում մեկը ֆորմալինով քաց ախտաճանումն է, (1 մաս միջոցառումներից 40 նկ-անոց ֆորմալինը լուծում են 300 լ ջրի մեջ), կիրառվում է նան ախտաճանում չոր (մեկ ցենտներ կորեկի Հատիկին 100 գրամ գրանոչ-

ղան):

մշակությունը շատ ժողովրդականտնեսության: մեջ հգիպտացորենի են պարեն, կեր ն ստեխնիկարնորնշանակությունունի: Այն մշակում կականկարիքներիճամար Ճումք ստանալու նպատակով: ունի «ճացի բաճատիկը կարնոր նշանակություն եդիլտացորենի

|

`

յանսումմ, օժտված է

: "

ձեթ ն բարձրորակ

ցանքը պետք է կատարել, երբ ճողի 10 սմ է, ն ոչ ուշ, քան 1--2 խորությունում ջերմությունը 12--15` օրվա ընթացքում: Մոլախուտերից մաքուր դաշտերում կորեկը պետք է ցանել ռովորական շարային (15 սմ), նեղաշար (7,5 սմ), իսկ մոլախուտերով աղբոտված դաշտերում՝ լայնաշար (45 սմ) հ ժապավենային (45-Վ15--15սմ) հղանակով։ Ցանքի նորման է՝ մեկ Հեկտարին 2,5--5 միլիոն ծլունակ ճատիկ։ կշռային նորման լայնաշարք ցանքի դեպքում 8--10կգյճ է, իսկ սովորական ճամատարած շարքերի դեպքում` 25-30 կգհ: Թեթլ ճողերում պետք է ցանել 5--2 սմ, ծանր կավավազային ճողերում՝ 3--4սմ խորությամբ: Թեթն ճողերում ցանքից ճետո օղակավոր տափաններովկատարվող տափանումը 3--4 աստիճանով բարձրացնում է ճողի վերին շերտի չեմաստիճանը՝ խոնավության քանակը (3--5 ե), որի շնորճիվ ծլումը տեղի է ունենում ավելի վաղ ն ճա-

զանդգվածըո

ու

ոլարունակելով կանաչզանգվածը, եգիպտացորենի

մեծ

քանա-

Ճիշտ ձեով պատճեշտությամբ է սիլոսացվում: կությամբ շաքար, եդիղտոացոօրվա ընթացքում: է 6--2 րաստված սիլոսը Հասունանում տարի՝ մի է պաճել քանի ճնարավոր րենիցպատրաստվածսիլոսը է բարձավելի էլ արժեքն առանց որակի փոփոխման»Սիլոսի կերային նյութեէ սպիտակուցային սիլոսացվում րանում, երբ հգիղտացորենը Հեւոչ րով Ճարուստ որեէկերաբույսի շարքումհգիպտացորեն Հանրաճայտ է, որ միամյա կերաբույսերի մեծ քանակությամբ կանաչ զանդՀարուստ տալիս է սննդանյութերով է ավելի ստացվում ված, որի շնորճիվ մեկ միավոր տարածությունից կերային միավոր: պարունակումէ մեծ քաբույսն իր օրգաններում եգիպտացորենի Պ. ի. Պոդգորնու, նակությամբ սննդանյութեր: Այսոլես, օրինակ, Քոր եգիպտացորենի Պատիկը պարունակում է. չոր նյութեր 66, ճարսվ՝ 65, մոխիր ներ՝ 10,5, անաղուռ

շատ

նան ո Հասունանում ԱԳԱ անձ արո ողով , րան իսկ «Հասունանում Ողանակը մո ի

թ

"

Գրո

ձգեգու

է

է կատարն կորեկի բերքաճավարը

ր ԻԱ աամար Հատիկները տոնվում ի

ի

զկ-ի Հուրաններիվրա ման փուլի վերջում: Բերքը Ճճավաքումեն անջատ եղանակով:

նշանակուբացառիկ

մեկը: վում է լավագույններից

խորությամբ:

տք

դե-

տերեները նույնպես թանկարժեք ցողուններն եգիպտացորենի անասունների ճամար: Այն են՝ եղջյուրավոր Հատկապես խոշոր կեր ե վիճակում: եդիպտասիլոսացրած կարելի է օգտագործելկանաչ, չոր ճամարսիլոսը իր որակականցուցանիշներով ցորենից պատրաստած

տո

Հասունացումը:

ն

։

էլ վեգետատիվ թյուն ունի, օգտագործվումէ ինչպես ճատիկը, այնպես

տարածությունների մշակում: Շարքերը նշմարվելուց անմիջապես 4եքաթավոր կուլոիվատորներով ճողը փխրեցնում են 3--5 սմ խորու10--15 ճետո թյամբ: օր (Սիակալմանսկզբում) կատարում են ժիչշարքային տարածությունների երկրորդ մշակումը` 2--Ցսմ խորուետո թյամբոերկրորդ մշակումից 15--20 օր կատարում են հրրորդ

է

ածխաջրե-

ճետ

մթերքներ: պարնհնային հն նան բժշկության օղտադործում

կուլտուրա որպես կերային եգիպտացորենը

տարածում է ստացել ւլայքարի քիմիական եղանակը: կորեկի լայնաչարք ցանքերում պետք է կատարել միջշարքային

ՀԱ

աշորայի ալյուրի

մեջ: արդյունաբերության դագործական

կորեկի ցանքերը պետք է քաղճանել: դեմ այժմ լայն Մոլախուռերի

|լ ժամանակ են

այլ

ն

ալյուրն եգիպտացորենի

մերաշխ:

սմ

է

խառցորենի ն պատրաստելու ճրուշակեղեն նած վիճակում օգտագործվումէ Հաց են մի քանի տեսակ ձավարներ, օսլա, ստացվում Համար։ Հատիկից

ռովն ճարպերով: նրա ալյուրը

ջերմասեր բույս Որսղես

8--10 մշակումը՝

ճարուստ բարձրսննդարարությամբ,

:

'

725,

քղիտակ 14-15,

էջատրակտային ՊՏ տողու

քաղանթանյուը աաա

Մոսդ

կգիպտացորոնի

քրոմ

Կո

թ

նակում

են

խ, Բ, ,

դանիներիաճման ե

ե

նայ,

վիտամինն պրոցեսը Շ

ենի

է

Հ

ըչ

տ

Համաժիը Ճամարժեք է

|

իա ԵՈ

կում, որի շնորճիվ մեկ կի-,

կերային մի,

կերային միավորի: պատրաստված եգիպտացորենից

Արար: լոդրամը

անձճրամ

ոա,

որոն

1,34

եՀ սիլոսի

ն ո

բարձբերքատվության կուլտուրաների այլ գյուղատնտեսական օդտադորորենն սգմանը: Միաժամանակշատ տեղերում եդիպտա է

թում

այ չն ալժմ Հարցը ցը մինչն

եգիլտացորենիծագման

:

ծո ի զիճակ Հետազոտությունները Հնագիտական Հնաբուսաբանական աս

ակ

լլու

մյ

ալտ

Հ:

Հ

։ Բոաի,ցուցում Ամերիկայիբնիկ մշակել տարի ղեռհա կաթնային: թյուններըմիաժամանակ

Ճճասունացմանփուլից նե ԱԱ "Գ րաստված սիլոսը: երբ եգիպտացորենի ամբողջ բույսը սիլոսացվում է ' Հասունացման փուլում գտնվող կողրերի ճեոչ ապա լուրաքան ու 100կգ այդպիսի սիլոսը պարունակում է 19,2 կերային միավո դեպքում, երբ ցողուններն ու տերնները սիլոսացվում հն ըհրի, ապա լուրաքանչյուր 100 կգ-ը ռլարունակում է 16 կերային վոր: նրբ բույսը սիլոսացվում է մոմային Հասունացմանփուլում գուն «Վ վող կողրըերիճետ, աղա յուրաքանչյուր 100 կգ-ը ո"լարունակում կերային միավոր: կաքնամոմայինՀասունացման փուլում գտնվող կողրերը առանձին սիլոսացնելու դեպքում ստացվում է բարձրորակ սիլոս: է մինչն ծաղկելը: կանաչ զանգվածըորպես կեր օդգտադործվում Ճետռո մնացածի տացորենիլրիվ Հասունացած կողրերի բերքաճավաքից չոր ցողուններընուլնպես օգտագործվում են որսլես կեր: Ալո չոր ցողուններն Հատուկ մեքենայով լավ մանրացնում են, կամ նում նախօրոք մանր մասերի վերածած ճակնդեղի փրերի, կերի ի. րբուկի։ կերի դդումի ճետ ն կերակրում: 100 կգ եդիպտացորենի լափ՝ ' մանրացրած ծղոտը պարունակում է 37 կերային միավոր ճետո եղիպտացորենիկողրերի առանցքը աղացած գտա գործվում է որպես կեր։ 100կգ այդպիսի կերը պարունակում է 35 ' րային միավոր: տեսակետիցհդիսլտացորենիմշակության նշա-` կերարտադրության մեծ նան է նակությունը որպես խոզանացան կուլտուրա: Արարատյանդաշտավայրի ն նախալնոնային շրջանների չրովի Հո-, ղերում Հացաճատիկային կամ այլ վաղաճաս բույսերի բերքաճավաքը է Հիբրիդ մշակելու կատարելուց ճետո հղիպտացորհնիճՃամապատասխան դեպքում ստացվում է ոչ միայն սննդանյութերովՀարուստ կանաչ զանգ8 վածիբարձր բերք, որոշ նպաստավոր տարիներին, նան Հառոնազած`

դա

առանք լումիա

ն

/ չի չելլոժված։ Վայ"

ձլԼ

ապա-

ն

են,

որ

առաջ

ցույց

են

ժողովուրդը մեր է

թվականությունից

հգիպտացորեն: Ուսումնասիրու-

տալիս,

որ

այն ժամանակ տարածմերկ ձենրըը

թեփուկավոր հգիպտացորենի (1492 Թ.) ճետո, Ճ7 դ. վերջեԱմերիկայի Հայլտնաբերումից իսպանիա: 171 ղդ. ոկզբներին մուտք է դործում բին, եգիպտացորենը Ֆրանսիայում,այՊորտուգալիայում, այն տարածվումէ իտալիայում, ն այլ երկրներ: նուշետխն մուտք է դործումՀնդկաստան, Ջինատռան ՃԱ դս է մշակվել Ռուսաստանում առաջին անգամհգիպտացորեն (Սե ազիստանից ծոհգիպտացորենը Րստ Ն 1. Դեկապրելնիչի» ՃՄԼ1

ված

հն

ն

եղել

դ. կեմուտք է դործել վը ճարավ արնեմտյանափերը) Վրաստան դարձել է Արեմայան վրաստանում սերին ե կարճ ժամանակամիջոցում

նգիպտացորննի: նգիոլ- մշակվող ճիմնականկուլտուրաներից մեկը: Ճամեմատաբար ւսվեմշակությունը հգիպտացորենի Հայաստանում (1895 թ.) նշում է, դեպքումլի է սկավել: Դ. Ալիշանը «Հայբուսակ»-ում հիշաԱնկյուրացին խաո-: «դեռնս չովճաննես թարգմանիչ տարի տակ, տակել է վազիստանին անվան «մայժ» եզիպտացուծեր ննրքին Ռուսաստանի կանվանեն», բնակվող Պոնդոսի ճայերը

կալսելու վիճակում

կե"

Ճասոիկ: Մեծ

հդիպտացորենիագրոտեխնիկական նշանակությունը: Որպես ջարաճերկ բույս, այն վճռական դեր է խաղում ինչոլես դաշտային, այնսլես էլ կերային կավ մշակուպանքաշրջանառություններում: Թյան պայմաններում պայքարում է մոլախուռերի դեմ, որով ն նպաս-

է նան

որ

ուշ

առաջ

մոտ

որ

լազուտ

զետեղված «երնանի գործերիմինիստրության թ. ամսադրում էչ որ հգիպտացոՀիշատակվում Ճոդվածում դավառիՀարատությունը» ժամանակվաԱյդ բույս: բներ մշակվում է որպես բանջարանոցային

նից ակսաժ մինչն վերջին տարիները, Հայաստանումհգիպտացորե ն դաշտավարության մեջ մեծ տեղ անճրաժեշտ չափով չի տարածվել չի

գրավել: (ճատիկ ստանալու եգիպտացորենը

Ճամար) աշխարճումիր ցան-

շարքումդրավում կուլտուրաների Հճացաճատիկային քատարածությամբ Րստ 19266 թ. 106 միլիոն ճեկտար: շուրջ է երկրորդչոեղի»զբաղեցնելով Հիմնական ցանքատարածություն տվյալների» հգիպտացորենի 28,0, Բրազիլիակաղմում էին. Ամերիկայի Միացյալ նաՀանգներում՝ յում` 474, Ռումինիայում8̀,4,

8,0, Հնդկաստանում՝ Մեքսիկայում՝ 455,

2,5, իտալիայում՝ 4,0, շճարավսլավիայում՝ Արդենտինայում՝ 0,5 միլիոն 1,0,

Հուն-

Ճեկբուլղարիայում՝ 1,0, Ֆրանսիայում՝ զարիայում՝ 1,2,

թար» բոտ ՍովետականՄիությունում,

'

հդիլթվականիտվյալների,

ցանքատարածությունները կազմել միլիոն Հճեկտար": աացորոնի ճամար, 17,1 միլիոն Հեկտար՝ սիլոսի Համար: են

4,0

դոյխաազ17

առքի ատիկստանալու նպատակով հզիպտացորենի ցանքերը ճիմնակա-Հ

"Եգիպտացորենիմի քանի ճատկանիշները(ըստ Զ.

,

Ֆ.

Բալյուրայի)

նում

կենտրոնացածեն՝ Ուկրաինայում, Հյուսիսայինկովկասում,նենտրոնական ռնաճողային մարզերում,

ծատանումնն

Իր

ատենա

Մոլդավիայում, Մերձվոլգյան մարչն ղերում, միջինասիական անդրկովկասյան Հանրապետություններում, Հայաստանումեգիպտացորենը մինչն 50-ական թվականները որոշ.

տարածությամբ ր թյամբ մ

շակվել է

Շամշադինի, հջնանի, Թունոյեմբերյանի,

մանյանի, կարմիրի, Մեղրու հայ շրջաններում: ՀայկականՍՄՀ-ում հդիպտացորենի

0.6--6,6

Վեգետացիայի տնողությունը (օր)

ԱՐ

:

Տերնների քանակը (ճատ) կողրերի կոթունի երկարությունը

9-28 ա

(ոմ)

խտԱՏ մ ցանջատարածությունները: Ցուրաբանչյուր շարքում ճատիկներիՔիվր

զգալի չափով ընդարձակվեցին

թվականինմշակվել է 16,3 ղար «ճեկտարեդիոլտացորեն, որից 0,3 Հեկտարը Հատիկ նպատակով, իսկ 16 ՃազարՃեկտարը՝սիլոսի ճամար:

Հա-

100Հա ստանալու, ,

՞

ր

8-30 50--1100 80-80

Եթ աա (գր

աաա

եգիպտացորենը աչքի է ընկնում իր բարձր ճետո քավփանցումէ մինչն 30--40սմ օր խորությամբ: Ծլելուց 2--Տ բերքատվությամբ» Բերքը առանձնապես բարձր է լինում տաք 3--4 են ռսղմից առաջանում նորից կողային արմատիկներ,որոնք դգիլխոնավությամբ ապաճովվաժ վայրերում, ըստ Մինիստրների առվետին կից Կենտրոնական խավոր սաղմնային արմատիկի ճետ միասին կազմում են եգիպտացովիճակագրական վարչությանտվյալների (1925 թ.) Սովետական բենի առաջնային արմատային ճամակարգը կամ առաջին լարուսի արՄբու.

ու

թյունում հղիպտացորենի միջին բերքատվությունը Հատիկի թ. եղել է 13,8, 1960 թ.՝ 19,3, 1920 թ., 28,0, 1924 թ." 30,5 Ըոտ Վ. ն. տվյալների,Սոցիալիստական աշխատանՔի կրկնակիճերոս է. Ս. օղակը Տերնուոլի մարզի ՄՄԿկ Դոլինյակի 14117ճամագումարի անվան կոլտնտեսությունում մուրաքանչյուր տարի ստանում է 100 ց/ճճատիկի բերք: Անդրկարպատյան մարզի «Զա նովույու ժիզն» կոլտնտեսության ու. օղակավար ու. Պիտրանվերջին տարիներիընթացքում ստանում է 106 ց/հ ճատիկիբերք: կանաչ զանգվածիմինչն 2000 ց/ն ոնկորդայինբերբ ստացել է Տաշքենդիմարզի խատանքի Հերոս ԼյուբովիԼին,

ց/ճ:

Ստնպանովի

«Գոլի տօտդել» կոլտնտեսության բրիգադիր, Սոցիալիստական աշՀայկականՍՍՀ

շատ եգիպտացորենացան շրջաններում (Հոկոեմ-

բերյան, Թումանյան, ն էջմիածին, Ստեփանավան այլն)բարձր բերքի վարպետներնստանում են 500--800 ց/ն կանաչզանդվածիբերք: Եգիպտացորենի բուսաբանական ճատկանիշները: եգիտացորենը (262 Ոճնտ Լ.) միամյա, միատուն, բաժանասեռ

բազմաշարք (2ո-20),Հայտնիէ են, ծագել է անճետացել

է, կողրը՝ բույս միայն մշակության մեջ, վայրի ձեերն

մերձարնհադարձային Ամերիկայում:

ծգիպտացորենն ունի բազմազան ձներ:

ձները միմյանցիցտարբերվում են

Ըստ 9. Ֆ.

այ Բալյուրայի

ցողունիբարձրությամբ, տերնեների ն

քանակով, կողրերի երկարությամբ

այլ

ճատկանիշներով:

արմատային Համակարգըփնջաձն է: նգիպտացորենի Գլելին (ց

առաջացնում է մեկ սաղմնային արմատիվ, որն

արագ

Հատիկը կերպուփ

մատները: 4-9 չաբախվա ընքացքում դրանք կատարում են ջուր ն աննդանյութերմատակարարելու ֆունկցիան, իսկ ճիմնական արմատներն առաջանալուցմինչն վեղետացիայիավարտըորոշ դեր են խաղում բույսին սնունդմատակարարելուգործում: կոլեոտիլեն ճողի երես դուրս գալուց որոշ ժամանակ անց կոլեուղտիլային ճանդգույցիցառաջանում են եղիպտացորենի երկրորդ յաբուսի արմատները ն առանց ճլուղավորություններ տալու թափանցում են ճողի մեջ: Երկրորդլարուսի արմատներըքիչ նշանակություն ունեն: ծիպտացորենիճամար շատ կարնոր դեր են խաղում երրորդ յարուսի կամ ճիմնական արմատները, որոնք առաջանումեն ոչ շատ խոր կամ անմիջապես մակերեսին գտնվող ցողունի ճանգույցներիցչ երբ կազմակերվում են 3--4 տերն: Հիմնականկամ երրորդ լարուսի արմատները խիստ ճյուղավորվում ն քաիանցում են մինչե 3մ խորությամբ, տարածվելովդեպի կողմերը մինչն մեկ մետը, սակայն արմատների ճիմնական մասը դտնվում է վարելաշերտի30 սմ խորությունո կյանքում կարնհոր դեր են խաղում նան ճենականդիպտացորենի յին կամ օդային արմատները, որոնք առաջանում են ցողունի վերերկրյա առաչին, երկրորդ, երբեմն երրորդ ճանդույցներից: Այդ արմատներն ապաճովում են ցողունի կանդունությունը ն միաժամանակ մասնակցում ճողից ջուր ու սննդանյութեր վերցնելուն: եդիղտացորենիճզոր արմատային Հճամակարգառաջացնելու դործում կարնոր նշանակություն ունի խոնավությամբ ֆոսֆորով ճողի ապաճովվածությանաստիճանը: ու

եգիսլտացործնիցողունը կանգուն է, զոր, 0,6--65Ամ բարձրուչ ատամնաձն ենթատեսակն ունի թիվը` 8--45, թյամբ, միջճանդույցների մինչե 30 միջճանգույց: ներջնի միջճանգույցներըկարճ են, վերեիններէ՝ երկարչ Հանգույցներիցմի ջա2 նիար գտնվում են ճողի մեջ: Ցողունը վողրերի նստած «ռելերում ունի շ

ակոսներ:

ԱԼ

Ս

ե)

թ

ՊՏ '

լ

ԻԱ

մ/

Հ.

նկ.

12.

ՍԴ

ՈՑ

Ջո. ԱՅ ՀԵՏ լ

ԵՇ,

ԹՐ

հ

-Պ

ՎՐ, 2ՅԱՈՑԿՆԿՐՏՐԿԻ

3ՐԻԻՀ ՃՈ11

ՀՀ

Պ

ԻՋ ԶՆԱ Թաք

ն

եգիպտացորենի արականժաղաաա

նրբ ճուրանները ծաղկում են, ցողունի աճը րար բարձրության է: գրեթե դադարում եգիպտացորենի ցողունի ճողին կպած վամ Կո ւո գտնվող ճանգույցչ ներից առաչանում նեն րնձլուղներ, որոնք սովորաբար կողրեր չեն լիս: Այդ ընձյուղներն անկախցանքի նպատակից,բացասական դեր են խաղում: ռոերեներըդաեղզիպտացորենի սավորված են ճերթականորեն,8--45 ճատ: Տերներ բաղկացած է տերնաբնից որն րնդգրկում է ցողունի միջճանգույցի մեծ մասը, լեզվակից, որը պինդ գրկում է ցողունը ն թի-

տարբեր սորտեր Րստ ն. ն. կուլեշովի, եգիպտացորենի քաղանթակերպ: են ասկիկներ կրում:

ԽարկովՀուրանիվրա տարբեր քանակությամբ Վիբ 25 ճիբրիդի 429 սորտի ճուրանի վրա գոյանում են 250--800, սկայա ն ՎԻՐ 42 ճիբրիդի Վրա՝ 1200-1400 Հասկիկներ։ Սավրա՝1100--1200 ղիկը կրում է երեք առէջք: Ցուրաքանչյուր առէջք սլարունակում է ծաղժամանակ շուրջ2000 ճատիկ: Հչուրանի լրիվ ճասունացման լափոշու նետում ծաղաոէջքննրըդուրս են գալիս ծաղկից, բացվում են ն դուրս են տարբեր մեծության ն ծաժկլինում կողերը Հատիկները:։ կափոշու ված նն մի ջանի ձնափոխվածտերններով՝փաթեթներով: Ցուրաքանեն 1--4 կողր։ Կողրերիթիվը կախված է ենչյուր ցողունի վրա լինում

տա-

52: Էի

Է Է

թեղից:Որքան սորտն

ուշաճաս է, այնքան տերնեներիջանակը չատ է: Այսպես, օրինակ, վաղաճաս ոոր8--10 ռերն ուննն տերն, ուշաճառ

սորտերը՝ 380--40

Էի ծ

ն

ավելի տերն: միատուն, բա-չ եղիպտացորենը ժանասռնո է: Արականծաղկաբույս փաքքությունը՝ Ճուրանը,դտնվում է ցողուն, գազաքին, իակ իզական ծաղկաիքթությունը՝ կողրը, գանըէ վում տերնածոցում: Հուրանը է ճյուղերից: Կողային բաղկացած /Պ Ճյուղերը չեն վերանլուղավորվում: Եկ. 13. Եդիպաացործնի իգական ծաղՀուրանի առանցքի ն ճլուղերի վրա կափթքությունը: են ճասկիկեենտտած դուլգչղուլգ են իը, որոնք կազմված երկու ծաղիկներից: Հասկիկային թեփուկները լայն են, սրածայր, թավոտ, իսկ ծաղկային թեփուկները բարակ են ե լթ

ի

՝

Նկ.

14.

կողրի ձնավորումըն ճասունացումը: եգիպտացորենի

թատեսակից,սորտից մշակությունից։ Արտադրությանպայմաններում է 1--42-ի: կողըն ունի Ճաստ առանցբ՝ լցված դրանց քանակը ճասնում են ղույգ նստաժ ժիջուկով: Կողրի խորշերում ուղղաճայաց շարքերով որոնցից միայն Հասկիկները, որոնք բաղկացած նն երկուծաղիկներից, մեկն է զարգացած:Ցուրաքանչյուր կողրի վրա ծաղիկների թիվր կախՄեկ կողրի ված է ենթատեսակից, սորտից ն մշակման պայմաններից: ու

վրա ծաղիկների թիվր Հասնում

է 700--1800-ի:

ծաղկի վարսանդի սռնակը շատ եգիպտացորենի

հրկար է, կանա114

թելիկների չա-ոսկեղույն, մետաքսի

տեսք ունի, այն

դուրս

է

դալի.

կողրերի փաքեթից ն դուրս ճանում իր ծայրին գտնվող սպին: Առաչին̀ ճերթին դուրս է գալիս կողրերի ճիմքի մասի ծաղկի վարսանդի սռնակն: իր սռպիով,«ետո՝ միջին մասի ծաղզկինը,իսկ ամենաուշ՝ վերնի ծաղ-` են մի ամբողջ փունչ։ կինը։ Դրանք կազմում ճատիկը կազմված է սնրմնաթաղանթից,ալեյրոնեգիպտացորենի յան շերտից, էնդուպերմից ն սաղմից: Սերմնաթաղանթնունի սպի-: տակ, դեղին, կարմիր ն փոխանցիկ այլ գույներ: Ալելրոնյան չերտբ: բարակ է ն գտնվում է սերմնաթքաղանթի տակը: էնդուպերմը կազմված է ալրանման ն եղջերանման շերտերից: Ալրանման շերտը բնութա-. դրվում է օսլայի Պատիկներիհոսը դասավորությամբ: եղջնրանմոան՝ շերտում օսլայի «ատիկները դասավորված են շատ խիտ, որոնց միջե: ընկած տարածությունը լցված են պրոտեինով: Արտաքինիցէնդոսպերմի եղջերանմանշերտը թափանցիկ է։ Ալեյրոնյան շերտը, էնդոսպերմթ ալրանման ն եղջերանմանշերտերի ճետ միասին կազմում են ճատիկի էնդոսպերմը:Սաղմը կազմված է բողբոջիկից, սաղմնային արմատիկից: ն

վաճանիկից:

Շատ Գ. Ուոլլեսի ն է. Բրեսսմանի,ատամնաձե ենքատեսակի ճատիկի սերմնաթաղանթըկաղմում է ճատիկի քաշի 5,5, Լէնդոսպերմը՝՝

սաղմը՝ 11,5, ճատիկի ն կողրի առանցքի միացման մասնիկը՝՝ Ե-ը: Հատիկի մեչ գտնվող սպիտակուցներիընդճանուր քանակի շուրջ: 2500Ն-ը դտնվում է էնդոսապերմում, 2240-Ի սաղմում. ճարպ 88,5 00-ը պանվում է սաղմում, իսկ 15 00-ը էնդոսպերմում: Սաղմի մեջ կենտրոնացվածէ ճատիկի մեջ գտնվող շաքարի ընդճանուր քաչ նակի 7240-լ:։ 0սլայի 98,0 0-ը դտնվում է էնդոսպերմում ե միայի 1,8 ննՀը՝ սաղմում: նգիպտացորհնի ճատիկները դասավորված են կողրի վրա 8--306 շարքերով, յուրաքանչյուր շարքում ճատիկների թիվը Հավասար է 15-70-ի: Հատիկներըկազմում են կողրի ընդճանուր քաշի 70--90 գե-ը: Հատիկներըլինում են տարբեր ձնի ն մեծության: եգիպտացործննըստ ճատիկի ձնի կազմության բաժանվում է, Հետնյալ ենթատեսակների: 42,0, 1,0

ու

1.

ԱՍտամնաձն

(2:65 ՈՅՆՏ

Լոմճոէէ2

ՏէԱոԼ.)։Հատիկիդա դաթր:

փոսիկավորէ, որը նրան ատամի տեսք է տալիս: Հատիկներըերկարա-վուն են, ճամեմատաբար խթոչոր. ճատիկի մակերեսը ճարթ է, էնդոապերմիեղջնրանմանշերտը զարդացած է միայն կողքերից, իսկ ալրա-: նման շերտն ուժեղ զարգացած է ճատիկի կենտրոնական ն դգագաքային մասում: Հատիկըպարունակում է 68--75 կց օալա ն 8--13400 սպի--. տակուցային նյութեր:

Այս հենքատեսակիցողունները բարձր են, «զոր, տալիս են ինչպեւտ Հատիկի, այնպես էլ կանաչ զանգվածի բարձր բերք: Ֆերմասեր ենքատեսակ է: Ըստ վեղետացիայի տնողության ունի միջաճաս ն ուշաճաս Ճիբրիդներ:։Համեմատաբարքիչ բճեր է տալիս: սորտեր ու

Ատամնաձն

են ենթքատեսակից

Վիր.42,

ՎիԵեր-25, Վիր-156,

ծ, Սդեսսկայա 4, Օդեսսկայա: կրասնոդարսկայա1|/49, նրասնոդարակի 10, Գորեհց վաղաճաս ն բազմաթիվ այլ սորտեր ու Հիբրիդներ: Այս ենթատեսակին պատկանող սորտերը ն Հիբրիդները ճատիկ՝ սիլոս ստանալու ճամար նպատակաճարմար է մշակել Արարատյան Հարթավայրում, նախալեռնայինշրջաններիչրովի ճողերում, իսկ միայն սիլոս ստանալու ճամար կարելի է մշակել նան լեռնային շրջաններում: 2. կարծո Հատիկը, ինչպես նան. (262 ատշտտ1ոմաւոռ Տեա. նրա գագաթը կլորավուն նն, իսկ մակերեսը՝ ճարք, էնդոսսերմի եղջեէնդոսպերմիալրանմանշերտը գըրտբանման շերտը՝ ուժեղ ղարդացաժծ: նրվում է միայն կննտրոնում, Հատիկներիկտրվածքը ապակենման է: ճետ ճամեմատած այս ննքատեսակի ցողունները ավելի: Ատամնաձնեի են՝ 1,5--2մ բարձրությամբ: Բացի այդ, այս հնքատեսակը ճապածր ղարմեմատաբար ավելի քիչ չերմասեր է ն վաղաճաս, լրիվ աճման օր։ նպատակաճարմարէ. դացման ճամար պաճանչվում է 100--110 մշակել լեոնային շրջաններում: Ատամնկաձն ենթատեսակիճամեմատությամբ տալիս է կանաչ զանգվածիջիչ բերք: կարծր ենթատեսակիցեն Բուլովինսկի 1, 2, 3 ճիբրիդները: 3. Շաքաբային(262 11275 Տճշոշհճրճւն ՀատիկննրըթոՏեա.) են, կնճռոտված, էնդոսպերմի եղջերանմանչերտը՝ ուժեղ զարդաշոր ցած, ճատուկ փայլով, էնդոսպերմի ալրանման չերտը բացակայում է: ճլուղավորված: Այս ենթատեսակի ցողունները շատ ցածր են, բայց Մ լուս Ճասունացման կաքնամոմաՀամեմատությամբ ենքատեսակների 4--8 է գ0-ով ավելի շատ շաքար: լին փուլում ճատիկում պարունակում հացի այդ ճատիկը պարունակում է 3--5 կ ազոտական նյութեր, 12-15 00 օալա, 600 Ճարպ, մի շարք շուրջ վիտամիններ ն այլ օրգանական նյութեր: կաթնամոմայինփուլում ճավաքած կողրերը եհված վիճակում Հանդիսանումեն վիտամիններով ե սննդանյութերով ճարուսոյ Ճեշտ մարսվող սնունդ, Հատկապես երեխաների ճամար: Հատիկը օդտսդործվում է նան պաճածոներ պատրաստելու ճամար: կրասնոդարի՝ երկրամասում չրովի պայմաններում կաթքնամոմային ճասունացման ց/հ։ Բացի այդ, փուլում ճավաքած կողրերի բերքը կազմում է 128--176 միաժամանակ ստացվում է նան 227--853 ցն ցողունա-տերնային սիլոսային ղանդված: Լավադույն սորտերից են՝ Էլեգիլա-489, Սկազկա485, Գամմա-440, Զոլոտայա օսեն: Հիբրիդներիցեն՝ Դնեպրովակի-115, ու

ու

Դնեպրովակի-6814։

145.

Բուսաբուծություն

4.

Օսլային(26ռ

ոտ

ձո

վ8շ6ճ ՏէԱԼԼ.), Հատիկներըխոշոր

են,

են Հնարավորություն կարգը

`

մասը կլորավուն է, մակերեսը՝ ճարք, էնդոսպերՖրանց դադարային մի հղջերանման չհրտը բացակայում է, իսկ ալրանման շերտը ուժեղ ամբողջությամբ լցված ճատիկի մեջ: ձամեմատաբար: զարդացած է է, ուշաճաս ինչպես կանաչ զանգվածի, այնպես էլ ճատիկի բերքը Համեմատաբարցածր է: 5. ճայթող (262 11275 6Մ6-էձ Տէաոէ.):Հատիկննըը մանը են, կլոմասը՝ դադաթային սրածայր, հրբեմն կլորա- ։ տավուն, կտուցանման, վուն, ճատիկի մակերեսը՝ ճարթ, էնդոսպերմի եղջերանման շչերտը՝ ուժեղ զարգացած, իսկ ալրանման չերտը ամբողջությամբ բացակայում է, կամ բիչ քանակությամբ գտնվում է սաղմին կից: Օգտագործվումէ զանազան ձավարներպատրաստելու ճամար, ինչսլես նան բոված վիՃակում: Այս ենթատեսակիինչպես ճատիկի, այնպես էլ կանաչ զանդ-. վածի բերքատվությունըճամեմատաբարցածր է: Բացի նշվածներից կան նան մոմային (262 1ճտ Շճոճլլոճ Խսուոճէճ 16Տշհ.) ե թեփուկավոր(2625 շտ Տլոէ.) ձնթատեսակներ, մշակվում: որոնք Սովետական չեն Միությունում Եգիպտացորենիկենասբանական առանձնաքատկությունները: է: ձատիկներն սկսում հն ծլել 8-ջերմասեր բույս ծդիպտացորենը են 10--12" 705-ու, իսկ ճամերաշխ ծլում ջերմության պայմաններում: բույսի տերեները թեթնակի տուժում սկզբնականչրջանում կյանքի են գարնանային --2--8՝ սառնամանիքներից,սակայն վաղ աշնանը, սառնամանիքներից հզիպտացորենի աճման վերջին փուլերում --2--8՝ տերեները ամբողջությամբ ցրտաձճարվումեն, որի պատճառովնվազում է կերային արժեքը: Վեզետացիայիընքացքում որքան օրվա միչին ջերմաստիճանը զարգացմանմփուբարձր է, այնքան եգիպտացորենը արագ է աճում է, որի շնորընկած կրճատվում ժամանակաշրջանըխիստ լերի միջե Ճասունանում: Ճիվ շուտ է Երբ ջերմությունը 4,5"-ից ցածր է, իսկ 38-ից բարձր, եզիպտացոամիսներին օրվա բննի աճը դադարում է: չունիս,ճուլիս ն օգոստոս միջին չնրմաստիճանը19--20«-իցսլակաս լինելու դեւղքում աճը դան՝ դաղում է, կ ճասունացումը խիստ ձգձգվում: կարճ օրվա բույս է. Այն դասվում է չորադիմացեգիպտացորենը կուն բույսնրի շարքին, Այդ տեսակետից նա զիջում է կորեկին, սորդոյին, Սուդանիխոտին: Չորադիմացկունությունը բացատրվում է ցածր նան նրանով, որ հդիսլտացորետրանսպիրացիոն գործակցով, ինչսլես նի անհրեներըընդունակ են լավ կլանելու օդի խտացածջրային դոլորշինճրը՝ որպես խոնավությանլրացուցիչ աղբյուր: Եգիպտացորենի խոր ցանքը (8--10սմ), արմատայինճզոր ճամաու

|

.

ու

:

(16

`

տալիս պայքարելու

ամառային նրաշտի դեմ: հր կյանքի նդգիսլտացորենն

ուշ

դարնանային

ու

շրջանում, որը սկսվում է ծաղէ ավելի հրեսուն շր, սպաճանջում շուրջ օր առաջ կումից պայմաններում ռատ խոնավություն: Այդ կրիտիկական շրջանը մեր է ճուլիս-օգուտոս ամիսներին, Անջրդի պայմաններում ճողի մշակման խնդիրները, Հողում կուտակված խոնավության պածպանումըպետք է կազմակերպելայնպես, որ այդ շրջանում եգիպսատանա անճրաժեշտ քանակությամբ Ջրովի խոնավություն: ւռւսքորենն բարձրացչափով ջրելը զգալի ժամանակաշրջանում ա յդ պայմաններում նում կարողանումէ օգտագործել է բնրքատվությունը:նդիպտացորենը ափառվաերկրորդկեսին տեղացողանձրեները: օր» եգիպտացորենիծլումից մինչե ծաղկումը տնկում է շուրջ Ճճա60 Ըստ օր. մինչն Հապունացումը՝ Ճճատիկների փոշոտումիցմինչն սորտերն Հիբրիդներըբահզիպտացորհնի սունության տնկողությանյ ն ժանվում են չորս խմբի՝ վաղաճաս, միջաճաս, միջաուշաճաս ուշաՀաս: է ընդդծել, որ որքան սորտը կամ ճիբրիդը վաղաճառ Անչտրաժեշտ Լ, այնքան նրա կանաչ զանգվածիբերքը ցածը է: է: Փոշուռումը տեղի է եգիպտացորենըխաչաձե փոշոտվող բույս 3--Տ5 օր Ճեւոո ծաղունենում քամու միջոցով: Հուրաններնարձակվելուց վերին մասից ն աստիճանա ակսվում է Հուրանի կում են: Սաղկումը են Հուրանների ծաղկումից բար իջնում դեպի ցած: կողըերը ծաղկում Չորայինպայմաններումայդ տարբերությումի քանի օր Հետո (4-7): սա՞10--15 Հասնում է օրվա: Շատ Հաճախ միննույն սորտի մինչն նը մաններում կողրերի ծաղկմանժամանակ լրիվ փոշոտմանճամար ծաղծաղիկկափոշին չի բավարարում,որի ճետնանքով էլ կողրի ոչ բոլոր

որոշ

ն տնում

Համապատասխանում

ու

փոշոտվում: եգիպտացորենըլավ աճում ն բարձր բերք է տալիս սննդանյութեբով Ճարուստ, լավ ստրուկտուրա ունեցող, փուխր, ավազակավային Հողերում:Վատ սնհաճողերում շաղանակադույն կաի կավավաղային է աճում ծանը, կավային, աղակալած ն ճաճճակալած ճողերում:

սերն

են

ու

խիստ տուժում եդիոլտացորենը ն այլ

մրիկից»փոշեմրիբշտիկավոր Մեժ վնաս են ծիվանդություններից: է

կից, ժանգից» ֆուզարիուժից ոչլատճառում կրծող բվիկները։ տրջուկը. լաշաքրթուրը: կնոուղակերը,

Էշկատարորենիթիթեռի թրթուրները: Եգիպտացորենիճիբրիդները: Գիտա-Հետազոտական աշխատա առաջավորներիփորձով ապացուցվածէ, որ հղի պատացո ներով ավելի ճզոր են հիբրիգներըսովորական սորտերի 2ճՃամեժատությաժբ նակենսունակ ն ավելի բարձր բերբ են տալիս: Ամերիկայի Միացյալ են ճիմնականումեգիվՀանգներումորպես սերմնանյութօգտաղործում ու

ու

3. կրկնակիմիջգծային,որոնք ստացվումեն երկու Ռոաաստանում «տացորենի4իբրիդային ճատիկնենրը, ճասարակմիչհդիպտացորենի ճիբրիդայինսերմերով ցանք կատարելուառաջին փորձնականաշխադծային ճիբրիդներիխաչաձեումից(ՎԻՐ-25, ՎԻՐ-42, ՎԻՐ-156։» կրաս«անները կատարել է Վ. Վ. Տալանովը1910 թվականին: նոդարսկի-5ն այլն): 4. Եռգծային, որոնք ստացվում են միջգծային ճիբրիդի ն ինքնափոշուռմանենթարկվածմեկ ուրիշ գծի խաչաձեումից, Ապացուցվածէ, որ եգիպտացորենիմիջզժային ճիբրիդներիճատիկի բերքը սովորական ճիբրիդներիՀամեմատությամբ, միջին Ճաշվով 8--11 ց-ով ավելի է: Առավելբարձր բերք են տալիս կրկնակիմիջգծայինճիբրիդները: ՀՍՍՀ պայմաններումմշակելու ճամար չշրջանացվաժեն ՎԻՐ-156՝ ՄՎ, Մցխնտարի' ՏՎ, ՎԻՐ.45 ՄՎ, Աբովյան-2, Դնեպրովակի-247 ՎԻՐ-156 ՏՎ: երկնակիմիջգժային Հիբրիդ է, ստացվել է ՎԻր-ի կուբանի փորձակայանումՊոբեդան Պրոգրեսմիջգծային ճիբրիդննրիխաչաձնումից:Հատիկներըատամնաձն են, դեղին գույնի, լսոշոր, 1000 20-էչ Խողրը է, Հատիկիկշիռը 300--350 խոշոր երկարությունը գ 25սմ, 40, կողկշիոր՝ շուրջ Հատիկի ելը կազմում է 80--82 300գ, ընրը դասավորված են 80--110սմ բարձրության վրա: Բուլսի բարձսմ է, տերեներիքանակը՝20 ճատ: րությունը 250--300 Հիբրիդըուշաճաս է, ցանքից մինչե կաթնամոմայինՃասունացման փովլբ նոլեմբերյանիչրջանի. պալմաններումտնում է 113 օր, ԱրաՆկ. 15. եգիպտացորենի է ՀՍՍՀ այն բոլոր շրրրատյան Հարթավայրու՝ 114 օր. Շրջանացված ենքատնեսակները. 1--ատամնաձն, 8--կարծր, 8--օսլային, 4--ճՃայթող: ջաններիճամար, ուր եգիպտացորենը մշակվում է ճատիկ ն ռիլոսալին զանգվածստանալունպատակով: ՎԻՐ.42 ՄՎ: Կրկնակիմիջգծային Հիբրիդ է, ստացվելէ ՀամամիուքենականբուսաբուծությանինստիուտիկուբանիփորձակայանումՄլավա ն Սվետոչ ճասարակմիջզծային 4իբբիդներիխաչաձնոսմից:Պատկանում է ատամնաձն ննթատեսակին: Հատիկըդեղին է, ատամնաձն. Հատիկի կշիոռր Չ250--220գ էչ երկարություն, կշռում է կողբը միջին մեծության է, ունի 20--22սմ սմ բարձրության 200--530գ, ձնավորվում է 60--80 Հաաիա կաղմում են կողրի ընդշանուր բաշի 725--26 00-ը: Ցողունի բարձրուէ: Միջաճասէ, դիմացկուն է ճիվանդությունների՝ թյունը 200--250սմ ասեր է: Շրջանացվածէ նույն շրյաններում, ինչ `

:

Հ

2--էզջերանման զոնա,

:

ՀՅ.

Նկ. 16. եգիտացորենի ենթատեսակների ճատիկիկառուցվածքը. Ե--Թալային, բ--ատամնաձն, գ--կարժր, դ--ճալթող, է մոմ 1--ալրանման էնդոտպերմ, տ Վ նն Փ-ջացարալինէնդոսպերմ:

վրա:

ակնեի Ամանի արվող

Հ2 Բ Հրի

:

-

նգիպտացորենի Հիբրիդեերը լինում են՝ Միչսորտային, որոնք ատացվում են երկու սովորականսորտե-

1.

Հի խաչաձեումից..

Հասարակ միջգժային, որոնք ստացվում չոտված գծերիխաչաձեոռսէից.

են

երկու

ինքնավփո-

բրիդը:

Աբովյան-2: ՍորտազծայինՀիբրիդ է: Ստացվել է Խ. Աբովլանթ անվան Հալկական պետական մանկավարժականինստիտուտում էջն Սլավա «Հասարակ միջզծային ճիբմիածնի տեղականեհդիպտացորենի բիդի թաչաձնումից (ճեղինակներՏ. Ս. Տեր-Սաճակյան, Ս. Գ. Մարզարյան, Հ. Ա. Մանուկյան): Ցողունը ունի մինչն 310սմ բարձրություն, կոզղրըձեավարվումէ 149:

բարձրության վրա: Հատիկը դեղին է, կարծր: Վիր-156.ՏՎ-ի Համեմատությամբ ուշաճաս է, սակայն Արարատյան ճարթավայրիպայմաններում ճաջողությամբ մշակվում է նան որպես խողզանացան։կանաչ զանգվածի բերքատվությունը 3 տարվա միջին տվյալներով, Հոկտեմբերյանիսորտափորձարկման դաշտում կազմում է 458 ց/հ,որից կաթնամոմային Ճասունության ճասած կողրեր՝ ց/8, 138 ց/ճ, փորձարկման որից 547ց/հ, դաշտում՝ Գորիսի կողրերը՝ Աբովյան-2 4իբրիդի կողրերի չասունացման փուլում բույսն ամբողջությամբ պաճպանում է կանաչ վիճակը ն օգտագործվում է սիլոսի

ցողունի

90--100սմ

ճամար:

Շրջանացվածէ

ոու

ն Հյուսիս-արնելյան, Արարատյան Զանգեզուրի գո-.

պայմաններում մշակելուճամար: ՄՎ: Սորտադծային է դերի Ճիբրիդէ, ատացվել Դնեպոովսկի-247 առա

տացորենի

Սարան օրգանագոլաղդմքա

Պարարտացմանն ագրոճողադիտությանճամամիութենական ինստիտուտի տվյալներով 500-200 ց կանաչ զանգված կամ 60--20 ցլճ Հատիկ ստանալու Համար հգիպտացորենըՀողից կլանում է շուրջ 150-180 կգյճ ազոտ, 50--60կգյն ֆոսֆոր ն 150կգյճ կալիում: Սննդանյուըճրի այս քանակը երկու անդամ ավելի է, քան այլ Հացաբույսերի կողմից Ճողից կլանված սննդանյութերինը: Առլացուցված է, որ եդգիսոոացորենն իր աճի սկզբնական չրջանում ճՃճամեմատաբար ավելի մեծ սլաանջ ունի ֆոսֆորի նկատմամբ: Ֆոսֆորի առատության պայմաննե բում արմատային ճամակարգըավելի է ճղորանում ն խորանում ճողի շատ կարնոր նշանակություն մեջ: Այս ճանգամանքը ւայունիանջրդի ավելի մաններում:եգիպտացորենը

շատ

օգտագործում է

աղզուտ

Հուրաններիերհալը:

ճամամիութենականդիտա-ճՃետազուռական ինստիտուտում Շինդելմայ-

զերիէ իսկրայի ճիբրիդների խաչաձնուժից: Հատիկը միջգժային

Բրաբակի Հան րե ողնումմե

ազդեցություն

ճուսկան

-

ջին սերնդում դեղին է ն կարծր, երկրորդ սերնդում՝ դեղին-սպիտակ, չ ո կարծր-ատամնաձե ճատիկի կշիոր Չ200--300 գ է, ճատիկի ելը կազմում է 80 զե։ Ցողունը միջին բարձրության է (170--180 սմ), միջավաղաճաս է, ցրտադիմացկուն, դիմացկուն է բշտիկավոր մրիկի նըկատմամբ: Ստեփանավանի սորտափորձարկման դաշտի պայմաննե-: րում կանաչ զանգվածիերեք տարվա միջին բերքը կազմում է 222 9/8,

մինչե

Սննդանյութերով ապաճովված,պայմաններումստացվում են եգիւլճղոր բույսեր՝փարթամ տերնեներովկողըերուրՏերեները տացորենի ու

գույն Ընդչանուր խոշոր ինում շոր դ սիլ գույ ր սիլոսային զանգվածի մեջ կողրերի քանակը ե կշիոր լինում է բարձր: 1000 է, ն ընդճանրապես,լավանում է Հատիկի ցանՀատիկիկշիոր մեծանում քային որակը: Բարձրանումէ Հատիկի ն սիլոսային զանգվածի բերքաեն

լ

ն

ունենում

են

մուգ դ

կ կանաչչ

տվությունը Մեկ միավոր տարածությունից ստացվում է ավելի շատ կերային միավոր: Ճատիկինը՝ 86 ց/ն։ Շրջանացվածէ Լոռի-Փամբակի գոտում մշակելու Գ. ն Ե. Բրեսամանի,ազոտի պակասության պայը Ռւոլլեսի ճամար: մաններում եդիպտացորենիտերեները սկղբում բաց կանաչ գույն են ն պարարտացումը: ցանքաշրջանառության մեջ Տեղը եգիպտա- ստանում, ճեւտո դեղնում են, այնուճետե ներքնի տերնեներըչորանում ցորենի ճամար լավ նախորդներ են ճամարվուԲ սե ցելից ճետո մշակեն: Ֆոսֆորի պակասության դեպքում բույսի աճը դանդաղում է, տե1 բոմ ված աշնանացան ցորենը, բազմամյա խուտաբույսնրը, ճաւտիկա-ինեն ստանում: ընները ծիրանադույնտեսք պակասության պայկալիումի ն դեղեն բույսերը (լոբիչոլոռ, ոսպ, սիսեռ, տապփոլոռ այլն),միամյա հդիպտացորենիցողունը կարճ է մնում, աճը դանդաղում է, մաններում խոտաբույսերի խառնուրդը: խոնավությամբապաճովված պայմաննեե ներքնի եզրերին այրվածբներեն առաջանում: րում լավ նախորդներ կարող են լինել նան կարտոֆիլը, բանջարա-բոսԴ. ի. Պոդդորնիննշում է, որ սննդանյութերի նկատմամբ պաճանջը տանային բույսերը ն արմատապտուղները: հգիլտացորենի մուտ շարունակվում է մինչն Հատիկի մոմային ՃասուԱռատ պարարտացման դեպքում եգիպտացորենի միննույն դաշնացման փուլը: Ֆոսֆորականն այլ սննդային տարրերի կեսից ավելին տում ճնարավոր է մշակել մի քանի տարի անընդմեջ: Ֆերմությամբ ե. օզտագործվում է Ճուլիս ն օգոստոս ամիսներին: ջրով ապաճովված պայմաններում նույն տարում եգիպտացորենըմին-: Ըուռ Գ. Շ. Ասլանյանի, Արարատյանդաշտավայրի պայմաններում նույն դաշտում կարելի է մշակել երկու անգամ ն ճնձել կաթնամոմային, աղուռական պարարտանյութերը ոչ միայն ղզղալի չափով բարձրացնում Հասունացմանլվփուլում են հդիոտացորենիբերքատվությունը, այլն արադացնումեն նրա ծաղլավ նախորդ է գարնանացանկուլտուրաների Ճաեգիպտացորենը կումը:նըս ուսումնասիրությունների ցույց են տվել, որ Արարատյան մար: Շատ վայրերում այն ճանդիսանում է զբաղված ն կուլիսային ցեդաշտավայրի բաց գորշավուն ճողերում դարնանացանին խոզանացալերի կուլոուրաւ նի դեսյքում բերքատվությունը ամենից շատ բարձրանում է պարար շատ զգայուն է պարարտանյութերի նկատմամբ: եգիպտացորենը տացման ՔԽ զուգակցությունում: Հողում անճրաժեշտ քանակությամբ սննդանյութնրի առկայությունը ատ

'

Հրազդանիշրջանի

Ֆանտան

գյուղի անչրդի պայմաններում մեր կողմից դրված փորձերիցպարզվել է, որ ճողը մտցրած պարարտանյուդոմաղբ Դ ԻԵԽ) եգիպտացորենիտարթերը(միննույնքանակությամբ աճման ու ղարգացման վրա տարբեր ձնով բեր սորտերի ն ճիբրիդների են ղարարտանյութերը բարձրացնում են լմաններում աղդում: Այդ արս ու ն ճիբրիդների սիլոսային դանդվամիջաուշաճառ ուշաճաս սորտերի

ե-ով ն գկ-ով, միջաճասներինը՝ 17--18 3--4 Կը-ով։ Գոմաղբը ղդալի չափով բարձրացնում է վաղաճասներինը՝ հդիպտացորենի բերքատվությունը: Գ, 0. Ասլանյանի փորձերն ապացուցում են, որ խիստ կնղնակալած կարբոնատայինճողերում ճեկոարին 20 տ գոմաղբ տալու դեպքում եգիպտացորենիճատիկիբնրքատվությունը բարձրանում է 13,1 ց/ն կամ 45,9 զ0-ով: Ե. Մ. Մովսիսյանը ՀՍՍ2 սնաճողայինպայմաններիճամար խոր-

ծի բերքատվությունը 30--35

պարարտացնել եգիպտացորենը ուրդ տալիս է

1160,

իսկ

շագանակագույն ն գորչ ճողերում՝ Է 150 Ք25 1460 նորմաներով: Հիմնական պարարտացգումից բացի, ցանքիժամանակ նպատակաճարմար է Հատիկի ճետ ճողը մացնել 1,0--2,0 ց|ննորմայով օրգանական կ ճանքային ճատիկավորվաժ պարարտանյութեր: Օրգանական նյութերով ճարուստ Ճողերում հդիպտացորենի բերտատվությանբարձրացմանընպաստում են նան ֆոսֆորաբակտերինըե ազոտաբակտերինը,որը ճողն են մտցնում Հատիկի ճետ միասին: եգիպտացորենիբերքատվությունը բարձրացնում են նան միկրո-` "պարարտանյութերը (բոր, մարգանեց, պղինձ): Վեգետագիալիընթացքում տրված սնուցումը բարձրացնում է հգիպէ «ռացորենի բերքատվությունը: Անճրաժնչտ սնուցել նոսրացումից Ճեեն 3--4 տո, երբ բույսերն ունենում տերն: կողրերի աճն ղարգացումը ուժեղացնելու նպատակովխորճուրդ է տրվում երկրորդ սնուցման ժամանակ օզտադործել նան սուպերֆոսֆատ: եգիպտացորենի ւլարարտացմանճհւոազդեցությունընույնոլես մեծ է: է, որ եգիպտացորենըերկար վեՀողիմշակությունը:Հայտնի գետացիոն շրջան ունի, որի ընթացքում շատ մեժ քանակությամբ զանգված է կուտակում, Անջրդիպայմաններումամառվա նհրկրորդկեսին ե է է ծախսում:ձայտնի աշնան սկզբին այն մեծ քանակությամբ ջուր նան, որ ժայկականՄՄՀ գրեթե բոլոր շրջաններում մթնոլորտային տեպումներհ անճավասար են բաշաված, Ճույլիս ն օդոստոս ամիսներին դրանք աննշան չափով են տեղում: ճողի մշակությունն այնսլես ոլետք է կատարել, որ եգիպտացորենի Հմեռվա ն գարնան ամիսներին նրա մեջ շատ խոնավություն կուտակվի ն պաճպանվի:ձողում շատ խոնավություն կուտակելու ճամար անճրաժեշտ է նախորդ ճանդիտսցող Հացաճատիկային ն Ճճատիկա-ընդեղեն ու

ինչպես նան միամյա խոտաբույսերի բերքաճավաքը կուլտուրաների, դուգըրնթացկամ անմիջապես դրանից «Հետո ճողը երեակատարելուն են դաշտի չիմ20--Չ295 օր ճետո կատարում հրեսվարից վարել: խոզանի

գուքաններով վարը՝ եական պարարտացումը ն նախագութանիկավոր հրբ հեղիպտացորենի նախորդը 58--30սմ խորությամբ: Այն դեպքում, են շարաայ ծիախոտը կամ ճակնդեղը, կարտոֆիլը» Հանդիսանում Հետո կատաանմիջապես «երկ բուչռեր, ապա դրանց բերքածավաքից ցրտաճերվ՝ 28--30 սմ խորուռում են պարարտացում | այնուճետեն Գարնանը դաշտ դուրս գալու առաջին իսկ ճնարավորությա ժամանակամիչոցում դաշտը փոցխում են: Մոլադեպքում շատ կարճ խոտերիսերմերի մասսայական ծլումից «նտո պետք է կուլտիվատոր10--12սմ խորությամբ ն անմիջապես փոցխել ներով Հողը փիերնեցնել

քլամբ: ն

կատարելցանք:

բերքատվությա նգիպտացորենի Սերմինախապատրաստումը:

դործում բարձրացման

սնրմնանյցւթի որակի լավացումը կարնոր նշաստանդարտիառաջին դասի սհրմապետական ունենա Գե, կակ երկրորդ դասի սերմացուն 92 գկ ժլուցուն պետք է նակություն. Այժմ կոլտնտեսություններն պետականտնտեսությունսերմնանյութը ստանում են ցանքի ճամար միանները եգիպտացորենի ծչատիկներըզտված են, մաքրված, դամայն պատրաստի վիճակում:

նակություն ունի:Րոտ

ու

ն Այդ աշխատանք տրամաչասիված ախտաճանված: տեսակավորված,

ները կատարվումեն ճատուկ մասնադիտացվածգործարաններում: ն եթե ցանքը կատարվում է տրամաչափվածճատիկներով այնեն որոպիսի շարքացաններով,որոնք լուրաքանչյուր բնում թողնում բակի քանակությամբ Հատիկներ, ապա Հնարավորություն է ստեղծնոսվում վերացնել այնպիսի աշխատատար գործողություն, ինչպիսին բացումն է: անքից Ըստ Ա. Ս. Թովմասյանի, հդիպտացորենի սերմնանյութը ն ամո1 0,1 կ-անոց բորաքթվի 0ը-անոց կամ առաջ սուպերֆոսֆատի լուծույթով մշակելուշնորճիվ սինիակային սելիտրայի 0,285օբ-անոց Յ0-ով։ յոսային զանդվածիբերքատվությունըբարձրանում է 15,9--218 նույն Հեղինակի տվյալներով ճատիկները պոլիմիկրոպարարտա

սիլոսայինղանդված ռով փոշեպատելու շնորճիվեգիպտացորենի օը-ով։ բերքը բարձրացել է 19,2--21,3 է, նրա սնրմերը Ճամեբույս Եգիպտացորենըջերմասեր Ցանքը: 10--12նաշխ են ծլում, երբ 10սմ խորության մեջ Հողի ջերմությունը էլ Վաղ ցանքի դեպքում սերմերը չեն ծլում, նեխում են: Սովորաբար ոկսելուց 25--Յ30 ցանքը պետք է կատարհլ դաշտային աշխատանքներն օր

Հետու

Հիմք ընդունելով

կենսաբանականառանձնաճատհգիպտացորենի

ՍՍՀ Հնարավոր է, երբ ցանքը կատարվում Լ ջերմության պայմանները, Հայկական բուսածածկ գյուղատըն-| մանխտությամբ 1--2 տեսական տարբեր գուռիներում եգիպտացորենի ցանքը նպատակաՀ 20»«20սմ ն 60»«60սմ սխեմայովչ յուրաքանչյուրբնում թողնելով է կատարել մոտավորապես ճետնյալ ժամկետներում. Արաչ 60530սմ սխեմայով: Ճճարմար բույ, կամ լաւյնաչար՝ տում` ապՀ րատյան գուտում՝ ապրիլի15--25-ը, Հյուսիս-անել լան կանաչ կեր ստանալու լիո։ շ ն սիլոսային զա վածի րիլի 25-ից մինչբ մայիսի 10-ը, իսկ ավելի խիտ, քան Հատիկի

կուքյունները ն

հիմԱրա նպատակով հգիրտացորոոը ր ՀԱՄԻ թոն Քաղաք Յուրաքանչյուր ա բույոնրի մաններում ան ի" զա թո ազար, 7 7 խտությատի

ՄԱՐ նացած բոլոր գոտիներում"

յիսի 10--25-լո

ճա

Հայտնի է, որ հգիսլտացորենն օգտագործվում է նան կանաչ կոնան Բագոր ա ԷԲ ցանքը կատարում են վեյլերում, Այդ նպատակովհեդիպտացորենի Բում բույս դար ն բեր ժամկետներում, ստացված զանգվածը որպես կեր օգտագորժում: սմ յուրաքանչյուր միջշարքային տարածությամբ: : կատարվումէ հն կանաչ վիճակում: 5--7 բույս դծային մետրի վրա քողնելով նն 15--30 տալիս, որ միննույն ժամկեցույց Ռւումնասիրությունները կգ/ճ Եդիլտացորենիցանքի նորման կարող է տատանվել տում ն ցանված հգիլպտացորենիվաղաճաս, միջաճաս ուշաճաս սոր-: սաճմաններում: տերի զարդացմուն նույնանման փուլերի (ճուրան լըչ կողրերի ՍԿՆԿ-8 Ցանջի շարքացաններով: Ցանքըկատարումեն ՍԿՆԿ-6, ջանալը, ճուրանների ն կողրերի ծաղկելը, կաթնային ն կաթնափմոմամասամբ ցանքի պայմաններից է Ճճողային կախված որությունը ժամկետներն իրարից տարբերվում են 1--4 շացանքը պետք յինճասունացումը) ' ճողերում թույլ օդաթասիանց ժամկետից: Սանը կավային, սմ խորությամբ: ՀաւիեւմատաՑ--10 չ կատարել Ճ--6, քնթն 2ճողերում՝ Դիտումներիցպարզվում է, որ ոչ բոլոր պայմաններում է Հնացանքի ուշ դեպքում՝ վաղ ցանքի դեպքում պետք է սաղը ցանել, բար թավոր կանաչ կոնվելյերի ճամար եհգիպտացորենիցանքը կատարել պլայմաննեանջրդի ոլետք է ցանել սաղ, խոր: Զրովիպայմաններում տարբեր ժամկեւոներում: կեռնայինանջրդի պայմաններում անճրաժեշտ է ցանքի լավագույն" րում՝ խորո նյութերով սպիտակուցային զանգվածը ժամկետում կատարել եգիլտացորենի վաղաճաս, միջաճաս ն միչջասիլոսային եգիոլտացորենի ։ են ճանպատակովշատ տեղերում ցանքը կատարում ուշաճաս սորտերի միաժամանակյացանք: Այդպիսի ցանքի դեպքում : Հարատացնելու Թ. Հ. Հակոբյանի, Շիրակի են լինում, տիկարնդեղենբույսերի Հետ միասին: Ըստ բույսերը կանաչ վիճակում օդտաղործելու ճամար պատրաստ ն Հատիկա-ընդեղեն բույսերի (բակլա եգիպտացորենի տարբեր ժամկետներում: Հարթքավայրում կամ սոյա) ճՃամատեղցանքերը կանաչ զանգվածի բերքի բարձրացմանգործում վճռական նշանակու-̀ եգիպտացորենի նյութերի ն կերային միավորներիքանակով, թյուն ունեն նան ցանքի ձեր ն սնման մակերեսը, Սնման մակերեսի ապիտակուցային յոր դեսլարունակությամբ նան պրուռեխնի չափը կախված է սորտից, Ճողակլիմայական պայմաններից ն ցանքի մեկ կերամիավորում ինչպես տվյալՀեղինակի ւոյքուր ցանքերին, նպատակից: Համեմատաբար խիտ ցանքերում բույսերը քիչ կողրեր են րազանցել են եգիպտացորենի ճաման լոբու կարմիր) են (Հայկական տալիս: Ցանքըկատարում տարբեր եղանակներով: (ՎԻՐ-42) ներով հգիպտացորենի գ/8 սերմի բերք: ոտացվել է լոբու 10,9--12,1 ինսնդիպտացորենիՀամամիութննական դիտաճետաղզոտական տեղ ցանքից լրացուցիչ է ՍԿՆԿ-6 շարն սոյայի Համատեղ ցանքը կատարվում չոիտուտի վյալներով Ճճատիկն սիլոսային զանգված ստանալաւնպաեգիպտացորենի տակով եգիպտացորենի ցանքի խտությունը դյուղատնտեսական տարկցված ՍԿՎ-41ճարմարանքով: բացանին միջաճաս ն ուշաճառ բնը դուիներում տարբեր ճիբրիդներ վեգետացիայի ւտտնողությամբ արժանի է եդիւվլտացորենի Ուշադրության Բ լր. կարախանյանի, Ախուրմշակելու դեպքում խիստ փուհոխվում է: Հարավայինն ճարավ-արնելճիբրիդների ե ուշաճաս Հճիբրիդների միջաճաս յան Համեմատաբարչոր շրջաններում, ուր մթնոլորտային տեղումների հդիպտացորենի մաններում մմ, յուրաքանչյուր Ճեկսիլոսային ղանդվածի բերքատարեկան միջին գումարը կազմում է 300--400 ճարուստ կողրերով ցանքերը ճում պրուտեինի,կերատարում պետը է աճեցնել 20--25 ճաղար բույս: Ոչ կայուն խոնավուվիճակում չոր նյութերի, օդաչոր ն միավորումճում ւրոտհինի տեղումների տարեկան յին միավորներիքանակով մեկ կերային խոնավ շըրղար բույս, դերաղանցելեն նույնճիբրիդներիմաքուր ցանբե ւլարունակությամբ 40--60 չաններում, ինչես նան.ջրովի պայմաններում` ճաղար բույս: բին:

տար-:

տա

նման

առա-

ու

բաքով,

՝

ո

բերքատվութ

.

ու

ու

Ա ԱՆԱՐ

մշակումը: Ըատ Համատեղ

գա մե

«լա յանի Նաեւ վությամբ,

Անջրդի,չոր պայմաններումծլումն արագացնելունպատակով 0,3--0,5 կգ/Բ նորմաներով: Ֆրի ծախսը, ինքնաթիռով արսկելիս՝ 50-ցանՎ լ/ն: քից անմիչապեոՀետո պետք Է ճողը գլանել օղավոր գլաններով: 100 Սճ է, տրակտորաքարչարսկիչներօգաագործելիս՝300--400 : ն այն տրվում դաշտեխորճուրդ չի կիրառումը Ցանքերիխնամքը: Հողի մակերեսը փխրեցնելու, Հողում խոնագ կբմազինի ատրազինի ճացաաշնանացան մոլախոտերըոչնչացնելու Լ անրացիւսնուժեչ վությունըոլաճապանելու, րում,որոնք տվյալ սշնանը պետք է տրամադրել նպատակով վրա տերն ղացնելու եդիպտացորենի շրջաառաջանալու բույսերին: են նում անճրաժեշտ է դաշտը նորից փոցխել: Այս փոցխումը պետք է կաԵգիպտացորենիբերքաճավաքը: Հատիկիբերքը ճՃավաքում լրիվ տարել ժամր 10--11-ից Հետո, երբ բույսերի տուբղորք Հասունացման փուլում: Ալդ ժամանակբույսն ամբողջալես դեղնած է որոշչասիո թուլացած է լինում, ն փոցխի ատամները բույսերին վնաս չեն պատՀ լինում, կողրի փաթեքները՝չորացած,Հատիկները՝կարծրացած,ճատուկ : ուշացումը իջեցնում է ցողունի կերային արժեջը փայլով: Բնրքաճավաբի ճառի: ր ձգձգում է դաշտի նախապատրաստումը Հաջորդ կուլտուրայի Համար: ծգիոտացորննի խնամքին վերաբերող կարնոր միջոցառումներից «Խերսոնեց--7» մեկն էլ միջշարքայինտարածությունների է, Առաջի բերքը ճավաքում են եգիպտացորենաճավաք ձատիեիկի կովտիխիվացիան սմ 8--10 մասամբ է է կողըը, կովտիվացիան պետք կատարել ճեռացզնում որը կտրում երբ բուլսերի ցողունը,ոլոկում խորությամբ, կոմբայնով, ն մրա առաջացել են 8--4 տերե, երկրորդ կուլտիվացիան՝ առաջինիչ փաթեթները, մանրացնում ցողունները տերնները ԲՔերքաճավաքին 15--20

շր

15---20

օր

ճնտո՝

2--8սմ

ճետռո՝ 5--2

սմ

խորությամբ, երբորդը՝ երկրորդից դարձյալ

խորությամբ:

Եգիպտացորենի ինչպեսճատիկի,այնպես էլ

վ

սաիլուայինզանգված, բերքը բարձրանում էյ երբ բույպերը սկուցում են ազոտական ն ֆոսֆորական պարարտանյութերով:Այդ նպատակով3--4 տերնի առաՀ ջացման շրջանում պետք է տալ կգ/նազոտ ն կզ/ճ ֆոսֆոր: Առաչ ջին անուցումիցՃետո պետք է կատարելառաջինկովլտիվացիան։Բարձր բերջի վարպետներըսիլոսացու ծղիպտացորենըսնուցում են նակ երկ-Վ րորդ անդամ: Սնուցման չնորչիվ ոչ միայն ստացվում է սիլոսայի ղանդվածի բարձր բերթ, այլն սիլոսի մեջ ավելանում է յին նյութերի քանակը ն ճետնապեսլավանում է սիլոսի որակը: ' րովի պայմաններում սլետք է ջրել իստ հգիպտացորենը ջի, 3--4 անգամ: ի ներկա ժամանակաշրջանում եգիպտացորենիդաշտերում մոլախո-1 տերի դեմ պայքարում են ճերբիցիդներիմիջոցով: Հերբիցիդներով պուլյքարը կենսագործվումէ նախածլայինեղանակով՝ ճերբիցիդներըճող մտցնելով, կամ բույսերի վրա 3--5 տերնի առաջացման շրջանում բուսածածկըսրոկելով: նախածլայինեղանակիդեպքում եգիպտացորենիծլումից 1--3 օթ առաջ դաշտը սրակումեն 2,4-Դ-ի նատրիումական աղի 1,5--3,5 կգ/ճ՝ կամ 2,4-Դ-ի ամինային աղի 1,2--2,0 կգյն, կամ էսթերների 1,0--1,5՝

կա-. ղուգընթացկողիերը տեղափոխում նն կալ կամ որեէ ծածկի տակ ն առանձնացնում լում ձեռքով ճեռացնում են մնացած փաթեթներ չշասունացած վնասված ու ճիվանդ կողրերը:Սերմնանյութի որակը ճիշտ ձեով մեժ չափով կախվածէ ճատիկը ժամանակինչորացնելուց ն են եդիպտացորենի արնին չորացնում: կոզրերի փոում դաճապաոնելուց: կողըերը պետք է ունենան 16 0Փ-ից, իսկ ճատիկը 13 0-ից ոչ ավելի կարելի է պաճպանելկողր ն Խոնավություն: Սերմացուհգիպտացորենը Հատիկվիճակում: ղզիպտացործնըբարակ շերտով (մինչն 1,5 մ) պաՀում են օդաթավանըպաճեստներում: Չափազանցկարնոր նչանակություն ունի եգիպտացորենիսիլոսաբերքաճավաքիժամկետի Ճիշտ որոշումը: վին զանգվածի պատրաստվածսիլոսի որակը կախՀայտնի է, որ եդիպտացորենից սիլոսային ղաՖգած է բույսի Հասունացման փուլից: եդիպտացորենի փովում Հասունացման վածի բերքաճավաքըպետք է սկսել կաթնային հ ավարտել մոմային ճառունացման փովում։ Այդ ժամանակ ճավաքած ն կանաչ զանգվածը պարունակումէ 70 զե խոնավություն Ճեշտ է սիու

ոպիտակուցա«լ պաճանչ

կզ/6նորմաներող:

Հող

Սիմազինըն ատրազինը1,5--2,0 կգճ նորմաներովպետք է մտցնել ցանքիցառաջ կամ անմիջապեսՃետու Բույսերի վրա 3--5 տերնի առաջացմանշրջանում բուսածածկը որակելու նպատակով օդտադործվող2,4-Դ նատրիումական աղը պետք է վերցնել 0,8--1

,0

կգ/ն,ամինային աղբ՝0,6--0,8 կգ/ն,իոկ էսթերները՝՝ ,

լոսացվում: հգիոլտացորենի Միաժամանականճրաժեշտ է ճիշել, որ սիլոսույին աշնանային վաղ որովճետն չի կարելի շատ ուշացնել, Բնրբաշճավաքը է, որի ցրտաճարվում հզիսլտացորենըՃեշտուցյամբ սառնամանիքներից պետք է Բերքաճավաքը Հետնանքովէլ մեծ կորուստ է տեղի ունենում: ավարտելմինչն աշնանայինառաջին սառնամանիքները: ցրտաճարվել է, Այն դեպբում, երբ սիլոսային եգիպտացորենը ն անմիջապես սիլոպետք է ճենց նույն օրը կատարելբնրքաճավաք պացնել, այլապես ջրի քանակը խիստ պակասելուՀետնանքովկստացվի ցածրորակ սիլու:

եգիպտացորենիսիլոսային

ճավաքելու ճամար ղանգվածը

օգտա-

դործում են Հատուկ սիլոսաճավաք կոմբայններ, ճնձում են որոնք մանրացնում կանաչ զանգվածը ն լցնում կոմբայնի կողքից մեքենայի, կամ այլ փոխադրական Հարմարանքիմեջ:

նոն բեռնատար

առ

չարժի ու:

Այն դեպքում, երբ եգիղտացորենի կողրերն առանձին են տիլոսացվում, ապա բնրքաճավաքը կատարում են Կկխ--3, ՈՒԿՄԿ--2,6կումբայններով, որոնք անջատում են կողրերը, իսկ ցողունները ն տերնեները մանրացնում: ՛

Արարատյանդաշտավայրի, ինչպես

ջրովի ճողերում

մեծ

մշակությունը:

նան

ունի նշանակություն

նախալեռնային շրջանների խոզանացանեգիպտացորենի՝ լ

Գիտաչճետաղոտական ճիմնարկների ն առաջավոր կոլտնտեսու-՝ թյունների փորձերովապացուցված որ այդ է, շրջաններում կային կուլտուրաների,ինչես նահ վաղաճաս այլ կուլտուրաներիբեր-:

ազվում ռացվ

է

ոչ

միասին:

վիճակում, միայն մաքուր վիճակում, /

այն այլն

բակլա ույսնրի բակլազգի բույսերի

ճետ

երբ սիլոսացու սորգոն Հնձվում է Հատիկի մոմային կամ լրիվ Հասունացման փուլում, ստացվում է ոչ միայն զանգվածի մեժ սիլոսային կանաչ ճատիկի բերք: ձատիկը, Ճճարուստ բերք,այն սննդանյութերով սխլոսը ն խոտը ճարուստ են սպիտակուցայիննյութերով ն ղանդվածը, աժխաջրերով Սորգոյի կանաչ զանգվածըպարունակումէ կապտաթթու, որը թուզ. ի, Սոդնավոր է կենդանիների«աժար: ձայտնիէ (4. ի, Տարանենկո, դորնի), որ սորդգոլիտարբեր սորոոնը տարբեր քանակությամբ կապտաքքու են պարունակում: Ավելային սորգոները Հասիհմատաբարավելի են կոսոակում, քան շաքարային ն ճատիկային սորշատ կապտաթքու դոները: Պարղվածէ, որ այդ միացությունը կուտակվում է չոր եղանակներին, Սակայն նոսը ցանքերում,խոնավ պայմաններում, ինչպես նան սուպերֆուֆատով պարարտացնելու դեպքում կապտաթթու Ճամարյա չի կուտակվում: է ի. որ սորդոլի բույսերը խողովակաձայրտնի (4. Տարանենկո), են պարունակալման փուլում ավելի շատ կապտաքքու ն քիչ շաքար կում, քան ծաղկման, կաքնամոմային, մոմային ն լրիվ Հասունացման փուլում. Այսպես, օրինակ, Վաղաճասյանտար սորտը լուրաքանչյուր մեկ կիլոգրամ կանաչ ղանդվածի մեջ խողովակակալմանփուլում պարունակում է 43 մգ կառպտաթթու, իսկ մոմային ճասունացման փուլում՝ ճամապատասխանաբար կարմիր սորտը՝ յանտար մգ, 84 ն15 մգ, Վա130 ն19 ղաճաս ավելայինը՝ ճամապատասխանաբար մգ: Համեմատաբար ավելի բիչ կապտաթիքուէ պարունակում սորդոյի ճիբրիդ 698-ը: են նորագույն ուսումնասիրությունները (Վ. հ. Տարանենկո)ցույց յուրաքանչյուր կիլոգդրամկանաչ զանգվածը կենդանու օրգանիղ-

ճացաճատի-

անմիջապեսՃճետո Հնարավորէ մշակել քաճավաքից լ եգիպտացորեն 300--360 ատանալ ց/նլավորակ սիլոսային ղանգված: լ Արարատյան դաշտավայրում խողզանացանի ճամարանճրաժեշւո օգտադործել եգիպտացորենի այնպիսի միջաճաս Հիբրիդներ, ունեն ճղոր աճ ն մինչն վաղ աշնանային սառնամանիքները ճասնում են մոմային կամ կաթնամոմային Հասունացման փուլին ն դրա շնորճիվ, ւուսլիսնն կանաչ բարձր բերք: դասմովածի

է

որոնք|

ՍՈՐԳՈ

Համեմատաբար

Սովետական Միությունումսորգոյի մշակությունը նոր է: չորադիմացկունությունը, Բացառիկ բարձր տալիս այն դասելու ն

բաղմակողմժանիօգտագործումը թուլ

էն

տալիս, որ երբ սորդոյի արդյունավետությունը պարունակում է 20--30

չոր

երկրագործական շրջաններում մշակվողկովտուրաների շարքին: Ք

ու

ամա

մ

վար

ե

ն

ատու

՝

-

'

մգ կապտաթքու, ասիս

մի վրա թունավոր ազդեցություն չի

նա

քողնում: ,

աւ,

,

նն ա

,,

կ ուս լում ղա, մար սպիրտ ատանալու ցողունը պարունակում է 10,040 շաքուր: ,

:

Դամարչ

քար

մք

աւր, Ծաքարայ

նն.

սո

ծա-

Ո

է ճրուշւակեղենի արտադրության մեջ: Սորդոլի մաթը օզտագործվում

է մինչն Բոր 24409 Հ պարունակում լ

ն. ֆրուկտողառ

եղեգնաշաբար, ՂՈշաթ

1,5--8,040

ն

լ

ատեն.գլյուկոզա

Սորգոլիմշակությունն ունի նան ագրոտեխնիկականնչանակություն: արաճերկ, լավ նախո Որպեսշարաճերկ, է Հանդիսանում գարնանացանց ցորենի նախորդ աններում սորդոն օդտագործվում է գոր լավ

ճամար: ր

։

,

ՈԻրգոն զորա աաա թն ի խոիվագան Է առացված մաթր Ցողունից

.

Սորգոնլավ կեր է բոլոր տեսակի անասուններիճամար: նրա ճատիկներով կերակրում են խոզերին, իսկ կանաչ զանգվածը ճրաշալիչ հեր է խոշոր եղջլուրավոր : ն չուր վ ր անասունների, րի Հ ատկապն դովերի Ս

առար: Մորզոյի սիլոսն իր որակով գրեթե չի դիջում եզիպտացորենի սիլոսին, իսկ խոտը նման է Սուդանիխոտին: Սորդոլի100 կգ Հատիկը խուոր՝ 49, մարագ ն պարունակումէ 118, նգվածը՝ 2 24, աիլոոր՝ 22 զանտվածը՝ մ

կաո

Սորդոն չաբարբներովՀարոատ բույս է: Հատիկի ու մոմային լրիվ, ն ճառունացման փուլում ցողունի ճյութը 18--24 է սլարունակում օկ շագ որի շնորճիվ սորդոյի կանաչ զանգվածը շատ Հեշտությամբ սիլո-

Զորր

երկրադործական ճերվրագոր

2Րչ

որպես կուլիսային բույու բատ Մ. Պ. ժուկովսկու, սորդգոլի ցանքատարածություններն ամբողջ

քար,

"ոհ

աշխարճում կազմում էին շուրջ 42--52 միլիոն 4եկտար (1959 թ.), էր գերակշռողմասը գտնվում Ասիայում: Աֆրիկականժողովուրդների ճամար սորգոն ճանդիսանում է նական ճացաբույսըը Ամերիկայի Միացյալ նաճանգներում (շուրջ 8 միլիոն ճեկտար)մշակվում է չորային այն նաճանդներում, եդիպտացորենըվատ բերք է տալիս ն օզոտգործվում է որալես կեր: ՍովետականՄբությունումկեր ստանալու նպատակով ՃճաղարՃճեկտարտարածությամբ մշակվում է Ուկրաինայում, սիսային կովկասում, ներքին մերձվոլգյան շրջաններում ե կան ճանրապետություններում:

Հո:

սորգո ու

Սորդոյի ճատիկը դնդաձն է, երբեմն ձվաձնե,ծլելիս առաջացնում է գ է: միայն մեկ սաղմնային արմատիկ, 1000 Հատիկի կշիոր 25--45 կուլտուրական սորգոն բատ օգտագործմանձնի բաժանվում մ էրեք իմբի

Հատիկայինսորգո. մշակվում է գերաղանցապնս«ատիկ նալու ճամար: Այս Խմբին սլատկանող սորտերի ճատիկները ճիմնակա1.

ստա-

որգոկ .

Հյու

միջուկը չոր է կամ մերկ են, իսկ որոշ մասը՝կիսամերկ: Ցողունի կիսաչոր, ճյութը՝ քաղցրավուն կամ թթու: Տերնհիկենտրոնական չիղը դեղնասպիտակկամ սպիտակ գույնի է" Ցողունը ճամնեմատաբարցածը է, բույլ է իիակալվում։ 5. ստանալու սորգո.մշակվումէ Ճլութալիցողունննր Շաճքարշային

նում

միջինասիա-

45--5Փ5 է ստանալ Սորդոլից ճնկարավոր

ց/ն ճատիկի բերք,

'

է մինչն բերքը չրովի պայմաններում կազմում ց/հ ի զանգվածի «անջրդիպայմաններուվ՝Չ00--300 գ/հ։ Սորգուլի բուսաբանական ն կենսաբանական առանձնաճատ կությունները: Սորգոն պատկանում է սորդում (Տօւքիս տ Ի1օ6ոշհ.) ցե8 ղին, որն ընդգրկում է ճյութալի ցողուններ ունեցող միամյա ն բաղ: մամյա շուրջ 30 տեսակներ: Այդ ցեղին է պատկանում նան կարանտի մոլավոուռ 4անդիտացողմոլասորգոմո: կուլտուրականստորդգոն կազմված է չորս տեսակիը՝ 1) սովորակա սորդո (Տ. ԿԱԼքՅԼՇՔ61Տ.), որն ընդգրկում է մեծ թվով տարատեսակների սորտեր, որոնք մշակվում են կերային, տեխնիկական ն նպատակով, 2) ջուգարա (Տ. Ը6ւոսստ ՒԼ0ՏԼ.), 3) գաոլյան (Տ. շհլոճոՏտ Տնմճոշոտճ Ք61Տ.)։ Սովորական սոր-: մճնստի6ճԿ), 4) Սուդանի խոտ (Տ. գոլի ցողունը բարձր մ: Արարատյանդաշտավայրի պայմաններում այն ճանում է մինչն 2,5 մ-ի, իսկ Հրազդանի անջրդի պայմաններում՝ 1,275 չե մ-ի։ նան ուժեղ ն թույլ թիակալվող ձներ։ Սովորաբար կային սորդոները թույլ են թվփակալվում,իսկ կերայինները՝ տաբար ուժեղ: Շատ ճուրաններիձնի սորդոները լինում են դուղձային որոնք տարբերվում նեն Ճճուրանիառանցքից դուրս եկող ճյուղերի երկա րությամբ: նրբ ալդ ճյուղերը երկար են, ճուրանը ստացվում է ցրվածձ կախված, իսկ երբ կարճ են՝ զուղձային (կոմոդ): Հուրանի դուրս եկող ճյուղերը նորից են ճյուղավորվում ն վերջանում են կիկներով: Քրոմողոմներիթիվը կազմում է՝ ՉՈ-20: են նստած կարճ կոթունների վրա՝ Սորգոլիճասկիկները կամ երեքականճատ: չասկիկները կապմված են մեկական ծաղկից: չասկիկներից միայն մեկն է պտղաբեր, Պաղաբեր ճասկիկի ծաղիկը երկսեռ է, իսկ անպաղաբեր ճասկիկների ծաղիկները կրում են միայ արական օրգան: Հասկիկներիթեփուկներըամուր են, կաշվեկերպ, լայնչ ուռուցիկ, սովորաբար թավու, ոբոշ ձների մուտ կլուղ կպած են Հասկիչ կին, իսկ որոշ ձերի փուո ճատիկը մերկ է: ն

ե կերի ՀՃառմար: են մաք ուուսնալու որոնք օդտագործվում նպատակով,

Ցողունը բարձր է, ունի ճյութալի Ժիջուկ: մատիկըթեփուկավոր է կամ կիսաթեփուկավոր,դժվար անջատվող: ճասոբգո. օգտադործվում է ավելներ պառսորաստելու 4. Ավելային սմ հրկարությանէ, րված կամ մեկ ուղղությամբ 50--90 մար" Հուրանը է, դժվար անջատվող: Ցողունը բարձր է, թ եփուկավոր ցրված: չձատիկը իսկ նրա միջուկը՝ չոր:

Սորգոն չգերազանցված չորադիմացկուն բույս է: Տրանսպիրացիոն է, Սորգոն ավելի չերմասեր է, քան կորեկը, չուդորձակիցը 150--200 ջերմության պայմաններում: միզան ն նղիպտացորենը:Մլում է 10--12" Խիստ զղղայունէ աշնանային սառնամանիքների նկատմամբ: 28--40" ջերմության պայմաններում սորգոն իրեն լավ է զգում ն չարունակում է

պարննային

մին.

Հատիչ

ասիմիլոցիան:

կարճ օրվա բույս է: Սկզբնականշրջանում շատ դանդաղ է աճում եթե այդ ժամանակ հրաշտ է տեղի ունննում, ասլա տերեները ոլորվում նն, աճը դրեթե կանգ է առնում, բույսի մուռ ճաղզիվեն նկատվում կյանքի նշաններ ն այդ վիճակում դիմանում է մինչն ոռնձրեների վերն սեպտեմբեր ամիսների տեսկսվելը: Լավ է օգտագործաւմ օգոստոս

ճամեմավ

ու

ցրված,

ն

ղումները:

Սորգոն աղադիմացկուն առանցքից Հողերում:

ճառ:

բույս

է.

Աճում

է գրեթե

բոլոր

տեսակի

Ցանքաշրջանառությանմեջ սորդոն մշաՍորգոլի մշակությունը: ճետո դում են ցելից մշակղլած աշնանացանից, շարաճերկ բույսերից ն բազմամյա խուռաբույսնրից Հետու Որպես շարաճերկայն լավ նախորդ է դարնանացան ցորննի Համար: Հողի խոր վարը պետք է կատարել աշտ դոմաղբ ն ճանքային պաեանը: Վարի տակ պեւք է տրվի 10--20 անյութեր՝ կգ ֆոսֆեոր, կգ կալիում: Վաղ գարնանը անձրաբարո ժեշտ է տալ 40 կգ/ճաղտուտ ն դաշտը փոցխել:

երկուական

ճոաաբոծություն

`

ախտաճանելգրանողոնով,լու1--2 կգ-ի ճաշվով: րաքանչյուր տոննա սերմին 10--125 են ջերմության պայմաններում: ՍռրդոյիՀատիկներըծլում են ուշյ հդիալտացորենիցանքից Ճճելտո:Ցանքի ձեր Ցանքըկատարում

Ցանքիցառաջ

ճատիկներըպետք է

'

Վ

կգ է, նեղ շարքերի դեսլքում` Չ0--Տ0 դանքինորման 8--10 կգ: Ցանքը 3--Ց սմ խորությամբ: կանաչ ղանդգված է կատարել կամ խոտ պետք նան է ատանալու ճամար ցանքը կատարվում «առհատարածչարքձրով՝ 45 սմ միջշարքային տարածությամբ: Մեծ նշանակությունունի սորգոլի նե սոյայի կամ մաշի ճամատեղ ցանքը: Տաշքենդիդլուղատնտեսական հնստիտուտիտվլալներով ջուդարային մաշի ճամատեղցանքից սատացվել է 925,8 գն կանաչ զանգվածի բերք կամ ճեկտարից 21 ճաղզարկերալին միավոր, 1290 կգ պրոտեին: Ցանքից անմիջապես ճետո դաշտը տափանում են օղավոր տափաններով: Տավփանումը նպաստում է սերմերի ճամերաշխժլմանը: Ցանքի պետք է պաչել մաքուր վիճակում: Միջշարքայինտարածությունները անճրաժեշտէ ժամանակին 2--Յ անդամ փխրեցնել: ՔեթքաՀավարը սիլոսի ճամար պետք էԼ կատարել մոմային կամ լրիվ ճասունացմարն,իսկ ճատիկի Ճամար՝լրիվ ճասունացմվանշրջանուի ղանդվածը օգտադործկոմբայններով, Այն դնարքոսէ,նրբ Հլողունային է է վում վերամշակմանճամար, բերքը պետք Հավաբել լրիվ Ճասունացման փուլում խոտճնձիչ մեքենաներով: Կանաչկերի ն թոտի ճամար բնրքաճավաքը պետք է կատարելճուրանակալման փուլի սկզբին, 10-12 սմ բարձրությամբ: Սորգոյի սերմնադաչտերի բերքաճավաքը պետք է կատարել լրիվ սմ Հասունացման սիուլում։ Սկզբում կտրում են ճուրանները՝ 30--40 ճետ ճետո միասին, իսկ ճնձիչ երկարությամբ ցողունային զանգվածի մեքենաներով՝մնացածը: Հուրաններըխրձերով լավ չորացնելուց Ճճետո կալսում են:

ԲՐԻՆՋ

Ճապոնիա, Աշխարճի բնակչունյան կեսից ավելին (Չինաստան, ն այլն) ճիմնականում սնվում է ամբողջ աշխարճում կազմում բրնձով: նրա ցանքատարածություններն են շուրջ 114,3 միլիոն ճեկտար: (29,5 միլիոն Քրնձացանճիմնական երկրներ 2 Հնդկաստանը միլիոն (10,0 ժիՁինաստանը Վինտնամը (14,0 ճեկտար), Հեկտար), լիոն Հեկտար), Բիրման, ինդոնեղիան, Կորեան,Ճապրոնքան, Ֆիլիպինե յան կղզիները Ասիայի ճարավ-արնելյան այլ երկթներ, Մաղագասկարում բրինձը զբաղեցնում է ամբողջ մշակվող «ողերի մեկ երրորդ ծովի ավազանում (Իտամասը: Բրինձըմշակվում է նան Միջերկրական

հնդոնեղիա, Վինտնամ Հնդկաստան, նկ.

17.

նռրդոյի ճուրանները:

1, 8--ցրվաւժ, 3, 4--դուղձային:

են շարային եղակախված է ցանքի նպատակից: Սովորաբարցանում սմ միջշարքայինտարածությամբ,1 սմ միջբույսային: նակով՝ 60--20 է: -բնային եղանակով՝ ճեռավորուքյամբ, կամ քառակուսիքող բնու 70520 յուրաքանչյուր միջշարքային տարածությամբ, Հ--Ց կանաչզանդված ստանալու նպատակովցանքը կատարում: բույս: են նեղ շարքերով: Քառակուռի-բնային եղանակիդեպքում մեկ

թռմվ "4

Սմ. լիս, եդիալտոս, Թուրքի,իսպանիա, Բուլղարիա, Հունաստան),

Բրազիլիա,Արգենտինա,Պերու բիկայում (ԱՄՆ,

ճեկտարի՝

ն

այլն),

ՍովետականՄիությունում բրնձի ցանքերը (05 միլիոն չեկտար), թյունները: Բրնձի Օոշն ՏՅԱԽՁ Ն. տեսակը շատ բազմաղան է, ըբնդեն Հեռավոր Արնելքում, Ղաղախստանում,Ուղբեկատանումյ գրկում է շուրջ երկու ճարլուր տարատեսակներն մի քանի Հազար սորպաժրադիրմասերում, Ադրբնջանում, Կրասնոդարիերկրամայունր: Քրովողոմներիթիվ կազմում է՝ շ2ր»524։ ենթադրվում է, որ Վոլգայի սում, Ռոստովի մարղում հ ՀարավայինՈւկրաինայում, Թուրքմենական: կուլտուրականբրնձի նախաճայրը եղել է Հնդկաստանում վայրի վիճաՖաջիկականն նիրգիղականճանրապետություններում: Բրնձի ցանքա- կում շատ տարածված, քավելու Հատկություն ունեցող Օ1728 1ճառ տարածությունների ընդարձակման ճեռանկարները մեժ են Վոլգայիչ| Խ06Ոյք. տեսակը: Դոնի, Դնեպրի, Կուբանի, Թերեքի, փիլի,Ամուդարիայի, Սիրդարիայի Սոմեւտական բրինձը Հնագույն կուլտուրա է, նրա Միությունում Հիդրոտեխնիկականկառուցվածքներիշրջաններում ն Հեռավոր Արնելմշակությունը Միջին Ասիայում ն Անդրկովկասումճալտնի է եղել շատ քում: Մեր երկրում բրնձի մշակման ճամար կան շուրջ 1,5--1,6 վաղուց: Րստ երնույքին մոսոք է դորժել հրանից, մլ ՀեկՊ. հ. տար տարածություններ, Ըստ Պոդդորնտւ Վորոնեժի, Սուրսկիլ Բրնձիճատիկից առաջանում է մեկ սաղմնային արմասու Արմատեն Ճողի մինչն 80 սմ ները փնջաձն են ն քավփանցում Քելզորողի մարզերում ն միջին մերձվոլդյան չրցաններում կատարված շերտերը: Ոռոցունեն փորձերըմեժ.արդյումնքեն տվել: վող բրնձի արմատներն շատ բնորոշ օդային անցբեր ն քիչ քա' Քրնձի վաղաճաս սորտերի ստացման շչնորճիվ նրա մշակությունը նակությամբ մաղմզուկներ: Ոչ ոռոգվող բրնձի արմատներն ավելի շատ ունեն: է ընդարձակել մինչե ճլուսիսային լայնության 505-ր: ճնարավոր մաղզմղզուկներ Բրինձն օգտագործվում է ղանաղան ձնենրով: Թեվխոսկը, Ցողունը կաղմված է բազմաթիվ սերմնաքավ միջճանդույցներից:Ցածի միջգտնվում

նենսաղմը ճնոսցնելուց ճետո դանթը, պտղաթքաղանթը ճատիկն օգտա 60--65 նց. թեւիր ն սաղՀ գործվում է որպես ձավար, որի ելը կազմում է 10--15 ն են կը կ, սերմնաքաղանքը քիստերը՝ 20--Չ5 մր կազմում ն օգտագ է գրավում ձավարը իր առաջին տեղը մարտելիությամբ Քրնձի գորժվում է որպես դինտիկ սնունդ երեխաների ճիվանդների Ճամալվ Քրեձի ձավարը սպիտակուցային նյուրեր, ճարպեր ն վիտամիններ ու

Հ

պարունակում: ստանում Բրնձից

ա

ֆիտին, Ց վիտամին

դեղագործական այ պրեպարատներ, Բրնձի սաղմից ճարպ (ամբողչ ճումքի 1,2--1,500-ը)։ Զավար պատրաստելուպրոցեսում ստացված թասիուկ' հերը օդտաղործվում են որպես կեր: 100 կիլողրամ ծղոտը պարունա' կում է 24 կերային միավոր: Բրնձի ժղուսից պատրաստում են բարձրորակ քուղ ն ստվարա Բուղք, ամառային զլխարկներ ն դամբյուղներո Բրնձի բերքատվությունը բարձր է: Ըստ վիճակագրականտվյալնե Միությունում 1940 թ. այն կազմել է 17,3 գ/հ, 1965 թ. Սովետական րի 26,9 գ/հ, 1920 .թ.՝ 36,5 ցյն, 1924 թ.՝ 38,2 ց/ն, ' Ղրղլ-0րդինակումարզի Չիիլիիսկի շրջանի Ղոզլտո Ղազախստանի կոլտնտեսության անվանի բրնձագորժ, Սոցիալիստական աշխատան Հերոս հբրալ ժախանը 20 տարի շարունակ իր օղակի յուրաքանչյու Հեկտարիցստացելէ 70--99 գյն բերք: Դ. Մ. ժուկովակո ԲրինձըՀնագույն կուլտուրաներից մեկն է: Ը բրնձի ճայրենիքը ձնդկաստաննէ, Վինտնամը,Բիրման նհ Չինաստան, Այդ վայրերում բրնձի մշակությունն սկսվել է 4--5 Հաղար տարի առա Բրնձի բուսաբանական ն կենսաբանական առանձնաճատկո են

ստանում

ն

նեն

'

Հանդուլցները կարճ են, կարող երկար

են

լիքը լինել, վերին

միջչւանդգույցները

սնամեջ: Տերններընեղ են, ունեն կանաչ, երբեմն վարդահ մանուշակագույն նույնիսկ սն դույն: Աեղվակը սուր գույն,կարմիր, նռանկյունուձե է, մեջտեղիցընդերկալնականկիսված: Հուրանըկազմված է գլխավոր առանցքից ն ճյուղավռորությունից: Առանցքըկողավոր էւ Մայրերիննստաժ են մի քանի Հասկիկներ, որոնք միաձաղիկ են ն նստած են շատ կարճ կոթունիկների վրա: Քիստավոր ձների մոտ արտաքին ժաղկային թորուկը կրում է քիաո։ Սւսղիկն ունի են ն

վեց աոէջք:

Հատիկըթեփուկավորէ, կալսման ժամանակ ճասկիկային ն ծաղկայինքեուկներիը չի անջատվում: Այդ վիճակում նա անվանվում է չալորկ (Ադրբեջանում), շալա (Միյին Ասիայում),չալթուկ (Հայաստա-

նում): Հատիկն՝ առանց քեւիուկների, դերազանցապես ձվա'ձեէ, տար բեր մեծության ն դույնի:Հատիկի մակերեսը կողավոր է: 1000 Հատիկի կշիոր 22--40

գմ

Սովորական բրնձի ճատիկիէնդոսպերմը սովորաբար բֆորոշվում է եղջերանժան, կառուցվածքով, երբեմն կենտրոնում ունենում ք ալրանման շերտ: Սոսնձային բրինձը պարունակումէ միայն ալրանման էնդոսպերմ, որը

մեծ

Վալի

Պետ

ձում են

մասամբ կաղմված է լուծվող օսլայից, դեկստրինից՝ մալտոմիասին: նփելու ժամանակ այդպիսի Հատիկներն առաջաց-

ճամապարած սոսնձային ղանցգվաժ:

Րոտ Գ. Գ,

վուտուրական Գուշչինի,

ժանվում բՐինձ 5--7 մմ երկարությունը

բրինձը (Օո28

է երկու ենթատեսակների.սովորականկամ ԸՇՕոուուտ (05228 ՏՅԱԿՁ Լ. Տնետտք. է,

ն

Լ.) բախո շռոբանատիկ

ՏՅԱՅՆՁ

Օստէ.), որի «Հոստիկների Լ. կաբնահատիկբոինձ (Օոշտ 582

ՏԱԵՏՏք.ԾԼ6Կ1Տ Օստէ.), որի Հատիկների երկարությունը բրինձն Սովորական

Ոոմլոճ) հնդկական

ն

իր «երթին

բաժանվում

ճապոնական ՈՅքօուշճ):

մոտ

է երկու

դործակիցը կաղհում Բրնձի տրանսպիրացիոն ԲԱՏ Փոարույանրը: Ճյուղերի՝'

մմ

է: է '

Փորձի

Իճնով ապացուցված է, տարբեր վեաբերմունք ունի ջրի

որ

փրինձրըաճման

տարբեր

փուլերում

նկատմամբ:Այսպես, օրինակ, Հատիկի Հնդկականճյուղի տարատեսակներիծաղկային թեփուկները թուլլ՝ է դաշտը չպետք ողողել: ճամերաշխ է ծլում ե փուլում Հատիկը ծլման թավուտ են, ճատիկները՝նեղ, բարակ, երկար: ' է ճամակարդը լավ զարգանում առանց չրի շերտի Այղ Ճապոնական ճյուղի տարատեսակների ծաղկային թեփուկներըը ոլետք է խոնավ լինի, որպեսղի ճատիկըանձճրաժեշտ ճաստ մաղմղուկներով: չա: ծածկված են խիտ, բավականին երկար փուլում քանակությամբ(25--26ւ ջուր կլանի: ճատ: տիկները լայն են Այս ճյուղի բրինձները անդես են գալիս` Թիակալման ճանգույցը(որը առաջանում է դրեքե Հողի մակերեերկու ձնով: ն սին) արմատները լավ հն զարգանում, երբ ջրի չերտր 3-5 1. եփվելու ժամանակ ՃՀատիկներն սմ-ից. ուռչում են, բայց Հիմնականում ն Հուպաճպանում էն իրքնց ձեր, Հատիկի կարվաժբը լրիվ ապակենման Է.

արմատային Պոր

ու

ու

ոուչէ"Ծողովակակալման

րանակալման փուլում բրնձի պաՅոդի սպիրտայինլուծույթից ստանում է կապույտ դույն: Հանջը չրի նկատմամբխիստ բարձ2. եփվելուժամանակ ճատիկնեիըր կորցնում են իրենց ձնր, ստացրանում է: Այդ փուլում նպղաստավում է ճամատարաժ սոսնձանման զանգվաժ: Հատիկի կտրվածքը ալվոր պայմաններ են ստեղծվում) է դորշ գույն: րանման է: Յոդի սպիրտային լուժույթից ստանում բոռ լ 10-շշի Ճաստությունը են ՍովետականՄիությունում մշակվում բրնձի սովորական ենթաԾաղկումիցճետո տեսակիՀնդկականն ճապոնականճյուղերը: չրի զդալիորեն սպակաԲրինձըջերմասեր բույս է: Ծլման ճամար պաճանջվողնվաղագուր սում է ն մոմային Հասունացման 30-25 է, սակայն Համերաշխ է ծլում ջերմությունը ջերմությայ ակզբինողողման կարիք այլպայմաններում: Սլման էներգիան կախված է ոչ միայն ջերմությունից չի զգացվում: այլե թթվածնի քանակից: Ծլումն արագ է տեղի ունենում, երբ ցանելուք լավ է աճում գետճետո դաշսոր մոտ չի ողողվում։ Մեղ մշակվող բրնձի սորտերը ծլումիլ ափնյա տիղմով ճարուստ, 16թույլ են 19--16՝, մինչն թւիակալումը պաճանջում թվիակալման փուլու: կավային, նույնիսկ 18", Ճուրանակալման ծաղկման փուլում՝ 18--215, ճասունացմա: քույլ աղակալած ողերում։ Այն ջ երմություն: սկզբին՝ 19--255 լավ է աճում նան թույլ թթու ՀողեԲրինձը Հեշտությամբ դիմանում է 32-40" ջերմության: նրբ ջեր րում, իսկ ճաշճացաժ, թեթն մությունը 20"-ից ցածր է, զարգացումը դանդաղում է: Մաղկմանփով| սվափխրուն, ջրաթափանցճոընթացքում, երբ ջերմությունն իջնում է մինչն 12-ի, ժաղկի փոշանոթ Ղշրում չի աճում: մերը չեն բացվում, ն փոշոտում տեղի չի ունենում: է, երէ: ՍովետականՄեությունում մշակվո Բրինձը ինքնափոշոտվող Բրինձը կարճ օրվա բույս բեմն է փոշուվումխաչաձե, է: Վեգետացիայլ օր սորտերի վեղետացիայի տնողությունը 90--150 ՍովեԲԱ ՛ ա ոո ճանի շրջանացված է Միությունում տաբար տալիս տաք կարճրնելը Հնարավորություն երկրնե: 25 սորտ, դրանցից առավել տարածվածներն են՝ Ալակուսկիյ, րում մեկ տարվա ընթացքում ստանալ հրկու-նրեք բերք: որակի 6, 8, Դուբովակի կուբան են Հատ 129, Վրոս 2716, Ուզրոս 268, կարծում, դա Բրինձըճագճւայինբույս չէ, ինչպես շատերն զրու այլ ունեն անջրդի պայմաններով տատվում է նրանով, որ դոլություն սորտեր: Բրնձի Համար ընտրում է: Ջրի մեջ ըն մշակությունը: մշակվող բրնձի սորտեր։ Այն ոչ լրիվ ճիգրոֆիտ բույս են ճարթ Ճճողամաե 0,01"-ից ավելի չետը է լինի։ Այն Ճճողամաորոնց կած 4ատիկըչի սուզվում, ինչպես ջրային բույսերի սերմերը, այլ թնջությունը ուր տարածված են եղեն ն այլ է ջրի երեսին: Բրինձըցանում են սովորաբար խոնավ ճողում ե ջրային բույսեր, ճՃաճճային անց Վ ետո են դրանց ոչնչացնելու ժլելուց չի կարելի ողողում դաշտերը: կոճղարմատները Բրինձ մշակել, է, քան մեա Խոնավությաննկատմամբ բրինձն ավելի պաճանչջկուտ "

Արին լինում:

պաճանջը

փուլի ս

Բրինձը

չրաքափանց,

ու

համին,

ա

:

ո

ավան իրե

ըր

մնում

միայ

Բրնձի աե

աու)

նախապես

ու

Նիոն

1,5--4,0

ԲրնձիՀամար լավ նախորդներ են՝ առվույտը, մաշր ն միամյա խո), երեքնուկը (Կուբան), (Միջին Ասիա), սոյան (Պրիմորին ւտաբույսերը

Արհելք ): Այդ (Հեռավոր

|

անում

աի

արթ է։

կանա ԼԱՈ արարտացման

նպասուակո ՛

ար

է,

մ օգոագործե ո"

է

Բրնձին ճատկացված դաշտում աշնանը ճողը պետք է վարել խորությամբ: Վաղ դարնանը դաշտը փոցխում են, փխրեցնում` 18--22 սմ խորությամբ, երբեմն ճարկ է լինում ցանքից 5--2 օր առաջ

սմ

սմ խորությամբ: նորից փխրեցնել 10--12 բաժաԲրնձի մշակության լուրաճատկությունից ելնելով, դաշտը նում են իրար Հաղորդակից մարդերի որոնց մեծությունը, նայած ճողամասի թեքությանը ն ջրելու ճարմարությանը, ճավասար է սմ բարձ-, 0,01--3,0 Հեկտարի։ Մարգերն իրարից անջատում են 30--40 րություն ունեցող քմբերով: Յուրաքանչյուրմարզի ճատակը պետք է լավ Հավասարեցվի, որոլեոզի ջրի շերտր Հավասար բարձրություն ունենա: : Բրնձի սերմացուն (չալթուկը) պետք է ընտրել ամենաբերքատու տաք պաճեստներում՝. դաշտերից ն ձմեռվա ընթացքում պաճել չոր 15 00-ից բարձր չպետք մ շերտով: 1,0--1,5 Չալքուկի խոնավությունը է լինի։ Սերմը պետք է ղո ել, ճեռացնելսուլուֆին այլ մոլախոտերի աերմերը, չալքուկի քիստերը, ինչպես նան թեփուկներից անջատված 5--Ց օր ն ե նձրաժե " ւսն ՔՔ ոԱիոոն են-

(լաքերի),

ու

արանրաոր Բարգեւ ո

առա

ս

Հայտնի է

նան

բրնձի սածիլային

ցանքերի չրումը Բրնձի

պետք է բխեցնել առանձնաճատկություններից:Ոչ աղակալած ն չողերում ցանքից ճետո, մինչն ծիլերի Ծլելուց ճետո դաշտր ողողում են: Ֆրի շերտի

բույսի կենսաբանական մոլախոտերից մաքուր ջրում են 3--5 անգամ: բարձրությունը պետք է լինի բույսերի բարձրության 3/:-ից ոչ ավելի Այնուճետնբույսերի աճմանը չրի շերտը աստիճանաբար մեծացնում են ու ճասցրնում 15 սմ-ի ն այդ վիճակում պաճում մինչն մոմային ճասունացման ճետո ճետղճետե պակասեցնում են, այն 4աշջուրը ոկիղբը:Դրանից վով, որ բրնձի Հասունացման ժամանակ ճողը արդեն չորացած լինի են ընդմիջվող Միչին Ասիայում կատարված փորձերն ջրման առավելությունները։ Այդ փորձերում բրնձի առավելագույն բերք է տոտացվել այն տարբերակում, երբ ոմ օր անընդճատ դաշտը ողողվել է, ճինգ օր չորացվել, ն այդպես շարունակ: ստ Պ. Մ. Ցապկոյի,Հարավային Ուկրաինայում, երկրամասում բրնձի բարձր բերք կրասնողարի ռտացվում է երկարատն ողողվող դաշտերից: Բրնձի ցանքերը անրաժեշտ է սիստեմատիկ կելողով, քաղճանի միջոցով մաքրել մոլախոտերից: է նան սնուցումը, Բրնձի մշակության կարնոր որը կատարվում է կամ տոռգող չրի միջոցով: 10--15 սնուցում են երկու անդամ՝ բփիիակալման օր փուլում ն Հետու է լինի Սնուցման ժամանակ չրի շերտի բարձրությունը պետք սմ, Երք շաղ տված պարարտանյութերըչրի միջոցով ներժծվում են «ողի ջրի շերոր նորից ավելացնում են: Սնուցման միջին նոռրն Ի 20--25 մաներն են՝ | 25--40, Ք 30--36 կգ/հ։ է Բրնձի բերքաճավաքը լրիվ Հասունացման փուկատարել չում, իսկ մինչ այդ անճչրաժեշտ է դադարեցնել ողողումը ն դաշոք լավ չորացնել: Բերքը ճավաքում են կցվող ու ինքնագնաց կոմբայններով:

երնալը

«

Բոզրննաց

ապացուցում

միջոցառումներից

ինջնաքիոների

3-5

հով

Բույսեր

նրանից

մեջ,

պետք

ՀՆԳԿԱՑՈՐԵՆ

Հնդկացորենըձավարային կուլտուրա է: Ձավարն աչքի է ընկնում հր բարձր Այն սրարունակումէ մեծ քանակությամբ սննդարարությամբ: սպիտակուցներ, օսլա, ճարպ, ճանքային տարրերից՝ երկաթ ն ֆոսֆոր, 8: 0 8շ վիտամիններ ավարը միաժամանակ պարունակում է ջրում բիչ են ցորենի Հեշտ լուծվող սպիտակույներ՝լիզին, արգինին, որոնք է մեջ: Այդ պատճառով էլ այն դասվում արժեքավոր սննդաթերքների շարքին: Սպիտակուցներիմեջ թոսնձանյութլինելու Քիչ պատճառով ճնդկացորենը ճացաթխման ճամար պիտանի չէ: նրա ալմուրը օգտագործում են ճրուչակեղեն պատրաստելուճամար:

Համատարած շարքացանով՝ ԲՒՐՈՀԻ

Ցանքը պետք է կատարել ՍՐՆ--3,6 շարթերով, շարքը շարքից 15 սմ Հեռավորությամբ, երբ ճողը 10 սմ Հեկտարի վրա լավ տաքացած է րությունում են 5--6 միլիոն ծլունակ Հատիկ կում 180-220 կգյն։ Հատիկներըպետթ

Մել (152-155):

խորությամբ:

շակումը:

նախորդներիցճետո բրինձր մշակվում է 1--2 տարի: Բրինձը լավ նախորդ է Համարվում բոստանային կուլտուրաների(սեվ, ձմերուլ), եգիպտացորենի, ջուդարա ձնի սորդգոյիճամար։ Միջին Ասիայում ընդունված է բրնձի 8-դաշտյա ցանքաշրջանառություն։ Պարարտացումըզղալի չափով բարձրացնում է բրնձի բերքատվությունը: Ուզբեկստանիբրնձի փորձնական կայանը ճանձնարարում է Հեւնյալ նորմաները. Վ 90 Ք 90, իսկ ավելի աղքատ ճողերում՝ Ի 120 Ք 90 կգյճ։ Գոմաղբը(40 տյն) Հողը պետք է մտցնել աշնանը՝ խոր վարի տակ, իսկ Հանքային պարարտանյութերընախացանքային մշակության ժամանավ՝ 30 սմ խորությամբ: ն Կրասնոդարում նախորդ կուլտուրայի բերքաՈւզբեկստանում ն գարնանը բրնձի ցանքից Ճճավաքիցճետո աշնանը ցանոս) են ոլու 14-15 որոլես կանաչ պարարտացում,այն վարածածկում օր առաջ, են։ Այդոլիսի դաշտերում բրնձի բերքատվությունը զգալի չափով բարձ-, ելը

սմ

ցանուկ

Հնդկացորենն օժտված է արագ աճելու ընդունակությամբ, նրա-. նից ստացվում է մեծ քանակությամբ վկանաչզանգված, որն օղտադործվուէ է կանաչ պարարտացմանճամար: Ծղոտնիր կերարժեքով մոտ է ճատիկարնդեղենբույսերի ծղոտին, այն օգտագործվում է որպե կեր, 100 կգ ճնդկացորենիծղոտը պարունակում է 2300 գ մարսելի պրոտեին ն 30 կերային միավոր: Հնդկացորենի թեւը պարունակում է ճարպեր ն օգտագործվում Է դգալի քանակությամբ սպիտակուցննր որպես կեր խոզերի ն թոչունների ճամար: նրա ծաղիկներըՃարուստ նն: ննկտարով, ճետնաբար այն ճամարվում է լավագույն մեղրատու բույս,.. տրի լուրաքանչյուր ճեկտարից մեղուները ճավաքում են 2--4 գ մեղի. ։ (Պ. Ի. Պոդգորնի ): Հնդկացորենըկարճ վեգետացիոնշրջան ունենալու ն ուշ ցանվե- ` ն վաղ գարնան ընթացքում. է ձմռան լու պատճառով օգտագործվում փչացած աշնանացանճացաբույսերի դաշտերը զբաղեցնելու ճամարս Հարավումջրով չերմությամբ ապաճովվածպայմաններում այն շնաչրավոր է օգտագործելորպեսխողանացան կուլտուրա: Ամբողջ աշխարճում շնդկացտրնենի ցանքատարածություններըկազմում են շուրջ 4,0 միլիոն ճնկտար, որից 1,6 միլիոնը (1974 թ.) դոնվում `

Արմատային Համակարգը իլիկաձն է՝ Հաժեմատաբար ուժեղ ճՃլյուսմ խորությամբ ն իր ղավորված, թափանցում է մինչն 50--80 վրա կրում է արմատային երկար մազիկներ: Արմատայինղանգվածի 4իմՖական մասը դտնվում է վարծլաշերտում: սմ Ցողունը ունի 30--190 բարձրություն, կանգուն էյ կողավոր

ու

ու

է

մշակվում Սովետական Մխությունում: Հնդկացորեն

է Լե2ճաստանում,

Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում, կանադայում, Չինաստանում, Ճապոնիայում ն այլ նրկրներում: ՍովետականՄխությունում «նդկապորեն մշակվում է Արեմտյան. Ուկրաինավում,ՀարավայինՔելոռուսիայլում,Բրլանսկի,Օրյոլի, կուրս-. կի մարղերում, Թաթարական,Ուդմուրտականնե Բաշկիրականհնքնա-, վար չանրբապետություններում, Արնմտյանն Արնելյան Սիբիրում ն Հե: ռավոր Արնհելքում: ցածր է: Ոստ ՍՍՀՄ. Հնդկացորենիբերքասովությունը դեռես շատ Մինիստրներիսովետին կից կենտրոնական վիճակագրական վարչու-: թյան տվյալների Հնդկացորենիճատիկի միջին բերքը կաղժել է՝ 1940 թ-: 6,4 զ/հ, 1965 թ. 5,3 զ/հ, 1970 թ. 5,7 ց/հ, 1974 թ. 6,1 գ/հ: Առաջավորկոլտնտեսությունննրում ն պետական տնտեսություննեչ` :

րում

է Հ0--25 բերքատվությունը կազմում ճնդկացորենի

ց/հ:

՝

Հնդկացորենի բուսաբանական ն կենսաբանական առանձնա-՝: Տոջնեճեւտ Օւնե.). Բատկությունները: Հնդկացորենը (Բճքօբւատ

է միաստտիաւհղապդգիների (Եօխքօոճռլասուկանում (ճ"նդկացորննաղգիների) թիվը կաղմում է՝ 21:32: Պտուղը ՇՇՅ6) ընտանիքին: Քրոմողուների

ներսում գտնվում է միջուկը՝ բաղկացած արմատիկից ն երկու շաքիլներից: Սերմերը ծլելիս չաքիլների դուրս են զալիս Հողի երեսը որպետ շաքիլատերեներ:1000 ճատիկիվշիռր 18--34 գէ:

170:

Եկ. 19.

ՏՏ երկար, Դանվարսանդը՝

1.-.2Հնդկացորենիճյուղը, ջ 3--Փաղիկ, որի աոէջքները կարճ

են,

Հնդկաղորեն.

որի

կարճ, երկար են, վարսանդըր՝ 4--պտուղլը ն կտրվածքը:

մերկ, բավականին ճյուղավորված, անտոցիանով ներկված, չ ալիս կարմիր գույնի է,

ճասունա-

«3, ներքնիունըը՝ կոքունավոր: էրկսնռ են, Հետե ները երկսեռ նն, Հետերոնազկափքթությունըողկույզ է, ծաղիկները ատիլ, պսակաթերթիկներըսպիտակ են, վարդագույն, կարմիր, երբեմն երեք ուի ունի, ուժ ճատ են, վարսանդը կանաչ, առէչջքները

աեոր

րանը վերադիր է, միաբուն, շրջապատված է ութ նեկտարանոցներով: ՀնդկացորենիՀամար բնորոշ է ծաղիկների դիմորֆիղը (երկձնությունը): Սրա էությունը կայանում է նրանումյ որ որոշ բույսերի ծաղիկներ ունեն կարճ աոէջքներ ն երկար վարսանդներ, իսկ որոշ բույսերի ծաղիկներ ունեն երկար աոէջքներ ն կարճ վարսանդներ: Ա. Ֆ. Բատալինը սովորական 4նդկացորենը բաժանում է երկու Կ. ճլռէռ Թէ, տարատեսակների՝ որի պտուղն ունի ուժեղ զարգացած «թնավոր» է, ն. Թ:.., որի պտուղը կողեր չունի, կողեր ուռուցիկ է։ Հնղկացորենի Հատիկը ծլելու Համար պաճանջում է 85, սակայն. լավ է ծլում 15" ջերմության պայմաններում: Ծիլերը ցրտաճարվում են --1,5--42,05 սառնամանիքներից, ալդ պատճառով էլ դասվում է ուշ ցանվող բույսերի շարքին: 13--ից ցածը ն 30--ից բարձր չերմության Վեգետացիայի տնողությունը կարճ է՝ որայմաններումվատ է աճում: 20--85 օր, ճնարավորություն է տալիս այն մշակել «ճյուսիսային որը ու

Հնդկացորենըբարձր բերք է տալիս բերրի, փխրուն, լավ տաքացվող Հողերում: երբեմն այն մշակվում է նան թթու, չորացված տորֆատեղերում

դուրննախորդներ

.

Րստ Դ. ն. Պրլանիշնիկովի,«նդկացզորեննունի ֆոսֆորական թթու ուրացնելու բարձր ընդունակություն, օդտագործում է դժվար լուժվոդ աճման ֆոսֆատները (ֆոսֆորիտները)։ Ունի արագ տեմող, որով սլայքարում է մոլախոտերի դեմ: Հնդկացորենիծաղկումը բավականին երօր: կարատեէ՝ 25--40 Հնդկացորենի կանաչ զանգվածիաճր շարունակվում է գրեթե մինչե ճատիկների ճասունացումը: նոկոններիկազմավորումը սկսվում է ծլուօր Ճետու մից 8--10 Մաղկումըն 4Հասունացումըերկարատն է: Սաղկ-. ճետ ման չատիկի լիցքը, ն առաջա-: միաժամանակ տեղի է ունենում նում են նոր վեգետատիվ օրգաններ: Սաղիկներիաննշան մասն է (մինմա-. երաշտի, ցածր ջերմության, չե գկ) բեղմնավորվում: Բարձր տախուղի, երկարատն անձրեների, ուժեղ քամիների պայմաններում ոչ միայն բեղմնավորման տոկոսն է ցածր լինում, այլն ստացված Ճատիկների զգալի մասը չմշկված է լինում: Հնդկացորենըխաչաձն փոշոտվող բույս է: Փոշոտումը տեղի է ունե-՝ նում միջատների ն քամու միջոցով: Խաչաձն փոշոտումը տալիս է ծաղիկների պտղաբերման ամենափեծ, տոկոս, երբ երկար առւջքներից փոշին տեղափոխվում է երկար վար-. սանդների վրա ն կարճ աոէչքներից՝ կարճ վարսանդների վրա: Խաչաձե փոշոտումը միաժամանակ կարող է տալ ծաղիկների պտղաբերման շատ` տոկոս, երբ կարճ աոէջքներից փոշին տեղափոխվում է երկար վարսանդի վրա, կամ երկար առէջքներից՝կարճ վարսանդի վրա: Մեղուն եծ չափով նպաստում է ճնդկացորենի փոշոտմանը է բարձրացնում բերքատվությունը: ու

ցածր

անտառիցաղատված Ճողերում:

ՄովետականՄիությունում շրջանացված սորտերից ամենատարաժ4, կալինինսկայա, վածներն են՝ Բոգատիր, Բոլշնիկ, Շատիլովակայա ն այլն: Յուբիլեյնայա Հնդկացորենիմշակությունը: Այս կուլտուրայի ամար լավա-

քէ6ո2

պայմաններում:

ու

ճանդիսանում բազմամյա շրջված խոտաբույսերի ճմուտռը, ատիեիկարնդեղենկուլտուրաները, արմատապտղավորներ պալարապտղավորները, խաշխաշը, կտավատը, ինչպես նան սն ցելից ճետո մշակված աշնանացան ցորենը: ծնդկացորենըլավ նախորդ է վարսակի, դարու, Ճատիկարնդեղեն կուլտուրաների նե կարտոֆիլի ճամար: Այն օգտագործվում է նան որպես պել ղբաղեցնող կուլտուրա, այս դեպքում լավ նախորդ կարող է ճանդիսանալ աշնանացան աշորայի ճամար: են

Հնդկացորենինախորդ կուլտուրայի բերքաճավաքից

«ետո

ան-

ձրաժեշտ է կատարել խոզանի երեսվար նախագութանիկավոր դուքաններով խոր վալո Վաղ դարնանը, խոնավությունը պաճղանելու նպատակով, պետք է կատարել փխրեցում: ն

Հետո

Հնդկացորենըշատ ղդգայուն է պարարտանյութերի նկատմամբ, ֆոսֆորաճատկապեսլավ է օգտաղործում ֆոսֆորական ալյուրը, որը 90--135 է կան թթվի ճաշվով կգ/ն նորմայով ճողի տակ պետք տալ աշնանը՝ խոր վարի ժամանակ: Ազոտականպարարտանյութերովնպատակաճարմար է պարարտացնելկամ ցանքի, կամ էլ սնուցման ժամանակ: Սերմացուն պետք է ընտրել բերքատու դաշտերից: Սերմը պետք է լինի խոշոր, միաճավասար մեծությամբ, ծանր: ՄՍերմացուն պետք է սոնսակավորել ճամապատասխան սերմապտիչ մեքենաներով: Որոլեսղի անրմերը Համերաշխ ծլեն, անճրաժեշտ է ցանքից առաջ դրանք ենքարկել օղաջերմային տաքացման: Սերմնանյութի պետք է ախտաճանել գրանողանով (մեկ ցենտներ սերմին 150 գ գրանողան)): Հնդկացորենիցանքի նորման է. լայլնաշարք ցանքի դեղքումվ՝2--3 միլիոն ծլունակ ճատիկի կամ 40--60 կգ/ն, սովորական շարքերով ցաչ նելու դեպքում՝ 3--4 միլիոն ծլունակ Հատիկի կամ 80--100 կգ/ճ։ 8--10

Ցանքը պեոք է կատարել այն ժամանակ, երբ ճողի ջերմությունը սմ խորությունում Հավասար է 12--15՝-ի:

Հնդկացորենիուշաճաս սորտերը ցանում են լայնաշարք՝45--60 սմ, իոկ վաղաճասները՝սովորական շարքերով՝ 15 սմ միջշարքային տարասմ խորությամբ: Թեքն Ժությամբ։ Ցանքը պետք է կատարել 4-6 տափանում են օղավոր տափաՀոր ճողերում ցանքից Հետոդաշտր ու

Հետագայում իջշարբային սմ խորությամբ: տարածություններըսլետք Որալեսզիփոշոտումը նորմալ ընթանայ, ախծրաժեշտէ մեղվի ընտանիքներըտեղափոխել ճնդկացորենի դաշտը: երքաճւավաք, երբ պտուղներ երի Հեռնագորեն ատարում են, շարունակում է բույսը են անջատ բերքածաղկել: կորուստ քիչ տալու նպատակովկատարում չորացնել: ն նրմե ն է ւսվ լավ չորացնել սերմերը պետք առաջ Հավաք: Պաճեստ տեղափոխելուց

ձով։ Սիլերը երնալուց անմիջասլես «ետո

ն

է փխրեցնել8--10

ԱՏ

րր ա Խա

`

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐ

ՀԱՏԻԿԱԸՆԴԵՂԵՆ

Հատիկարնդեղեն կուլտուրաները(ոլոռ, սիանո, ոսպ, տավփոլոռ, բակլա, գետնանուշ, լոբի, մաշ, սոլո, դոլիխոս ն լլուին) պատկանում են բակլազգիներիԲՅԵՅՇՇՃՇ (Լօքնուլո0526)ընտանիքին: Հատիկաբնդեղենկուլտուրաներինբնորոշ են ճետնյալ ընդճանուր արանց Հասոկանիշները,1. Այլ Ճատվկայինբույսերի ճետ ճամեմատած են անճամեմատ անրմերը պարունակում ավելի շատ սպիտակուցներ. 2. Սերմն օգտագործվումէ որպես սնունդ ն կեր. 8. հրենց արմատների վրա գտնվող պալարիկներիմեջ ապրող պալարիկաբակտերիաների գործունեությամբ մթնոլորտի աղատ ազոտի կապում են ճողի ճետ ն բարձրացնում նրա բերրիությունը: Հենց այս ընդճանուրճատկանիշներով էլ որոշվում է Հատիկարնդեղեն բույսերի մշակության ժողովրդատնտեսական նշանակությունը: Հատիկարնդեղենկուլտուրաներըորոլես բուսական սղիտակուցների աղբյուր կարնոր նշանակությունունեն մարզու սննդի գործում: Մարդուճամար ճիմնական սնուն Հանդիսացող կարը, միսը, ցորենը, կարտոֆիլը պարունակում են «ճետնլալ քանակությամբ սպիտակուցներ. կաթը՝ 38,5--4,5, ցորենը՝ 12--21, միաը՝ 18, կարտոֆիլը՝միջինը 2 0: ճամար բերում ենք ճատիկաինդեղենբույսերի սնրմեձամեփատության րի քիմիական կազմը: Աղյուսակ12 Հատիկաընդեղենբույսերի սերմերիքիմիական կազմը Հ0-ներով (ըստ Համամիութենականբուսաբուծության ինստիտուտիտվյալների)

Սուլտուրա մպիտակուց Ոլոռ ա մոբի Սլսեռ

մոլա

ձլուղին

ծափոլու

18,3--34 23-32 10,4--31,7 12,6-

24.45 28-61

28-34

Կոլա

20-48 47--60 50--60

44-60 20-32 11-39 24-45

Ճարպ 0,6--

06-0,4-4,1

1,5 2,1 3,7

աթանյւթ լե

1,4 | 1,9--4,0 4,9 2,3-4,4 1.1 3,»:1-477 2,3--12,2 | 2,4--5,0 3,0-7,2 | 4,0--5,85

5,2-2,4-2,3--

|

|

13,0--27,0 3,4--91.5 | 10,5--18,0| 4,0-0,5-4,9 : 0,4

2,9-

4,2

2.5--4,0

բույսերի սերերի մեջ կուտակված սպիտակուցՀատիկաբնդեղեն

ների քանակը 2--Յ

ն 10-15: անգամ գերազանցումէ Հացաճատիկների

անգամ ւ ալարումկուուսկված կարտոֆիլի սպիտակուցների Քանակին:

ն Սպիտակուցների օսլայի փոխճարաբերություն Հատիկարնդեղեն,: մեջ բույսերի կաղմումէ 1:2,5--8,0, Ճայաճատիխկայինների մնջ՝ 1:6--2,. իսկ կարտոֆիլի ն ճակնդեղի մեջ՝ 1:10--15-ին։ Այսպիսով, եքն ած-՝

խաջրերով ճարուստ սննդամթերքներինն կերերին ավելացնենքՀատի-, կարնդեղեններ,ապա կբարձրանա նրանց սննդայնությունը:Աշա այդ պատճառովմարդր Հնագույն ժառիանակներից սկոած որպես սնունդ, ղանաղան ձենրով միշտ էլ օգտագործել է ճատիկարնդեղենբույսեր: Տարբեր ճողային պայմաններում մշակված Հատիկարնդեղենբուլսանրի սերմերի մեջ կուտակված սպիտակուցներիբարձր տոկոսը ավելթ

ջիչ ջրում լուծվող սպիտակուցներ: Մինչդեռ ճլուսիսային խոնավ

մաններումմշակված ճատոիվարնդեղեն բույսերըավելի շատ

ծույքում լուծվող, իսկ խոնավ տարիներին՝ավելի

ողիտակուցներ: Մի

կապված է այդ բույսերի արմատենրի սպալարիկներումօդի ազուղը, լուրացնող պալարիվաբակտերի աներիդործունեության Ճեւո, քան ճողում որղուռի «ետու պարունակվող Ընդեղեն բուլանրի սերմերի քիմիական կազմության փոփոխու-.

Հատիկարնդեղեն թում ն

բույսերի անրմերում ավելի կուտակվում, քան խոնավ պայմաններում: Ըստ Մ. Պ,

շատ

սպիտակուցներ

տլոոն Արեւմտյան կուլիժինսկու, եվրուլաւյիպալփաննե-՝

բում պարունակում է 22,4 00 սպիտակուցներ,իսկ ՍովետականՄիությունում` 28,2 նը, բառկլան Համապատասխանորեն՝ 25,3 ն 3140. Բաղմաթիվ փորձերովապացուցվածէ, որ միննույն վայրում մշակվող առանչ

ձեն ընդեղեն բույսերի սերմերի սպիտակուցներիքանակը խիստ փոփոխվում է կախված ագրուռնխնիկայից սորտից. այսպես, օրինակ, Տաշքենդիպայմաններում մշակված ոլոռի Սարատովսկի տորտխ անրմերը պարունակում են 25,0 Ն, իսկ Վիկտորիավարդագույն սորտի անրմերը՝30,0 40 սպիտակուցներ: Հատիկարնդեղենբույսերի անրմերում վկուտակվածաղպիտակուցների կազմված են տարբեր ֆրակցիսսներից:նրանցից մի մասը (գլո բուլինները) ջրում լուծվում է, մի մասն էլ լուծվում է 1040-անոց աղի (ՀՃՇԼ) լուծույթում, իսկ մի մասն էլ՝ 0,2 Ն-անոց ճիմքային (ՎոՕԱ) լուծույթում: Մարդու ոննդի ճամար մեծ նշանակություն ունեն ջրում լուծվող սպիտակուցները, որովճեւոն դրանք ավելի դյուրամարս են: Հետնավես,արժեքավոր են այն ճատիկարնդեղեն բույսերը, որոնց սերտերի մեջ ջրում լուծվող ապիտակուցներիքանակն ավելի շատ է: Հատիկարնդեղեն բույսերի սերմերի սպիտակուցային ֆրակցիաները, նայած կլիմայական պայմաններին, խիստ փոփոխվում են, Հա-վ րավային չոր պայմաններում մշակված ճատիկարնդեղեն բույսերը ՝ ավելի շատ կուտակում են աղի (ՀՅՇԼ) լուծույքում լուծվող, ն ավելթ՝ ու

շատ

ջրում լուծվող

Աղյոսակ

կուլտուրան

ռ

Սիսեռ

ճատիկարնդեղեն բույսերի սերմերում կուտակված սպիտակուցների ֆրակցիաներն ըստ Մ. Ի. Սմիրնովա-Իկոննիկովայի

շարք

շատ

թյունը ենթարկվում է նույն օրինաչափություններին, ինչ որ ճացաճաչ տիկային կուլտուրաներիՀատիկի քիմիական կազմը: Ջոր պալմաննի-

պայ-

կուուաեն ն ավելի ջիչ՝ աղի լուծույթում ջրում լուծվող սպիտակուցներ: կում Միննույնճողակլիմայական պայմաններում երաշտ տարիներին Ճատիկարնդեղենբույսերի սերմերում կուտակվում են ավելի շատ աղի լու-

| |

|

Հակա Ռլոռւ

Ար

Լյուպին

ֆրակցիայի 9-ը լուժված Սպիտակուցների չրում 48.

49.51

Տ

Յ6--81

22-32 23--50

«100

աղի (ԻՀՇԼ) ամակ 7.

42.45

2-83

2-29

47--10

ենա

լուծույթում 6-8

6--13

1-33 3-9

Հանքայինպարարտանյութերի ազդեցությամբ փոփոխվում է սպիտակուցների կազմը: Ֆոսֆորականն կալիումական պարարտանյութերը

Հատիկարնդեղենբույսերի սերմերի մեջ զգալի չափով բարձրացնում աղի լուծույթում լուծվող ոպիտակուցներիքանակը: դա ճեստում Ճատիկի նրկարատն պաճպանումը իջեցնում է ջրում լուծվող ն բարձրացնում է աղի լուծույթում լուծվող սպիտակուցներիքանակը Մարդու ն կենդանու օրգանիզմն ի վիճակի չե սննդանյութերից սինքեզելու ամինաթթուներ (տրիպտոֆան,լիզին, արգինին, «իստիդին, ցիստին, տիրողին ն այլն), որոնք չատ կարնոր դեր են խաղում նրանց ճամար: Սննդի ն կերի մեջ այդ ամինաթթուները պետք է լինեն պատիաստի վիճակում: չատիկարնդեղեն բույսերի սերմերը սզարունակում են մարդու ն կենդանիների ճամար բոլոր անձճչրաժեշտ ամինաթթուները: Որքան դրանց քանակը շատ լինի, այնքան սպիտակուցներիկենսաբանական արժեքը բարձր կլինի: Բացի սպիտակուցներիցն այլ սննդանյութերից Պատիկարնդեղեն բուլսոնըըպարունակում են մեծ քանակությամբ վիտամիններ: Ալուղեռ, օրինակ, ոլոռի Հասունացած սերմերը պարունակում են Պ, Ծլ ն 8ջ վիտամինները: կոբու կանաչ ունդերը ն ճառունացած սերմերը պարունաեն

|

Բուսաբուծություն

ԽԸՇն կում նակող եյ ք են

բարձրանում է, ճատիկարնդեղենբույոնըի սակարար կշիռը զգալիորեն արժեք մեծ է ներկաք աց նոսի: ո օղւղադործումը Ը որս / եւ կեր ավե1հ / աշսագրոտեխնիկական Կիշւակության բուսերի Հատիկարնդեղեն

թյ վիտամիններ: Սիսեռի Հասունացած ռերմերըպարուվ Հ վիտամին Դ

ոք չն.

Ռ

չ արժեքը եչ 7: որոշվում է անրմնսննդային ցակությունը նույնպես մեծ է: Հայտնիէ, որ ընդեղեն բույսերը ի «Հաշիվ ե ամինաքթուներ բում սպիտակուցների, վիտամինների կուտակված դտնվող ազոտի ՃճողըՃարստացնում նն ազուոռվ: Հատիմքնոլորտում ն տքանակով, բարձր մարսելիությամբ կալորիականությամբ: բույսերիկողմից ճողում կուտակած աղուտի քանակը կարնդեղեն ի ք եղին ե չ րի բնդռանուր ցանքատարածուդող տանվում է 50--400 կգ/ճ-իսաճմաններում: Դա կախվածէ բույսի տեթ յունն ամբողչ էւ:աշխարչճում կազմում է 90 միլիոն 4եկտար: ստրուկտուրայից, բույսի աճման մլուս ջոր4 տակից, Հողի տիպից Ոնդեղեն կուլտուրաների Հատիկի Համաշխարճային արտադրանք առկայությունից: ժոններից, պալարիկաբակտերիաների ատպարեղզումառաջին տեղը գրավում է Ասիան (Չինաստան, Հեդկասձ կողմից աղզոտիլուրացումը ընթանում Պալարիկաբակտերիաների , ի ) ատիկարնդեղեն բուլսնրի

ՀաոիարԱոա

ու

:

ւի

լ

ու

Մանջուրիա, Կորեա, հինդոնեզիա, Պակիստան).Այդ երկրներում է անրոբ պայմաններում:Այդ բակտերիաների կողմից ազոտի ասիմիլյաե Հաղարավոր տարիներ շարունակ բրնձի կորեկի ճհտ միասին ճատիՀ նան բակտերիաներին բույսը թե բնդեղեն է բանից, այն ցիան կախված կարնդեղեն բուլսերը անդիսանում են մարդկանց սննդի ճիմնակակ Զանի որ Հճատիկարնդեղեն է ածխաջուր մատակարարում: նչ չափով յ տ մեծ ասը: քանակությամբ ածխայրեր կարող են բույսերը բականհրիաներին ճեԿենտրոնական ր Մինիստրների սովետին Միության կից Սովետական փարքամ վերերկրյա դանգվածունենալու դեպքում, մատակարարել ն Համաձայն իի աճե/ ոխ տվյալների Դիոր ր ատիկարնդեղեն վիճակագրականվարչության Բ տնապես կուտակվածազոտի քանակը կախված է բուլսի նորմալ բուլսերի ցանքատարածություններըՍովետականՄիությունում կաղչ / կուտալ ծաղկման փուլում մ ձատիկարն եղեն բույսերի ցողությունից: 1:19 ողո զ1՝ ն ո՛Դ մել են. 1940 թ. 5,8 միլիո կում են առավելագույնքանակությամբ ազոտ: երբ այդ բույսերը օղտաՀեկտար է. : Դոր ործվում են կանաչ պարարտացմաննպատակով, ապա անտճրաժեշտ Մ. Ֆ. Տոմմեյին ուրիշնե ի տվյալնե ի. Ս. Պուղովի, ճատ Հետո պալարիկափուլից դրանքվարաժածկելծաղկման փուլում, Այդ Աո է ընդեղեն բույսերի կանաչ զանգվածը բույսից քիչ ածխաջուր ուտանալու ճետնանքով քիչ բակտերիաները ւ ի շարքին՝ պարունակելովզգա»' նն մ լավագույնկե րերի ավ են կուտակում: աղոտ ն ւթյամ լի քանակությամբ սպիտակուցներն ածխաջրեր: չատիկաընդեղենբույսերի կողմից Ճողում կուտակված«ձրի» ազոտան,

յ

Հ

թ.՝3,1,1960 թ.՝3,3,1920 թ.՝5,0 1974 '

"7

՛

ԾՈ

:

Խ8

միլիոն ՝

արո

:

Դերեր .ո աշ

պատկանում մղեղը

ր ր

ր

չա

-

:

Աղյուսակ 14:

ն

Հատիկարընդեղեն բույսերի կալորիականությունը սննդարար նյութերի թանակը ճամեմատած ճացի ն կարտոֆիլի ճետ (ըստ Ն. Ռ, Իվանովի): գիա

'

մ-

Սննդամթերքներ կուցներ

Ճար

23,8 9:

1" Քակլա Մորենի Հաջ արտոճիլ

25: 2,1

ոբ

9:

0,3

|ԱծխաջրերԱաաա

| |

58, 59,

ր

'

: -

Հ

5,94 21, 7

:

աուրուն ԿԱՆխո Վ

րան մը Հ. չ /

ՅԼ

`

ի Խարորոմ ա

բույսերի ճետնյալ Հատկությունները. 1) մբթՀատիկարնդեղեն կապում են «ողի ճետ, 2) Ճողը ճարստացնոլորտային աղատ ազոտը նում են ճումուսով՝ ի Հաշիվ արմատների ն խողանային մնացորդների, 3) շնորչիվ խոր զնացող արմատներիմեծացնում են շողի անրացիան,. ժամա4) շատ տերնային զանգված ստեղծելու շնորճիվ շողի երկար են օգտագործել դժվար հակ պաճում են ստվերի տակ, 5) ընդունակ ն բարձաննդանյութեր շերտերից ճողի խորը լուծվող սննդանյութերը հիացնելուվարհլաշերտ նորից դնելու շրջանառությանմեջ: բույսերի սնրմեՀատիխիկարնդեղեն Բացի վերը նշվածից, մի շարք իր Ճրաշալի Հումք են ճանդիսանում սննդի ն թեթն արդյունաբերության ճարչվ, բուսական: ձավար, ալյուր, այլ տեսակներիշամար (պրաճածոներ, թել, վնասատունելաքեր, էմալ, պլաստմասսա, արճետուսկան կաղեին, հ այլն նի դեւ պա լքյսրի ղանազան ստանալու Համար): էքստրակտներ բատնողության լրատ վեգետացիայի բույսերն չատիխկարնդեղեն են սիսեռի, ժանվում երկու խմբիչ Առաջին խմբին պատկանող ոլոռի, ունեն

ու

՝

չ նորու ընդեղեն բույսերի սերմերը, կաա լով ածխաջրերով ճարուստ կերերի ճե, բարձԻ, ի կնրային արժեքը: Այժմ,երբ ամենուրեք կերի Բոռ ո" ի ջա Հարուսյո, բայը կերեսպիտակուցներովաղքատ րի (եգիպտացորենից,արնածաղկից, դնտնախնձորից,սորդոլյից պատփաստված սիլոսի, կերի արփատասլտուղներին կերի կարտոֆիլի)տե,

ունի: մեջ մեծ նշանակություն դյուղատնտեստության կարնոր գործում նշանակություն` բարձրացման Հողիբերրիության

|

՛

:

Ա

տը

-

179:

կարճ է, երկրոր տավոլոռի վեգետացիան Համեմատաբար խմբին պատկանող լլուպինի, բակլայի, լոբու, սոյայի ն գետնանուջ վեգետացիայիտնողությունը Ճամեմատաբարերկար է: բուլսերի մի մասը երկար օրվա բուլսեր են (ուո ծատիկարնդեղեն ռը, տափոլոռր, ոսպը, բակլան), մյուս մասը՝ կարճ օրվա բույսեր է ն գետնանուշը): 1ոբին բացառություն է կաղմում, նր (սոյան, մաշր մի շարք ձները կարճ օրվա բույսեր են, իսկ մի չարք ձներն էլ՝ երկար օրվա: Հատիկարնդեղենբույսերը ծլում նն տարբեր ջելւիսստիճաններու ն տարբեր վերաբերմունք ունեն ջերմության նկատմամբ: տսպի

ն

Աղյուսակ1 Հատիկաընդեղենբուլսերի վերաբերմունքը ջերմության նկատմամբ

բույսերի շրջանացման, ինչպես նան ցանքի ժամձառտիկարնդեղեն կնտներիՀարցերի որոշելիս Ճիմբ պետք է ընդունել նան այս երկու աղ(15 16) տվյալները: լոտակների

ՈԼՈՒ

Ոլոռը որպես պարենային ն կերային արժեքավոր կուլտուրա Սովեբույտական Միությունում իր ցանքատարածությամբճատիկարնդեղեն սերի շարքում գրավում է առաջին տեղը: Այն իր սերմերում միջին չափովպարունակում է 2600 սպիտակուցներ: Սերմը Ճեշտ է եփվում ն ն կանաչ սերմերը, ինչպես նան կանաչ ունմարսվում: ծձասունապած նան են պաճածոների արտադրությանմեջ: Բանջադերը օգտագործում

խակ ունդերը կանաչ սերմերը րբանոցային ն ոլոռի Աարոամո 25--30 Բացի վերթ "աղեր վիտամիններ: շաքարներ, մինչն ն

Մլում

ա, Լուր ւու

են

) (աստիճան

Ուշ"

Տուժում

) (աստիճան

Բակլա

Ցափոլոռ

--

Վ10--15

Աղյուսակ15-ի սովյալները ցույց որ

են

..

ժ

պայմաններում:

նամանիքների

-.1 --

|

-

որ

/ԵԱԽո

/

վ

ել

Հատիկաընդեղենբույսերի ճատիկների ծլման ճամար պաճանջվող ջրի քանակը (սերմերի կշռի Բամեմատությամբ՝արտաքալտված տոկոսներով)

եք

աաա

ակա

Տո հոլու

99,5

98"

Սիսեռ

Աա Հակ

2--Ց

'

Ռող

մեծ քանակությամբ ղանշված նյութերից, սերմը պարունակում ն նաղան ֆերմննոտներ ԽԾ,8շնՇ վիտամիններ: ինչպես նան կանաչ զանգվածը մղեղը, սերմը, դարմանը, Ոլոռի են սպիտակուցներով ճարուստ Ճճրաշալիկերեր: խոտը Ճանդիսանում Հողի վարելաշերտումկուտակում է շուրջ 100 կգ/նաղոտ, որի շնոր-

դեռես մեր

Աղյուսակ1

կուլտուրա ա

`

Գաճանջվող

ջրի քանակը

15,Ղ

են

է նան

թվականությունից Հատիկարնդեղին կովակու, ամբողջ աշխարճում մշակվում

Հատիկարնդեղեն բույանրի սերմերը ժլելու Համար ապլաճանջում , տարբեր քանակությամբջուր:

Գաճանջվող կուլտուրա չրի քանակը

մ

ն

շասո

հպ առ երամ աե

տալիս,

ն

շիվ Հանդիսանումէ շատ կուլտուրաներիլավագույն նախորդըո Ոլոռը ճնագույն կուլտուրա է, նրա մշակությունը ճայտնի է եղել

--8

-

անեղ ԱԻՆ Ջանի Ֆ

--8

--ծ

ՎՏ 4

նդե

լ

տի

ու

ար

ԷԼ

գիռ նտնանուշ

Վ

--

մորի

--.8--9 Փգ

Դ-1 Վ2

ոլա

--8

--Ց--7

Հ3 Վ2 33 1

ւ

Ոչնչանում են ) (աստիճան

էն

անչա

Վերա

Ճճաղարստարիառաջ:

Էկ ա

է

չուրջ

11,0

պանի

ՐաւտՊ.Մ.

ժու-

միլիոն չեկտար այա

Չինաստսնում, Հնդկաստանում: Սովետական ԱՄՆ-ում, կանադալում, թ. տվյալներով մշակվում է 4,8 միլիոն Հեկտար: Միությունում

նովետականՄիությունում ոլոռի ճիմնական ցանքատարածությունն Բաշկիրականինքնավար Հանըապեհերըդտնվումեն Թաքարական տություններում, Ուկրախնակում, Բելոռուսիայում,Մերձբալթյան4անրուպետություններում, Լենինգրադի, Սմոլենսկի, հվանովոյի, Տուլայի հ այլ մարղերում: Ռլոռը ՀայկականՍՍՀ-ում մշակվում է Սնանի ավաղանի, կենտրոճյլուսիս-արնելչական, Շիրակի, կոռի-Փամբակի,Ապարան-Հրադղանի, լան ն Զանգեզուրի գոտիներում, ինչպես սերմ, այնպես էլ կանաչ ղանգված ն ունդերստանալու Համար: Սովետական Միության ոլոռացան շրջաններում Հեկտարիցստացվում է մինչն ց սերմ: Լատ գյուղատընծայկական տեսականկուլտուրաների պետական սորտափորձարկման ՍՍՀ տեսչության տվյալների Աշտարակիշրջանի պայմաններում ձմեռող յ

`

-

18Է

Աղյուսակ17-

կազմել է, Ուղբեկսկի | սորտինը՝ 324 գն, նովինկա

այոռի կանաչ զանգվածի բերբատվությունը

քոր

Սովորականն

ոլոռների տարբերիչ Մատկանիշները՝ դաշտային

սորոոինը՝386 գյն, կրասնոդարսկի98 տինը՝ 322 գ/ի, Սովորականոլոռ Դաշտայինոլոռ Ոլոռի բուսաբանական ն կենսաբանական Հատկանիշներ թյունները: Ոլոռի ցեղը կազմված է սամանափակ քանակությամբ ն աերնակցքիվրա Միլը աակներից: Մշակության մեջ 4այտնի է Ք15մտ տճէմսո Լ. տեսակը, որլ կանաչ Տ2ենսո կազմված է երկու ենքատեսակներից.1) Տջք. ն -- սովորակավՑորենը տերնակցի կանաչ չուրը տլոռյ Քրոմոզոմների Քիվը տոմատի 4) Տտք. ՀՐՄՇՈՏՇ-- չդաշտոլոու վրա նա ու ը անուշսկագույն, ռապիտա իրակ մբ բջիջների մեջ կաղմումէ՝ շղ-«14 գնդաձն, ձվաձն ձնը ր ճարը, կնճոոտված Ճար, «աճախ խքույլ չափով ներս սեղՍերմի մակերեսը վ Սովորականոլոռի արմատն առանցքային է, որը քավփանցում " մրված են բազմա ճողի խորըշերտերը: դուրս արմատից դալիս Առանցքային սպիտակ, դեղինչ շաղանակադույնչ ռն Արմի դույնը վարդագույն, կանուչ թիվ կողային արմատներ ն արմատիկներ, որոնց լ Մ ճիմնական մավպ բաց Սերմի սպին շադանակադույն շաղդանակագույնկամ սն գտնվում է ճողի վերին շերտերում: Ցողունը անկյունավոր է, Չ0 սմ-ից մինչն 2,5 մ բարձրությամը նամանիխքներին (Պ. հ. Պոդգորնի):Հիմնականումգարնանացանէ, սաԿիռվող-կառչողէ, երբեմն կանգուն: կայն մեղմ Անդրկովկասումն Միջին Ասիայում ձմեռվա պալմաններում ղ մ հտրաձմ, է, կազմված է ձվաձե,կլորավո փնտրա զույգ ընը զույգ 21, կրասնոդարսկի մի շարք սորտեր (Ուղբեկսկի 98, նովինկա) աշնուկամ երկարավուն տերնիկներից: Ունիճյուղավորված բեղիկներ: Տե են: եր ցանելու դեպքում Ճաջողությամբ ձմեռում րնակիցննրը տերեներից մեժ են, կիսասրտաձն,եզրերն՝ ամբողջակա կամ ատամնավոր: Դաշտայինոլոռի տարատեսակներիվրա տերնայց| անութում կա կարմրամանուշակագույն բիժ: է կամ նաղկաբույլըողկույզ կեղծ Հովանոց, որը դուրս է գողի: տերեի անութից: Այն բաղկացած է 1--2, իսկ մի քանի տարատեսակնել բի մոտ՝ մեծ թվով ծաղիկներից: Սադղիկը սպիտակ է կամ ունի ուն աստիճանի կարմրամանուշակաղույնհրանդավորումներ: Պտուղն Վ՝ արաձե, ճամբրչանման ն ուղիղ. պարունակումէ 9--10 սերմ: Սերմերըլինում են ձվաձե, կլորավուն, կլոր-անկյունավոր, անկյու նավոր ն կնճռոտված, րստ գույնի՝ վարդագույն, դեղին, կանաչ, հնարն ջաղույն, մուգ կանաչ, գորշ, մոխրազղույն,շագանակագույն ե սե Սո վորական ն դաշտային ոլոռները տարբերվում են բուսաբանական մի -

առանձնանատկու տել -

զանա չորը տղուն կանաչը ցողունի թարի կլորավուն, անկյունավոր անկտո

:

`

ույս

՝

`

Լ

:

Տերն,

մված է1-3

ուդ

,

1--8

րերմի

նկա

ձվաձն

Իր

:

:

Մ.Մ

սարակ ի

շարք

ճատկանիչներով:

Ոլոռի

երկու ենքատնսակներըունդի կառուցվածքով բաժան վում երկու խմբի՝ կնպվող ն շաքարային:կճպվող խմբի սորտեր ունդերի պտղափեղկերըներսի կողմից ունեն կաշվեկերպ-պերգամենտվ շնրտ, որի պատճառով ունդերը կանաչ վիճակում որպես սնունդ չե՛ օգտագորժում: Շաքարային խմբի սորտերի ունդերի պտղափեղկեր ներսի կողմից կաշվեկերպ-պերգամենտիչշնրտ չուննն, դրանք մսալ են, ճյութալի, նուրբ, ուստի ն կանաչ վիճակոսմօդգտապործումեն ուտ լու ն պաճածոներպատրաստելուճամար: Ռլոռը ցրտադիմացկուն է, սերմերը սկսում են ծլել 1--Հ՝ ջերմու քյան պայմաններում: Սիլերն ընդունակ են դիմանալու «8-12 այս

են

:

սավ

Նկ.

20.

Ոլոռ:

մեժ տաք պայմաններում ճա Ոլոռը ինքնափոշչուռվողէ, սակայն չոր նշանակություն Ոլոռի բերքատվությանբարձրացման գործում ճախ խաչաձն է փոշոտվում։ խոնավասեր է, ծլման ճամար սերմեր ժամանակը: Այն գնղկատարման ունի ցրտաճերկի իոորությունն կլանում են իրենց քաշի մուռ 110 «0-ի, իսկ բանջարանոցային սորտեր որեէ մեկն է, քում, երբ նախորդը Հացաճատիկային կուվտուրաներից Ֆ. 150--155 6-ի չափով յուր (Դ. Գեներալով),Առանձնապեսապա անչրաժեչշտ է բնրքաճավաքին ղուզընիաց կատարել խողանի աերմերը՝ է ծաղկման ընթացքում, երաշտի ու խոնավության պաճանջը մեծանում դութաննախագութանիկավոր նրեսվարն ալնուչետն պարարտացնել է: Ոլոռի սերմերը ծլունակությունը պաճպանում են 8-սմ խորությամբ, իսկ երբ նախորդը շարաճերկ խիստ տուժում 25-30 ենրով վարել Հետո 10 արի, ։ որեէ մեկն է, ապա բերքաճավաքըկատարելուց կուլտուրաներից սմ 25--80 է ղարգացած, սակայն Ոլռոի արմատային ճամակարգր թույլ պարարտացնել կատարել ցրտաճերկ՝ կարկ սլետք է անմիջասնս մեծ ժամանակամիջոցում ստեղծում է քանակությամբ կանաչ զանգվածլ խորությամբ:մաղ գարնանը, դաշտ դուրս գալու առաջին իսկ օրը պետք Դրանովպետք է բացատրել նրա խիստ պաճանչկոտլինելը ճողի խո' է Հողամասը փոցխել: նավության կ բերրիության նկատմամբ: Ոլոռր բարձր բերջ է չուլիձ նը ծլունակություն, Ոլոռի սերմնանյութը պետք է ունենա 95--100 .| ն սպարարտ Ճողերում: Ճաճճացած ավաղային ողերում այն վատ ն բերք տվող սնրմնաղդա բարձր լինի ստացված 9900 մաքրություն երկարակնճիթից խոշոր, է միատարը, լինեն աճում: տից: Սերմերը պետք Ոլոռը վնասվում է ժանգ, ասկոխիտող, սպիտակ փտում ն ապա-չփորձերով արտադրական Բարձրբերքի վարպետների չվնասված: մեժ վնաս է Հասցնում ոլոռկ են ցող շիվանդություններից։ Վնասատուներից պացուցված է, որ երբ սերմերը նիտրապինիմիջոցով վարակում «պտդակերը,լոբու զտղավերը, առվույտի բվիկը ն ոլոռի լվիճը։ ոլոռի սերմի բերքատվությունը բարձրանում Հայկական ՍՍՀ-ում շրջանցված հեն, սերմի ճամար Վիկտորի Հիվանդությունննրիդեմ պայքարելու նպատակով է 2--3 ց-ով: Սնկային ՏՄՏԴ պրեորը Շիրակի Մանդորֆսկալասորտր, մշակվում է |ոռի-Փամբակի, անճրաժնշտ է ոլոռի սերմնրը ցանքից առաջ ախտաճանել ն ՁանդեղզուրիԱպարան-Հրազդանի գոտիներում կանաչ ղանգվածի ՃայՀ գ), կամ մերկուրանով (1 գ սերմին 400 զի սպլարատով (1 գ սերմին մար՝ Չերնիգովսկի սորտը, որը մշակվում է Մնանի ավաղանում:: Միկրուլեմենտների լուծույթում սերմերի նախացանքային մշակման 9--13 Ն-ով Ոլոռի մշակությունը: Ոլոռի ճամար լավագույն նախորդներնն Հանդեպքում ոլոռի կանաչ ղանդվածի բերքը բարձրացել է դիսանում սն ցելից ճետո մշակված աշնանացանցորենը, շարաճերկ Ա. Մ. Թովմասյան): կուլ ոուրաներից՝ կարտոֆիլը, եհղիպտացորենը,շաքարի ճակնդեղը, Ոլոռի ցանքի նորման կախված է սորտից նե մշակման վայրի կլինան Ժլաախոտը: Հյուսիսային շրջաններում ոլոռ մշակվում է գարնա մայի: Համեմատաբար չոր պայմաններում ցանքի նորման ՝ Հեկտանացան ցորենից ճետո։ Ոլոռը լավ նախորդ է ճանդիսանում աշնանա մլ ժլունակ սերմ, խոնավության ապաճովված պայմանռին 1,0--1,1 ցան ցորենի, դարնանացանճացաբույսերի (ցորեն, զարի, եղի պտացոՀչ ներում՝ ճնկտարին1,2--1,4 մլ ծլունակ սերմ: րեն, վարսակ) ճամար: Ցանքը պետք է կատարելվաղ գարնանը, դաշտ դուրս դալու Ջրով ն չերմությամբ ասպլաճովված կարել պայմաններում ոլոռը շարքացանով, շ,5 սմ ջին իսկ «նարավորության դեպքում՝ ՍԿՎ--41 է մշակել նան որպես խողանացան՝աշնանացան ցորենից 6--8 սմ խորությամբ: Կարելի է ըատաեզիպտա: տարածությամբ, միջշարքային ճետու ցորենից դաշտավայրի պայմաններում աշնանացան րել նան 15 սմ միջշարքային տարածությամբ: Արարատյան Ոլոռի ցողունները կառչող ցորենի բերքաճավարիցչետո մշակված ոլոռից ստացվում է 175-ոն, ցանքը պետք է կատարել ճենակ Հանդիսացող որնէ բույսի (վար2420 գյհ կանաչ ղանգվաժ: սակ, դարի) ճետ: Հրազդանիպայլմանննրումլավ արդյունք է տալիս, 3--4 նկատմամբ խիստ ղդայուն կուլտուրա է, Ոլոռրպարարտանյութերի միլիոն Հատիկ ցանքի նորման միլիոն ն վարսավ՝ ոլոռ՝ 0,8--1,0 է ղգալի չափով բարձրացնում ոլոռի բերքատվությունը Պարարտացումը (ն. Ա. փնորգյան) Ըստ ճեղինակի ն Ա.Ա. Դեորդյանի,Հրազդանիշրջանի անջրդի պալ կեղնակալված Ճճողերումփոցխումը լավ արդյունք է տալիս: Փոց«ետո: մաններում ոլոռից առավել բարձր բերք է ստացվել (կանաչ զանգվածի: խել կարելի է թն մինչն սերմերի ծլելը ն թե ծլումից ցն, չոր նյութերի՝ 106 գ/հ, ճում պրոտեինի՝ 24,5 գն ն կերային Քանքերը բույսերի ղարգացման սկղբնականշրչանում պետքէ միավորների՝ 29,7 զ/ն), երբ Ա 60 Ք 120 Խ 60 նորմաներով պարար Անչրաժեշո է ժամանակին սնուցել ֆոսֆորական պարարտանյութերով: տացված պայմաններում կատարվել է պալարիկաբակտերիաներով կատարել քաղճան ջրում: ֆոսֆորաբակտերիաներով վնրամշակված սերմնանյութով ցանք: Ոլոռի տւնդերն անճավասար են ձասունակում, ուստի սերմի Ճա185 ու

ու

ու

տալ

լարիկաբակտերիաներով,

առա-

ու

,

ու

է անդրկովկասյան, Սովետական Միությունում սիանո մշակվում ն

մար բնրքաճավաքըպետք է կատարել, երբ ներջնի ն միջին հարու ունդերը լրիվ Հասունացած են. Բերթը ճավաքում են կումբայնով ն սոՀ

չոր նախալեռնային Հանրապետությունների միջինասիական 1600,

լեռնա-

կըստանում

ն

սում,

ՍԻՍԵՌ

կերային կուլտուրա է: Նրա սերմերը պա-, 00 սպիտակուցներ:Չոր կլիմայական պայ) մանների ծագում ունելող սիսեաներնավելի շատ սպիտակուցներ պարունակում, Բացի այդ, պարունակում են նան Ճ, 8լ ն 8շ վիտա-մ

Սիսեռր պարենային են

126--31,2

մինեճը: Սիսեռի սերմերն

ու

են,

մեջ, Վ Աղա-՝

օգտագործում են ղանաղան կերակուրների բոված վիճակում, պաճածոներ ն սուրճ պատրաստելու ճամար: ցած վիճաեում սերմը օգտագործում են որպես կեր: Է կանաչզանգվածըորպես կեր չի օդտագործվում, քանի որ ամբողջ՝ վերերկրյաօրգանները կանաչ վիճակում արտադրում են թրթնջկաթթու-:

Սիսեռի ունդերի Հասունանալիս տերններն ամբողջությամբ թափվում են, որի Հետնանքովդարմանի ն մղեղի մեչ տերն չի լինում: Դարմանջ աննշան քանակությամբ սննդանյութերպարունակելուն քաղանքանյու-: Թերով ճարուստլինելու պատճառովորսլես կնր չի օդտագործվում: Սիսծոր ճնագույն կուլտուրա էյ նրա մշակությունը Հնդկաստանում, Հունաստանում ն Հին Հռոմում ճասրսոնի է եղել մեր քվականությունիր շատ

առաջ:

կատարված ճնագիտականպեղումների ժաՀայաստանում

այտնաբերվել են սիսեռի երմեր, որոնք վերաբերում են. դարին (8. բ. Պիոտրովսկի): Տաջիկստանումսիսեռը մշակվում է մ. ք. ա. ՄՆԱ դարից (մ. Մ. Բելինի կիի ՍովետականՄիության եվրողական Ժասում սիսեռր մշակվում է Մ. 18-րդ դարի 70-ական թվականներից (Դ. : Պոալովա)։ Համաշխարճայինգլուղաւոնտեսության մեջ Հատիկարնդեղեն կով- ` տուրաներիշարքում սիսեռի նշանակությունըմեժ է: Ցանքատարաժությամբ ն սանրի ճամախառնբերքով ամբողջ աշխարճում ընդեղեն բույլսանրի շարքում այն զիչում է միայն սոլային հ լոբու Բատ Պ. Մ. Ժուկովսկու, ամբողջ աշխարճում սիսեռի ցանքատարածությունը կաղմում է շուրջ 10 միլիոն »չեկտար,որի Հիմնականմասր ն Պակիստանում: (8,2 միլիոն ճեկտար) գտնվում է Հնդկաստանում Սիսեռ նան մշակվում է Թուրբիայում, Աֆղանստանում,հրանում, հրաջում ն Միջերկրական ծովի ավազանում (հսսպլանիա, Ալժիր, Թունիս» մանակ մ. թ. ա.

ՄԱ

,

`

Հունաստան):

Տաջիկստանում՝

մ

վրաւ Սիսեռ բարձրության

դովգա

Հյուսիսային Ուկրաինայում, Մոլդւսվիայում, Դարալագլազի ՍՍՀ-ում՝ Շիրակի, կենտրոնական, ձայկական

մշակվում է ֆան

րունակում

Ուզբե-

ալն մշակվում է մինչե Հայաստանում յին շրջաններում:

վորական ճնձիչ մեքենաներով: Ախլոսայինզանգվածի բերքաճավաք' է վատարձլլրիվ աղկման փիլոն

գոտիներում: Զանգեզուրի որոնղ պայմաններում, Չոր կլիմայական բույսեր չեն աճում, Ռ. հվանով):

(ն.

սիսեռիցատացվումէ

Հատիկարնդեղե 15,8--48,4ց/ճ սերմի բերք այլ

առանձնաճատ բուսաբանականն կենսաբանական Սիսեռի միայն ժեկն է (ԸՅԵծԲ

տեսակ, որոնցից թյունները: Սիանոիցեղն ունի քիվը կազողօնոսո 1.) մշակվում: Միամյա բույս է, ջրոմոլոմների ուժեղ ճՃյուղամում Արմատնիլիկաձեէ, վարելաշերտում է՝ Տո--16:

վորվող:

20--70

Ցողունը կողավոր է, կանգուն, երբեմն կիսականգուն,

սմ

ուժեղ ճյուղավորված: բարձրությամբ,

է տերնիկով: Տերնիկները Տերերըկենտ փետրաձն է, վերջանում եղրերով։ Ամբողջ կտրտված Հատ են, մանրը,Հւակադիր-ձվաձն, 10--12 դույնի: Տերնակիցները տերեր թավոտ է, բաց կանաչ, մոխրականաչ սաճեն: Տերնիկներիքանակըմեկ ն Հինգբլքականի հրկու-երնեք ն նորրց պաավելանումէ մաններում ներջեից մինչն միջին լարուսը

բույսի

կասում: բաց մեկականեն, մանը, սպիտակ,դեղնականաչ, Ծաղիկները ծաղկավարդամանուչակադույն. վարդագույն-կարքմիր, վարդագույն, ն ներկված է կալույտ անտո-

կոթունը կանաչ է կամ մանուշակագույն միջի կա որոշակիկապ: մ. ծաղկի գույների Ծաղկակոթունի ցիանով: ներկված է անտոցիանու: ՄիԳունավոր ծաղիկների ծաղկակոքունը ունի բաց կանաչ դույն տակ ծաղիկներիծաղկակոթունը երբեմն տանձաձ Ունդերը կարճ են, փքված, ձվաձն, ոմբաձն, ունդերը դարմանա սմ երկարություն:Համսունացաժ ունեն 1,4--8յ5 1--9

սրարունակում դեղնագույն են կամ բաց մա՛նուշակագչույն, սմ, մուռ գանվում է 35--50 ձների Առաջինունդը բարձրացողուն սերմ: սմ բարձրությանվրա:Ցուրաքանչյ 90--25 եսկ կարճ ձների Ժուտ՝ են

է 10--30 ունդ: վրակազմակերալվում բույսի ն միջանկյալ: են (ոլոռանման ), անկյունավոր կլոլուվուն Սերժերը ն կնճռոտված:Սերմերը լի-

Դրանց մակնրեսըՀարք է, ախճսրթ

խիստ

սերմի կշիոր 60--600Գ խոշոր միջին մճժությամբ: ն

մանր, է: Չոր կլիմայականպայմաններու է, Սերմերի ձեր խիստ փոփոխական Հաստ մաշկով, Հիմնական մասը անկյունավոր է, սիսեռի սերմերի

քում

են

Ն

ոլոռանման, բարակ մաշկով Համեմատաբար խոնավ պայմաններում՝ Սերմերի մաշկը լինում Վ սպիտակ, դեղին, վարդադույն, աղյուսադույն,. ն մոխրադույն,)շագանակագույն,կարմրաշադգանակագույն խայտաբղետ է են Մեր ուսումնասիրությունները ցույց տալիս, որ ծաղկի, ծաղկակոչ թունի ն սերմի գույների միջն կա որոշակի կաղ: Սպիտակ ծաղիկ ու կանաչ ծաղկակոթուն ունեցող բույսերի սերմերըսպիտակ դույն ունեն ճեւո սերմի մաշկի գույնն էլ է մզանում: կար-՝ նաղկի գույնի մգանալու հ մանուշակագույն անտոցիանովներկ-: միր մանուշակադույն ծաղիկ ված ծաղկակոթունունեցող բույսերի սերմերը սն դույն ունեն: ե: Հեղինակի ն Վ. Ռ. Բալյանի ուսումնասիրությունները ցույց ու

ենչ

տալիս որ Հայաստանի տեղական սիսնեոներիխիստ բազմազան շատերն էնդեմիկ են ն սելեկցիայի Համար ոլրոզեսելանյութ մեժ արժեք, են

ներկայացնում: Սիսեռըմիամյա կուլտուրա է: Սերմերը ծլում են 3--4Ք պայմաններում, ավելի բարձր (6--8") չերմության պայմաններու: ծլումն ավարտվում է շատ կարճ ժամկետում: Ծիլերը դիմանում են: ՔՔ սառնամանիքներին(Վ. Բ. ենկեն)։ Սիսեոն եր չորադիմացկունությամբ գերազանցում է ճատիկաեն տալիս, որ` ընդեղեն բոլոր կուլտուրաներին։Մեր դիտումները ցույց Աբովյանի,Աշտարակի,եղեգնաձորի,Թալինիշրջանների անջրդի պայ-, մաններում, ուր մթնոլորտային տեղումների տարեկան դումարը երբեմն` ընթացքումտեղումներն անմմ-իցչի անցնում կ վեգետացիայի նշան չափով են լինում, սիսնհոըդիմանում է հրաշտին ն նորմալ բերթ է տալիս: Այդ շրջաններից Հավաքված սիսեռի նմուշները աչքի են ընկնում իրենց չորադիմացկունությամբ, Սիսեռը ջերմասեր է, սպաճանջըի ջերմության նկատմամբ ծաղկման ն ունդերի կազմակերպմանշրջանում Անձրնայինհ խոնավ եղանակների պայմաննե էլ ավելիէ մեծանում: րում, ճատկապես ծաղկման փուլում, սիսեռի սորտերն ուժեղ չափով վարակվում են ասկոխիտողով ն ֆուզարխիոգով։ Այղ պայմաններում փոշոտումը ն բեղմնավորումը դանդաղում նն, տեղի է ունենում ծաղ-

կավիժում:

ջերմության

Սիսնոր ճողի նկատմամբ սակավապաճանջէ, լավ թեքնեչ՝ երբեմն էլ թույլ աղակալածճողերում: էյ փոշոտումը տեղի է ունենում բույս դեռես կոինքնափոշոտվող Հասունանում են կոն վիճակում։ Ունդերը Հավասարաչավ: Հասունան ցած ժամանակ դրանք չեն բացվում, սերմերը չեն քափվում։ Սերմերը բերքաճավաբիցանմիջասղեսՃճետո ծլում նն շատ ճամեբաշխ, նրանը ճետքաղյա ասունացումը չատ կարճ է: Մանը, մուր դույնի սերմերը իրենք ծլունակությունը պաճպանում նեն ավելի երկար ժամանակ, քան խոշոր, բաց գույնի սերմերը, Լավ պայմաններու

է աճում

չի կորցնում15--17 պաճպանելուդեպբում սերմը ծլունակությունը

տարի:

Վեգետացիայի տնողությունը կախված է սորտերից: Միջերկրական ավելի երկար վեգետացիա աճող սիսեոներն ունեն, ձովի ավազանում դաշտասիսեռները: աճող Արարատյան քան երկրներում

արնելյան տնողուվեգետացիայի սիսեռների Հայաստանի պայմաններում 92--103

վայրի

Ժլունը 84--90 Սիսնոր

օր (Վ. Բալյան): Ախուրյանում՝Թուժում: Այդ առանձնա չի բզեզից բոլորովին ընճիթավոր չոր օր

է, իսկ

է նրա արժեքը ճարավային խիստ բարձրացնում ճատկությունը մենորային է Հասցնում վնաս Մեր պայմաններում պայմաններում: ն ալրացող եծ արնթառամում վնաս՝ ասկոխիտով, ճանճը, իսկ ավելի

կային ճիվանդությունները: շրջանացվածեն Լենինականի315 ՀնՍ2Հ սիսնեռացան շրջաններում ն

տեղականսորտերը:

կուլտուրա է: Ցանքոշարաձճերկ Սիսեռիմշակությունը:Սիսեոր են կուլտուրաների շարաձճերկ մեջ նրան Հակացնում շրջանառության

դաշտը:

`

նախորդը

է աշՀանդիսանում

նանացան ցորենը: Ինքը՝ սիսնեռբ լավ նախորղ է ճանդիսանում

դարնանացան

ցորենի

ն գարու,

ինչ-

պես նան աշնանաճամար: պան պորենի պաՕրգանական

քերը չպետք է մտցնել ան-

վոսրտ

ա

ն յ

ո՛ւ

միջապեսսիսեռիէ

տակ,

այլ

մտցնել

պետք նախորդ

աշնաՀանդիսացող

նացան ցորենի տակ: Ֆոսֆորական ն կա-

լիումական

պարար-

խիստ տանյութերը են

սիբարձրացնում սեռի բերքատվությունը. Այդ պարարտանյութերը ճողը պետք

նլ.

21.

Սիածո

չիմնականութըանգամ ավելի մ

սիսեռը մշակվում է մտցնել աշնանից: Քանի որ ճետո, ապա անճրաժեշտ է ցորենի բերքաճացորենից աշնանացան յ վաքծն զղուգրնթաց կատարել երեսվար ն այնուճետն Հ2--4 անց պարարտացնել ն նախագութանիկավոր գութաններով կատարծհլ| 25--22 սմ խորությամբ խոր վար ն առանց փոցխելու թողնել մինչե գարուն: Գարնանը դաշտ դուրս գալու առաջինիսկ դեպքում «ողամասը պետք է փոցխել, կուլտիվատորներով փխրեցնել, 5--6 սմ խորությամբ ն իսկույն ցանել: Սիսեռի սերմացուն պետք է, ընտրել այն սնրմնադաշտերից,որտեղիցստացվել է բարձր բերք: Առա-` 95 Գ0-ից ոչ սիակաս ջին դասի սերմացուն պետք է ունենա ժլունակու-՝ թյուն, 0-ից ոչ ավելի խոնավություն ն 99 0 մաքրություն: Ցանքիցառաջ ռխսեռի սերմերը պետք է վարակել պալարիկաբակսերիաներով: Ցանքը պետը է կատարել վաղ գարնանուրան ճացաճա-.: տիկների ցանքից անմիջապես ճետու Որքանցանքը ուշացվի, այնքան Բերքը պակաս կստացվի: մ Սիսեռի ցանքի նորման է՝ մեկ Հեկտարին 500--550 ճաղզար լ նակ սնրմ, հլնելով 1000 սերմի կշոից, դա կկազմի մոտավորապետի է

.

շաբաթ

մարսելի սպիտակուցներ, քան վարսակի ծղուռը: Մանրասերմ ուպի ճաղլեմատությամբ ւի հաձետոպի դարմանը ն ծղոտը պարունակումէն ավելի շատ սպիտակուցներ: Հետ Համեմատած ոսպի սերմերը եփվում են շատ Ոլոռի ն լոբու ՐոատՄ. կ, Ֆիրսովայի, Հաիերաշխ ն 2--3 անդամ ավելի չուտւ ռուի շրջանացվածբաղմաթիվ սորտերի սերմերի հփվում են 38--66 րուլեում, են րոտ որում մանրասերմ ոսպի սերմերը ճամեմատաբար ավելի շուտ շատ

ս

«ճարավորության:

ծլու-

կգ, վ Ցանքը կարհլի է կատարել ՍԿՎ--41 շարքացանով, 90 կամ 15 սմ միջշարքային տարածությամբ, 5--Տ սմ խորությամբ: Ցանքերըպետք է խնամքով քաղճանել ն միջշարքային տարածու

100--140

:

թյունները պաճելփուխը վիճակում:

Բերքաճավաքըպետք է կատարնլ ունդերը լրիվ ճասունանալութ. ճետու Բերքը ճավաքում են կոմբայնով ն սովորական չնձիչ մեքենա-. ներով:

ՈՍՊ

Ոսպըսպիտակուցայիննյութերով Ճարուստ կուլտուրա

էւ

ւ

Այն ավելի:

սպիտակուցներ է պարունակումՍքան ոլոռը, սիսեռը, լոբին: Այդ 00 սպի-: տեսակետիցզիջում է միայն սոյային։ Պարունակումէ 23--32

շատ

տակուցներ: շատ

:

Չոր կլիմայական պայմաններում մշակված ոսպի սերմում ավելի. ապիտակուցներեն կուտակվում: Մանրասերմտսպերն ավելի շատ են պարունակում, քան տողիսեաձն,խոշորասերմ ու-

ոզիտագուցննր որր

շատ

Ոսպի սերմերը պարունակում են 8 ն 8շ վիտամիններ, որոնք կարնոր են մարդու օրգանիզմի Համար: Ոսպի ծղուռը Հանդիսանում է լավ կեր։ Այն պարունակու է

երկու

եփվում: Մեժ

մշակության ագրոտեխնիկական նշանակություֆիքսող բույս, ողը 2արստացզնումէ ազոտով լւ բարձրացնում Ճաջորդողկուլտուրայի բերքատվությունը: Ռռպը պատկանում է ճնագույն կուլտուրաների շարբին։ նրա մշաճայտնի է եղել մեր թվականությունից ճաղզարավորտարիներ կությունը է նան

նը: Որպես օդի

ոսի

աղզուռը

առաջ:

ՍովետականՄիությունումմինչն երկրորդ պաճամաշխարձճային առում միլիոն ճեկէր . ա ցանքատարաժություն Ր ո, 15 Կրրունը կազ ' իլի բույսերի շարքում ոսպն իր ցանքատարածժ տարոձատիկարնդեղեն թյամբ զիջում է միայն ոլոռին Այն մեժ չափով մշակվում կ ՀարավԱրնելյանն կենտրոնականանաճուաաինմարզերում, Ուկրաինայում Թաթարական,Քայկիրական,Ջուվաշական հնքնավարճանրապետուՏ "զայի Ռյազանի, Բրլանսկի, / ժյուններում, ո" «ի Կա ԲՐ ի ոմ Գորկաւ, /7" նան վայի ն այլ մարզերում: Ուպ մշակվում է Հայկական,վրացական, Ղազախական,Տաջիկական,Ադրբեջանական, Ուզբեկական ն Թուրքմետերազմը ել

ու

'

ալուգայի

որվու,

փ,

Մոսկ-

,

Հշանրապետություններում: նական

ոսպի մշակվում է կենտրոնական,Ապարան-ՀրազՀայաստանում դանի, Սնանի ավազանի, դգոտիՇիրակի, Զունգեղզուրի, Դարալագյազի ններում,

Ոսպի

բուսաբանական

ն

կենսաբանական առանձնաճատկու1եծր, որոն որոնցից է ճինգ տեսակներ,

Են ՆանանԼ աանառու ունները:

Ու

Լճոտ)

ամախմբում

սմ է, Չ5--70 Սովորականկուլտուրական ոսպը միամյա բույս ՉՈ-«14: Ցողունըչորոբարձրությամբ: Քրոմողուների թիվր կազմում |՝ կողանի է, բարակ, կանգուն կամ թույլ պառկող, ճյուղավորվող, թաէ, զույդվոտ. Արմատըիլիկաձն է, թույլ ճյուղավորվող: Տերնը բարդ են 2--Ց իսկ վերին տելուլդ, փետրաձեւ Ցածի տերեները կաղմված 4--8 զույդ տերնիկներից: Բեղիկը քույլ է զարգացած: Տերեիկը բնները՝ են, ամ մական ձվաձն է կամ գծային, Տերնակիցնե կիսասեպաձն կիսասեպ ամբողջակա րը Լ) եզրերով: Ոսպի տարբնը սորտերի տերնները, տերնիկներըն տնրնակրում է կիցները տարբերվում են իրենց մեծությամբ. ԾՍաղկակոթունը են 1-4 Հինդ պսակաթերթիկժաղիկ: Ծաղիկներըմանը են, կազմված :

,

ներից: Պասկաթերթիկներբ սպիտակ են, կապույտ, վարդագույն կամ` սպիտակ է, կա-: մանուշակագույն: Շրջանացված սորտերի առադասոր պույտ ջղերով: Պաուղը (ունդը) ռոմբաձն է, տափակ, թույլ փքված,: միաբուն, մերկ, դեղին-դարմանագույն, ճասունացումից առաջ երբեմն` մանուշակագույն Սերմերը լինում են տափակ կամ ուռուցիկ, խոշոր մմ տրամադծով. լինում են կանաչ, մոխրագույն, գորշ, կամ մանր, --9 շագանակագույն ն սն գույնի Միասդույնլինելուց բացի, կարող են լինել նան խայտաբղետ, մարմարանմժան,իրենց վրա կրելով մուգ, խրմբ1000 ված սերմի կշիոր 50--85 գ է, իսկ կետեր: Ափսնաձն ուսպերի մանրասերմ ոսպերինը՝ Չ0--40 գ: Էատ ն. ի. Քարուլինայի, ափսհաձե ուպպերիսերմի թաղանթը ճամեմատաբար ճաստ է, կազմում է 42--45 միկրոն, իսկ մանրասերմերինը՝30--35 միկրոն: Ոսպիսերմի միջուկը Հիմնականում նարնջագույն է, երբեմն կանաչ դույն ունի Ոսպը երկար օրվա բույս է: Կյանքի սկզբնականշրջանում ջերմության նկատամբ նվազ պաճանջկուռ է: ԾՍլումըսկսում մ 3--Ք ջերմուէ ծլում 2--105-ուի: Վաղ դարճամերաշիխա թյան պայմաններում, բայց նանային. կարճատն սառնամանիքներին(մինչն --8՞) ուպի ծիլերը դիեն: Բույսի ցրտադիւմացկունությունը աճման ճետագա փուլեմանում

րում խիտ չուր:

է: ալակատում

ՌՈոպի սերմը ծլելու ճամար կլանում է իր քաշի 98,3 00-ի չափով Բույսը շատ չուր է պաճանջում մինչն ծաղկելը: Սաղկման ն ճա-

սունացման փուլում լավ է դիմանում երաշտին: Ռոպր բարձր բերք է տալիս սնաճողային ն շագանակագույն «ողերում: Ծանր, թթու, ատորերկրյա չրերի ոչ խոր գանվող ճողերում ուպը Ցածր ցողուններ ունենալու, ինչպես նան սկրզբլավ չի աճում: նական շրջանում դանդաղ աճելու պատճառովմոլախուտռերից խիստ տուժում է: Ըստ վեգետացիայի տնողության տսպերիլինում են վփաղաճաս, միջաճաս ն ուշաճաս: Սովորաբարմանրասերմ ոսպերն ափսնաձն ոսարերիճամեմատությամբ ավելի վաղաճաս են: Ռապըինքնասիոշուռվողբույս մ, սւսկայն չի բացասվում նան խաչաձն փոշուռումը: Նր փոշսնոժթներըպատովում են, երբ ծաղիկը դեռ օր: կոկոն վիճակում է գոնվում։ Սաղկումը տնում է 30--40 ՀՍՍՀ-ում մշակում են ուպի Թալինի 6, Աշտարակիտեղական սոր-

տերը:

Ոսպի մշակությունը: Սկզբնականշրջանում տսպի շատ դանդաղ ն ճնշվում է մոլախոտերից, այդ է աճում որատճառովէլ նրան ճատկացված դասշտը պետք է մորախուռերից մաքուր լինի: Ոսպի աւար լավագույն նախորդ են ճանդիսանում պարարտացսն ցելից ճետո մշակված աշնանացանցորենը, աշնանացան աշո-

ված

րան շարաճերկ հգիպատացորենն կուլտուրաներից Ոսպթ կարտոֆիլը: որպես ինդեղեն բույս լավ նախորդ է 4անդիսուն ում կարտոֆիլի, ճՃակլնդեղի, արնածաղկի, վարսակի ն վորեկի Համար: Ռապըզգայուն է պարարտանյութերինկատմամբ: Հրազդանի շըրչանի Սոլակ գյուղի անջրդի պայմաններում (Ռ. Ս. խաչատրյան)սաթ ն

ու

ո

Աղյուսակ15 Մանրասերմն ափսեաձնոսպերի ճատկանիշչները :

Հատկանիշները Ախածաձե--ՏՏք1Ո4610Տքծրոձ | Մանրասերմ--ՏՏք.111610Տքշոոտ: Բույսի բարձրությու-

Տար

Յ0--75

20---50.

(ԱԺ քրմարութ, ութ. (մմ) 15-27. 2-15 Վե մպաձն, գծային, էրբեմն կլորավուն երկարավուն, էրբեժ ձվաձե

Ծաղիկը (մմ) աի»

Աարոն պիտակ կա. աիտակ, հրեն, ձրենոգ

՛

Ունդը

ի

ԱԻ երկարութ. (մմ) ԱՔ (մմ)

վրա

Սերմերը

պույտ

ջղերով)

կամ մանուշակաղույն

2-4

1-3.

6-15

15-20

7-11 տափակ

3,5--7 ուռուցիկ

2-8)յծ. ա ագիժըտափակ երանական կլորացած քզրերը արված միջուկը ԱԱերբեմն Ար րարնչագո հագաարորթ (դ

'

լ

կամ նարնջագույն

բարձր բերք (12,8--18,5 ց/ն) ստացվել է պարարտացման ԷՎ 30 Ք 90 Է 60 տարբերակում: ՀողիՀիմնական մշակման սիստեմը կախված է նախորդից: երբ հախորդը ճորնդիսանումէ պելից ճետո մշակվող ճացաճատիկային կուլտուրաներից որեէ մեկը, առպա բերքաճավաքին ղուդընքաց կատարում են խողանի երեսվար, փակ 2--4 շաբաթ ճետ պարարտացում նախաղութանիկավորգութաններով խոր վար: նրբ Հետո կատախորդիկարտոֆիլ է կամ ճակնդեղ, ապա բերքաճավաքից տսրում են պարարտացում ն խոր վար: Այն դեարքում, երբ մոսթորդ արհածաղիկ է, ապա բերքաճավաքիցճետո անճրաժեշտ է կատարն:՝ կուլտիվացիա, այնուճետն տավանել: Արնածաղկի փոցխել Թասիվա սերմերը ծլելուց ճետո միայն կատարում են խոր վար: Վաղ գարնանը պետք է դաշտր փոցխել ն այնուճետն դուլտիվոու

ու

Բուսաբուծություն

շ..9 տորներով

սմ

Փխրեցումից փխրեցնել: խորությամբ

մասը պետքէ փոցխել: Համր սլետք է օգտագործելմաքուր Ցանքի

Ճճողա-

Ճեւտո

թյոսն ունեցող սերմեր: Ճաշրջանի Սոլակի անչրդի սպլայմաններումատուգիչի ծժրազդանի մեմատությամբ ոսպի սերմ տ

եեւ

ցանքից

թ

10-ո

18-20

ն

երբ

է,

մշակվել է

առաջ

ամոնիումի մոլիբդենային լուծույթով

0,1 Կ0-անոց

(Ա.

Ա.

Մաթնոսյան,

մ.

Ռ.

խաչատրյան):

Ոսպի անրմի բերքա տրվությունը զգալի չաիով բարձրանում է, երբ սերմնանյութբ վաբակում են

ի ան եպալարիկաբակտեր

րով: Այգ նպատակովցանչ Քի օրը մեկ շիշ նիտրագիչ նին ավելացնումեն այնքան ճաոր մեկ ջուր, մար նախատեսված սեր-

Հեկտարի

մացուն (1,0--1,5 ց) լրիվ Թոջվն։ Սովորաբար լուրաքանչյուր

կգ սերմին

ավական է մեկ թելի բաՍերմը խԽառնեժակ ջուր

բ

լու

եկ.

23.

Ոսպ

չափ

միջոցով

աո

քացացնելուց

Հոոտ

կատարում ցանքը: են

Ճադեմ պայքարելու (ֆուղարիոզ)ճիվանդության եթմ քառամում են

720--7100

կգ/ճ։

150-140

բարձր ծլունակու-

կ

ոսպի ցանքի կշռային նորման է՝

կգ/ճ,իսկ

ափսնաձեոսպինը՝

Ոսպիցանքը անճրաժեշտ է կատարելտվյաղ գոտումզարնանացանն շարոկսելու առաջին իսկ օրերին: Այն պետք է ցանել Ճճացաճատիկային սմ, ցանքի իսկ ջացանով, միջշարքային տարածությունըսաճմանել սմ: 5--6 խւորությունըԲ Քանբից անմիջապեսճետո

տավփանումեն: Վեգետացիայի ընթացքումքաղձճանիմիջոցով ճեռացնում են մոլախոտերը: դաշտը

|

|

բերքաճավարը սլետք է կատարել, երբ ներքեիունդերը գորՈսպի օրվա բնշացել, Հասունացել են, ն ավարտել սեղմ ժամկետում՝1--3 ուշացնելու դեպքում սերմի զույնը մդանում քացքում։ Բերքաճավաքը է, որակի վատանում. Բերքը Հավաքում են սովորականճնձիչ մեքեհաներով. կարելի է Հավաքելնան կոմբայնով: -

ՏԱՓՈԼՈՌ

տափոլոռը 4նագույն կուլտուրաներիցէ: նրա սերմերը Սովորական Հայտնաբերվելեն եգիոլտոսում, Փոքր Ասիայում ն Բալկանյաներկրներում կատարվածռլեղումների ժամանակ, ն վերաբերում են քարե դարին: Սովորականտափոլոռիվայրի ձները մինչն Հիմա ճայտնաբերված չեն: Տափոլոռր մշակվում է հսպանիայում, իհտալիայում,Հարավային Ֆրանսիայում, Ալժիրում, Աֆղանստանում, Թուրքիայում, Հյուսիսային

Հնդկաստանում:

ՍովետականՄիությունում տափոլոռր մշակվում է Թաթարական Բաշկիրական ինքնավար 4անրապետություններում, Ուկրաինալում, ու

շրջաններում: Մերձվոլգյան Անդրկովկասում, Պ. Ս. եր սերմերում արաբունակումէ բոտ Տավփոլոռն կուլժինսկու, ուզիտակուցներ՝32,6, ճարպ՝ 0,7, քաղանթան յութեր՝4,4, մոխիր՝ 4,6,

չուր՝ ույլ շատ

գ0, իսկ խուտը՝մինչե 1446 սպիտակուցներ:կանաչ զանգվածը, ճամեմատած ավելի Հատիկարնդեղենբույսերի ի երեքնուկի ճետ

սպիտակուցներէ պարունակում:

Տափոլոռիսերմը օգտադործում են որպես սնունդ, կեր հ տեխնիտապիսերմերը ախտաճանում օր առաջ մար ցանքից 1--Չ գրանովարակում, չեն կականնպատակներիճամար: նրա ալյուրը մինչն 20 գ0-ի չափով խառորովղանով, ապա սերմը պալարիկաբակտերիաներով նում են ցորենի են: Յուրաքանչյուր քանակն ավեճետն ոչնչանում ալլուրին՝ճացի մեջ սպիտակուցների այդ դրանոզանից բակտերիաները է վերցնել են անճրամեշտ Համար նպատակով: օգտագործում Սերմը մանրացրած վիճակում լոյնելու մեկ ցենտներ սերմ ախտաճանելու ն Որեէ Խոշորեղչերավոր անասունների փողերի կերաբաժնում: ճացաղ-չ 200 գ դրանողան: ճետ խառը կամ առաներբ յուրաքանչյուր «ի խ ոտ) է դեպքում, վարսակ, Աոոդանի կուլտուրայի այն (գարի, ստացվում բերք բարձր Ռուլի ձին ցանված վիճակում օգտազործում միլիոն ծլունակ սերմ, Մանրասերմ Հեկտարում ցանվում է 25-80 են որպես կանաչ կեր ն խոտ:

Այդ ցանընրը կարելի է օղտադործել նան կով:

կանաչ կոնվելերի նղտատաւ`

ջին

40 սմ ձյան շերտի տած ցանված դաշտերում տափոլոռի ժիլերը են --165 սառնամանիքներին։չասակավոր բույսերը տուժում

դիմացել

ստացված կաղեինից պատրաստում են բարձրոէն ր. սառնամանիքներից: «ասունան են է, ծլելուց Ճճետո, ինչես ֆաներաներ րակ սոսինձ, որն օդտաղործում լավագույն սպլառտրասչորադիմացկուն Տափոլոռը են նան ավիացիոն, տեքստիլ նացմանփուլում նրաշտին լավ է դիմանում: երբ ծաղկման ընթացքում տելու գործում: Այդ սոսինձը օգտագործում ն արդյունաբնրությանայլ բնազավառներում: է: Հողային երաշտ է լինում, չատիկի բերքատվությունը ոլակասում աֆ Բազմաթիվ փորձերով ապացուցված է, որ Համեմատաբար չոր յոնհողուվեդնտացիայի պայմաններում տափոլոռի սերմի բերքատվությունը ոլոռի, ոսպի, սիմինչն ծլումից յունը, ավելի բարձր է: հստ Պ. Մ. Սովանոի ն բակլայի Հետ ճամեմատած Հասունացումը, տատանժինսկու, տափոլոռի սնրմերի բերքատվությունը կազմում է 17-21 գ/ճ: վում է 6Ն6--116 օրվա Քարձր բնրբ է (46,9 զն) ոռտացվելՏամբովի փորձնական կայանում: մեջն: Վարակվում է կանաչ շրջանի անջրդի պալմաններում տափոլոռի Հրաղզղանը զանդվածի ժանդզից ն ասկոխիտո215--225 բերքատվությունըկազմում է գ/հ, վից:կնճիթավոր բզեզը Տափոլոռի բուսսբանական ն կենսաբանական առանձնաճատմի շարք ճատիկաորը կությունները: Տաղոլոռր (Նոիուտ ՏՅեիԽստ Լ.) միամյա բույս է: Քրոբույսերի մեժ ընզեղեն ՀՈ--14: է, է՝ Արմատն իլիկաձն ուժեղ մողոմների թիվը կազմում ճյուվնաս է ճասցնում, դավորված:Ցողունը չորսկողանի է, թնավոր, մերկ, ուժեղ ճլուղավորփոլոռին բոլորովին չի սմ բարձրությամբ: Ռյուղերը դրեին Հավասար նն ված, կառչող, 20--100 Հողերի վնասում: դլիավոր ցողունին: Տերեր փետրաձն է, կազմված մեկ ղուլգ տերնիկնեչ քիչ ղպաճանջնկատմամբ բից ն վերջանում է ուժեղ ճյուղավորվածբեղիկով։ ՏերնիկներընշտաՎատ է աճում կոտ է: բաձն նն, կամ գծային, մանրը, սեսլաձեւ երկար ծաղկակոթունի վրա միայն շտտ խոնավ 2ոմաՀ Ցաղիկները մեկական են, երբեմն երկուական, սպիտակ, կասղույտ, Հիմնականում ղերում: Սուշակադույն, վարդադույն, լսոշոր։ Ունդը լայն է, վծային կամ էլիոլխաչաձն փոշոտվող է: սմ երկարությամբ,մեջքի կարի վրա կրում է թներ: Պասաձն, 2,8--4,2 Տափոլոռի մշակուբունակում է 1--7, Հաճախ 3--4 սերմ: Սերմը լինում է սհպաձն, տա թյունը:Տավոլոռի Հաեն «փակ-սեսաձն, տափակ: 1000 սերմի կշիռը 50--600 գ է: ինում մար լավ նախորդ է մանրասերմ ձենր, որոնց 1000 սերմի կշիոր օ0--150 գ է, միջին մնժու»անդիսանում ելից «նն 150--250 տո Թրամբ սերմ ունեցող ձնելԲ խոշորագ սերմի կշիոր մշակված աշնանա1000 անթմ, որոնց սերմի կշիոր գ-ից ավելի էչ Սերմի մաշկը գեղցան դցորենը: ինքը լավ է, երբեմն կանաչավուն, առանց բծերի հե բծերով, մակե Ֆնաւսոլիտակ նախորդ է աշնանացան ն ն մ աշկի է ատնրմի Ընսը Հիմնականում Ճարթ կամ կնճոուղված: Ծաղկի ցորեննեդարնանացան րի Համար: գույների ժին կա որոշակի կաղ: Սպիտակգույնի ծաղիկներից առանկ. 23. Տափոլոռ: տացածսերմի մաշկը դեղնասպիտակէ ՓորձենրովապաԱՍՀՄ-ում 45 Խ 45 շրջանցված նեն տափոլոռի Ստեպնայա12, Սոտհայլնայա ցուցված է, որ ՎՅ0ք կգ/ննորմայով սարարտացումըզգալի 1 սորտերը: 24, Ստնալնայա 287, Կինելսկայա7, կրասնողգարսկայա է բարձրացնում չափով տալոլոռի բերքատվությունը: ճետռ :վնտք ե դարնանացանկուլտուրա է, միայն Միջերկրականծովի Տառիոլոոր Նախորդկուլտուրայի բնրքաձավաքը կատարելուց ն ն է մշակվում Այն որպես աշնանացան: դաշտը պարարտացնել ավաղանում Հնդկաստանում կատարել նախագութանիկավորգութաննճրով խոր Գլում է Չ--ՑՏ ջերմության պայմաններում: փար: ոլետք չ փոցխել: պայմաններում Վաղ դարնանը դաշտը Բաշկիրիայի մաոնամանիջներին: նրա ծիլերը դիմանում հն --11-ից մինչն -135 է դասվում վաղ ցանվող կուլտուրաների շարքին: ՏայՏասիոլոռը Րստ Ա. Մ. Դավլովայի, խոնավ կատարվում է դարու, Միջին Ասիայի ապլայմաններում Հոկտեմբերի փոլոռի ցանքը չոր սպլայմաններում

սերմից Տավիոլոռի

տա-

`

վարսակի ռպլայմաններում՝

լ երբ Հեկտա-` 3--4

Հրազղանիշրջանի անջրդի պայման:

կենսաբանական առանձնաճատկո է. Քրոմողոմների թիվը կազմում միամյա բույս Բակլան թյունները: է մինչե է, փլիկաձե,Սավփանցում չ՝ շր-214 Արմատն պուսնցքային 100-110 սմ խորությամբ, ուժեղ ճյուղավորվող է։ Ցողունըչորոկոսմ 50--200 բարձրությամբ, կանի է, մերկ, սնամեջ, Հաստ, կանդուն, է, ներքնի է (3--6 ճյուղերի Տերնը փետրաձն ): ճյուղավորվող Հիմբից մասում` երկու ղույգ, վերին մամսում կազմված է մեկ զույգ, միջին սում՝ երեքից չորս զույգ տերկիկներից, որոնք մերկ են, լայն կամ երկասմ երկարու5--Ց րավուն,եզրերը ամբողջական, երբեմն ատամնաձե, ըլամբ, 2--4 սմ լայնությամբ, կանաչ, մոխրականաչ զույնի: Տերնասմ երկարությամբ, ատամնաձն կոտրտված, խոշոր են, 1,0--2,5 կիցները նեկտաարտաբին ԲԱԿԼԱ կրում հանոցի մոտ հն անյոոգդիանով Բակլան պարենայինհ կերային կուլտուրա է: նրա մշակությունը: ներկված բիծ: Սաղն ծոռումում, ձունաստանում կարճ եզքալտոսում, յլ երկրներում Ճճայտնի կափրթությունը եղել շատ վաղուց: Վայրի ձները ժինչն սլժմ չնն ճայտնաբերված Ամ-. ողկույզ է, կաղմված բուռ Դ), ի. Պոդ: 2-9, նրբեմն 10-բողջ աշխարճում բակլայիցանքատարացվություններն են է Հեկտար Հիմնականում մշակվում դորհու կազմում Այն Մի-մ| ծաղիկներից: Սանան ջերկրական ծովի ավազանում, ինչպես Արեժտյանեվրուլայի եր-: ղիկները խոշոր են, սմ կրրներում: ՍովետականՄիությունում բակլա մշակվում է Ուկրաբնա-. 2--4,5 քհրկարույում, Մերձրալթյան ճանրապետություններում, Բելոռուսիայում,Դաղըասըլատբ, սովորաբար տանում ն Աղրբեջանում: ։ ողհոասկ, թիակների նր ռսլիտակուցներ: սերմերը պարունակում են 22--85 մրոչ կրում են շադա-չԱյն. Բակլայի օդտագործվում է սննդի բնաղդավառում։ Ռրոլես սնունդ օղտագործվում` հակաղույն կամ սն են հան կանաչ ունդերը: յՀուռթ» .ն. սմ է պղպիտակուցներ Բակլալի ծղոռը պարունակում մինչն Ունդը 4--20 22: 1,5 ցը ճաղեր: շուրջ տեսակետիցավելի սննդարար է, Փան` երկարությանԼ, նեղ, կերարժեքի հ: վարսակի խոտը: Բակրայի մշակումը արնածաղզկի, եզիպստսսցորինի երբեմն շատ լայն, մնջ ճետ, բարձրացնում է սիլոսի որակը, նրա դորշ սիլոսատու այլ բույսերի գույնի, մակննկ. 24. Բակլա: եսը ավելացնում սպիտակուցներիքանակը: կնճռոտված է, մերկ, որոշ ձների մուռ խիստ Սավուռ: կանաչ վիճակում մակերեսը Հնարավոր է օգտագործել կանաչ լարարտացման նպա-. Բակլան նան շարք է, մատլի: Աչն սղարունակումէ 3--4, երբեմն 6--Ց սերմ։ ւկով, որոլես խողանացան: նրա սերմի, կանաչ ունդերի, ինչպես սմ երկարությամբ: էիինչես նան կանաչ ղանդվածի բերքատվությունը բարձր է: նոլաստաՍերբ մանը է, միջակ կամ խոշոր, 05--4:0 ե նուտ ց է է վոր պայմաններում Ճեկտարից ստացվում դուչնը՝ վարդա-չ մինչն ց սերմի ձմաձն, գնդաձն, անկյունավոր, երիկամաձե, ծղոտի բերք: ՀայկականՍՍՀ Սիսիանիշրջանի Բազարչալիպույմաննեիսլտաբվեո: Սողին կանաչ, մանուշակաղույն, սն, գորշ զուլն-դեղին, րում ստացվել է 25 գյն սերմի, 50 գյհ կանաչ ունի, 250 զ/ն կանաչ զժույին է, 0,55--1,1 սմ երկարությամբ, սն, հրբեմն գորշ: է երեթ սոսա ոնե ստացվում ղանգվածի բերք: Արարաոլուն Սերմի եժումն պայմաններում յարի ն ձնով բակլան հազվա դաշտավայրի 60--70 է գ/ն կանաչ ունդի բերք, Ստեփանավանի ղայմաններում՝մինսակներից: չն 20 գ/հ սերմի բերք: ճետ:

ներում լավ արդյունք է տալիս ցանքի այնպիսի նորման, ն վարսակի կամ զարու րում ցանվում է տավիոլոռի 0,8--19 մի « է կուտարելշարքերով՝ 2,5 կոփ լիոն ժլունակ Ճարորկ: անքը ողլետք 15 սմ սմ խորությամբ: Թեթե Հու միջշարբային տարածությամբ, 6--Ց սմ է ղերում կարելի պանել մինչն խորությամբ: Ծիլերն երնալուցՊետո կատարված փոցխումը դրական ավզդեյություն է թողնում: Բնրքաճավաքըկատարում են ունդերի 60--80 ր-ի Պասունացումից ճետո՝ սովորական «նձիչ մեքենաներով, իսկ կալսումը՝` նավսօրոքՀար. մարեցված ճացաճատիկային կալոիչննրով:

Բակլալիբուսաբանական

ն

:

՛

ամ

Է

Ձ

՝

ր

ու

Մանրասերմբակլա (Ըճեճ ԿԱՔՅՈՎՏճ. շնդաձն են, 1000 սերմի կշիար 400-650 գ է: -

1.

.

ոլոր). .

երմե Սերմերը

անրժերըկիս.

«են Ս

Միջին մեծության սերմ ունեցող բակլա (ԻճԵՅ ԿԱԼՅՈՏ Հճ). անրմերը կիսափակ ձն, 1000 սերմի կշիոր 650-800 գ է։ Հ.

Ճ.

օզճլ-

գ

սակայն նրա ցրտադիմացկուն ձեի շատ

սիս, նան

Ֆրան(իտալիա, են ցանում երկրներ)

երկրներում

աֆրիկյան

Բակլայի մշակությունը:

սղակաս խոնավասերէ:

Տրանսապիրացիոն է, ծլում Ցրտադիմացկուն

:

Նկ.

25.

Բակլայի սերմերը.

րակա» րակվում

են

փնչալեսնան

Ժուէ,

ու

նան

արխ.

Քակլան ինքնափոշոտվող բույս է

նան

մեծ

տու-

է կեսօրին:

է, սակայն Հազվադեպ փոշոտվում`

Արեր մայր մտնելուց

են

Հետո

տնում է, Մեկ ողկույզիծաղկումը մասընորից փակվում

ծաղիկների է 15 օր:

սերմի բարձր բերք է տալիս:

Հ2--36

տոննա

նպաստում է արմատների վրա

շատ

ն

գոմաղբո

Չը-ով: Ֆոս-

կալիումական պարարտանյուերը նույլնլես

բակլայի անրմի բերքատվությունը: Մոլիբդենով

բարձրացնում բորով

պարար-

պալարիկների առաջաց-

ժանրը բերքատվության բարձրացմանը: Բակլայի ճամար ճողը պետբ է երեսվարել, կատարել ցրտաճերկ ն զարնհանը փխրեցնել: Քանքից առաջ

սերմնանյութը ենթքարբկվումէ օդաջերմային մշակ-

Ախտաճանվումէ

ման:

ՏՄՏԴ

պրեպարատով (1 գ սնրմին

գ)։

Ցանքըպետք է կատարելդարնանը՝ամենավաղ ժամկետում: ջի նորման կախված է սերմի մեժությունից,

այղ

մար: ցանը: արտար

ապաս են

ԱՆՄ--0,1000

բաժությամբ,

2--8

սմ

շարքացանով,

Տ0--60

շուրչ

կը,

40-30

սմ

8ան-

պատճառով էլ այն

խիստ տատանվում է: Մանրասերմձների ցանքի նորման

կգ/ճ

ճառը |ա-

միջշարքային

տա-

խորությամբ:

Բակլայի ցանքից Պետո դաշտը սլետք է տատիանել:Քանի որ նրա սերմերըծլում են բավականին ուշացումով, ուստի երբեմն անչրաժեշտ է լինում նան

խաչաձեւ: Սաղկումը սկսվում է ներքնի ողկույզի ներքնի ծաղկից:

Ծաղիկը բացվում

-

ժանդով։ Միչերկրական ծովի ավազանում մշակվող, են

ն

ֆորական

տարում

օրում,

եվրուղական ձեերը ժանդից «ամեմատարար բիչ

անմիջականորեն պարարտացված սլայմաններում

բարձրացնումէ բակլայի սերմի բերքատվությունը 70--100

Ե Եվ

Վարակվում է սնկային, բակտերիալ «իվանղություններով։ Ասիական ձեերը վա-

ն

տարբերվում է նրա-

/

ջերմության սլայմանննրում։ Ծիլերը Հեշտունյամբ դիմանում նն --4-ից --Ց" սառնամանիքներին։երկար օրվա է: Լավ է աճում բույս խոնավ, ծանը, կավային Հողերում։ Աչբի է ընկնում ֆոսֆորական թթուն լավ լուրացնելու՝ ճատկությամբ. Վեդետացիոն շրջանը երկար է։ (ատ Վ. Ս. Մուրատովայի,

Վիրուսային

է: է 5--65

պետք է պարարտացնել գոմաղբով:

ճասոխկարնդեղենկուլտուրաներից

գոմաղբով

որ

տանելը

դործակիցը 800

է ճանղի-

մշակված աշնանացան ցորենը, ինքը Հանդիսանում

յույն նախորդներից մեկը։ Քակլային Դատկացված դաշտը

չի պառկում

Ադրբեջանում:

ճակլայի Համար լավ նախորդ

դարնանացանցորենի, վարսակի ն շաքարի ճակնդեղի ճաւճար լավա-

խով,

Բակլան խոնավասերբույս է: Մանրասերմտարատեսակը ճամ եմաՀ մուսբաար

ցելից

սանում Լ

ճետո

Բակլան շատ

աշնանը: Որոշ ձնեերաշնանիցեն

ցանումնան

ծլուն. ծլունակությունը

տեղական սորտերը: Դաղստանի շակադուլն,

Խոշորասերմ բակլա (ԲՁԵճ ՆԱԼՋՅՈՏմ. տոլօ). անրմերը տա «իակ են, 1000 սերմի կշիոր 800--1300 է։ Բակլան գարնանացանկուլտուրա բը

մաններում պայմաններում

կորցնումնույնիսկ 10-րդ տարում: 56, ՈւլադովսկիմանուՀայտնի նն բակլայի Աուշրա, Բուրշտընսկի

3.

է,

ն ն պաճպանության

նորմ նորմալ

մինչն ծլումը

դաշտը

փոցխել: Վեդետացիայլիընթացքում

միջշարքային տարածությունները սլետք է փխրեցնել ն պաճել մոլախովիճակում: Խոնավ պայմաններում կարելի է կատարել

Գոր Բ

երմերը Հ առրմսրը ակլույի

"ասուն

ունդերը նանալիս ունդե,

չ են

ում բ. կորուստ բացվում,

չի փնում: Սերմի բերքաճավաքը կատարում են ուչ, երբ Հասունանում | են ննրբնի ն միջին մասի ունդերը: ԲերքըՀավաքում են կոմբայնով կամ) այլ մեքենաներով: Բերքաճավաքիցու կալսումից Ճետո բակլայի սեր-. մերը սլետք է լավ չորացնել ն փոխաղրել պաճեսու

ներն

ու

տերնները

ետ չեն ոլարունակությամբ սննդանյութերի են

փնում

բակլազգիբազմամյա խոտաբույսերից օգտագործվում որպես կոեն թոչունպիտ կեր, իսկ պտղաթաղանքըաղացած վիճակում տալիս ն են թիՈրպես ցելլուլողաւ: ֆուրֆուրոլ ներին կամ նրանից ստանում ն

Բակլայի ն հգիատացորենիՀճամատեղ ցանքի նշանակությունը մեֆ քեռնածաղկավորբույս գետնանուշը ճողը Հարստացնում է ազոտոի աղանձնաճատէ Լավ արդյունք ստացվում, երբ եղիպտացորենիդաշտում երկրորդ: Գետնանուշի բուսաբանականն կենսաբանական Հետո Լ.) մրամյա բույս է: փխարեցումից (4--ջ տերնի փուլում) միջշարբային տարածություն- կությունները: հ7քօզ268 Գեւոնանուշը (Ճոռ-շիլտ է, Արմատը առանցքային քերում ցանվում է բակլա: Շիրակի գոտում միաժամանակ ցանված բակ-| Քրոմողուներիքիվը կազմում ՝ 2ո--40. ն սմ 140--180 եգիպտացորենիճամատեղ ցանքերից ստացվում է կերային լայի խորությամբ: թափանցում է է:

ար

վորներով ն մարսելի սպիտակուցներով ճարուստ սիլոսային ղանդվածխ առավել բարձր բերք (Տ. Հ. Հակոբյան):

ԳԵՏՆԱՆՈՒՇ

Գետնանուշ նվրուայի ն Ասիայի ամար ճամեմատաբարնոթ կուլտուրա է: Պերուում ն Բրազիլիայումայն մշակվել է մինչ Ամերիկա զ տշակվում է ՃճարավայինԱսիայում"| յի ճայրտնագործումը: Գետնանուշը Հնդկաստանում,Ջինաստանումու մի շարք կղզիներում, ինչպես նան

կ հսպանիայում,Ֆրանսիայում,հտալիայում ն Բալկանյաներկրներում: վ

դա-կ

Ռուսաստանում

դետնանուշիմշակության փորձերը դրվել են Չ0-րդ րի սկզբներին նրա մշակության սկիզբը ճամարվում է 1920-ականի ն

,

թվականները:

Բատ Պ. Մ. ժուկովակու1963

թ. ամբողջ աշխարճում գետնանուշ մլ Հճեկտար,որից 5,8

ցանքատարածությունըկաղմել է 16,2

ասիական երկրներում

ի

միլիոնը :)

ցանքատարածությունը:

Սովետական Միությունում գետնանուշի է Հյուսիսային խիստ սաճմանափակէ: Տարածված Ուկրաի: լո Ադրբեջանում: գգ: Գետնանուշիսերմը պարունակում է 41,2--60,000 յուղ, 30--31 սպիտակուցներ: Յուղի ճիմնականում օգտագործվում է ճրուշակեղենի ինչպես Ֆուն մարգարինի արդյունաբերության, ն ձկնեղեն պաճածոների

նայում

Մովոտում,

Նկ.

26.

Գետնանուշ:

-

է, Ցողունը ճյուղավորվող

մոտ

լինում է մին-

փոտ՝մինչն երկարությամ ոմ,իսկպառկող ձների Հակատերնեիկները բեղիկների, է, ատանց Տերեր բարդզույգ- «փետրաձե, ձվակամ էլիպոաձն Հակատակձվաձն, դիր են, ամբողջական եզրերով,

չն 60

ճրարունակում է մինստացված քուսպի մեջ: Սերմերից արտագրության ե8 00 անե Շառոճաճախ տետնանուշիքուսոլթ չն 48:60 աղիտակուցներ

խառնությի ձնով օդտադործում են շոկոլադ, կակաո ն սուրճ ատրասչ տելու ճամար: Սերմերը բոված վիճակում մարդիկ ճաճույքով են ուտում: քուսղզը օգտագործվում է որպես կեր: Գետնանուշի Վառտորակ ցողուն-

կիսականգունձների 15-25

սմ

ձն, Հակառակ կողմից թավոտ: Տերնակոթունը երկար է, երկու սեպաձե են դալիս կամ դուրս տերնածձոցից Ցուրալքանլյուր լինում են Սաղկավթթությունները ճյուղեր, կամ ծաղկոաղիթթություն: բազմածաղիկ ն սակավածաղիկ: Սաղիկները Մուգ դեղին կամ նարըն-

տերնակիցներով:

։

`

անմիջապես

չագույն ինքնափոշոտվողբույս էւ Հաջող փոշոտումից ճետո սերմմարանըսկսում է աճել երկարությամբ, դուրս է դալիս Լ ծայրը քիչ Հաստա ցած սիոքրիկ ծածկող ծաղլապատյանից ասճում է դեպի վեր, է գինոֆոո: ձնով, որը չվում Այն սկզբում մուռավորապեսվեցերորդ օրր շրջվում է դեպի Խերքն ն շատ արագ աճել ով ու իր «էտ տանելով բեղմնապորվածսերԻնարանըչ Ճճասնում է Հ սմ. Հողումսերմնա-` ղին ն ծայրը խորասուղում Հողի մեջ մինչն 8--, ն րանը զարգանումէ առաջացնում է ունդ: Այխ գինոֆորը, որը չի ՀաաՀ : նում ճողին, օդում չորանում է: Ց 1-իր պարունակում նման մ՛նջ է բոժոժի, Պտուղնունդ է, շատ է մեծ մատամբ՝1--Ց սերմ: Ունդի : սմ երկարությամբ:ՊտուղըՀասունանալիսէի բացվում: նն

հրեն.

Ցուղատու

փորձերով կուլտուրաներինստիտուտիբաղմաթիվ

է տալիս, միջշարքային էյ որ գետնանուշլբարձր բերք ապացուցվել տարածությունը ապծճմանում եյ70 սմ, իսկ միջբնային

երբ

40--100 խողովակիտարածությունը սմ: Ցանքի նորման Հավաար է է աալոչ տարումբուլսերի թիվը կազում 100--120

ը.՝

Բայց

աո Արեն

բ 25

,0

երկարա-`

Սերմն հաւ ձնի կարող է լինել կլորավուն կամ ձվաձն, վուն: Սերմնաթաղանթը լինում է բաց վարդազ ույն, դեղնավարդագույն, վարդաշադանակադույն, սնրմի կշիռը տատանվում է 1200 գ-ի միլն: է, սերմերը Ժլում են 125 Պետնանուշը ջերմասեր բույս պայմաններ մ: Աշնանը պտղի կազմակերպուրը տեղի է ունենում, երբ.

900-.:

-

|

նրանից `

շրջանում այն շատ Սկզբնական աւտացվողլողի քանակը կախված է ճողի խոնսավությունիը,իսկ ջրովի , չրումների քանակից: որայմաններըԱ՝ 422--25 են Գետնանւշի լուրաքանչյուր Հեկտարից աստանում գ: : բերք: : ե Հիմնականումմշակում են ՎՆԻՒՄԿ 1652, Ջակաթալի 2941 Պիրզուվան4|2 սորտերը: Գետնանուշի մշակությունը: Գնտնանույի«ամար լավ նախորդնեթ են Հանդիսանում ցելից Հետո մշակված աշնանացան ցորենը, բամբակենին, բանջսրանոցային կուլտուրաները: ինքը` դետնանուշը, ճամարն է վում բամյսկենու այլ կուլտուրաների ճամբար լավագույն նախորդ: նախորդ կովաուրայիբերքաճավաքից ճետո պենտք է դաշտը պարարտացնել, 25-39 սմ խորությամբ վարել, վաղ գարնանը փոցխել: Պտուղօրվա միջե:

դանդաղ է աճոսի:

,

ներից անջառվածսերմերը շատ շուտ կորցնում են ծլունակությունը» օրից այդ պլատճառվէլ անջատումը պետք է կատալոել ցանքից 15--20 ոչ շուտով

Հաղար:

անքից

.

առաչ

են դրչնողանով (1 ց սերմին 150---200գ): սերմերըախտաճանում բամբակենու ուշ Գետնանուշի ցանքը պետ, է կատարել գարնանը»

6-8

սմ

է, շատ

ցանքիժամկետին: Ցանքի վորությունը կամ սմ: Ցանքը կատարումեն բամբակենու րում՝ 4--Ց

շարքացանով:

ծանր Հողե-

եղիղլտացորեն

Գոր տատան ֆնետնանուշը սկզբնական փխրեց ել: Աա Լ տտարածաթյունները ժեշտ է միջշարքային Կա րք րոն Ցա Արո լրջանում

առայ

Բ

մը պետք է կատարել նրբ առաջանում սմ խորությամբ: 12 սմ ն 4աջորդ փխրեցումներՐ եթե բույսը նոսրացում: վետք է կատարել է բույսի 3-րդ, 4-րդ ւտերնը,

6--8

անշչրաժեշտ է կատարելբոսկլից: 4-6 անդամ: Ցուրաէ, պետք է չրել Գետնանուշը ջրասերբուս է փի րեցնելկամ բուկջրումից Հետո քեշի ժամանակ պետք

կանգունէ,

ապա

ջերմության,քանչյուր

0,559 սառնամաՃողում լինհոմէ առոնվազն125չերմությույ:Աշնանը ին: նիքից գետնսնուշիփրերը ցրտաճարվում Լրիվ ղարգացմիան ճամար գետնանուշը պասճանջումէ շուրջ 30006 է նան լխ ոնավության նկատմամբ». սպաճանջկոտ ջերմություն Դետնանուշը Ավելի շատ խոնավությունպաճանչում է ծաղկումից մինչն պտուղների " առաջացումը: Վեղզնտացիայի տնողությունը ւոաստանվում է 120--190

կգ/հ:Ցուրաքանչյուրճեկ-

լից կատարել: Գետնանուշինմեծ

վնաս

են

արջուկը, Հասցնումլարաթրթուրը,

բվիկո, առվույտի բվիկը, աշնանացանի կվաբզեղը, հզիւլտացորենի փտումըն ֆուղորիողը (թառամում): մոխրագույն է,

կատարվում բերքաճավաքը Գեւոնանուշի

երբ

գետնանուշաճան

ամ

պտուղները

դեպի Հճողը: Բերքը Ճավաքում

լցվել, իսկ ցողուններըբիչ ինքվել Բերքը սլետք է պաճել մեքենայով: են

պտուղ

վիճակում:

ԼՈԲԻ է գլխավորապես ՍովետականՄիությունումլոբին մշակվում ն կանաչ ունդը: սերմը է նրա րենալին մլատակով: Օգտագործվում իսկ ն են 10,4--31,2 սունացած սերմերը պարունակում 3,5 66)» (մինչն 5 (ե), սպիտակուցներ (Ւիմոչն կանաչ ունդերը՝շաքարներ են նան պարունակում ձասունադըածսերմերը ճարպեր ն մոխիր: (ւոին»արգինին,թիամինաթթուներ օրգանիզմիճամար շատ կարնոր ՑնՇ բոդին, ցիստիննայն) նե րի ն Լոբու սերմերում կուտակված սպիտակուցների իո սորտին,մշակմանաան քանակը:մայաժ տեսակին, պա-

չՀա-

ն

է: կային,փոփոխվում

ր: սպիտակո Մոր վիտամինորր: ամինաբ են

ն օգտագործում Լոբու Ճասունացած սերմերը ունդերը

ման

սլա205

ճածոներ պատրաստելու ճամար: Չնայած նրան, որ լոբին ճամեմատաչ բար ավելի քիչ սպիտակուցներէ, պարունակում, քան ոլոռը ն ուսվըչ. պարունակելուշնորճիվ սպիսակայն սերմերի մեջ շատ ամփինաքքուներ տակուցներն ավելի լիարժեք են ն ճատիկարնդեղեն բույսերի եր սննդային ու Համի որակով այն գրավում է առաչին տեղերից մեկըճ պորհնի ալյուրի «ետ Ճոն մ ւծ, Լոբու կալորիականությունը, է, լուրաքանչլուր մեկ կիլոգրամ լոբու սերր պարունակում է, բարձր 3445 կալորիա (ն. Ռ. հվանով): մեծ է: Լոբու արդրուռեխնիկական նույնպես նշանակությունը կուտակում է 40--60 ոիի շնորճիվ բարձրացնում է կգ/հ աղու,

՛

շարքում

շատ.

ւս

Հողում

Հաջորդող

կուլտուրաների բերքատվությունը:

լոբին. Անդրկովկասյանն միջինասիական ճանրաւլետություններում ճետ է որնէ այլ կուլտուրայի խառը վիճակում (Վրաս- 4

ի «շակվում Հետ, Ադրբեջանումձայլաստանում՝ բանջւա-: որ աածորնոի Թմբերում այլն): Աերմությամբ խոնա-՝ տ ապաճովված թորարի որպես պայմաններում լոբին մշակում ութ ում

ն

անողավին

ի

Վ

ն

ն

ի

կուլտ.

են

բ

նան

ն մինչն վաղ աշնանային սառնամանիքները տալիս. ե ողանացան բույս է կանաչ ունդերի, երբեմն էլ ճասունացած սերմերի բարձր բերք:

Լոբին մեղրատու

ոչ ւ

բույս

է: Մեղուն ճաջողությամբ օգտվում է լոբու

կեսերից մինչե աշնանային առջին ամաւուվա կտարից,

Ստու

մինչն

40 ց

-

ն ժուկովսկու

այլ

յլ

ա

Ա

րիչ

Աա

ունեն:

Անն

Ա

22 --192 չո

էԱ

ԱԾ

Հաս

եի218 է Ասիայում, 5,5 Ա Արան Բ2ակգում միլիո աւրիկա լի" վրոպայում, 1,2 միլիոն

|

Աե

Ն ա

Լոբու բ

Շա

ՆՈ

յում,

մլղիոն ճեկտար լոբի,

4,8

, ունացած անհրմերիհփվելու տնողությունը տատանվում է սերմերի.

րուեի մ իջե կախված տեսակից ռբու հփվ բ

ն

սորտից ( վ. .

ՏՅՆԼ) Առվորական լոբու(ջհ. ՄԱՔ1Ր15Տ |

ք

Ֆեդուռով):

Մ.

,

սե ր մե Բ

սերմերը հփվում

եր

րո-

եփվում: Մի քանի

մե

սորտերը, ուշ են եփվում: Այն ափապանց են հփվում: շուտ ավելի բարակ սերմնաթաղանք, կազՍովետականՄիությունումոբու ցանքատարածություններ պանվումէ մառը Հիմնական որի 50 ճազար Հեկտարչ են

արխեր:

շուրջ կովկասում: Հյուսիսային Վրաստանում, Մոլդավիայում, Ուկափզնայում ձատատանում ԱդրբեջաՀանրառլետություններում, մի մշակում են նան ՄոսկլոբինՀաջողությամբ աար ն Վերջինտարիներին

մում

նասիական

ու

մարզ րում ն Բելոռուսիայում Լէենինդրադի վայի,Գորկու, նույնիսկ` դյուղատընՍՍՀ-ում լոբին մշամվվումէ բոլոր

վրա:Լոբու մ: բարձրությունների գուիներում՝ տեսական երկրի չեն բավարարում ն Համախատն բերքը

ձա լկավան կիտվայում: 200--2000

ցանքատարածությունները Անչրաժեշտ է ամեպարքնինկատմամբ: այդ արժեքավոր պաճանջները բերբարձրացնել լոբուցանքատարածությոմնները, նուլ՛եքբնդարձավել քատվությունը:

առղանձնաճատկո կենսաբանական ոպաբանական սակայն երկտեսակ, ցեղն ունի քիճտշօ1ԱՏ ն

շուրջ

շուրջ

Միությունում տեսակը: Սովետական

տեսակը:

են. տեսակնարն տարածված րմատաբար շ Լոբու է ընկնում մեծ աչքի Տ ՅՄԼ) լոբի (Քիճտ«Օ1ԱՏ ՄԱԼՔՅՐԼՏ Սովոբական աան միան

:

ատ

ձներն րի կիսափաթաթվող

Խո

քրոմուուն ոմ բազմազանությամբ, .

՝

ունեն

մինչն

(թփային), կարճ 4՝ 25--48 մինչն 15 մ ճր2,5 մ ն ուժեղ փաթաթվողները՝ վողները՝ 1,5 մ: փաթաթ ե մուն ուշաոգույնը լինում է կանաչ, վարդագույն Ցողունի վարություն: իսկական Հասարակեն, ռրտանմանչ Առաջիներկուստերնները Սաղկամրադույն: սմ

եռմասնյա սռերնները

լոբիները (ասիականլոբին, բրնձանմանլոբին) ասիաՄանրասերմժ Լ

ան

Համ

ձներիգոյությունչունեն: կան ծագում

մարի

|

4ի

են

սնրմծրը՝ 192

շուտ ճամեմատաբար սերմերը նան ինչպես կորցրա գլունակությունը մնացած, Ճամեպաճնեատում որոնք ունեն

Լոբու արմ

մշակվում է

են

Հետաղզուտողների, սովորական լոբիունեն: ները ամերիկյան ծագում Սովորականլոբին Հարավային րիկայի (Պերու, Մեքսիկա) Հնագույն կուլտուրաներից մեկն է: Ռուսաստանում սկսած: Սովորական լոբու ծագմշակվել է 47Ա--1ԱՍ դդ. ման ճարցր մինչն այժմ էլ վերջնականապես պարզված չէ, նրա վայրի .

(թհ. 1սոճէսՏտԼ.)

լոբու

՛

Հայտնի է բաղործությանը

:

ճասունացածսերմի բերք:

Րստ Պ. Մ

րուղեում կիայի

Լոբու թյունները:

միւս չ

Բարձրբերքի վարպետներըլուրաքանչյուր ճեկտարից ստանում

տւ:

վ

Լոռ

`

ԳՑԻ"

ձնի տարբեր

են,

փթթությունըողկույզ է՝ կազմված

նում

են

սպիտակ,

գույն ն ուղիղ, ծոված,

ու

շ.

դույնիտերնիկներով:

ծաղիկներից:ՍաղիկներըԼիմուգ վարդո-

վարդագովն, կանաչավուն-ապիտակ, են (2--48 սմ),

մեծության Ունդերը տարբեր գան մակերհար պլանաձե, մոառվաակ, մանդաղաձե,

թրասձե,

կարճ է կամ երկամ ալիքավորված:Ունդի կտուցը Հարթ, կնճռոյոված է կամ քոլ ուշու մագաղաքաջերտը ար, ուղիղ կամ Փոված, իակ ունեն թելեր: Սերմերը երկու կողմից զարգացած:Որոշ սորտերիունդերը տարբեր դույնի երիկամաձն)» ձվաձե, ( ( / ձնի (գնդաձե, լինում են խւսյյո» առնչ կասզու միր լ լ ' |Հ 9 Իշ Վ Լ տ

սոլիտա ,

:

ծ

: -

տաբղետ

ն

այլն),

տարբեր մեծության

(1000 ածրմի կշիոր

գ Է

Լիմայիլոբի (Քիճտօօ1սՏ1սոշեստ Լ.) ավելի պակաս բաղմաղանու-

թյուն ունի, քան սովորական լոբին: Առաջինտերեները մոխրականաչ ենչ հոմասնյա են, տերենե փայլուն, մոմաշերտով պատած: հսկական ւ ավեգրեթե միջին մեծությամբ, լի շատ ծաղիկներից է բաղկացած: Մաղիկներըմանր են, կանաչավունսպիտակ, շադանակագույն կամ մանուշակագույն: Ունդերը լայն են, սերմ: Հասուտափակ, Ճճամեմատաբարկարճ, պարունակում են 2--0 նացած ունդր ճեշտովյամբ Ճաքճքվում էչ Սերմերը տարբեր մեծության են, երիկամաձն, կլորավուն, ճիմնականում սպիտակ, սակավ դեպքերում՝ խայտաբղետ: 1000 սերմի կշիոր 240--1150 գ է: Մանրատերմձեմեծ ունեն, է սնկային ճիվանդությունվերը ավելի արժեք Դիմացկուն ներից՝ բակտերիողին վիրուսների նկատմամբ: նվվում է ավելի շուտ»

թին մերլ. Ուզույգը զերավանա:

քան սովորական լոբին, մին շրջաններում:

ՍովետականՄիությունում մշակվում է հւղՏաջիկստանում ն Ադրբեջանում: Թուրքյիենաստանում, բեկստանում, տեսակը ՇճԸճոուստ քլքօ). այս Բոնձանման լոբի (Քիռտոօլստ Պակիսէ Հնդկաստանոսմ, նույնպես ասիականծագում ունի: Մշակվում դուրս շաքիլները է: Մլելիս տանում, Բիրմալում, Քեյլոնում:Միամյա

25-60գն

սերմի կշիոր

140--

ոա հեյ ՏԸ քու աագավոլ, որ ո, ր ոշ ԱրանԷր ո ցամլո ր

չնն գալս ճողի հրես: ռաջին Կ ընները ձոմասնյա քն, թուլ խավո ծայր: Բուփը խոշոր է, փովաո' Ունդերը բարակ

-

ր

լ

ա

ք

ոսկեդույն-դեղին: ոք, թյամբ: Յուրաքանչյուր ունդ

ն

ե Մ նը ր ռ զ լն որ ր մ րանապարունաղու

կարավուն են, դեղին, գ էս Մշակվում է կշիռը 40--70

շրջաններում:

Հայկական ՍՍՀ-ում

ն

լէ

-

գամՄԱ ,

«ր

որամտյան

.-

թեաբուծակ անի

մշակվող սովորական լոբին

շատ

բաղզմաղան

Մշակվում է ՄովնտականՄիության ճարավա-

տս Բազմածաղիկ լոբի (Քիճտոօլատ

1օոստ Պոմ).

ծլելիս շաքիլմերը դուրս են դալիս ճողի նրես։ Առաջինտերեները խոշոր են, իսկ իսկական տերնները նման են սովորական լոբու տերններին: Թուփը միայն փարքաթվողէ, ցողուններըունեն մինչն 8--5 մ երկարություն Ողկույզը հրկար է, բաղկացած է 16--40 ծաղկից: Մաղիկները խոշոր են, վառ սմ երկարությույբչ ` կարմիր ն սպիտակ գույնի: Ունդըխոշոր է, 16--26 սն, են, սպիտակ: սերմի կշիոր 720-լարն, Սերմերըխայտաբղզիտ

գ է, Մշակվում է Մոլդավիայում ն Արնեմտյան Ռւկրախնալում: Սբատեոն 8Շսե1օլատ Ճ.). մյու լոբի կամ տիպարի(Քիճտօօլատ

ծիլերը մանը են, Առաջինտերնները մատեսակներիՃճեւո Համեմատած նըր են, ձվաձնչ հսկականտերններըեռմասնյա են, քույլլ թավոտ: Թվակազմյին Լ, ուժեղ ճյուղավորվող, ծայրամասը փաթաթվող: ՌՈղկույզը ունեն Ժ է 2--4 Ի, աաա ծաղկիկներից, ի, ի, մանը են ն սպիտակ: Ունդերն ված որոնք են սմ երկարություն, պարունակում 4--6 6--8 ահրմի կշիոր սերմ: 105--130 ն է: է մարզերում: Մշակվում Ռոստովի Վոլդոդրադի գ ՃԱՐՇԱՏ Ասիական լոբի (Քիշտօօ1ատ ք1քօւ). այս տեսակը ասիակած ն ծագում ունի երբեմն անվանում են ասիական մաշ: Մշակվում է Հընդկաստանում, Պակիստանում,Աֆղանստանում, հիրմայում, Ջինաստանում: Միլերը մանրըեն, շաքիլները դուրս են գալիս ճողի երես. Առացին տերնեներընշտարաձն են, իսկական տերնները՝ հոասնյա, թավոտ: Խփային է, թույլից մինչն ուժեղ Ողկուզը կարճ է, կազգույնի ծաղիկներից: Ունդերը բարակ 6--18 սմ զլանաձն, երկարությամբ, թավուտ, պարունակում են 6-1000 15 սերմ: Սերմերըմանր են, տակառաձն,կանաչ, դեղին կամ գորշ: ավ,

Ի

ն

րվաԼ ամա Հորն ,

27.

Լոբի.

2--սովորական, 2--ասիական:

։

Ն

ճյուղավորվող:

են.

ն կանաչ ունԱյն լինում է թփային, կիսափաթաթվող փաթաթվող: ե զարդա ուժեղ դերը տարբեր երկարությանեն, առանց թելի, թույլ կամ ն լավ բարակ է, նուրբ, միջակ շատ ցած, կոպիտ: Մագաղաթաշերտը աստիճանից է ղարդացած: Թելի ն մագաղաթաշերտի ղարտացման Հասուբնադավառում: սննդի կանաչ ունդերի օգտագործումը ու մեծության: նացաժ սերմերը լինում են տարբեր ձնի, գույնի միջն գ-ի մինչն սերմի կշիոր սռատանվում է 200-ից (Աբովյան)

է

-

աւ.

՝

կախված `

որ

(Գորիս) ո

Ա)

,

կ

,

`

|

լոբիները մշակվող

բատ Ա. ն. ԱզատյանիՀայաստանում

լինում

են

դեղին լոբու պուզուլլացիա), գերվաղաճասթփային (Շամշադինի պոԳուդարքին Նոյեմբերյանի ղաճաս թփային (Թումանյանի,հջնանի, վա-

Բուսաբոժություն

ւրամք վմ ովշոմյրոտչ ղվմս|«"իսսոջտոխ:սիյզ յժ դղաքլիսիողսո|րունստ ղզ լոսղնաոնաս մժղոն մմղ ճխսճ մրոլիսկողոմ ՓՐ դ րոսդոյկ մորու »ոլմջ մմզրմցո Համա մս / ոս ճայզեղտ ղմղզղժմվղորողատտ ղվճողտատղմտն չուզչ կոդուրոբովը Թղզդու վեզտ մրոսմջ ամբ մս /իսիմոչ գլո աա 2 ժոզո 1: Հգրոմոի Դտզեռ դոսճորմգո ջոիղուոտովո իսմղզղովմգտկառխոկվմուոմռ իսղոնսղոմվ, չղզիտմյ մմղիմցո մախմ մս Դառիճուչղո տղ: վրմղո հլղսուռ| մլրաքում քոիճուտո ղ (մոսձ կոբոամ կլի ղվրմղո Ֆկ 02 մաքդտժուսք)մած 1զղ -Քոհիտ յ ժազխ ղվղվեոմտվղ ջոիոզտտովաղ իսկոաոհւղ որը չիսմզդ Հովմզտկվոմոկվմուուխ 1րկոմտի |) ժտցո մմզրմզո ճոսո ճվմղոք փոմգգուդգժրր Բո) 6-00 րմշիոկ 1-0 աան: աաա ամզբոմչգո «ք 268-067 1 փողո ղոսնորմգո յամս, :տվճոիվատհսկ -Փոր գը 0'66--0'96 ղրա փոմատորոչ տոլոն յաման դերր դ լոն դրմոտոդ րածգո ջ--լ դՀղվր դղնեսը 3) փողո մտծտն նտ մղողմոն ետի /դոսմուն վոսկոթվի երո զ յմոի մրոմլիամսո) 0-96 իսմցդդոլիսն մսիավվդոլիսծոռ) բ" «ոգ «մզքիադրատմումո հոտ Լամ Մգո մօ 04-91 դազջուգիու«մոխումգ Խմոտտոտկ | ժացխ ստզ. նվժոիխոջտժմզմ փումտստիսկնմսոխող թուի ՛

Դադտասր ժազխոք

|

գաճուրձցը

ամլիսմ

1 ժտաղիմնսչ իսխորմսղզե բ ձմած մմվոյս չմրոսնուտմոմուխ իսմովար ր 3) լթստոտիդ մղորճոմջմոմ դոդ ղոաիսիտտժմզմ սմս վեկ 09 ոյդնար ոտ փմոի մսո դոգմա լ դ մագոսց դող "0 մորն չող ո րուքվկմղչոտմճ յյդքար 7 մնսջ -«ոմջղո "«վճոժ նվմնորսը դվմոտկզչ կզր մմնորսք :բոսդամաքղ ղզ րոսդնցն «իսիձոչ տ 0ի--0Հ տմզգղմցտճվոողո փոսփող գր ոսմբմակ զրզմմց դ րոսգեցն մմզգ մամա վ լյոսղեգնոնդոն մոկ զտ -ղմզատմյոսնտեմտն որո վմսֆոսգ տմղ լզ բրսղնոմջմում իսփոձւ վիոհն մմղիսմղոտմում չՍղդաքլիսիտումմզմ ստո :մրորտոկղ ֆ ղոսմոնն ղոկտղտեմը վմզիսմդոտմումոխ ղվմավ /ժմղմ Հվնաճում ղ տմի վմզմրքիւմիողջ յոսդոտո վնփողսող|

տ1գթ

ժազիո

|

ս

վլոմվոմ ղ վտրսի չմմզղջվին «ամո «միվիավահսիոռ միզի աղգվոժրում «մաղիուդվաոջ ետ Կողլոտու բոաղնոռւչ դմ ռողի մի յկ մամ դ եղտոք ամայ ռաղկոմաղտ 7 յրսրատ եսվմզատկտմ ղվմոլ 3 նաիտանավ, դջտտու ով եզն "(դոմտոոն ը "ղ "ղ) մրոուղամա -ոջուրնոույ վիղջոնոռի մին փոս ոսկու» ոո ղվմալ ղոտկումսիսոնասիկոձր 7 ւմ լոս տոմաիխի մոսդուռուո դջոծուվ Բոաոնում մլ առ

րի

ոդ

Քվազղղաքլիա ազոն

ղրոկոռ Գ ոո ախաամափողժով դվա իար լրացու վիրոոմ րուղաորրն ոնոդոցչու խում զ ահո

տոնովոնտ պող ոզեդվ աճրրա -տր մջեմոմ վմղմճ ղվլոիտկ մղոջ կով «րոամզնսչվմմզմ ղովոյիովծ հոմ "ղըյը ոփլոտ 7 աղտ մջմում բոաջու ք փող ր " ատվո -ցրո մրորտոկղ վմզնսչ ղվմալ ճվմցղոմստիսկ ղզնցնղմակվաոչ 'Օ յոսմոնոն մյլոսնոճուտ վմղեղոս ղրոսկնոր) 3 յոսբ ճվղոուցիսմոմ տովովրոահափղուրմախուլ փոջեղազ րորփնուց վմ «ղվմոյ ղմզտոմո 3 րս կնճո'ր վնոմս4 մոմոտուրգիոջ ւմմզղվոս|ղոկովու" դ զորդարդմմ «դոկումսիսռ ե զելիու երով տրո , րոջոր -հետմ ղզ մզոտիողսո| տտճ 'մՄրորտոակղ' մոմուտորցրո» ղուիչիսի ճղոչտխ մզմմուտ մմցղկտողտմզմվմոտ1ամմ1 ն«իկոձրը մ

կատ

Հողսո|

դոփոմ

տրիո

ղզղյա

ովա փմահվջ դմզատմո ղ դվմո վրորվլ|ղզ ղմզդմզոռրմզմողգրտ ճվմզղ -վմո1 նանգղյալսեք դոկակվմզիր չրոսմզղղոձճմ:դորկոծր վմզղուխաստ -Խտի դվնոջմոնողմութմզը ղ դադութմահոկումբոմղովր ղզ լոսիկոշր ժղսմս մմզղվոս1 դորդաֆղմմ ղ

մոսճդուոոդյսքքիսրմղճ ձղուչուր մզժմուտողմոում

դոկովոռո" դզ

տտծողղիր չՄրորտոոկիղ: ղղղոս ղորլիորմգծ

Կրոջեդմ դմզդիտողա մզմմոտ վիսդոխվ տոյ կբամր վժվղտրուղսուոօ1'0-ոսդունըա «լոսիմուուտվն մմզ1վջ դոփումախաը «րամյողարհոն դուքիսրմ մազրմգո պիոր ոք Կի կու 2Լ-Ց մմզրմգո դակոմաիտ մմրրմյո մով բով մգ աումո րանք զրա զ ինուքու իողվմ» ոամաղդուրմուն փբոջվատուրմյծ մրմմուտ ակոմոիաղ "իառզդղուրիոն, գումարի ամա

-քոմո

«յ

«ղ

«ամա1

դլ

ամա

ՄՐ-2լ

«ամա

ամո

ո

ջ-ց

ր Ք

ող

ոզհոը Արմմուտոզ րումջ ամա «զրմգո վմզդհոռգա տոյ րաւշլ-ցլ բոա զ ոչոմգրուչ փոդիո դոկոռ 0) 1Ոջ դվ բառկո մմորմզո «լց զոորաամ 1 դմզդիտողա մնամ աա

ոյոստծոն վմզղոմատիռոի դվլյոճսդամոծղոմ դլ րսղոտն զմո ոոցու Մո ղ վղցմսնոտխվեզ ղող ղզ յլոսկ սոուշմատո) տզչ վմզղուտսատհսկ -ոմր դվմս| :դաճողատհավ ոզիւմա Հոտզ: նվժախոչտոժմյմ վղղմսն զոն ամս յամոալ րրսմզղղոճմ: ջտղիիոչ -ողսոողծտպող ղղ բսիիուր մմղատմսո -ոմոտ խիսմճ ղ չմորտ» վմղզդղզմսն դոնողողմոն ղ դտնող մրոցիսրմցգ' -ողճտ «խրցմսնոտեղվեզ լ նմսոիու իո մժղվ միվվստմոկ զ մնցեղկոծ վմոժոծ /սոսրջ ցտիտ տսէ վմվզորսմոտարվ "ագմո բոադոռփեդոչ գգ ոմադիողիո մորտչ Հոմոը րստ ջոինոկ «տչ դիո ձզր ղո չիտւող ղվմզղաւմաահխակ կմզչոմոծ ղզ լբոսմսիոնցգտ ՀԱուսնոսկոչը 1սմսզ -ոճմճաոժղոք3 ուիստեսկ կմզաորմոծղվմսվ

մա

:

ոու

7 քոիճողում: մոկ դովուիրո

մորու

ողողում

դունում

մամա

վր

աիվուլուի (Արովաս շըր»

աիկո Պրուրնոոմ «գոնարան բոամրղղումմն հատեց վժմոեուլ ը դուոն վովնոծրուց դողն լ

վո վմս.,) նսիիորիուխոոջոռա ծ

'փմ/ոիոքմոչ իսմը վմմոիտլվմոչ

-իսժը

(ովճոմեսխախ նսիիոքոփոովկ փղոէ ո) դվլոուխիտովկոոչոծվը ((ուվեոքնսհր

ղ

դ դոլտուոմը:)

Սովորականլոբու ցանքի նորման է՝ մեկ Հեկտարի վրա չուրչ 0,3--0,4 մլ ծլունակ սերմ: նկատի ունենալով լոբու 1000 սերմի կշիոր, աաձճմանում են նորմանյ որը մանրասերմ սորտերի նրա ցանքի կշռային ու պուպուլլացիաներիճամար 60--80 կգն է, միջակ մեծությամբ սերտեր ունեցող (1000 սերմի կշիռր 400 դ) սորտերի Ճամար՝120--160 կգ/հ, իսկ խոշորասերմ (1000 սերմի կշիոր 500 գ) սորտերի ճամար՝ 150-կգ/ն։ Ասիականն բրնձանման լոբիների ցանքի նորման է 30-200

կգ/ն,

կոբու ցանքը կատարում են շարքերով, միջշարքային տարածուեն 48-թյունը իիային ե կիսափաթաթվողձների ճամար սաճմանում 50 սմ, իսկ փաքաթվող, ուշաճաս ձների Ճամար՝ 60 սմ, Մանրասերմ ձնեերըցանում են Հացաճատիկային,իսկ խոշորասերմ ձները՝ ՍՏՅԱՀ--30 շարքացանով: Լոբու ցանքը պետք է կատարել 3--5 սմ խորությամբ: Լոբու միջշարքային տարածությունները պետք է պաճշել մաքուր փխրուն վիճակում: Փաթաթվողլոբու ճենակները պեւտքէ տնկել, երբ 1--Չ բույսերն ունենան զույգ իսկական տերններ, մինչն փաքաթվող ցողունի առաջանալը:Փրովի պայմաններում լոբու առաջին ջուրը պեւոք է ուշոընել, ժոառիանակ, այնքան մինչն որ լոբին լավ ծարավի քողնել ն տերնները մուղ-կանաչ տեսք ստանան: Մաղկմանփուլից սկսած, լոբին շա ջուր է պաճանջում: կոբու ունդերը ասունանալիս Ճճեշտությամբբացվում են ն սերմերը քոփվում: Թվային ն կիսասիաթաթվողձեերի սերմի բերքաճավաքը պետք է կատարել, երբ ունդերի մեծ մասը դեղնել-Ճասունացելէ: Բերքը Հավաքում են կոմբայնով կամ սովորական «նձիչ մեքենաներով: Փաթաթվողլոբու բերքաճավաքըկատարում են ձեռքով, կիրառում են նան բերքաճավաքիանջատ եղանավը: Հնձում են լոբաճավաք ՖԱ--4 մեքենավով, իսկ ծորերը կալսում են ճացաճատիկայինկոմբայնով: ու

ՄԱՇ

'

Մաշր շաստ երկրներում օգտադործվում է որպես պարեն, կեր, ինչպես նան կանաչ պարարտացման ճամար: Սերմերը պարունակում են. ապիտակուցներ՝Չ6,6, օսլա 56,5 ճարպ՝ 1,7 ն թաղանթանյութ՝ 4,8

սռոկու։ Մաշր խիվում է ընդամենը 35--50 րոնում, Սերմերից ստացված ալյուր բիչ քանակությամբ խառնում են ցորենի կամ աշորայի ալյուրի Ճեւ՝ ճացի սպիտակուցներիքանակը ավելացնելու նպատակով: Սլ դույն ունեցող սերմերն օգտագործում են որպես խտացրած կեր: ՄերիՀամար օգտագործում են նան կանաչ զանգվածը, խուոր, դարմանը մղեղը Խոտը պարունակում է. սպիտակուցներ՝ 16--20, անազոտ ն

ն ճարպ՝ 2--8 «0: Այն էքստրակտայիննյութեր՝ 38--42, մոխիր՝ 10--12 իր որակով ետ չի մնում առվուրոխ խոտից: Մաշը եր լավ զարգացած արմատային Ճամակարգիշնորճիվ ոռրպես բակլավգի բույս վարելաշերտում կուտակում է մինչն 300 կգ/հ աղզուտ, լավացնում է ճողի ֆիզիկական բիմիայկան վիճակը, ծանը, կավային ճողերը դարձնում է ավելի ջրաթափանց,իսկ թեթն Հողերը՝ ավելի կապակցված: Որպես կանաչ պարարտացմանկուլտուրա ճարավային շրջանների չեզոք ճիմնային ճողերում 4ճաջողությամբփոխարինոսէ է լլուպինին: Մաշր աֆրիկական ծագում ունի, Սկզբում մշակվել է Կենտրոնական ն Հարավային ավնուճեւոնտարածվել է եվրոպայում, Աֆրիկայում, Ասիայում ն Ամերիկայում: Պարենային ն կերային նպատակով այր մշակվում է Ամերիկայի Միացյալ նաճանդներում, Մեքսիկայում, ՊաՉինաստանումն այլ երկրնենամայում, Կուբայում, Հնդկաստանում, րում։ Սովետական Միությունում մաշը մշակվում է անդրկովկասյան, միջինասիականՀանրապեստություններում,Մոլդավիայում ն չարավային Ուկրաինայում:Վերջին տարիներինմաշի մշակությունը ընդարձակՌոսվել է դեպի Հլուսիս՝կրասնողարի, երկրամասերը, Ստավրուլոլի ւտովիմարզը ն այլն: Հայաստանումմաշը մշակվում է Արարատյանդաշտավայրի, Մեղրու, եղեգնաձորին Ղափանի շրջաններու՝ փոքրիկ ճողակտորների ն Հեւու է այն մշակել եդիաւոացորենի վրա: նպատակաճարմար սորդգոյի Մաշը բարձր բերքատու կուլտուրա է։ Արարատյանդաշտավայրիպայմաններում մեկ չեկտարից ստացվոս| է 17--20 գ սնրմի ն 313--821 զ կանաչ զանգվածի բերք: Ավելի շատ բերք է տալիս, քան լոբին: Մաշը որոշ չասիովանուշադրության մասոնված կուլտուրա է, մինչկեր չափազանցմեծ է: Դրադեռ նրա նշանակությունըորպես պարեն նից ելնելով, անճրաժեշտէ ընդարձակել նրա ցանքատարածությունն Մաշի բոսաբանական ն կենսաբանական առանձնաճատկությունները: Վիգնա ցեղից մշակության մեջ ճայտնի է մաշը (Մզոտ 5Տ1Ցողունը կանթիվը կազմում է'՝ ՉՈ--22: ՈՇՏԼՏՏՅՄԼ.):Քրոմովուների սմ բարձրությամբ, մերկ է: Տերն գուն է կամ կիսականգուն, 30--150 հոմասնյա է, կանաչ կամ մուգ կանաչ գույնի, Սաղկասիթքությունը է դալիս տերնածոցից,ողկույվն ունի երկար կոթուն ն կրում է Հ-դուրս են։ Ունդերը գլամինչն մանուշակագույն որոնք սպիտակից ծաղիկ, 30 սմ նաձն են, դեղին կամ մուգ դեղին դույնի: մինչն երկարությամբ, սերմ, որոնք լինում են երիկամաձե, ձվաՈւնդը պարունակումէ 15--20 ձն, սպիտակ, վարդագույն, դեղին), շագանակագույն,գորշ, մոխրագույն, ամբողջովին սն ն խայտաբղետ 1000 սերմի կշիոր 300 գ է։ Շաքիլները նարնջագույն են: Սերմերը ծլելիս շաքիլները դուրս են դալիս ճողի երեու

ու

ու

որ:

Հայտնի են մաշխ Վիր 105, Վիր 228, Վիր 12, Հիբրիդնայաշն

Ռուսաստանում սոյայի առաջին ցանքերի կատարվել

այլ

կանին:

սորտերը: Մաշը ջերմասեր է, դաշտային սլայմաններում ծլում է 12--15--ում, են -15, իսկ ճասակավոր ծիլերը ցրտաճարվում բույսերը՝25 սոնա -

Ըստ Գ. Մ,

օշրվա Մաշի վեգետացիայի տեողություն տատանվում է 25--145 միջն։ Ոմի լավ զարգագցածարմատային ճամակարզ՝վարելաշերտում ուժեղ ճյուղավորված առանդքային արմատով: Մաշր աճում է ավաղակավային ե կավավազայինմեխանիկական կաղմ ունեցող շաղզանակա-

դույն Ճողերում ն սնաճողերում:

Անան աւ

չ

Մաշի տե

նն

ախքաղշրջանառութ

Խր .

յուն մեջ,

ինչ-

«ես ինչ լոբունը։ Բերքը զզալի չափով բարձրանում է, երբ աշնանը Հող էն թ 60 ն Վ 45 մտցվում պարարտանլութեր՝ Մեկ Հեկտարի ցանթի 300--400 նորման տատանվում է ճազար ծլունակ սերմի, կամ 40-50 կգ-ի միջն: Ցանքիցառաջ սերմնանյութն անձճրաժեշտէ վարակել պալարիկաբականրիաներով:Ցանքը սլետք է կատարել, երբ ճողի 6-Քսմ խորությամբ շերտում չերմությունը լինում է 135-155: Սերմը ցանո 8--6 սմ խորությամ անմա թւումու թ

կգ/8:

րւ

ն

ԱԻ

»

աա արար

-

Մաշիցանքերըպետք է պաճել փխրուն ն մոլախոտերիցմաքուր վիճակում: Մաշը զղայուն է- ջրի նկատմամբ: Բույսերը պետք է ջրել եստ սլաճանջի: Բերքաճավաքը կատարում են կոմբայնով ն ճնձիչ մեքենաներով, երբ ունդերի 60--70 0-ը ճասունացածեն լինում:

կավ արդյունք է տալիս մաշի ն եդիպտացորենի ճամատեղ յանքը: Ցանջը կատարվում է կամ իրար ճաջորդող շարքերով կամ քառակուսի եգիպտացորեն-- երկու բույս բնային եղանակով, բնում՝ երկու բույս մ "ք

ՍՈՅԱ

Սոյան գլուղատնտեսականՀնադույն կուլտուրաներիցմեկն է, նրա մշակությունը մարդկությանը ճայտնի է եղել մեր թվականությունից ճազարավոր տարիներ առաջ: Հին ժամանակներիցի վեր կորեայում, ճապոնիայում ն Չինաստանում այն ճանդիսացել է դաշտային ճիմնական կուլտուրաներից մեկը: Բազմաթիվտվյալներով ապացուցված էյ, որ սոյան Չինաստանում բավականին մեծ տարաժություններով մշակվել է 8,5--ն ճաղզարտարի առաջ: ծվրոա, ապա Ամերիկա է փոխաղվրել 18-րդ դարի վերջերին:

ըստ

քվա-

միլիոն «եկտար, որի «լսինական մա-

ՍովետականՄիությունում մշակվում

սորա,

ցանքատարաժուկովակու ամբողջաշխարումառյաւյի

ծությունը 1963 թ. կազմում էր սր ղտնվում էր Ասիայում:

մանիքի դեսլքում:

են

մեկ միլիոն ճեկտարթ Մոլդավիայում, որում ճիմնականում ՌՍՖՍՀ-ուք,այնուճ նն է շուրջ

ն վրաստանում: Ուկրավնայում

են տավկուցայիննյութեր: Սոյայի սերմերից «վիմնականումստանում նան տեխնիյուղ, որը օգտագործում են սննդի բնադավառում, ինչես պոսինձպատրաաւտելու ճամար: Քուսկայում` զանազան նյութեր, դրապը պարունակում է մեծ քանակությամբ պրոտենինային ալյուրի ճետ խառը վիճակում օղնից պատրաստված ալյուրը տագործվում է ճրուշակեղենի արտադրունյան մեջ: Սոյայի քուսպից պատրաստում են Ճատուկ սոաինձ,որը օգտագործվում է ֆաներային արդյունաբերությանմեջ, Սոլան միաժամանակ սպիտակուցներով ճաբուստ ներաբույս է: նրա մշակությունը կարնոր նշանակություն ունի մքերատվուսպիտակուցայինբազանսիլուժման ն անապնասպլաճության թյան բարձրացման գործում Մարսելի պրոտեինի լարունակությամբ մեկ ցենտենը սոլայի սերմը ճամարժեք է չորս ցենտներ գարու ճատիկին: «ՍՍՀՄ ժողովրդական տբնՍՄԿԿ 25-րդ ճամագումարի ճաստատած 1926--1980 տեսության ղարգացման թվականների ճիմնական ուղղություններում» ասված է. «... առավելագույնս ընդլայնել ոլոռի, լլուպինի, առվույտի ն սսլլիտակուցիբարձր պարունակությամբ մյուս կուլտուրաների ցանքերը: կազմակերպել սոլայի։չ սրտադրությունը ՌՍՖՍՀ-ի, Ուկրաինայի Հարավային շրջանների, Մոլդավիայի ն Անդրկովկասի ճանրառվետություններիոռոդելի Ճճողերումո: Սուաի բուսաբանական ն կենսաբանական առանձնանատկությունները: Մոյան պատկանում է Օ1յճլոօ Լ. ցեղին: Այս ցեղը կազմված է բազմաթիվ տնաակներից,բայց մշակության մեջ օգտագործվում է մտնսակը:Մշակվող սոյն միամյա բույս միայն ՕԽԸԼոծ ա22 (Լ) 16. է, ունի կոպիտ առանցքային արմատ, որը ճողի մեջ թափանցում է մինմ շըր--38 -- 25 մ չն Քրոմողոմների թիվըԽո մշակման պայմանույսի բարձրությունը կախվաժ է սորտից է 0,2--1,5 ճիմնաներից ե տատանվում մ-ի ատաճմաններում: Ցողունը ճաստյ Ամբողջ է, ճլուղավորվաժ։ երբեմե փաթաթվող, կանում կանգուն են, է խիտ մաղզմզուկներուլ: Տերնները բույսը բնիկեծրչԻ լայն-նշտարաձն, ձվաձն, տոմբաճի, լայո-ձվաձն, երբեմն է, գույնլ բաց կլորավուն: Տերնի թիթեղը ճարթ կամ կնճռոտված

լաքեր, ներկեր,

ցորենի

խորուրյուի: Է

ծաժկված

լ Ր ւ. է՝

ու

`

տեքոմասնյա

Բեր

Մու կանաչ: Պտուղը ճասունանալիս տերնեները սովորաբար թափվում են: Մաղիկներընստած են տերնանութներում ն կազժում են ծաղկաէ 3--8, իսկ որոշ ձների փթրություն. վերջինս ողկույզ է, որը կաղպմված մոտ՝ 15--20 ծաղիկներից: Պաակաթերթիկները սպիտակ-շուշանագույն կամ բաց մանուշակագույն են: Պտուղնունդ է, ծածկված մազմզուկներով: Ունդերըլինում են մաները,3--4 սմ, միջավ՝ 4--5 սմ ն խոշոր՝ 6--2 սմ երկարությամբ: Պտուղր լինում է ուղիղ, աղեղնաձն ն մանդաղաձե: Պտուղների թիվը մեկ

սառնամանիքներին, Կարճ թյուն, Դիմանում է գարնանային --1--2,5: է: Այն ճամեմատաբար լավ է օգտագործում ամառվա րնօրվա բույս թացքումտեղացող անձրնները: ղարդանում է բոլոր ճողերում, բացառությամբ Սոյան լավ աճում ն ճաճճացած ճողերից: Արմատներիվրա պաաղակաղած,ծանր, թթու լարիկները զարդանում են միայն մշակման ճին շրջաններում: Սաղկումը սկսվում է 5--6-ական տերն առաջանալուց կամ ճյուղավորումը սկսվեու

լուց

է: բույս ինքնափոշոտվող Սոլալի տերմերիբերքատվությունըբարձր է, Հետո:

ներում

ստանում

են 22--25

ց

շատ

կոլտնաեսություն-

բերք:

չայտնի են սորոայի Հնտելալ սորտերը Ամուրսկայա 41, Ամուրխաբարովսկայա4, Պրիմորսկայա 599, սկայա 42, Սալյուտ 16, ՎՆԻԻՄԿ 9186:

Սոլայիմշակությունը:

Սոյա

սովորաբար ցանում

են

ճացաճա-

տիկային կուլտուրաներից Բազմաթիվփորձերով ապացուցված է, որ նրա բերքատվությունը զգալի չսոիով բարձրանում է, երբ գաշտը մոխրով՝ 1 ատն,թոչնաղբով՝ պարարտացվում է գոմաղբով 20 տն, ք 45 ֆոսֆորական ճեկտարին տ/ն, պարարտանյութերով՝ կգ/ն նորմայով: Բացիայդ, սոլալի բերքատվությունըբարձրանում է նան, Մշակման նոր երբ սերմերը վարակում ենք պալարիկաբակտերիաներով։ վարակում, սոյան չեն եթե պալարիկաբակտերիաներով շրջաններում, աճում: լավ չի ճետու

նախորդ կուլոուրաի

բերքաճավաքը կատարելուց անմիջապես պետք է դաշտը երնհավարել,աշնանը պարարտացնելե խոր վարել, վաղ գարնանըփոցխել, իսկ ցանքից առաչ փխրեցնել: ճետո

եկ.

28.

կոլա,

|

է մինչն 400-ի: չասունանալիսլինում են դեղին բույսի վրա ճասնում կամ բաց շազանակադույն: Յուրաքանչյուրարողի մեջ լինում է 1--4 սնըմ, որոնք տարբերվում են զույնով ), (դեղին,կանաչ, շադանակադույն, սն, երբեմն խայտաբղետ ձեով (գնդաձի կամ ձվաձն, ճարք կամ գոգավոր),ինչպնա նամ մեծությամբ: 1000 սերմի կշիռր տատանվում է 38--Փ20 գ-ի միջն: է, իր զարգացման ճամար պաճանջում է Սորան չջերմատերբույս 2000--4000" ջերմություն, Մլումից մինչն Հասունացումը տնում է 85-125 օր: Այդ ժամանակաշրջանում օրվա ջերմությունը 15--իըսլատկատ չպետք է լինիչ Սերմերըծլում են 10--1425 ջերմության պայմաններում: Ժաղկման Հասունացման ժամանակ պաճանջչում են 18--Տ2" չերմուու

Սոյայի ցանքը պետք է կատարել դարնանայինաշխատանքներն օր ճեոտու Մեկ ճեկտարի վրա ցանում բն 300--600 սկսելուց 10--15 ճաղզարծլունակ սերմ, կամ 40--90 կգ սերմ, Ցանքը կատարում են սո60 սմ վորականջշարքացաններով՝ միջշարքայինտարածությամբ,3--4 սմ սմ լսորությամբ: թորությամբ։ Չոր տարիներին կարելի է ցանել 5--6 Սերմերըժլելուց Ճճետո պետք է միջշարքային տարածություններըփրխսմ խորությամբ: բեցնել 2--89 անգամ` 10--12

Մոլային մեծ

վնաս են ճասցնում բամլազգի Հրաթիթեռը, սոյայի ցեցը, բամբակենու բվիկը, առվույտի բվիկը, երկարապոչ ծղրիդը ն ֆուղզարիող քառամումը: Սոլայի բերքը պեաք է Հավաքել, վաքոն երբ տերններըթասիվում, զում, ունդեր՝ դորշանում կ սերմերն էլ կարծրանում են, Քերքաճավաքը կատարում են նախօրոքՀարմարեցվածՍԿՊ--5 (նիվա) կոմբայնով, Սոչան

մշակվում

մեջընդմեջ շարքերով, կամ Համատեղ՝ բնում Չ-ական սերմ: ռակուսիբնային ձնով՝ յուրաքանչյուր

է

նան

Ճետ

նգիտադորենի

քա-

ԼՅՈՒՊԻՖ

1յուպինիսերմերը, մյուս բոլոր ճատիկարնդեղեն կուլտուրաների ճափենմատությամբ, պարունակումեն անճամեմատ ավելի շատ սպիտակուցներ (մինչն 6140)։։ Սերմերը ճարպի պարունակությամբղիջում են միայն սոլայի ն գհտնանուշիսերմերին: Մեկ միավոր տւթածությունից ատացվում են ավելի շատ սննդանյութեր: Սերմերում, գողուններում ն տերնեներումգտնվողվնասակարարկալոխղները (լլուսյինին, լլուպինիդին կ այլն) արգելք էին Հանդիսանում դրանք օդտադործելու որպես պարնն ե կեր: Այժմ, երբ ստացվել են աայկալոխդ սորտեր, նրա Մշանակուխտացրած կեր էլ ավելի է մեծանում: թյունը որպնապարեն բույՀողինկատմամբ պաճանջկուռչէ: Հատիկարնդեղեն Լյուպինը մերի շարքում նրա՝ ազոտ ֆիքսելու ընդունակությունը շատ բարձր է. Ճողում կուտակում է 180--200 կգ/ն, երբեմն մինչն 400 կգ/հ աղոտ: Բացի աղզոտից լլոսղինը Ճճողումկուտակում է նան մոխրային էլեմենտներ (ֆոսֆոր, կալիում ն այլն): Այն կարելի է օգտաղործելոչ միայն առվազային աղքատ ճողերը սննդարարդարձնելու, այլն կավային, ծանը Ճողերը բարելավելու Ճամուր: էլուպինի մշակության ճիմնական նշանակությունը կայանում է նրանում, որ այն ճանդիսանումէ արժեքավոր կուլտուրա կանաչ պաբարտացման ճամար: նատ տեղերում կանաչ պարարտացման 4ճամաբ լլուպինն առայժմ ճանդիսանում է անփոխարինելի: եվրո ականերկրըներում (ԴՂերմանիա, Ֆրանսիա, Լեշաստան, Չեխոսլովակիա, Բելդիա, Հոլանդիայիտալիա,Ռումինիա)1850-ական տվականներիցսկսած այն ժեծ չափերով օգտագործվում է կանաչ պարարտացման նպա-

են դալիս ուղիղ, իսկ ներքնի մասում սուր ղերը վերին մասում դուրս մ բարձրուանկյան տավ: Ցողունը կողավոր է կամ կլոր» 0,4--2,0

Թյամբ:կինումէ կանգուն, երբեմն փովող-կիսականգունյ,քավուտ, ուժեղ

թավոտ, ճյուղավորված, ուժեղ ճյուղավորված, բաց կանաչ: մուգ կահաչ ն անտոցիանովներկվաժ: որոնբ տերնեիկներից, Տերհր բարդաատնաձն է: կազմվածէ 7--12 ե 2ակադիր-ձվաձե են: «նչտարաձեյ երկարավուն-ձվաձե դձային Ցողունը վերջանում է ողկուղաձն ծազկափթթությունով: Սաղիկըլինում է սպիտակ, դեղին, բաց վարդագույն, վարդագույն, կավույո: կասիոս-մանուշակագույն, մանուշակագույն, երկնագույն,

ու

սռայվուվ: Ռուսաստանում Լլուպինի վերաբերյալառաջին ուսումնասիխրություն-

ները ակավել են 1880-ական թվականներից: Կանաչ պարարտացման ու նպատակովլյուպինը մշակվում է Արեմտյան Հյուսիսային /ւկրաի-

Լիտվայում, նայում,կատվիայում, էստոնիայում, Լենինգրադի, Արխան-

գելակի, Վոլոգդայի, Կիրովի, Սվերդլովակի, Տուլայի, Տամբովի մարզեն բում: ԱրնելյանՍիբիրում,ՀեռավորԱրենելքում այլն՝ շուրջ 0,9 միլիոն ճեկտար տարածությամբ: Լլուպինի բուսաբանսկան ն կենսաբանական առանձնաճատկությունները: Այուպինիարմատը առանցքային է, ճյուղավորված, ճյու218

նկ.

29.

էլուսլինի տեսակները.

1--նեղատերե, 2--ղեղին:

Պտուղն ունդ է, մեծ կամ փոքրը,լայն-պծային, տափակ, կարճ կամ Քրկարավուն, թավոտ, ումեղ քավոտ, ճասունացած ունդի գույնը՝դեն սնչ Ունդգիմեջ լինում է 3--Ց սերմ: Սերմերը ղին, շադանակաղզույն աովորաբարերիկամաձն են, շատ թե քիչ չափով տափակ: կյուպինի ցեղը խիստ բազմազան է, նրա շուրջ «00 տեսակներից ՍովետականՄիությունում մշակվում ն ճեռանկարային են ճետելալ

ստեսակները:

,

ՆԵղատեոնկամ կապույտ լյուպինը (Լսքլոստ ճոզստելօլստԼ.) ՍովետականՄիությունում ամենից շատ տարածված տնսակն է: ավ

ինչպես աղքատ ավազային ճողերում, այնոլես էլ կավավազան յին կավային «ողերում։ Մշակվում է Ռուսաստանի արնմտյան մարնե մերձբալթյան ճանրասպետուղճրում, Բելոռուսիայում,Ուկրախբնալում թյուններում, որտեղ կանաչ զանգվածիբերքը կազմում է 200--250 գյն, ւնսակի Հիմնական սերմի Այո բերքը՝ գ/հ, առավելագույնը՝ց/ն, 484: սորտերն են Բելոռուսկի155, Բենյակոնակի է աճում

է

Դեղինլյուպինը (Լսքլոստ նեղատերնլյուպինի

աճում:

1սէճստ ճետ

Լ.) կրային ճողերում

Համեմատած

այս

շատ վատ տնսակն ավելի

լավ է աճում ավազային Հողերում։ Մշակվում է Սովետական Միության արնմտյան շրջաններում: Քրոմողոմների թիվի կազմում է՝ 2-46: կանաչ զանգվածի բերքը կազմում է 240--400 գն, իսկ սերմի բնրքը՝ 10--12 գ/հ, երբեմն մինչն 45 գն: Հիմնականսոլոռերն են Բիստրորաատուշչի 4, Բելոռուսկի կորմովոլ, Կինսկիբիատրորաստուշչիս

դեղին լյոսզինինը՝

տպխուսկ լյուվիօր: նինը՝ 135--150 չափով դիմանում է ճողի թթվությանը: Չեզոք Լյլուպինը որոշ ն ճողերը նույնիսկթույլ Հիմնային ճողերը նրա որոշ տնսակների ճաորի ավելզգայուն է կրի նկատմամբ, շատ մար պիտանիչեն: Լլուպինը է կազմում սպիտակ լյուէւ Բացառություն Ջուկից շատ շուտ տուժում կրի նկատմամբ ն կարելի է մշակել չեզոք ճոսինը, որը զգայուն

տնում

է 110--120,

ղերում,

125--140

հ

Հ

ճողերի կուպինը ավազային

բույս

է, ունի ճզոր արմատային ճա-

(Լսքլոստ Ճ1Եստ Լ.) լյուպիեր Սպիտակ

Մյուս տեսակներիՀնտ ճան ճամեմատաբար չորբատոթաղիմացկուն ջերմասեր, ավելի դիմացկուն է: Սաճանջկոտէ ճողերի նկատմամբ: Մշակվում է Վրաստանում, Ուկրաինայում, ՔԲելոռուսիայումն Հեռավոր Արնելքում: կանաչ ղանդվածիբերքը կազմում է 200--300 գ/ն, իսկ սներմինը՝մինչն 51 ց/ն: 8-ն էւ Հիմնականսորտը նասովասկի մեմատած

Բազմամյա լյուպինի(Նսքլոստքօրքեհջ1լստ Լլոմլ.) կանաչ զանգվածը ճամեմատաբար քիչ ալկալոիդներ է պարունակում: Շատ ցըրէ ն վաղաճաս: չոռադիմացկուն Քրոմողուների թիվըկազմումէ՝ ր» 48: Ունի Հզոր արմատային ճամակարդ. Միննույն տեղում կարող է աճել 8--10 տարի, սակայն բարձր բերք է տալիս երկրորդ տարում: Հյուսիսում նրկճար է, ճարավում 4ճնձվումէ 3--4 անդամ: Կյանքիառաջին տարում ցողուն չի տալիս, օդտադոիծծժմանառաջին տարվանից ակսաժ կանաչ զանգվածի բերքը կազմում է չուրջ 400 ց)հ։ Վերընշված տեսակները իրարից տարբերվում են կենսաբանական մի շարք ճատկանիչներով: տեսակներըտարբեր քանակությամբ ջերմություն Լյուսլինի

են սպա-

Հանջում: նեղատերնկամ կապույտ լյուպինը ծլում ջերմության պայմաններում, դիմանում է --3-ից --Ք սառնամանիքներին,իտկ ցըրտաճարվում ոչնչանում է --6" սառնամանիքից: Դեղինլյուպինը ծլուսի է 3--Տ" ջերմության, զիմանում է --1-ից --Հ" ն ցրտաճարվում՝ --Ք-ի պայմաններում: Սպիտակլյուպինը ծլում է 3--Ք ջերմության, դիմանոււՐ---2-ից Տի --6.-ի պայմաններում: Բաղմաիյու ցրտաճարվում՝ չյուպինը դիմինում է --շճ ն ցրտատճարվում՝ --8-ից --Տ5 սառնամանիքների պայմաններում: է 3--Տ՝

լյուպինի նճեղատերն

վեգետացիան՝ծլումից մինչն ճասունացումը,

ծկ.

30.

Բազմամյալլուպին:

մակարգն ֆոսֆորական թքուն յուրացնելու լավ Հառոկություն։Արմատների վրա գտնվող պալարիկներըշատ խոշոր են։ նրա մշակությունմիյ, (Ի. վ. Յակուշկին ջոցով կարձլի է պակասեցնելՃճողիքթվությունը տարբեր քանամեջ սերերի տեսակներ իրենց տարբեր էլուրինի կությամբ սպիտակուցներԵն կուտակում: Այսպես, օրինակ, ստ դեղին լյուպինը պարունակում է միջինը 34,1 5, իսկ սպիտակ լյուպինը 28,4 ը ապիտակուցներ:

հրամի, լ

Ըուո Բեսսլերի լլուղինի

թյամբ

աղոտ

տարբեր տեսակները տարբեր բանակու-

կուտակում:

են

նեղատերնսպիտակ լլոսպինները

ճիմնականում ինքնափոշոտվող մասամբ խաչաձն է փոշուովում: լյուԼլուպինի մշակությունը: Կանաչպարարտացմանհպղատակով պինը մշակում են քելադաշտում: Ֆերմությամբ խոնավուրյամբ ապաՀովված պայմաններում այն մշակում ենն նան աշնանացան ցորենի կամ նգիպտացորենի բնրքաճավաբից ճետո, որպես խոզանացան: Լյուպինը լավ նախորդ է աշնանացան չացաբույսերի ն կարտոֆիլի ճամար' Ֆոսֆորական է կալիումական պարարտանյութերըարադազնում են Լլուպինի ճասունացոմյը նե բարձրացնում նրա բերքատվությունը: Լավ պաբարտանյութէ ճամարվում նան մոխիրը: Հողի Ճլոինական ն նախակատարում են այնանս,ինչոլեսմյուս Ճատիցանքայինմշակությունը կա-ընդեղեն բույսերի Ճամար:՝ 1յուպինիսերմացուն պետք է ունենա 14--15 00-ից ոչ ավելի խոն նավություն պատվի չոր օդգաքավփանցպաճնստներում: Մերմերը' ցանքից առաջ պետք է վարակել պալարիկաբակտերիաներով:կանաչ պարարտացմաննպատակով մշակելիս լլուղինի ցանքը պետք է կատաին, շարքերով, ճամատարած ձնով, իսկ անրմնադաշտերում՝լայնաշար ձնով, 30 սմ միջշարքային տարածությամբ: նեղատերնն դեղին լյուլինի պանջի նորման մեկ չեկտարի ճամար կազմում է 1--1,55 միլիոն ծլունակ սերմ կայ 180--200 կգ,իսկ սղիտակ լլուինինը՝ 200--225 կգ: Սերմ ստանալու նոլատակով մշակելիս այգ նորմաները Համաղատասխանորենպետք է պակասեցնել15--20 0ը-ով։ Ցանքը որհտք է կա3--5 սմ խորությամբ Ցանբիժամկեւոր տարել վճռական նշանակություն ունի, Կանաչ պարարտացման ճամար այն պետք է կատարել ուշ, սերմ ստանալուճամար՝ վաղ գարնանը: կանաչ պարարտացման ճամար լյուպինի վերերկրյա զանգվածը ոլետք է վարածաժկել ունդերը կազմակերուվելուցՃետո՝ նախօրոք տափանելով այն Սերմի բերքաճավաքը պետք է կատարել, երբ դաշտում ունդերի 40--45 00-ը դորշացել է ն չճառունացած ունդերում սերմերն ունեն տվյալ սորտին Ճատուկ երանդավորում: Բազմամա լտւպինի ագրոտեխնիկան: Բազմամյա: լյուղինը կյանքի առաջին տարում բերք չի տալիս, այդ պատճառով էլ այն ցանում են որեէ աշնանացան կայ դարնանացան4ճացաբույսերիտակ, որպես հնքացանք: Ցանքը կատարում են գարնանը: կանաչ պարարտացման նպատակովմշակելիս ցանքը կատարում են ճամատարած շարքեբով, 45--50 կգ/հ նորմայով, 2--4 սմ խորությամբ: Անրմնադաշտում սմ միջշարքային տարածուցանքը կատարում են լայլնաշար՝ 40--50 ն

են, իսկ դեղին լլուինը

մեժ

ու

.

ու

'

թյամբ, 10--15 կգ/ննորմայով: Բաղզմաժյալյլուպինը միննույն դաշտում կարելի է թողնել մի քանի տարի ն վերաժածկումը կատարել վերջին պետք է ճնձել սոարում:0զտագործմաւնոարիներին կանաչղանդգվածը այնտեղ կանաչ պարարտացճարերի ն փոխադրել այլ դաշտեր բտ ման նպատակով վարածածկել։ կանաչ վանդվաժի բերքը կազմում է 60--20 տ/ն, սերմի բերքը՝ 5--7 ց|ն։ ու

Ծղյուսակ

Յուղատու բույսերի սերմերի քիմիական կազմը (ըստ Վ. Ե.

ՅՈՒՂԱՏՈՒ

րանա»(Ա ` Ցու

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐ

ոզթաան

տնտեսության մեջ լուղատու բույսերի մշւկությունի ժողովրդական ունի: ն պատակը բուսական յուղ նշանակություն Մշակության կարնոր է:

ստանալն

սննդի պաճանջը բուսական յուղերի նկատԱրդյունաբերության ն

մ: Այդ սաճանջը ճնարավոր է բավարարել, մի կուլտուրաների բերքատվություը բարձրացնելու, մյուս կողմից նրանց ցանքատարածություններն ընդլայնելու միջոցով: Յուղատու կուլտուրաները բաժանվում են երկու խսմբի՝սովորական ն նթերային լուղատուներ: ' ուղասոուներ բույսերի լւմբին են աստղա(խեաաջալաատների) ազին, վաղադրագգեննըի «եռան դաթի ծաղիկը, կաղամբազդիների (խաչածաղկավորների) ընտանիքից սորուկը, մանանեխը, սնուկը, բակլազգիների (թիթնոնածաղկավորնների)ընտանիքից՝ սոյան ն դետնանուշը, իշակաթնուկավորների րնտանիքիը՝ տզկանեհիր, քունջուցազգիների ընտանիքից քունջութը, խաշխաշազդիների ընտանիքից՝ խաշխաշը, շրքնածաղկավորների ընտանիքից՝պերիլանն ղաշխա կտավատը: եթերային լուղատուների իմբին են պատկանոս՝ դինձը, քնմոնը, անիսոնը, նարդոսը, դաղձը, խորդենինն այլն: Բացի վերը նշվածներից, թելատու կուլտուրաները (բամբակենին, կտավատը, կանխիը, կենաֆը) իրենց սնրմերի մեջ նույնպես պարունակում են մեծ քանակությամբ լուղ: Բուսական յուղը ճիմնականում դոյանում են սնրմի մեջ (արնա-չ ծաղիկ, գաթի ծաղիկ, տզկանեի, խաշխաշ, պերիլա, կտավատ, բամբակենի ն այլն), տերեներում (դաղձ, սովորական նարդոս, մուսկատային եղնապակ),ծաղիկներում (վարդ), տերններում ու ցողուններում (խորդենի), արմատներում (կոլլուրիա), կոճղարմփատներում (ճերել)։ Բուսականյուղերն ըստ պարունակած չճագեցաժ ճարպային թթուների բաժանվում են երեք խմբի՝ 1. արագ կամ լավ չորացող (որոնք պարունակում են մեծ քանակությամբ չճադեցած ճարպային թթուներ), Հ: կիսաչորացողն 8. չչորացող: Լավ չորացող բուսական յուղերի խմբին են պատկանումւղերիլայի որի յոդային թիվր Ճավառար է 181--206-ի, յուղը, ղաշխա կտավատի

մամբ

օրեցօր աճում

կողմից՝

յուղատու

Աաաա

աքի,

պատկանում

ԳԱԱ

Ի. Ա.

Բորկովսկու)

Միճնկնիչին

Յոդային.

ՒԷ,

Հ

Ն | : Հ ԵՏ

ՀԱՓԺ|ԱՏԺՑՅ

Ջորանալու

բնույթը

թիվը

280-390 3213912-12դիշաչորաց 18113 |

|

մանի 24180301: 81-88 Հ0:1--Է38 կորաջող 15:5--24'5 | 6:611:3| 558118 կոա Բ չորացող ֆետնանուշ 41,2--56,5 4,930,9 2,42,1390-108 արոր 261-49:6 1202 իալորաջ 45119 1այոծ |

101-137

կապտամոխրադույն

ռար

թույլ ակ անաննի 902-89851315 15Յ:992--114 չ"րացող::. Խա կաբա միակԵՍԵքատվո գարնանացան անուկ 330-444 Ցիորացող 9:8| 1 | 4829" | 1"6| Աշնանացանսեուկ 48,0--49,6 4,316,9| 5,031,8| թույլ չորացու' | |

Հ

94--112|

մուղը՝

|

162,1--203,1-ի,

142--153-ի:

մրտավատի յուղը

165--192-ի,

սորուկի

յուղը

բուսական յուղերի խմբին են պատկանում արնաԿիսաչոբազող ծաղկի, սոյայի» քունջութի, դայի ծաղկի յուղերը: Զշոբացողբուսական յուղերի չարքին են դասվում տղկանեհիի,

դնտնանուշի,մանանեխիյուղերը: է, որ Ապացուցված ճարավի

ո

ասք

պայմաններու մշակված

ճամեմասո աբար բույսերից ատացված յուղը "Քիչ քանակությամբ չճաղեցած Ճարպային թթուներ է պարունակում, քան Ճյուսիսային ն լեոնային ցուրտ պայմաններում մշակված միննույն բույսից ատացված յուղը. Ապացուցվածէ նան, որ Պյուսիսային ն լեռնային պայմաններում մշակված մուղատու բույսերի յուղից ստացվում է բարձրորակօլիֆ: ծքճ լավորակ օլիֆ պատրաստելու Համար պաճանջվում են մեծ

յուղատու

քանակությամբ չճազհցաժ ճարպային թթուներ պարունակող բուսական յուղեր, ապա սննդի բնագավառում նպատակաճարմար է օգտադործել այնպիսի բուսական յուղեր, որոնք պարունակում են պակաս քանակությամբ Ճագեցածկամ ռաճմանայինՃարպային թթուներ ն որոնց յողային թիվը ճամեմատաբար փոքր է:

Բուսաբ ուծություն

Բուսական

են սնունդ, բժշկության յուղերըօգտագործվումորպես

պաճաժոների,օլիֆի, լաքերի, ներկերի, պոլիգրաֆ,ռետինի, օճառի» սոսնձի, պլաստմասսայի,

ճանդիսանում է ճրաչալի խտացրած կեր: Արնածաղկի100 կգ քուսպը պարունակում է 100 կերային միավոր, իսկ 100 կգ կանաչ զանդտնքստիլ, կաշու, կերային միավոր: Արնաժաղիկը սիլուային կուլտուրա է,. պողպատաձոզման, արճեստականվածը՝ 1740--80 ավիացիոն ն նավաշինարարական, տ է կանաչ զանգվածիբերք: տալիս մեջ: Յուղը առանձնացնելուց արտադրության բրդի ն պարֆյումերիայի է որսլես Արնածաղկի թափուկները, մղեղը, ցողունը, տերնը, սերմի կճեպը, բայաերի քուսպը օգտագործվում Հեա լուղատու մի չարբ զամբյուղի մնացորդները օգտագործում են ֆուրֆուրոլ, թուղը, կաութուղթ, ֆուրֆուրոլ, թափուկները՝ այլ իսկ կեր, խտացրած Քանկարժեք չուկ ն պոտաշ ստանալուճամար: ն պոտաշ ստանալու Համար: կառւչուկ շարաճերկ մեծ է նան արհածաղկի մշակման ագրոտեխնիՈրպես ընթացքում վերջին տասնամյակների Միությունում Սովետական կական նշանակությունը: են բույսերի ցանքատարածուզգալի չափով ընդարձակվել յուղատու թ. Արնաժաղկիբերքատվությունը բարձր է, շատ կոլտնտեսություններ 1913 թ. դրանքկազմում էին 136 միլիոն, Քյունները: Այսպես, հ առանձին առաջավորներ մշակումը ճիշտ կազմակերոելու շնորչիվ 1924 թ.՝ 6,2 միլիոն ճեվտար» 5.02 միլիոն, 1973 թ.՝ 6.04 միլիոն, ստացել են բարձր բերք: Այսոլնս, օրինակ, Կրասնոդարիերկրամասի Սլավյանսկի շրջանում 4ճեկտարից ստացել են 425 գ արնածաղկի սերմի բերք: Հայկական ՍՍՀ-ում արնածաղիկը մշակվում է միայն որպես սիՍնան, նաժո, Մարլոսային կուլտուրա: Շատ շրջանների (Հրազդան,

ՅՈՒՂԱՏՈՒՆԵՐ

ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ

ն տունի, Վարդենիս,Ապարան այլն) անջրդի պայմաններում այն աճում է փարթամորենն տալիս է կանաչ զանգվածի 300--350 գյն բերք: Ջերմությամբ ջրով աղաճովված շրջաններում արկածաղիկը կարելի է

ԱՐԵՎԱԾԱՂԻԿ

մշակել որպես խողանացանկուլտուրա՝սիլոսի Համար: Արնածաղկիբուսաբանական ն կենասբանական առանձնաէ, այնտեղ տարածված են Արնածաղկիճայրենիքը Ամերիկան Ճետո ճատկությունները: Արնածաղիկը(151Ձուհստ ճոոսստ Լ.) պառոկանում Հայտնադործումից նան բույսի վայրի ձները: Ամերիկայի այդ ՃՏԵՇՐՅԸՇՅՇ (բարդծաղկավորների)ընտանիէ աստղածաղկավորների է նվրուլայում' Ռուսաստաարնածաղիկնարագ կերպով տարածվում Ունի քին: Մխամյա բույս է: Քրոմոզուներիթիվը կազմում չ՝ Հո--84: Պետրոս 1-ի նախանում այն մուտք է դորժել 18-րդ դարի սկզբներին՝ արմատ, ուժեղ որը վեգետացիայի ղարդացած առանցքային շրջանում փորձը Ռուաստանում ձեռնությամբ: նրանից յուղ ստանալու առաջին 1974 թ. թափանցում է Հողի մեջ մինչն 2,5 մ խորությամբ: երկրորդայինար1829 թվականին: տվյալկատարվելէ Վորոնեժիմարզում` մատներընույնպես զարգացածեն: է 4,2 միլիոն ճեկտար ներով Սովետական Միությունում մշակվում Ցողունն ունի 2,5--4,0 մ բարձրություն, ճիմնականում չի ճյուղաէ 8,0 միլիոն ճեկտար: արհածաղիկ:Ամբողջ աշխարճումմշակվում են ՌԱՖՍՀ-ում, վորվում, կոպիտ է, անճարթ, քավոտ, ոչ սնամեջ: Տերնները խոշոր են ՍՍՀՄ-ում արնածաղիկՀիմնականում մշակում սմ .երկարությամբ), ձնաձն-սրտաձնե, սրածայր, ն եռջղանի: Վրաստանում: Մոլդավիայում Ղազախստանում, Ուկրբանիայում, ե ն, մանը, Ճճաջորդ ճիմնաներքնիտերնները Ճակադիր տերեները՝ Ճճերքադիր մշակության է արնածաղկի ՍՍՀՄ-ից,որը Հանդիսանում Բացի է է, խիստ թավոտ, ուժեղ ավելի խոշոր: զարդացած Տերնակոթունը մշակվում Քիչտարածությամբ շաաւ կան երկիրը, լուղատու ն վերջին երկար` Ճճամարյատերնի երկարության: Ցողունի վրա տերնակոքունթ Հունգարիայում է Ռումինիայում, Բովղարիայում, փոքրանումէ ներջնից դեպի վերե: ԱմերիկայիՄիացյալ նաճանգներումարհաԱրգենտինայում: րում` կովԾաղկափթթությունը զամբյուղ որբ շրջապատված է մի քանթ փաղիկե մշակվում է բացառապեսորպես կերային (սիլոռային) շարք մանը տերնհիկներից կազմված փաթեթով: Սաղկափթթության4ճիմսռուրա: Քը կազմում է խոշոր ծաղկակալը։ Մաղկակալումդասավորված են յուղերից մեկը, որն. Համարվում է լավագույն Արնաժաղկիլուղը ն պլաճածոներ ծաղիկները,որոնք լինում են երկու ձնի՝ լեզվակավոր ն խողովակաձե թանկարժեք օզաագործվումէ սննդի բնագավառում, էեզվակավոր ծաղիկները մեկ կամ մի քանի շարքով դասավորված են Պարումտ մարգարին պատրաստելուՀամար: Քուսվը սննդանյութերով դամբյուղի եզրերին: Դրանք ռովորաբար զրկված են սեռական օրդան-

ասպարեզում, ինչպես

նան

է

ն

`

Ն

,

-

ու

(10--40

աղրնածաղիկ

ժամանակ-

է,

են, թիչ ճյուղավորված, տերնները խոշոր են, զամբյուղի տրամագիծը սմ է, սնրմնապտուղըմիջին մեծության է, երկարությունը՝ 11-15--30 մմ, լայնությունը՝ 27,5--10 մմ, կեղնը բարակ է, այն կազմում է

են

ճատած

մասում

Ծաղկակալի մնացած պտղաբերում: են: Արնաերկանո են ն պտղաբերում որոնք խողովակաձնծաղիկները, ունի միացսրված մասերից» կաղմված է 2--4 ժաղկի ծաղկի բաժակը ներից

ն

չեն

00-ը: ճաՎերչին տարիների ընքացքում 8ուղատուկուլտուրաների ինստիտուտը (ՎնԻԻՄԿ մամիութենական դգիտաճետաղզոտական ) ղդալի ասպարեզում: աշխատանք է կատարել արնածաղկի սելեկցիայի ՍոՎՆԻԻՄԿ-ի ճաջողությունները կապված են անվանի սելեկցիռներ, ենինյան մրցանակի ցիալիստական աշխատանքի կրկնակի երոս, Վ. Ս. դափնեկիր, ակադեմիկոս Վ. Ս. Պուստովոյտի անվան ճետ: ըենդճանուրքաշի

Հինգ ատամիկով, բաց դեղինից մինչն մուդ ված պսակաթերթիկ՝ ըընջագդույն: Հաստ կեղնից ն միՊտուղը սերմնապտուղ է, որը կազմված է մեծությունը,ձեր ջուկից: Սերմնապտղի Լ գույնը տարբեր սորտերհ մոտ տար-

բեր

են:

կողմից

կիննելի

որոշված արնաչ

չ

ւն լ

տեսակը Փաղկի Էտկտուհստ ոոսստ կարգաէ, ժամանակակից Հավաքական 2 ինքէ բանությամբ այն բաժանվում Լ.

ԹԱՆՆԱՆԵ նուրույն նսավկի՝ ւ

մշակովի ՆՄՇՈ2|--

ն

ՇնԱստ

48--52

նաչ

ի

լ

ք

:

(լ'

ԷԼՇԱՅոէհստ Լսեօ-

2 յա» »,

22:

Առաջին տե-

ՊՄՇո71-- դեկորատիվ:

ճնտ

ասսկնընդգրկում է դաշտային պայման փոկ ներում մշակվող ձնենրն սորտերը, արտաորոնք վայրի երկրորդը` ձները, դրական նշանակությունչունեն: Արնածաղեկը բաժանվում է հրեք ն միջանկյալ, չրթելու խմբի, լուղատու, որոնք իրարից տարբերվում են ճետնյալ ու

Ջրթելու 2ճիմնականճատկանիշներով: ցողունները, խմբին ւվատկանողների բարձրություն, ճառստ են ն Քիչ են ճյուղավորվում: Տերնեներըխոշոր են, զամբյուղի«որսուլա գիծը12--45 սմ է, սերմնասիոուղը խոշոր է, հրկարություունեն

նը՝

2--4

12--29

Նկ.

31.

Արնածաղիկ:

մմ, իսկ լայնությունը, 2,5--

մմ, կեղնը

Հայտված մում

մ

ճատտ

կ, պարզ

արտա-

կողավորությամբ,այն կազ0-ը: քաշի 46--96

է ընդճանուր

Միջուկը չի ընդգրկում ամբողջ խոռոչը: մ բարձրություն, բաՑուղատու խմբի ցողուններն ունեն 1,5--2,5 բակ են, ավելի շատ ճյուղավորված, տերեները մանր են, ղամբյուղի սմ է, սերմնառստուղը մանը է, երկարությունը՝ տրամազիծը 14--20 4--7 մմ, կեղեը բարակ է, այն կաղմումէ 2-13 մմ, լայնությունը՝ ձկ-ը, միջուկն ընդգրկում է ամբողջ խոռոչը: ընդճանուր քաշի 40--48 Միջանկյալխմբի ցողուններն ունեն 2--9 մ բարձրություն, բարակ

Նկ.

32.

Արնաժաղկի զամբյուղի կառուցվածքը:

ա--տերնեավաթեթ,բ--լեզվակավոր ծաղիկներ,1--2--3--խողովակաձն ծաղիկներ:

Պուստովոլտի կողմից բուծած արնածաղկի սորտերի սերմնապտուղը պարունակում է 50--527 400 յուղ, իսկ կեղեը կաղմում է ընդճանուր 20--22 00-ը քաշի երկրի սելեկցիոներները մեծ աշխատանք են կատարել ստեղծելու արնածաղկի ճրագախոտադիմացկունն ցեցադիմացկուն սորտեր:

Արնածաղկիսերմնասպտուղներըծլում են 106 չջերմության պայմաններում: Ապացուցվածէ, որ ծիլերը դիմանում են մինչն --6ն նամանիքներին։ Արնածաղիկըբարձր չերմությանը վատ է դիմանում, նրբ ճողում խոնավությունը քիչ է ն օդի ճարաբնրականխոնավությունն սառ-

էլ բարձր չէ:

Արնածաղիկբ ամբողչ վեղզնտացիայիընթառքում անճավասարա-չ խոնավությունը, Սարատովիսելեկցիոն կայաճի կողմից առլացուցված է, որ ժլուժից մինչե զամբյուղների առաջացումը ծախսում է պաճանջվող խոնավության Հ0--25 0-ը, իսկ մնացածը՝ ծաղկման նհ սերմնալիցիենթացքում: Արնածաղիկըլավ է աճում զարգանում սնաճողերում հ սննդա-

չափ է ծախում

`

ու

նյութերով ճարուստ ճողերում: Հաճճացած, խիստ ավազային, ինչպես նան

շատ

Ըտո

է կիր պարունակողՀողերում այն վատ բերք տալիս: տվյալներիարնաինստիտուտի յուղատուկուլտուրաների

ժաղկծաղիկը ֆոսֆորի ամենաշատ քանակը ծախսում է ծլումից մինչն աղուտի ամենաշատ քանակը՝ զամբյուղների ման ժամանակաշրջանում, դռ

ւ վ

վերջին դեպքում ստացվում են չմշկված սերմնապտուղներ: խաչաձն 4իմնականում մեղուների, մառտամբթ էչ փվոշուռումը տեղի է ունենում օր, իսկ քամու միջոցով: բույսերի ծաղկումը տնում է 7--12 33--60 օր: ԾՄաղկափոշին իր կենսունակությունը ամբողջ դաշտում օլո պլաճպանում է 2--Ց Սաղկումբ սկսվում է ղամբյուղի եզրից ե աստիճանաբար տարածվում դեպի զամբյուղի կենտրոնը: Այսպիսով, ղամբյուղի կենտրոնում գտնվող ծաղիկները ուշ են առաջանում, ուշ են ծաղկում ե սովորաբար տալիս նն չմշկված սերմնապտուղներ: զարգացման փովերն են՝ ծլում, առաջի Արհածաղկի աճման իսկական տերնների կաղմակերոլում, զամբյուղի առաջացում, ղույգ ծաղկում ն ճասունացում: Միջփուլայինշրջանի տնողությունը ցանքից 30-օր մ, առաջացումը՝ մինչն ծլումը 9--15 մինչն ղամբյուղի ծլումից 40, զամբյուղի առաջացումից մինչն ծաղկումը՝ 19--28, ծաղկումից մինչե սերմնալիցը՝12--17, սերմնալիցից մինչն լրիվ Ճճասունացքում

Առանձին

ու

21--Յ80

լ Նկ.

33.

'

`

վրա. որագախոտնարնածաղզկի

Հացուն Յ--ճրազախոտը ծաղկակիրներ, ծիլերը,2Հ--զարդգացող 1--ճրադգախոտի

վիճակում:

առաջացումիցմինչն ծաղկման վերջը, իսկ կալիում՝ զամբյուղի մոմային ճասունացումը: ջացումից մինչն սերմնապտուղների Արնածաղիկի տիպիկ խաչաձն փոշոտվող բույս է, սակայն ապաինքնափոշոտվել, ցուցված է, որ կարող է նան քիչ քանակությամբ առա-

օր:

Արնածաղկիվեգետացիայի տնողությունը տարբեր սորտերի մոտ տարբեր է: Մլումից մինչն լրիվ ասունացումը րստ սորտերի տատանվում է 90 օրից (վաղաճաս)մինչն 140 օրվա (ուշաճաս) միջե: Ըստ վեգետացիայիտնողության արնածաղկիսորտերը բաժանվում են չորս խմբի` գերվաղաճաս,վաղաչճաս,միջաճաս ն միջաուշաճաս: Ուշաճաս սորտերն ունեն բարձր ցողուն, շատ տերններ ն խոշոբ սորտերի մուո բույսի ցողունը ճամեմատաբար դամբլյուղ:Վաղաճաս կարճ է, տերնեները՝ քիչ, զամբյուղն էլ՝ փոքր: Վաղաճասսորտերը ճամեմատաբար ավելի պակաս բերք են տալիս, քան միջաճառները: Արնածաղկիզամբյուղը ն նրա մեջ գտնվող ծազիկների կաղմավորվում են ծլումից ճետո 15--20 օրվա ընթացքում, երբ վաղաճաժ են երկու զույգ սորտերը ունենում տնրե, միջաճասները 3--5 ղուլյգ: Արնածաղկիսնրմնապտուղըլինում է զրածավոր ն ոչ զրաճավոր: Զրաճավորություն ասելով պետք է Ճճասկանալսերմնապտղի կեղնուք Բջիջներիզրաճավոր շնրտի առկայությունը, որը տեղավորված է լինում խցանային ճյուսվածքի ն սկլերենքիմայի միջն։ Այդ շերտը պաշտպանաւմ է սնրմնապտուղը արնածաղկի ցեցից։ Այժմյան սորտերի մեունեն սերմնապատուղներն շերտ, սակայհ դղպրաճավոր ծամասնության խաչաձն փոշոտման 4ետնանքով այդ սորտերի մուռ առաջանում են ոչ դրաճավոր սերմնաստուղներ ունեցող բույսեր, որոնց տոկոսը Ճճամապատասխանճսկողության ն ստուգման բաղակալության դեպքում կաէ մեժ չափով բարձրանալ: րող

Արհածժաղկի միջուկի յուղի տոկոսը կախված է խոնավությունից: Խոնավության բարձրացման ճետ միասին բարձրանում է նան լուղի ավդում է ցանքի ժամկետը: Վաղ ժամ-

տոկոսը: Յուղիքանակի վրա

կետում արնածաղկի միջուկում յուղի տոկոսը ճամեմատաբար բարձր Հ լինում. Միջուկի յուղի տոկոսի վրա մեծ չափով ազդում են նան Պողում գտնվող մատչելի սննդանյութերը: Սնաճողային պայմաններում ազոտը իջեցնում է սերմի յուղի տոճողերում ազոտ մացնելու դեպքում այն ավեկոսը, սակայն աղքատ (անում է: Բոլոր դեպքերում ֆոսֆորական պարարտանյութերըբարձրացնում են յուղի տոկոսը: Յուղի տոկոսը փոփոխվում է նան բույսերի սնման մակերեսի փոփոխման պայմաններում: Միջուկի լուղի տոկոսը ե է, երբ տերեները վնասվում են վնասատուներից խիստ պակասում նան կարոտին ճիվանդություններից:Արհածաղկիյուղը պարունակում է ու Է վիտամին: Մշակվում են արնածաղկի Սմենա, Ձելենկա 368, ՎՆԻՒՄԿ 8931, ՎԵՒԻՄԿ 6540, Մայակ, ՎՆԻԻՄԿ 1646, Չերնյանկա 66, Գիղանտ549 ն ւյլ

սորտերը:

Բազմաթիվ ուսումնասիրություններով| արտադրականփորձերով ապացուցված է, տր ճարավի պայմաններում արնածաղիկը եգիպտացորենի, ճակնդեղի, տզկանեփի, կենաֆի ն այլ շարաճերկ կուլտուրաների ճետ ճամեմատած ավելի վաղաճաս լինելու

Արնածաղկիմշակությունը:

ն

շնորճիվ լավ նախորդ է ճանդիսանում աշնանացան ճացաբույսերի Ճա-

շրջաններում արնածաղկիցՃետո նպատակաճարմար մար: Հյուսիսային չ մշակել գարնանացանճացաբույսեր:

Փորձնականճիմնարկների տվյալները ցույց են տալիս, որ մշակճիմնական շրջաններում արնածաղկի ճամար լավագույն նախորդ է ճանդիսանում այն աշնանացանը, որը ցանում են ցելից «ետու ձամեմատաբարխոնավ շրջաններում, որտեղ ցանքաշրջանառուխյան մեջ մշակվում են բազմամյա խոտաբույսեր, նպատակաճարմար չ արնաժաղիկը ցանել բազմամյա խոտաբույսերի դաշտը վարելուց ճետո երրորդ կամ ճինգերորդ տարում, այսինքն՝ մշակել այդ ցանքաշրջանառության մեջ շարաճերկ կուլտուրաներին ճատկացված առաջին «

ման

կամ երկրորդ դաշտում:

Հյուսիսային կովկասի ն Վորոնեժիմարզի տվյալներով արնածաղկի ճամար լավ նախորդներեն ճանդիսանում ատիկարնդեղեն կուլ-

Թուրաները: նկատի

ունենալով այն ճանդգամանքը,որ դեոնս չկան այնպիսի ռորտնը, որոնք բացարձակ դիմացկուն լինեն ճրագախոտի նկատմամբ, ուստի կարճատն ցանքաշրջանառություններըպիտանի չեն արնաժաղկի ճամար: Բացի այդ, դաշտային ցանքաշրջանառություններումարնհածաղկին պետք է ճատկացնել միայն մեկ դաշտ, այն ճաշվով, որ միննույն դաշտում մշակվի 2--9տարի ընդմիջումից ետու Հայտնիէ, որ արհածաղկի զամբյուղը կազմավորվում էԼ բույսթ ։

կյանքի սկզբնական շրջանում՝ ծլումից ճետո 15--20 օրվա ընքացքում: Հենց այդ ժամանակ էլ սկսում. են բոլոր կազմավորվել ձաղիկները,Հետնապքս,հրբ այդ շրջանից սկսած բույոր ապաճովվում է սննդանյութեբով, ապա զամբյուղը խոշոր է տտացվում, կ ծաղիկների քանակն մլ

շատ է լինում:

Հ,

ղգայուն Արնածաղիկը

է

պարարտանյութերի նկատմամբ: Հայտն

մել ցենտներ արնածաղիկը սերմնապտուղկազմակերպելուՀամար ծախսվում է. ազոտ՝ 6, ֆոսֆոր՝ 2,6 ն կալիում՝ 18,6 տր

կգ/ճ.

Պարարոանյութերը են զգալիչափովբարձրացնում արնաժա

անրմնապտղիբերքը ն յուղի տոկոսր։ Ազոտական պարարտանյութերը Հաճախ իջեցնում են արնածաղկիդիմացկունության աստիճանըժանգի նկատմամբ, Ապացուցվածէ, որ ազոտական բակտերիալպարարտանյութերը (ազոտոգեն) բարձրացնում են

բերքատվությունը: Գոմաղբ

Քոլոր պայմաններում բարձրացնումէ արնածաղկի բերքատվությունը: զգալի Բերքատվությունը

Հեկտարինտրվում է կալիում:

Ք

20--40

չափով բարձրանում է, հրբ յուրաքանչյուր տ գոմաղբ, 60-ական կիլոգրամ ֆոսֆոր ն

ապացուցված Փորձերով

է,

որ

կգ/ն նորմայով բարձրացնում

շարային պարարտացում

Ա 10,

բերքատվութ

արնաժազկի Արնածաղկին ճակացված Ճողի մշակումը պետք է սկսել խոզանի նրձսվարով:Ժամանակին կատարածխոզանի երեսվարիցՀետո պետք է զատարձլ ճիմնականպարարտացում ն վարել 25-27 սմ խորությամբ: Ցրտաճերկըպետք է կատարել Հնարավորինչափ վաղ ժամկետում:

Արնածաղկի դաշտը

է

գարնանը պետք է

նախացանքային կուլտիվացիան

փոցխել, այնուճետն կատար

դարձյալ փոցխել:

Արհաժաղկի սերմնանյութիպետք մ տեսակավորել,տրամաչափել ընտրել միայն խոշոր սերմնապտուղները: ծլունակությունը պետք է փազմի 96--100 գկ: Խոշոր ահրմեր օդտադործելիս ոչ միայն բերքատըվուքյունն է բարձրանում, այլն յուղի տոկոսը Ցանքից առաջ սերմհանյութն անճրաժեշտէ ախտաճանել գրանոզանով(1 ց անրմին200 գ ): զրանողան ծիլերը լավ են դիմանում ուշ դարնանային սառնաԱրնածաղկի Հանիքներին, այդ պատճառով այն պետք է գարնանը ցանել վաղ ժամկետներում: Բազմաթիվփորձերով ապացուցված է, որ ուշ դեպքում Թն սնրմի, ն թն սիլոսային զանգվածի բերքը խիստ ընկնում է Ցանքը ուշացնելիս իջնում է նան յուղի տոկոսը ն վատանում ն

էլ

որակը:

ցանքի նրա

Արնածաղկիցանքի լավագույն ժամկետը Ճամընկնում է վաղ

գարնանային Ճացաբույսերի (պորեն,վարսակ,դարի)ցանքի ներին:

ժամկետ-

233.

կար Ա,

Արնածաղկիցանքը պետք մային եղանակով: Շարային հղանակի դմաքու

աան ւն կոա

մ. Քո

Ն0--70

ը

արաժ րակա շրջանում, տարածու Տրնալու փատարքլու Ը արա ՏԶԿԱՆԵՓ ՞

սմ, եսկ միջբույսային սմ: 30--35 Քառակուսի-բնայիննղանակով ցանք Քյունը՝ դեպքում նպատակաճարմարէ միջշարքային ն միջբնային Լյունները սաճմանել 20 սմ»Հ20 սմ. յուրաքանչյուր բնում թող : Ցանքի նորման քառակուսի-բնայինեղանակի դեւղքում կազ բույս: 6--10 է դեպքում կգ/ճ,Շարային եղանակովցանք կատարելու շրջաններում պետք է վերցնել Չ0--30, իսկ խոնավ շրջաններում՝ 2 25 կգ անրմ։ ձանքը սովորաբար պետը է կատարել 6--7, իսկ չորայի շրջաններում`8--10 սմ խորությամբ: դրնածադկիմիջչարջային տարածությունների փխրքջումը պոոք է կատարձլ 3--Ճ գուցքոլքացանձրաանգան Սռարին խրդցմանը ժեշտ է բույսերը նոսրացնել: Այդ աշխատանքըպետք է կատարել առոաորը չիր գույց խզավան գլու Վաձին» ու սովխոզների փորձերը ցույց Առաջավոր կոլտնաքաություն են տալիս, որ երկրագործության բարձր կուրբոուրայի երբ որպես սերփնանյում օղտադործվում են խոշոր ն տրամաչավփվա սերմնապտուղներ ն երբ ցանքը կատարվում է ճիշտ նշված քանակուբնային կամ պնտագժային թյամբ սերմերով (թառակուսի՝ ), աա լի է ամբողջությամբ Ճճրաժարվել միջոցառումից առավել աշխատատար են

Խոնավությունն ռրաճպանվի ակտիվ օդափոխվող պաճետոներում: լուի Համար ադեն Բնի" Գանատներոււ Հ կատարել զամբյուղներ առա դներ ն Հատ չ անալու Լ կենտ

լ4 ո ատն :

-

Տզկանեւփի մուղը

օգտա

կ

ու

գործում են

մասսայական ծաղկումը ոա ոլածազկի

նոսրացումից:

փո-

պետք է ճավասար ձնով դասավորել դաշտում) դաշտ

խագրել մեղվի ընտանիքներըն մ Հեռավորությամբ: մեկը յուսից 100--150 մեծ Արնհածաղկին վնաս են չասցնում ճրագախոտը(Օօցեճոշիծ ն «սոճոճ ցեցի (11օտ6օՏօտճ ոճեսաաո) արնածձաղկի Լ.) ները: 8նցի դեմ կարելի է պայքարել զրաճավոր սերմնապտուղ ունեցող տորտնրիմշակման միջոցով: Արնածաղկին վնաս են պատճառում նան լարաթրթուրները, սն երկարակնճիթը, մարգահզիպլտացորենի կվաբզեզը, ճակնդեղի թիթեռը, աշնանացանի բվիկը, կաղամբի բվիկը։ բվիկ գաման, իտալաարա աաա արան Պն է: ներից՝ ժանգը, արնածաղկիթքառամումը, Այդ վնասատուների ճիվանդությունների դ հմ անճրաժեշտ նակին պայքար կազմակերպել: Արեաժաղկի բերքաճավաքը պետք է կատարել, երբ զամբյուղների 60--65 40-ը գորշացել է. Բերքը ճավաքում են կցովի ն ինքնագնաց ճացաճատիկային կոմբայններով: 5.-70գ «6 պետք է պարունակի 6,5--7,0 Արնածաղկի սերմնապտուղը

բորոտ

ու

արամ աաար ամա-

աղիկնե

Բժշկության մեջ,

ավիացիայում, մանուֆակտուրային, վաջու օճառի, ներկերի, չինոլիումի արդադրության մեջ ն ,

այլն,

որպես մշակովի Տզկանեւվխը բույս

ճայտնի է

առաջ: նրա մասին աեղեկությունըը Քվականությունից անմբանե Բյուղանդական Ճունական, արաբական ակզբնաղբյուրներում Տոզկանեի սերմեր են ճարոնաբերվել եգիղտականդամբարաններո է, որ տզկանեիը Ապացուցված արնելա-աֆրիկական ծագում ունի: մինչն այժմ էլ կան վայրի Հաբեշստանում տզկաննեփի մացառներ: շատ

վաղռու

,

մե

ու

տոր Սազտավորա ների վայրի Մանրասնրմ պարմանենրում: տզկանեփներ, ամ Աֆրիկայում' արիր ջերկրագան արհարմն Մշակության մեջ զարե-

ծ

ԱԱ

ու

ո

իթա:

սզվանեփը առաջին անգամ ճայտնիէ եղել Հլուսիսային Աֆրիկայում:

Աֆրիկայումն Հնդկաստանում զկանեւիը սովորաբար

բազմամյա բարձրությամբ: հտալիայում, Ձինաստանում, Աֆդանատանում, Հյուսասային Ամերիկ այում | Սովետական Միությունում տզկանեւիր մշակվում է որվես միամյա բույս, որի բարձրությունը Ճճասնում է 0,2--2,5 մ-ի: 171 դարում, ավիացիայիբուռն ղարդացման է,

տ

մինչե

մ

շրջանում

կարիք զգացվեց այնպիսի բուսական յուղի, ինչպիսին է տզկանհիիյուղը, որը զածր ջերմաստիճանի պայմաններում չի սառչում: Շատ կարճ ժամանակամիջոցում տզկանեփի ցանքատարածությո արագ կերպովընդարձակվեցին բոլոր երկրամասերում՝ Ամերիկայում ամ (ճատկապես

Արգենտինայում

Ուրուգվայում), եվրուղայում (հտալիա, Հունգարիա,Ռումինիա,Բուլղարիա), Աֆրիկայումն ու

Ասիայում: Այն դարձավդաշտային ճիմնական մեկը: Տզկանեվիցանկուլտուրաներից քատարածությամբ ն արտադրությամբ առաչին տեղը գրավում է Հնղզկաստանը, որտեղկենտրոնացված է ամբողջ աշխարՀի ցանքերի երկու երրորդմասը:

Սովետական Մեությոմնում տզկանե Ք ցանք փի անքատարածություն ր թյունը կազ է 250 ՀազարՃճեկտար: Այն մշակվումէ Հարավային Ուկրաինայում յում, Հլոաիսային ժում

-

ովկասում, րենում

Տզկանեփի բուսաբանական ն կենսաբանական առանձնաճատկու235

«օողսոլտ թյունները: Տզկանեիը (1շլոստ

Լ.) պատկանումէ իշակախ-

կոթունները, որոշ ձների մոտ՝ տերնեներըծածկված են թույլ կամ ուժեղ մոմաշերտով: Բույսը Ճարուստ է տերեներով, որոնցից առաջին երկուսը Հակադիր սմ երեն, իսկ մնացածները՝ ճերքադիր: Տերնակոթունը ունի 15--45 7--11 կարություն, տերնաթիթեղըկազմված է բլքակից: Գլխավոր ցողունը ն ճյուղերը վերջանում են ծաղկափթքությունեն: ինչպես արաներով, որոնք ողկույզ են: Սաղիկները են մեկ ողկույզի կան, այնպես էլ իղական ծաղիկները Ճամախմբված վրա: Արականծաղիկները դասավորված են ողկույզի առանցքի ներքնի իսկ իդականները՝վերնի մասում: Տզկաննիի պտուղը երեքբնանի է, լուրաքանչյուր բնում կա մեկ մմ երկարուէ դնդաձն ն երկարավուն, 10--35 անըմ: Տուփիկը լինում ն ն կախված է բուսաբանական ձնից, սորտից թյամբ նրանից, թե բույսի որ կարգի ճյուղավորության վրա առաջացած ողկույզի վրա է կոնվում այն: Տզկաննիի պտղակեղնը լինում է՝ առանց փշիկների, Հարք, կնճռոտ նե փշիկներով պատված Պտուղը լինում է տարբեր դույնի (լանաչ, վարդադույն, ): Հասունանակարմիր,շագանակաղույն լիս տզկանեւիի որոշ սորտերի մոտ տուփիկը բացվում |է, ն սերմը ղուրս է դալիս: Մի շարք սորտերի մուռ տուփիիկըմիայն բաժանվում է բների, իսկ մի շարք այլ սորտերի մոտ տուիիկը ճասոմնանալիսբոլորովին չի բացվում: անրմերը ձվաձն են, ճար ու փայլուն մակերեսով: Տզկանեւիի Սերմերը ըստ մեծության ն գույնի լինում են տաիբեր. 1000 սերմի

ընտանիքին: նուկավորների

Հճամակարդ, որը Տզկանեփը ունի ուժեղ ղարդացած ար մատային Արմատը ներից: արմատիցն ճյուղավորություն կազմված է առանցքային " մ Քրոմողոմների 2--4 է մինչն խորությամբ: շողի մեջ քավփանցում

4՝ 2ո---20: կաղզմում քանակը զանազանդույների,. Ցողունըծնկաձն է, սնամեջ,ճյուղավորված, ավեունեն Համեմատաբար ձերն Վվաղաճաս 145--18 միջճանգույցներով: Սո,

ի փո զա

լեւ իան

Մ

փամանասնո

քան ուշաճասները: միջճանգուցայինտարածություններ, եւունում

հմշակվող

ձեերն ունեն

ցողու ւուսրածություններ: Գլխավոր

ն ից

ու առաջ

8--12

նում ջամ

են

միջճանգուցային ճյուղեր, որոնք'

կշիոր 70--1000

գ է:

կարդաբանությամբշատերն են զբաղվել (1իննեյ, ՄիլՏզկանեւիի լեր» Պուովա, Հիլետերբանդո ): Յուղատուկուլտուրաների ճամամիութենական դլիրտաճետազոտական ինստիտուտը ընդունել է ճնտելալ ճամեմատաբարպարզ ճարմարկարդաբանությունը: Սովորականտղզկանխիր (1Ըւոստ Շօոասուտ Լ.) կաղմված է չորս ու

|

եկ.

34.

Տզկանեւ:

առաջանում են կոչվում են ռաջին կարգիճյուղեր: Այդ ճյուղերից կարդի ն չորրորդ երկրորդ կարգի, այնուծետն, նույն ձնով, երրորդ չեն կարդի ցողունները չորրորդ կալգի ճյուղերը (մեր ւայխխաններում

զարգանում):

կարմիր, կանաչ» վարդաղույն, ճյուղերը լինում Ցողունն տերնան մուղ մանուշակագույն: ճյուղերը, Ցողունը, մանուշակադույն ու

՛

են

ծնթատեսակներից՝ 1. Արնակարմիր տզկանեւվ (Բ. օօտտսուտ Լ. 3օբ-), 2. Մանջուրական տզկանեւի (Ք. շօտտսուտ 11ԸԱՏ 80Րն.), 3. Զանզիբարյան տզկանեւվ (Թ. օօտտսուտ 116ոՏլՏ Եօք.), 4. Պարսկական տզկանեվփ(Ք. շօտատսուտ

Եօք.)։

Միությունում Սովետական

տսետտք. Տճոզսյոծնտ Լ.

Տսետտք.տշոտիս-

Լ.

շճո7ե:տսետտք.

Լ.

տսետտք. քօրտլԸսՏտ

արտադրական նշանակություն

ունեն

այարսկական ն արնակարմիրենթատեսակները:

երկար վեզեՏզկանեիր Ճճարավային,ջերմասնը բույս Միությունում մշակվող սորտերի վեդետատացիոն շրջան: Սովետական Ճատունացումը,արում մ ցիայի տնողությունը՝ծլումից մինչն ածրմնրի են ծլել 106 ջերմության պայմաններում, 115-135 օր: Սերմերը ակտում շտ ճամար անձրամո ,ազալն դաշտում ճամերաչխ ժլունակուքյան Հավասար մ մոտավորապես15"-ի: Ծիլերը ժատիմալ ջերմաստիճանը է,

ունի

մաճանում նն --1-ի պայմաներում: ցրտաճարվում տզկանեփըմշակվում է Հանրապետություններում Միջինասիական չ սննդանլութորու միայ, ջրովի պայմաններում Այն պաճանյում ու

Մշակության ճամար լավ Ճողեր

Ճողեր: շարուստ Ճճողերը ն ղակավային

են

ավաճամարվում ճաճճային ն

Սանը, փոշիացած, սնաճողները: վատ է ճում: սոզկանեւիը ճՀողերում

Հատկապեսաղուտ է, փոշուտվում է քամու սվոշուռվող բույս Տզկաննիը իխաչաձն վրա գտնը ճերթին ծաղկումեն Հիմնականցողունի միջոցով: Առաջին ն մյուս երկրորդ կարգի վող ողկույզի ծաղիկները, իսկ ապա՝ առաջին, վրա զաոնվողողկույզներիծաղիկնորը:

ճլուղավորությունների

է թունավոր նյութեր, այղ պատպարունակում ն որպես կեր: Ըստ Վ. ն. Ստեպանովի ճառով էլ չի օգտադործվում քուսպը քունաղերծում ւտզկանեիփի ուրիշների, ձեթի դործարաններում 9Հ

Տզկանհիի քուսպը

կեկգ քուսպը պարունակումէ օգտագործումորպես կեր: շատ կոլտնտնեսություններ երկրամասի րային միավոր: կրասնոդարի են 10--14 ստանում ց/ն բերք: տզկանեւփից են ճետնյալ սորտերը. կրուդՍովետականՄիությունում մշակվում ն Զերվոնայա: լիկ 5, Դոնսկաայ 39/44, ՎՆիիՄկ 165, Հիբրիդ ուսնիյ մնջ տզկանոփի Տզկանեփի մշակությունը: ժանջաշրջանառության ն գարին: Լավ նալավագույն նախորդներնեն աշնանացանցորննը ն էղիպտացորննը' բույսերը խորդննրնն նան Հատիկարնդեղեն է, ապացուցված փորձերով Ցուղատու կուլտուրաներիինստիտուտի

են ն

որ

խուտաբույսնրի բաղմամյա շրջաններում խոնավ

ճմուտում

շերտը շրջելուց

Հետո,

ն

ճմա-

մինչն երեք տարի տզկանեփիբնրքատվությունը

սոզկանեւիր լինում է բարձր:Որքան բույսերի դաշտից, այնքան

«Հեռանում

է»

բազմամյա խոտա-

է ցածր լինում: բերքատվությունը ճացաբույսերիՀամար: նախորդ է

Տզկանեփը լավ Տվանեիը ավելի տիչ ալու:

է

գարնանացան ատմամբ, պարարտանյութնրի

արնածաղիկը: մ ճեկտարինտալ նպատակաճարմար 25-20

տ

գոմաղբ:

կգ ֆոսֆոր,

կգ

ջան

ազոտ,

Բերքիբարձրացմանվրա մեծ չափով ազդում է ցրտաճերկիխորունան տզկանեւիիյուղի տոկոթյունը: Խոր ցրտաճերկը բարձրացնումէ անմիջապեսճետո բնրքաճավաքից սը: Աշնանացանցորենի կամ դարու

,երնավար,իսկ աշնանը՝ խոր վար, 22-խորությամբ: Վաղ գարնանը դաշտր պետք է փոցխել: Այնուշետն անչրաժեշտ է կատարել փխրեցում ն դարձյալ փոցխել» Տզկանեվի ցանքը պետք է կատարել, երբ Հողի 10 սմ շերտում չերժությունը 126-ից պակաս չէ: Ցանքի նորման չարային եղանակով պանելիս խոշորասերմի դեպքում կազմում է 50--60, իսկ մանրասերմի դեպքում՝ 28--30 կգ/ն։ Քառակուսի-բնայինեղանակով ցանելու Համար ն 15-ցանքի նորման «Համապատասխանորենկազմում է 30--40 սլետք է կատարել խոզանի

սմ

կգ/ճ։ Փորձերովապացուցված է, որ լավ բերք է ստացվում, երբ ցանքը բնում կատարվում է 20520 սմ ոնման Ցուրաքանչյուր մակերեսով:

թողնում

նն

թյամբ:

Սերմերի պետք է ցանել

բույս։

8--10

սմ

խորու-

Միջշարբային տարածությունների «իխրեցումը կատարում են 3--4 անդամ: նորացումը կատարում են կուլտիվատորների բույսի երրորդ տերեը կազմակերպվելու ժամանակ: Փորձերը ցույց են տվել, որ տզկանեփի գլխավոր ցողունը 4-5 տերն փուլում ծերատելիս մեկ կենտրոնական ողկուլզի փոխարձն կազմակերպվում են 2-3 ողկույզ, ն բերքը բարձրանում է: ողալին ճլուղավորությունների Փերատումըարագացնում Հասունացումը: տարածություններիփխրեցմանը զուղընքացանձճրաՄիչշարբային ժեշտ է կատարելբուկլից, որով պայքար է տարվում բույսերի պառկե-

միջոցով՝

է

լու

դեմ:

Տզկանեվին վնաս

Հասցնում մոխրագույն փտումը, մակրոսպորիոզը, վերտիցիլիոզը ն ֆուղարիոզը՝ թառամումը, որոնց դեմ պետք է պայքարել ճիշտ ցանքաշրջանառություններ կիրառելու, դիմացկուն սորտեր մչակելու ն սերմերը ցանքից առաջ ախտաճանելու միջոցով, Ցղվաննփին զգալի վնաս են Հասցնում նան տղկանեփի Հրաթիթեոր, բամբակի բվիկը, առվույտի բվիկը, մարգաթիթեոր, դաշտային ճոիկը ն

հն

այլն:

Տզկաննփիբներքաճավաքիճիշտ ժամկետի ընտրությունը վճռական նշանակություն ունի կորուստները վերացնելու դործում: նրա ճասուեն նացումը տեղի է ունենում աստիճանաբար, սկզբում ճասունանում պլաավոր ցողունի ողկույղի, 14--25 օր 4ետո առայջնային, այնուճնտն քրկրորդային ճյուգերի վրա գտնվող ոլկոպզների պտուզները: Տարբծը ժամկետներում ճասունացած ասնրմերըորոշակիորեն տարբերվում են երենց որակական Հատկանիշչներով։Սովորաբար որպես սերմնանյութ օգտագործում են առաջին ժամկետում Հասունացած սերմերը: ատ լուղատու կովտուրաների ինստիտուտի տվլալների բերքի 35 0-ը ստացվում է կենտրոնական ցողունի, 55 0-ը՝ առաջնային ն

Փաէմացամոու սյ

9լ

ի

մոտ ջռիտիոչոտմո րոք ղոսխիտմակմց31 հւս տմխողրմզո լ, ճրամտվր 9 զջտիջ մղոմոդոմցը չմվրմոկածդմուղ ղ ղխանոգ դվնզն ՛կատվոռ ղց յոսդվ| մմզդկվիմցվակոռոխ«զջակոիխան

-դմմոդ

աշգդրվնի

այմրոր--ք վնոջ

«փոջդիվոիԾգոսո համմրող--ր

վվուլ

Վողոկ

Ֆար ղղվր ճվլողոկ ճամ վ րոսդվ մղիան վղմզջ 'դզ ղակոննամրո տակ իսմցդկվեի դզ յլոսդոծմցի դզ ջաիմտկ դջադրոտա մամոմսիսո մազմեզ ճդամդ վմզդքիցքիոի դվլողմցտ դվժոտմտ ղդալիխաքիփոակնոջ

մրսիջո ղց մզի ղ լոսդոմժսփ մոմադրովվտոտղմզի ճվղժմզդ ղջոմոտծղ «ոմզկցիծակ կմզբ ՛զց մվնոտող մմզղղմցբ /նաիմսիանուծցնզքյո ւ րսեդոկ հսրտ 1 կմզբ ղրաիլիսմջմոմ րո 06--0» մոս մղանսք Դշ Հմշ 1 յոսրնոկ միվյ| վմցղմաիոակնոծց պմցդրսեսրոմ: ղվժվղոտղմ (մմզղմաիակնացոանմում) -ոնտոտ վ յոսղոկտոխ (-՛լ Տումօլշսլլ Տոաօկլրօ) մեվնոց վիոլ, չրոսմցղղուրմուխ. վնմճղոո "րողոտոկցմեւլը րաղտտոկվճոբ էրոսդտ ղոկ դվիոիոմոշ ղց րոսկոչր մկվնոց վլիոն ոսղոնքիիսվը -ուոոողվոնտլ, -ոտզիսը չրոսեցմոխու դոլիսքմանանման յոսղտկոդրվչ 1 1ցիջմսնոում -նօ չմմզդկվիմցիտկտորխվկնտջ ղզ 1զջմանոտեօ մորտչւչ վկմզդ մկմզղ Հատում չոխոմ «ատոկմցղ ղ ողով դիկոձր մկվնոթ մբոը չճվմզդկողորոոք ղվչ ոմ 1զնղ յ վղտէոչ մոսդտոտտտի

"էղ

մղաքիսկոչր վմս "«կտմցղակ» ղաղ լ իսկ ղզմզիոչ զետ վղոձվլր չյոսղոտողցրժմուը ղ փոսոռկիսկմեղը րոսիովմիուը/լոսղ 'ն

տոյ

"րսղոտողանֆը րոոաղոտոձմցմ էրոաիովմվը/րսժտզետճվրը -վտոցնոկյ ղվչ 1ցնը լ վղոտքուչմղոոհլր ոզոճղվ յոհսղտտոտկեղչ յոսոստխվերղ ղող

Հակաձր տմղ :վ

զկցր նվմզղաումատիսկզիսնաղ» մկվնտջ վրլոզ

ղՂՎՆՈԴ ՎՓԻՈԵ

-առ) ղց մդորբրմմզղկվնոր :րոսիվփտոք ղզէ ովտղաղառաչ մմզղեատո ցչ զՎղվր ղց լոսղաճաստ ամի վոնսմ մարդոժոմ չաղրմցը :նոաքմրտնհ :րմցոտրետմ ղ լ կվնոջորետմ մուսմրոի' չվ-րո օ՛ջ--օ" լ 1-բբսղ մջվետրատմտվմո կ նհամրտե կվմժոաիմղաքքիսքիքիիոկնողր Հաք

-ոտչ

'մ- զե.01-Տ մղսահքլիսիտղսվ ձգր վեխուղաղրմգոմ1ցմ պղվր 1լդնոռչ յ ժոզո Հախիտտովչջոխ դդվրը :մմզդտուսմոկ ղզ յոսոտկտափղ մղսիլիսդականո -տտմո օցր լրոսժխոզնմալզժուխուչ չ բրոողոտմջֆմում խավխոձ վժղատոաղվեո 1զմուռ ջոիմսիոժմոռումցի Ժամօոիող մժմզց չմիսղնոմրաոկ իաղիումրոկ -տկ փ ժոզո մժոխիտչոժմզմ վմցւոմսո ա չիսդմոմրոկղց լոսժոիու րոսիժցժով ղզն ովմողտղւսոոչ մմզդնյոտխոնղամս մմզտմսո ղիր չյոսխխուվ ղզ ուրան մմզրմցո ղ (րորսիմջժոց՛ղզ լոսղոմոձ դմզղնոատո կատ ղոաիչլիսնցննտվմզդքիտետսով վղմո նցտմս լուն ղոր 'դվ- զն 2 ձած -աղյումոմ նիտ ղզ լոսչոտխ մմզղեխակնսջոժոիխոչ Հաջոմատտոծդոն մփաղոջչնդմփիցղոկետ վղվ| 1 ժաղզո մոոտիոչ մղրոաք ՀՀաթոմուտ վմս (ճաղոմսմ կյստտչ զվիողմո յզտոտմտոխ | տշզքոմչգտ Մամօովող:իսղզջ կյոտոչջուխոք լ րոսիմատոկ մրոսոմակփիզդակեջ չմմզղ ,

իսժոզջ ղց լոսմոտտկ Հերակնս ջոճոադառրոջիսմզմտկիստոփմկրյանք ւմ- ը 01 դիովր վմզնոոից դվիոմմամկմզ

ճվմզդեխսկնս աժոխոչուժմզց

մերկ, փայլուն:Սերմնակազմում է պտղի կեղեր կարծր է, ամբողջությամբ զրաճավոր, որբ 40--50 50--60 կշիոր Գկ-ը։ սերմնապտղի Գ աերմնապտղիքաշի

կողերով,ճիմնականումապիտակ գույնի, ,:

Փաքի ժաղիկը ճիմնականում փոշոտվում է միջատների միջոցով: ԱռաջինՀերթին ծաղկում են ճիմնական ցողունի վրա գտնվող ղամբյուզամբյուղների ծազի, իսկ ճՃետո ճյուղավորությունների վրա դպատնվող զիկները։ Մեկ զամբյուղի սաճմաններում ծաղկումը տնում է մուռ մեկ ամիս: Խոնավ, անձրնային օրերին ժաղիկներըչեն փոշոտվում ն ամբողջ զամբյուղը փտում է:

Գաթի ծաղկի վեգետացիայի տնողությունը

97--152

օր

է,

այն

կախվածէ ճիմնականում միջավայրից ն սորտից: Չորադիմացկունբույս է: նրաշտին դիմանում է ավելի լավ, քան --Ք դարնանայինսառնամաարնածաղիկը: Ծիլերը տուժում են --Յ--

նիջներից: Գաթի ծաղկի

՝

յուղը

օգտագործում

են

սննդի բնագավառում: նրա-

հեռ ա Տոն Տորք ներկեր

մարգարին: Տերնիկալում պատրաստում են լավորա են սլատրաստում սպիտակ են նան օլիֆ, օճառ ն լինոլեում պատրաստելու ճամար: Ծաղիկների են կարտամեն որը սվարունակում ներկելու նյութը, սլատկաթերթիկները Հատկություն ունի ն օգտագործվումէ գորգագործության մեջ: Արենլքի ժողովուրդները ծաղիկներն օղզտագործում են խոճարարության մեյ: Սերմնապտուղը օգտագործում ծն նան որպես կեր: ՀարավայինՂազախստանի պայմաններում գաթի ծաղկից ստանում ք 8-10 ց բորբ: Գաթի ծաղկի Համար լավ նախորդ է Հանդիսանում աշնանացան որի բերքաճավաքիցՃետո պետք է կատարել ցրտաճերկ՝Չ5-27 սմ խորությամբ, վաղ գարնանը փոցխել, իսկ այնուճետն կուլտիՀատորու ճողը փխրեցնել, ն ուշ աշցանքը կարելի է կատարել վաղ գարնանը Գաթիծաղկի 6--10 նանը: Մեկ ճեկտար ցանքի նորման կգ է։ Ցանքը կատարում են աովորականճացաճատիկային շարքացաններով՝ 60 սմ միջշարքային 2-5 ամ արամ, Ծիլերը երնալուց մի քանի օր ճնետո, երբ առաջանում են երկու իսկական տերնները, պետք է բույսերը նոսրացնել, միչջբույսային տասմ: Ամբողջ բածությունը թողնելով 25--30 44վեգետա ցիայի ընքացքում տ ծ գաթի ծաղկի միջշարքային չշարքայ արաժությունները պետք է փխրեցնել 2--

նից

ցորենը,

խորու յամբ,

անգամ:

իը

Գաթի ծաղկին մեժ վնաս են Հասցնում ճրագախոտը,վնասատուներից՝ զաթի ծաղկի ճանճը, առվույտի ն կաղամբի բվիկը, եգիպտացո242

դաթի ծաղկի րենի կվաբղեզը:

քիթեորն

գաթի ծաղկի երկարակնճիթը» ո

ժանգը: Հիվանդություններից՝ Հասունանալիս

Հ ՞Պրա-

թափվում,

չեն սերմնապտուղները լրիվ կոմբայնով՝ է պետք կատարել էլ բերքաճավաքը պատճառով

Գաթի ծաղկի

այդ

Հասունացմանփուլում։

ՔՈՒՆՋՈՒԹ

բունջութըՀանդիսանումէ ճնագույն կուլԱրնելյաներկրներում այն մշակվել է Ասորեսմեկը: Մինչե մեր թվարկությունը տուրաներից Հունաստանում, Հնդկառտտանում, եգիպտոսում, մանում, Միջագետքում, ժամշակվել մ Հնագույն ՓոքրըԱսիայում: Քունջութը Հայաստանում Ղ. Բատ ն անվան տակ: «կնճութ»չ«կնջիթ» «կանճուտ» մանակներից՝ յուղը դարեր առաջ «կնջիթի» շատ դ կոնս Ալիշանիին Հայաստանում են սննդի ե բժշկությանմեջ: օգտագործել թվականինքունջութի Ըստ Պ. Մ. ժուկովասկու

կազմումէին ծությունները ամբողջ աշխարճում

4,3

Տարա նեկտար:

միլիո

ղբաղվումեն. քունջութիմշակությամբ Միությունում Սովետական կրասնողարի Ուզբեկստանում, Տաջիկստանում, Թուրքմենստանում, ն երկրամասում Ադրբեջանում:

48--65 Կը, ապիտակուցներ Քունջութի սերմերում յուղը կազմում է 10 գը յուղ ն շուրջ 40 ցը է մինչն 24 ն, քունջութիջուսվզը ւվարունակում

արտադրությունում: է Հրուշակեղենի օգտագործվում սպիտակուցներ: յուղերիցմեկը: Քունջութի յուղը Համարվում է բուսականլավագույն Այն են ձիթապտղիյուղին: փոխարինում նրա ընտիր աեսակները են Նրանից պատրաստում օգտագործումնեն սննդի բնագավառում: են պատրաստում Ընտիրտեսակիձկնեղեն պաճածոները մարգարին: ստայուղի այրումից առաջացածմրից Քունջութի

յուղով: քունջութի

բարձրորակտուշ: կն Հացաթխման Քունջութի սերմերը դործում: պատրաստելու ղանաղանտեսակի քաղցրավենիք հում է Քեմոյնոշօճօ ւ .) պատկա ոմ Քունջութը (Տոտմտսոտ 1ոմ12Ա1 ԻՇ: րի թիվը Բույոր միամյա է: րոմողո ընտանիքին: (բունջութազգիների) սմ /խորու70--80 Արմատր առանցքայինէ, մինչն կազմում է՝ 28-26:

նում

են

օգտագործվում լայնչափով

ու

|

.

բ

չափով

ն սմ մասն է ճյուղավորված որոշ թյամբ, միայն վերին՝ 20-30 Պւուսո է, իսկ մնացած մասը թելանմանվ 80-Ցողունը կանդուն է, ճյուղավորվող կամ չճյուղավորվող,

սմ

թավոտ, բարձրությամբ,

Տերեներըկոքունավոր

են,

մեկ բուլսի սաճմաններումըստ ձեի Տերնի թիթեղը լինումէ ամբողջական, կտրտված 1. բաժանված:ձատկապեսմիջինարուսի տերեները են, ձնով բաղմազան ծողունի վերին մասի տերեները միատարը են, նեղ, ամբողջական

Խիստ տարբեր են։

ծզրերով:

Ծաղիկներըդուրս

նն

կական, խոշոր են, մինչն

գալիս տերնաժոցերից՝հրնեքական կամ

4 սմ

ժե-

սպիտակկամ վարդանրկարությամբ,

մանուշակադույն: թավոտ են: Պսակաթերթիկները

սմ

նում

Պտուղըտուփիկ է,

միջինը

հրկարությամբ, Հիմնակաչորս բնանի։ Բներն ունեն

բարակմիջնապատեր: Տուփիկները

շատ

ցողունի վրա նստած են կարճ կոքունիկննրով: Ցու-

րաքանչյունծ տնրնաժոցում լենում հն մեկ կամ երեք տուփիկ, որոնք թավոտ են ի ռ"լարունակում են 70-ից 80 սերմ: Մեկ բույսի վրա սովորաբարլինում չ 80--120, երբեմն 300 տուփիկ: տափակ նն, ձվաձն, լինում նն սպիտակ, շագա-

Սճրմերը

նակազույն,սն,

դեղին

սերմի կշիոր

գորշ:

ե

զե"

Քունջութիչերմասերբույս

է, անդամ --0,45

սառնամանիքը

վնաս է ճասցնում բույսին,

հսկ --Ց"-ի դգեւղքումամբողջությամբ

ցրտաճարվում էչ Արիվզարդաց-. ման շճամար պառանջում է 2500"

ծլում

ջչերմություն, Սերմերը

քեն

15--ջ0»

պայմաններում,3-4

եթն

Հետո

ջերմության օրում:

ջերմությունը ծլելուց 15"-ից ցածր է, ապա

«դի

քունջույի աճը կանդ է առնում: ՋարդացմանՀամար լավագույն ջերմությունը Համարվում է 28--24--ր: Սկզբնականշրջանում այն դանդաղէ աճում, միայն ծաղկումիըդ10--15 օր առաջ սկսում է ինտենսիվ աճել: եկ.

36.

Քունչութ:

Քունջութը ջրասեր է, մշակվում է ջրովի պայմաններում: Պարարոո: Պողերի բույս է. ճՃաճճացաժ,աղակալած ն ստորերկրյա չրերը բարձր լինելու դեպքում այն չի աճում: է բույս ինքնափոչոտվող ճիմնական Քունջութի

420, Կուբանեց55:

սորտերից

են

Տաշկենտսկի 1242,Սերախսկի

Քունջութի լավագույն նախորդ են Հանդիսանում աշնանացան ցոըննը, ճատիկարնդեղեն բույսերը, եգիոլտացորենը։ ինքը լավ նախորդ է ճանդիսանում աշնանացանցորենի ճամալրո Ւ| 90 Ք 90 ԱԺ ձանքայինպարարտանյութերը կգ/ճնորմայով գալի չափով բարձրացնում են քունջուքի բերքատվությունը: Լավ արդյունք է ստացվում նակ օրգանական նկ ճանքային պարարտանյութերի: 30 Ք 30 Խ 30 Համատեղ օգտադործումից (գոմաղբի 10 տ կգ/ճ). դաշտը Քունջութի

աշնանը որակով վարելուց նտո գարնանըռլեւոքէ փոցխել մինչն ցանքը կառտարել1--Հ փխրեցում, այնուճետն ցանբից՝ առաջ ճողի տափանել: ն

`

Յուղատու կուլտուրաների Համամիութենական ինստիտուտի տըվսմ միջշարքային ն յալննրով ջունջութը բարձը բերք է ստալիս 45--60 սմ միջբուլսային տարածության պայմաններում: Ցանքի նորման' 10-12 չ4' 6--8 կգ/ճ: նոսրացումչկատարելու դեպքում խորՀուրդ է տրվում ցանՔի նորման վերցնել 4 կգ:

Քունջութիսերմերը Համերաշխհն ծլում, երբ Հողի 2--3 սմ շերտերում ջերժությունը լինում է 154: Ցանքըպետք է կատարել գարնանային օր ճետու աշխատանքներնսկսելուց 35--40 Սերմերը ցանում են սովո 2--9 րական չշարքացաններով՝

սմ

խորությամբ:

Քունջութի շարքերը երնալուն պես պետք

է միջշարքային

տա-

րբածություններըփխրեցնել, ոչնչացնել մոլախուտնրը:նոսրացումը պետք է կատարել 1--2 ղույգ տերեների կազմակերպման ժամանակ: Քունջութը անդամ, լուրաքանչյուր անդամ չրելուց ճետո ճողի պետք է ջրել 4--6 քնշի ժամանակ փխրեցնել միջշարքային տարածությունները:

Քունջութին

վնաս են պատճառում: աշնանացանի, բամբակաղամբի բվիկները, քունջութի բակտերիովը ն առվույտի փուղարիողը՝քառամու:

դոնու,

մեժ

ն

Քունջութի տուփիկննրի ճասունացումը սկսվում է ննրքնեի մասից: Հասունացածտուփիկները շուտ բացվում ն քափվում են: Բերքաճավաքը ոլետք է կատարել, երբ ներքնի տուիիկները դգորշանումեն, ն նրանցում Բերքը Ճավաքումեն դտնվող սերժերն իրնց բնորոշ դույնն են ստանում: հովորական ճնձիչ մնբքնաներով, խուրձ կապում, փոխաղրում Հատուկ չորանոց ն լավ չորացնելուց ճետո կալսում են կալաիչներոլ կամ ձեռքով: Զորանոցում քունջութի ոլտուղները չորացնելիս տուփիկները

945:

բացվում են: Զեռբով կալսելու դեպքում պետք է լավ չորացած խրձերը շրջել, մի քանի անդամ ճարվածել փայտով, որպեսզի բացված տուփիկճերից բոլոր սերմերը թափվեն: :

կամ շագամոխրագույն Սերմերըմանր են, դրեթե կլոր, սպիտակ, 1000 սերմի կշիոր 2---9 գ է: նակագույն: երկար էչ երչափազանց տնողությունը Պերիլայիվնգետացայի սկսում են ծլել 6-76 Հասնում է 140-ից 150 օրվա:Սերմերը

բեմն այն

Խաչաձն փոշոտվող պայմաններում: ջերմության

բույս

մ:

Խոնավասեր

ՊԵՐԻԼԱ է: Յուրաքանչյուրճեկտարից (։ չողնրինկատմամբպաճանջկուտ վում է 8--10 9 սերմի բերք: Սննոնայաչ Պերիլան կամ սուղղան վաղուց Հարտնի է եղել 9ինաստանում, Միությունումմշակում են նովինկա, Սովետական Ճապոնիայում, Կորեայում ն չնդկաստանում:նրա մշակման սկզբնաչ սորտերը: խոզյայստվեննայա կան օջախը Ճանդիաացելէ ճյուսիսային Հնդկաստանը,որտեղ մինչն է սն ցնլից 1 Պերիլայի լավագույննախորդ Հանդիսանում այժմ էլ տարածվածնն նրա վայրի տեսակները: մշակվածաշնանացանցորենը: ճետո է կատարնլ խոՍովետականՄիությունում պերիլան մշակվում է միայն Հեռավոր Աշնանացանցորենիբերքաճավաքից պետք Արնելքում։ ԳՊերիլայիսերմի մեջ լուղը կազմում է 24--54 նջ ղանի հրեսվար, իսկ 2--3 շաբաթ անց՝ օդտադործում են տեիսնիկականնպատակներիճամար, տեխնիյուղը սմ խորությամբ: խոր վար՝ 23--25 վական օգտադործման տեսակետիցայն գերազանցում է կտավատին ն պետք է փոցխել ն դաշտը Գարնանը այն բանի, որ պերիլայի զիջում է միայն տունդոյի յուղին: Շնորճիվ կատարել միջոցով են լավորակ լաք | կուլտիվատորի է չորանում, նրանից ստանում շատ շուտ օլիֆ: յուղը սմ խոառաջին փխրեցումը՝10--12 Պերիլայի լուղը օգտագործվում է ավիացիոն, նավաշինական ն ավտոպետք րությամբ:Ցանքինախօրյակին նան էլեկտրատեխչ տրակտորային արդյունաբերության մեջ, ինչես նիկայի բնագավառում: Պերիլայի յուղը օգտագործվում է նան անտպարանային ստաց-

ռ

Պերիլայի ու

հա Աաաա2 . Աաաա գործում են որպես խտացրած կեր:

3-է կատարելերկրորդ փխրեցումը՝ 4 սմ Պերիլայի ցանքը խորությամբ: ույ պարաաատան

արճեստական կաշվի,

Վեբ

քուսպը սնունդ:Պերիլայի

Պերիլան(Թ6Աճ

լուց

օղտա-

ճնտո

ամարվում է լավորակ

օոտօ1415Ն.) պատկանումէ խուլեղինջազգինե-

(2րինծաղկավորեճրի

րի ընտանիքին: Դաշտավարության մեջ մշակվում » ոճիշյալ մեկ տեսակը, որը բնորոշվում է «նտնյալ ճատկաէ: ուժեղ իշներով: Բույսը սիտտեւմնը միամյա Արմատային է, գլիոսվոր ստրմաոր՝Ճճողիմեջ Թասփանցում է մինչն 1,5 մ: Ցողունը կանգուն է, ուժեղ ճյուղավորվող, մինչն 1,5 մ բարձրուն ճյուղերը թավոտ են. թյամբ: Գլխավոր ցողունը ինչպես գլխավոր Ջողունը, այնպես էլ բոլոր կարգի ճյուղերը վերջանում են ծաղկա-

, Ե իր

ի առարդը

ցանքը սկսելուց ցաճատիկների օր

զարգացած

երբ

ճնւո,

5 սմ

2--Ց

խորությունումՃողի

կաղմում է 125: Խորջչնրմաստիճանը Հուրդ է տրվում չեկտարին տալ 15-գոմաղբ, Վ 45 Ք 90 1 40:

/ 0

տ

երիլալի1

ը

՝

նորման ցանբի ։

կգ/ճ սերմ:

ջ,Ցանքը

ւ պետք

է 6--

է կատա-

նկ.

32.

Պերիլա:

սմ միջշարքային տարածությամբ: 2--9 ւղետք է փխրեցնել տարածությունները Միջշարքային

բել լայլնաշար, 45

անդամ:

են 4Հնձիչմեքենաներով: Բերքը Հավաքում

փզքթություններով:

Տերեները երկար կոթուններ ունեն, լայն-ձվաձն են, կտրտված : երկու կողմից էլ պատված են մազմզուկներով, ճակադիր են, կանաչ գույնի, ճասունանալիս դառնում հէն կարմիր: Ծաղիկները մանր են, ծաղկափթքության վրա չորս ուղղաճայաց շարքերով: Սաղկակոթունըկարճ է, ծաղկաբաժակը՝ խոտ թավոտ, ռլսաակաթերթիկները սպիտակեն:

ՂԱՇԽԱԿՏԱՎԱՏ

Արի

է

ղաշխա կտավատըվայրի վիճակում տարածված

Փոքր Սախայուն,

լեռնային շրջաններում, իրանում,Թուրքմենստանի Անդրկովկասում, «ն յուղ: Սերմը ։զարունակումէ 23--38 Սֆղանստանում: տնինիկական առանձնաչճասոկությո կտավատիյուղը Ղաշլուա

ներով գերազանցում է կտավատիյուղին ն վարող է փոխարինոլ ոերիլայի յուղին: Մշակվում է Ռոստովի, Սարատովիմարզերում: նրա յուղից պատրաստում են բարձրորակ լաքեր ն օլիֆներ, որոնք օգտագործում են ավիացիոն ն նավաշինական արդյունաբերության ժեջ։ Ղաշխա

կտավատը օղտաղդործվումէ նան որպես դեղատու բույս: 196164 Բ. օէ ՔՆ.) պատկանումէ ղաշխա կտավատը (Լճկճոշու ընտանիքին:Բույսը միամյա խովեղինջազդիների (շրթնածաղկավորների) սմ բարձէ, արմատները առանցքային են: Ցողունը կանդուն է, 20--50

րությամբ, թավու,

ճյուղավոր:

խավո քոն Հ նրըկարճ կոթունիկներ, վերնի

ր րն

ունեն

են, տեր

կաա

Ներքնի տերնները ները առանց կոթուն են. խոշոր են, դեպի վեր մանրանում են ն թույլ ճաթավոտ են. Սաղիկներըերկսեռ են, 4--8 տով օղակաձն խմբված, սպիտակ են կամ

ներքնի

կոժբայններով:

ԽԱՇԽԱՇ

Ըստ չափազանց ճին ոլատմություն: զ. Մ. ժուվովոկու, մշակության մեջ գտնվող խաշխաշը որպես տեսակ Այտոնղ են առաջացել նրա բազմաթիվ ձնավորվել է Թուքմենատանում: ն էլ այնտարածվել է դեղի արեւմուտք, այստեղից ծովի ավազանը, եվրոական չատ երկրներ: Միջերկրական սորտերը միասին վերցխաշխաշի բոլոր ձներն կուլտուրական խաշխաշներ,որոնց կաթնարած բաժանվում են երկու խմբի՝ լուղառոու են, ն քնաբեր ն են աղքատ զարդացած կաքնաճյութով նոթները թույլ ուժեղ զարգացած կամ ափիոնատու խաշխաշներ,որոնց կաթնանոթները նն յութ: 8ուղատու խաշարտադրումեն ւնժ քանակությամբվաթնաճ ն 20 նը աղիտակուցներ: 46--56 լուղ մ խաշի սերմը պարունակում մշակվում է Թաթախաշխաշ ՍովետականՄիությունում լուղատու ԻՍՍՀ-ներում, Ուկրաինայում,Սիբիրում ն Մերձրական

ունի մշակությունն Խաշխաշի

Ն

տերն-.

"Ք

ենքատեսակները

ու

վարդագույն:

ու

Պտուղը տուփիկ է, պարունակում է չորս սերմ: Սերմը մանրը է, երկարավուն, մուգ շադանակագույն, ծայրին ունի իրար ձուլվող, սոլիտակ դույնի երկու ապի 1000 սերմի կշիոր 4-օգէ: է: Ղաշխա կտավատը վաղաճաս բույս Սերմերը ծլում նն 3--ՀՃ ջերմության պայմանՆերում: Ծիլերը դիմանում են --6-ից մինչե--ծ: ռսառնամանիքներին,անդամ ծաղկման փուլում դտնվող բույսերը դիմանում են --2 մինչն --Յ" կարճատն սառնամանիքներին: Հողի նկատմամբ կտավատը պաճանջկուռ է։ Մեկ ճեկտարից չէ: հնքնավփոշոտվող բույս 8--10 է ստացվում ց բերք: ն Ղաշխա կտավատի լավաղույն նախորդը Ճանդիսանում է սն ցելից «ետո մշակված աշնկ. 38. Ղաշքա կտավատ: նան է լավ մշակել նանացան ցորենը. այն ուշաճաս շարաճերկ կուլտուրաներից ճետո: Ղաշխս կտավատինճատկացված դաշտում վաղ աշնանը պետք չ սմ խորությամբ: Վաղ գարնանը դաշտը Ճողը պարել 25--22 պնտք է, 1--Չ փոցխել, այնուճնտն անգամ փխրեցնել ն ապա ցանել: Պարար-, տասցնելԱԵՒ 425-ական կգ/ճնորմայով:Ցանքը կատարում են ճամա-՝ սմ խո-՝ տարած չշարքերով՝ 15 սմ միջշարքային տարածությամբ, 3--4 րությաժբ։ Ղաշխակտավատի ցանքը պետք է կատարել վաղ գարնանը: :

կգ է։ Բերքաճավաքը պետք է կատարել, երբ Տանքի նորման 15--18 էն շազանակազույն:Բերքը Ճավաքում են Հատուկ աերմերը դառնում

ու

ԲՔաշկիրական

խաշխաշ վոլգյան շրջաններում: եվրոպական երկրներում յուղատու Լեճաստանում, Գերմշակվում է Չեխոսլովակիայում, Հունգարիայում, ն Ֆրանսիայում: Քնաբեր խաշխաշ մշակմանիայում,Հոլանդիայում վում է Առաջավոր Ասիայում,հրանում,Աֆղանստանում, ՀնդկաստաՃապոնիայում ն Սոնում, Բիրմայում, ինդոնեղիայում, Չինաստանում, վետականՄիությունում (նիրգիզիա): կուրոուրսկան խաշխաշի վերը նշված երկու խմբերի օղտադգործօգտագորտան ուղղությունները տարբեր են: Յուղատու խաշխաշի յուղը ն բարձրորակ օճառներ ն լուղածում են մեջ Հրուշակաղործության ներկեր ստանալու ճամար: Սերմերը նույնպես օզտագործում են ղզանադան 4Ճրուշակեղեններո"լատրաստելու ճամար: Քնաբեր խաշխաշի են զանազան պրեպարատներ, որոնք օգտագործում ափիոնից ստանում են

բժշկության մեջ:

է կակաչազգիխաշխաշը (ՔոքճծրՏՕոոլք6Ատ Լ.) ռ"լատկանում

ների (խաշխաշազգիների Բույսըմիուքյա է, ունի առանց) բոտաւնիքին: սմ։ բային բարակ արմատ, որը ճողի մեջ բավանցում է մինչն 50--80 Ցողունը կանգուն է, մերկ, մոմային շերտով պատված, կանաչ գույնի, ճյուղավորվածության աստիճանը կախված է մշակության նաւտաՏերնները «ղալմաններից: Կան ձներ, որոնք չեն ճյուղավորվում: «իր են, ձվաձն, երկարավուն-ձվաձն,լայն, նշտարաձն, մոմաշերտով

պատված, մերկ, երբեմն ներքնի կողմից նոսր մազմզուկներով, ցողունի կերքնիտերեները ճամեփատաբարավելի խոշոր են, քան վեր ւտե-

բնները: կոկոնը կազմված է երկու մերկ բաժակաթերքիկնքրիը, որոնք ծաղիկըբացվելիս ընկնում են: Ծաղիկները բավականինխոշր են, ոմմոայժ ա հո եզրերը ամբողջականեն մա ԼԶ տրոված: Սաղիկը լինում է սպիտակ, կամ բազմուշակագույն

թր

ոն

ան րանգ:

անրիվորից, լ

տուփիկ է, Պտուղը

:

:

Ն

ձվաձն, գնդաձն-երկարավուն, գլանաձե: Սերմերը շատ մանը են, դեղին, սպիտակ. երկնագույն, վարդագույն ն շագանակագույն: 1000 սերմի կշիռը 0,8--0,5 է: Խաշխաշիվեգետացիայի աատտանվումէ 85--135 օրվա միջե նրա սերմերը ծլում են 2--3Ր, իսկ ծիլերըորմալ

գ

տնողույյունը

պետք է կատարելմինչն 27 սմ խորությամբ խոր վար: Խաշխաշիդաշտը "լեւոք է պարարտացնել 1,5 գ ֆոսֆորական, 1 գ ազոտական կն 1 գ կալիումականպարարտանյութերով:Ցանքիցառաջ պետք է դաշտը կուլտիվատորովփխրեցնել 1--Չ անդամ: Մեկ ճերտարիցանքի նորման 8-5 կգ է: Ցանքըպետք է կատարել վաղ դարնանը՝1,5--2 սմ խորությամբ,

Ճամատարածշարքերով, միջշարքային տարածությունը պետք է ոատճմանել 45 սմ: Միլերը երնալուց ճեւտո պետք է միջշարքային տարածությունները փխրեցնել Չ--Ց անդամ: Նոսրացումիցճետո միջբույսային տարա-չ ծությունը պետք է թողնել 15 սմ: Ցուղատու խաշխաշի բերքաճավաքը պետք է կատարել, երբ տուփիկները դեղնում են ն դրանք ցնցելիս սերմերը շարժվում ենչ Բերքաեն կուբայնով: ճավաքը կատարուսք Ափքոնատուխաշխաշի բերքը ճավաքում նն երկու անգամ: երբ խակ տուփիկների գույնը սկսում է փոխվել, ճատոմլ գործիքով դրանց Այդ խազերից Հոսում է կաքնանման վրա խազեր (կտրվածք)են անում: Հետ միանալով մածուցիկ է դառնում: Այդ նյութեՀեղուկ, որըթթվածնի ն իր ճավաքում գործարան են ուղարկում զանազան բժշկական պրեարատներ(մորֆին,պապավերին, կոդեխն, տաբաին ն այլն) ւար բաստելու ճամար: երբ տուփիկներըդեղնում նեն, կոմբայնով կատարում են սերմի բերքաճավաքը: ՍովետականՄիությունում (նիրգիզիայում)մշակում են ասիիոնա«ոու

խաշխաշի Պրժնալակի188,

222, Պրժնալակի

Բ-

222,

Գ--.7Փ04

սորտերը: Նկ.

39.

1--ծաղիկը, աճում

են

ջերմության

Խաշխաշ:

ՄԱՆԱՆԵԽ

2--պտուղը:

Մանտնեխսը ճամեմատաբար նոր կուլտուրա է: Կապտամոխրագույն

պայմ

եկններ՝ ո ի րեն րհ որցնում 5" ի իրն մկան գաթաան ըկրյա Նա, եո, Հին, ականում ր

/

տերններն նանային սառնամանիքների են մնում ն ծ սերմերը խակ լավ է աճում զարգանում թեն, ջրերը մուտ լինելու դեպքում վատ է աճում: խաչաձն փոշուվող է։ ու

Խ

Հաա

աա

Սովետական Միությունում

տարստան,

Չիչմինսկի

121,

մշակում

նովինկա198

լ

ան

ր

Հրաշք

է:

Բաշկիրական ԻՍՍչ-ում

են

Վո, ոնեժոսկի 1045 մեն 5

սորտե արմա

ԽաշխաշիՀամաար լավագույն նախորդ են ճատիկարնդեղեն բույ սերը,աշնանացանցորենը: նախորդ կուլտուրայի Հեւ դ բերբաճավաքից -

կասում, Չինաստանում ն Հիմալայան լեռների փեշերին, իսկ սպիտակ

մանանեխը՝Միջերկրականծովի ավազանում: Սպիտակմանանեխը որոք մոլախոտ տարածված է ամբողջ Հյուսիսային կիսագնդում, Մանանեխի լուղի օգտագործվում է պաճածոների, «ացաքխման, ճրուշաէ. դեղագործության ասպարեզում: շակությունը չես շատ երկրներում, այնպես էլ Ռուսաստանում սկսվել է 18-րդ դարից։ 1920 թվականի տվյալներով մահանձխի ամբողչ ցանքատարածությունը Սովետական Միությունում կազմում էր 250 ճազար 4եկտար։ Մանանեխի ցանքերը «Հիմնականում գտնվում են Վոլգոգրադի, Սարատովի, Ռոստովի մարզերում: նրա ն սաճմամանը մ էէ Մույ մշակման շչակմա Հ յուսիսային ը ճամ Համարվում Մոսկվայի,

Հգ

անա

Մարա

հմարոն

Գորկու, Սմոլենսկի, Պերմի ն Սվերդլովսկիմարզերն Մարիականէ: ՈւդմուրդականԻՍՍՀ-ները։ Այդ վայրերում ճիմնականում մշակվում է ապիտակմանանեխը: պատկանում է կաղամբազդիների(խալածաղկավորնեՄանանեխը

ԾՐՀՏՏԱԸԱԸ6Յ6

րի) (ՇԼԱՇ6ՈՅ6) ընտանիքին: Մշակությանմեջ Հանդես ու

է դալիս երկու

ինքնուրույն տեսակներով՝ կապտամոխրագույն մանանեխ

(8ո8ՏՏ1Ը2|սոշճն Շշօրո.ւ), սպիտակ մանանեխ (Տաոքտ ՀԵ Լ.): միամյա բույս է: Քրոմոզոմների Կապտամոխբագույն մանանեխը թիվը կազմում Վ՝ ՀՈՀ-Յ86. Արմատը բարակ է, առանցքային, ուժեղ սմ բարձրության է, կանգուն, ճլուղավորճյուղավորվող: Ցողունը30--80 ված, ճիմքում թավոտ: Տերնները տարբեր

արկերում տարբեր մեեն. Ներքնի ծության ձնի տերեները խոշոր են, սովորաբար քնարանման, թավոտ, երբեմն ամբողջական կամ խիստ կտրտված: Վերեի տենրեները ճամեմատաբար մանր են, նշտարաձն, ամբողջական, մերկ. Ծաղկափթթությունը ողկույզ է: ժաղիկները՝դեղին գույնի, Պտուղը պատիճ է, նեղ, 2,5-5,0 սմ երկարությամբ, պարունակում է 16--20 սերմ, ճասունանալիս բացվում է: Սերմերը գնդաձն ն

են, մուգ շաղանակագույն կամ դեղին, 1000 սերմի կշիռը 2,0--

2Ճ5գ յուղ

եկ.

40.

մանանեհխ: Կապտամոխրադույն

Է

նե

Պարունակումէ 35--47 ծ 40 եթերային լուղէ

0,5--1,72

Վեգետացիայի ւոնողությունը:՝ 70--115օր է, Հիմնականում ինք-

նափոշոտվողէ: Հողի նկատմամբ ճամեմատաբարնվազ պաճանչջկոտէ, Մեղրատու բույս է: Ցուրաքան-

:

.

«եկտարիցատացվում է 10--12 ց սերմի բերք: Մշակվում են կապտամոխրագույն մանանեխի Ժոլտոսեմեննայա ՀՅ0, ն Մկորոսսղելկա ճորտերը: միամրբա բույս է: Արմատը առանցքայինէ, Սպիտակ մանանեխը կանցուն, ցողունը՝ ակոսիկներով, ճլուղավորված, ժաձկված կոաովիտ մազմզուկներով: Ներքնի տերեներն ոմնեն մինչն 5 սմ երկարությամբ տերնակոքուններ, քնարաձնե են, փնտրաձն կտրտված, բլիակավոր:

չյուր

,

"

ՎԼերեի տերեներն ունեն կարճ կոթուններ ն քիչ քանակությամբ բլթակներից են կազմված: Տերեները ծածկված են կոպիտ մազփղզուկներով, Սաղկափթրությունը ողկույզ է: Պատիճըդլանաձն է, 2--4 սմ երկարությամբ, ծածկված է կոպիտ մազմզուկներով ն պարունակում է 4-6 սերմ,որոնք բաց դեղին են ե Ճամնմատանբար խոշոր:1000 սերմի կշիոր ք: Սպիտակմանանեխը ավելի ցլսոադիմացկուն ն պակաս չորա4գ դիմացկուն է, քան կապտամոխրագույնմանանեխը: Սերմերի ճասունաէ: Այն նալիս ուժեղ թափվում են։ Վեգետացիայի տնողությունը 20--110 Հնարավոր է մշակել Ճեռավորճլուսիսում: Այդ վայրերում սպիտակ մանանեխը կարելի է օղտագործել նան կերի ն կանաչ պարարտացման նպատակով Սպիտակ մանանեխի արմատային Համակարգն ունի աննդանյութնր լուրացնելու բարձր ընդունակություն, որի շնորճիվ կաճողում: բող է մշակվել նան աղքատ Խաչաձնե փոչոտվող է: Սերմերի 30-40 գկ մեջ պարունակում է է Մեղրատու բուս յուղ, Մշակվում են սպիտակ մանանեխի ՎՆԻԻՄկԿ162 ն վունինսկայա ստռեղական սորտերը: Մանանեխի ճամար լավ նախորդ են ճանդիսանում աշնանապան ցորենը, աշորան, ճատիկաընդեղեն բույսերը ն շարաճերկ կուլտուրաները: Ննախորղկուլտու.

րայի

բերքաճավաքից ճետռ

է կատարել 25--Չ7

սմ

պետք

խորությամբ

Ֆրտաճձրկ, գարնանը՝ դաշտի փոցխում, այնուճետն մինչն ցանք կա-

սռարելը՝

1--2

փխրեցում: ԱՊարար- նկ.

41.

Սպիտակմանանեխ

տաքվում |է գոմաղբով ն ՊՃանքաայն նորմայով յին պարարտանյութերով: Գուսաղբը 15--20 մոցնել նախորդ անղիսացող կուլտուրայի տակ, իսկ Ւ Է 45

պետք է

ք

կգ/ն՝անմիջապեսմանանեխի տակ

Մանանեխիցանքը պետք է կատարելշաիքերով՝ 15 սմ միջշարքային Ցանքինորման սպիտակ մանանեխի դեպքում 15--18 սարածությամբ: կգ/ձ։ Ցանքը կգ/ճ է, իսկ կապտամոխրագույն մանանեխինը՝ 10--12 սմ խորությամբ: 3--4 վաղ դարնանը՝ ալնսյքէ կատարել

սերմի կշիոբ 1։0--1»5 Գ էւ րբադեղին կարմրամանուշակագույն, 0կ յուղ: Մորմը պարունակումէ 26--46 Սորուկը դիմանում է մինչն 10--126 գարնանային սառնամանիքնենկատմամբ ջիչ րին, ողերի պաճանչկոտէ ն Համեմատաբար վաղաճաս է: երկար օրվա բույս չէ, Աշխատատարէէ: Վորոնեժակի Մշակում են 339, Վորոնեժսկի 449, ՎՆԻիԻիՄկ 12, Կիրգիզսկի1 սորտերը" Սորուկը կարելի է ցանել շարքերով ցանվող Համատարած ու

ճասցնում մանանեխիճերմակաթիթեոր» սնուկի տերնակերը, կաղամբի լվիճը, սնուկի ծաղկակերը, պատիճային ն կեղծ ալրացողը: ձրաթքիքթեռը, մարգաթիթեոռը Քերքաճավաքըպետք է կատարել, երբ պատիճները դառնում են շաղանակագույն, ուշացնելիս ճառունացածպատիճներըբացվում են ն սնրմերիմի զգալի մասը թափվում է:

Մանանեխինմեծ

վնաս

են

ՍՈԲՈՒԿ

Սորուկի վայրի ձները տարածված են Ալքայի երկրամասում, Անդրկովկասում: Այն մշակվում է ՍովետականՄիությունում,ԳերՀոլանդիայում, Անգլիայում, ն Բալկանյան մանիայում,Բելգիայում,

երկրներում:

ՍովետականՄիությունում մշակվում է Արնեմտյանն Արնելյան Սիբիրում, ԲաշկիրականԻՍՍՀ-ում, Մերձվոլգյան շրջանում, Ղազախստանում: Սերմի բերքատվությունը կազմում է 10--12 գ|ն, են այժմ այն ս որուկը ժամանակներից, մշակել վաղ ձայաստանում

չեն մշակում:

Սորուկիյուղը

նման է կտավատի չորանալու բնույլքի շատ ն յուղին, զիջում է միայն պերիլայի ղաշխա կտավատիլուղին։ Շնորճիվ շուտ չորանալու ճատկության, այն օդտաղործում են տեխնիկական նպատակներով զանադան լավորակ օլիֆներ պատրաստելուճամար: Սորուկի լուզլիք պատրաստում են նան օճառ, որոշ տեղերում (Սիբիր, բնակչությունը այն օգտազործում է որպես սնունդ:Քուսպի Ուկրաինա) է 115 կերային միավոր: սվարունակում կգ-ր ըստ

'

Սորուկի (Շճտճոճ) պատկանում է կաղամբազդգիների (խաչաէ գարնանացան մշակվում ծաղկավորների)ընտանիքին: Հիմնականում նան աշնառորուկը (ՇՃուճոճՏՅԱԽՁ Օրճուշ.),իսկ քիչ տարածությամբ՝ նացան սորուկը (Շճոլթոտ 51Խ6ՏէոՏ ՏԱԵտտք ք11058Լյոք-): սմ բարձրությամբ: ժարնանացան սորուկը միամյա բույս է, Հ5--80 ԱրմատայինՀամակարգըթույլ է զարգացած: Ցողունը վերին մասում

է, թավուոռկամ մերկ է: ճյուղավորվում

Տերններընշտարաձնհն, մանը, կարճ տերնակոթուններովկամ նբս-

մտադիր: եղրերը ամբողջականկամ ատամնաձն կտրտված, թույլ քավուու Սաղկափքթությունըողկույզ է: Ծաղիկներըմանը են, բաց դեղին դույնի' Պտուղը տանձաձն է, մանր, 6--14 մմ երկարությամբ, պարունակում է 6--Ց սերմ, որոնք լինում են մինչն Հ մմ երկարությամբ,ձվաձն, կարմ-

Հեւոու բոլոր կուլտուրաներից

մանը լինելու Սերմերի շատ պատճառովզգայուն է ճողի նաաշլախապատրաստական տանքների նկատմամբ: Վարը է կատարել աշնանը, ետք գարնանը դաշտը փոցխելն ճնարավորության դեպքում մեկ անգամ փխրեցնել. Ցանքի նորման 8--10 կգն է։ ՑՏանջըպետք է վաղ գարնանը, նեղակատարել Համատարած շարքերով, շարք, սմ խորությամբ: 1--2 Սորուկենն վնաս են ճասցնում սնուկի տերնակերը, մարդարիքեոը ն կաղամբի ցեցը: Սորուկի բերքաճավաքը պետք է կատարել, երբ բույսերը են, դեղնում ամբողջությամբ Եկ. 43. Սորուկ: չորապատիճները՝ գորշանում, պետք է նում, ն սերմերը լրիվ Հասունացածեն լինում: Բերքաճավաքը կոմբայններով, նախօրոք կատարելով որոշ կատարել Հացաճատիկային

վերավոխություն:

ՍԵՎՈՒԿ Հայտնի է շատ ճին ժամաՍռուկի կամ Հալապուկի մշակությունը Ըատ Դեկանդոլի,սնեուկըՀայտնի է եղել մեր թվականությունակներից:

նից դնոնա 4000 տարի առաջ: Հնդկաստանումսնուկի մշակվում է շատ շին ժամանակներից, տրտեղից էլ, ըստ երեույթին, այն տարածվել է դեպի Միջերկրական ծովի ավազանը ն այլ երկրներ: Սնուկը մշակվում է

տրամագիծ, կլորավուն են, լինում են սե, մոխըադույն-ան, կարմրա-չ շագանակագույն ն բաց շագանակագույն,1000 սերմի թաշը 3,0--շ գ Է

լինում Մնուկը

Բելոռուկովկասում, Ուկրաքնալում, Քիչ տարածությամբ ձյուսիսային

է աշնանացանն դարնհանացան: է, ճիմնականում Մուկը մեղրատու բույս փոշոտվում է խաչաձեւ 1 սորտերը: Մշակում են սնուկի Դուբլյանակի,նիմերգանսկի Աշնանացանանուկի ճամար լավագույն նա-

սիայում, ՀեռավորԱրնելքում: Սնուկի ցանքատարածություն ամբողջ աշխարչճում, րոտ Պ. Մ. կազմում է ավելի քան 5 միլիոն ճեկտար։ Մեծ տարածուժուկովոկու, թյամբ սնուկ մշակում են Հնդկաստանում, Ռումինիայում, Արգենտինայում ն Զինաստանում, Սնուկի ասնհրժբ պարունակում է 45--Չ0 00 լուղ, օգտագործվում է օլիֆ ե նան օճա»ւ ստանալու ճամար, ինչպե . պոլիդրաֆ արդյունաչ տեքատիլ,կաշվի բերության մեջ, լավ վերամշակելուց ճետո սնուկի յուղը կարելի է օդտաղործել որպես սնունդ: Քուսպը ճրաշալի կեր է, 100 կիլոգրամը պարունակում է 100 կերային միավոր։ Հաճախ սնուկի մշակվում է կանաչ կեր ստանալու նպատակով:

խորդ

ամարվում ան ցելը, խոտաբույսեիի դաշար ն աշնանացան ցորենը, նախորդ ճանդիսացող սն նե վաղ ցելերը պետք է պարարտացված լինեն գոժաղ-

ւ

ու

բով՝

Սուկը (812ՏՏԼԸՃ ոճքստ է կաղամբաղգիների ընտանիքին: Արմա(խաչածաղկավորների) է, տը առանցքային իլիկաձա ձողունը ունի 20--110 սմ բարձրություն, ճյուղավորված է, ծածկված է մոմաշերտով, կապտամոխրագույն է, երբեմն կանաչ, որոշ ձներ ունեն մանուշակագույն երանգավորում: Տերեները ցողունի ներքնի մասում կոթունավոր են,

1688) պասոկանում

ԵՆՔ

Վլ

շ

|

ջ66

տ

Ճաշվով։ Հանքային

րարտանյութերիդեպքում մեկ

Տտտք.օ161-..

փետրաձն, կտրտված, բնարաձե, կազմված ) 3--4 զույզ կողային բլքակներից ն Հիմնական 43. բլթակից: Բլթակներձեզրերը անճավաեկ. Սեուկ, ատամնաձն են, ռար կոտրտված: ծողունի նն ներքնի մասի տերնեները ճարթ կամ տարբեր աստիճանի, կնճոուովաժ։ Միջին յարուսի տերնեները երկարավուն են, նիղակաձե, իսկ վերի տերեները՝նշտարաձես ողկուզլանման է: Ծաղիկները ճամեմատաբար Ծաղկափթթությունը խոշոր են, դեղին գույնի, ունեն նեկտարանոցներ: սմ երկարությամբ, ճարը կամ թույլ նեղ ս։լատիճ է, 5--10 Պտուղը ուռուցքներով: Մայրըբարակ է ն կարճ: Յուրաքանչյուր բույս իր վրա մմ կրում է երբեմն մի քանի ճարյուր պատիճ: Սերմերնունեն 1,5--2,4

«ճնեկտարին40

`

Է

չյա-

|

Լ.

ա

նն

տալ

պետք Հեկտարին

ֆոսֆոր

է

կգ, կա-

կգ: մշնանա-

լիում` 60 ցան սնուկբ

խորդ

է

լավ նաաշնանացան

պորենի Համար:

ժարնանացանաե-

|

վուկի ճամար լավ նախորգներ ծհն՝ սիարարտացվածաշնանացան ցորենը, ընդեղեն բույանրըը, չարաճերկ կուլտուրաները (կարտոֆիլն

`

.

.

ճակնդեղ):

Աչնանացան

կի ցանքը է

45սմ

սնու-

կատարվում

միյշարքային

տարածությամբ, 5-6

նկ.

44.

Աշնանացանսնուկ:

կգ/ճ ցանքի նորմայով: Ցանքըպետք է կատարել 1,5--4,0սմ խորությամբ: Աշնանացանսնուկի ցանքը պետքէ կատարել 10--15

օր ավելի վաղ, պայմաններում աշնանացանցորեն է ցանվում, իսկ գարնանացան սնուկի ցանքը՝ գարնանացանճացաբույսերի ցանքին զուղրնթաց:

քան

այդ

Բռաաբուծություն

Վաղ

աշնանացան դարնանը

սնուկը

Բ 80 կզ/ճ նորմայով:

պետք է

սլետք է կատարելայն Մնուկի բերջաճավաքը շուրջ պատիճների

սնուցելՒ

3930 Ք

ժամանակ, նրբ դաշդեղին գունավորում մ.

500 Հի ոստանում է բաց «սերմերն էլ արդեն մղացած են վինում: Բերքաճավաքըուշացնելու քն գեպջում սնուկի սերմերի մի մասը թափվում է, Քերքը ճավաջում Ճացաճատիկայինկոմբայնով, նախապես կատարելով որոշ վերափոչ սնուկը մշակվում է նան որպես կերային կուլխումներ Աշնանացան Զմեռադիմացկունությամբայն նման է աշնանացան դարուն: «ուրա: կարնոր սորտերից են՝ Վինիցկի, Պոդոլակի։ Արարատյանդաշտում ն նախալեռնայինշրջանների չրովի պայմաններումվաղ Հնձվող կովազատված դաշտերումաշնանացանսնուկը մշակվում է «տուրաներից որպես միջանկյալ ն խոզանացան,Փարնանըստացվում է 300--500 գ/ճ է մբ այլ կուլոուրայի' ՃՀատկացվում կանաչ զանգվածիբերք ն դաշտը նպատակով ցանքը կատարվում է ճամաստանալու Կանաչզանգված սմ միջշարքային տարածությամբ),ցանքի նորման կազտարած (15 ռում

է 10--12

մում

կգ/ճ.

կուլոուրաներ ճայտնի են Բացիվերը նշվածներից, որպես յուղատու նան դաշտային կաղամբուկը (ԹԼ4ՏՏ1Ը2 օճոքօտեւտԼ.), ճՃաբեշական Օ215.), (ԸԼՀաե6 ՅեՆՏՏԼՇՃԼ.), առսորիկը(ԷԼԱՇՅ ՏՅԱ ծժովակաղամբը որոնք ցուղաոու 12715 Լ.), Սովետական (ԷԵսրհօւելճ իշակաթնուկը Միությունում առայժմ չեն մշակվում,

Հեղափոխությունը ՌուՄինչե Հոկտեմբերյան սոցիալիստական ռաստանում եքերալուղատու կուլտուրաներից մշակվում էին միայն ն

գինձը:

Միությունում եթերայուղատուբույսերի ցանքատարաՍովետական

ՃազարՃեկտար(1921 թ.)։ ալժմ մշակվում են ճետնյալ եթքերաՄիությունում Սովետական ցուղատուները՝անիխսոնը (ՁԱԽԸ),աժգոնը (226), ունձանը (ճ83Յոտքւ), գինձը («օթաճւոք), կասատիկ-ճիրիկը(6ՅՇՅՂՈՒոքոչ), լիմոնի սորզոն

(ՈՍԿՕՏՒՕՇԸՕքՐՕ),

դաղձը (14), քեմոնը(1Խմմ), «ունական ասմիքը վարդագույն խորգենին (Փօոճաո), ծղեսպակը(Խուճւրեւն ռտ), (ԲճքՅրե քօ30822), առվորականնարդոսը (ոճ84111), կնդրակը(քօ3Խճքոո), նքնրայուղատուվարդը (ք038 5Փմթ0ԽՀՇՂՈՎԱՀՆ),ճառմիկը (ՃՅՇիււ ն էվկալիատը (ջփառոթու): Ըստ կազմի ն կառուցվածքիեքնրային լուղը ճանդիսանումէ տարբնր ճագեցվաժություն ունեցող ածխաջրերի, սպիրտների, ֆենոլների»

ածանցյալների:

Պտուղներից, տերեներից ե բույսերի անրմերից, այլ օրգաններից ստացված յուղն օգտագործվում է ոննդի-2Համի արդյունաբերության ն

բժշկության վում

են

պարֆյումերիայի ասպարեզում: Թափուկննըն օգտագործ-

որալեսկեր,

ԱՆԻՍՈՆ

ԱնիսոնիՃայրենիքը Փոքր Ասիանէ, որտեղ այն շատ վաղուց է մշակվում: Այժմ եթերային յուղ ստանալու նպատակով նիսոնը շառ երկրներում են մշակում:Սովետական Մբությունում այն մշակվում է ն Վորոնեժի Բելգորոդի մարզերում ն սաճմանավփակ տարածությամբ

Ուկրաինայում:

Ո

'

Անիսոնի յուղը օգտագործվում է Քիմիական,դեղագործական, սննդի պարֆյումերիայիարտադրության մեջ, Անիսոնիսերմը պարունակու է 2,5--4 գց եթերայինե 18--20 40 սովորականբուսական լուղ: Քուսպբ խտացրած կեր է, նրա 100 կգ-ը պարունակում է 85 կերային միավոր, Անիսոնը (Թլոքլոօլ Ճուտ Լ.) միամյա բույս է, պատկանում է ննխուրադդինծրի (Հովանոցավորնքրի) ընտանիրին,Արմատըապիտակ է, ուղիղ, փնջավոր: սմ Ցողուննունի 40--60 բարձրություն, կլոր է, Ներքնի տնրեներըերկար կոթուԷ

Գա հակաա կլորավուն ԱաԱոՐԼ ,

'

ծությունները կազմում են

նուրդ: եթերայինյուղի ամենատարածված են տերպենկոմպոնենտներն ները ն նրանցթթվածնային

ո

ԵԹԵՐԱՅՈՒՂԱՏՈՒՆԵՐ

դաղձը, անիսռնը, քեմոնը

ե եքերների,ալդեճիդեերի, կետոնների օրգանական թթուների խառ-

չուրջ

ան,

կամ սրտաձն, ծղրերը ատամնաձն

Վերնի տերեները կտրտված: հոմասնյաեն, սեպաձեփորված տերնա-չ

մասերով: Ծաղիկները սպիտակեն, մանր:

բարդ Սաղկափթթությունի է, Պտուղը (ւձրմը) Հովանոց մոխրա-

դույն է, ձվաձե, վերի կողմիցՔիչ խորդուբորդ:

Անիսոնը ջերմասերբույս է: Սծրժերըսկսում են ծլել թյան պայմաններում: Աճման ու ղարդացման

չում

է շատ

ջերմություն: ծիլերը դիմանում

6-86

չերմու-

Համարի անիսոնը պածան--4--65 սառնամանից-

են

ներին, ծլելուց մինչն լբիվ Հասունացումը տեում է 118-130 օր: Անիսոնը ծ, լավ աճում ու Ֆորմալ խոնավասեր բերք է տալիս, երբ մքնոլորտային տծղումների տարեկան գումարը 500-600 մմ-ից պակաս չէ, Այն փուխր, ն օդաքափանց սննդանյութերով ճարում Հողի բույս է: Մեղրատու է, Մէկ ճեկտարից ստացվում է 10--12 ց սերմ, ճամար լավ նախորդէ ճանդիսանում Անիսոնի Ցելիջկամ շարա ճեր Հետո մշակված աշնանացանցորենը:Անքսոնի Համաթ "ատկացված ճողամասիաշնանացան ցորենի Հեա բնրքաճավարից

վուլտուրան երից

պետք է վարել 22--25 սմ խորությամբ: Վաղ գարնանըՃողափացռը ւլեառք է փոցխել: եքն Հողը պնդացել է կամ մոլախոտերով վարակվել, անՃրաժեչտ է այն ցանքից առաչ փխրեցնել 6--8 սմ խորությամբ: Անիսոնըպետք է ցանել 45 սմ միջշարքային տարածությամբ: Ցանքի նորման է 12--15 կգ/հ։ Ցանքը պետք է կատարել գարնանացան Ճացաբույսերի ցանքի ժամկետին, 2--Ց սմ խորությամբ. Շարքերը երնալուց ԱՆ Հետո Ժիջշարքային տարածությունները պետք է փխրեցնել, կազմակերպել սնուցումը ն ռլայքարել վնասատուներիու Հիվանդությունների դեմ: Անբսոնի բերքաճավաքը ռ"լետք է կատարել նախապես Հարմարեցված կոժբայնով, թ

ո

երբ

անըժերի

75--80

գորշացել, ճասունացել 10--12

լ

եկ.

45.

ց

անիսոնի

0կ-ը է,

սնրմից

ստացվում է 25 կգ եթերային յուղ, սովորական բու. կգ ն 680 կգ քուսոլ

ի,

սական

Անիսոն,

յուղ

ԳԻՆՋ

ւ

Չ0 ը սովորական լուղ: շուրջ Քուսաի100 կգ պարունակում է 69 կերաչին միավոր: Մինձի տովորականյուղը օգտագործվում է տեքստիլ ն պոլիգրաֆ արդյունաբերությանժնջ, Գինձը (Ըօոտոմոստ Տոէխսո Լ.) միամյա բույս է, պատկանուժ է

նեխուրազգիների(չովանոցավորների) ընտանիքին: Արմատըիլիկաձի սմ ճյուղավորվող: ունի 40--100 Ցողունը բարձրություն,

է, բարակ, բիչ

կանգուն է, կլոր, մերկ, վերնի ժասում ճյուղավորվող, Տեընները Հերքադիր են, նշտարաձն, խիստ կտրտված, մերկ: ներքնի տերեներըկոթունավոր են, փետրաձն,ժիչին յարուսմ տերնները՝ կրկնակի

փնտրաձն: Վերին

են: տերեներընստադիր սպիտակ են, բաց Սաղիկները

Տ

«ԱՏ»Գե Ա

ՀՅՏՀԱԱՆԸ

ՇՆ

Ի

ՀԱՐ :

Ս 11/22 չո

Լ

3/

`

ր

ՀԵԶ

ՀՀՀ

ք

ՏԱԽ»»-

Րա

վարդագույն,մանուշակագույն

դեղին: Պտուղըկազմված է երկումիասեր ռլաղիկնե, րից, օնդաձն է, կամ լողի ն

դեղնավուն

գորշ դեղնավուն կշիոր 7--10

3ինձը

գ է:

բաղկացած

է

բազմաթիվսլուլուլյացիանե-

բից, որոնք տարբերվում են իրենցկննսաբանական առանձերով նաճատկությունն եթեու

Փինձը վայրի վիճակում տարածված է

ծովի Միջերկրական

ն զանում,Անդրկովկասում ՄբջինԱսիայում:

ավա-

ՍովետականՄբությունումդինձի ցանքատարաժություններըվերջի տարիներին խիստ ընդարձակվեցին: նրա մշակման Հիմնական չրջաններն են կենտիոնականսնաճողային ժարզերը, Սարատովի,կույբիշնի Մարզերը, Հյուսիսային նովկասըն Ուկրաինան։ Այժժ գինձի ցանքահն Չ00 4աղարճեկտար: ՍՍՀՄ-ում կաղժում տարածությոմննեիր են զանազան նյութեր, որոնք ուննն Գինձի ձթերայուղից ստանում ժանուշակի, կիտրոնի, Հովտաշուշանի, պերվաժոտի, վարդի ճոտ: հոլոր այդ նյութերը Ճաջողությամբ օգտագործվում են բժշկության, պարֆյումէրիայի ն սննդի Համար: Գինձի սերմերը պարունակում են 0,8--1,245 նթնրային յուղ ն:

բային յուղի վարունակու-

-

թյամբ:

'

.

.

.

'

Գինձը ջերմության նկատեկ. 46. գլու, լ ամբ պաճանջկուտ չէ: Տանում քն զարնանը։ Այն վայրերում, ուր ձժեռր մեղմ է ն սառնամանիք--46--18"-ից ավելին չեն լինում, զինձը կարելի է ցանել նան ները Այս դնորքում աշնանը: դինձը շուրջ երկու շաբաթով շուտ է Հասունահում, քիչ է ննքարկվումխորշակների, կրկնակի անդաժ ավելի չատ բնըք է տալիս ն "լարունակում է ավելի շատ եքնրային յուղեր: ջերմության պայմաններում:Սիլները Դինձիսերմերը ծլում

--7--Յ" դիմանում տնում է 90--120 հն

Հը

օր:

են 9--106

ռսառնամժանիբներին: նլումից մինչն Ճասունացուչ ,

Ժինձը Համարվում է չորադիմացկուն բույս: Փխրուն, օդաթավանց ն աննդանյութերովճարուստ ճողերի բույս է: Մեղրատուէ: Աշնանացան ց սերմի բերք: գինձի մեկ շնկտարիըստացվում Լ 15--Հ9 Մշակվում են Ալնքսենակի242

ն

կուչսորտերի:

Փինձի Համար լավ նախորդներեն աշնանացան ցորենը ն աշորան, շարաճերկ բուլսերից՝ կարտոֆիլն ու ճակնդեղը: Այն լավ բերք է տալիս ճետո նան բազմամյախոտաբույսերից դեւլքում աշնանացան ցորենի կամ աշորայի բերքաԳարնանացանի Հավաքից ճետո պետք է կատարել ճողի երեսվար, երկու-նրեք շաբաթ «ոնց՝ խոր վար Բազմամյախոտաբույսերի դաշտը պետք է օգոստոսի Վերջին խոր վարել: Շարաճերկկուլտուրաների բներքաճավաքիը«նտո անմիջապես պետքէ կատարել խոր վարչ Վաղգարնանը դաշտը սլետք է «փոցխել:Եթե դաշտում մոլախոտեր են երնում, պետք է կուլտիվատորով փխրեցնել 6--8 սմ խորությամբ ն նոր միայն կատարելցանք:

Աշնանացան գինձինախորդ սովորաբար Ճանդիսանում են աշնանացան ցորենն ու աշորան։ Այդ կուլտուրաների բնրքաճավաքից Հետո կա«տարվումէ 4--8սմ խորությամբ խոզանի երծսվար, այնուճետն 15--20 սմ խորությամբ խոր վար ն փոզխում: Ցանքից6--ՏՑ օր օր Ճետո 22--28 սմ խորությամբ ն անմիջապես Կսռաջ պետք է կատարելփխրեցում՝ 5--6 փոցխում ու ցումը: '

է այարարտանլուքերինկատմամբ: 45-ական կիլոԳինձը զգայոմք զրամ ազոտով,ֆոսֆորով ն կալիումով պարարտացնելուդեպքում զգալի չասիովբարձրանումէ նրա բերքատվությունը:

Փինձի պանքի պետք է վլատարել 45 սմ միջշարքային տարածուԹյամբ: Ցանքի նորման է՝ գարնանացանի դեպքում 14--15 կգն, իսկ աշնանացանի դեպքում՝ 16--18 կգ/հ,ժարնանացանգինձի ցանքը պետք Հ կատարել վաղ գարնանը,աշնանացան գինձի ցանբը՝ օգոստոսի 25-ից մինչն սեպտեմբերի 15-ը, ձանբը պետք փ կատարել 2--4 սմ խորու-

Քյոամբ:

Գինձի ցանքերում մոլախոտերի դեմ ռարայքարելու նպատակովօգտագործվում էն պրոպան (3-3 կզն), պրոմճտրին (1-Չ կ, «ոլուր (1,0--1,5 կգրի) Հերբիցիդները, որոնք ճող են մտցնում ցանքից մինչն սերմերի ծլելը: Հետո՝

Գինձի ծիլերը երնալուցՃետո պետք է միջշարքային տարածություններբ փխրեցնել,սնուցել ն պայքարել վնասատուների ճիվանդությունու

ներիդեմ:

Գինձի բերջաչավաքը պետք է կատարել նախասլեսճարմարեցված կումբայնով,անրմերի20--80 (ը-ի «ասունացումից Հետու

ԴԱՂՋ

Մշակվող դաղձր վայրի վիճակում չի Հայտնաբերված, ճայտնի չէ նան նրա Ճայրենիքը,ամենայն այն «ճիբրիդ է: Ճավանականությամբ Մշակվում է Սովետական Ճապոնիայում, հտալիայում Անգլիայում, Ֆրանաիայում,Ամերիկայի Միացյալնաճանգներումն այլ

Միությունում,

երկրներում:

Սովետական Միությունում դաղձը մշակվում է Ուկրաինայում,(9երնիգովի, Պոլտավայի,կինի, մումակի,Չերկասկիմարզերում): ժողովրդական տնտեսության մեջ դաղձի մշակության նշառակու թյունը մեծ է: Չորացրածտերնեներիցկամ ամբողջ կանաչ զանգվածից ն ատացված եթերային յուղի Ճճարուստէ մենտոլով է օգտագործվում պարֆյումերիայի, սննդի, բժշկության առպարեգում: Բացի եթքերային են նան չորացած յուղից, բժշկության տերնները: մնջ օգտագործում Դաղձր քյքօո2 Լ.) քազմամյա բույս է, պատկանում է խուլեղինջազդիների(2ըքնածաղկավորների ) ընտանիքին:

(116ուռ

կոճղար

է ճորիզոնական,տալիս է տարեկան մի քանի ցողուն, ճյուղավորվում է, ճանգույցներիցդուրս են դալիս ճավելջչալարմատներ: առանձին մասերն ընկնելով Հողի մեջ, ընդունակ հն կոճղարմատի արմատներն ցողուններ տալու ն ինքնուրույնբույս դառնալու: Ցողունը աճում

կանգուն է, մերկ ս

60--80

սմ

բարձրությամբ, ճյուղավորվող, չորսանկյունան

կամ թույլ քավուռ, կանաչ կամ կարմրավուն: Ճճաճախ Դաղձը

անար բետաՏոննմնեն է

նան

ճորիզոնական

ձեով

աճող

հն

ցողուններ, 9-8

ամա որոնք

տա-

Հեշտությամ

զա-

կադիր են, կոթունավոր, երկարավունկամ ձվաձն-նչշտարաձեյ հդինըբ կտրտված,թույլ քավո: Տերեների երկու կողմերում գտնվում են դեղին, մանը,յուղային դեղձեր: Ծաղիկները մանը նն, Ճաճախխական ժաղիկները զերակշռողմասն են կազմում, երբեմն երկսեռ շուշանագույն կամ կարմրավուն:Դաղձըոլտուղ չի տալիս, է բազմանում կոճղարմատն երով չոր Դաղձի տերնի բերքատվությունը կազմում է 12--20 գ/հ: Չոր տերեները պարունակում են 1,5--8,5 00 եթերային կրտայուղ: Դաղձր պիմացկու, րոյա եւ Հալողաթթամը, որա Իրաւ «ՅԵՏ մարզերի պայմաններում: ինչսլեսցողունը, այնոես էլ կոճղարմատր աճի վերակաում են 2-35 ջերմության պայմաններում: Վաղ դարնանը մատղաշ ցողունները դիմանում էն --86 սառնամանիքներին:Դաղձըշատ զգայուն է լույսի ն խոնավության նկատմամբ: կոկոնակալման ծաղկման շրջանում որքան Ճճողումխոնավություն շատ լինիյ այնքուն ավելի չատ էթնրադին յուղ մենտոլ կատացվի, Դաղձր սննդանյութերի նկատմամբխիստ պաճանչկոտէ: Գոմաղբով(ճ"եկտարին20 տ) ն Հանու

ու

պարարտացնելուդեպքում պարարտանյութերով

քային

26»

ավելանում է

եթերային լուղի դաղձի ստերեների քանակը, ճեւոնասպլես՝

ակը»

ՍովետականՄիությունում մշակվում

կրասնոդարակայա սորտերլո

ն

մենտոլի

6ն է դաղձիՊրիլուկսկայա

Դաղձընույն դաշտում երկուստարիմշակելուց

ճեւտո

խիստվնասվում

է ժանգից ն դաղձի տերնակերից, ալդ պատճառովէլ ցանքաշրջանաոուՍյան մեջ այն օգտագործվում է միայն երկու տարի: Դաղձիլավագույն

նախորդըՃանդիսանում է պարարտացվածցելից «ետո մշակված աշնաՀետո լավ է մշակել գարնանացան ցորեն: նացանցորենը: Դաղձից Հանդիսացողաշնանացան ցորենի բերքաճավաքը կատանախորդ ըելուց ճետո անճրաժեշտէ կատարել երեսվար, այնուճնանմոլախոտերը սմ խորությամբ: եթե ծլելուց ճետո պետք է կատարելխոր վար՝ 22--25 են դաղձի կտրոնները տնկելու աշնանը, ապա խոր վարից ճեոո ճողամասը պետք է փոցխել: Մինչն դաղձի կտրոններիտնկումը, «ողը սպլնաք է պաճել մոլախոտերից զերծ վիճակում: Տնկումից երկու շաբաթ առաջ կատարում են կրկնավար կամ խոր փխրեցում, որից ճետո՝ փոցխում: Այն դեպքում, երբ դաղձը գարնանը պետք է տնկել, վաղ գարնանը անճրաժեշտ է ցրտաճերկը փոցխել: Դաշտը խոր վար կատարելուցառաջ տ ոլետք է պարարտացնելգոմաղբով, ճեկտարին 30--40 «Հաշվով: է Դաղձըբազմացվում վեգետատիվեղանակով: Բազմացմանճամար կարելի է օգտագործելստորերկրյաարմատը, վերերկրյասողացող ցողունը, ինչպեսնան վաղ գարնանըարմատակալածընձյուղները: Տնկանյութըպետք է մթերել ճին պլանտացիաներում,աշնանը: Այդ նպատակով դաղձի դաշտը պետք է վարել թները ճանաժ գութանով՝ 12--14 սմ խորությամբ: Վարից «ետո փոցխերով ճավացում են դաղձի կոճղարմատները ն սողացող ցողունները: Տնկումից աասջ տնկանյութ բաժանում են կորոնների։ եթե տնկումը Հանդիսացողկոճղարմառտները կատարվելու է ճատուկ մեքենաներով, ապա կտրոնը պետքէ բաղկացած սմ երկարություն Գարնանը ինի 2--3 ճանգույցից ն ունենա 5--10 սմ տնկելու դեպքում տնկանյութըպաճում են բուրտերում, որտեղ8--10 սմ են 10-12 շերտ Ճող լցնում շերտով դասավորում տնկանյութը, ապա հայդպես շարունակում են, մինչնոր բուրտի բարձրությունըՃասնի սիլոսաճատմեքենամ-ի: Գարնանըբուրտերից Հանած սոնկանյումը ներով վեր են ածում կտրոնների: Մեկ Հեկտարի Համարպաճանջվում է Ժ--8 ց կորոն, Դաղձիկտրոնը գարնանը պետք է տնկել վաղ ժամկետում, իսկ աշնանը տնկելու դեպքում՝Հոկտեմբերին: Տնկումը պետք է կատարել 60 սմ սմ խորությամբ: 7-8 մփջշարբային տարածությամբ, Ամբողջվեզետացիալի ընքացքում ինչպես առային, այնպես էլ ճրկրորդ տարին միջշարքային տարածությունները պետք է փխրեցնել,

վնասատուների ն Հիվանդությունների դեմ պայքարել, սնուցել Հավաքը ժամանակինկատարել:

բա-

ն

բերքա-

Դաղձը տերններում առավելագույն եթերային յուղեր քանակությամբ մենտոլ պարունակում է ծաղկման շրջանում: Այդ պատճառովէլ բերքաճավաքը պետք է կատարել, դաղձի երբ բույսերի 50 0-ը ծաղկել կատարում են Հճարմարնեցրած Քնրքաճավաքը խԽուոճնձիչների միջոցով: յանաչ զանգվաժըզգուշությամբ պետք է չորացնել 30--350 ջերմության որ դաղձի ցողունը ն պայմաններում: Քանի եթերածաղկափթքությունը յին յուղ չեն պարունակույի, ուսւոի չորացած ղանգվածը կալսում,տերեները անջատում պրաճումեն չոր վիճակում: Չորացածտերնի մեջ խոՖավությունը11 զյ-ից ավելի չպետք լինի: ու

'

ու

է

ՓԵՄՈՆ -

տեմոնը վայրի վիճակում տարածված է խոտճարքերուս Շատ Հին ակսաժ արնելյան այն օզոագորժել են ժամանակներից ժողովուրդները զանազան նպատակներով: Հայաստանում թեմոնը «ճասպուռջն օզիրա» անվան տակ շատ վաղուց է մշակվում: արտսդրական ցանքերըճիմնականումդտնվում են Ուկրաին նլովի հայում՝ Խմելնիջկու մարզում, Այդ վայրերում թեմոնի մեկ Հեկտարից ստանում են մինչն 15--25 ց սերմի բերք:

ճմոնի

ր

դեոնս ճին ժամանակներից սերմերը ակսած օգտագործվել աա ողովրդականբժշկության մեջ, ինչպես տրանս Համեմունք

չքա զան

նան

աննդամթերքների Համար: Ռուսաստանում քեմոնի սերմերն

ղա-

օգ-

Հացաթխման,կվաս ն Տրուշակեղեն պատրաստելու դգործում, Սերմն իր մճջ պարունակումէ 4--6 ը եթերային յուղ, Այդ ուղը պարունակումէ լիմոնեն ե կարվեոլ, որի շնորճիվ լայն չափով օգտագործվում է լիկյորների, օղու, կոնֆետի, պարֆյումենՀրուշակեղենի, նան բժշկության արտադրության մեջ, ինչպես րիայի օճառի . ասպաեթերայինմուղից,սերմերից ստանում են նախ 14-16 րեզում: Բացի ցք

Փոր

են

օգտագործում տեխնիկական նպատակներով, բոզորավան արժեքավորխտացրած ուռաըճանդիսանում կեր: վուղ,

են

որը

է

Քեմոնը (Շճսո ճո1մ 1.) երկամյա, մեղրատու բույս է (առաջին «արին բերք չի տալիս), պատկանում է նեխուրազգիների ( ճովանոցաորների) ընտանիքին: Արմատըիլիկաձն է, երկամյա, թույլ ճլուղավորվաժ: Ցողունը ունի մինչե 60 սմ բարձրություն, կանդուն է, մերկ, ճյու-

դավորված: Տերնները ճերքադիրեն, պրկնակի,երբեմն երկարավուն, տերեներըպոթունավոր հռակի փետրաձե: ներքնի են, վերնի տերնեները՝ նատադիր։Ծաղիկներըմանր են, սպիտակ: նաղկափվթթությունը բարդ

է: Հովանոց

Դ ոուղը

երկուսպլտղիկ-

երկարավունէ, ձվաձե,կազմված չ

երեսվար՝4-8

ներից: -. լուՔեմոնի սերմերը ծլում են 6-.Ք0 չերմության ւվլայմաններում: լուսավորման պայմաններում է բարձր բերբ ռասեր էչ Միայն առատ

լա վար

չ

հել

2. աան աան րաների ան ենի ճատիկաընդեղենբույսերը: է:

ոնի

տոմ

ծ շակված

Դամար

լալ

աշնանացան աշնանաց

մախորդոոր

«շոր

ճաղաբույան ցաբույանըը

՞

'

ի

՞

:

22-25

'

.

սմ

սմ

իսկ մոլախուծրի ծլումից Հետր՝ խոր խորությամբ,

արնանը ը Վա ղդ գար րուխյամբ խորությամբ:

ցանք: կատարել

ճողամասը ը Դող

պետբ պրոբ

է փոց2

կզ է։ Ցանքը պետք է կաՄեկ Հեկտարի ցանքի նորման 10--12 սմ սմ խորությամբ: 2--2)յ5 միջշարքային տարածությամբ, տրել մ ԱՆ նճրաժե քեմոն ւմմբողջ է անձրամեչտ ընքացքում թեմոնի դաշտը նթ : մաքուրվեգետացիայի վիճակում: սպառել են, այդ պատճառով Բեմոնի սերմերը չճասունանալիս քավում պետք է կատարել, երբ ճովանոցներումպտուղների50-բեթքաճավաքը է: 60 0ը-ը գորշանում, ճասունանում

ԵՂԵՍՊԱԿ

նկ.

47.

Քեմոն։

Այն կարելի է ցանել ն աշնանը, ն գարնանը: Դաշտի ցրտա՞երկը կաեն նախորդի բերքաճավարըկատարելուցՃոտո (եթե աշնանն է արում ցանվում): Այս դմալքում խոր վարից Ճետո դաշտը պետք է անմիջապես սմ կուլտիվատորով փխրեցնել 8--10 փոցխել, ցանքից 10 շր առաջ կխւռրությամբ փոցխել: երն քեմոնը սլետք Է ցանվի դարնանը, ասլա նախորդ կուլաուրույի բերքառավաքիը «ետո անչճրաժեշտ է կչւտարել ու

մեծ Ծղեապակիժաղկափթքությունի: ստացված էրերային յուղբ հ օդտադործվում Ա պարֆյումերիայի, սննդի արղյունաբեարժեր ունի րության ն գինեգործության ասպարեղում: Վայրի եղզեսպակըտարածված է Միջերկրականծովի ավաղանում, ՓոքրըԱսիայում, հրանում ն Աֆղանատանում: եղնսպակը(5818 ՏԸՀԼԲՁ Լ.) բազմամյա բույս է, պատկանումէ ընտանիքին: Տերնները խուլեղինջաղգիների (շրթնաժաղկավորների) են, հրկարավուն-ձվաձնյ, ամբողջ բույսը քավուռ էյ ձաղկափըթիոշոր պարութությունը ողկույզ է, ծաղիկները՝ խոշոր: Մաղկասփրթությունը հակում է 035 Այ եթերային յուղ: եղեսպակըմշակվում է կրասնոդարիերկրամասում, Ղրիմում, Մոլդավական ն հիրդիական ՍՍՀ-ում։ եղեսպակիծաղկափթյթությանբերքը կազմում է շուրջ 100 գ/հ, եղեսպակիսերմերը սկսում են ծլել 10--126 ջերմության պայմանեն --Շ" ններում: Մատղաշծիլերը դիմանում սառնամանիքներին: Զմեռը սառնաձյան բավարար շերոխ տակ բույսերը դիմանում են --25--30" մ, լուսասեր: Սերմերը լավ են ծլում մանիքթներին. ՉՋորադիմացկուն լուսավոր պայմաններում, այղ պառոճառովէլ, երբ ցանքը կատարվում է շաղը, սերմերը ճամերաշխ են ծլում։ 8անքի տարում եղնսպակը ջացնում է միայն տերնայլինվարդակ, իսկ «աջորդ տարիներին՝ ցողուններ, ծողկավքթություններ ն պտուղներ: է: Օգտագործվում է 2--Տ եղեսպակըբերրի Ճճողերիբույս ոարի: ն Ք 40 Պարարտացման նորման 1՝ գոմաղբ այն, Վ 20--40, Ք 40--60 կզ/8։ Մեծ արդյունք է տալիս շարային գրանուլացված պարարտացումը: ժով նախորդեն Հանդիսանում աշնանացանցորենը ն դարին: Ցանքըպետքէ կատարելձմեռնամուտինյ, այն Ճաշվով, որ սերմերը առա-

փեչպես նան ճրուշակեղեն ն զանազան կոնֆետներ պատրաստելու Համար: Խորդենու յուղը օգտագործում են նան բուրավետ ջրեր, ոչ ալկոՃոլային խմիչքներ պատրաստելու,ինչես նան ծխախոտն ավելի բուրավետ դարձնելու Համար: Խորդենումուղը մանում է ավելի քան 350 տեսակ պարֆյումերաչկոսմետիկական արտադրանքների մնջ: Խորդենու

մինչն ցրտերը չծլեն։ Ցանքը կատարվում է սովորական շարային՝ 15 սմ սմ միջշարքային: միջշարքային տարածությամբ ն լայնաշար' 45--60 ճեռավորությամբ:Ցանքի նորման սովորական շարայինի դեպքում կաղմում է 12--15 կգ/հ, լայնաշարի դեպքում՝ 6--2 կգ/ն։ կապակցված«Ճողերում ցանքը կատարվում է 2--8, իսկ փխրուն Հողերում:՝ 4--5 սմ խո-

րությամբ:

օդտադործման տարիներին եղեսպակի դաշտը պետք է Ցանքի միջշարքային տարածությունները փխրեցնել, փոցիչշել, քաղճանել: Բերքաճավաքըկատարվում է, երբ կենտրոնական ծաղկավփթթության ցածի մասում սերմերը թույլ չափով գորշանում են, կամ երբ ծաղզօ: կափթթության մեջ լուղը կազմում է 0,10--0,12

Բանջարանոցային

ԽՈՐԴԵՆԻ ամարվում է Հարավային Աֆրիկան, որտեղից 12-րդ դարի վերջերին որպես դեկորատիվ բույս այն բերվել է Ռուսաստանում մինչն Հոկտեմբերրան եղափոխությունը խորեվրուա: դենին մշակվել է որպես սենյակային բույս: Խորդենինմշակվում է Միջերկրականծովի ավազանում, Ֆրանսիայում, Ալժիրում, հտալիայում, իսպանիայում, ճապոնիայում,Չինաս-

Խորդենու ճայրենիքը

-

քատ Գ. Պ.

ճաքարյանի,Ս.

կ.

ն կարապետյանի

Մ.

Դավթյանի,

խորդենուքափուկներից պատրաստված ալյուրն հր բաղադրությամբ մոտ է ցորենի թեվին

ն

առվույտի ալյուրին: Խորդենու թափուկներից պատրաստված մեկ կգ ալյուրը պարունակում է 0,6--0,8 կգ կերային միավոր, 60--270 գ մարսելի սպիտակուց,18--24 գ կալիցիում, 5--6 գ

ւոսնում:

ՍովետականՄիությունումխորդենու մշակության առաջինփորձերը ղիվել են 1926 թվականին, իսկ արդյունաբերական նպատակով նրա թվականին Աբխազիայում: Խորդենին մշակությունը սկսվել է 1929 է մշակվում Վրացական,Տաջիկականն Հայկական4անրապետություններում: Հայաստանումայն մշակվում է Հոկտեմբերյանի ն էջմիածնի շրջաններում շուրջ 1600 4եկտար տարածությամբ: նախասոհսված է խորդենու ցանքատարածություններըՀայաստանումճասցնել 2000 Ճեկտարի ն ստանալ տարեկան 40 տոննա եթերային յուղ: Բատ Վ. Ա. Տարասովի, ՀայկականՍՍՀ 1973 թ. արտադրածխորդենու լուղը կաղմում է ՍովետականՄիության ընդճանուր արտադրանչ Քի 20 9-ը: Խորդենին որպես տեխնիկական կուլտուրա ՍովնտականՄիության: ժողովրդական տնտեսության մեջ չափազանց կարնոր նշանակություն ունի: նրա:տերններից ն ամբողջ կանաչ զանդվածից ստացած եքերային յուղը որից ստացվում չ Թանկճանդիսանում է դրեթե միակ աղբյուրը, ՊարՐարժեք նյուք՝ ցիտրոնելլոլա, որն ունի վարդի Հաճելի Հոտ: է ֆյումերիայում խորդենու լուլը ամբողջությամբ օգտաղործվում քանկարժեք դուխիներ ն օդեկոլոններ պատրաստելու ճամար: Խորդենու յուղը օճառներ» լայն չափով օղտադործում են կումետիկայում, քանկարժեք `

է

ունենալովվարդիճուտ, շատ Հաճախ փոխարինում վարդի լուղին: Խորդենու կանաչ ղանզվածի կազմում է 300-բերքատվությունը ց/հ։ Նրա մշողկությունը ԱրարատյանՀարթավայրիպայմաններո շատ եկամտաբերէ: Յուրաքանչյուր Հճեկտարից ստացվում է մինչն 50 կգ խորդենու եթերային լուղ։ ԽորդենուվերամշակումիցՀետո կանաչ զանգվածից ստացված քափուկներըօդտադործում են որպես օրգանական պարարտանյութ, ճամար սննդատու խորանարդիկներ կուլտուրաների պատրաստելու, ինչպես նան կաշվի արդյունաբերության մեջ որպես դաբաղիչ օգտագործելու Համար: ժուղը

հ

ֆոսֆոր, 60--20 մգ կարուռին: Խորդենու քափուկներըչորացնելու ն ալվուր պատրաստելուՀամար օդտադործում են ԱՎՄ-0,4 ագրեգատը: Խորդենին(5612ոզօուստԼ 6ուէ.) բազմամյա կիսաքփայինբույս է, պատկանում է ԸՇԼՅՈԼՅԸԲՅ ընտանիքին:Արմատը (խորդենազդգիների) փայտանման է, ուժեղ ճյուղավորված: Մի շարք տեսակների մու չարմատի ճիմքը ուժեղ Ճաստացածէ: Ցողունը ունի մինչն 1,5 մ բարձրություն, հերքեի մասում փայտանման է, վերնուԻ՝ դալար, ուժեղ ճլուղավորվող է, ծածկված է խիտ մազմզուկներով: Տերնները Հերթադիր են, երկար կոթուններով, կտրտված են, կազմված են բլիակներից կամ կտրտվածմասերից, երբեմն եզրերը ամբողջական են: Տերնի, ինչպես նան ամբողջ բույսի մաղզմղուկները ճասարակեն, դեղձանման: Սաղիկները սպիտակ են կամ վարդագույն, դասավորված են ընձյուղի վերին մասում, երկար ծաղկակոթունիվրա: Պաակըկազմված է Հինդ պսակաթերթիկներից, առէջքները 10 Հատ են: Պտուղը ճասունանալիս վեր է ածվում ճինդ պտղիկների: Խորդենու ցեղը բաղկացած է շուրջ 300 տեսակներից: նրա Հայըճնիքն է Հարավային Աֆրիկան(նապսի մարզը): նքերալուղային արտաղրության մեջ առավել տարածված նն Հետեյալ տեսակները: թ6լորզօոլատ ԸՀք1էճէսող/Ճ1է. բազմամյա կիսաթուփ է: Ցողունըունի Հուրջ մեկ մետր բարձրություն, թավու է: Տնրնեները են, եր-

Հերթադիր

կար

բլքակավոր,. սրտաձեյկլորավուն,Ճճաճախ ւտերեակոթուններով, են

են, դասավորված րավոտո: Սաղիկները մուդ վարդագույն վերին մասի խիտ գլխիկներում: Լ 116ո1. բազմառտյակիսաքուփ է: թօլոզօուսու ւոձս

ունի 90--100

Տերնները

ճյուղերի

"

ծողունը

սմ ուժեղ ճյուղավորվողէ, քուլլ քավո: բարձրություն, խոր կտրտված. բարակ տերնակոթուններ՝

ունեն

Հայտնի

էն

երկար

աին ըդոր Հ-ի

ու

են

Բ

էլ Տաջիկստանի պատճառով

առրտ-Ճիբրիդները: Հետելալ խորդենու ն

-

թթ. կաղմել է. 53,2,

Վարզասույն խորդենին չերմասեր բույս է, դաշտ դուրս բերելու օրից Հան է 200-220 ոլաճանջում թբաճավ աքը անսառնամանիբ օր: չ ինչն ընթացքում ։ղառանջվողջերմության տարեկան մելւնտացիայի ոքր դումարբ Պավասար է 3500--4000"-ի: մորդենու ճամար --8՝ սառնամանիքները խիստ մտանզավորեն, իսկ --5-ից --Շ՝ ցրտաճարվում է ն ամբողջությամբ ոչընէլ չնայած բաղմամյա բույս է, բայց այն մշակվում է որպես միամյա: տան պայմա ն ր ԱնցամՍն ծովի ափին, Սուխումիիբարեկարող: աի ո Ն ալայմաննելում, խորդենին դաշտում ձմռանը ամբողջությամբ որթ Վ։ Ամառվաընթացքում բարձր ջերմաստիճանը ն արնի խիստ դրական են ազդում խորդենու աճման վնղնտատիվ օրգաններում եքերային յուղի կուտակման վրա: Այդ հ արնի լուինտենսիվ ջերմության բարձր սավորության սլայմաններում միննույն խորդենին Աբխազիայիխոնավ ավելի շատ բերք է տալիս:Ուսումնա ոլայմանների Հեւտ Ճամեժմաուած պարզվում է, որ վեգետացիայի ընթացքում տարբեր րին վարդագույն խորդենու տերններում կուտակվում նն տարբեր եթերային յուղեր Որպես օրինաչափությունչող ամիսէ կուտակվում, քան ղով ամիսներին: լի շատ յուղ լ ամսվա ընթացքում ավելի շատ յուղ է սինթեղվում, «ՈՎ Օգո սնդտեմբեր, ճոկտեմբեր ամիսներին: Պարզվել է նան, որ օրվա հեկրորգ կեսին վարդագույն խորդենու տերնները ավելի շատ եթերային բերքաճավաքը կատաորի Ճետնանքով երբ պարունակում, էլ, շատ երերային

Աաաա այն խորանին նվնտական աի խո " "է ալքի ջրոաճարվում արն լուսավորությունը

դտնվում Ծաղիկներըմանր են, վարդագույն, դծանման բլքակներով: մասում՝ փոքրիկ Հովանոցի ձնով: Հյուղերի վերին Հանդիսանում է մեջ գտնվող թօյոոզօուսու 10Տ6Աղո-ը Մշակության երկու տեսակներից: Այո. Հիբրիդ, որը ստացվել է խորդենու վերը նշված է, ուժեղ ճլուէ, Արմատը փայտացած կիսաթուխ Հիբրիդը բազմամյա սմ 100-150 բարձրությանէ, ներքնի Ցողունը ղավորված,փնջաձե:

ուժեղ ճյուղավորված, մասում փայտացած)վերին մասում` դալար, բլնակաթավոտ: Տերեները Հերքադիր են, երկար տերնակոքուններով, միջին մեծությանեն, բաց վարդագույն, վորչ քավո: Ծաղիկները գտնվում են ճյուղերի ծայրում:

(Քօմոզօուսու 10տօմտ Վո14). բնական բարդ խոոդենի Վարդագույն

թ. քոմսլո-ի խաչաձնումից։ Հիբրիդ է, ստացվել է ք. օռքլեճեւո-ի պարունակումէ 0,06--0,18 40 հթերաէ, փոված, Թուփիըկիսականգուն է 20--25 կգ/ն։ լին լուղ: եթերային լուղի միչին բերքը կաղմում թ. Ըռոուսա-թ Հիբբիդ24. ստացվել է Սուխումիփորձաղաշտում ԳաԹուփիըխիտ է, կանդուն: նե ք. ւոմսլո-ի կրկնակի խաչաձնումից: Աբխաղիայիպայմաններում յուղ, րունակում մ 0,24--0,28 ե եքրներային 56--20 կգ/հ։ եքնրայինլուղի միջին բերթը կաղմում է Սուխումիի 2. ստացվել է երերայուղային կուլտուրաների Հիբբիդ 24 ն 5 խոչաՀիբրիդների երկու բարձր յուղատու՝ փորձադաշտում, 1. եթեէ 0,40--0,49 ձնումից: Թուիր խիտ է, կանդուն: Պարունակում պայմաններումկազբային յուղ: եթերային լուղի բերջը Աբխազիայի մուժ կգ/ն։ է 110--170 կուլտուրաների Հիբբիդթ/չԱ--37,2. ստացվել է երերալուղային ՃիբՎեգետատիվ փորձնականկայանում: Պախտատբաթի Տաջիկուռանի խորդենունը: Քիչ է փովում, քան վարդագույն րիդ է: Թուփը վելի բերքը ՊախտաՊարունակում մ 0,32 Փ երերային յուղ: երերային յուղի 188 կգ/հ, բաթի պայմաններումկազմում է ՀՍՍՀ էյջմիածնի շրջանիսրայմաններում քատ Տ. 5. Ավադյանի, բերքը 1969-փորձարկված խորդենու Հիբրիդների եթերային յուղի Հիբրիդ 2՝ 12171, Հիբրիդ

2.0

28,0, խորդենի՝ վարդագույն

Հիբրիդթ|չԿՀ--37,2՝ 140,4 կգ/ճ:

-

քրոմի լոննորից ամա պամարա եքնրային որամ հ

Բր 4/1 րում

աօրվա երկրորդ կնսին, կանաչ զանգվածից ավելի

լ ստացվում:

խաթուն աԱ տնկման ժամանականճրաժեշտ ատակալների ար այր չլինելու դեպքում կպչողականությունը բանավութ ի սավություն ." կնո է ր կարճ Տ »" աՆ ն յ

նկատմամբ խիստ ղգայուն է:

բ

ը,

|

որը

բացասաբար

է անդրադառնում նան

խորդենու

Պարան ողերի նկատմամբ պա՞անջկոտ վրա:

ոու արԻՐՆ իր մխ"րշ ցանց, այն լավ բերք է տալիս «զոր ունե ռային սննդանյութերով Ճարուստ Ճողեվարկլաջերտ մ արանոլարարտանյութերըզգալի չափով մեր Խոր Բային Բարձրացնում իի որ րորՔաավությունը: Բոյան ցլաճպանելու վերաբերյալ կատարած է: Ունե-

Շար

ց,

ում:

ա

ւն

արոո

դաշտում

բու

փորձնԻԸ ջողությամբ են պսակվել: ՄՄԻ ւարդագույն խորդենին ժաղկում է Ճճուլիսիցմինչն ճոկտեմբեր, բայց տալիս. Այն բաղմացվում է

յոր

ՄԵ

ճիմնակուն իմնականումմանպատղաբեր է,

:

սերմ չի

միջոցով, կտրոն-արմատակալների

որոնբ աճեցվում

են

ճՃատուկջերմա-

նային պայմաններում: ԲուՎարդագույն խորդենու տնկանյութի նախապատրաստումը: (Բ. Գ. Մուրադյան) սաբուծության ամբիոնի ճետազոտությունները կտրոններըալեւոքէ մրերել են, որ խորդենու վարդադույն ապացուցում պայմաններումաճած մայԿԽՔԻ պարարտանյութերով սպլարարտացված բուլսերից: Կտրոնները պետք է վերցնել բույսի վերին "արկի ընրացու

ձյուղներից:

խորդենու վարդագույն Արարատյան ճարթքավայրի պայմաններում

նել թ

փռել 6

սմ

կգ/Բ նորմայով: Սննդարար խառնուրդի շնրտի վրա պեւք Հաստությամբ ավազի շերո։

Կտրոնները տնկելուց

8--4

է օր

ջերմատունըախտաճանում քն: ետը կԿռրոններըջերմատնային սլայտաններում մինչն անկելը ջրային խրանիչների վերամշակել օգտագո լոժումնու: Խքանիչնորից ինդոլիլյուղաթի վի դհտերոտուքսինի

առաջ

|

(30 մգ/լ) (109 մգ/լ) ջրաչում են յին լուժույրները։ Աճի խթանիչներով մշակված կտրոններից արմատակալներիդաշտային կպչողականությունը լինում է բարձր, ունենում են Ճճղոր,ուժեղ արմատային ճամակարդ, սռտացմու: բույսերը է կանաչ զանգվածի ն նժերային յուղի որասվել բարձր բերք: աերմատներումկտրոնների տնկումը կատարվում է 9509 սս սրնման մակերեսով: կտրոններըտնկվում են 6 սմ խորությամբ, այն "աշլինի սննդարար շերտի մակերեորխ: վով, որ կտրոնի ճիմքը նատած անճրաժեշտ է ջրել ճաճախակի, խորդենու կտրոնների տնկումից ետո այնուշետն բոտ պաճանջի: Զմեովմ ընքացքում անճրաժեշո է կուոարնել կտրոններիերեսճունձ, պայքարել վնասատուների ն «իվանդությունների դեմ, կանոնավորել չերմատան խոնավությունը ն ջերմային ոնժիմը: Ջերմատնային պայմաններում լուրաքանչյուր 1 մ2 տարածության վրա Հնարավոր է աճեցնել 400 կտրոն-արմատակալ։ Առաջին 6--80 օրվա ոլեւոք է լինի 20-- 255, իոկ ճողի ջերմությունը ընթացքումջերմատունը է սիստեմատիկկերով ջերմատունըօղաԱնչճրաժեշտ օղինը՝ 28--80": փոխել: նպաստավորպայմաններում խորդենու կտրոնները 12--195 օր Ճեւոո կալուսավորվում են, իսկ 25--30 օր ետո ով արմատակալվում: Ամբողջ ձմնովա ընթացքում ջերմատան ցերմժությունը պետք է լինի 8-45 00» 4010", օդի իսկ կերով սլետք Սիստեմատիկ խոնավությունը՝ մոլախուեր չլինեն, ճողը փխրուն լինի, չորացած ն ճիվանդ տերնեներըճեռացվեն:

առաջ

է «2ետնել, ռր

սլատրաստումը: կտրոնի Նկ. 48. Խորդենու ժամկետը Ճճամարվումէ Հոկտեմբերի կտրոնների մթերման լավագույն միջսմ երկարություն,3--4 1--10-ը: Կտրոնը պեոք է ունենա 15-18 10 մմ: կորոնի «Հիմքումչորամ ադիծըւլ հւոք է կաղմի շուրջ Հանգույց,

Հողի Ջերմատներում երեք տարին մեկ անդամ անճրաժեշտ է փոխել

շուրջ

15 սմ

շերոր, ստեղծել ոննդարարխառնուրդիշեր,

Խորդենու դաշտի նախապատրաստումը, տնկումը ն խնամքը: ճարքավայրի սլայմաններում խորդենու ճամար լավառույն Արարաոյաւն նախորդ է Ճանդիսանում առվույրոր:Առվույտիվերջին ՃարիբերքաՀավաքըկատարելուց Ճետո անճրաժեշտ է քները Հանած բաղմախութիկէ ներով 5--ճ սմ խորությամբ որի շչնորճիվ կտրտվում փխրեցնել, Փխրեցուուվույտի արմատավզիկը, ե առվույտը դարնանը չի աճում: մից 15--20 օր ճետռ կատարվում է պարարտացում ն խոր վար՝ 22-30 սմ խորությամբ: Վաղ գարնանը ցրտաչերկը փոցխիվումէ, արմատակատարվում է 10--12սմ խորությամբ տնկումից 10 կալների

կուլտիվացիա:

օր

առաջ

խորդենու պետքպարարտացնել Վարդագույն ամբողջ կալիումը կգ/ննորմաներով: Ֆոսֆորի ճիմնական դաշտը

Հ

է

բ 60

մասը

Ւ| 152, |

ք 20,

ն

պարարտաց-

Բուսաբուծություն

իսկ Դող պետք է ժաշնհլ աշնխաւնը. նվառով, սնուցման կարգով

ն անկման

աղոտը

2--Տ

Փոսֆոլի 7Ժիւշը՝

Իարիլի, ա կանում /5-39.ա

Մրարւատլաոց Հարծատավալրի սլալմաններում

ննրբի

ն

խորդենու

որ

ռու

ուկուլ-

բնական լայմաններին (ուրժեցնելու Խոողենուաթոմատանալները

օր առաչ մերք ընդ մերթ բաս նոլատակով դաշտ ղուրս բերելուց 15--20 հն անում ջերմուչի փեղկերը: երբ արմատակալը ամբողջությամբ ճարմարվում է դրոաիպայմաններին, անճրաժեշտ է ջերմոցի ճողը լավ իոնավացնել ն արտտտակալները Հանել: խորդենու ո"լատրաստի արմա«Հանգույց տակալը ոլետբ Լ ունենա 2-ից ոչ պակաս ճյուղավորում, 3--4 կ լավ ղարդացած արմատային ճա մակարգ: Վարդագույն խորդենու արմատակալները սովորաբար տնկում են սմ բնու 1 բույս սնման 50-«68 կանգուն թուփ մակերեսով: Խիւո ն բերը, |'ոչբարձր առավել ունեցող խորղենու կանաչ ղանզվածի լուղի նան պես առավելագույն բանակությամբ սղիտանիկտրոններ է տռացվում, երբ արմատակալները տնկվում են 205ՏՀ40 սմ բնում 1 բույո կամ սմ բնում 1 բույս սնման 60540 ղզաշտամակերեսով: Արմաչտակալների անճչրաժեշտ լին կպչողականության տոկոսը բարձրացնելու հպատակով է խորդննու տնկումից «ճեւոս 8--4 օրը մեկ անզամ խորդենին ջրել: Վեգետացիայիընքացքում կատարվում է միջշարքային տարածուանդամ, ռնուցում՝ Չ--3 անկամ, քաղճան, Ժյունների մշակում՝ 4--Զ 10--12 2--9 անդամ: փլխրեցում՝ անդա, ջրում՝ Արարատյան ճարքավայրի սլայմաննհրում վարդաղդույնխորղենու (ուրաքանչյուր «եկտարից կանաչ ղանգվածի ն յուղի առավել րարձր բերք է ուացվում, երբ բերքաճավաքը կատարվում է ճոկտեմբերի 1-): Խորդենու բերքաճավաքը պետբ Լէ կատարել օրվու 15-ը (5. Բաղալյան տռանը Մ ուշացնելու ու փոերկրորդ կեսին «ավաքած կանաչ ղանդվածն / / / խադրելգործարան: ԱրարատյանՀարթքավայրի սվլայմաններումստացվում է 20--50 կգ/ն հրորային յուղի բերը: Վերջին մի քահի տարիների ընացքում Հայկական ՍՍՀ ԴԳիտությունների ակաղնկայի ագրոքիմիական պրոբլեմների ն Հիղրուոնիկայի ննաոիտութը փորձերն այլացուցեցին, որ վարդազույն իորդենու առավել կենսունակ որմատակալներ, ինչոլես նան կանաչ դանղվածի ն եթերային Վ աճեցնել վուդի հուրձրբերբ ճեսրավոր եղանակով: Ճիդրուղոնիկ Սովորականջերմատնայինպայրհաններում աճեցրած արմատակալի ճամեմուտությամբ, ճիդրուլոնիկ եղանակով աճեցրած արմաստակուլները տալբիրվում են Խորմատային ղոր Ճամակարզով, բարձր ճյուղավորությամբ, արլմատակալի ճաստությամբ: Բատ Գ. Ս. Դավթյանին Ս. Խ. Մայրառղետյանի,Հինդ տարվա միջին Համեմ ոււաւուտվյալներըղր սովորական եղանակով աճեցրած խորդենու ու

Հիդրուլոնիկ եղանակով աճելրաժ խորդենու մեկ միավոր 4. վուղի բերքը կարելի է բարձրարնել եքերոային մոլատարածությունից շ անզամ, միաժամանակ բարձրացնելով նքերային լուղի որակը: Ըսա վարդագույն խորդենու հիդրուլոնիկական արտադրուՀեղինակների, ի յումը, որը ենթակա է որոշակիոեժիմի, դուրս է ն է բերել արդյունաբերական սայմաններից ձեռք շրկրուդործության նույ: նշում են, որ երկարամյա ճետազոտությունների "իՍՍՀ ԳԱ ագրոքիմիական պրոբլեմների ե Ճիղրոման վրա չայկական ռյոնիկայիինստիտուտը մշակում է արդյունաբերականխոշոր ճամալիրի վարդագույն խորդենու չճիդրուղոնիկական աուսջադրանք՝ նախագծային է սովորական: ճամար օգտագործելով արտադրումիան վերամշակման ճամար ոչ ո իտանի ճողայտարածությունները: երկրաղզործության Խորդենու դաշտերում սովորաբար ցոլանում են հան մենտոնային յուղի բույսերիի եթերային յուղ չպախունակող բուլոնրիձներ: Խորդհնու հնջ ժենտոնի քանակը, Համաձայն պետական ստանդարտի, 19 00-ից ավելին լինելու դեւլքում յուղը ձեռք է բերում շատ տճաճ շոտ ն Ճնարավոր չի լինում այն օատագործել սլարկյումերիայի արտադրության ն կոսմետիկայի մեջ: Մզինչեայժմ ուսումնասիրվածչէ մենտոնույին բույսերի ն եթերային (ուղ չսրարունակողխորդենու բուլսերի առաջացմանպատճառները:Այղ ձները արտաքինտեսքով բոլորովին չեն տարբերվում խորդենու նորմալ բույսերից: Խորղենու կտրոններըմթերելիս «ավանական է, որ այղ բույսերից էլ անդիտակցաբար ընտրվեն կտրոններ: Անչրաժեշտ է դիխոանան չիմունքներով կազմակերոլել խորդենու կտրոնչ-արմատակալների տճեյցմսն ղործը: եթներայուղատու կուլտուրաներիճամամիութենականգիտաՀնտղլոտական ինստիտուտի խորդենու «ալկական փորձնական կայանում է էլիտայի ընտրության, բաղմացման, տնկալրկռուղպերէլիտայի ներում աճեցված, նվազագույն քանակությամբ մենտոն պարունակող արմատակալներըղլետք է բազմացվեն խորղենի մշակող տնտեսություննե ննրում առանձնացված ճողակտորներում այն ՞ Հաշվով, որ լրիվ չափով բավարարեն տնտեսության պաճանջը արմատակալներինկատմամբ:

իլամբ։

բաց

տքխնոլոգիական

Հեղինակները

«ամինաթթուներ ն միկրոտարրեր: Շաքարի վիտամիններ,

ճակնդեղի տերններից սպատրաստվածալյուրն ամինաթթուների կազմով քիչ է տարբերվում առվույտի ալյուրից. չորացած տերնի եկ կիլոգրամը գ մարսելի սյրոտեին, որը չափազանց օդտակարթ սլարունակումէ 75--60 եղջերավոր անասունների ն խոզերի ճամար: է խոշոր կերային մեծ արժեք են ներկայացնում նան շաքարի արդյունաբե բության թավուկները՝մղուկը (ճօու) ն կերի մարը (ո8105:)։ ե զուկը պարունակում է մինչհ 15 նը չոր նյութեր, որից՝ Ճոսի սզրոտերն՝ 7,360, ածխաջրեր՝10 (ը, Ցուրաբանչյուր կգ մղզուկըըստ իր կերալին արժեքի Հավասար է մեկ կերային միավորիչ կերի մաթի օրդանական հյութերի մինչն 60 0-ը կաղմում է շաքարը: կերի մաքի լյուրաբանչյուր կիչողրամըսղարունակումէ 0,22 կերային միավոր: Շաքարի ճակնդեղի ագրուռեխնիկական նշանակությունընուլնոլես

ԱՐՄԱՏԱՊՏՂԱՎՈՐՆԵՐ

ԱՍԱԿՆԴԳԵՂ

ՇԱՔԱՐԻ

Մեծ է:

նշանակությունը: Սովետական ն բարեխառն գոտու երկրներում շաքարի ճակնդեղը «իմՄրությունում նական չաքարատու կոպտուրան է, որի մշակության նոատակը մարդու կարնոր նյութի՝ շաքարի ստացումն է: ոննղի ճամար շատ Հիմնական ն ամենալայն չափով օղտաՈրո։լես սնունղ շաքարը դործվող ածխաջուր է, որն օժտված է Համի բարձր ճատկություններով ն լավ է յուրացվում մարդու օրգանիզմի կողմից: Շաքարիճակնդեղինշանակության մասին սովետականպետության Հիմնադիր Վ. հ. ենքնը դեռնս 1899 թվականին իր «Ժապիտալիզմի աշխատության մեջ գրել է. օՑանքաշրըղարդացումն Ռուսաստանումը չանառության մեջ այնպիսի արմատապտուղ մտցնելը, ինչպիսբն ճակոնդեղն է, անքակտելիորեն կապված է դաշտավարության ավելի կատարյալ ախստեմին անցնելու,Ճողի մշակուժնու անասնակերը բարե-

Շաքարի ճակնդեղի մշակության

չավելու

ճետ

ն

այլն»:

Շաքարի ճակնդեղի լուրաքանչյուր «նեկտարցանքատարածույյունից սովորաբար ստացվում է շուրջ 50--60 ց, իսկ առաջավոր կոլտնտեսուՍյուններում սովխոզներում՝ նույնիսկ մինչն 190 գ շաքար: Շաքարի ճակնդեղի մշակությունն ունի նան կնրային նշանակու49-ը։ 100 կգ արթյուն: Տերեները կազմում են արմատի քաշի 30--50 18,5 կերային միավոր: Ցուրամատը պարունակում է 25,7, իսկ տերեր՝ քանչյուր ճեկտարից բերք արմատի ստանալու դեպքում (տերնաց ին զանգվածը կազմում է 150--200 ց) տնտեսությունը լուրաբանչյուր Հեկտարիցկստանա շուրջ 14000 կերային միավոր: ու

են Շաքարի ճակնդեղի տերեները ոլարունակում |

Վ.

Ի.

Լենին, երկեր, 5-րդ Հրատ.,

4.

11,

1չ

354:

Ժնժ

քանակությամբ

մր

շարք

մար:

Ռրոլնս շարատճերկ բույս

այն (սվադույննախորդ է շճանդիուանում կուլտուրաների, Հատկապես գարնանացան ճացաբուլսերիճա-

Դակնդեղի մեյ բյուրեղային չաբարը Մարկդրաֆի կողմից (Գերմանիա) Հայտնաբերվելէ 1242 թվականին ն միաժամանակշաստատմել, որ ճակնդեղից ստացված շաքարը ոչնչով չի տարբերվում շաքարնղելնից ստացված շաքարից: Շաքարի ճակնդեղը լայն չաիով սկսվեց փերաժշակվել 47111 դարի վերջերից: Ռուսաստանում նրա մշակումը ոկսվել է 1802 թվականից: Այդ նույն թվականին նախկին Տուլայի հաշանդի Ալյաբն գյուղում կառուցվել է առաջին շաքարի զործարանը:

Բյուրեղայինշաքարի ստացման մյուս

աղբյուրը

«Պանղիսանումէ

ջաքարնղեգեր (ՏՅՇՇհուսԱու Օ(ԱՇՈՅոււըԼ.), որը բաղզմամ |ոյ է, ւլաւոկանում է դաշտավլուկազգիների ընտանիքին ն մշակ(ճացաղգիների) զում է արնաղարձային (տրուղիկական) մերձարհադարձային (սուբդոտու երկրներում (Հնդկաստան, կուբա, Ֆիլիպինյան տրուիկական) կղզիներ, ինդոնեզիա,Բրազիլիա, Ձինաստան ն այլն): Շաքարեղեգնի ու

ցողունի բջջայութըպրարունակումէ

14-18

ատացվել Միությունում շաքարեղեգնի մ մշակել Տաջիկական «նարավոր ՍՍՀ-ի են

0.

շաքար: Սովետական

վաղատճաս ռորտեր, որոնք

Քախշա դետի ճովտում

ն

ՍՍՀ-ում։ Ուզբեկական ն Մշակության շրջանները Շաքարիճակնդեղի բերջասվությունը: է դլիոավոր ոլես եվրուղակուն կենտրոնացված նրձրներուժ «շազությունը Միություն, 1եշաստան, Գերմանի, Ձեխուլսվանքա, (Սովետական |

ո

Հրահարայ Անդլիա, խուլի,

Սբողջ աշխարում

դաղժում է

Բելգիա, Հոլչրնովուս Լ. այլն Հունդարիոս, )։

շաքարի

միլիոն Հեկտար:

ճակնդեղի ցանքատարածությունը

մովետական Միությունումգործարանային չաքարի ճակնդեղի ցան277

շաքարի Սղիտանի

զսրծարանում, որը ղորժարկվել Ւ 19147 Սվականին. կներիհոլատակով շաքարի ճակնդեղը կարելի է մշակել նակ Հայառտանր մ լուց շրջա ներում: Հաոնի է) ռր շաքարի ճակնդեդը 2ամարվում է չատիաղանցաշիոոււաա ու չաար կուլտուրա: Այժմ կոլտնտեսություններն սովխաովները են դլուղատնահսական նոր են շեղված ատեղձվել շաջոամաքննաներով,

արածությունը կազմում է աշխարձճիցանքատարածության շուրջ 50 «9-ը, իսկ ճակնդեղի շյսքարի մեկ երկիրը ամբողջ սյրտադրությամբ աշխարճում դրավում է առաջին տեղը: Ամերիկայի Միացյալ նաճանգներում շաքարի ճակնդեղի ցանքատարածությունը կաղմում է աշխարճի մինչն 10 (0-ը: Ջանքատարածուիյոան ՍՄԿԿ 2Չ5-րդ նշված է, ընդունած որոշումներում ճւամադումարի տարեկան միջին արտադրու որ 10-րդ Հնդամյակում շաքարի ճակնդեղի միլիոն տոննայի, զգալիորեն բարձրացթյունը սլետք է Հասցնել 95--98 նել նրա բերքատվությունն շաքարայնությունը: ատ

միասերմ սորտեր,մշակվել ոի ճակնդեղի

է շաքարհ Հաննդեղի մշակուէությունն այն է, որ մրասերմ սռրտնրի ցանքը դատարվումէ Համեմատաբարցածր նորմայուլ, Հավասարաչոավի ն նու: ծյսնքն այդ ձնով կատարելուց ճետո մինչն ծրլերի երեւալը մատասր նն ճամատարածոցխում։ Սիլերն երնալուց «ետո խաչոձն ոշակուրյան նպատակով կատարում են մեքենայացված նոսրացում: Շաքարի ճակնդեղի մշակության առաջավորնղանակի դեպքում ամեոյսաշլաաատար աշխատանքը՝նոսրացումը, մեքննայացվում է, որի շնսր»իվ խիստ իջնում է ալս ինքնարժեքը: դրանքի նոր ոնխնոլոգիալով, որը ճիմնվաժ է Համալիրմեքենալացման վրա, շաքարի ճակնդեղիառավել բարձր բերքի աճեցման գործում խոշոր չաջողություններ են ձեոք բերել Սոցիալիստական աշխատանքի Ճճերոս վ. Ա. Սվե րյնին ն ուրիշները: նե Շաբարի ճարնղեղի ցանքատարածժության ընդարձակմանճետ մրո-

րյան նոր տեխնոլոդիա, որի

ու

Աղյուսակ20 Սովետական Միությունում գործարանայինշաքարի ճակնդեղի Ցցանքատարածությունը,բերքատվությունը ն ճամախառն բերբը (ըստ Մինիստրների սովետին կից Կենտրոնականվիճակագրական վարչության 1975 թվականի տվյալների)

Տարեթվեր

--

չ իեն Թուցանիշները

անքատարածությու

ԿՆ ՐԻ, (6) Ուրբատվությունը Համախառնբերքը ՛

(Ժիլիոն

աոհնա)

:

|

3882| 188|

թվականին ՈւկրաինականՍՍՀ-ում ՌՍՖԱՀ-ում քակնդեղ, շաքարի

|

ՂՏ

3ո5

Ց

|

Է

«բն Սովնտական Միությանճակնդեղագործները զգալի չափով բարձրացբին նան բերքատվությունը:

կրախնայում

Սիբիր ն շրջաններ,Արնեմտյան

դոտի)'

Կենտրոնական անաչողային 1.52 մե ՄոլդավականՍՍՀ-ուփ՝ ՍՍՀ-ում՝ 42, Ղազախական 81, կիրդիզա700, ԲելոռուսականՍՍՀ-ու)՝ 47, ՍՍՀ-ում՝ կան ԱՍՀ-ում՝ 35, Լիտվական ԼատվիականՍՍՀ-ում՝ 10, ՍՍ2-ում՝ վրացական Հաղար ճեկտար: ՀայկականՍՍՀ-ում շաքարի ճակնդեղը նոր կուլտուրա է: ՀալասՀայ տանում սովետական իշխանումյան ճաստատման առաջին տարիներին Շիրակի ջրանցբի շաճագործման ճետ միասին 19225 թվականին Ախուրյանի շրջանում կազմակերոլվեցինշաքարի ճակնդեղի մշակության նախեսկան փորձարկումներ։ 1925-5380 թթ. ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, սր Շիրակի ճարքավայրում ստացվում է չաքարի ճակնդեղի բարձր բերք՝ 19--2200 շաքարի պարունակությամբ: Առաջին արտ ադրական ցանջերը կատարվել են 1925 քվականին՝ շուրջ 12 «եկտար տարաժությամբ: Այժմ շաքարի ճակնդեղի 5000 Հեկտար տարածությամբ մշակվում է Ախուրյանի,Սպիտակին Արթիկի շրջաններում: Այղ շրջաններում աճեցրած շաբարի ճակնդեղի արմատները վերամշակվում են ՆԱԼ

ոչ

՛

Ս

|

Հ

չ

-

չ

:

1,2

միլիոն ճեկտար չաքարի ճակնդեղի ցանբատարածությանմիջին բերքատվությունը1922 ք. կազմել է 293 ց/ն, -ա-

մշակվել է 1,26 մլ Հեկտար անաճողային գոտի,

(նենտրոնական

Հյուսիսային կովկաս,Մերձվոլգյան

ժ. Սվոոլիչնին ն

ն կիրգիղիայիճակնդեղագործների աճեցլած րավային Ղազախստանի

շաքարի ճակնդեղի 1923 թ. կազմում մ էր ը.

յուրաքանչյուրՀեկտարի միջին բերքատվությունը:

գ/հ,

984--488 -

Հայկական ՍՍՀ

ճակնդեղադորժնէրը4000 ճեկտարից1940 թ. ստացան քուրաքանչյուր 1920 թ.՝ 221 ց, իսկ 1924 թ.՝ 260 ց բերք:

ց,

տարաժությ թ.՝ 383 9»

ակնդեղադործ վարսլետ«իտակիամանի խորյանի ց/ճ արմատի Էր մ

ջլ

Հեկտար

նեն

. շրջանի եկտարից ստանում '

մորաքառչյուր

եչ

չ

են

ի

520--200

Ը ըք:

ճատկանիշները: Շաքարի ճակնդեղի բուսաբանական Շաքարի բոեղեղը (Թե. «ացուտ Լ. ինչայմանան կրի ճաղբնՏոօշիոււթող) Լ. ԸՐՅՏՏ4), տելնույին (561

(56 ՃԱԼՑՅՈՒՑ

Դող ճակնդեղը

ԱԾՅՈՈՏԼ.

|

լ

ճա-

ը:

մ.

նդը

:

ո

մ.

զ.

1),

ւ

`

."

-

Ը1Ը1Ղ),սեղանի ճակնդեղը(86էՅ

ՆԱԹՅՈՏ ՏՅ

պատկանում են: Թ6լն ցեղին, թելուկազգիների հուռանի եոռանիքըն: Չո ՔրուոզուներիԹիվը նաղմումէ՝ 5ղ-ք

Շու

»

"

ւ

`

Լ.

Կ.

,

-

ՏՇԱՇՈ-

(Շրճոօքօմլոշօտ6) թ

'

:

Ապացուցված է,

որ

ժամանակակիցկուլտուրական ծրկամյա ճակըն-

զեղն առաջացել է վայրի միամյա ճակնդեղից ն առաչին անգամ մշակվել է Փոքր Ասիայում ն Ասորեստանում (Պ. Մ. ժուկովակի, Պ. Վ. Կար-

պենկո) մեր թվականությունից դեռնս 2000 տարի առաջ: ճակնդեղը մեծ չափով տարածված է Փոքր Ասիայում, նեՎայրի «ին չայաստանի լեռնային շրջանները, Վանա լճի շրջակայքը, առյալ ն Միջին Ասբայում։ Աճում նան Ղրիմում, Անդրկովկասում է. ինչես մետր բարձրության մի քանի մետրից մինչն ծովի մակերնույթից վրա, որտեղ տարվա ընթացքում տեղումների քանակը կազմում է 100-1000

:

:

մմ։

Վայրիճակնդեղը(8618 ՃԱ198Ո5Լ.) աչքի է ընկնում իր բազմաղանությամբ. արմատը կշռում |

է 3--800

0,1--21,900 ջացնում

գ,

պարունակում է շաքար,

առա-

դիմացկուն է ցրտի

ն

ՔԱ

: ռարածվում

ու

տերն,

է 190--180

անրի խմբին, որոնց էպիկոտիլը՝ վերշաքիլային մասը (գլխիկը), Հիսլոկոտիլը՝ ենթաշաջիլայինմասը (վզիկը) ն բուն արմատը վեր են ածվել պաճեստայինաննդանյութերի կուտակման օրգանների, իսկ տերնները հ ծաղկակիր ցողուններ առաջացնող բողբոջները ճիմնադրվում են Հողի մակերեսին մոտ կամ ստորգետնյաօրգանների վրա: Արմատային ճամակարգը: Շաքարիճակնդեղն ունի ուժեղ զարդգամ ն ած արմատային ամակարգ, որբ խորանում է մինչն 2,0--2,5 մ: է Հորիզոնական ուղղությամբ 0,4--0,5 Սերմի ծլումից Հնտո ճակնդեղի արմատը թափանցում է մինչն 13-15 սմ խորությամբ ն սկսում է արձակել կողային արմատիկներ, որոնք տեղավորված են երկու երկայնականշարքով: Առաջինղույգ տերեներն առաջանալուց Պետո զլաավոր արմատը սկսում է ճաստանալ. երրորդ տերհներ առաջանալու ժամանակսկզբնական կեղնը ճաքճքում է, ղույգ փոխարինվում է երկրորդային,իսկական կեղնով: չպատովում,պոկվում Հետագայում տերնեների քանակը -ավելանալուն զուգընթաց տեղի է ունենում բուն արմատի ճաստացումը։Արմատիընդլայնական կտրվածբից երնում է, որ այն կաղմված է մազանոթային խրձիկներիկոնցենտէ մինչն 9--12-ի: րիկ օղակներից: Այդպիսի օղակների թիվը ճասնում են Մաղանոթայինխրձիկները կազմված բնափայտային մասից ն լուբից։ Արմատիմիջօղակային տարածություններումդասավորված են պարեն-

վու-

որոնԳորանգության Ը-

կատմամբ, որի շնորճիվ յ մինչ չն այժմ էլ ամար լավա-

Հարդխացնում

ուի լանյուք Քոմ

լ

չին

Լ մեջ ի շակությա

Քիմային բջիջները, Մազանոթային խրձիկներըարմատիներքնից բարձբանալով վերն, խաչվում են ն գլխիկում միանում նն տերնակոթունի շետ։ մազանոթայինբարձիկների Մազանոթայինխրձիկներիբնավայրոան նրա մեջ լուծված սննդանյութերը Հողից փն մասի միջով ջուրը

առա-

անգամ մուտք է գործել

աաա աան իո արմատասլողայի տո

՞

վերը: Շաքարի ճակնդեղի նախաճայրը բանջարանոցային սպիտակ կամ սիլեզյան Հակնդեղն Դ 1 է, ր ճակ իր Հերթին ,

առաջացել թ

է

մոր ի ճակնդեղի

բարձրանում

:

ար-

վիր: ննա րի բնական խաչաձնումից ն

«ճետագաընտրության միչո» Վ" Ել. 49. Շաքարիճակնդեղը կուլտուրական ճակնդեղը կյանքի ն առաջին տարում: մինչն19-րդ դարի ակզբները դ 8--10 պարունակում էր 40 շաքար: Մշակության պայմանները լավացն նելու լավագույն սորտեր ընտրելու միջոցով շաքարի ճակնդեղի մեջ

Հասցվեցմինչն 20 «0-ի Քոլոր արմատապտղավորբույսերը պատկանումնն գեռֆիտ բույ-

շաքարը

դեւի տերնները:

ՇաքարիՃակնդեղիարփատըըստ մասի՝ գլխիկ, պարանոց (կամ վզիկ)

որը

ն

են

բեր ծագում:

Փլաիկըարմատի վերին

մասն

ն

երկարության բաժանվում է երեք բուն արմատ, որոնք ունեն տար-

է, եր վրա կրում է տերնները:

ժու

ներքին սաճմանը Համընկնում է արմատապտղիվրա գտնվող ամենաներքնի տերեների ճիմքով անցկացվող գծի ճետ: Արմատի գլխիկըկազմակերպվում է ննթաջաթիլային ծնկից: Հետնաբար գլխիկն ունի ցոյլունային ծադում: Դրա ճետագաաճման կոնը գոնվում է կենտրոնում, այս պատճառով արմատապտղի ներքնի ն արտաքինտերեներըամենից Հասակավորներն վերին կ կամ միջին տերեները աժենաիջի մասի ի տերեները՝ րներ ին, իսկվերին ւսրդանում է Ճողից Արմատի գլիիկն ամբողջությամբ երիտասարդները: Հետ ճամեմատած, դուրս: Արմատիմյուս մառերի այն ավելի բիչ շաքար է պարունակում: Արմատի պարանոցը(վզիկը) ունի շատ թն բիչ գլանաձն տեսք, տեղավորված է գլխիկի ու.քուն արմատի միջեն իր վրա չի կրում ոչ իսկ

սռերններ, ոչ էլ կողային արմատներ: Պարանոցիվերին սաճմանը ճամընկնում է արմատի գլխիկի ներքնի սաճմանի «ճետ. Պարանոցը կաղմակերպվում է սաղմի ենթաշաքիլային ծնկի վերաճի ճաշվին ն այն, ինչպես ն գլթիկը: Ճիմնականում զարգանում | ճողից դուրս: Սննդանյութերի: ոլարունակության տեսակետից սարանոցը արմատխ լիարժեք մասն է: Բուն արմատը իրենից ներկայացնում է արմատապտղի ներքնի, շատ քն քիչ կոնաձն մասը, որի տարբերիչ ճատկանիչը կողային արմատիկների առկայությունն է, որոնք տեղավորված են երկու երկայնական շարքով: Բուն արմատը ամբողջությամբ տեղավորված է Ճճողում։ Տեխնիկական ն կերային օգտագործման ւտնաակետիցայն ճանդիսանում է Բերքաճավաքիժամանակ ճնեռացվումեն արմատապողիլիարժեք միայն դրա ամննաներքնի ծայրը (որի Հաստությունը 1 սմ-ին չի գերազանցում) ն բոլոր կողային ար-, |

.

.

մոք:

մատիկները:

Տվ

.,

Աո

50.

Եջ:

ՏԱԱԱՆԱՀ ԱՅԱՆԻ »Տ

նկ.

:

՛

Ժակնդեղիարմատի ընդլայնա-

Աաաա ՍԱՑ ԱԲ

Հատուկ պաճանջներեն ներկայացվում շաքարի ճակնդեղի արմատի արտաքին ձնին։ ճակնդեղի արմատները պետք է լինեն սպիսպիտակ «մսով»: տակ, կարծր Արմատի դլխիկն ըստ ճնարավորության պետք է լինի թույլ զարգացած, որովճետն այն մասը, որտեղ դտնվում նն բողբոջները, Պաճախ գունավորված է լինում, երու

եդ

կ, փարա պար. է կում քանակությամբ շաքար: քիչ օղակների Հաջորդականությունը: Արմատի ներջնի մասը պետք է մոտ՝ լինի կոնաձն, իսկ պարանոցի գլանաձն: Արմատը չպետք է ճյուղդավորվածլինի, նման արմատները բերքաճավաքի հ պաճպանմանժա-չ մանակ տալիս են մեծ կորուստներ: Արմատիճյուղավորված լինելը միայն, սորտայինճատկանիշչէ, այն շատ Ճաճախճողի վատ մշակման ճետկանջ` է, Հողի ոչ խոր վարը, նախացանքային վատ մշակությունը, ցամքարով: Հարուստ գոմաղիըոչ կանոնավոր խորության մեջ գցելը նպատտում են, ճակնդեղի արմատի ճյուղավորվելոմ: նոսրացման ժամանակ բույսի : մատղաշ արմատի վիճակի խախտումը նույնպես առաջ է բնրում ճյու-.

ղավորություն:

Շաքարիճակնդեղի խոչորարմատը երբեմն լինում

ջ

է

խոռոչավոր:

առաջանում է ճյուսվածքների անճավասարաչավ ղարդացման ժամանակ. Հնտնանքով: Այս երնեույքըշատ վտանգավոր է, պաճղպանման որը

օջախ փտման

է Հանդիսանում:

Արմատներիխոռոչավորումը

առաջ

է

նոսր ցանքերում: կյանքի առաջին տարվաընթացքում շաքարի ճակնդեղըառաջացնում հ չ Հաստացածարմատ 50--270 տերններիցկազմված վարդակ: Շաքարի ճակնդեղի տերնները խոշոր են, ամբողջական, կոթունավոր։ Տերնի ձեր փոփոխական է. երիտասարդ տերնի կոքունը կարճ էչ թերեղը՝կլորավուն, իսկ Համեմատաբար Ճասակավոր տերնի կոքունը՝ թիթեղի Հիմքը՝ սրտաձեւ Ցարբնր սորտերի ն տարբեր սրայմանհրկարչ ներում աճած տերնաթիթեղների լինում մակերեսները են Հարթ, գանգուր, ալիքավոր: Ցերեները րատ դիրքի լինում բն փովող (երբ տերեր գրեթե փրոված է Հողի վրա) ն կանգուն: Շաքարի ճակնդեղի տաուսջչիհ տերնները կազմավորվում են ղուլգ Հաքիլատերնների «սռաջացումից

դալիս

նան

:

չայջորդ տերկմեկ շաբաք ճետու ները (մինչն 20-րդ) առաջանում րն 1--3 մեկը մլոսից օր Հետո,

որից «ետո տերհագոլացմանտեմպը թուլանում է: Տերկագոյացումը ամեմատաբար արագ է կատարվում ամառվա կեսերին: Տերեների է կախված նրկարակեցություր կաի կարը մակի (եւ 10) տնրնեները ապրում են մինչն մեկ ամիս, Հաջորդ 20 տերեները՝ մինչն 50--20 օր, իսկ վերջին տերբններիկյանքի տնողությունը ճամեմատաբարկարճ է: Տարբեր ժամկետում առաջա-

նկ. Քը.

51.

ԶԲակնդեղի արմատի կառուցված-

1--շաքարի

են

2--կերի

ճա-

տերեներիտերկնաթիթեղի մեժությունը տարբեր է լինում։ Ամէնաունեն խոշոր տերնհաքիթեղ 10--20-րդ տերեները: Շաքարիճակնդեղիտերնածոցերում գտնվում են բողբոջներ: կյանքի երկրորդտարում տնկված արմատի այդ բողբոջներից սկզբում առաջա-չ Խում է տերհային վարդակը, որից Ճետո՝ ուժեղ ճլուղավորված,մինչե ցած

15մ

բարձրությամբ ցողունները: ժաղկակիր

Մայր «արմատիտնկումից 45--50 կում է: Ծաղկումը տնում է 20--40

օր օր,

ճակնդեղի բուլոր ծաղԾաղիկը «նգատիպ է, երկսեռ, Հետո

հ

Տո անարի են ԱԱ ծաղկապատյանով:

անասչավուն

բաղկացած է

Չ--6

Սա

աան

ները տերկանութներում

ծաղկից:

Ն

ԱՅ: Է»

ոթ»

«Թթ

խումբ-

Ե: Էշ

յումովը ն ուրիշներ ստացել

են շաքարի ճակնդեղի միասերմ կամ միամեժ է: որոնը նշանակությունը սորտեր, չափազանց ծիլ ճակնդեղի սերմը ունի փայլուն, դարչնագույն թաղանՑ։ Սաղմ, շղակաձնկորացած վիճակում է ն բաղկացած է երկու շաքիլից, բող-

ռոջիկից,ենքաշաքիլային ծեկից ն արմատիկից: Արմատապտղիքիմիական կազմությունը: Շաքարիճակնդեղիար-

:

՛

Նկ.

53.

Բազմասերմոլտզաբույլ ժաղկակիրցողունը (ա)

ունեցող շաքարի ճակնդեղի սերմի ծլումը (բյ:

ն

մատապտուղըպարունակում է 250

17,5 ժթ, «ոչ շաքարներ՝

Նկ. 52. Շաքարիճակնդեղբկյանքի երկրորդ տարում. 1--ծաղկակիր ցողուն, Չ--Փաղկաբույլ, 3--ծժաղիը

չուր,

շաքտրներջ՝ 05 0.

չոր

նյութեր, որից

Բեղմնավորումիցճետո

փայտանում ն հ

կազմում

են, ծաղկի բաժակաթերթիկները մնոմ են Ճ եւո, սերտաճում սպտղապատյանի ընգրկում մեկ սերմ

պտուղ:

ընկուղիկ Պտուղն

է։ Ամեն

մի տերնանութում առաջացաժ պտուղները Ճասունանալիս սնրտատճումեն մեկը մյուսի ճետ վերածվում ու

Նկ.

պտղաբույլի՝կնձիկի:

կնձիկ Յուրաքանչյուր

կազմվաժ է 2--6 պատուղներից՝բնկուղիկներից: Հետնապես վուրաբանչյուր կնձիկ բաղկացած է 2--6 ասնրմից: Որոլես սնրմնանյութ օդտադործվում են այն կեձիկները, որոնք անեն, դեղին կաի դորշ դույնի,ունեն 2--5մմ կյունավոր չորա գիծ: 1000 16--35 կնձիկի կշիոը գ է: Սովնտական սնլեկյիոներներ 0. կ. կոլոԱ. Վ. Պոպովը,Մ. Գ. Քորդոնոսը,ի. Ֆ. Քուղանովը, Ա. |. Մազմինցը,

54.

«/Ռչշաքարները»

պտուղը Ճակնդեղի կնձիկը,

մոտ

Չ,5 նը լուժվող վիճակում:

նի լինում

Ջլուժվող

«ոչ

ե),

սպիտակուցներն մոխիրը (0,1 ծ): ու

(ուծվող

գոչ

շաքարներինչ

հնվերտային շաբարը՝ շուրջ

ն

սերմը:

չլուծվող վիճակում ն մուռ շաքարների» խմբին են պատկաեն

յութերը (2,4 ե)

ե

դրատկանում անազոտ նյութերը՝ 0,840, ազոտական նլութերը՝ չուրջ 1,1 Ն: են

մոխիրը 0,640։ Շաքարի ճակնդեղի տեխնոլոգիականորակը կախված է նան արմատում լուծվաժ վիճակում գտնվող «ոչ շաքարներ» «անդրսաՑող շաքարի(ֆրուկտողայի,գլլուկողայի)ն ճւ կասչես ինվերտային

են «լուքի լավոլուկության տոկոսով ն ոխ տոկոսը բազմապատկում 100-ի։ Օրինակ, երն շուբարի ռպարունուկությունը18,501 է, բամանում 88,0 Կո,«ասլա շարարի ճավանական ելը կամ հուրի չոսլոլ/անությունը՝ որակը ճավասար կլինի. ական անահոլողի

ն

Է

ն այլ ամինաթիյումբացությունխելի (բնտային ավուսսկան դյլուրաշարժ խանժամանակ մշակության ներ) քանակից, որոնք դորժալսսնային

8,5.55,Ս 18,5

շաքարի բյուրեղացմանը: Արմատի մեջ դոնվող ոչ սպիտաՄիննույն քանակուկուցային ազուռը Ճամարվում է վնասակար ազոտ: են թյամբ շաքար պարունակող ճակնդեղի արմատները տարբեր արժեր ներկայացնում, նայած սլարունակվող «ոչ շաքարային» նյութերի քանաբացի, շաքարթ կին ն որակին: Այդ պատճառովէլ, շաքարայնությունից դարում

11.

են

--

16,280|:

Աչուղիսով, ճՃակնդեղագործըօդտագործելով շաքարի ճավանական ճաելի ոռկոսը» Հնարավորություն կունննա իմանալու թե իր աճեցրած կըննղի արատը ինչղիսի՞ տելանոլողիականորակ ունի։ Այն դեպքում, է 400 զ արյուրաքանչյուր չեկտարիը ստանում հոր ճաննղդեղադործը ց արմատիը կստացվի մուտավորամառսոիբերք» դործարանում այդ 64,0 մաքուր շաքար զ սլես Արմատի մեջ շաքարն անճավասար չափով է բաշխված: Արմատի չաքարի տոկոսը ցածր է' Արմատի ընղդյխիկում ե ծայրի մասում լայնական կտրվածքում ամննաշատ շաքարը լինում է ոչ քն կննտրոնում է նղրերի մուռ, այլ միջին Ժասում: Շարարի Ճակնդեղիինչես բերքի, այնպես էլ շաքարի տոկոսի վրա մծ տերեննրը: Ըստ ճետաղոտողների, տաղդեցությունեն թողնում ան բարձր, կանգուն ն մեծ մակներնսովվարդակ ունհցող սորտերը ավելի բերքատու հն, քան փռված վարղակ ունեցող սորտերը: Ֆերեներով ճարուստ սորտերը ավելի բերթատու են: Բաց կանաչավուն տերններ են ո լարունակում, քան մուղ կաանեցող սորտերը ավելի շառ շաքար դաչավուն տերհներ ունեցողներըո վերջիններիս մոտ աղոտի բանակը »ումնատաբար մեժ է լինում, Այն սորտերը որոնք տերնները աշնանը ,ամեմատաբար ավելի ուշ են չորանում, նրանց միջ շաքար ավելի շատ (սղարունակվում: նկատիունննալով շաքարի առաջացմանպրոցեսում տերեների կաինոր դերը, ոյհտք է շողի կանոնավոր մշակման, պարարտացմանճիշւո միջոցով շաբարի ճակնդեղի անման ճամար ոտնեղծելայնՀամակարգի ասի պայմաններ, որ ստացվեն առողջ ծիլնրը, վեդետացիայր ենց ոկղբիըցառաջանան առողջ ու մեծ աճ տվող տերններ ն երկարացվի լուրուրանչյլուր տնրեի կյանքի տեողությունը մինչն բերբաչճավաքթը: Սորտերըն Բիբրիդները: Մել երկրում ստեղծվել նեն շաքարի ճաու կինընդըարժեքավոր սորտեր դիբրիդներ, բոլոր ճակեռեղադործական մշակելու Միությունում շրջանաւցվաժ Համար: Սովետական շատիներում 60 սորտեր ն ճիբրիդներ։ Սորտերը ն ճիբրիղները բաժանվում շուրջ ն երկու խմբի՝ միասերմ հ բաղմասերմ: Միասերմխմբին պատկանում են. միասեոմ, ստացվել է նրնի մարդի ԲելոցերկովԻԵլոցեոկովսկայա -

Նկ.

55.

Մխասերմճակնդեղի ժաղկակիրցողունը (այ)

ն

սերմի ժլումը (ր)'

ննե »յութի լավորակուճակնդեղի որակի Հիմնական ցուցանիշներից շաքարի ն վնասակար աղոտի ռսլաթյունը, ինչպես նահ ինվերտային դործը կաղմաՇաքարիճակնդեղի պարարտացման րունակությունըը է Հյուքում դարձնել: պետք ուշադրություն վրա այս իոնդրի կերպելիս ն ընդչանուր չոր նյութերի Ճարաբերությունը,տոկոսսվ դտնվող շաքարի արտաճայտված,կոչվում է յութի լավորակություն: ն 21,0 Կը չոր Ընդունենք,որ «յութը պարունակում է 18,5 00 շաքար սորտի Հյութի լավռրակությունը Հավասար նյութեր, Ճետնաբար այդ ՝

կլինի.

18.5.100

ԼԵ |

--

ր

88,00/յ:

Տվյալ ճեկտարում աճեցրաժ շաքարի ճակնղեղից շաքարի ՞ավա-

նական ելը կամ արմատի տեխնոլողիականռրակը որոշելու սամար

շո

Սորտի Հեղինակներն են 6. կ. Կոլոժիեցը, Ս. Պ. Ուստիմենկոն նե Պ. Պ. Պրողորան.Ստացվել է ան. Ճատական ընտրության կ ճետազայում Վերխնայաչեսկոյա 1025 |. Ռամոնսկայա1537 սորտերի ճիբրիդացման եղանակով: Մորֆոլոդիական Հատկանիչներովգրեքն չի տարբերվում բազմասերմ սորտերից: Բերքատվությունը բարձր է, արմատները խոշոր, չաքարայնությունը տկու վփորձա-սելեկցիոն կայանում:

միջակ:

միասերմ. ստացվել Ցալտուշկովսկայա -

Ց ԵԱՑ '

է Վինիցայի մարզի Յալտուշկովսկայա սելեկցիոն չննակետում Ճճիբրիդացման եղանակով, Ա. Վ. Պոպովի ն Գ. Մ. Մոկանի կողմից: Օժաովածէ բարձր բերքաչ

տվությամբ կ շաքարայնությամբ: Շաբարայնուքյամբ չի զիջում բազմասերմ սռիտերին: Շրչանացված է 25 մարզերում, ինչպես նան երկրամասերում ն «անրասպետություններում: Քաղզմասերմ խսբին պատկանում են. Ռամոնսկայա00. ատացվել է շաջարի ճայնդեղզի չձամառուսաստանյանդգիտաչետա-չդոտական ինստիտուտում 0. Լ. Մաղլումովի,

Ն.

մ.

Սավչենկոյին

ն.

Ցա.

Արտյաչենկոյի

0ժտվաժ լ բարձր բերքատվությամբ, շաքարայնությամբ, էկոլովիական ճկունուխյամբ ն վաղաճառությամբ, չորադիմացկուհությամբ, կյանքի առաջին տարում ծաղկող բույսերի քիվը շատ բիչ է։ ՍովետականՄիուԹյոմում ամենատարաժվածսռիտն էչ Շրջա29 մարզերում, րկրամասերում, Արմատում միանման Սացվաժ է կողմից:

նկ. 56. շաջարայնություն ունեցող ԲՈՐ

Պանրաղետություններում: Հիրրիգներիխմբին են պատկանում"Ցալտուշկովսկի ՞իրրիդը, Իելոցերկովակի սպոլիճիբրիղը, կուբանսկիպոլի՞իբրիղ 9-ը: կերի նպատակով մշակվող շաքարի ճակնդեղի սորտերից Ճունձնա-չբարվում են` Ռամոնսկայա 6-ը, Ցալտուշկովսկի «իբրիդը, Բելոցերկովակայա միասերմը, Վերխնյաչեսկայա020-ր, ՍախարնայաօկրուղզլաՎԻկ սորտերը: քա ն Սեվերնայա

ԽՆ

ՍՍՀ-ում Հայկական

շրջանաց ված նն ճետեյալ սորոհրը: 931. առացվել է շաքարի ճակնդեղի ՀաիառուսասՌամոնսկայա տանյան զիտաճետազոտակուն ինստիտուտում, ընտրության եղանակով: բազմատելոէէ, բույսերը չորադիմացկունեն, /ամեմատարարվաԿնեձիկը դաճաս: Առաջին տարվա ընացքում ծաղկող բույսերի թիվը չջիչ է'

Օժտված է բարձր բնրբատվությամբն չաքարայնությամբ: Ախուրյանի

պայմաններումբնրբատվությունըկաղում է 358 զ|ի, Արարատյան Հարքավայրում կերի Համար մշակելիս դարնան ցանքի դեքում սւուցն 191 զում: է 859 ց/1 արմատապտուղ ց|ի տերն, կամ 180 ցն կերային միավոր, խողզանացանի դեպքում` 266 զյն արմատապտուղ ն 135 գլի թերձ, կամ 94 ց/հ կերային միավոր: Շրջանացված է Հլուսիո-արնելլան, (ոոր-Փամբակի, Մնանի ավաղանհի, կենտրոնական, ԱնդաԶանգեզուրի, ն բանճրագդանի,Դարալադյավի Արարատյան Հարքավայբի զոտինեբում հերը նսպատալկոմ մշակելու Համար: 035. ՎեՐխնլաչեսկայա

ստացվել չ Չերկասկիփորձնական կայաԲարձրբերքատու սորտ էյ շաքարի տոկոսը րարձր է: Ախուրչանի դայմանեքրում բերքատվություն,կաղմում է 363 գ/հ Արարատյան հարթավայրում կերի շամար մշակելիս դարնան ցանքի գեպքում ստացմում է 444 ցի արմատապտուղ ն 152 ցյն տերն, կամ 148 ցլի կերային միավոր, խոզանացահնի դեպքում` ն 103 գ/Բ արմատապտուղ ց/ն տերն, կամ 289 զ/ն կերային միավոր: է Շիրակիզուռումմ մշակելու Շրչանացված ճամար: նում:

Պեբվոմայսկի 10, բարձր բերքատու Հիբրիդ է: Արմժապոլիհիբոիղ աառտղի Րնրբատվուքյանէրեք տարվա միլինը Ախուրյանիպայման ներում կազմում է 323 գ/հ, Արարատյան կերի Ճարքավայրում մշակելիսբնրքատվությունը կազմում է՝ զարնան ցանքի դեպքում445 գ/ճ արմատապտուղն 156 ցի տերն, կամ 145 ցյի կերային միավոր, դեպքում 230 ց|նարմատապտուղ խողանացանի

ճաժա

ն1189/1 տերն,

՝

ցն

է Շիրակի կերամժիավոր: Շրջանացված դուտում

կամ

մշակելու Համար:

Շաքարի ճակնդեղի կենսաբանական առանձնաճատկությո Շաքարի ճակնղգեղը, ինչպես նան բոլոր արժատապտղավոր էրկամյաբույսնր նն: Առաջին տարին դրանք առաջացնում նն տերն-

ներից կաղմված վարդակը ն ճառտացաժ,շաքարով Հարուստ արփատըչ Վյանքի երկրորդ տարվա գարնանը, երբ արմատը նորից տնկվում է Հողում, անրնածոցերում գտնվող բողբոջները աճում ն առաջացնում էն Փաղկակիրցողունները, Առավել լավ են պտղաբերում գլխիկի վճրին մասում աշնան ընթացքում գոյացած բողբոջներից աճած ժաղկակիր ցողունները:

Վեգետացիայի տնողությունըկյանքի առաջին տարում 150-120 իսկ երկրորդ տարում` 110--125 շր: խաչաձենփոշոտվող բույս փոշինչռեղափոխվումի է Հիմնականուժ

է,

օր

է,

քամուժիջոցով,

Շաքարի ճակնդեղի դաշտերում կյանքի առաջին տարվա ընթացքո նֆ ցողուններ: Այս երնույքը ժաղկակիր չափով

որոշ բովսնր տալիս հն նդի | ունենում Ճյուսիսային ոբ

զով 1 լրում,

ն

շրջաններում, հրբ գարունը Համեմատաչ

ցանբնէլ ժամանակիցշուտ

Բուսաբուծություն

է

կատարվում:

տարբե» սորտնըը կանքի Ճակնդեղի

առաջին տարվա ընքացքում ոչ միատեսակՀակում ունեն ձառկակիր ցողուններ տալու: Սյանքի առաջին տարումծաղկակիր զողուններ ւովողբույսնրիարմատնիրը չեն մենծանում մաղաա ամի ' կԱ մ

:

բԳ

Կա

,

ձնկներով,

դժվ

ամանակ

պատճառով

որի ։

ր

զործարանու

մշ

են

ու:

ճակնդեղի

բույսեր,որոնք կյանքի երկրորդ տարում ցողուններ չեն տալիս: այնպիսի տաԱյդպիսի բույսերը ծաղկում են կյանքի երրորդ, նույնիսկ չորրորդ ն են «Պամառ»։ րում Ապացուցվածէ, որ երբ սերմնակալանվանվում « ննըը Հավաքում հն ժամանակից ո

թոաո Հարովա բնրացքում աը

Բար աարարար պարը արմես ,

արո

,

ե

չան

-

ու

Լ»

ւ

Ն

ա յ. մը ծլելիս մատիկը, ն

ճ

ակնդեղի

Հետո

սեր

համանիքներին

ն

/ Ուժ

ն

ենքաշաբիլային ծունկը,

քիլ սաղմնային աճում (Վ. Ն.

ունենում .

ժ

Նոր Է

ո:

աու որուցյա րմատի Իմ ակ ՛.

,

էնչւ

ի

Հու :

Լ

Շաջարի ձճաննդեղի արմատի մեճությունըմեծ Հոսխով կախված է սկզբնականշրջանում տնրեներիՀճղոր վենզճաացիայի առիցուությունից իսկ արմատի մնջ կուտակված շաբարի քանակը վեդետացիայի քիկրորդ կեսին տելեների մճջ տնղի ունեցող Փոտոսինքեզից: Ամառվա կեն նթո»ն ավեի ւսրբազ է ինքանու, է, լ

,

Ր

առաջինտերեների աշն

քան մա՝ճացումը, ոբի շնորչիվէլ նրանցընդճանու Մեր Հանրապետության ճակնդեզացան

շրջանների, Աթան

մ

ավելանում

ւ

ւ

յիսի կետերից մինչն օպոստոսի կեսերը շաքարի ճակնդեղիտերեների ընդշանուր ջաշը Ճասնում է առավելադույն որից Հելոռ աստիչափերի, Բերքաճավաքի ժամանակտնըններըկազմում լ

պակասում է: շաքարի ճակնդեղիբույսի ընդանուր քաշի 30--85 շուրջ ոկղրնականչրջանում հանան ո

յ

էն

:

կյանքի

Հակեունի

Համեմատաբարդանդաղ: ունենում

15--250

է ,

եղանիկիփուլում ոբ երկարություն վլըա ոբի

սմ

0ր-ը: ուն

առան

,

ն

ա ալո ցքալի քլո ը ման Ւ են սկսու առաջանալ

յ

կողային արմառիկները:

Առաջին իսիական տերեներն առաջանալուն դուգընթաց սկսվում

առանըցքաչին արմատի շաստացումժը: կյոնթի առաչին արում շա քարի հ ճ: ակնդեղի :

ար-

յ "եջին որն ընոցրկու

`

ի

`

Ը

ջր

աի արի րանքի առաջի ,

մ)

աճման

իրա

ն կուկես

մ իսը: ԵՐկթռող՝ տերեներին. արմատայինՀամակարգըուժե

չան,

տում

որ

հաղմում է7-.9

յս

Է շուրջ

է

մ.նթ,

24 թի պայմանականձեռով այն բաժանել

է տայիս

երեք Հիմնականշրջանների, ,

կազմված է ցողունիկից:

սկզբնական

112եջնո։

/

7.

է

ուսումնաւիրությունը թույլ

:

է

որը

,

ոլոլեսշարի

Աժոաջրերթի ի

դանեենր։

մո

ոխ

թ

» Սոնռղանով -

շարիլներիը ե բողբոջիկի ծունկը Հետղզեւռենուղղվեչց: ենքաշաքիլային լով, «ողի երես է Հանում շաքիլները, որոնք շատ արագ կանաչ գունավոՀ ն բույսի աճման րում են ստանում սկզբնական շրջանում մեծ դեր են Այրչ պատճառով էլ, նրբ չաքիլները այս կամ այն չառիով խաղո: վնասվում են, ղդալիորեն իջնում է ճակնդեղի բերքը: Շաքարի ճակնդեղի աճման չաբվդային կաս եղանիկի փուլը տենում է 1-8 րս որից Հոտ կոնարանազան բողբոջնորից դորա նն զալիս առա ջին իսկական տերնները: Սկզբնականչրջանում տերններն առաջանում քն զույգերով (մինչն չորրորդ զույգը), որից Հետո մեկական: Ցուրաշրջանում առաջանում քանչյուր հոր տնրն բույսի կյանքի 2Հ--Ց օրվա ընթացքում, իսկ ամառվա կեսերին՝ 1--2 օրվա ատեղ կահաչ տերնի եջ տեղի է օրգանական Ման չափազանց կարնոր պրոցոսր ֆոտուինինզը: չուռակ վաժ ածխաջրերիմի մասը բույսի կողմից օգտագործվում է այլ օրգանական նյութեր առաջացնելու ճամար, որոնցից կառուցվում են բույսի

ր

ա

ենաաաացնում, ո. ճանարար րա

էա արո ՀԱ ները աար ձժեովա : ընթացրում ՛ պետք է Արա / 2--ՅՈ ջերմության պայմաններում: պաճալանել աշՇաքարի ճակնդեղն ընդունակ է օգտագործել գարնանային նանային Համեմատաբարցածը ջերմային սրայմանները: Սերմերը կարող ա են ծլել, երբ ճողում կա 4--Տ6 ջերմություն, սակայն նույնիսկ 6--Ց չերմութքյան դեպբում ծիլերը "ովի երես են դուրս գալիս շատ դանդաղ՝ ցանքից 18--20 օր Հետո: Ջերմության բարձրացմանըզուգընթաց ծլուժն արագանում է: Այսպես, օրինավ՝ 10--128 չջերմության։ղլայմաններում ց . ե մ 12--14 ՄԱ ն Դե օրում, 195--1690 ռլումը տեղի է ունենում ջեր 8--9 օրում, ՇաքարիՃակնդեղի ծիլնրը կարող են դիմանալ Մո

ար ի ամանակ ի ւն բ

վերա ւս ա ւսվման նանա ո մանրացվում: երբեւքնլինում

,

ն

:

աւ

:

ունԴրո

ղդ աճման

շրր-

երկու ամիս, եբբ արմատի օրական միջին անյ

զ:

երբոող՝ շաքարի ինտենսիվ կուտակման,շրջան, որն ընդգրկում է վեզետագիույի վերջին 1,0--1,5 ամիսը: Այդ շրջունումմարմատի ատր Համեմատարար է, իսկ շաքարը դանդառում 0,100-ուի

աճն ճակնդեղի

ու

ֆուռոսինթեղը ամենից լավ

չերմության պայմաններում, սակայն վում չ

ավելանում է օրական մինչն

ընքանում

են 290-356

շաքարի կուտակումը շարունավ"

մինչնաշնանայինօրերի ջերմաստիճանը 6--Ց՝ Հանք

շաքարի ճակնդեղը150--120 օր նող վերետաց ընթացքում մուռ օղտւանաղորժում 2200է 24005 բորացթումծ ընդանուր չերմություն, Այ

ՏԻ, Տճրնի

՛

Հայտնիէ,

ո:

որ

եկուր օրվա

բույս

է, լույսի

նկատմամբ լիա

պածանջկուտէ:

Ճակնդեղի վեղզնճտացիայի շրկրորդ շրջանոււի(օռդոռտու, քեղտեմբեր, աքարի

Հոկտեմբեր), երբ

տերնն ունենում

է է

մեֆ

մակեր,որքան բեռ,

թ

Աղյուսակ21 Ախուրյանի պայմաններում շաբարի ճակնդեղի տերնի ու արմատի ն շաքարի կուտակման ընթացքը (ըստ Մ. Ղ. Պետրոսյանի) աճման

|

Ամիս, ամսաթյվալ

:

տւ

Հուլիաի 20

|

Ֆ

Խազա

»

«ԲԺՔոնը ) դրամ

15,0

լ

Տ.

արնոտ օրերի թիվը շատ լինի, այնքան շատ 2րջանում որքան ամպամած օրերի Թիվը շուտ շաքար

-

|

արմատում

|

Շաքարի 0-ը

(կրամ)

ն

Գարի մշ

|

Արմատիբաշր

Ի

կկուտակվի։ Այղ է լինում, այնքան քիչ

շաքար

է կուտակվում:

է խոնավության նկատմամբ: Սերճակնդեղը սպլաճանջկոտ ծաքարի ն են կնձիկներիբքուշի150--120 ճամար կլանում ծլելու 0-ի ուռչելու «մերը

չափով ջուր: նրա տրանսպիրացիոնգործակիդը տատանվում է 240-«00-ի սաճմաններում: Ամբողջ վնդետացիայի ընթացքում ճակնդեղի բույսը մեծ քանակությամբ չուր է ծախսում: Ամառվատաք օրերին տերնեներիժամանակավոր թառամումը իջեցնում է բերքատվությունը, իսկ տնական քառամումը տերնների չորացման, արմատների աճի դաղարեցմանն բերբի խոշոր կորստի պատճառ է դառնում: Շաքարիճակեղեղը ամենից շատ ջուր ծախսում է տերնեներիինտենռիվ աճման շրջանում (ճուվիս-օդոստուս ամիսներին): Հայտնի է, որ ճակնդեղի կողմից դոլորշիացվող ջրի քանակությունը կախված է ճողի խոնավությունից, ֆիղիկա-քիմիական ճատկություններից։ ոլարարտացման չՀամակարդից, ադրոտեխնիկայից, սորտից, տերնեիանատոմիկական կառուցվածքից ն շատ այլ գործոններից: Հողի խոնավության սլակասի նկատմամբ ճակեղեղն ավելի դիմացկուն է, քան գարին, ցորենը, եգիպտացորենը, վարսակը, կարտոֆիլը, այդ պատճառովէլ կերի նպատակով շաքարի ճակնդեղը Ճաջողությամբ բարձր բերք տալ լեռնային շրջանների անջրդի այն կարող է աճել պայմաններում, որտեղ տարնկան մթնոլորտային տեղումների քանակը ու

մմ-ից սլակաս չէ:

շաքարի ճակնդեղից 400--500 Ստեպանովի, գ/ն բերք ռտանալուդեւլքումմեկ ցենտներ արմատը կ ՀամապատասխանքաՀ Ըստ Վ. ն.

նակությամբ տերեներբ յուրաքանչյուր ճեկտարից ծախսում են 8,0 մ3 մ3. ջուր, իսկ վերը նշված բերքն ամբողջությամբ՝ 3500--4000 Ճակնդեղի քիմիական կազմը շատ բարդ է: Հետազոտողները շա292

են քարիճակնդեղի մեջ Հայտնաբերել

50-ից վելի

տարրեր,ռրոնդ

մի մասի ֆիղիոլոգիական դերը դեռես Հայտնի չէ։ Այդ տարրերի գիլէ Հողից: Ռակնդեղացան խավոր մասը բույսի ստանում

շրջանն

կալիումիքանակըչի բավարարում շաքարի ֆոսֆորի, ճողերում ազոտի, որի պատճառով ճակնդեղի ալաճանջները, էլ բարձր բերք ստանալու

պոտջ

է Հողի մեջ լրացուցիչ սղարարտանյութ նպատակով մացնել: Բարձր բերք աճեցնելու դեքում շաքարի ճակնդեղի բույսն անչճումեմատ ավելի շատ սննդանյութեր է վերցնում Հողից: Հայտնի է, որ ճակնդեղը ծախսված սննդանյութերի միայն չնչին մասն է վերցնում Հողում էղած պաշարներից,իսկ «Հիմնականմասը պետք է լրացվի պարարտացմանմիջոցով: Շաքարի ամենաշատ սննդանյութե ճակնդեղն ծախսում է ամառվա ամիսներին,երբ ւտերեներըշատանում են, Ասլացուցված է, որ ճակնդեղի մշակության Համար նպաստավոր են Հզոր վարելաշերտով,օրդանական եյուքերով Ճարուստ ճողերըո Ավազային աղբատ Ճճողերըկարող են պիտանի լինել այն դեպքում,երբ դոեն մաղբի մեծ սլաշարներ մտցվումճողը կ խոնավությամբ էլ ապաեն: ճովված Ծանր, կավային ճողերը շուտ կեղնակալելու, շուտ փոշիանալու հ վատ օղաքափանցլինելու ռլատճառով Լիվ չեն բավարարում շաքարի ուշկնդեղի պլաճանջները: ՔարքարոտՀողերը նալաստում են արմատի ճյուղավորմանը:Գերխոնավ Հողերում արմատը լավ չի աճում: Ստորդետնյա ջրերը չպետք է 1,0--1,5 մետրից բարձր լինեն: Ճակնդեղի ճամար լավ ծն ճամարվում չեզոք կամ թույլ Հիմնային Հողերը (Ք11-6,5--1,5)։ Թթու ճողերում ճակնդեղը ցածր բերք է տալիս: Այն աղադիմացկունբույս է:

Սննդառություն Հաստատվածէ, ոթ առանձնաձատկությունները: 900 գ/հ արմատ կ 150--209 տերն գ/հ աճեցնելու ճամար շաքարի

ճակնդեղը Ճողից վերցնում է շուրջ 120--140 40--50 կգ աղու, կգ ֆոսֆոր ն 150--200 կգ կալիում, Ասլացուցված է նան, որ յուրաքանչյուր տոննա արմատ ն ճամասլատասխան քանակությամբ տերններ առաջացնելուճամար շաքարիճակնդեղըծախսում է 5--6 կգ ԷՎ, 1,5--2 կգ ք, 6--2,5 կգ |է, ճակնդեղից ստացված յուրաքանչյուր 100 գ բերքն իր Հետ Շաքարի Հողից վերցնում է միջին «ճաշվով40 կգ աղոտ, 15 կգ ֆոսֆոր ն 70 կգ Բառի դերը նշված Հիմնական նյութերից, շաքարի ճակնդեղը կալիում: Կաշանջումչ կալցիում, մազնեզքում, ժժումբ), մանգան, բոր ն այլ

սննդատարրեր:

ՇտրարիճակնդեղիՃառիւսրֆոսֆորի դերը չափազանց մեծ է: ֆորականքուն մաոնուժ է կորիդային սղիտակուցի կամ նուկլեուրոնան լեպիտինիբաղադրության մեջ, տերնի, կոչես մասնակցում է Հախաբոզայքսինրեղմանը: Ֆոսֆորը նվաղնցնում է աղուռի դերթանաՖոս-

կության վնասակարազդեցությունը, այն անճրաժեշտ է ճակնդեղի աճման ղարդացման բոլոր փուլերում: խիստ կարեոր է սպիտակուցներ Ազուռը առաջացնելու 2աժարչ չափավոր սնուցումն ուժեղացնում է արմատի ն տերններիաճը Ազոտով դեպքում, Հատկացլեա ւտերեներիբուռն Հողումազոտի սպլակասության աճման չրջանում, ճակնդեղի աճր դանդաղում է: Հողում աղզուի դերքանակությունն ավելացնում է արմատի մեջ «վնասակար» ազուսի քանակը, իչեցննլով շաքարի ճակնդեղի որակը: Շաքարի ճակնդեղի աննդառության գործում մնժ դեր է խաղում կալիումը: Կալիումը առավել մեծ չափով գտնվում է աճման կոնում, նան են այն ճլուսվածքներում, որտեղ կոսուկվում ինչես սպլաշարային աննդանյութերը:կալիումի նշանակությունը մեծ է ճակնդեղի ցրտադիմացկունության ն հրաշտադիմացկունության բարձրացման գործում: ու

մեժ վաճանջ Շաքարի ճակնդեղը

ունի կալիումի նկատմամբ ինչ«զնս բուռն աճման չրջանում, երբ մեծ չափով տեղի է ունննում սպլիտակուցային նյութերի սինթեզը, այնպես էլ շաքարների ինտձնեսիվկուտակման շրջանում` վնդետացիայիերկրորդ կեսին, կալիումով առատ պարարտացումը խոչրնդուտէ Հանդիսանում նեմատոդայի բաղմացմանր: կալիումի պակասն ստ երնհույքին արդելում է ասիժիլյացիայի դեսլի արմատապտուղը: շնորճիվ ստացված նյութերի ճոսբը տերնեներից կալիումի պակասության դեպքում ֆուֆորի շարժումը դանդաղում է: Շաքարիճակնդեղը ավելի չատ կալիում յուրացնում է Ճուլիս--օդոստոս

ամիսներին:

Ճակնդեղիսննդառությանգործում կալցիումն անփոխարինելիտարը է, կալցիումի սլակասության դնսլքում ճակնդեղի աճը թուլանում ՍԽ Դրա ղերը մեծ է նան թթու ճողերում, որտեղ ճակնդեղը վատ է աճում: մատնում է քլորոֆիլի բաղադրության մեջ, մասնակՄագնեղիումը փոխանակմանվործին, ցում է ֆոսֆորաթթվի յուրացման ն ածլթաչրերի փեժ է դեր խաղում բույսի կյանքում: որը Ծծումբը Հանդիսանում է բուսական սպիտակուցներիճիմնական մասը: Հողում ծծումբի պակասությանդեպքում շաքարի ճակնդեղիտերեները ծածկվում են դորջ բծերով ե դեղնում, արմատը դորշանում է: երկաթի պակասության դեպքում ճակնդեղը «ճիվանդանումէ քլորբողով,որի դեպքում տերեներըսղզիտակումեն։ Մանդանը ակտիվացնումէ բույսի մեջ դտնվող ինվերտաղաֆերու մենտի սինթետիկ ֆունկցիան, նպաստում է շաքարի կուտակմանն Գյո արմատի մոջ ն վածքներիառաջանալուն ուժեղ աճելուն, Հողից երկաթկլանելու գոր ծին ն կանխում է քլորոզը

րր Արո: տորոոծրից տճղաջարժոլուն,

Բորս (ատարում է կատալիզատորիկարնոր ֆունկցիա նպաստում 1 շաքարիկռւտակմանը,արգելակում է արմատի փտումը: Բորի սլազադեպքում ճակնդեղի տերններըդեղնում են, աճման կոնը մասության Հանում է, բույսերը Ճիվանդանում են փատումով,պակասում է պտղաո-

բերությունը:

Հնտազոտողները ապացուցել նեն, որ շաքարի ճակնդեղն ողի սննդանյութերըտարբեր ժամանակներում անչամաչավ է օզյտադորժում: Դ. Վ. կարոպլննկոյի փորձերից երնում է, որ այն սկզբնական շրջանում ավելի շատ ազոտ է յուրացնում: վեգետացիայիկեսերին ճակնդեղը օզտադործում է Հավասար քանակությամբազոտ, ֆոսֆոր ն կալիում, իսկ վեղետացիայի երկրորդ հնարը վոչի շատ ֆոսֆոր է կլանում: Շաքարի ճակնդեղի

մշավությունը

մեծ Նախորդներըւննմատոդան վնաս է Հասցնում ճակնդեղին: տնղնրում շաքարի ճակնդեղի իջնհցմանճիմնաբերքատվության Որոշ է: կան պատճառներիցմեկը նեմատոդայի տարածումն Այդ պատճառով

շբարի ճակնդեղի ճամար ետք է ընտրել այնպիսի նախորդներ, որոնք ննմատոդայով չեն վարակվում: վավ նախորզեն Հանդիսանումճատիկուընդեղեն բույսերը, շարաճերկ կուլտուրաները, չարաճերկ կուլտուրաներիք, բազմամյա խոտաբույոնրից,Հատիկաընզեղենբույսերից նե ցելերից Ճնտո մշակված աշնանացանցորենը: ծիմնականճակնղեղացան շրջաններում, սրտնղըճակնդեղի նեմատոդան տարածված է ցանքաշըիջանառության սխոատեմում, շաքարի ճակնդեղին տրամադրվում է մել դաշտ, իսկ մեղ մուո՝ երկուդաշտ: Շաքարի ճակնդեղի լավադույն նախորգ է Համարվում գարնանաքան կուլտուրաների (գարնանացանցորեն, հգիղտացորեն, Հատիկաընդեղեն բույսեր) «ամար: Հողի մշակումը: Այն դեպքում, հրբ շաքարի ճակնդեղի ճամար որպես նախորդ Հանդիսանում է աշնանացանցորենը, ճողի 4իմնական մշակությունըսկսվում է աշնանացանցորենի բնրբաճավաքին զուզընԹաջ, այդ դաշտի երեսվարից: երեսվարըկատարբվոսի է խուփավորերնսսմ փարիչննրով՝10--15 խոբությամբ:։ Հարավային պայմաններում նրեւվոոը կատարում նն երկու անդամ, սկզբում սնավառակավոր 6--9 սմ խորուքյամբ, առա ձրնավարիչներով՝ խուրավոր նոնսվարիչննրով՝12--14 Կմ խորոց յասքը: Մր ճանրապետությանճակնդեղադործական ճիմնական չրչաննեչիում շառարի Ճակնդեղի Համար խողանի երնեսվարի աշխատանքները ետք է վծրչացնիլ մինչն օղոտտուխ 18-ը: Փորձերով ապացուցված է, `

ի

բացանիփողերն էլ շարժվում

ճավասարաչափ,ցատկումներ չեն սերմերը ընկնում են ճավառարխորությանվրա։ Հողի նախացանքային կատարվում է ԿՈՌՒՏՍ--2,9, մշակությունը Է այլ ՍՈՄ--5,1 տրակտորայինկուլտիվատորնելրուվ: Այն դեքում, երբ վաղ դարնանույին Են ը Հելոո տեղացել փոցխումի ուժեղ անձրեներ ն ճողի մակերեսը պնդացել է, առաջին ճերթին սլեւոք 1 ժանրըփոցիխերով փոցխել ն նոլ, միայն կատարել կուլտվիվացիա: Պարարտացումը:՝ Շաքարի ճանղեղը պաճանջցւմ է Հողում ստեղժել սնման ճամար առավել նողլաստավոր պայմաններ: Ճակնդեղաջան շրջաններում արդյունավետ ձնով օգտագործելովտեղական ու ճանքային սյարարտանյութերը, Հնարավոր է բարձրացնել ճակնդեղի ինչվես բերքատվությունը, այնպես էլ շաքարի քանակը:

խոզանի հրեսվարի չշնորչիվ շաջարի ճակնդեղի բերքատվությունը բւորձոասնում է 15--80 գ-ու: ճակնդեղագորժականշրջաններում պրտաՄեր ճանրասլետության սմ խորությամբ: ծրտաերկի երկը ոլեւոք է կատարել Հ2--30 ժամկետը եշանաքուրյուն ունի: Ռրքանցրոաշերկը վազ է կատարվում` Կճուսկան այնքան մթնոլորտային տեղումներից տոաջացած յուրն ավելի 4եշւո, ավելի արաղ ավելի խոր է թափանցում ե վարծլաշնրտում ւտվելի ճըկար ժամանակ է պաճղանվում: Հարոնի է, որ խոր վարված ճողում նիտրատներին չարժուն ֆոսֆորական քթվի քանակը լոսրձր է լինում, ճակնդեղի արմատները չեն խոզանի մնացորդներըընկնելով ավելի ոսը, ճեշտացճյուղավորվում), հում են ցանքի ն խնամբի «ճետ կաղված Այդոլիսի աշխատանքները: դաշտերում Ճամեմատաբար ճիվանդություններ Քիչ են լինում: Խորվար կատարելուց Ճեւտո դաշտը պետք է այդ վիճակում թողնել մինչի դարուն. Անճրաժեշտէ ձմեռվա ընթացքում շաքարի ճակնդեղի Ճամար նախատեսվածդաշտումձյունկուտակել: Որպեսղիճողում աշնան ու ձմռան ընթացքում կուտակված խոնաչ վությունը պաճոլանվի, անճչրաժեշտէ վաղ զարնանը դաշտը փոցխել: է փոցխումը կատարել 1-Ֆ օրվա ընթացբում, երբ աառնրիղզազաքներըզորշանում են: վազ դարնանային սիոցրումը կատարում են շլելֆներով ե փոցխերով։ Լավ արդյունք է ստացվում, երբ գործադրում են տրակտորայինադրեդատ, որտեղ շչլելֆներն փոցլխեեն։ իը միակցված Փուխր Հողերում տրակտորային ադրեզատի առաջին` շարքում դասավորում են շլելֆը, երկրորդ շարքում` ծանը կամ միջին քաշ ունեցող յիոցինը. ժանըՃողերում առջնում տեղակայում են ծունը փոցխը, որից ՀԼտս՝ շչլելֆը: Վաղ գարնանային սիոպխումըկատարելուց Ճետո պետք է սկսել Հողի նախացանքայինմշակության ճաջորդզործողությունը՝ողի կուլտի-" տր

ու

լարարտացման Ճակնդեղի

մոցնում

լակին:

Այն դաշտերում, ուր աշնանը ցրտաճներկըբարձր որակով է կաոմ խորությամբ, տարվել, գարնանը կավտիվացիակատարում նն 6-15 որի շնորձիվ շողում խոնավությունը սլաճ։լանվում է, բաջի այդ, շար"

տարբեր

կազմակերպել

է

խորությամբ տարբեր ժամկետներում: Դործնաու

կանում ճակնդեղի

պարարտացնում

աշնանըՐխոր վարի ժամանակ (ճիմնական պարարտացում),դարնանը՝ցանքի ժամանակ սերմի «նտ միասին (շարային լարարտացում) ն վեգետացիայի ընթացբում (սնուցում): Պարարտացման այս ձնենըըմեկը մյուսին փոխարինել չեն դրանք միայն լրացնում են իրար: դաշտը

են

կարող, ժամանակգործածում են տեղականկամ Հիմեական պաբաբտացման ն օրգանական կոմպոստներ) (ֆոսֆորական ն (գոմաղբ, ճանքային կալիումական) պարարտանյութերը:

ու

Շաքարի ճակնդեղի սերմերի Համերաշխ ծլումը Հիմնականում կախված է Հողի նախացանքայինմշակությունից, ճողի կուլտիվացիայի խորությունից ն որակից: Ոակնդեղի շարքացանի փողերի չեն կարող ինչես ճողի մեջ խորասուղվել, նրբ շողը փխրուն չէ: ծչողակոշտերով, նան ալիքավոր մակերես ունեցող դաշտերում ճնարավոր չէ ճակնդեղը ճիշտ ձնով ցանել: Հողի փխբեցումըսպնտքէ կատարել ցանքի նախօր-

պետք Համակարգը

այնպես, որ բույսը ամբողջ շրջանում առղաչճովվածլինի վեզետացիայի սննդանյութերով: Այդ Հնարավոր-է, եթե պարարտանյութերըճող են

Հանձնարարվում

վացիան:

են

անում,

է որ գոմաղբը շատ Հայտնի,

Ճեւո սննդանյութեր սվարունակելու միասին նպաստում է նան Ճողի ֆիղիկական լավացՀատկությունների մանը, որի շնորճիվ ողը օդաթավփանց է դառնում, շատ ջուր է պարուհակում, ն ճակնդեղի էլ լինում է բարձր:

բերքատվությունն է լինի Համունացած) ծղուռով սղպետբ Օգտագործվող դոմաղբը

ատն իագային

Ճա-

քարմ գոմաղբը պարունակում է ավելի քիչ քանակությամբ ամոաղոտ: Հասունացածգոմաղբով սպարարտացնելուդեպքում շաքարի ճակնդեղի արմատոս) շաքարն ավելանում է 0,4--0,5 նր-ով: Հիժնական պարարտացմանժամանակճանքային պարարտա, բի Ճնտ միասին վուրաքանչյլուրճեկտարին պետք է տալ 10--20 գոմաղբ:

ա ո

ւ

«զի

"

ՍՍՀ ճակնդեղադորժական շրջաններում այկական (Դ. ծ. ւլարզվել է,

կատարված Ասլանյան) ճակնդեղի ը բերք ճամար ճանքային սլարարտանյութերիամենաստանալու ուղակցությունը պետք է ճամարել ՎԵՒ: Փորձերով ասլացուցված է, որ, երբ ճակնդեղի դաշտը պարարտաց-

ոտնասիրությունն երից

թա ւ

որ

վում է միաժամանակ ն գոմաղբով,

Աաաա անա պարարտացնելիս կզոտով վնասակար ավելանում

ն

թե չ: Հանքային սլարարտանյութերով, «ԱԻ Հան

արա,

ճաճախ շաքարի ճակնդեղի արմատու ավզուռիքանակը, որով հն իջնում է է ճակնդեղի որակը, շաքարի ճակնդեղի արմատը ղործարանում վատ է ն շաքարի որակը լիստացվում է մուդ գույնի լութ, վերամշակվում, կալիումական նե կալի պարարտանյութե րը զղրտլ ալի նում է ցածը: Ֆոսֆորական պարար կ ֆորակ շատ

ն

ոլարարտացմանաղզուռական քանակը պարարտանյութերի Ազոտական վնասակար ազդնցությունը:

չափով պակասեցնում են միակողմանի

Հետո լինում տոսրբերՃողային պայմաններումն տարբեր նախորդներից շրջաններում է տարբեր: Մեր ճանրապետության ճակնդեղադործական Հանձնարարվումէ լուրաքանչյուր "եկտարին տալ ազդող նյութերի «շ-

վով

20--90

կգ ազոտ:

"ետ

տանում

Հայտնի է, որ ճաքանակությամբ կալիում:դալիումն արադացնումէ շաքարի կընդեղի ղարզացումը, բարձրացնում է արմատի մեջ շաքարի քանակը մամամանալ: իջեցնելով (ոչն Ր0'.-ով, կգ կալիում: Ցուրաքանչյուր ճեկտարինանճրաժեշտ է տալ շուրջ ճաե ն շաքարի ճա բարձրացնում Ֆոսֆորականսլարարտանյութերը կընդեղիինչպես բերքատվությունը, այնպես էլ շաքարի տոկոսը: Հայկական ՍՍՀ ճակնդեղացան ջրջաններում Հանձնարարվում է յուրա100-քանչյուր ճեկտարին տալ ֆոսֆորաթքու, ազդող նյութի ճաշվով ն ճիմնական մասը, 120 կգ: Ամբողջ գոմաղբը, .

է մեծ

բանակը" վնատակար ազոոի 00--

ֆոսֆորիկալիումի ժամանակ: աշնանից՝ ցրտաճերվի

նշանակություն

Շաքարի ճակնդեղի մշակության ճարցում կարնոր կատարվում է ցանքի ժամահակ: որը պաբաոբտացումը, ունի շտաբային Շարային պարարտացմանՀիմնական նսլատակն է ճակնդեղի ծիլերին Շա-

շրջանում: սննդանյութերովապաճովել նրանցըկյանքի սկզբնական աճումը, րային պարարտացումնուժեղացնում է ճակնդեղի ծիլերի անբարենպաստպայմանների, վնասանրանը դիմացկուն է դարձնում կ նկատմամբ, ինչպես նան բարձրացնում ուների Հիվանդությունների է բերքատվությունը, Շարային պարարտացմանժամանակ հպատակաՀեկտարինազդող հյութի ճաշվով տալ 15-Ճարմար է յուրաքանչյուր ն 15--20կգ կալիում, Շարային պաՀ0 կգ ֆոսֆոր, 15--20կգ ազոտ սերմերի ցանչ րարտացումըկատարվումէ կոմբինացվածշարքացանով, Քի

Ճճետ միասին: սնուցումը ընթացքում Վեդնետացիայի

շաքարի ճաղնդեղի պարորօղակ է ճանդիսանում: անխզելի ընղճանուր Համակարգում չտաղզման մեծ է: Հայտնի է, որ դրա Սնուցման աղդեցությունը բավականին

.

ԲԱՆՆ

րի

մնն

Աո

ւ

չնոր-

ի ինչպես

նակը, քանակը,

ՆԱ

ն ան

եկկ Հե«ճեկտարին ն տրվող սլա-

7հրոիրոնեց

ն բերք ստանալու նպատակով յաստանի րժարիա նախատ չակից շր ա որի""Սնուցմանժամանակ օգտագործվում տրվում է ն

Բուաորի, Վի-

ց

մ

սնուցում: սովորաբար ն Հանքային սվլարարբտանյութերը: Սնուցման նդազան

եե

լեւոք դուաեցումյունը եւռու

ամենալավ

ԽԵԼ: ճամարել Առաջինսնուցումը ոլհտք է կատարել անմիջապես նհոսրացումիը է

երկրորդը՝ստուգումից ճետո, առաջին ջուրը

տալու

նախօրյակին:

Սոաջին սնուցման ժամանակ լուրաքանչյուր ճեկտարի ճամար աղդող նլութի Ճաշվով ճանքային պարարտանյութերիցպետք է վերցնել աղոտ՝ ե նուցման ժաման ոգ կգ: ծ ,301 Գոր որմ

Ի ԱԱ '

շաքարի ճակնդեղը ճողից իր բերքի

ւլնտք է ճողը մտցնել

Պոսբավոր է շաքարի ճակնդեղի մեկ ճեկտարի բերքատվությունը աարձացնելմիջինը 30--40 ց-ով, իսկ առանձին դեպքերում` մինչե ով

աղո

ըյսծ '

,

ա

կ

)

ւ

25կզ: '

Յուրաքանչյուր կոնկրեւտմասսիվում սնուցման ընթացքում վերցի ք ւ րի ճարաբերությունը կարելի է փոփոխության պարարտանյութ

մրքարկել։

Հետազոտողներըապացուցել են, որ աճման շրջանում շաքարի Ճճակրնդեղի բուլսի պաճանջըայս կամ այն սննդանյութի նկատմամբորոշվում է արտաքին ճետնյալ «ատկանիշներով։Ազոտի պակասության պայմաններում շաքարի ճակնդեղի Հասկավոր տերնները ձեռք են բերու կանաչավուն, իսկ ճնտո՝ դեղնավուն ղույն: Ֆոսխորի պաբաց են սկզբում բաց կակասուքյան դեյզքում տերեների վրա առաջանում նաչավուն ի բաց դեղնավուն բծեր, որոնը աստիճանաբար մզանում ն ոռնումհն շազանակաղույն կալիումի պակասության Կայմաններում շաքարի ճակնդեղի տերնների եզրերը դորշանում նն ն ու

չորանում:

չորանում:

'

Շաբարի ճակնդեղի բարձր բերքի վարպետները սնուցման ժամանակ լայն չափով օգտագործում են տեղական պարարտանյութերը:Տեղական սլարարտանյութերով սնուցելիս մեկ 4եկտարին տալիս են 4--5ց տոնեա զոմաղբաճեղուկ: նկատի ունեՌոչնաղբ, 3--4գ մոխիր, 3--4 նալով, որ դոմաղբաճեղուկի մեջ ֆոսֆորի քանակը քիչ է, այդ պատճառով

սուպերֆոսֆատ: սպարարտանյութին ավելացնում են 1,0--1,5ց Թոչնաղբին անճրաժեշտ է ավելացնել 0,2--0,3 ց կալբումական աղ: կոմբինացված շարքացանկատարվում է ՍԿՐՆ--12 կուլտիվատորների միջոցով:Առաջին սնուցումը տրվում է 8--10 սմ Հճեոավորությամբ, աշխատելով ճաշարքերից 10--12սմ խորությամբ, կրնդեղիարմատներին ն տերններին վնաս լչճասցնել, իսկ երկրորո սմ խորությամբ միջշարքային տարածության 10--12 անուցումը՝

Սնուցումը

եղից,

մեջ299

սլանվել,

Վերջին տարիների բնթացքում շաքարի ճակնդեղի սնուցումը կա-

եղանակով:Արտատրմասոային չուարումեն նուն արտապրմատային տերնային զանգվածի ուժեղ երբ սնուցումըկատարվումէ օդոստոսին, Հնարավոր չէ աճման տարածություններում միջշարքային պատճառով սնուցումը: սովորական սնուցումները: Արտաարմատային շարունակել 10--12 են է շաքարիճակնդեղի արմատներիբերքը բարձրացնում սնրմնանյութը Սերմի նախապատրաստումը: Շաքարի ճակնդեղի Ցուրասերւուճումից: կնեձիկէ, որն առաջանումէ միասերմ պտուղների 2--Ե սերմ: քանչյուր կնձիկ պարունակումէ հֆ՝ Սերմնանյութի որակի Հիմնականցուցանիշներն ծլունակություն 1000 կնձիկի կշիռը" նը, ծլման էներգիան, կնձիկներիչափը մեծ են, ծլում՝ Խոշորկնձիկների անրմերը Համեմատաբար ավելի Փիլեր։ Խոչոր կնձիկննձն ավելի Համերաշխ ն տալիս նն ավելի առողջ են աճում, արադ ա բից առաջացածծիլերը սկղբնականշրջանում վելի ն որի վլատճառովէլ բարձրանումէ բերքատվությունը

.

թյունը:

են 2 ն ավելի ծիլեր,որոնցից միոյն: Այդ կնձիկներից առաջանում ժամանակ Ճեռացմեկն է պատվում, մնացածը նոսլասցում կատարելու դժվարացնումէ նոսվում է: Բաղմասերմ կնձիկներիօդտագործումը րացման աշխատանքները,պաճանջում է ավելի շատ աշխատանք: ՃճամալիրմեքեՇաքարի ճակնդեղի մշակության աշխատանքների հայացման դորժում մնծ նշանակությունունի միասերմ պտղիկներով ինչպես նման սերժերով աճեցրած շաքարի ճակնդեղն ցանք կատարելը: տարբերվում չի այնպես էլ շաբքարայնությամբ սո-

վորականձներից։

ճշդրիտ ձննրովցանքկատարելու մաճմանվածՀեռավորությամբ ։ տրամաչափումը, նպատակովմեծ նջանակությունունի սերմնանյութի

գործարաններում:Տրամաչափում կատարվումէ անհրմաղզտիչ մմ տրամաղդծերով: 5--6 Անճրա-չ' 4-5, 3.4, 4--Գ, 3--4 ֆրակցիայի՝ կարելի սերմնանյութը ճակնդեղի ժեշտությանդեպքում տնտեսությունում են

որբ

է

տրամաչափել0ՍՄ--Յու,

0ՍՎ--10

Ցուրաքանչյութ՝ մեքենաներով:

են առանձին: ֆրակցիայիսերմերը ցանում

՝

է լում Շ,

աքարի ճակնդեղի սերմերի ծլումն արադացնելույ ճամերաշխ ու ճամար սերմերը պետք է նախապատրաստել:

եմ Հիշ հանալու ախացանքային նախապատրաստման եղանակներնեն՝ է " ջերմային քրջումը, ախտաճանումը:

է աքարի հաքացուը, սերմերի չեշմային Ճակնդեղի թոջումը

Պ.

ցանքից

տարակտնրինը ք

յութը: Շաքարի ճակնդեղի ընրքատվության բարձրացման Ցանքը: կարնոր է ճիշտ ձնով լուծել ցանքի ժամկետի, խորության

րգում Խոդիրորրը: խորքն կատարել այն նպատակաչարմար է Ջանք արորի խորության վրա) ջերմաստիճանը ամանակ ջի չ.այկակալ Ր: ճակնդեղացմանշրջաններում սովորաչ շատ

է

Ճասնում

լին

ո է ապրիլի

ղա

լ

կեսերին: Ճակնդեղի ցանքը պետք է կատարել տվյալ Դ ացան ցորենի ցանքը սկսելուց 3--4 օր ճետու Այդ են ցանած սերմերը լավ օդտադործում ճողի խոնավություչ տալիս են Համերաշխծիլեր, իսկ բույսերը լինում են ճզոր, նորմալ

շաքարի աան, Ն ժամկետում ւմ

շաարք ե ճակնդեղի ցանքը պետք է կատարելշատ

"`

Ցարոշնակու

րր իրջումիք

պաճւանել չոր պաճնստներում, ն ը, րանից: | այլապես ծլունակություփտությամ բարակ շերտով, որպեսղի այն չխոնավանա, ունենա դեղնավուն, բաց է գոր: պետք Սերմը քարի եր ջատ շուտ կկորցնի, է, նշանակում է վատ է պա», դույն: եթե սերմի գույնն ավելի մուդ Ստացված սերմնացուն պետք է

լ

բար

ե գործա-` ստացվում սերմնացուն շաքարիճակնդեղի Սովորաբուսր

Գ.

օդաջեր-

կատարելու ճամար ցանքից օր առաջ յուրաքանչյուր մեկ ջերմություն ունեցող ցենտներ սերմի ճամար վերցնում են 18--25" 100 ջուր: Սերմերըթրջում են 4 նվագով, 5--6 ժամ ընդմիջումով, չորՀետո դրանք կույտ են անում՝ կույտի մեջ չերմությունը --28" բարձրացնելուճամար: Այդ վիճակում սերմերը պաճում են մեկ օր, որից Ճետո չորացնում եհ այն աստիճան, որ ճնարավոր լինի մեքենայով Ճավասար ցանք կատարել: Որպեսզի ծիլերը չվարակվեն ցերկոսպորող ն այլ Ճիվանդությամբ, 1--8 օր առաջ ախտաճանում են դրանոզանով, յուրաքանչյուր 100 կգ սերմը ախտաճակելուՀամար օգտագործում նն 400 գ գրանոզան, կամ ՏՄՏ5Դ (1գ սերմին 600 գ / Փորձերը ցույց են տալիս։ որ երբ աղոտաբակտերինով կամ ֆոսֆորաբակտերինովսերմերը ենթարկում ենք նախացանքայինմշակման, լավանում է բույսնրի ազոտային ն ֆոսֆորային սննդառությունը, ե բարձրանում է բնրքատվությունը: Այդ աշխատանքը պետք է կատարել ցանքի օրը: Այդ նպատակով մեկ ճեկտարի ճամար նախատեսվածազոկամ ֆուֆորաբակաերինը խառնում քն 2.5-"8 լ ըրի Հետ այդ լուծույթով թրջում մեկ Ճեկտարի ճամար նախատեսվածսնրմնա-

չ Տ

'

ծլունակությունն էլ ցածը է. Անգամ ճիշտ պաճպանելու Ժյուն ծլու բոտ տարիների աստիճանաբար ակությունն իջ-

սերժի րմի

թորոնորյոնրք Ի վո սարքերի

Որպեսզի ցանքիժամանակ մեծանա սերմնանյութի Հատուկ անձրաժեշտ է կնձիկներիխորդուբորդ մակերեսը միջոցով ճղկել:

հ

ք եղանակով

շաքարայնու-

բերքատվությամբ,

եաքում

սեղմ ժամկետում:

որոշելիս ժի խորությունը Ցանքի

կողմից պետքմ Հիմքընդունել ճակբնդեղի ծիլերի նուրբ լինելը շաքիլննրի ճողի երեսդուրս գալը, իսկ մյուս կողմից՝ Հողային ե կլիմայական պայմանները:Փութր ստրուկ-

3--4 սմ, իսկ ծանր կատուրային Ճճողերումցանքը պետք է կատարել սմ 2--3 խորությամբ: վային, կեղնակալվողՀողերուվ՝ անչրաժեշտ է ճետնել, որ կատարելիս ցանքը ճակնդեղի Շաքարի ե փոբոլոր շարքացանի շարքերը ուղիղ ատացվեն, սերմերը թափվեն

ղերից: Շաքարի ճակնդեղիսնման

մակերեսը որոշվում է միջշարբային ե "նամիջբնային տարածությամբ: Յուրաքանչյուր մեկ ճեկտարի վրա 120 Ճազար բուվո: րավոր է աճեցնել 110-տարածությունը ճակնդեղի միջշարքային Սովորաբարշաքարի ընդունված է թողնել 44,5 սմ, իսկ միջբնային տարածությունը՝ 18--20սմ: չաճախ չրովի պայմաններումմիջշարքայինտարածությունըսաճմանում սմ. Այս դեպքում Ճեշտանում է ակո15--16 են 60 սմ, իսկ միջբնայինը՝ ալին չրումների կատարումը: աճեցնելը Հաղար բույս Ցուրաքանչյուր Ճճեկտարիվրա 110--120 ամենաճիմնական երաշխիքներիցմեկն է բարձր բերք ստանալու գորլիարժեք Հեկտարի պայմաններում,եթե յուրաքանչյուր ծում: Այդպիսի 500 գ-ի, աղա ճեկտարի վրա բույսի արմատի քաշը ճավասար լինի ց բերթ: Հաղար բույսից կստացվի տեղավորված է կոմբինացվածՍՍՏ--Ց կատարվում ցանքը ճակնդեղի Շաքարի '

շարքացաններով:

կամ ՍԱՏ--1Հ

Սվետլիչնուկողմից ներկայումս լայնորենկիրառվումէ Վ. հղանակը, որի ջարկված միասերմ շաքարի ճակնդեղի կետազծային Բազդեպքում կնձիկներըցանվում են նախատեսվածճեռավորությամբ: մասերմ կնիկ ունեցող շաքարի ճակնդեղի ցանքի նորման սովորական է 25--28 կգյն լալնաշար (44,5 կամ 60 սմ) եղանակի դեպքում կազմում

(25:6-իցոչ

Ա.

լ

առա-

պակաս ծլունակությանդեպքում ):

եղանակով ցանելիս,որոլնսզի կետգծային ճակնդեղը Միաւսերմ մմ

վրա ստացվի գծամետրի լուբաբանչյուր

տրամածիլ, 3--4 նորման ցանքի դեպքում կազմում գիծ ունեցող ֆրակցիայի կնձիկների 25--30

է 10--12

կգ/8,4--5

15--18կգ/ն:

մմ

ն դեպքում՝ 12,5--14կգ/ն

5--6

մմ

դեղլքում՝

է մի շարք միԽնամքը: Շաքարի ճակնդեղի խնամքը կաղմված ցանքից «ետո գլանում, ճողի կեղնի վիշրում, միջշարջոցառումներից՝

սւուգում,սնուցում: նոսրացում, փխրեցում, քայինտարածությունների ղեմ պայքարիկաղզմակերջրում, ճիվանդություններիվնասատուների խիստ կարնոր են ն անչրաչ պում ն այլն: Այս բոլոր աշխատանքները ու բարձր որակով: ժեշտ է. կատարելժամանակին ն

ՅՑ2

Հայտնի է,

որ

Ճակնդեղի կնձիկներում գտնվող սերմերը ծլելու

Հա-

չար կլանում են շատ (իրենց քաշի 150--170 Ե-ի չափով) յուր ն դանեն 3--4 սմ ուռչում: Որպնաղզի դաղ խորությամբ ճողում թաղված սերմերը ապաճովենքանճրաժեշտ քանակի խոնավությամբ, ցանքին զուզ-

ընքաց պետք է դաշտը գլանել: Գլանմաննպատակն է ապաճովել խոնավության մուտքը ներքնի խոնավ շերտերից դեպի վերնի շերտը ն պայմաններ ստեղծելանրմերիարագ ու ճամերաշխ ծլման լավագույն Համար: Գլանված դաշտում ճակնդեղի սերմերը ծլում են 8--4 օրով ավելի վաղ, ծիլերը լինում են ուժեղ: Ճակնդեղի ցանքից անմիջապեսճետո դաշտը գլանում են օղավոր կամ կողավոր գլանվակներով: Ճակնդեղի ծիլերը ճողի երես են դուրս գալիս ցանքից 10--12 օր Հետու Այդ ժամանակաշրջանումտեղացող անձրնները առաջացնում են Ճողի կեղնակալում. Սանր կավային Ճողերում կեղնակալումըկարող է տեղի ունենալ. առանց մթնոլորտային տեղումների: Հողիկեղեակալուչ մը դժվարացնում է ծիլերի դուրս սալը, բացի այդ, ուժեղացնում է դոլորշիացումը, պակասեցնում օդի մուտքը դեպի ճողը, որի շնորչճիվ ծլած սերմերը օդի խիստ պակասությանպայմաններումՀիվանդանում են արմատակերով: Հողի կեղնակալմանչետնանքով ճակնդեղիդաշտը նոսր է լինում ե քիչ բերք է ստացվում: երբեմն ուժեղ կեղնակալած Ճողերում ճակնդեզի ծիլերը բոլորովին դուրս չեն գալիս ճողի երեսը: Տարբերճողային պայմաններումկեղնակալումըտարբեր չափով է ահղի ունենում, թեքն-փլխրուն 4ողերում՝ Ճամեմատաբարթույլ, ծանր կավային Ճողերում՝ ուժեղ: Այս բոլորը նկատի ունենալով, անճրաժեշտ է շողի կեղնր ապոռւաչանալիս անմիջապեսփշրել այն: Որքան շուտ փշրվի Հողի կեղեր, այնքան դրա Հասցրած վնասի չափը պակաս կլինի: Առաջին փոցխումը կատարում են ցանքից 6--7օր Հետո, երբ երեում են մոլախոտի ծիլերը, Գարունը ցուրտ լինելու դեպքում, երբ ճակնդեղի ծլումը ձգձգվում է, նպատակաճարմարէ մինչե ծլումը կատարել երկրորդ փոցխում: ծողիկեղեր փշրելու ամենաընդունված գործիքը պտտվող Ճողուրագն է, որի ատամների ճարվածի տակ կեղնը փշրվում է, ճողը դաոնում են գալիս ճողի է օղաթավանց, ե ծիլերը Ճճեշտությամբդուրս

նրեսը: ծում

Շաքարիճակնդեղիդաշտերում մոլախոտերի դեմ պայքարի Ճաջողությամբկիրառում են ճերբիցիդննրը:

գոր-

ամբիոնի Հետազոտություններով Բուսաբուծության (Հ. 2 Ավետիս-

վան) Հառտատված է, որ Ախուրյանի պայմաններում, երբ պիրամինը կգճ նորմայով ջրային լուծույթի ձնով (500 լիտրճեկտար)ճող են մացնում ինչոլես նախացանքային,այնպես էլ նախածլայինժամկետ303

ներում, շաքարի ճակնդեղի բերքը, շաբարայնությունը, ինչպես նայ կերային միավորի քանակը զգալի չափով բարձրանում են: արդյունավետ է նախացանքայինսրսկումներում կիրառել Առավել դալապոն 4 կգն -- տիլլան 4 կգ, բակ նախածլային սրսկումներում՝ սլիրամին 4 կգ/ձ -- տիլլան 4 կգ/հ խառնուրդները: Շաքարիճակնդեղի ծլումից «ետո, երբ առաջին զույղ իսկական տերն է առաջանում, կատարում հն ճնհտծժլումային Հեւոժլուփոցխում: մային փոցխման ընքազքում ոլնչանում է ոչ միայն ժոլախուտերիծիլերի շուրջ 8000-ը, այլն շաքարի ճակնդեղի թուլ զարդացած բույսերի փոցխումը կատարքոթն ճողերում շուրջ20--2500-ը: Համեմատաբար կամ անկլունագծերով՝ Թեք Հակառակուղղությամբ, վում է շարքերին (2ԲԳ--ն,ճ)կամ քաղճանային փոցխերուր Սանր մեխանիկական կազմ ունեցող ճողերում փոցխումը կատարվում է միջին քաշ ունեցող փոցթեբով (ԶԲԶՍ--1,0): Մինչժլումային ն Ճճետծժլումայիկ փոզխումները սլեոք: չ կատարել ոչ մեծ արազությամբ (3,0--3,5 կգ/ժամ): Ճակնդեղիայն դաշտերում, ուր ծիլերը նոսբ են (մեկ գծային մետրի վրա ՀԱ-ից պակառ է, Հանձնարարվում ծիլեր կան),մոլախոտված են ե Հողբ գերփիխրուն է փոցխման փոխարեն կիրառել դանակ-քաթիկներով ն ոոտացիուր միչաշխատանքայինօրգաններով սարքավորված կուլոխվատորներավ շարքային փխրեցում, 4--5 սմ խորությամբ (շչարովկա)։ Դանակների Համար սպայուանիչ գոտին սովորաբար սաճմանվում է 810 Կմ: Վերջին տարիների փորձերը Հճաստատում ենյ որ բարձր ագրոտեխնիկայի պայմաններում նպատակաճարմար է շաքարի ճակնդեղի:

20---100 Ճւսղ.բույս: բույսերիՔանակըճեկտարում սաճմանել Շաքարի Ճակնդեղի անձրաժեշտ խտությամբ ցանքեր ձնավորելու:

ճամար կիրառվում են բուլոծրի տեղադրման տարբեր եղանակներ: ո շաքարի ճակնդեղի ներկայում ժիլերիմեքենայական նուսրացուժմբ

կատարվումէ երեք ճիմնականեղանակներով: 1. կամ ծիլերի շարքերիինդլայնական նոսրացում Փեջավորում Համասվատասքաթիկ-դանակներովսարքավորվածկուլտիվատորննրուԻ խան դասավորությամբ,որի դեպքում ստացվում է բույսերի քառակու-` սի-բնային կամ ուղղանկյուն-բնային տեղադրում: 2. Շարային ոռտացիոն նոսրացնողմեքենաներով (վել կամ էրկու շարքերով, 2 ՊՍՆ--ՇՄ տիողի)'բույսերի միայնակ տեղադրմամբոլ 3. Փոցխում ցանցավոր փոցխ-բերիչներով (ԲՍՊ--4, ՔԱԳՆ-4) առաջին անգամ ծիլերը երնալուց ճեւտոյ առաջին ղույգ իսկական տե-: բնի փուլում, ծիլերի շարքերին Հակառակ, երկրորդ անդամ՝ 4--4 տերնիլ փուլում, անկյունավժով, ՅԱ--40՞ անկյան տակ շարքերի ուղղությամբ Առաջի,ծղանակի դեպքումկուլտիվատորի ընթացքից ճեւտո առաջանում են ծիլերի շարքերիկտրվածքներ կամ փնջեր» սաճմանված -

:

տասն-:

ծրկարությամբ ն ինդլայնական միջշարքային տարածությամբ, որր Թույլ է տալիս իրականացնելուճողի խաչաձն մշակումը: կախված դաշտի մշակվածության ժիլերի Հավասա-չ աստիճանից, բաչամփությունից խտությունից, կիրառում հն փնջավորման տարբեր ու

սխեմաներ: ե լի Մոլախուռերից մաքուր, ճավասարալափխ ծիլեր ունեցող բույս մեկ (25--80 դծամետրում) դաշտերումճանձնարարվում է կի-

րառել ճետնյալ սխեժաները՝ կտրվածքը՝22 սմ, սինջի եծրկարությունը՝ 18. սմ, կտրվածքը՝ 30 սմ, փեջի երկարությունը՝15 սմ: Յուրաքանլյութ փնջում նոսրացման վերի նշված ախեմաների դեպքումպետք է մնա ն Հ--3 բույու նոսր աղզբուոված ցանքերումժԺիլերի կափեջուվորումը տարում են Հետնյալոխեմայով՝ կորվածքը՝ 30 սմ, փնջի երկարությունը՝ 286 սմ, որոնաղի յուրաքանչյուր փնջում մնա 2--3 բույս: 60 սմ միջշարքային աարածություն ունեցող ցանքերում փնջավորումը կիրա»ում են ըստ ճետնյալ սխեմայի. կւորվածքը' 85--40 սմ, փնչի երկարությունը՝ 20--25 սմ, որո։լհողիյուրաքանչյուրփնչում պաշպանվի 2--Ց բույս, իսկ Ճճեկտարում՝70--75 Ճազար բույս: Ե0Ք մեքծնայացված նոսրացումից Հետո փնջերի գերակշռող մասում պաճպանվելեն ռաճմանված թվով բույսեր (15--18 սմ երկարու. ն 20--28սմ թյամբ փնջերի դեպքում` 2--8 երկարությամբ փնջերի դեսրբում՝ 4--4), առլա ձեռքով եռւրացում չի ռլաճանջվում: Մեծ թվով խիտ փնջեր (20--250կ ն ավելի) ունեցող դաշտերում նպատակաճարմարէ կիրառել փոցխում փնջերի վրայով, իսկ ասլա խիտփնջերը: ձեռբով նոսրացնել Ագրեգատների արտադրողականությու նը փնջավորմանժամանակ 4--6 կմ/ժամ շարժման արագության դեղլ2,9 ճեկտար է ճերքափոխի 1 ժամում: քում շուրջ կուլտիվատորների դրվում են 3--4 սմ խորության վրա: քաթիկ-դանակները Նուսրացումնուշացնելիս ճակնդեղի բույսերն իրար խիստ խանդարում ենն, չերնակոթունը ձգվում է, տերնեներըչեն խոշորանում, դուհատվում են հ Թուրանում, նոր տերեների առաջացումը դանդազում մ: նոսրացումըպետք է կատարել այն ժաժանակ, ծերբառաջանում են աուսջին ղույդգ իսկական տերնները: Այդ աշխատանքը պետը է ավարո-չ ված լինի, երբ առաջանում են երկրորդ զույգ տերնները: Շաքարիճակնդեղինոռրացումից անմիջապեսճետո սլետք է չարՔերի երկարությամբ կատարել միջշարքային տարածությունների սմ խորությամբ: չին փխրեցումը՝ 8--10 Բույսերի բնային տեղադրման առա-

դնոքում

կատարվում է

նան

ինդլայնական փխրեցում,

ն--Ց8սմ

Խո-

քությամբ՝քաքիկ-դանակներով սարքավորված կուլտիվատորնքրով Շարթերի վուրաքանչյուր կողմից պետք է սաճմանել 10--12 հոթյամբ պաշտպանիչ գոտի Առաջին փիրնցումից

Յ04

Քունաբուծություն

8-10

սմ

օր

լայ-

Հետո,

տնրեները ձրհալուն պես ճանձնարարվում է կատարել միջշարքային տարածությունների երկայնական երկրորդ փխրեցումը 10--12 սմ խորությամբ, իսկ Ճողի ուժեղ պնդացման դեպքում` մինչն 12--14 սմ: Այդպիսիխորությամբ փխրեցնելիս կովտիվատորներըսար«քավորում են դուրերով, թաթիկ-դանակներիճետ ճամատեղ, պաշոսմ: ռղլանիչդուտու լայնքը սաճմանելով 12--14 ծրկրորդ

զույգ

Ճակնդեղի արմատի նորմալ զարգացման ճամար պաճանջվում է, ճողը լինի փխրուն ն օդաքավփանը,այդ նպատակով էլ դաշտում միջշարքային տարածությունների մշակումը անճրաժեշտ է շչարունակելչ կատարելով երկրորդ լրացուցիչ փխրեցումը:

որ

րացուցիչ փխարեցումների քանակը, ժամկետըն խորությունը նաԽօրոք չի կարելի «աշմանել, այն կախված է յուրաքանչյուրկոնկրետ սայմանից։ միացուցիչփխրեցումները պետք է կատարել այնքան անպամ, մինչե որ ճողը մշտապես լինի փուսր ն մոլախոտերից մաքուր

վիճակում:

անդամ չրելուց Ցուրաքանչյուր

ճողի քեշի ժամանակ ոյնտք մինչն շարքերի միակցու«իջշարքային տարածությունները փխրեցնել, ժը: Շիրակի պայմաններում չարքերի բացվելուց ճետո պաճանջվում է վատարել միջշարքայինլրացուցիչ փխրեցումներ, օգտագործելովփրերը բարձրացնող Ճատուկ ճարմարանք, որը կցվում է տրակտորի առջնից: է (Հ. Մ. ամբիոնի ճետազոտությամբ Ճճաստատվում Քուսաբուծության Ավետիայան),որ Ախուրյանիպայմաններում երեք փխրեցման դեպքում է առաջինփխրեցումը կատարել8--10 սմ, երկրորդը՝ Ֆնռղատակաճարմար 10--12 սմ խորուրրամբ: չՀերբիցիդների սմ, իսկ երրորդը՝ 12--14 կիրառման դեպքում փխրեցումներիքանակը կարելի է կրճատել: չ

ճետո

՛

է ծախսում: Բույսի զարգացման Շաքարի ճակնդեղը շատ չուր առաջին շրջանում ջրի պակասը փոքր է, բայց աստիճանաբար, նոր ստերեներառաջանալուճետ միասին, մեծ չափերի է Հասնում: Շիրակի մեծ էւ Հուլիսին Ճարքավայրում շաքարի ճակնդեղի չրի պաճանչը .գոստոսին ն սնպտեմբերին,երբ ճակնդեղի տերնեներըքանակի ն մաՀ

կերեսի տնսակետից մեծ չափերի են ճասնում, օրգանական նյութերի ուժեղ կուտակում է տեղի ունենում: Այդ օրերին լուրաքանչյուր բույդ է մինչ քանակը մեկ օրվա ընթացքում ճասնում դոլորշիացրած ջրի 2 ԼԹ Հողն այդ ժամանակ չի կարող իր մեջ պարունակածխոնավում բույսի պաճանչը: թյամբբավարարել ապաճովենքչրի Որպեսզի

անխափանմատակարարումըն թուլաց ենք օդի բարձր ջերմաստիճանի չորության բացասական ազդեցուղ թյունը շաքարի ճակնդեղիբույսի աճման ընթացքի վրա, անճրաժեշտ դաշտը ջրել: րումների Թիվը, ժամկետները, եղանակները: ինչպեռ նան ու

"306

շե.. ջրման ու ոռոգման նորմաները տարբեր Հողակլիմայական պայմանն: են: րում տարբեր Րստ Ա. Ղ. Դետրոսյանի, Ախուրյանի շրջանում ճակնդեղը պետբ մ3 ջրման նորմայով կամ 6--2 անդամ, է ջրել մեկ Ճեկտարին650--700 մ3 ոռոգման նորմայով: երաշտ տարիներինջրման նորման 4000--4900 մ3, իսկ ռոոդման նորման սլետք է բարձրացնելմինչն 700--1000 մ3: Ոռոգմաննորժայի 60--70 1500--5000 (0-ը պետք է տալ բույսի ամիսներին, երբ զարգացմաներկրորդ շրջանում՝ ուլիս-օդոստոս աճման սկզբնական 0կ-ից ավելին: Բույսի սռեղծվումէ ամբողջբերքի է, այդ շրջաորովճետե ճամնմատաբար փոքր չրի պաճանջը շրջանում ն գարնան ընթացքում կունում բուլան օգտագործում է աշնան, ձմռան տակված խոնավությունը: Ֆրի պաճանջը ճամեմատաբար քիչ է նան սեպտեմբերամսին, երբ օղի ջերմաստիճաննընկնում է. այդ ամսին ջուրը պետք է տալ պակասնցվածնորմաներով: Հովիս-օդոստոսամիսներին մեկ ջրումից մինչն մյուս ջրումն ըն10--72 օրից ավելի չպետք է լինի Հետադակած ժամանակամիջոցը է, ընդմիջումը կարելի է Հասցնել 15-ի ջնում երբ ջերմաստիճանն յում, ճունիսի 20 օրվա: Շիրակի դաշտումպեւոք է ակսելմոտավորապես 10--15 Լ. օր առաջ: բերքաճավաքից վերջերին դադարեցնել Շաքարի ճակնդեղըջրում եր ակոսային ձնով: Ակոսի երկարություՇաքարի ճանր պետք է լինի 50--100 մ, իսկ խորությունը՝12--14սմ: կրնդեղի դաշտը ջրելուց ճետո, եթե միջշարքային տարածությունները Հնարավորությունեն տալիս, անճրաժեշտ է ճողի քեշի ժամանակ փրխխորությամբ: րեցնել 8--10սմ զարգացման, այնպես էլ Շաքարի ճակնղեղլն ինչպես աճման պառպանմանընթացքում վարակվում է ղանազան ճիվանդություններով ու վնասվում բազմաթիվ վնասատուներից:ՀայկականՍՍՀ ճակնդեղագործականշրջաններում ճակնդեղի ճիվանղություններից տարաժված են ոխղոկտոնիոզը, արմատի արմատակերը, ցերկոսպորիոզը, ալրացողը, ճակնդեղի սովորական երկաբաղցկեղը ն այլն, իսկ վնասատուներից՝ րակեճիթը, գորշ երկարակնճիթը,կարադրինան,օկնոգինան, ճակնդեզի քիմիալուն ն այլն: ժամանակինկազմակերպվածագրոտեխնիկական, կան,մեխանիկական ն կենսաբանականպայքարի միջոցով «Հնարավոր է վերացնելնրանց ճասցրած վնասը Շաքարիճակնդեղի բերքաճավաքը: Շաքարի ճակնդեղն աշնան ամիսներինինտենսիվ կերպով մեծացնումէ արմատի քաշը, միաժաավելացնելով շաքարի տոկոսը: Ըստ Ա, Ղ. Պետրոսյանի,Ախուրմանակ յանի շրջանի պայմաններումսեպտեմբերի 30-ից մինչն Հոկտեմբերի 5-ըմուրաքանչյուր արմատի քաշր ավելացել է 32 գ-ով, իսկ շաքարայ1,510-ով: Ս յդ նշանակում է, որ ճեկտարը լիարժեք լինելու նությունը՝

յի,

ու

դեսլքում (100 ճաղար բույո) 15 օրվա ընթացքում նույն տարածության րա բերքը կավելանա 32 գ-ով, այսինքն օրական 48,1 ց-ով: Շաքարիճակնդեղի բերքաճավաքըպետք է սկսել տեխնիկականճառսունացմանշրջանում: Տեխնիկական Ճասունացումը բնորոշվում է ճետեշարքերը նորից նկատելի են դառնում, տերնների վալ ճատկանիշներով՝ է, դաշտը մի մասը մաճանում ստանումէ բաց կանաչավուն դույն, Կոնրեների ե արմատների քաշր ճարաբերվում է ինչպես մեկր երեքի, արմատի քաշն շաքարի քանակը շատ աննշան չափով նն բարձրանու: երբ օդի ջերմաստիճանը դադա66-ից չի բարձրանում, բույսը բում է շաքար կուտակել, այդ ժամանակ արմատը շատ բիչ բանակությամբ աղուռական նյութեր է. պարունակում: ճակնդեղի տեխնիկական ճասունացման ժամկեյտր կախՇաքարի վաձ Լ տվյալ տարվա աշնան օդերնութաբանականպայմաններից, ցանՔի խտությունիը, պարարտանյութից, նախորդներից ն այլն: Այսպես Ցրինակ, չոր, տաք ու արնուս աշնան պայմաններում ճակնդեղի Ճասու| ֆացումն արագանում է, իսկ խոնավ պայմաններում ձղձգվում: Խիտ ցպանքըն ֆոսֆորական պարարտանյութերը արագացնում են ճասունա-չ ցումը, մինչդեո գոմաղբը ն ազոտական պարարտանյութերը դանդաղեցնում: Վաղ ժամկետներում կատարված ցանքն արադացնում է ճաաունաքումը: Տեխնիկական ճասունացումը տարբեր սորտերի մոտ տարբնը է: ճակնդեղիբերքաճավաքըպետք է ավարտվիմինչն աշնան ստառնամանիքները։ Մինչն մասսայական բերքաճավաքի սկիղբը ճակնդեղի դաջտերըտեղաձնում են 120 կամ 96 շարքերիցբաղկացած Ճողակտորների ն ճակնդեղը Ճավաքում են շրջադարձ դուռիներից: չայկական ՍՍՀ ճակնդեղացան շրջաններում շաքարի ճակնդեղի բերքաճավաքիլավազույն ժամկետը ճամարվում է սեպտեմբերի 29-ից տինչն Հոկտեմբերի 15-ը: կՍ--3 ն ՍԿՊ- 2 արմաոա ճան ոի պի ճակնդեժամանակակից ու

|

ղաճավաք կոմբայնների նախատեսված են ճակնդեղացան ճիմնական դուտիներիճամար, իսկ ԿՍՏ--2 մակնիշի կոմբայնը՝ ջրովի ճակընդեղացան զուտու ճամար. դրանք քանդում են արմատապտուղները, արմատաճան անում, կտրում գլխիկը տերեների ճետ ճարթ կտրվածքով, արմատապտուղներըն տերեները դնում են տարբեր զետեղարաններիմեջ: ԿՍ--3 կոմբայնի վրա կան փողրակչփոխադրիչայինմաքրիչներ, որոնք մաքրում են տերնների,։ մոլախոտերի ն ճողիխառսարխատապտուղը ճուրդներից: ՍԿՆ--2Հ Ա կոմբայններ խովփավորփորիչներով ն նորադույն կուբայնները՝սկավառակային արմատափորիչ օրրասններով, տերնները կտրում են դեռես արմատի վրա (ՍԿԴ--2, ՍԿԴ--3)։ Առաջավորտնտեսությունները կոմբայնով Ճճավաքված մաքրված են կողքից գնացող արմատապտուղներըանմիջապես բեռնաթափում ու

:308

են շաքարի մեջ ն առանց ուշացնելու տեղափոխում փոխադրամիջոցի անաընդունման կետերը, կամ պաճպանմանտեղ, կամ գործարանի սուններին կերակրելուճամար: արմատներըկոմբայնի ղետեղարանից բարձում երբեմնճակնդեղի են սայլակների վրա (ՏՊ0--10) ն տեղափոխում են տրակտորային որտեղ դաշտի եզրում Ճատուկ պատրաստվածբեռնման Հրապարակը, են տեղադրում են Հրապարակում կույտերով: սարքավորվածբարձիչ (Ս05--40Ա), որը Հարմարանքներով

պաճում արմատները

մաքրող

արմատներըլրացուցիչ թույլ է տալիս բարձելուՃեւո միաժամանակ Այս դեպքում մաքրելՃողից, տերեներից ն արմատապոչերից: կերոլով վերանումէ ձնոքով մաքրելու ւսնչրաժեշտությունը:

ուր ցանքը դոտուպայմաններում)` Հիմնական ճակնդեղացան

տարվել է

սմ

կա-

շաքարիճակնդեղի տարածությամբ: միջշարբային

իսկ ոռոգվող՝ է կատարել նպատակաճարմար ԴԿՍ--6, բերքաճավաքը ցանված դաշտե60 սմ միջշարքայինտարւծություններով շրջանների րում՝ՓԿՍ--4, «Սլավուտիչ» կոչվող նորագույնճակնդեղաճանկումբայններով: ժատնտեսություններումանջատ բերքաճավաքի ճակնդեղացան ե մանակ օղտագործում են չորս շարքանի՝տերն ճավաքող (ԲՄ--4) մեքենաներ: երեք շարքանի՝արմատներՃավաքող (ՌՈՒԿՍ--3) ճամար պատ բուրտերում ճակնդեղիպաճպանման խրամատային լայնությամբ խրաեն 20--90սմ խորությամբ ն 70--80սմ

րաստում

ատորգե

մատներ, դրանք տեղադրելով այնպիսի տեղամասերում,ուր պաճղանում բուրտերում նյա ջրերը խորնեն դտնվում:խրամատային Հավաքած են բերքաճավաքիերկրորդ շրջանում ճետո ծածկում են 30-- 40 սմ խրամատները Արմատներըդասավորելուց են ջերմախրամատի մեջ տեղակայում Ցուրաքանչյուր ճողաշերտով: Ճողաշերոը՝ վրա Ճասնելուց առաջ չափ: կայուն սառնամանիքները ճասցնում են մինչն 1,2--1,5 մետրի:

արմատապտու

ճակնդեղիպաճպանմանճամար բուրտերը սովորաբար Շաքարի լայնությունը՝1,5--4,0 մ, բարձ-

ունենում

են

Հեւոնյալ չափերը`ճիմքի

դարնանը Աշնանը երկարությունը` բությունը՝ 0,9--1,4, Բուրտերը օդավիոխություն: օգտակար է կիրառել ներճոս-արտաձիգ իջեցմանը ղզուգընծածկում են աստիճանաբար,օդի ջերմաստիճանի են ծղուով), քաց, սկզբում 15--Հ0 սմ Հողաշնրտով(կատարըծածկում բուրտի ամբողջ մանվաղում է մինչե 3--4՝, իսկ երբ ջերմաստիճանը սմ շերտով ն լրացուցիչ ճողաշերկերեսը ծաժկումեն ծղոտի 20-40 ձների լավագույն Համար բոլոր տով: Շաքարի ճակնդեղի պաշպանման 1--8--ն է: ջերմաստիճանը 15-20

ն

մ։

փրերից սլատրաստում են սիլոս: ղուդրնթաց Բերքաճավաբին

Շաքարի ճակնդեդի սերմնաբուծությունը: Ճակնդեղի սերմը ստացչվում է մշայության երկրորդ տարում: ծՀողիմշակումը ն պարարտացումը ճակնդեղ առանալու կատարում են այնոլես,ինչնա գործարանային ժամանակ: ստանալու ճամար ցանքը կատարում են 44,5 սմ Սերմնակալներ նոսրացման ժամանակ շարբետարածությամբ, բայց միջշարքային Հեռավորության րում բույսերը թողնում են մեկը մյուսից 14--16սմ վրա, այն ճաշվով, որ մեկ Հեկտարի վրա աճեցրած բույսերի թիվը Հազարի: Ցանքի նորման կազմում է 25--30 Հավասար լինի 120-150 ն ն ճւաակնդեժ ինչոլեն զորմարադային մ ն այրի հս, իրղու ն: Համո ի,

.

մ ԱԱ

Ղ

ւ

8.

Առաջավորտնտեսություններում կիրառում հն սերմնակալ ճակընատացվումեն շուրջ 200 գ քաշ դեղի ամառային ցանքեր, որի դեսլքում ունեցող արմատներ, ձմռանը լավ են պաճալանվումն ալքի են ընկնում աերմային բարձր արդյունավետությամբ: կարնոր նշանակություն ունի սձրմնակալների բերքաճավաքի ժամբերքաճավաքը նպատակաճարմարէ կատարել կետը: Սերմնակալների նն իջեո իջնում է երմ միջինչերմությու օրվա միջին

Հ

չ

:

--Ց՞-իչ

ոո

ն րը,

,-

ն երբ

Սերմնակալների

բերթաճավաքըկատարվում է դանակներըճանած ճակնդեղաչավաքկոմբայնով։ Հողից ճանված արմատներըզդուշու-

քյամբ մաքրում են Հճողից պեխիցն ճեռացնում տերեները, վնաս չշասցբողբոջներին։ նելով է, Վ. ն. Ստեպանովը ը նշում ի կենտրոնական ր «2 լով բողբոջների ր) բողբոջի «նուսցումը նպաստում է մնացած բողբոջների Հավասարաչափ ն սերմի բերքատվության բարձրացմանը: Մաքրման ժաղարդգացմանը մանակ պետք է խոտանել Հիվանդ, ձնափոխված, ճյուղավորված ն նե վն ասված ված արմատն ,

լ

որ

բուրտերում կամ պաճում Գրմնակալեերը Ճմեոր :

են

|

խրամատնեչ-

/

բում, խրամատիկամ բուրտի լայնությունը լինում է 20 սմ, խորություարմատբոտ պաճանչի: խրամատներում նը' 25--890 սմ, երկարությունը՝ ները դասավորվում են շերտերով: Արմատների յուրաքանչյուր շերտից Հետո լկնում են 3--4 սմ չնրտով ճող: Խրամատիամբողջ խորությամբ արմատները տեղավորելուց ճետո աստիճանաբար ժաժկում են մինչն. ձմեռը լավ են սլաճ1,0 մ Հաստությամբ ճողի շերտով: Սճձրմնակալները սլանվում 3--4Ր ջերմության պայմաններում: արմատում կուտակված աննդանյութերը չեն ՇաքարիՃակնդեղի բավարարում երկրորդ տարում ծաղկակիր ցողուններ ն պտուղներ կաղմավորելու ճամար, այդ պատճառով էլ ճակնդեղի սերմադաշտի Համար նախատեսված ճողակտորը պետք է սննդանյութերով ճարուստ լինի կգ չ կգ ԿԽ, 60--80 Այդ դաշտում ցրտաճերկիտակ պետք է մտցվի 40--60

ք ն 40--60 կգ ԽՄ: Գարնանըմայրական արատները տնկելուց առաջ տոննա դոմաղբ, 1 5--Ձ0 ետք է «ողը մտցնել 5--6 կգ ԻՎ, 80-40 կգ ք է 10--15կգ Խ։ Տերնայինվարդակի առաջացմանփուլում պետք է սնուցել լրիվ Հանքային պարարտանյութերով,յուրաքանչյուրից 20--30 կգ՝ նյութի Հաշվով: Տնեկումից5--6 աղդող օր առաջ սերմնակալներըբուրտերից ճանում են, Հեռսսցնումփտած ն Հիվանդ արմատները: Ն էն կատի ունենալով, որ ճակնդեղը խաչաձն փոշոտվող որ քամու է ն, է ժիջոցով փոշին չափազանց 4նշտ է տեղափոխվում, անճրաժեշտ

Է

սկրմնա ճակնդեղի

աի հագանր ո

ն

րրց

Արմատներըտնկում

լ, ոա

աղե

երտով,

ն

ը չվնաս

իո առժվաղ

են

ան

Աո

Բան ա"" ւա

"Ն

ռավորությա

ուղիղ շարքերով

ճ աճող

նե բողբոջները

'

չ

շա-

ի

որի

ճա-

րառ

ն ծածկում 9--3 վաղ առավոտյան

սմ

Հողի

սառնա

-

,

է . մոմ է րմատը պետք վաղ գարնանը՝ տնկել շաքարի ճակնդեղի ցանքի ե ԲԲ ժամկետում: Ամճնից լավ արդյունք. ստացվում է այնմ7 Դ դեպքում, ք միջբնային տարածությունները սաճմանվում էն Լ

աարվոավը ն

անԱոա աանա սմ:

կանարա (77 Ար ՎոԻ

Տն

ումը

սո

ռ

ւ

կաւուսրվու

--Ք

խով: Փրովի պայմաններում տնկումը կատարվում է

արմատատեկիչնե-

ուղղանկյուն

նան

ՆԻՑ րգարագով

ախաաախաամ բ. ե րի ա

նն ւ, է երնալուց ր ախ դեղի սերմնադաշտում, տնրեները է երկու ուղղությամբ կատարել միջշարքային ն անճրաժնշտ ժ ննե հցում տարածությունների փխրեցում: երբ առաջանում են ծաղկափթթությունները, Է» անճրաժեշտ է ձեռքով չչ ւ գլխավոր ն կողային ցողունները: Մասսայական ծաղկման: ժերատել շամանակ պետք կատարոլ լրացուցիչ փոշոտում: է ունենում Մերմերի ճասունացումը ոչ միաժամանակ: Հաստեղի սունանալիս փայտացվող պտղաթաղանքըսկսում է դեղնել, իսկ սեր-

միջբնա :

է

մերն

ունեն ունենում

են

մել

որ Ար ենկորվածք, Ճակնդեղի ճասունաց նման

-

րը շատ շուտ քափվու այդ պատճառով էլ բերքաճավաքը պետք է կատարել ավելի շուտ, երբ պտուղները բաց դեղնականաչավունգույծ: նն ունենում: ճետո շաէ, որ սերմերը Ապացուցված բերքաճավաքից րունակում են ճասունանալ, Բներքաճավաքից առաջ նպատակաճարմժալր: է կատարել դեֆոլիացրա՝ տերնեներիՀեռացում, որի ճամար սրսկում են քիմիական նյութի թույլ լուժույթով (կալցիումի ցիանամիդ, մադնեԺ ք նատրիումի Մ գիումի քլորատ, քլորատ)) ՄիաճավասարՃասունացած ճակնդեղի սերմնադաշտում բերքաճաՀ է է չ ն վոմբայնենրով: քկոժբալննե նլ Էյդ ձնոո վա է կատարել աքը կարելի ճացաճատիվային Հավաքածսերմերն անչրաժեչտ է լավ չորացնել: սերմերը սլետք է մաքրել,ճեռացնել չմշկված ու

ճետո կալսելուց

Յ1Է

Տ1Տ

216:

վմզղ մղէ չրոսկոջվի դսմոխի ղզ լոսչոխ մտճուվ, ղվմզեսո|«ղվմզիսկ ղզ բոսմկոմզկ խամզղոստխտտորմտ տխ թոռն ղլ վմզղնոա յուռ մ/տ ջ--ջ չմագոսֆ ց/Եկջ7 իսիզղնոկզիտ Դակասնցչոժնորսն «անցնետ վտսվ նողուկմս վ 7 դղիաղ մղոաքքիանգննեո Փվճսկջոց ղվիոնսչ ղզ լոստտհտ մնզեղկոց մղողմոն նոի -աղո «որմո ամի ղորճաձոսա վլակ ղ վոր բոսրեվղոնմօ վմզդվղոնղվ Հիստմզծրո օլ-ցք ղվղվլատսմո ) լոսդնցգտաիմղվբոմոմզկ դվլոսզրջ մբոաջմանոտ -հօ մզղմատոն կաողորոթ այղդոտչ ամի վմզտ ղ Ծղամս դզ յոաստմվկ վոսյվո տվեոսկ իվչմաղ: մոսկքաջունսչ (9-9) վմզմզկ Ծղոմն տզչ -մմճ իտ) վմզղտորմո վմզոխսմոմխոր վեզեղկոց դվլոմզը մորոչ ղորազրջ մմզղոստիոտտոտիմտ իվտկտ ղղ յոսկատղամոր «րտտտակ տոսմեցն վրմզոովր կով 'կյեկըշ--91 պոսժեզն վմզտ յեկ օ7--21 ք յոսդումջմումմղալլիսվգոմուր վմզմզկ ջաճատո|ղ տվեսկ ով -մսո փուլ րմզոռրնոմ ' ղոյրմսդ միսկողոնը րո օլՀ«02 3) լբսիմոտ: վմզի չմզկ տատստ վմղոց -յզմկոմզկ ղվմղղղսոտղո փամղղուտոաոտուրմտ -տկ մժղտն վնզեղկտվ ղատնողտեսո մղալչլիսիտաղվոկոմորուհուն ող :վյեկըք 1զղնոյզիտ մղվմսգոսգ ջղր Հաչ նսղճոմջմոմ իխիսփոաւ -տտո վմզի կով «րտեղտ չ 1զղնցոտկորխլ մտո ղորմող վտոսետիսկտտորող 71. ղումքիսկոծըվմզդոստխտտուրմտ 9 մսիտմողչ խսճածճվր ղոլլիակուձւրվմ վեզնդկտք :'ստզչ (ղղմսք "վմոհ -կղնովջմոմ մղոաքլիսղակնորվենտադրիջ 1 շօղր ճնղոնուիտձմղոսքիսկողոածղ ոտչոնոի ղաոնողդտեսով ոզխմս 1զմոտոկ ղոնողողձու) նվմզղնմսովող -զղոստոտտորմո վմզկ լյոսջմսն ղորջնդտո վիոհում դաոտկ վմզկ վնլնդղկով իսկոտոխղդ ամտողոտո մղզոխսմոմլող 3 փղմոկ մժղատն ՎԺՎԵ

ՄՎՆՆՎՍՏԵՈՏՈՈՄՈ

ճիսլորմող վժղան ց/Բկօք յոսղաիլիսջոմու՝ մժղոն վեզեզկոցչիսլորմսղ վժղոք՝ դվճոժմոծճվի րո 0բ 1 յոսիմատտտկ .իսկաղանցվղաջեկմց դվ ց/եկ0»7--081 ՛իսլորզոր րոշլէրոցք չրտեդո -ողզիոխտք ղղ լոսղոն ղվմոն րոաժխցնազղատնկոտ յսմտե "(րսմսո ոիզղողոր /տոչիոտկ 'վմուծ) կոտ վեսկջաջ վորսմ ոոչտնտի յղմս վի յակմզ ձմ իսմզղնոռակորմիվը վմղղտիստո վմզղդիսմրքիսզլոմրսկ 1յղոն 1 փղմոկ մնցնդկոջ իսկոտոխղ յսմողոտո մզորամոմքո յոսուոկ ստզչ հասզղնոմաՀ յոսմզտոտ| ր Քոխմսիոժմոռոմզի ղզ չմմղղտուր ղ իսմզղկողանվկտղկմկ ղզ ջոիմսիոմ հիսմղղչվեննսողանաք -մո -մռո «յոսժիզն ղորնոձ ղ զվլոմոռոանկ խսմզղկվջմո|ղմոմզքոքսղտ ջոնոհմտն իտլ ՑՎվճմամղոր ֆգմսր վիսվոկ «իսմզղդչվեղչ ժղամս -ման -ամզոժ ղղղս ղալքիսղակնորվնտսզիջ մջմույ չմղորնոմջմոմ ղոլչիսգ. վ-0062--02 վմղղկվջղկ 1 լրսիմոտոկ մժոխոչաժմզմ վրմզը մմզլմ վրմզո վ/6 ՕՐ Հմա: լոսիսչոխո Հակճորվեոսզիջ վնախոտոտրմո վնելցեղկտցվմոմտմ լյ ջոիխնոս ղմս մվ րում դոկոկվղովղդտսմետկմորոչ 3" (մրյասոմվկ վմզղրսսոճաոճվրը Քվմոտկղչ զպ ցոսղանմոն ՛յրոսջո խորմսղ լոսմոտ նմաձովջ ղզ լուս -զիջ մրոքքիանսճոչ մմզորամ վեզնեղկոջ ստղ» նվժոխոչաժմզմ վղզման ժտզի մղորմոխ մսղմակ ղոլիսնոաճոչ վկողտնզ ղուրնդջտ վմզղոկ վնտխոտորմո մնցեղմկ -ոտոիմո նճղոստ վրմզո վեզնզկոցվ 'վնոմ հվմզղղաբմսնդոկողլյ -ոտխվեզ ղվլոումվո մղողքը :ե ը. ձիսծ մով վմզորամվղղզմսանուտխվեց դփակողոնգսսեզկղտ րմզո վնզնղկոցվ3 մզղակատորմո նղոստ ղեց 1 յոսրետկ վղաքքիսմջմում կով «ր ջ՛լ ծոռ -ոջ կանզոս կջաոջողաջ ոսլակ րոտկսզրջ ինոր կաողորոք վմոխոչոմմզմ «մղոպծո րրսմմովովմղոք րո ցշ աղվնցեղկոռ վելմոկյոսմզղդոծմ: դվլոորամճվր վղզմանոտխովեց ղզ մոմոխոմղո մզղղաիք ջոիխնաոլողղվմղրը կով րո 0բ 3 յոսրնտկ մղանլիսջոմուտ մամոտ չմղղրոսողոք ջի Հանկաջմոնտտէ օջոիխակ տղչ ղորկտոծրը «րոսժմոծ ղնսզղվր ղղ յոսիղոն վղցմսնոտիովելց ղ մնցեղկոք չիսղանոժ «մոՀչ «մյոոլվ ջոխմսիատդմոռամզի լ մկողոնք դորկդ» վժմղաոտտաղչծշո ղ վմզղնսճվի ղ վլոկվտուչտնոչ ցլ--ղեր -որզրոչ վիսովտոկ լյսճղուտթռ: մժղոց ՛ղվմզոզկ վովիս» | րրոաիմոտոակ վիմզո վեզնդկու մս 9 վղ Հաքոմուտ ղվլոժմամճվր րոցչ "ոլմաոտկմղնսիսոմվկ ոյոուլոկմցղ ղորջո ժԳղաոննկնզտորու վնցնղկավ ղ վղզմսնոտխվեզ ղղ յլոսմոտակ աողն -տքո՛շչմկաղտնզ ղորնդջտ վմղզղոկատորմո նղոստ ւմրմզո վնզեդկով լ րոսքամոտ ղո լոսժնոլիղմ վմզղվմտոտ ղվճմզի վմոժոծ 1|զնճոտո նվժտիոչոժմղմ վոմատհսի ոտյոնոիխ Սո ղմա վր բիտկ վղլման ղոն խիսկատոխղնիր չիմցո 909--05 ղց րրաղատո նվմոտկզչ -ողողձատ լրոսմզղղուրմու վմլոիոլքմոչ դոհտտմումը տած չվ-ե վժմղմ լոսղոոջ մկողատնը ՛ամողոատորմզո հնվնզնդկուջ ղարնցջո վմզմակաոտորմո շ2--Շք մղաիլիսիտոժֆ մջմուլ մզղտզիոմտի դոկատսնհուգշատվն ղոլիսջմանամկմդ ղոր ղուտ -մզմ վրմլո վմոտկզչ կզր րամզղղորլոխ մջմոու) վլոկվղոիգտսմետ միոստվտողվ 7ՈՈշ 3 վղաքմո դոհիսմնոճ'լլ չիստմցՀ Համտովղվր ղդոիքիսողտղտոնյուծն մս մո ոնսմ վմոտկզչ չտողտխ |զմնաով ոմի վիղնեսը կոմոմ լ 1զչոխ մմզրմզը Ժողո տրամզղտոզչուր վղոանսք՛մմզղկվեդիմդորթ -ոփ ղ զղնոմոքխո1 ստղտ նվմս մմղզղմստկ մոռնտչ ըըջ--06:

«իսիձու ղո

վմցոխոյ ղվլողուղման յոսիմոտոկմրոաճոմոսղ

երբ կենդանին մսուրային շրջանում բավարար քաչ մատղաշներին: նակությամբ սիլոս ն արմատապտուղ է ստանում ապա մքերատվությունը խիստ բարձրանումէ: խմբին են պատկանումկերի ճակնդեղը, Կերի արմատապտուղների ն գոնդեղը, կերի շաղգամը կերի գազարը: ճարուստ են վիտամիններով, որոնց պաճանԱրմատապտուղները չը զգում են բոլոր տեսակի անասունները: ձամամիութենականանասչկերի արմատապտուղներիե. նաբուծուքյան ինստիտուտի տվյալներով կերային արժեքը բնութադրվումէ ճետնյալ ձնով: տերնեների

Այս խմբի մեջ Ճողերում: Արնիմ Կրիվենսկարժիր, մտնում էկկենդորֆ դեղին, էկկննդորֆ կայա,խղճալԿիրչե չորտերբ: խումբը կազմում են կիսակլոր արմատապտուղունեցողԵռկոոոդ զիջում ները: Այս խմբին պատկանող սորտերնիրենց բերքատվությամբ նստած, պատճառով այդ չեն ըն առաչին խմբի սորտերին: Հողում խոր է կատարվում: երկրորդ խմբի մեջ Հեշտ բավական բերքաճավաքը են՝ 0բերնդորֆ դեղին, 0բերնդորֆ կարմիր սորտերը: ոնում են: կամ ձվաձն ձվաձե-երկարավուն ԵՐբոոդխմբի աշմատնեոը

ե

նն,

2/3-ի չափովնբասորտերիարմատապտուղը Այս խմբին պատկանող Այս տած ուշաճաս հն, լավ նեն ձմեռում: է ճողում, ՊՃամեմատաբար են Բարրեսյ Մամմոսո մտնում սորտերը: խմբի մեջ

Կերի արմատապտուղների կերային արժեքը կիլոգրամը պարունակում է

արմատում

տնրնում

սպիկերայինմարռելի տակուց (կգ)

մարաելիսպիկերային միավոր տավուց (կգ)

միավոր Շաջարի Ճակնդեղ կներիՃակնդեղ

Գոնգեղ կերի շաղգամ կերի դաղզար

25,7 12,4

13:5

0,8 0,8 0:4

14,0

0,1

8,1

փոքր վարհլաչերտ ունեցող

էլ

Ազյռտակ24.

մուլտուրան

են

են՝

,

աճում

19,5 9,3

0,4

|

10:2 10,8 17 0

1,7

0:8.

0,9 278:

Բացի կերային բարձր Հատկություններից, կերի արմատապտուղնան ների մշակությունն ունի ագրոտեխնիկականնշանակություն, Շակուլտուրա լինելով, դրանք պայքարում են մոլախոտերի դեմ, րբաշերկ լավ նախորդ են գարնանացանՃացաճատիկներիճամար Արմատա-սլռուղները Հնարավոր է մշակել նան որպես խողանացան: Կերի ճակնդեղ Կերի ճակնդեղ (8Տեւ Մսլցտ

ւ

Լ.

Վ.

ԸԼ8Տ552)էրկամյա.

բույս

է,

է թելուկազդիների Քուընտանիքին: (Ըհճոօքօմ126686) լատկանում ե ն

սաբանական մասամբ կենսաբանական առանձնաճատկություններով, կերի ճակնդեղըշատ նման է շաքարի ճակնդեղին: է չորս բատ արմատի գլանաձն են:: խմբին պատկանող սորտերի արմատները Առաջին Ար խմբին պատկանողմորանրն աչքի նն ընկնում չոր նյութեր,4-8 թյամբ, պարունակում են յի շաքար, ՊՃամե-մատաբար խոնավասեր են, արմատների երկու երրորդ մասը ճողից է, որը ճեշտացնում է բներքաճավաքի աշխատանքները:Վաղաճաթ դուրս :

ճակնդեղն Կերի

բաժանվումխմբի: ձեի բերքատվուԲարձր

2--11"6

եկ.

1--0բերնդորֆ,

Հ, 7--Մամմուռ,

57.

Կերի ճակնդեղի ճիմնականսորտերի արմատի ձները.

6--Բարրես, 5--էկկենդորֆ, 3--հդեալ Կիրչե, 4--Արնիմ կրիվենոկայա, 8--կիսաշաքարայինսպիտակ, 9--կիսաչաքարայինվարդադուլն, են:

ԱԱ

Չոբբոոդխմբիմեջ մանու շաքարայինվարդագույն

են

սպիտակ ե կիսաշաքարային

սորտերը:

կիսա-

Քիչ տարածությունՍՍՀ-ում առայժմ կերի ճակնդեղը Հայկական

Շրջանացվածէ միայն էկկենդորֆդեղին սորտլոը Նր ներ է զբաղեցնում: տերեները լավ զարդացած են, երբեմն փոված, էրբեմն էլ կանգուն ձն ունեն, Հարք են, փայլուն, մուղ կանաչավուն: Տերհաթիթեղըճարթ .

չ կամ թույլ զանգրուռ։ ղերը են, կանաչ արմատի վերին մասը դորջշ: է, կանաչ գույնի իսկ ներքնի մասը՝ Արմատը գլանաձե կարնչջադույն: է, ճողում խորասուզվածէ մեկ երրորդիչափով: Մաշկը դեղին է, արմատի միջուկը՝ սպիտակ, նրմատր Ճողից «ւանվում է Ճեշտությամբ, վնասվածքներ քիչ է ունենում, ձմեռային պաճունակությունըմիջակ է: Տերե-

ների արմատի Քաշի ճարաբերությունը ճավասար է 1:6: Չոր նյութերը կազմում են 10--11 05, իսկ շաքարը՝ 2--820. Շատ ն. Ա. Ավետիսյանի, պետական սորտասիորՍտեփանավանի ձաղաշտում միջին բերքը 505--823 զ է, ՄարտունուռսորուսՀեկտարի ու

փորձադաշտում՝812--825

գ:

են տալիս, որ Արնիմ Կրիվենսկայա, Ռաումնասիրությունները ցուլց էկկենդորֆդեղին ն էկկենդորֆկարմիր սորտերը բարձր բերք են տա-

լիս կամոյի,Մարտունու, Վարդենիսի, Ապարանի, կրասնոսելակի, եղեցինչպես նան Արարատյան նաձորի, Հրազդանի, դաշտավայրի շրջաններում:

Խոնավ շիջաններում՝ Գուդարքում, իջնանուէ, Ստեփանավանում, կալինինոյում,շատ լավ նն աճում Մամմուտ, կիսաշաքարային, Արնիմ

իդեալկերշեն Պոբեդիտել կրիվննսկայա, առրտերը:

Արարատյանդաշտավայրում շաքարի ն կերի ճակնդեղի մշկուԹյունը Հնարավոր է նայ խոզանացանիպայմաններում: Այդ պայմաններում մշակված կերի ճակնդեղիսորտերն արմատում կուտակում են. 10,25--12,82ն0 չոր նյութ: Չոր նյութերի պարունակությամբառաջին երկրորդ տեղը՝՝ տեղը գրավում

է

կիսաշաքարային սպիտակսորտը,

ն Մամմուո Արնիմկրիվենսկայա սորտերը:

պայմաններումմշակված ճակնդեղի Խողանացանի յուրաքանչյութ-

ն Հեկտարիցստացված արմատի տերնի բերքը պարունակում է 6036--. 10188 կերային միավոր:Այդ տեսակետից առաջին տեղը դրավում է շաքարի ճակնդեղը, այնուճետե կիսաշաքարային սպիտակ ն Արնիմ

երիվենակայա սորտերը:

Այն դեպքում, երբ բանջարանոցային կուլտուրաների մարգերի են էկկենդորֆի խմբին թմբերի վրա մշակվում պատկանող սորտեր՝ Արնի կրիվենսկայա, էկկենդորֆդեղին,էրկենդորֆ կարմիր ն այլն, երբեմն կազմում է 8--10կգ: յուրաքանչյուր բույսի արմատի քաշը

ապա

Բանջարանոցային կուլտուրաներիմարգերի թմբերի վրա ճակնդեղի՝

մշակման միչոցով

Հոկոեմբերյանի, Արտաշատի, էջմիածնի, Արարատի,

Շաճումյանի, Աշտարակի, Աբովյանի, եղեգնաձորի,իջնեանի,Շամշադինի, Ստեփանավանի, Փուգարքի,Մեղրու, Ղափանին Ախուրյանի, ստանում են կոլտնատնսություններ

շրջաններիշատ

այլ

բավականինբարձր

բերք:

կերի ճակնդեղիճամեմատությամբ,շաքարի ճակնդեղի արմատում

երկու անդամ ավելի շատ չոր նյութեր են կուտակվում, տերնը սպլարունակում է 2,5 անդամ ավելի շատ մարսելի սպիտակուց, արմատի ն կերայինմիավորներիբանակը 2,0--2,5 անդամ ավելի է, ճեռտերկի վա ընթացքում արմատներնավելի ճեշտ են պաճպանվում: շրջանի Հրազդանիկոլտնտեսության անջրդի պայմանՀրազդանի ներումդյուղատնտնսական ինստիտուտի բուսաբուծության ամբիոնի (Վ. Ասլանյան) դաշտային փորձերում շաքարի ճակնդեղի Ռամոնակայա ն 96 ց միջին ստացվել է ճեկտարին 238 ց սորտից արմատապողի է բերք, շուրջ կաղմում որը միավոր: Այդ նույն պայմանկերային ներում ճակնդեղի էկկենդորֆ դեղին սորտից ստացվել է 3084 կերի ն 80 արմատապտղի ց փրերի միջին բերք կամ շուրջ 5000 կերային միա-

վոր,

Մշակությունը: ների ճակնդեղի արմատները թեն բավական խորն ն այնպես վատ են լուրացնում դժվար են քավանցում «ողի մեջ, բայց լուծվող Ճանքային նյութերը: Կերի ճակնդեղը լավ բերք է տալիս այն դեքում, երբ վարելաշերտում կա անճրաժեշո քանակությամբ աղու, ֆոսֆոր, կալիում: ինչսլես ճայտնի է, ազոտը մեժ չափով ազդում է կերի ճակնդեղի աճման է, Ճճողում արմատներին. տերնների վրա: աղզուռը շա Որքան են առաջանում, տերնեաթիթեղներն այնքան ավելի շատ տերենե էլ ավելի մեժ են լինում: Փորձերով ապացուցվածէ, որ որքան ճակնդեվի տերններիմակերեարմեծ է, այնքան բարձր է արմատներիբերքը: կերի ճակնդեղը ամենից շատ ազոտ յուրացնում է ծլելուց ճեոչ, աասջին ամիսների ընքբացքում: երբ ատեղծվում է ազոտի դերքանա-չ կություն,կերի ճակնդեղի տերեները ն արմատները լավ նն աճում, բայց արմատը ձմռանը վատ է պաճվում։ Աղզուռը քիչ լինելու դեպքում կերի ճակնդեղի տերնները դեղնում են, արմատները լինում են մանրը, ն բերքն էլ քիչ է ստացվում: կալիումի պակասության դեպքում տերնների թիվը նվազում է, նրանց եղինըն աստիճանաբարգորշանում ե չորանում են, արմատում ն են քիչ քանակությամբ շաքար չոր կուտակվում: կալիումը նյութեր ' առատ է Այն կերի ճակնդեղի բերքը բարձի լինում, լինելու դեպքում ն մամեծ կարիք է զգում Հատկապես օդոստոս-սեպատեմբեր կալիումը սամբ էլ Հոկտեմբեր ամիսներին: Կերի ճակնդեղի Համար ֆոսֆորը կարնոր է: Ֆոսֆորի պակառու թյունից տերեները վատ են աճում. տերնաթիթեղիվրա առաց են դավիս գորշ Հետքեր, ե արմատի բերքն էլ լինում է չափազանց ցածր: դեպքում կերի ճակնդեղը արագ է ն ձմռանը լավ է պաճբավարար քանակության Ֆոսֆորի

աճում, վում։

շուտ

Հասունանում,

շատ

բերք է տալիս

Ց17

բարձրացման դործում բերքատվության Չումսաղբըկերի ճակնդեղի Հարուստ Ճողնրում մեծ նշանակություն ունի: նույնիսկ սննդանյութերով ալն զգալի չափով բարձրացնումէ բերքատվությունը: մեծ է, կերի ճակնդեղիբերքատվությունը չափով բարձրանում երբ` ն կալիուէ գոմաղբով,ազոտական,ֆոսֆորական այն պարարտացվում

պարարտանյութերով: պետք առաջ Աշնանցրտաճերկից

մական

է

ճեկտարի Ճաշ-յուրաքանչյուր

30--40 կգ ֆոսգոմաղբ, 20--90 տալ շաղ վով ճավասարապես կգ կալիում ն Ճողը վարել: Ազոտական ֆոր, 80--100 կգ-ի Հաշվով Հողը պետք է մըտբից ամոնիակայինսնլիտրան 100--120 ցընել գարնանը՝կոլտիվացիայիտակ:

տոննա

Կեռի գոնգեղ

կերի գոնդեղը (Թ1ՀՏՏԼՇՅոճքնջ Լ., Տսետք.Էճք116ռՈՂՇէշզօւ)ձրէ, պատկանում է կաղամբաղդիների ԹոՏՏԼՇՅԸՇՅՇ կամյա բույս ընտանիքին (շոչՀ38)։

ՇԼԱՇԼՈՑ)

մանքի /խաչաժաղկավորների առաջին տարում աճում են ճաստացած կլոր արմատը ն տերնները, իսկ երկրորդ ւուսրում՝ծաղկակիր ցողունները: Գոնդգեղը իր մի շարք ճատն կլիմայի նկատմամբ քիչ պաճանջչկոտլինելու, արկանիշների(ճողի մատի ուժեղ աճման, որոշ բարենպաստ պայմաններում որպես խողանացան մշակելու) շնորճիվ ունի տնտեսական խոշոր արժեք ն տարածված է շատ երկրներում: Գոնգեղի գլխիկը ն պարանոցը ուժեղ զարգաՃիմնական՝ 0,5--0,25 ցած են, որի պատճառովարմատապտաղի մասը ն դաոնվումէ Ճողից դուրս, որով Ճեշտացնում է բերքաճավաքի աշխաարմատը լինում է սպիտակ, մանուշակագույն տանքներըո Արտաքինից կամ դեղին դույնի, իսկ միջուկը՝ դեղինկամ սպիտակ: Տերններըլինում են մոխրադույն, կանաչավուն, երբեմն օւժեղ մոմային շերտով ծածկված, թույլ քավուռ, քաքանման կտրվածքով: Շաղկաբույլը երկարավուն ողկույզ է: Սաղիկները դեղին են, փոօր: ԳոնգեղըՃեշտուշոտվում են խաչաձնեչՄաղկումը տնում է 30--40 ըյամբ խաչաձեվում է շաղգամի, բողկի հ կաղամբի ճետ, այդ պատճառով սնրմնաբուծության ճարցում պաճանչվում է տարածականմեկուսացում: Պտուղըպատիճ է, պարունակումէ շատ սերմ: Սերմերը մանը Է են, կլորավուն, մուգ, գորշ գույնի 1000 սերմի կշիոր 1Ն5--40գ Գոնգեղըխոնավ զով կլիմայական պայմանների կուլտուրա է: Այն ոչ միայն չի տուժում խոնավ ցուրտ կլիմայից, այլն իր աճը է շարունակում անդամ ճոկտեմբեր ամսին: Սերմերը ծլում են 3--Ց" սառնամանիքների ջերմության պայմաններում: Դիմացկուն է --5--Շ" նկատմամբ: Սակայն չի դիմանում ամենակարճատնհերաշտին։Մշակվում է Համեմատաբար խոնավ շրջաններում: ՀՍՍՀ-ում այն լավ բերք է տալիս Ստեփանավանի,Կալինինոյի, Ղուկասյանի,Գուգարքի, Ապարանի ն այլ խոնավ շրջաններում: Ըստ 6. Մ. Աղաբաբյանի, Ռալինինոլի պայմաններումդոնգեղի տվել է 632--985 ց յուրաքանչյուր Ճճեկտարիը Վիշեգորոդակայա սորտը բերք: Ըատ Գ. Բախշինյանի,Ա. Դավթյանի,նույն շրջանի նորաշենգլուղի կոլտնտեսությունում գոնդեղի լուրաքանչյուր Ճեկտարից ստացվել է 516--860ց կանաչ զանգվածի (փրերի) բերք: Բաւո ն. Ա. Ավետիսյանի,կերի գոնդեղի կուուզիկու սորտի արմատի հրեք տարվա միջին բնրքը կազմում է. Ստեխանավանիսորտափորձա892 զ|ի։ դաշտում՝ 418 ց|ն, Մարտունու սորտափորձադաշտում՝ ամբիոնի Ճճետազոտություններով Բուսաբուծության (8. Զ. Ղազար-չ --

սլարարտանյութնմեծ

բերքատվությունը Կերի ճակնդեղի ն այլ արմատապտուղների ն կանոնավոր նան ժամանակին ճողի չափով կախված է է, այնքան կերի արմատապտուղների փխուր արմատները Ճ ճողը Որքան ն է: են, էլ բարձր բերքն խոշոր է կերի ճակնդեղինճատկացվածճողամասի մշակումը կատարվում նախորդ «անդիսացող աշնանացանցորենի բերքաճավաճետեյալկերպ՝ Ճճետո աշնանը ճողը պետք է վարել 25-Քը կատարելուցանմիջապես դաշտը 30սմ խորությամբ, իսկ վաղ գարնանը, ճողի քեշի ժամանակ,

մշակումից:

փոցխել:

.

վաղ գարնանը, երբ ցանկերիճակնդեղիցանքը պետք է կատարել 16--20

կգ ցորենը: Մեկ Հեկտարիցանքի նորման վում է գարնանացան Միջշար2--4սմ խորուրյամբ, շարքերով: է։ Ցանքը պետք է կատարել 55--60 է լինի պետք սմ. տարածությունը քային երբեմն Հողը կեղեՃետնանքով Ցանքից Ճետո տեղացող անձրնեների դեպքերում անճրաժեշտ է փոցխել: Այնուճեւտն, վակալվում է, նման է սկսել միջշարբային՝ երբ նկատվում են ճակնդեղի շարքերը, պետք 5--6 ն օրում: տսրածությունների շարովկան վերջացնել 90--100 Ճաղար բույս: Ցուրաքանչյուր Հեկտարում պետք է թողնել կազմեն 20-«տարածությունները Այդ Հնարավոր է, եթե միջբնային 22 սմ:

Ճակնդեղի խնամքին վերաբերող աշխատանջներըդադարեցվում, են իրար միանալ: են, երբ շարքերում բույսերի տերնները սկսում

է, երբ օդի ջերմությու-. կերի ճակնդեղիբերքաճավաքըկատարվում դեղնե էն որո փամներքելի ակտում նեպեգենը, տտերնանրն Է, երի եր 6-ից րո տերնները՝ չորանալ: է: Համար նախատեսվածարմատապտուղնեՊերային րը

նպատակների

խրամատներում: սլաճպանումեն վերգետնյաբուրտերում,

ու

ու

`

շրջանի, ըաձությումբ»սմ

լան) ճաստատվաժէ, որ գոնդեղի կուուղիկուսորտն Ասղաթանի Շենավանդյուղի չրովի սլայմաններում տալիս է շուրջ 1000 գ/ճ արմատի ն 352 գ/հ տնընի բերք, որը կազմում է շուրջ 12000 կերալին միավոր: կերի զոնդեղն արմատի միջուկի գույնի տեսակետից բաժանվում է

երկու խմբի`դեղին

ու

սոլիտակ:

ղոնգեղի սորտերն ավելի

ու

չոր

շատ

դեղին միջուկ ունեցող Սովորաբար

նյութ

ա 1 "միջուկ արաջ" դեղին ի

ոնդեղի

են ւտտարածված

որտ

:

նն

սլարունակում, բան սպի-

:

սորտերից սորտերից

եցող ունեցող

Համեմա

տարա

բար

շատ

ն. Սիբիրսկաչ Բանգոլմի Շվեդական, կրասնոսելսկայա,

2-3

սերմ։

խորությամբ,

ժեկ

փոլուր՝ ճետո շարարքից

են

4--5

կգ

զույզ տերնների առաջացՍկզբում վփնջավորումեն, նոսրացուցիչուվ: կատարում են վերջնական հոսրացում: Միջբույսա-

նոսրացումըպետք

մյան

ճեկտարին վերցնում

25 ՓՄՆ--6

է կատարել առաջին Մ

սաճմանում են ՉՕ0--Չ6 սմ, իսկ յուրաքանչյուր չին տարածությունը են մեկական բույս: Մեկ վրա բույսերի քիվը ճեկտարի Թողնում բնում Հետո 80--85 Հազարից պակաս չպետք է լինի: եոսրացումից

հոնդեղը շատ Ճաճախմշակվում է սաժիլներով, սածիլումը կատարկորմավայա, սպիտակ միջուկ ունեցող սորտերից՝ Վիշծեդորողսկալա է 40--15-ին: Ասլարանիսյայմաններում (Բ. 9. Դաղպարյան վուէ »«ումիաի տեղական, Հոֆմանի, Պսկովսկայատեղական ն. կուուղիկու: սերմերովանքի ճամնմատույամբ սածիլներով մշակված դաշտերից ճամակարգն ուժեղ է քափանցում է Ճողի Գոնգեղի արմատային է գոնգեղի արմատի տերնի ն կերային միավորների առավել ստայվում խորությամբ, սակայն թույլ չափով է լուրացնում. ժեջ, մինչն 1,5-2,0մ ճողի սննդանյութերը. որի պատճառով սպաճանջումէ մատչելի աննդա-` բարձրբնրք՝ ցածր ինքնարժեքով: կերի դոնդեղի սածիլը աճեցնում են սառը մարգերում: Սածիլանոէ: նլութերով ապաճովված Հողեր: եբկարօրվա բույս սմ ցում ցանքը կատարում են առլրիլի կեսերին, շարքերով, 1,5--2,0 ն անմիջապեսչրում: Շիլերը երնալուց Հետո սպետբէ կախորուրյամբ սմ: տարել կոսրաքում, միջրույսային ճեռավորությունը թողնելով 2--8 ջրվում է մի քանի անգամ, Սաժիլը տնկելու Համար սլատ-Հ Սկածիլանոցը է լինում օո Ճետո, ալդ ծլումից 35--40 ժամանակ առսժիլնունեբատո ն 2--8սմ նում է 1--Տ բարձրություն: Սածիլներըտնկում են շարտերն թերով, միջշարքայինտարածությունըթողնելով 60 սմ, իսկ միջրույսա-

/

րջ

լ

ա

'

ւ

:

յինը՝

նկ.

58.

սմ։

20--25

ների գոնդգեղիմշակության ընթացքում անճրաժեշտ է միջշարքամիկ տարածությունները փխրեցնել, մոլախոտերը ոչնչացնել, կատարել անուցում ն ջրել:

ԳոնգեղիՀիմնական սորտերը.

1--.Շվեղական, 2--Քանդոլմի, 3--Հոֆմանի, 4--Վիշնեղորողսկայա,

5--կթացնոսելակայա:

Փոնգեղիբերքաճավաքը պետք

կերի գոնգեղի Համար ճողի ճիմնական հ նախացանքայինմշակու-| մը կատարվում է նույն ձնով, ինչպես կերի ճակնդեզինը: նախորդճան. : դիսացող աշնանացան կամ զարնանացան ճացաճատիկի ճետո երեսվար՝ 8--6 սմ կատարվում է խոզանի Քից անմժիցաղպնս րությամբ: Աշնանը կատարվում է պարարտացումն 28--30սմ խորու թյամբ ցրտաճերկ: ԳարնանըՀողամասը ետք է փխրեցնել ն սմ խորությամբ: փխրեցում 10--12 տ/հ կերի գոնդգեղըպետք է պարարտացնել30--40 ն 80-20--80 բաղակաՀ 100 կգ/հկալիուժով:Գոմաղբի կգ/հ ֆոսֆորով Ծ 70--80, յության դեսլբուժ սղետք է պարարտայցնել՝Ւ| 700-120, 80--100 Հ կգ: սմ միջշարքայինտա՝ 42--60 են Ցանքը կատարում վաղ զարնանը,

է կատարել Հոկտեմբերի կեսերին: է անչճչրաժեշտ սլաճել պաճեստներու՝ 1--Չ: ջերԱրմատասդտուղները մության /։ղայմաններում: ոնգեղից սերմ ստանալու նպատակով մայլբական արմատապտուղները ձմեոր պաճում են բուրտնրում կամ խրամեկ շերտ արմատ, մեկ չերտ ճող. Գարնանը մայրական մատննրում՝

բնրքաճավա՞

Խո-

տնկում արմատապտուղները

(60»Հ

սմ

կամ 205470 սմ

լավ

սլարարտացված

դաշտերում

մակերեսով) արմատի գլխիկները ծածկելով Հռղով։ Վեղետացիայիընքացքում միջշարքային փխրեցնում են, սնուցում, ջրում: Պտղատվության րածությունները վոբ բարձրացնելու նսլատակով սերմնադգաշտը պետք է ասլա՞ովված լինի մեղուներով: կատարվում է, երբ սպատիճների Բերքաշավաբը «իմնականժառը բաց դնղին դույն է ունենում:

կատար

Հսմ

դոմաղբով)

են

Բուռարուձություն Դ

սնման

տա-

տո-

Կերի շաղգամ

կերի շաղգամը (ԹԼՅՏՏԼԸՃ Էճքզ Լ., Տսետք. ԼճքԹոռ ՈՂՇէշզ6ո.)՝ է, պատկանում է կաղամբազգիների րնտանիքին երկամյա բույս (2 ո--20): Տերնները խոշոր են, կտրտված րերով, քավո: Կյանքի երկրորդ տարում տալիս է ծաղկակիր ցողուներ։ Մաղիկներըդեղին նեն: Մեկ բույսի սաճմաններում ծաղկումը տնմ է 80--35 օր: Պտուղը պատիճ է, Սերմերը մանը են, մուղ շաղզանակագույն, սերմի կշիոր 1,0-2,5 գ է: Ավելի քիչ պաճանջկուտկուլտուրաէ, քան դգոնգեղը,սակայն ն ավելի պակաս բերք է տալիս: Սննարարությամբ ցրոտադիմացկունությամբ նույնպես զիջում է գոնգելին։կերի շաղցոամի արմատները կլոր են, ձիաձն կամ երկարավուն:

կերի շաղգամը երկար օրվա

բույ է, մշակվում է ավելի Ճյուսիսաղզոնդգեղը, յին շրջաններում, քան որվճետն այն կարճ վեզետացիոն շրջան ունի: Այս Հատկանիշով էլ պալանավորվածէ այն Հանդամանքը, տեղերում մշակում էն որպես խոզանացան: որ շաղգամը շատ

կերի շաղդամի սերմը ծլում

Անն

Ծիլն

մանում

է 4-85

չնրմության պայմաններում:

38--Տ:,

իսկ

Հաւակավո

ուլսերը՝

մինչն

2--95

շրջաններումՀնարավոր է ճացաճատիկների դաշտը բերքը Ճավաքելուց վարկ ցանել շաղգամ, միջշարքային տարածությունները անընդճայտփխրելնել,ուշ աշնանը բերքը ճավաքել նույն դաշտում զարնանը ցանել որնէ գարնանացան ճացաճատիկ: 2ամեմատաբար խոնավ շրջաններոմ ճնարավոր է շաղգամը ցանել որնէ ճացաճատիկի տակ, որպես ենիսցանք,րստ որում՝ ճացաճատիկի բերքը ճավաքելուց ճետո անճրաժեւ խնամքի պայմաններում շաղդամը տալիս է նորմալ բերք: ճետո

ու

ու

բաժանվում են երկու խըմկերի շաղգամի սորտերը Ճիմնականում բի. առաջին խմբի արմատների միջովըսպիտակ է, երկրորդ խմբինը՝ դեղին: Այն սորտերը, որոնք ունեն դելինմիջուկ, ճամեմատաբարավելի : են շատ չոր նյութեր պարունակում:

Դեղին միջուկ ունեցող տորտնր էն' Բորաֆելդակի, Վիշերակի, որոնք ունեն երկարավունարմատներ:կպիտակմիջուկ ունեցող սորտերից են՝ Օատերզունդոմսկի, Շեստինեելնի,Սկորոսպելի ՎԻն, էտտի|

Ք 20, «20 կգ/ճ:: Վ100--120, Կերիշաղգամը պետք է պարարտաճել՝ են կերի շաղգամը ցանում վաղ արնանը։ Խողանացանիդեպքում

սմ,

խողանացանի միջշարքատարածությամբ: Սերմերը 45--60

Քու

դեդքում՝

սմ

30--45

ին.

են

ցանում

նորման

սմ

1,0--1,5

քրսմբ:Մեկ

խորու-

«եկտարի ցանքի

կգ

3--4

են

է:

1--2

Հենցոր

տեզույգ առաջանում րնները,անճրաժեշտ է կատարել այն Ճաշվով,որ նուրացում, բույսը բույսից Ճճեռու լինի 20-25

նոսրացումից Հետո յուրաքանչյուր Ճեկտարում պետք է լինի, գարնան ցանքի դեպքուի 85, շուր իսկ խոզանացանի սմ:

շուրջ դեւղքում՝

Ճազար բույս:

կերի շաղգամի դաշտում ճրաժեշտէ միջշարքային

Աո աաթ2 կրոն Էեաւրեւնը ին,Կերի են

Ֆրով ապաճովված տաք

նանրիս:

ցանքի ժամանակը կախվաժ է նախորդ կուլտուրայի բերքաճավաքի է շարքացանով, դարնան ցանքի Ցանքը կատարվում ժաանակից: դեւղ-

ան-

տա-

առ

ըրեՀաղգամի 57: քորտերը: --0ստեր զունդոմասկի, Հ-

Բորտֆելդակի, 3--Շեստինեղելնի,

Խորա

բույսերին տալ սնուցում դուխյունենրիդեմ, իքաճավաքը սովորաբարկատարվումէ

Մա ոա լ

ն

ժամանակին

Ճոկտեմբերին:

Կերի գազար

կերի Շուօէո գազարը ((Թճսշստ Լ.) էրկամ .

յա

բույս

չ

(ո --

15) ,

կեխուրազգիների -- Ճքր112Շ86 (ճովանոցավորների Սողեօ1116826) ընտանիքին: սլատկանում

է

կերի գազարը րունակում է ավելի

--

Համեմատած

ճետ մյուս արմատաղպտուղների լանյութեր: Այն ճարուսո է ճատկաղես սղիչօսլայով ն վիտամիններով: Անազոտ էքատրակտային տակուցներով, նյութերի մեջ պարունակում է 6-12 00 շաքար: կգ գաՅուրաքանչյուր զարը պարունակումէ՝ 7 կգ մարսելի սլիտակուցներ, 0,6 գ կալցիում, .05-գփոսֆորէ մգ կարոտին, Գազարիտերեները, որոնք կաղմում են ընդճանուր բերքի Չ0-304Ե-ը կերային մեծ արժեք ունեն, Գազարովկերակրում են բոլոր տեն սայլի անասուններին թռչուններին, ճատկաղես մատղաշներին՝Հորթեն բին: խոճկորներին ճանրին: Գազարըբարձրացնում է անասունների կախնատվությունը, լավացնում է կաթի ն, Հատկապես, լուլի որակը». որը ձեռք է բերում նուրբ ճամ ն դեղին գույն: շատ

չոր

40.

նրա վայրի ձնե ըրի մշակվում է ճին ժամանակներից, Գազարը ն Փոքր ՔՐ Ասիայում: րածված են Միջին ժ։ Արմատը

եեԱԾարտաը ո

եռդ

կ

պարանոցըթույլ հաա

են

տա

-

գրեԱրմատը գր

զարգացած:

արեան լակ Ի ամբո 15Ամ բարձրությամբ,ճյուղավորված ե բկրորԴ տարում՝ ն նում է կյանջի 4» է կազժվածառանձին Հովանոց բարդ է ն թավոտ: Ծաղկասիթթությունը զի

Սպիտակմիջուկ ունեցող սորտերն աչբի են ընկնում բարձր բերիսկ կարմիր միջուկ ունեցող սորտերը պարունակում են քատվությամբ, չոր շատ ավելի նյութեր: բաւ առնի տրա, արոտա յիլուշոննայա, Շանտենի 2461, Սիբիրսկայա կրասնայա: ձայկական ՍՍՀ-ում որպես կերի դազար առանձնապես ուշադրուրյան արժանի է Լենինականիտեղական պոպուլյացիան: Բատ դզյուղատնտեսական կուլտուրաների սորտափորձարկմանպեՍՍՀ տեսչության տականճանձնաժողովի տվյալների (Դ. մ. Հայկական տեղական պուլուլլացիայի վարնվագյան ն. ուրիշներ), Լենինականի է, խոշոր են, մոխրակադակը կիսաբարձը կանգուն, խիտ. տերնեները նաչավուն գույնի, թույլ կտրտված, տերնակոթունը թավուտ է, պիղմենտավորված: Արմատապտուղը խոշոր է, կոնաձե, երկար, սրածայր, արմատապտղի երկարությունը 15 --30 սմ է, քաշր՝ 120 --180գ, բարձր ճասնում է 500գ. Արմատաագրոտեխնիկայիպայմաններու բաշը ալտուղն ամբողջովին գտնվում է ճողի մեջ, երբեմն գլխիկը ողի մակերեսից բարձր է ն դզունավորված: Արմատասլտղի մակերեսը ճարք է, միսը դեղնավուն դեղին-մանուշակագույն, մաշկր՝կարմիր-նարնջադույնյ: անձճամ: ն է, է, ամուր, կոպիտ աստղանման ճառադայխոշոր Միջուկը խավորված: Ուշաճաս է, ծլումից մինչե Հասունացումը տնում է 160-Լ

օր:

Բերքատու է:

Ստեփանավանիպետական սորտափորձադաշտում սորտավորձա-, ճեկտարի միջին բերքը կաղմում է 426,5գ, ծրազդանի դաշտում` 236, Մարտունու սորտավփորձաղդաշտում` 600,5 ց: Պաճունակությունը շատ բարձր է: կերի պաղզարը բարնխաոն կլիմայի բույս է։ Սերմերը ծլում են 3--2 ջերմության պայմաններում: Դիմանում է ինչն 6--8" ցրտերին, որի պատճառով էլ չի վնասվում վաղ գարնանային ու աշնանային ռառնամանիքներից:ճանքերը տարածվում են մինչն ճլուսիսային լայնության 21-ը: Գազարիաճման ճամար չափավորջերմաստիճանը4ա'

եկ. փոքրիկ

60.

աղար.

1--տնրե, Չ--ծաղկաբույլ,3--ծաղիկ,4--սլտուղ:

մանր նաղիկները Հովանոցներից:

են,

ի խաչաձեչ պտուղը փոքրիկ, երբ է բաժանվում ներով ծածկված, Հեշտությամբ ես

ծվում

Րոտ արմատի միջուկի

ռրածայր ն երկարավուն,

գույ

է երկուառա

նեկտարանղ նձին սերմն ին սեր

ռներմնանյութ:

իչ կերի

բութ, ձվաձեյ

երկսեռ,

գազար

ւ,

կոնաձե:

ի

ան

ու

:

ճ

մարվումէ 15--206-ը: կերի գազարի նուրբ ծիլեր ունենալու պատճառով պաճանջում է կավային, ինչես նան մոլախոտերով վարակված

Անն անր

Բերքի ղեղբում կգ կալիում ն

ծախսում գազարը 53 կգ կալցիում:

կգ/նֆոսֆորով

ն

100--

է

կգ աղոտ,

կգ/նկալիումով:

կգ ֆոսֆոր,

Խնամբի ժամանակ թ:

Գազարիդաշտը պետք է վարել աշնանը, վաղ գարնանըփոցխել, կրկնավարելն անմիջապեսփոցխել: ցորեններիցանբից անմիԳազարը պետք է ցանելգարնանացան շրջաններումնպատակալ լ եոնային ջապես ճետու նախալեռնային Մեկ ճեկտարի ճամար Հարմար է ցանքը կատարել վաղ դգարնանի' ճետ նհ։պատակա3--Տ գաղարի կգ սերմ: կերի պետք է վերցնել ներշնըշ կգ գարու սերմ, որւվեսղի շարքերը շուտ ճարմար է ցանել 2--ժ ու

մարվեն: 40 սմ միջշարքային Ցանքը պետք է կատարել շարքացանով՝-4250-- 350 տարածությամբն 1,8-- 2.5 սմ խորուքյամբ:Հեկտարիվրա կատարվումէ 2 ՊՍՆ-նոսրացումը նլատակով ճաղար բույս ունենալու

Մ նուրացուցիչով: կերի

զագարի մեակու, Արարքամին

փխրուն

մ

տարածություններ

պետք է սպաճել

ու ջուր ոլախոտ ՐԻՑ չլնետքէ կատարելՀոկտեմբերամսին, Գազարիբերքաճավաքը ճՀետու Գազարը պաճում են բուրտներում՝ ճակնդեղիբնրքաճավաքից են չերԲուրտնրում գազարը դասավորում ջերմությանպայմաններում: են ավազ: տծրով, լուրաքանչյուրշերտից ճետո լցնում

կերի

ՊԱԼԱՐԱՊՏՂԱՎՈՐՆԵՐ

ԿԱՐՏՈՖԻԼ

Կարտոֆիլի մշակության ժողովրդա-տնտեսական նշանակուտնտեսությանասպարեզումկարտոֆիլըբացառիկ թյունը: ժողովրդական կարնոր նշանակությունունի, այն մշակվում է ւլարենային, կերային ն ն ճամար: չպլատակների եենիկավան կարտոֆիլի պալարը պարունակում Է մինչն 7547 ջուր, 25 ն 12.29 2 ե, որից օռլա՝ Փե, չորնյութեր, պարունակումէ Ը, 8լ, 8, 8, ՔՔ ն Ճ վիտամինները: 300գ եփաժ կարտոֆիլը պարունակում է 21 մգ ասկորբինաքթու, որը 30--Ֆ0 ե-ի ուս մին Շ օրական պաճան չավով բավարարում է մարդու ամար վիտամինըչա ա է: խիստ սլակասում թացքում կարտոֆիլնօժտված է ճամի բարձր որակով, ալն մարդու կողմից տասնյակկերակրատեսակների ձնով օգտագործվումէ ամբողջ տարվա ընթացքում նե այդ պատճառովիրավամբ անվանվում է «երկրորդ ճաց»: ստանում են կարտոֆիլից օսլա, սպիրո, օլյուկոզաչ գլյուկողային մաթ, կաուչուկ ն այլ նյութեր: 12,900 օսլա պարունակող 1 տոննա կարտոֆիլի վերամշակումից կարելի է ստանալ 1յն գ դեքոտրին, կամ 1,7 ց օսլա, կամ 12 լիտր 40"-ի ապիրտ։կամ Ֆ0 կգ Հեղուկ ածխաթթու, կամ 80 կգ պլյուկողա: Որպես օսլայատու կուլտուրա այն իրեն ճավասա-Հ րե չունի: Կարտոֆիլիօսլան օգտագործվում է նան տեքստիլ, թղթի, լուցկու հ արղդյունաբերության այլ բնագավառներումորպես սուսնձանյութ: Մեծ է նան նշանա-չ կարտոֆիլի մշակունյան ագրոտեխնիկական կությունը: Հալտնի է, որ այն ճանդիսանում է ճացաճատիկայինկուլճամար լավագույն նատուրաների,Հատկապես գարնանացանների խորդ: կարտոֆիլիմշակության ճետ կապված մի շարք ադրոտեխնիկա-չ կան միջոցառումների(խոր վար, միջշարքային տարածությունների սիստեմատիկմշակում, բուկլից, սնուցում) կիրառումը նպաստում է մոլախոտերիոչնչացմանը Այն ճանդիսանում է ոչ միայն ճաջորդող առաջինկուլտուրայի ճամար լավագույն նախորդ, այլն ղրա 4նտազղգեչ ցությունը մեծ է նան ճաջորդ տարիներում

սպիտակուցային նյութեր՝Այն

ո

բա

Բիոա

ա

՛

:

'

ն վաղաճաս կարտոֆիլի երաշխավորվածարտադրության բանջարեղենի

խոնավ 2 չր աններում կարտոֆիլը մշակվում է որպես ցել մաբու ելերի : իվ էլ Հնարավոր Քուր 9:1 ն Հնարավոր է լ լինում է զբաղեցնող, Որոշ րոշ

չ ր մ կրճատել: րածությունները

ստէղժումը ոռոգելի Ճճողերում՝քաղաքների գոտիների

տա-

կանկենտրոններիբնակչության մատակարարմանճամար:

օգտագորժումէ ամառվա երկրորդ կեճաջողությամբ կարտոֆիլը անբարենպաստչտարխնետեղումները, տրի շնորճիվ մթնոլորտային

սի նթ ցար բերքառովությունը րին, երբ ծրաջտիպատճառովՀայաճատիկի լինում, այն տալիս է ճամեմատարարբարձր բորբ, դա

Աղյուտակ

թոչունննրի կարտոֆիլը լավ կեր է խոզերի, կովերի, ինչպես 29,5 է կերային կգ պալարը պարունակում Համար: Յուրաքանչյուր 12 կերային միավոր:Որպես կեր օգտաղործ100 կգ փուրը՝ ժիավոր, ստացած քափուկները: վում են նան կարտոֆիլի վերամշակումից է (ջիլե։ Պերու, Ամերիկան Հչարավային կարտոֆիլի Ճճայրենիքը Բոլիվիա),որտեղ նրա մշակությունը ճայտնի է եղել մեր քվականությու-

ՍովետականՄիությունում կարտոֆիլի ցանքատարանճութլունը, բերքատվությունըն ճամախառն բերքը (ըստ Մինիստրներիսովետին կից Կենտրոնական վիճակագրականվարչության 1975 թվականի տվյալների)

նան

եվրոպականերկրներումկարտոֆիլի մշակությունը ՖԽՆ1 դարի վերջերին: կարՃ71 դարի, իսկ Ռուսառսոտնում՝ սկսվել է է Պետրոս 1-ի գործուկապված ւտոֆիլիմշակության պատմությունը բնրել նեության Հնա նա է առաջին անգամ Հոլանդիայից կարտոֆիլը թ. Սենատի նպաստեց Ռուսաստան: Մշակության տ

նից

առաջ:

շատ

ընդարձակմանը

կողմից ռաճմանվածօրենքը:

արդյունաբերա-

ու

1940 1960 1970 1944

|

ծուլանիչ

ԼՂ Համախառն բերքը (մլ տոննա) Քանքատարածությունի

Տարձթիվ

(մլ 2Հենտ. ք-) -

ցց: 16,1

|

92: 9.1

84,8

|

150' 101" 8,0

96,1

8.0

81,0

ՀայկականՍՍՀ-ում կարտոֆիլը 20 Հաղար Ճճեկտար տարածությամբ մշակվում է Ստեփանավանի, Կկալինինոլի,Փուղզարքի,Թումանյանի,

ՍեՍպիտակի, Ապարանի, Մարտունու, կամոյի,կարմիրի, Վարդենիսի, ն իջնանի,Շամշադինի, վանի,4ճրազդանի, Արարատյան ճարթավայրի

ցանքատարածությունը կարտոֆիլի թ. Ամբողջաշխարճում Մ. ժուկովոկի): ճեկտար (Պ. 24,7 միլիոն այլշրջաններում: կաղմումէր 1եչաստանում| Հան-7 Գերմանական Դեմոկրատական կարտոֆիլըբարձր մշակվում է 2,9 միլիոն «եկտարչ

0,3,

0,6, Հունգարիայում՝ 0,8, Չեխոսլովակիսւյում՝ րապետությունում՝ չանրապնտությունում 0,2, ԳերմանականՖեդերատիվ Ռումինիայում՝ նաճանգներում՝0,6, Անզ1,1, Ամերիկայի Միացյալ 1,2, Ֆրանսիայում՝ 0,4 միլիոն ճեկտար: ՄՃացածերկրներում 0,4, հսսպանիայում՝

լիյում՝

բերքատու կովտուրա է, պաճանջվող ագրոտեխնիկական միջոցառումները ժամանակին հ ճիշտ կատարելիս ստացվում է 300--500 ցն պալարի բերք: Կարտոֆիլիբուսաբանական ճատկաճիշները:Կարտոֆիլըպատկանում է մորմազգիների (ՏօլՈՅԸՇՅ6) ընտանիքի Տօլճոստ ցեղին, որն առանձնաճատկությունընդգրկումէ բուսաբանական կենսաբանական ննրով տարբերվողմի քանի տասնյակտեսակներ:

կարտոֆիլի ցանքատարածությունները ճաղար Հեկտարից' ավելի չեն։ Չինաս Ասիական երկրներումկարտոֆիլի մշակվող տեսակներիցամենաշատտարածում է ստացանքատարածությամբ կարտոֆիլի 3,3 մլ պել Տօլճոստ էսեծոօտաատԼ. տնսակը: Հայտնի են նան Տ. մծտտտմտ տանը գրավում է առաջին տեղը ( նե ստացած Համախառնբերքով ցանքատարածությամբ Լլոմ.., որը դիմացկուն է ցրտերի ն ճիվանդությունների նկատմամբ ն կարտոֆիլի է առաչին տեղը գրավում աշխարճում Միությունը Սովետական պարունակում է շատ սպիտավուցներ(5-6 ձե), Տ. ճոմլզօստ Է1Թգու է 44 ՌՍՖՍՀ-ում մշակվել ն Տ. Ըսե թվականի տվյալներով Ծես յսշ. 61 րամ ն այլն, որոնք օգտաղդործվումեն սելեկ58 0ց-ը, ցանքատարածության ընդճանուր կամ կարտոֆիլի ցիալում՝ավելի արդյունավետ ճիբրիդային սորտեր տտանալու ճամար: ՍՄՀ-ում՝ 0,9 կամ 28 46, Բելոռուսական կան ՍՍՀ-ում՝ 1,9 մլ տեսակային ողջ բազմազանության ճայտնաբերման ու օգԿարտոֆիլի ն. հ. դործում են մատուղզել մեծ ծառալություն ն: չուրջ տաղործման Հեկտար կամ «ՍՍՀՄ Հառստատած ՍՄԿԿ 25-րդ Համագումարի Տ. ժողովրդակամ. իր բնական 1976--1980 թվականներիՀիմնական ուղ ճբ բազմամյա է, սակայն բարեխառն գոտու տնտեսության զարգացման պայմաններումդառնում բանչա լություններում» ասված է, որ պնտք է ավելացնել կարտոֆիլի, 100--150

ու

ճեկտար)»

ւ

մլ ճեկտալ

Հոզտար

րեղենի

ու

Ռրաինա

ազար» արտադրությունը, կուլտուրաների բոստանային

1 մոք Մ.Բուկասովը:ԱաոյամԷեեւօոա: Վավիլո

յ

է միամյա, որովճետնպալարները, որոնցով բազմանում է, չեն դիմանում սառնամանիջներին։ Մշակության մեջ գտնվող այա տեսակը խիստ բազմազան է, տարբերվում է թփի, ցողունի, տերնի, ծաղկի, պալարի Հատկանիշներով:Զրոմոզոմներիթիվը կազմում է՝ 2ո-48: կարտոֆիլի թիի բնորոշ Հատկանիշներն են՝ տերնհակալման կանդուն կամ տիճանը, ցողունի Համեմատական բարձրությունը, բի ցրված լինելը: Տարբեր պայմաններումմշակված կարտոֆիլի ցողուննունենում սմ Հիմէ 50--80 բարձրություն: նականում կանաչ գույն ունի: Սակայն բաղմաթիվ սորտերի ցողունը կարմրամանուշականերկվաժ է դույն կամ կապտամանուշակադույն անտոցիանով: Ցողունի րնոլայնական կտրվածքը անկյունավոր է, երկկողմանի կամ չորսկողմանի, երբեւմն՝ կլոր Անկյունավորության ճետնանքով ցողունն իր վրա կրում է թնանման ճավելվածներ: Քողունի ճաստությունը ն քնանման ճավելվարելավածները կախվխածծն շերտում գտնվող սննդանյութերի

Սար

ԵՅ-`

ՐԱՊ»

' 61. եկ. արտոֆիլի Բերի կ

ույսի

Է ընդճանու որ

`

աս-

:

ապիից սովից,

ն

երկու

սերմնարանից։Մաղիկն ունի

սպիտակ,

կապտամանուշակագույն,կապույտ Բորորաանուշավագովն, արաոֆիլի կոկոնեերըլինում կլոր, ձվաձն երկաՎավոր լի ծաղկաբույլը կազմված Աոոտոֆի ոլորքներից: ՅուրաՄ

"

կ

«ամո

ապ

ծն

այլ

ն

ու

ծՏաղնա

ոլոիք քանչյուր ո

ուղը

»

բաղկացած է

«ատապտուղ

Յուրաքանչուր թփի քանակից սաճմաններում ցողունների թիվը ե կախնրանց ճյուղավորվածությունը ված է սորտից ու մշակման պալմաններից (3--6, երբեմն՝ 6--8 ցո1"

ժ

4--5

է 2--4

ծաղկից:

է, կլորավուն, երբեմն երկարավուն, երկբոմն,

՛

ւն):

կարտոֆիլիտեբնիկառուցվածՔըԸ կարգաբանական ն սորտայիծ Հատկանիշ է: Տերնը ընդճատվող, կենտ փետրաձն է, կոտրտված». կենտրոնական կոթունի առանցքի վրա դասավորված են 4--7 տերնամասեր( ոօ), միջոնհրնամասային տարածություններում դտնվում12 տերնհամասնիկներ (Ո01ԵԽ1) ն տերնամասնիկիկներ(ոՈՕ16Վ:Լ):Տերեը վերջանում է կենտ տերնամասով, որի ձեր ն չասիր սորտային ճատկանիշ է: Տերնները ճիմքում ունեն մի զույգ մանդաղաձն տերնակիցներ: կազմված բաչ կարտոֆիլիծաղիկնունի Հինդ բաժակաթերթիկներից ժակ, ճինդգմասնլա պսակ, կարճաթել ն մեծ փոշանոթով ճինդ առէջք) ն կազմում են կոնաձն սյուն ն վարսանդ, որը կազմված

նկ.

62.

կարտոֆիլիտերնները.

1--տծրնամաս, 2--անրնամասնիկ, 3--տերնամառնիկիկ:

ու

որոնք միանում

պարոմակումէ մեծ թվով սերմեր: Սերմեր տափակ են, մանրը, 1000 սերմիկշիոր մուո 0,5 գ է

առաջանում են ցողունի ստորդետնյամասի վրա՝ սաղմՍտոլոննեոը նայինվիճակումգտնվող տերնների տերնածոցերից: Ցուրաքանչյ Ջողումի վրա առաջանում են 6--7 ստոլոն (ստորգետնյաընձյուղ), արդյունավետ ենյ այսինքն՝ առաջացնում են պալարՅ--4-ր որոնցից

աճում են Ճճորիզոնական Ստոլոնները ուղղությամբ" 15--20 խեր: երբ ատոլոնը կարճ է լինում, կարտոֆիլի իի Վարուքյամբ:

սմ երբունը

քով

ն բերքակոմպակտ է ստացվում, որի շնորձիվ Ճեշտանում է խնամքի Հավաքի մեքենայացումը: Երբեմն ստոլոնը ճյուղավորվում է: մասն է. Այն ձնաՊալարբրստոլոնի դագաթի Պատտացած փոխված ստորգետնյա ցողուն է։ Անկախ ձնից, մեծուգույնից իր վրա. թյունից ու

աչքերից

է

աչքեր:

ճլալար

երի աչքերի

ի

բոջները ծլում

են

ն

բող-

երկրորդական պալարներ: Այս երնույթը վտանդավոր է, որովչետն դրա ճետեվանքով ճիմնական պալարը ուժասպառ է լինում: Երբեմն

նում

էլԼ

րդ երիտասա ՈՒր:

ալարի «լոլոր

աչ-

Հ

ե քերի մոտ ճավելվածներ առաջանում, որոնք փոփո2 Մ են պալարի յուր

խու ձե

-

։

ի

:

րք

1ո`

:

ն

64.

կարտոֆիլիպտուղը:

ժամանակ եղանակ: երաշտի

1--ճատապտուղները,Չ--Հատապտղի ընդլայ- ե նական կտրվածքը, 3--սերմերի դասավորումը: "Էխտասա է աճել րում ի 4ւսււռ

դադա-

ր Ն ը Ի ՛չ ւո Ար բի է լու ոկսվելիս,երբ վերսկսվում մաշկով:Անձրեներն

Ճոսքը դեպի երիտասարդպալարը,

նւսն

աչքեր ունի քիչ՝ կաՍմիսլովսկի սորտը, սորտի էւիկուժ լն սորտը: ւ խորն են։ ո աչքերը ր ՔՐ ք պալարի կենտրոնացված դազաթիմասում, իսկ Ռանյաի : սորտի աչքերը ռողա յա նեն դասավորվասարաչավ ված Պալարի մաշկը նույնպես բնորոշ է: որխ սորտի ։ դագաթի մասում մ այն թեփա է, մինչդեո Ռանյայա վորված սորտի մ մաշկը 4 ճարբէ: ռոզա Դալարի միսը Հիմնականում նկ. 65. Կարտոֆիլի երիտասարդ բույսի ստորգետնյամասը. («խեմատիկնկար): սռլիտկէ, սակայն կան սորունեն «ոեր, որոնք դեղնավուն ն այլ գույնի միս կարտոֆիլի պալարի աչքերից դուրս եկող ծիլերը նույնպես տարբերվում են ըստ ձնի, թավուռության ն դույնի: ե ն կ արտոֆիլի տարբերե տոկոսը սորտերի լալարների մեջ օսլայի տարբեր է: Որքան տվյալ սորտի վեգետացիոն տնողությունը երկար է, այնքան օսլայի տոկոսը բարձր է: Վաղաճասսորտերի պալարն ավելի Քիչ քանակությամբ օոլա է պարունակում, քան ուշաճասներինը: Պալարի անատոմիական կառուցվածքը «իմնականում նման է ցո զունի կառուցվածքին: Պալարի ընդլայնական ն երկայնական կտրվածքում պարզ երեում նն անոթաթելային օղակներ, որոնք սկիղբ են առեն մինչն պալարի աչքերը։ Անոթապալարի ճիմքից ն ճասնում տարբեր շրջանում րելային օղակները տարբերդեր են կատարում:Պավարառաջացման շրջանում այդ օղակները բույսի վերերկրյա մասերիը դեպի աճող պալարը՝ պլաստիկ նյութեր են չիոխադրում այնտեղ օսլաչե գի Հատիկներ,

րությունը,

:

շ

առանձնաճատկություններիցեն

աի ատ

Ին

Օատ

տի բն

ճա-

լ

լ

՝

Վր : եղի մ, Նչն Բա եղ ՛ ավան ա ում անձնային

ր

Նկ.

պիգմենտավորվա

կարտոֆիլի պալարների բնորոշ աչքերի քանակը ն խո-

,

առաջաց-

են

երկարավուն վաղաճաս), (Ռանյայառողա),տակա (Պրինկուլսկի

ույ (էպիկուր):

ճամեմատաբար

ասրդ

ոչ

ծախսվում

կլոր

ձե

ավելի շատ են աչքում Յուրաքանչյուր է բողբոջ, երեքական դտնվում չ իլը առաջանում է սովորամեջտեղի բողբոջից։ իսկ բար բողբոջները երկու կողքի քնած հն ԵՈ» մնում վիճակում նչ անր տ է ք են դեպքում, ոսլիս այ ծիլ 7 բողբոջի ից երբ կենտրոնական Նկ. 63. կարտոֆիլի ժաղկաբույլը: ԷՒ վնասվում ծիլը առաջացած 1--բաժակ,2--պսակաթերթիկներ։ Երբեմն ճողում երիտարբ 3--վարսանդի սպի, 4--առէջքնելը

վրա

առոաչջացարլու

է տարբեր գունավորում`

այլ

վարդագույն (Վոլտման),մանուշակազույն, կապույտ (Ջուդունկա): Պալարի ձեր լինում է՝ ձվաձն (Լորի),

Պալարիդա-

/

Դ

ունենում

նե

դույն(Լորի), կարմիր, սպիտակ

- քերը ին բանա առում Ր. ում

ն նոր Ճավե ժնն Պավլվածներ

Պալարը

/

"

աննդանյութերըպալարում չեն կուտակվում,

այդ

ե

'

ալարը

սն

դաս

վերջինիս աճի դաղարմանճետնան-

նում

՝

դոլացնելու Համար: այլնյութեր Պալա սվիտակուցներ ք

բի աչքերում զտնվող բողբոջների վերաճի ժամանակ դրանք կատարու են ծիլերին սննդանյութերմատակարարելու ֆունկցիա: ճառսունացածպալարի ընդլայնական կտրվածքը կազվ-` կարտոֆիլի ված է էպիդերմիսից, կեղնից, կամբիալ շերտից ն միջուկից: Պալարթ. մակերեսը լինում է ճար ն թեփուկավոր. մակերեռում, բացի աչքերից». լինում են նան ոսպնյակներ: կարտոֆիլի պալարն ունի «ճանդստի)»շրջան, որի նրան ճնարավոչ րություն է տալիս չծլելու աշնանային ն ձմեռային ամիսներին: կարտոֆիլեի սորտերն իրարից տարբերվումեն «Ճանդստիխշրջանի տնողու-թյամբ, այն տատանվում է 2-2 ամիսների միջն: Զմեռվա ընքացքուժ չոր ն 1--38" ջերմության պայմաններում պալարն առանց ծլելու կարող է ։ մնալ 6--7 ամիս: կեղեի արտաքին մասում առաջանում է խցանանյութի շնրտ, որթ կազմված է գնրաղզանցապեսչազանակագույն ներկված բջիջներից: . Խցանայինչերտրպալարը պաշտպանումէ ջրազրկումից ն արտաքին. անբարենպաստ աղզդեցություններիցը: կեղնի ներքին շերտը պարենքի--. Անոր աթՆալ ա Ա աա փլրուն բջիջներից, որոնք լցվաժ են գերազանցապես օսլայի Հատիկնեբով: Պալարիվնասվածքի դեպքում պարենքիմայի բջիջներն ընդունակ են առաջացնելու նոր խզանային շերտ: կամբիալ շերտը զատնվումէ պալարի միջուկում ն Համպատասխանում է փայրոանյութին, իսկ կեղնի ժոտ՝ լուբային մասին: Փայ տանլյութը ե լուբր բաղկացած են օսլայով լցված պարենքիմայի խոշոթ բչիջներից: Միջուկը իրենից ներկայացնումէ կիսաքափանցիկՃյուսվածք: Պա-` ' լարի կիսաքափանցիկ4յուսվածքի բջիջները պարունակում են շատ ջուր ն քիչ քանակությամբ օսլա: Պալարումմեծ քանակությամբ օոլա պարունակում հն պարենքիմացի այն բջիջները, որոնք դասավորված են կամբիալ շնրտի երկու կողմե-. րուժ:Պալարիմիջուկը, կամբիումը ն կեղեր կազմում են պալարի միսըչ որը լինում է սպիտակ, դեղին,կարմիր ն կապույտ: Ըստ մ, Մ. Բուկասովի, կարտոֆիլի պալարի ե փրերի քիմիական կազմը բնորոշվում է նե»նն օն ներքոճիշյալ ցուցանիշներով (՛կ-ներով): .

" `

.

`

Տուր Անազուոէքստրակտայիննյութեր Հում սպիտակուց Դարպ

Թաղանքանլյութեր

Մոխիր

չոր ընդամենը

նյութեր

ռլալար 24,983

20,86 1,99

0,15

փրեր

84,0

6,2 38,6 0,շ

0,98

3,0

1,09

2,5

25,02

16,0

Անազոտ էքստրակտային ելութերի յոլ

ն

րանո

00-իը ավելին կազմում է

Բացի վերոիշյալից, կարտոֆիլի չզալարը պարունակում է ոչ մեծ ), որը թուոանակույամբ սոլանին դլլուվլուլկալոիդը (0,002--0,024ն է կաէ : Առավել սոլանին շատ պարունակվում (մինչե 0,0840) ցավոր ճում վիճակում չի կարելի օսհաչած կամ ծլած պալարներում, որոնք տագործելորպես պարեն ն կեր: Պալարը եփվելուց ճետո սոլանինը վնաս Է դառնում, Պալարի մոխրի մեջ կալիումը կազմում է չուրջ 60 ն, փոսֆորը՝1240, ժծումբը՝ ճմկ, ծրկաթը՝ 1,240: Քացի այդ, մոխրի մեջ կաննան ոլղինձ, բոր, նատրիում ն այլնւ Պալարներով բազմացված կարտոֆիլի ատմատային համակարգը է, ճողի մեջ խորը չի որբ թույլ քափանցում: լինելուսլատճառով փնջաձե ճիմնական մասը տեղաբաշխվումէ վարելաշերտում, միԱրմատների սմ այն սռանձին արմատներ թափանցում են 110--150 խորությամբ: է սորտից, կախված ճամակարգի արմատային ճղորությունը կարտոֆիլի է սնաանան Հոլի խոնավությունից, օզաքավանցիլուլումիը քպլա նլույնրի պարունակությունից: Կարտոֆիլի արմատների բընդունակուբարձր է, իսկ սննդաԹյունը ֆոսֆորի լուրապմանխնդրում չավփաղզանը ՛. ն բացատրվում է կարտոյին այլ տարրերի նկատմամբ՝'ցածր, որով ն Ֆիլի բարձր պաճանջկոտությունըազոտական կալիումականպարար-

առ-

ն

'

`

"

ի

տանյութերիեկատմամբ: կարտոֆիլը ունի երկու կարգի արմատներ:Սկզբում գոլանում են աշքային կամ սկզբնային արմատները, որոնք առաջանում են մայր ոլալարից։ իսկ ճետո՝ ստոլոնային արմատները, որոնք առաջանում են տեպողունի ատորդգետնբա մփասիվրա սաղմնային վիճակում պատնվող են բնների տերնածոցերից, որսոնղիը դուրս դալիս ստոլոնները: Աչքայինկամ սկզբնային արփատներըթույլ են զարգացած, դրանք մականնշանակություն չունեն: Ստոլոնային արմատներնառաչջանում են խմբերով (4--Տ ճատ), աժբողջվեգետացիայիընացքում ն առավելագույնչաինրի են ճասնում շրջանում: կարտոֆիլի զանգվածիկշիոր յազմում է ամբողջ բույսի կշռի ճ,0--7,5 0-ը: կարտոֆիլի պալարննրի արքսունացմանը իի ։ ի ։ Վայ ն արմատները մաճանում զուգրնթաց փրերը շրջանացված է Միությունում սորտերը:Սովետական Կարտոֆիլի ' յարտոֆիլի շուրջ 100 սորտ, որոնք իրարից խիստ տարբերվում են տեսակետից կարտոֆիլի սորտերի բաժանվում են ւ րեք խմբի՝ սեղանի, գործարանային ն կերի: 1. բնորոշ առանձնա-չ սորտերըսլետքէ ունենան 4ճետելրալ Սեղանի ունենա, է աչքեր շատ չպետք իսկ աչքերը հատկությունները: Պալարը Հպետք է խոր լինեն: կեղերպետք է լինի բարակ ճար: Պալարը

մողարագոլացման արմատային ,

Տնտծսական

ւ

ու

ոլեւոք է շուտ

եփվի մգ11 ը ունակի

ռնա քան կութ վա մ Ը Շ

մեժ

,

թրազությունը

ոլա 4

լինի բարձր: Գործաբանային րտերը

վիտամին ՆՉ

է չքի ընկնեն օսլայի բարձր: ճա ւտիկները պետք է՞ ն ոչ պա 0սլայի / րունակությաժբ (1840-ից կաս): սլա մի լինեն խոշո սպլաճունակությունը լինի բարձ Կերի սորտերն իրենց բարձր բերքա նպատակով ե Ք է պարունակեն Հ ամեմատաբամի տվության ճետ աա մեժ քա քան ակությամբ պիտակուցային նյութեր: Պալարի ձ ներ, աչքերի խորու քանակն րությունը այս դեսլքում մեծ նշան վույյուն չունեն: ն Բացի նպիսի սորտեր, որոնք ճա վացի նշվաժխմբերից, կան նան ձե ով կարող են լինել սար լինել ե սեղանի, ն գործ արանային, այղ պատեն բի սորտերին բնորոշ են. էլ կոչվում ունիվեոսալ: Այս ճառով ն ամի բարձր Հատկությունը օսլայի բարձր ը ռսրարունակություն են փատնողու լի սորտերը լինում վեդետացիայի կարտոֆիլի թյամբ Ռան 70--80 օր (Պրինկուլակի վաղաճաս, էպրոն, /հանյայա ղաճա ռողա ժառնին օր (Վոլժառնին, իջաչ միջավաղաճաս՝ 80 ջառառ Սովետսկի, 100--120 օր մի ջաուշածաս 120--130 օր Սմիսլովակի) կ տե խ օր վեդետացիայի / (1որխ, ողությամբ ուշաճաս՝ որեննսկի), .

սո

:

է «լուոք

ա

։

աշԲո

.

նո օ

աեխի

ն

ս

ու

անա

ա

ն

ոբ

'

ոա

Դ

օ

ա`

"

90. ,

բ (1Վոլոման, 0ստբուռն

այլ

չո

)

կուրյեր), .

135.

,

կա

։

Հաաա

Ան ո

չ

աման ներից:

.

այկական ՍՍՀ-ու շրջանացված

դույն սորտերը: տ Ս

Տ

չուզի

ս

աի Նան են

վաղանաս:Ստեղծվել է 1 կոբբլեր ի

կարտոֆիլի շնտնյալ լավա

-

Պրիեկուլակու

տերի

արին արան արունակությամբ: Հիլ, Քաղցկեղի սորտ

է,

ՍՍՀ

է:

տակ, կլորավուն, : է: անղությունների րի ն նկատմամբդիմա9իյունը լավ "յլ ճան Շ կուն է։ ըջանցված է բի 54 մարգերում ն ծրվրապետություննն րամասն րում: մ Հայկական ՍՍՀ-ում չրջանցվ չ ցվաժ է Փու րքի, ՍտեւվաՀ է Հ նավանի: կւ ինի ն ոյի շրջաններում Արարււո / արքավայրում . մշակնլու ար: 2 1922 ախ մ Ստացվելէ Ս. Գ. 1որխի կողմից թվականին, կարտոԱղ ւմ, ֆիլային Լո՛յ Ավիտեզ տնտեսության գիտաչետաղոռական ինստիտուտում, ն Սմիսլովակիսորտե է, րտերի խաչաձեման միջոցով: Միջաշաս :

մ

ռա

է,

լա

ւ

ո՞

ո

:

է,

"

դՐ

ու

ում

ո

ն սորտ րտային

ավոր

բո

:

լց Ստացվելէ

Ստ ոլո վի լովիլ

ն

Հյուսիս-ա ի /

՛

19:

ղոտական հտաճնետա

յի

օս

:

'

դյուղատնատեսությա թյան

բնմտյան լան

ինստիտուտում

0լե մ իջոցով: Միջաճաս է, սեղանի

Պրին բինկուլակի

ն

սորտերի խւս-

Պալարներըսպիտակ օվալաձն (չորային տարիներին Ի "Ոամուն )։ ամեմատաբար կլո

անման

,

:"

Խոշոր մակերեսային, ՀՀՔ"ՐԸ նն,

:

էչ

«ե

"

չուկը՝ չարք,միջուկ

հեղնր՝ "10

`

ապիտակ, կտրելիս չի Մուռանում կարճ են, բունը՝ կոմպակտ որի շնորչջիվ Ստոլոննե րը բանում, քենայացում բավականին ճեշտանում է: 0ժտ ված է բերքաճավաքիմեքեն րու: Զմեռվա ը եթ ազքում սպլաճունակ Համի բարձրը Ճճատկութ ն է, քաղցկեղադիմա է: ցկուն ֆիտոֆաորադիմա կուն յուն ը բարձր4 դ, տ բարձր բերքատվությամբ: բե Ստե մքի է ընկնում բարձր սորտափոր փանավանի է 168 գն, Հարկման արկման դաշտում ատացվել Մարտունիում2̀48 ց ճ բելք: .

,

ել:

Ն

խտուր

բերքիմեջ

աար ենք Շրջանցված |ոռի-Փամբակ յւ

անրում

ընդծան ընդճանուր

Ե ր-ի

կուն Բլ

բույս (10--50 Հազար

Սովորական խտությամբ

: ճեկտարում րում)

դաշ-

յա

մարաց: տոկոսը լինում է բարձր բերք ն տնկանյութի: բարձերի ամար օգտագործվող շատ ար յցվում, ճրբ կարտոֆիլի ալս րտի բույսերի քանակը Դեկտարում կազմում է 80 ճազար, ռրում

Զի

առ

բե

տն

-

ււ

ւմ

է

դանի

-Փամբավի,

մշակն' դուռիներում

ուսում:

ն "Է ավաղանի Ապարան

Սեանի

ՈՐՐ

ու

Աաաաեըկրադործության

Ստեփանավան

Սյան

ւու

,

,

սո

Ստացվելէ Հայկական

.

մարղ ՍՍՀ յուղատու

ինաի

դիտաճետաղոտական

Թուփը կոմպակտ

ր

ր

Գո անտոցիանով քոյլ տերեը՝ միջին ասնիկը դաղաթնային տերնամասն Պալա Ֆ ոո րավուն, ծաղիկները՝ բը՝ թույլ կապտամանո ւշակադույն: րավուն ւն-օվալաձն է, գաքը՝ սուր, մաշկը՝ դեղին, աչքե ձորը անր, 2այո 2. ե դե միչուկը՝ բաց դող ավուն,կո ր լիս դույնըչի մղանում:

կական

է,

ցողունը

ճյուղա,

մեծությամբ ,

բավ դա

՝

ւ

ի

որան, ,

, սեղուն, Մբջաուշճ

ի սորտ է: 0ալայի քանակը 18--20 (|0 է, ծամը՝ ։պաճունա լավ: Ֆիտոֆտորա դիմացկուն է, ` ը՝ լավ: Ըստ Ն. Ա. կություն Մի ճին (ետիսյանի, ինդ տարիների միջին բերքա րքատվությունը Ստեփանավան վանի գլն։ ռր: է ափորձարկման դաշտում է շտում կազմում գ/ճ: Շրջանցված Ստե Համա փանավան անի շրջանում մշակելու ր Կ արտոֆիլի կենսաբան բանական առանձնաճատկո ւթունները: կարաս

ա

ռ

,

-

Է

ունիվերսար

էՅր

չուս Է ածո / այծ

Է

ա վար խաչաձնումից: վայանում, ութե Հրոր բարձր բերքատ ՊալարներըԱՆ '

է:

ր

։

ալա

լ

7:

մ է: Միննույն մ սորտի բաժանումըխիստ ռպլայմանական պայմաններումկարող է ղասվել այլ իսմբի մեջ բուսաբան տեսակնտից սորչոնրն բանական լ աա աան զակ մաշկի դույնով, ձնով, ծաղկափթթությաւնձեով, դու 1 ում են, կալված մշակմահ րի ձի ձեր, մաշկի բնույքը փոփոխվում

ի յաղիսի

ձն

։

,

(Մաժեստիկ -

ար

Շուտ

կման Մ հութ վա ն կարավ մ է Ս վե ցանքերի 1/3 մասը: Համ ամը ռոֆիլի լավ է, լայի տոկոսը՝ պաճունակությունը՝ թյունը` լավ, սլալարները՝ սպիտակ, կլորավունբարձր, ր յաձե, է ֆիտոֆտորա ացկուն Դիմացկուն փտումի նկատմամբ: ՊԱ ամենուրեք, չէ Հաա հաղցկնղադիմացվուն ր7Ք» ի ինչպես նան Հալ: ի (բացառությամբ Արարատյան / դուռիներ կականՍՍՀ բոլոր դուռուց չ հարաոֆիլմշակող շրջաննեբի ճամար: Ուլ

մ:

ՅՑ

Չջ

Բուսաբուծություն

պալարաատաջացումը սկսվում է կոկոնակալման սկզբից: ժեկ փուլից մինչն Հաջորդ փուլն ընկած ժամանակաշրջանի թարգացման Դ ը բորի ց ն տնկանյ ուրի նախապատրաստման: ն կախված է սորտից ողությունը քնող պայֆույլրից, տնկման ժամկետից, մշակման օդերնհուքաբանական Հաններից: Տիմիրչազնիանվան գյուղատնանսական ակադեմիայի փորպայմաններում ժամանակաշրջանների ղ նշ ը վերը նշված կաշրջ ձադաշտիպայ ը, տնողուՍ. է Հետնյալ ձկով (ն. արտաճայտվում Բացանով)' քլունը

տերի մոտ

տոֆիլի բույսի աճման զարգացման ամբողջ ընքացբը բաժանվում է: չորս շրչանների: Ճիմնական 6 Հողումժ քազված Ա ռաջին նում ծ.մ մայր պալարի մ միքանի Ձ երի: ն շրջանում աչքերի: ե են ղուրս մեկական բողբոջները ծլում են, ծիլերը ճողի ներես գալիս: Այա շրջանում բույսի կյանքի ողջ պրոցեսները կատարվուժ են նեռանյութն մեջ կուտակված սննդա յութերի ն ջրի Ճաշվին։ պալարի Առաչջինկանաչ տերեի առաջացմանպատիցսկսվում է կարտոֆիլի կյանքի երկրորդ շրջանը, տորը բնորոշ է ասիմիլյացիոն օրդանների՝ ցողունների, տերնների,ինչպես նան ստոլոնների ե արմատային ճամա-. կարգի արադ ձնավորմամժբ։Որքաննպաստավոր են աճման ճամար արտաքին պայմանները,այնքան բույսն արադ է դոլացնում ճղոր ասիմիցյլացիոն օրգաններ) այնքան ավելի շուտ է սկսվում պալարատոսու

մայր,

տի

ւ

Աղյուսակ րոզ

Ա

ջացումը:

Կարտոֆիլի մեկ փովից մինչն Բաջորդ փովը ընկած ժամանակաշրջանի տնողությունը (օրերով)

ենայն ո , : ում մ իամանակ ա ժաձանում : ՛. , Պրո, աոա ե Ն. ե 7. գ յւ հր ւ, է իի կայո դադարու բ, ո

Ք

,

չ

այլ

Դն

։

մ

ՐԲ

ո

Մեն

ույլնիսկ

պակասու

Դ

րա

կշիոր,

չես

ա

Փալայի տոկոսը: Այդ ճետնանք է այն բանի, որ պալարը ճողում շարունակում է շնչել ն ջուր դոլորշիացնել, որի վրա էլ ծախսվում է պալա-: բում կուտակված նյութերի մի մասը:

:

Հնտազոտություններով Ճաստատվածէ ասիմիլյացիոն օրգանների Հզորության, պալարի բերքատվության ն օսլայի տոկոսի միչն դգոյություն ունեցող կապը: Պալարիբարձր բերք ստացվում է այն դաշտերում, ուր ստեղծվել են տերնայինմեծ մակերեսով «զոր փրեր։ Սակայն լինում` "

տերնեներնեն. ոչ բոլոր դեպքեր, երբ ճղզորփվրերիպայմաններում ճնտնանքով որի լուսային միանման լավ պայմաններում, նվազում է ֆոտոսինթեզիընքացքում ածխաջրերիասիմիլլացիայի ինեն

գտնվում

տենսիվությունը:

կարտոֆիլիզարգացման փուլերն են՝ ծլում, կոկոնակալում, ծաղ-՝ կում ն ճասունացում (փրերի բնական մաճացում): Քաղմաթիվ սոր338

սկիզբը

ձրրորդ.

Լ

Ծլումից

ինչն

մինչն ծլման

Սորտերը

կոկոններ երնալու պաճից սկսվում է կարտոֆիլի կյանքի շրջանը, երբ ինտենսիվ կերպով առաջանում են ստոլոնները, ն սկսվում է պալարագոյլացումը:Այդ շրջանում շարունակվում է վերզետնյա զանզվածի բուռն աճր, բույսը պաճանջում է շատ չուր ն սննդանյութեր: Սաղկումից, պտուղների առաջացումից ճետո փֆրերիաճը դադարում է, պածի տերնեներնսկսում են դեղնել, պալարագոլացումը ն օսլայի կուաճը դադարում ՍՊալարի տակումը ինտենսիվ կերպով է տեղի ունենում։ են. ալդ Հ, երբ տերնները դեղնում, ցողունները մաճանում շրջանից ն շչակսվումէ կարտոֆիլի կյանքի չորրորդ շրջանը՝ պալարների Ճասունապումը: Պալարըծածկվում է ամուր, խջցանային չերտով՝ կեղնով, սաերքամուտ ե ասլմաններում ' ալն ոչ բոլոր սորտն ոլո

չ

ՀՇ"

Միջաուշաճաս

18.-22 17-94

20-25

սկզբից

աղզու

ռ

Վաղածաս 12. 15--20

կոկոնակալաղկումի

ման

Հի լրի

Ան ղբբը

--

Ուշաճառ

կոկո-

39--45

ե

12-15 14-18 16-20

ինչն իրերի մաՀացումը

35-48 ր

կարտոֆիլի պալարը ճողում սկսում է ծլել 5--6« ջերմության պայմաններում: ցերմաստիճանիբարձրացման ճետ ծլումն արագանում |: Ըստ Ս. Գ. Լորխի, 10--12"- չերմության դեպքում ծիլերը ճողի երես նն 14--16" -ի դեպքում՝ 18--22 օր ետո, դուրս դալիս տնկումից Չ5--Չ7 12--13 Հետո, 22--28"-ի դեպքում՝ օր օրից Հետո, 18--86--ի դեպքում՝ 16-19 .

օր

Հետո:

կարտոֆիլի ասիմիլյացիայի ճամար ամենալավագույն չերմաստիէ 26--29"-ի, ասիէ: նրբ օդի ջերմաստիճանըճասնում մանը 90--256 30" չջերմուքյան պայմաններում միլլացիան խիստ թուլանում է, իսկ այն դրեթե դաղարում մ է 11 գրեթն նորմալ ձնով տեղի է ունենում, երբ ճողի ջերՊալարագոլացումը 11-17": 66-ից ցածր ն 23-ից բարձր պայմանմաստիճանըլինում է ներումպալարիաճը խիստ դանդաղումէ, իսկ 26--29:-ի պայմաններում՝ նն մանը են, պալարսերը պալարները մնում ստոլոնները ադարում, ր դադարում) ճյուղ Լ րը ճյուղավորվում ն այլասերված: Բարձր ջերմաստիճանիազդեցությամբ առրաջացածայլասնքումը ալալարներառաջացնող բողբոջների վաղաժամ ծերացումն էյ որն ուղեկցվում է պալարում գտնվող սպիտակուցայիննյութերի ձնափոխմամբ ե նույնիսկ քայքայմամբ: Այդ էրեուլթի ազդեցությամբ տնկանյութինպատակով օգտագործված պալարի աչքնրում ժամանակից շուտ բողբոջներն իլնր, որոնցի որոնցից ա ծիլեր, Ղրոջներն արքնանու նանում են Գոքոր նում են թելանման են ունենում առաջացած բույսերը ցածր արտադրողականություն,տալիս |

է:

չ,

,

նե

մանը

շճիվանդ պալարներ, որի ձճետնանքովխիստ նվազում

ն

:

է: Ապացուցված է, որ կարտոֆիլը կոկոնակությունըչափազանց բնրքատվությունը: հ ծաղկման փուլում ավելի շատ է պաճանջում, իսկ ժնաչուր կալման կարտոֆիլի այլասերման Հիմնական, գլրաավորպատճառը Համա ' չուլնրում Համեմատաբար ավելի պակաս պաչանջ ունի ջրի նկատցած վում են վիրուսային ճիվանդությունները, որոնց Հարուցիչր «անդիսւ Կոկոնակալման մամբ: ծաղկման փուլերում խոնավությամբ պակաս նում են մ, Տ, Ճ, ե ն ուրիշ վիրուսներ: ձաստատվածէ, որ կարտոֆիլ պայմաններում ապաֆովվածության պալարների աճր դանդաղումէ, իսկ տարբեր վիրուսներից, որոնցից շատերը փոխանցկ կարող է վնասվել դաղարում։ կարտոֆիլի տրանսպիրացիոն դործաօոլայագոյացումը՝ սլում են լվիճների միջոցով: Վիրուսային ճիվանդությունների արտաքի 400--500: է կազմում ճատկանիշներն են՝ թելանման ծիլերը, տերնեներիոլորումըո կարտոֆիլի կիցը կարտոֆիլի նորմալ աճի ն բարձր բերքի գոյացման Համար առավիրուսային չճիվանդություններով վարակվածության աստիճանը ճիժ վելնպաստավոր է, երբ ճողի այն չերտում, ուր դործում են արմատանականում կախվաժ է ճողիպ, կլիմայից, ագրոտելխնիկայից,որոնք Հնագ լին Հճամակարդիճիմնական մասը, ծաղկման ն պլալարադոյացման տավորություն են տալիս որոշակի ձնով կանոնավորելու ջերմային, խով շրջանումխոնավուքյունը կազմում է դաշտային սաճմանային խոնանավության ն սննդային ռնժիմը, այն կախված է բույսի կենսաբանական 70--800ը-ը, իսկ օալայի կուտակման շրջանում` 60-վունակության Վ Վիճակից, սորտային առանձնաձճատկություններից: 65 0-ր: Գարնանային--Յ՝ սառնամանիքները մաճացնում են փրերը, կարտոֆիլի մշակության նպատակը շատ ապրանքային պալաթ սառնամանիքներն անցնելուց ճետո պալարի աչքերի քնած բողբոջը է: Ապացուցվաժ ստանալն է, ոի կարտոֆիլիատոլոններիծայրին առա--8 ոալիս է նոր ծիլեր: Աշնանույին սպոնամանիքի պայմաններու | ջացածհրիտասարդպալարներն ավելի դժվարությամբ են տեղաշարժուի մնում են, իսկ պալարը է անվնաս: երբ ճողում չերվ փրերը մաճանում շրջապատի«ճողիմասնիկները, քան, օրինակ, արմատապտուղներիարմառստիճանը--Հ"-ից իջնում է, պալարը ցրտաճարվումէ: Ուշաճասսոր մատները: կարտոֆիլի պալարը ուժեղ կարող է աճել փխրուն Հողում: ոռերը ճամեմատաբար ավելի ցրտադիմացկուն են: կարտոֆիլը մեծ բերք է տալիս ճատկապես այն ճողերում, որոնք. է: Ստվերոտ պայմաններում փրերը կարտոֆիլը լուսասեր բույս արնանից մինչն են փխրուն վիճակում, ունեն վաղ զարձանից մինչն ,աշուն պաշվում ուժեղ ձգվում են, ծաղկումը խախտվումէ, պալարագոլացումը՝ ուշանում: ն Սույլ կապակցականություն օդաքափանց են: ԹերթնՃողերը կարտորոր տերքը՝ պակասում: ս կարտոֆիլիսորտերի մե մեժմ մասը , երկարօրվա բուլս է:՛ է են են: նման Հոդերում ֆիլ մշակելու Համա ր ավելի պիտանի ճողերում կարտոֆիլը ե է տալիս բարձր բերք քեե պարարտացված:է լինում ղոմաղբով: Այս է, սակայն խա ինքնափոշուսվող բույս ճիմնականում նարտոֆիլը պիսի պայմաններում մշակված կարտոֆիլի ւպալարում օալայի տոկոսը յ են ի Հաձն փոշուվելու ճնարավորությունները չեն բացառվում: բարձր, ն կարտոֆ Համեժ լ նում է նեղանում քիչ է Հ ճիվանդանում: ս արտոֆիլի մշակ բարձր, նակմանգուռին շոին բավականինընդարձակ րտոֆիլը Համեմատաբար այնայն ինդ ընդար Մնաշողերում ղերում կարտոֆիլը բարձր բերք է տալիս: Սանը ե դերխոնավագրկում է ՍովետականՄիության ճարավային սաճմաններից սկսա ալն ները մանր 5 աժ Ճողերում լինում օսլայի առում, պալարոորը վատ է աճում / մանր են լինում, Հլուսբաային շրջանները: չալկական Ժինչե չե Հե ճեռավորՊյուսիսային շրջանները: Հայկակա ՍՍՀ-ում այնյ տա 1"Բ

ՆՌՐՍՈՌՈ՝

թվոսը՝ ցածր, կ կարտոֆիլը թուլ թու Հողերի (ՔԱ-Տ--6) ն, բույս այ արքավայրից սկսա ոոինչ րածվաժ է բոլոր շրջաններուէ րարասոյա ման Զար: ն փուլում Ժ (ծլում) մ իգացման առաջին կարտոֆիլը ճողից սննդա, , ր ս Այս սաշմաններն «մաններն լեռնային շրջանների ամենաբարձր ' գոտիները: Մա ր պալարում արում գոն նյութեր ննդանյութե ր չի վերցնում: ոցնու գտնվող սննդանյութերի պաշար ն եք բարձրա եղարձակվեն, շուշտ կրնդարձակվեն, եթեսելեկցիայի սելեկցիայիմիջոցով ջոցով 1՛լէլ ավելի լի բարձրացվի է վերգետնյա ն ստորգետնյաառաջնային օրգանների կաղասլաճովում կարտոֆիլի փրերի դիմացկունությունը ուշ գարնանային ն վաղ աշնա բպումը:Ժո: նում Մլումիցմինչն կոկոնակալումըմեծանում է աղոտի ե ֆոսնայիկ սառնամանիքներինկատմամբ: պաճան կ կոկոնակալմա ն ման ն մ է փորի բ լառանջը ծաղկման փուլերում կարտոֆիլը ք Չնայած կարտոֆիլի բուլսերբ մեկ միավոր տարածությունի ծախսում է աղոտի տարնհկաննորմայի 60 «0-ից ավելին ֆոսֆորի նոր Համ ն աշո եւի նն նում, քան,ն, օրինակ, նակ, աշվ ամեմատաբար ավելի քիչ ջուր գոլորշիացնում, մալի շուր 60Վե-ր ն կալիումի նորմայի 50 ե-ից ավելին, Կարտոֆի: րան, վարսակը, առվույոր ն այլ կուլտուրաներ, այնուսմենալնիվ չըն" լի հույսը ծաղկումից մինչն փրերի մաճացումը շարունակում է լուրացե ժամանակին տեղացող անձրեները բարձրացնում են կարտոֆի լի ն կալիում: նլումից մինչն նել սուս ն ֆոսաղոտով կոկոնակալումը ն բնրքատվությունը:ՀատկապեսՃճուլիս օդոստոս ամիսներին, երբ կար ծորով լով ապաճովված լինելու դեռլքում, կարտոֆիլը ատեղծում է «ոոֆիլի աճն օսլայի կուտակումը առավելագույնչափերի են ճասնու տերնայինմեժ մակերես, որը խիստ անչրաժեշտ է պալարում օրգանաանջրդի պայմաններում այդ ժամանակ տնացող անձրնների նշանա" կան նյուքեր կուտակելու ճամար: կոկոնակալմանե ծաղկման փուլեմեժ

ու

բայվ

րի

ւը,

ՈԷ 11

'

են:

նման

,

,

-

,

անին

է, չ

բն ։

,

Բ

ե1. Մեն

նն

ան

մանե

|

նն

ն

՞

ու

ով

փում, երբ կարտոֆիլի բույսը բավականաչափապաճովված է ար ն ի ւի, ֆոսոֆորով, արագանում է ռպլալարադոյացումը պալարների օսլայի կուոակումը: կարտոֆիլիՀամեմատաբարթուլլ զարգացած արմատներն նակ են ստեղծելու վերգետնյա «սկայական զանգված ն որոնց ընդճանուր կշիռր ավելի քան 19 անդամ դերազանցումէ արմատ. ների կշոին: Կարտոֆիլի մշակությունը: Կարտոֆիլի ճամար լավ նախորդ ի Հանդիսանում ճատիկարնդեղենբույսերը, շարաճերկ բույսերը ն ղբաղ ված ցելին ճաջորդողաշնանացան ցորենը, բազմամյա խոտաբույսերիվ անմիջաւվես ճետո ն Ճաջորդ տարին եգիպտացորենը,կտավատըո այն տնտնսություններում, ուր կենտրոնացվում հվ Քաղաքամերձ կարտոֆիլիմեծ ցանքատարածություններ, կարելի է երկու տարի անընդ անչ մշակել կարտոֆիլ Բատ Ն. Մ. Բացանովի, Տիմիրյազեի անվակ ակադեմիան 1915 քվականից գոմաղբով ն ՎԲԽ-ո զլուղատնոտնսական է գրեթ անընդմեջ պարարբտացվածկարտոֆիլի դաշտերից ստանում է այնքան բերք, որքան ստացվում նույն պարարտանյութերով պա րարտացված ցանքաշրջանաոությանդաշտերից: Մեր ճանրապետության ւնամերձ տնտեսու լնոնայինշրջանների թյուններում տասնյակ տարիներ շարունակ անընդմեջ միննույն տեղուվ րարձր կարտոֆիլ են մշակում Կ պարարտացմանմիջոցով ստանում

ընդու:

տոֆիլացանշրջաններում ճնկտարինՉ0--25

վ

գոմաղբ

դեպքումկարտոֆիլի բերքատվությունը

տալու

զգալի չափով բարձրանում չ: Հողերում մեկ 2ճեկտարըպարարտացնելու ճամար գոմաղբի քաթն նակը կարելի է Հասցնել մինչն 40 տոննայի: Գոմաղբով պարարտացվո:ժդաշտում կարտոֆիլի բուլսը աճում է փարքամ, տտացվածբերբի մեջ աղրանքային պալարներիքանակը լինում է ավելի շատ, իսկ օսյալի

Հոռրուվ

Բերք:

տոննա

ԿԱ

հաշանակությունն աաաետուրյան արտոֆի էլ

ավելի

մեծ

է

լինում,

երբ

այն

ժա

մանակին է ճող մտցվում, Մեր Գու է գոմաղբը Հող նպատակաճարմար է լավացնելու ճողի ֆիզիկական Հատկությունները, մաղբը ընդունակ ակտիվացնելովդրա կենսսբանականդորժունեությունը: միաժամանակ Սարտոֆիլի դաշտերը պարարտացնելուՀամար լայն չափով պետք է օգտագործելնան տեղականմյուս պարարտանյութերը(ոնտեսության քափուկները,թոչնաղբը, տորֆը, մոխիրը, գոմաղբաճեղուկըն այլն): կարտոֆիլի բերքատվությանբարձրացմանը եծ չափով նպաստում` են ազոտական պարարտանյութերը:Դրանց միակողմանի ավելցուկը ձղձդում է կարտոֆիլի ճասունացումը, իջեցնում է օսլայի տոկոսը, վիամիններիբե Ք քանակը դիմացկունություն ն տամի 1 ն դիմացկու փիյունը ֆիոոֆտորա 2իվան «իվա աղատ ազոտային պարարտացման պայմաննկատմամբ: Միակողմանի ներում ճիվանդ բույսերի քանակը դաշտում ավելանում է, իսկ կարտոֆիլի Ճամը՝ վատանում: Այդ հինույլթից խուսավիելուճամար անճրաժեշտ է ազոտական պարարտանյութերի ճետ միասին Ճճողըմտցնել նան: ֆոսֆորական ն կալիումական սլարարտանյութեր։ Ըստ Դ. ն. Պրյանիշնիկովի, ամոնիակայինսեհլիտրայի միջին նորմայով (1--1,5 ց/ն) սլարարտացնելու դեպքում, երբ բույսն առղաճովվածէ լինում ֆոսֆորով ն կալիումով, լուրաքանչյուր մեկ ցենտներ սելիտրայլին բաժին ընկնող կարտոֆիլիբերքի ճավելումը կազմում է 35 գ. ՀայկականՍՍՀ պայմաններումԳ. Շ. Ասլանյանիուսումնասիրությունները ցույց նն տալիս, որ ֆոսֆորական պարարտանյութի ֆոնի վրա 60 կգ/հազոտով պարարտացնելիս,ազուտիլուրաքանչյուր կիլոգրամբ տալիս է 41,9 կգ, 90 կգ/ճ դեւլքում՝ 42,1կգ, 120 կգ/ն ղեռլքում՝ 31,5. ես, 150 դեպքում՝ 28,8 կգ պալարի վե կգ/հ ալարի բերքի Հավելում կգ Դ ն իրջապես, բնրքի ԴՎՔ" Ճավոլում: նն կարպարարտանյութերը ոչ բարձրացնում միայն Ֆոսֆորական են օալայի քանակը ն այլն ավելացնում հաստում կարտոֆիլինորմալ Ճասոմացմանը,լավացնում են պալարի

շրջաններում

աշնանը: մացնել

ա

դունյա

կարտոֆիլը լավագույն նախորդ է ճանդիսանում մի շարք գարնա: ճետո նացան բույսերի ճամար: կարտոֆիլից ճացաճատիկային կուլ «ոուրաները, ճատկապես գարնանացանները,տալիս են բարձր Վաղաճասկարտոֆիլը ցել զբաղեցնող լավագույն բույս է: Պարարտացումը:Ապացուցվածէ, որ կարտոֆիլը ճողից մեծ քանակությամբ սննդանյութեր է վերցնում: 100 գ պալար կազմակերպելու ճողից վերցնում է 1410--60 կգ զուռ)չ15--Վ Հաւմսր կարտոֆիլի բույսը 50 կգ ֆոսֆորական թթու ն 60--80 կգ կալիում: ճիշտ օղդտագործելու միջոցով Հնարավոր է ստանալ կարտոֆիլի կայուն ու բարձր բերք: ` դաշտերը կարելի է պարարտացնել օրգանականն «անՀ կարտոֆիլի քային պարարտանյութերով, 0րգանական պարարտանյուքերից օգտագ գործվում են գոմաղբը ն կոմպոստը: կարտոֆիլի բերքատվությանբարձ-: րացման գործում գոմաղբը վճոսկան նշանակություն ունիս Գոմաղբի արդյունավետությունն ավելի է բարձրանում, երբ այն մտցվում է անՀ կալիումական ազդեցությունը կարտոֆիլիբերպարարտանյութերի միջականորենկարտոֆիլի դաշտը: Ըստ ն. Ս. Բացանովի,գոմաղբը կար քատվության բարձրացման գործում չափազանց մեծ է: կալիումը լատոֆիլի պալարագոլացման չերտում իջեցնում է ճողի վացնում է ֆոտոսինթեզը, նպաստում է տերկներում դոլացած ածխա1,5--2,0--ով: Բոլոր ճողերում գոմաղբի աղդեցությունը բարձր է: կարձ

բերբլ

մա

Պարարտանյութերը,

կգ/

՛

տոֆիլի բերքատվությունը,

:

անկանյութային որակը:

չերմությունը

944.

ֆընրը սալարների մեջ տեղափոխելուն, կարնոր դեր է խաղում սլալա որոք բաղոլացման գործում: կալիումական այն իրենը մեջ պարունակումեն քլոր, իջեցնում են պալարի մեջ կուտակվա օսլայի քանակը, միաժամանակ մանրացնելովօսլայի ճատիկները: Այդ նպատակաճարմարէ օգտագործել քլոր չպարունակող կա-| ո"լատճառով

կարտոֆիլի բերքատվության բարձրացման գորժում կարնոր նշանակություն ունի նան վեզետացիայի ընքացքում սորված սնուցումը: Հոլատակաճարմարէ սնուցել միայն ազոտով: Առաջին սնուցումը սլնտք սմ խորությամբ Հող չ կարտոֆիլի լրիվ ծլումից Հետո 8--10 աղոտ: Առաջին սնուցումը ուժեղացնում է ցողունների մացնելով 30 կգ/ճՃ լիումական պարարտանյութեր: կալիումական պարարտանյութերով աճումը: աւոարել կոկոնակալնտ երկրորդ սնուքում ը տնրեների դաշտերում կարտոֆիլըդիմացկուն է դառնում օղակավորվ Կպարարտացված Հող փտում ճիվանդության նկատմամբ: դարնումէ պալարների աճր հ բարձրացնում օսլայի քանակը: Ապացուցվածէ, որ ազոտական,ֆոսֆորական, կալիումական պաՀ մինիստրության երկրագործուՀայկականՍՍՀ դյուղատնտեսության բարտանյութերը միասին ճող մտցնելիս, կարտոֆիլի բերքատվություն ինոռիտուտի տվյալներով ԱրարատյանՃարթյան գիտաճետաղոտական զգալի չափով բարձրանում է։ Այն գեպքում, երբ լրիվ ճանքային պաՀ պայմաններում կարտոֆիլը պարարտացվում է Իշց Ք լավայրի րարտանյութերի Ճետ միասին Հողին տրվում է նան գոմաղբ, կարտոչ Հց կգ/ն նորմայով, որից Իտ Քցց Խ9ց ճող է մտցվում մինչն տնկումը, ֆիլի բերքատվությունն առավել չափով է բարձրանում: Այս դեպքում իսկ ազուռի մնացած մասով՝ 45-ական կգ/8, երկու նվագով սնուցվում է: ստացված կարտոֆիլի պալարները ճամեմատաբար խոշոր են լինում, Սնուցման կարգով տրվող պարարտանյութերըճողով ծածկում են

պարարտանյութերը,

տարել

:

հա ԱԳ ազ կզ մար մացնելով

անխա

մենծ ն տոկոսը բարձր, պալարը ունենում է ճառս ւռալաւյիՀատիկները՝ մաշկ ն ձմեոր լավ է պաճպանվում: Հողի մշակումը: Կարտոֆիլի ստոլոնը ն պալարը լավ ծն աճում անշ Ասլանյանի փորձերը ցույց են տալիս, որ ՀայկականՍմ. այն դեպքում, երբ ճողը ամբողչ վեգետացիայի ընքացքում փխրուն ն Ախուրյանիշրջանի կարբոնատայինսնաճողերում ն Սնանի սդաքափանցվիճակում է լինում։ Այդպիսի Հողում շատ չուր է կուզույն ոչ կարբոնատայինճողերում 4,0 նորմայով բորի օգտագոր-' պայմաններում կենուսբատակվում:Առատ օդի ն ջրի առկայության է Բերքը ն օսլայի են ծումը . ճումունզրոցեսները ընթանում ինտենսիվորեն, որի շնորճիվ կարկարտոֆիլայինտնտեսությանինստիտուտի տվյալներովգոմաղբա-| տոֆիլի բույսի ճամար կուտակվում են անճրաժեշտ միաժամանակ ճողի մփոցնելուարդյու-Վ ճանքային պարարտանյութերի դյուրամարս Ֆավետությունը բարձր է բոլոր ճողատնաքերում(ն. Ս. Քացանով): կարտոֆիլի Համար Հողի մշակումը պետք է սկածլ նախորդ կովկարտոֆիլի տակ պարարտանյութերըճող են մտցնում ճամատաՀվ տուրայի բնրքաճավաքին զուգընթաց: Հայկական ՍՍՀ կարտոֆիլացան րաժ- շաղացանձնով կամ ակոսներում-բներում։ Առաջինդեպքում պետքլ շրջաններում կարտոֆիլի ճիմնական նախորդը ճանդիսանում է ցորենը: | է սլարարտանյութերըՃավասարթ շաղ տալ ճողի երեսին ն նախատեսված : Ցորենիբերքաճավաքին զուգրնքաց անճարժեշտ է երեսվարիչներովկաժամկետում ողով ծածկել ճամապատասխան խորությամբ: Բներում տարել 5--6 նմ խորությամբ նրեսվար: մտցնելու դեպքում այն ճողին պետք է տալ սկոսպարարտանյութեր երեսվարիցՃետո, որքան կարելի է շուտ՝ օգոստոսի վերջին, սեպներով կամ բներով: Առաչավորտնտեսություններում կարտոֆիլի տակ անհմբերին,դաշտ փոխադրաժ լավ ճասունացած գոմաղբը ն ճանքա-

կուլոիվատորներով: սնուցող -

կգ/ն բարձրացնում կարտոֆիլի

շազանակա-յ

քանակը:

քանակությ

սննդանյութեր:

|

ճող են մռցնում՝միաժամանակզուգակցելով ալ սրարարտանյութերը երկու ձները: Այս ձնով պարարտացված կարտոֆիլի բնրքատվությունը| լինում է առավել բարձր: ե. Մ. Մովսիսյանը խորՊուրդ է տալիս լեռնային սհաճողային '

մաթոԼ

«արկ

ւլարար-

մաններում 300 զյն կարտոֆիլի բերք ստանալու նպատակով գոմաղբ 20 տ/նհ, ազոտ 78, ֆոսֆոր 60, կալիում 90 կգ աուլ:

նոր-|

հ կալիումն ամբողջությամբ նախատեսվածդոմաղբր ֆոսֆոր|կ 2/3 մասը ճող պետք է մտցնել աշնանից, ֆոսֆորի հ ազոտի 1|3 մասը նախացանքայինմշակության ժամանակ, իսկ մնացած ազոտը՝ սնուցման կարգով:

ու

ր բա աթարը հոր ո Աոա նհ

"

արար,

վատա

,

ման

՝

լ.

,

,

վարը ոլետք վորված է տվյալ ճոզղակտորիվարելաշերտի ճղորությամբ: սմ է կատարել29-30 Միայն խոր կատարածցրտաճերխորությամբ: տեկում է կուտակվում ուշ աշնան, ձմռան ն վաղ գարնան գացող մթնոլորտային տեղումներիցառաջացածչրի Հիմնական մասը:

ընթացքում

Խո

կԱ

Անն

Ա

վարարա աոնե հոր, աղած

ապալարն

ե

աճման

Հողամասը առանց փոցխելու թողնում են մինչե զարուն: Հողում օգի քանակը շատացնելու Հողի վերին շերտըփարեցնելու, հ ընդճանրապես կննսաբանականպրոցեսների ուժեղացնելու ճամար

վաղ գարնանը Ճողամասը պետք է փոցխել ատամնավոր փոցխերով ճՃետքով:Ռրոշ ժամանակ ճետո պետք է կատարել նախացանքա:

1--2

յին փխրեցումը:

Մթնոլորտային տեղումներով արուստ, խոնավ ժասսիվներույ սմ խորությամբ կրկնավար, որրըցՃետո պետք է կատարել 18--20 փոցխեր ' վայրերում նախացանքայի տեղումներից աղքատ Մքնոլորտային փխրեցումը պետք է կատարել թները ճանած կուլտիվատորներով

վ

անմիջապեսփոցխել: դարձյալ

Տնկանյութի նախապատրաստումը:Կարտոֆիլիբերքատվությունը չափով կախված է տնկանյութի որակից ն դրա կանոնավոր նախապատրաստումից: Տնկվող պալարները պետք է ունենան տվյալ սորտի ճատուկ ձն, գուլն, վարակված չլինեն ճիվանդություններով ն չունենա մեխանիկականվնասվածքներ:Տնկելու ճամար պետք է ընորել 60--80զ քաշ ունեցող պալարներ. Այդպիսի պալարներից առաջացած՝ցողունները, տերկները, թուփը, ինչպես նան արմատենրը լինում են ավելի Հզոր, որի շնորչիվ ստացվում է ավելի բարձր բերք: Մեկ ճեկտար տաՀ րածությունում ՏՖ0Հ-55 ճաղզար կարտոֆիլի բուլս աճեցնելու ճամար. է 9,Ա--4,0 տոննա տնկանյութ: անճրաժնեշտ Քարձր բերք տվող կարտոֆիլի դաշտում տնկանյութիընտրությու նր կատարվում է աշնանը կարտոֆիլի բներքաճավաքինղուզըրնքացո ժամանակ պետք է տեսակավորելամբողջ բերքը, Բերքաճավաքի որ Հիվանդ կամ վերք ստացած պալարներ չլինեն: Տնկանյութի ընտրուքյան ժամանակ անճրաժեշտէ պաճանջվողքանակից25--ՅՕԳը մեծ

ասլաճովված, տաքացնելու ճարմարություն ունեցող շենք. Հատուկ փայտյա ճարկերում կարտոֆիլը փռում են բարակ շերօլատրաստած որ լույսի ազդեցությանը ենթարկվենբոլոր Ճաշվով, այն պալարտով, է, որ գիշերն էլ այդ սենյակում լինի էլեկտրական լույս: ները Ցանկալի իսկ ճարաբերական Սենյակի չերմաստիճանը պետք է լինի 12--15՝, խոնավությունը85600. Այդ պայմաններում կարտոֆիլը թողնում են 30--35

նն

ավելի

Ընտրված տնկանյութը պետք է խնամքով պաճպանվի առանձին տեղերում: Գարնանըտնկանյութ ճանդիսացողկարտոֆիլը պիտք է ղգուչչությամբ նորից տեսակավորել, «եռացնելով բոլոր ճիվանդչ տեսակի վերք ստացած կասկածելի պալարները: Սարտոֆիլի ծլումն արագացնելու, աճն զարգացումը ուժեղացննլունպատակովանճրաժեշտ է պալարները նախապատրաստելտբնկ-. ման ճամար: Տնկանյութի լավագույն եղանակբ նախապատրաստման ճանդիսանում է պալարներիլուսային ծլեցումը, որը արագացնում է կարտոֆիլի զարգացումըն բարձրացնում բերքատվույունը: Այն առավ վել մեծ նշանակությունունի, երբ կարտոֆիլը մշակվում է որպես զբաղեցնող բույս, ինչպես նակ, երբ անճրաժեշտ է վաղաճաս կարտոֆիլ ունենալ: Լուսային ծլեցման ճամար պետք է վերցնել միայն առողջ պալարներ, կարտոֆիլիլուսային ծլեցումը պետք է սկսել տնկումիջ ու

ցել

20--425

օր

առաջ:

կուսային ծլելման

ճամար ընտրում

են

լուսավոր,

Այդպիսիպայմաններում աչքերից դուրս եկած առողջ ծիլերը լինում կարճ(1--42սմ), Հասո, իսկ դրանց դույնը՝կանաչ:Ծիլերի Ճիմբում

սւռաջանումեն սպիտակ կետերի ձեով արմատային արտավքումներ, ն անկելիս ծիլերը չեն կոտրվում: Լույսի պակասության դեպքում ծիլերը են բաց-կանաչ գույն, լինում են փրխձյվում-երկարում են, ունենում ն իջեցնում բերքը: են րուն, Հեշտությամբ կոտրվում երե տնկումը կատարվում է մեքենալով, կարտոֆիլի օրից պալարները 18--80 ավելի չպետք է թողնել ծլեցտան, ծիլերի նրկարությունն է, 0,5 սմ-ից ավելի չպետք է նի

(ն.

Ս.

Բացանով):

Պոդգորնու, կարտոֆիլի պալարները լուօալին ծլեցման «ամար լուսավոր սննլակնեերում, 185-18» ջերմություն պայմաննեբոմ պաճել 15 օր, այնուճետե այդ ծլեցրած պաԱնչարները նույն սննյակում 12--15"-ի տակ պաճել մինչե տնկելը: Հրաժեշտ է ճետնել լուսային ծլեցման ընթացքին, կատարել պալարնեի վերադասավորում ե փտած կամ Հիվանդացածպալարները անմի-

ճետնելմ

վերցնել,

օր:

Րառ

Պ,

ի.

է կարելի

ՀԱԱ

տակ»

ջապես Ճեռւսցնել:

ն ջերմության Արտադրականփորձերով ապացուցված էյ որ լույսի ետո 4--ՑՖ ծիլերի օր պայմաններում ծլեցրած պալարները տնկելուց են լավ արտալիս շ«իժքումառաջացած արմատային արտ ափքումներից Համերաշխ ծիլեր, որի շնորճիվ բարձօր Հետո մատներ,իսկ 10--12 է պալարներում բանում է կարտոֆիլի բերքատվությունը, մեծանում ն բույսերի դիմացկունությունըՀիվանդուօսլայի պարունակությունը քյուններինկատմամբ, ավելանում է կարտոֆիլի ապրանքայնությունը: (ուսային ծլենցմանենթարկված տնկանյութնավելի մեծ արդյունք ն պլարարտացված չ տալիս լավ նախապատրաստված Ճողերում:

օդանցքներովլ:

Հատուկշենքերի

նյութ

բացակայության ն

մեծ

քանակությամբ տնկա-չ

նախապատրաստելու դեպքում ինսկարտոֆիլային ւոնտեսության

տիտուտն առաջարկում է պալարների լուսային ծլեցումը կատարել արնթ տակ, բաց փոսերում: Այդ նպատակով արնուռ տեղերում փորում նի 10--20սմ խորությամբ ն 1,0--1,5մ լայնությամբ փոսեր, Հատակին: փռում են ծղոտ ն վրան 2--3 շերտով դասավորում կարտոֆիլի սլալարներ: 2--Ց օրր մեկ անդամ պալարները պետք է շրջել: Այդ ւպայման-. ե ներում պալարները ծլում են 15--20 օրում: Ցրտաճարությունից այրվածքներից խուսավելու ճամար դիշերը ն ցերեկվա որոշ ժամերին

արն

են փոսերըծժաժկում ժղուռով,Պալարննրը կարելիէ ժլեցնելման ճրապարակներում:

բաց

կարտոֆիլի բերքատվությունը զղալի չափով բարձրանում է, երբ որպես տնկանյութ օգտադործվում են բարձր լեռնային պայմաններում աճեցրած կարտոֆիլի պալարները: Տնկանյութ ուտանալու նպատակով բերքաճավաքը կատարվում է վաղ ժամկետում: Տեսակավորմանմիջոցով ընտրվում են ավասար մեծությամբ պալարներ, ոիզոկտոն (ուն. ) ճիվանդության դեմ պայքարելու վուռում ւնկումից առաջ նաատակով տնկանյութըախտաճանվում է ՏՄՏԴ պրեպարատով(3--4 տոննա կարէ ստացվում, երբ տնկուտնկանյութը վերամշակվում է ամոնիակային սելիտրայով Է ւտոֆիլին Լավ արդյունք 5--6կգ նորմայով): մից

առաջ

սուպերֆոսֆատով, որի ճամար 100 լիտր ջրի մեջ լուծում են 4-ական կգ ամոնիակային սելիտրա ն սուպերֆոսֆատ ն այդ լուծույթը ռփոում տոննա նախատեսվածՅ--4 ճեկտարին տնկանյութի վրաւ Այն դեղքում, երբ լուսային ծլեցում չի կատարվել, ւնկումից առաջ կարտոֆիլի պա-, լարները ենքարկում են նան օդաչջերմայինմշակժան։ Այդ նպատակով: տնկումից 2--Յ օր առաջ ` պաճեստներից Հանված կարտոֆիլը պաճում են ծածկի տակ: Այս դեպքում պալարներըտնկումից Ճճետո 2--8 օրու՝ ծլում: են

շուտ

Կարտոֆիլիտնկումը: Կարտոֆիլիտնկելու ժամանակը ճիմնա-, կանում կախված է տվյալ մառռիվի Ճողի ջերմաստիճանից: կարտոֆիլայինտնտեսության ինստիտուտի տվյալների ճիման վրտ: անճրաժեշտ է կարտոֆիլի տնկումը կատարել այն ժամանակ, երբ րբելաշնրտի10 սմ խորության վրա ճողի ջերմաստիճանը 8--105 է: եթե ' ողի ջերմաստիճանն ավելի ցածը է, տնկած պալարները ճողում փտում. : են ն ծիլեր չեն տալիս: կարտոֆիլըպետք է տնկել այն ճաշվով, որ ծիլերը ճողի երես դուրժ ճետու դան ուշ զարնանային սառնամանիքներիցը կարտոֆիլի տնկումն ուշացնելիս բույսերն ամբողջ վեզետացիայի: ընթացքում թույլ աճ են ունենում, որի ճետնանքով ոլալարները մանը: են ստացվում, երբեմն էլ պարունակում են ավելի բիչ չոր նյութեր։ Այդ-՝ պիսի պալարները ձմռանը դժվար է աճաանել:

վա-| '

կարտոֆիլի պետք է տնկել վաղ գարնանը, ճացաճատիկներիցանսեղմ ժամկետում: Բնական

քից անմիջասլես

Հետո

ն

ավարտել տնկումը

պետք է տնկել, իսկ է, որ չոր» անջրդի պայմաններում այն ավելի շուտ խոնավ պայմաններում՝ ճամեմատաբարուշ: Հայկական ՍՍՀ պայմաններում կարտոֆիլի տնկումը պետք է կատարել «ետնյալ ժամկեւտներում. Արարատյան ճարքավայրում՝ փետրըվարի չերջից մինչն մարտի 10-ր, նախալեռնային շրջաններում՝ ապրիլի 10--15-ը, Ապարան-Հրազդանում՝մայիսի 15--25-ր, Սնանի ավազակոռի-Փամբակի գոտում` աւռլրիլի 15--25-ը, մայիսի 19--25-ր,

նում`

Զանգեղուրում՝ առլրիլի10--20-ր, Ճյուսիս-արնելյան դուղում՝ապրիլի

5--10-րն Շիրակիդուոում՝ասլրիլի 25--Յ0-ր: Արարատյանճարքավայրում կարտոֆիլը տնկում են նան աշնանացան ցորենի, աշնանացան գարու ն այլ վաղաճաս կուլտուրաների բերճետո՝ այդ նույն դաշտում, որպես խողանացան: Խողզաքաճավաքից կայան կարտոֆիլի մշակումը «ճնարտվորությունէ տալիս մեկ վեգետացիոն տարում միննույն դաշտից ստանալ երկրորդ բերք: խողանացան ճամար ոլետքէ ընտրել վաղաճաս սորտեր: էջմիածնի շիրկարտոֆիլի Հիեւտո նույն ջանի պայմաններում աշնանացան ցորենի բերքաճավաքից դաշտում տնկած կարտոֆիլի Պրինկուլակի սորտի բերքատվաղաճաս վությունը կազմում է 250--300 ց/ն, Արարատյան ճարքավայրում խողանացան կարտոֆիլ մշակելու Համար որպես օդտաղործում են կամ ճեն տնկանյութ պալարները (որոնք մինչն ճուլիսի սկիզբը պետք է պաճպաւնելՃճասոուկ ոնարաններում ), կամ նույն պայմաններում գարնանը տնկած կարտոֆիլի դաշտերից ճետո ընտրում են առողջ, ատացած թարմ պալարները: Բերքաճավաքիցը միաճավասար պալարները, լվանում, Կարտոֆիլի քարմ պալարների շրջանը խախտելու նպատակով դրանք մշակում են աճա«Հանդուտիջ նյութերով: Շատ Բ. Ա. Պիսարնեին Գ. Ա. Գանզինի կարտոֆիլի բարմ պալարները աճանյութով մշակելու ճամար օգտագործում են թիոմիղանյուքի 2(0-անոց ջրային լուծույքը, որի յուրաքանչյուր լիտրին ավելացնում են 1--2մգ գիբբերելլին ն այդ լուծույթում կարտոֆիլի պալարները պաճում 30 րուլե: յան ճարժավայրի պայմաններում, եթե խողանացան կարԱրարա տՊոֆիլմշակելու ճամար օգտագործվում է ճատուկ սառնարաններում տա

պաճղանվածճին պալարը, ծլում ն պալարագոյացումը ավելի շուտ է ն 2--3 տեղի ունենում անդամ ավելի շատ բերք է ստացվում, քան այն դեպքում, երբ որպես տնկանյութ օգտագործվում է թարմ սլալարը: Արարատյանճարթավայրում խողանացան կարտոֆիլի տնկման վավագույն ժամկետր ճամարվում է ճուլիսի 10--15-ր:

Խողանացանկարտոֆիլի

դաշտր

նախապատրաստելու նպատակով

-՛

|

տնկման լորուչ ինչպես ային ռսաշմանված տարաժությունները, բնրբաճավարիցի Ապացուցված միջոցովավելի Ճեշւտէ կանոնավորել:

աշնանացան ցորենի կամ այլ վաղաճաս կուլոուրայի անմիջասլես ճետո, եքն Հճողը շատ չոր է, անճրաժեշտ լ չրել ե Քեշի ժ ամանակ պարարտացնելքցց Խց նորմայով, վարել ն կատարել տըն Վ կուժը: ր

նան

է:

չդոնը մեքենայի

սուսլիս ճիշտ մեքննաներով յոնկումը բարձր արդյունք փվխրուն պղարարտ Հողերում: Վերը նշվաժ ւախապատրաստված «նտ մեթննաներըպալարներըտնկելու է

որ

ձնով

իամամ

ու

կար-

: ւագիլատնկի: «արիավալրում մակեր 19-13 մտցնում ոլարարտանյութը: կլիմաՀողային մ աի, աշխատանքներընույնն կալոռոֆիւի տնկման խորությունը կախված բերքաճավաքի մեժություպալարի 5: առանձնաճատկություններից,

րատիա այկ, .

ն

ման

ոնք

՝

,

ո

սվ

--1Հ

խորութ

.խ

գ

բ,

են,

ժամանակ: Խողանացանկարտոֆիլի դաշտում կատարում են

ջրում:

Պր

ամ,

մակերեսով տնկումներ կատարելու դեպքում, լուրաքան-Հ . Հաղար բույս չյուր ճեկտարում տեղավորվում է 55--80 Քառակուշիբնային հղանակով տնկումը կատարվում է 60»«60սմ, կամ 20»420սմ մակերեսով, բնում թողնելով 2-ական ոլալար: Քաակուսի-բնայե: եղանակով տնկումներ կատարելու դեպքում, լուրատեղավորվում է 40--Տ5 ճազար բույս: Քո՛ կատարվում են ՍՆ-շարային եղանակով տնկուժները սմ

Ի

սնման

վնրոշիչյալ "

ՄԽ

Կ ի իմ

կարտոֆիլատնկիչմեքենաներով:

մ մեքենաներով կարտոֆիլի տնկում վարտոֆիլատելիչ. 20»270 մակեար ային հղանակով՝ 60560 բոսով,"աի-բ 60--20 կամ 2-ական շարային՝ թողնելով --2

ՍԽ

ԵՐ

-

սմ

ր

բ

ում

պալար

ն

սմ

սնման

սմ

սմ միջբնային տարածությամբ: ամբ միջշարքային ն 20--30 ի ր Աաաա քենաներով տնկելիո Հնարավոր է լինում տնկումթ՛ ն միջշարքային ե միջկատարել ամենասեղմ ժամկետում: Բացի այդ,

ն

է

ական պայմանների չայտնի է, եյ ն տնկման ժամկետից: տնկում են չորերում

ն

|

փխրուն, օդաքափանց,թեթն սմ խորությամբ, իսկ ծանը կարտոֆիլը սմ։ Չոր կլիմաաղը» ուժեղ կապակցված կավային խոնավ է տեկոլ ավոլի ինր ական պայմաններում պետջ Միննույն կլիմայականպայմանսաղր: որ

ակման 10--14 Այն2 ճողերում 2-10 իա Ա: 10-12 սմ, պայմաննձրում՝ եկա կլիմայական ք ոււ| Ֆեր ուրձցոզ Հողային մասաիում, եքե կարտոֆիլը մշակվում ոռ տաղի: նույն պետք է տնկել խոր, իշկ չրովիպայմաններում է տնկել պետք չողի, դեպքում տնկման վաղ

| կարտոֆիլի տնկման խտությունը կախված է սորտից, մ Վ ն տե նպատակի, կլիմայական ճողային լայմաններից: որոնք վաղաճաս են կամ կոմպակտ են, տնկում են ավելի սորտերը, որոնց պալարները խոշոր են ն ընդչանուր բերքի մեջ նյութի Համար օգտագործվող պալարների քանակը քիչ է, սհրմնա ծական նպատակովտնկում են ավելի խիտ (720--80 ճազարբույս տարում), իսկ ապրանքայինպալար ստանալու նլատակով տնկում հն : Համեմատաբարնոսր (50--55 Ճաղար բույս ճեկտարում): ԼիարժեքՀեկտարը 4ճենցսկզբից նախադրյալներ է ստեղժումբարձթ բերք ստանալու Համար: երե կարտոֆիլի լուրաքանչյուր թփի բեր : լինի քեկուղ մեկ կիլոգրամ, ապա ժեկ ճեկտարի վրա 50 «ազար ԲՐ: ունենալու դեպքում բերքատվությունըկլինի ջ։ կարտոֆիլըտնկում են տարբերձեերով, ՀայկականՍՍՀ կարտռշարային եղանակով տնկելիս միջշարքույլինտա-Հ . ֆիլացան շրջաններում բածությունները պետք է լինեն 60-70 իսկ միջբնային տարածուսմ: թյունները՝ 20-30

նան

են

ան-

պայմաններում խոր"

սաղը,

պալարը

սշացերլիս՝ ալի

ջերմաստիճանի Ճողիբարձր կարտոֆիլը նթե տվյալ վայրում ապա Հիվանդությունից, ստուժում է Հարավային քառամում տնանքով խորությամբ: տնկումըպետքմ կատարել սմ-ից «չ պակաս Կարտոֆիլիդաշտի խնամքի աշխատանքՃե-

Կարտոֆիլիխնամքը:

են՝փոցխումը, մոլախոտերի Միարթոոմ ն. ճիվանդություն սնուցումը,բուկլիցը,ջրելը ծությունների մշակումը, դո

ներն

ների ու

պայքարը»

ն

դեմ պայքարելը: վնասատուների

Ճողը Այդ ժամանակաշրջանում գադուրս երես Հողի ծիլերի կդժվարացնի է դաշտը պետք լ: Այդպիսի դեպքերում մինչն կարտոֆիլի ժլումը տնկելու խորուկախված Փոցխի տեսակը (ծանր,պետք է փոցխել թեքն փոցխինրով փոցխել: Քյունից. սաղը տնկված կարտոֆիլը Հողի հրես դուրս Փորձերըցույց են տալիս, որ դաշտը ավոլանում է' գալը փոցխելու ղնալքում կարտոֆիլըծլելուց Հետո էլ սլետք է շարունակելփոցխումը: Հայտնի է, որ ծլելուց Ճետո փոցխումըոչ մի վնաս չի պատճառումկարտոֆիլի ժամանակ, նրբ կարտոֆիբույսին, Փոցխելը պետք է դադարեցնելայն չի բույսերը Հասնում են փոցխի շրջանակին: Սնանի ն այլ դոտիների Լոտ Ա. ՀարությունյանիԼոռի-Փամբակի, դեմ պայքարում պայմաններում կարտոֆիլիդաշտերումմոլախոտերի

երբեմն 25 կումից 15--Հ0, կարող է կեղնակալել,որը

օր

Հետու

թճթն)

էչ

նախքան ծիլերը

կարտոֆիլի բերքատվությունը

:

են

Հերբիցիդներով՝կրոտիլին 1,5 կգ/ն, կամ պիրաժին(504) 2--4278, 00) են նտախածլա ն 1--1,2 Բ,

որ Աա ամա Մոնուրան Պր,բ աաա վող ութ աա դ Եռ պետք է կատաք միլապես մարին Ա ոթ ան :

ար

ն

|

Հլ

մ

Հետո

բույսերըճամեմատաբար քիչ ջուր են դոլորչիացնում, քան գլուղատնտեսականմի շարք այլ կուլտուրաներ (առվույտ, վարսակ, աշորա է, ռր կարտոֆիլի բերբատվությունը ը այլն):Հայտնի վիխրուն Ճողերում ավելի բարձր է: Հայտնի է նան, որ կարտոֆիլի դաշտը լուրաքանչյուր ն անգամ ջրելիս, ճողի մեջ օդի քանակը պակասում է, ճողը նստում

դաշտը : է, կառղակցականությունըուժեղանում է: ծնտնաբար, լուարտոֆիլի պնդանում Առաջին փխրնցումից փխրեցում: տարածությունների անգամ ջրելուց Ճետո անճրաժեշտէ ճողլի քեշի ժամանակ րել միջշարքային րաքանչյուր բույսերնունենում են 15--18 սմ: կարճժամանակ ճետո, երբ կարտոֆիլի միջշարքայինտարածությունները փխրեցնել ն ժամանակին բուկլից ւ

կատարում են բարձրություն,

երկրորդ

Խոնավ փխրեցումը:

Ջի կարելի կարտոֆիլի դաշտը Ճաճախակի ջրել: Պետք է շրջանննկատարել: են առաձ ջրելմիայն այն ժամանակ, երբ կարտոֆիլի փրերը մուգ կանաչ գույն

րում միջշարքայիներկրորդ փխրեցմանփոխարենկատարում ջին բուկլիցը: պալարները սլաշտ շնորճիվ Հողի երեսին մուտ գտնվող Բուկլիցի Բուկլի են արնի ջերմությունից հ լույսի ազդեցությունից: պանվում Հիմնականմասը զարգա կատարածդաշտում կարտոֆիլի պալարների նում է փխրուն շերտում, որի շնորճիվ ճեշտանումէ Հողի ն կորուստ չի լինում: : քը Բուկլիցըոչ բոլոր պայմաններում է դրական արդյունքտալիսճ մեծանում Հայտնի է, որ բուկլից կատարելիս է ողի անջրդի կարտո-, ավելի չատ ջուր է գոլորշիանում,այդ պատճառովէլ տեղումների մասսիվներում,որտեղ մթնոլորտային ֆիլացոաւն Ճճետնանք: Քիչ է ն անկայուն, բուկլիցը կարող է տալ բացասական պիսի պայմաններումդրա փոխարենպետք է կատարել փխրեցում: սմ խորությամբ, 8--10 Առաջին բուկլիցը ետք է կատարել ճրկ10--15 մի օր րորդ խոր:Պետք չ Քիչ ավելի ճետո բուկլիցը՝ քան մինչն կարտոֆիլի փրերի միակ։

են ունենում:

Բստ Դ. ն. Բաբայանի,ծայկականՍՍՀ պայմաններում կարտոֆիլն սովորուկան, սն ուժեղ կերպով վարակվում է սնկային (ֆիտոֆտորչո, ն փոշենման քոս, ֆուղարիոզ կամ պալարի չոր փտում, տերնների դեղին բծավորություն կամ ցերկովպորիող, տերնների չոր բժավորուպալարնե ի փտում, պալարների բի ւ ( (սն ոտիկ,իկ, օղակաձն օղակ լից ) Բ բակտերիալ իյ ուն, ալրացող), մոզաիկա, կնճոոտ մողաիկա, ), (խայտաբղետ վիրուսային քաց փտում ն վաղաժամ ղոլավոր մոզաիկա, տերնեներիոլորում, դաճաճություն) կամ Հարավային թառամում Հիվանդություններով: կարտոֆիլին վնաեն նան սում ցողունային նեմատոդան, արջուկը, բվիկները ն այլն: Վերը նշված Պիվանդություններն ու վնասատուները մեծ չափով իջեցնում են կարտոֆիլի բերքը ն ապրանքայնությունը: կարտոֆիլի մշակման ընթացքում ազրոտեխնիկայի Համալիր միպարարտացման Ճիշւո Ճամակարդը, (ճողի մշակումը, ջոցառումների չատնկանյութի ճիշտ ընտրությունն ու նախապատրաստումը, տնկման. միջշարքային տարածուխորության սաճմանումը, փավորխտության նե մոլախոտերից մաքուր վիճակում պլաճելը, ժա-

Քորքանավան

Դողիջ մակերեաը,

քանակը, Այդ-

վերջին բուկլիցը կատարելոչ

ցումը:

կարտոֆիլի դաշտում

պետք է

|

աշխատել

ուշ,

քյունները փխրուն շազումը,

տարածությունների միջշարքային

մինչն շարունակել,

ծածկն միակցվեն, փրերը շարքելյում

որ

ու

չրելը ե ) կիրառման ճետ ղզուղրնքաց անճրաժեշտ է մանակին այլն ե վնասատուների դեմ պայքարել քիմիական միճիվանդությունների

:

։ ւմ /դ տարածությունները: Այն դաշտերում, ուր միջշարքային ւռարածությունները են Կ0Ն--8,8 են 70 սմ, փխրեցումըն բուկլիցը կատարում կուլտիվա՞ տարա միջոցով, իսկ այն դաշտերում, ուր միջշարքային ւտոր-բուկլիցի է ԿՈ--1,8 կովՀ են 60 սմ, օգտագործվում ծությունները սաճմանված է ՍԿԴ-4 եթե տնկումը կատարվել տիվատորը: եղանակով,ապա փխրեցումը,ԲԱՆ մեքենաներով,բառավկուսի-բնային Պ են Կ0Ն--2,8 լիցը ն սնուցումը կատարում բուկլիցը փխրեցումը, կարտոֆիլի Ջրովի պայմաններում միջոցով: Բ ձիաքարչ կովտիվա՛ ԿՈԿՍ--0,7 ակոսների Ճճանումը կատարվում է տռր-բուկլիցի միջոցով: ժամանակին ջրելը դաշտը կարտոֆիլի Ֆրովի պայմաններում մեծ նշանակություն ունի, անկախ այն բանից, որ կարտոֆիլի

սաճմանվեր ջոցառումներով: |

Ֆիտոֆտորալով,ինչպես նան դեղին բծավորությամբ կամ ցերկոռպորիողով վարակված շրջաններում պետք է կատարել նախաղղզուշական բուժում՝ բույսերը սրսկելով մեկ տոկոսանոց բորդոյան Հեղուկով, առաջին անդամ մասսայական ծաղկման ժամանակ, երկրորդ անդում՝ լյա անձրաժնչտության,առաջին սրսկումից 20 օր Հետո: Կարտոֆիլիբերքաճավաքը: կարտոֆիլիբերքաճավաքը սովորաՀկատարում են փրերի չորանալուց Հետո: Սակայն ուշաճաս սորոոհ--

կարտոնիլատուիի կուլտիվատորբոմ լիցի

|

բար

բի փրերը մինչն աշնանային առաջինցրտաճարությունները չեն

նում:

նույնի

պես իիշ2

Վաղաճաս

ու

չորա

ԱՈ

միջաճաս սորտերի սլալարների լրիվ Հասունացման, '

:

Բուսաբուծություն

ու ճատկանիշը աճման զարգացման նորմալ պայմաններում ճանդի-, սանում է փրերի մաճացումը: կարտոֆիլի ճասունացումբը կարելի Է ատուգել պալարի միջոցով, անկախ փրերի վիճակից: նթե ճողից շան-. է թնփուկավորված կեղել ված պալարի չորանալուց ճետո ունենում ապա կարելի է ճասունացածճամարել: լ ուշացնել չի կարելի, Վաղաճաս է միջաճաս սոր-. Բերքաճավաքն տերի վաղ բերքաճավաքը սերմնաբուծական կարնոր ունի, քանի որ վաղ ժամկետում ճավաքված պալարների ֆիզոլոգիաՎ պես երիտասարդլինելու շնորճիվ լավանում է բույսերի ֆիտոպաթոՀ լոգիական վիճակը: Վաղ ժամկետում ճավաքված պալարները պեւոք ը նե ճետագայում լավ չորացնել, պաճեստավորել օգտադործել որպեւմ տնկանյութ: Ապացուցվածէ, որ այն դեպքում, երբ որպեստնկանլու օգտադործվում են վաղ ժամկետում Ճավաքվածպալարների, ապա բեր քատվությունը բարձրանում է 20--30 գ/ճ (Վ. ն. Ստեպանով): Այն դաշտերում, որտեղ կարտոֆիլը Համարվում է ցել զբաղեցնո կուլտուրա, հ որից ճետո պլանով նախատեսվածէ աշնանացանցորեն պանել, անճրաժեշտ է կարտոֆիլի բերքաճավաքը կատարել այն Ճաշվով, որ Հնարավոր լինի ճողի նախապատրաստելն աշնանացանըկատարել ժամանակին: Կարտոֆիլիբերքաճավաքըպետք է խիստ պլանավորել, սկզբում պետք է ճավաքել այն դաշտերիկարտոֆիլը, որտեղ փրերն արդեն լո բացել են, Այն դաշտերում, որտեղ փրերը դեռ կանաչ են, կարտոֆիլի պալարը շարունակում է քաշի տեսակետից աճել: նման դաշտերում բերքաճավաքը պետք է կատարել վերջին ժամկետներում: Քերքաճայ վաջը պետքէ վերջացնել ինչն ցրտաճարությունը։ ԱշխատանքըՃեշլ տացնելու ն բերքաճավաբի ժամանակ կորուստի չափը պակասեցնել նպատակով, անճրաժեշտ է բերքաճավաբից մեկ-երկու օր առաջ ՌՈՒԲ --8, կիր--2,1 մեքենաներովփրերը Հնձել: եթե բնրքաճավաքի ժամազ նակ կարտոֆիլի փրերը դեռ կանաչ են, ապա դրանք պետք է գործել սիլոսի Համար, իսկ այն դաշտերում, որտեղ կարտոֆիլը վազ օր առաջ րակված է ֆիտոֆտորայով, փրերը պետք է ճավաքել 3--5

սլետք է ստեղծել այնպիսի պայմաններ, որուք ապաճովենպալարի երկարատե Հանգստի շրջանը, դանդաղեցնենայլթերիբողբոջների արքնանալը, Հետնապեսն կանխեն պալարի քաշ կորուստը: ընքացքում կարտոֆիլըհրեքշրջան է Պաճպանժան Առաանցնում: ջին շրջանում, որը տնում է 1,0--1,5 ճասունանում ամիս, պ ալարը է, տեղի է ունենում շնչառություն է ջրի ինտենսիվ դոլորշիացում: Երկրորդշրջանում, որի տնում է մեկը մինչն մի քանի ամիս, աչքերում բողբոջները գտնվում են քնած վիակում ն չեն ծլում: ՊալաՀ ըը քիչ ջուր ն ջերմություն է անջատում: ծրրորդշրջանը ճամընկնում է բողբոջների գարնանային արթնացծլման ճետ, որը զուգակցվում է կենսաղործունեության ուժեղաց-

նշանակություն

օգտա

այրել:

է ԿՏն--Չբ (որակտորա կարտոֆիլի բերքաճավաքը վկաստարվում յին էլեատորային երկշարքանի կարտոֆիլաճանիչ),կկրի--2 բա» (երկշարքանիկարտոֆիլաճավաք կոմբայն) մեքենաների միջոցով: Վերջինն «նարավորությունէ տալիս փմեքենայացնել բերբաճավա ճիմնականդորժողությունները՝փորել, ճավաքել պալարները, լցնել կո : Քից անցնող փոխադրիչճարմարանքի մեջ։ Կարտոֆիլի պալարները օժտված են շնչելու, յուր ն ածխաթթ ճիշո պաճպանման Ճոռհող անջատելու ընդունակությամբ: կարտոֆիլի

«Դրուժ:

խի

ն

ման

ն

ման

սննդանյութերիկորսւոի Ճեւտւ

Պաճպանման ժամանակպալարի վիճակըպայմանավորված է գիլխավորապու միջավայրի ն Պաշչերմաստիճանով խոնավությամբ, սլանման ճամար պաճանջվում է 2-35 ջերմություն: 0-ից ցածր ջերմությանպայմաններում կարտոֆիլը կարող է ցրտաճարվել, իսկ 3-ից բարձրի դեպքում` աչքերի բողբոջները ժամանակիցշուտ են ծլում, պաչարները ծերանում են ն Հիվանդություններն ուժեղանում, որի Հետնանքով տեղի է ունենում օսլայի մեծ կորուստ, վատանում է տնկանյութի որակը:

Պաճպանմանժամանակ կարնոր նշանակություն ունի խոնավու(ունը: երբ Ճարաբնրական խոնավությունը է, պալարը 60-ից ցածր չիի մեծ կորուստ է ունենում, իսկ այն դեպքերում,երբ ճարաբերական 9000-ից բարձր է, կարտոֆլլը փտում է: րի ավելորդ խոնավությունը կորուստը, ինչպես նան փտումը կարտոֆիլըդարձնում են տնկելու ճամար ոլ պիտանի, Այդպիսի կարտոֆիլը զգալիչափով կորցնում է նան իր պարենային արժեքը: Բերքաճավաքից ճէտո մինչե պաճնատավորելը պետք է բերքը տեսակավորել,բաժանել խմբերի՝ ապրանքային (խոշորենրը), տնկանյութի ճամար օգտագործվղ (միջին մեծությամբ) ն մանը (Լերի Համար),Հեռացնել ճիվանդ վնասված պալարները, այփոռնլլուսավոր պայմաններում 5-8 օր տնողությամբ, այն Հաշվով, որ պալարը թեթնակիկանաչ գուլ ստանու Առաջացած լանինը պալարը պաշտպանում է ճիվանդությունից: երկարատնեպաճպանման դեպքում, ժամանակիը շուտ պալարի ծլումը կանխելու ճամար. են քիմիական օզոագործվում նյութեր, որոնք արգելակումեն բողբոջների արթնացումըն լումը: կարտոֆիլը պաճպանվումէ ճատուկ պայմաններում: Շատ Վ. ն. Ստեպանովի, կարտոֆիլի պաճպանումը է կատարվում ւ րեք է դիզված ձնով՝ կոնտեյլներում պ աճեստներում, Այժժ վիճակում: կարտոֆիլի սլաշպանման ամենատարածված ձեր պաճնստներումպա-

հուժետն

ու

սո-

մեձ

պաճպանելոչ չելն է։ Այս դեպքում Հնարավոր է մեկ պաճնեստում տարբեր սորտերի կարտոֆիլ,սակայն այս դեպքում քանակությամբ անբավարար 1: պածնստավորմանն դատարկմանգործողությունները

մեքննալացվում:

է ոնտելներալին պաճպանումը լրիվ չափով մեքննայացված ճետո տեսակավորում են, դա-| դաշտում կարտոֆիլը Բերքաճավաքից ն ւպածեստ: Այդ դեպքում փոսավորումկոնտեյներիմեջ փոխադրում են մեխանի յ ն պաճեստավորմանընթացքում բացառվում խադբրման չափը նվաՀ կական վնառվածքներըն ճեարավոր է լինում կորուստների ղագույնի Հասցնել (1--5 Ն): պայմանգ Վերջինտարիներին կիրառվում է ակտիվ օդափոխման օ

ֆիլի պաշպանմաներեք ռեժիմ:

Առաջին 1,5--2 շաբաթվաընքացքում մատուցվող օդի ջրման մինչն 95'8. տիճանը պետք է լինի 13--18", կոկ խոնավությունը որպեսզի պալարի վրա տեղ գտած վերքերը արագ սպիավորվեն:ն 4--Ց շաբաթվա 2. կարտոֆիլի շերտում օդի ջերմաստիճանը իսկ խոնա աստիճանաբարպետք է իջեցնել մինչն 35--Ք, 1.

ոով

վուքյունըմինչե `

|

ետնախնձորը շատ վաղուց է Հայտնի, բայց մշակության մեջ Քիչ տարածված կուլտուրաներից մեկն է, Այն սրստկանում է սիլուատու բույսերի շարքին, Հողերի ու կլիմայի նկատմամբ բիչ պա-

լավագույն ՀԵԱ

Հրուիաային դարի սկզբներից: երկրեն րի աան բ տնիԳէ անճիշելի ժամանակներից: Հալյաստա-չ ո բիանախնձո դչ

Ամերիկան է: նվրողական

-

ՐԸ

մշակելինչես Արարատյանդաշտա-

ԳոնւտնախնձորըՀնարավոր է

վայրի, այնպես էլնախալեռնային ուլեռնային շրջաններում Գետնախնձորիպալարի մեջ կուտակված Հիմնական մասը ինուլինն է, որը կազմում է 13--Չ0Յ0, քիչ քանակությամբ(2449) ինուլին պարունակում է ցողունը, տերններումինուլին չկա ղալարների մեչ սննդանլութերն ավելանում են Գետնախնձորի մինչն կայուն սառնամանիքներիսկսվելը: Քիմիական բաղադրությամբ գետնախնձորի կարտոֆիլի պաէ, որ դհանախնձորիպալարի լարներիՃիմնականտարբերությունն այն մեջ ածխաչրերը ինուլին վբճակում են գտնվում, իսկ կարտոֆիլի ժեջ՝ ւ

կարտոֆիլի

ձնով շերտերով (3--8 մ) կիտված-դիզված ներում միջով ճոսող առվակի անցնող Պաճեստիճատակով պաճպանումը: է չերմային/ խոնավ շնրտի մեջ ստեղծվում կարտոֆիլի օգնությամբ երկարատվ վության անճրաժեշտ ոնժիմ, որն ապաճովում է կարտոֆիլի միջոցով կիրառվում է կարտոՀ պաճպանումը: Ակտիվ օդափոխության մեծ

թացքում

ԳԵՏՆԱԽՆՋՈՐ

Ն:

/

կարկ

ժամանակ օդի ջերմաստիճանը 3. երկարատն պաճպանման 75--9000վ շերտումալեւտքէ կաղմի2--Ք, իսկ խոնավությունը՝ ւտոֆիլի

ժխագրերի ու

օսլա

վիճակում:

վերերկրյա Գետնախնձորի

կանաչ կեր ն սիլոս:

ր զանդվածը օզտադործվում է որպես -

Գետնախնձորի կանաչ զանդվածից պատրաստվածսիլոսի 100 կգ-ը 22,5 կերասլարունակում է կերային միավոր, իսկ 100 կգ պալարը՝ յին միավոր: :

։

,

Բուսաբանականն կենսաբանական տառանձնաձճատկությունները Գնտնախնձորըպատկանում է աստղածաղկավորների

-- ՃՖՏԼՇՐՑԸՇՃ6

ԷՐՇկշուհստ ցե(բարդածաղկավորների րբրնտանիքին, -- Շօտքօտոճճ) ղին (2 5104): մեջ ճայտնի տեսակը (ՌԹԱռոհստ 1աեծոօտոտ Լ.) բնորոշվումէ Հետնյալ Հատկանիշներով: Արմատայինճամակարդը լավ է զարգացած, բաղկացած է բարակ արմատիկներիխիտ ցանցից, որոնք նպաստավոր պայմաններում թափանցումեն մինչն 1 մ խորությամբ, սակայն սրանց ճիմնական մասը դտնյում է 5--30 սմ վարելաշնրտում:

Հայկական ՍՍՀ լեռնային շրջաններումկարտոֆիլը պածղանոմ տեղե են բուրտերում: Բուրտերը պետք է կառուցել բարձրադիր, չոր մ երկարու նե 15--20 մ րում՝20--30 սմ խորությամբ,2,0 լայնությամբ են 40սմ խորությամփ լայնությամբ թյամբ: Բուրոի ճիմքում փորում ցան են փայտից պատրաստածՀորիզոնական առվակ, որը ժածկում մե առվակի պալարներըչընկնեն ցով, այն Հաշվով, որ անցբերից են օդաճանփայտյմ Առվակի յուրաքանչյուր4--4մ-ի վրա ամրացնում 1,0 են բրդաձե՝ տեղավորում պալարները Քուրտերում խողովակներ: սմ ն Սա: են շերտով: : ծղուտի ճողի բարձրությամբ, ապա ծածկում սառնա ձմեռային վայրի է տվյալ կի շերտի Հաստությունը կախված երարատյանդաշտավայրի նրա արմատները քապայմաններում են մ մանիբներից։ Բուրտի ուղղությունը պետք է վերցնել Ճյուսիսից Հարավ փանցում մինչն 1,5 խորությամբ, լեռնային ն նատախալձոնային 5--6ն մ մեկը մյուսից Հեռավորությամբ րջաննի է դասավորել սլետք Բուրտերը ժինչն 0,2մ: երբեմն արմատներառաջանում նն ցողունի է միջոցով Ցուրաջանչյուր օր Յր մատից: քատ է. Պ. էյխեի, գետնախնձորի արմատները 8-10, բուբտի ջերմաստիճանը: Գոլ

Մշակության

ու

ջերմաչափիկանոնավորումԱ բուրտային

Տոն

|

րում լ

անղամ ավելի են, քան կարտոֆիլի արմատները, որի շնորճիվ էլ նա կարողանում է սննդանյութերը վերցնել Հողի ավելի խոր շերտերից: Ցողունների բարձրությունը Պասնում է մինչն 2--4 մ-ի: Ցողունն ուժեղ ճյուղավորվում ն առաջացնումէ մի քանի տասնյակճյուղեր: Ճլումշակման պայղավորվածուցյան աստիճանը կախված է սորտերից մաններից: Արարատյանդաշտավայրում ուժեղ է ճյուղավորվում, լեոնային շրջաններում՝ թույլ: Ամեն մի պալարից առաջանում են 3--4 տատանվում է 1,5-ից 4սմ-րի միջե: ցողուն: ՑողունիՃճաստությունը Ցողունը ծածկված է խիտ, կոպիտ մաղզմղուկներով:Ցողունի ներքնի մասի մազմզուկները ամառվա երկրորդ կե-, ռին մաճանումեն: Հողումցողունի ճիմքի մասում առա| ջանում են պալարներ, որոնք նատաժծ տարբեր երկարություն ունեցող ստոլոնների| ծայրերին: ի տարբերություն դետնախնձորիաչքերը փոս ընկած չեն, ու

Ց

ձն:

Հրաաատված է նշտարաձն մանր տերեիկներից կազմված փաըճքով։ ՃամբյուղիՀիմքը կազմում է ծաղկակալը:նսղկակալումդառավորված են ծաղիկները: Գետնախնձորն ունի երկո: ձնի ժաղիկներ լոզվակավոր ն խողովակաձն, Զամբյուղի եզրի մասոմ դասավորված քնվառ էդեղին դույնի, խոշոր լեղվակավոր ծաղիկներ, որոնց թիվը չասնում 15--20-ի: Սաղկակալի մնացած մասում իտա են խողովակաձն ծաղիկներ, որոնք երկսեռ են:

Ն

Գետնախնձորի ոպլտղատվությունը չափազանցցազ է: Մեր Հանրապետությունումանգամ նպաստավոր պայմաննելւմ լավագույն

դոոքում յուրաքանչյուր զամբյուղում վորաբար, սերմ բոլորովին չի լինուէ:.

1--Տ

սերմ է գոլանում, իակ ՛

սռ-

Գետնախնձորը Համեմատաբար բ Մ, այմանն աշածաս

այն գարնանը Հուլիս ամիսը

ն

-

ամառվա առաջին կեսին դանդաղ ։

աճում,

Մինչե

կարտոֆիլի, ցողունների է մինչն բարձրությունը Ճազիվ Հասնում 0,2--1,0 Ճեւտո ակսում է որից մ-ի, այլ: ուժեղ աճել: Պալարագոյացո չ ունենում

բշտիվանման Հավքլվածքներ Պալարի ձնը բազմազան է,քյ: այն լինում,| :

խիստ Ճյուղա-լ քրկարավուն, սպիտակ: | դաշտավայրի նպաստա-: Արարատյան

է կլորավուն,

վորված, դույնը՝ կարմիր

քաշի

երբեմն

ճասնում

է

ն

3--4

կգ-ր:

վրա դասավորված 8--10 աչՊալարի առաչ քերից միայն մեկն է ծիլ տալիս ջացնում գլխավոր ցողունը: Գլխավոր ղունի ստորգետնյա մասի վրա գտնվո բողբոջներից առաջանում են րնձյուղներ Ն որոնցից 3--4-ը դուրս նն գալիս ճողից | առաջացնում լրացուցիչ ցողուններ, իսլ նկ. 67. Գետնախնձոր: մնացած ընձյուղները՝ ։զալարներ: ն ճյուղերը ուժեղ տերնակալածենչ Տերեները ձվաձն ել Ցողունը որվաժ ծայրով ն ատամնաձն, անչավասար կտրտված եզրերով: Տերն վի թիթեղը քավոտ է, կոշտ, մեծությունը կախված է սորտից, մշակու քյան պայմաններից ն նրանից, թե ցողունի որ մասից է աուսջացեվ ցողունի ներքնի մասի ն դադաթի տերնեներըավելի ման Սովորաբար են, քան ցողունի միջին մասից առաջացածները: : 3--4 սմ տրամագիծ ունեցող է: Զամբլյոծ Սաղկաբույլը զամբյուղ

ոճղի

տեղի չարությունները, ծաղկումը

ամիսներին, այդ պատճառովէլ է կատարել ուշ աշնանը:

ժ

'

է մինչն ցրուշարունակվում սեպտետբեր-Ճոկտեմ

է ունենում

կանաչ

ղանգվածի ետք բնրքաճավաքը

Գետնախնձորի պալարներըդարնանըակսում են ծլել, երբ պալարի Սաղման խորությունում լինում է 5--6", սակայն ջերմաստիճանը ծլումը ավելի արադ փ սռեղի ունենում, երբ ջերմաստիճանը լինում է 8-105: Մատղաշ ծիլե լերը դարնանը դիմանում են 3.45 երի, ցրտերի, իսկ աշ 5. Ը5: նանը"... Գբ նւ

'

ու

օգոստոսի կեսերից ն

-

պալարներըՀողում դիմանում անդամ աւորի րին, չկորցնելով Այս երնույթի ծլունակությունը: Հիմնա-

ի լխնձ

ե

--Յ5--405

են

սառնաման անիք

կան պատճառն այն է, որ պալարներըպարունակումեն կությամբ լուծված ածխաջրեր՝ հնուլին: Լորը

մեծ

քանա-

Սովորական նկուղներում պատելու ժամանակ գետնախնձորիպաինտենսիվկերպովջուր

է դոլորշիացնում,

բորբոսից ՀամումՀեշտությամբ է

ն

տուժում

ու

առով էլ լավ է, երբ պալարները ձմռանը պաճում

առ

որի Հետնանքովքա-

նեխում: Այդ

են

Հողում:

պատ-

Հետազոտողներ պարզել են որ ի տարբերությունայլ ն «րոլարապտուղների ի, գետնախնձորի պալարը արմատառլտուղներ ճողումշարունակում է նան վերերկրյա աճել քաշը ավելացնել ղանգՀաժի բերքաճավաքը կատարելուց Ճեյոու դաշտավայրում Արարատյան պլա առավելագույն են չափով աճում Ճոկտեմբեր-նոյեմբե ճետո րին, շարք

չ

ու

ԱԻՆ որից Գլ

աճը դանդաղում է:

տնախնձորը միամյա

բույս

է,

բայց

Ճողում

ձմհռած

պալարը 889.

ընդունակ է գարնանըծլելու, ուստի այն Ճճամարումեն

նակ

բազմամ-4

Ազոտ 275, ֆոսֆոր 60, կալիում

կգ/ննորմայով պարարտաց

դեպքում ղգալիորեն բարձրանում է սիլոսային յու յա: ղանդվածի ն պաչարներիբերքը: տեղումներով Հարուստ, ինչպես նան ջրովի պայ-: Մթնոլորտային ճամար օգտագործում են ամբողջական, մաններում գետնախնձորի պալարների ն կանաչ զանգվածի բերքա-չ Տնկանյութի 30--50գ քաշ ունեցող պալարներ: տվությունը լինում է բարձր: կարելի է Գետնախնձորը ինչպես տնկել վաղ գարնանը, այնպես էլ աշնանը:Պարզվել է (է. Գ. Հողերի նկատմամբ դետնախնձորըպաճանչջկոտչէ: Ուժեղ աղակաէյն որ վաղ ), գարնանը ն ձմեռնամուտին ոնկած լած, թթու ն ճաշճճած Ճողերից բացի, մնացած բոլոր Ճճողերումայն: գետնախնձորը Համեմատաբար ավելի շատ սիլոսային զանգվածն պալարի զարգանում է: նորմալ աճում է տալիս, քուն ուշ գարնանըստընբերք կածը: Առանձնապես բարձր բերք է տալիս գետափնյա ալուվիալ Ճողե-չ Այն վայրերում, ուր րում, ինչպես նան խոնավությամբ ձմռանը ձյան շերտը բացակայում է ն աշուսննդանյութերով ապաճովված: նրբ խիստ անձրնային է, գետնախնձորի կարբոնատայինճողերում: փ աշնանային տնկումը լավ արդյունք չի տալիս: Փետնախնձորը միննույն դաշտում մնում է մի քանի տարի շաՀ րունակ: Այդ պատճառովէլ նպատակաճարմարէ այն օղտագործելկեզ գարնանը պետքէ տնկել 5--Ցսմ, իսկ պալարները աշնանը՝ 10--12 սմ րային ցանքաշրջանառություններում: խորությամբ: ճետո Գնտնախնձորըմի քանի տարի օգտագործելուց ուժեղ ւլետք է ոնկել "60-20 սմ միջշարքայինն Չ5-30 սմ միչբնային փով աճում ն աղբոտում է Ճաջորդողկուրոուրաներիցանքերը: տարածությամբ, չուրաքանչյուր բնում տնկելով ի մեկ Ս. Ս. Շաինը փորձերով պարզել է, որ եթե վերերկրյա զանգվածի ռլալար։ Այս դեպքում յուրաքանչյուր Հեկտարի վրա ստացվում է շուրջ ճնձվում է ն ճողը վարվում է այն ժամանակ, երբ մայր 20-55 ճաղար պալարն բույ: Մեկ Ճեկտարի ճամարպաճանջվում է 16--25ց բողջությամբ քայքայվել է, իսկ նոր պալարներ դեռնա չեն առաջացել: տնկանյութ: Հայտնի է, որ դետնախնձորի ապա վզետնախնձորը նոր բույսեր առաջացնելչի կարողանում: են դալիս ծիլերը Ճողի երես ) դուրս տնկելուց Չ0--28 է. Պ. էյխեն նշում է, որ հվանովոկի գյուղատնտեսականինստի օր Հետո, ուստի է անճրաժեշտ դաշտը փոցխել մինչն ծիլերի երնալը։ Այնուճետե, երբ ծիլերը սկսում են տուտր տարիներ շարունակ գետնախնձորըճաջողությամբ մշակում | ծրնալ, անդրաժնշտ է կատարել երկրորդ օգտագործումէ երկու տարի: 0գտադործմաներկրորղ տարվա ղարնանլ փոցխումը: երբ դետնախնձորի բույեն 13-15 սմ սերբ ճասնում «լալարի բերքաճավաբը կատարելուց ճետո դաշտը վարում ն փոցխում է բարձրության, անճրաժեշտ կատարել են: Չնայաժ այն բանին, որ լրացուցիչ տնկում այդ միջշարքայինտարածությունների տարին չի կա. Ց--10 սմ առաջինփիխրեցումը՝ խո10--15 Ճետո Ճճետո րությամբ:Առաջին օրից դաշտում նույն 2--93 տարվում,այնուամենայնիվ, փիւրեցումից շաբաթ է կատարել պետք բավա. ձրկրորդ փխրեցումը, սմ խորությամբ: կանին խիտ երնում են գետնախնձորիծիլերը: Այղ ժամանակ ղաշտոս դարձյալ 8--10 երբ դետնաեն նե ճետ են 25--30 Խնձորի սմ ցողունները շաղ տալիս սերմերը փոցիխում։ Վիկի վիկի բույսերի միատք բարձրություն, նպատակաաճում են գետնախնձորիցողունները, որոնք միաժամանակ ճարմար է կատարել բուկլից։ ձն որպես վիկի ճենարաններ։ չետագալումվերերկրյա զանգվածը սիլոսային զանգվածի բերքաճավաքը Չետնախնձորի 2ըն| պետք է կաՊարել ձում են ծաղկման է: փուլի սկզբին ճամար, շատ սննդարար Վերերկրյա խոտի որը Պալարների բերքը պետք է Հավաքել զանգված կոտ պաճանջի՝աշնանը, ուշ ճնձելուց անմիջապես ճետո դաշտը վարում են, այլնուճետն կրկնավ ինչպես նուն աշնանը, գարնանը: Սիլոսային զանգվածի Հեւոո դետնախնձորի բում ն նղատակով ցանում են կանաչ զանգված ստանալու բերքաճավաբից դաշտր աշոր կարելի է օգտագործելնան որոլես արոտ՝ խողերի Ճառմար: Նման դեպքում գետնախնձորըծիլեր չի տալիս, որովճետն մայր որմ լարը քայքայված է լինում, իսկ նոր պալարներըճասունացածչլինել ծիլեր տալ չեն կարողանում: մ Գճոտնախնձորըշատ զգայուն Գետնախնձորի մշակություն: | Հողի մշակության նկատմամբ: Գետնախնձորինճատկացվաժծդաշտ 28-:30 անճրաժեշտ է կատարել երեսվար, այնուճետն խոր վա ու

'

ու

ֆետնախնձորի

-

չո

Դնտնախնձորը

վ

ժառայով

ճասնում

՛

տ

`

խորությամբ:

:

ԹԵԼԱՏՈՒ ԲՈՒՅՍԵՐ

Բամբակենուքուսպը պարունակում է մինչն 4040 սպիտակուցա ին նյութեր, որի շնորճիվ ճանդիսանում է արժեքավորխտացրած կեր: Քուռսպը միաժամանակպարունակում է քիչ քանակությամբ Ճոսսիպոլ Ռունավորնյութը, որի պատճառով խոշոր եղջերավոր անասունների »րվա կերակրաբաժնում նրա քանակը պետք է լինի Հ--Յկգ-ից ոչ

ավելի:

բամբակենումեկ ցենտներ Քուսպը պարունակում է 114,8, իսկ մեկ սերմնակճեպը35,2 կերային միավոր: Թելատու բույսերը մշակում են բուսական թել ստանալու նպատա-կ ցենտներ ն են Բամբակենու սերմնակճեպից ն այլ մնացորդներից ստանում կով: Ստացված թելն օգտագործվում է զանազանգործվածքներ այի ճամար: քուղ, մեկուսացնող նյութեր, պոտաշ, էթիլային ն մեթիլային սպիրտ, նյութեր պատրաստելու Թելատու կուլտուրաներըպատկանում են տարբեր ընտանիքների,կապրոնտիպի սինքետիկ թել, ֆուրֆուրոլ, թացախաթքու, ցելյուլողա ն է նան որպես կերն պաթելն առաջացնում նն անըմ օդտադորժվում ալլ նյութեր: Սերմնակճեպը .

ցեղերի:տնսակների: Դրանք բուսական

ցողուններում (թելաթու կտավատ, կանեի,կննաֆ վրա (բամբակենի), ն այլն), տնրնեներում (նոր զելանկորքոր, տղտորիկ, եղինջ,քենդիր արմավաՀ դական կտավատ, մանածագործական բանան, աղավենիյ շուշան ն այլն): ն թելատու կուլտուրաներ Միությունում կարնեռր Սովետական

ն Հանդիսանում բամբակննին,թելատու կտավատը կանեփը, որոնցի ստացվում է բուսական թելի Ճումքի Ջ5 0ը-ից ավելին: են նան թելատո Սաշմանափակ տարածություններիվրա մշակում ն նոր բույսեր՝ կննաֆը, կորքորը, տղտորիկը եղինչը:

ԲԱՄԲԱԿԵՆԻ

նշանակությունը: Թելատո Բամբակենու ժողովրդատնտեսական Բամ| կուլտուրաներիշարքում բամբակենին գրավում է առաջին տեղը: բակենուպ ստացվածթելը Հանդիսանում է մանածագործականարդյու նաբերության ճումբի ճիմնական տեսակը: Բամբակի թելն օգտագործվում է շատ արժեքավոր բազմազ բումաղզնա,տրիկոլ գործվածքներ(չիթ, աստին, բատղիստ)մարկիզեւտ, շարժավփոկն տաժ) ն հրեր (կվորդեր,ձկնորսսկան սարքավորումներ, հ այլն) պատրաստելու ճամար: Բամբակենու կարճ թելերն օգտագոկ են դեկորատիվդորժվածքներ, ծում վերմակներ,արբիչներ ե այլ են պատրաստելուճամար: Բամբակենու լինտերից պատրաստում լին . կինո-, ֆոտո ժ | լեոմ, կելոֆան, փետր, վլաստմա սայ ցելյուլոզա, պավեններ, արճեստականմետաքս, թուղի, արճեստականկաշի, մո նյութեր ն այլն: կուսացնող նյութեր,պայթուցիկ Քամբակենու մեկ տոննա Ճումքից ստացվում է միջին ճաշվո կգ քուսոլ: 3000 մ գործվածք, 100--110 ' կգ յուղ, 200--250 սերմից ստացվում | Ցուրաքանչյուր մեկ ցենտներբամբակենու (աճյ28: կգ սներմնակճեպ 17--19 կգ յուղ, 40--42 կգ քուսպ, 28-40 ու

'

Բամբակենուտերնները պարունակում են 4--80 լիմորարոտանյութ: նաթրու,3--400 խնձորաթթու: Ցողուններիցստանու) են դաբաղանյութ: Բամբակենինմեղրատու բույս է: Մշակությանպատմությունըն բերքատվությունը: համբակենին «Հնագույնկուլտուրա է: Ըստ Պ. Մ. ժուկովսկու, Պակիստանի Սինդ կոչված բավական շոգ վայրում կատարված պեղումների ժամանակ Հայտնաբերվել են բամբակե նուրբ, սպիտակ դործվածքներ, որոնք գործվել են մեր թվականությունից դեռնս 3000 տարի առաջ: .

Հայտնիէյ որ մեր թվականությունից500 տարի առաջ Չինաստանից բաժբակենինմուռք է գործել եգիպտոս, այնուճետն Միջին Ասիա ե Ամերիկայում (Մեբսիկա, Անդրկովկաս: Դերու)բամբակադործությու ժադել է ինքնուրույն ձնով, անչճիշելիժամանակներից: թվականին բամբակենին մշակվել է ավելի քան 60 երկրներում` մոտ 85 միլիոն ճեկտար տարածությամբ: Բամբակագործությամբ Սմեզբաղվող ճիմնական երկրներն են՝ Հնդկաստանը (8 մլ Ճճեկտար), րիկայի Միացյալ նաճանդները(4,5 մլ ճեկտար), ՍովետականՄիությունը (2,74 մլ Հեկտար), Պակիստանը (1,8 մլ Ճճեկտար):նղիպտոսը (0,64 մլ ճճկտար), Ուդանդան(1,0 մլ ճեկտար), Սուդանը(0,5 մլ Ճեկ-

տար),Թուրքիան(0,6 մլ չեկտար):

ՓԸ

Աղյոաակ265

Բամբակենու ցանբատարածությունը, ճումքի բերքատվությունը ն ճամախառճը բերքը ՍովետականՄիությունում (ըստ Մինիաորներիսովետին կից 1925 թվականիտվյալների): Կենտրոնական վիճակագրականվարչության

ւ.

8 ուցանիչ

(մլ ճեկտ) ճանքատարածությունը (ցյճ) րքատվությունը (մլ տոննա)

Համախառն բերքը

Տարնթիվ

ճյնճ

2,715

2,44

2.08

|

|

|

--

23,2

25,1

Չ,88 29,9 8,1

ՅՅ2

ցո-

«ՍՍՀՄ 25-րդ Համադոմարի Հաստատած ժողովրդական ժազմզուկներ չունի: Մազմզուկները ճատկապեսլավ նկատվում էն 1926--1980 թվականների «Հիմնական ուղտնտեսությանզարդացման ղունի վերեի մասում: Ցողունը աշնանըթույլ կամ ուժեղ չափով նե կված չ անտոցիանով, ղություններում» ասված է. «1980 քվականին ապաճովել առնվազն 9 երբեմն կանաչ գույն ունի: Ցողունիվրա տերննե ղամիլիոն տոննա բամբակի արտադրությունը: Ընդլայնել բամբակենու սազորված են լինում սպիրալաձեչ Գլխավոր ցողունի ու արտերի ցանջերն նրբաքնլ բարձրացնել դրանց Հիմնվում են 2--8 բողբոջներ, որոնցից մեկը Համարվում է բնրքա-, տվությունը, Ավարտել բամբակ-առվույտ հոկ մյուսները՝ ճավելյալ։ Սովորաբար ցողունի ցածի մի յուրացումը, միջոցներ ձեռնարկել արտադրության մեջ արմատավորելու: 3-րդ) տերնածոցերում գտնվող բողբոջները մնում են քնած բարձր բերքատու, ճիվանդությունների Հանդեպ դիմացկուն, բարձրո-կ Հաջորդ յուրաքանչյուր տերնածոցիգլխավոր բողբոջից առաջանում է րակ թել տվող բամբակենու սորտերը»: մեկ ճլուղ (Վեգետատիվ կամ սաղատու): ՍՄեն կողմից կիրառված միջոցառումների շնորճիվ կարճ նակամիչոցում բամբակի Հումքի արտադրությամբ ՍովետականՄիուՀ 2Թ»Բ «զբ 72» ԼԳ թյունն աշխարճում դրավեցառաջինտեղերից մեկը: .` Ըստ 1924 թվականի տվյալների Ուզբեկական ՍՍՀ-ում մշակվե է 1231 Հոյղար ճեկտար բամբակենի կամ բամբակենու ընդճանուր ցանչ Եվ 210 Հաղար ՀեկՍՍՀ-ում՝ քատարածության 60,140-ը, Ադրբեջանական տար, կամ 2,300, ԹուրքմենականՍՍՀ-ում՝ ճաղար Ճճեկտար կափ Հտ Ո 16,5 00, ՏաջիկականՍՍՀ-ում՝ 265 ճաղար ճեկտար կամ 9,2 Գե, Ղազան 115 ճաղզար«եկտարկամ 400 խական ՍՍՀ-ում` կիրգիզականը Ց ՍՍՀ-ում՝ 24 Հաղար ճեկտարկամ 8,2 նե: /2 ծձայկականՍՍՀ-ում բամբակենու մշակությունը նույնպես ի ) Հ6484 ՔԶ պատմություն ունի Այն մինչն 1966 ք. մշակվոմ էր Արարատյան ՅԻ" "1 Ճարքավայրում: ներկայումս մեր ճանրապետությունում բամբակենի «| չի մշակվում: զ ՍՄեկ

ում տերնած

խավ բանի (մինչ

ցանքաշրջանառություններթ)

վիճա

արավ

Ն/ ք

ՀՈ

ե.

ՆՎ

Խ

Տ

'

"

շ

Վ

ֆՓ

Բամբակենուբուսաբանականճատկանիշները ու Բամբակենուցեղը Հայտնի է տեսակների ձների

թյամբ:

բազմաղանուվ

Շաքիլնեորճրիկամաձնեն կամ կլորավուն, ամբողջական

Քի

մթ

Ջ

Վ

աոճրու

Տեսակներնիրարից տարբերվում են նան շաբիլների մեծությամբ, ձնու դույնուը Աբմատըառանցքային է, որը Հողի մեջ թափանցում է մինչն 2,02,5 մ խորությամբ ն ճորիղոնական դիրքով տարաժվում է դեպի կող' եր: մերը 1,5--83,0 մ։ Առանցքային արմատի վերին մասը՝ 15--85սմ կարությամբ, ունի ցողունի ցածր մասի ճաստությունը: Առանցքալ արմատից առաջանում նն երկրորդականարմատները, որոնք նույնն ճյուղավորվում քափանցում են «շողի մեջ: Արմատային ճամակար 6 բամբակենու կրանբի սկղբնական չրջանում ճամեմատաբար ավել, վերերկրչ ննք աճում, արագ էէ աճում, օրգանները: քան վերծրկրյա է, Ցողունըկանգուն ճյուղավորվող, ցածի մասում փայտացա' մազմզուկներով ծածկված, նրբաթել րամբակննու սորտերի մեծ մամ ու

թհ

ի

ը

Ն

ու

քան

եկ.

68.

Բամբակենուբույսը

1--գլխավորցողուն, 2--մոն 4--ԳրրորդականաիմպորիաՏր

ԱԱ

(սխեմա).

ճյուղ, 3--աիմպո

ՄԼ ճյու, աԱպոդիալ

("1

ճյուղ:

առաջանում են ծաղիկներ. Ուշաչճասսորտերն ունեն ավելի չատ մոնոոդիալ ճլուղեր, քան վաղաճաս սորտերը: Սովետամոնոկան Մբությունում մշակվող սորտերն Հիմնականում ունեն 1-3 ճլուղ: ռ"լողիալ առաճյուղն առաջանում նե մոնոպորիալ:քլորի ավալ ճետո, ցողունի Հաջորդ տերնածոցերից։Որքան շուտ է չանալուց ճյուղը, այնքան սորտը վաղաճաս էւ Առաչանում առաջին սիմապոդիալ ճյուղն առաջանում է մեծ մասամբ ցողունի 4-րղ կամ չին պտղատու 5-րդ տերկածոցից, վաղաճաս սորտերի մուղ՝ 3-րդ կամ 4-րդ, նույնիսկ 2-րդ տնրնածոցիը, իսկ ուշաճասների մուո՝ 6-րդ կամ 8-րդ տերնածոցիցչ գլխավոր ցողունի ճետ կազմելով մոտավորապես ուղիղ անկյու: է նիմպողիալ ճյուղերի ծայրը վերջանում է պաղաբողբոջով, աճում կողքի բողբոջից՝ որոշ ընդճատումներով, որի պատճառով էլ ճյուղերը Հաճախ լինում են անկյունավոր կամ ծնկավոր։ Այս ճյուղերի վրա տեընների ճակադիր կողմում առաջանում են կոկոններ, ծաղիկներ, կրնորոնց վրա

են

տարՏեռննեբը ինչոես մեծությամբ, այնպես էլ ձնով լինում վրո՛ ցողունի Գլխավոր բեր, նույնիսկ միննույն բույսի սաճմաններում

ռրրխոշոր: առաջա

Համեմատաբար մանը են, ամբողջական, տերնեները առաջին Հ--8 տնրննքոը անտան վամ չառ: քոլ կորոված եզրերով, վակ Հարս ցողունի վրա գտնվող տերններնավելի լի խոշոր են: Գլխավոր վրա ավելի երկար, քանճյուղավորությունների են, կոթուններն , ած

տերնները

բամբակենու

ունեն

)

Ժ--7:վ

տերննկերըսովորաբար բլթակավոր են, ունեն ջիչ, միջին լյարուս մենծ մասամբ Տ բլթակ: Յածի տերեներն ւտերնների առաջացած հսկ աշնանը շատ բլթակներ, տերնները՝

՝

հզոր: գի

են տերնաթիք Տերնները տարբերվում ե մեծությամբ: ձնով բլթակների աստիճանով, կտրտվածության մոտ կիսով չափ է տերնաթիթեղը ձների բակենու մի շարք Համնում է մինչն մոտ էլ կտրյտվածությունը որոշ ձների ձնի՝ եռանկյուզ ըստ են նեղ, շատ նեղ, լայն, լինում Հիմքը: Բլթքակները է լինում գույնը Տերնի դմբեթաձնե: նկաձն, ձվաձեյ, նշտարաձե, է կ Հաճախ անտոցիանովներկված: Տերնը ծածկված են, օրվա ընթացքում շարժուն շարունակ տերնները Քամբակենու են դեպի արեր ն դոնվում են ար : փոխում են իրենց դիրքը՝ ուղղվում են: դրեթն ամբողջական

նհ

|

առա-

համՀ կորտվածը տերնաթիքեղիչ դուղներ: ճյուղերը լինում առաջնային երկրորդային: Առաջկանալը նայինՍիմպոդիալ առաջանում իսկ ճյուղերն դլխավոր ցողունից, ռիմպողիալ մազմզուկներով ճրկրորդայինները՝մոնոպոդիալ ճյուղերից: Առաջնայինճյուղերը երկ»

են

ն

են

լինոմ են ավելի «Հզոր, կրում են ավելի շատ կոկոններ, ծաղիկներ կնդուղներ, որոնք ավելի շուտ են տարբեր Բամժբակենու ճառագայթներինուղղաճայաց վիճակում: ն են ճառունանում: ն չափը, տնրնարիթեղիձնավորվում ավելի շուտ սակներիմոտ տերններիձեր, բլրակների թիվը ն տարածությունների լափից, սիմպոդիալ խիստ Ելնելով միջճշանդգուցային թավոտությունը տատան աստիճանը, գույնը կտրովածության նն չ բաժանվում գ լխավոր «ճինդ տիպի Բամբակենուորոշ ձների մուտ ճյուղերը ցածիկողմում, ի վում են: Տերնների վրա՝տերնաթիթեղի Վ աիմպոդիալճյուղերը կազմված են միայն մեկ միջճանդգուցայինտաեն 1--3 նեկտարանոցներ: վրադասավորված տածությունից։ Այս դեպքում սիմպողիալ ճյուղի աճը դադարում է, եզրերնամ երկուականեն, նստադիր: նշտարաձե, Տեբեակիցները դադաթային բողբոջները վեր են ածվում կոկոնների, ծաղիկների, կընչոերնակիցնեվ են շաւո շուռ: Տարբերւնսակների բողջական,թափվում գուղները կազմակերպվում են խմբերով: գլխավոր ցողունին շատ մու: զ մ են: րը միմյանցից տարբերվու մուգ կե Այսպիսիձները դասվում են «զրո» կամ սաճմանային տիպին: Քամբակենինիր վրա կրում է խնժային գեղձեր, որոնք (2--5սմ) միջչանգուցային տարածություն ունեցող են ցողունի ճյուղերի, տերեների է. Ամննակարճ տերի ձնով տարածված սիմղոդիալ ճյուղերը պայմանականձնով դասվում են առաջին տիպին, ն ունեիսկ Համեմատաբար երկար միջճանդուցային չոարածություններ (Վեգետատիվ) երկու կարգի են, մոնոպոդիալ ցող սիմպոդիալ ճյուղերը դասվում են երկրորդ (6--10սմ), երրորդ որոնք տարբերվում են մի շարք դիալ (պտղատու), մասում (12-50 են ցողունի ածի սմ) կ չորրորդ տիպերին: -ՐՑ ճյուղերնառաջանում Մոնուլողիալ ճետ կաղմելով սով ՍովետականՄիությունում մշակվողամենատապրածվածսորտերը դլխավոր ցողունի կամ 4-րդ ոնրնածոցերից, են աճման ձնով Խո պատկանում երկրորդ տիպին նայած սիմպոդիալ ճյուղի տիպին ւ անկյուն: Այղ ճյուղերը իրենց կառուցվածքով ն է ունենում տարածության չափին, բամբակենու թուփը լինում տեղի միջճանդուցային Մոնուղոդիալ ճյուղերի աճը դլխավոր ցողունին: է կողակ են ուղիղ: են ն մփ ցրված: կոմպակտսորտերը լինում Հնարավորություն տալիս րի աճման կոնի ճաշվին, որի Հեյոնանքով դրանք են Մոնոպոդին շատ բույսեր տեղավորել, այղվրա ավելի միավոր տարածության ուղիրալաձեւս Մեկ դասավորված ճյուղերի վրա ւտերեները Կիսի ցանքերում աշխատանքներնավելի Ճեշտ է մեքենայացնել: չեն լինում, սակայն դրա անմիջականորեն վրա ծաղիկներ ճյուղերի ճյուղ ո են Քյուղավորվել ն տալ երկրորդականսիմպողիալ

տք:

ճետ ըբորդայինների

ր

ծաղիկների սիմպոլ

Հատկանիշնորո

ու

որ

կարող

Յճճ

Համեմատած

ու

է առաջին սիմպոուոաջինկոկոնը Բամբակենու կազմակերոլվում

դիալ ճյուղի ծայրին, ալդ Ճյուղի զարգացման առաչին օրերին: Յուրա-լ քանչյուր սիմպոդիալ ճյուղի վրա կազմակերպվում են բազմաթիվ կո-, է 23--30 օր: կոններ։ Մաղիկը կոկոն վիճակում մնում

քրբ բամբակենու վրա կազմակեպվում են

ուղին 9-5

ՑուԲնանի սնրմնարան

է։ Վարսանդն բլքականի ունի 3--5 ավելի սերմաբողբոջչ:

րաքանչյուր բնի մեջ լինում է

6--9

ն

է, սակայն փոշուռՔամբակենին ճիմնականում ինքնափոշոտվող նան

Սովորաբար»վում է

10--11-րդ ոիմպոդիալ ճյու-, ղերը, սպա առաչին սիմ-: պոդիալ ճյուղի զլխավոր|

ցողունին մուտ

խաչաձեւ

Քամբակենու դտնվում նեկտարանոցները

են

ն տերնփաղիկների

դտնվող:

առաջին կոկոնը բացվում ծաղկում է:

է`

:

Բամբակենու ծաղիկը

սմ րՀ է 2--4 կաղզմժված կարություն ունեցող. ձաղչ կակոթունից, 3 ծաղկակից-

ներից, բաժակից, պսակիցը առէջքներիցե Սաղկակիրները քոանկյու-

փարթանդեցվ

դույնի, , խոշոր, եզրերի սղոցաձն ուժեղ կտլսոված, երբեմ կտրտվաժ՝ գրեթ' ամբողջական, չեն քափնաձն

են, :

կանաՀ

լ

նկ. 70. Բամբակենու քույլ

բացված ժաղնկը, 4--արտաժաղկային ներքին

--պսակաքերթիկ, 2--ծաղկակից, 3--բաժակ,

նեկտարանոց, արտաքին ննեկտարանոց: Տ--արտածաղկային

կ

թույլ վում:

`

|

Վ

Քաժակը թույլ է դացած, կաղզմվաժէ բա կանաչ դույնի «ինդ բաժաճ

ների վրա: վրա Ծաղիկների գտնվող նեկտարանոցները լինում տածաղկայիններքին ե արտածաղկային արտաքին:

են

ար-

կնգուղ է: Զբացվածվիճակում լինում է ձվաձն, երկարաՊտուղը կամ բութ: նայած բամբակենուտեսակին,

վուն, կլորավուն, ծայրը

սուր

| կաթերթիկներից։ ված է ճինդ խոշոր

պատգ

կաթերթիկներից,որոնք կոզ նեկ.69. Սովորական տիպերը

Մաուերի). Ի արորը

ճյուղերի

են

ված

ն

ճիմքում իրավ

Պսակաթերձ ձուլված: 1-- ոզթո» կամ սաճմանային տիպ, Չ--ապռաջինտիպ, 3--նրկրորդ տիպ, 4--նրրորդ տիպ: դեկ թիկներն ունեն բաց ղին, դեղին, վարդագույն կ կարմրավուն գույն: Առէջբներիթիվը մեժ է, առէջքային թելիկները քում ձուլված են իրար, կազմելով առէջքային խողովակ, որը կե ընդգրկում է սերմնարանը: խողովակըճիմբում ձուլված է ծաղկապսմ կի Հետ. Առէջբները վերջանում են երկբուն փոշանոթներով: Սոնակ| (ըստ

Ֆ.

Մ.

չետ

4իմգ

Յ6Տ

եկ.

21.

Սովորական բամբակենու կնգուղներիձներըը

կնգուղիոտրամադիծըլինում Ունենում փոսիկներով:

է

սմ: ճարը է կամ մանը Մակերեսը կանաչ, մուգ կանալ, երբեմն կարմիր

է 2--4

բաց

ույն: Բամբակենու կնգուղըկաղմված է

3--5

բնից:

|

թ

Բուսաբուծություն

կնգուղներն ըստ Ճումբի քաշի լինում են խոշոր, երբ յուրաքան-: չյուր կնգուղի Հումքը կշռում է 2-19 գ, միջավ՝ 5--2 գ, մանը՝ 3-5 գ: Սերմըձվաձնեէ, մի ծայրը բուժ է, մլուսը՝ սուր: ձազար սերիի կշիոլ շ՞0--150Գ է: Բամբակենուկնգուղի յուրաքանչյուր բնում կազ-, սերմ: Յուրաքանչյուր կնգուղի, մԺակերպվում են միջին ճաշվով 6--Ջ սերվ: մեջ լինում է 25--35 Սերմը բաղկացած է միջուկից ն երկու շերտ (ներքին ն արտաքին) կեղնեից։ ներքին շերտը բարակ է, արտաքինը՝ եղջնրանյութի նման: կարծր, մուգ գորշ գույնով: Միջուկը բաղկացած է երկու շաքիլներից, Քողբոջիկից ն արմատիկից: Սերմի կեղնի արտաքին շերտի բջիջներից առաջանում են բամբա-, `

|

|

/

(955-0

աաա

շերտով

:

թելի Թելիտեխնոլոգիական ճատկությունները: Բամբակի

Բամբակենուբացված կնգուղների փեղկերը.

- առվորական

բամբակենի,

8.

պերուական, 8.--զուլա

ն

որակը

Հաստությամբ

ե ն ժ (մետրիկականճամարով): Թելիելը ցույց է տալիս, թե բամբակի թելը ընդշանուր Ճճումբի (սերմի ն թելի) որ տոկոսն է կազմուի: Հիմնական. սորտերի մուռ թելի ելը կազմում է 30--40 00. Թելի եբկառությունը տեխնիկական կարնոր ճատկություններիը մեկն է, որքան թելը երկար է, այնքան որակյալ զործվածք է ստացվում։ ՍովետականՄիությունում մշակվող սովորական բամբակենու սորտերի թելի երկարությունը ճավասար է 29--34 մմ, իսկ նրբաթել մմ: Թելի բամբակենու սորտերինը՝ 36--40 կախված է երկարությունը նան. մշակության պայմաններից, խնչոլեսնայի,այն բանից,Թե կնգուղը որ

մասում

է

է, կազմակերոլվել: Հաստատված

որ

ամենաերկար

այն կնդուղները, որոնք առաջացել են 2-րդ, Յ-րդ, ն 4-րդ Փ-րդ սիմպողիալճյուղերի առաջին կամ երկրորդ ճանդույցներում: Միննույն սերմի վրա գտնվող թելերը տարբեր հրկարություն ունեն: Սերմի բութ (խալազային)մասում գտնվող թելերն ամենանրկարներն ձն, սերմի միջին մասի թելերը միջակ երկարություն ունեն, իսկ սուր

խելեր ունենում 22.

ճիմնականում կազմված է ցելլուլողայից

որոշվում է թելի ելով, երկարությամբ, ամրությամբ

բույսի

նկ.

ն

են

գտնվողները՝ամենակարճերնեն: Մետոիկական միջոցով որոշվում է թելի բարակությունը: համարի Միննույն երկարության դեպքում որքան թելը բարակ է, այնքան պատրաստված գործվածքը լինում է դիմացկուն: Սովորաբարորքան Թելը երկար է, այնքան բարակ է: ՄետրիկականՀամարը ցույց է տալիս / կգ քելի առւսնձին թելիկների երկարության ընդճանուր գումարի, արտաճայտվածկիլունտրերով: Օրինակ, 108-ֆ սորտի մետրիկական առան-վ համարը ճավասար է 5550-ի։ Այդ նշանակում է, որ 108-ֆ սորտի կազմակերալվելով կգ թելի առանձին թելիկների երկարության ընղճանուր դումարը Ճճաերկարու վասար է 5550 կմ-ի: Որքան տվյալ սորտի մետրիկական ամարը բարձր է, այնքան թելը բարակ է: Բամբակենուտարբեր սորտերի մեոբիկականճամարըտատանվում է 3000--8000-ի միջե: Թելի ամոությունը արտաճայտվում է մեկ թելի առավելագույն բեռնվածությամբ (գրամներով),որից ճետո այն կտրվում է։ Առանձին թելիամրությունը ճավասար է 4-8 գ-ի: Չ2ասունացածթելերը պաամրություն ունեն: նորմալ ՃասունացածԹելըբավականաչաղի ամուր

կի թելերը: Դրանց մի մասը նորմալ զարգանալով, տալիս է է կարճ նե կոչվում խելեր, իոկ մլոա մասը թույլ է զարգանում, մնում է լինտու : Լինտը լինում է ապիտակ, մոխրագույն, գորշ ն կանաչ գույնիւ Բամբակենու որոշ ձների սերմերն իրենը վրա լինտ չեն կրում, մերկ, են: է: Այդպիսի սերմերի դույնը մուգ շադգանակազույն | Բամբակենութելը էպիդերմիսի ձզված, շատ երկարացած ձին բջիջներն են: Թելը սկսում է ձեավորվել պտուղը ն իր վերջնական առաչին օրվանից: Այն շատ արագ աճում «ասնում 25--80 ճետու է օր ժաղկումիը թյանը նրբ կնգուղը ճասնում կ հր վերջնական մեծությանը, թելն այլես չի երկարում: Այդ ժամանավ է խողովակի ձնե, որը լցված է լինում բջջաճյութում քելն ունենում Բամբակիթելը վերջնական երկարության ճասնելուց «եւո սկսվու ' Հ դրա ղարդւսցման ճաջորդ շրջանը: Այդ շրջանում թելի պատերը ներս են, կողմից քաղանրքանյութերի Ճաշվին աստիճանաբար ճաստանում բ ճետնանքովթելի մեջ զտնվող անցքը փոքրանում է: կնդգուղը Տասունավ ալիս թելի խողովակում գտնվող բջջաճյութը չորանում հ դատարկ ոո րածություն է ատեղծվում, որի ճետնանքով պատերն իրար են մոտոր 1 մազավուք որ Քուք ոնում մարան

երկար,

ո

ա

աաա

մասում

Ր

Կտրման

կենուԹելի

նելովդրա

եոկառությունը նաճատելու Համար,աո-

կարեոր որակական ցուցանիշ Է, ամրա ամրությունը ավելի ճիշտ 4Ճաշվի ճաստությունը, որոշում են կտրման երկարությունը: Դրա

Համար մնտրիկական ճամարը բազմապատկում են թնլի ամրության, թվով: Այսպես, օրինակ, եթե տվյալ սորտի 1կգ թելի մետրիկական Համարը ճավասար է 5500 մ-ի, իսկ ամրությունը 4,6 գ-ի, ապա կտրման

կտրման երկարությունը երկարությունը կլինի՝ 55005Հ4,6-259կմ: է, որի թնլի այն երկարությունն ժամանակ թելն իր սնփական ծան. է։ Որքան թելը բարակ է նե ամուր, այնքա րության տակ կտրվում մեծ է: կտրման երկարությունը ' Թելի ճասունությունըմծժ նշանակություն ունի թելի որակը բնո րոշհլու տեսակետից: ՉՃասունացաժթելը պակաս ամրություն է ունե ն վատ է ճյուսվում: նում Հասոմնությունը արտաճայտվում է 11 բալլա վին աանդղակով: թելը նշանակում է1 (մաճացած ) Չ2ասունացած բալլով, գնրճասունացածը՝5 բալլով։ նորմալ զարգացած թելն ունի Հ,0--2յ5 բալլ Ճասունություն: :

|

վուն, ձվաձենյմակերեսը Հարթ: կնդուղիՃումքի կշիռր՝ 3--11 գ, թելբ նլըբ՝30--35 00, երկարությունը՝30--35 մմ, մետրիկականՃամարը՝ 4200--5500, սերմերն ուժեղ ծածկված են տարբեր խտությամբ լինտեեն որոնք լինում րով, աւպվիտակ, գորշ, կանաչ, բաց կանաչ, բաց շադանակադույն: Ամենատարածված տեսակն է, որը տալիս է բամբակի շամաշխարճայինընդչանուր բերքի ավելի քան 2/3 մասը: Համեմատաբար. վաղաճաս է ն պակաս ջերմասեր:

Պեբուականբամբակենի(Օօտտեքլաող Ծեճմծրտօ Լ.) (2ոՀ-54): Հայրենիքը Հարավային Ամերիկանէ (Պերու):Մուտք է գործել եգիպ111 դարի կեսերին: Հաճախանվանվումէ «եգիպտական բամբակետոս

Սովետական

նի»: մշակվում է «սովետական Միությունում նրբաթել բամբակննի» անվան տակ: Բույսն ավելի Հզոր մ, ճլուղերը մերկ ն հրկար Սաղիկըչատ խոշոր է, դեղին պսակաթերթիկներով,որոնց "իժքը ներկված է կարմիր անտոցիանով: է, Հիմկնդուղը երկարավուն

նականում երկբնանի, մանր փոսիկավոր մակերեսով: կնդգուղի Ճումքիբ կշիռը 3,5--8,9 Գ է, Թելի ելը՝ 28--35 Կե, ձրկարությունը՝36--40 մմ,

Բամբակենուտեսակները ն սորտերը

մետրիկական ճամարը՝ 5800--8000, ամրությունը՝ Բամբակենինպատկանում է փիփերթազդիների (մոլոշազգիների 4,6--5,7 Գգ «եր| են: մերը Ճիմնականում մերկ ուշաճաս է ն շատ պաՀամեմատաբար (ՈՈՅԽՀՇ6Յ6)ընտանիքի Օօտտքլստ ցեղին: Գոսիպիում ցեղը ունի 38 է Քիչ է տարածված, տալիս է սոնսակ,որոնցից միայն 4ինդգնեն մշակվում, մնացածները տարածվավդանջկոտչջնրմության նկատմամբ: Սովետական մն վայրի վիճակում (Ֆ. Մ. Միության բամբակի ընդճանուր բերքի մինչն 2--800-ը: Մաուեր): վՎելտով ուժեղ վարակվում է: կուլտուրական տեսակները խմբավորված են

Բամբակենու

երկով

Քուբբոնյան վեստինդյան բազմամյա առանձին խմբերի մեյ՝ նոր Աշխարճի բամբակենի ն Հին Աշխարչի բամբակենի եո այս տետակը բամբակննի: Այդ երկու խումբ բամբակննիներըիրարից խիստ տարբեր Լոռ.): Քամբակենու միամյա տեսակների է ունի ցածր վում ենիրենց մորֆոլոգիական ն կենսաբանական առանձնաձատկում ուժեղ չափով տուժում բերքատվություն. ամիշպատճառովէլ մեծ տարածում Հի դել նհույխյուններով ն իրար ճետ դրեթե չեն խաչաձեվում: Յուրաքանչյուր խումբի : վնասատուներից, նիսկ մերձարնադարձային կազմված է ինքնուրույն տեսակներից: նոր Աշխարճի կուլտուրական դուտում: Սովետական սելեկցիոն են Ֆ. Մ. Հաստատությունները բամբակենիները, ըստ Մաունրի, կազմված բազմամյա բամբահրեք տեսակից կոնին աճեցնելով ջերմատներում, հատսխո օգտագործում են միայն տեսական տովորականկամ մեքսիկական (Օօտտյքսո Լ.) պերուական ն անլեկցիոնաշխատանքներիճամար: ԵւԵոմճոտօ երկարաթել, նրբաթել, եգիպտական (Օռօտտյքյատ Լ.) | -

Է16ստթմմճ |

՝

(ՕօՏՏ7քլստ

Համեմատությամբ

բազմամյա բուրբոնյան-վնեստինդյան

բամբակենի

էՐԼԸԱՏՎ (6.օՏտտշքատ

բլմճխտ Լոու), Հին աշխարճում ձնավորվել են կուլտուրական բամբակենու երկա ինքնուրույն տեսակներ՝ Հնդկաչինական կամ ծառանման բամբակենի կամ խոտանման բամբակենի (Օօտտքստ ճեաւօատ Լ.) ն «գուղա» (Օօտտյքլստհտետշօստ Լ.): վ Սովորականբամբակենի (Օօտտյքատհւտսէստ Լ.) (2ո-52) ՀայրենիքըկենտրոնականԱմերիկանէ (Մեքսիկա): Սովորականբամ բակենու չաքիլները միջակ մեծության են, կոքունի միացման տեղով կարմիր անտոցիանով ներկված, պսակաթերթիկներըՀիմնականում բակ դեղին դույն ունեն: կնդուղի լինում է դնդաձն, կլորավուն, երկար մր

(Օօտտշ քատ Հեղկաչինական բամբակենի

Յ1ԵՕԼԲԱռ Լ.)

(2ո--26): Ասիան է Հնդկաստանը, Չինաստանը, Պակիստանը: Այդ այժմ աստիճանաբարայս տեսակը փոխարինվում է ըզրներում սովոբամբակենուն պատկանողսորտերով: Հնդկաչինական բամբակյորվածությունըՃասնում է մինչն տերնեաթիթեղթ Համեմատաբար մանրըեն: կնդուղի կշիոր 2--3 գտ Հ ում որոշ սորտերիմուտ այն կազմում է 8գ, Ճասունանոլիս է: ելը 28--40 գե մինչն 26 մմ, Աո1Բ ը` 5,2--9,5 Թելի է, քրկարությունը՝ գ, մետրիկականՃամարը՝ 2000-4250: Սերմերը: Վաղաճաս Բերքատվությունը է: ցածր է, ԽՐ ուզա բամբակենի (Օօտտքլատհշքնճշօսո Լ.) (28-26): ձայ-

Լոմրննիքը այան Ն ճը:որրարիքուի աղիմոնրը զմաստա լ Բացվում ան"Աու ։

Աֆրիկան է։ Այս տեսակին պատկանող սորտերը մշակվում: ն Խիրգիզիայի ջիկատանի, ոռողելի ջրով ապաճովված չրջաններում Չինաստանում, Հնդկաստանում,Արաբիայոսի Ունի Հաստ ցողուն Շ-4:27. է բամբակենու Սոռացվել մ սելեկցիայի ն ռերմնաբուծումինչե 1,0--1,5 բարձրությամբ, ուժեղ ճյուղավորվում է, քավոտ է: դիոաճետաաղոտական թյան ինստիտուոում: 3--2 Վաղաճասէ: 108-ֆ սորտ մանրըեն, Տճերեները բլքականի են, թույլ կտրտված: Սաղիկները 8--10 Հասունանում: չամեմատությասքբ օրով շուտ է կնգուղիՀուրի դեղին, պասկաթերթիկներիՀիմբը՝ անտոցիանով ներկված: ենգուղը է, թռլի ելը՝ 37--3860, Թելի երկարություն ըչիոր 7գ է, 32--33մմ, գնդաձն, մակերնույքը՝ Հարք: չասունացած կրն միջակ մեծության 4,«9--4,6 գ, մետրիկական 8600, ամրությունը՝ 43--Յ են Ճամարը՝ կտրման երկաբացվում: ննգուղի Ճումքի կշիոր գուղները թույլ Գ է, ելր' 25,2---25,2 բությունը՝ կմ, վիլտով ավելի ուժեղ է վարակվում, բայ 25 մմ, մետրիկական Չ2--28 ծը, երկարությունը՝ ՀՃամարը՝ 3000---4000, 108-ֆ սորտը: Կրջանացվածէ Ուզբեկստանի, ՂազախստանիԹուրքՀ ավելի վաղաճաս է, քան «Հնդկաչինականբամբակենին, սիմպոդիա մենաստան, Ադրաբեջանի այն շրջաններում, ուր են այռորդեւտնյա ջրերը ճյուլերի առաջանում ցողունի 2-րդ տերնածոցից: Բերքատվությում էն Հողլի մակերեսին մուտ, նակ դաոնվում ինչպես ճամեժատաբար նը ցածը է: զով : շրջաններում: ՍովետականՄիությունում առավել մեծ տարածությամբ մշակում 1։ Ստացվելէ ՈւզբեկականՍՍՀ գիտությունների Տաշքենդ ենբամբակենու Հնհտնյալսորտերը. սովորականբամբակենիներից՝ ամրա -. 108-ֆ, դեմիայի բույսերի փորձարարական կենսաբանությանինսւռիտուտում: 138-Ֆ, 149-Ֆ, Ը-4722, Տաշքննդ 1, Տաշքենդ 8, նրբաթել բամբակե ճյուղերը ճիմնականում Սիմզոդիալ 2-րդ տիսզի ին, կնդուղը միջին մե նրներից՝ 5904-ի, 8263-ի, 9155-ի: է, կլորավուն, Հասունանալիս ծության լավ է բացվում: ննգուղի Հումքի: 108-ֆ: Ստացվել է Անդիժանի մարզային դյուղատնտեսական| 6.5--2,5 32--33 կշիոր է, թելի Գ մմ, թելի ելը՝ 35-երկարությունը` փորձնական կայանում: Մյուս ռորտերի ճամեմատությամբ ամենա-: 6--Ց 640, 708-ֆ սորոտի Համեմատությամբ օրով վաղաճաս է: Դիմացտարածված սորտն մ: Թուվը խիտ է, ճիմնականում ունի 1-ին ն 2-րդ կուն է վերտիցիրյոզվիլտի նկատմամբ, վարակվում է 1--Հ ծ. տիպի սիմպոդիալ ճյուղեր, կնդգուղըխոշոր է, 5 փեղկանի, ճասունաՀ 2: Ստացվել է ՈւզբեկականՍՍՀ ԳԱ բույսերի փորձաչ Տաշքենդ ճալիս լրիվ բացվում մ: ննգուղի Ճումբի կշիոր 6,2--2,5 գ է, թելի ինստիտուտում,թուփը կոմպակտ է, ռիմ34--3500, երկարությունը`31--32 մմ, մնտրիկական Համարը 5550) ոյողիալ, ճլուղերրը՝ 2-րդ «տիղի' կնգուղները միջին մեծության են, ամրությոմնը՝4,8--5,0 գ, կտրման երկարությունը՝25,3 կմ: Վեզետաձվաձն, մակերեսբ՝ Հարը։ Ճումջի կշիոր 6--7 գ է, ցիայի տնողությունը օր է: Շրջանցվածէ Ուզբեկստանում,Տաջիկ-» Սնգուղի 32--84 մմ: քելի ելը 36--8:8 «ն, Թելի ե երկարությունը՝ ատանում Խկիրդիզիայում:Լավ ադրոտեխնիկայի պայմաններում Վերտիցիլյոզ է 2--Յե: վարակվում իլտով է բերքատվությունը կազմում է 40-45 գոմոզի ց/ր։ Դիմացկուն կ բենիջի հն

չ

ելը՝

արական կենսաբանության

1լորավու,

քառամումի նկատմամբ:

138-ֆ։ Ստացվել է Անդիժանի մարզային սիորձնականկայանում: Թուփվը ճզոր է, ճիմնականում 4-րդ տիպի սիմ «"զոդիալճյուղերով: կնդգուղըխոշոր էյ ճառունանալիս լավ բացվու չ: կնդգուղի Ճումքի կշիոր 6,2--7:2 Գ է, թելի ելը՝ 3860, թելի երկարու մմ, ամրությունը՝ 4,6 գ, մետրիկական ճավարի՝` 6000 Այունը՝ 34--36 կտրման երկարությունը՝26,1 կմ, 108-ջֆ սորտից Չ--4 օրով ուշ է Ճասու նանում: վիլտի նկատմամբ միջակ ղիմացկունություն ունի: Շրջանացվա

Ուզբեկստանում,Թուրքմննստանում: 149-ֆ: Ստացվել է Անդիժանի մարզային գյուղատնտեսակա փորձնականկայանում: Թի ձնով նման է 108--ֆ-ին: կնգուղի ճուժքի 33--35մմ կշիոր 6,38--2,5 գ է, թելիելը՝35--82 գը, թելի երկարությունը՝ 4,5 գ, մճտրիկական Համարը՝ 5800, ամրություն կտրման երկաՀ 22,1--22,2 րությունը՝ կմ: 108-Ֆ սռրոից ավելի բերքատու է ն 4-Տա օրով վաղաճառ: Շրջանացվածէ Ուզբեկստանի, Թուրքմենստանի է

ՍՍՀ երկրագործության Տ90-ի: Սա-ացվելէ Թուրքմենական գիտակայանում: Թուփը

փնստիտուտիհոլոլիանիսելեկցիոն գյուղատնտեսականձետազոտական

չափազանցկոմուղակտէ, ղտղատու ճյուղեր չունի, որովճետե կազմված նն մեկ չատ կարճ միջճանգուցայինտարածությունից:Սորտի զրո կամ՝ Հառմանայինտիպին է պատկանում։ Կնգուղի Հումբի կշխոր 3,0--8,5 Գ է, Ժելի էլը՝ 34 Ս, թելի մմ, ամրությունը 4,7 Գ, երկարությունը՝35--36 մնտրիկական Հռսմարը՝ Փ800--6400, կոտրմաներկարությունը 28,2-90,7կմ: Վաղաճուսսէ: Վեգետացիոնշրջանը կազմում է 140 օր: Շրչանացված է Սուրխանոդարայի, հախստայի, կաշկանդարայի,կենինաբազի մարվերում:

81Ե4-ի։Մոացվելէ ԹուրքմենականՍՍՀ երկրագործության դիաարետազոտակաան ինստիտուտի հոլոքանի սելեկցիոն կայանում: Թուփը

կազմված ք 2-րդ ն 3-րդ տիպի սիմպողիալ ճյուղերից: ննզուղի Հումքիկիոր 38,0--8,6 գ է, թելի ելը՝ 30--31 ձե, թելի երկարությունը՝ 40-41 մմ, ամ,թությունը՝4,5--4,6 գ, մետրիկական ճամարը՝2500--

առաջինիսկականտերնի առաջացում, կոկոնակալում, ծաղկում ն աաջին կնգուղի բացում-Հասունացքում: Բամբակենուվերը նշված յուրաքանչյուր փովի անցման տնողությունը կախված է չերմությունից, կիրառվող ագրոտեխնիկալից,ճողի ն այլ բերրիությունից, սորտի առանձնաձատկություններից գորժոննե-

կմ Ուժեղ վարակվում է կտրման ՍՍՀ-ում: ֆուղարիող վիլտով: Շրջանացվածէ Թուրքմենական գիտաՍՍՀ երկրագործության 9156-ի: Ստացվել է Թուրքմենական Հետազոտականինստիտուտիիոլոթանի սելեկցիոն կայանում:Սորտի են: կնդուղի Հումքի սիմպողդիալՃլուղերը զրո կամ սաճմանային տիպի

33,7--45,4 երկարությունը՝

7700,

կշիռը 2,9--83,1

Գ է,

39--40 Թելի ելը՝ 28,3 մն, թելի երկարությունը՝

4,5--4,6 ամրությունը 34-36 ծրկարությունը՝

գ,

2500---8000, մետրիկականՀՏամարը՝

կմ:

Շրջանացվածէ

րեց:

մմ,

կտրման

են

ՍԱՀ-ում: Թուրքմենական

առանձնաճատկությունները կենսաբանական Բամբակենու երկրներում, է: Մներձարնադարձային Բամբակենին բազմամյա բույս է 10--15 ապրում չեն լինում, բամբակենին տրտեղ

ցրտաճարություններ

տարի, բնական պայմաններումտարվա չորային ժամանակաշրչջաննեշրջան Հանդատի-դաղարի բում տերհաքափ Լ լինում, ժամանակավոր Սուդանում, ապրում ն այնուճետենորից սկսում վերաճել:

եգիպտոսում,

Հնդկաստանիմի շարք մարղերում բամբակեՊերուում, Քրաղիլիայում, բազմամյա կուլտուրա: նին մասամբ մշակվում է որպես ն ցոեն կողքի ճետո կտրում ճյուղավորությունները բներքաճավաքից մ են, մաորից «ետո բույսը նոր ճյուղեր ղունի որոշ մասը, այնուճետն ջրու

Այսդեպքում

,

տալիս:

Բամբակենու բազմամյա կուլտուրանունի էական թերություններ, դեմ պայքարի վնասատուների 2ճիվանդությունների

ճաւտկապես

տեսակետից: կազմակերպելու

որն

ու

Այդ

պատճառով ի արարի

երկրներում, նույնիսկ մերձարեաղարձային ուրեք, մշակվում են բամբակենումիամյա ձները:

Պիմնական

բամբաշրջաններում ՍովետականՄիության բամբակագործական է վաղ աշնանային սառնամաորոշվում վերջը վեգետացիայի կենու

բամբակաբամբակենին լինելովբազմամյա, նիբներով:Հետնապես, է միայն որսլես միամմշակվում շրջաններիւլայմաններում տործական յա

բույս:

10--12

սմ

«ողի Բամբակննուսերմերը ծլում են այն ժամանակ, երբ ճամար ածրճասնում 12--15"-ի: Սլելու է շնրտում ջերմաստիքանը ուռչելուց Սերմի Դերը կլանում են իրենց ջաշի 6049-ի չափով ջուր։ թափանցում 2ճետո սկզբում դուրս է գալիս արմատիկը, որը շատ արագ աճում մասն է դեպի վեր, ենթաշաքիլային ւէ Հողի մեջ: Այնուճետն, ծլում են. սերմերը Քամբակենու Հողի երես դուրս բերելով շաքիլները .

2.10

|

օրում:

ծլում» Բամբակենինունի զարզացմանՀետնյալ ճիմնականփովլերը՝

|

դանդաղ օր

Ճե-

Ճաջորդ տերններն առաջանում մեկի մյուսից միջին «ճաշվով գըլօր Պետու 2--Ց8-րդ իսկական տերնեներնառաչանալուց ճետո է ցողունի 4-րդ, խավոր 5-րդ կամ 6-րդ տերնաժոցնրից դուրս գալիս առաջին պտղատու ճյուղը (առաջինկոկոնը): Առաջինպտղատու ճյուղի առաջացումը ճամարվում է կոկոնակալմանսկիզբ: Առաջինտերնի առաջանալուց մինչն կոկոնակալմանսկիզբը տնում 25--85 մինչե ծաղկի բաացվելը՝ է 20--30 օր, օր, կոկոնի առաջանալուց ն Տ0--65 օր: ծաղկումից մինչն կնգուղի ճասունացումը բացվելը՝ Բամբակենու վեգետացիայիտնողությունը որոշվում է ծլումից մինչն առաջին կնդուղի բացումը, որը բամբակենու սովետական, վաղաճաս 115--120 օր, սորտերի մուտ տնում է 100--.110 օր, միջաճասների մոտ՝ մոտ՝ ուշաճառների 140-120 օր" շանառների Բամբակենու ծաղիկը բացվում է սովորաբար առավոտյան: Այդ նն բաց դեղին կամ դեղին ժամանակ բաժակաթերքիկներնունենում գույն: Օրվա երկրորղ կեսին պսակաթերքիկներըկարմրում, դառնում են բաց շուշանադույն, փակերեկոյան թառամում ն փակվում են: Հաջորդ օրը պսակաթերթիկներըքափվում են: Բամբակենու կոկոնակալումը, ծաղկումը ն կնգուղների բացվելը ինչպես ներքնից դեպի վերն, այնպես էլ կենտրոնից տնզի է ունենում դեղի կողք, որոշակի օրինաչափությամբ: Առաչին պտղատու ճյուղի վրա առաջինծաղիկը բացվելուց որոշ ժամանակ անց երկրորդ պտղաճյուղի վրա բացվում է առաջին ծաղիկը, որից որոշ ժամանակ անց երրորդ ճյուղի վրսս բացվում է առաչին ծաղիկը ն այդպես շարուճյուղերի նակվում է գեպի վերն: երբ 4-րդ, 5-րդ ն 6-րդ պտղատու մրա բացվում են առաջին ծաղիկները, մոտավորապես այդ ժամանակ առաջին, երկրորդ ն նրրարդպտղատու ճյուղերի վրա բացվում են երկրորդ ճյուղերի վրա ծաղիկները: երբ 2-րդ, 8-րդ ն 9-րդ պտղատու են բացվում առաչին ծաղիկները, մոտավորապես այդ ժամանակ 4-րդ, 5-րդ ն 6-րդ պտղատու ճյուղերի վրա բացվում են երկրորդ ծաղիկները, ն հոկ 1-ին, 2-թդ 3-րդ պտղատու ճյուղերի վրա՝ երրորդ ծաղիկները: Ապացուցվածէ, որ բամբակենու ոչ բոլոր ծաղիկները, կոկոնները ն կնցուղներնեն բերք տալիս: Լույսի, ջրի, սննդի պակասության, ինչեն

տո,

,

է

շրջանում բամբակենու վերերկրյա մասերը շատ Սկզբնական փոկականտերեր առաջանումէ ծլելուց 8--10 Առաջին

աճում:

Յ--Ջ

մոտ

օր:

տու

պես նան բարձր ջերմաստիճանի,օդի պակաս խոնավության խորկոկոնների, ծաղիկների, ինչշակների պայմաններումտեղի է ունենում պես նան նոր կազմակերպվածկնդուղների թասիում: ն կնգուղների թափումը մեծ

կոկոնների, ծաղիկների Բամբակենու

ն

կախված է մշակության չափերի է Հասնում (60--2040 ն ավելին): պայմաններից սորտից: Այն դաշտերում, որտեղ բամբակենու բույսնու աճման գարապաճովվաժ են չրով, սննդանյութերով, լույսով, րի գացման ճամար չափավոր պայմաններով, այդ երնույթը պակաս չափով է տեղիքունենում: Դա

ու

կոկոններիյ ծաղիկների կնգուղներիթափվելն այժմ իսպառ վեամենաճիմնական միջորացնել ճնարավոր չէ: Բամբակագործության ցառումներից մեկը ղպնտքէ Համարել այդ երնույթի նվազեցումը: ու

է: Աճման զարգացմանճամար Բամբակենին չերմասեր բույս 25--80:-ն է, Ցածր ջերմաստիճաամենանպաստավորջերմաստիճանը բամբակենինվատ է աճում զարգանում: 10--12--ից նի պրայմաններում ն չի մնում պափաս ջնրմաստիճանի պայմաններում թելը կարճ է Հասունանում: ն"-ից պակաս է, բամբակենուաճթ նրբ ջերմաստիճանը ցրտաճարվումէ --0,5--10 սառնամանիքների ղադարում էս Բամբակենին պայմաններում: Սառնամանիքներինկատմամբ առանձնապեսզգայուն է նրբաթելբամբակենին: Քամբակենինկարճ օրվա բույա է, միաժամանակլուսասեր: ու

ու

Քամբակենին խոր թափանցող, զոր արմատային ճամակարդթ մշակվելով չոր ու տաք կլիմայաշնորչիվ չորադիմացկուն է։ մակայն

ծախսում է մեծ քական ոլայմաններում, վեգետացիայի ընթացքում գործակիցը Պավասարէ 430--600-ի։ նակությամբչուր: Տրանսպիրացիոն Սկզբնական շրջանում ջուր քիչ է պաճանջում, ծաղկման շրջանում աս)՝ շատ,Հասունացման շրջանում րի պաճանջն (ճուլիս-օգոստոսին տիճանաբար փոքրանում է: Սովետական Միությունում բամբակենին մշակվում է ջրովի պայմաններում: բավականաչախ Բամբակենինլավ է աճում ճղոր, սննդանյութերով ճարուստ ն օդաքափանցճողերում: կյանքի սկզբնական շրջանում է Հողում ազոտի, ֆոսֆորի ն կալիումի պակասությունը բացասաբար արմատային Համակարգի զարգացման վրա: ազդում բամբակենու Ծաղկման շրջանում նույն նյութերի սլակասության դեպքում ստղատու ճյուղերի ն կոկոնների առաջացումըձգձգվում է, դանդաղում: Քամբակենին ամենից լավ աճում ու զարգանում է այն Հողերում, որտեղ :

ք--7--8:

Բամբակենումշակությունը Բամբակենունախորդները: Բամբակենինկարելի է միննույն տեղում մշակել մի քանի տարի շարունակ, առանց բերքատվության զգալե կորոտի։ Սակայն, երբ բամրբակենինմիննուլն տեղում մշակվում է երկար ժամանակ, խիստ տուժում է վիլտից։ բամբակադործականՀանրապետություններումբամբակենին մշավվում է ծրկու տիպի ցանբաշրջանառություններում Առաջինը մաՔուր բամբակենու-առվույտիցանքաշրջանառություննէ, որտեղ մշակվում են միայն բասբակենին ն առվույտը,երկրորդըխ̀առը ցանրաշրջանառությունը, որտեղ բամբակենուց ն առվույտից բացի 1--3 ղաշտերում մշակվում են եգիպտացորեն, այլ Հացաբույլսեր, ինչպես նան որպես խողանացան ն միջանկյալ բույսեր՝ շաբդարը, ոլոռը, եգիլտական երեքնուկը:

ԲամբակադործականՀամամիութենական դիտաճետազոտական ինստիտուտի 28 տարվա (1936-1963 թթ) փորձերով բամբակենու Հումքի միջին բերքատվությունը կազմում է միննույն տեղում անընդճատ մշակության ն ճանքային պարարտանյութերով պարարտացված դաշտում 36,4 գ/ն,իսկ ցանքաշրջանառությանպայմաններում` 43,0 ց/ն. Առվույտի«ետազդեցությունըշարունակվում է մինչն 2--8 տարի, սա-

կայն որքան առվուլտի դաշտից բամբակենինճեղանում բամբակենու բարքատվություննիջնում է:

է,

այնքան

Բամբակենինշատ զդայուն է պարարտանյութերի Պարարտացումը: Քաղփամյափորձր ցույց է տալիս, որ տոռանցկանոնավոր նկատմամբ: պարարտացմանանճնարին է ստանալ բամբակի բարձր բերք: Սննդանյութերի նկատմամբ բամբակենու պաճանչը կախված է բույսի զարգացման վիճակից: ձամամիութենական բամբակագործականինստիտուտի տվյալներով, լուրաքանչյուր մեկ տոննա բամբակի ճումք ստեղծելու ճամար լավ զարգացած բամբակենին ծախսում է 40--60 կգ աղոտ, 12-20 կգ կալիում. այն իր զարգացման տարբեր կգ ֆոսֆոր ն 40--20 փուլերում տարբեր պաճանջ ունի տննդանյութերինկատմամբ:

Բամբակենուճամար պարարտանյութերինորմաները, Ճողր մտցնելու ժամկետներն կախված են ճողի տիպից, նախորդ եղանակները կուլտուրայից ն նախատեսվածբերքից: ու

Բամբակենի-առվուլտի ցանքաշրջանառություններում առվույտի վարելուց ճետո մշակվող բամբակենու առաջին երկու տարվա դաշտր դաշտերում սովորաբար ազոտ քիչ է տրվում, քան ֆոսֆոր Ազոտի ն կազմում է 1:19 կամ ֆոսֆորի նորմաների արաբերությունը Հետագա տարիներում աղզոտի ն ֆոսֆորի ճարաբերություն

1:1,5:

կազմում է 1:0,2,

իսկ ազոտով ճամեմատաբար Հարոատ ճողերում"

1:15:

բամբաոլայմաններում ՄիջինասիականՀանրապետությունների առ35--40 ճամար զն բերք սանալու կենու լուրաքանչյուր ճնկտարից վույտից Հետո մշակվող բամբակենու առաջին երկու տարվա դաշտերը 30--40 կգյն նորմայով, պարարտացվումեն Վ 60--100, ք 80--130, Է ւ Խ 20--30 80--100 Ք 140--140, Է կգ/ն: փակՀնտագա տարիներում՝ Հետո բամբակենու մշակվող Առվույտի տեղը վարելուց երեք տարի 10-15 է գոմաղբ: Բամբատ/ն մտցվում տակ ցրտաճերկի դաշտում են ցրտաճերկի է մտցնում Հ ող կենու դաշտում պարարտանյութերը Հողի նախացանքայինմշակության ժամանակ (ճիմնական պարարտան բույսի պարարտաքում) ցում), ցանքի Հետ միաժամանակ(շարային աճեցողության ժամանակ (ռնուցում): ճամար պետք է օգտագործելֆոսֆոՀիմնական պարարտացման ինչպես նան գոմաղբը: Այս րական, կալիումականպարարտանյութերը, դեպքում անչրաժեշտ է պրտաճերկիմիջոցով «ողը մոզնել ֆոսփֆոտարեկան նորմայի 8000-ը, գոմաղբի ե րական պարարտանյութերի նախատեսվածամբողջ քանակուկալիումական պարարտանյութերի

-

թյունը:

Համար անճրաժեշտէ ցանԲամբակենուշարային պարարտացման մուտ 15--20 կգ ազդող նյութի «Հաշվով քի ճեւտ միաժամանակճող մտցնել պարարտանյութ: Հատիկավորվածֆոսֆորական սնուՔամբակենու վեդետացիայի ընքացքում բույսերին պետք է ցում տալ 2--3 անդամ: երկու անդամ սնուցում տալու դեպքումառաջի սնուցումը տրվում է կոկոնակալմանշրջանում, երկրորդ անուցումը՝ ժաղկման չրջանում։ երեջ անգամ սնուցում տալու դեպքում առաջին `

անրնի փուլում, երկրորդը՝ կոկոնակալման ծաղկման շրջանում: Վերջին. սնուցումը պետք Է : երրորգդը՝ շրջանում,

անուցումի տրվում է

3--4

. բամբակենու կոկոնների, ծաղիկների ն կնդուղներիմասսայական վիժումից մի քանի օր առաջ: ն մասամբ ազոտական Սնուցման ժամանակ պետք է օգտագործել Առաջինսնուցման ժամանակ պետք ֆոսֆորական պարարտանյութերը: կգ/8, բակ երկրորդ ն երրորդ սնուքումների է Հող մտցնել Վ 25--830 շարային` կգյճ։ եթն ցանջի Հետ միաժամանակ ժամանակ Վ 40-50 չ ի պարարտացմանկարգով ֆոսֆորական պարարտանյութ վել, ապա սնուցման ժամանակ ազուսի ճետ միասին ճող սլետք է մոցնել, նան թ 25--30 կգ/ն։ Առաչին սնուցումը տրվում է բույսերի շարքից

տալ

`

օգտագործ-,

Հեռավորության վրա, բույսերի շարքից 50.22 սնուցումը՝

22 15

սմ

14-18 սմ

սմ

խորությամբ, երկրորգ:

չեռավորությամբ,

15-18

սմ

խորությամբ, իսկ երրորդ սնուցումը՝ միջշարքայինտարածությանկենտրոնում, ջրման ակոսի Հատակից3--8 սմ ավելի խոր: Բամբակենու սնուցումըկատարվում է ԿՐԽ-4 տրակտորայինկուլտիվատոր-պարարտացնող մեքենաներիմիջով: Վերջին տարիներին բամբակենին սնուցում նն նան արտաատարմատային եղանակով,որի Համար ծծմբաթթվայինմանգանի 0,25 գյ -անոց լուծույթով սրոկում են երկու անդամ (Վ. Ս. կուզնեցով): Ուշադրությանարժանի է նան ազոտաբակտերինը, նրբ բամբակենու սերմերի ցանքի օրի մշակում են ազոտաբակտերինով,ապա բամբակի Ճումքի բերբր ավելանում է 1--Ց ցի|ի-ով։ ՀումուսովվՀարուստ Հողերում, ինչպես նան բազմամյա (խոտաբույսերի ճմաշնրտում ն որոշ շրջված ճմուտում արդյունք է տալիս ֆոսֆորաաբակոերինը: Հողի մշակությունը: ՍովետականՄիության բամբակադործական տարբեր շրջաններում ցրտաճերկի կատարման ժամկետները կախված են նախորդներըց: Այն դեպքերում, երբ բամբակենու նախորդը առվույտ է, հոտի վերջին «արը կատարելուց Հետո անձճրաժեշտէ թեներըճանաժծ լբոսզխորությամբ փխրեցնել խուտաղաշտը. Այդ միմախովփերով5--8սմ ջոցառմանշնորձիվ կտրտվում են խոտաբույսծրիարմատներն ու արմատավզիկը, ն առվույյոը զարնանը չի աճում: Փխրեցումից15--20 օր ճետո ցանում են պարարտանյութերը ն նախագութանիկավոր գուքաններովկատարումխոր վար՝ 288--30 սմ խորությամբ: երբ բամբակենու նախորդը բամբակենի է, ապա Հոկտեմբերին ւլնտք է ճավաքել չբացվաժ կնդուղները, որից անմիջապես Հետո Հատուկ մնքենաների միջոցով դաշտի մաքրել ցողուններից ն նախագուԹանիկավորգութաններով (նոյեմբերի երկրորգ կեսին) կատարել խոր սմ խորուքյամբ։ Այժմ Միջին Ասիայի առաջավոր բամվար՝ 28--30 բակագործականտնտեսությունննրում բամբակենու ճամար ցրտաճերկը կուռարվում է նրկչարկ եղանակով՝0--15, 19--830 սմ խորությամբ, երկ«արկ գութաններով (Պ Յա--38--35 Մ), որի շնորչիվ զգալի չափով ն իջնում արտադրանքի բարձրանում է բերքատվությունը ինքնարժեքը: կատարելուց ճետո դաշտը առանց փոցխելու պաճում Ցրտաճերկը ճն մինչն դարուն: Վաղ դարնանը, Հողի քեշի ժամանակ դաշտը պետք է փոցխել ատամնավոր փոցխերովկամ ՇԲ-2,5 չլեյֆ-փոցխով, ԱյնուՀետե կատարում են նախացանքային կուլտիվացիա'5--6 սմ խորուն դարձյալ փոցխում: ԹԺյամբ Սերմինախապատրաստումը: Բարձրորակսերմացու Հնարավորէ ստանալ միայն այն դաշտերից, որտեղ բամբակկնին աճել զարգացել չէ նոաստավոր ղոմոզով պայմաններում, քառամումով ձի «ճիվանղացել ն վել է բարձր բերք: Բամբակենու ոլետք է տտասերմացուն ՝

ու

ու

ն նալ միայն առաջին ն երկրորդ բերքաճավաքի ճումքից։ Առաչին Համեմաերկրորդ բերքաշավաքից ատացված բամբակենու սերմերը տաբար խոշոր են, միատարը, ավելի քիչ են վնասված լինում վնատատուներիցու Հիվանդություններից,դաշտային պայմաններումծլում են հն Համերաշխ, տալիս են ավելի ուժեղ ծիլեր, որոնցից ղարդանում ավելի Հզոր բույսեր, ն ստացվում է բարձր բերք: Սերմերի վրա լինտը բամբակենու սովորական բամբակենու մուտ 0,8 0-ից, իսկ նրբաթել մոտ՝ 0,4 0-ից ավելին չպետք է լինի: Սերմերի վրայից լինտը Ճեռացնելու նպատակով բամբակենուսերԴրա Համար գործարաննեմացուն ոլնտք է ենքարկել դելինտիրովկայի: նն ժծմբական թթվի մշակում լուծույքով րում բամբակենու սերմացուն կամ աղաթթվի գոլորշիներով: Դելինտիրովկայիմիչոցով բամբակենու են, ն սերահրմերի վրայից լինտերը ամբողջովին այրվում, մաքրվում

ժերը մերկանում

են:

Բնլինտիրովկայի ենթարկված սերմերի ծլումն արագանումէ, ծլունակությունը բարձրանում, սերմերի վրա գտնվող պարազիտներըոչընտրամաչանում են, սերմերն ավելի «եշտ են ննքարկվում զտման են ցանվում: նան ճեշտ ավելի մեքենայով չափման, ինչպես Բամբակենու ճիվանդությունների դեմ պայքարելու նպատակով տոննա սերմին 7 կգ անձրաժեշտ է սնրմերն ախտաճանել ՏԽՖՄ (1 ու

Հաշվով)պրնպարատով:

'

՝

են ախտաճանդելինտիրովկայի, Այն սնրժերը, որոնք ենթարկվել ման չեն ենթարկվում: են ամոնիումի վնրամշակում Ֆորմալինովախտաճանվածանրժերը սուլֆատով (100 կգ չոր սնրմին 5 կգ Հաշվով): Այդ միջոցառումըծիե է արմալերը պաշտպանում է արմատային փտախտից նպաստում տային Համակարգիարագ աճմանը: ն Այն սերմերը, որոնք ախտաճանվելեն գրանողանով ՏԽՖՄ-ով,

ամոնիումի սուլֆատով չեն

մշակվում:

են Բամբակենուցանքը: Բամբակենու ցանքն ակսում կատարել, սմ խորու10 12--150,, է իսկ լինում միչին օդի երբ ջերմաստիճանը 10-12" 4: Սովորաբարմասսայական թյան վրա ճողի ջերմաստիճանը հն ապրիլի կեսերին: ն են ավարտում մարտի վերջերից ցանքը սկսում ձներ: Դրանցից ունեն մի շարք բամբակենու ցանքի Գոյություն Հնարավոր է կիրառել ճաշվի առնելով Ճողը, տեղանքի յուրաքանչյուրն ն ռելիեֆը, մեքենաների առկայությունը այլն, Բարձր բնրք ստանալու նպատակով բամբակեննինավելի չափավոր ձնով դաշտում դասավոեն: կոլտնտեսություններելու վերաբերյալ որոնումները շարունակվում սովխողների փորձը ապացուցում է, որ առավել բարձր բերք րի ու ,

.

ատացվում է, երբ ճեկտարում սովորական բամբակենու բույանրի թիվը կազմում է 100 Հաղար, իսկ նրբաքել բամբակենունը՝100--130 Հազար: ն 55255 սմ քառակուսի բնային եղանակով Հայտնի է, որ 60»«60սմ ցանքի դեպքում (բնում 2--Գ բույս) ճնարավորչէ մեկ ճեկտարում վերը նշված քանակությամբ բույսերը աճեցնել: Այդ պատճառով էլ վերջին ժամանակներս բույսերի դասավորման այդ նհղանակրը փոխարինվեց 60»Հ45 ն 605450 սմ ուղղանկյուն-բնայինեղանակով (բնում 3 բույս), որը ճնարավորություն է տալիս մեկ ճեկտարի վրա աճեցնել 100--110 Ճաղարբույաւ Վերչին տարիների ընթացքում շատ տեղերում կիրառվում է ցանձն՝ ժապավենաձն ցանք, որտեղ 15 սմ աոավել կատարիելադորժված քի միջշարքային տարածությամբ նրկու շարքերին «աջորդում է 75 սմ միջշարբային տարածություն: նշված րկու շարքերում միջբուլսային տարածությունը կազմոմ է 15սմ, որը «Հնարավորություն է տալիս Հեկտարի վրա տեղավորել շուր, 140 Հազար բույս հ ստանալ պոսվել բարձր բերք: ՍՏԽ-4Ա, ՍՏԽ-4Բ, Բամբակենուցանքը կատարվում է ՍՏԽ-4, `

ՍՉԽ-4Ա-1

մեքննաներով Քամբակենուցանքի նորման կախված է ցանբի ձնից, ժամկետից, Հողակլիմայականպայմաններից, 1000 տերմիկշոից ն սերմացուի որակից: Քառակուսի-բնայինն քառանկյունի-բնային ցանքերի դեսլքում ցանքի նորման 35--40 կգ/ն է, սովորական շարային ցանքերինը՝90-120

կգ/ճ:

Բամբակենուցանքը պետք է կատարել 9--Ց սմ խորությամբ: Բամբակենու խնամքը: Մինչեբամբակենու սերմերի ծլումը կատարվում է փոցխում: Բամբակենու մասսայական ծիլերը երնալուց փխրեցումների պնտք է կատարել միջշարքային տարածությունների սմ խռրությամբ: սմ, իսկ շարքերին մոտ՝ 8--10 կննտրոնում՝ 12--15 միջշարքային տարածություններիմշացանքերում Քառակուսի-բնային

կումը կատարվում է երկու ուղղոմյամբ: Առաջինփխրեցումը՝6--ծ սմ խորությամբ, պետք է կատարել բամբակենու ծիլերը երնալուն պնս: Քամբակենու միջշարքային երկրորգ փխրեցումը պետք է կատարնլ առաչին չրումից առաջ: Հաջորդփխրեօր ճետո: Այդ ցումները պետք է կատարելյուրաքանչյուր ջրումից 2--3 փխրեցումներըպետք է կատարել միջշարքային տարածությունների

սմ խորությամբ: իսկ շարքերին մոտ՝ 8--10 Քառակուսի-բնային ցանքերում միջշարքային տարածություններիմշակումը կատարվումէ երկու ուղղությամբ: Համաժիութենական Բամբակադործական ճամար ճողի չափավորխոնաբամբակննու ինստիտուտի տվյալներով

ՎլենտրոնոււԲ12--15

սմ,

գիտաճետազոտ

Քամբակենուծերատումըխիստ աշխատարարաշխատանքէ, վությունը Համարվում է դաշտային սաշմանային խոնավունակության 65--70 ուշադրության արձանի է բամբակենու աճը մինչե 85 00-ը: պատճառով զե-ից քիմիական պրեպարատների կիրառումը, ինչպես նան ծերատող մեքեԲամբակննուառաջին վեգետացիոնջուրը շատ շուտ տալ չի կարծնաների երբ բամբակենինշուռ ենք սկսում ջրել, կ այն էլ օգտաղործումը: Լի։ Այն դեպքում, աճում ճթ սմ է Ճճողիվերին շերՔամբակննու արմատային Համակարգը ապա ծերաւտումը միջշարքային տարածության դեւքում կատարվում է Առաջինջրի որոշ չասիով ուշացնելը տերում, շպտ խոր չի թավանցումն: ՀարմարեցվածՋՎԽ-4 ե 90սմ կուլտիվատորներին միջշարքային տարածության դեապքում՝ ՉՎԽ-3,6 մեքենաների միջոցով, նպաստում է բամբակենու արմատայինճամակարգի ուժեղ աճմանը Առաչին Հէրքին ծերատոսը պետբ է կատարել այն դաշտէրում, ն է պտղակալումը: արագացնում ծն որտեղ ճողի բարձր բերրիության չնորչիվ բամբակենին ավելի փարԱյն դաշտերում, որտեղ ատորերկրյաջրնրի գտնվում քոմ է աճել (Ֆ. Ա. Սովոլովլ): վեգետացիայիընթացքում բամբակենինպետք է չրել մեծ Բամբակենուն 5--6 վնաս էն, Հասցնում մի շարք վնասատուներ ն ծանր ճողերում՝ ավելի պակաս անդամ, քնեթե անգամ, ճողերում՝'| Վնասատուներից բամբակենուն լուրջ վնաս նն ճասԱյն դեպքում, երբ ստորերկրյա ջրերը ունեն բարձր մակարդակի ճիվանդություններ: շատ: Ցընում՝դատայնատիզը (չոռը) է տուղտացեցը, իսկ մասսայականբազջրում են ավելի պակաս անդամ: բամբակենին , են՝ մացման տարիներին՝նան լվիճները, կարադրինան ն ագրոտիսը: ՀիԲամբակենուջրման տարածվածսխեմաներն Չ--4--1, վ 1--1--0. 1--42--0, 0-42--0, շ «1, 0--4--1, 2--4-0, վանդություններից 2-3--1, Այով տարածված էն' արվատայինփտախտր,բամբակենու թողոզը, ծիլորի շաջիլատերենելյիարժաքափայլությունը,բամբակենու սխեմաներումառաջին թվանշանը ցույց է տալիս ջրումների թիվը թառամումը,բամբակենու կարճաճանգույցը,կնգուղներին թելի փտուփուլ), երկրորդը՝ջրումների թիվը ծաղկմանլ ծաղկումը (կոկոնակալման մբ ն կնգուղներիսոոնձայնությունը(Ա. Ա. Բաբայան): ը զարգացմանփուլերում, երբորդը՝չրումներվ թիվբ Ճասունացման փում դաշտերում մոլլախուտերիդեմ պայքարում են մոնուԲամբակենու լում: մինչեծաղկումը ջրում են 0--2 Այսպիսով, բամբակենին փուլերում՝1--4 անդամ ե Ճասունացման, րոն ն դիուրոն ճերբիցիդներով, Ցանքիժամանակ այդ Հերբիցիդները ծաղկմանկ պտղադոյացման 1-2 կգ/ճ ճող մտցնելու նորմայով շնորճիվ մոլախուտերի փուլում՝ 0Հ--1 անդամ: քանակը պակասում է անդամ, է ճասունացումը, մեծանում արացանում 10--15 է րումների թիվը, ջրման սխեման ն չրման նորմաները կախվա են նախ մելիորատիվ Հավաքված«ումքի չասիր: մինչն ց րտաճարությունները պայմաններից: ճողային Ակոսների երկարությունը ջրում են ակոսներով: Բերքաճավաքը: Բամբակէնյու թեթ կնդուղների տեղի է Բամբակենին ճասունացումը 100 մ, միջա ունենում աստիճանաբար: Այդ սաշտճառովէլ բնրքաճավաքըկատարվում կազմ ունեցող Հողերում լինում է ինչն մեխանիկական 100--120 մ, ծանը կնդուղների բազմանը զուգընթաւց՝մի քանի անդամ (մեքենայով 2--3, ճողերուվ մեխանիկականկաղմ ունեցող Հողզերում՝ 3--4 անգամ): 150մ ձեռքով Առաջինջրման ժամանակ ակոսիլոսթությունըկազմում ժամանավ՝18--20 սմ: 14-16 սմ, Բերքաճավաբը ջրումների Հաջորդ մեբենաներուլ կատարելու ճամար անճրաժնշտ է, որ դաշտերը է ծերատումը: լինեն ճարքեցված,ցանքը կատարվածլինի խիստ ուղղագիծ բամբակենուխնամքի կարեոր աշխատանքներից Համամիութենական բամբակագործականգիտաճետազոտակմ շարքնրով, տարածության վրա լբույանրը տեղավորված կլինենճիշտ, նն տալիս, որ ն սորտին ճավասարաչափ Համապատասխանխտությամբ, բույսերը ինստիտուտիուսումնասիրություններըցույց բամբակք ճետո նու ), ցողլունը 80-սմ-ից բարձր թողնված պտղատու ճյուղերի վրա առաջացան լինեն կանգուն (չպառկեն ծնրատումից չլինի, դաշտը մոլախոտերից զերժ լինի: կոկոնները, ծաղիկները ն կնզուղները ավելի շատ ջուր, սննդանյութ: Բամբակ մեքենաներըչեն կարող բավականաչափարինչպես նակ պլաստիկ նյութեր են ստանում, որի շնորճիվ պակատո Ճավաբող տագրողաբար ճավաջել բամբակի' ճումքը այն բույսնրից, որոնք կրում է կոկոնների, ծաղիկների ն կնդուղներիթափվելը, ավելանում է կոմ թելի տերններիմեծ ղանգվասծ:Այդ պատճառովէլ մեքենայակա կանաչ լավանում Հասունացումը, դուղների քաշը, արագանում

դադար

ճամախակի,

Ի"ո,մ

Աա

Ն

լ

ա

1--3--Ն

մինչեւ

անգամվ

ու

է բերքատվությունը: բարձրանում

որակբ: Ո

նն երկու զործողությա' բամբակենու ծերատումը կատարում ԱռաջինՀերթինՀեռացնում են մոնոպոդիալ ճյուղերը, երկրորդ ցողունի աճման կոնը: |

»

արճնատականկերպով դաշամծթում ՃնոսցԲՐՔաճավարից տերեները((դեֆոլիացիա):Դեֆոլիացիալից «1 բամբակննու Հասունանում բացվում են, էն

Հերք|

,

,

աոռւսջ

այգ

մշգուդներն շտացնում արազ

է

|

ոու

որը

ն

Հետ

զգալի չափով

ն նվազեցնում բամբակի բերքաճավաքը Ճումքի աղբոտ-

Բուսարուծություն

ա

է Համար օդտադործվում տերնեաթափի ԱրՀչեւստական

ժագնեզիումքլորատը կգյճ նորմայով), բեկաարիե ջիմիլատներ։ նորմայով) 3,5

կգ 8-12 յորակտորային կատարել Դեֆոլիացիան

(եկտարին

Է այլ

երկրնեԱնգլիայում, Ռումինիայումեվրուղական միջճնան րու Հունգարիայում րում, թելատու տարածությամբ կտավատ մշակվում կատարելուց աշխատանքները

պետք է

կամ ինջնաթիոի միջոցով: Ալդ «ւ աներըսկսում են օր

բնրքաՀավաքը լեջենայական 'ե-ը բացված

չե

ԽՏ-1,2,

կատարվումէ բնրքաճավաքը Բամբակենու Հետո

ւ

մեքենայով:

կնգուղաճաված ացված կնդուղներըՀավաքում ճետո ցողուններըՃավաբում ակի ամբողջ բերքը Ճավաքելուց են

ԿՎ-4

ԱԿ0-4

մեքենաներով: Լ կՎ-36 ցողունաՀավաք

նշանակությունը մշակման շրջանները Փողովրդատնտեսական ն

լավագույնթելերից կտավատիթելը մանածագործական Թելատու ն են քարան, բր եղեն, սարուսին, Ա մեկն հլից պատրաստում

տեխժանյակներ,շարժիչ փոկեր, փողրակներ ացնպործվածքներ, աներ, քելից Թելատու կտավատի քնլը բամբակի ն

կական

Սերմից ստանում են քանեն թուղը ն այլ օդտադգործվում

երեքանդամ: անդ ամուր է երկու, իսկ բրդի թելից՝ երեք ՝

կարժեք յուղ (35--44օօ): Թափուկներն անալուՀամար: նյութեր մտ

Աղյուսակ26

անն տիրի, գարտուրուկան ԲՄՍԶ-ում,

Կենտրոնական

որարորը Լ

| 1965

իու (ՎԼ ժանջատարածուքյունը, ԷՋ ՀԱՐՑԻ

"Մ

տոննա) չգար

|

քնլատուկտավատի Ամբողջաշխարճում

|1970 |1925 | 1934 -

| 128 | 1,25 | 1,21. |3,5 3,6 |456

| 49

|

կազմում

Յուղատու կտավատիճնագույն օջախներնեն ճանդիսացելՀնդկասչ տանը, Զինաստանը,նդիպտոսը,Աֆղանստանը,Փոքր Ասիան, Անդրկով' ասը,Հարնշստանը, Ալժիրը, Թունիսը ե իսպանիան: . ի ու լ Է Է ճղել ճնագույն ն Ըստ ժամանակներից, Ամիրդովլաթի ՄխիթարԳոշի այն օգտագորժն դեղատուկուլտուրա: վել է որպեսյուղատու Ամբողջաշխարճում մշակում են շուրջ 6,6 միլիոն Հեկտար լուղատու կտավատ: Սովետական Միությունում յուղատու կտավատ իմնականում մշակվում է ՌՍՖՍՀ-ում, Տաջիկական, Ուկրաինականն Ուզբեկական ՍՄՀ-ներում: Հայաստանի լեռնային շրջանները յուղատու կտավատի աճման ունեն զարդգամանճամար նպաստավոր պայմաններ: Բազմաթիվ օրինակներով ապացուցված է, որ լեռնային ու բարձր լեռնային (1Ղուկասյան, Սիսիան, Սանի ավաղան)շրջաններում լուղատու կտավատից 14--16 8--10, է մւռացվում իսկ առանձինՃճողակտորներում՝ գն սնրմի բերք: Դեռնս շատ ճին ժամանակներից Ղուկասյանի,Ամասայի, Արթիկի, Անիի, Սիսիանի, Ախուրյանի, Սնանիավաղանի ն այլ շրջաններ : ամարվել են կտավատմշակող շրջաններ: կտավատիյուղը օգտագործում են օլիֆ, զանազանլաքեր, տպադրական, վիմագրական ն այլ գեղարվեստականներկեր, լինոլհումներ, կլլոնկաներ, չթրջվող Ճագուստներպատրաստելուճամար, այն օգտագործվում է նան կաշվի ն կրկնակոշիկիարտադրությանմեջ, Քուսպը պարունակում է 400 լուժվող կտավատի Շատ Պոպովի, նրա մեկ կգ-ը պարունակում է 1,2 կերային միավոր:

մորյ աա .ի Հայաս

են

որր7 է Սովետա-

ցա նքերբ

զոնու միլիոն ճեկտար, որից 1125 միլիոն ճեկտար

`

: բունը, յ

ու

թելի ելատու կտավատիզանբատարածությունը, Ծա Միությունում Սովետական կից սովետին Մինիստրների ն Բամախ ր երթը (ըստ բերթատվությունը գովալների) ն վարչության 1875 թվականի վիճակագրակա

Ցուցանիշ

նան

ՍովետականՄիությունում թելատու կտավատ մշակվում է նալիծարոսլավլի, Վոլոգդայի, Նովգորոդի, Կիրովի, սկովի, իվանովի, Գորկու ն կԿոստրոմայիմարզերում, ինչպես նան Բելոռուսիայում, մերձբալթյանՀանրաղետություններում, Ուկրաինայի Ջեռնիգովին ժիտոժիրի մարզերում ն Սիբիրում: Վերջին տարիների ինթացքում Ուկրաինական ն Բելոռուսական են 4,2-ճանրապետություններում լուրաբանչյուր ճեկտարից ստանում 4,9 զ թելի բերք:

ԿՏԱՎԱՏ

այլ

է

ԱՄՆ-ում,Ճայղոնիայում:

ԽՎ- ու

թույլ բացված

ԽՎ-3,4 մեքենաներով:Ցրտաձճարությունից

հրամ

-

Ոչ մեծ

պետք է ակսել, երբ բուլսերի վրա

է:

կնգուղների60-20

ե

5--

թափվել:

Ն

Միությունը

կան Միությունում: Թելի ճամախառն բերքով Սովետական աշխարճում գրավում է առաջին տեղը: Թելատու կտսվատը մշակվում է նան Հոլանդիայում, Բելզիալում, Լեճաստանում, 9եխուլովակիայում,

|

սպիտակուցն

( ճատկությունները:կտավատը Կտավատի բուսաբանական Լյուտ (14126662 :

է կտավատաղգիների ԱՏԼէՅԷԼ5Տ1ոստ Լ.) պատկանում ո ո Ճողու է (2ո»-:30):Արմատը առանցքայի է, նիքին: Միամյա բույս ժե ե է Ցողունըունի 0.30--1,25 մ բարձրությունուժեղ Քիչլթորասուղվող: ճյուղավորվում: :

Սաղվի բաՏերեները նչտարաձննն, սրաժայր, մերկ, Ճերթադիր' ժակը բաղկացածէ ճինդ սրածայր են պտղի մնում ճետո ներից, որոնք ծաղկումից

վորված է մեկական սերմ: Ամբողջ պաղատուիիկը զարունակում է 10-ական սերժ:

Սերմը ունի

3--6

մմ

տափակ էյ ճարը, փայլուն, երկարություն,

ձվաձն, ծայրում թեքված կտուկամ չադանա-

գորշ ցով:Գույնը

կադույն էւ

կտավատիտարատնսակային խմբերն իրարից տարբերվում նն Հետելալ կենսաբանական, բուսաբանական ն տնտն-

բաժակաքնրիիմ

կից:

Պսակըբաղկացածէ Հինգ երկնագույն ւպսականն սպիտակ, թերթիկներից, որոնք երբեմն լինում մանուշակագույն: ր ։ արդադույն տոսիիկ է, կլորավուն ռտուղը

վերին ժՄասում

բաժանված է Հինգ բնի, որոններսում սրածայր: եր Հերթին կիսամիջչնապայուրաքանչյուրն մասում

իը տու

ով

բ բաժանվածէ

մասի: Ամեն մի

տեղա-

աարի սական

Թելատուկտավատիմշակու-

ա րաեԱԱ "Ր : արեալի թեե Ն. էլ ղունի կեջեի ե«

ւ

Մ

ն չմ մս ը ված ՁոՂ դ ոլ ա բենքիմային Հլուսվածքներում նկ. 24. կտավատիծաղիկը, տուփիկը ն սերմը: թելիկային սրձիկների ձնով։ Թելիկային խրձիկները կազմված նն մեծ քանակությամբ առանձին բջիջներից, որոնք կոչվում են տարրական թելիկենը,Տարրական թելիկն իրենից ներկայացնումէ ձգված, մմ Տարրականթելիկնեժայրերը սրված,15--40 երկարությամբբջիջ: ըի միջին ճաստությունն ճավասար է 20--30 միկրոնի։ Այդ թելիկները տարպեկտինյաննյուքերով պինդ սոսնձվում ն կազմում են 15--40 -

Աղյուսակ27 Կտավատիտարատեսակային խմբերի ճիմնական ճատկանիշները (ըստ Ն. Ա. Մալսուրյանի). Ցուղատու Հիմնական Ճատկանիշները Թելատու Միջանկյալ

(դոլդունեց )

Բույսի բարձրությունը (ոմ

ճյուղավորվաՑողունի բույսի վրա (ճատ )

քոսը

23.

ամրերը. Կտավատիտարատիսակային կտավատ (դոլգունեց),4, 3--միջանկյալ

(1եժեումոկ), 4--լուղատու

ղավորվող

50.--70

70--125

Քույլ

15--26

4չօ--6,0 Յ8.--42

Յ5-.39

Է

ճլու-

1.2

9.

տո-

աշ-

նանացան

վորվում

Հի ճյուղա-

ծությունը

քանակը մեկ Յողունների

Տութիկների քանակըմեկ բույսի վրա (ճառ) սերժի կշիոր (գ)

51-48

յուղի Անրմերում

է, Թե ժարնանացան

-

նկ.

1--քնլատու

Փովող (կուդրիալ)

Յ0--90

ուժեղ ճյու-

ղավորվող

50---60

ուժեղ ճյուզավորվող

30-40

30--60 4,0--8,0

1-6

4--8

Յ8--48

2,7--5,0 40--42

ղարնանա- գարնանա- ղարնհանա- կիսաաշնաչցան նազան Ցան ցան

ՅՑ ջ.

(կուդրիաչ):

րականթելիկներից բաղկացած թելիկային խրձիկներ, որոնք օղակների ձնով (25--30 խրձիկ)տեղավորվաժեն ցողունի կեղնին մոտիկ ն մեկը մյուսի Հետ միանալով, կազմում են տեխնիկականթելի ժապավենը: խրձիկների երկարությունը կախված է կտավատի ցոԹելիկային երկաղունի ընդճանուր բարձրությունից, ինչպես նան տաեխնիկական միացման տեղից մինչն ճյուղավորության րությունից (չաքիլատերնեների ակիզբը)։ Կտավատիբարձր ցողունները (70 սմ ն ավելի) ունենալով մեծ տեխնիկականերկարություն, պարունակում են ավելի երկար տարբական թելիկներ ն ավելի ծրկար տեխնիկականթելեր: Քարակցողուններից (1--2 մմ) ստացվում է լավորակ թել, ջանի որ դրանց տարրական ոչ մեծ ներքելիկները ունեն ավելի Հաստ պատեր ն ճամեմատաբար քին խոռոչ, որով սլայմանավորվում է դրա ամրությունը ն ճկունուչ

թյունը:

Թելըկազմում

Փ-ր կտավատիցողունի ընդչանուր թաշի Հ0--30 Թելի որակական «Հատկանիչներնեն բարակությունը, ամրությունը առաձգականությունը,երկարությունը ն դույնը: Թելի որակի ընդջանուր բնութադիրը նշանակվում է Հճամարով, է տալիս մեկ միավոր քաշ ուննցող բելից ստացված մանչ որը ցույց վածքի երկարությունը: Մթերման կայաններում կաոտվատի թելի Համաըը սաճմանվում է օրգանոլեպտիկ եղանակով,բոտ ստանդարտի: ԲարձՈրքան թելի րորակ թելի "ամարը կազմում է 25--36, միջակը՝ 12--15: ճամարը բարձր է, այնքան մեկ մետր գործվածքի «ամար բիչ թել է է

ծախսվում:

Միությունում չրջանացվածեն թելատու կտավատի Սովնտական 8063, 128812, Սվետոչ, Ստախանովեց, Պրիադիլշլիկն այլ սորտերը: կտավատիլավաղույն սորտերից են՝ Վորոնեժսկի1308, Ցուղաւտու

վիր 16-50, Արթիկի 7, Ղուկասյանի17: Կենսաբանականառանձնաճատկությունները:Թելատուկտավատի աերմերըծլում են 3--Տ- պայմաններում, Մատղաշծիլերը դիմանում են սառնամանիքներին:Թելատու կտավատի աճման Համինչն --3,5--47 չերմաստիճանըՀամարվում է 15--18--ը: Տաք մար ամենանպաստավոր են ցողունի աճը: Այն ավելի լավ է աճում, եղանակներըդանդաղեցնում երբ ամպամած օրերի քիվը շատ է լինում: Արնայինուժեղ լուսավորումը նպաստում է ցողունի ուժեղ ճլուղլավորմանը, որի ճետնանքով իջնում է բերքը ն վատանումորակը: Թելատու կտավատը խոնավասեր բույս է, լավ բերք ստացվում է

գործակիցը 400-բարեխառն,խոնավ պայմաններում: Տրանսպիրացիոն 430 է, Ամենից լավ աճում է, երբ Հողի խոնավությունը կազմում է դաշտային տաշմանայինԽոնավունակության60--70 00-ը: Հասունացման շրջանում տնղումները բացասականազդեցություն են ունենում:

Կտավատնունի աճման ղարզացման ճնտելալ փովերը. 1 ժլման 8. «եղնենիկի» կամ շաքիլատերնային, (նրբ ցողունի բարձրությո կազմում է 7--10 սմ), 3. կոկոնակաղման, 4. ծաղկման ն Տ. Ճասունացաճում է արազ ման:կտավատը 5-6 առաջ(ռրական կոկոնակալումից սմ): Թելատուկտավատըճամեմատաբար կարմ ժամանակամիջոցում է ծախսում պաճանջվածքանակությամբ սննդանյութերը, կտավատի ինստիտուտի ուսումնասիրություննենրի Ճամաձայն աղոտի նկատմամբ ճգնաժամայինշրջանը ճամարվում է «եղենիկի» փուբույսիպաճանջի (ից մինչն կոկոնակալումը, ֆոսֆորի նկատմամբ՝ծլումից մինչե 10--12 տերնեների առաջացումը, կալիումի նկատմամբ՝ կյանքի առաչին երեք շաբաթում ն կոկոնակալման շրջանում: Շատ կարճ ժամանակամիջոց պաճանչվաժսննդանյութերի Հիմնականմասի կլանումըմի կողմից, արմատային ճամակարդիթույլ վերով յուրացնելու բնդունակությ մյուս կողմից (ճատվապես ֆոսֆորի նկատմամբ),թելատու կտավատը դասում են ճողի բերրիության նկատմամբխիստ պաճանջկոտ բույսերի շարքին» Թելատուկտավատըլավ է աճում, երբ Հճողիռեակցիանթույլ թթվամին է (8ՒԼ--5,9--6,5): կապակցվածկավալին ե տորֆայինթթու նանը, ճողերում այն վատ է աճում, կրային ճողերում կտավատից ստացվում է կոլիտ ն փխրունթել: Կտավատին պետք է Հատկացնելավաղակավային ճողերը։ ՅուղայինկտավատըՀիմնային Հողերի բույս է: կտավատըռպլաճանջչկոտ Նախորդները: է նախորդների Թելատու նկատմամբ:երբ միննուլն դաշտում անընդճատկտավատ է մշակվում, կամ այն Հաճախակի է վերադառնում միննուլն դաշտը, ապա բույսերը ու

:

են այսպես խիստ տուժում կոչված կտավատաճոգնածությունից ն բերը կտրուկ կերպովիջնում է: Հողիկտավատաճոզնածությունը ւոհղի է ունենում, երբ ճողում առավել ուժեղ չափով նն զարգանում վնասակար միկրոօրգանիզմները, Ճաւովապես պարազիտայինսնկերը: կտա-

վատաճոդգնածությունը տեղի է ունենում

նան

այն դեպքում, երբ Հողի աննդանյութերը օզտագործվում նն միակողմանի,որի Հետնանքովճողը կորցնում է իր բերրիությունը,ե զարգանում են կտավատի ցանջերին ատուկ մոլախոտեր՝կտավատիորոմը (Լօկստ նոլշօլն Տօոձ.), կտավատիտարածուկը(Տբճոզնլո 1ոլշօ1ը Թ0162մ), կտավատի սորուկը (ԸՇոոճնոճ |լոլոօլը Տ.հ.), գաղձը (ՇստոսէռՇթլնոստ հ այլնւ ՄՄ6լո) Թմլատու կտավատի Համար ամենալավ նախորդը երեքնուկնէ,

մոկ

ուղատու

կտավատի2ամար՝բազմամյա խոտաբույսերի ճմուտը

կամ չրջվաժ ճմուտը, սն ցելից Հետո մշակված աշնանացանցորենը, Ընդեղենբուլանբը, վիկերը ն կարտոտիլը:

կտավատը լավ Ժուղատու

նախորդ է ճանդիսանում աշնանացան Յ91

ցորենի Համար: կան դիտումներ այն մասին, որ խոնավությամբ ապաՃովված շրջաններում այն լավ ծածկոցային բույս է ճանդիսանում բաղմայա խոտաբույսերիՀամար: սմ խորությամբ: Ցրտաճերկրպետք է կատարել 20--22 Վաղ գարնանը ցրտաճերկի պետք է փոցխել: նախացանքային նովլտիվացիանպետք է կատարել 7--Ց սմ, իսկ պնդացած ճՃողերում՝ սմ խորությամբ ն անմիջապեսփոցխել: 10--12 Պարարտացումը:Կտավատի գիտաճետազոտականինստիտուտի տվյալներով բերքի բարձրացման ն թելի որակի լավացման նպատակով Ճոազոտի, ֆոսֆորի նե կալիումի ճարաբերությունը աղոտով աղքատ ղերում պետք է կազմի 1:2:2, իսկ ազոտով ճարուստ Ճողերում՝ նույնիոլ՝ 1:3: 4 1:3:3,

կոավատի Թելատու

30--60,

Ք 80-90,

նորմաներն պարարտացման չափավոր

Է 90--120

են՝

Ա

կգ/ճ։

Ազոտականպարարտանյութերըճող պետք է մտցնել միայն նախացանքային կուլլտիվացիայի (3/4 նորման) ն սնուցման ժամանակ (114 նորման) կալիումականպարարտանյութերնամբողջությամբ ճող պետքէ մոցնել ցրտաճերկի տակ: Ֆոսֆորականպարարտանյութերի մի մասր (1/2 նորման) ճող պետք է մտացնել ցրտաճերկի տակ, մի մասը (1/3 նորման) նախացանքային կուլտիվացիալիժամանակ, հոկ մի մասն էլ (1/4 նորման) Հատիկավորվածվիճակում ցանքի ժամանակ, սերմի ճետ միասին: կտավատիսնուցումը պիտք է կատասմ բարձրուեն 6--10 ընլ «եղննիկի» փուլում, երբ բույսերն ունննում թյուն: Սնուցումներըկատարում են ինքնաթիոների միջոցով: կոտավաէ պարարտացնելնան բորակային տը ցանքից առաջ նպատակաճարմար պվարարտանյութերով՝ լուրաքանչյուր ճեկտարին ազդող նյութի ճաշվով ր 0,4--0,7 կգ նորմայով: Բորը թելի ելը ավելացնում է 2--4 Կկ-ով ն նպաստում է այն բանին, որ բուլանրը Համեմատաբար պակաս չափով վարակվեն բակտերիալ«իվանդությունեենրով: Սերմի նախապատրաստումը ն ցանքը: ատ պետական ստանդարտի, կտավատի սերմերը պետք է ունենան 9240-ից ոչ պղակասմաքրություն ն 8500-ից ոչ պակաս ծլունակություն: կտավատի «ամար են գ գաղձով աղբուռվում առանձնասլեսլես ք ղբոտվ վ վտանգավոր գավոր է, ե երբ պանքերն սորուկով, որոմով, տարածուկով, որի պատճառով էլ սերմերը սղետք Տու-400 ն Տլ-400 Հ ղտել կտատնսակավորել կտավատաղզոիչ կտավատազտիչ :

,

է,

ու

վատի տրիերի,

0ՍՄ-32

սերմազտիչ

մեքենաներով:

նե ՈՍ-45Ա

բարդ

Թելատու

կտավատիցանքի նորման կազմում է ճեկտարին25--30 Միլիոն ծլունակ սերմ, կամ 150--160 յուղատու կտավատինը՝4,5-կգ/հ, 6,0 միլիոն ծլունակ սերմ կամ 50--60 կգ/ն:

ՄՍՈՒԼ-48

Ցանքը պետք է կատարել կտավատացան չարքացանով, տրն ունի 2,5 սմ միջշարքային տարածություն: է նպատակաճարմար ցանքը կատարել նան Ս1Ն-48 ն Ս1ն-20 կտավատացան կոմբինացված չարքացաններով, որոնք սերմերի Հետ միաժամանակ Հող են մտցնում նան ճատիկավորված պարարտանյութեր: Ցանքը պետք է կատարել ոմ խորունյամբ։ 15--4,5

Ատավատի դեմ պայքարելու ճամար ցանքերում մոլախոտերի

օգ-

չիկոտեկս ճերբիցիղի ջրային լուծույքը՝ 0,5--0,8 կգ/ճ մռավել ագորժում արդյունավետ է դիկոտեկսի (0,3--0,4 կգյն) ԱՆ: ՆՈԿ-ի (10--175 ճամատեղօգտագործումը: կգ/ճն) ն

կտավատն ունի ճասունացման4 փող՝ Տերքաճավաքը: Թելատու կանաչ, վաղ դեղին, դեղին ն լբիվ ճասունացում։ Հասունացմանկանաչ փուլը սկսվում է ծաղկումից անմիջապես ճետու Այս փուլում ցողունները ն տուփիկները դեռնս կանաչ են, դեղնում նկ չորանում են ցողունի պածի մասի տերնները: Հասունացմանկանաչ փուլում 4ճավաքելուժամանակ սնրմ չի ստացվում, թելը լինում է նուրբ, բայց ոչ ամուր: Հասունացմանվաղ փուլում ցողունի ցածի մասի տերնները թասվում են, մնացածները՝ դեղնում, բայց բույսի գազաթը դեռ կադեղին գույն են ունենում, տտաց-

դեղին

Տուփիկների

նաչ Է մնջ սերմերը բաց ված թելի որակը բարձր է լինում։

Հասունացման դեղին փուլի ժամանակ բոլոր տերնները դեղնում մի քանի տերեներիյմնացածրը սկսում են գորշանալ, սերմերը ղառջ բաց շաղանակագույն։ Թելի որակը որոշ չափով իջնում է։ լո բոլոր Ճճասունացման տերնեները թավվում են, ցողունն տուփիկները՝ գորշանում, րը իսկ թելի որակը լինում է վատ: բնրքաճավաքը պետք է կատարել ճասունացման վաղ կտավատի դեղին փուլում: Այղ ժամանակ ճավաքելիս, լրիվ ճասունացման փուլի ատացվում են 3040-ով ավելի շատ երկար թելեր: Սեբմնաբուծական տնտեսություններում թելատուկտավատի բերքաճավաքըպետք է կատարել ճասունացման դեղին փուլում: կատարում են՝ 15-7 կտավատասվետիչ մեքենայով ն դաշտի որը ցողունները փխետում երկարությամբ փռում է, ԼՏՎ-4 կտասմ տրացողունները փետում է, 12--14

տ8գուի Բոաոոիրաւր Պարային հարիր իի ո

է

ՀՀ

ժամանակ

Համեմատությամբ,

Բնրքաճավաքը

վատափետիչ մեքենայով,

«զծով

որը

խրձեր է կաղում ն 1ԿՎ-45Տ կտավատաճավաքկոմբայնով։ Այս կոմբայնը կտավատի ցողունները փետում, ցողուններից գլխիկները սանրված պողուններիցը Երձեր է կա-

կտավատիՀիվանդությունների դեմ պայքարելու նպատակով անձըրաժեշտ է սերմերն ախտաճանելդրանոզանով(1 ց սերմին 150 գ գրա-

նոզան):

սանրում,պարկերիմեջ

՝

է լցնում

ն

գլխիկները լավ չորացնելուց Պարկերի մնչ լցված կտավատի մեքենայով կալսում են ն սերմերն առանձնացկտավատավփետիչ նում: Յուղատու կտավատիսերմերի բերքաճավաքըկատարվում է կոմպում:

ԿԱՆԵՓ

ճետո

բայնով:

Ցանքիճամար

նախատեսված սերմը զտում, տեսակավորում են, չորացնում (խոնավությունը1240-ից ավել չպետք է լինի) ն պաճեստավորում են: Թելատու կտավատինախճակաւնվերամշակումը: կյուսվատիկալսումից կամ սանրումից ճետո ցողուններն ըսւո երկարության տեսսկավորում են 2--8 մասի ն այնուճեւոն մաքուր թելն անջատելու նպատակով այդ ցողուններըթրջոց են դնում, տրորում ն դզում: Ցողուններիթրջման ճամեմատաբար լավ ձնբ ջրում թրջելն է: րում թրջելիս թրջոցը կարճատն է լինում, պեկտինյաննյութերը քայքայվում են Թոոլլլնտ 1թետլոճնտ նեն անանհրոբբակտերիայի գործուննության ազդեցության տակ: Թրջումը սկսում են, երբ ջրի ջերմատոիճանը լինում է 18--206: Տողունները թրջում են դանդաղճոսող գետերում, լճերում, Ցողունները թրջում են տարբեր ձնով՝ մեկ անգամից, կոմբինացված, ն կրկնակի անդամ: Մեկ անդամ թրջելու ժամանակ նպաստաօր: վոր պայմաններում թրջոցը տնում է 10--12 կոմբինացվածձեի թրջելիս ցողունները չրում պաճում են 5--6 օր, այնուճեւոն փռում նն Հատուկ փոռսրանեներում:կրկնակիթրչման ժամանակ ցողունները 2--8 առաջին անդամ ջրում քողնում են 4--Տ օր, որից ճետո օր չորացնում են, այնուճետն նորից թրջում են 4--5 օր։ կրկնակիթրջման միչոցով ավելի լավ թել է ստացվում: կտռավատածղուռմ մշակման լավադույն ձենըայժմ Համարվում է ջերմային թրջումը, որը կատարվում է ճատուկ ջրավաղաններում: Ավազաններում կտավատի խրձերը դասավորելուց Հետո լցնում են 32--359 ունեցող ջուր,6--9 ժամ ճեւյոո ջրի մի մասը բաց են թողնում չերմություն ն լրացուցիչ չտաք ջուր եֆ լցնում, 6 ժամ անցնելուց Հետո սաշճմանում : չրի դանդաղ ճոսք դեպի ավազանը: Ջերմային թրջոցը տնում է 3-5. «ճանում օր, որից Հոռո չորացնում են: Չորացած կտավատը ճմոում կամ տրորում են ՄԼԿՌԻ-6 կտավա-. տաճմյիչր միջոցով, որից Հետո զտում են ՏԼ--40Ա. թելազտիչ մեբե-̀ են մաքուր թել. կտավատածղուը պանայով, որի միջոցով ստանում | րունակում է 25 նը ընդճանուր թել, որից 18--20 00-ը երկար թելեր նն: Գղելու ընացքում թելի մի մառը մնում է մնացորդի մեջ, որը վերամշակվում է կ1-25 մեքննայով,կարճ թելերն անջատելու ճամար: նտավատիթելը մթերմանկայաններ ճանձնվում է լավ դզված,չ տնսակայվորված, 42--Տ կգ քաշ ունեցող, ամուր կապված կառլոցներթ .

ու

ձնով,

'

Ժողովրդատնտեսական նշանակությունը ն

բերքատվությու-

նը: կաննփի («օԽօողղ)մշակման Հիմնական նշանակությունը ժել ուտանալնէ: Սովետական Միությունում մշակվող քելատու կուլտուրաների շարքում այն իր տեսակարար կշռով զրաղեցնում է երրորդ տեղը ն քելատու (բամբակենուց կտավատից թելն աչբի է ճետո): կանեվխի ընկնում իր ամրությամբ ն փտման նկատմամբ դիմացկունությամբ:Այդ Թելը գործածվում է ւվարուսին, ն ձկնորսաբրեղենո,նավագնացային կան ճանդերձանքներ,ճուղան, թոկ, լարան | տարբեր իրեր ւվատրասսռելու ճամար: կարճ թելերն օդգտադործումեն որպես խծուծելու ն սրբնլու նյութեր:

կանեփիսերմերըսլարունակումեն

նկ յուղ ն 23--25 0 սպիտակուցային նյութեր:Ցուղըշուտ չորացող է (յողային թիվը ճավասար է 140--165),օգտագործվում է օլիֆներ, լաքեր, ներկեր, օճառ ն այ նյութերսվատրապոնլուճամար: տվածյուղը սննդարար ճակություններով չի զիջում այլ տեսակի լուղերին։ Սերմերիցատացվում է ֆիտին (ֆոսֆորականօրգանական որն օգտագործվում է բժշկումիացություն), թյան ասպարեզում: Քուսպը պարունակումէ 5--Ց Յը սպիտակուցներն 80--35

օգտագործվում է որչվես խտացրած կեր: 100 կգ քուսպը պարունակում Է 78,5 կերային միավոր: Ցողունիթեփուկներն օգտագործվում են պլաստմասսա, Թուղթ,ջերմամեկուսիչ ցելյոլողա, սալեր սլատրաստելու ճամար:

կանեփըմշակվում

ՍովետականՄիությունում, իտալիայում, Հարավսլավիայում, էնճաստանոսք, Հունգարիայում, Ֆրանսիայում,9իհաստանում ն Ճապոնիայում: Սովետական Մխությունում կանեւվը է

Ուկրաինայում, Բելոռուսիայում, Մերձվոլգյան շրջաննին կենտրոնական Ուրալում, Հյուսիսային կովկասում սնաճողային ժարղզերում՝230 Ճաղարճեկտարտարածությամբ (1968թ. ), մշակվում է

բում,

Կանեփիթելի միջին բերքը կազմում է 4-5 ցյճ, առաջավոր կոլտետեսություններում ստանում են 10--12 յուրաքանչյուր ց Հեկտարից Թելի

բերք:

մովետական Միությունումկանեփը ցանում

նպատակով: նալու

են

թել

ն

սերմ

ստա-

մեծ Բուսաբանական Բատնությունները: մասը Հետազոտողների

(գայլուկի ճետ միասին) դասում է կանեփազգիների(Շճրմանեվը ընտանիքջին։ Մի շարք կարգաբաններայն դասում են քուոճելո26686)

Թաղգիների Հայտնի են երեք ինքնուրույն (810146686) ընտանիքին: 1) տնսակներ.սովորւսկանկանեի (Ըճոոտելտ ՏՅԱԽՀՁ Լ. )՝ մշակվում չ թել ն սերմ ստանալու ճամար,2) 2ճնդկական կանեի (Շոոոտելտ

Թուրքիայում, Լոռ.) մշակվում է Հնդկաստանում, հրանում, նարկոտիկ նյութ (ճաշիչ) ստանալու ճամար, 4)

լոժլօգ

Ա

'

ՄԱ

րիանեի կանքերը: ր փերոլգլան է |վճոլտոի.),

Տ

որն

աղբոտու

ԱՑ

Սովորականկանեփը միամյա երկտունբույս ույանրը բուլածրի ճնտ Համեմատած, իգական իզ բույս«րը

Ան

Բիրիչ

(Հո--20), Արական

ունեն

բարակ ցողուն-

--

ւս

ւ

յ

25.

ան

4--

ւյս

ողունիվեւինմասը:

ոո

Արականբույսերիթելի ներ ն քիչ տերններ, վաղաճաս 15--40 արակա է 20--25 00, իսկ իդականներինը՝«ե. ծագում կան բույսերի քանակը զրնթեՀավասար է: Հյուսիսային ի է, շատ կանեփի ցանքերում արական բույսերի թիվի ավելի զրակշոում էն իգա-, վային ծագում ունեցող կանեփներիցանքերում կան բուլսերըո նն:

իրո "1 ԲԸ

Ցանքերում

սմ

150-40

սմ

0,75-ից մինչն մ-ր, ժողունի Բորոյան Պատանվում -ի միջո Ճասունացած ցողունը կանձփի ր" աատույոո կազմված ճնտնյալ ճյուսվածբներից՝մաշկից, կեղնային պարենքի8,0

է

.

ը

է

մայից, որտեղ գտնվում են թելոյին խրձիկներիօղակները, կամբիումից, ն ծուծից: Ցողունի բնափայտից թելային խրձիկներըկազմված են 15-35 մմ երկարությամբ կեղնային թելիկներից, որոնք սոսնձված են պեկտինյան նյութերու: են, Արականբուլսերի ծաղիկները նոսր են Լ Տերնները մատնաձկ մեծ ողկույզի ձնով պտնվում են ճյուղավորություններիգագաթին: ոչ Սաղիկը կազմված է կանաչադեղին ծաղկապատլանից ն Հինգ առէջքներից: իգական բույսերի ծաղիկները գտնվում են տնրնածոցերում, կազմելով սերմնային գլխիկներ: Աբականբույսերի ծաղկումը իգական բույսերի Փամեմատությամբ սկաում է 4--5 օրով ուշ ն շարունակվում է 15--25 կանեիր օր: խաչաձն փոշոտվող բույս էչ Պտուղը կլորավուն հրկփեղկանի ընկույզիկ է, ճարթ մակերեսով, սովորաբար մոխրակա-

նաչավուն: Սովորականկանեիր կազմված է երկու խմբից՝ եվրոսլական (չյուաիսային, միջինոուսականն ճարավային)ն արնելատսիական(չինասմ է, 7000 կան, ճապոնական):Հյուսիսային կանեփիցողունը 60--70 12--15 60--70 օր, սերմի կշիոր՝ մինչգ, վեգետացիայի տնողությունը՝ 4,5--4 մ է, 1000 սերմի դեռ ճարավայինկանեւիի ցողունի բարձրությունը կշիոր՝ 18--420 գ, իսկ վեգետացիայիտնողությունը՝130--140 օր: Միջինոուսական կանեվը վերը նշված ճատկություններով,ինչպես նան թելի ն սերմի բնրքատվությամբ գրավում է միջին տեղը: Վերջերս ստացվել է միատուն կանեի, որն օժտված է բարձր բերքատվությամբ: շրջանացված սորտերն են ՑուժնայաՉերկասկալա,8ուժկԿանեւիի նայա կրասկոդարսկայայ կրասնոդարսկայա օդկրասնոդարսկայլա նոդոմնայածն այլն: կանեփի սերմը Կենսաբանականառանձնաճատկությունները:

Կանեփ. մասը, 2--արավան ժոզիմը, վերին 1--արական բուլսի ցողունի Նկ.

կանհիի արմատն առանդքայինէ, քափանցում է մինչե խորությամբ, ճիմնական վանդվածր գտանվումէ մինչե Ճողաշերտում:

կյանքի ծիլեր ստացվում են, երբ Ճողի ջերմաստիճանըլինում է 8--100: կարսկզբնականշրջանում կանեփը ճեշտությամբ դիմանում է 4--Չ՝ ճան սառնամանիքներին: կանեւիիաճման ու զարգացմանճամարչափավոր ջերմաստիճանըճամարվում է Ձ0--ՉՏՆ-ը։ Երբջերմաստիճանը 150-ից իջնումէ, Հատկապեսկոկոնակաղման ծաղկման փուլում, աճը խիստ դանդաղում է: Հարավայինկանեփը ճամեմատաբար ավելի ջերմասեր է: կանեփը կարճ օրվա բույս է: Խոնավասերէ, տրանսպիրացիոն ու

Հողի

Բարձր բերք է ատացվում, երբ դորժակիցըՀավասար է 600--800: ւթյան ք ե «ան խոնավությունը կազմում Է դաշտային սաճմանային խոնավունակությ ն 20--80 մրի պաճանջը մեծանում է կոկոնակալման ծաղկման «0-ը: 0-ը փուլում:

գ ցողուկանեփը պաճանջկոտէ սննդանյութերինկատմամբ: ճովիցվերցնումէ" զանգվածի բերքի դեպքում նի ն սերմի ընդճանուր 100--120 50--60 կգ կալիում: Աղուո ն կա150--200 գ ֆոռֆոր, գ ազուռ, ն փուլում, լիում ավելի շատ ծախսում է կոկոնակալման ծաղկման նկատմամբ իակ ֆոսֆոր՝ ամբողջ վեգետացիայիշրջանում, Հողերի ու աճում գրեթե չեղոք Հողեզարգանում խիստ պաճանչկոտէ: Լավ է ինշրջանումդանդաղ է աճում: րում (թ1-7,1--2,4): Սկզբնական ու ծաղկման փուլում: տենսիվ է աճում կոկոնակալման Մշակությունը: Կաննփի Համար շարաճերկկուլտուրաները(նգիպբույտացորենը, շաքարի ճակնդեղը, կարտոֆիլը, Հատիկարնդեղեն են կաղամբը ն այլն) Հանդիսանումլավ նախորդներ: սերը,մախորկան, ճետո ռովոՎերը նշված կուլտուրաներից դաշտում մոլախոտեր է մշակել քիչ են լինում: կանեւփը միննույն տեղում կարելի րաբար դո2 տարի կանեին ճատկացվածդաշտը ւվեւոք է պարարտացնել 30-40, Համեմատաբար պակաս Ճճեկտարին մաղբով, բերրի սնաճողերում բերրի ՀողերուսԲ60--80 տոննա նորմայով: Հանքային պարարտանյուֆոսֆորականե կալիութերից կանհփի տակ պետք է տալ ազոտական, .

ճողը պետք է մտցնել Այդ պարարտանյութերը մական պարարտանյութեր:

դաշտերում՝ազոտ՝ Հետնլալ նորմաներով.գոմաղբով պարարտացված

45--60 կգ/հ,պակաս բերրի Հողերում՝ 60--90, կալիում՝ 45--60, ֆոսֆոր՝

լով կգ/ն: կալիուվ՝ 100--120 ֆոսֆոր՝ 90--100, աղզոտ՝90--140, Հետ միասին Ճող է մտցվում ճատիկաարդյունքէ ստացվում, երբ սերմի ճող են Հանքայինպարարտանյութերը վորված սուպերֆոսֆատ: ն կալիումի նորմայի մւոցնում «ճետնյալ ժամկետներում. ֆոսֆորի 112--2/3 մասը մտցնում են աշնան ցրտաճերկիտակ, ազոտի նորմայթ նորմայի1/4 մասը՝ գարնանը». 1/4--1/3 մասը, ֆոսֆորի ն կալիումի կրկնավարիկամ կուլտիվացիայիտակ: Ցանքի ժամանակ Հատիկավորեն կգ ֆոսֆորի Հաշվով: մտցնում 10--15 ված աուպերֆոսֆատըՀող են 2--8 մնուցում: կատարում կանեփիցանքերում 25--40 սմ խորուկաննվի ճամար Հողը պետք է վարել աշնանը՝ կաթյամբ, Գարնանը ժամանակին պետք է ճողը փոցխել, այնուճետն ն տարել կուլտիվացիա,նորից փոցխել կատարելցանքը: 981կ մաքրություն, 85.5 կանեփի սերմացուն պետք է ունենա են դրառերմացունախտաճանում Ցանքից առաջ ծլունակություն: են վաղ նողզանով(1 տոննային 1 կգ գրանողոն):Յանքը կատարում ցանքից Հեւռո:. ցանվող ճազաճատիկների գարնանը Շատ

`

ու ա ր հ արարին աի կանեի

միլիո

:

սերմ),

լունակ

Անա

ջինոուսական

կգ/8 (6--2 միլիոն ծլունակ սերմ):

130-129

դեպքում1̀00--130

Թել ուռանալունպատակով ցանքըկատարումեն Ճճամատար

շարքերով, 15 կամ 2,5 սմ միջշարքային տարածությամբ: Սերմ ստասմ միջշարքային տարանալու նպատակովցանքը կատարում են 45--60

ծությամբ: նեղաչշարցանք կատարում

3--4 բանցանով՝

սմ

են

ՍՈՒ-48Ա

խորությամբ:

կտավատի

շար-

երբ ցանքը կատարվածէ թել ն սերմ ստանալու նպատակով, բերքաճավաքը կատարում են երկու անդամ. սկզբում (ծաղկումն ավար ւոելուց Հետո)ձեռքով Հավաքում են արական բույսերը, այնուետն 40--45 նն, ճաօր ճետոյ երբ միջին լարուսում սերմերը ճասունանում վաքում են իգական բույսերը նրբ ցանքը կատարված է միայն թել ստանալու նպատակով, ապա բերքաճավաքը կատարում են միանվագ, սրական բույսերի ծաղկումն ավարտվելուց ճետո սովորական 4նձիչ մեքենայով:իդականբույսերի բերքաճավաքը կատարում են ժեկ-2,1Ա կանհվաճնձիչ մեքենայով: Հնձից անմիջապեսՀետո խրձեր են կապում, ն դաշտում 4--Տ օր կալոխչ մեքենայով:

Հետո չորացնելուց

կալսում

ՄԼԿ-4,5

են

կանեփ

նախնականվերամշակմաննպատակովարական բույսերը բերքաճավաքից, իսկ իղական բույսերը կալանհլուցանմիջապես ճետո չրում քրջոց են դնում: Թրջման ընթացքում անանրոբ բակտերիաներիդործունեության շչնորճիվ պեկտինային նյութերը քայքայվում են, ն թեոհլը Ճեշտությամբ անջատվում է ցողունի Ճյուսվածքներից: Թրջման վողությունը կախված է ջրի չերմաստիճանից: ՀՍՀ ջերմության դեպքում Թրջոցը տնում է 7--Ց օր, իսկ 10--126 ջերմություն դեպքում՝ 15--12 օր: Թրչոցն ավարտելուց ճետո կանեփի խրձերը պարզաջրում են, ճանում քամվի, ն այնուճնտն կանեվածղոտը չորացջրից, քողնում, նում

որ

չուրը

են:

Չորացածկաննվածղուտըճմռում գզում են ՄԼԿՈՒ-6 ն ՊՏՄ-1 ճմռող ու գզող մեքենաներով ն ստանում մաքուր թել: Կանեփի թելի որակի գլխավորճատկություններնեն՝ ամրությունը, բաժանելիությունը, ձեթուտությունը, քաշը, գույնը ն կեղնաքոլքով աղբուերկարությունը, աստիճանը: կանեփի երկար թելի գնաճատվում է 4-ից վածության մինչն 10 Համարով։ չամարը ցույց է տալիս թելի երկարության ն կըշռի ճարաբերությունը։Որքան թելի Համարը մեծ է, այնքան գործվածքը ու

փարակ է ստացվում:

ո

ԿԵՆԱՖ չոր կենաֆի (ճո) ցողունները պարունակում են 15--18 0. թել: կննաֆից ոտացված թնլը բաց գույն ունի, ճկուն է, աչքի է ընկնում հիր ամրությամբ ն ճիգրոսկոպիկությամբ, «իմնականում օդտադորժն տարայի դործվածքներ պատրաստելու վում է որպես պաստառացու ճամար Մթերքներ կենաֆե տոպրակներում լավ պաճպանվում են չեն աղբոտվում նրա թնլիկներով։ Թելը անջատեխոնավությունից ետո ցողունի մնացորդները օղդտագործումեն քուզլթ ստանալու լուց նը լուղ, այն օգտագործվում Համար: Սնրժերըպարունակում են 18--20 է կաշվի, օճառի, լաքերի ներկերի արդյունաբերության միջ: Քուսպն օդտադործվում է որպես կեր Ջրովի պայմաններում լուրաքանչյուր ճեկտարիցստացվում է մինչն 120--140 գ ցողունի բերք: կենաֆը մշակվում է Չինաստանում, իրանում, Հնդկաստանում, Ամերիկայումն այլ երկրներում, Սովետական Միությունում այն մշակվում է Ուզբնկատանում,կիրդիղիայում, Ղաղզախստանուվմ՝ չրովի պայ35 Ճաղզար4եկտար տարածությամբ: մաններում, շուրջ Բուսաբանական ն կենսաբանական ադանձնաճատկությունները: Կենաֆը(ԷՈԵԼՏԸնտռոոճելուտ Լ.) միամյա բույս է, պատկանում է Արմատն առանցքային է, ընտանիջին: մոլոշազդիների (ՌԲՂ4ԽՅ8Շ68Շ) մ քափանցում է մինչն խորությամբ: Ցողունըունի 2--5 մ բարձրուսմ 4ճաստություն։Տերններըճերթադիրեն, ցածի թյուն, Ճիմքում՝ 1,9--3 մասում ձվաձն հն, միջին մասուվ՝ բլթակավոր, իսկ վերին մասում` նշտարաձե: Մաղիկներըխոշոր նն, բաց դեղին դույնի: Հիմնականում հնքնափոշոտվող է: Պտուղը ճինդբնանի տուփիկ է, պարունակում է 15--20 սերմ: ձասունանալիստոսիիկը բացվում է: 1000 սերմի կշիոր 20--28 գմ: Սերմը պարունակում է մինչե 20 մը յուղ: ջերմության պայկննաֆը չերմասեր է: Սերմերը ծլում են 10--12" սառնամանիքների մաններում: Բույսերը ցրտաճարվում նն --1--1,50 դեպքում: Կենաֆրիլավ է աճում, երբ օրվա միջին չերմությունը լինում : է 23--Չ2950 : վուսասեր, կարճ օրվա բույս մ: Խոնավասերէ ն սննդանյութերի նկատմամբ խիստ պաճանջկուռ: Վեգետացիայի տնողությունը .

ե

ֆոսֆորի ու կալիումի մնացաժմասը` դարնանը, ցանքից առաջ կամ սնուցման կարգով: ծողը պետք է վարել աշնանը, վաղ գարնանը փոցխել, 1--2 անդամ փխրեցնել ննորից փոցխել: Ցանքիցառաջ սերմացուն պետքէ ախտաճանել (1: տ սնրՏՄՏԴ-ով մին 142 կգ) կամ դգրանողանով ( 1 գ սհրմին Չ00 գ կննաֆի ցանքը կատարում նն, երբ ճողի ջերմությունը լինում է 12--156: Այն ցանում ար

ու

ու

.

,

120---160

օր

է:

նկ.

Կենաֆի մշակության առանձնաճատկությունները:։ Կենաֆի ճամար լավ նախորդ են ճանդիսանում պարարտացրածչարա»երկ կուլտուրաները (եդիպտացորենը,շաքարի ճակնդեղը, կարտոֆիլը, Պատիտոն-. կարնղդեղեն բույսերը): կնենաֆիդաշտը պարարտացվում է 10--12 մա դոմաղբով, 90--120 կգ ազոտով, 100--120 կգ ֆոսֆորով, 60--890 կգ ն ու կալիումով: Ամբողջ գոմաղբը ֆոսֆորի կալիումի տարեկան նոր» 2/3 մայի

մասը Հող է մտցվում

տակ, իսկ աշնանը՝ցրտաճերկի

աղո-

7ն.

կէնաֆ,

1--ցողուն, Տ--ժաղիկ, 3--պտուլ, են 50--60

4--սերմ:

սմ

միջշարքայինտարածությամբ,5--ճ սմ խորությամբ: 8անաովորականցանքերում 30--85 կգյն է, սերմնաբուծական Քի նորման ցանբերում՝ 18--25 կգ/ն։ կենաֆիցանքերումոլետք է կատարելքաղճան, միջշարքային տաջրում (4-5 անզգամ): բածությունների փխրեցում, բնրքաԹելի2Ճամար

Բուսաբուծություն

Տ07

մրաքլիամոո| րո ջ--շ ) րոսիմատոկ մժդոջ յեկ չ--9 վոսմցմղոն դակաջամոդրմզո կով դորմոսղվժդուք :մրոհլ| 'ցյեկ21--011 յոսրնաոկրոսմզժղոն ղակատմսիսո 3 յոսիմոտոկ մմղոն իսկ ՀՀաղիտ) դ վքուժմոմճվը 02--09 Մմոճուղիոմ րո | րաիխդնաը լոսոմզդ փմզգդգի բոտոհդ դովոջամադրմգը րո ջլ-1 -ոխոաբ կով մրոմլիսջոմուտ ղվիուժմոմմվրրո ց ղջոդզիոխութ մոշ -կմզ դզ լոսմոտակ մամաոմսիսոմժղոք :1 9լ--«լ մղոալլիորմդնրող Հաքքիամսո| վնսչ մմզ Դ լոսիմտտտկ մժդաջ ղոալլիամժոր ոկ րո 0 ա -տո մա ո տկոխ դ դամքիսկաղոայք ճվ-0րըջ դողցզղյա 1 ժտցզի ճվ-նրջը մղաղմոն մրոմքիսմսո| րո չշ մմյբմգը :րոադճզմոիիղդ դզ րբոաղվնաի դպ լոսմոտակ --2շ մկմզչատմք չմիսեմոկդորճաղո րակ կաղուրութ կով կոտ վկմզոտ դուհլիսկոածիղվիոռմղտնոռղվոաղ մղողմատնմտսետ -ՍմՔ ղղ լոսիմտ մյոսվիոոկղ մմսՓռսփ /իսիճոչ վլիող նանե "Մմնուրսք 021--09 մոռվյում զ 02-09 եկ 06--09 տռնտ -«իսմզլիսմդուտ սգոսժ -մոմոտ դվլոժդուչ ղող ոզխուղվ (ողդստ 0ջ--02 ղվմոտկգչ իսմնորսն ղզ լրսղնոտմոմոխ մտձոն 1զկոծր յոստծոն դիաղ վմսմմաղվմոտ ջ--շ -դվի 3 մախիտմողչ բամզղղատրիոխ դոինճատմոմով,չստզչ ճվմղդուրստ մմոք վր ղ ճվնցեղմկ -հսկ Սո -ոջ վմածոած«նճվղզմսանուտխվեզ չմամմսը22 հղ րոաիկուրղ :մրանիսկոչղ ւ

մօ

067-ՕԻԼ

մղյարքիսնաղ վովնճտտզեցի ո

« նկախտսճափողժմղվ րյոաղոկող վ ոսմղնսչ ջոմոկ -իվչ րոսցտ -ոնը յոսմղնոչ մաժոր նվմցտ Հռվախր ՛վյլպեսսա-տատիսկով վ ժմզմ իտ) 7 տսկձղոչւաոխռ մրորտոկղ վմզնսչ ր"ամզղդոր -հոխ վիսամձղմովթ 1 րրսիկոծր բոաղաքիավըգոկոտգիսը «ղոս մրորտակղ ձգոջախ ջյր վմ 1 մզուում) զ որամ տիմօ ջմող չյոսմզղղուրմոռ ղոքիսր մղ 7 յոսդոնմոն րաո «0Բ--6ջշ «րյամզցղղտրիոխղոյիսր

/

ՀՀՀՏՀԱԱԱԽ/Ո

ԿԱՆՔ

Է`

Հոտ

:

(

60թ

բակ դակոկզի ճարվն վմղղղմզտ դզ ջատ կվփոատտոստլ, տաչջ բ--Հ -ոմղ մզղղարսկակնոջ չմակ ղզղա 'ղզ մդոր մմցղկվնող ղջոդրոտո

աիզմեզղֆջոմոտձծղ-ոմոիօ ղղ իսմզղղոաքսկմոկմց մմզղղմզբ չմրոււքիստոռջ րո օ/--9'0 «Մրուչլիսմթ

«Փաիկմզդ խաղովճստդամվրմոկ բով նոդոկ 4 դախում ր «տ ողվր -այկ մղանսք չջաճատնմոնիո «զ ղվլոմնդոստ մտարմտ վմսծմոզ չմմսժմակ նատոտմոկմը ղիովր լ րիւր փոաղանիովըղոկոտցիսը "ԸՂ Տածլոտմաշ Տոյօվց107) Սատխաջմոկ զ (Ղ Տումօյլօ Տոյօվշսօ3) :ղվժվղոտ տստոխտմոկմզ՝մվզդկտոզտ ՛'ակմզ տմղ ղլ լոսիկուր -դմ (Թ0396վլլ) վմզղվդզմոմլ լոսդակտոխ ' որամ ալրովր մմսժմոլղ

:Ամղդուսնօիսկտոցուցյոտտ դոկուցոմտոյղկ

ղ

մտկոցոմտուս:յ

չյոսղոտոկզ

Հոլ, 3 լոսիկոչր մմաժմսկ յոսդաքիսվը դոկատզիսը :լոսմզղմկմզ 1Էռ վլոկվմզրը դ վլոկվմգը «վլովոր «րոսդոտոուղվըղող 1 լոսիկոծր դիր ղվզիտ նվ-նըԸ6 վմզժղան ղվիուչմատռղնորոչվորսմ նո լ ցջոիճող լ յոսիմորոչ -ամտղզկ նզտմա մժվղղմքոչ մղոտոտկնղչ վմսժմոլ' 3 յոսրնուկ մել դվճվր վք :4մզԻ /00 62--02 վղսնսն բ 001--06 Ղլ լոսղտտո ճվմուոկզչ մարղտժուռաք վմուո ղզցրոռ յոսդաքքիսողտղատմակ ղոիխդո դվմզի վեմոր փվղոճմճ վիսխնմգիր վկվչմվբ 1 ոհամ Հատուժմզմմջմոմ մմաժմաղ վեղցճտբ րր ղոկուկզմեսվլ,| իսմզդկվաը րոստամնո ղղ մմզղժմզքր մմղղկոմոստ զմսժմալ սդմո պ մզկաք (մզղղոմոտ տու «մղեմսե "մզղտղդելզմմ ((/ղղկամոստ. վլաոօ պ վմամաձ) մպղծջոխջմսն վիոմոտ դլ լյոստոռմտուխ ճվղ ը մրոՒլիողականջոպտ դ մրաիքիսմրո 'մրոհլիսկվուսկումեվչ մջմոմ րոաղ «կղմ ց վմոտ մք ոմղ ւմնլտ նմսմկմզ 9 լոսիոմե ստզչ հաղցկամրոՒ մմաժմսկ ձի վժղատոմետտմո դվրոչւմտովնորոչ վժրյոչ ղոկուրմանոքուղ: -որ

1 ոփատիսկ վմզղմկմզ դվլաջմտհողմոֆմղր

(1636Ա)մմսժմոկ

ՄՍԺՄՍԻ

`

ա

իո

«մզճ 91-9լ զգ լուք մմզրմցը 1 որսմ մցորմզճ մմսժմաղ «ղզ մոխողաք Ղու (մբ գլ բոսկատդամարհ Ֆլ մմղզրմցոջտնողառ :1 Է 6ջ--Ըլ մավշկ վրմզո 000 ղիսեակաղտնանծրտկ ճողակոմ »ովսր ղղ մղոր մմզրմզը «իոմցկնզփ չ--6Ը 3 յոսինոմ ովնողողրսոոց 1

-աշ

չմդվիզդուկ ոզեուդվ իսղջ դիոդ 2 ոռիմոտակ մրակոնրոմցի դաոկաղովող վծողցվ :.իսվոյակ 9-կը ղղ յոսոյոկ մմղղջտիողտուղվողմորտւ վրմզո ղ լոսղնոմսԼ 'րոսխոկ մզջմոի|իսջետրոմտ 27--0Լ ՛ղզ մմզղդանանջոիջղ» մոշմսիակառղտ րո Մո ղ Լ 2-կքՔ ղղ լրսմտոտտակ չիսմզղողդժզբր մժոիոջոժմյը չյոսջ ԱՍԱԼԱ «մմոլ րրադաողառու դլ իո մմզրմգո վֆողցզի:նլիճոմ ղղ ողոզն նիոմ Դլպնողրառտտ մմզդկվվուստ 62շ--բ փյժմզդ մմզ ՛կողուբարոավր ղլց րոս -ուտտկ վմտիտչտաժմցմ մորու վյլ դ վրմցը :մցզղմգտ ղդջատմտտծդ ղց իդնումոսու լոսռոր ղվմգի վղանսք կոմ ղզ իլնոմման մմզղկվմոստ շ--լ մժութոււ. 1 լրյսիմոտոկ վղմմզղ մմ ՛լոսհսի ղորկնոց ղզակտհաոռոտը

կորքորի ցանքերում կատարում են փխրեցում, լրում, սնուցում: սմ, իսկ ՃաջորդփիխրեցումնեԱռաջինփարեցումը կատարումեն 10--12 սմ 12--14 Առաջին ջուրը ակոսներով տրվում է ծլումից խորությամբ: րը՝ 10--15 13--15 օրը մեկ անգամ: ճետո, յուրաքանչյուր օր այնուճետե՝ է, երբ սկսում են Թելի ճամար բերքաճավաբը կատարվում ջանալ առաջին տուփիկները, իսկ սերմի Համժար՝երբ բույսերի 7500-ի Մուտ ներքնի տուփիկներից 1-Հ-ը դորշանում նն: Բերքաճավաքըկաառա-

սմ տրաճետո 10--15 տարվում է ժԿ-2,1 մեքննայով: Բերքաճավաքից Ճճանձնում ն են այնուճետեի կապում, չորացնում մագիծ ունեցող խրձեր վերամշակման: Սերմացու կորքորը կալսում են ՄԿ-ճ կալսիչով: Մեկ Հեկտարիցստացվում է 2--4 ց սերմի բերք: ՝

ՆԱՐԿՈՏԻԿ

ԲՈՒՅՍԵՐ

Սովետական բույսերից Միությունումնարկոտիկ

մշակվում են միայն հրկուսը՝ ծխախոտը մախորկան, որոնք պարունակում են նիկոտին ալկալոիդը: նարկոտիկ բույսերը ձնավորվել են չարավային ու Հյուսիսային Ամերիկայում, մասամբ էլ Ավստրալիայում: ն

ԾԽԱԽՈՏ

Ժողովրդատնտեսական նշակակությունը, Օ0 ծագումը ն մշակման է շրջանները: Սխախոտըմշակվում տերնի բերք ստանալու նպատակով: Տերնեներիվերամշակումից Ճճետո ստացված Հումքից պատրաստում ` են դլանակ, սիգարետ, սիդար, մանի կտրատած ծխախոտ, քլախուռ հ ծամելի խու: նխախոտը որպես եկամտաբեր կուլտուրա, շատ կարնոր դեր է խաղում ծխախոտադործական կոլտնտեսությունների էկոնոմիկայում: մյդ կոլտնտեսությունների դրամական եկամտի զգալի մասը ստացվում է

ծխախուագործությունից:

ժամանակ ծխախոտն այնտեղ արդեն. Ամերիկայի ճՃայտնաբերման օգտագործվում էր: իսպանացիներըն պորտուղալացիները այն տաբաժեցին եվրուղայում:

նխախոտնաստիճանաբարտարածվել է եվրուլական, ասիական ն ծխախոտը մուտք է գործել աֆրիկական երկրներում: Ռուսաստանում . ի. Մ. Ժուկովսկու, աժբողջ Ըստ դարի սկզբերին (4. Պոդղորնիչ աշխարճում ծխախոտի ցանքատարածությունները կազմում են 3,4 միլիոն Հերտար։ Հիմնական ցանքատարածություններըգտնվում են Հյու-

Ճավայում, սիսայինԱմերիկայում, Չինաստանում, Հնդկաստանում,

Փոքր Ասիայում, Բալկանյան թերակղզում, ՍովետականՄիությունում, Ամերիկայումն այլ երկրներում: 1923 թ. ամբողջ աշխարատինական Հուժ

արտադրվել է 4,728 միլիոն

տոննա

ծխախոտի Հումք:

ն ՄովետականՄիությունում ծխախոտը մշակվում է Հարավային ԱրեմտյանՈւկրաինայում,Վրաստանում, Ադրբեջանում, Հայաստանում երկրամասում, Մոլդավիայում, կիրդիղիայում, Դաղախըս կրասնոդարի ն Ուզբեկստանում: տանում, Տաջիկստանում

Հիմք կա ենթադրելու,

ծխախոտը Հայաստանում

որ

(Ոշօեճոճ) ցեղին:Այս

է

մուտք

դարի վերջերից: սովետական կարգերի ճաստատումից Ճճետո պեՀայաստանում տուքյան օժանդակությամբ |ծխախոտագործություն աստիճանաբար է Հայկական ժխազարգանումէ: 1931 քմականին կազմակերոլվում մեծ խոտագործական փորձնական կայանը, որը դեր խաղաց ճանրապետությունում ծխախոտագործության զարգացման գործում: Այժմ գործել դեոնս

ՆԵՍ

մշակվում ՀայկականՍՍՀ-ումժխախուտ

է

Հիւ-

ճիվանդությունների

ԹաԱշտարակի, Աբովյանի,

Աղյուսակ28 ՍովետականՄիությունում ծխախոտի ցանթատարածությունը,բերբատվությունը ն ճամախառն բերքը (ըստ Մինիստրներիսովետին կից Կենտրոնական վիճակագրական վարչության 1975

|

Ցուցանիշները

|

Ցանթատարածությունը (Հազարճեկտար)

Համախառնբերքը (ճազար տոննա )

|

13,6

|

։

տվյալների

Տարե ըշՔԻԼ

Քերթատվությունը (9/6)

թ.

|

19700

|

197.

14,4

15,0

17,0

լինի, Արարատի, Սիսիանի, Գորիսի, Ղափանի,եղեգնաձորի,ԱզիզՄարտունու, կամոյի, կրասնոսելսկի, հջնանի, բեկովի, Վարդենիախի, Արթիկի, Սնանի Շամշադինի, Թումանյանի, նոյնմբերյանի, Հրազդանի, շրջաններում, ծովի մակերնույթից 450--2100 մետր բարձրության սաճմաններում: չայաստանումաճեցրած ծժխախուոի Ճումբր ֆերմենտացիայի հն ենթարկում Ալգեճովիտի,Շամշադինի,երնանի, Սնանի ն Գորիսի ֆերմենտացիոնդործարաններում: նրնանում կառուցված է ծխախոտի գործարան, որն արտադրում է բարձրորակ գլանակներ ն սիգարետներ: Հույկական ՍՍՀ-ում ծխախոտի պանքատարածությունը կազմում է շուրջ 7000 Հեկտար։ Այժմ Հանրապետությունումաճեցրած ծխախոտի ամբողջ ծխախոտի Պումքի բերքը

Համախառն ա ՆԱ

փնեդշանուր

արտադրանքի

օ--ն

-լի

-

խվականին ճանրապետությունում ծխախոտի յուրաքանչյուր, , ն: ճեկտարից ստացված միջին բերքը կազմեց 22,0 գ, իսկ ճամախաոն. բերքը՝ 163 Ճազարտոննա:

մեծ Առանձնապես

ճաջողությունննրի Հասել Շամշադինի,Մարձռունույ հջնանի, կրասնուսելսկիծխախուտաղործները,որոնք լուրաքան-: են

։

ճեկտարիցստանում են մինչն 25--38 գ բերք: պատ-. Ծխախոտիբուսաբանական ճատկանիշները: ԾՍխախոտը կանում է մորմազգիների (Տօ1ՃոՅ6686) նիկոտիանա, ընտանիքին,

ձլուր

տնսակ, որոնցից արտա

ցեղն ունի մոտ 100 միայն եհրկուսը՝ծխախոտը((Ինշօերոճ 14նեճճնդ Լ., ՀՈ--48) ն մախորկան (ՏԱշօնճոշւստ ոճ Լ., 2ո 24): Մնացած տեսակներնչանդես նն գալիս միայն վայրի վիճակում, նականումորսվեսմիամյաներ, լինում նեն նան բաղզմամյաներ: Վայրի տեսակներիցմի քանիսը ելանյութ են ծառայել՝ ստանալու ծխախուռի ե մՄոզախկա, ալրացող այլ նկատմամբ դիմացկուն Ֆ. սորռեր (Ա. Բուչինսկի): կանգուն է, կտրվածքը Ցողունը կլորավուն, ճյուղավորվումէ միայն վերին մասում: Ցողունի բարձրությունը կախվածէ արտաքին պայմանսմ միջե: ներից, տատանվում է 120--125 Բույսերիճաբիտուսը լինում դրական նշանակությունունեն

Նկ.

78.

բույսի Ծխախուռի

ձեր.

24--ճակառակկոնաձե, 2--կոնաձն, 3--ձվաձե, 4--գլանաձե, 5--էլիպսաձեւ ՛

է

նաձ դլանաձն

զրեքե չում

Ա

:

Ճավասարաչաւի է), էլիսաձն (ամենա լայն Ս

է բույսի միջին մասից ցածր), կոնաձն

դանվում ժ

(բույսի լայնքի տրամագիծըցողունի ամբողջ բարձրությամբ

ԽԱ

(ամենալայն Տիր տրամադիծ,

ճր-

Հաաաան Գոա աայ Լ

:

ա

Ռացքումխոնավությանկ սննդառությանտարբեր

պայմաններ բուլ"Լ

զարդա

Աա

սի ձեր խիստ փոխոխվումէ: են, եզրերն ամբողջական, ճիմքում կրում Տեբենեոը չճերթադիր

յոոզնլաճուկ,

-

են

Տերնների դիրքը ցողունի վրա որոշվում է տերնի ն ցողուն, կազմած անկյան չափով: Որքան տերեի ն ցողունի կազմած անկյունը փոքր է, այնքան ավելի ճեշտանում է միջշարքայինտարածու-

յունների մեքենայականմշակումը:

ան-

Տերեր Հիմքի ձնով լինում է կոթունավոր, կիսակոթունավոր, ն թնիկավոր: կոքուն (նստադիր) ր ձվաձն, ձվաձեՏերեի թիթեղը լինում է կլորավուն,լայն ձվաձն,

հշտարաձե: էլիլսաձե,ձվաձե-էլիսլսաձն արտանմժան, ն

տարբեր չաՏերնի թիթեղի մակերեսը լինում է Հարթ, ալիքավոր, մինչն մուգ փի (մանը, միջին, խոշոր), փքված, դեղնականաչավունից Վանաչ դույնի:

Տերնների քանակը տատանվում է 25--45-ի միջն: Տերնի չափը կախված է սորտից, մշակման պայմաններից,ինչպես նան այն բանից, է գտնվում այն։ Որոշ սորտերի ցողունի վերին քեն ցողունի որ մասում մասում տերնանութներիցառաջանում են ընձյուղներ: Ցողունը ն տերեները ծածկված են կարճ մաղմզուկներով: ՍաղկափթթությունըՃուրան է, վերջինս լինում է դնդաձն, վաճանաձն, Ճակադարձբրգաձն ն փոված։ Ծաղիկների դասավորության կախված

լոտությունից

ծաղկաթիքթությունը լիէ՝ լիտ, կիսախիտն

նում

նոսը:

հրկսեո է. ծաղՄաղիկը կաբաժակը՝ խողովակակամ ձվաղանդգականման 2ինգմասնյա: Սաղկաձն,

ալսակի ձագարանման է, հտ ծալած տեղը ինդմասնյա է կամ «ինգանկլունանի, պսսկաթերթիկների բաց վարդագույն, վարդագույն կամ կարմիր րր: Աոքչքները Հինգ ճատ

են,

ամրացած

են

ծաղկա-

նլ.

81.

Ծխախոտի ծաղիկներըե տուփիկը.

1--ժաղկակոթունը, 9--բաժակը, 3--ժաղկտ-

աակրա աան լար Կտուփիկը։ անդր, 8.-աոջքները,

աա

Ր

սլսակի խողովակի ճիմքին, ունեն ճավասար կամ տարբեր երկարություն: վարոաանդի փողը Ճճասարակ է, սպին գլաիկանման, սերմնարանը հրկբուն է, որի Ճիմքբըշըրջասլատված է օղակաձն նեկտարանոցննրով: Սխախոտնինքնափոշոտվողբույս է, սակայն փոշոտվում է նան խաչաձե

Նկ. 29. Ծխախոտիտնրնի Հիմքի ձեր1--կոթունավոր, Չ--կիսակոքունավոր,3--նատադիր, 4--թնիկավոր:

երկբուն, բաղմասերմ, ձվաձն տուիիկ է, ճասունանալիս Պտուղը (ինում է շագանակագույնն գագաթից բացվում է երկու փեղկուր Սեբմեոր մանը են, ունեն անճարթ մակերես: Մեկ տոսիիկը պագ է: Մեկ սերմի կշիոր 0,06--0,1

բունակում է

2000--4000

սերմ։

Սերմերը մուգ շագանակագրամը կազմված է 10--16 ճաղար սերմերից: 24-են 36--3Յ9 օն յուղ, գույն են: նխախոտի սերմերըպարունակում

ՀՇ

80. 3.

Սխախոտիտերնի թիթեղի ձեր.

4--էլիպսաձն, ձվաձն-որտանման,

5--

ցում

նշտարաձա

ածխաջրեր: Հասունացած սերմերի

00 ռպիտակուցներ, 3,5--4,000

մեջեիկուտինըվերանում Նկ.

1--կլորավուն, Չ--ձվաձե,

է:

ճամակարգը ճղոր Աբմատային են

մ

1,5--2,0

խորությամբ

է: կողալին արմատները թավան20--80սմ ճորիղոնական ուղղու-

ու

Թյամբ: Արմատներիճիմնական մասը շերտում: 30 սմ

կենտրոնացվածէ ճողի

25-4609

Սխախուը մշակվելու էկոլոգիական ե ագրոտեխնիկականիրարից իստ տարբեր սլայմաննեքում, աստիճանաբարփոփոխվելէ, որի ճեւտեխմբեր: Մարդու կողմից վանքով առաջացել են բաղմաթիվ ձննր ընտրված այն ձները, որոնք ուներել են ընդճանուր նախաճայրնր ձնավորդել են նույնանման էկոլոզիավուն ն աղրսուխնիկլական պայ մաններում, ունեն միանման ժառանգական, բուսաբանական նե կննսա-չ բանական ճատկանիշներ, տալիս են միատիղ ճումբյ կազմում են ժվուսիլը: խոտի ադրոէկոլոգիական Ագրուէկուռիսլիանվանումը չատ ճառավխկասլված է այն տեղանքի Հետ, որտեղ այդ էկոտիպը ձնազորվնլ ն ալխարճագրական արածում Լ ստացել (մամսուն,Տրապեզոնդ, Սումատրա, Հերցողովինա, Հավանա): երբեմն էկոտիպի աշխարչաղրականանունը շաղկասլում են նրա որեէ Հատկության Հետ (Ղրիմի մանրատերե), Ծխախոտիագրուկուռիլի միանմուն ձնեհրը, որոնք ստացվել նն սելեկցիայի ժամանակակից մեթոդներով ն արտադրության մեջ րաժում են դտել, Հանդիսանում են սելեկցիոն սորտեր, որոնց մոտ շատ է տեղական անունը Տրաղեղոնդ 1222, Սամսուն Պաճախ ապաճոլանվել 27 ն այլն, Սխախուի այն ագրուկոլողիական տիպերը: որոնք մոտ են առաձնաբուսաբանական կենսաբանական իրար իրենց ծադումով, ու

տա-

ու

ճումքի շճատկություններով,

մում

են

բեույքով մեկ ագրուկոլողիական խումբ:

ն

մշակման

շրջաններով,կաղ-

ՍխախոտիԻՈշօկողճ 1ռաեճշսո Լ. տնսակը կազմված է ճնտնյալ ագրոէկոլոգիական խմբերից՝ արնելյան զլանակային, արննլլան սիգարային, ամերիկական դգլանակալին,Կուբայի, բրազիլանան, արդենորնական, միջինեվրուղլականյ մքապոնական,ն Հնդկաչինական, որոնք. իրարից խիստ տարբերվում

են

(Ա.

Ֆ.

րուչինսկի),

ՍովետականՄիությունում Հիմնականում մշակվում են ծխախոտի մասամբ սիդարային ագրուկոլոգիակահ ասնելյան պլանակային խժրի տիպերը: Արնելյանղլանակային խումբը ձնավարվել է Փոքր Ասիայի ն Բալչոր կլիմայական, սննդանյութերով աղքատ կանյան քերակղղու տաք Հողային պայմաններում: Այս խմբի բնորոշ ճատկանիշներնեն՝ տերնչղերի աոասոությունըչ ների մանրությունը, ճլուսվածքների խությունը, արագ վաղաճաս ն միջաճաս լինելը, չորաղեմացկունությունը, աճման ն բուրավետուտնմալը: ձումբն ունի միջակից բարձր ըքնդություն բւսրձր նատադրըտերեներ ունելյողքյուն։ ԲւոժանվումԼ երկու ննթալխմբերի՝ ներ ն կոթունավոր տնրիներ ունեցողնելը նտոադր տնրններ ունեցող ենքախումբը կազմած է մակնեդոնյան Ղրիմբ մոանրատելէ (Դյուբեկ),Ղրիմի (Բասմո), ոմորնի (Մտիրնա), խոշորաերի (Ատոնրիկան), Մոլդավեա(Մոլովատա ) հ այլ քկոտրողերից: ու

ու

կոթունավոր տերններ ունեցող ենքախումբն ընգգրկում է Տրասլնզոնզ (ՍուրքականՏրասլեզոնղ), (նախեքիՏրապեզոնդ), կախեթի ճլու-

(Հուբանի Տրոուլնզոնդ),Պլուսիս-կովկասյան բաղմասիո-յովկասյան Սամսուն ն այլ տերն (Տեկլուլակ), էկուտիսլերը: Ըբխախոտիհիմնական սորտերը: նխախոտի բերքատվության բարձ-

թայյմանդորժում կարնոր նշանակություն ունի տեղական սղալմաննեե-

ոին լավ ճՃարմարված,բարձր բերքատու, ինչսլես նան որակյալ Ճումք ավող սորտերի մշակումը: Հայկայան ՍՍՀ տարբեր ճողակլիմայական շրջանացվածնն ծխախոտի դլայմաններում Հետնյալսորտերը: Սամսուն

935:

Ստացվել է Ծխախոտին մախորկայի ծամամիու-

քննական ինսւռիտուտի փորձնական կայանում՝ տրամաԱբխազիայի հոոչելով կսանտա 1209, Դյուբեկ 44 ն Սամսուն 27 սորտերը: Բույան սմ բարձրություն) գլանաձն վ, ունի 120--150 Տերեներըվեր ցցված են, կորունավոր: կռրունընզրապատված է նեղ թնեիկով։, Ականչիկները իոշոր նն, կլորավուն-ձվաձն, ալիջամոր: Տերնաթիթեղըլայն-ձվաձն, ասիմետրիկ է, գագարը՝ միջակ սրածայր: Տերնի մակերեսը ծաժկված է միչին մեծությամբ փբվածքներով, ճլուսվածքըբարակ է՝ միջին խտությամբ: Տերնի դույնը կանաչ է, տերեների թիվը՝ 30--40։ Միջին սմ է Հարկի տերնի երկարությունը Չ0--25 վաճաՄաղկափթրությունը նաձին

է, միջին չարի

ու

խտության՝ծաղկառսլսակը վարդագույն-կարմիր

Վեգետացիոնչրջանի տնողությունը՝ սածիլումից մինչն ծաղկման

ակիգրլ 60--Յ0 Հառոհացումը՝ տեր է ունենում

օր

է, իսկ

110--120

սածիլումից մինչն ցողունի վերին ստերեմերի օր է: Այս սորտի տերեների Ճճասունացումը

միաժամանակն արադ: Սորտըճիվանղություններինկատմամբ դիմացկուն Ճճամեմատաբար ի, խոնավ տարիներին վարակվում է ալբացողով: երաշտաղիմացկուն 3: նաղմքումէ ընդճանուր 2,3 0ր-ը։ Տալիս ցանքատարաժության շուրջ է բարձր որակի բուրավետ Ճումք: բարձր է, Բերբատվությունը քռտ ն. Ա. ԱվետիսյանիՀինդ տարվա միջին բնրքը կազմում է՝ Մորտունուոպետական սորտասիորձարկման դաշտում 38,3 գ/ն, Սիսիանում՝ 29,9 88, 1 գն, գ/ն, Աշտարակում՝ շրջանացված է Վարդենիսի, Հայաստանում Մարտունու, կամոյի, Ղափանի, Փորիսի, Արբիկը, Աբովյանի, Սիսիանը, Արարատի, Աշտա-

հակի,

Աղիզբեկուիշրջաններում մշակելու եղեոնաձորի,

ճամար:

էռտշոլիստԻ 2747: Ստացվել է Սխախոտին մախորկայի ճամոամիութենական ինստիտուտում, դիտաճետազոտական Ամերիկուն522, ն Վոլժանին սորտերի Տրապեզոնդ

120--750 ունի

սմ

խաչաձնումի ց: Բույսն

ռարձրություն, լայն ձվաձն է, գրեթե կոնաձն։ ներջեր «արկի տնրեները կիսաբարձրացաժ են, իսկ մերին ճարկի տերեները՝ քղված: են, ձեր Տերնները նոտադգիր կենտրոնական ջիղը «Հաստ էլ

Տերնաթիքեղբ Թույլ ալիքավորված: Ականչիկներըխոշոր են, կլորավուն, մասում խիստ սրածայր: գագաթը ննղացած, է՝ ճիմքի ձվաձե-էլիպսաձն չէ, գույնը բաց Տերնի մակերեսը Հարթ է, Ճյուսվածքը բարակ է, թանձր թմբի 28--30 գլանակային է: Արնելյան կանաչ է. տերնների քանակը "արկի Միջին ունի տերնն անլեկցիոն սորտհրի չարջում ամենախոչոր սմ է, բարձր ագրոտեխնիկայի 40--50 պայմանտերնի երկարությունը ն լայ25--85 երկարության 5երնի Հասնում սմ-ի: է մինչն ներում այն նության

կազմում ճարաբերությունը

է

Սաղկափթթությունը՝

2,0:2,2.

է, խոշոր, ծժաղկաղպսակը՝ խոշոր: վաճանաձն

շրջանի տկողությունը Սորտըմիչաուշա՞աս է, վեգետացիոն ածի68--75 օր է, իսկ սածիլումից մինչն լումից մինչն ծաղկման սկիզբը Բ 115--120 օր: Սատրոլիստ ցողունի վերնի տերեների ճասունացումը՝ ու

սորտը

տալիս է

'

տիպի Հումք:Ջափավոր խտությամբ կմախքային

Հումք ստանալու «ամար անչրաժեշտ է ծաղառաձղականությամբ

կատարելվաղ կատումը Այս

սորտը

ն սազը:

Բերքատուսորտ

է:

լայն տարածում է ստացել ծխախոտագործական գրեթե.

ծխախոտ աճեցնում: կմախքային շրջաններում, որտեղ ԱԱՀ-ում է շրջանացված նոյեմբերյանի, հջնանի, Շամշաձայկական

բոլոր

այն

են

ք. ճամար, "ե-ը' շուրջ կազմել է ընդճանուր ցանքատարածության ճ այկական 11: է Սխախոտի Ստացվել Օստրոլիստ իսկ այնուճետն անչատական ընտրության, տեղականծլախուտներից՝ մեթողննրով: Հիբրիդիզացիայի սմ բարձրությամբ: Տերնները լայն-կոնաձնեն, 120--150 Բույսերը դասավորված կատաղիրեն, բաց կանաչ դույնի, լայնաձիգ, օվալաձե, վրա կազբույսի Մեկ տակ: նն ցողունի նկատմամբավելի սուր անկյան երկարությունը են 32--34 տերն: Միչին քաղի տերնների մակերպվում

Արարատիշրջաններումմշակելու դինի, Կրասնոսելսկի,

դասավորված նն ցողունի նկատմամբ քունավոր են, ըբոյն-օվալաձե, ավելի սուր անկյան տակ: Մեկ բույսի վրա կազմակերպվում են 42-48 տերն: Միջինքաղի տերնեներիերկարությունը կազմում է Չ8--32 սմ,

սմ: լայնությունը՝ 18--20 Սածիլումից ինչն ծաղկումը տնում է 115-125 օր, մինչն վերջին բուրավետ, տերնաքաղը՝ 125--138 օր: Հումքը կարմբա-«նարնջագույնյ) կամ բուրավետ-կմախքային է: կեղծ ալրացողի նկատմամբ դիմացկուն էչ Հեկտարիցստացվում է 25--30 ց բերք: ն Զանդեզուրի դոէ Սնանի Մշակվում ավազանի, Դարալագյազի ն է տիներում կազմում ընդճանուր ցանքատարածությանշուրջ 560ր-ր: Բացի վերը նշված սորտերից, ծայկական ՍՍՀ-ում, որոշ տարա44, ժությամբ մշակում են նան Սամսուն 186, Պոբեդիտել,Սատտորոլիստ 2528: 8, Օստրոլիստ Տրաղեզոնդ Ծխախոտի կենսաբանականառանձնաճատկությւնները: Մխազարխոտը միամյա կուլտուրա է: Շատ ելլաստիկ բույս է: նրա աճն որակը տարգացումը, քիմիական բաղադրությունը, բերքի քանակն բեր ճողակլիմայականու ագրոտեխնիկականպայմաններումխիստ փոփոխվում է, եխախոտնունի աճման զարգացմանՀետնելալփուլերը. սածիլանոցում՝1) ծլման, նրբ երնում են շաքիլատերնները,8) երբ շաքիլատերններիցբացի, կազմակերպվում են նան «խաչիկային», երբ երեում են առաջին զույգ իսկական տերնները, 3) «ականչիկայիք», ականջիկի նման ցցված 4-րդ, 5-րդ իսկական տնրնները, 4) տնկման ճամար ձնավոոսածիլի, երբ սածիլն ունենում է 5--6 իսկական տերն ն 12--14 սմ բարձրություն մինչն տերնկիծայրը). (արմատավզիկից դաշտում՝ 1) սածիլիաոռմատակալման (սածիլումից մինչն բույսի վերերկիլա օրգաններիինտենսիվ աճման սկիզբը), 2) բուսեբի ձնավորման-աճման 3) կոկոնոկալման, 4) ծաղկման, 5) սերմի ձնավոր|

ու

ու

ու

փորձակայանում,

22--24 կապմումէ 45--50 Կմ, լայնությունը Սածիլումից մինչե ծաղկումը տնում է

սմ:

100--110

օր,

մինչն վերջին

120--130 օր: տեքնաքաղը՝ է իսկական ալրացողի ն սպիտակ խայտածխախոտի դիմացկուն

է, ԲերքատըՀումքը դեղնաջշագանակագույն նկուոմամբ: բրղետության

ց/ն բերք: վությունը բարձր է: Ստացվում է 38--40 իջնանի ն կրասնոսելակի, նոլեմբերյանի, Մշակվում է Շամշադինի, կազմում է ընդճանուր Արարատիշրջաններում: 10,8 0-ր Սամսուն 96: Ստացվել է Սխախոտիճայկականփորձակայանում ն. Ճիբրիղիզա-: ինստիտուտում՝ Համամիութննական ծխախոտագործության

մանն

ճձասունացման:

են, այդ պատճառով էլ Ծխախոտիսերմերը շատ ճիդգրոսկոպիկ է ճարարբնրակոան օդի սերմերը պետք պաճել չոր պաճեստներում,որտեղ 50--60 ն չերմությունն էլ կազմում է ծօ-ից բարձր չէ խոնավությունը Պաճչեստում պաճվող սերժի խոնավությունը պետք է լինի 2-15--205, 0-ի չաՍերմերըուռչելու ճամար կլանում են իրենց քաշի 31--32 փով ջուր: Սերմեբն ուռչում են 19--24 ժամվա ընքացքում: Ուռչելուց ճեւտո 25--285 ջերմությանպայմաններում սերմի մեջ բարդ նյութերի վերածումըպարզ նյութերի տնում է 1,0--1.6 օր: երբ ջերմառտիճանը լինում է 12--18:, ապա սերմի ներոում վերը նշված փոփոխությունները կատարվում դանդաղ՝5--7 օրվա ընթացքում: ենշատ

ցանքատարածության՝ |

դիայի եղանակով: Բույսերը գլանաձն են,

150-160

սմ

Ջ

զ

բարձրությամբ:Տերնները կ"՞Լ ի

են գալիս Ծլումը սկավելուց 4--ն օր Ճնետո ծխախոտի ծիլերը դուրս 6--8 ճետո Հողի երես, օրվա ընթացքում կազմավորվում է առաորից մմ երէ 8--12 ջին իսկակական տերեր: Այղ ժամանակ արմատն ունենում կարություն: Այդ փուլում արմատիթույլ զարգացածլինելու պատճառով է զդում: ռածիլը ջրի մեժ պաճանջչ Ծլման փուլում ծխախուռըկարիք է զդում աննշան բանակությամբ աննդանյութերի ն շատ զգայուն է սննդարար աղերի խտության բարձ: րացման նկատմամբ: Առանձնապեսվնասակար է ճողային լուծույթում ազոտի քանակի շատացումըյ) որի պատճառով սածիլները ճնշվում են ն խիստ նոսրանում, Այդ փուլում չի կարելի սածիլը օնուցել ճանքային ռւլարարտանյութերով: Առաջին տերնեիկազմավորումից ճետո սածիլի վերերկրյա մառր ձնավորվում է չափազանց դանդաղ, մինչդեռ այդ ժամանակ սկսում է ղզարդանալ արմատային ճամակարդը: Առաջինիսկական տերնի առաջացումիցՃետո կազմավորվում է երկրորդիսկական տնրնը:Հնտադայում ճետոչ օր յուրաքանչյուր Ճճաջորդտերեր գոլանում է նախորդից 4--5 սակայն աճում է խիստ դանդաղ:Ցողունիկըգրեթն չի աճում, ճխալիկալին» փուլում սածիլի գլիւավոր արմատն ունենում է 7--8 սմ հրկարություն ն այդ ժամանակվանից առանձնապես արագ է զարգանում արմատային Ճամակարդր»Սկսվում է մի նոր շրջան, երբ սածիլի տերեներն աճում են ն իրար խաանդարում, որի Ճետնանքով4-րդ, 5-րդ տերնեներն

ակսում են վեր բարձրանալ: Այդ շրջանը կոչվում է «ականչջիկային» են մինչն 15 սմ երկարուփուլ: Այդ ժամանակ արմատներն ունենում

թյուն:

«Ականջիկային»փուլում սածիլը պաճանչում է ուժեղ լուսավորություն: (ույսը Քիչ լինելու դեւպքում սածիլի վերերկրյա մասերի աճթ ուժեղանում է, արմատներինը՝ դանդաղում: Այս փուլում պարանջը է։ Այդ սննդանյութերին ճատկապես ֆոսֆորի նկատմամր մեծանում ֆոսֆորը նպաստում է արմատային Ճամակարդի զարդացմաը, իսկ կալիումը բարձրացնում է սածիլի դիմացկունությունը ճիվանդությունների նկատմամբ: Ազոտիքանակը պետք է չափավոր լինի, քանի. ճըն-: որ սննդային միջավայրում ազուսի ավելցուկը նկատելի կերով շում է արմատային ճամակարդը: Այս փուլում սածիլը պաճանջում է նան բավական քանակությամբ խոնավություն։։ ՕԶրման ժամանակ: անճրաժեշտ է սածիլի արմատների խորությամբ խոնավացնել ճողի

հսկ

մինչն ճնտագայում՝

մատակալումը տնում

1,5

է 10--15

մ օր:

խորությամբ:Դաշտում սածիլի ար10--15 Սածիլումիը օր Ճեւոդ ցողուն

սկսում2 աճել, Առաջին ծաղզկիբացվելուց Ճետո ցողունի աճը դանդազ ձնով շարունակվում է նա 8--10 օր, ճետո բոլորովին դադարում է: 1--2 պայմաններում Դաշտալին լուրաբանչյուր օրվա ընթացքում առաջանում է մեկ տերն, ըստ որում՝ սամսունների աջորդ տերեր երնում է նախորդ տերնից 1--1,8 օր ճետո, իակ տրապեզոնդներին օր ճետու Որքան մոտենում է կոկոնակալման փուլը, այնքան ճաջորդ հն առաջունում: «տերեներնավելի կարճ ժամանակում

Յուրաքանչյուրտերնի ձնավորումը սկսվում

գ

ի

է ցողունի աճման

տ

կո-

«Հ»

Շ

նկ.

՝

82.

է

Շխախոտիսածիլի ձնավորմանփուլերը.

.55ՆՂ կանեն կաիԱի ՀԱՆ կարի ԳԱԻ. ռածիլ, 8--ձնեավորվածսածիլ: 1նե 2--ծլում,

շրջանում

շերտը:

հ 5--6 սմ է 18--14 երբ բույսն ունենում բարձրություն իսկական: դաշտ տեղափոխելուՀամար տերն, սածիլը Ճճամարվումէ պատրաստ Սածիլի դաշտ տեղափոխելուց 15--20 օր ճետո արմատներըքա-: սմ` են 20--25 սմ խորությամբ, ծաղկման սկղբին՝ 80--100

փանցում

3--օխայիկա

ուլի

ս

իկա

:

ում խուլի առաջացումից: տերնային Տերնային ճիմնադրումից խուլի 14--16 օր ճետո զաղաթի բողբոջից երնում է երիտասարդ տերեր: Այդ տերնը շարունակում է ուժեղ աճել ն 20--25 օրվա ընթացքում լրիվ 4եվավորվելուցճետո դադարեցնում է իր բուռն աճր։ Սակայն դեռա երկար ժամանակ շարունակվում է տերնեի դանդաղ, այսպես կոչված

մնացորդային աճը:

Տճրնն աճն ավարտելուցճետո իր կենսադործունեությունը շարունազում է հա 25--80 օր, է: Տերհի որից Ճետո մաճանում կենսազործունեուՔյան ենդճանուր տեողությունը սկսած տերհի խուլի ճիմնադրումից

տնում մաճայցումը: 45--50 օր: (ւաղմնային)շրջանի՝

մինչն նրա

է 60--70

օր,

լակ առանցէմբրիոնալ

է նան

նրա

ն4-

ո Ի կլաթտի որ աիո,

Տերնի աճմանը զուգրնիացավելանում ճետո, երբ աճր դադարելուց նապեստերնի ինտենսիվ ժե վրա, մեժացնելու քերը չեն ծախսվումւոնրնիչավերը սլաշարալ որսլես են կությամբ կուտակվում նրա Հլուսվածքներում«ետո սինթեղզդադարելուց տերնի աճը Միաժամանակ մասը սկաում է ճոռել դեպի հո զգալի ված սննդանյութերիմի Սկզբ քոշք,

սննդանյութեր:

է ծաղկափթըությունը: աո ընձյուղները տերնները, նյութերը Գրա դաոցա

ջացող

ու շրջանումտերնի մեջ սինթեզված

կուտակված

Գ:

տորին

ելուքականությունը, անձրաժեշտ

Հավասարակշովու յուրհ

Հոսքին, Հետագայում այդ երկու պրոցեսները Հետնանքով պլաստից են, իսկ այնոււետն տերնի ծերացման չոր ն է, նրա մեջ կուտակված Հոսքը գերազանցում է կատարվումայն ժամանակ, երբ Բերքաճավաքը սկսում է պակասել: չափով են լինում: տերեի մեջ չոր նյութերը առավելագույն տերեներն տարբեր ճարկերումառաջացած ցողունի Սխախոտի կառուցանատոմիական են ձնով, իրարից տարբերվում մեծությամբ,

քն

Վերին ճարկի տերեների ձնավորման վրա մեծ ազդեցություն է թողնում ժաղկափթթության գոյացումը: կոկոնի երնալու պաճից միջին Հարկի տերններից սննդանյութերը Ճոսում են դեպի ծաղկավփթթությունը ն այդ պատճառով ճարկի տերկները ձնավորվելիս սննդանյութեւ են են ցաժը րանք պակաս ավելի մանը են լինում ն ունենում րի նան է միջին ճարկի եյութականություն:յդ ժամանակ պակասում տերնների նլունականությունը: Որպեսզիլավացնեն վերին Հարկի տերեների ձեավորման պայմանները ն ապաճովվի միջին Հարկի տերնների է ժխախոտի ծաղկափթթություբարձր նր որոշ շրջանում ճեռացնել՝ ծաղկատել: Ծխախոտի վերաբերմունքը ջերմության նկատմամբ: Մխախոտը ամբողջ վեգետացիայի ընացքում պաճանջում է մեծ քանակությամբ ջերմություն նրւս զարդգայման Հավասարէ 10--15-ի, չափավորը՝ 22--28--ի, իսկ առավելադույնը՝ չուրջ 35--ի:. Ըստ Վ. Ս. Շչնբբաչնի, երբ ամառվա միջին ջերմաստիճանը ճավասար է կազմում է 185, ծխախոտի վեդետացիայի տնողությունը լինում 125 օրվա, 22--ի դեսլքում՝ 130, 25--ի լավորակ Ճումք է ստացվում, երբ տեդեպքում` 100 օիվա։ Սխախուտի օդի ջերմաստիճանը տեխնիկական ցածր չէ: 20"-ից ցածր չէ, իսկ բարձրորակ՝երբ 24--Ց5՝-ից ինչես գարնանը սածիլը դաշտ տեղափոխելուցՃետո, այնպես էլ վերչին, ծխախոտըչափազանցզգայուն աշնանը, վեգետացիայի է 1" նամանիքների նկատմամբ: Մի դեպքում բույսը 2Հ--Տ սառնա-՝ է ռառնամանիքից, իսկ երբեմն էլ դիմանում կարճատն

Քո աք եյուրերի

վածքով ն քիմիականկազմով: սովորաբար 1 Ցողունի ցածի մասում գտնվող տերեները օդի ցածր հն Հողի ն օդի բարձր խոնավության, ն սլայմաններում: մատաբար պակաս լուսավորության նյութեր զրկված են ուրիշ տերեներիցպլաստիկ անընդ սննդանյութերն տերններից այդ րությունից, մինչդնո առաջացածարագ են դեպի ցողունի վերին մասերում սում գտնվող ցածի մասում բեները: Այդ պատճառովցողունի

ջերմաստիճ Համար նվազագույն

դնայքում՝ 120, 26--275-ի

վում ճառունացման բեների չրջանում "ո համո ամն եթե. աթ Ի չաառԿանո Դարան» Ցրտաճարվում Ե Հոր -: Կող հաջի մանիջներին։ Ի բույսի Ամբողջ վեգետացիայի զարգացման (միավոր մանը, ցածր նլութականությամբ ընքացքում Ծանր" փրխե. լինում էլ ընդչանուր ջչերմությու: ճամար պաճանջվում լէ ե, Հյուսվածքներն նյութերի ջիչ պարունակությամբ) ,

վ

տ

աճման

նն

մնում

,

բուն:

ջեր.

գու ձավոր Մ

էն

ցողունիմիջին ճարկի չտերնները Ծխախոտի ր ն նպաստավոր մության, ճողի խոնավության լույսի ն դանվողստերեներից արմատային Ցողունի ցածի ճարկում տեր են «Հոսում դեպի սննդանյութեր

իվ

իւ, ւ պարան

առատորեն կարդից

որի շնորճիվ դրանք լինում

ն թյամբ, խիտ ճլուսվածքով

ան են

լաբաղադրություն: ձնավորվում չտերնները Ցողունիվերին Ճարկի

ավ

են

8ր

հաա ջերմում

Եխախոտըլուսասեր ն երկար օրվա բույս է ու Ծխախոտիպաճանջֆըջրի նկատմամբ: Սխախուռի իր աճման է պափուլերում չուր տարբեր քանակությամբ դարգացմանտարբեր ճանչում։ Սկզբնականչրոանում բույսերը ավելի բիչ ջրի ղաճանջ ունեն, այնուճետե,երբ նրանք սկսում են բուռն կերպով աճել, ջրի պաճանչն էլ մեծանում է: Տերնների Հասունացման կ բերքաճավացի ժամանակ ջրի պաճանջըճամեմատաբարպակասում է: որակով բնրք ստացվում է, երբ ամբողջ վեՍխախոտիբարձր է դետացիայի ընթացքում բույսն անընդմեջ մատակարարվում է ջրով, 60-կազմում է ճողի դաշտային սաճմանային խոնավունակության 5-ը: րով բավականաչափ ապատովվածլինելու ղեպքում ծխախոտի բարձր է լինում, աածիլը ճեշտությամբ է կղչողականությունը լ

ու

ա ոի ոջ խոնավության րուշն բյուր 5 պայմանը «Լ ինում նյուցականություն:

ցածր թյան, օդի Հարաբնրական տ տերններիցառատորքո ձնավորվաժ արդեն ցածի ճարկնրում դրանք | այնուամենայնիվ, թեր են Հոսում դեպի այդ տերեները, են բարձր էն մանը, խիտ ն ունենում

զ

բավականաչամի »1 ա ունենում բի

խոշոր, Ճումքի ճամար

են

եչ

՝

ն

1850--3180"

|

արող

Քուսաբուծություն

ն արմատային չամակարդի տակալվում լավ է զարդանում, բույսն փնտննսիվ է աճում, արագանում է նրա փուլերի անցումը, զգալիորեն կրճատվում է վեգետացիոնշրջանի տնողությունը, տերնների ընդճանուր մակերեսն ավելանում է, որի շնորճիվ բարձրանում է բերքատվությունը: րի մատակարարման լավացման 4ետ տերնեներումպակասում է թլորոֆիլի ։արունակությունը ն նախնականվերամշակման ժամանակ այն ճեշտ է քայքայվում, որի շնորճիվ լավանում է ճումքի որակը: Ջրի անբավարարությանպայմաններում ծխախոտիտերններիտամէ կացումը դանդաղէ ընթանում, չորանալուց ճետո Ճումքը ունենում տարբեր գույներ, ավելանում է սպիտակուցների ն նիկոտինի քանակը: Ծխախոտի պաճանջը ճողալին պալմանների նկատմամբ: Ծրխախոտի մշակության Համար կարնոր նշանակություն ունի Ճոզի մնխանիկական կազժը: կավորակՀումք տվող ծխախոտիբարձր բերք ստացվում է քեքն մեխանիկական կազմություն ունեցող, փխրուն ճողնրում: ծողերը պետք է լինեն ջրաթափանց: Ծխախոտըխիստ պաճանջկոտէ Ճողում գանվող Հիմնական սննդա-. յութերի՝ ազոտի, ֆուֆորի, կալիումի, կալցիումի, մագնեզիումի, եր-. կաթի, ծծումբի, բորի ն մանգանի, ինչպես քանակի, այնպես էլ նրանց փոխճարաբերությաննկատժամբ։ Ազոտայինսննդառության պայմաններով որոշվում են ծխախոտիբերքը ն որակը: Որքան ճողում ազոտի քանակը շատ է, այնքան ուժեղ է նրա ճոսքը դեպի տերնները: Քարձրորակ գլանակայինծխախոտը պարունակում է շուրջ 2--3 40 ընդչանուր ,

տային Համակարգի ու պզարդզացմանն կրճատում է ւսվելի շուտ շ

ատ

խորքափանցմանըը Ֆոսֆորը

բույսի վեգետացիոն շրջանի տնողությունը, են Հասունանում տերններն լավանում է նրանց գույնը: այն անճամեմաը ավելի ,

Հողից բարոն արարածը

Ս

լր

ու

րցնում,

բանակը տատանվում է կ

է

մը ը

ն.

բույս քան ա

է:

ֆոսֆոր: Տերեներում կալիումի 9550 վր չի սաճմաններում:

ալիու պաստում

սինթեզին,

չում թը,

է

ու

բույսի մեջ ջրի մուտք գործելուն, ֆոտո-

զգալիորեն լավացաայ ազա Տորրի աոճացմանը, ի ո ոգիավան սպիտավկուցնն հ

որո

աժ

ւ

Հճատկությունն ու ածխաջրերի Ր րաբերությունը:կալիումըմեղմ ավելցուկային ղոտի բացասական

մացնում է

բարձազդեցությունը,

ա

րացնում է բույսերի գիմացկունությոռնը ն ճիվանդությունների ցրտաշա-

նկատմամբ, կանխում ավելցուկային ֆոսֆորի րով ուննորի բույսի չափից ավելի աճը, ժամանակից ծերավությունը: ա Ն իրացնում Քի մոխրի դերակշռող կալցիումն Է: Տերնի է

անոնրում

պայ-

արագ է բճրքատ

մ.

"

չուտ

ի

ուռ

կա ի

(ոչ

տարրը

ակը տատանվում 3,0--ք,0 Ս-ի միջն: Պարզված է է, Ա ո պարունակվող քանակի արտադրանք կալցիումի արնմի1 ուղղակի կամ անմիջականկապ գոյություն չունի: երբ ՆՑ -իՋ ավելի պակաս մագնեաՄ Գան նրան պակա երկաթի Բար աան յ

չ

ր

ն

չո

աան է Ատանա վատր.

րնե

1,540 նիկոտին: Սիգարային ծխախոտը ավելի շատ շուրջ ազոտ մ միա նում ո է քլո Աաաա ազոտ ն նիկոտին է պարունակում: Արո ման աաա կոնը Կոո Ազոտիպակասության պայմաններում խիստ դանդաղում է ժխարԱ Հումքի որակ' ն գաճաճ է մնում, ճասունացման, խոտի աճն ու զարգացումը, բույսը Հ այկական ՍՍՀ-ում ծխախոտըմշակվում է ն: ջրջանում տերնները լինում են դեղնականալ, շատ արադ մաճանում ճիմնականում բաց շագանակագույն, շագանակագույն, Մուգ գորշանում են: Այղպիսը բույսերի ճումքը նորժալ գույն է ունենում, շագանակագույն յն Ճճողերում, որոնք կարբոնատային են ն մորժ բայց սրակասթնդություն, բուրավետ նյութերի քանակը ն ճումքի որակը կմախքային ճիմնականում ցածր է լինում: կավավազային, ժանըյ Բորի սանիկական կաղմ ունեն, որակը խիստ: Ազոտի ավելցուկիպայմաններում արտադրանքի Սխախոտը մշակվում է նան ԱԻՄ լ ղերում, նան ինչպես խջնում է. տերնները լինում նն կոպիտ, ճաստ ջղերով, մուդ կանաւյկ ո Ճումուսա -կարբոնալեռնա-անտառային, յին, ալլուվյալ,Տետանտառային, անճավասար են ճասունանում, չորացման ժամանակ վա:կ դանդաղ Պողեն լնոնա-անտառային դարչնագույն են դեղնում, չորացած տնրնները պարունակում են շատ սպիտակուցներկ Հ ու ն են բարձր ունենում զարգացման ընթացքում Քիչ քանակությամբ ածխաջրեր, նիկոտին, տեղի ունեցող քնդու», Ճեւո կապված թյուն ն անդուրեկանճամ ձասակի բուրժունք: դ ծխախոտի նում Տերեներումֆոսֆորի քանակը տատանվում է 0,5-ից մինչն 0,2 00-ի ֆիզիոլոգիական ուններ, Տէ ի մեջ կուտակվում են օրգ ռտաճմաններում: Այն դեպքում, երբ տերնեներում ֆոսֆորի քանակը անական նյութեր, որոնց Ք եմ կազմով որոշվում են բնրքի չափր ե 0,300-ից պակաս է լինում, ծխախոտի արտադրանքիորակը վատանում: որան

ա

ոնա ո

պրոցեսներիուժեղացժանը,

արժաւմ

ատամ

ուանԽախքային,

՛

ու

ու

է: Ֆոսֆորը նպաստում է անման

Մի ախտ փ կենաբիմիական տերեներում աիխությունները: տեղի փոփոխութ ո ոլ բանակով հագան

կը,ինպես նանն շակման բնույթը: Տերնումչոր բ, նյութերի

մորը

կուտակումը Հանդիսանում է

ծխախոտի բեր419

.Քի չափը տերնում

էական ցուցանիշներից մեկը: Յուրաքանչյուրառանձին: նյութերի կուռակումբ առավելագույնչափֆերիէ Հասնում

որոշող չոր

տերնիաճն

ջանում:

ավարտվելուց

ճնտտ՝

տեխնիկականՀասունացման

Քոմումնն

որոնք նույնպես Հոսում

էն

դեպի վերին

անրնները: տերնները դանդաղեցնում իրենըաճը, լրիաորգանքով ցածի րն ԾԴ ն

ո-

են

պրոցնար արաց նն անցկացնում, բերա ավաքը Սխախո ձեվ Հաջորդ,չճավաքված պայմանական ա : ՄԻ է ցածի տերի. Ճարկի տերեների վիճակույ ար ւ" վերը նշված ատնրանց արագ

շրր-

երեի

Հետադայում տերնի ծերացմանը զուդրնիաց օրգանական նյութերի ի պ տարրալուծման ն դեպի երիտասարդտերններն ու գեներատիվօրդանՀասունացմանը, ները ճոսելու ճետնանքով չոր նյութնրի քանակի աստիճանաբարպաՈտի ճաունացմանը զուղրնթաց նրա մեջ անընդճատ լան ավոլանու կասում է: ածխաջրերը, որոնք դրական են զում որակի վրա: Բույսի աննդային ոնժիմի նե ջրամատակարարման Տերններում ամենաշատածխաջրեր լինում են ման տեխնիկական նան ն են ինչպես ծաղկատումը շրջանում: Հասունացբճատումը զգալիորենշատացնում չոր նյութերի քանակը ն բարձրացնում ծխախոտիբերքը: Թերթն, օգաավփանց, ռիչ ճումուս ՛ պարունակող Պողերումջրով Տերնի ձեավորման պրոցեսում չոր նյութերի քանակի ավելացման, աղաճովվածության պայմաններումռտացվում է ածխ են աջիերովՃարուստ 2ռամք: զուղզինքացփոփոխվում նրա ֆիզիկական ատկությունները, Հիզրոսճեռացումը ե նյութերի խոռնավունաչ ֆանակը: Չոր ՎերինՊարկիտերններ լուղլիկությունը խոնավունակությունի: կում, քան ներքնի կությունը կախված է տերնի ճասակից: երիտասարդ, աճողւտերնիմլ ճարկիտերեների: չոր նյութերի խոնավունակությունըբարձր է: նվազագույնխոնավունա: նխախոտի տերններում կուտակվածաժի չրերի քանակ, շրվա ընքացքում կություն ունեն տեխնիկական ճասունության վիճակում դգատնվող տերն, է ենթարկվում: փոփոխության հնտենաիվ ձնով ին կուտակվում առավոտյան ֆոր նյութերը: Այդ ս պատճառովէլ տեխնիկական«ասունության չճամա ածխաջրեր ժամերին ն նում ռավելադույն չափերի Հաս. օրվա երկրորդկեսին, Վոնրնների տալիս են բարձր խոնավունակունյուն ունեցող Ճումք, որ| հրիկնադեմին: Այդ պատճառով էլ, երբ պաճպանման ն ֆերմենտացիայի ժամանակ «եշտությամբ փչանում տերեներիբնրքաճավաքը կատարվում է հր ն ու իկնադեմին, ստացվում է ձ, Տարբերճարկի տերեների քանակական որակական կազմություն քանակովորակովբարձր բերք: տարբեր է: Ցողունի վերնում գտնվող յուրաքանչյուր երե ծխախոտի բույսի ղարդացման, ինչպես նան բարձրորակ ներքն գտնվող տերնի ճամեմատությամբ ավելի շատ չոր նյութեր ատանալու Հումք գործում կարնոր նշանակություն ունի ազոտական պարունակում, ավելի նյուքական է, ոմնի բարձր նյութերի լուծվող ազոտական միացություններ) փոխանակուաան ույսի մեջ առավելագույն քանակությամբ ապուռ լինում Ծխախոտիցողունի վերին մասերի տերեներն ավելի րի Հասունացմանփուլում, Մինչն կոկոնակալումը լինելով ֆոտոսինթեղին տրանսպիրացիալին,ն նրանց մեջ կուտակ արմ ոաննում ըոլիտակուց քորի ուժ, ումն ափով Ա վաժ չոր նյուքնրն կլ ունձնալով չուր պածեու մէ 1ուտաումըշարունակվում է, վոլ. աիկլանում արմատներից մուտք գործաժ ջուրն սննդանյութերը, քա 1ՑՈՈՈՒ Փանակը՝եկատելիորքն պակատում, Տոինիկական Հառունացման ցողունի ճամեմատարարցածր մասի տերնները: Մ յդ սլատճառովէլ, ե շրջանում տերեր պարունակում է շառ ածխաջրեր| Քիչ քաւ ծխախոտի բույսը չրով ապաճովված չի լինում, վերնեիտերններըվեր, նակությամբ ուիտակուցներ: նիկոտինի Քանակը նում են ոչ միայն արմատի միջով ճողից մուտք ղործաժ ցուրը, տմ փոփոխության Հի նժարկվում ն, պաճպանվում է մինչե են ցաժի ճարկում ղտնվող տնրններիջուրը ժծում գնրճասունացումը: Ֆրի ճետ միա նխախուի տերեներում աղոտական միացությունների կուտակման են ածի ատանրններից ազդում դեւի վերնի տերններն ձն տնղափոխվում նան լով Ճողումեղած Ցումուսի ն. ջուրը: Ձրի Փանակը պլաստիկ նյութերը, որի չնորճիվ վերի ված ոլակապայմաններում տերում ավելանում է աղզուռի տնրեք են քանակը: շարունակում արկոււի րը ոլաճպանելով տուրզորը, սինթեղել Վերեի գտնվող տերններում ապիտակուցային նյութերի ն նիկոտինի նյութեր, մինչդեռցածի տերններըչրի պակաս զգալով ե լուծված նյ շատ Քանակը է լինում: Ծաղկատուժը նԽղպաստում է տերններում ' ւմլթ Սերն էլ վերնի տերնհներին տալով, աստիճանաբարիջեցնում կամ ազոտական նյութերիկուտակմանը: են բողջությամբ դադարեցնում սինթեզը: Այդ «անդամանքի ուժեղ նխախուի ճում քի որակիլավացման զործում ։ նում էական դեր են ք ցաժի տերնեներումնյութերի, «ատկվապնս աղու բուրավեւո ն սպիտակուցներիջ'

աաա ք

լավացումը,

աթի

յ

,

նաղվափքթությունների ավելա

ս

իրենի:

խոնավունակությու ն Բաորակոցեքը ՆՐ Ք ոԱրր' ճարմարվա| ՆԻ իա ագումը |

ու

ու

վիճակում գտնվող

քաց, րիքանակի Ազիոմոի

օրգանակ

ամանը

1րո աոքյան

«

ա

պեկտինային նյութերը:

ճումքի

Հումքի

Ծխախոտի բնութագիրը: ընդճանուր

Ծխախոտի ար իրար լրացնող մեթոդներով, կր բնորոշվումէ երեք առանձնա կազմով ն ծխելու քիմիական Հատկանիշներով, նճրով (ճամտես): են ոմ Հատկանիչներն Հումքի արտաքին Սխախոտի Հուվածճվիյ, |

որա-

Ն

Հատկությո թլուն'

եը

:» (ոմ

ար

ճլուսվածրր

«Աո: ն

առազլազանությունը, Հաստությու բի խտությունը, մեծությունը, ինչպես նան տերնի Հարք, խորր"

ը:

գործած

կրում է սուբյեկտիվ բնույթ, քանիոր ծխելու ժամանակ է ոչ թե ծխախոտը, այլ տնրնի այրման արդյունքը ճանդիսացողծուխը: Ծխի որակը կախվածէ քիմիական կազմից, տերնի ֆիզիկական առանձմանրացնելու ձնից ն այլն: խախոտի ճամամիուքննականգիտաճետազոտականինստիտուտի կողմից մշակվել են ծխախոտի արտադրանքիորակի գնաճատմանլիմիական մեթոդներ Որպես քիմիական ցուցանիշ ընդունված են ծիաճնտնյալ բաղադրիչ նյութերը` ընդճալ

հառատգություննորից,

տերնի խեժայնությունը, բնույթը (Ժետաքսանման, խորի մակերեսի , սպիտակուցային ածխաջրե անավո տերնհաթիթեղի օրգանականթթուները, խեժը, եթերային ուղերը մեի,ԼիիրՏոնի դեղին կամ Հումթի գույնը լինում սակեցույն: մեջ եղած վերոճիշյալ նյութերի քանակով ճարաբեքությամբբնորոչհրխախոտի Նար վում ծխախուտիծխի որակը արոադրանքի ծխման առանձնաճատվուդեղնանարնջագումն, նարնջագույնի թյունները: նարնջագույն Բրա բեո երանգներ», ուր

"

ո

Մ

'

է

ազոտը,

ազոտը,

բաց

ն

առ

հենոյնէ

ն

երանգով, դեղնականաչ աաաաի քանակա Հատուկէ դեղինդլանակային Դեղինըե նարնջագույնը Համարը

ն

է

'

ա-

Հայտնի է, որ ծխախոտի ճատվանիչները,ինչպես նան արտաքին Քիմիական բաղադրությունը, Ճումքի ծխման առանձնաճատկությոմների մասին լրիվ պատկերացում չեն կարող տալ: Այդ պատճառով էլ ծխախուռի որակը որոշելու ճամար կիրառում են նան դեգուստացիոսն (ճամտես) մեթոդ: նԵխախոտի ծխամանկարնոր առանձնաճատկություններնեն՝ ֆիղիոլոգիական թնդությունը, Ճամը, կոկորդը խանձելու կամ ջերծելու ընդունակությունը, բուրավետությունը, ծխախոտի այրելիությունը ն այ Սխախոտիտերերըպարունակում է ածխաջրեր, նհիկուռին,սպիտակուցներ, օրգանական թթուներ (լիմոնաթթու, խնձորաթթու),բուրավետ եյութեր (եթերայինյուղեր, խեժանյութեր), մոխիր ն այլն: Որակն ուղիղ Համեմատական է ծխախուի մեջ եղած ածխաջրերի քանակին ճակառակ ճամեմատական սպիտակուցային նյութերի ջանակին, Որքանածխաջրերիբանակը շատ էյ այնքան բարձր է ծխախոտի մեջ ածխաջրերիքանակը կազմում է մբջինը՝ 8-որակը:նխախոտի 10 «ը, առանձինդեպքերում՝ մինչն 28 գե: Տեխնիկականճասունացման շրջանում տնրեները պարունակումէն մոտավորապես400 օսլա (բացարձակ չոր նյութերի ճաշվով): Ճիլո տամկացման ն չորացման պրոցեսի ընթացքում օսլան ամբողջությամբ շաքարների (ֆրուկտոզա, տարրալուծվում է ն վեր է ածվում պարզ պլլուկոզա/ի Այրման պրոցեսում օսլան առաջացնում է անդուր ճամ ունեցող նյութեր, որոնք գցում են Հումքի որակը: Որպեսզիճումքն օոլա չւլարունակի, անճրաժեշտ է տամկացումը ն չորացումը ճիշտ կազմա-

սիցարայինծխախոտի րոր մար, ջագանակագույնը՝ Հումքի գույնը բաց է, այնքանարտադրանքն ոբ նույնանման խոտի բարձր ֆիզիոլոգիական է Քից չինում է բարձր, ստացվում ունեցող . յի Համեմատաբար մուգ դույն ծխախոտ: քնդությամբ ունեցող ժխախոտներ: քնդություն ոչ

՞ու

մէ »» ավելիբարձր ստացվում որոշվում է հանրո Տերնի հյռավածքի ն մասերի դիմագրոն ն փխրում' դեպքումտերի փափուն խիտ (կոշտ), միջակ շո" վածքը կարող է լինել ունեցող տերնի Ճումքը փխրունի ուս"ցող խտություն Սակայն չատ խիտ ճյուսվածք թունդ է կ բուրավետ: րաբար հն ընկնումանդուր ճամով: ւ. ւ տերեներըՀաճախ աչքի թե ծխախոտի են

խտությունը

»

ն

եծ.

րեն Համեմատությամբ

է ալիս, ցույց արն Առաձգականությունը երն արո: ծխախոտն է ձգվել: Բարձրորակ ու

որքան կարող ւպատովելու

, երեի բարձըառաձգականություն: պատով լու ցույցէ տալիս, թե ւտերնը ամբությունը Հյուսվածքային ունի կաշվեկոլով

ու

Աաթրփոն

նկատմամբինչպիսի դիմադրություն թույլ դիմադրություն նկատմամը ինչպես նան պատովելու ր ճատվույու: ճումքի որակի Համար Բ ացասական ծխախոտի ճանդինանոում ձյութոտությունը

մեր Ց է

կամ տերնի Խեժայնությունը

218"

: ճատկանիշներից ֆե բուրավետծխախոտների բարձրորակ, ծխախոտագոր

Բացի վերը նշված դլխավորճատկանիշներից, նկատի Հատկանիշներըբնորոշելիս ժխախոտի ճումբի արտաքին նան տերնի մեծությունը»

ք

բնույթը մակերեսի Հաստությունը,

ունենում կ

այլն:

4ի

ում Է լինու

է, երբ այն վնասված վատանում Համը Ծխախոտի վնասատուներից: վանդություններից որոշումը մ ու

մամ

կերպել»

նիկոտինըծխախոտին տալիս է քնդություն. Որքան տերեր շատ , եկոտին է պարունակում, այնքան ծխախուի ֆիզիոլոգիական թնդությունը բարձր է: Տերնի մեչ նիկոտինի քանակը սածիլումից սկսած

ամ

նխախոտիծխելու առանձնաձատկությունների

անընդատ շատանում ընթացքում վեղետացիայի Հասունության Ճասած Հասնում է

տեխնիկական

հ

առավելադույն հ

Գողի տերենիրում,

ան է մինչն 30 'կ նիկոտին, իսկ ջքախոտը պարունակում Ի»միացութունավոր նիկոտինըչափազանց .

լախոտները՝շուրջ

1/8 'Խ:

մեկ կաթիլը Մանացու թյունէ, քիմիապեսմաքուրնիկոտինի թողնու ո աղդեցություն բացասական խախ" Սպիտակուցները են

տի որակի վրա,

Ճուու

անդուր դառնություն, տալով վերջինիս տատանվում

քանակը

է

7--Ց

մեջ սպիտակուցների բակ ծխախոտի կաղմքջ սպիտակուցները աճմաններում: Վատորակ ծխախոտների Նմ էն մինչե

-

աՒՍ-

.

-

Ծխախոտիմշակությունը պետք է նպաստի նախորդները:նխախոտի նախորդը ոչ Ծխախոտի

Միայն բերքատվության, այլե ճումքի որակի բարձրացմանը: նախորզը ճիշտ ընտրելու պայմաններում ծխախոտի սածիլի կպչողականությունը ղարդացում:Տերեներն լինումէ բարձր, բույսն ունենում է նորմալ աճ աճում են նպաստավոր պայմաններում, որի շնորչիվ լինում են խոշոր, ունենում են բավականաչայինյութականություն, ճյուսվածքի խտու թյուն ն Ճումքի քիմիական լավ բաղադրություն: Հայկական ՍՍՀ ժխախոտագորժական շրջաններում ջրովի ճողերի տարածությունը սաճմանավակ լինելու պատճառովծխախոտի Ճճատուկ քիչ են կիրառում: ցանքաշրջանառություններ Մեր ճանրապետությանծխախոտագործականմոնտեսություններում նախորդ կարող են ճատիկարնդեղենբույսերը, եդիպտացորենը, լինել աշնանացանցորենը հ միամյա բակլազգի վուռաբույանըը: դուրս Ժանքաշրջանառություններից մշակելու դեպքում ծխախոտը միննույն դաշտում 2--8 տարուց ավելի չպետք է թողնել: մեծ Հայկական ՍՍՀ մի շարք շրջաններում չափով ու

ժխախոոի

ճակադիրազդեցությունը ն սպիտակուցների Ածխաջրերի որակիաստիճանը ար-

տվեց ծխախոտի որակի վրա Հնարավորություն քանակի քանակիու օպ իտակուցների լուծվող ածխաջրերի տաճայտել Համ ւա

թեվ)։ նխախոտի որակին ո (Շմուկի Հարաբնրությամբ ճարաբ ածխաջրաւապիտակուցային է նրա փոփոխվում րվ1" :" բան միջի բարձր, մեկից ցածր:ո ծխախոտինը՝ Շմուկի թիվը լինում է 1-ից Քարձրորակ ծխախոտի իսկ ցածրորակ 1,

տ ձիախոտինըշոտ

Ա սպիտակուց զ-" ե

Շմուկի թիվը

ր

Համեմատական է

դեղին աոան ության

Շմուկի թիվը Ճճակադարձ աստիճանին: Սխի իմնայ Գխախոտիծխի Հիմնայնության որակը: չ ծխախոտի | վրա զդալի չասիով: ծխման առա նձնաձճասկությունների նխախոտի է պայմանավորված քանակով կազմով Մոխրի ազդում է մոխիրը: ր ել Աա

վատացնում բարձրացումը

ու

Հոն

Ա

տոկոսը

Մոխրիբարձր խոտիորակիկարնորՀատկանիշը:

բար չիր:

արար

ջ շամի որակը: նխախոտի ծխախոտի Է այրումը, իջեցնում Ցածրորակ ե-ի սաճմաններում: է 11-15 Ն ն Դա» րի: որ

տատանվում քանակը մարանի ն

ո

մանկ

ամա

ԱԽՆ

Սամոն

ներին

Հայտնի է,

տարածված է

որ

ղգալի ծխախոտին

վնաս պատճառող ճրագախոտը,

որը

սնվում է ծխախոտիարմատի ճյուքով,խի» լինելով պարազիտբույս, Սուլացնում է այն, երբեմն նույնիսկ ոչնչացնում: Ճրագախոտով վաեն բակտեծխախոտիբույսերըուժեղ վարակվում րակված դաշտերում 0ն-ով պակաս բերք, նե ճումքի րիալ չեչոտությամբ, ստացվում է 50--70 որակը խիաո վատանում է: Վարակվածությանաստիճանըբարձր է այն դաշտերում, ուր հրկար տարիներ շարունակ ծխախոտ է մշակվել: Այդսպիսի դաշտերում նպատակաճարմարէ որպես նախորդ ընտրել աշնանացան ցորենը, եդիպտացորենը, ատիկարնդեղեն բույսերից որեմ մեկը: Սխախուռնիր ճերքին լավագույն նախորդ է ճանդիսանում գարնա կացան Հացաբուլսերի Համար: րռտի Համար նախորդճանդիխայող: կուլ Հողի մշակումը: ձն ճարորդարար Դրանց,բերչածա առւրաներիլ դաշտերը ազատվում խովաքր կատարհլուց ճետո հրեսվարիչներով պետք է Ճճողը5--7սմ րուքյամբ երեսվարել։ Այդպիսի դաշտերում մոլախուռերի մասսայական ման աարարտացենը, նախագութանիկավոր շրջանում պետք արտը թռրությամբ խոր վար։ ցուքաններով կատարել 28.-30սմ Վաղգարնանը ճողի բեշի ժամանակ դաշտը 1-2 անգամ փոցխում են Փոցխումից մինչե ատամնավոր ծխախոտի ռածիփոցխերով, ժանր լումը դաշտն անճրաժեշտ է պաճել փխրուն մոլախոտերից մաքուր վիճակում: Այդ նպատակով սիստեմատիկկերպով ճողը կովտիվատոր-

Գգտագոր

բնույթին, վերամշակման նախնական տերնների ե. կմախքայի են երկու իմբի՝բուրավետ Դ , բաժանում նն ոմեղ Բոմա լ

:

ժամանակ

ո

բեզնում` աչքի տարին մբի ծիավտտներն է. տի հաա էրեն, րարձր Քեղույրածը թյա, ւռալուճամար: բուրմունք սվումեն խառնուրդին ՊՐՅ Աա րե: աար մ են կաղմում:

ային ծխախո մմախքաի Ա ով խա

մառն հ Հիմնական խառնուրդում բուրմունքով

ու

"

սմ խորությամբ: Փխրեցումներիքանակբ նծրով փխրեցնում են 10--12 կախված է դաշտի մոլախոտվածությոմնիցն ճողի վիճակից: Սածիլը 10--12 դաշտ դուրա բերելուց օր առաջ օգտագործում են Ճողային Հերբիցիդ Պամարվողսվեպը՝ 12 կգ/ն նորմայով, որի դեպքում խիստ պակասում են ինչպես սովորական մոլախոտերը, այնպես էլ ճրագախորը: անչճրաժեշտէ դաշտը փոցխել:

փխրեցումից ճետո Ցուրաքանչյուր

Հայկական ՍՍՀ-ում ծխախոտը Հիմնականում մշակվումէ ջրովի պայմաններում: Անչրդի պայմաններում այն մշակվում է Շամշադինի, իջնանի, նոյնմբերյանի,Թումանյանին Դափանի շրջանների որոշ բածություններում: Հայտնիէ, որ ժխախոտըջրում են ակոսներով: Ակոսների պատրաստման աշխատանքներըպետք է սկսել սածիլումից Տ-7 օր առաջ ն ավարտել մինչն սաժիլումը: Միջակոսայինճեռավորությունը, նրանց երկարությունը, ինչպես նան ուղղությունը կախված են Ճճողիթեքության աստիճանիցն ջրաքավփանցիկությունից: տա-

Մեծ ջրաքավփանցիկությունունեցող «Ճողերում ակոսների պատրաստում են կարճ, փոքը ջրաքափանցիկճողերուվ՝ երկար: Թեթեչրաչքավփանցիկությունունեցող ճողերում միջակոսային տարածություն» պետք է լինի 60 սմ, Միջակ ծանը ջրաքավփանցիկՃողերում՝ 20 սմ: ն ԿՌՆ-4,2 Սխախոտիակոսները պատրաստում հն նեՈՒ-4-6 տրակտորային կապլտիվատոր-ակոսաճանիչներով։ Ակոսի երկարությունը տատանվումէ 40-ից մինչն 100 ժեւտրի,խորությունը՝ 15--20 սմ-ի միջն: ու

Մխախուըչափազանց զգայուն է պարարտանյուՊարարտացումը: քճրի նկատմամբ, Մխախոտիպարարտացմանճամար Հաջողությամբ կարելի է օգտագործել ճանքային (ազոտական, ֆոսֆորական, կալի»«մական) ն օրգանական(գոմաղբ, կոմպոտներ, թոչնաղբ, կանաչ պաշ պարարտանյութերը ինչպես նան միկրոււարարտանյուչարտացում)

Ե

ր:

Տր ար ն ն աստիճանի ազաճոնաի ննե աթանոգրում բարձր են:

աը Մնա

Դա Համեմ

ի

ո

ն

ն ժ են 4ո Ա երրիու- : ոԼ նախորդից, կլիմայից: Խոնավու-, տանյութերի նորմաները: ' "

պարար

ատաբար

Հիմք ընդունելով գիտաճետազոտականճաստատություններիկող մից կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքները (Մ. մ. խասյանյ, ե. Մ, Ավետյան, Ս. Գ. Բարսեղյան ն: ուրիշներ) Հայկակած: ՍՍՀ ծխախոտադործականշրջանների ճամար կարելի է առաջարկել պարարտացմանՃետնյալ մոտավոր նորմաները: չ

Դյով-:

կ

ա) ձրբ ծխախոտըմշակվում է Հացաբույսերից ե չշարաճերկկուլտուրաներիցՃետո՝ Ից-9 ՔցօԻԹց-- օց կգ/Բ, Բ) բազմամյա բակլազգիխոտաբույսերից անմիջապես Հեւտո՝ ՒՄ. թո 1Ճ60--25կգ/8, դ) բաղմամյա բակլաղզգի շրջված ճմուտում, ինչես խոտաբույսերի ճատիկարնդեղենկուլտուրաներից ն միամյա բակլազդգիխուլռանան

բույսերից Ճետո՝

ԻԱզտ-6ը Քջը ԽՏօ--7չ կգ/Բ:

Հյուսիս-արնելյան, Զանգեզուրի, Սնանիավազանին կենտրոնականգոտիների Հողերումու ն այ) ճացաբույանրից շարաճերկ կուլտուրաներից Հետո՝ Էյտ-չց Ք9ց 1 ո--՛յ9 կգ/ճ, բ) բազմամյա Հրջված ճմուտում, ինչնա նան ճասիկարնդեղենկ միամյա Հետո" Իխց-ր քյ ՞.

ի ո--յջ ժ.

կգ/ն:

դարչնագույն-Հետանտառային սեաճող խոտաբույսերի բակլազգի խոտաբույսերից

Գետաճովիտեերի ալուվիալ «ողերում

աշնանացան ցորհնից,

շարաճերկ բույսերից, միամյա խուռաբույսերից, ընդեղեն պետք է պարարտացնելԻրց Քշը Էք

բույսերից

կգ/ն նորմաներով,

Հետո

ծխախոտի

տակ դրված Հողերում պարարտանյութերը Հող պետք է մտցնել տարբեր ժամկետներում:Սովորաբարդրանք հն աշտալիս հանը՝ճիմնականվարի տակ, գարնանը՝ նախասաժիլային մշակության ժաճանակ, աաժիլմանը զուգընթաց ն վեցնտացիայի լբնթացքում՝ անուցմանձնով:

Պարարտանյութերն այս

ձնով ճող մտցնելու դեպքում բույսերն լինում աննդանյու-

վեգետացիայի ընթացքում ապաճովվաժ տրուչ

են

նշով:

ինչպեսջրովի, այնպես էլ անջրդի Հողերում քլոր պարունակողկալիումական ամբողչ պարարտանյութերի նորման պետք է տալ հիմնականվաԻ ի տակ: Քյո լոր չպար րունա կող ն տայ իում կալիումակա պարարտաեյուներըկարելի է օգտագործել նան սնուցման ժամանակ: Ֆուֆորական սրարարտանլութերի 2|3-ը է անձարժեչտ Հող մտցնել Հիմնական վարի ր տակ, իսկ 1/3-ը՝ բ ժամանախասածիլա լայ ին մշակության շ / նակ: երն այս կամ այն պատճառովդաշտը աշնանը ֆոսֆորականպաիարտանյութՀի ատացել,այն կարելի է մտցնելգարնանը՝ կրկնավարի

աշնան

կամ

նախասածիլային կուլտիվացիայի ժամանակ:

Գյուղատնտեսական ինստիտուտի բուսաբուժության ամբիոնի փորձերից(Մ. Ա. Գյուլխասյան) պարզվում է, որ Աշտարակի շրջանիռլայաններում ծխախուտի ճամար սուպերֆուֆատը պետք է Հող մտցնել

Հանգեզուրխ

1. Սնանի ավազանի, կենտրոնական, Դարալագյազի, Ճլուսիս-արնելյան գլուղատնտեսականդոտիների գորշ ե շագանակաչ

դարնայը՝ ակոսներ անմիջապեսւս աջ: Այդ նպատակով պատրաստելուց փխրեցումիցՀեոո սուպերֆուֆատինախատեսվածնորմայի մերջին 60--20ժըչը շաղ են տալիս Ճողի երեսին | պատրաստում ակոսներ:

գույն Ճճողերում՝

վերջին ժամկետում օդտաղործվող սածիլները աճեցնում նն սառը մարգերում: Սածիլի աճեցումը տնում է 35-ից մինչն ճ0 օշր՝ կախված սածիլանոցի տիպից, ծխախոտի սորտից, շրջանի կլիմայական պայմանն կազում է շրջանի շուրջ ամբողչ

ամբո ճո 14 ւո ցվում մ նորման սնուրովի ճողերում ազոտի ՂՐ ր Բէ 18--20 ցումների ձնով: Առաջին սնուցումը տրվում է սածիլումից օր Հետո՝ երկրորղքաղճան-փխրեցմանժամանակ, իսկ երկրորդ ռնուցումը՝՝ առաջինից15--20 օր Հճետուերկրորդ սնուցումը չպնտք է ուշացնել,/ւշ տրված ազոտը հրկարացնում է բույանրի վեգետացիան ն իջեցնում ատացված Հումքի որակը: կեռնայինշրջաններում երկրորդ սնուցումից՝ պետք է խուսափել, Անջրդի պայմաններում ազոտական պարարտանյութերի նորմայի, կեսի տրվում է Հողի նախասածիլային փխրեցման ժամանակ, իսկ մնացած կեսը՝ սնուցման ձնով: սնու

ժամանա Սնուցման

ո

աՀ

կպ արարտանյութե յութերը

ոլտիվատորներով՝ տորներով՝

Հող1

ակոսներում՝ բույսերից

Ճողի պետք է Գոմաղբը 20--25 տարին տ Հաշվով:

'

են

8--10 -

մտզնուվփ սմ

ո

.

.

սնու-

ՀեռավորուԷ

մտցնել աշնանը՝ ցրտաճերկի տակ, Ճեկ-

օգտագործել բու մոլիրդենաթթվականամոնիումը։ 1--2 կգ/ճ նորմայով Հող են մտցնում ազոտականպարարտանյութերի ճետ, կամ ջրում լուծված վիճակում ոռրսկում են բույսերը: Րոտ Մ. Ս. Գյուլխասյանի բորը ոչ միայն ծառայում է որպես ծխան

բ

"

ր

կոլտոնտեսություններում սովխովղննրումծխախոտիսածիլանոցին ՀատկացվողՃողային տարածությանչափբ որոշելիս ճիմք պետք է բնդունել անտեսությունում մշակվող ծխախոտի տարածությունները, մեկ Հեկտարի վրա տնկվող սածիլների քանակը, սածիլանոցի ռորտը, տիպը, լուրաքանչյուր քառակուսի մետր տարածության վրա աճած սածիլների քանակը: Ապացուցվածէ, որ յուրաքանչյուր քառակուսի մետր տարածությանվրա աճած սածիլների միջին քանակը կազմում է, կիսա000 ն սառը ռաք ջերմոցներուվ՝ շուրջ 2500, արնային չերմոցներում՝ սածիլ: մարդերում՝ յուՀայտնի է, որ Սամսուն տիպին պատկանող սորտերի ՏրապեզոնդնեՃեկտարիվրա տնկվում է100--110 դեսլքում 55--20 Հազար սածիլ: րի գեպքում՝85--Ջ90, իսկ Օատրոլիստների

Միկրոպարարտանյուցերը՝

խոտի սնեղի անմիջական աղբյուր, այլն նպաստում է ճողում ճիմնական սննդային տարրերիյուրացմանը:

Սածիլիաճեցումը: Սխախուտի սերմերը մանը խոր ցանելու դեպքում չեն ծլում, Դաշտում0,5 սմ ներում սերմերի ծլման ճամար խոնավության նները չեն Համբնկնում, Վաղ գարնանը դաշտում

են, 0,5

դտնվող'

սմ-ից ավելք

խորության պայմանջերմության գործոնՀողի 0,5 սմ խորությունում սերմերի ծլման շամար սովորաբար բավականաչափխոնավություն է լինում, բայց չերմություն՝ ջիչ, ն սերմերը չեն ծլում: Հետազայում բավարար ջերմության պայմաններում Հողի մակերեսային շերտում խոնավությունը խիստ ցածր է լինում, ն սերմերը դարձյալ չեն` կարողանում ծլել։ Այդ պատճառով ծխախոտի մշակությունը սկսվում է սածիլի աճեցումից: նխախուտի սածիլն աճեցվում է սածիլանոցներում: ելնելով գարնանային ջերմության պայմաններից ն սածիլման ժամկետից,օգտագործվում նեն տարբեր տիպի սածիլանոցներ, Ցուրտ ն երկարատե գարուն ունեցող շրջաններում սածիլը աճեցնում են կիսատաք ջերմոցներում (որոնք ունեն տաքացնող շերտ):Այն շրջաններում, ուր դարունը Համե մատաբար կարճատն է, կլիման մեղմ, ն սածիլը միջին ժամկետներում է դուրս բերվում, այն աճեցվում է տաքացնող շերտ չունեցող, արնի` չերմությամքտաքացվող ջերմոցներում: Ցածրադիր , չտաքշրջաններում: ու

'

ե արը րը րոյն աաաարձ ր

ռ

ու

նպատակաճարմարէ: Միկրոպարարտանյութերից

բաթթուն

ու

ծխախոտի վեզծտացիոն

ասի

դեպքում

Հազար,

բաջանչյուր

ճամար ապաճովելու ռածիլով յուրաքանչյուր չեկտարը Սամսունների

քառակուսի մետր կիսատաք ջերմոց ճամար արնային ջերմոց: Տրապեզոնդների ճան են՝ 47--55, 40--45, իսկ 0ստրոլիստների չճավառար այդ ն 30--40 25--30 քառակուսի մետր" մար՝' Սածիլանոցայինտնտեսությունը պետք է կազմակերպելչոր, տաք, Ճարավայինկամ Ճարավ-արնմբտլուսավոր, քամիներից պաշտպանված, ու տարաժություններում: Հյուսիսայինլանջերում, յան լանջերում Հարթ դարնանային Հեղեղատներին ենթակա տեղերում, ինչպես նան ստորերես (1:5--8 մ) գտնվող վայրերում սածիլանոցներչի հրկրյա չջրճնըն կարելի կազմակերպել: ճողերը պետք է լինեն մոլախոտեՍածիլանոցային տնտեսության ենթաշերտով: րից զերծ, շուտ տաքացող, փխրուն,լավ ջերմաթափանցիկ ու պաշտպանելու վնասատուներից ՍածիլներըՃիվանդություններիըց նպատակովսածիլային տնտեսությունը պետք է կազմակերպելբանջարանոցներից, ծխախոտին կարտոֆիլի դաշտերից,ծխախոտի չորանոցմ ներից պաչեստներից, ինչպես նան գոմերից առնվազն 300-500 սլաճանջվում է ունենալ կամ 95--60 քառակուսի

վերը

45--50

Մետր

ու

Ճեռավորությանվրա: Սածիլանոցայինտնտեսությունը պետք է ժամանակին ապաճոճողախաոնուրդը ախտաճանողազրեզատով, շրջանակսննդարար վել Կ պոլիամիդային ներով,խռիրներով, առլակիով, պոլիեթիլենային

պոմպերու, փողրակնեղանթներով,ցնցուղներով,դույլերով, ցանցով կշեոջներով, արկտակաոներով, արակիչներով,փոչոտիչեերով, ով ն այլ պարագաներով: անձրաժեշտ ղերով, ջերմաչափերով յուրացվող պետք էլինի փխրուն,ճեշտ

Հողախառնուրդը Սննդարար

ն

սածիլների ճիվաջ-

սննդանյութերովՀարուստ, ծխախոտի սերմերի զերժ: Բարձրորակ դությունների Ճճարուցիչննրից վնասատուներից են կուպոսւտացման ժիջոցով: պատրաստում սննդարար ճողախառնուրդ ու

կոմպուտը

սովորական նեն երկու ձնով՝կոմպոստացման պատրաստում

ազդեցությամբ: սովորական եղանակովսննդարար խառնուրդ կոմպոստացման են դոմաղբ մաս Համար որպես օրգանական օգտաղպործում պատրաստելու տորֆ, կղկղանք,ծառերի մության

(թարմ, փտած, չերմոցներումօգտագործված), մառ կոմպոստի կույտի կլանողական անտառային փովածք: Որպես առուխոպանի,անտառի, են բազմամյա խոտադաշտի, օգտագործում ն կլանողական մասերը Հողերը: կոմպոստի կույտում օրգանական վերցնում են սովորաբար

1:1

Հարաբերությամբ:

են գարնանը կուրոը պատրաստումնախորդ տարվա կոմպոստի մ լայնությամբ ն 2-8 (ապրիլին, մայիսին) տարբեր երկարությամբ, մետր կույտին խաո1,5 մ բարձրությամբ:Ցուրաքանչյուր խորանարդ աշուն 4--5 Մ ինչն նում են ջրում լուծված կգ սուպերֆոսֆատ: ն խոնավացնումեն, միշտ խնամբի դեպարդ կուտը լավ խառնում ամսվա ընթացքում վեր է ածվում միատարր քում կոմպոստը 8--10

անդամ

խառնուրդի: սննդարար

`

սննդարար խառկոմպոստի կուլտերի միջոցով վարակաղերծված են մաս օգտագործում ճամար որպես օրգանական նուրդ պատրաստելու անասունների թարմ դոմաղբը,իսկ որձիու կամ խոշոր եղջերավոր մաս վերցնում են փխրուն Հող կամ չերմոցում օգպես կլանողական կոմպոստի կույտը պատրաստում տադործվածսննդարար խառնուրդ: «ետո են «ողի 5 սմ Հաստությամբ շերտը, փռում շերտերով: Սկզբում սմ Հաստությամբթարմ դումաղբիշերտը, մինչն որ կույտիբարձ20--25 2--3 մ) կույտի վերին շերտը Հասնի 1,5 մ-ի(լայնությունը ավելացնում են 1 կգ լինում է Հող, Գոմաղբի լուրաքանչյուր շերտին 5-6 օրից ավելի կույտիպատրաստումը

ք.

րությունը

կոմպոստի սուպերֆոսֆատ:

թյունըէ

սմ

առ

պատրաստումը

սննդարար խառնուրդի եղանակովն վարակազերծվաժ աննեդարարխառնուրդը կոմպոստիկուլտերի միջոցով: Առաջին դեպքում են այնպես, ինչպես այն խառնուրդը, որը նույնպես ախտաճանում խաոնն փտած գոմաղբը, ճողը ն ավաղը մեխանիկորեն պատրաստում քանի չի պաճանջվում, ճատուկախտաճանում նելով:երկրորդ դեպքում ունենում կույտի կոմպոստի է պրոցեսը տեղի վարակազերծման ռր առաջացածբարձրջերՀճետնանքով մեջ` գոմաղբի ինքնատաքացման

ների

չպետք է տնի: Ճիշտ ձնով պատրասված կույտի կենտրոնում չջերմուլինում 55--60Բ-ից բարձր. իսկ եզրձրում, մակերեսից 15-20 Այդպիսիջերմության պայմաններումոչնչանում խորությունում՝45--50": են ճիվանդությունների ճարուցիչները, վնասատուները նե մոլախուռերի անրմերը: կոմպոստիկույտի պատրաստումից20--30 օր Հետո այն լավ խառնում ու խոնավացնում են։ Այդ աշխատանքը դարնան ն ամառվա ընթացքում կրկնում են 4--5 անդամ: Կույտի արտաքին մասը ժամանակ ժամանակ խոնավացնում են, իսկ աճած մոլախուտերը' ոչնչացնում: Այդ ձնով պատրաստված վարակազերծվածսննդախառնուրդըպետք է խնամքով պաճպանել, որպեսզի նորից չվարակվի։ կոմպոստ չլինելու դնպքում սննդարարխառնուրդը պատրաստում հն սաժիլանոցները կազմակերպելուց առաջ, իրար խառնելով փտած գոմաղբը, «ողը ն տղմային մասնիկներ չպարունակողավազը (1:1:1 ճարաբերությամբ):Յուրաքանչյուրմեկ քառակուսի մետր չերմոցի Համար պետք է պատրաստել0,13 մ3 սննդարար խառնուրդ, որից 0,1 մ3 օղտադործվում է ջերմոցի սննդարար շերտի Համար, իսկ 0,03 մ3՝ սածիլն անելու ժամանակջերմոցում շաղ տալու ճամար: ՑանքիցՉԱ--25 օր առաջ սննդարարխառնուրդը հնպատակաճարմար Լ մշակել կարբատիոնի 1 գե-լուծույթով: 1 մ3 Ճանեհլուճամար ծախսվում է 10 լիտր կարբատիոնիբանվորականլուծույթ: Սածիլանոցիճամար ճատկացված Հողամասում աշնանը պատրաստում են փոսեր արնելքից արնեմուտք ուղղությամբ: կիսատաք չերսմ, Սովորական մոցի փոսի խորությունը պետք 4 լինի 40--49 ջերմոցն 15--28 մ մ 1,5 ունի երկարություն, լայնություն: Միջջերմոցային սմ: Փոսերը պատրաստելուց ճետո րածությունը սաճմանվում է 20--80 դրանց եզրերին ամրացնում են ջերմոցային պատարկղեր,որոնք պատրաստում են տախտակից, աղյուսից, երկաթբնտոնից, չլակրետոնից ն քարից: Ջերմոցի ճյուսիսային կողմի պատի բարձրությունը ճողի մակերեսիցետք է լինի 30 սմ, իսկ Հարավային կողմինը՝ 20 սմ. Գոմաղբը լցնելուց առաջ ջերմոցի Հատակին փռում են 5--10 սմ շնրտով չոր ծղոտ: Մի քանի օրից ճետո, երբ գոմաղբի շերտում չերէ 30--Յ5", եղանով ճավասարեցնում են, թեթնակի մուքյունը ճասնում ոլնդացնում այն ճաշվով, որ շերտի Ճճաստությունըլինի 30 սմ 1--2 օր ետո Հաստությամբ ճողի չերտ, որից գուաղբի վրա լցնում են 10սմ ՊեԽդ»՝ 10 սմ Հաստությամբ սննդարարխառնուրդ: Սրնային ջերմոցներ պատրասոելու Համար Ճճողըվարում են, քարերը Ճճավաբում,Հողը Ճավասարեցնում ե նույն կարգով տեղակայում նն պատարկղը: Այս ջերմոցներում փխրեցված Հողի չերտը կազմում է Ձուիջ 20 սմ, որի վրա լցնում են 10 սմ 2 առություն ունհցող սննդաու

սննդախաոռնուրդ ախտա-

տա-

րար

խառնուրդի շերար, Ճավասարհցնում

ու

թեթեակի սպնդացնում:

Սառրմարգերը պատրաստում երկարությամբ 1,9 սմ Հելայնությամբ, 80--40 միջմարդգային ւտարածությամբ: նշագծելուց են 20--25 սմ ն մարգերի Ճճողըփորում խորությամբ թմբեր կաղում: ճետո են սմ Ճճողի մակերեսը Ճճարթեցնեելուցմ Մարգերում են

15--20

մ

մ

ու

տո

սննդարար խառնուրդ:

(ցնում

են ցիՑանքը: Ծխախոտիսերմերը տնտեսությունները ստանում նեբով ախտաճանվածվիճակում:Ցանքից 2-5 օր առաջ ախսերմերը տաճանում են ֆորմալինի լուծույթով, որը պատրաստում են 1 մատ 4090-ոց ֆորմալինը 50 մաս ջրում նոսրացնելու միջոցով: Ստացված ոլղտոր լուծույթը թողնում են պարզվի (ախտաճանմանճամար օգտադործվում է միայն մաքուր-թավանցիկ լուծույթը):նխախոտի0,5--7 կգ սերմը լցնում են ոչ խիտ կտորից սլատրաստված տուղլրակների մեջ նհ ֆորմալինի լուծույթի մեջ սպաճում10 րուվե, որից Ճեւտո ճոսող մաՔուր ջրի մեջ 10--15 րուվե տնողությամբ լվանում են ն Հետո չորացնում ատվերում՝ բարակ չերտով։ Մեկ կիլոգրամ ծխախոտի սերմ ախտա-: ճանելուճամար պաճանջվում է երկու լիտր ֆորմալինի բանվորական

լուծույթ:

նխախոտիվարակաղերծված սերմերը պետք է պաճել շատ զգույշ, որւլեսզի դրանք նորից չվարակվեն։ Ծխախոտի սածիլանոցումցանում են ծլած ն չոր վիճակում: սերմերը ցանքի ժամկետի կախված է դաշտում ծխախոտի Սածիլանոցում

սածիլմանժամկետից:Ռրոլեսղի սածիլման տնտեսությունում

նակ

ժամա--

չառաջանան լարվածություն

միաժամանակ սլաճանջվողքանակությամբ սածիլ լինի, անճրաժեշւտէ անքը կատարել 3--4 ժամկետում, 4--Ց օր ընդմիջումներով: Հայկական ՍՍՀ պայմաններում կիսատաք ջերմոցներում ցանքլ"` ոլետք է սկսել ըստ շրջանների, ճետնյալ ժամկետներում. Շամշադինի, ն Արարատիշրջաննե . նոյեմբերյանի, հջնանի, Թումանյանի, Ղափանի րոււՐ փետրվարի 5-ից մինչն մարտի 10-ը, Աբովյանի, Աշտարակի, Թալինի, նղեգնաձորի,Աղիզբեկովի, Սիսիանի, Գորիսի շրջաններում՝ մարտի 5-ից մինչե 15-ը, Հրազդանի, Սնանի, նկամոյի, Մարտունու, Վարդենիսի,Կրասնոսելսկիշրջաններում՝ մարտի 25-ից մինչն 5-ն

ընկած

ժամանակաշրջանում:

Արնհային չեհրմոցներում ցանքը պետք է

արիր

իսկ

սաոռր

արմատները թույլ

Ավելիխիտ ցանքերում

սածիլը խիստ ձղվում է,

ն ղարդանում վնասվումեն ճիվանդություններիցն նոսր ցանքերում սածիլները կարճ ցողուններ են ունենում սածիլման են

ճամար պիտանի չեն լինում։ ցանքը առայժմ կատարում են ձեռքով: Ցանքից առաջ նխախուռի սածիլանոցի սննդարար շերտի վրա պետք է շաղ տալ մանրը անցքեր: ունեցող մաղերով մաղված ն վարակաղզերծվածբուսաճող կամ փտած դուաղբ, Հետո թեթնակիսպլնդացնել այլնուճետն առատորեն ջրել: ծանքից անմիջապես ճետո շաղ են տալիս մանրացած, մաղով մաղած նհ վարակաղզերծված բուսաճող կամ փտած գոմաղբ՝ 4--5 մմ շերտով նե խնամքով պնդացնում, որից ճետո մանը անցքեր ունեցող ցնցուղով թեթնակի չջչրումեն: Ցանքից Ճետո սածիլանոցը շրջանակներով փակում` ու

են: ճախնամքի ադգրուռեխնիկական Ծածիլիխճամքը:Սածիլանոցում

են՝ չրելը, ջերմնստիճանի կանոնավորումը, սածիլի մալիրի մեջ մտնում սնուցումը). ատվերարկելը, փտած զոմաղբ կամ բուսաճող շաղ տալը, քաղճանը, նոսրացումը, ճիվլանդությունների ն վնասատուների դեմ. նախասպատրասոլայքարը, ինչպես նան սածիլման ճամար

տումը:

տածիլի

Որոլեսզի ճողի մակերեսը չափավոր խոնավ վիճակում լինի,

ան-

Հրրաժեշտ է օրվա ընթացքում մանր անցքեր ունեցող ցնցուղներով 2--ծ

անդամ չրել, լուրաքանչյուր անդամ մեկ քառակուսի մետրի ճամար աճմանը ղզուծախահլով 0,5 լ ջուր: «խաչիկային» փուլից ճետո սռածիլի են առատ, ոչ ճաճախակի: Մեծացած սածիլը «աճախ ջրում բայց դընթաց են օրական մեկ անդամ, չոր երկու անդամ, լուրոմ եղանակներին 4--4 մեկ դույլ մետր սածիլանոցին ջուր նորմաքառակուսի րաքանչյուր յուԺ

Վաղ զարնանը ցուրտ

եղանակներին սածիլները չջրում են օրվա յսռաջին կնսին, տաքերն ընկնելուց Ճետո՝ օրվա երկրորդ կեսին: Հասակավորռածիլները պետք է ջրել այնվես, որ արմատների քասփանցման շերտը գտնվի չափավոր պայմաններում: ճանքից մինչն «խաչիկային» փուլը ջերմոցները միշտ ծածկած են պաճում շրջանակներով, իսկ գիշերները, շրջանակներից բացի, ծածկում հն նան ժամերին շրջաբամբակն կուվիտ գործվածքով: Ամեն օր ւք են ն սածիլանոցներըօդափոխում: նակները որոշ չափով բարձրացնում աճմանը զուզրնքաց օդափոխությունը ավելի ճաճախակիեն Սածիլի կատարում: «Ականջիկային փուլոմ» տաք եղանակներին սածիլանոեն սլաճում, իսկ անձրնի ժամանակ, ինչոլես պը ամբողջ ցերեկը բաց նան գիշերները, նորից փակում են: նառր մարդերը մինչե սերմերի ծլելն ամբողջ ժամանակ ծածկած

ժամկետներից յուշ.

սկսել նշված մարգերում՝ 10--15 օր Ճետո: սածիլներ ստանալու նպատակով սաճմանված է Ստանդարտ քառակուսի մետրում ցանել՝ կիսատաք ն արնային չերմոց-: րաքանչյուր ներում՝ 0,5--0,6 գ, սաոր մարգերութԲ0,8--1,0 այդպի- ' գ սերմ: Ցանքի սի նորմայի ղեսլքում լուրաքանչյուր քառակուսի մետրի վրա ընկնում Է` 7--Ց,

ճազար սերմ:

5--10

433: '

ՀՏ

Բուսաբուծություն

ձն

սպրաճում, ծլումից

«Հետո

ծածկում

են

միայն գիշերները, իսկ

ցուրտ

«րբերին՝նան ցերեկները: եթն մի քաանբարենպաստպայմաններում սածիլանոցը նի օր շարունակ ծածկված է մնացել, ե սածիլը ձգվել դեղնել է, անճրաժեշտ է կազմակերպել շատուկ խնամբ: Զգուշությամբ պետք է շաղ տալ մաղված սննդարար խառնուրդի, ն օրվա ինքացքում ծածկոցը վորցեքլով տածիլենրն աստիճանաբար վարժեցնել

եղանակի

ու

ԱԱ Ա

Սածիլը դաշտ տեղափոխելուց մեկ շաբաթ առաջ սածիլանոցները ցերեկը, ն գիշերը բաց են պաճում: Ստվերարկումը կատարվում է ծածկոցների միջոցով Ծլումից մրեչե շականջիկային» փուլը սածիլները ստվերարկում են սովորաբար տաք փուլից եղանակներին՝ժամը 11-ից մինչն 3-ը: Հետո ստվնրարկոմբ կատարում են միայն շատ տաք ն քամու օրերին, արմատային փտում իվանդություն նկատելիս, քաղճանիք ն նոսրացումից Ճետո, ինչպես նան յուրաքանչյուր անգամ սածիլներ «անելուց ճեւոու Մտվերարկումըպարտադիրէ եղանակի սուր փիուիոխության ժամանակ, երբ ամպամած, խոնավ եղանակը փոխվում է պարզ, տաք տաք եղանակ, հղանակի, կամ ուժեղ անձրնից «ետո վրա է ճասնում խնչնս փ չոր քամիների ժամանակ, ՍՄտվերարկման ժամանակ սածիօր առաչ լանոցները պետք է լավ օդափոխել: Մածիլը Հանելուց 2--10 սավերարկումչեն կատարում: Սածիլի որակը բնուքագրող կարնոր ճատկանիշներիցմեկը նրա լավ պարգացած, փարթամ ճյուղավորված արմատներ ունենալն է: Որքան է արմատներ առաջացնում, այնքան այն ավելի արագ է շուո տատծիլը աճում, լավ է դիմանում ճիվանդություններին ն սածիլումից ճեւտո շուտ Վ արմատակալում: Սխախուռիսածիլի կողային արմատների առաջացմանը մեծ չափով նպաստում է արմատավզիկի շրջասղլատումՀող շաղ ն

«Ազանջիկային»

նթե ծիլերը շատ խիտ են, ապա «խաչիկային» փովի վերջում կատարում են նոսրացում: նոսրացումը չի կարելի ուշացնել, լրիվ «ականջիկային» փուլում կատարվածնոսրացումից բույսերը են, Հիվանդություններիտարածումը կանխելու նպատակով, կ մարչ գում քաղճանը կամ նոսրացումն ավարտելուց ճետո ձեռքերը ն սկսհլ ճաջորդ արգի լուծույյով «անոց պղնձարջասպի

(անալ " աղճանը:

խոթում «ոք

լիտր են 20--25 մուպծրսելիտրա, գ ամոնիակային գ լուծում ջրում 10 գ 40 կ-անոց կալիուֆոսֆատ ն 20 գ ժծմբաքթվային կալիում կամ է օգտագործելթոչնաղբ, դոմաղբամի աղ: Սնուցման Համար կարելի Հեղուկ, հոսրացնելով այն ճինգ անգամ: անգամ: Առաջինսնուցումը նխախուտիսածիլի ռնուցում են 3--4 սնուցելու Հանքայինո"լարարստանյութերով

դեսլքում

10--142

23-56

սալի:

Վարակաղերծված վտած գոմաղբ կամ բուսաճող շաղ տալու միջոպով կանխում են արմատների բացվելը, որբ տեղի է ունենում ճողի ատելու Ճետնանքով, պայքարում են սածիլանոցի մակերեսային շերտի կեղնակալման, ինչպես նան փոշիացման դեմ. Այդ աշխատանքը կատարում են քաղչանից, նոսրացումից ն սածիլների ճանելուց անմիջաչես ճետու Ցուրաքանչյուրանգամ բուսաճող շաղ տալուց Ճետո սածիլանոցն առատ ջրում ննլ Սածիլանոցումմոլախունր երնալիս պետք է քաղոանել: Քաղճանը ետք է կատարել ամպամած, խոնավ օրերին: Քաղճանիցաուսջ սածիլների պետք է ջրել, իսկ դրանից ճետո փտած դոմաղբ կամ բուսաճող տալ նորից չրել: ջաղ ու

Տարբեր խտության պայմաններում աճեցրած սածիլների ղարդացումը. 3-նորմալ: 1--ձգված (խիտ ցանքի դեպքում), 2--շատ կարիճ(նոսը ցանքի դեպքում), նկ.

83.

փուլում, «ականջիկային» տալիս են «խաչիկային» փուլում,հրկրորդր՝ են ջրման 10--12 տալիս Սնուցումները օրը մեկ անդամ: իսկ այնուճեւտն ժամանակ, նախօրոք պատրաստված մեկ դույլ սննդարար լուծույթով սնուցում են 4--9 քառակուսի մետր տարածություն: կեղծ ալրացողով վարակված վայրերում ծլման փուլից սկսած յուրաբանչյուր 3 օրը մեկ անգամ սաժիլանոցներըպետք է սրսկել ցիննբի 435.

0կ-անոց (30գ ցինեբ 10 լիտր ջրում) սուսպենդիայով: Սածիլի ճամար ծախսում աճեցողության առաջին շրջանում 1 մշ տարածության են 0,25 0,5 լուսկսած՝ բանվորական յիուլից լ լ, իսկ «ականջիկային» ծույք։ նախքան դաշտ դուրս բերելը սածիլների վերերկրյա մասը պետք է ընկղմել պինեբի0,4 օը-անոց մեջ: սուսպենգիույի են, վարժեցնում դաշկուիում սածիլները Վեզետացիայի վերջում տային պայմաններին, այսինքն՝ դաշտ դուրս բերելուց 2--10 օր առաջ դադարնցնումեն սնուցում տալը ն ոտվերարկումը։ Ամբողջ օրը սաժիլանոցղըաճում են բաց վիճակում,փակում են միայն անձրեների, փՓնչպեսնան ցրտաչճարություններիդեպքում: Սածիլնեբը բրուտ Հնարա-չ ն դաշտ ղուրս բերելուց 2--4 օր առաջ այլնս վորության ջրում են ուշ-ուշ չեն ջրում: վիճաժուրաքանչյուր8--5 օրը մեկ անգամ ընտրում են պատրաստ կում դտնվող սածիլները ն դուրս բերում դաշտ: ճանելուց մեկ օր առաջ չերմոցները լավ արսկում են Սածիլները մեկ տոկոսանու բորդոյան Ճեղուկով: Որպեողի ռածիլը Հեշտությամբ է ճանելու Հողից ճանվի, անձճրաժեշտ նախօրյակին, երեկոլան սածիլա0,3

նոցն

ջրել: Տնկելուճամար պիտանի առատ

ու

ու

ու

ու

բոլոր սածիլները

լրիվ ճանելուց

ետո

է սաժիլանոցը մաքրել: անճրաժեշտո

Սածիլանոցըամբողջ ամառվա ընթացքում պետք է պաճել մաքուր նպաու վիճակում:Միննույնտեղումաւսծիլանոցային տնտեսությունը ճեւռո 3--5 է տարի, որից կաճարմար է պաճել այն պետք տեղափոխել -

ճամապատասխանտեղ: Դաշտումծխախոտիսածիլումը: Ծխախոտիտածիլը դաշտ են տե.ղափոխում, երբ ուշ գարնանային սառնամանիքների վտանգն անցել է, ն Հողի 10 սմ խորության վրա ջերմաստիճանը10--12" է: Այդպիսիչերմաստիճան ծխախոտագործական4ճիմնական շրջաններում սկսվում է ապրիլից, իսկ լնոնային շրջաններում՝ մայիսից: կախված տնտեսությանճողակլիմայական պայմաններից, չորանոչ պային ճարմարություններից ն ծխախոտի ցանքատարածություններից: խիստ տատանվում է ն տենում է 8--10 աածիլման ժամանակաշրջանը Սածիլման փոքր-ինչ երկարաձգման նպատ օր: օրից մինչն 20--25 սոակն է որոշ չափով մեղմացնել բանվորական ուժի լարվածության ացԿոիճանը ինչպես սածիլման, այնպես էլ բերքաճավաքի ժամանակ, ինչ՝ ոլես նան մեղմացնել չորանոցային կառուցվածքների զերբեոնվածուայ

թյունը:

Վաղ ժամկետում սածիլված ծիսխուսի բույոր լավ է աճում ն չորացվում է նպասՀասունանում զարգանում, տալիս է բարձր Բերք, տավոր ջերմային պայմաններում, Ռշ սածիլված ծխախոտը դժվար կպչում դանդաղ է արմատակալվում, խիստ դանդաղ է աճում, ուժեղ չռուժում Լ չսփով վնասվումճիվանդություներից վնասատուներից, ն ճւսունանում է եղավաղ աշնանային ռառնամանիքննրից, չորացվում նակի աննպաստ պայմաններում: ՍՍՀ ծխախուտագործական շրջանների: նկատի Հայկական ունենալով ԹույՀողակլիմայական պայմանները, ծխախոտիսածիլումը Աբովյանի, ն լինի Աշտարակիշրջաններում Հնարավոր է կատարել ապրիլի 25-ից ն Ազիզբեկովիշրջաններում` ապրոլի մինչն մայիսի 20-ը, եղեգնաձորի Գորիսի ն Սիսիանիշրջաններում՝ 25-իցմինչն մայիսի 30-ը, Ղավանի, ապրիլի Չ0-ից մինչն մայիսի 30-ը, Արարատիշրջանում՝ ապրիլի 20-ից: մինչն մայիսի 20-ը, Կամոյի, Մարւոունու, Վարդենիսի, Կրասնոսելակի իջնանիչ մայիսի 15-ից մինչն Ճճունիսի շրջաններում՝ 5-ը, Շամշադինի, ն մայիմինչե 15-ից ապրիլի նոյեմբերյանիԹումանյանի շրջւաններում՝ աի 20-ը, Արթիկի շրչանում՝ մայիսի 10-ից մինչն մայիսի վերջը: Սխախոտիբերքի քանակն որակը մեժ չափով կախված են սընՈՐԴ7 վատ' նոռր ցանքերում մակերեսից: ճողայինտարածությունների նն օգտաղործվում, տերնները լինում են կաշվեկերպ, որակի կոպի, տեսակետից ոչ ցանկալի քիմիականկազժով։ նորմայից ավելի խիտ

եթե ծխախոտի սածիլումը տնում է Չ0--35 օր, ապա առաջին 8-10 օրվա ընթացքում պետք է սածիլել տարածության20 00-ը, ճաջորյ 12-15 օրվա ընքացքուվ' 55--60, 15-20 վերջին 10 օրվա ընքացքում՝ 00-ը «1846

մնում ժխախուռի բույսերնիրար ճնշում են, ւտտերնեները պանքերում

ցածր նլույականություն: ձասունանում

են-

անճավամանը, ռար ձնով ն ճեշտությամբ վարակվում ճիվանդություններով: Սխախուռիտնկման խությունը կախված է սորտից: կլիմայական. պայմաններից ճողի բերրիությունից: Ամենից խիտ տնկում են ծխախոտի մանրատերն սորտերը, իսկ ամենից նոսը՝ սիզարային ծնախուեերի խոշորատերն սորտերը: են փարիամ, Խոնավ շրջաններում ծխախոտի բույսերն աճում են ցածր տերեները լինում են խոշոր, բայց մնում են բարակ, ունենում ն են ճիվանդություններից: նյլութականություն ճեշտությամբ վնասվում պայմաններում ծխախուռըտնկում են ճամեմատաբար նոսր: Այդպիսի Չոր կլիմայական պայմաններում, որտեղ ծթախոտի տերնները կուղղի են լինում, բույսերը ճամեմատաբար խիտ են տնկում: Սամսուն տիպին պատկանողսորտերըպետք է սաժիլել 60 սմ 7/իջսմ շարքային, 15--18 միչջբույսային տարածությամբ (լուրաքանչյուր Հազար սածիլ), Տրապեզոնղ: շՀեկտարիվրա ստացվում է շուրջ 95--110 տիոլին պատկանող սորտերը սածիլվում են 60 սմ միջշարքային, 18-20սմ միջբույսայինտարածությամբ(լուրաքանչլուր ճեկտարիվրա սուց85--95 վում է ճաղզարսաձիլ), Սատրոլիստներըսաժիլում են, անջրդի ունենում

են

են

ու

սլայմաններում՝ 60 սմ, ջրովի ոլայմաններում՝20 սմ միջշարբային, Չ5-30 սմ միջբույսային տարածությամբ (ճեկտարի վրա սածիլվում է, անջըրդի պայմաններում՝95--66, ջրովի պայմաններում47--ՏՖ0, ճաղզարսաՀ ծիլ), մանրատերնտիպին պատկանողսորտերը (Դյուբեկ) սածիլում են սմ 70-12 50 սմ տարածությամբ(լուրաՀ միջբույսային միջշարքային, ճազարսածիլ): քանչյուր ճեկտարի վրա ստացվում մ 170--200 ե ՍԿՆ-6 Սխախուտըկարելի է սածիլել ձեռքով ՍՌ-6Մ, ՍՌՆ-2 աածիլատնկիչմեքենաներով: Ձրովի պայմաններում ձեռքով սածիլում են, եթե նախօրոք ջրված «սկոսներում ճողը քեշի վիճակում է դտնվում: Ռչ մի դեպքում չի կարելի սածիլում կատարել, եթե ակոսները ջրելուց ճետոՃողը դտնվում է ցեխային վիճակում: Սածիլման ժամանակ պետք է Հէտնել, որ արմատները չծալվեն, ճողը կի կպած լինի արմատին ցողունին, ցողունը դտնվի կանգուն Սածիլը պետք է տնկել այնպիսի խորությամբ, որ վերնի տերնեներնաճման կոնի Հետ միասին Հողից զուրս ու

վիճակում։

մնան:

Ծխախուռիսածիլումից 2--3 օր Հետո Հաճախ որոշ սածիլներ ճիշտ շտնկելու կամ վնասատուներից վնասվելու ճետնանքով փչանում ենչ Լիարժեք ճեկտարունենալու նպատակով անճարժեշտ է փչացած սածիլ4--Ց ները օրվա ընքացքում փոխարինել նորերով: Այդ աշխատանքը կատարելուճամար պետք է վերցնել միայն ընտիր, խոշոր, լավ ղարգացաժ սածիլները: Ծխախոտիխնամբը դաշտում: Սխախուռիխնամքի աշխատանքների են ճետնյալ ագրոտեխնիկականմիջոցառումները՝միջշարմեջ մտնում քային տարածությունների մշակումը, սնուցումը, չջչրումը, ծաղկատումն բճատումը, ճիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարը: ՍածիլումիցՃետո ծխախուռիաճման զարգացմանշրջանում Ճողի՛ օդային, ջրային, սննդային ջերմային բարենպաստ ոնժիմը վճռական. ազդեցություն է թողնում բարձր ն լավորակ բերքի ձեավորման վրաս Այդ պատճառով էլ սածիլելուց Հետո ամբողչ վեգետացիայիընթացքում ճողը պետք է լինի փխրուն վիճակում, որի ճամար անճրաժեչտ է միջշարքային տարածությունները սիստեմատիկ կերպով մշակել, պաճել փխրուն ն մոլախոտերիցմաքուր վիճակում: Եխախուռի դաշտերում միջշարքային տարածությունները պնտք է 3--4 անգամ փխրեցնել: դաշտում առաջին փխրեցում-քաղշանը կատարում են նխախուռի սմ պաժիլումից8--10 օր ճետո, 5--Շ Միջշարքայինտարա-չ խորությամբ: ու

ու

ու

ծություններիերկրորդ,երրորդ

սմ

պետք է կատարել փխրեցումները.

8--

ճետու խորությամբ, նախորդ փխրեցումից 10--15 օր Երկրորդ են «իխրեցման ժամանակ կատարում ծխախոտիբուկլիցը, որը նպաս438

տում

է

լրացուցիչ կողային արմատներիառաջացմանը: Այդ արմատները են դիմացկուն պառկելու նկատմամբ կ ուժեղացնում նրա սնուցումը: Հետագամշակումները կատարում են ըստ կարիքի: Ժրովի պայմաններում ծխախոտի

իո

մար

դարձնում

միջշարքային տարածություն-

պետք է դուգակցել փխրեցումները չրումների թրի

պետք է փխրեցումները ություններում

ձիաքարշկուլտիվատորների միջոցով:

Հարթ տարո կատարն տրակտորային ն եւու

Ֆրովիպայմաններում ծխախուռի բարձրացման, բերքատվության

ինչպես

նան

որակյալ Հումք ստանալու գործում

խաղում, ճամար սաճմանվածեն Սխախոտի ւ վեգետացիոն չրումներ:

չջուրը

կարնոր գեր է

նախասածիլային, սածիլայիՖ

ծխախոտագործական 10-12 Զրովի շրջանների Ճողերի ն

սմ շերտ մայիսին ճամեւմատաբար է Քիչ խոնավություն սլարունավում.այդ պատճառովէլ, նախքան ծխախոտիսածիլումի ճամեմատարար փոքը նորմայովտրվում է նախասածիլային ջուր: Սածիլը տնկելուցճնտո տրվում է սածիրաջուր, որպեսզի բուլաերն ամրանան, շուտ արմատա-

ապրիլին

Բար, չրվում խախոտը վեգետացիայի ընթացքում

է մինչն 10

անդամ:

քանակը, ջրման Ֆրումների կախված են Ճողից, ոռոգման նորմաները ստորերկրյա չրերի բարձրությունից, տեղանքի ռելինֆից, եղանակային պայմաններիցն այլ ու

դործոններից, Այսպես, ՀայկականՍՍՀ նախա լնոնային գոտում ծխախոտը պետք է չրել 7--10, Սնանիավազանում՝

մ շրջաններում՝ 3--2, Զանգեզուրում 4-4, Հյուսիս-արնելյան, Դարալազյազում՝ 4--10

անգամ:

Ճայկականփորձնականկայանում կատարվածուսումնխախուռի

հն տալիս, որ ցույց հասիրությունները

ծխախոտիվեգետացիայի առաջին շավասար չ շուրջ 300, բույսերի աճի շրջանում՝ 400-500, իսկ վեգետացիայի վերջում` 300-Ե, ժխախոտիոռոգման նորման ճավասարէ 1800--5000 մ3-ի, Սխախոտը ջրում նն ակոսային եղանակով: Ռոոգման կատարելագործված ձեր Համարվում է անձրնացժան որն ակոսային եղանակի Համեմատությամբ ճողը խոնավաց«դանակը, չ Պավասար, Ճողիմակերեսը չի կեղեակալվում, Անձրնացման ջրելիս տերեները մաքրվում են, կանխվում է աղակալման ն բաճացման վտանգը, ջուրը խնայողաբար է ծախսվում,ողոդման նորման Հրջանում ջրման չափավոր

աան

Բոր «զանակով

չի զգացվում, անճրաժեշւոություն Ցանցի սն

որի

Հեշտանում՝ Հետնանքով

րման անձրկացման մեքենայացման աշխատանքները: եղանակը

չ «իվանդությունների, Հատկապես կեղժ փոանգավոր

րածման ճամար:

ալրացողի

տա-

435:

նխախոտիբերքատվության, ինչպես

նան

որակի բարձրացման բճատումը կարնոր նշանակություն ունեն, նաղկավփքքության ակսած, տերեներում արտադրված Հիմնադրումից պլաստիկ նյութերի մի ղզզալիմասը ծախսվում է գեներատիվօրգանների ն սերմի ձեավորման, ինչպես նան գոյացած կողային ընձյուղների վրա: Պլաստիկնյութերի Ճռաքըդեւի ծաղկափթթությունըն կողային ընձյուղները դանդաղեցնում են տերնների աճը, որի Հետնանքովդրանք դառնում են փխրուն, ցածր նյութականությամբն քաշով թեթն։ Այդպիսի են անձչավասար Հասունանում, ։լւարունակում են քիչ նիկոտերնհները ն տին բուրավետ նյութեր, Ճումքի ճամի որակը ցածր էլինում: նաղզկատմոան շնորճիվ երեներումկուտակվում են զլաստիկ նյուԹեր, որոնք օգտագործվում են աճը ուժեղացնելու, ւտերնիմակերեսը ն: քաշը ավելացնելու վրա: Բերքատվության բարձրացման ն արտա դրանքի որակի լավացման պործում ծաղկատման ազդեցությունը կախվաժ է գլխավորապեսծաղկատման ժամկետից, նաղկատմանշնորճիվ ծխախուռի բերքատվությունը բարձրանում է ի Ճաշիվ տերններիմակերձաիլճաստությանն նյութականության ավելաղման, նաղկատված ն 4Ճավասարաչասի բույսերի տերեները արազ ձն Հասունանում, ունենում են Համեմատաբար բաց գույն, Հավասարաեն պես տամկանում չորանում: Սաղկատումըորոշակի ազդեցություն է թողնում ծխախոտի Քիմիական կազմի վրա՝ ավելանում է նիկոտինի, ածխաջրերի,բուրա-. վետ նյութերի քանակը, միաժամանակքիչ է փոփոխվում սպիտակուցային նյութերի քանակը, որի Հնտնանքովէլ լավանում են արտադրանՔի ծխելու Հատկությունները: Ծաղկատումըլինում է վաղ, երբ այն կատարվում է առաջին ծաղիկը բացվելու ժամանակ, միջին՝ ժաղկափթքության ծաղիկների 25-3040 բացվելու ժամանակն ուշ՝ լրիվ ծաղկման ժամանակ: Անկախկաոոարման ժամկետից.ծաղկատուժը լինում է սաղրը, երբ ճեռացվում է ն Հետ միայն ծժաղկափթթությունը խոր՝երբ ծաղկափիթթության միասին գործում

ծաղկատումը

ծյուսվածքը լինում է շատ բարակ ն ոչ բավականաչափ խտությամբ» Այդ պայմաններում որպեսզի տերնն ոմնենա պաճանչվածխտությամբ ճյուսվածքներ, առաձղականություն, բարձր քաշ ն լավ որակ, Փաղկատումը պետք է կատարել վաղ ն խոր: Շատ չոր ծխախոտը ծաղկատում են վաղ ն խոր, ջրովի պայմաններում՝ վաղ ն սաղր։ Սամսուններըն Դյուբեկներն ունեն ժանր, բարակ ե առաձգական տերններ, ուստի նրանց վեինի արժեքավոր տերնները ճավաքելու Ճամար բույսերը ժաղկատում են ուշ ն սաղը: ւշ սածիլված դաշտերում, որտեղ վաղ աշնանը ցրտաճարվելու «իուոնգն ավելի մեծ է, ծաղկատումը կատարում են վաղ ե շատ խոր, թողնելով այնքան տերններ, որոնք մինչն աշնանային առաչին նամանիքներըկճասունանան: կողային ընձյուղները պետթ է Հեռացնել, քանի դեռ նրանց երկասմ-ից չի անցել: ությունը 8--10 Բատ Ձ. Գ. Սուջյանի, ՀայկականՍՍՀ պայմաններում ծխախոտը պածիլանոցում ն դաշտում վարակվում է կեղծ ալրացող, արմատային ան փտում, սածիլային փտում, ալրացող, բակտերիալ սն ուսիկ ն ցողունի սնամեջություն, ծխախուտիբակտերիալ թայամում, մողաիկայ օղակավոր բծավորություն, սպիտակ խայտաբղետություն, պազաթնային քլորոզ ն թաց մոնթար ճիվանդությոմններով,ինչպես հան ճրազախուտովու զաղձով: Եխախոտինմեժ վնաս են պատճառում աշնանացանի բվիկը, արջուկը, տրիպաը, լվիճները, վնասակար ծղրիդը, իտալական մորեխը ն

հ

տարիներին

սաո-

չնչոտուխյո

ու

տերնի

կարադրինան:

Սխախոտիճիվանդությունների, վնասատուների, ինչես նան պակազմակերրազիտ բույսերի նկատմամբ պետք է ժամանակին պայքար

`

են նան Ճեռացվում որոշքանակությամբ տերեներ:

Ծաղկատմանժամկետը ն խորություը կախված են ծխախոտի մշակման պայմաններից, սորտից, բույսի աճման զարգացման բնույԹից։ Բերրի Հողերում ծխախոտիբուռն աճման պայմաններում, որպեսղի տերհի ճումքր ցածրորակ չլինի, ծժաղկատումըկատարում են ուշ ե բարձր. Սննդանյութերովաղքատ Հողերում, ուր ծխախոտը թույլ է սսճում, տերնեներում պլաստիկ նյութերը սլաճղանելու ծաղնպատակով կատումը կատարում են վաղ ժամկետում խոր: Միջակ բերրի Հողե-. փում ծաղզկատումը կատարում են, երբ ծաղիկների25--30 Գե-ըբացվել է: Խոնավ շրջաններում, առանձնապես աղքատ Հողերում, տերեի ու

ու

,

լել:

Ծխախոտիբերքաճավաքը: Սխախոտիտերնի բնրքաճավաքը կատարվում է նրա տեխնիկական ճասունացման փուլում: Այդ փուլում

|

են քաշը: Տեխնիկական2Ճասերններն ունենում չոր նյութերի ամենամեժ դառնում է բաց կանաչ, փայլատ, սունացման փուլում տերնի գույնը ն եզբերում՝ դեղնավուն, գլխավոր չիղը բաց զուիսկ զազաքի մասում է ճեշէ ստանում, ծածկվուժ խեժի բարակ փառով, տերեր նավորում տությամբ է պոկվում ցողունից, մակերեսը երբեմն դառնում է բշտիկասլատ, եզրերը թեթվում են դեպի ներքն: Այդ ժամանակ տերնի ջիմիական կազմում մեծ չափով ավելանում են չոր նյութերը, պակասում է: իր, նիկուինը, իսկ ինդճանուրազոտը ճասունացումը սկսվում է Ծխախոտի տերնների օր Ճետո՝ աաժիլելուց 50--Ֆ6 ցաժի տերնեներիցն ավարտվում է վերին, ուշ առաջացած տերնեննրով:ելնելով սորտից։ կլիմայից, ճողից ու աղ-

ածխաջր

տեխնիկական

|

րոտեխնիկականպայմաններից,բուպսի վրա բոլոր տերեների Ճառու' նացումը տեզի է ունեն ուի 2,5--Ժ,0 ամսվա բնքացքում: ծխախոտի: տարբեր 4արկերում դտնվող տերնները են տարբեր ժամանակ ձնավոր.. վում Հասունանում ն իրարից տարբերվում են անատոմիական կա. ն Քիմիական կազմով ռուցվածժքով, ր ակով Բ Բոլոր 4 արտադրանքի արկերի տերնները Ճասունացած վիճակումճավաքելն տարբեր որակի իրար Ճեւտ չխառնելու արտադրանքը ճամար ծխախոտի տերնի բերքա Հավաքը կատարումէն մի քանի անգամ" սովորաբար5-6. ու

ռ

չ

ու

է Քաղորը անվանել

այն է ճամարներով. Ռո

ՔաՆ

ր

այլո

Ընղունվաւ իրենց Հերքական,

առաչին

երկ-

քաղ,

Ցուրաքանչյուր քաղի

ն

տերեներիքա-. բուլսի ը ընդտ դճանութ

նակը ն նրանց նրանց քաշր, ԲՐրքիՀամեմատությամբ, կախվածսորկը

տից

քա

սի

է

ն

աճման ու բույսի զարզացման, բնույթից Էստ Գ. Գ. Ասմանի, Տրապեզոնդ տիպին պատկանող սորտերի ու» ճինդ քաղի դեպքումառանձին քաղերիր ԲՂՐՔԻ Րնդճանու բերքի ճամեմատու-

թյամբմուռավորասլես կազմում է.

առաչ

չին Փազ՝ 10:48, դրկրորդ քաղ" 15, ուրդ Քաղ 40, չորրորդ թալ՝ 28 ն ճին. ցորորդ ջաղ՝ 10 մի:

քանակությամբ է, բարձրԿԱ բավական ԱԱ բարձրորակ

Վերին

ՐՔ

Ք'

( ճարկի տալիս են

7-ՐԴ 6-րդ)

ՐԴ,

առաձգական,

ձնավորվ ն ԲԱ ո,

աաա անւ աի,չն ութականություն

ճ

տերենե Ր

ՐԸ

մանը են, ճյուսվածքը խիտ,

ռորտերը:Անչճրաապրանքային ամենաբարձր

ւմբ

7/2»

"'

ուշ

եպ կլիմայական պայմաններ կատարելու

դեպքում վերին տերեները

արան աճավաբն առայժմ բացառապես կատարվում բր ամանակ տերեները կանոնավորկերպով դասավորում ԻՆ` մ

ակը:

է

ուղի մեջ,

. աղած Հանում

ը խի

են

Հեշտացնում է շարելու աշխատանքները: խնամքով փոխադրում են չորանոց, զամբյուսմ ն 30 որում Ճարմար որ տեղ: շերտով դասաղոր տի խոշորատերնսորտերի բերքաճավաքըն չորացումը կա ե ամբողջական բույսերով: Այս դեսլքում աշխաականությունը բարձրանում է մինչն 4040-ով, սակայն ն ճումքի որակը, որովճետե է բե է ո ինում ընեերի գերճասունացած, իսկ մյուս

ծ

1 ից

ձեո-

որը

տերեները տնրոները

դան

-

արնի ԱԵ, եր բատվությունը բաժն հո" տ.բաս

ոնի" տանքի "ՐՀ

Լ Բոմոորի՝ ..

:

չ

անա ե Խր ո

հրքաճավաքը կատարելիս պետք է բույսնրը նավաղ բճատել: 1-ին ն 2-րդ քաղերի բերքը Ճառե սովորական ժամկետներում, իսկ մնածացները բույսերով: Սուր զորժիքներով կամ այդ ե, , ճամար Ճճարմարեցված ճնձիչներով բույսերը կտրում են ճիմն որպեսզի տեղափոխելիստերնները մեխանիկականվնասվաժքՊԱ թողնում են քիչ թառամեն: աներիկախում են փայտն ձողերից ն չորացնում ձած է Համեմատաբար երկար՝ 22-27 օր: Այդ ժացողունի սննդամթերքի Ճճաշվինղզալի չափով բատ1 ավվում : ազաքնային տերնների որակը: Մ. ՐԻ իա հտությունումմ այս ձնով կարելի է կատարել օստրոի աճավաքը: վեգետացիան երկար է, ծխախոտիցկաու հչ (երկրորդ) բերք Դրա ճամար բույսի վրա ընձյուղ, ն երբ դրանց վրա կազմակերպվում

/"

Ի

խան ձե, ր ամից՝ ամբողջավան | Հարվից դեպի վերե առակի ժխախոտի՝ «րարՅաժի աստիճանաբար լավանում ի, ա անան ծի ճարկի (առաջին երկրորդքաղ) քր-

Յա-

ն

ըատրը ցածր

Նկ.

նյուականություն ունեն,

փխրուն 1, ն տալիս էն ոչ որակյալ արտադրանք: Առանձնապես ցածրորակ են առաջին քաղի որոնք ձնավորՇխախոտիտերնների Բեր- վում հ ճասունանում են Համեմատաչ Բոնամաքի, ճարները' բար պակաս նպաստավոր պայմաննե Ր

84.

տե-

տնրենճրը,

բում (ցածր չերմաստիճան, ստվերուո պայմաններ): Բացի այղ, առաչին քաղի տերեների սովորաբարճողին՝ կպած լինելու ճետնանքովցեխոտ են լինում, ԵրկրորդՔաղի տերեների

որակը առաջինի ճետ ճամեմատած ավելի լավ է: Միջին Ճարկի (3-րդ ե 4-րդ Քաղ)տերնները ձնավորվում ու ճասունանում են բարձր ջերմության, ինտենսիվլուսավորության պալմաննե։ րում: Բացի այդ, ցուծի տերեներից դեսլիայս տերեները ճոսում են մեծ

աջ

ան անում անակամի աջում է րը

Հան . Սորա Հիռանեն ան առել ան, Հոր ո րն ր 13 կողային 5ո ե,ֆե տում են, Լրա ւի, ոեր կարծլի է ստանալ բույսի ինչպես ճիմքի, այնպես չ եննձյուղներից։Առաջինդեպքում պետք է բույսերը կրտ/ կ ազան Հ ան

ո

բռ

չ սմ բարձրությամբ, սնուցել ազուտա10--15 Պողիմ մակծրեսից ի կան լարարտանյութերով, չրել ն փխրեցնել:

ո'լ

ո

ր

չորացումը: նխախոտիարտադրանքի որակթ Ծխախոտի տերնների են ն որոշող տարրերը առաջանում ձնավորվումդաշտայինպայման-

Ֆերում, կախված Ճճողակլիմայականպայմաններիը ու ագրոտեխնիկական միջոցառումներից: ՍակայնՃումքի որակիվերջնական ձնավորումը կատարվում է տերնեներիչորացման ժամանակ: Ձորացմամբ որոշվում է տերնի Ճճումքիդույնը ն որոշ չափով Ճամն տեխնոլոդիականճատ-

կանիշները: Զորացնելուց տերնները շարում

ու

են,

աշխատարար ծխախոտի մշակության ամբողչ աշխատանքների աշխատանք է տարվել տերնաշարի մեքենա շուրջ 201 -ք: Որոշակի վացման ուղղությամբ: Տերնաշարկարելի է կատարել Կուբան-3Մ ն առաջ

է,

Այն կլանում

որը

շատ

է

ՏՊՄ.-69 մեքենաներով: Թելի վրա (մեզ մոտ թելի երկարությունը մոտ

4 մ

է) տերեների՝

դասավորության խտությունը կախված է սորտից, քաղիըց, չորացման պայմաններից, տերնի մեծությունից: Սովորաբարքելի վրա միջտերեվային տարածությունը պետք է ճավասար լինի տերեակոքունի ճաստությանը: ծամեմատաբար խիտ են շարում մանրը, բարակ չղեր ունեպող տերեները, կմախքային սորտերի ցածր նյուքականություն ունեցող` առաջին ն երկրորդ քաղի տերնները, ինչպես նան չճասունացած տնընները: նոսր են շարում խոնավությունը դանդաղ գոլորշիացնող, խիտ: Ճյուսվածք ն կոպիտ ջղերունեցող,խոշոր, շատ ջուր պարունակող, ինչպես նան ուժեղ տամկացած ն դգերճասունացած տերնները, որոնք. սլառանջումեն շուտ չորացում: Տերնները չոր ն արնոռ եղանակներին արնային չորանոցներում՝ չորացնելու դեպքում շարում են խիտ, խոնավ հղանակներին՝ նուր. կրակային չորանոցներում չորացնելու ճամար շչորում նն Համեմատաբար Ըստ Պ. 4.

խվո:

Ասմանի, արնայինչորանոցներում յուչորացնելիս

րանքանչյուր թելին (5,6 մ) շարում են. առաջին քաղի դեպքում՝ 5--Ը լրիվ ասեղ (70 սմ), վերջին քաղի դեպքում՝ 4--5 ասեղ, իսկ կրակային ն 45-60 ն,0--6,5 չորանոցներում Համապատասիխաւնորքն՝ ասեղ: Ցերններըշարելուժամանակ ժեշտ է դրանքտեսակավորել: անճլրւս

Գերճասունացած, կանաչ,ռրատովածքներ ճիվանդություննեաւտացած, րից վնասված բոլոր տներեները ռպլետքէ ապռանձ.վնասատուներից ու

նացնել ն շարել առանձին: Շատ խոշոր մանը տերնները նույնպես ւլեոք է շարհլ առանձին: տերնի չորացումը րոտ էության ոչ թե նյութի Ճասարայլ նխախոտի ցամաքեցում է, տյլ բարդ պրոցես, որի ընքացքում տերնից խոնավության Ճճեռացումըկատարվում է՝ 4աշվի առնելով չորացման տարբեր սուլերում տերնեներիմեջ կատարվող փոփոխությունը: Մխախոտիչորացոմը կատարվում է հրկու փովով. չորացման: ու

:

է իր կենսադգործուփուլը, որի ժամանակերենըսպաճպանում "առաջին երկրորդ փողը,որի ժամանակ կոչվում է տամկացում, Նննությունը,

տեղի է

ունենում

ն վերջնական տերնի Ճյուսվածքի աստիխմանարար

է։ բուն չորագումն չորացումը,

քայքայվում են, Տամկացման ժամանակ օսլան ն սպիտակուցները տրի շնորչիվ «ումքի որակը խիստ լավանում |: նյն դեպքում, երբ այդ Հետագա վերաոչ լրիվ չափոլ, ապա քայքայումը տեղի է ունենում չէ։ Ճնարավոր ուղղել այդ թերությունն ժատփանակ Ժշակման է պայմանավորված սպառվելը Տամկացման ժամանակ նյութերի սպառոր Քանի տերեր շարունակումէ շնչել: այն բանով, որ ծխախոտի ված նյութերը չեն Համալրվում, տերեներն աստիճանաբար Ճլուծվում Ա կորցնում են չոր նյութերը:ծամկացման ընքացքումւտերնի չոր նյու11--16 քերի կորուստը կազմում է սկզբնական սրարունակության «0-ը: Մեծ քանակությամբ չոր նյութերի կորուստն անխուսափելիէ, քանի ապառումը պակասեցտամկացումը դադարեցնելով, չոր նյութերի որ

քայքայումը քլորոֆիլի նելով ընդճատվումէ օսլայի, սպիտակուցների ն ստացված արտադրանքիորակը ցածր է լինում: Այդ պատճառովէլ տեսակի ներգործությունները,որոնք ժամանակիցշուտ չորացնում բոլոր են -Կյաճացնում հն ծխախոտի տերնը, դադարեցնում տամկացզմա են ճումքի նորմալ ընթացքը ն միաժամանակմեծ չափով վատացնում են անպետք ԱՀա քն ինչու ցրտաճարվածտերեները ալիս ե

`

որակը: ազդեցություն է թողնում տերնիվրա նան 50--525-ից Հումք:Այդպիսի կարող են բարձրչերմաստիճանը: Տերնների կենդանի Հյուսվածքները

Խեղդամաճլինել: Այդ տեղի է ունենում այն դեպքում, երբ դաշտից Ճաստ շերտով մնում է երկար ժամանակ: բնթված ւտերնեը չորանոցում ՀետեԱյդ պայմանենրումուժեղ շնչառության ե թույլ օդափոխության անջատված իսկ է պաշարը, սպառվում մեջ թթվածնի կույտի վանքով տերմիՀյուսվածքներ շատանալով, պատճառ է դառնում ածխաթթուն մաճացման: մեկն էլ ջրի ժամանակից շուտ տերեհիմաճացման պատճառներից տերնիցխոնավությու ուժեղ կորուստն է: ծամկացման ժամանակ նորմայից ավելիչոլնտք նրա կորուստը է բայը դուրս սլետք բերվի, է սկզբնական 2Ճավասար քաշի մ5-սաճմանը է լինի: Ջրի կորոսոի նան

Սր-ին: Արադ տամկացումը մաճացնում է ւերեները, դադարեցնում է Սակայնտամկացման ժամաօսլայի ն սպիտակուցներիքայքայումը: պաճպանվո նակ ջրի որոշ (25--30 գը) կորուստը), որի պայմաններում է շընուժեղացնում է տերնների կենսագործուննությունը,ղգալիորեն մեծանում ճետ է օալայի,սպիտակուցն միասին չառությունը, որի ն քլորոֆիլի քայքայման արագությունը:

25-30"

Ապացուցվածէ,

որ

ծխախոտի տերնի տամկացման Համար օդի 80--85 00 Հարաբերական խոնավությունը

ն չնրմություը նպաստավոր պայմաններ հն ստեղծում: Տամկացմանընթացքում քլորոֆիլի քայքայման ժամանակ ակսում է դեղնել գագաթից, որն աստիճանաբարտարածվում է ամբողջ: մակերեսով: Տերնի դեղնումը նշան է այն բանի, որ տամկացման փուլն ավարտվել է: Տամկացումըկախված է սորտից, տերնի Հասունությանաստիճանից, քաղից, ճողիցչ պարարտացումից, ծաղկատումից ն այլն: Այսպես, օրինակ՝ ՍամսուններըՃամեմատաբարարագ են տամկանումԷ Քերրի, ինչպես նան ազոտով միակողմանի պարարտացվաժ ողերի ծխախոտների դանդաղ են տամկացվում. Ջճասունացած տերնները տամկացմանընքացքում չեն դեղնում: նխախոտը չորացնում են արկային կրակային եղանակով: Արնային չորացման Համար ծխախոտի տամկացումը կատարվում է երեք եղանակով՝ 1. տերեներն առանց շարելու դարսում են չորանոցի Հատակին, 2. տերնկները շարելուց Ճետո են դարսում չորանոցի ճա3. տակին, տերեները շարում են ն կախում շրջանակից: Սխախոտնառանց շարելու տամկացնելու նպատակով չորանոց Հատակին փոած ծղոտի կամ խսիրի վրա տերնները կոթուններով դեպի ցած, 30 սմ շերտով դարտում են տաք խոնավ եղանակներին. առանց ծածկոցի, իսկ ցուրտ քամոտ եղանակին ծածկում են խսիրով կամ որեէ Հաստ լաթով: 18--14 ժամից Հետո ինտենսիվ շնչառության ջերմության առաջացման շնորճիվ ծխախոտը խիստ տաքանում է։ Այդ ժամանակ, որպեսզի տերեր բարձր ջերմաստիճանից չփչանա, կատարում են վերադարսում: կույտի ներսում չերմաստիճանը 25-40"-ից չպետք է բարձրանա: Այդ վիճակում պաճում են 2--3 օր, մինչե մեկ երրորդ մասը դեղնիչ։Տամկացվածտերեները շարելիս տներնաթիթեղի տեսակավորում են: Շարանների կախում են շրջանակների վրա ն չորացնում: Տամկացման այս եղանակն ունի ճետնյալ թերությունները. աշխատատարէ, զբաղեցնում է մեծ տարածություն, տամկացված տերեր դժվար է շարվում Այն դեպքում, երբ տամկացումբկատարում են չարելուց ճետո, շարված ծխախոտը տամկացման ճամար փոում են ծղոտի կամ խսիրի վրա, կոթունները դեպի ցած: Տամկացումըտեղի է ունենում 2--3 օրվա 25--30" Ճամեմաընթացքում, չերմության պայմաններում: Այս ձնով տաբար ավելի Ճիշտ է տամկացում կատարելը: նխախուռը շրջանակների վրա տամկացնելու Համար տերնները շարելուց Հետո կախում են շրջանակների վրա, լուրաքանչլուր չրջաթելաշար։ Այդ վիճակում շրջանակներըչորանոցում դանակին 20--25 ռավորում ձն որքան կարելի է իրար մոտիկ: 2--3 օր.Ճետո, երբ տերն-

`

տերեր

'

ու

ու

ու

ու

ները ձեռք են բերում բաց կանտչադեղնավունգույն, շրջանակները են բերում արնի տակ, դուրս է առաջին երկու օրը նպատակաճարմար շրջանակները դուրս բերել միայն առավոտյան ն երեկոյան ժամերին: Այդ դեպքում տամկացումը շարունակվում է: երբ տերնաթիթեղի Հիմնական մասը դեղնավուն գույն է ստանում, շրջանակներըամբողջ օրը թողնում են արնի տակ. Գիշերը այդ շրջանակներըպաճում են ծածկի տակ:

.

Շրջանակների

վրա տամկացման դեպքում տերնեներըմեխանիկական քիչ վնասվածքներեն ունենում, աշխատանքիարտադրողականությունը բարձր է լինում, ատերեները լավ են օդավփոխվում:Շրջանակների վրա տամկացումը բացասական արդյունք է տալիս, երբ եղանակները են ն քամոտ: ցուրտ Ծխախոտիտերեները չորացնում են Հիմնականում արնի տակ: մեկ չեկտար ծխախոտի պլանտացիայի Համար պաՅուրաքանչյուր ճանջվում է մեկ չորանոց, Արնուտ,լավ եղանակներին չորացումը տեվում է մինչն 1--2 շաբաթ: Չորացումը ոլետք է կատարել մեծ խնամջով: Գիշերները,ինչպես նան անձրնային քամոտ օշրերին, շիջանակները սլետք է տեղափոխել չորանոց, իսկ առավոտյան դուրս ճանել ցողն անցնելուց ճետու Շրջանակների տակ կանաչ բույսեր չոլետք է լինեն, նրանք ձղզձգումեն տերեներիչորացումը: ԾխախոտըՃճամարվումէ չորացած, եթե ջղերն ու կոթերը լավ ու

չորացել

են:

Տերեներիչորանալուցճետո շրջանակներիվրայից շարան-

ները ճՃավաքում,3--4 շարաններից Ճավանգդարձնում ու կախում են առաստաղից՝ մինչե Ճճակավորումը: չորանոցի Սխախոտիխի ճավանգները չորանոցում պետք է պաշտպանվածլինեն քամիներից ն խոնավությու-

նից:

ՀայկականՍՍՀ լեռնային շրջաններում, որտեղ ծխախոտի բերքա-

ճավաքի զգալի մասը ճամընկնում է աշնանային խոնավ եղանակներին, անճրաժեշտէ կիրառել նան կրակային չորացում: չորանոցում ծխախոտի տերեները տամկանում ն անկրակային կախ եղանակից արագ չորանում են: Այդ նպատակով ծխախոտի նոր քաղված տերնները շարում, կախում են շրջանակների վրա ն անմիջապես տեղափոխում չորանոց: Ջորանոցը պաճանջվածչափով բեռնավորելուց ճետո (50 կամ 52 շրջանակ) անտրաժեշտ է ծածկել Բոլոր անցքերն փակել դոները: կրակային տւամկացումն սկսվում է, երբ ջերմաստիչ լինում է 30--355, իսկ օդի ճարաբերականխոնափվությունը՝25-0 00. Այդ ժամանակծխախոտիտերեները կորցնում են խրենց մեջ սզաբունակաժ չրի մի մասը: 0սլան, սպիտակուցները ն Քլորոֆիչը քաչՔայվում ճն, Հենց որ անրհաթիթեղի ծայրերը սկսում են դեղնել, անու

Գաբ

չորանոցում

Հրրաժեչտ է ջերմաստիճանը բարձրացնել 32--385, իսկ օդի Հարաբեօր. երբ ծխախուռի տերերական խոնավությունն իջեցնել մինչն 65--70 վաթիթեզի1/3 մասը դեղնում է, չերմաստիճանն ճասցնում նեն 40"-իչ իսկ Հետո 45--43--ի, միաժամանակ ստեղծում են ուժեղ օդափոխություն այն Ճճաշվով,որ չորանոցում օղի ճարարբերականխոնավությունը 45-50 Կկ-ից բարձր չլինի, երբ տերեների եզրերը սկսում են կուչ դալ, չորանալ ն նավակի տեսբ ստանալ, տերնեաթիթեղիայլն մասում, որ դնեռնս կանաչ վիճակում է դտնվում, տամկացումը շարունակվում է, որի ճամար ջերմաստիճանը պնտք է բարձրացնել մինչն 455, իսկ օդի Ճարամեժ մասը չո40--45գկչ բերական երբ տերնաթիթեղի խոնավությունը՝ ն այղ աստիրանում է, ջերմաստիճանըբարձրացնում են մինչն 48--50ճանի տակ պաճու մինչե վերջնականչորացումը: ե կենտրոնականչիղը չորացներու Համար անՏերեի կոթունը Հիրաժեշտ է ջերմաստիճանն Հասցնել մինչն 60": Չորացումը Ճաժարվում է ավարտված, երբ տերնեիկենտրոնականջիղը ամբողջ երկարությամբ դառնում է փուխր ն մատներով ծալելիս կոտրվում է:

կրակային չորանոցում մանրատերն ծխախուռի տամկացման ն չոժամ, իսկ խոշորատերն սորտերինը՝ րացման պրոցեսը տնում է 65--20 26--80

ժա:

առաջ ծխախոտի ճավանդներիխոնավացնում են Հակավորումից Ճատուկ խոնավանոցներում, այնուճետն տեսակավորում, ճակեր կաղմում ու Հանձնում մթերման կայաններին:

ատանգարտի,

էստ գործող 8025--56 պետական ծխախոտի «ումքը բաժանում են ճինգ ապրանքային սորտերի՝ առաջին, երկրորդ, երրորդ երրորդ մուղ ն չորրորդ: բաց,

ՄԱԽՈՐԿԱ Մախորկանարժեքավոր տեխնիկական կուլտուրա է, տերհներում ցողուններում պարունակվում է նիկոտին ն լիմոնաթքու նրա չոր ցը նիկոտին, մինչն 10 մը լիմոնաթթու տերնները սլարունակում են 5--15 ն 5--1000 օրգանական թթուներ Մախորկայիցպատրաստում են, այլ սիդարնոներ, քիյախոտ ն ծամելու խոտ, ինչպես նան նիկոտինային ն նիկուռին-սուլֆատ այլն), որոնք լայր րեսղլարատներ (նիկոդուստ, մեջ բույսերի վնառսաչափով օգտագործվում են դյլուղատնատնսության տուների, անասունների «Ճիվանդությունների(քոս) դեմ պայքարելուչ՛ ' ոչխարներ լողացնելու ն այլ նպատակներիճամար: ու

Մախորկալիցստանում

են

նիկոտինաթթու(վիտամին թթ)

ն

լի-.

'

մոնաթթու: Սերմերըպարունակում են 35--40 նյ յուղ, որն օգտադորժվում է լաքերի,ներկերի ե օճառիայո ադրության ասպարեզում:

ՍովետականՄիությունումմախորկայի ցանքատարածությ

կազմում է

ճաղ. ճեկտար:

մշակվում է նան 1եճաստանում,Հունգարիայում, Մախորկա Հինդկաստանում, Ալժիրում ն Թունիսում: Միությունում մաՍովնտական խորկա մշակվում է Ուկրաինայում (9Քոնիգովի, Գոլտավայի, Մումիի ), ՈՍՖԱՀ-ում(Ռյազանի, մարղերում Տամբովի, կիպեցկի, Սարառովի

Վոլգոդրադի մարզերում ), Ջուվաշական լը հնքնավար Թաթարական Հանրապետություններում, Ալթայի կրասնոյարսկի երկրամասերում հ Ղազախստանում, Մախորկանբարձրբերքատու կուլտուրա է: Առաչավոր կոլտնտեսություններում ստանում են 80-50 ց/հ Ճույրք: Բուսաբանական ն կենսաբանական առանձնաճատկություններ ու

Ընշժնճոտ 7ԱՏԱՇՃ Լ.) միամյա Մախորկան կլորավուն, մինչն

1, անկյունավոր կամ 1,2

մ

բույս

է:

Ցողունը կանգուն

Լ

բարձրությամբ: Տերնները (12--420

ճաւո ) կոքունավոր են, սրտաձե կաւ ձվաձն, կնեճռուռված, բաց կանաչ կամ դեղնականաչ դույնով, ծայրը՝ բութ: Սաղիկները երկսեռ են, կանաչ կամ դեղնականաչ, ծաղզկափթթությունը ճուրան

էւ

Ամբողջ բույսը թավուռ է: Հիմնականում ինքնափոշուսվողէ: Պտուղը երկբնանի, բազմասերմ տուփիկ է: Սերմերը մանը են, շագանակագույն:1000 սերմի բաշը ժ,25--0,35գ ք Արմատայինճամակարղդընուժեղ ղզարդացածէ, առանձին արմատներ թափանցում են մինչն ՆՏ մ, շիմնական մասը դտնվում է ճողի մինչն 40 սմ շերտում: սերմերը կարող են ժլել Մախորկայի 2-8 չնրմաստիճանի սպայմանեերում, սակայն ճամերաշխ են ծլում 20--Չ25--ի

դեպքում:355 չերմաստիճանի ւլայմաններումմախորկայի աճը դաղարում է, Միլերն

ու

ամբողջ

բույսը

--Չ--Ց՝

սառ-

խիստ տուժում են: երկար նամանիքներից է, խոնավասեր էլ Տրանսպի-

օրվա բույս

րացիոն դործակիցը

կազմում

է 450--

եր.

85.

Մախորկաւ

ճռւսաբոծություն

ն զարգացման ճամտր 2500: նորմալ աճման պաճանջվում է, որ ճողի ն խոնավությունը կազմի դաշտային սաճմանալին խոնավունակությա ճ5--20 01-ր Սակայն բերքաճավաքի ժամանակ աո ենատաման նրան, Հ նում Հողի բերրիության նկատմամբ խիստ պաճանջկոտ ճամարվոււ Հումուսով Ճարուստտո է: Մախորկայի Համար լավ են Ճամ ավաղաչ հաբ ապոռուվ աճում էԱ Վ չի ազան 125 Մ, սոր այոր յ Պեխլեց ն այլն Հոլանդկա19|17, Վոլոգոդրադակայա, է բազմամյա մամ մ ութունը: Մախորկակարելի 1 մշակել կախում են Բույ խոտաբույսերից, «ատիկարնդեղ բույսերից ն կհրի արմատապտուղկ ներում ներից ամբուկ) ար արն տաքտեղ, ն բոլոբո բույսերըմախորկայի «ետ միասին տուժում այս բույ մշակել, որովճետն ծեն նուլնատեսոակ ճիվանդություններից: ացաբույոնբի, բ, ոլոռի Մախորկանվավ նախորդ է գարնա մամա սոն Հաջարուէ ն ճամար: արմատապտուղների խա իան աաա տաճետազոտականճիմնարկներիտվյալներով դոժաղբը (30---40տ/ ) մախորկայի բերքատվությունը բարձրացնում է մինչն ճանքային պարարտանյութերը (ՉԸ թ ԽՃ--60-ական 60-70 ճամատեղ՝ մինչն 80 00-ով ճանքայինկ օրգանականպարարտանյութերը Աշնանը ցրտաճերկի տակ դուաղբի պետք է մտցնել ամբողջուքյամբ, իսկ ֆոսֆորի ու կալիումի՝ 2/7 մատը: մզոտը տողը պետք է մտցնել գարնանը: Բ ք, յուրանքանչյուր Սնուցման ժամանակ ող են մտցնում ԱՎ --6 զանա

՛. ա արը

տնկում են. խոշորատերն պորտերիդեպքում՝ 60-65 հակ ժար. միջին մեծության տերն ունեցող սորտերի դեպքում` 20-80

բատերե

|

Ճաազար սածիլ: ր

ր

5--0

Հաղար,

Մախորկալի

առաջ

ցանբի նորման ամու Լ 5-) տ 5-ս ա ջրում պաճում 6--ձ ժամ, այնուՀետկ

սերմի ըռրճերը

չ

նու ծլեջնու

շերտովփոում

սմ

են

եր,

զ

ծածկում լոռց կտորով: երբ

անրմերիվրա ծրնում սպիտակ կետեր(ծիլեր), անրմերը ել 78,Խմելելա աը Աի ակ Ան քիչ չորացնում, խառնում լավ մանրացրած ո կաս ո քացաննձրով ցանում դ կ Հո եղծ միջշարքային տարածությունները րնա փոխի Քանի անդամ, իսկական տերններ ոմիդոր սես երնալուն աք այնուճետն ռնուցում ենյ ածի աո ք Խանի կարելի Աարոն Կո տոր թոորաջում, մ Հ, ւս ղկատում րճ ատված ախորկայիի ,

Է

՛

,

,

,

Աա

ու

ձն

են

փտած

գոմա

մ

սմ

Մախո

աւք ն երում րում

եցն րեցնու

ճետ 104 կ Հառու

'

-

Ֆ-ով,

շար-

մ

Չ--3

՛

Ըը

ռ

է

36-60Ֆ-ոմ,

կգն)

,

սրացում,

աին

՞նռացնու

Մա աղ

կ բԲուստում: մ

,

մ

սունացման փուլում, երբ խիտ Ճյուսվածք, բարձր

բերջը

Հավաքվում է տեխնիկական Հա փխրուն, ունենում են

դառնում տերեները

են

նյութականություն ի վուրաճատուկ Այդոյիսի տերնները կախ են ընկնում:Չոր նյութերի նան քանակը, ինչպես չես շարունակում են ւվելանալմինչն նիկոտինը ճասունանալբ:ԲերքաՃավաքի ժամկետըորոշելիս Ճաշվիսպլետքէ առնել վազ աշնանային սառնամանիքները, որոնք խիստ իջեցնում են Համախորկայի որակը: ռունացած Բույսեր ի չորացումն արագացնելու նպատակով բերքաճավաքից 8--5 օր առաջ սուր դանակովցողուններըկիսում, 2 մասի են բաժանում,շերտատում վերնից մինչենծրքն, պաճալուն ե Հ վանձլով ճիմբից միայն 5--6 սմ, որպեսզի բույսերը չպառկեն: Շնրտատումը կում արազացկու է մա խորկայի չորացու Է հ շուրջ 10 օրով ն պակասեցնում է չոր նյութերի կ

նա

ո

նիկոտինի կորուստը:

ու

լ

կատարում անր 10-18: ճնռավո70. 7իքանի ժամով փոքրիկ կույտերով

Առաջինսնուցումբ կատարվում է շարքերից րությամբ, երկրորդը՝ միջշարքային տարածությա5 ԱԻ

Մեաեե ջտեղից

ր

չ

Խո

ն Ց Աաաա ոմ ԱԱ սմ խորությամբ ցրտաքրկ: Դարճանըոցխու մրհովար, 28--30 1-4 անգամ փխրքցնում 1 նորից փոցխում: Մախորկանմշակվում է սածիլելու ն ցանելու միջոցով: ժուրաքանչյուրճեկտարիճամար պաճանջումէ 30--45 քառ. մետր քառակուսի մծտրում ցաջերմոցային տարածություն: Ցուրաքանչյուր նում են 1,5--2 գ սերմ: Սածիլանոցումսածիլի աճեցման բոլոր տեսակի աշխատանքներընման նն ծխախոտի սածիլանոցում կատարվող աշ-.

խատանքներին:

ո

ք:

" ՀԱ Մ միջբույսային տարածությամբ: ՅուրաքանչյուրՀեկտարում,

ն 25--30սմ

'

Բորքաճավաքը

են

ցողունի Հիմքից։ Հնձվաժ բույսերը արեր հար կպչում են թողնում էն ու քառ ամում,

նենցոր տերեները ւյն աստիճանիեն

չունին

ն

ցոկոտրվում,կանաչ մասսան ն տամկացնելու չորանոց:

ժալելիս չեն

որ

ացնելու ճամարփոխադրում են

չո-

Մախորկայի տամկացումը է 50--75 կատարվում

դուլտնրով.կույտի ներսում Հասնում ջերմությունը մյդ էն 12. վիճակում պաճում

ժամ:

Հետո Տամկացումից մա

ման ր

ընթացքումՔլորոֆիլը, օսլան

սմ

բարձրությամբ

մինչն 30-.35"-ի,

է

ոպիտակուցները քայքայվում

կ

նյութերի ն նիկոտինիորոշ

չոր

մինչդեռ դեռ լիմ ոնաթթուն ավելանում է|

ուսո,

ին

կո-

50--700կ-ովչ Մախորկան վերամշակումից տնսակավորում սախնական են, խրձեր կապում Հանձնում մթերման կայան, Հետո

է

ր

ցորեն, ռուղանի խուռ,

մանան արմատապտղավորներ, ելա, է մշակել նան նպատակաճարմար որպես խոզանաց ան,

ԿԵՐԱՅԻՆ

կուլտուրաների Ճիշւոըբնտրրությունըն ագրոտեխնիկայի կատարձլագործուժը ճնարավորուչ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐ

թյուն կու

Անասնաբուծության ղարդացման խնդիրների լուծումր սերտորնն կայված է կերի կայուն բազայի ստեղծման ճետ: եճրի կայուն բազայի ստեղծման գործում մեծ է դաշտային կերարտադրության դերը: 1974 թվականին ՍովետականՄիությունում կեբային կուլտուրաների ցանքատարածությունըկազմել է 64,6 միլիոն Հեկտար, որից, սիլոսային եզիպտացորեն՝17,1, կերային արմատապտղավորներ՝1,2, միամյա խոտաբույսեր՝ 16,0, բազմամյա խոտաբույսնր՝ 25,5 ն այլ կերաբույսեր 4,1 միլիոն ճեկտար: ՍովետականՄիությունում դաշտային պայմաններում մշակվող կերային բույսերը ամռն տարի զբաղեցնում են ընդճանուր ցանքատարամեկ երրորդ մասը: Սակայն դաշտային կերարտածությունների չուր Դըրության ներկա վիճակը չի բավարարում անասնաբուծության աճող պաճանջներին։ Յուրաքանչյուրճեկտարից ստացվող կնրային միավորների քանակըանբավարար է, որակը՝ ցածր: Շատ տնտնեսություններում ծղոտը դեոնս կերի ընդճանուրբալանսում գրավում է բավականին մեծ ոռնսակարարկշիու է ամենուրեք մշակել այնպիսիկերաբույսեր, որոնք Անճրաժեշտ են ճետ չափով առավելագույն պարունակում բարձր բերք տալու ապի-. տակվուցներ,ամինաքթքուներ,ածխաջրեր: ճարպեր, ճանքային տարրեր ն

սորուն,

միջանկյալ,

Հետճարյակ ստանալ կերի լրացուցիչ պաշար: ր որձերով ապացուցված է, որ կերային

վիտամիններ:

Միաժամանակ, տվյալ կերաբույսի մշակունյան

ամբողչ

ճամա-

բարձրացնել ճատիկակերային Հատիկարնդեղեն կուլ2, ու

տուրաներիբերքատվությունը չուրջ

արմատապտղավորներինը՝ 25-8,0 տսբույսերինը՝ 2,5--83,0

անգա:

ն

ռիլոսայինկուլտուրաներինը՝ բազմամյա միամյա

եո-

ու

Որպեսղի բավարարենք անասնաբուծության կճրի պաճանջը, ան-

ճրրաժեշտ է մոտակա տարիներում դաշտային վող կերային բույսերի յուրաբանչյուր

պայմաններում մշակ-

Ճո

Հեկտարից ժողովել չուրջ

դ. կերային միավոր: Դաշտայինկերային կուլտուրաները բազմազան են,

15--16

սրանք կաղ-

ճետնյալ խմբերից: 7. Բազմամյախոտաբույսեր (առվույտ, կորնգան, երեքնուկ, մար-

մրված

նն

զազետնայինսիզախոտն այլն), 2. Միամյախոտաբույսեր (վիկ, միամյա երեջնուկ, սուդանի խուռ ն այլն),

Սիլոսային

կուլտուրաներ (8գիպտացորեն, արնածաղիկ,գետնախնձոր,սորգո), որոնք մշակվում են ինչպես մաքուր, այնպես էլ Հաժ.

որեէ բույսի ճետ խառը: տիկարնդեղեն 4. կերային ն արմատապտուղներ պալարապտուղներ (լերի նպատակով մշակվող շաքարիճակնդեղ, կերի ճակնդեղ, գոնզեղ,շաղդամ, գաղար, կարտոֆիլ, գետնախնձոր): .. Հատիկակերային կուլտուրաներ (եգիպտացորեն, գարի, վարսակ, ոլոռ,

բակլա,սոյա):

զարգը(Հողի մշակումը, պարարտացումը, խնամջը, բերքաճավածը, Կերի բոստանային կուլտուրաներ վե-, (կերի ձմերուկ, դդում, դրդյ հկ)ն կերի կաղադիր: րամշակումը, պաճպանումը)պետք է տարվի այն ուլղությամբ, որ ոչ: 2. միայն շատ կանաչ զանգվածի խոտի բերք ստացվի, մեծ քանակու-| Աքրայիննոր կուլտուրաներ (ժախ, քարխուտ, փիփերք, մատիթյամբ տպիտակուցներկուտակվեն, այլն կուտակված սննդանյութերի տեղ,Ճատիկակերային ցորեն): կորուստի չափր Ճճասցվինվազագույնի Ռաումնասիրելով վերը նշված կերաբույսծրի առանձնաճատկուկերարտադրությանճետագա վարդացումը, նրա ին-, թյուններն, Դաշտային ինչպես նան Ճարուստ աննդանյութերով շատ կեր ստատենսիֆիկացումը պետք է ընքանա երեք ուղղությամբ. ցանքատարա-|նալու միջոցառումները, ն ճանրապետության կոլտնտեսություննե ծությունների ստրուկտուրայի կատարելագործում, կերային կուլտուրա-չ սովխողները կունենան ընտրելու Հնարավորություն այնպիսիսի ին ների բերքատվությանբարձրացու՝ խողանացան միջանկյալ կուլ կուլտուրաներ, արմատապտուղներ, Հատիկարնգեղեն մլ բային բույսեր, բազմամյա ն մի տուրաների մշակմամբ: խոտաբույսեր, որոնք տվյա Այն տարածքներում, ուր վեղեւտացիոնշրջանը երկարատն է, պայմաններումբարձր բերքի Հետ միասին յուրաքանչյուր հոսանավելի շ շատ որոնք ապաճովվաժ են ջերմությամբ ն խոնավությամբ, ժլայա էժան էժան, կերասպիտակուցներով Ճասրումւռ կերի միավորչ րր բույսձրը (շաբդար, ոլոռ, վիկ, մաշ, սոյա, բակլա, տափոլոռ, եգիպտա Ց.

ու

"

ու

իա

ու

ու

ալա

:

ու ւ

Հատիկա

Հելտար

.

Ճողերը թեջություններում դուրս գրված Մեր Հանրապետության են կազմում: Այդ Հողերը ԱԱ տարածություններ Հակայական դեմ պայքարելու նպատակով ե Ճողատարման : լու որոնք այդ այնպիսի ընտրել կերաբույսեր, ւ ազ կստեղծենկայուն ճմաշերտ ժամանակամիջոցում ւեր,

Հհարագոր Է

Ճարուստ, սպիտակուցներով

տոննա

Ա ավոր քոջունու Գոա ր ԲրոմԱնաոտ լրացուցիչ

ակով Բակ աաա հոտարույմերի` աբանոմալ, ապածոլելո Հ սպիտակուցներով

տաբույսերից

ալյուր, սնաժ

անճրաժեջտբանանան ՄԱ գործում, ինչպես Ճարուստ խորա

ն

կերերռտանալու Հատիկավորված

ամար Աղյուսակ

միլիոն տոննայով

վարչության

թ-

տվյալների). ։

«աքի

|1965 |1910 |1944

45,0

խոտի վերածած կանաչզանգված

որից՝

են

տալիս,

որ

|110,5 |130,7

ԲԱԿԼԱԶԳԻ

ԲԱԶՄԱՄՅԱ

ԽՈՏԱԲՈՒՅՍԵՐ

| 18,3 | 34,3 50,9

Մ Խո

Սովետական

նում

մթերքների ինքնարժեքը:

թ.

`

բերոն բոր 130,7 ժիլիոն ւոոնեա:խոտի ամախա կուտակված ընթացքում Ո մշակվող բազմամյա պայմաններում Քի մէջ դաշտային տոննա խոտյ է 82,4 միլիոն ' ստացվել տաբույսերից չ այգ: 63 9-ը: Միաժամանակ խոտի ընդճանուրբալանսի է ստացել մշակվող եգիպտացորենից դաշտայինպայմաններում ն սիլուռ ժիղիոն տոննա կանաչ ղանղդված

Վ Դա ան ում ր

զվե226`

Հաստատած Համագումարի

ՍՄԿԿ 25-րդ

«ՍՍՀՄ

Մշակության մեջ գտնվող կերային բոլոր բույսերի շարքում առավել բարձր կերային արժեք ունեն (ՈՃեն6686)ընտանիքին պատկանող բազմամյա խոտաբույսերը առվույտը, կորնգանը, հրեքնուկը,իշաովույտը: ՍՍՀ-ում կուտակված կերի բալանսում պարունակած Հձայկական պրոտեինային նյութերի քանակը դեռնա չի բավարարում անասնաբուծության սլաճանջը: Ցուրաքանչյուրկերային միավորը 100--110 գ վփոխարեն սլարունակումէ ընդամենը 70--80 գ մարսելի սպիտակուց: Այկաղմում ժըմ Ճանրասլետությունում պակասը մարսելիսպիտակուցների տոննա: է մի քանի տասնյակ Հազար Հայտնի է, որ կերաբաժնում մարսելի սպիտակուցներիսլակասը իջեցնում է անասունների մքերատվուզարդացումը, Պիթյունը ն պտղատվությունը,մատղաշների աճն տեղի է ունենում վանդություններինկատմամբդիմաղրողականությունը, է անատագանաան երմրայմա իթ արաարա տը ալո ու

ԿԱՑԱՆ:

Բնական

ցույց

| 82,6

10,9

բոռ

ագրեի՝ ապո կտացվաժխոտ դեո խԽոտճարքներից Թվերը

րացմանը:

բակլազգիների

|

խոտիհամախառնբերքը ՍովետականՄիությունում վիճակագրակա սովետինկից կենտրոնական (ըստ Մինիստրների

խոտ ն

կ

|

ա

տ՞

նորեն արմատավորելխոտալյուրի, սննաժի պատրաստումը,կերի բրիետումը, գրանուրացումըն քիմիական պաճածոյացումը»: Դաշտային պայմաններում մշակվող բազմամյա ն միամյա խոտաբույսնրի, սիլոսային բույսերի, կերային արմատապտուղների,ճատիկակրայինկուլտուրաներիբերքատվունյանն որակի բարձրացումը մեծ չափով կնպաստի անասնաբուծության մթերատվությանբարձ-

, ժողովրդակա `

կերի Ճաշվեկչոում պրոտեինի պակասը բացատրվում է անասունների կնրաբաժնում ցածրորակ կոպիտ կերերի գերակշոումով, ինչպես նախ եգիպտացորենի, արնածաղկի,արմատապտղավորների օգտա-

դործումուի

կերային պրոտեինի մեծացման ճուսալի ռնեղերվէ արտադրության Հանդիսանում սպիտակուցներով ճարուստ կերաբույսնքի մշակումը: նրանը բերքատվության բարձրացումը, կերերի (խոտի, խոտալյուրի, սենաժի,կերի բրիկետներիյ սիլոսի, գրանուլացված կերի)պատրաստման տեխնոլոգիականմիջոցառումներիկատարելագործումը: Բակլաղգիբազմամյա խոտաբույսնրի կանաչ զանգվածը ն խոտը Համարվումսպիտակուցներովճարուստ կերեր: Առվույտի, կորնգանի հ ձրերնուկի կանաչ զանգվածի մեկ կերային միավորը պարունակում է 212, 155, ն 129, իսկ խոտը՝ 286, 196 ն 152 գ մարսելի սոլիտակուց-

Լ Հիագան Խո է են ա , ստեղծելու ճամար։ Բարձրացնելդաջտայիր, կերի կայուն ՎՎՐոՐԼ, կերային տադրության կուլտուրան,Հասնել ցանովի ա ար ներ, բերքատվության կէրի բնական ազդակների արգյոնավոտովյան, ո ոխ որազըտարբերություն բակլազդի միամյա խոտաբույսերի, բաղզմամյակորի Մ աճին, Քարելավել զուլիտ ան ,, ար նները Համար ընդունակ արմատավզիկիցձեսվորելու ցողունների մի քանի նախապառսրաստման կերակրելու պաճպանման «

1926--1980 թվականների տնտեսությանզարգացման ղություններումռասված

փ. ոախոչոր

միափն

բաղա

:

ն

աան

ն

դրա

ի

Հաշվին:Ավելի կրճատելու կորուստները սննդարար արժեքի

են

լայ-

ճի

սնրունդ։ նրանք երկարակյաց են ն վեգետատիվվերաճի շնորչիվ մեկն վնդետացիայիընթացքում տալիս են մի քանի ճար: Քակլազգի բազմամյա խոտաբույսերի երկարակեցությունը, ինչպես նան ճարերի թիվը, կախված է արմատավզիկի կենսադործունեղւնյան աստիճանից: Բակլազգի բազմամյա խոտաբույսերի արմատի այն մասը, որը բաժանում է ցողունը արմատից, ընդունված է անվանել արմատավղիկ: Վերջինսառաջանում է այն ճանդույցում, որտեղից դուրս են դալիս շակյանքի սկզբնական շրջանում դտնվում Փիլատերեները: Արմատավզիկը է Հողից դուրս, ճետադայում առանցքային արմատի կրճատման Ճեւտեվանքով այն աստիճանաբարխորանում է Հողի մեչ մինչն 10 սմ: Որքան արմատավզիկը շատ է խորացած, այնքան այն ավելի լավ է դիմանում կուտակձմեռային աննպաստ պայմաններին: Արմատավղիկում են ված մեծ քանակությամբ ածխաջրերը ն այլ նյութերը նպաստում դիմանա ձմեռային սառնամանիքներին։Արմաայն բանին, ռր բույսը տավլիկում կուտակված նյութերի քանակը կախված է բույսի կենսատարիքից, ճողից, կիրառվող ագբանական առանձնաձճատկությունից, րոտեխնիկայից, սնուցումից, խնամքից ն ճարի ժամկետից: Այդ նյութերի քանակն ամբողջ վեգետացիայիընթացքում ենթարկվում է փոորքան շատ ածխաջընը Զմեռնամուտին արմաւտավզիկում փոխության: են լինում, այնքան խուաբույսը ձմեռադիմացկուն է լինում: Արմաեն բողբոջներ, որոնցից աճում են ցողունտավզիկի վրա առաջանում .

-

ները:

Բակլազգիբազմամյա խոտաբույսնրը կամ նրանց առանձին ձներն

պզարդացման բնույթի կազմված են կենսաբանական երկու տիպեբից՝ աշնանացան ն գարնանացան: Աշնանացանտիպի բազմամյա խոտաբույսերի մոտ ղարդացման առաջին ստաղիան լինում է երկարատն ն ընթանում է ճամեմատաբար ցածր ջերմաստիճանիպայմաններում: վարդակ հ շաւո կարճ Ցանքիտարում առաջացնում են միայն ւտերնային գլխավոր ցողուն, կյանքի յուրաքանչյուր ճաջորդ տարվա ընքացքում տալիս են խոտի կամ սերմի մեկ լիարժեք ճար: Հարից ճնտո առաչացեն միայն աճլուկ: Այս խմբին են պատկանումկարմիր երեքնուկի նում ուշւսճաս կամ ճլուսիսալին տիպը, սովորական կորնդանը: տիպի բակլազգի բազմամյա խոտաբույսերը՝ Գարնանացան սսոռվույտը, առաջավոր-առիական կորնգանը, կարմիր երեքնուկիՀարավային վաղաճաստիպը ցանքի տարում առաջացնում են ծաղկակիր ցողուններ ն տալիս են խուռի ն նույնիսկ սերմի բերք: կյանքի Ճճաջորդգ լուբաքանչյուր տարվա ընթացքում տալիս են մի քանի ճար: Օգտագործման տարիներին առաջին ն թրկրորդ Հարի ծաղկակիր ցողունննըն առաջանում են արմատավղզիկիվրա նախորդ տարվա ամըստ

տան

կամ աշնան դոյացած բողբոջներից, որոնք ձմեռում ընքացքում կամ կարճ ցողունի վիճակում, Առաջինճարի ցողունների ի քնքացքում բողբոջների մի

» ՌոՂԲոջի, աե բկրորդ ճարի ցողունները,

մնում

մասը, որից պետք է առաջանան

են

արմատավզիկի շրջապատում

ն

երաճ նն տալիս առաջին ճարի կատարելուցանմիջապես Ճետո կամ կարճ դադարիցՃետո: Երրորդն այլ Ճարերիցողունները առաջանում են նույն տարվա գարնան կամ ամուսն

բերջաճավաքը

ընթացքում` արմատավզիկիվրա դոլացած բողբոջներից, որի Հետնանքով ավելի նվազ չափով են աճում, ճամեմատաբար կարճ ցողուններ են

ստացվում:

Բակլազգի բազմամյա խոտաբույսնըը ճիմնականում երկար օրվա

Բույսեր

են:

նյութեր

(ֆոսֆոր,կալցիում,ծծումբ ) ն կուտակումվարելաշերտու

բակլազգի բազմամյա խոտաբույսերը խոր թառիանցող արմատների միջոցով ճողի խոր շերտերից կլանում են մեծ քանակությամբսննդատեղավորվածարմատներում, արմատավզիկումԼ

վածում, որով

տացմանը:

տում

ն

նպաստում

են

վերգետնյազանգվարելաշերտի՝ աննդանկութերով Հարըս-

Հայտնի է, որ բակլաղգի բազմամյա խոտաբույսերի վարելաշերկուտակված զանգվածը կազմում է ընդՀանուրզանդարմատային

վածի 25--9000-ը ն ավելին: Բուսաբուծության ամբիոնիփորձերով ապացուցված է, որ Արարատյանճարթավայրի պայմաններում Վույտից 95 ց/ն խոտի բերքի դեպքում կուտակվածարվարելաշերտում մատային զանգվածըօդաչոր վիճակում կազմում է 63 ց/ե (Ա. Ս. Թռվառ-

ջրովի ։զայմաններում առվույմասյան), լեռնատափաստանային դուտու

գ|հ խոտի բերքի դեպքում վարելաշերտում կուտակվածարկազմում է 83,7 ց/ն (Դ. 9. մատային զանգվածը Գալատյան), Հրաղդանի շրջանի անջրդի պայմաներում կորնգանի 26,5 ցյն խոտի բերքի դեպքում վարելաշերտումկուտակվածարմատային զանգվածըկազմում է 58,6 ց/ն (Լ նք ): Պետրոսյան Արմատային զանգվածիքայքայման շնորճիվ Հողը Հարստանում է օրգանական նյութնրով ն ազոտով, վերջինիս կուտակումըպայմանամորվաժ է սլալարիկաբակտերիաների (88616 Էճմ1616011) կենսատի 1019

գործունեությամբ:

պայմաններում կատարված ՀՍՍՀ Հաա ւաւր ուսումնասիրությամբ

մած է,

Հ

բակլազգի բազմամյա խոտաբույսերըիրենց կյանքի հրեք տարիների ընթացքում, յուրաքանչյուր ճեկտար կուվարելաշերտում որ

տակում Արարատյան ճարթավայրում շուրջ շե. առվույտը՝ կգ, անջրդի շրջաններում կորնգանը լեռնային շուրջ կգ, հրնքնուկը՝ դոտում շուրջ 125 կգ ազոտ: չոռի-Փամբակի

առաջավորների Մերճետազոտություններով փորձով աւացուցու

ված է, որ բակլազգի բազմամյա խոտաբույսերը Հնարավոր է մշակել նան սպտղդատու այգիների տարածություններում, որով ոչ միջշարբային միայն ստացվում է սպիտակուցայիննյութերով Ճարուստ լրացուցիչ կեր, այլն բարձրանում է Հողի բերրիությունը ն պտղատուներիբերքատվու-

թյունը:

ԱՌՎՈՒՅՏ Ժողովրդատնտեսական 0շանակությունը: Առվույտըշատ արժնքավոր կեր է: Օգտուղործվում է նրա կանաչ զանգվածը, խոտը, սենաժը ն Առանձնապեսմեծ արժեք են ներկայացնում տերնները,. խոտի ալյուրը: որոնք չոր վիճակում սլարունակում են 19--2000 սպիտակուցներ: Աոռվուրոր պարունակում է ձ, Ը, 0, ՔՔ ն այլ վիտամիններ: Րա ի. Մ. Պոպովի, Մ. Ֆ. Տոմմեյի ն ուրիշների 100 կգ խոտը պարունակում է 48,4--54,5, կանաչ զանգվածը 14,3--20,3 կերի միավոր: Խոտը պարունակում է նան մեծ քանակությամբ ֆոսֆոր (0,240) ն կալցիում՝ (149 ե), ճարբավայրի պայմաններումառվույտը մեկ վեդետաԱրարատյան ցիայի ընթացքում տալիս է մինչն 150--200 ց խոտի բերք, իսկ նախագ/հ, լեռնային ու լեռնային շրջաններիջրովի Ճողերում՝70--100 Առվույտը «Հնագույնկուլտուրա է, նրաս մշակությունը միջինասիական ն անդրկովկասյան ճանրավղետություններումճայտնի է մեր քվականությունիցշուրջ 2--2,5 Ճաղարտարիառաջ: ՍովետականՄիությունում առվույտ մշակվում է ճիմնականումմիջինասբական ն անդրկովկասյան ճանրավետություններիջրովի «ողե-

Մոլդավիարում, ինչպես նան Հյուռիսային կովկասում, Ուկրաինայում, յում, Մերձվոլգյանշրջաններում, ՀարավայինՈւրալում, Սիբիրում ն այք

վայրերում, ն

|

առվույտ մշակվում է Արարատյանդաշտավայրու՝ Հայաստանում նախալեռնայինու լեռնային չրջանների ջրովի ճողերում։ Սռվուտի բուսաբանական նե կենսաբանական առանձնաճատ--

կությունները: Առվույոր պատկանում է բակլազգիների(ԷՅԵՅՇՇՅ6)ընտանիքիիՂ601ԸՅզ0 մեջ մշակվում են՝ սովորացեղին: Դաշտավարության

ՏՀԱՄՁ Լ.)

մանդաղանմած կան կամ կապույտ առվույտը (1164168զօ կամ դեղին առվույտը (Ի. 11ոռէռ Լ.), 2իբրիդային առվույտը (81 ոօմլռ

բոտ):

|

Սովորականառվույտըբազմամյա բույս է (2Ո-842)։ Գոյությութ ունեն նրա բազմաքիվ ձները, որոնք իրարից տարբերվում են ինչոլետ կենսաբանական, այնպես էլ բուսաբանական ու տնտեսական ճատ-

անիշներով:

Առվուլտի արմատը

իլիկաձն է: Օգտագործմանտարիներին աո-

արմատը խորանում է իլիկաձն մի մեւր: մինչե քանի «Հույտի իլիկաձն արմատը տալիս է ուժեղ զարգացած հրկրորդային կամ կողային արմատներ, որոնց թիվը ն աճման թափ առվույտի տարբեր ձների մուռ տարբեր է. լեռնային ծազում ունեցող ձեերինը ավելի է, Դա մնծ չափով կախված է նան չատ Հողից, -նրա ջերմաստիճանից, Ճարերի Թվից։խնամքից (օնուցում, փոցխում)ն այլ գործոններից:Առաջինտերններիերեվալուն զուգընթաց իլիկաձն արմատի վրա, երբ արդեն գոյանում են երկրորդային արմատները, եհրնում են նան առաջին սպղալարիկները: Այդ պալարիկներիքանակը, ինչպես նակ չափը, կախված է մշակվող առվույտի ձնից, տարիքից, Ճարից, ողից ու ջերմաստիճանից, խնամքից (սնուցում, փոցխում, ջրում), գաղձով վա-

բակվածության աստիճանից ն այլն, սնամեջ է Ցողունը

կամ լցված է սլարծնքիմային

Ընդլայնականկտրվածքը բջիջներով: կլոր է կամ կլորավուն-քառանկյունի։ Մերկ է, երբեմն թույլ թավոտ, Գույնը կանաչ է, երբեմն ցողունի ցածի

մառում

անտո-

ցիանով ներկված: Ցողունը կազմված է 11-15 միջանգույցներից:1՛ բույսի վրա ցողունների քանակը

խիստ տատանվումէ, դաշտային պայմաններում այն չասնում է 2--6-ի: տարբեր ձերի ցողունի Առվույտի տաստությունը լինում է 0,5--0,4 սմ առՏեղական վույտների ցողունիբարձրությունը ճասնում է 60-սմ-ի:

Վաշդակըփռված է, կիսականգուն,երբեմն կանշրջանների առվույտներիվարդակն զուն:1եռնային հնչպես գարնանը, այնչլես էլ աշնանը փոված է Տեբերբարդ է, սովորաբարնոմասնյա (լինում ին տերնիկներից

հան

բույսեր, որոնք 4, 5,

երբեմն

բաղկացածտերններունեն), եզրերը՝ սղոցաձկ կտրբրտ-նկ. 86. Հողի երես ված, 4 տերնակիցներով: ւտերնիկ ունի ովա Յուրաքանչյուր ա կարճ կոթունիկը, որը միացած է ընդշանուր տերեմային կոթունին։ Տերնիկըճիմնականում լինում է ճակառակձվաձե, ելիդսաձն, նշտարաձն, եզրերը ծայրի մասում մեկ երրորդիչափով սղոցաձե, Տերնիկները մազմզուկներովժաժկվաժ են միայն թիթեղի ներՔն կողմից, կան նան էկոտիպեր, որոնց քավոտությունն արտաճայտչածչ թիթեղի երկու կողմից։ Առվույտ առաջացնում է բավականին եժ տերեսյին մակերես, որը մի քանի անգամ դերաղանցում է իր Պրաղեցրածսոարա ծությանը:

ֆեո

ն է գալիս դուրս Ողկույզի՝ Ծաղկաբույլըողկույզ է երկասմ է, 2,3--6,0 ընդճանուր կոթունի ժաղկաբույլի երկարությունը սմ: Հայաստանումմշակվող առվույտի յուրաքանչյուր են ծաղիկ: Ողկույզները լինում կոմպակտ,

4րությունը՝

լինում ողկույզում

տերնածոցից:

է 16--25

կոնաձե: ցանցառ, Ծաղիկըերկսեռ

է, Բաժակը կազմվածէ ատամնաձե,

ՎՖ՛

ԱԱՀ»

նք

կ

ց

եե կանաչ գույնի

թ.

Վ/(11

զ

ոն Խաշ ՀՅ

,

ԱՆՀ Ս

'

Մ

:

ՄՊ

վիճակում գտնվումէ նավակում: Որպեսզիտովույտի ծաղիկը փոշոտվի, անճրաժեշտ է, որ վարսանդն ու առէջքները ազատվեն, դուրս գան նադուրս պրծնելիս նրանք ուժգին ճարվածում են ակից: նավակից առագաստին:։Այս երկույքը չափազանցկարնոր է առվուլտի ծաղիկների փոշոտման պրոցեսում ն կոչվում է ծաղիկների բացում: Պսակաթերթիկները լինում են բաց կապույտ, շուշանագույն, մանուշակագույն, երբնմն էլ սպիտակ: Սաղիկներիքանակըկախված է ճարից, նախորդ ճարի ժամկետից, ինչպես նան խնամջից։ Առաչին ճարից սկսած ծաղիկների քանակը Խիստ պակասում է: Պտուղը ղապանակաձնունդ է, որի գալարների թիվը Ճավասար է սերմ: թավոտ է, խակ վիճաՈւնդը պարունակում է 4--10 2,5--4-ի: Վում բաց կանաչ գույն ունի, ճասունանալիս լինում է բաց ն մուլ շագտնվող կարից: գանակագույն, բացվում է վնրին մասում շագանակագույ Սեբմեբրմանը են նրիկամաձն, դեղին, բաց Ճարթ մակերեսով: 1000 սերմի կշիոր 1,5--2,2Գ է: Առվույտը Պարավայինշրջաններում կարող է բարձր բերք տալ միայն արճեստականոռոդման պայմաններում:

Առվույտի պաչանջը կլիմայական պայմանների նկատմամբ որոշվում է առաչին ճայացքիցճակասական թվացող նրա չորս ճատկություններով չորադիմացկունությամբ, ջրասիրությամբ, չերմասիրությամբ ն ցրտադիմացկունությամբ:

պայմանավորվածէ խորը թաԱռվույտի չորադիմացկունությունը փանցող արմատայինՀամակարգով, այն Ճճաջողությամբօգտագործու խոր շերտերում գտնվող խոնավությունը:

փ ճողի

Բարձրչերմությունը դրական ազդեցություն է գործում առվույտի զարգացման վրա:

Նկ.

Սովորականկա կապույտ առվույտ:

87.

Ա կազմում րու"- րան ւ

ւս:

անԱրարատյանդաշտավայրի պայմաններում Հնձվում է 4--5 ն Մարտունու պայմաններում` միայն՝ Չ անդամ: գամ, իսկ Ապարանի Առվույտի սնրմերը կարող են ծլել 2--Յ` պայմաններում: Դիմացկուն ծիլեր են ստացվում 9-ի պայմաններում, մատղաշ ծիլերը դիմանում են մինչն --Տ--Շ՝ սառնամանիքներին,դա ճնարավորություն է լիս ցանքը կատարելվաղ գարնանը: Գարնանային վնրաճը տեղի է ունենում 26-ի սայմաններում: Դիմանում է մինչն 405 ջերմության: տա-

նաԲջ ար

Հինգ սրածայր թերթիկներից,որոնցից երկուսը «առա չա աախիաք ապսակաթե են նավակ: Ի քեր, Ճինդձրորդն /ու վերվ'սՓ Էն նավակի երկու կող ե ավակի 1 նորսո երաում է ն կոչվում է առագաստ: կր չափով ամենամեծն չ որոնցից ինը աո ե տասը առէջքները, դտնվում են վարսանդը են առէչբներիծայրի նն, իակ մեկը առանձինէ: Փոշանոթներըգտնվում լարված առէչքներով շրջապատված, դեղին դույն: Վարսանդը ն

խոն

Առվույտի Ճարերիքանակի վրա ազդում են նան ճողի թյան աստիճանը, զաղձով նե ֆիտոնոմուսի թրթուրով վարակված լի նելը, Հողում հղած սննդանյութերիքանակը, Հարհրի ժամկետը: Միաժամանակճայտնիէ, որ առվույտը ձյան ծածկոցի (30--40 սմ) 35-40» առկայությամբ դիմանում է մինչն սառնամանիքներին: ւ

-

ուննն

,

առվուրյոի ոչ միայն ճասակավորթ Գարնանայինուսռնամփանիքներից բույսերը, այլն մատղայ ծիլերը չեն տուժում: Առվույտի վերջին ճարի ժամկետը որոշակի ազդեցություն է թողնում ճարը պետք է բույսերի ձմեռադիմացկունության վրա: Վերջին ձմեռնամուտը կարողանան կոստարել այն Ճաշվով, որ բույսերը մինչն արմատավղիկում կուտակել անճրաժեշտ քանակությամբ պաշարային

նյութեր: Մարտունու,

Ապարանի,Ախուրյանի պայմաններում վերջին ճարից զիգզագ փոցխով փոցխելու ժամանակ տրված ֆոսֆորական պարարտանյութերը՝ (5:Օ), ինչպես նան միկրոպարարտանյուքերը (բոբաթթու՝ ճեկտարին 2 կգ-ի ճաշվով) ղգալի չափով բարձրացնում նն առվույտի ձմեռադիմացկունությունը ն ճաջորդ տարվա առջին ճարի խոտի ն սերմի բերքատվությունը: Առվուլտը պաճանջում է օդաքավփանցճող, փխրուն ենթաշերտով: Վերջինս անճրաժեշտ է արմատները խոր քավանցելու ճամար: Աոայն Ճճողերում,որոնթ վուրոր ճաջողությամբ կարող է մշակվել բոլոր ճաճճային չեն: Առվույտր ոչ միայն կարողանում է տանել ճողի թույլ աղիությունը, այլ ճանդիսանում է այն միջոցներից մեկը, որով պայՀետո

ղ լ դ դեմ: քարում նն աղակալման Առվույոր գարնանացանբույս է, ցանքի տարում ծաղկում սերի է աալիս: Խոտիբարձր բերք է տալիս օգտագործման երկրորդ ն երրորդ տարիներին: Միննույն տարվաընթացքում ամենաբարձր բերքը ստացվում է առաչին ճարից, որից Պետո խոտի բերքատվությունըաստիճանաբար պակասում է ն նվազագույնի ճասնում վերջին ճարի ժամանակ: երկարակեցությունը կախված է կլիմայից, Ճողից, խնամԱռվույտի Քից, ճնձի ժամկետից ն այլ գործոններից: ու

փոշուռվում է խաչաձն, ճիմնականում միջատների (ոնԱռվույտը անի եղվի) միջոցով: Առվույտի ւպտղատվությունը բարձի է:

Պտղատվության վրա ազդում են Հասակը, ճարը, մշակման պայմանները ն փոշոտիչներիառկայությունը: Պողատվությունն ճամեմատաբարբարձթ է օտաղործման երկրորդ տարում: Սռաջինճարի ժամանակ պյողատվությունը բարձր է,

որից րստ Ճարերի այն աստիճանաբար պակասում է: նախորդճարն ուշացնելու դեպքում ճաջորդ «արի պաղատովությունը պակասում է: Որքան արմատների վրա պալարիկները շատ են, այնքան պտղատվությունը բարձր է: Պտղատվությանվրա բացատաբար նն ազդում դաղձը, ճիվանդությունները ն տերնների թափվելը: «ետո

կապույտ առվույտի Հիմնական սորտնըն են՝ Սամարկանդակայա . 2933, Ազերբայյանսկայ 3192, Բւախշսկայա տեղական, Տաշկենտսկայա 262, Ապարանիտեղական ն այլն:

Հայկական ՍՍՀ-ում ՐԸ:

Հիմնականում մշակվում

նն

ճետնլալ սորտկ-

Ապառանի

տեղական Թուխըբաժակաձն է կամ դեպոպուլյացիա: պի վեր տարածվաժ։ Արժատավզիկը Հողում խորն է նառում, Ցողունները բարակ են, նուրբ, մեժ քանակությամբ կողային

ճյուղերով: Միջ-

տարածությունը միչին Հանգուցային

երկարությանփ Ցողունն ունի

ներկված: միջին բարձրությունը Ցողունի արաոցիանով ժամանակ մինչն Տե,իկները րի աաթացման սմ-ի, միջին չ. բ ան լ 91ոջ ր որարավուն-նջտարաձն, ՀԱ2 րբնսըպատած ճ " զմզուկներով, ամառա Ն»7 որոնք կպած

Հ

մուռ

ասնում

մեժու-

Փ

82--

ՀՄ

է

մ

է

Ժ

են

Չջ

«ՀԵ

մակերեսին: միջակէ: Տերնակալումը

նաղկափթթությունը միջին երկա|

րության է, նաձն, ունի

դլանաձն

մուո

աՆ

կիսագլա|

Է. Մաղիմեծրը ճանցիպում մա-

եե

ս

եղրնենու

գույնի

բաց

կամ

ապիտակ-վարդագույն ծաղիկներ: մանը ձն, Պտուղները

4ն՝

3--Տ

ու

-

4--Փ

յ

դաշտավայրիոլայմաններում

ճարի դեպքում ստացվում է մինչն 100--200 ց խոտի բերք:

.

«Հ.

ե

ն

||

225 1

՝

Լ

նկի ՀՃ/2 ՀՐ

թ

|

"

Մ

Մ-

| "

|

2»

ՆՀՀՅՏ ՆՀ

|1

մշակելու

Ա

88. Դեղին Ել.աաա

Բազմամյաբույս է, (28 վույաը: մանր տերնիկներով։ 16), Պամեմատաբար

Համքմատուցյամբ

|

ի

'

աո-

առ-

է

|

թվակա-

Դեղին կամ մանգաղանման

(թ ՆՀ:

Ն|

«ՅԵ

"

նից,Ճանրապետության բոլոր

վույտացան շրջաններում շամար:

լ) ---

ՀՅԱԹ ՀԱ: |ի | Մ

Ցրտադիմացկուն, բարձր բերպուուլլացիա է, Արարատ-

է Շրջանացված

Վ

պտուտակա-

կագույն: յան

` .

ՇՏ

Յո

|

'

գալարով, Հասունացման ժամանակլինում են մուշ շագանա-

ատու

Է

Ղ

ծաղիկ, երբաց

Գոա

նան

կ

16--25

Սովորականառվույտի

աչքի է ընկնում չորադիմացկունությամբ ն ձմնոսդիէ դիմանում գարնանային լավ ացկունությամբ, աշնանայինսաոու

դամանիքներին։ Հողերի նկատմամբ պակաս պաճանջկուտէ,

քնկնում

աղադիմացկունությամբ:

աչքի է

Շ9թ

Նաոյոոեղ

ղս՛ «Դ

ր

դ

Տ

դէմք

ւոմոռայյ 0բ

չմմզոհսմունու:, ղդոնուղողնոտ ղոնողուղմոն նսճողւա նսիմուկուխը| րոք Ղակսուու'ոոչանոխ մոմուոցը դմ ս

:

նամակճսկջոր :իոլջ (րո 24) մուշնդդջոմուտուր Պղոովեգու վճակջոծ բոսիմոտակմամոմսաիսո փորսիսը

մոտ

ոչ

ը

ղու

-ղտ

ղո ,

ք

մժղոք

մորուվմզոխսմութ

ղոճոաղուղծոո Դաղզկոմրում ոսղզեմսո| բոսղոովե հոգոգ դիանոխով մտրհսիսը սովուղ մդզման | տն

ղ

դանողողծո դող

ողի

|

տաճ

«րխսիստ

քահախաոդոկոմախաո--բ «արախաո

եղ

"06

:

ե

տկտմսիսո

)

Հ տքուկո -իսմիո կյ. Հոուտյաթ ոքակողումակ

:

'

լ

դոկոքուրվիկ բնզր մոմուտորգրոջ

դզ

Ֆ9Է

նանցղա չղծվր փզջֆտկողտխոն աոմոն վղոժ վր դ'դվր նվգորդանոնղդոր մղջ վնտխ վդգիսհոակածողուր Խոսր ղղվր ճվկոտվիո ջ լոսիղոտուտ մղիսն վկնոր չմղջ վնտխ ղ մղիան ղվեցն ղ ղոկ կնոջղզ դղանորետմտոչ ովոտղջղասը :ղվմզղտրոախիատ րակ ոո մղամս վմզզջ կվնղոռ| Հոմսիսո ղց ղորդ մրակլիսկտոչ ղզիոո չա մսմամ դովեղոա:չ 3 վղմակ լրոսմզղղորչտո վկտողա որր 9 ղոնհտր իսմղղղաքլիսկտոչ ղակտվեսմսֆմոր:նվրադջոնմաո|վմզղ -նոմ

աաա գվա աավատ

Գլրանվմմվա--ջ "տքախստդվեզե--լ

՛մղջ վնախ դ փելակնսդահսիս ը

-Հղվ«(մմզղուտստոսկ ղվլճաղոմոճ ղոմ զ ղվողոտոսժ 173» տմրում " "ավզստմոկ մմ ցոխսմ ՛մղզմսճոտխվել) կմղչոմոծ մսղաովեղոււղզ մզղեմ 7գոմադոդ դիածոիխոմ մորոջչ վախսիսը մրանժսկոծր վտնսիսզը մզցջ դարդ ղվտախաիսո ղվնցն դորղ դմտխսիսողոկումաիաո ո մոսմ փոճցղղոիմոխ ղոջտն փղի" կով մղ: զիմո մ մզի ողջ յոսմզղդուրիոր

.

չամախոտղդվլունվամվչ ճջ

հղ

)

«19 նվմցտմսո վարսիսո ղվնզ, չիլքուռո վլ լոսջուխոտ մտխսիսո պոմ ձր զոհի ասմնոտմո րակ դվնցն իս զորդանահղոր -դողազչ վմզդդածիսկտո: ջոաիխձղ մմզի չովլտտ մոչ նեմսմկմզ1 ղվմղզղ Հմմոտոտմսիոտոտիող ղովը չյթսջ -ոմզի 3 նոնղոն տոմ ստզչ ճվմոչ նմսմմաք չյոսժնոլվղմ վմզղվտտ «եմամկմը վժղոլկ լոսղոռ» | ղոր -Քանմոն վ. ղվմուտ :յոսկնոք իվմլ նոնղան յ լրրաղոնմոն պաս ա րատ մտրսիսո ղվեզվ, 'ղվանհսիստղուկոմսիսո 4 վոսճղանոմդն մրոիսնցկոմակմը չրոսնաչ սանղուխուը մմսո| փղի 3 կողանդմ ղկվեիտտուրմը չջոի Հոքոչուտմո ք 1րսկվ վպիտ ղտուր -մո` նում ղվլաժնղոստ մսին «1 ցոնոնմատննղքյս ժրոքջիստորգըր -ոտչ վտրաիսո ղոտկամսիսոմեմուկ՝ -որոչ ղվիոտորմը ղց ղվիոմոժ Ժ-գեըջ տար վմզրմգը :3 5 ց9՛--0'1 աավշկ վրմյո 0001 'դզ մդոր փզիտ զզ դիսետկաղունաձուղնցն մմզր -մյը ) դղորղանանղորմնատվ,'ղզ ղվնցն սոխիմմզղկվնուր 7 եհակնս դորղդոկվորհ մոկ կվնութորնում մղարաքկիիոկնոր չղիոք մումուտ զդ նզղ յոսոուր որզրոչ վղժմզդ յոսոոր դջոմատձղ ղվմզի վղ մզի վղանաք ժմ կով «դջումոածղ տսիտլ| մմզղիվղմցջ 9 տսիոց վոջոջ Վ ծզրողո "դաէլիսմջմում վղա 9 նսիսփ 'ղանղոկտովկ ղանղուկ 3 ոսղվ1 մղանսք ՛

-ոո՛

լոսո

՛ղց

ֆո

09--0Ֆ»

Հ.

«ար է որվես ծածկոց ընտրել կամ աշնանացանցորենի Տեղական նուտանս սորտը: գարու կամ գարնանացան առրտը նան մաքուր, առանց ծածկոցի: Առվույտըկարելի է ցանել է, որ Արարատյանճարթքավայրիսլայմանապացուցված Փորձերով միավոր տարածությունից առավել ժամանակաշրջանում ներում նույն շատ եկամուտ՝ ճատիկ, ծղոտ, խոտ, պրոտեինայիննյութեր, կերային

են

նկատմամբ կազմումէ ապա

Հանգամանքով

Միչին ընտրությունը: է պայմանավորվածծածկոցային կուլտուրայի առվույորպես ճանրառղլետություններում Ասիայիբամբակագործական ծածկոցային կուլտուրա ընտրում Կոխի

են

կամ եգիպտացորենը

են

սորգոն, աճում

շրջանում այս բույսերը դանդաղ քանի որ կյանքի սկզբնական ճետ ճամատեղ, երբ առվույոր մշակվում է հզիպտացորենի

ապա

առվույտի ցանքըկատարվում մաքուրդաշտերում մոլախոտերից աղչ

«ետո

9.

չափավոր Գալատյան)

քանակությամբ (40--50 կգ/ճ)ազոտով պարարտացնելու դեպքում ստուգիչի ճամեմատուքյամբ առվուվախխոտի բերբատվությունըբարձրանում է 55--80 Գը-ով: Պարարտացումը բարձրացնում է առվույտի դիմացկունությունը, 0--30սմ վարելաշերտումկուտակվող արմատային զանգվածի քանակը։ ինչոլես նան խոտիմեջ պարունակվողսննդանյութերի ն Հատկաղես քանակը, ավելացնում է Ճճեկտարից սվիտակուցների կերային ստացվող միավորներիքանակը: Առվույտը զգայուն է վարի խորության նկատմամբ: Կանոնավոր խոր վարի պայմաններումառվույտի արմատային Համակարգը լավ է

են աճում, շատ ւլալարիկներ ուժեղանում է քփակալումը, առաջանում, են ցողուններըլինում բարձր, բուսածածկը՝ խիտ, ճարերից Հետո դա-

երբ դաշտերըմոլախոտերով եգիպտացորենի միաժամանակ: է նգիսլտացորենի ցանքը: սբրտված են, ապա սկղբում կատարվում ն ետծիլային է նախածիլային կիրառվում ցանքերում ծգխպատացորենի Հեւ

որից փխրեցում, միջշարքային առաջին փոցխում,

5,5 00, իսկ երբ պղարարտացվում է նան ազոտով, բերքի ճավելումըկազմում է 50,840: Հայկականգյուղատնտեսական ինստիտուտիբուսաբուծության ամ-

Գ, բիոնիտվյալներով (մ. Ս. Մաթնոսյան,

ֆածկոցի ցանվում է աովուրու ն արմփատակալում, աճում Առվույտը որսվես լուսասեր բույս լավ է 30--40 օրվա ընթացքում ապաշովՓրբ կյանքի սկզբնականշրջանում

լույսով:Այս անճրաժեշւտո քանակությամբ

տալիս,

ու

անբերքաճավաքից երբ աշնանացան է ստացվոսէ, ցորենի միավորներ նպատակով առանց օգտագործելու Հետո, Հողն միջապես արդյունավետ

ված է լինում

Կ.

ն Գ. Հ. Գրիզորյանի Մելքումյանիուսումնասիրություններըցուլ որ էջմիածնիպայմաններում, երբ առվույտի դաշտը սլարարտացվում է ֆոսֆորով կալիումով, ապա օզտագործման առաջին ն երկրորդ տարիներինխոտի ընդճանուրբերքի ճավելումը ստուգիչի

Բեղոստայա 1

միջշարքային

դարի շրջանը տնում է կարճ, ստացվում է լավորակ խոտի ն սերմի առավել բարձր բերք: Հողիմշակումը պետք է բավարարի առվույտի հն ծածկոց «անդիսացող կուլտուրայի պածանջները: ն ծածկոց ճանդիսացողկուլտուրայի դաշտում նախորդ Առվույտի ճետո պետք է Հողը խոր վարել, փոցխել կուլտուրայի բերքաճավաքից ն ցանել ծածկող ճանդիտացողաշնանացան ցորենը կամ այլ ծածկոցը

տընցանվում է առվույտը: բամբակագործական սռարածություններում հգիլլտացորեանքի տարում ծածկոց Ճճանդիսացող սոնսություններում Հետո առվույտը խոտի Համար 4նձվում նի բերքաչավաքը կատարելուց է երկու անգամ: սսովույտի ն եգիղտաբույս: Ճանդիսացող Արարատյանճարքավայրի սայմաններում է ստացվում տարում ցանքի Առվույտի դեպքում սերմի մեջ գաղձի սերմեր լինելիս անձճրաժեշտ « Համատեղ մշակության է սերՋպորենի սիլոսային ԷՄՍ-1 գտնվող ժացուն մեքենայի միջոցով մի քանի անգամ ղտել։ Դրա Հետ: վիճակում ղանգկաթնամոմային եգիւլտացորենի 40--50 որը ն կազմում բերք, է ց/ճ միասին սլետք ուշադրություն դարձնել, որ առվույտի սերմացուիմեջ գն առվույտի խոտի վածի 600--650 ց/ճ կերային միավոր: չլինենճավակատարի,կպչուկի, արվանդակինեայլ մոլախոտերիսերէ շուրջ 130--150 ն պարարտանյութերիմեր: Առվույտը զգայուն է օրգանական ճանքային են մտցնում Ճետո ճող երբ Համատեղ ունի Համե սերմըբերքաճավաքիցանմիջաղես նկատմամբ, նամանավանդ, դրանք Առվույտի ն Ե ն Լ): մատաբարցածր ծլունակություն (80--8240)։ Ջոր, Հարմարավետպա(20--25 տ գոմաղբ 45-ականկգ բերքատխոտի առվույտի կգ/ն) է , Ֆոսֆորը(60 որ Հեստներում պապանման ընթացքում առվույտի սերմերի ծլունակուԱպացուցված ավենորման Ֆոսֆորի 3,5--17,3 է ց/ճ-ով։ թյան տոկոսը աստիճանաբարբարձրանում է ն առավելագույնչափերի վությունը բարձրացնում առվույտի է շասնում բարձրանում . լացնելիս (մինչն 90--120 կգ/ճ)Հլ ավելի (90--954.) երկու, երբեմն երեք տարի «ետո: Գ. Բ. ն Գ. Ս. Բաբայանի Դավթյանի Առվույտիսերմի զդալի մասը, երբեմն 25--50 0-ը նորմալ ժամախոտի բերքը (Դ- Շ. Ասլանյան): կարբոուժեղ ցեմենտվող նակամիջոցումչի ծլում։ Այդպիսի սերմերը կենդանի են, բայց այսփորձերում ազոտականւվարարտանյութերը են 20 ց/հ-ով' բարձրացրել բերջը առվույտի Հողերում նատային (դրո) ՛

պես կոչված «քարային» վիճակում են,

այդ

էլ դրանք նորւպլատճառով

մեկ, ունեցող սերմերից մեկ-երկու ամիս, երբեմն մալ ծլունակություն երկուտարի ճետո նույնիսկ

ծլում:

են

Այդ բացառականերնույթը վերացնելու ճամար առվույտի

զը ծլունակություն,98 պեւոք է

առաջ

ն

աո-

անրմերը

ճետո, մինչե պաճեստավորելը, ենթարկում բերքաճավաքից ենթարկված առվույտի մշակման 0դաջերմային ջերմային մշակման: են ծլում ն խոտադաշՀամերաշխ անրմերը դաշտայինպայմաններում

էլ բարձր է լինում։ տի բերքատվությունն ե 2-րդ դասի սերժնանյութը պետք է 1-ին Առվույտի

Առվույտի խնամքը ն բերքաճավաքը: Ծածկոց 4անդիսացող կուլսմ տուրայի բերքաճավաքըպետք է կատարել 15--20 բարձրությամբ: Շածկոցային կուլտուրայի բերքաճավաքիցՃետո անձճրաժեշտէ ջրել վույտի դաշտը (եթե ջրովի է): Ինչպեսկյանքի առաչին տարվա ընթացքում, այնպես էլ օգտագործման տարիներին, առվուլտի դաշտը չի կա-

են

ՍՈ

ունենա

օդա-

30ն

գլ մաքրություն: Սերմնանյութըցանքից

մշակելնիտրագինով:

բելի օգտագործել որչվես արոտ: Օգտագործման տարիներին առվույտի ցանքերը վաղ գարնանը ն յուրաքանչյուր ճարից ճետո (բացառությամբ վերջին ճարի) պետք է է վաղ զարնանը փոցխել ղիգղագաձնեփոցխերով: նպատակաճարմար փոցխումից առոասջ սնուցել աղուտով, ֆոսֆորով, կալիումով ն ապա Ճողածածկել: սփոցխով կյանքի առաչին տարում առաչին չրումը պետք է տրվի աոռվույիսկական տեր: տի սերմերը ծլելուց ճեւտո, երբ առաչջացել են 1--2 ն է ջրման փոքր շիթով: Առաջին անդամ պետք ջրել ցածր նորմայով Հաջորդ ջրումները պետք է տալ ըստ պաճանջի: Օգտագործմանտարիներին առվույտի ջրումների թիվր ու ժամկետները կախված են Հաալյուվիալ, սակաբերի թվից ու ճողային պայմաններից: Բաց գորշ, վաղզոր, ուժեղ ջրարավփանցիկ ճողերուսր առվույտը ջրում են 10--12 անգամ՝600--750 մ3/նջրւիան,նորմայով:ծղոր, գորշ, կուլտուր-ոռոանգամ՝ դելի, ստորգետնյա ջրերի խոր մակարդակով Ճողերում՝ 8--Ց 800--950 մ3/ճջրման նորմայով, մարգագետնային, չաղակալած, ստորանգամ, 700--800 դետնյա ջրերի միջին մակարդակով ՃՀողերուվ՝4--5 մ3Ք ջրման նորմայով: չարերի միջն ընկած ժամանակաշրջանում

(սուպերֆոսԹովմասյանի սննդարար լուծույթներում 0,1 առվույտի 0) նախացանքային ն0յ-Հ-բորաթթու աեհրմերի ֆատ մյակումը բարձրացնումէ դաշտայինծլունակությունը, ն սերմի բնըքատվությունը, վանը, բուսածածկիխտությունը, խոտի րելաջերտում կուտակված արմատայինզանգվածիքանակը: է քողնում խոԱռվույտի ցանքի նորման վճռականաղդեցություն արմատային կուտակված ւի, ինչպես նան վարելաշերտում է մի շարք պայմաններից Ճոնորման կախված քանակիվրաս Ցանքի աստիճանից, լինելու ից, ղաշտը մոլախոտերովվարակված Ըատ Ա.

Ս.

դիմացկունությու-

զանգվածի

սերմերի

մշանախացանքային Ճճողի տրակականառանձնաճատկություններից, ժամկեւոից ձնից: ցանքի վյությունից։ ամու

ինստիտուտիբուսաբուծության ձալկականգյուղատնահսական ԳաԱ. Մաթնոսյան, Ա. Ս. Թովմասյան, 3. Ձ. բիոնի տվյալներով (մ. պայհաններում առվույտիխոտի Արարատյանճարթավայրի վրստյան) է ստացվում 20--25 կգ/ճցանքի առավել բարձը (165--123գ/ն) բերք յուզոտու պայմաններում Լեոնատավփաստանային նորմայի դեպքում: Հեկտարին խոտիառավել բարձր (101 գ/ն)բերք է ստացվում Վույտի 9,1 միլիոնծլունակ սերմ ցանքինորմայիդեպքում: ՛

։

առ-

վույտր ջրում

են

1--3

անգամ:

առվույտին Վնասատուներից

մենծ վնաս են ճասցնում՝ առվույտի տերնակեր երկարակնճիքը, առվույտի սերմնակերը, առվույտի փլուկը, առվույոի տերեների գորշ բծավորությունը, աոՀեվանդություններիը՝ վույտի կեղծ ալրացողը, առվույոի ժանգը ե առվույտի տերերի

բժավորությունը:

դաղձն առվույոխն մեծ վնաս ունեցողառվույտիյուրաքանչյուր չեկտարից Դաշտային խոտածածկ նե Այդկերային միավորներ: երկրորդ Ճճարիցսկսած, ուստի անճրաժեշւտէ ատացվում են ավելի շատ ոպիտակուցներ Ճետո Ճճաջորդող աճած պայքար կաղմակերպել նրա դեմ: առվույտից կուլտուրաների սղիսի պայմաններում Խիտ

բերքատվությունը լինում է բարձր:

աշնանացան ցորենի պայմաններում ճարժավայրի Արարատյան

լավագույ| կամ գարնանացանդարու ծածկոցի տակ առվույտի ցանքի ն ժամկետը մարտ ամիսն է: նախալեռնային լեռնային շրջաններու: ցանքը պետք է կատարել ապրիլին, դաշտ

դեքում: ճՃնարավորության

Առվույտի ցանքը պետք է

թյամբ:

դուրս

առաջինիսլ

գալու

շարքացանով, կատարել 1--3

սմ խորու

Առվույտըխոտի, սենաժի

է Հասցնում Հատկապես ամենուրեք սիստեմատիկ

խոտալյուրիճամար պեւք է ճնձել Ճատուկենյտծաղիկներ երնեալունսես: Սաղզկմանսկղբին 4ճնձելուդեպքում 1--2

ն

Ճար ավելին է ստացվում

ն

խոտի որակը լինում է բարձր:

Առվույտի սերմնաբուծությունը։ Սերմնաբուծականնպատակների »ամար պետք է օգտագործել առվույտի նորմալ խտություն ունեցող

ցանքերը: է

Արարատյանդաշտավայրի պայմաններում առվույտի սերմ կարելի ստանալինչպես օգտաղզործմանառաջին, այնպես էլ երկրորդ տարում:

րով,

մում:

նախալեռնային լեռնային շրջաններումառվույտի սերմը նպատակաշարմարէ ստանալ օգտագործմաներկրորգ տարում Արարատյանճարթավայրի պայմաններում սերմի Համար նպա,ակաճարմար է օգտագործել առաջինճարը: երբ գարնանայինամիռտեղումները շատ են. ներին, ճատկապես մայիս ամսին, մթնոլորտային ն ատորգետնյա չրերը բարձր, առաչին ճարը չի կարելի թողնել սերմի ու

սերմնադաշտումկազմակերպել արճեստականլրացուցիչ փոշո-

Առվույտիսերմի բերքաճավաքըպետք է կատարելալն ժամանակ, երբ ունդերի 20--80 ե-ը Հասունացելէ: կալսումըկատարում են կալսիչների միջոցով, մի քանի անզամ, մինչն բոլոր պտուղները բացվեն ու

սերմերն անջատվեն:

Համար:

ՃաՍերմի Համար երկրորդ Հարն օգտագործելուդեպքում առաջին կոկոնակալմանփուլում: տի խուռի ճամար պետք է կատարել բույսերի ճամար պետք է օգ-. ն լեռնային պայմաններում սերմի Նախալեռնային սռադործելմիայն առաջին ճարը" Հարի իւնդիրը ճիշտ լուծելուց Հետո անճչրաժեշտէ առվույտի սերմ(խոտադաշտի միջոցառումներ նաղաշտում. կազմակերպել մի շարք կաղմակերդ եմ պայքարի փոցխում, սնուցում, ջրում, վնասատուների ն կբարձրացայլն), որոնք,անկասկած, սում, լրացուցիչ փոշոտում նեն աերմի բերքատվությունը: է, որ առվույտի դաշտը բոր Ապացուցված

Առվույտիսերմի բերքաճավաքըլավ է կատարել նախօրոք Հարմարեցված ՍԿ-5 կոմբայնով, երբ ունդերի 90-95 6-ը գորշացելՀասունացել է: կոմբայնովՀնձելուց չետո լրացուցիչ ձեով սերմերըմաքրում են ԼԿՏ-1, 0Ս-2

մեքենաներով,

ԿՈՐՆԳԱԾ

աննդանյութերի

կորնգանը պարունակությամբգրավում է առաչին տեղերիցմեկը: Լատ ի. Ս. Պոպովի,Մ. Ֆ. Տոմմեյի ն ուրիշների100 կգ խուորպարունակում է 477--58,8, կանաչ զպանգվածը՝18,2-18,5 կերային միավոր, Լավ ագրոտեխնիկայիդեպքում լեռնային շրջանների անչրգի պայմաններում ստացվում է 60--70 զ խոտի բնրք: Օդագործվում են կորնգանի կանաչզանգվածը, խոտը,խուալյուրը, սենաժը ն ծղուտը, կանաչ զանգվածովկերակրելիսանասուններիմուտ փո-

միկրոպարարտանյութով քանակը ծաղիկների .

է ցողունների, ողկույզների, ավելանում անուցելիս,

Բորթա«որմի

տոկոսը, բարձրանումէ ժաղիկներիպատղատվության 2 կգյն ազտբվությունը, բացարձակքաշը ն ծլունակությունը:Բորը՝ են մտցնում վաղ գարնանը դող նլութի Հաշվով որպես սնուցում ճող արտաարմակամ նրա 0,02 'ե-ոց լուծույթով կոկոնակալմանփուլում ն

տային եղանակով սրսկում են դաշտը: Թալինի շրջանի ջրովի պայմաններում(սովխոզԱրտենի) ճեղինակին Բ. Ա. Խաչատրյանիփորձերով Հաստատվածէ, որ առվուլտի նրմի առավել բարձր (8,7 ց|ն) բերք է ստացվում, երբ ցանքի նորման` միլիոն ծլունակ սերմ Հերտարին,կամ 2Հ0--21 կազմում է 10--11

կգ/հ,

նիորակնոլ, ճախաջանցանչից, առաջ անրմանուքը. վարագու Ք--60 կգ/հ, Խ--40 կգ/ճ,: է մտցվում ճող ժամանակ մշակության քային ք--30 է կգ/հ, օգտագործմանտարվա վաղ գարնանըսնուցվում է ու բարձրացնում ն 8--2 կգ/Բ փոցխվում: Պարարտացումը կգ/ճ առ-. ն ժլման էներգիայի տոկոսը, 1000 սերմի: վույտի սերմի ծլունակության կշիոր, պակասեցնումէ քարայինսերվերիտոկոսը: ն պայԱռվույտի սերմնադաշտր պետք է վաղ գարնանըփոցխել ու թրթուրի դեմ: քար կաղմակերպելմոլախոտերի,գզաղձի Այն դեպքում, երբ առաջին ճարն է քողեվում անրմի ճամար, վերշրջանում,իսկ էրե էրվրորդ ջին անչամ պետք է ջրել կոկոնակալման են ժաղկման սկզբին, անգամ չրում ճարն է թողնվում, ապա վերջին Աէ.

Խ-30

50--6040-ը: վամ երբ ծաղկել է բուսերի Առվույտի սերմնադաշտը պետք է ապաճովել փոշոտող

մեղունե-

բուռուցք

չի առաջանում: (տիմպանիտ)

առաջնակարգմեղրատու բույս կորնգանը է: Ցուրաքանչյուր Հել. տարից ստացվում է միջինը 120--120 կգ բարձրորակ ժեղր։ Մեծ է նան կորնգանի ագրոտեխնիկական նշանակությունը:Կլան-

քի նրեք տարիների ընթացքում յուրաքանչյուր «Հեկտարվարելաշերտում այն կուտակում է 50--60 ց արմատային զանգված ն Հողը ճարոաւ 140--200 տացնում է կգ ազոտական միացություններով. Կորնգանի վրա զաղձը չի աճում, առվույտի թրթուրը նրան վնաս չի պատճառում: Մո քնջություննւրի, վրա»վորելանի: ն կարտակավազվիքառա բույսերի խառնուրդներիմշակության միջոզով պայքար է տարվում Հողատարման դեմ:

Վերջին տասնամյակներումՀայկական ՍՍՀ լեռնային չրչանների թեջություններումէրողիայի ենթարկվածն լքված վարելաճողային եժ րածությունները չափերխեն Հասնում: Այդ Հողերի բերրիությանվերականգնումըճնարավորէ կորնգանի ն բազմամյա դաշտավլուկազգի (Դացազգի)խոտաբույսերիխառնուրդայինցանքերի միջոցով: կորեդան, մշակությունը Հայաստանում սկսվել է անճիշնլի ժամանակներից,Ապացուցված է, որ Առաջավոր Ասիան (Անդրկովկասը, իրանը, Փոք Ասիան) Հանդիսանում է կուլտուրական կորնգանների տա-

Մշակման ամենաճին օջավխըո

4-8

մշակվում է Ուկրաինայում, կորնգանը Միությունում Սովետական ԿննտրոնաԱնդրկովկասում, կովկասում, Հյուսիսային Մոլղավիայում, Ղաղախատագոտում,Մերձվոլդյանշրջաններում, կան սնաճողային ն ՍիՀարավայինՈւրալում, Արբեմտյան Արնելյան

Կիրգիղզիայլում, մարզում: չայկականՄՍՀ-ում կորբնԼենինգրադի բիրում, Էստոնիայում, ն նախալեռնային շրջաններիանչրդի պալմշակվումէ լեռնային ճում,

դանք

մաններում:

առանձնաճատ-

բուսաբանականկենսաբանական Կորնգանի ՕՌ0ընտանիքին, է բակլազղիների ն

պատկանում կությունները:կորնգոանը է, ընդգրկումէ 60-ից ավելի շատ բազմազան ցեղը Այս ցեղին: քոր«ուտ Ա. Գրոսճեյմի կողմից կովվայրիտեսակներ,Ա. չա22 տեսակներից կասում նկարագրված վայրի ՍՍՀ-ում: են Մեղ Հայկական տերի տարածված ւ:

մուտ

մշակվող

ջացել են Օո. էլտտլո2

նի

կորնդանները կուլտուրական ն Օո. 21էքճղՏ2ԱՇՅՏ1ԸՅզոօտտի. առա-

զւ05Տի. տնսակներից:

է կորնդամեջ մշակվում Դաջտավարության

տեսակ.

|

Սովորականկամ միաճար, որը ճաճախ կամ վիկատերնային անվանվում է ծվրոպական, (Օո. «161861018ՏՇօՕբ.), ուկրաինական

:

1.

2.

'

կամ բաղմաճար Առաջավոր-ասիական

(Օո. Յոէշտ181163Խհւո.), 3, Ավաղային (Օո. 8ծոռո

ք.

Շ.):

է, ուժեղ թփակալվող կոբնգանն Բազմաճար մեկուկես մետր

ունկ կանգուն, երբեմն մինչն հրեգոր» ԱՈ Հոմ, թույլ թաճողունները ցողուններ: բարձրությամբ վոտ են, մերկ,

Հաստ,

սնամեջ, երբեմն

սերմի կշիոր 13--14 գ է, իսկ 1000 ունդի կշիոը՝ 18--22 գ: լաշերտում ուժեղ ճՃլուղավորվողարմատային ճամակարդ: անքի առաջին տարում ծաղկում է: Ցանքի երկրորղ։ երրորդ ե « աջորղ տարիներինբաղմաճարկորնգաններըխոտի Համար նպաստաԽոնավ պալմաններում Ճնձվում են 2 անդամ: Հնձից ճետո ընդուակ են արագ աճելու: աղզմաճար ացված սորտերիցնն կովկասյան երկճար, զնիխի 18, Ազնիխի 74, Սիսիանի34, Ախալքալակի, ինչպես նան Սիսիանի տեղական պոպովյացիան: Սիսիանի տեղական պոպուլլացիայի կանաչղանգւ

Ուն ի ան,

մար

'

չ

վոր

Հ

կորնգանի

ւնի

վածի բերքատվությունը՝ 215, Վար-

Խոյեմբերլանում

որիշում նոյեմբրրքատովությունը Վարդենի204ց/ճ, խուռի

բերյանում

275,

ց/հ,

Հո

Բ «ր

լորո գանը

բաժա թույլ ճյուավո Բոաւ Ժրմատներ, երումն Ի Իոն ոն ունի

արե

բոսյց

ցող,

շերտու

է,

Հանգույցների ըփակալվո է:մա ճյուղավորված,

Պ : Բարձրուց 9, եե, աթ Ր ավոս, թան ավոր» (5-9ՏայՏելեի րբ կման ,

: Տերեիկները խոշոր նն, ող ցոեչ. 94. Մվաճարկորնգան, թիվի ջատ է. Տերեներըկենտ տերեշրջանում է, ծաղկման ղուններ: խիստ բարձր աստիճանը մերկ: Տերնակալման սմ հր։ ւ ի ը ճանգույլցների թիվը ավելի քիչ է Ողկույզընոսը է, իլիկաձն,10--15 վիկները քին են քափվում: են բաց վարդագույնը 30--80 Հատ, լինում մանը են, մուգ կանաչ, խիստ կ ամեմատաքբար Սաղիկները՝ կարությամբ: երկա" ծա Ողկուլղի թավոտ, քափվող. ողկույզի կարճ է՝ 7-ապատիկ կարմիր, երբեմն սպիտակ: վարղամանուշակադույն, ն ճարից: այ են սմ, խիտ, բաց վարդուդույն,բաց կարմրից բույսի տարիքից կախված խոտությունը րությունն ճով առաչին տարում` երրորդ մինչե վա կյանքի է ավելի երկար ու խիտ լինում վիճակում մուգ գորչ գույն ունի, ատամիկՀասունացած վիճակումբաց կանաչադեղնավու րի ժամանակ: Ուղ չոմվ ամեննին թավոտ է, կեղնր կաշեկերոլ է, դժվաթուլլ է ղինված կամ ատամիկներ է, ատամիկներով անջաս է, ճեշտ Վ րմբ երիկամաձն է, բաց դգորշադույն: ինչպես ձները մերկ են, կեղեր բարակ թույլ թավոտ է, որոշ երբեմն4 ցածոա ր, այնպես էլ լեռնային շրջաններում ցանքի առաջին տարին է, երբեմն կլոր, բաց գորշաղույն, վող: Սերմը երիկաժաձե զուն չի տալիս։ Յանքի երկրորդ ե ճաջորդ տարիներին խիոտիկամ

փետրաձնեն։

Հ չազիկեն Պրու րաի Ունբ զագագոմ Մ

-

ու

'

ե "նված ներով Իո" Մ բությամ ի Քոն: . է

ողո

4/2

նդանները լուկորնդ Համար ճնձվում է միայն մեկ անդամ: Այս ն աճում վիճակում այդ այլես չեն տարի Ճարից ճետո տարածված են մինչն Հաջորդ տարին: Միաճար կորնգանի

անոտ սերմի մնում

աորտե-

558, Ուլադովսկինայլն: րից Ուկրաինսկի ցողուններըկոպիտ են, քավոտ, կիսականԱվազայինկոբնգանի թույլ է, տերնիկները նեղ են, սրաաստիճանը դուն: Տերնակալման ավելիՔիչ են էչ երկար է, ծաղիկներն շատ ն

են՝

ծայր

խավոտ:Ողկույղը են

դասավորված

վաղագույն:Թե ողկույզի կոթունը ն քե ծաղկի

նոսր: Սաղիկները մառնր են,

բաց

խիստ բաժակաթերքթիկները Ունդերը մանը են, ատամիկներովզինված, մանր են, քավոտ: Սերմերը

քավոտ

են:

երիկամաձն, գորշ

դույնի

Ցանքի առաջին տարի կորնդանը ցուավազային

ղուն չի տալիս, «ետնապես ն չի Հնձվում:Ցանքի երկերրորդ

րորդ,

ն

աջորդ

տարիներին2Հնձվումէ րեկան միայն մեկ անգամ: տա-

Ավելիուշաճաս ւ

է,

քան

Ավաղզալում տնսակները:

կորնգանի տարածյին ված առրտերիցեն Պենսչան1. նիյ 1251, Պեսչաննիյ կինելոկիլ 828. մշակվում է կորնդանը արճեստականարուտռտնեղներ խոտճարքներ

նան

ու

ծելու ճամար:

կորնգանը նրաշտադի-

եկ,

93.

Ավազային կորնգան:

մացկուն

ն

.

ձմնուս դիմաց:

պարարտացումից ների անտոցիանով ներկված լինելու աստիճանից, միջոցառումներից: այլ Հարի ժամկետից ն ագրոտեխնիկական

բացառությամ կորնգանը մշակվում է բոլոր տիպի Հողերում, Հողերի ունեցող ն ստորգետնյաջրեր թթու, ճաճճային, աղակալած բարձր

ու

էկ, երրորդ տարվանից սկտած՝ աստիճանաբարպակասում: Միննույն տարում առավել մեծ քանակությամբ պալարիկներ են ջանում զարնանը ն աշնանային անձրններնսկսելուցճետու մեծանում

առա-

Բոլորայն միջոցառումները (ճողիմշակումը»ցանքի խտությունը» ժամկետը ն խորությոմնը, փոցխումը, ճանքալին պարարտանյութերով «պարարտացումըն սնուցումը), որոնք բարձրացնումեն խոտի ն սերմի բերքատվությունը, մեծ չափով նպաստում են նան կորնգանի արմատների վրա ավելի շատ պալարիկներիգոյացմանը: բարձր է: Պորտխաչաձե փոշոտվող է: Պողւմւովությունը կորնդանը են ազդում անձրնային խոնավ հղանակղատվության վրա բացասաբար վարակվաները, մեղուների քիչ լինելը, սնկային ճիվանդություններով նան ծությունը, ինչես ագրոտեխնիկայիցածր մակարդակը: Հասունանալիսկորնգանի ունդերը ՃեշւտուիյամբԹափվում են: Դա կախված է ողկույզի խտությունից. կարճ ու խիտ ողկույլղներ ունեցող ձների մուռ այդ երնույթը ճամեփատաբար քիչ է դիտվում:

Կորնգանի մշակությունը: ԿորնդանըՀամարվում է լավ նախորդ աշնանացանն դարնանացանճացաբույսերի, ճակնդեղի ե կարտոֆիլի, ալլ կուլտուրաների ճամար: կորնդանի ճամար որպես ծածկող նպատակաճարմար են աշնանացանկամ գարնանացանցորենի այն սորտեհր, որոնք վաղաճաս են, ունեն կանգուն, կարճ ն չոլառկող ցողուններ, փոքր լիիակալություն: Այդւլիսի սորտերի դեպքումնվազում է ծածկոցի ուլսն կորնգան ե ճնշող ազդեցությունը ենթացանշի բույսերի բույսերի վրա, հ կորնգանի անկումը նվաղում է: ա,

հ

կորնգանիցանքը կարելի է կատարելնան առանց ծածկոցի

է:

կուն է արմատավղիկի կախված ձմեռադիմացկունությունը կորնգանի վփովածլինելուց» ցողուն: վարդակի Հողում խորանալու աստիճանից, բույս

կորնգանի արմատներն ընդունակ են թթունեի արտադրելու միջոցով լուծելի դարձնել ճողում գտնվող ղժվարալույծ աղերը: արմատների վրա առաջացած պալարիկներըաչքի են կորնգանի ընկնում շատությամբ ն Վերերկրյազանգվածի ն արմեծությամբ: մատների վրա գոյացած պալարիկներիքանակիմիջն կա որոշակի կապ: Որքան խոտի նւ սերմիբերք շատ է ստացվում, այնքան արմատների վրա ավելի խոշոր ավելի շատ պալարիկներեն գոյանում: 0գտագործման առաչին տարվանից սկսած քանակը ն չափը պալարիկների

ար

էո

էյ

Դանի պարարտացումը գալի չափով բարձրացնումէ ինչալնս այնպես էլ ենթացանք ճանդիսացողկորնգանի բերքատը-

բաո»

ո թր պարարտացնելուդեպքում բարձրանումէ կորնգանիխոՊՔԽ-ավ սերմի բերքատվությունը: Ստացվածխոտի մեջ, ինչպես «իխոտադաշտին ճաջորդողկուլտուրաների ճատիկիմեջ սպիտակուց-

"Լուի

«.

լունրը:

նան

ու

ոյբի տոկոսը Հետ ուռուդիչի

ճամ

նմոււու ծ լինումէ բարձր:

Հեղինակիե Ն Ա. Պետրոսյանիփորձերից երնում էյ որ ՀՍՍՀ լեռնալին` անջրդի պայմաններում նիտրագինովվարակվածսերմնանյութով ճեկտարին 8,5 միլիոն ծլունակ սերմ նորմայով ցանք կատարելու դեպքում կորնդանի խուռիերկուտարվա Ճամախառնբերքը կաղմում է 153 գ/ն,. ւսրկերային միավորի քանակը՝ 82 գ/ճ, վարնլաշերտում ն ճաջորդող կուլտուրայի զար59 գյհ քանակը՝ մատային զանգվածի նանացան գարու բերքը, 27:5 գյն, եթե նախացանքայինմշակության 40 կգ/հ ն օգտագործմանառաջին ժամանակ Հող է մտցվում՝ Ք60 ԽԻ տարվա դարնանը սնուցում են Ւ| 45 Ք 30 Էմ 20 կգ/Բ։ կորնդանի սերմերը չպետք է վարակված լինեն երկարակնճիթ բզեղով: կորնգանի ասկոխիտոզիդեմ պայքարելու նպատակով սերմը նուանով (մեկ տոննա սերմին 3 կգ գրանոպետք է ախտաճանելգրանող է ու : վարակե ա Լ "11 պետք զան) Ցանքի նախօրյակինկորնգանիսերմը

կուտակված

ալա-

րիկաբակտնրիաներով:են

տալիս, որ կորնգանինոսր ցանցույց Ուսումնասիրությունները քերում բույսերի Համեմատաբարմեծ թիակալումը չի կարող նպաստել նորմալցողունածածկ ստեղծելու գործին: նորմալ ցողունածածկՀնարավոր է ուտեղծել միայն ցանքի չալվիավոր նորմայիդեպքում:Այուղես, օրթնակ։ կորդանի ցանքի նորմայի՝ Հեկւտարին5,0 միլիոն ծլունակ սերժ տարբերակում մեկ քառակուսի մետր տարածությունում բուլսերի քի վը օգտագործմաներկրորդ տարում կազմում է 154, թփակալման աստիճանը՝ 3,3, իսկ ցողունների թիվը՝ 508: Հեկտարին8,5 միլիոն ծլունակ սերմ ցանքի հորմայի դեպքում մեկ քառակուսի մետր տարածությունում բույսնրի թիվր կազմում է 396, բիակալման աստիճանը`42,5, հակ ցողունների քիվը՝ 740 կամ 4549-ով ավելի, կորեդանիցանքի չափավոր նորմայի՝ Հեկտարին 8,5 միլիոն ծլունակ սերմ տարբերակում, 5,0 միլիոն ծլունակ սերմ տարբերակի ճամեմատությամբ, ավելանում է խոտի երկու տարվա ընդճանուր բեր- ` 25,4 ց/հ, ճում Քը՝ 42,2 ժողված կերային միավորների քանակը՝ պրուռեինը՝ 5--16 գ/հ, վարելաշերտում կուտակված արմատային ղանդվածը՝ 13.6 ց|ճ, Հաջորդ բույսի գարու) Հատիկի բերքը -

զ/Բ,

(գարնանացան

գ/ճ: Կորնգանի ցանքի բարձը, բայց չավավոր նորմայի կիրառմանսերմնարուծական նշանակությունընույնպես մեծ է: Ցանքի նորմայի մե-

5,8

ծացմանը զուգընքաց պակասում է յուրաքանչյուր ցողունից աուսջացած ողկույզների թիվը, մինչդեռ ցանքի բարձր, բայց չափավոր նորմաների դեպքում միավոր տարածությունում ողկույզների թիվն ավելի մեծ է։ Հետնաբար,ցանքի փոքր նորմաներով խոտադաշտում կորնգանի բույսերի ուժեղ թփակալումը, ինչպես նան յորաքանչյուր ցողունից առաչացած շատ ողկույզները չեն լրացնում ողկույզների այն տարբերու

Թյունը, որ ռւռացվում է ցանքի չավավոր բարձր լիոն ծլունակ սերմ) նորմայի տարբերակում:

8,5 (Հեկտարին

մի-

Հայտնի է, որ կորնդանի մուրաքանչյուր ցողունի ճյուղավորուԹյունների վրա գոյացաժ ողկույզների Համեմատությամբ, ճիմնական `

ողկույզըծաղիկների քանակով,պաղատվության տոկոսով ճմտացված անրմիցանքային որակով բերքատու Ճատկությամբ ավելի բարձր է կ ստացված սերմնանյութը՝միատարը։ Ցանքինորմալի՝ ճեկտարին Ց,5 միլիոն ծլունակ սերմ տսրբերակում, 5,0 միլիոն ծլունակ սերմ տարբերակի ճամեմատությամբ կորնդանի օղտադործմաներկրորդ բն ավելանում զ/ն-ուվ: " ում սերմի է 8,8 ու

տա-

թր աոաք ԱԻ ԱՆԻԻ

/ ՀՐՏ րի ջութ յ ր բնգ կորնգանի սերմերի բՀռրի դաշ ճամ նմատաբար մույին ծլունակությունը ցածը է, բույսերի անկումը մեծ, այդ պատճառով ցանքի նորման, ճարթություններիՀամեմատությամբ, 20--2209-ով ավելի պետք է լինի: կատարումեն 0,5-2,0 սմ դաշ-

|

|

Ցանքը

ԱՏ րը

տեն

սերմի ր

է ցանել վաղ

ցանելու

բ ժլելուն էլ

ո

ժամանակ,որպեսզի Ուշայնե շացնելու

թյան ման պատճառով, սերմերի մի Կ

խորությամբ:

գարնանը,դարնանացանՃճաղաճատեղացող

ի

դեպքում,

նաաս|

զգալիմասը չի ծլում: խնամքըբերքաճավաքը: կորնդանի խնամքի աշխա-

երո գանի է կազմակերպելայնպես,

չ տամքառրը ետք վաջից Հետո

անձրեները Ա Ա՛լ

- խո Նը, ավությանսլակատու-

ն

որ

ծածկոցի բերքաճա-

կորնգանի բույսերի անկումը նվաղադույնի Ճասնիչ Սածկող կուլտուրայի Ճունձը պետք է կատարել 10-15 սմ բար-

ձըր, որպեաղի մատղաշ խոտաբույսերիցողունները Լ4նձվնն, Կորնդանիմատղաշբույսերի անկումը շարունակվումէ նան կող կուլտուրայի Ճճեւտու Շատ բերքաճավաքբից

ծած-

շրջաններում ճացաճա-չ

տիկային ԲերքաճավաքիցՀետո կուլտուրաների կորնգանի դաշտում արածեցնում են անասուններ: կորնդանի այդ ժամանակ արմատավղիկն

դեռնս գտնվում է Հողի մակերեսին կպած,

նույնիսկ 1--2 սմ զեւտնից բարձր:Անասուններն ամբողջությամբուտում են կորնգանիվերերկրյա շատ թն քիչ աճած տերեները, կրծում ե ամբողջությամբկտրում են արմատավզիկը,իսկ արմատավղիկիցզիկված կորնդգանը ոչնչանում է: Արածեցրած բույսերը զրկվելով ւտերեներից,խիխուռ դաշտում թուլանում են, ն նրանցմի զգալիմասը ձմռանը համ վաղ գարնանը Ջրտաճարվում է, հնչոլնս կյանքի առաջին տարվա ընթացքում, այնպես էլ օգտագործման տարիներին կորնգանիդաշտն որպես արոտ չի կարելի օգտագործել: Ցանջի ծրկրորդտարվանից ակսաժ վաղ դարնանը ն լուրաքանՀյուր ՃարիցՀեւող պետք է կորնգանի դաշտը փոցխել ղզիգզագաձն

փոց477

խով: Փոցխումների թիվը

խորությունը կախված են կորնգանի սակից, երիտասարդցանքերը սզետքէ փոցխել մակերեսորեն: ե

Հա-

անճրաժեշտէ ատանալու Համար

րով

Վաղ գարնանը սնուցման կարգով փոցխի օզնությամբ Ճողը պետք 20 կգ կալիում, է մացնել յուրաքանչյուր ճեկտարին 80 կգ ֆոսֆոր, 45 կգ ազուռ: են ավելի բարձր ունենում Այս դեպքում կորնգանիբուլսերն ցողուններ, ավելի մեծ թվփակալում,խոտածածկը ստացվում է ավելի ճամեմատաբարավելիբարակ են լիխիտ, որի շնորճիվ ցողունները նում, բարձրաԽուի բերքատվությունը ստուդիչի «ետ ճամեմատած նում է 21--2800Ն-ով: Ստացվածխոտի մեջ տնընների ն ծաղկաբույլերի քանակը լինում է շատ, բարձրանում է խոտի կերային արժեքը:

ւա աշտի

կախված Բրատվությունը Ճճնձի ժամկետից:երբ սերմ"" Տարնու '. մորոզանի նախատեսված կորնչանը 4ընձո բ

է նան

»

շլապատում

լոմ ամր ո ա երնալուփուլում,սերմնադաշտում մեղուի իրո ո նծրի ֆերտիլություն. բարձրաէ, ուտԱրա ա ախոմանում բարձր բերք: ան ւ ամիաժամաորի արեր ակ չեն ճառունանում, ծրբ ննրքնի ամար

ր

ս

ր

եոմե րմերը

կռրնդանին զգալի վնաս են պատճառումկորնգանիասկոխիտոզը, ն կորնգանի ալրբացողը, կորնգանի բծավորությունը, կեղծ ալրացող կորնգանի ժանգը: Հայկական ՍՍՀ լեռնային շրջաններում օգտագործման առաջին տարում կորնգանի բուլսերըբոլորովին չեն ճիվանդանում, մինչդեո Ճետագատարիներում խիստվարակվում են նշված ճիվանդուԹյուններով: .

, Հասունանում չ

րմերը

են, վերեի սերմերըդեո խակ են: Քերքաճավաքն ձափերի է Հասնում: Հառարակ մեբե-

ուշացնելիս անրմիկորուստը մե

նաներով բերքաճավաքը պետք է կատարել ունդերի 40--45 Գկ-ի Հասունացման ժամանակ,իսկ կոմբայնով բերքաճավաքի ունդեդնսզքում՝ բի 60--20 0-ի Ճացունացման ժամանակ: ճետո կորնգանի Քերքաճավաբից անրմի

այն 4աշվով,

կորնդգանից բարձրորակ կեր օտանալու ճամար անճրաժեշտ է խոտի

Ճճունձըկատարել Ճճատուկենտծաղիկներ երհալու

Կարին աա աի

ին

սերմնադաշտերն ասլաճովել մեղունե-

ընտանիքի Ճաշվով:

որ

նրա մեջ

չի: Մերմըպաճում

են

։

պետք է լավ չորացնել,

կազմի 13--24 խոնավությունը

0-ից

ոչ

ավե

տարաներով՝չոր պաճեստներում: կորնգանին ընդճանրապես բազմամյա խոտաբույսնրի սերմի բեր-

ժամանակ:

Հետո սերմ տալու ընդունաԿորնգանի սերմնաբուծությունը: կորնդանի քաճավաքից աասցված թափուվները, ) կությունը շատ բարձր է: Բարձր բերքի վարպետները նս կեր կարելի ՍիՀրազդանում, է օգտագործել Հետնյալ են 16--18 սիանում, Թալինում, Հճեկտարիցստանում Ախուրյանում Մի դեպքում մեքենաների ց միջոցով (ՊԱՄ-5,ՉԱԲ-1,6) ծղուոը անրմի բերք. Սերմի Համար պետք է թողնել օգտագործման երկրորդ մամլում են, ճակավորում, իսկ մսուրային շրջանում 2--3 սմ-ի չափով ւարվա առաջին ճարը կորնգանի սերմնաբուծությունը պետք է կազմանրացնում, մեկ տոկոսանոցաղաջրով խոնավացնում ն կնրակրում մակերոլնլ նորմալ խտություն ունեցող խոտադաշտերում:,Սերմ ատա-, անասուններին, նալու Համար պետք է ընտրել նորմալ խստությունունեցող կորնդանի Մյուս դեքում վերը նշված մնացորդը 5-3 այն դալտնրը, որոնջ տալիս նն կանաչ զանգվածի բարձր բնր չափով մանրացնել, խառնել մի որնէ (եգիպտացործն, արնաաղիկ, կորնգանի սերմնադաշտերըվաղ գարնանը պետք է Գոտնախնձոր, ոլոռ-վարսակ, վիկ-գարի,սորգո, Ճակնդեղիփրեր) գեր45 կգ նորմայով: տարին թ 50 150 խոնավսիլոսային զանգվածիճետ ե սիլոսացնել:Ըստ՝Վ. Գետրոսյանի, փավորակ Քորով սնուցումը բարձրացնում է կորնգանի սերմերի բերքատը սիլոս ստանալունպատակով, նման խառնուրդ կազմելիսճիմբ պետք է ընդունել բազմամյա վությունը: 1,5--2 կզյհ ազդող նյութի ճաշվով բորը ճող նն մտցնու խոտաբույսերի ծղոտի ն Հիմնական սիփորայինկուլտուրայիցստացված կանաչ վաղ գարնանը կամ կոկոնակալման փուլում` արտատրմատայինեղա զանգվածիխոնավության տոՔ մասում կուր ն Հարաբերությունը ուժեղ ավելի նակով: Սնուցմանչնորճիվ ցողունները վերնի վերցնելայնպես, որ ստացված խառնուրդի ճյուղավորվում, ծաղիկների քանակը շատանում է, ծաղկման ժամա. Խոնավությունը կազմի 65--20 մ: նակ ներքնի տերնները ճամեմատաբարքիչ են իսիվում, ֆերտիլու թյունը (պտղաբերությունը)լինում է բարձր, ստացվում է սերմիւսվել

ԵՐԵՔՆՈՒԿ

բարձր բերք, սերմնանյութի ցանքային որակը լավանում է..

մնացորդները որ(ծղոտը արդյունավետ եղանակներ

անձճրաժեշտ սմ-ի

սնուցել ճեկ

|

կորնգանըխաչաձն փոշոտվող կուլտուրա է: Փոշոտումը կատալ վում է միջատների, գլխավորապես ընտանի մեղուների միջոցով: բարձր ն կայուն բեր տնտնսություններում կորնգանի սերմնադաշտից

կոլ

ր

Ճավաքաժերեքնուկի խոտը պարունակում է ո" Ժամանակին 2.՞ ն ճարպ, 0. անազոտ էքստրակտային նյութեր,

աա (բացարձակ նյութի մոխիր հ. Ս. Գոպոլի, Մ.

չոր

/ճ՛

Ֆ.

նկատմամբ),

Տոմմեյի ն ուրիշների, երեքնուկի100 կգ

կանաչ

ւլարունակումէ ղանդվածը

14,8--23,5,

խուոլ՝ 41,5--59,ծ,.

83,8 կնրային միավոր: խոտալլուրը՝ մշակությունը ճայրոնի է երեքնուկի Հայաստանում

րի 30-ական թվա

եղել 19-րդ

դղյուսակ30 Կարմիր երեքնուկի երկու ենթատեսակներիառանձնաճատկությունքերը (ըստ Ն. Ա, Մանսուրյանի)

դա-

աններից:

կենսաբանականառանձնաճատկությունները: ընտանիքիճիմնական ցեղերից մեկն է, բակլազգիների երեքնուկը ՀայաստաԱյդ ցեղը պարունակումէ մի քանի Հարյուր տեսակ, որից են. մշակվում մ եջ են 30-ը: Դաշտավարության քում տարածված շուրջ Բուսաբանականու

կարժիր երեքնուկի ենքատեսակնեսր

Միաճար | Հարավայինէրկչար Ընդճանուբ ճատկանիշնեոը ինչն 1,0 մ դարնանացան

Բույսի բարձրությունը կյանքի բնույնը

ժինչե 1,5 մ աշնանացան ուժեղ Ցրտադիմացկունությունը

թույլ

կյանքիառաջինտարում

:

նաղկումը (առանց ծաձկոքի ցանելու դեպքում ) Շաղկման ժամանակը

«Հատուկենտբույսեր

են

ծլելուց

ճետո

ծաղկում 70--120

օր

բույսերի մեծ մասը ծաղկում է ետո ծլելուց 60--80 օր

կյանքիեբկոռոդտարում

Սազկումը

ծլիչավոր ցողունի վրա միջճանդույցների քանակը

Թւիակալումը

ուշ

միջինը

7--

ուժեղ ուժեղ նեղ, երկար երկար, Հաստ

ճյուղավորումը Տերնակիջներիձեր

Ցողունը

վաղ միջինը

5--27

թույլ թույլ ավելի լայն ուկարճ կարճ, բարակ

սմ բարձկարմիր երեքնուկը բաղմամրա բույս է, Ունի 60--150 է, մեկ բույսի ցողունների րությամբ ցողուններ: Ուժեղ խիակալվող է մինչն 20--30-ի: թիվը երբեմն Հասնում Ցողունը ուժեղ ճյուղավորհոմասնյա են: Պ. հ. կիսիցինը ված է ն տերնեներովՃարուստ: Տերնեները նշում է, որ տերնեներըկաղմում են խոտի ընդշանուր քաշի 23--50 00-ը» հսկ երբեմն էլ մինչն 60 նե-ը: կարմիր երեքնուկի ծաղկափթթությունը գնդաձն գլթիկ է, կարմըբբամանուշակագույնծաղիկներով: Ցուրաքանչյուր ցողունի վրա դգլխիկԽաՆկ. 94. կարմիր երեքնուկ: ների քանակը 2--6 է, իսկ գլխիկում ծազիկների թքիվը՝ 70--100։ չաձե փոշոտվող է: վարդակարմիր երեքնուկը (111101 քոէծոտօ Պտուղն ունդ է, պարունակում է մեկ, երբեմն երկու սերմ: Սերբազմամլաներից՝ մերը սրտաձն են, մանր, Հիմնականում մանուշակագույն ն դեղին պլարակագույն երեթնուկը (1ոօնստ հյեղմատ Լ.), միամյաներից են շաբդար (Ղուօիստ 1651 ունեն, թ1որը Ճճաճախ դույն աճախ սերմի գաղաթի կողմը մանուշակադուլն է, իսկ անվանում կաներեքնուկը, երնքնուվը, որը կամ եգիպտական ոռխտ Հիմքի մառը՝ դեղին, Թարմ սերմն ունի թեքնակի փայլ Հնանալիսայդ 1.) ն ալեքսանդրիական

րառ ԶԵՏՆԵԱՆԻՆՈԹԱ

փայլը կորչում է: 1000 սերմի կշիոռր1:5--1,8 (17:10 երբեմն անվանվում է բերսիմ գ է: ձրորակ է բար տալիս Լ.) քոճկթոտօ ւնի առանցքայինարմատ, որի տրամադիծըվարդակիտակ կաղԿաբմիւ եշեքնուկը(11Մմօկատ է 5,5 կգ մարսելի Ժում է 7-10 մմ: 100 կգ կարմիր երեքնուկիխոտը պարունակում արմասռը, որի ճիմնական

Լ-),

խուո։

սպիտակուց:

է

Առանցբային

վարելաշջերտում,ուժեղ

ճյուղավորվում է

մասը գտնվում

Ճողում Արմատավզիկը

Բուսաբուծություն

Խորանում է մինչն 35--4,0 1,2--42,3

մ:

սմ,

ծրկճար երեքնուկիսորտերից

իակ առանցքային արմատը՝ մինչն

նովակի, Պոդոլակի, Սլուցկին

3306, ԳրիբաԲելոցերկովակի

են՝

այլն:

կարմիր հրեբնուկն ընդճանրապնսխոնավասեր է, անջրդի բույս ցանքերում լավ աճում ն զարգանում է 450-600 մմ ն ավելի մթնոլրտային տեղումների պայմաններում (Ստեփանավան,նալինինո, )։ Միաճար երեքնուկն Ղուկասյան, Թումանյան ավելի խոնավասեր է, քան երկճարը:

կարմիր երեքնուկի տեսակը կաղմված է երկու ենթատեսակիցկամ տիպերիը՝ Հյուսիսային միաճար (Տմետք. ՈԱօՏստ Շհօր.) ն Հարավային երկճար (Տսետք. Տոեմսու Շիօր.)։ Այդ երկու ննատեսակներն իբարից տարբերվում են մի շարք առանձնաճատկություններով: բույսերը գարնանը դանդաղ են վերաճ Միաճարհբեքնուկներբի լիս։ Թփակալումըուժեղ է, ցողունները ճամեմատաբար բարձր են: Յան-` տա-

քի երկրորդ ն երրորդ տաբոս ուշ Են ծաղկում: Հընձ-. վում են մեկ անդամ, Հնձից. ճետո վերաճ գրեթե տալիս: Ըստ Ղուկասյանի

չեն: |

Կարմիրերեբնուկիարմատները վարելաչերտում ուժեղ են ճյուդավորվում, ավելի չատ պալարիկներ հն կրում իրենց վրա, Հետնապես ավելի շատ ազոտ են ֆիքսում: նրձքնուկըշատ

ճանջում

են

ղերում:

խոնավ Հողերում լավ չի ամում, արմատները պաՎատ է աճում նան կրով ճարուստ ճո-

ճողեր։ օգաթավանց

ոչետական աորտափորձա-: Կարմիրերեքնուկը է աշնանացանկամ դարնանացան պանվում պորենք տակ: նրքքնուկի դաշտի բազմամյա տվյալ-| Համար լավ նախորդներ են վաղաճաս շարաճերկ աշնանացանն գարնանացան կուլտուրաները, ների,միաճար երեքնուկի ՑանքաՀացաբույսերը: շրջանառությանմեջ երեջնուկը նույն տեղը պետք է խոտի միջին բերքը ճեկտա-: վերադառնաչորս տարուց ոչ շուտ: րից կազմումէ 22,6, առանլավ նախորդէ ճանդիռանում երեքնուկը աշնանացան 38,4 գարնանացան աարիներին՝ ց: ձին Հացաբույաձրի, քելատու կտավատին այլ տեխնիկական կուլտուրաների Շրջանացվածէ Ղուկասյա-: ճամար: երեքնուկը զգայուն է ֆոսֆորականն կալիումական նի շրջանի լեռնատափասչճ" սարարտաինչպես նան դոմաղբի նկատմամբ: տանային մասերի, ինչպես նյութերի, առավել բարերեքնուկից ձըր բերք է ստացվում, երբ դոմառբի ՊՃեւո նան Սխանիավաղանիբար (20--50 տ/ն)Հող է մտցվում նան Ք 45 Խ 4» Հաչ կգ/րճ։ ձիր լեռնային մասերի մար: : Մխաճարերեքնուկի տաբաժված սորաերիցաչքի են

ՄուՀ

նկ.

95.

կարմիր երեջնուկի ենքատեսակները: 1-Հմվաճար, 8--քրվոար:

ընկնում՝ Ֆալենսկի 1, կովոկի 1, կրասնոուֆիմոկի 523, Պերմսկի, Սիբիրյան) 9 ն այլ Ցարոսլավակի աորձ տեր:

՝

ծրձջնուկի ըրրմնանյութը

նախասյատրաստելիս պետք է զտել, տեկավորել, մշակել մոլիբդենարթվալին ամոնիումի ջրային լուժույթում (50 գ մոլիբդենաքքվային ամոնիումըյուծել 350-500 գ ջրում Հեկտարիճամար նախատեսված 16--18 /շանել կգ սերմը): կավ արչրունք է տալիսնան նիտրագինով մշակումը: Ծաժկոցճանդիռացող աշնանացանցորենը ցանվում է նորմալ խըտությաւիբ: Վաղ դարնանը այդ նույն դաշտում շարքացանով պետք է տաննլ երեքնուկըն մարգագետնային Այն դեպքում, երը: ր

.

սիղախուռը:

են գարնանացան է, ցանքը կատարում Ե՞կնա»Եբեքնուկներ: ժածկոցը նույն օրը՝սկզբում տորնանացան սմ ցորենը՝ 5--6 բույսերը նույնոլի' գարնանն ուժեղ վերաճ են տալիս, Ճարից ճետո խորությամբ, այնուճետն՝ երեքնուկը |, մարգագետնային վերաճ են տալիո: Հիմնականում երկշար են, սակայն անբարենպասկ սիղախոտը: ապացուցված է, որ կարմիր էրնջնուկի կ մարչայնաչորային տարիներին Ստեփանավանիպայմաններումճարից ճետո վեր Փորձերով .. ային

երկրորդ ճար չի սւտացվում: սորտավխորձաղաշտումերկշար երճբնուկի Սոռեխանավանի բերքը Հեկտարիցկաղմում է 50,4 ց, առանձին տարիներին՝ 68--70 ի Շրջանացվածէ Ստեվիանավանի շրջանների Ճա կալինինոյի աճր թույլ է լինում

ն

Տ

իոոռվ ց

քում,

արզախուի խոր ն սերմի բարձր բերք է ստացվում այն դեպ ծրբ վուրաբանչյուր ցանվում է 5--10

կոն ծյուն ակ անրմ "իլիոն

Հեկտարում

ժլունակ սերմ (16--18 կգ)

(4--6 կգ)։

ն

երճքնուկի մարդագնտնային սիղախուի

մի-

10-15

սերմերը Երեբնուկի

դրանողանով (մեկ ախտաճանել )։ գրանողան պետք

ձվաձն, եզրերը սղոցանման կտրտված: Տերնների քանակը խոտի մեջ

է

ցենտներ սերմին 150 գ Փորձերից պարզվել է, որ երեքնուկի սերմերի ծլման տոկոսն են ընդամենը 1,5-էներգիան բարձր են լինում, երբ նրունք ինադվում 2,5 սմ խորուցյամբ:։ Մարգագետնային սիզախոտի սերմերը պետք է 2,5 սմ միջսմ խորությամբ: անքը պետք է կատարել ցանել 1--4 շարքային տարածությամբ» է կարմիր երեքնուՕգտագործմանտարիներիննղատակաճարմար 40, Ի 39 կգ/ճ) ն փոցխել: (Հ 45, անուցել կի դաշտը վաղ գարնանը կարմիր երեքնուկի խոտի բերքաճավաքը մաքուր անքի պայ-

շատ

մաններում կատարվում է ծաղկման սկզբին: կարմիր երեքնուկի անըմ կարելի է ստանալ նորմալ խտություն կանան սերմնաբուծական նոլաւտտակով նեցող խուռաղաշտից,ինչպես ւիաէ մոլախոտերից Սերմնադաշտըետք սոսրված ճատուկ ցանքերից: ու-

Քուր

է:

երկար կոքուններով ոլխիկ է, կազմված է Սաղկասխթթությունը 20--30 ծաղիկներից, որոնք բաց վարդագույն են: Պտուղն ունդ է, պաերբեմն 3--4 սերմ, Սերմերը սրտաձն են, ունեն րունակում է 1--2, ժուգ կանաչավուն դույն, չատ ավելի փանրըեն, բան կարմիր երեքնուկի անրմերը: Ունի առանցքային արմատ, որն ընդունակ է ճողի մնջ մ, սակայն արմատների Հիմնական մասը քափանցելու մինչն 2-3 գտնվում է վարելաշերտում: Այս երեքնուկի արմատայինՀամակարգն ավելի Հզոր է, քան կարժիր երեքնուկինը: Վարդագույն երեքնուկը Համե-

ու

լինի:

է Միաճար կարմիր երեքնուկի դեպքում ռհրմի ճամար թողնվում օգտագորման երկրորդ տարվա առաջին ճարը, իսկ երկճար երեքնուառաջին տարվա առաջին ճարը: օզտագործման կի դեսլբում՝

բարձրացմանըզղակարմիր ծրեքնուկի սերմի բերքատվության են վաղ զարէ բորով ոնուցումը:Բորով սնուցում (եռրեն նոլատռում բոՆույն քանակությամբ կգ/ն ազդող նյութի 2ճաշվով: նանը՝ 1,9--4,0 նան փուլում` արտաարկոկոնակալման րով կարելի է ռնուցում տալ

մատաբար ավելի զանդաղ է աճում ու դւսրգանում, քան կարմիր երեքնուկը։ Ավելի երկարակյաց է: Խո-

տածածկոցը նոսրանում, շարքից է գալիս ցանքից 4--8 տարի դուրս չետու կան տվլալներ այն ասին, որ կյանքիերկրորդ տարում ճետո ըւսմիար օգստադգորժելուց շարթից դուրս է դալիս: Միաճար է: կարմիր երեքնուկի Պամեմատությամբ ճողերի նկատմամբ քիչ պաճանջկոտէ, լավ դիմանում է շողի թթվությանը (Թ:1--4:5): կարմիր հրնքնուկից ավելի ցրտադիմացկուն է:

սերմի,

մատային եղանակով:

սերմնտղկումից առաջ մեղվի փեթակները սլետք է տնդլափոխել ՍԿ--5 կումբայնով բնրքաճավաքը ԴՊԱՏ-ովճարմարեցված նասդաշտ: 90--95 0-ի դորշացումից "եգլխիկների է հրեջնուկի կատարել պետք 20--80 գ-ի դորշացումից տո, իսկ սովորական մեքենաների դեպլքում՝ Հետո:

Վարդա բզագույն

նրեբնուկն Արոթնուվըօգտա

ն

-

Սովորականժեքննաներով«նձելու դեպքում ստացված վանդվածը գործվում է որնա խոտ, ինչոլես կամ նախօրոք ճարմարնցված Ճացաճատինան կանաչ կալսումեն նրեքնուկային վիճակում:Սնենդանլյուեկ. 96. Վարդավույներեքնուկ: են քամսերժը մաքրումի ր կանաչ ըճրով ո տեսակավորում: Ց նեն աճ ն ն ի է տչ աովոր նեն Հճ արով, այնու ւլ է այ ն շտճագովքյամբ անն բոշ կոնդանին զառնությու ի ՎառղագույնԵբեքնուլ (1:1օնատ հջեղաստ Լ.)' ռսոում, Խոտըդառնություն չունիս սմ բարձրությամբ ցողուններ, որոնք Բազմամյա է, ունի 40--100 Խոտի բերքատվությամբզիջում է կարմիր երեքնուկին, իսկ «երէ սկավում են, ճյուղավորումը կանգուն ուժեղ ճյուղավորվող: մարտադրողականությամբ՝ դերազանցում: երեքնուկը կարմիր երեքնուկիՃեւո միասին խառը առաջինարում, Հետադա տարիներին ավելի ուժեղ չափով Լ ճյու-, Վարդագույն մշակում են այն վայրերում, ռրտնղ կարմիր երեքնուկը երկար չի դիդավորվում: : երն են: ժանում: Ցանքինորման կազմում է 10--12 մասում ռտնվող Ցողունների վերին Տերեները հոմասնյա կգ/ն։ են, երկարավուն անը ունեն Տերնիկները կարձ կոթուններ: ննըն լ

Աա»րաշր թ

որաաա ԱՄ

՝

զանգվա-

Հարուստ ի

խնե.

յ

մ

Ի

կյանքի

կամ,

յին ցանցի դեպքում լավ արմատակալածժ շաբդարը դիմանում է մինչե Վարդագույն երեքնուկի լավագույն ճեռանկարային սորոնրից են՝ սամոմանիքների: 488 ն հդնսկի2: Մորշանսկի Հողերի նկատմամբ այն սզաճանջկոտչէ, լավ է ամում ժանր կահռեքնուկը(ջաբդառ) (ՆոԼօնստ օտսքլոօխո Լ.) Պառսկական վային, փուխր նե այլ ճողերում, չի աճում ճՃաճճայինճողերում: միամյա է, մշակվում է միջինասիականե անդրկովկասյանՀանրապե-. շրբղարը Հճարբավայրի չրրՇրաբատյան ՍՍՀ-ում Հայկական կովկասում, Հյուսիսային տություններում, է մշակել ջաններում կարելի որոլես դարնհանացան խողանացան: Արմատն առանցքային է, վարելաշերտում ուժեղ ճյուղավորվում է: սմ բարձ95--192 պանելու է աճում, դեպքում ուժեղ Գարնանը տալով սմ բարձրություն, Համեմատաբար Հաստ ` Ցողուններն ունեն 200-100 500--400 րությամբ ցողուններ, մեկ Հեկտարից տտացվում է գ կանաչ են, սնամեջ, բարակ պատերով, 80--100 ղանգված կամ խոտ: Խխողանացանի Ճեկտագ պայմաններում հն, բաց կանաչ գույ- 1 շուտ ապիառկող է րից ստանալ ճնարավոր կանաչ զանգվաժիբերք: Շար150--200ց ձի ն Հաճախ անտոցիանով ներկեն նան դարը մշակում աշնանը, ալդ ցանքերից ճաջորդտարվա մայիված: է ստանալ 350--400 սին ճնարավոր ց/ճ կանաչ զանգված: Տերեներըհուասնյա են, տերե-՝ Արարատյան ճարթքավայրի սլայմաններում շաբգարի բներքաճավավիկները ձվաձն են, ամբողջ եզրեետո է նույն տարում ճնարավոր մշակել սիլոսի եղիտացորեն, քից րով սղոցաձն կտրտված, լինում են ե տտւսնալերկրորդ բերք: կարտոֆիլ, կերի արմատապտուղներ ն մանը, ն խոշոր: Տերմակիցները Շաբդարիմշակությունը ճնարավոր է նան նախալեռնայինշրջանսրածայր են: ցանվում է ինչպես ների չրովի ճողնրում։ Այս պայմաններում չաբդարը Սաղկամիթթությունըգլխիկ է, գարնանը, այնպես էլ Հացաճատիկայինկուլտուրաների բերքառավաքիք է դալիս երկրորդական ցոգուրս Ճետո՝ որպեսխողանացան: ղունների անբնածոցերիցկամ ՀիմՀՍՍՀ դյուղատնտեսությանմինիստրության երկրադործության գիռական ցողունի տերնածոցից: Սա- ` Աբովյանի պետական շրջանի Պտղնիի ինստիտուտը տաճնտաղզոտական ղիկները Ճասինմատաբարխոշոր են, չրովի ճողերում շաբդարի սերմացուն պալարիկաբակտետնտեսության մանուշակագույն, ճուռավետ, բաց ` րիաներովվարակելու ն Ի 60 Ք 90 Է 60 կգ/ճ նորմայով պարարտացմեծ քանակությամբ նեկտարանոցնելու դեպքում ստացել է կանաչ զանդվածի561 ցյն, խոտի՝ 103 ցյճ ներով: Խաչաձնփոշոտվող է: Պտուբերք: Շաբդարըկարելի է մշակել նան լեռնային շրջաններիչրովի ճողը մփասերմ ունդ է, ձվաձեւ ղերում: Սերմերը լինում են կանաչ, գե-` Շաբղարըտիոլիկ բաչաձնեփոշոտվող բուլս է, փոշոտումըկատարղին, դորշ, խայտաբղետ, կարժիր ե, է ճիմնականում ժեղուների միջոցով: Մեղրատու բույս վում է: Ցանքի սն գույնի, գնդաձն, երիկամաձե ն 15--20 սմ: Ծլելու ճամար է, ցանքի խռրությունը՝ 2--3 նորման կգյհ ձվաձե: 1000 սեհրմիկշիռր 1,5--` Հողում պետք է մեծ քանակությամբխոնավություն լինի, ուստի ցանե 18գ Բ Թուփը լինում է կանգուն, նտո լուց է ղդուշությամբ չրեյ, անճչրաժեշտ Հաջի» ծրբեմն՝ փոլող' Խոտի բերքաճավաքըկատարվում է մասսայական ծաղկմանշրջաԵկ. 97. Շարդար: Վաղաճաս սորտերի շում: Սերմի ճամար թողնվում է առաջին ճարը: Բերքըճավաքում նն, ցիայի սնողությունը (ցանքից մինչե երբ գլխիկների Ճիմնական մասը դեղնել է, Սերմիբերբաշավաքըկաօր: օր, իսկ ուշաճասներինը՝70--90 | ծաղկումը)տնում է 45--80 Սկ--5 ող: է նախօրոք տարվում ոք ճարմարեցված աար ար Ս ւա -կոմբայնով բայ դեւտացիայիընթացքում 4նձվում է 1--Ց անգամ: ՀՍՍՀ մշակվում է Արարատյան, որը շրջանացվաժ է Արարատյան1 սորտը, 3) ե

ԻՇԱՌՎՈՒՅՏ

կենտրոնական Լոռի-Փամբակիդուռիներում: Շարդարըխոնավասեր ն ջերմասեր կուլտուրա է: նրա հշառվուլտը բարձր բերքատու կուլտուրա է, մեկ Հեկտարիցըոնր Հնարավոր է բոլոր շրջաններում`ջրովի պայմաններում: Աշնանա-' ու

`

.

վեղետա-:

|

Վե-

պայմաններում`

մչազությու-վ

աոսցվում է

50--60

ո

գ

խոտ:

կարճ ժամանակում այն ճողի վարելաշերտում կուտակում է բավական մեծ քանակությամբ ազոտ: հշառվույտը սիլոսի Համար տալիս է չափազանց մեծ լանդված, այն

է օդտազղործելորսլես արոտ, ճնարավոր

սիլոսն կանաչդանգված,

կգ կանաչ զանդվածը պարունակում է 16,5 կերային միավոր, 1,9 կգ մարսելի ուղիտակույ: 100 կգ խոտը պարունակում է 45 կերային միավորն 6--7 կգ մարսելիաղիտակուցներ: Որպես արուտ իշաովույտոնօգտազործվում է Ճատկապեսնախալեոնային չոր շրջանների քնքություններում, որով ե պայքարում է ձողի խոտ:

էրողիալի դեմ:

հշառվույտնունի

Ճետո արածձեցնելուց կարձ ժամանակամիջոցում տալիս է նոր ցողուններ: Լավագույն մեղէ: Չորաղդիմացկուն է ն ձմեռադիմացկուն։ Աճում է նան րատու բույս աղուտային ճողերում։ Մնացած բակլազգի խբոտաբույսերի«ետ Ճճամեմատած ավելի քիչ է տուժում վնասատուներիցն ճիվանդություններից: իշառվույտիվրա գաղձը չի աճում, Առվույտիթրթուրը չի վնասում նրրան։ Մրամյա կամ երկամյա լինելու շնորճիվ Ճճեշտությամբէ տեղադրրվում ցանքաշրջանառության մեջ: Այդ բոլորի ճետ միասին իշաովույոն ունի նան մի շարք բացասական 4ատկանիշներ,որոնք երբեմն ընդարձակմանը: իշաոարգելակում են նրւս ցանքատարածությունների է վույտորտալիս կոպիտ կեր, որովճետն ցողունները շատ ճաստ են ն տերնները՝ քիչ, եղածներն էլ շատ չուտ թափվում են: Խոտը պարունա կում է ալկալոիդ (կումարին), որը խոտին տալիս է անառունների Ճան մար անախորժ ճամ ն ճու Սերժերն անճավատարեն ճասունանում են աղբոտում ճողը։ Սերմերի զգալի մասը Հեշտությամբ թափվում (մինչն 40 60-ը) քարային է, որի ճետնանքով իշաովույտի սերժի ծլունակությունը չափազանց ցածր է: Իշառվույտի բուսաբանական ն կենսաբանականառանձճնաճատվայրի վիճակումտարածված կությունները:ՍովետականՄիությունում հն իշառվույտի 12 տեսակներ,որոնցիցմիայն երկուսը` դեղինը (8Ղ61Ա1օէստ օ1տշոճտ Յ1Ծստ Ծօտո.) կարնոր 6տո.) ն ոպիտակը(116110էստ ունեն: նշանակություն Այսերկու իրարից տարտեսակները արտաքինից բերվում են ծաղկի գույնով, պտղի մակերեսի բնույքով։ Սպիտակիշաովույտի պտղի մակերեսը ցանցաձն է: երկու տեսակներնէլ երկամյա են, տարբերվում են բուլսերի բարձրությամբ, վեգնտացիալի տնողությամբ, բնրքատվությամբն ստացած խոտի որակով: իշառվույտի երկամյա ձեվերի սերմերը ժլում են 4--5 օրում։ Սկզբում վերերկրյա օրգանները դարգանում են չավրազանցդանդաղ, մինչդեո այդ ժամանակուժեղ ղզարՃադանում է արմատային Ցանքի տարինցողունները Ճամակարգը: մեմատաբար ցածր են լինում, սակայն երկրորդ տարին նրանք աչքի աճման

արագ

տեմպ, ճարից

ու

լ

ն

են

ընկնում իրենց բարձրությամբ. Արմատներնիլիկաձն են,

տաս,

տւժեղ ճյուղավորված, ծածկված պալարիկների խիտ ցանցով: Ցանքի սռարում արմատների խորությունը ճասնում է մինչն մեկ մետրի, իսկ երկրորդ տարում ավելիկոր են քափանցում:Ժանքի տարումիշառվուրտը սովորաբարչի բիփխակալում, այլ տալիս է միայն մեկ ցողուն, ծաղկում է, իսկ երկրորդ տարում ուժեղ Թփակալումէ։ Ցողունները ժերկ են, կանդուն, սնամեջ, երբեմն լցված, կլոր, ուժեղ ճյուղավորված: Տերեները հոմասնյա են, ինչպես առվույտի ն երեքնուկի տերննեփը: Վերջիններիցտարբերվում են ուերեիկների՝ մինչն Հիմբը ողողաձե եզրերով: Տերնիկները4իմնականում մերկ ենչ Սաղիկներըկարճ ծաղկակոթուններովնստած են ծաղկափթթության բնդճանուր կոթունի վրա: ԲաժաՑ կարերքիկները մերկ են, կանաչ: ֆ

Պաակաթերթիկները ազատ

են,

4Ե, ՀԵ

ւ

տվ: Պնարավորություն է տալիս մեղուներին ճեշտությամբ օզտրվելու նեկտարանոցներից:Փոչշոտումը կատարվում է «ճիմնակակում խաչաձն։ ՍՄաղկումը բավաէ տում, կան երկար որի ճետեվանքովէլ սերմերի ճասունացումը միաժամանակ չի լինում: Մերմերը մանը են, 1000 սերմի կշիռը 1,8--2,0 գ է։ Սներմերն ունդերի մեջ ընդգրկված են նուրբ պատյանով: Յուրաքանչյուրունդ պարունակում է մեկ սերմ. Սերմերը լինում եհ «արք սիակերեսով, լայն ակոսիկով: ձվաձե, Սերմի Նկ. 98. Սոլիտակիշառվույսո գույնը լինում է դեղին, դեղնականաչավուն, երբեմն գորշ պիզճատտ շերտ: Քարային սերմերի մենտով: Սերմերնունեն կուտիկուլային տոկոսը շատ բարձր է, Ամբողջ բույսը՝ թն ցողուններըյ քե տերեներըն անգամ ծաղիկներն ու սերմերը պարունակում են կումարին ալկալոիդ: կումարինիքանակը ճասնում է մոտավորապես 191--1,2 00-ի: Վերջերս ժարտնաբերվելԲն քաղցր իշառվուրտներ, որոնը մեջ կումարինի քանտՀ

տրի

Բ

կը 0,06 Գ6-իցբարձր չէ: Երկրորդտարում իշառվույտը Ճնձվում է երկու անգամ, ըստ ոլում՝ են դուրո ոչ թե այլ ճրկրորդ ճարի ցողունները գալիս արմատավզիկից, ցողունների ներքին ճանզույցների վրա գտնվող բողբոջներից:

իշառվույտիսոլոոերից ճայտնի են՝ Դոննիկբելիյ, Դոնեիկ ժոլաիյ» 1, Կուուզիկու 1, Ալշեակի,Սրետծնակի Մշակությանառանձնաբատկությունները:Ցանքը կատարվում է

ծածկոցի տակ: Չոր պայմաններում կարելիէ ցանել առանը ծածկոցի: Որպես արու օգտագործելու դեպքում ցանքի նորման կազմում է «եկարին 10--12 միլիոն ծլունակ սերմ: նիսաամրացածավավուտներում՝ ցանքի նորման կազմում է՝ Հեկտարին 19--15 միլիոն ծլունակ սերմ: հշառվույտի սերմերի ծլունակությունը ցածը է։ Այդ բացատրվում է նրանով, որ սերմերի զդալի մասը քարային է նորմալ ժամկետում չի ծլուր Սակայն այդ քարային սերմերի Հիմնական մասը ծլման ենթակա է ն ծլում է մուտ մեկ ամիս "ետու Սերմերի որոշ մասը ծլում է տարի Ճետու Ոչ մի դեպքում :ի թույլատրվում քարային նուլնիսկ 1--8 սերմերը ցանել: Սերմի նախապատրաստման «իմնական նպատակը պետք է լինի այն, որ այդ քարային սերմերը ծլեցվեն նորմալ ժամկետում: րուե տնողուԴրա ծամար սերմերը ցանելուց առաջ 10--15 անճրաէ Բացի ղրանից, ծծմբական մեջ։ թթվի թյամբ պետք պաճել ժեշտ է ցանքի նախօրյակին սերմացուն վարակել պալարիկաբակտեու

րիաներով: կատարում են Ցանքը

։

|

սմ վաղ գարնանը, 1--8 խորությամբ: Խոտը: սմ բարձրուբերքաճավաքըպետք է կատարելմինչհ ծաղկելը, 12--15 թյամբ, իսկ սերմերի բերքաճավաքը՝ողկուլզի ներքնի ունդերի դորշացումից «ետու

ԴԱՇՏԱՎԼՈՒԿԱԶԳԻ

ԲԱԶՄԱՄՅԱ

ԽՈՏԱԲՈՒՅՍԵՐ

ընտանիքին պատկանող բազմամյա խոտաԴաշտավլուկազգիների

բույսերը՝մարգադետնային ռիզախուը,մարդագետնային շյուղախո-

բարձրացողուն ռայգրասը, անքիոատ ցորնուկը, ժիտնյակը, անկոճն ղարմատավոր սեղզը այլն, դաշտավարության մեջ մաքուր վիճակում՝ չեն մշակվում: կերարժեքով ն ագրոտեխնիկականնշանակուԲերքատվությամբ, դաշտավլուկազգի բազմամյա խոտաբույսերը բակլազգի բաղթյամբ հտ են նյութեր կուտակելու ..սր գաշտավլուկազգիբազմամյա խոտաբույսերն օգտագործում են ճողում գտնվող ազոտը, մինչդեռ բակլազգիները ճարատացնում են ճողը ազուռով:Դաշտավլուկազգի բազմամյա շատ խուասբույսեր աչքի են ն ընկնումերկարակեցությամբ անբարենպաստւղպայմաննեմիջավայրի բի նկատմամբ բարձր ղիմացկունությամբ: Այդ պատճառով, երբ երկարատե օդտագործման նպատակով մշակում են բակլազդի բաղմամյա՛' խուռաբույսերի ճետ ճամատեղ, ստացվում է առավել մեծ քանակու-թյամը կանաչ զանգվածի ն խոտի բերք: տը,

Մթում: Աաոմանքրիջ Սաիտակուցալին

'

Դաշտավլուկազգի բազմամյա խոտաբույսերը միամյաներից տարեն անտաճմանափակ կերպով թվակալվելու ընդունակությամբ:

ւբերվում

Դաշտավլուկաղգի բազմամյա խոտաբույսերի ընձյուվ յուրաքանչյուր

փր կյանքի սկզբնական շրջանից (3--4 տերն փուլ) սկսած ընդունակ է փրագործելու մայրական ֆունկցիա, ճիմքի տերնաձութներից դոյացնելու նոր ընձյուղներ

բազմամյա խոտաբուլսերն ունեն Դաշտավլուկազգի երեք տիպի ,ընձյուղներ՝ 1) պտղաբեր, նորմալ զարգացած ծաղկափթքությունով,4) Ցրկարացած, ոչ սրտղաբնը՝առանց 3) կարճ, ոչ ծաղկափթթության, Կղտղաբնր,բաղկացաժ միայն տերններից: Էնձյուղներինման տարատեոր յուրաքանչյուր ընձյուղ, անկաս աակությունը ճետնանքէ այն բանի, բույսի տարիքից, պետք է անցնկ կյանքի անճատականզարգացման ողջ ուղին:

բաղմամյա, Դաշտավլուկազգի

արդեն ձնեատվորված խոտաբույսի դիտվում է թփակալման երկու Հիմնական չրչան՝ ամառային-աշհնանայինն գարնանային: Ամառային-աշնանայինչրչանում առաջացած ընձյուղները ձմեռելու ճետո ընդունակ են նորմալաճելու,ծաղկելու շրջանում առաջացած ընձյուղների մինրողակալելու:Գարնանային նույն տարում մի շարք տնսակներիմուս անցնում-ավարտում են անՀատականզարգացման ողջ շրջանը ն պաղաբերումհն, իսկ մի շարք տեսակների մոտ ամբողջ ամառը մնում են կարճացած ՈԱՆԱԱՆՔ մոտ

ու

բազմամյա Դաշտավլուկազգի

խոտաբուրսերը կազմված են երնբ ն գարնա վենսաքանականխմբերից՝ աշնանացան, կիատաշնանացան

նացան:

խմբին Աշնանացան

պատկանող խուտաբույսերը ւոարում ցանքի միայն վեգետատիվ կարճ ընձյուղներ, իսկ երկրորդ ն Ճաջորդտարիներին ծաղկում, սրողաբերում ն տալիս են միայն մեկ ճար: Այս խմբին են պատկանում մարդագնոնային շյուղախոտը ն ող-

առաջացնում

են

նախուտը: խմբին պատկանող բույսերը, կախված Կիսատչնանային

գարնանային պայմաններից, օգտագործման տարիներին առաջացնում են պրողաքեր ընձյուղների մեկ կամ երկու սերունդ, ճետնապեստալիս են Ժեկ կամ երկու ճար: Այս խմբին են պատկանում ժիտնյակը ն անքիստ ցորնոսկը:

խմբին Գաբնանացան

պատկանող խոտաբույսերը ցանքի տարում խոտածածկ,որտեղ գերիշխում են սրողաբնր բնձլուղենիր: Կյանքի երկրորդ ն Հաջորդ տարիներին տալիս են երկու կամ երեք ճար: Այս խմբին են պատկանում մարգագետնայինսիզախոտը,անկոճչարմատավոր սեզր, բարձր ռայգրասը, բաղզմաճար ռայգրասը: ատեղժում

են

ՍԻԶԱԽՈՏ

ՄԱՐԳԱԳԵՏՆԱՅԻՆ

սմ-ի, կան շատ բարձր ձներ՝ ժինչն 1,55 մ բարձրությամբ: կարՃացողուն ձների օգտադործումը արոտներում մեծ կշանակություն ունի: Մարդադետնային սիղզախոտի տարբեր ձների ճանգույցների թիվը են այն ձեերը, որոնց 4անղույցների վոարբեր է: Արժեքավոր Թիվը շատ է, որովճետն նրանց տերկների քանակը նույնպես չատ է: Ցողունները ճիմնականում բարակ ենյ երբեմն չոր լանջերում աճող բույսերի ցողուսի ներքին մասը սոխանման |. այդ մասում կուտակվում հն սննդանյութերը: Այդպիսի բույոնրը սովորաբար բարձր չեն ն ունենում են կարճ ճուրաններ։ Միննույն թվի սաշժաններում կարող են լինել ցողուններ, որոնց ճիմբը Ճաստացաժ է ն ընդճակառակը: սիվզլախոտըցանցառ թուփ ունի, ժիննուլն թփի Մարգագետնային սաճմաններում շատ Ճառճախցողունները լինում են տարբեր բալրձրության: Դա բացատրվում է նրանով, որ իփակալման շրջանը բավական երկար է տենում: Լավ են ճամարվում այն ձեերը, որոնք ունեն նորմալ ցածր ցողուններ, որովճետն այդ բույսերի քանակությամբ բարձր խոտը ավելի որակով է լինում: Տարբեր ձների տերնեներիմեծությունը լինում է տարբեր: Միչին մմ, իսկ ծրճարկում տերնների միչին լայնությունը լինում է 45--15 55--225 մմ: է տալիս նան նույնպիսի տատանումներ կարությունը՝ ն են կախված ճորիղոնականվիտերեներիլեզվակը: Տերններըլինում ճակում: Թուփը ճիմնականում լինում է կանգուն, կան նան կիսականգուն ձենը: Թուփը սովորաբար չի սլառկում, ճարից ճետո որոշ ձների աճման տեմպը բարձր է: Հայաստանում տարածվածձիերն ուշաճասությանպատճառով տալիս են միայն ժեկ ճար. Սերմարտադրողականությոմնը է: Հիմնականում փոշուտվում է խաչաձկ՝ քամու միջոցով: Արմատայինճամակարդն ուժեղ վարդացած է, տալիս է մեծ քանակությամբ արմատներ, որոնք ճիմնականում տարածված են վարեփաշներտում: Մարգագետնայինսիզախոտը խոնավ կլիմայի բույս է, ցրտադիմացկուն է: Հայաստանում որսլես մարգագետնա-խոտճարքային կուլտուրա Ճաջողությամբ աճում ն բարձր բերք է տալիս ճամեմատաբար Խոնավ շրջանննրում՝ Ստեփանավանի, կալինինոյի, Գուդարքի,Ղուկասվանի, Ամասիայի ն այլ շրջաններում: Ստահվանավանի ալետականտորտափորձադաշտի բաղմաթիվ տարիճերի տվյալներով, խոտի բերքը Հեկտարից կազմում է 39,7--64,8 ց: կավ է աճում կավային, ավազակավային, կավավազային, նույնիսկ չորացած ճաճճային ճողերում։ Այն դիմանում է նան Հողի որոշ Քթվուքյանը:Հողի աննդանյութերինկատմամբ պաճանջկուռ է, Մարգաւ20--30

Մարգագետնայինսիզախոտն աչբի է ընկնում բարձր կերաիրժեքով» նրա 100 կգ խոտը ։զարունակում է 49,2 կերային միավոր, 3,1 կգ մարանլի սպիտակուց: Ունենալով փնջաձն արմատային ճամակարգ, երեքնուկի «ետ միասին խոնավ շրջանների թեջություններում ստեղծում է կայուն ճՃմաշերտն պայքարում է Ճճողիլվացման դեմ: Բարձր բերք է

տալի:

ն կենսաբանական Բուսաբանական առանձնաճատկությունները:

Մարգադետնայինսիզլախոտը(թիլթստ քղճէճոտճԼ.)

բաղժամյա ցանպառախոսիբույս է: Բույսի բարձրությունը խիսա տւոաոսնվում է՝ չոր ողերում ցածր է, խոնավ Ճողերում Ճասնում է ինչն 1,0 մ հ ավելի: Ցողունը սնամեջ է: Տեըննեերընշտարաձն, սրածայր են, խորդուբորդ եզրերով, բաց կանաչավուն: (եզլակները երկարավուն են, վերի միասում սրածայր, ներբնի մասում կարճ ն բում

Տ

ու

ծայրով: Տերնաբունըբաց է: ՏԵըննեծրըկաղմում են ընդչանուր զանգվածի կշռի 40--65 0ր-ր: ճասկանմաֆ Սաղկափթրությունը Հուրն է, նրա ճյուղավորությունները շատ կարճ են ճասկային մոտ: առանցքին չասկիկներն ննն մեկական ծաղիկներ, ծաղկիկային Թթեփուկները քբիսատեր չունեն, իակ ճասկիկային թեկարճ բիստափուկներն ունեն նման սրվածքներ: Դտուղը Ճատիկէ, ։պարփակվաժ չատ բարակ կաշեկերպ ժաղկիկային Էեփուկի 71, որից' Նկ. 99. Մարպագքտնալին սիզախոտ շատ ճեշտությամբ «անջատվում նն, մանը, ճատիկի կշիոր 0,3--0,5 շատ է: ձատիկները ձվաձե գ է: Մարդադետնայինսիղզախոտնունի բազմազան ձներ, որոնք իրարից տարբերվում են ինչպես բուսաբանական,այնպես էլ տնտեսական կաբնոր Հաւոկանիշներով: Հասնում կան պածրացողուն է ձներ, որոնց բարձրությունը ու-

Ք

՝

Հազիվ

՛

Բարձր

ծլել 3--45, իսկ ավելի: 15--204 են ։զայմաններում: ջերմության ծլում ճամերաշխի արագ ծ է։ Աշնանը աճը է, սկսում օդի երբ ջնրմաստիճանը Գարնանըվերաճր դադարում է 8» ջերմության պայմաններում: Ցանքի առաջին տարում չի ճնձվում: Սովորաբար օգտագործման: առաչին տարվա ընթացքում էլ այն դանդաղ է զարգանում: Խոտի, ինչոլնս հան սերմի ամենաշատ բերք տալիս է օռատգոիժման 2-րդ,

դետնայինսրզախոտիճատիկներն

սկսում

են

ու

3-րդ, 4-րդ, Տ-րդ տարիներին:

204,. Տարածվածեն Հետեյալ սելեկցիոնսորտերը՝Լենինդրագակայա 5, Մարուսինակայա292, Ցարոսլավսկայա 11, Մոսկովակայա են նոդարսկայա 1: ՀայկականՍՍՀ-ում շրջանացված կրառնոգարսկա1 ն Ստեփանավանի տեղական սորտերը: կալինինոլի շրջանի պեյա կրասնողարսկայա1 տական սորտափորձարկմանդաշտի տիլալներով 66--88 գ/ճ, իսկ առանձին: առրտիխոտի բերքատվությունը կազմում է տարիներում՝136 գ/հ, գերազանցելով Ստեփանավանիտեղականսոր-

կրաս-

00-ով։ սիզաՄշակությանառանձնաճատկությունները: Մարգագետնային ծաժծկո տակ: ԾՄածկոցը' խոտը ցանում են երեքնուկի ճետ միասին՝ ւ մր Հանդիսանում են քում, երբ Փաֆկոցը աշնանացան ցորենն է ապա մարգագետնայինսիտին 40--50

Արար աթ աշնանայան

Ած

կատարում են աշնանը, գարնանը, երեքնուկի ղզախոտի ցանքը՝ ցանքերը հակ զարնանացանծածկոցի դեպքում երկուսն էլ ցանում են գարնանը: երբ ցանքը կատարում են աշնանը՝ աշնահացանիտակ, ապա օգ-առաջին ն երկրորդ տարիներինստացվում է խուտիբարձր տուսգործման բերք, խուռի մեջ մոլախուսերի տոկոսը լինում է չնչին, վարելաշերտում

կուտակվում է ավելի չատ արմատային զանգված: Երեքնուկիճետ ցանելիս մարգագետնայինսիզախուտի ցանքի նորման կազմում է 10-15 միլիոն ժլունակ Հատիկ, կամ 4--6 կգիճ։ Մարգագետնայինսիդախոտի ճատիկեերը շատ մանը նն, ուստի ցանքըւլետք է կատարել 1--2 սմ խորությամբ: Օգտագործման տարիներին վաղ գարնանը պետք է սնուցել Պ 45--60,

կգ/հ նորմայով: 8ուրաքանչյուրտարի վաղ գարնանըն ճարիը ճեւտո ւպլետքէ Ք

36--45

ն

Կ 36--45

.

դաշ-

փոցխել: Օգտադործմանառաջին տարին ստացված խոտի Հիմնական մասը: կազմում է երեքնուկը, իսկ երկրորդ տարին, ընդճակառակը,երեքնուկի տոաղանգվածնավելի քիչ է լինում, օգտագործմաներրորդ ն չորրորդ րիներին Համարյա թե միայն մարգագետնայինսիզախոտ է ստացվում: Խոտի ճամար պետք է ճավաքել մինչն ծաղկելը Այդ ժամանակ երա Հետ ցանվաժ երեքնուկը կոկոնակալած է լինում, Ոչ մի դեպքում տր

յ

չ

կարելի ճարը ուշացնել: Ուշացնելիսստացվում է չափազանցկուլի Է

Օգտագործմանառաչին տարին դաշտը պետք է բողնել երեքնուկի սերմ ստանալու ճամար: Քանի որ մարգագետնայինսիզախոտիճատիկներն ավելի շուտ են «առսունանում, քան հրեքնուկիսերմերը, ուստի մինչն երեքնուկի սերմի բերքաճավաքը,մարգագետնայինսիղախոտիճատիկի մեժ մասը բախվում է: Երկրորդտարին նրանց մի ասը Գլում ու փոխարինում է ոչնչացված եհրիջնուկներին։ Ցանքի հրրորդ ն Ճճաջորդ տվիալ դաշտր թողնվում է մարգագետնային սիղախոտի տարիներին խոտ կամ ճատիկ ստանալու ճամար: ճամար պետք է ճավաքել, երբ դաշտում բույսերը դորշանում են՝ ճատիկներիլրիվ ճասունացման փուլում: Բերքաճավաքըկատարվում է կոմբայնով։ Ստացվումէ մինչն 6 զյն Հատիկի բերք.

Հատիկի

ՄԱՐԳԱՓԵՏՆԱՅԻՆ

ՇՅՈՒՂԱԽՈՏ

ժամանակինճավաքած մարգագետնայինշյուղախոտը աչքի է ընկկանաչ զանգվածը պարունակում է կ ,4կգ մարսելիսպիտակուց: 1 ց խոտը պարուշնակում է ծ կգ մարսելի Հեկտակերային միավոր, սպիտակուց:

Բոիրհարը Արրարգդքոմ: ախ մոր է խոտի բերք: րից Կո աաաարաոը ոիինչպնս ա ժե արգագետնային է: Լավ մարան այնպես էլ «նձից, վերաճ է տալիս ,

,

40--50

ց

Ր՞

Բու Բագ" Բո կենսաբանական առանձնաճատկու անական: բգագետնային շյուղախոտը (Բ6օՏԼաշՅ Ոսետ.) ունի ուժեղ քՈՅ16ոՏ:5Տ արա-

մա

ն

Մա

զարգացած արմատներ, որոնց ճիմնականմասը տարաժվում է վարեէ մինչն բարձր է, Արրեմն ճառնում տերեները գջ Աթա Պուրան է, որը իր խաովչատբ ու շի մանր ծն, տափակ լինում է տարբեր: քյամբ նույ թեփուկի մեջ։ Հատիկայինթեփուկները վերպարփակվածՀճատիկային ջանում նն քիստանմանարվածքով:Փոշոտվում է խաչաձմ, քամու միջո-

Մովար աջքրտում, բավականին չ, Բույսը լիատերն "ր բույսեր: ն գոմի ԻԻ իր լ: աար ճյուղավոր որոնԵք արուն Հատիկննրը

9"

յկ.բնավաւնշրջանում զարգանում է շատ կզբնական դանդաղ, ցանքի տարին տալիս է թույլ զարգացած մեկ ընձյուղ, մինչդեռ երկրորդ ն ճաջորգ տալիս է չատ մեծ քանակությամբ ցողուններ: արգագնտնայինշյուղախոտը խոնավ շրջանների բույս է: Դի-

արաերիռ

19»

տումներ կան, որ այն կարողանում է դիմանալ ծրաշտին, բայց, այնուամենայնիվ, լավ է աճում խոնավ, մթնոլորտային տեղումներով ճարուստ շրջանենրում: հր խոնավասիրությամբ զիջում է մարդագեւտնային: է։ Աշնանացանէ, կյանքի առաջին Ցրտադիմացկուն սիղախոտին: րում բերք չի տալիս: Առավելագույնբերք սկսում է տալ ցանքի երկրորդ տարվանիցսկսաժ՝ մինչն Հինգերորդ ն վեցերորդ տարիները, դրա է օդտադործել խոնավ շրջանների ճամար էլ այն նսպատակաճարմար

գույն, ճուրանի ներքնի մասից ցողուններն սկշում են դեղնել, Հատիկները գտնվում են մոմային ճ ասունացման շրջանում: Հատիկի ճավաքը ոլնւոք է կատարել2--3 օրում: Ստացվում է ճատիկի 8-10

ց/հ

տա-

թճջություններում: Մարգագետնայինշյուղախոտի լավագույն սորտերից Ճճայանի են՝ 62-ը, Սներոդվինսկայա 130, Մորչշանսկայա1204-ր, Մոսկովոակայա 519 ն այլի: կրասնոդարսկայա14, կամալինսկայա 95, Պրինկուլակայրա Հայկական ՍՍՀ-ում շրջանացված է Կկրասնոորի դարսկայա 14 սռրտը, խոտի ` բերթատվությունը Կալինինոյիշրջանի պետասորտափորձարկման կան

դաշտում 106 ց/ճ:

կազմում

է.

առանճՄշակության,

Մարնաճատկությւնները:

դագետնայքն շյուղախոտի՝ ցանքը կատարվում է աշնանացան ն զարնանացան՝ ցորենի ծածկոցի տակ: Այն դեպքում, երբ ծածկոցը աշնանացանն է, մարգագեւոնային շյուղախոտի ցանքը կատարվումէ աշնանը, իսկ երբ ծածկոցը դարնանացան ցորենն Լ՝ գարնանը: երկու կոմպոնենտ դեպքում էլ նկ. 100. Մարդագնանային չլուղախոտ: բույսի՝ երեքնուկի կամ կորնգանի, ցանքը կատարվում է գարնանը, Ցանքը կատարում են 18-20 կգ/հ նորմայով, Հ--3 սմ խորությամբ: Ցանքի առուջին տարում որպես արոտ չի կարելի օգտագործել: Խոտի ճամար մարգագետնային շչյուղախուռի բերբաճավաքը կատարում են 4ուրաններ արձակելու պաՊին: Մարգագետնային չյուղախոտի «Հատիկի բերքաճավաբը պետք է է բաց գորջ կատարել այն ժամանակ, երբ խուռածածկոցը ստանում :

յ

ԲԱՐՋՐ

բերք,

ՌԱՅԳՐԱՍ

Բարձրռայգրասը (Ճողճոճնիտուղ612ԼլԱտ 1. 6է Ք. կամ Ճսճոր Լ.) առուվելագույն բերքը տալիս է ցանքի երկրորդ տարում: Վաղ ճմուտ առաջացնողբաղմաճար Բույս է, մեկ վեզետացիայիընՍացքում 4նձվումէ շ- 3 անգամ: ռայգրասը Բարձր բաղժամյա է, տալիս է բարձր (1,0--1,8մ) ցո61867

ղուններ: Ունի խիստ ղարգացած արմատներ,որոնք տարածվում են Ճճիմնականումվարելաշնըտում: Թուփըցանցառ է ն կանգուն: Ցողուններ են, սնամնչ Հուրանըցանցառ է: Հասկիկներնունեն 2-ական ծաղիվներչ Բարձր ռայգրասը զգայուն է դեպի սառնամանիքները, դիբայց մամու է ժամանակավոր Պակասխոնավասերէ, քան մարհրաշտին: զագետնային սիղախոտը ն մարգագետնային շյլուղախոտը: հում

շուտ է ծաղկում, ցողունները շատ շուտ Համեմատաբար կոոլտաեն: 100 կգ խոտը պարունակում է 46 կերային միավոր, 43,4 կգ

մարսելի ապիտակուց:

Հողի նկատժամբպաճանջկու չէ,

աճում

է բոլոր տեսակի«ճողերում, թեթն Ճողերի: Զգայուն է դեղի սննդանյութերը: Ազոտական պարարտանյութերըզգալի չափով բարձրացնում են բարձր ռայգրասի բերքատվությունը:Աճման տեմպը բավականին ուժեղ է, լուրաքանչյուր «նձից ճետո շատ կարճ ժամանակամիջոցում տուսլիս է բարձր ցողուններ, տուժում ուժեղ ճավփով սակայն է ժանգից:

բացառությամբ

չատ

Բարձրռայզրասը

ծածկոցի առաջացրած ստվերից երբեմն խիոտ էյ Հեկտաբից ստացվումէ մինչն 9,0 ց բերք: ժատիկները Ռեկ տարի մնալուց 4ետո զգալի չառխով կորցնում են իրենց ծլունակությունը, տաչորրորդ հում նրանց շաո Քիչ տոկուն է ծլում: տուժում

է:

բավական բարձր Սնրժարտադրողականությունը

Հայաստանում թեջություններն ամրացեելու, արուտներն խոտբարելավելու զործում բարձր ռայգրասի նշանակությունը Հարբները ու

չատ

մեծ

զանի

է:

«Հետ.

Ա

Այն որպես խառնուրդ կարող է մշակվել առվույտի ե կորնՏարածվածեն Մորշանսկի23, կրասնոդարսկի 132 սորտե-

ռայզրասի Բարձր

50 ը -իյ ծլունակությունը խոշոր տիկ:Հատիկները

իսկ

չոր

Ճողերոս՝

2,5--3,0 մուտռավորասլես

Հատիկի կշիոր

ճռւսարուծություն

3,2

գ Բ

նրա դաշտային

բարձր չէ: Ցանքինորման է՝ 25--30 կգ/ճՀսեն, ուստի պանքը կատարվում է 2--25,5 սմ, սմ

խորությամբ: նկատի

յւնենալով ճատիկներիքավուռ

փում է ՍՈՒՏԿ-4շ

կեց: շադ

րի

ու

շարքացանով: Բարձր ռայդրասի բնրքը ւե ժ չափով է ցանքի կախված պանելու գեպքում Աշնանը

բերք ք

ռտացվում:

ԱՆՔԻՍՏ

քիստավորլինելը, կանքըկատար-

բարձրռայզրասից

ժամանա-

անճաւմնփաւո ՛

ավելի

նն տալիս, Ռւսումնասիրությունները, ցույց որ լնոնային շրջանենքենքություններում Հք բարձրռայզրասի կորնգանի միասին պայտ

քարում է Հողի լվացման դեժ ն իր բերքատվու-

թյամբ

մաուջին տեղն է

գրավում: Չ,.

2,

ալատյանի

ուսումնասիրությունները են

ցույց

տալիս,

որ

Մարտունու ջրոշրջանի

վի պայմաններում վույտի մաքուր ցանքի

`

առ

ու

ձրր ռայզրասի ն առվույմի խառնուրդը վել է

ց/նճբերքի

Հաղն-

լում: Հեղինակի

ուսում-

միս նասիրությունները 1է.

ժամանա

վել,

նկ. Բարձրռայզրաս, 4, Հ--Ճուրան, Ժ--լեզվակ, Փ--տեիկարուն, 101.

6--ճատիկ, Ծ--աիմատներ,

2, 8,

Ջ--ճասկիկներ:

'

.

-

ի

ուլ: մխի

առվույտի մաՀամեժաանքի որ

Քուր

տությամբ, բարձր ռալդ-

բասի

ն

առվույտի խառչ խորությունում 31,5 ցի-ով

Կարգի դաշտում վարելաչերտի0--25 սմ ավելի շատ արմատային մնացորդներեն կուտակվել: չորձերում Արարատյան դաշտավայրի պայմաններու

է նկատվում: «ությունն որպես Աշնանացանը

Ա.

Մ.

Աջաբյանի

'

:

ւն կոսլտանում րաո'

Բարձրայդրասի Ճատիկներըշատ

բնրքաճավաբըսլետք վերջում:

է

շուտ

են

ս

Թոփվում: Հատիկի

կատարնլկոմբայնով՝ մոմային Հասունացման

րիանջկուտ է,

չի

աճում

միայն աղուտ ճողերում: նպաստավոր պայմաններում անբիստ ցորնուկր ծլում է 8--10 օրում: Սիչերը կանաչ զույն ունեն, սակայն սկզբում ներկեն է ոավաի անտոցիանով: Թւաիակալում Չ0--Ժօ «ետո։ նեն լելուց մաօխ Մկղզբումզարգանում ստորերկրյա վրա կրում են տերնեներիսաղժերը, որոնց սերը, Դուրն զալիս ցողունները ն արմատները: Ցանքի առաջին տարում տորնուկբ դարդանում | դանդաղ, նպաստավոր պայմաններում տալիս ճ միալն մեկ բույ, ԲնՃլուղ: Աուվելացույն բերջ տալիս է ցանքի երրորդ տարում, ն այնուճետն ի քանի տարի անընդճատ տալիս է նորմալ բերթ։ տեղում նորմալ ուրք կարող է տալ ժիճչն տարի, ճրբնմն էլ ավելի:

Բոշ (իրնաաա

|

ռայգրասը,

|

ծանջիցճնտո

նույն օրինաչա-

փաժկոց ցանելուց Հետո նույն օրը պետք է իսկ ճաջորդ գարնանը՝ կորնգանը, խոտի ճամար սլետք է կատարել նախքան ծաղկելը: Բերքաճավաքը Ուշացնծլու ր դեպքումցողունները ոչ միայն նավուն ճամ են ունենում:

ցանել բարձր

Անջիստ յորնունն հր կներարժեքովե բերքատվությամբ բաղմամյա՝ մաշտավլուկաղգի խոտաբույսերի շարքում դրավում է առաջնակարգ է 48,2 կերային մխավոր, անղերից մերը։ 700 կգ խոտը դարունակում հ արուռննրի ճամար լա: 3,0 կզ մարսելի սպիտակուց: Խուոճարքների մասում, է: Մշակվում է Սովետական Միության եվրուվական բույս ն Աշեմտտյան ԱրնեելյանՍիբիրում, Հեռավոր Արնհելբում,Միչին Ասիայում: Ցուրաբանչյուրճեկտարից ստացվում է 40--60 ց խուռի բերբ: 1ո6ոլո15 Անքրստ ցորնուկը (810ոԱՏ ՆճՆՏՏ.) ունի ստորերկրյա ցո ձեհրի կոճղարմատները Տափաստանային ղդուններ-կոճղարբմատներ: խորն են ըասիանցում, իսկ մարդազետնային ձներինը գտնվում շատ են «ողի մակերեսին մու: Ունի փավ ղարբքացածարմատային Ճամակարգ: Թոսիր դանյառ է, կանգուն, երբեմն էլ կիսականգուն: Քողունուժեղ է: ները սնամեջ են, մինչն 1,5 մ բարձրուրյամբ: Թիփակալումն են, երակով, պարզ արտաճայտված տափակ, Տերնները լսոշոր լայն, տ: են է' կոշտ կողի Տերնակալմանաստիճանը բարձր Հուրանը ճյուսմ երկարությամբ: ձասկիկննրըբաղցանցաոռ՝8--16 դավորված է մմ ճրկարություն, փաժաղիկեն. Հատիկներըխոշոր են, ունեն 10--15 են պարփակված թեփուկի մեջ: ժաղկիկոյին Անքիստցորնուկը ցրտադիմացկուն է, դիմանում է Սիբիրի դաժան ն սակավաձյուն ձմռանը: վաղ զարնանը ձնճալից Պետո անմիջապես անսում է աճել, միննույն ժամանակ դիմանում է նան բարձր ջերմուրյուն: բյա Հայասատանում տարածված անքիստ ցորնուկները բավականին հրաշտադիմացկունեն: Ստորերկրյացողուններ ունենալու շնորճիվ դիմանում է նան երկարատն արածեցմանը: Հողի նկասոմամբ բիչ սպաու

2ամեժատությամժբ բար-

12,9

ՏՈՐԾՈԼԿ

՛

:

գոթիրնց

ծոցից,

քրգարակյաց նաուրուն

ԵնքիուռՑորնուկը

ունենում է լուրաքանչյլուր «նձից ճետո բուռն Անկախցողունների բարձրությունից, ցանքի խտությունից ն այլն, գորչուկը բոլորովին չի պառկում, այն իմուն է մի շարը սնկային ճիփանդությունների ն Հատկապես ժանդի չանդեղլ, «իմնականում խաչա44 սրոշուվող է: Անքիոտ ցորնուկի ճեռանկարային սորտերի շարքին են սլատկաառ:

՛

ին,

ահքիստ ցորնուկն ունենալով կոճղարմատներ, վատ

սի

նախոլ::յ

ցորենի ն ընդնանրապնս այլ կուլտուրաների ճամար: (երջին տարիների ընքացքում դիտաճնտաղզոտական «իմնարկների է, աղուցուցված որ խոր փորձերով վարի (25--37 սմ) դեպքում անն վտանգ չեն ստեղծում բիստ ցորնուկի կոճղարմատներըչնն աճում Հաջորդող Ճազաճատիկային կուլտուրաների ճամար: կսրող

է լինել

Անքիստ ցորնուկի չամար ճողի նախապատրաստումըսպայմանավորված է նրա ճետ մշակվող խառնուրդի ն ծաժկոցի բնույթով: Հողը են այնպես: ինչոլնս ծածկող կուլտուրայի դեքում: նավխասլատրաստում Զթոլես ծածկող կուլտուրա ճնարավոր է վերցնել տվյալ շրջունում մշո:կվարսակ ն այլն: ելնելով ծաժկոցույին կուլվող ցորեն, գարի, աշորա, տուրայիը, անքիստ ցորնուկը կարելի է ցանել քե աշնանը ն թնե դարբնանը:

Անթքիստցորնուկի չատիկները բավականին խոշոր նն Մեկ ճեկսմ իւոտարում սլետք է ցանել Չ5--80 կգ: Ցանքը կատարվում է 3--4 րությամբ: Անքիոտ ցորնուկի դաշտը ցանքի երկրորդ տարվանից սկսած անէ վաղ դարնանը ն ճնձից «ետո փոցխել: շՀրրուժնեշտ խոտի ճամար պետք է բերքը ըավաքել ճուրաններ արձակելու փուլում:

՝

Հատիկի Համար պետք է ընտրել նորմալ բուսածածկ ունեցող դաշԱյղ դաշտերում ձմեռվա ամիսներին ձյուն են կուտակում ն վաղ դարնունը սնուցում նն:

ռեր:

ենը

Հատիկիբնրքաճավաքըպետք

լրիվ "առունացման 6--7 գ ռատիկիբերք:

է

շրջանում,

կատարել կոմբայնով՝ ճատիկՄեկ «եկտարից ստացվում է

ՈԶՆԽԱԽՈՏ

Ն7 Սաթ. ՆԱ `

«ր

վորաբար մինչն 1,5 մ:

Հ

«ուրան

Ա

Ֆն.

105.

Անթիսացորնուն:

38691-ը, Ռոստովոկի, Շմսկի 1565-ը, Մորշանոկը երասնհոկուտսկի 228-րո Մորշանսհի 10-ը, Սեզենսկի 7-ը, Բեղենչուկօկի 9-ր ն այլն: Հշակութան առանձնաճատկութունները:։ ՕՍռաջննրում կարծում հում

օ8մ

Ռղնավխոավ (Ծիտ

ի

Տճրեներընչաարաձն

հն՝

սո-

են, խորդուբորդ, երկար: Սաղկափթթությունլ:

չատիկները քույլ ճյուղավորված: մանըոք. սարվակված թեփուկների կանդուն 2ճիմնականում մեջ: Թուփրը

է, ուժեջ, երբեմն էլ

տափակ, մ,

ց|Շոաճոճճ1) ցողունները բարձր

Ուժեղ քփակալվող է: Ողնախոտնունի ուժեղ զարգացած արմոոոււ-

Կիաանառուվ ՄԱ աաա Հարի բաւ, կարար

վին շամաա

,

դեմ ոլայքարելու չաձն:

որի

Հիմնական

մասը

քավփանցում

է

շատ

խորը.

ճամար: Ողնախոտը ճիմնականում փոշռտվում է

սլո

իչա.501

ՍԱՆԿՈՃՂԱՐՄԱՏԱՎՈՐ

Ղ Վ

Ոզնախուռխլավազույն սորտերից ճն՝ Մոսկովակայա 222-ը, Մոս353-ը, Մորշանսկայա 123-ր: կովսկայա 1139-ը, ենինդրադսակայա

սեղի 100 կգ Անկոճղարմատավոր

խոտը ոխսրունակում է 51 կերային միավոր, 3,1կգ մարսելի սպիտակուց:կավ կոմպոնենտ է վույոի ն կորնգանիՀամար: Անկոճղարմատավոր սեղի (ԱՕՇԹՈՇԻՑ կամ էոճշհ»ոումօո ԽԱՊՇստիլ ՃՋրօքթւստ 16Ո6բԱտ ՄՅՏՏՇ)) ունի ուժեղ զարդացած արմատային Համակարդ, որի ճիմնական մասսան տարածվում է վարելաչերտում: Թուվր կանգուն է, ցանցառ, եր՛ կիսականգուն: Ցողունբեն Մ ները բարձր են, Տերնները ի եմ նեղ են, կուղիտ: Հասկը նուրբ

Սկզբնական չրչանում ինչպես ցանքի, այնպես էլ օզտադործման առաջին տարում ողզնախոտըղանդաղ է զարգանում: Սակայն օղտագոխծման երկրորդ տարվանից սկումծ այն ուժեղ զարգանում է ն բարձր բերք է տալիս: Ողնախուտիյուրաքանչյուր «եկտարից սաասդվում է մինչն 20,0 ց խոտի բերք: 100 կգ խոտի որարունակում է

տո-

|

կերային միչսվոր ն 3,3 կգ մարսելի սպիտակուց: Ողնախոտը լավ է աճում 40,8

շատ

քերն

իոքր

ու

վարելաշերո ունեցող ճողերի: Ողնախուռիցրոադիւրագկունու-

թյունն ուժեղ է, սակայն այն ավելի թույլ է արտաճայտված, քան մարդաղետնային սիզախոտինը։ Խորը գնացող արմատների' շնորճիվ այն 4ճամարվում է չու րադիմացկուն բույս: Ստվերասեր է, որի պատճառով ծաժծկոբույս ցի տակ ղպարգանումէ նորմալ

:

:

ձնով:

մշակվում է ՌՈղնախոտը

վույոի

կամ

կորնգանի

դում եկ.

103.

Ոզնախոտ:

կազմում է

ետ:

կգ:

18-20

Ցանքը կատարվում է

2-8

սմ

խորությամբ: Խոտի ճամար պետք է ճնձել Հուրան վիճակում՝ նախքան ծաղկե4ը:

ԹՕՄՀ

ղի սելեկցիոն սորտերից ամեԵն՝ 0ակի 91-ը, 996-ի, կամալինսկի125-ը:

նատարածվածներն 16-ը, Մարուսինսկի

ղը

սեԱնկոճղարմատավոր չորադիմացկունկուլտուրա

երկարատն երաշտից չի Դիմանում է նան ռարնանային աստնամանիքներին, է

ն

մուժում:

սեՍնկոճդարմատավոր

լամ է աճոսմ սնաճողերում, չագանակադույն ճողերում, սյողզոլնեերում, փուխը, սակա-

վաղոր ճողերում, ակայն

մատ է

աճում ճաճճացած ն աղիացած ողերում: Վատ է աճում ն մոլախոտերով շաուոաղբուռված Ճողերում, Նկ. 104. Անկոճղարմատավոր սեզ: երբ ցանքը կաճաոկապես, հն ծաժտարում առանց ոցի, Անկոճղարմատավոր սհզի սնրմնանյութը Հեշտությամբ աղբոաէ առղացող սհզի սերմերով: Այդ բույսերի սերմերն իրար շատ լում նման են ն դժվար են անջատվում: Ռեզոճդարմատավոր անզը դարնանացան բալաս է, երկարակնցությամբ զիջում է ժիտնյակին ն ցորնուկին, կարելի է օդտաղործել Չ--4 ՛

։

|

ՈզնախոտիՃատիկի բերքաճավաքը պետք է կատարել 1--Ձ օրում, Ճուստանում այն ժամանակ, երբ խուտածածկոցը է դարմանի գույն, բանները ղեղնում են, Հատիկները գտնվում են մոմային Հասունության, վեճակում։ Մեկ Հեկտարից ստացվում է շ--10ց

//

դը

աո-

ունուր-:

Ցանքի Ֆորման ոտա

՛

է։

Ի

ռությամբ

ՍԵ Զ

Հատիկի բերը:

սակայն ընդունակ է արադ աճելուճնձիյ ն արածացննլուց Ճետու Չ--8 է է, անգամ: Ռաղմաճար ճնձվում սեղը կարելիէ պանել գարնանը ն աշնանը: Անկոճդարմատոավոր Անկոճղարմատավոր սեղի քանըինորման է՝ 20--25 կգ/8:Ցանքը ոլետք է կաւտարելՀ--4,5 սմ խորությամբ: սնպզըսովորաբար ցանում են դեղին առվույԱնկոճդալոիատավոր ոտի, երբեմն Լլ վաղաճաս երեքնուկի Հետ միասին: ծայտստունում«նալոաչոր է ցանել նան կորնդանի Ճեւոչ 2անքի երկրորդ ն Ճաջորդ տարիներին վաղ գարնանը ն »նձից Հետո անչձրաժեշտ է դաշտը փոցխել ղիդզադաձն փոցխսով։ Զմնուրս ընքավքում այդ դաշտերում պետք է ձյուն կուտակել: Աղուտովն ֆուֆորով սնուցումը ղդալի չավով բարձրացնում է ն կոճղարմատավոր սեզի բերքը: Խուռի ճամար բերքը պետբ է Հավաքել արի,

(ուլնաճուակժիանյակներիը նե.

Սանբանման

ժիտնյակ (Ճաւօքյւաու

րօշհումռոո`

Քօօա

«է

Հլոաիսային )- մշակվում լ Մերձլոլդյան շրջաններում, ն Խվուտ չորադիմացԱրեմայան Արնենլյան Աիբիրում։ կախստանում, ն է բարձր բնրք: տատիկի տալիս խոտի կուն է. չորային ոլայմուններում աճում է Սանրանման տիպի ճողճրում: ժիտնյակը բոլոր ճաջողությամբ կիստաշնանայինէ: Ցանքի առաչին տարում աճում է շատ դանղաղ, Հնա

Ղո-

նախբան ծաղկելը:

սեզի ճատիկի բնրքաճավաքը պետք է կյոտաԱնկոճղարմատավոր 90-ի դանվում է լրիվ «Հառունությաւնշրշանում, բնլ, հրբ «ոաոիկների թոն դույունները դեղին են:

ԺԻՏՆԽՏԱԿ

ժիւտնրակիկերային արժեքը բարձր է, նրա 100 կգ խոտը սլարուհանում է 4կգ մարսելի սպիտակույ ն Ճամարժեք է 58,2 կնրային միավարվի:ժիտնյակը աչքի է րնկնում իր չորաղիմացկունությամբ: Այդ ոլատճառով էլ երկրագործականչոր շրջանների խոտախառնուրղներում նրա առկայությունը խիստ կարնոր է: ժիտնյակը ցանցառաթոսի եաղմամյա խոտաբույս է: Հ0ՍՀ-ում վայրի վիճակում տարածված է Թալինի, ենզեզնաձորի,մղիղբեկովի: Սիսիանի ն այլ շրջաններում: նրա բաղմաթիվ տեսակներից մշակվում են նրկուսը՝ լայնաճասկ ն նեղաճասկ ժիտնյակները: կայնաճասկժիտնյակի ճասկը շատ խիտ է, մեկ սանտիմետրում սմ երկարուէ, կոմպակո, 2--4 ճասկիկներ, լայն 1--2 սմ լայնությամբ: Ներքին ծաղկային ընփուկներն ունեն յամբ, 3-74 մմ հ ււ) արված Ք՛ քիստանման նոսը է, մեկ ուսննեղաճասկ ժիտնյակիՃասկը Ճճամեմատաբար մկմ նտրում նստած են 3--4 ճասկիկներ: ծձասկնունի մինչն 2,5 սմ երսմ լայնությոմ: հարություն, 0,4--0,5 ներքին ծաղկիկային քխիուկշերը թիստանման սրվածք դրեքն չունեն: ժիանյակի տերնները դծային են, կանաչ, մուգ կանաչ գույնի: Փոշոտվում է խաչաձն: Պտուղը քաղանքապատ ճատիկ է: նատաժ

,

են

վ

4-.2

րկարությա

/

բ

լ

1.-«Վայնաճասկ, --սիբիրական,

Նկ.

105.

ժիտելակ-

4--անապատալին, 5--լայնա"ասկ 3--սանրանման, ժիտնյակիթուփ:

սերմ չի տալիս: Միաճար է: խոտի ն սերմի բարձր բերք է տալիս օզտազործման 4-րդ, 3-րդ տարիներին: (ավազույն ռորտերն նն՝ կրասնակուտակի4, Միլլերովոկի, Չիմշեն«կի, Բրոզակի:

ի Ա ԱՐՏ Ալե

Սանբավոր

ժիտնյակ

(Ճքօք»ստ

հաա

Շուտտեռէստ Շտօոէիհ.). մշակու-

ի թյան մեջ չորադիմացկուն ու կուն է, քան սանրանմժանժիտնյակը։ Բալց ավելի քիչ բերք է տալիս: ՐՔ

ոթ

աակ իանլակների,, ՀաաԱ

Սիբիբական ժիանյակ(ճքոօքյոստ Ը"

ի,

.

ՏԵլդճսո

թ.

8.).

մուգ

չազա-

սբակաս երաշտադիմացկուն է: Քիչ է վնասվում ժանդից. Սորտերից աչքի նն ընկնում Սիբիրսկի1342-ր, Բրողոկի 60-ր, Ակտյուբինակի:

Տափաստանային ժիտնյակ (Ճջոօքջոստ

մօտօոէօստ

98օշտ.

շէ

ՏՇհս1է.). նրաշտադիմացկունն աղադիմացկուն է: Մշակվում է ճարավորի շրջանցված է Թալինիսորտը,

արնելյանմարզերում:ՀՍՍՀ-ում

ստացվել Է Լենինականիսելեկցիոն կայանում: Թոսիը կանգուն է, ցոսմ է: Տերեները կաղմում են ամբողջ խողունի բարձրությունը 58--105 սմ երկարուե-ը։Է Ծաղկասիթթությունը Հասկ է՝ 5,0--6,5 տի 22-36 Վաոք թյամբ: չատիկները՝ երկարավուն, նշտարաձե, ողնուցը թույլ է արսոաէ: Միաճարէ: Խոտի բերքացն է: Վեգետացիայիտնողությունը գարնան վերալ

ԱրմատայինՃամակարդը ճզոր ճալրտված: տրվությունը50--64

ճից մինչն սերմերի Ճառունացումը կաղմում է 106--113 օր» Մշակությանառանձնաճատկությունները:։ժիտնյակը ճմայերտ ստեղծող արժեքավորբույս է: Խիստ ճնշում է մոլախոտերին: ժիտնյանը սլնտք է ցանել որպես ենքացանք։ ՆՍածկոցի«ամար է օգտագործել աշնանացանցորենը: ժիտնյակըսլետք նպատակաճարմար 1--Հսմ է ցանել խորությամբ: Առվույտի կամ կորնգանի Հետ միասին ցանելիս ժիտնյակի ցանքի նորման Հավասար է 18--20 կգ-ի: Օգտագործման տարիներին խնամքիբոլոր աշխատանքները նույնն են, ինչ առվույտի կամ կորնգանի ճամար: Խուռիճամար բերքաճավաքը պնտք է կատարել ճուրաններ արձակելու փուլում, որը ճիմնականում Համընկնում է առվույտի ն կորնգանի ծաղկման սկզբին: Ճատիկի բերքաճավաքը պետք է կատարել կոմբալնով՝ ժիտնյակի մոմային ճասունացմանվերջին շրջանում, երբ խոտածածկոցըդեղնած

|

բարձր կերային ճատկություններով, Հանդիսանում են բուսական սպիսակուցների, «Հանքայինաղերի, վիտամինների ն այլ սննդանյութերի յիարժեք աղբյուր: ղարՄիամյա խոտաբույսերը տարբերվում են իրենց աճման

Բան

Հի

յուր

«Արու

,

ուս

դագաղ,

ու

տ.այո ոն իրա2 Մառը

ւսր:

"

մախ

որոնք ստվերադիմացկունեն, մյուսները լուսասեր են ն այն: Բարը, 5ի այդ, մի շարք միամյա խոտաբույսեր կարելի է ցանել վեղզետացիայի ընքացքում,մի քանի ժամկետում ն այլն: Այդ բոլորը տնտեսությանը Հնարավորություն են տալիս միամլա խոտաբույսերի մշակությամբ

ա »

րբ

ԳՆ

այլ

"2 ա չ

կանաչ

կերեր չեն

աման ամանակ, լ նրբ դրա

լկարիքը էչ

լինում,

Միամյա խոտաբույսերի (վիկ-վարսակային խառնուրդ, վիկ-գարու խառնուրդ, սուղանի խոտի-սոյայի խաոռնուրղ, աշորայի-վիկի լճաոնուրդ, ձմեռող ոլոռ, աշնանացան կանճարակ, միամյա երեքնուկ ն բաղմամլա խոտաբույսերի կորնգան, երեբնուկ) Հետ, Հնարավորություն է ստեղծվում տվյալ տընտեսությունում կաղմակերպելկանաչ կոնվելեր խոտալյուրի պատրաստման ճամար ն կանաչ զանգված չորացնող ԱՎՄ-0,4 ագրեգատըամառվա ընթացքում աշխատեցնել անդադար 100--150 օր: Միամյա խոտաթույսերի մշակությունը զուգակցելով բազմամյա խոտաբույսերի ն արոտների ճետ, լուրաքանչլուր տնտեսությունում «նարավորություն է ստեղծվում ամբողջ վեղնտացիայի ընթացքում անընդճատ արտադրել Հլութալի կանաչ կերեր: Սովետական Միությունում միամյա խոտաբույսնրի ցանքատարածությունները 1924 թվականին կաղմել են 16,0 միլիոն ճեկտար

մշակությունը դուգակցելով այլն)

(առվուլ

բնական

Միամյա խոտաբույսերից շատերը (վիկ-վարսակային, վիկ-աշոայլ խառնուրդներ)ճանդիսանում են ցել զբաղեցնող կուլլտու-

ռային ն ռաննր:

մեծ է միամյա խոտաբույսերի Չափազանց ագրուսեխնիկակա նշանակությունը: մի մասն, օրինավ՝ միամյա ռայդրասը, նրանցից որնէ ճետ Հողի բերրիության բակլազգի խուտաբույսի բարձրացման ճարցերը բաղմաժյաները: Վիկերը Ճողի մաքրում են մո-

չ'

լուծում է գրեթե ինչես

ԲԱԿԼԱԶԳԻ

ՄԻԱՄՅԱ

լախոտերից: Բակլազգիմիամյա խոտաբույսերը Ճողում կուտակում նն դղալի քանակությամբազոտական միացություններ: կարնորնշանակություն ունի միամյա խոտաբույսերի խողանացան

ԽՈՏԱԲՈՒՅՍԵՐ

կարճ ժամանակամիջոցումկերի կայուն բաղայի ստեղծման խընդբում միամյա խոտաբույսերիդերը նույնպես մեծ է, Բոլոր միամյա խոերեքնուկները, սերադելան, շամբալան, ն ռայգրասը այլն) աչթիեն ընկնուսէ

առանձնավես ջերմությամբ մշւսկությունը, սրայմաններում:

ւռաբույսերը(Վիկերը,միմյա

ու

ված

ռուղանի խոտը, մոզարը, միամյա

խոնավությամբ ապաճով-

Միամյա խուռաբույսերը ճնարավորություն նն

տալիս ավելի լավ

օգտագործել բնական պայմանները, յուրաքանչյուր ճեկտար Հողային տարածությունից ավելի շատ գյուղատնտեսական մթերքներ ստանալ: Որպես միամյա կերային կուլտուրաներ, օգտագործվում են ոչ` միայն խոտաբույսերը, այլն բաղմաթիվ ճացաճատիկային (եգիոլտացորեն, աշորա, սորդու, չումիզայ մողար, կորեկ, վարսակ, դարի), ճատիկաընդեղեն (ոլոռ, լլուպին, ոսպ, սորա, սիսեռ, տափոլոռյ մաշ, բակլա) ն յուղատու (մանանեխ, անուկ) բույսերը, որոնը բուսաբանական-կենսաբանական ն մշակության առանձնաճատկությունները շարադրվել են սույն գրքի 4ամառղատասխանբաժիններում:

սլարունակում է 6--9 սերմ, ճասունանալիս գորշանում, շատ շուտ բացվում է, ն սերմերը թափվում են: Մերմերըլինում են սպիտակ, դորշ, շադանակագույն, սն ն խայտաբղետ 1000 սերմի կշիոր 40--60 գ է: Անճամեմատած գույնից, գարնանացան վիկի կախ սերմի սպին թավոտ վիկի ճետ, ուժեղ զարդացած է: ՍովետականՄիությունում մշակվում են դարնանացան վիկի ճետն-

ռորտերը՝ կդովսկայա 34, Բոգորադիցկայա800, Խարկովակայա 154, Բելոցերկովակայա 199, Ախալքալակի յալ

Պետրովսկայա,

այլն: Սովետական Հայաստանում շրջանացված է միայն ն

ԳԱՐՆԱՆԱՑԱՆ

ՎԻԿ

Գարնանացանվիկ

մշակվում է լանջերում-թեքություններում զբաղված ցելերում: 0դտագործվում է նրա կանաչ զանդվածը՝ խատը, մղեղը, դարմանը, սերր, որոնք ճարուստ են սննդանյութերով: Գար100 նանացան վիկի կգ կանաչ զանգվածը պարունակում է 16, խոտը՝

46, ծղուռը՝ սնրմը՝116 կերայինմիավոլրո Մեկ կիլոգրամ վիկի կանաչ զանգվածը է 56--78 սպլարունակում մգ, խոտը՝ մինչն 327 մգ կարոտին: Վաղաճասության շնորճիվ Հնարավոր է վիկը մշակել նան ուշ դաշտ դուրս բերվող սածիլային կուլտուրանեբը, օրինակ` ծխախոտը, կաղամբը, ռածիլելուց առաջ կամ որպես խո30

ն

ղանացան:

Վիկը ճողը ճՃարստացնումէ ազոտով: նրա արմատներում խոզանի մնացորդում գտնվում է 30--40 կգյն ազոտ։ Ցել զբաղեցնող ն

բույս

է:

։

նպաստավորճողակլիմայական րում ստացվում է մինչն 50ցյն խուի,

ու

ագրոտեխնիկական պայմաննեգյհ կանաչ զանգվածի

200--250

բերք: Բուսաբանականն կենսաբանական առանձնաճատկությունները: Ֆարնանացանկամ սովորական վիկը (ՄԱԶ

ՏՅԱԿՑ

Լ.) միամյա

բույս

է, թույլ զարգացած, իլիկաձն արմատայինճամակարզով: Ցողունը կառէ, միջին Ճաստությամբ, անկյունավոր, կուղիտ, ճյուղավորված չող

սմ բարձրությամբ: մինչն 80--120 Տերններըզույգ-փիետրաձն են, ունեն, զարգացած բեղիկներ: Տերեիկները(5--8 զույգ) ձվաձն են, Հակառակձվաձն, ծայրը ուղիղ կամ սրտանման կտրված: Տերնակիցները սանրանման կտրտված են: Ամբողջ տերեր, նույնպես ն ցողունի թավոտ են, կամ թույլ թավոտ, պատաճում են նույնիսկ մերկ ձներ. ԾՄաղիկները՝

1--Չ

ատ,

նատած

են

տերնածոցնրում, բաց մանուշակագույն են, ծիրանագույն, երբեմն էլ վարդագույն, սպիտակ: Հիմնականում ինքնափոշոտվող է: Պտուղը նշտարաձն է, քերված դեպի վեր, թավշասլատ է,

գովսկայա

սորտը:

սռրոր Լգովսկայա 34 ստացվել է գովսկայա փոր-

ձասելեկցիոն կայանում

ան-

պատականընտրության մեքո-

դով՝

բուլղարական ծագում ունեցող 4240 նմուշից:

Ցողունը կողավոր է, Հրաղ-

դանի, Վարդենիսի, Մարտու-

նու,

ն ՂուՍմտխիանավանի

կասյանի սորտափորձադաջտերի տվյալներով, ցողունի բարձրությունը տատսոսնվումէ 52--86

սմ

սաճմաններում:

Տերհակալումը միջակ

է:

ՏԵ-

ոնիկները երկարավուն, ձվաձեն թավոտ են։ Մաղիկները Նկ. 106. Փարձանացանվիկ։ կարմրամանուշակագույն են: ծայրը կնո է, սզարուԳտզի նակում է 5--6 անըմ: Սերմերը կլորավուն են, մոլխրադույն,մարմարային կամ ցանջային նախշերով: 1000 սերմի կշիոր 55--70 գ է: Համեմատաբար վաղաճաս է, ցանքից մինչն լրիվ ծաղկումը Ղուկասյանիշրջանի ո։լայմաններոււ տնում է 82 օր, Մարտունու ղայմանննրում՝ 85 օր, Վարդենիսում՝92 օր, Հրազդանում՝ 82 օր: ն վնասատուների Հիվանդությունների նկատմամբ միջակ դիմացկուն է:

՛

Ղուկասյանիսորտափորձադաշտիճինգ տարվա միջին տվյալներով կանաչ զանդվածի բերքատվությունը կազմել է 189 ց/ն, խոտինը՝

308 ն. Համաղպատասխանորքեն գ/հ, Մարտունու սորտադիորձադաշտում՝ ն 46,1 սորտափորձադաշտում՝ Հրազդանի ցն, գ/հ: Գարնանացանվիկի սերմերը ծլում են 1--2 ջերմաստիճունիպայեն ղալիս 4--Ճ ջնրմաստիճանի մաններում, ծիլերը Հողի երես դուրս Աճման ճամար 5--25 է Դիմանում սառնամանիքներին։ պայմաններում:

է: ամենանպաստավորչներմաստիճանը15--20-ն Ծաղկման փուլում, մինչն ունդերի կազմակերպումը, վիկը արադ է աճում: Այդ չրջանում կշիոր կրկնակի անղամ ավելանում է: Այդ պատճառով էլ ծաղկման փուլում առավել պաճանջկոտ է խոնավության նկատմամբ: Գարնանացանվիկը խոնավ պայմաններում ավելի լավ է ն լավ բերք է տալիս: աճում տիպի ողերում, Վիկը լավ բերք է տալիս բոլոր ճիմնային, չեզոք կամ թուլ. ավազային ճողերի, Ավելի լավ է աճում

ցիան ճիմնականում պետք է ճամընկնիցանվող վիկի վեղետացիային, աւյսինբն՝ վիկը խոտի «ամար «ճնձելիսլինի Հասկակալած կամ ճուրակամ վիկի սերմի բերքաճավաքի ժամանակ նրա նակալած վիճակում, շատիկներն էլ ճասունացած լինեն, Այն պետք է Հարմարված լինի տվյալ տարածքի ճողակլիմայական պայմաններին: Գարնանացանվիկի դեպքում պետք է վերցնել գարնանը ցանվող Հացաբույս: Որպես խառնուրդ կարելի է վերցնել դարնանացանդարի: Ամբողջ խառնուրդիքանակը սովորաբար կազմում է 5--Շ ժիլիոն ծլունակ սերմ շեկռարին։ Խառնուրդի Հարաբերությունը կազմելիս պետք է նկատի ունենալ:22 ինչի ճամար է մշակվում վիկը։ Խոտի Համար այդ խառնուրդի այլ Պարաբերությամբպետք է կազմել, սերմի Համար՝ այլ: Սովորական վիկը կարելի է ցանել նան Սուդանիխոտի ճետ միաաոնղ:Այս դեպքում վիկի ցանքի նորման կազմում է 25--100 կգյճ, րսկ 15--20 կգ/ճ: սուղանի խոտինը՝ Հրազդանում վիկ-գարու խառնուրդից սնրմի ամենաբարձր բերքը (16,2 ց/ն) ստացվել է այն դեպքում, երբ ցանվել է 160 կգ/ն վիկ ն 80 կգ/ն դարի: Սերմի բարձր բերք (15,5 ց|ն) ստացվել է նան այն դեսլ140 թում, երբ ցանվել է գարի՝ 80

բացառությամբ

թքու ճողերում (քԷ1--6,8--6,8): Գարնանացանվիկի մշակությունը: Գարնանացանվիկը մշակվում վիկ-դարի, վիկէ բացառապես խառնուրդ վիճակում (Վիկ-վարսակ,

աշորա): Վիկ վարսակային իւառնուրդը նկատմամբ:

շատ

զգայուն է պաւրարտանյութերի

ըստ ձեղինանին 2. Վ. Միրզոյանի,լեռնային անջրդիպայմաններում վիկ-գարու խառնուրդի կանաչ ղանդվաժի(321,0 ց/հ) ն կերային միավորների (51,5 առավել բարձր բերք ստացվում է Վ60 Ք90 Ը 60 կգ/նպարարտացման դեպքում: Սերմերը նիտրագինով վարակնեն է ազդում խուտի լը նույնպես դրական սերմի բերքատվության վրա: Սերմանյութի մշակումը մոլիբդենի 0100-անոց ջրային լուծույքում բարձրացնում է վիկի կանաչ զանգվածիբերքը Հ0--28, սերմի բերքը՝

ց/ճ)

14--55

Կե-ով'

Հողի մշակումը կատարվում է այնպես, ինչպես գարնանացանցորենի ճամար:

փարնանացան վիկն ունի փովող, կառչող ցողուններ: Վիկը մաքուր վիճակում ցանել Հնարավորչէ, ռրովճենտն պառկում է, որի պատճսոով: ցածր բերք է ստացվում, ստացված խոտի որակն էլ ցածր է լինում, իսկ: տերններիմեծ մասը ճողին մու լինելով, դեղնում, փտում է: Այս ղատճառով էլ վիկերը ցանում են որեէ ճացաբույսի ճետ խառը: ծձացաբույ-. սերն այս դեքում ճանդիսանում են ճենակներ, իսկ վեիկերներենը բեզիկներով կառչում են ճացաբույսերի ցողուններին ն պաշճպանումկանդունությունը: Խառնուրդի ճամար ճացաբույսնրի ճիշտ ընտրությունը. վճռական նշանակություն ունի: Այդ ընտրությունը կատարելիս նկատի. պետք է ունենալ ճետնյալը: Խառնուրդ կազմող Հազաբուլսը չպետք է պառկի, նրա վեդետա|

վով՝ կգ/ճ,

կգ/8:

Միաժամանակկանաչ զանգվածի,խոտի ն պրոտեինի ամենաբարձըր բերք ստացվել է դարձյալ այն գեպքում, երբ ցանված է եղել վիվ՝ 140 կգ/Ճ, գարվ՝ 80 կգ/ճ։ Գարնանացանվիկի ցանքը պետք է կատարել վաղ գարնանը՝ւսշ-

երբ դարնանացանվիկը Հանդիռանիցվարած Ճողում:Այն դեսպլքում,

խողանացանկուլտուրա, ցանքի ժամանակը Հարմարեցվում նախորդ կուլտուրայի բերքաճավանքին: Վիկ ցանվում է սովորական նեղշար շարքացանով, ըստ որում՝ նախ ցանում են վիկը, իսկ Հետո, Հենց նույն օբը, ցանքին Հակառակ ուղղությամբ` խառնուրդ «անդիսացող գարին կամ վարսակը: Յանքիխորությունը պետք է լինի մինչն 4--5 սմ, առավելադույնը՝ Շ սմ: Սովորականվիկի ցանքն առանձին խնամք չի պաճանջում, Հաաստանի նախալեռնային շրջաններում երբեմն ջրում են ըստ բույսի սանում

է

ռպաճանջիւ Խուոխի բնրքաճավաքըպետք

է կատարել այնպիսի ժամանակ, որմի կողմից, առավելագույն քանակությամբ դանդված ստացվի, մյուս կողմից՝ ցողունները դեռես կոսլտացածչլինեն: խոտի ճամար վիկը «նձվում է ծաղկման սկղբին: ԴրաՍովորաբար նից ավելի շուտ 4ճնձելուղեպքում Քեչ ղանդվածէ ստացվում, իսկ ուշաքնելու դեպքում խոտի որակի վատանում է: Սերմի Համար բերքաճավաքը ւղպետըէ ղատարնլ այն ժամանակ, երբ ներքնի ունդերը դորշացել,

«(եսզի

են: շասունացել

:

Ֆէ1

ԹԱՎՈՏ

ԿԱՄ

ԱՇՆԱՆԱՑԱՆ

ՎԻԿ

Թավոտվիկը մշակվում է թեքություններում զբաղված ցելերում: Այն արժեթավոր կերաբույս էո 100 կգ զանաչ զանգվածը ճամարմոք է 24 Դորայինմիավորի, Խոտըպարունակում է 228 պրոտքին: Թավոտ վիկի (Ս1Օ1ՃՎԱԾՏՁ Թ0լհ) գլխավոր արմատը իլիկաձն է, նրկրորդական արմատներ, որոնք ունի բաղզմախքիվ ուժեղ ղզարդացաժծ, ավելի խոր են թափանցում ճողի մեջ, քան սովորական վիկի արմատխիստ ճյուղավորված է, սլառկող, ճասնում է մինչն 1,5 մ ները: Ցողունը 6--10 տերնիկներով, զույգ բարձրության: Տերնները փետրաձն են, որոնք գծային-նշտարաձն են, վերջանում են բեղիկներով։ Ամբողջ բույէ զալիս տնրնածոսը քավոտ է, ժաղկավքթությունը ողկույզ է, դուրս ծաղիկներից, որոնք առավելապես մանուցերից, կազմված է 15--22 շակադույն են, Փոշոտումը ճիմնականում կատարվում է խաչաձեւ ունդ է, մոտ 2,5 սմ երկարությամբ, բազմասերմանիյ, գարՊտուղն նանացան վիկի ճամեմատությամբ ավելի քիչ քանակությամբ սերմեր է պարունակում: Սերմերը մեծ մասամբ` սն դույնի են, լավու, ավելի մանը կլոր են, քան դարնանացան վիկինը։ 1000 սերմի կշիոր 25-30 գ է: Սպին շառ թույլ է արտաճայտված: Թավոտվիկը կոչվում է նան աշնանացան վիկ: Սակայն նրա ճիմնական ձները ղարդացմանկննսաբանությամբ ձմեռող գարնանացան բույսեր նն, Գարնանցանքի ղդեղքում նրանք ծաղկում պտղաբերում են, Թավոտ վիկի միայն մի քանի ձենրը տիպիկ աշնանացան են, բայց ցածր ցրտադիմացկունությամբ: Թավոտվիկը սկզբնական շրջանում դանդաղ է աճում, ուստի ցըրտադիմացկունությունն ուժեղացնելու ճամար ցանքը սլետք է կատարել. վաղ աշնանը: Սդոստոսինցանելիս լավ է դիմանում սառնամանիքներին, իսկ եթե ցանքը կատարվում է ուշ, ձմեռվա ընթացքում չատ Հաճախ 9րտաճարվումէ՛ Մազոտ ունի նան վիզն գարնանացան ձներ, Բավական վաղաճաս է, աշնանը ցանված նհրամի չարք ձները վաղ դարնանը 40--50 օրվա են, ե ճնարավոր է 4նձել խոտի ճամար: Այդ ընթացքում ճասունանում պատճառով էլ քավոտ վիկերը դաշտն ավելի շուտ են ազատում, քան դարնանացան վիկերը: Թավոտ վիկերն ավելի լավ նախորդներ են աշհանը ցանվող ճացաճատիկներիՀամար, քան դարնանացանվիկերը։ Թավոտ վիկը միաժամանակ լավ է դիմանում չորությանի, այն Մեծ ն բարձր աճում պաճանջկոտչէ Հողերի նկատմամբ: ճաջողուքյամբ ճա:բերք է տալիս ավաղային Ճճողերում:1ավ աճում է նան ծանր ճային ճողերում: Սերմարտադրողականությունը շատ ցածր է Թավոտվիկի խառնուրդը կազմվում է միայն աշնանացանաշորայի Թավոտ վիկի ն աշնանացան աշորայի խառնուրդից ստացված կաու

ու

ու

Հետ:

նաչ զանդվածի 100 կգ-ր Համարժեք է 22 ն կերային միավորի ւլա րունակում է 260 գ ժարռելի պրուռեին: Այն շրջաններում, որտեղ մշակ-

որպես խառնուրդկարելի աէ վերցնել Հումբ անացան Քարի, որդի արարեր, Աա աան Լենինը, Ցանքի անց

են ւ

արու

է

ա

իկի անրմերն ավելի մանր են, քան սովորական ամրոզջ նորման պետք է լինի 160--190 կգյն, Հետնյալ յալ Դարաբ Հարաբերությամբ. յամբ խոտի Համար՝ մի մասը քավոտ ւ, մասը ր սերմի Համար՝ |, մասը վոտ յ միկ, :ր մասը աշորա,

վին,

աշորա,

|

Ն2.յ'

Հ. Թավոտվիկը զդայուն է օր22 է գանական ն Հանքային պրարար- Մշ 8: տանյութերի նկատմամբ ԱնԺՓԱՊ շ Ք ճրաժեշտ է ՀՏ զոմաղբը արհ, Ն ք 45 Բ «5 ար մացնել Հիմնա. »Ն: ի կան փարի տակ, ԱԽ Ո լ / Թավուռ վիկի ցանքը լեռնա27 96.27 ՆՎԱ լին պայմաններում պետք է կամ տարնլ օգոստոսի վերջին, անպիլ ՛2 ՏԱՀ տեմբերի սկզբներին. Սկզբում Թ «483 -

թշն|

«22.

'

229, ,

ԷՏ

ԱԻ |

ցանում վիկը՝ եորությամբ, ալնուման աշորան`Գ խորությամբ, / 77, նն

5-6

սմ

ր

,

3.Վ

ԱՏԿ

ԱԽՏՀ ո ՀՀՀ :

`

ե

սմ

Այն

|

դեպքում, երբ թավուտ ) ժշ ՀԱՆ, միկը ցանվում է զարնանը,խաոեր հուրդը վարելի է կազմել ճետ. Ն յալ ձնով. թավոտ վիվ' 2,5 մփոն Հլունակ սերմ. --վարսավ՝ ո 10. Բարտ իե 1,5 միլիոն ծլունակ Հատիկ, կավ՝ 2,5 միլիոն վիկ-Լ2,5 միլիոն մողար, կամ 2,5 միլիոն վիկ-Լ0,3 :

/

Ց

`

միլիոն

կամ' 3,5 միլիոն վիկ-Լ0,3 միլիոն արնածաղիկ, դիպաացորե Բերքաճավաքը աման կակալման ը

խոտի Համար պեաք է կատարկլ այն ձրբ վիկը ծաղկում է, կանաչ զանգվածիՀամար՝ մինչե աշորայի Հաս սկիղբի, շերմի ճամար՝ երբ թավոտ վեկի ստորին դերի, մի քանիսը դորշացել-Հասունացել են, Այ մաման ժամանակ արան յին Հասունացմանշրջանից անցնում է լրիվ Հասունացման շրջանը:

վիկի տեսակինէ սլատկանում Թավուռ Հայասուսնի դաշտա-մոլավիկերից՝ Մ. Գ. խոտային ստացած երկճար վիկըր, որը Թումանյանի տնտեսականմեծ նշանակություն ունի:

տոտարումությւն

Ըստ Մ. Գ. Թումանյանինկարագրության, երկճար վիկի ծիլերը ներկ-

ված

անտոցիանով,սերմերը ծլում են միաժամանակ, ցանելուց 6-շ օր ետու Ունի լավ դարդացաժծ,խոր գնացող իլիկաձն արմատ՝ ուժեղ Ճյուղավորված մազմզուկային ցանցով: Ցողունը պառկող է,՝ բարձր, մ բարձրությամբ. Խիստ է, երկրործրբեմն 1,5--8,0 ճյուղավորվում դական ճյուղերը նրկար են: Ցողունները սովորաբար կողավոր նն: Գրլխավոր ցողուններն առաջանում են ոչ թե մի կնտից, ինչպնս այդ Ճասոուկ է մյուս վիկերին, այլ մի քանի կնտերից, որոնք դտնվում են գլխա-չվոր արմատի վրա, մեկը մյուսից տարբեր ճեռավորության, «ետեասպես տարբնր խորույյան վրա. Տերնեներըփնտրաձն են՝ 6--7 զույգ տերնիկներով։Տերնների երկարությունը լինում է 2,5-ից մինչն 10 սմ: Տերնիկները լինում են հրկարավուն, գծաձն, երբնմն՝ ձվաձն կամ սմ, իսկ լայՏնընիկների երկարությունը լինում է 1,8--4,0 Վլիպսաձե: սմ: ճությունը՝ 0,3--0,6 ժաժկված ամբողջությամբ Բույսիթն տերեներըն թենցողունները են է գալի է, դուրս մազմզուկներով: Ծաղկափթթությունըողկուլզ ն 15--20 ծաղիկ: Ս,տերնաժոցերից։ Ունի ընդճանուր երկար կոթուն պիկները վարդամժանուշակաղույն, երբեմն էլ վարդակոպտագույն նն: Փտուղն ունդ է, ժերկ, բաց դեղնազույն կամ դարչնագույն, 4,4--8,42 սմ ծրկարությամբ։ Սերմերըքիչ քն շատ գնդաձն են, սն, գորչ կամ կաՀչ

տացիայի առաջին շրջանում: Մշակվումէ որալես աշնանացան: Ստացվաժ խոտի որակով ես: չի մնում այլ միկերից: Դանոնական վիկը միամյա է, ուժեղ զարդացած իլիկաձն րմ

են

նաչավուն, թավշապատ, սպին շատ թույլ է արտաճայտված: երկճար վիկը շատ վաղաճաս է, կան ձննր, ռրոնք ճնձվում նն 40--45 օրվա ընթացքում: Սրանց մեջ կարելի է ճանդիպել աշնանը հ գարնանըցանվող ցեղերի: ԱրարատյանՃճարքավայրիհե նախալեռնաՀ ին շրջանների ջրովի ճողերում երկշար վիկը խոզանացան մշակության պայմաններում տալիս է ինչպես կանաչ զանգվածի, այնպես էլ խոտի բարձր բերբ։

ներով,որոնքվարելաշնրտում ուժեղ ճյուղավորվում Են:

վող է, մինչն 20--80

ՎԻԿ

իսկ Հր-ը՝

Ցան

խորությամբ: չք Քերքաճավաբի աշխատան քսռրը արո ինչ վիկինը։ աշորա,

լ

ւյ

են

մո-ը 4--6

որ

ս

սմ

քավո»

ՔՈՒՌՈՒՇՆՆ

Քուռուշնան ՈՂՇ 6 ՆՄմ) դավում է Հնագույն կուլոուրաննրի շարքում: Մշակում են ճիմնականում սնրմ ստանալու ճամար:Ռրոլնս կեր օգտագործում նն Քուռուշնայի անրմըն դարմանը: Խոտիճա-

մար մշակելը Նպատակաճարմար չէ, որովճետն նրա ցո-

զուններըշատ ցածր են, Քուռուշնան միամյա բույս է, ուն): հլիկաձեյ,Թույլ զարգացած,

-

ուժեղճյուղավորված դլթա-

վոր արմաու

ԿԱ

փ

ՀԱԼ. ՀԷ»

»

:

ԱՄԱ

«ԱՎԵՏ ԱՐ

Պ

վարհլաշնրտում

բայց

Տ

«Տ

Ս Ս

Է 5:

-

ժմ

ՆԻ «ԻՊ...

ՀՀՀ

արՏՏՑՅՏ»

ՀԱ ՏԱԵՉՒԾ-կ

"ԻԶ

ԳՀՀ:

Շիլերը լինուի

Դիմնականում մանուշակագույն,երբեմն էլ կաա նուչ:

։

|

Պանոնական վիկր (ՄԱԱՃքճոոօոլըռ Օճոէշ.) նույնոլնս դաշտա: ժոլախոտային վիկերից է, այն վերջերս մշակության մեջ է մտել ինչ Ան. պնս Արնմտյան Եվրուլայում, այնպես էլ ՄՍՀՄ-ում, ճւաոկասլես

Դըրկովկասում:

ձ Գերմանիայում այս վիկի մշակմանը մեծ ուշադրություն հն դար նում, որովճետն իր ցրտադիմացկունունյամբդնրաղանյցում է նույ վիկին։ Բացի դրանից, այս վիկի սերմարտագրողականությունը պես թավոտ վիկից բարձր է: Սերմերը չեն թափվում, ճամերաշխ նն, տայիս նն վաղաճաս կեր: Բերքատվությունըբարձր է: հարողա . ճատկապես է դիմանալ նվազ խոնավություն ուննցող աշնանը,

Բոր որ

:

-

բարձրությամբ, Տերեները փնտրաձն ենն, ուժեղ ղարդացածբեղիկներով: Տերեիկները երկարավուն նն, դծաձն-երկարավուն կամ էլիպսաձն: Ամբողջ Բույսը խիստ թավոտ է: Ցանքըկատարյում է աշնանը՝ աշորայի «նռ միասին:Մեկ Հեկտարի 2ամար ցանքի նորման 150--180 Կգ է, որից վիկի սերմ՝ 100--120 կգ ն աշորայի ճաիկ 50--60 կգ:Սերմ ստանալու այդ ճամար քանակության վեբցրնում են վիկ,

են

ՊԱՆՈՆԱԿԱԿ

սմ

ւս մուո Ցողունը փրո-

վոԳ

Ցոռունները կիսականգուն են,

նրբնմն՝ կանգուն, 30--60 սմ ձեբարձրությամբ, իսկ որոշ մեր վելի բարձր ենւ ՏերնեԱ1րտ փնտրաձն են, առանցբեղիկի։ Ունեն 1--1ջ

սերը

"1 բը

«8.

տնրնիկներ,Տեբնիկնեմանըէն, ձվաձն կամ զծա-

նում

Ամբողջբուլար մերկ

է

ճիմեակա-

Գ

Ցողունները

ուժեղ ճյուղավորված են,

Ս-

Նկ.

|

108.

Քուռուչնա:

ձննրինը՝ վաժոցերից, պարսկական 10. / ր. հուր 14-րդ ջո" անրնաձոցերիջ, իակ ոիրիականինը՝ 3--4-րդ տերնաժոցերից: ,

3--4, երբեմն՝ ր

Իր կոթունի վրա գ դասավորր են գալիս տերնածոցից: Սաղիկների ված, դուրս ղույնը դեղնավուն է, երբեփն՝ սպիտակավուն Պտուղնունդ է 2--3 սմ երկարությամբ, «ամսերմ, որոնք ըիչաձն, ճասունանալիս՝ դեղնավուն: Պարունակումէ 3--4 են, հռանկյունաձե, երբեմն՝ կլորավուն: Սերմը լինում է բաց վարմանը դաղույնից սկսած մինչն սն գույնի, երբեմն էլ խայտաբղետ, մարմա-ւ է: բանման: հինքնափոչոտվող Քուռուշնայի սերմերում պարունակվող կումարին ալկալոիդը կենդանիների Համար անվնաս դարձնելու նպատակով սերմը մանրում են, Քիչ քանակությամբ աղ ավելացնում, նախօրոք թրջում, պաճում մեկից փինչն երկու օր ն ապա որնէ կուվիտ կերի ճետ միասին (ճարդ, խոտ ճն այլն) տալիս բանող անասուններին:

ւ ղիկները

են,

մանր ը

1--3

Հատ,

սմ Պտուղն ունդ է՝ 2-12 երկարությամբ, նշտարաձն,ձրբեմն քույլ կռացած, թավուռ, մեկ բույսի վրա լինում Լէ 10 --16 Ճայ: Ռւնդնուշ ք բացվում, ոլարունակում է 10--16 սերմի: 4--6 Մերմեր մմ ը մանը են՝ լինում են դեղերկարությամբ, նավարդադույն, գորշ Ո /Զ -

զապտա-

վուն, շազանակագույնն երբեմն էլ ան: Բաց գույնի սերմերը բեմն ժածկված են լինում

երմուգ

գույնի պիդմենտով:

Շամբալան ջերմասերէ: են.

նում

վաղաճաս՝ ժլումից

ճասունացումըտնում

0-ը զորշացել,

օր,

Հաս՝

միջաճաս՝ 102--110

է

80--90

օր

«ՁԱո2: ը

Հ.

տ

|

Հ թմ Ց.Փ

Վե-

՛

մինչն

ՏԻ. -

լ

60.65 ն

ուշա-

կավ բերք

օր:

Ի: Հ.

դետացիայիտնողությամբ լի-

է

տալիսփուխը, ինչպես նան ծանը կավային Ճճողերու։ զանգված կամ խոտ կանաչ ոտանալուճամարցանքը կատաբում նն վաղ դարնանիցսկսած մինչն օգոստոսի 15-ը, կանաչ

ՇԱՄԲԱԼԱ Շամբալան (111զօոճլո 1օօոստ քո26ոստ Լ.)

՞"

Քանքը կատարում են վաղ դարնանը: Ցանբի նորման կազմում է 1,1--1,2 գ/ն: երբեմն քուռուշնայի սերմին խառնում են 20--25 կգ դասմ 4--5 խորությամբ: բի: Ցանբը պետք է կատարել Բերքաճավաքըպետք է կատարել, երբ ունդերի Հասունացել են:

:

Ծաղիկները Հիմնականում են ն դեղնսասլիտակավուն ինքնափոշոտվող: ,

միամյա է, պատկա-

բակլազգիներիընտանիբին: սմ ծրկարությամբ, վարնլաշերՀ Արմատն առանցքային է, 40--45 մեժ քանակությամբխոշոր տում նպատակով՝ ուժեղ ճլուղավորվուլ։ իր վրա կրում է Դոյիսի վերջերիցմինչն օգոստոֆիջինտենսիվորեն բակտերիաներն ապրող մեջ պալարիկներ, որոնց Կի 15-ր: են սում

նում

է

պարարտացման

օդի

աղատ

աղոտը:

չէ 50--60 կատարվում Ցանքը կգ/ճնորմայով, 2,5 սմ միջշար-

Ցողունները ճիմնականում կանգուն են, կան նան կիսականգոմ մ. --ծսմձեեր, Ճյուղավորված են, բարձրությունը տատանվում է 50--60

բային տարածությամբ

:

ռաճմաններում:

տերնները նռմասնյա Շամբալայի

վույտի տերնեներին, տարբերվում ձնով, կտրտվածությանչափով

են

են,

նման

են

առվույտին

ւ

|

ՇՀ

խորությամբ, Ցանքից անմիջապես պետքէ ջրել. բն Վեզնտացիայի

թացքում

այն ջրում

տ

մազմգում՝ ո

Է

են

3--4

ան-

մ

«ՖՀ)

յ

լ

Հ ոո

նրանցից տերնիկների եզբոր

ու

3.

ւ

՛

.

109.

Շ

ամբաա

դաւիլ մուգ կանաչ դույնի է ն ժաժկված է Ամբողջ բույսը է: քափվում շրջանում ծաղկելու ներով, որոնց Հիմնական մասր կանաչզանգվածի ն խոտի Համար չամբալան պնտք է Հնձել բույունդերը ներկվաժ են լինում անտոցիա սերի ծաղկման սկզբին, բեմն ցողունները, տերեներն են դուրս գալիս տնբնածժոցերից: նով: ՍաղիկներըՀատ-ճատ Աերմիճամար շամբալայի բերքաճավաքըպետը է կատարել,ե օրինակ, է բարձրությունից, տարբեր սկսվում ունդերը ձների ծաղկումը Հայաո" 10040-ով ու

տանում տարածված ձների

հն 5--7-րդ ծաղիկներն առաջանում

Տարո

տեր" (ում, ճ

ն

գորշացել, ճասունացելեն, դժվարությամբեն չեն անըմձծրըքասիվում:

բաց» ել7

սմ

խորությամբ: կանաչ զանդվածի ն խոտի Համար Հեձվում է ծաղկման շրջանում, իսկ սերմի Համար՝ երբ ներբնեքունդնճասունացել են: բը մշակվող խոտաբույսերից Սքրադելանթեթն վաղայինՀողերում 100 կգ ւմ է 150-250 ցյն կանաչ զանգվաժ։ է: Այդ Հողերում ստացվո ղանդվածը ճամարժեք է 17,1 կերայինմիավորի, պարունակում ԴԱՇՏԱՎԼՈՒԿԱԶԳԻ կայ ՄԻԱՄՅԱ

ԽՈՏԱԲՈՒՅՍԵՐ

է Ցանում

ՍԵՐԱԴԵԼԷ

են 2--2,5

ա

օգտագործվում Սերադելան Զա ՆԱՆսպիտակուց: րհ Րզբաղեցնող է արածեցմաննկատմամբ:Յել

"լես

արոտ:

Դիմացկուն

լավ մեղրատու

բույս

է:

|

է Բելոռուսիայում, Մշակվում Մա

ման

ՍՈՒԴԱՆԻ

ԽՈՏ

բյանսկի,

Ուկրաինայում, Հյուսիսային Հանրավպետություններում, ն այլ Օրյոլի մարզերում: Սմոլենոկի, միամյա բույս է: ՅողունՏճեստ

Սուդանիխոտը արժեքավոր ն շատ տարածվածթուռաբույս է: Սուդանի խոտն աչքի է ընկնում չորադիմացկունությամբ, րարձր կանաչ զանդվածին խոտի լավ որակով, ճարից Ճեբերքատվությամբ, Թոք.) տո են աճելու ընդունակությամբ, սերմի կայուն արագ բարձր բերքով: ճյուղավորվում, ներն ուժեղ 100 կգ կանաչ զանգվածըպարունակում է ունեն մինչն 50 սմ բարձրություն: 12 կերային միավոր, 1,3 կգ մարսելի սղլիՑողունը ն ճյուղերը խիտ պատ52 են տառղկուք, իսկ 100 կգ խոտը՝ կերային Սուրբ տնրնված փետրաձն 6-են 6,5 միավոր, կգ մարանի սպիտակուց: նրա ներով, որոնք կաղմված Է խոտր պարունակում են զանգվածը կանաչ 10 զույգ նշտարաձնսռերնիկնեչշատ բավականափվաիփի շաքար: մանր ենյ փարրից: Սաղիկները առատ, Սուգանիխոտի որակն ավելի է լավադագույն: Սաղկում է շատ Կում, նրբ ցանքը կատարվում է սոյայի, վին երկար ժամանակով: Փոշոտձ կի, տափոլոռի ճետ ճամատեղ: Պտուղն ունդ ւ վում է խաչաձեւ «սմ Սուդանիխոտը (Տօւզինտ Տսմմոճոտը նրկարությամբ, 25-39 ՏՄՀքԻ, 2Հո»-20) միամյա է: Ցողունն ունի Համրիչանմանւ կալսելիսբում բարձրություն, 0,5--3 ՏուրոԳ լցված է փխրուն մասնիկների: ժանվում է :

Սերադելան(Օւոլէիօքսջ

ու

քանչյուրմասնիկ պարունակումդարենքիմով,

մերկ է, տերեներով Ճարուսու սմ երՏերեները մերկ են, Հարթ, 30--25 է մեկ սերմ: են բնդճանուր բերքի «ՍՀ Սերադելան ջնրմությաի՝ կարությամբ, կազմում 35--55 ճուրան է, 00-ը, Սաղկափթքությունը ՀԼ։ դի: պաճանչկոտ նկատմամբ են կազմված երկուսկան ծաղՀասկիկները մաֆում է 8կավ է: կեց, որոնցից մեկն իդական է, իսկ մյուսը՝ Շատ խոնավասեր արական, անպտուղ, Պատը Հասկիվային աճում, ծրբ Հողի խոնավուքյոն մեջ պարփակված սերմնապտուղ նը Հավասար է դաշտային նկ. 110. Սերադելա։ խոռնավունակությծ է։ 1000 Հատիկի կշիոր 5--15 գ է: Արմամանային տային ճամակարդը «զոր է, փնչային, թա20. 80 Գ-ին. Սկզբնականշրջանում դանդաղէ մ խորությամբ: փանցումէ մինչ 2-3 նովոզբկովակայա 3587, սորտերից են Սկոբոսպելկա Վիլնյալն» են սուղանի խոտի Հետելալ կան ն այլն: 3 4 ն մաքուր վիճակում: ազսորտերը՝ Օդեսսկայա 25, կրասնողարսկաԵկ. է ծածկոցի տակ `

սառնամանիքներին |

մաճ

իոֆուկի

կավագով աճում: տեղոխ

մշակվում Սերադելան

Գան կգ/

չ նորան կանաչ կատարումեն վաղ գարնանը Ցանքի 30սերմի Համար 45--50 իսկ կգ/հ, լթոտի ճամար կազմումէ

քը

Տարածված

լա

126շ,

826, ԲրոգԴնեպրուղետրովակայա

111.

Սուդանիխոտ:

1, Չերնոմորկա, ռսորդո-չսուսկայա2, կինելոկայա90, Վորոննեժսկայա 5: դանի ճիբրիդ

Ըստ Պ, Մ.

է աճում, սակայն Սուդանի խոտը սկզբնականշրջանում դանդաղ է Հետո սկսում է արագ աճել: Այնընդունակ մինչն ցանքիցմեկ ամիս Ճեւտո Ճուօր Ծլումից 50--60 անընդչատ նոր ցողուններ տալու: աշուն Հասունանում ն է խուոի Համար: Հատիկները րաններ է տալիս Հնձվում

ծլումից 100-130

են

քերմասերէ, Աճման

բում:

ու

օր

ճետո։

Հչատիկները ծլում

Համար ղարդացման

են

բոլոր

ուր

ջերմու-

սառնամանիքների պայմանչ

է 2--35 ցրտաճարվում

թյունը: Բույսը աճում ներում:Լավ է

20--255

ն են կազմում Ճաճբացառությու ճողերում,

խիստ աղակալածՃճողերը: 2--3 անդամ, կուլտուրա է: Հնձվում է Սուդանի խոտը բաղզմաճար է որպես կանաչ Այն օգտագործվում Հարից Ճետո շատ արագ է աճում։

ճացած

,

արոտ. խա եաե է ազոտ Սուդանիխոտը պարարտացվում

Կ

ն

30, ֆոսֆոր 45, կալիում

կգրիաորմալով,

Մու-

է չե

օդաջերենթարկել սակավորել, ն ննա

(1 գրանոգանով ն

տոննա

ճատիլի

մային մշակության ախտաճանել 20--25 պետջ է ցանել 15-20 կգ գրանողան),Մեկ Հեկտարում սովորական Հացաճատիկային սերմ: Ցանքը ւլ եւոքէ կատարել սմ 4-6. ,

կզ

Հարո տարածությամբ, զորոյ, միջշարքային ստացվաի ցանով, երկրորդ, էլ երրորդ Հար ստացվին երբեմն Որպեսզի նախքանբույ-՝

սմ

մորհոմ

րտա կենտրոնակ

ջերեն մեծ քանակությամբ Հատիկները ծլելու ճամար պաճանջում ցանքը ցորենների արնանացան մություն: Ցանքը պետք է կատարելդնան որպես խողզանացան: է մշակել կատարելուցՃետու կարելի պետք սերմնանյութը դանիխուտի ն

Է"

է Հունձը կատարել խոտն էլ սննդարար լինի, անճրաժեշտ սերի Հուրանավորվելը: երք կոմբայնով, ւղետք է կատարել Հատիկի ճամար բերքաճավաքը են ստացել ճատիկները կարմիր դույն գլխավորցողունի վրա գտնվող Հետո: միայն չորացնելուց պաճեստեն փոխադրում

ծչատիկները

եռա

ն տճաճ 41.) տսեծտտք է կորեկանման ճացազգիների խմբին: Ղոմիից տարբե բարձրությամբ, տերնեներիմեծությամբ ե Ճուրանի Զումիզայի արմատներն ուժեղ զարգացած են, թափանցում են սմ սմ կամ 150--200 մինչն Հողի 250 սմ շերտերը: Ցողունը ունի 50--20 Հեմ Թույլ է: Ցողունըճյուղավորվում է Թիակալումը բարձրություն: ն 10--16 տերն, որոնք իր կրում վրչս քից են, երբեմն թավոտ, կանաչ կամ ցողունի ճետ միասին նե " նուշսկադույն անտոցիանով: ն Ծո է, երկար, ճարավային

Աիէշ ա

Լ.

Անա

7լ ականչիկներ չունեն " րված չն "-

Սարն

ա

: Ա

ՊԻ

րկարությո

/7"

էւ

ար

եմն

ԻՐՆ

ճասնում

է

մինչն

ւ կողային ճյուղերը ինչպես ցքը, սմ-ի: ՀուրանիՀիմնական են: ըըչ կողային ճյուղերը լինում են մուսրբեր երկախիստ թավոտ թեն րությամբ նե Հուրանի 4իմնական առանցքի վրա գտնվում են տարբեր

|

նան

Չում

,

հփլուծվող ածխաջրեր,շուտ կորեկաձավարինո է-ն լավ ուռչում, իսկ ճամով չի զիջում 1,8 գ Հում

է շուտ րաստած ձավարը պարունակում

:

է 16,200 պարունակում

9ումիզայիձավարը

պրոտեին,

14,0 Ե Հում պրոտեին 1,6 0 մոխիր. մոխիր, մինչդեո կորեկի ձավարը՝ ն սիլոս ստա նան կանաչ կեր, չոր խոտ 9ումիզան մշակվում է կեր օգտագործ. խտացրած արժեքավոր ն

|

նալու Համար: Հատիկըորւվես անասունների վում է բոլոր չոեսակի

ց/ն կանաչ զանգված: Չումիղան(Տեն

Ճեռավորությաժբ:

ԶՈՒՄԻԶԱ

ամ

տար

ճայտն

աար.-

պայմաննեջերմության

ն պաստավորէ

ժուկովսկու, չումիզայի մշակությունը Չինաստանում ն ա իւ Բղոլ դոուս մեր Բվազանությունից ն 4ու' չումիղզա մինչն չիմա էլ չի Հայտնարնրված: «իճակում րնմտյան Վրաստանում մշակվում է չումիզային շատ նման ղո ու: մին: Ըստ Պ. Մ. ժուկովսկու ղոմին Վրաստանէ բերվել 14- ՄԻ ն Չինգիզ-խանի Լենկթեմուրիարշավանքների ժամանակ: մշակվում է Մանջուրիայում,Չինաստանում, յ խայում։ Ավելի պակաս չափով մշակվում է կան Ճապո ն խտալիայում: Սովեչ դկաստանում, Աֆղանստանում, Թուրքիայում չական Միությունում մինչն թվականը չումիզա գրեթե չէր մշակվում։ Սկսած 1950 թվականից չումիղայի մասսայական ցան սեաՀյուսիսային կովկասում, րում են Ուկրաինայում, մարղդերում, Սիբիրում: Հողային Բարձր ագրոտեխնիկայի պայմաններում չումիզայի յուրաքանչյու գ/հ Հատիկ, 75--80 ց/հ Հեկտարից ստացվում է 25--30 Մոնղոլիայում

Համար:

ճուրանի խտությունը (ցանցառ, խիտ): վրա, առալորված 1. չոմիլայի մանը, սկիկները։ Այդ Հասկիկներն ունեն երեքական Հասկիկաէրկոան էն լավ դարզայած, քայի, ճասկիկի վրա փնչջերովդասավորված են ատ աձե, երկար կամ կարճ մաղզժզուկներ: շո, չ ատիկը մանը է, դնդաձն, սղիտակ, նարնջագույն: Հատիկի

ուրանի

յունը

ճ

որոշում

է

Տյուգավերուքլունեերի ուրանի որոնցից րար Ն ճյուղվորությունների կո

Հ

ան

ուղ.

կշիռը 1,5--4/1

գ է:

է, տոքադիմացկուն, լորադիմացինքնափոչոտվող

կուն,ջերփատեր:

կավագույն սորտերից են կուբանի ճյլուղավորվող--81, Ուկրաինադեղին--88: կան սպիտակ--1, Դնեպրուվլետրովսկայա չումիղան պանում են լայն շարքենպատակով տտանալու Հատիկ րով (45 սմ) կանաչ զանգվածիկամ խոտի Համար՝ Ճամատարած շար-

քերուի կայնաշարիդեպքում

ւ

ցանքի նորման վերցնում են 4-6 կգ, Համատարածչարքերով 10-15

կանելու դեւքու՝

կգ/հ:

Ցանքը պետք է կատարել 41-5 սմ խորությամբ: ծանքից ճետո անձրաժեշտէ դաշտր տափանել օղավոր տասփաններով:ձատիկ

Ձնոր"ճիվիր չորադիմացկունությանավնլի բարձր բերջ է տալիս: Մոդարից ստացվում է 150--175 ց/հ կանաչզանգված, 40--.50 գ/ե չոր խոտի բերք ն մինչն 20 ցյն Հատիկիբերք: աօշիոււս դ ՃԼ.) միամյա չ։ Ար(561808 1128 Տեետտք. Մոդարը է, մատային Ճճամակարգը ճղզոր փնջային, թափանցում է մինչե 1,0 մ 50--150 սմ բարձրությամբ, լավ տերնախորությամբ:Ցողունըլինում է սմ երկարությամբ են: կալվաժ, զլանաձե, քավոտ, տերնեները 45--50 Հուրաններն արձակելուց առաջ Հրնձած մողդարի ընգճանուրզանգվածի 8ջ տերնները կազմում են 45-55 օկ, ՍաղկափթթությունըՀասկանման ճուրան է՝ 6--28 սմ ձիկարու`

-

թյամբ,

վաժ Գ

ԱՆ Ք

են

ոմ

8--10

քիտտաարվաժբներչունեն, բայց ժիջՃասկիկներիըղուրս են դալիս քիստանման մազիկներ, որոնբ ճուրանին քավոտ տեսք են տալիս: ծիմնականում ինքնափոչոտվողէ: ծչատիկները լինում են տարբեր դույնի (կարմիր, սն, խայտաբղետ,դեղին, Հատիկի կշիռր ապիտակ)։ 1000

թյուն, յահճըաժեշտէ կատարել նոսրացում, բույսերի միջն թողսմ 4Հնուսվորուհելով 10--12

րյուն:

կատարումեխ Ոնրքաճավաքը

դույում (նքն ճասունացմուն

եկ.

Ջումիղույի Հուրան 112.

ան:

եկ.

113.

ուրւսն: Դուր

Ղոմու

ռո-

վորական, Հասարակ ժնեքննայոփ են Հավաքում),խոտի ճամար՝ սիոլում: Հուրանակալման

ՄՈԳԱՐ

|

ուներ բարձր կեր-՝ ու Մոգարից ստացված կանաչ ղանցվածն խոտը է 16 կերային արժեք: Մոգարի 100 կգ կանաչ ղանգվածը պարունակում է 100 կգ խոռը պարունակում մբավոր ն 1,4 կգ ժարսելի սպիտակուց: լաս հը լավ կ եր բ ճշ առիկը ուվիտակուց: 51 կերային միավոր, 6,5 կգ մարսելի թռչունների Համար: 330 մմ մրնոլորտային ստեղումչարոնի է, որ տարվաընացքում

ննը ունեցող վայրերում, այլ

Հետ կերաբույսերի

Համեմատած,

մողարբ

նստած:

նփուն

բարձրու-

Ճասուճատիկի «ամար՝ լրի նացման փուլում (քե կուբալհամ մոմայիթ հով են Հավաքում)

են

քնփուկները Հասիիկալին

երբ բուլսերն ցանքերում,

ունենում

գլանաձն է կամ փլիկաձե։

Հասկիկներըշատ խիտ

ստանալու նպատակով կատար-

1,5--80գ Ի Տարածվածեն մոդարիճետնյալ 11, աոըտերը՝Դնեպրուետթովակի 15 ն 31, կարագանդինսկի1196, Տեմիրակի110 ն 0մսկի 10: ճատիկներըծլում են Մոդարի ։ կ. 114. Մոզար: 112-135 ջերմությանւա խոննեեն --Ձ--Տ" րում։ Միլերըտուժում 18--25 տառնամանիջներից։ Մինչն Թփակալումը (ծլումից օր տնողությամբ)ոճում Է շատ դանդաղ:Արագ է աճում խողովակակալումի մինչն ճուրանեներ արձակելը: Հողերինկատմամբմոգարըմեծ պաճանջչունի, շատ չավ աճում է Թեքն, օդաթայվիանը Հողերում, վատ է տամում ծանր, դավային, լու, աղիացած ճոռերուժ, Մոգարը զդալուն է պարաբտանյութերի նկատմամբ: Պարարտացդում է ազոտ 45, ֆոսֆոր 45, կալիում 45 կզ/ճ նորմաներով: ՝

՞

նպաստավորկլիմայական Մոգարը

Այն կարող կու ունդամժ:

է

սլայմաններում չնձվում է եր-

Հայաս Ճարմար խառնուրդ լինել ճատկաւվես

տանի պայմաններում վիկի շոռ միատեղ ցանելիս։ Վարակվում է մրիկով։ Ցանքըպետք է կատարել դարնանը, գարնանացան Ճազջաճատիկների ցանքի վերջացնելուց Ճետո կամ ճացաճատիկներիբնրքաճավաքիցճնտո՝ որպես խողանացան։ ձանքի նորման կազմում է 18--20 կգ/ն: Մոդարըցանում են 8--8 սմ խորությամբ: եքնեայն ցանում են միամյա բակլազգիներիցորնէ մեկի ճետ որպես խառնուրդ, ապա սկղբում պետք է ցանկլ բակլազգին ն ապա՝ մոգարը։ Առանձինխնամք չի պաճանջում,. բացառությամբ մոլախոտերի քաղճանի: Խոտի ճամար բնրքաճավաքը պետք է կատարել, հրբ մողարը նոլ

Հասունացել Համար աան ա Հատիկի Արու ատիմուրը է ճավաքելկոմբայնով: :

Հատիկիբերքը

են

բ

պետք

են Մշակվում աֆրիկական կործկի Ճետնյալ սորտերը՝ Չոտիստոյն ԽԼ--214, Կուբանսկոյե ԽՆ--250. բեզոստոլե

կր

ւբանակո

Աֆրիկական կորեկը ջերմասերմ. հրաշտադիմացկուն է, ՎեԲույս գետացիոն շրջանը տնում է 4-5

է 2-.35 քրտաճարվում

ս

սառնոյ-

միա: ծլում է

մանիբներիպայմաններում:

ջերմությա

Ուժեղ թրակալվող է: Հնձվումէ

2--8 անդամ,Միջին Ասիայում՝ 3--4 անգամ: է աճում սեավ չողերում, շագանակագույն, ավադակավային Ճողերում:։ Ուժե 1

սծ.ի դակալաժ ծանր կավային 4ոդերում շատ վատ է ամու ա

ն

Աֆրիկական կորեկը խիստ դգայուն է նկատ, մոլախոտերի տամբ: Պաճանջում է Հողը լավ -

ԱՖՐԻԿԱԿԱՆ

ԿՈՐԵԿ |

|

Միամյա խոտաբույսերի շարքում աֆրիկական կորեկը աչքի է ընկ-

նում իր բարձր կներարժեքով:100 կգ կանաչ զանգվածը սլարունակու է 16,3 կնրային ժիավոր,1,0 կգ մարսելի սպիտակուը: 100 կգ խոտը սղարունակումէ 55,1 կերային միավոր ն 3,5 կգ մարսելի սպիտակուց: ո Հատիկըարժեբավորխտացրածկեր է թոչունների հ անասուններիճա.

.

շրջանմար: ժեռանկարայինկնբային կուլտուրա է չոր երկրագործական ների ճամար: Բարձրբերքատու կուլտուրա է: Սարատովիչռր պայմանզն կանաչ զանգված, իսկ ջրովի պայներում ստացվում է 141--350

ՄԱ

Մը

դկաստանու

:. Անա

շակվոււ

դ

է 15-45 միլիո

կտար

նախապատրաստել

Հ-Ց

փխրեցում,

Ցանքըետք

է

Ռա

երբ կատարել,

ողի վերին շերտերում ջնրմուԺյունը 12--155 ։, ված

կանաչղանդ-

ոսուան այու ճամար

կատարում են

ցանքը է

60--

20սմ

լ

երբեմն դանաձն, |

շարալին-ճամա-

տարած Հա«իլոս ճղանակով, տիկ ստանալու Համար միջշարքայինն 15-30

ա

տարածությամբ: Մ

ՍովետականՄբությունում ճեռւսնկարային է ժերձվոլդյան շրջաններում, Հյուսիսային կովկասում, չարավային Ուկրաինայում, միջինասիական ճանրասլետություններում: Աֆրիկականկորեկը (26ոուտճեստՏքլռէսող ԽՃճօու) պատկանում է բարձրացդողունկորեկանմանների խմբին Ցողունը կանգուն է, ճանմ բարձրություն: Տերեները ղուլցներում թույլ թուվոտ, ունի մինչն 2--3 սմ լայնությամբ: Մեկ սմ 4,0--4,5 խոշոր հեն, 60--20 երկարությամբ, է 8--10-ի: ԾՍաղկափթթությունը՝ ցողունի վրա նրանց թիվը «ասնում սմ նրկարությամբ, բիստավոր ն անձասկանման ճուրան է, 15--50 իլիկաձե: Պտուղը մերկ սերմնապտուղ է: ծաեա Գգ Է Արմատային ճատիկները մանր են։ 1000 ճատիկի կշիռը 5--12 ր մակարդը փնջային է, ուժեղ զարդացած, քափանցում է մինչն 2--3մ

խորությամբ:

Նկ.

115.

սմ

Աֆրիկական կորեկ:

շարային ձեի ա ՄԱ Յանի -ճամատա որրան կգ/ն, Ցանբը պետք է կատարել գւսԲոմքում Բոր է միջշարքային 29 1 անջվում տարածությունները փլրեցնե կանաչ անդված 1 ամ կատարում Իճրքանավածը Հուրաններ արձակն " Ժբջոնալեն,

|

3-5

են

6--8

սմ

անդամի

ստանալուն

մինչն

ճառունացման փուլում

փուլում:

չ

կաժնային ճատիկի Բի Համար Հատիկի, ճատիկիլրիվ Հասունացման

ամար

ՄԻԱՄՅԱ ԹԱՅԳՐԱՍ

Մբամյա կում վճատերվոլդյան ումմգրասը

տաբույս

է:

արժեքավոր միամյա խո-

Վաղաճասության, բաղմա ճարության, Ճողայինն

պայմանների նկատմամբ Քիչ

լ

|

ջերմային

սպաճանջկուղ չինելուշնորճիվ միամյա

մատ

զանգված ն խոտ սւռանալու

նպատակովմշակվում է. .

վրրաննկրամ) ի Աիաիա խանա»մւծհաաունի նրա մշակությունն կություն «1իր անտառաչտավաաու , Դանա խոնավ բավակակաչաւի Հողային շրջանորր իր է ՏԱՊ չ կերային թան ւլարունակում ղանդվածը միոգու, ամանի դարմանը չուսկուց:Ռայգրասի հանաչ

գոտու

,

Մ

նույնիս սունննրըՀամուլքով խոտը ն

են

»

բոլոր

ուտում:

ուսյգրասն Միամյա ց/ն

աճում: Մորու: աայաի զո զվա չ է250--800 կանաչ տալիս շնորճիվ է

արագ

բերք: ան

ուսմեւղօո ւ

մոտ

Նո.

(եօիստ Միամյա ռայդրոոը ամյա ռայգրասիմ մի է Համարվում բազմաճար |

:

:

ի

ՄՇՏՎՇԼՉՈՕ101ճ:

տարատեսակը Մ.

մմ րուքյամբ։ Տերնները գծային են, ներքնի կողմից՝ փայլուն, 5--8 15--25 սմ է, բաց նոսր կանաչ գույնի: Ռզկույզը ծրկավայնությամբ, Հառկիկրությամբ, ճասկային առանցքի վրա կրում է 12--25Պասկիկ։ ծաները նշտարաձե են, մինչն 2,5 սմ երկարությամբ, կազմված 6--12 է: Հասկիկային թեշուտ կոտրվող ղիկներից: Հասկիկայինառանցքը են, են, մուգ շաանբիստ: Հատիկները մերկ փուկները առանձնացած մմ երկարությաժը: 1000 ճատիկի կշիոր 2,5-զանակագույն, 4--6

գէ 1

սկսում են ծլել խոնավասեր է: Հատիկները Միամյա ռայդրասը դալուց Ջ...45 ջերմության սլայմաններում, ծիլերը Հողի ծրեւ դուրս տետո սառնամանիքներին: ծլումից մենչե դիմանում են մինչե 4--ՑՆ

Հատիկների ճասունացումը տնում է,

չարից Միամյա

Ճետո

արագ

է

է շուրջ

շր։

Ուժեղ ճյուղավորվող

աճում:

մշակվում է շսրաճերկ կուլտուրաների, ճաՃետու Շատ զգալուն է տիկարնղդեղեն բույսերից ն աշնանացաններից պարարտանյութերի,ճատկապնես ազոտի նկատմամբ: 8անքը կատարվում է վաղ գարնանը, ճամատարած չարքերով, ճեկտարին 10 միլիոն ֆլունակ ճատիկ կամ 25--30 կգն նորմայով ն 1,5--2 սմ խորությամբ: ե կանաչզանդվածի խուոի ճամար բերքաճավաբը կատարվում է Տասկակալմանփուլում, Վերաճն ապաճովելու նոարատակով ճարը սպետբ սմ բարձրությամբ: Հատիկի ճամար բերքաճավաքը է կատարել 6--8 կատարվում է կոմբայնով, կենտրոնականընձյուղի ճատիկների լրիվ տասունացմանփուլում:

Ւ«Ժ

ԿԵՐԻ

ռայգրասը

ԲՈՍՏԱՆԱՅԻՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐ

կերի բոստանային կուլտուրաների շարքում առանձնապես

Լ

շը |

-ժ նկ.

116.

Միամյառայգրան:

Համակարգը փբն-է նույնընտանիջին: նրա արմատային պատկանում է վարնլաշեր-. գտնվում մասը չ Հիմնական

ջային

աա

է, ուժեղ զարգաց"

ՐԸ ողուննե

բարա

կ

"

են, ե

նուրբ

,

կանգուն,

մինչն 60-90 :

սմ

լարձ--

մեժ

նշանակություն կերի ձմերուկը, դղումի դղմիկի կերային սորտերը, որոնք տալիս են բարձր բերք ն սննդարարությամբ բիչ Են զիում կերի արմատապտուղներին: Օրինակ, 100 կգ դդումը սրարունակում է 10,2 կերային միավոր, 0,2 կգ մարսելի սպիտակուց,20 մգ կարոտին, կերի ձմերուկբ՝ 9,3 կերային միավոր, 0,4 կգ մարոանլի սպիտակուց, 25 մգ կարոտին, կերի դդմիկը՝ 7,2 կերային միավոր, 0,6 կգ մարածլի 4,2 սպիտակուց, կերի ճակնղդեղը՝ միավոր, 0,8 կգ մարսելի կերային ադիտակուց: Դդումի ե դոմիկի կնրային սորտերը, ինչպես նան կերի ձմերուկը, որպես ճյուքայի կերեր, մեծ նշանակություն ունեն, Դրանքգտագորձում են ամառվա վերջին հ աշնանը՝ քարմ վիճակում, իսկ ձմնովա րնՄացքուժե վաղ գարնանը սիլոտացված վիճակում: Առանձնաղեսդրանք խիստ կարհոր նն կաթնատու տավարի, ինչպես նան խողերի ճամար: ունեն

ե

ե

քոք.) ունի խոշոլ» Ը01067ուհօ1465 կերի ձմերուկը (ԸՇւեսլստ 50 կգ ն ավելի), կուղ տ կանաչավունմսով: պտուղներ(մինչե տերնի մասնիկները կարճ են, ծաղիկները մերուկի Հետ Համեմատած ձմն ճետ առանց կեղտակասպիի, տղին Հիմնականում՝ առանց ըրմերն խոշոր,կեղեր ճասւո։ Սերժերն մ են ունենում նաչավուն գույնի են: Սերմերը երբեմն 100--4200 մերի գ է: շաղանակազույնն սն գույն: 1000 սերմի կշիոր Ն տանձաձե, իսկ ձվաձեյ է դնդաձնյ լինում սլտուղը րուկի երբեմն մուգ դույնի զոլերով:

Արան

"

ախտա Վրորր» Բո Բորը կանաչավուն, սպխոակ, ." առի Համակարգը ճողի խոր շերտերը ԴԱՆ նակում կեր անն կերի ձմերուկը որլես ձմ

ար

օգտագործվու

ե

ն

ծ

հ

:

ձն

«է Խա Նրանից

՛

ես:

պատրաստումեն նան սիլոս՝ դլխավորապ թավփուկների չ ին տնտեսության այլ ճետ",

գա

աց մղեղի Է միասին: Թարմ վիճակում պաշճեստումպապա

ծղուռի,

48), օալա (16--20 գկ), պեկտինային նյութեր (1,0--1,5 կարոտին (5 մգ):

(15--12

ԶՄԵՐՈՒԿ

ԿԵՐԻ

`

մանվում վո

նակ:

է երկար ՈՐԸ

ժամա-

ս

փո կերի ձմերուկի պտղի բերքատվությունը աք րից: է պայմա մշակության կախված Հիմնականում գն, դա Զմերուկիայդ տեսակն ալքի է ընկնում բարձր չորադիմացկունությամբ՝ ն ջերմադիմացկունությամբ: փերմության նկատմամբ ավազային Լատսեր ն կարճ օրվա բույս է: կավ է աճում լանջերում, տատա

ու.

ի

"`

յ

կերի դդումի լավագույն սորտերից են կրուպնոպլոդնայա 1, Ստոֆունտովայայ, Մլենսկայա34, Ստարուելակայա: Դդմիկը դդում ք ալին ձեր:ձեր: Դդմիկի է դդումի Հանդիսանում դմիկը Հանդիսանում Դդմիկիարմ արմատայի ըփային էյ, Համակարգն ուժեղ ղարդացած առանցքայինարմատը թափանցում է. մինչե 1,5 խորությամբ, իսկ ճյուղավորությունները՝ 1,4 մ, դեպի կողքերը: ԱրմատներիՀիմնական մասր գտնվում է վարելաշերտում։ Տերեներ ճինդբլիականի են, ճերթադիր, երկար կոքուններով։ Ծաղիկները բաժանասեռեն: Փոշուռվում են խաչաձե, միջատներիմիջոցով: Գոուղը սմ երկարությամբ: Գույնը սվիտակաՀիմնականում գլանաձն է, 40--50 դեղնավուն է, մուգ կանաչ բծերով: Միսը կուղիտ է: եուրն են ո ունե 20սմ է ր ԱԻՆ եղն սոյխիոակավունկամ սպիտակադեղնավուն գույն, ճյութալի միս, Յուիաջքանչյուր10--15 օրը մեկ անգամ կերի «ամար կատարում են բերքաճավաք՝մատղաշ վիճակում: Դդմիկի բնրքաճավաքն այդ փուլում կատարելը նպաստում է բերքատվության Սննդարարուբարձրացմանը: թյունը բարձր է, նպաստում է կուլիտ կերերի մարսմանը: Դդմիկիսերմերը սկսում են ծլել 11--12" ջերմության պայմաններում: Միլերը երնալուց 25--30 օր ճետո դդմիկը ծաղկում է, իսկ սերմՀասունանում նարանը կաղզմակերոլվելուցՏ0--85 է պտուղը: օր Հետո բարձր Մեկ Հեկտա ստացվում է: է Դդմիկի 4 բերքատվությունը մա ե մինչն Տ00--600 գ բերք: Լավադույն սորտերիը են՝ Փրիբովակի32-ը, 0դեսսկի 52-ը ն այլն:

է

աեղ

մայ

,

պաճանքկատ ճո-

հրում: ակ

12--13՞

են Հասնջում Սերմեսը ծլելու ճամար պա՞անջու Ճողի երես են դուրս ըը նպաստավոր պայմաններում Շատ վզդայունեն սառնամանիքների նկատմամբ, :

պայմաններում: սառնամանիքների

Ծիլեչ ջերմություն: օրը: 6--8-րդ դալիս

ւ

ֆոր

են 1" ցրտաճարվում

են՝ կորմովոյ 432-ը, Խերկերի ձմերուկի տարածված սորտերից 321142, Վոլժսկի 7: 42, Բոգարնի Բրոդսկի սոնսկի 13-ը, Դիսխիմը,

ԴԴՈՒՄ

Մշակության մեջ Հայտնի են դդումի երեք տեսակները՝ խոչորաքսչհ.) նլ սեղանի (Շ. օտշիճէն պտուղ (ԸԱՇԱԼԵԼէրտումոռ սշհ.),

'

դդմիկ (ՇԱշսւելէԲ քճքօ Լ.)։ 12--135 ջերմության դդումի սերմերը ծլում են Խոշորապլտուղ --1" սառնամանիջներից: Խոնավա-: մաններում: Բուլսր ցրտաճարվում է

պայ"

Հզորկ Ֆրումը մեծ չափով բարձրացնում է բերքատվությունը: արմատայինցանցի միջոցով օգտվում է Հողի խոր շերտերի խոնավու՞ն ղարդա է աճում ' թյունից: Դիմացկուն չէ երաշտի նկատմամբ: ավ դորշ, փխրուն» շագանակագույն, նում ռ նաճողերում, ավազակավային Ճողերում: Պարունակումէ շաջարնե անտառային ե մարգադետնային աեր է:

ու

ԿԵՐԻ

ԲՈՍՏԱՆԱՅԻՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐԻ

ԱՌԱՆԶՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՄՇԱԿՄԱՆ

կուլտուրաներիճամար ամենալավ նախորդներըբաղԲոստանային ժամյա խուռաբույսերի ճմաշերոն է ն ճատիկարնդեղեն կուլտուրանեոը: Աշնանը կատարում են ցրտաճերկ, գարնանը՝ փոցխում, փխրեցում: կերի բոստանային կուլտուրաները չատ ղղզայուն են պարարտանյութերի նկատմամբ: 8րտաճերկի տակ լուրաքանչյուր 4եկտարին պետք է տալ 45 կգք ն 30--45 կգ ք: ոմաղբ պետը է տալ. դդումին տլճ: տն, ձմերուկի դաշտում՝ 15--20 չ»ատկայցվածղաշտում` 30--40 ն Բայի այդ, ցանքի ժամանակ սնուցման կարդով (4-5 տերնի շրջչանում) շարքերում կամ բներում մեկ ճեկտարի ճաշվով պետք է ճողը Բտցնել 15 կգ Վ, 20--30 կգ Ե ն 15--20 կգ Է, փտած դոււաղբի «ետ խոսոնած վիճակում։

Յ1

Բուսաբուծություն

Չոր սերմերով ցանքը պետր է կատարել 12--15", իսկ թրջված սերԺերով՝ 15--185 ջերմության պայմաններում, առաջ սերմերը ջրում թրջում են. դդումի սերմերը՝ 5--6 Ցանքից ժամ ժամ, ձմերուկի սերմերը՝ 20--24 տնողությամբ։ Վերի ձմերուկի մ միջշարքային ն 0,5 մ միջբնային, Ջանբը կատարում են 8,5--3,0 մ միջշարքային ն 0.7 մ դդումի ցանքը՝ 2,5--4,0 միջբուսային, դգմիկի մ ցյանքի՝ 1,0 միջշարքային ն 0,4 մ միջբույսային տարածությամբ: Բոլոր դնսլքերում յուրաքանչյուր բնում թողնում են մեկ բույս: Ցանքիխոսությունը ճավասար է 5--8 Ցանքի նորման կազմում է. դղուժի սմ-ի։ 3--Տ 2--3, կգ|ն, ձմերուկի Ճամար՝ ռսմոոը՝ դդմիկի ճամար՝ 2--4 կգ/հ: են' խնամքի այխատանքներն միջշարքային տարածությունների Կիխրնցումը, ջրուժը, սնուցումը, ճիվանոդություններին վնասատուննաի դնմ պայքարելը, ցողունների ծերատուժը, լրացուցիչ ար«նստական ՝

է, Բարձրբերք պաճանչկուտ

ճողերում:

է տալիս

օրգանականնյութերով Հարում

կե բրի

կաղամբը նղատակաձճարմար ծ Ճերկե ր է 2ա1նլ շարաճերկերի չում: կերի կաղամբի դաշտը պետք է պարարտացնել 20-40 տոննա օոմաղբով, 40--60 կգ ֆոսֆորով, 60-.90-ական կգ ազոտով ն կալիումով: Այն մշակվում է բնչպես սերմերով, այնոլես էլ սածիլներով, Աձրմե -

ցանելու դեպքում ցանքը կատարում են վաղ գարնանը՝ 60 սմ քայինտարածությամբ,1,5--8,0 սմ լոորությամբ, ւո մում

է 2,5--4,0

կգ/հ։ անքը կատարում

են

ոլ ո մի

Ցանքիման կար, ին «ովոՀացածատիկա ի

փոշուռումը:

Դգումի ն ձմերուկի բերքաճավաբըպետը է կատարել լրիվ Հւատունացմանշրջանում: Բերքաճավաբը պետբ է կատարել այնպես, որ կոնա քունի մի փառը պողի վրա: Դդումի ն ձիերուկի պտուղները կապայմաններում` նկուղներում, պաճեսաներում ե թելի է ղաճել 3--95 բուրտերում: ԿԵՐԻ

ԿԱՂԱՄԲ

կերի կաղամբըբարձր բերքատու, սննդանյութերովՃարուստ կերաէ: Տերեները պարունակում են մեծ քանակությամբ ածլխաջրեր, բույս ասլիտակուցներ,զանազան ճանքային նյութնր, վիտամիններ (Ճ, Ը, Ե ն այլե) 1 կգ կանաչ զանգվածը սլարունակումէ 0.16 կերային միա40 մգ Վոր, 18 գ մարսելի սպիտակուց, 4 գ կալցիում, 0,6 գ ֆոսֆոր ն կարոտին(Վ. Ն. Ստնպանով):Այն օգտագործվում է կանաչ հ սիլոսացցն, առանձին վաժ վիճակում: Բերքատվությունըկաղմում է 400--500 1000--1400 գն: Բեռլթերում՝ Սերի կաղամբը (ԹՐՅՏՏԼՇՃՏ5սետքօոէճոճն 117) երկամյա բույս է, ալատկանում է կաղամբազգիներիընտանիքին: Սովորականկաղամբից տարբերվում է ցողունի բարձրությամբ (1,0--1,4 մ), Հաստությամբ ն

Դյութալիությամբ, տերհների խոշորությամբ ն այն բանով, որ տերեները պլովս չեն կաղմում: կյանքի առաչին տարվա ընքացքում աճում են. «ազոոյ Պլութալի, բարձր ցողունը ն ոնրնները: փոկ երկրորդ տարում տաէ լիս սերմեր: է: Սերմերը ծլում են 2--35 ջերների կաղամբըցրտադիմաջկուն մության պայմաններում: երիտասարդ ծիլերը գարնանայինթերն սաս: նամանիքներից չեն վնասվում։ Աշնան ամիսներին դիմանում են մինչե 10--135 մառնամանիբներին:Խոնավասերէ: Հողերի նկատմամբ խիստ Ջօ0

Եկ.

117.

Կերիկաղամբիձեձրը»

րական չարբացաններով, 3--4 տերնի փուլում կատարում են նոսրացում՝ բույսերի միչն թողնելով 25 սմ Հեռավորություն,այն Հաշվով, որ յուրաքանչյուր ճեկտարի վրա լինի չուրջ 60 Հաղար բույս: կերի կաղամբի սաժիլը պետք է աճեցնել սովորական տաք ջերմոցներում ու դաշտ դուրս բերել 3--5 տերհի փուլում: Դաշտում2--3 անդզամ պետք է կատարել փլխրեմիջշարքային տարածությունների

ցում, ճարկ եղած դեպքու

նան

սնուցում:

են ուշ Քնրքածճավաքը կատարում

մար ընտրում

աշնանը: Սերմ

«այռտանալու

ն ձմունո լավագույն կաղամբակոթերը( ցողունները) սովորական պաճպանում ձնով: Վաղ դարնանըտնկում են ռչատրաստած դաշտում 705Հ20 սմ սնման են մակերեսում: կատարում միջշարջայինտարածումյուններիփխրեցում, բուկլից ն սնուցում, Սերմի բնրքաճավաքըկատարում են /ռիվ Ճառունացման փուլում: են

նախօրոր

21:

ՆՈՐ

ԿԵՐԱՅԻՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐ:

՛

Ր

ընքացքում շատ տնտեսություններում Վերջին տարիների մշակում կուլտուրաները: նոր Հետնյալ կերային պատկանում է նեխուրազդիների (ճովանոցաժախ (էէօոոՇ1օսո)

ջն

ընտանիքին: ՄոեծԼ1ԹոՅ6) (Ճք18668 Առանձնապես ժախ խորեն ժախի երեք տեսակները սուսքրքրություններկայացնում մեծ

վորների

4ն-

ժախը պետք է մշակել չրովի, իսկ լեռնամարդագետնայինն լեռնատանտառային դուտիներում`անջրգի պայմաններում: ժախի սիլոսային զանգվածի բերքաճավաքըկատարվում է կյանքի 2-րդ, կամ 8-րդ տարվանիցսկսած, ծաղկման փուլի սկղբին, սիլոռաՀատ մեքենաներով: ժախի ճյութր պարունակում է ֆուրոկումարին, որը մարդու մարմնի վրա քոր կամ այրվածք է առաջացնում, այդ պատճաոռվ բերբաճավաքը ձեռքով պնտք է տից պատրաստվածձեռնոցներ: ժախի ախլոսըֆուրոկումարին չի պա-

բրեղենկատարելիս օգտաղորժել

Ճձ. 167), ժախ ՌԼ բունակում: (ԼԷ էճշից1օո8 Բճտշհ. Շէ Շ. առանովակու ն ասիական (ԷԼ ճոէշտլտեօճ առաջավոր ժախ հ1Ճոմօը.) ախի սերմի բերքաչավաքը կատարվում է լրիվ Հասունացման

ՏՕՏՈԺԿՈՏԱԵՄԼ

նն նան ՀՍՍ2-ի շոտ որոնք վայրի վիճակում տարածված Կոմծո-), փուլում: Ըստ Ս. Վ. Աֆրիկյանի, ժախի սերմի բերքատվությունը կաղմ բարձրությամբ 550--2800 մում է 4--16 զն Սերմերիճետքաղյա ճասունացման շրջանը տնում է տարածքներում: զուռիներոսԲ 8--9 է: տարի տնողությունը է, 10--11 կյանքի . ամիս: ժախը շատ շուտ կորցնում է սերմի ծլունակությունը, ժախը բաղմամյրաբույս աճում է չափազանցդան2--8 տարվա սերմերը պիտանիչեն ցանքի Համար: կյանքի առաջին տարվա ընթացքում ժախը 16--19 տերնեներիցբաղկացած վարդակ: սլատկանում է դաղտրիկաղգի(Տաքիէստ 4ՏքճրԱ1ղ). արբխոտ դաղ, դոյացնումէ միայն են ցողունառաջանում սկսած տարվանից է: Ցողունի բարձների ԹօՕՐՁՃքՈոԸՇՅ6 ընտանիքին: Բաղմամյա բույս կլանքի երկրորդ-երրորդ խոՏերեները ճասնում 3,5 մետրի: Խոնաէ Հետո Հասնում է 1,5--2,0 լավ է աճում: Վ-ի: ծարից ռությունը ներ, որոնց բարձրությունը ն 0,7 մ լայնությամբ: են, մինչե մեկ մետր նրկարությամբ, Սաղ- վությամբ ապաճովված պայմաններում քարխոտը մեկ վեգետացիայի չոր են, սերմերը սպիտակ է, ծաղիկները չովանոց ընքացքում Ճճնձվումէ երեք անգամ: նույն տեղում աճում է 10 տարու կափթքությունըբարդ դուբորդ

է, ուժեղ Արմատն առանցքային Հարից Պետո է մինչն 1,5 մ խորությամբ: թափանցում ճյուղավորված, : տալիս է նոր ցողուններ, բաղզմաճարէ, վեգետացիայի : Հնձվում է Չ--8 անգամ: է տարեկյանքի 2-րդ կամ 8-րդ տարվանից սկսած ժախը տալիս գյն կանաչ զանգվաժիբերք: ժախի կանաչ ղանգվածը կան 500--1500 18--21 չոր նյութերի ճաշվու): 0 պրոտեին(բացարձակ սարունակում է է, պարունակում է մեծ քանակուՊատրաստվածսիլուը սննդարար 100 կգ ն այլ (8. 8ջ 8) վիտամիններ։ թյամբ կարոտին, ասկորբինաթթու Մեկ կերային միա- : սիլոսը ճավասարարժեքԷ 15 կերային միավորի: պրուտեին։ վորը պարունակումէ 100--110գ մարսելի

նկատմամբ: ավելի: ցգայուն է ճողի բերրիության խոնավության Քարխուտնայժմ աճեցվում է Անգլիայում, ԱՄՆ-ում, Դանիայում, Բուլղարիայումն աֆրիկական ասիականժի չարք երկրներում Ճասլլոնիայումկովերիկերաբաժնի կեսը կազմում է քարխուոը: Քարխոռտիբնրքատվությունը կախված է բույսի ճասակից: Ըստ ե. Վինոդրադովայի, Ղաղախատանում քարխոտի կանաչ ղանդվածիբերթը կյանքի երկրորդ տարում կազմել է 1000, երրորդ տարում՝ 1100, իսկ չորրորդ տարում` ց/ն: կգ կանաչ զանգվածը պարունադում է 15 կերային միավոր: ՅուրաքանչյուրՀեկտարից Հնարավոր է ժողովել 10--12 ճաղզարկերային միավոր: Քարխուռիկանաչ զանգվածը պարունակում է մեծ քանակությամբ վիտամիններ, Հանքային նյուքեր։ կանաչ զանգվածի ողերի բույս է: Պարարտանյութերի նկատմամբ, ժախը պարարտ է 90 190 կգ/ճ Ք Է 90, «0, մեջ օդաչոր նյութի ճաշվով սպիտակուցները կազմում են 19--20 տ/ն, Վ՝ գոմաղբ ղզայուն է, սլարարտացվում Յ0 ճում ցոս-. ջրում 8,6--8,0 կ. Գե, ճարպը՝ Մեկ լուծվող ածխաջրերը՝մինչն Ֆորմայով: Ցանքը կատարվում է Հիմնականումաշնանը Գարնանը 200 գ մարսելի սպիտակուց: Ցանքը : է դերային բաժին ընկնում միավորին է ենթարկել պետք ստրատիֆիկացիայի: նելու դեպքում սերմերը սմ միջշարքային 60--70 Քարխոտըմշակվում է քանքաշրջանառությունիըցդուրս դաշտնտարածուկատարվում է շարաճերկձնով՝ րում: նորման կազմում վավ է ամում ավաղակավային ու ավազային Ճողերում, Դաշտր Թլամբ, կամ բառակուսիբնալին եղանակով, ճանջի տե-՝ է սմ: պետք է պարարտացնել40 տ գոմաղբով, ՎԱ50 250 Ծլումը դանդաղ 50 կգ/ճ նորմաէ 15-16 կգ/ն, ցանքի խորությունը՝1չ5--4,0 8--10 են միայն դարնանը: է /ով: նորման ցանքի կազմում ՑանբըկառտարՔարխոտի կգ/ն: ծլում ռի ունենում, աշնանը ցանածժ.սերմերը սմ խորությամբ, աշնանը կամ վաղ 2--8 ն վում է լայնաշար դուռիննրում (45--70 2ՍԱՀ-ում սմ), լնոնատափաստանային կիսատանաղատային կարնանը:

մանը, 1000

սերմի կշիոր

19--16

գ է'

ու

:

ընթացքում

ու

,

սպիտակուցներ,

'

'

:

են կերային նոր կուլտուրաներըշարադրված

ըստ

ն.

Գ.

Անդրենի:

Քարխուը բազմացվում է

սերմնաբույսերով: Այդ նպատակով Հատուկ Ճողամասում նախօրոք ցանում են քարխուսը, աճեցնում են ն ահրմնաբույսեր ճաջորդ տարվա վաղ գարնանը տնկում դաշտում 205« 40 սմ կաժ 205«50 սմ սնման մակերեսով: Ցանքի երկրորդ տարվանից սկսած քարխոտի դաշտը վաղ գարնանը պետք է սնուցել՝ Ա 45--60 կգ/8։Անչճրաժեշտէ նան վաղ գարնաետո ն նը միջշարքային տարածությունները յուրաքանչյուր չարից նան

սիխրեցնել:

ր

մում

է 5--6

կգ/ճ: Վեդետացիայի ընթացքում միջշարքային

անգամ փխրծցվումանուցվում Ա թյուններըՔանի են, մի

Տօ

աիոր

մայով: Փիվերթիցպատրաստում հն խոտ, խոտալլուր ն օիոս, Փիփերքըչատ սպիտակուցներպարունակելու վատ լ սիլոսացվում։ Սիլոսացնումեն եգիպտացորենի, պատճառավ կերի կաղամբի ն ժաԽի եւո 1:52, 15 ն 5.1 Նման սիլոսը րաստված Գ.

բոլոր

Ճարաբերությամբ: խառնութղով պառտ-

լավ են տեսակի անասունները

ուղում:

Անդրենի,փիփերթիսիլոսը կաթի մեջ ավելացնում է ուղի նակությունը, Փիխխներթի սիլոսը չատ օգտակար է ն.

Րա:

պարու-

կանաչ զանգված ն խոտալյուր ստանալու նպատակով ջքարխոտի, Համատղաշների մար: բերքաճավաքըկատարում են մինչն ծաղկելը, իսկ սիլոսի Ճամար՝ մաս-: ատյլականծաղկման փուլում: Փիփերթիցսերմ ստանալու նպատակով Հավաքած չոն կալսում են: է ձեռքով, սերբերքաճավաքը րացնում սերմի կատարվում Սերմաղդաշտում Սերմերը Հեւոո հրկար բ երքաճավաքից Ժոժամկետում: մանակ գտնվում են «ճանզատիջշրջանում: տրի Հասունացման ճետ զուղաճեր՝4--Տ Սերմերի Ճասունացում ընտանիքին: արագացնելու նպատակովբնրքաճավաքից Փիիերթ(814Խ2). պատկանում է գաղտրիկազգիների առաջ ցանքերը Կրսկում են է: Առավել ճեռանկարային են փիվերք մելյուկա, Միամյա բույս ռրիքլորքացախաթթվի, փիՔլորիդի ն կալիումի մագնեզիումի բրոմիդ Փիփերիքըբարձրացոմնջավոր տեսակները: Թույլ լուծույթով:Սերմերի ճասունացումընպաստում են խի, փեբք դանգրոտ ն փիխփերբ ցանքերը նռ դուն է, տերննԼրով ճարուստ: Տերեները ամբողջական եղրերով, կամ ֆոսֆորով կալիումով պարարտացումը: Սերմերի են են: են, մեկական դուրս զալիս տնընածոցեՍաղիկները չհարավոր է բարձրացնել նան չերմային մշակության ծլունակություն բյնակավոր միջոցով, բից, երկսեո են, խոշոր, բաժակը կաղմված է ճինգ բաժակաթերթիկներից, Մատիահղ (2օԽքօոստ Մ61ոշհճ).պատկանում է մառիտեղազ որոնք ճաճախ իրար ճետ միացած են: Պսակաթերքիկներըճինգն դիների (ճնդկացորենաղգիների) ընտանիքին» Բաղմամյաբուս է, կոճոլորված են: Առէջքներիթիվր մեծ է, որոնք կոկոնի մեջ պարուրանման ղարմատավոր։Միննույն տեղում աճում է 15 տարի: կանաչ զանգվածի են երկու շարքում: Արտաքինշարքում քիչ աոէջքներ կան, բերքը կազմում է շուրջ 700 գ/ն: 100 կգ աիլոսը պարունակու, դասավորված է 15-են 16 կերային իրար: Պտուղի բաղչ ներքին շարքում աոէջքային թելիկները ձուլված միավոր: Մեկ Ճճեկտարից Հնարավորէ ժողովել100. 110 ց երային միավոր: կանոչ դանդվածը ճարուսո: է մառսերմ տոսիիկ է: Սերմերըմանրը են: ապիտակուցներ Բատ ն. մ. Մաղաքյանի Ո Ծլումից Ճնտո դանդաղ է աճում: Առավելագույնաճր տեղի է ունե: ուրիշների Ղափանի շրջանիՎաչագան նե 0խչի նում յուղերի շրջակայքում տարածված ալպիական ծաղկման փուլում: Աճման զարգացման ճամար պաճանջում է մատիտեղի Բացարձայչ Սեծ ն քիչ չոր նյութի մեջ պրոտեինը կաղզմում է ՀԺ,9--80,2 ե, Մեկ քանակությամբ խոնավություն ջերմությում: քանակությամբ կերային. միավորին բաժին է ընկնում 150 գ մարսելի պրուռեին:. Ժիլերը դիմանում են 2--3Հ, իսկ ճետագայում՝ 2--4: սառնամանիքների, Փիփերթի կանաչ զանգվածն օդաչոր նյուբի Ճճաշվովւվարունակուի մշակվում է ցանքաշրչանառությունից Մատիտեղը դուրս դաշւոե24--248 28--52 է 17-19 հում: Ցանքը Չը անաչ սմ կաւռարվում է ուշ սշնանը՝ 60--70 0ե։պրոտեին, 0 թաղանթանյութեր, ւուսմիջշարքային րածությամբ, 1,5--2 սմ խորությամբ: դոտ Չը մոխիր, ինչպես նան կարոտին էքստրակտայիննլութեր, 12--15 Ցանքի նորման կազմուէ 4 նհ ուրիշների, Ղա. կալցիու) նգ/ն: Ջոսֆոր, երկաթ:Բատ Հ. ն. Մաղաքյանի ն մանի շրջանի ՔաջարանըՕխչիի շրջակայքի փիփերը Հատիկակեոային ցորեն (ԼԴԱՇՊ ք ւօքյօէՅԱՇնտ Ը1ճլդ ), ատացմել է մերդեատնյազանգվածի բառարձակչոր նյութի մեջ սղրոտեինըկաղմոս Գիտությունների ակադեմրայի գլխավոր բուսահանակա չ 26,8--35,6 ամգում, ն. Վ. Ցիցինի կողմից՝ Վ. խաչաձնիլովփափուկ ցորենը մոխրան աճում է ավաղային ավազակավային ճողերում ցույն երկարավունսնղդիճետ: Այդ ցորենից Փիփերըը լավ Օտրաստայուշչայայը ,որեն ճանդիսանում արմատապտղավորները ֆրա ճամար լավ նախորդներ բ կնրային նոր կուլտուրա է, որն աչքի է բնդնում բարձրձժեռադրկարտոֆիլը, ճատիկարնդեղեն բույսնրը: ձանքից առաջ ճողը ինչնա նամ դիմացկուն : Ժոխկի է ժանգի նկաո60 սմ թ միջ է է, է սամբ, տարվում նորմայով, տափանվում ցանվում բազմաճար է: Հատիկի կամ խուտի ճամար ճնձելուց Հեող նորման կազ' շունակ է շատ արագ վերաճ մուսլու: շարքային տարածությամբ, 2--8 սմ խորությամբ: Ցանքի

զան գվածը

ու

են,

ու

ու

արճամարճվաժ|

արար:

ՍՍՀՄ

Հայկունությամբ,

ըն-

25,

«Սնիդիրի» գիտափորձաՄոսկվայի մարզի Ինստրինսկիշրջանի ճամար նձելիս, երեք ունում րարական տնտեսությ կանաչ ղանգվածի կամ 90--100 զ/ճ 30 0--400 գյհ կանաչ ղանդգվածի, Հարից ստացվում է : խոտի բերք, բացի դրանից

ԿԵՐԵՐԻ

ՄԻ ՔԱՆԻ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՅԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ

ՀԻՄԽԱԿԱՆ

ՀԱՐՏԵՐԸ'

Խոտ:Սովետական Թգտագործվում աճլումն աշնանային երա տընտեսականկենդանիների օգտագործած կերալին միավորների

ռրոլես արուռ:

խոտի բերքը 1,5 անդամ

Միությունում մսուրային շրջանում

մարսելի

սպիտակուցների50--60

6-ը

գյուղան

ստացվում է խոտից:

ստացված սորտից Օտրաստայուշչայա--98 ն 327 00-ով Խոտի սննդարարությունն այլ կոպիտ կերերի Համեմատությամբ սշորային է աշնանացան գերազանցում զի-զարչազի ա է շուրջ 50 կերային ցորենի միավորիչ բարձրէ։ 100 կգ խոտը Ճճավասարարժեք Հատիկակերային Արագ աճ տալու շնորշչիվ ո" խառնուրդին: շուտ միլիոն ներկայումս մեր երկրում տարեկանկուտակվում է 60--70

մեկ ամիս ավելի խառնուրդից վիկ-վարսակի միտ պանդվաժը գորավուն կարնոր անասունների ամառային որը ջատ տաղզորժվում,

է

խոտի կանաչ զանգվածի մակերալելիս: ընդկանաչ փովում։ զանգվածի խողավակակալման Քորչ կատարել ձե, է ստացվածըկաղմում ըը

պ

Համար Պունձը

ն

կա

տք

Հարերիը Հանուր բերքի նկատմամբ

նե 104:

:

նրանով, որ Հճատիկակեոկսում է է ճասկը, չետո Հասունացմանփուլումճատիորի շնորճիվ մոմային ավական բքադեղնելցողունը, ակում նան

է ցոր ենից տարբերվում Սովորական «Հասունանում ում մոտ սկզբ տային ցորենի

կի

Ն ադե աես

բերքաճավաբը Ի: ր զառարոլիս

իձլուղներն

մ աճեն,խոր-. րագ ը ւս րիտասարդ ցորենի Հատիկակերային սաղը: Ցուրդ է տրվում Հունձը կատտարել լշ-ցորենի Հատիկի մեջ պրոտնինըկազմ Հատիկակերային ց 20--21 0), սոսնձան յութը 19 60 տարիներում (առանձին մուռ: Խոտի ցորենի ավելի շատ, քան սովորական ուրիշ խոսքով սկզբու ցորենը Հում պրոտեինը կաղմում է 14--16 "Խ։ Հատիկակերային 10- 15 օրով են Միջաճաս ցորուիք 2" աան Ա ան

դազուքյարքի

"2է

եշ 2,

Գանրար ուշ

է ճասունանում:

կանաչ ղանգ-

սոլսոր խոնավասեր Օտրաստալուշչայա--38 աղաճովմած

վածի բարձր բեր դեպքում: լու

բույս

է տալիս

է,

միայն խոնավությամբ

սորտի ցանքը պ 0ւորաստայուշչայա--38 կանաչ

չ

ր

մ նե-

Փ

է կտարել

աշնանաճամար

արլ

Աթ Նի ո" թի(195-ու

ցանքից շուտ: ցան ցորենի ժլույն լիոն նորման ցանքի կազմում6,5--7,0 պարարտաԱզոտական 5--10 ը պավատ: Համար՝ 210 կգ/ն), Ճառտիկի

Է

նկատմամբղգայուն է: նյութերի

ա

"

լ

տոննա

խոտ: Խուռի որակի բարձրացման Հարցն ճանդիսանում է երկ-

մեկը: խնդիրներից ճիմնական կերի կայուն բաղայի ստեղծման դործում կարնոր նշանակություն ունի խոտաբույսերիբերքաճավաքըկատարել ժամանակին, անկորուստ ձնով ն ստանալ բարձրորակ խոտ: չայտնի է, որ խուռաբույսերի տերնները, ծաղկավփթթությունները, ցողունի գագաթային մասն ավելի շատ են պարունակում: Տերնեներումկուտակված սպիտասննդարար նյութեր անկուցները հ ճանքային նլութերը 2 անգամ, իսկ կարոտինը 10--15 դամ ավելի են, քան ցողուններումմ Տերնի սննդարար նյութերի մարռելիությունը 40 00-ով ավելի է, քան ցողունինը, Խոտի որակը պայմանավորված է նրա մեջ պաճպանվածտերեների, ծաղկափթթությունենրի ն ցողունի գագաքային մասերի քանակով: Հայտնի է, որ բերքաճավավերը նշված բի ժամանակ կորուստը տեղի է ունենում խոտաբույսերի օրգանների ճՃաշվին: Հարի Ճիմնականխնդիրն է միավոր տարածություխոտաբույսերի նից առավել շատ խոտ ոտանալ ն նրա մեջ առավելագույն չափով պաճպանել կուտակված սննդանյութերը: Խոտաբույսերիբերքաճավաքիժամանակ առանձնաչճատուկ ուշադըրություն պետք է դարձնել կորուստները նվաղագույնիՀասցնելու վրա: բերքաճավաքիուշացումը, ինչպես նան 4նձի, կաԽուտաբույսերի նաչ զանգվածիփոցխման, կուլտավորելու, փոխադրելուն դիզելու միջն ժամանակի տեսակետից առաջացած մեծ ճեղքվածքիպայմաններում մեծ ճասնում: Հնձած զանգվածի չորացումը ոչ զորուստը չասխերիէ ձիշսո ձնով կատարելու դեւլքում խոտի որակն իջնում է Հ0--ՀՏ օ0-ով: բոդործության

,

Լավորակխոտ ստանալու ն կորուստները նվաղագույնի ճասցնելու կարնոր պայմանըճունձր ճիշտ ժամանակինն չափավոր բարձրությամբ կատարելն է, ճնձված զանգվածը պաճանջված ձնով փոցխել, կուլտել, է: փոխադրել, դիզելն ռպաճպանելն

Ապացուցվածէ, |

5ՅԸ

Շարադրվածէ

ըստ

որ ն,

առավել Գ.

շատ

Անդրեն:

ն

սննդանյութերով ճարուստ խոտ Ը»

Ժժք/

է ստացվում, երբ բակլազգիներիբերքաճավաքը կատարվում է ծաղկ-

Խորը

լում:

չ"րացման զանգվածի

ման

.

մեժ

կարոտին խոտաբույսը պարունակում քսնակությաժբ

չէ ծաղկափթթություների գոյացման շրջանում: ժամանակինՀունձ

կատարելու դեպքումսմբողջ սննդարար նյութերը բուլսի մեջ բաշխվում են ճավասարաչափ, բույսերը լինում են նուրբ ե կենդանիների ճամար

ախորժելի: Սաղկմոնընթացքում սննդարարնյութերի (սպիտակուցնե-

րի, ածխաջրերի, ճարպերի)«Հիմնականմասը տերններից ու ցողունճոսում է դպի ծաղկավփթթություն՝ ներից փոշոտումը ն պտուղների ապաճովելուճամար, որի Հետնանքովցածի տերենեկազմակերպումն ըը դեղնում, թոփվւմ են, քաղանթանյութերի քանակը չատանում է, խոտի որակը վատնում: Խոտաբույսերի բերբաճավաքը ծաղկման սկղբին կամ Ճուրաններ պա'ին լատարելու դեպքում միշտ էլ մեկ լրսցուցիչ ճար է արձակելու մել միավորտարածությունից ստացված խոտի բնբքր ն ստացվում, կերային միավրնեյիքանակը լինում է բարձր խոտաբույսերիբնրքաճավաքըչափավոր ժամկետում կատարելու զեսլքում մոլախոտային բույսերի սերմերը ղեռնս ճասունացած չեն լինում, չեն թոռիվումորի շնորճիվ խոտադաշտում, ինչպես նան Ճաջորդող

դաշտումմոլախոտերի բանակը խիստ պակասում է, կուլտուրալի

Հետնապես,խտալույսնրիբերքաճավաքըծաղկման սկզբին կատարելու միջոցով պայքսրում ենք նան մոլախոտերի դեմ: խոտի ճամարխոտաբույսերիբնրքաճավաքը կատարվում է տրակտորային ժորալինղմողԱՊՎ-3 խոտչնձիչ մեքենայի միջոցով: Այս դեսլքում վերահում է ճնձաժ զանգվածիփոցխումը: կցվ.-3 մեքենայով Հնձած խոտաբույսերի մեջ սննդանյութերըպաճպանվումեն առավելագույն չափով, Հնձված զանգլածըչի կարելի երկար ժամանակ թողնել փոված վիճակում: Դրձնիցվատանում է խոտի գույնը, բուրավետությունը, նվաղում է սնդաութերի ն վիտամիններիքանակը: խոտաբույսերի Հնձված ղանգվածի փիոցխումըպետք է կատարել «նձի օրը: կանաչ խոոը վարունակում է մինչն 80 զկջուր։Չորացփունընքացգլորիանում է Հիմնականում տերեների միջոցով: Այն քում չուրը երբ դեպքում, ցողուններից շուտ են չորանում, ապա վերտերեները չինենրի չորարումըձզձղվում է, ե փոցխելու կամ շրջելու ընթացքում չորացած տերներ կոտրատվում ն կորչում են: Հնձված խնաչզանգվածի մեջ կուտակված սննդանյութերիկազմը փոփոխվում է երկու իրար Ճաջորդող պրոցեսնեչորացմանընխացյում ճետնանքո: պրոջնսն նաջինը՝ ֆիղիոլոգիական-կենսաքիմիական բի |

ունենում

ճնձված զանգվածի Թառամեցմանշրջանում, Դրկրորգը՝կծնմաքիմիական պրոցեան է, որը տեղի է ունենում

սկզբին, իսկ դաշտավլուկազգիներինը՝ Հուրաններ արձակելուփու-

Առավել

տեղի է

չում

այր

շրջանում:

Ֆիղիոլոլիական-կենսաքիմիական պրոցեսը ճիմնականում է

Հան-

ճետնյալին.նոր Հնձված կանաչ զանգվածիժեջ չնայաժ սննդամոսոքըդադարում է, սակայն բույսերը շարունակում են նյութերի ապրել ի Ճաշիվ կուտակվածմիացությունների, նախօրոք շարունակվում է ջրածնի, թթվածնի ասիմիլյացիան: ածխաջրերի, Այդ ժամանակ բույսի մեջ նոր նյութերիկուտակումըշարունակում է գերակչոել նախկինում կուտակվածնյութերի քայքայմանը: Սննդարար նյութերի ե ջրի Ճճոսքի բացակայությունըստեղծում է այնպիսի վիճակ, երբ կուտակվածնյութերըավելի արազ են քայքայվում,քան ատեղծվումեն նորերըո Ջրի կորուստիՀեռնանքով բույսի տերններըսկսում են մաճանալ, որից անմիջապես ճետո բույսի բջիչների կննսագործունեությունն ամբողջությամբ դադարում է: Թառամեցման շրջանում ուժեղ չափով շաքարներ նն ծախսվումշնչառությանվրա, ն առաջանում է ածխաջրերի քայքայում, ռրի Հետնանքով տեղի է ունենում չոր նյութերի կորուստ. Ածխաչրերի կորուստնայդ ժամանակՃասնում է 20, իսկ կարոտինինը՝50 օն-ի: բույսերի բջիջների Տարբեր տեղի է ունենում 35--65 մաճացումը զ. սլայմաններում: խոնավության

Հնձվածղանգվածի Ճյուսվածքների մաճացումիցՃետո ֆիղիոլո-

գիական պրոցեսներինփոխարինումեն կենսաքիմիական պրոցեսները: Այ. շրջանում հյութերի (սպիտակուցներ, ամինաթթուներ, օարա, շա-

Քարներ է

ն

այլն)Ճետա

դա

քայքայումը մաճացած բջիջներում ընթանում

ֆերմենտնձրի ազդեցությանտակ,

կարճ ժամկետում կանաչ ղանդգվածը արագ

չորացնելու

դեպքում

ազոտական կուքերը զգալի փոփոխության չեն ենթարկվում.դանդաղ չորացման դեպքում են

ամինաթթուները տրոճվում,վեր ածվում ամիդների, իոկ ծրբեմն առաջանում է ամոնիակ, նանաչ զանգվածիերկարատն չորացման դեպքում, բարձր (50--55 ը) խոնավությանպայնյութերի փորուտտը մաններում սպիտակուցային կազմում է 25--30 ծ, 50 ցե իսկ կարոտինինը՝ -ով ավելի: Սպիտակուցների կորուստին ամինաքթուների քայքայման ճետնանքով նվաղում է պրոտեինի քանակը, սյակասում է նրա ժարսելիությունը կենսաբանական արժեքը: չորացման ընթացքում խոտի մեջ Խոտաբուլսծրի խոնավություն ճտք է կազմ: 12.40-ից ոչ ավելի: Հում պրոտեինի կորուստը դաշտային պայմաններում չորացնելիս կազժում է Հ0--30 նն, իսկ արճեստական չորացման դեպքում՝ 5 կկ, խոտաբույսերի մեջ ազատ Ջորաջման ընթացքում ջուրն ավելի չուտ է գոլորչիանում, բան կապված ջուրը,

կ

եիշվ

տեսակից» կախված է խուռաբույսերի Չորացման արադությունը ն ղարգացմանփուլից: Բակլազսորտից, քիմիական բաղադրությունից ավելի դանդաղ են չորանում, քան դաշտավլուկազ-

Իա

գի. խոտաբույսերն

չորացման ճամար պաճանջվում է ամապատասԽուռաբույսերի ե օդի Հոսանք: խոնավություն օդի Հարաբերական խան ջերմություն, նպատակով չորացումն արագացնելու

Դաշտայինպայմաններում շրջում են, ձորերի վերածում,կույտավորում: ղանդվածը են նպատակով այժմ օգտագործվում սսրադացնելու 9Զորագումն են խոճղմում մնքենաներ, որոնք միաժամանակ այնպիսի խուոճնձիչ են չորանում: որի շնորճիվ դրանք շուտ յոաբույսիցողունները: :

երբ ճնձված խոտաբույնպաստավոր եղանակի սխսյմաններում, է ն պարունաքառամում կարճ ժամանակում սերի կանաչ ղանդվածը են

ածում

ծորերի:

վեր փոցխում 50--585. նկ խոնավություն, կազվումէ 25--30 օը, կուր խոնավությունը Երբ ծորերումղանգվածի է չորանալ 3--9 շարունակում տավորում են: կույտերում զանգվածը ն

կում է

օր,

որից ճետո,

կազմում է երբ խոնավությունը

16--12

0,

խոտը դեղ

պարունակած սպիտակուցների,վիտամինների ն այլ սննդարարնյութե0 90 աւ ապով, առեք Հար էշ ում կոկոնակալման փուլում ճնձված էէ » վիկը։ չաբդարըչ ինչես նան Ճճուրանաանքիստ ցորնուկը, մարգագետնային սիղզամա գետ ւոն խոտ տք է չորացնել մինչն ռր խոնավությունը նրա մեջ

կամայա լի-գու վուր ուկր արո տի ո

ուլում Հավա, կալման զի ո չյուղախոտը, ողնախոը: ահին ամի գք 10:12 կազմի

մեզո կուգա վիտամինային իների թոչունների ճամար: Այն լայն չափով մղի վում1 «ա ճամակցվածկերերի արդյունաբերության մեյ: ԻՄ խոտաբույսերի բերքաճավաբը խուճնձիչ մանրացնող մեբեանա կրի րոր գվածիարձեստական չորացումը կամիջոցով Ս, բաների աա Լն ր ԱՎՄ--0,4

Ա, ԱՎՄ-Լո

պայմաններում աստիճանի վում չղ կր-1ջշ ոլ Ս

բերք ստանալու

խնդիրնաաճովելու

օրից ավելի չատել: խոտադաշտում զանգվածը կանաչ ունի խոտաբույսերի Մեծ նշանակություն Խոտալյուր: խոտն չորացրած Այս ձնուլ արչեստականձնով չորացումը: զանգվածի ն Հ--Ց

վերամշակում ունի կերային բարձր արժեք, այն ճիմնականում նում

խուտալյուր: սղիտակուցա-վիտամինային է խոտալլյուրի Սսլիտակուցա-վիտամինային մեջ սլաճպանվում մեջ ղանդվածի են

կանաչ ն խուռաբույսերի դաշտավլուկաղգի բակլազգի

ոտա-

խոտալյուրը արժեքավոր կեր է

ն

ր "Ր

բո-

օգ-

է

«18

,

,

տա

/

,5

Դո"

են անում:

շնորճիվ խոչկրոցեսների կննսաքիմիական Զորացմանընթացքում խոտի է բերում բուրավետություն: տի որակը լավանում է, այն ձեռք ն խոջերմության առաջանում է Համապատասխան բուրավետությունն ընթացքում չորացման կանաչ զանգվածի պայմաններում նավության ն խեմոմային ) դեղում,խոտապաճեստում (ձորերում,կույտերում, ն յուղերի դանդաղ օքսիդացման ֆերմենժային նյութերի, եթերային տացման չնոր"իվ: է ունենում Խոտի մեջ սննդանյութերի զգալի մասի կորուստը ստեղի երկարատն պատճառով: անձրնի, շաղի, չափից դուրս շատ չորացնելու ճոտ, անդուր է բերում է, ձեռք անձրնի տակ գտնվող խոտը բորբոսնում ն սնանում է, կերային արժեբը խիստ իջնում է, այդպիսի դորշանում 50 00: է խոտի մեջ պրոտեինիկորուստը կազմում չուրչ ճեւտո խոտադաշտի խու ճնձիցանմիջապես րովի պայմաններում Հաջորդ «արերից բարձր վերաճը ն ընդճանրասլես ջրումը,փոցխումը, Համար, անճրաժեշտ է «նձված

առ-

ագրեգատներում: խոտալյուրը պաճվում է թղքն տուղզով պաճեստներում: ութ, ճամար նպատակաճարմարէ ւլա ԱՎՄ--0յ4Ա չորացնող ադրնորի ճամար լ կափ ճարմարեցնում 0ԳՄ--0,8 ն 0ԳՄ--1,5 Հատիչորացնող

|

ԱԱ ԱԱ յ

ավո, մէլամ Բոնփոխագոոլու իգավոր աան, րում կավո իլն ՈԷար ծանը սովո2--8 անդամ խուոալյուրը Անա բական խոտից: խոտի կշիոր Յամ խոտալյուրինը՝ կգ: կաղմում Տան Լիա վորգան Վեր իրր բի կերերի մի դալի Աթո րիր օգտագործվում աենաժի նաժը վաշճածոյված կամ կոնմիազո խուռաբույսերի ճնձից սերվացված կեր ուն անվնաս պաճպանումը թառամած կանաչի, ով» լիրո"ի մանավորված մո ղանդվածում օրգանականթթուազ րու ռերի կուտակմամ Ի անվնաս պաճպանումը տեղի ի միջավայրի ո է, ոդիակա շնորճիվ, որի պայմաննեւն Բորոյան բում բուլի Հլոաված ուժը դգերաղանցում մանրէ-

ճ

ոտա

ւ

է 1մ3

1 մ3

է

մ3

Սենաժ:

մասն

է

'

է,

«ետո

է

ո

պայ-

է

ԱԱ

,

է

մա

ունե

հում

ների կողմի

Ն չա ա

է

սպլաճելու

եեւ. իիէ. ին" քարմ կանաչ զանգվածից ն ին ովար տոմ դանիները բազմամյաԲռա 1 պատրաստված կգ սճնաժը չ

ու

կենն-

ուտում:

կավոր լո,մորից առա րայի յ

հակում է

պարու-

0,35--0,4

ենե

ջին ճերթին պետը է պատրաստել բազմամյա բակ541

լոզգի խոտաբույսերից (աուվույտ, կորնգան,երեքնուլ),ինչես նան բաղմամյա ղդաշտավլուկաղգի խուտաբույսերից(անքիստ ցորնուկ, մարդաղզետնայինշյուղախոտ: փարդագնտնայինսիզախուռ, ժիտնյակ-ողզնախոտ): Սննաժ պատրաստում են նան վիկ-վարսակի, վիկ-գարու, ոլոովարսակի, ոլոռ-դարու խառնուրդի կանաչ զանգվածից: Սննաժի ճամար խոտաբույսերի բերքաճավաքըպետք է կատարել բակլազգիների կոկոնակալման փուլի սկզբին, իսկ դաշտավլուկաղգիները՝ ճուրանակարքան կամ ճասկակալման փուլի սկղբին: : Սենաժ ԿՈՒՖ--1,8 ճամար մեքենան ժողովում-Ճապատրաստելու 0 խովաքում է այլ ագրեղատովնախօրոք Ճնձաժծ, ծորերում 50--55 հավություն պարունակող խոտաբույսերի թառամեցված կանաչ զանգսմ-անոց մասերի ն լցնում կողքից վածը, մանրում է, վերածում 2--8 անցնող փոխադրող Հարմարանքի մեջ: խրամատներում բարձրորակ սենաժ է ստացվում, երբ օդի մուտքը կամ ներքափանցումը ամբողջությամբ բացառված է: Սենաժի խրամատները լինում են վերգետնյա ն խորացրած: Խրամ, մ, խորություն 8,5--4 մատի լայնությունը պետք է լինի 8--12 իսկ երկարությունը՝ ըստ պաճանջի: խրամատիպատերը պետք է լինեն ոչ օղաթափանց, իսկ Ճճատակըցեմենտապատ: խրամատում սենաժի օրից ոչ ավելի: Յուրաքանչյուր զանգվածի լցնումը պետք է տնի 3--4 օրվա ընթացքում խրամատում լցրած զանգվածը թրթուրավորտրակէ խրամատը լցնելուց ն տովալրիվ տովանել։ տորների միջոցով պետք քաղանքթով, նելուց անմիջապես ճետո ոլեսոքէ ժածկելսլոլիէքիլենային սմ 4ողի ն շուրջ 50 սմ ծղուտի որից Ճետո՝ 1 սմ կրի, այնուճետն 20--30 շերտով: 1 մ3 սննաժի կշիորկազմում է շուրջ 450 կգ: կավորակսենաժի զույնը պետք է լինի գորշ-կանաչավուն, ունենա լինեն մրգի ճուտ, քաղցրավուն ճամ, զանգվածում լրիվ պաճպղանված տերնի, կոկոնի ն այլ մասերի ձեերըս Սիլոս։ Կնրերի սիլոսացման 4ճիմնականգործոնը ճանդիսանում է կաթնաթթուն, որն առաջանում է շաքարների խմորման Հետնանքով: Սիեն ազդում քացախաթթուն, պրուղիոնալոսի որակի վրա բացասաբար թթուն ն այլ օրգանականթթուներ, որոնք գոյանում են սիլոսի մեջ: է, այնքան ճեշտ է բույսի մեջ որքան շաքարը չատ Սիլուտացվող սիլոսացվում ն սիլոսի քթվությունն էլ լինում է բարձր: Սիլոսի նորմալ բակտերիա "Թրվությունը՝ թՒԼ-ր,կաղմում է 4,0--4,52: կարնաթթվային ները կաթնաթթու նն առաջացնումՃիմնականում ճասարակշաքարներից: Սիլոսի մեջ բԷԼ-ը մինչն 4,2-ի ճասցնելու ճամար պաճանջվողշաքարի նվաղադույն քանակը կոչվում է «շաքարային մինիմում»: Սիլոսացվողբույսի մեջ շաքարի փաստացի քանակի ն շաբարային մինիմումի ճարաբերությունից ելնելով բույսերը բաժանվում նն հրեք `

եշտ ն խմբի. ռիլոսացվողներ, դժվար սիլոսացվողներ չսիլոսացվո ններ: Հեշտ բույսերի շաքարային մինիմումը սիլոսացվող է ավելի ջիչ փաստացի ջանշաքարի Դժվար սիլոսացվող քանակը: շա

բույսերի տարային մինիմումը բարձր է: Հեշտ սիլոսացվողբույսերի շարքին են

եգիղատացորենը, պատկանում արնածաղիկը, գնանախնձորի փրեր Վիկ-վարսակային խառնուրդը: Դժվար սիլոսացվող բույսերի շարքինէն «լատկանում իշառվույտը, երեքնուկը: բույսերի շարքին Չաիլոսացվող չ պատկանում ուղտավուշը: ավորակ սիլոս ռտացվում է նան ոլոռից, Սուդանիխոտից, մողարից,

առվույտից, տափոլոռից, դաշտբակլազ-

նան սորդոյից,ենչպես

միամյա Գի-դաշտավլուկազգի խոտաբույսերի խոտսխառնուրդնե սիլոսի մեջ կանխվիմիկրոբիոլոգիական Որպեսզի ցանկալի ոչ

«վրոցեսը, անճրաժեշտէ խրամատում լցված սիլոսային որզանգվածը Քան կարելի է շուտ օդի մեկուսացնել ներթափանցումից: Ճանդիսացող ելանյութ կանաչ զանգվածի ճամեմատությամբ սիլոամբողջությամբ բացակայում են, օսլայի ն սպիտասի մեջ շաքարներն

լուցների քանակը լինում է քիչ, բայց պարունակվումեն մեծ քանակուն ամինախթքուներ թյամբպոլիղեղտիդներ, կաթնաթթու: Լավ ւպատբաստված շիլոսի մեջ պրոտեինի քանակը պակասում է մինչն 10 00-ի չափով: Սննդանյութերի անխուսափելիկորուստը սիլոսի մեջ կաղմում է չոր նյութերի 4--5 60-ը Սիլուացմանընթացքում չոր նյութերի ընդանուր կորուստըկազմում է. աշտարակներում՝ 84, խրամատներում՝ 12--15 գե, վերգետնյա բուրտերում՝ 30--45 օը. սիլոս ստանալու նպատակով Բարձրորակ յուրաքանչյուր օր սիլոռային բույսերի բերքաճավաքը պետք է ճնակատարել ա յնքան, որքան րավոր կլինի նույն օրում փոխադրել, սիլոսի խրամառոները լցնել ն դեպքում, «նձված, բայց խրամատներումչտեղատոփանել, ճՃակառակ վորված դանգվածի մեջ տեղի է ունենում շաքարի, օսլայի, կարոտինի մճժ կորուստ, բացի այղ, վատանում է այղ կանաչ զանգվածի սիլոռացվելու Ճատկությունը,իսկ ավելի երկար մնալու դեպքում, չրի մեժ դորուստի պատճառով,այղ զանդվածըսիլոսացման Համար դառնում է ոչ պիտանի: Սիլոս սլատրաստելու ճամար սիլոսային բույսերի բերքաճավաքը կատարվում է կիկ--1,4 կամ ԿՈՒՖ--1,8 մեքենաՀնձիչ-մանրացնող

ների

միջոցով:

՛

Սիլոռային

լինում են՝ խորացված, ն խրամատները կիսախորոցված վերգետնյա: Դրանքպետք է ունենան ամուր ճիմք ն երեսպատված ոլաԽրամաիլայնությունը կաղմում է 9--15 մ, 2,5-բարձրությունը` 2 մ, իսկ քրկարությունը՝ըստ պրաճանջի:Խրամատրմնջ սիլոսացվող չանդվածբ պետք է լցնել 3--5

անր:

օրվա ընթացքում:

Յուրաքանչյուր օր

մակերեսուի

փոհլ խրամատիամբողջ բա տովաննլ։ խրամատըսիլոսային զանգվածով

զանգվածը պետք է սիլոսացվող ն

20-30

սմ

շերտով

20-50

սմ

Հողի շերտով ծաժկել:

կա է Հետո թաղանթով նելուց-տովփանելուց Կոք պոլիէթիլենային

Անա

Բ

ա

անրակի րա ճու, Հաճելի դրած բանջարի քարմ թթու 65--70 ԱԻ

ա

գար

ւի

ւսված սիլոս

Բջ

արելիէ

աստված

Խեան

քէ1-«4Ե0--2, րո «0-ը օրգանականթթուներ, որի : 118-834 ԳԱ կամ մուգ-գորշ դույն, Վատ սիլոսը ունի սն

պարունակումէ

Տն

,

գերակչոու Քիչ կաքնաթթու,

ճարպաթքուն:

Քոց

օգ-

,

չ

ի աբաթցոն

ՍԵՐՄՆԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Փյուլատնտեսականսերմնաբանությունն ուսումնասիրում է կուլտուքականբույսնրի սնրմերը, նրանց կառուցվաժբը, մայր բույսի վրա նրանց դոլացման պայմանները, սերմի մեջ ընթացող կենսաբանական նան փովոխումյունները, ինչես ոնրմերի ցանբային որակը որոշող մեթոդիկան: Ցուրաքանչյուր կուլտուրայի բարձր բերքը որոշվում է նրա սերմերի որակով: Սերմը Հանդիսանում է այս կամ այն սորտի տնտեսական, կենսաբանական բոլոր ճատկությունների կրողը: Սերմի ցանբային որակը մեժ չափով կախված է մշակման սլայմաններից: Սերմնաբանությունըորսլեռ զիտության առանձին ճյուղ ծնունդ է առել 111 դարի 20-ական քվականներին: Ռոտաստանոսւի սնրմաստուգիչկայաններըկազմակերավելեն Ռի(այժմ կ. Ա. Պետրովսկի դայում ն Տարտույում (1874թ.), Մոսկվայի Տիմիրյաղնի անվան) գյուղատնտեսականակադեմիայում (1881 թ.), (1802 թ.), Վորոննժում (1806 ք.), Դնեւպրոպետրովակում Խարկովում (91 ք.) ն այլն: Հեւոո սոցիալիստական մնծ ճեղափոխությունից Հոկտեմբերյան սերմստուգիչ կայաններ են կազմակերպվում ՍովետականՄիության բոլոր մարղերում, Հանրապետություններում, երկրամասերում, շրջաններում:

անըմստուդիչ լաբորատորիաներըորոշում են գյուղաՇրջանային տրնտեսականկուլտուրաների սերմերի ցանքային ճատկությունենրը: Տեղականսերմստուգիչ լաբորատորիաների աշխատանքներիմեթոդակսն ղեկավարությունըիրականացվում է մարզային-երկրամասային ն "անրապետական սնրմատուգիչլաբորատորիաների կողմից, իսկ սերմառտուդման ամբողջ դորժի ընդճանուր ղեկավարությունըիրականացվում է ՍՍՀՄ դյուղատնտեսության մինիստրության կննտրոնական սերմատուզիչ լաբորատորիայի կողմից: Բոլոր սնրմժստուզիչլաբորատորիաները աշխատում են միասնական մեթքոդիկալով,որը սաճմանված է ՊետականՀամամիութենական ստանզարտով: Հանդիսանում Սնրմնաբանությունը

սերմի որակի ն ճատկությունների գնաճատման, հրա ուսումնասիրման մեթոդների ն բարձր է

545.

Յո

Բուսաբուծություն

գիտական«իմքր: Սերմնաբանությունը աճեցման րակիսերմնանյութի կուրսի բաղկացուցիչ մառը: է բուսաբուծության Հանդիսանում տարբերել սներմնաբուծությունից: ԱնՀրաժեչտէ սերմնաբանությունը սորտերը, ինչխնդիրն է՝ բազմացնել շրջանացված Սերմնաբուժության ն ժառանդականՀատկություննեսլես նան սրսճզանել բարելավելնրանց սովխողներին կոլտնտեսություններին սորտային մաքրությունը, ըն, բարձրորակսերմնանյութ: մատակարարել բացի գոյություն ունի Սերմնաբանությունիցսերմնաբուծությունից ապկուրս, որի խնդիրն է ուսումնասիրել Հատիկի Հատիկաբանության ու

ու

նսպլատատեխնիկական պարեկային Հատկությունները՝ րբանքույին իր բովանդակությամբ կովօգտագործելուՀամար: Հատիկաբանությունն կուրսին: վերամշակժան մոտ մթքերջների է դյուղատնտեսական ու

ՍԵՐՄԵՐԻԲՈՒՍԱԲԱՆ

ԱԿԱՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

տեսակետից Քուսաբանական

սերմը բեղմնավորմանչետնանքով

ն նրան է, որն իր մեջ ընդգրկում է սաղմը զարգացածսերմնաբողբոջն Արտադրական տեսակետից պաշարները: սննդանլութերի անճրաժեշտ ցանվում է բերք ստանալու սերմ կամ սերմացու կոչվում է այն, ինչ ն արտադրական (ագՀամար: Շատ դնպքերումանրմիբուսաբանական Այսպես, օրինակ, չեն ճամընկնում: Հասկացողությունները րոնոմիական) անվանվում է սերմ, սերմացուն Հացաբույսերի գործնականում են տեսակետից դրանք պտուղ բուսաբանական է սերմ, սակայն բուսաբանա՝ կընդեղիցանքանյութընույնպես կոչվում են: կան տեսակետից դրանք սլտղաբույլ ցանքանյութ կուլտուրաների Այսպիսով, որպես զյուղատնտեսական օգտագործվումհն.

Միրչոոո

Սերմի զարգացման առանձնանատկությունները: Բեղմնավորումից ճետո սերմնապարկում բեղմետվորված էլեմենտներն սկսում են ուժեղ չափով բաժանվել ամենից առաջ բեղմնավորված երկրորդային կորիզի, որից գոյանում է էնդոսպերմը ն բեղմնավորված ձվաբջիչների, սկիզբ տալով սաղմին: էնդոսպերմը վարդանում է սաղմնապարկի ներսում: Այն Հանդիսանում է սաղմի սննդային ճլուսվածքը: Սակայն բացի էնդոսոերմիք որոշ բույսերի ձնավորվող սերմի մեջ առաջանում է նան մի այլ տեսակի սննդային ճլուսվածք՝ պերիսոլերմ: Ի տարբերություն էնդոսպերմի, պերիսպերմը առաջանում է ոչ թե սեռական, այլ վեզետատիվ եղանակով, ոչ թե սաղմնապարկի ներսում, այլ նուցելլուս բջիջներից: Մի շարք ընտանիքների (ընդավորների, առտղածաղկավորներիյ կաղամբազգիների, տուղտաղգիներին այլն) բույսերի մոտ սերմերի գոյացեն էնդուման սվրոցեսում Բ կլանում րենոր ամբողջությամբ բողջ էլ շաքիլատերնեներն շաքիլ պրոց սերմը: Այս դեպքում սաղմը վբաղեքնում է ամբողջ սաղժնասվլարկըո Սորմերնիրենը մոտ դտնվող սննդային նյութերի վիճակից ելնելով բաժանվում են Հետեյալ խմբերի: 1. Սեբմեր՝ այս խմբի բույսերի մոտ ռերմնասլարկում էնդոսպեորմով. էնդոսպերմը զբաղեցնում է մեծ մասը, իսկ սաղմը մի փոբր մասը (ճացաբույսեր, տզկանեփ,խաշխաշ, կանեւի ն այլն): 2. Սերմեր ինչես առաչին խմբի մուռ, ալս առանց էնդոսպերմի, խմբի սերմերի էնդոսղերմը գոյանում է սաղմնասլարկում,ոակայն սերմի ձեավորման պրոցեսում սաղմը կլանում էնդոսպերմը ամբողջությամբ կամ գրեթն ամբողջությամբ: Սերմի լրիվ Հասունացման ժամաաստնակ սաղմը զբաղեցնում է ամբողջ սաղմնապարկը(բակլազգիննը,

ւ. (ոնրմնապոուն)»

'

է

ղածաղկավորներ, կաղամբազգինելր):

ժ. Սեբմեր՝ այս պեբիսպեոմով. խումբ սծրմերի մոտ սննդային նյութերի պաշարը առաջանում է վեգետատիվծհղանակով, սաղմնապարկից դուրս, նուցելլուս բջիջներից (մեխակ, սագախոտ): 4. Սեբմեր՝ ն պվեբիսպեոմով. էեդոսպեբմով այոպիսի սերմեր քիչ են լինում (սն տաբղեղ, իմբիր, Հնդկացորենն այլն), Սորմերի ձնավորման պրոցեսում սաղմնապարկըաճում է, լցվում է սպիտակուցներով, Ճարպերովն օսլայով Ճարուստ ընդճանուր պրոտոպլազմայով, առաջանում են բջջապատներ,գոյանում նեն բջջային Հլուսմինչն որ սաղմնասարկի ամբողջ խոռոչը վեր Լ ածվում թրտ վածքներ: մոտ Ճյուսվածքիչ:Դաշտավլուկազգիները սաղմնապարկը սկղբում աճում «ետո է երկարությամբ, լայնությամբ ճաստությամբ: ԶնավորողՀւ2--12 ճամտիկն իր վերջնական մեծության է ճասնում օր անց, որը ենկնում է կաթնային ճասունացման փուլի սկզբին: Այդ շրջանը ն. ն. կուլիշովն անվանում է ճատիկի ձնավորման շրջան: Հատիկի Հառտու-.

քերմնակաղամբազգիների

սերմեր, որոնք բեղմնավորման ճետնանքով ղարզացած բույսերի, բողբոջներ են, օրինակ, Հատիկարնդեղեն կենաֆի, տրխընտանիքին պատկանողյուղատու բույսերի,կտավատի, տորիկի, կորբորի նոյ բույսերի սերմերը.

են սերմնարանի պտուղներ,այսինքն՝ սերմեր, որոնք ծածկված օրինակ, բոլոր Հացաբույսերի պատերից տոռաջայած պտղաքաղանքով, ն կորնդանի սերմնաղտուղը: ծաղկի գաթի արնհածաղկի Հատիկները, տուփիկպերիլայի ն դաշխակտավատի կանեփի, ոլւողիկը, դինձի ունդը,

ները.

որոնը դոլացելեն ամբողջ պտղի կուտրտվելուց պաղիմասնիկներ,

սերադելլան). (օրինակ՝

'

որոնք սերտինչոլես օրինակ ռակնդեղի պտուղները, պտղաբույլեր, վնրածվում սպւողաբույլի(լնձիկների)': մեկը մյուսի "նտ

ատում

են

ու

ու

247`

է մինչն մոմային Հասունացման շրջանը: Սերմնաթյունը մեծանում բողբոջի ծաժկոցից գոյանում է սերմնաքաղանքը, իսկ սաղմի պատերիլ՝

նում

Հավասարմեծությամբ: Ֆոսֆորըանձրաժեչտէ բուլսերի պրտօրգաններիզարգացման Համար: Ֆոսֆորիսլակասության դեպքում ղանդազում է բույսերի ղարդգացումը, որն առանձնապես դզացվում է ելի պտացորենիծաղկման փոշուման շրջանում,փաթեթից վարսանդն ուչ է դուրս գալիս, կողրը լինում է թույլ զարգացած, մանը, ձեվափոխված ճատիկներով:Դա որոշակի չափով վերաբերվում է նան հն

դատու

պտղաքաղանթը:

ու

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՆՐԱ

ՈՐԱԿԻ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍԵՐՄԻ

ԵՎ

ՎՐԱ

այլ Ճաքաբույսերին: նույնպես կալիումը

սերմերը ճանդիսանում են բույսերի

Օրգանագոլացմանընացքում զարգացմանսաղմնային ստաղիան: Զնավորվելով մայրական օրգանիղպայմանների մում, սերմերը ենթարկվում են այդ բուլսին շրջապատող են Հաջող նպաստում որոնք բույսի Այն գործոնները, ազդեցությանը: աճռմփանն

ու

վայվաններ նալաստավոր ղարդացմանը, Ճավա

են

Ճա

ու

ն է 1000 Ճճատիկի լիումով,ապա բարձրանում քաշը,բնաքաշր ապակե նրմանության տոկոսը:Հայտնի է նան այն, որ կալիումըցողունըդիմացկուն է դարձնում պառկելու նկատմամբ, որով նույննս նպաստում

ստենղ-

բարձրորակսերմերի ձնավորման Համար ն, ճակառակը, այն գորխանդարում են բույսի ծոնները, որոնք այլս կամ այն չտփով ճնշում վլարդացմանը,վատացնում են սերմի որակը: Թյենջ նորմալ անմանն այդ գործոններից մի քանիսը: Ագրոտեխնիկականմակարդակը: Բույսծրի սէրմարտադրողականուքյան ն սերմերի որակի վրա ազդող գործոններից առաջին տեղը պետք է ճատկացնել մակարդակին: Փորձերովապացուցված ադգրուսեխնիկալյի է, որ հրկրադործության բարձր կուլտուրայի պայմաններում, որտեղ բույսերի բերքատվությունը, ինչկիրառվում է բարձր ագրոտեխսնիկայ պես նան ստացված սերմի որակը (1000 սերմի կշիոի, սերմերի ծլման էներգիան, ծլունակությունը ն ծլման սկզբնական աճը) լինում է բարձր: Այդպիսիպայմաններում աճեցրաժ սերմնանյութը միշտ էլ բարձր բերք է ծում

ու

Բույսերին

մեծ

ՍՏ

|

.

Ցանքի խտությունը: ձեավորմանընթացքի ն որակի վրա Սերմերի ազդում է նան սնման չափավոր մակերեսի սաշմանումը, որը դաշտային պայմաններում որոշվում է ցանքի ձնով ն նորմայով: Սնման չափավոր մակերեսիանվան տակ պետք է Հասկանալմեկ բուլսին Հատկացված այն տարաձուցյունը,որն ապաճովում է բույսին լրիվ չափով օգտագործելու Հողի սննդանյութերըն արնի լուսային էներգիան, որոնց շնորձիւ|մեկ միավոր տարաժությունիցստեղծվում առավելագույնբերք:

բա-

է

նակությամբ «սննդանյութերով առպածովելը ոչ բոլոր դեպքերում է ն նպաստում սերմնարտադրողակունության սերմի որակի բարձրացմանը: Բարձրորակսերմ ստանալու ճամար պաճանջվում է տարբեր սնընդանյուքնրի պատշաճ ճարաբերություն: Հայտնի է, որ աղզուռիպակասը

դանդաղեցնում է ճացաբույսներիաճը, բույսերը մնում են կարճ, վտիտ ն են դեղնականաչավունգուլն։ Այս դեպքում ստացված սերմերը ունենում են լինում վատ զարգացած, չմշկված, ցանքային ցածր որակով: Ազոտի դերքանակությանպատճառով ճաճայխբուլսերը ղարզացնումեն ավելորդ քանակությամբ վեգետատիվ զանգվաժ, սերմի քանակը պակասում է: երբեմն այդպիսի պայմաններում բույսերը պառկում են, սերմերը չմըշկված են լինումյ պակասում է քաշը ն այլն: Ֆոսֆորականպարարտանյութերըարագացնում են բուլսնրի վարդացմանփուլերի ընթացքը, «ետնապես կրճատում են վեզնտացիոնշրջաէ, սերմերը լինը: Ստացվածսերմերի1000 ձատիկի կշիոր մեծանում

ճատիկի որակի բարձրացմանը: րիվ Ճանքային պարարտացման պայմաններում ֆոսֆորի ն կավիումի նորման ավելացնելիս կրճատվում է սերմերի Հետքաղյա Հասունացման չրջանը, բարձրանում է նրանց ծլունակությունը, Վերչին սա. րիների ընթացքում արձանագրվելէ միկրոտարըերի (բոր, ցինկ, ժարղանեց)դրական աղդեցությունը ինչպես սերմարտադրողականության, նան սնրմիորակի վրա: է

ու

տալիս: Սննդառության տարբեր էլեմենտների դերը:

|

ճադրականապես է ազդում Ճաոիկի արագ ն խոշոր լինելու սունացման, բարձր բերք ստանալու վրա: երբ դարնանացան ցորենը աղուռից ֆոսֆորից բացի պարարտացվումէ նան կա-

Ավելորդ խտության պայմաններումստացվում է թերի զարգացած, չմշկված,ցանքային ցածր որակ ունեցող սերմ: նոսր ցանքերում խիստ մեծանում է խիակալումը կամ ճյուղավորումի(այլ (ճացաբույսեր)

ընտանիքի բույսնը),որի ճեւտնանքով ռոտացված սնրմերը տարբերվում են քաշով, ծլունակության տոկոսով, ծլման էներգիայով:Բացի ալդ, նոռր կանքի պայմաններում մեկ միավորտարածությունից ստացվում է ոլակաս բերք: Ապացուցված է, որ սերմերի ցանքային առավել բարձր «րակը ղուզակցվում է սնման չափավոր մակերեսի պայմաններում

`

ստացված առավելագույն բերքի ճետ: Մայր բույսի վրա սերմերի գոլացման ժամկետը: Մեկ բույսի վրա հղած սերմերի ձնավորման պայմանները տարբեր են, Հետնապես նրանց որակն էլ լինում է տարբեր: ինչպես ճայտնի է, միննույն բույսի ուսճմաններում ծաղիկների բեղմնավորումը տեղի է ունենում տարբեր

ժամկետներում: ճորենի, աշորայի ն գարու մոտ առաջին ճերիին ծւաղկում ն բեղմնավորվում են Ճասկի միջին մասի ծաղիկները, եղիսլտացո-չ րենի մոտ՝ կողրի միջին մասի ծաղիկները, բրնձի ն կորեկի մոտ ծաղկումը սկսվում է Ճուլւսնի վերին մասիը, լլուզինի, կորնդանի, առվույտի, մանանեխի մոտ՝ ցածի ծաղիկներից: Այն սերմերը, որոնք մայր բույսի վրա առաջանում են առաջին ճերթին, գտնվում են պլաստիկ նյութերի մատակարարման տեսակետից նպաստավոր պայմաններում: Այդ սլատճառով առաչին ժամկնտում ձնավորվող սերմերը, որսլես սերմնանլութ ունեն բարձր որակ: Առավել չափով այս երնույթը նկատվում է եգիպտացորենի մուռ: Կողրի միջին ծլունակությունը, ծլման էներգիան ավելի մասի Ճատիկների քաշը,

չ շուրջ բերքատվությունը բարձրանում

'

որակը, ցանքային

է, որ Ճատիկային Հավաքը: Հայտնի անրմնրըչոր նյուկուլտուրաների Թճրի վերածած առավելադույն քաշ ունենում են մոմային ճասունացման շրջանում, որից Հետո Ճատիկի քաշր ակսում է պակասել: Անջատբերքաճավաջի ժամանակ, երբ բույսերը «նձվում են մոմայինճասունության փուլում ն փռված վիճակում չորացվում են, նկատվում է Հատիկի մեջ աճ: Անջատ չոր նյութերի որոշ բերքբաճավաքի ժամանակչորացվող-ճասունացվող Ճատիկի մեջ չոր նյութերի Համեմատականաճր պայմանավորված է մի խումբ ոլատճառներով՝ա) դադարում է սլլաստիկ նյութերի Ճոսբը բույսի վերերկրյա օրգաններից, որոնց թվում սերմերից դեպի բույսի արմատները, բ) խիստ կրճատվում են չնչառուրյան վրա ծախսվող ասիմիլյանտները,պակասում է անձրնների ցողի տարալըվացման աղդեցությունը:

բարձր է,

Ծաղկմաներկարաձգումընկատվում է ոչ միայն մեկ ծաղկափթթության (Հասկ,Ճուրանյ, կողը, ողկույղ)սաճմաններում, այլն տարբեր կարզի ճյուղավորություններում, Առաջին «երթին ծաղկում է գլի ավոր կողունկ ծաղկափթթությունն, այնուճետն առաջին, երկրորդ ն այլ կարգի ցողունների կամ ճյուղավորությունները: Փորձնրով ապացուցվաժ է, որ գլխավոր ցողունի վրա գոյացած Ճատիկների(ցորեն, գարի, աշորա, վարտալ ), սնրմերի (առվույտ, երեքնուլ),պտուղների (կորընցանքային որակը ն բերքատու ճատկություններըլինում են առադան) վել բարձր: Այդ երկույթի ճետ կապված,չափից ավելի մեծ բիակալման կամ ճյուղավորման պայմաններում բերբի մեջ շատ են լինում ուչ ժամկետում ձեավորված սերմեր, որիճետնանքով իջնում է սերմնանյութի Ճճամեմատածժ որ չափավոր խտության ճետ որակը:Այդ է պատճաոռլ,, նոսր ցանքի պայմաններում ստացված սերմնանյութը լինում է տարո-

ու

:

կուլտուրաների անջատ բերքաճավաքը, նղաստավոր Հատիկային եղանակային պայմաններում ոչ միայն բարձրացնում է բերքը, այլե զգալիորեն բարձրացնում է սերմնանյութի ցանքային որակը ((շիռը, ծլման էներգիան, սկզբնականաճման ուժը.): 0դերնութաբանական պայմանները մեժ աղդեցությունեն թողնում ձնավորվող սերմի որակի վրա: Հողային ե օդային երաշտի, ինչպես նան տաք քամիների ատացվում են չմշկված «Հատիկներ պատճառով (քամքաչ): Ձմշկված ճատիկներն ունննում են փոքրըքաշ, տալիս են թույլ ծիլեր, որի Հետնանքով բերքը լինում է ցածր: Այդպիսիճատիկլինում է բարձր, որի պատճառով վատ են ներիշնչառության էներգիան ունենում են պասլանվում: Ձմշկված Հատիկներն ահա թեթն կշիռ,անն մակերես շատ չցվա ճարը

:

.

.

րակ:

լ

`

որակի բարձրացման Արտաարմատալին սնուցում: Ցանքանյութի դորժում խիստ կարնոր նշանակություն ունի արտաարմատայինսնուցումը: Արտաարմատային է պլաստիկ սնուցման ազդեցությամբ մեծանում `. նյութերի Հոսքը տերեներիցդեպի սերժերը, որի շնորՃիվ սերմերն ունՂնում հն ավելի մեժ քաշ, սբարունակում հն ավելի շատ սպիտակուցնե, ինչպես նան լավանում է սերմերի ցանբային որակը, ծլման էներգիան, ծլման սկզբնական ուժը ն ճաջորգ սերունդների բերքատվությունը: Արճեստականլրացուցիչ փոշոտումը: (րացուցիչ փոշոտումը բարձրրացնում է գյուղատնտեսական չատ կուլտուրաների սերմարտադրողականությունը նե լավացնում ստացված սերմերի ցանքային որակը: կրացուցիչփոշոտման արդյունավեւտությունըբարձր է ոչ Ժիայն տիպիկ խաչաձե փոշոտվող բույսերի մատ, այլե ինքնափոշոտվողների մոտ (աշնանացանն դարնանացան ցորեն, կորեկ):Փորձերովաողացուցված է, որ արճնստականլրացուցիչ փոշոտման շնորճիվ աշնանացանցորենի ՏՈ

`

`

ւ

'

ե-ով ն լավանում ճատիկի

Անջատբերբաճավաքը: Սերմիցանքային որակը լավացնող ագզրոչ տեխնիկականմիջոցառումներից մեկը ճանդիսանում է անջատ բերքա-

.

Հողի

`

ն

օդի

րույլ

ծություն,

զերխոնավությունը նուրնպես

բացասաբար

է

ազդում

ձնավորվող սերմի վրա, Խախտվում է սերմերում չոր նյութերի կուտակտան ընթացքը: Խոնավեղանակները նպաստում են պառկելուն, ճատիալիցքը վատանում է, ճատիկըչմշկված է լինում: Շատ վտանգավորէ, երբ եղանակըխոնավ է ու միաժամանակ տաբ: Այղ պայմաններում ուժեղ զարգանում են սնկային «իվանդությունները, խիստ բարձրանում է Հատիկիշնչառության ինտենսիվությունը: Այս բոլորի «նտկանքովճատիկի ներսում տեղի է ունենում օրդանական նյութերի ուժեղ Հիգրոլիվ, որից առաջացած նյութերը ճոսում են դեղի տերեները, ցողունը ն արմատը: երկարատնանձրիային եղանակների ւր սզալմաններում Ճատիկը մատի վրա ծլում է' Այդոաիսի դայմաններում ատկսովես ճակում ունեն "551

սպիտակ Հատիկ ունեցող ցորենները: նրբ եզանակմիաժամանակցուրտ, ցրտաճարվելուվտանգը խիստ է սատմեծանում է: Այդոլիսի սլայմաններում ճավաքած Հատիկը վատ ծլունակությունըլինում է ցածր: Ցրտաճարվածճատիկը որպանվում, պես սերմնանյութ չի օգտագործվում: ն

ծլելու աշորան ները խոնավ էն

ու

ՀԵՏԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔԱՅԻՆ

ՍԵՐՄԵՐԻ

Բույսերի են

ունենում

անցնելուց կոչվում է

ՀԱՍՈՒՆԱՑՈՒՄԸ

անմիջապես նտո մասի սերմերը բերքաճավաքից չափազանց ցածր ծժլունակություն,սակայն որոշ շրջան |

մեծ

Այդ նը

Հրո բարձրանում է ծլունակությունը Պետազոտողներ Որոշ շրջան, ճասունացման Հետքաղյա

«ետո

նրանց

ն Վ, կրոկեր (Լ Բարտոն, այլն)սերմերի այդ

են «ճանանվանում շրջանն

գրատի»շրջան: «Սերմերի Հանգիստ» տերմինը կարելի է ընդունել միայն այնգտնվում քանիոր սերմի վիճակի նկատմամբ պայմանականորեն, են ունենում բարդ տեղի է Հակասությանմեջ: Սերմերում այդ շրջանում չըրալդ կլինի պրոցեսներ, այդ պատճառովէլ ճիշտ կննսաբանական չասունացման շրջան: ջանը անվանել սերմերի ճետբերքաճավաքթյան ճետո սերմերի սզակաս ժլունակուԲերքաճավաքից անմիչապես թյուն ունենալը ճանդիսանում է տեսակի պաճպանմանճամար Ճարմեկը: եթե վայրի բույմարվածությանարժեքավոր չճատկություններից Ճեսերի սերմերը ընդունակ լինեին ծլելու Հասունացումիցանմիջասղզես տո, ապա նրանց ծիլերը կոչնչանային ձմեռվա անբարեչաջող սպայմանՃճասունանաներում: Այսպես, օրինակ, պոչուկի (խրփուկ) ճատիկները ճետո չեն ծլում մինչե Հաջորդ գարուն, շատ վայրի բույսերի ռհրլուց .

մերը տարիներով կարող են մնալ թյուն է տալիս պաճպանելուտվյալ

Ճողումն չծլել, տեսակը:

որը

ն

Հնարավորու-

ճամեմատաբար կարճ :չետքաղյտ արնադարձայինբույսերի սերմերն ու Հասունացման շրջան: պտուղները չունեն ճետքաղյա ճասունացման շրջան, նրանց մի քանիսի սերմերը ծլում են նույնիսկ մայրական բույսի վրա: Սերժերի Հետքաղյա Հասունացման մասին Հայտնի է շատ վաղուց, սակայն մինչն ճիմա նրա պատճառներըոչ լրիվ չափով են պարզվաժ: Այժմեական պատկերացմամբ «սերմերի ճանդստիռ շրջանը պայդլխավորներն են՝ մանավորված է մի շարք ս։զատճառներով,որոնցից ն ն սերմնաթաղանթիջրաօդաթափանցչլինելը, սերպտղաքաղանթի

կուլտուրականբույսերն

ունեն

Շատ

սլտուղներում ծլումն արգելակող նյութերի առկայությունը: ն սերմնաթաղանթի ոչ թափանցելիությունը: Սերմերը ժւաՊտղամեկը նրանց անրժնաթամանակին չծլելու ճիմնական ղղատճառներից չլինելն է: Սերմնաթաղանթիամղանթի օդաքափանց ն ջրաքափանց

ժերում

ն

Բողջականությունը խախտելու միջոցով նրանց կարելի է դարձնել օդաթափանց հ ջրաքափանց: Ալդ ակզբունքի վրա է Ճենված սերմերի սկարիֆիկացիան, որի ժամանակ վնասվածքներեն պատճառում սերմնաթաղանթին կամ ։պտղաթաղանթին,որպլեսղի ջուրն ու օդը Ճեշտությամբ փաւփանցենսերմերի ներսր. Սկարիֆիկացիան կատարվում է մեխանիկական ն բիմիսկան եղանակով: Սերմերի ծլումն արգելակող նյութերի առկալությունը: Ուսումնառիրություններից պարզվում է, որ սերմերը ն պտուղները ռպորունակում են նան այնպիսի նլութեր, որոնբ արգելակում են ծլումը: նլումը դանդաղեցնող նյումերը կարող են դանդաղեցնել ծլումը ոչ միայն այն սերմերի, որոնց մեջ իրենք զտնվում են, այլն ուրիշ բույսերի սերմերի: Սրինակ՝պոչուկից ստացված ջրային լուծույթի միջոցով կարելի է ցորենի ն այլ «ացաբույսերի ծլումը դանդաղեցնել, Բաո Ի. Մ. Տոլմաչնի, շաքարիճակնդեղի պտղակիցներիցչրի միջոցով առանձեն ոչ միայն նյութերը դանդաղեցնում այլն ցորենի նացրաած ճակնդեղի, են պատկանում ամոնիակը, ամինաթթուԺլումը։ Այդ նյութերի շարքին ները, բիկարբոնային ն առանձնապես չճազեցած թլուները, արոմատիկ միացությունները ն այլն: Այդ նյութերի մի մասը ցնդող է, ժլուսը՝ տչ, մի մասը չորացնելիս տարրալուծվում է, Ժյուսը՝ այս կամ այն չափով կայուն է: Գործնականում ջրում թրջելու ն նորից չորացնելու միջոցով այդ նյութերի բացասական ազդելությունը գրեքե ամբողջությամբ վերացվում է: Սերմերի «Բանգստի» շրջանը պայմանավորող այլ պատճառներ: Քույսերի մի շարք տեսակների մոտ «դադարի» շրջանի պատճառը ճանդիսանում է լույսր, մյուսների մուր մթությունը: Սռաջին խումբ բույերի սերմերը չեն ծլում Ճողի մակերեսին, կամ այնպիսիխորությունում, ուր թափանցում է լույսը (օրինակ, ֆացելիի ն սոխի մի չարք տեսակները), երկրորդ խմբին պատկանող բույսերի սերմերը ծլում են միայն լույսի պայմաններում, օրինակ, բեկմանիա, դեղատու կատվաոտ, կովկասյան երիցուկ ն այլն: Բույսերի որոշ տեսակների սերմերը (ծառատեսակներ) ժլելու Ճաեն մար պաճանչում նախօրոք պաճել խոնավ ցածը ջնրմաստիճանի պայմաններում: Այս բանով է Հիմնավորվածսերմերի ստրատիֆիկացիան, սերմերի որոշ ժամանակ պաճում են խոնավ ավաղի մեջ" 1--Տ: ջերմության պայմաններում, Երկրորդային հանգիստը: Սերմերը որոշ գեւպբերում արդեն անցած լինելով ճնտբերքաճավաքյան Հասունացման շրջանը, ձեռք են բերում ծլելու թնդունակություն, ռակայն աննպաստ դլայմանների սղդեցուԹյամբ սերմերը նորիյ մատնում են ճանդստի շրջանի եջ, չեն ծլում ն այդ վիճակից ղուրս չեն ցալիս, անդամ ծլելու ճամար նայաստավոր ւլայու

'

մանների մեջ ընկնելով: Օրինակ, ցանովի սնասոնիչրը(ԻՈքճկր ՏոեՄՀ լուսավոր ջուր կլանաժ-ուռաժ վիճակում մնալով պայմաններում,. 1.) որ այլնս մու պայմանենթարկվում է այնպիսի փուվփոխությունների, ներում չի ծլում, Հակառակը, որոշ բույսերի սերմեր, որոնը ժլունանպաստում է, չեն ծլում, երե երկար ժամանակ մնում կությանը լույսը են մուք պայմաններում: Ծլելու ճամար աննպաստ պայմանների աղզդեցությամբ ձեռք բերված ճանդատիշրջանը կոչվում է երկրորդայինճանզըստի շրջան:

Այսպիսով, սերմերի Դետբերքաճավաքայինճասունացման շրջանը պայմանավորվածէ բազմաթիվ պատճառներով,որոնց վերացումը Ճնարավորություն կտա զգալիորեն կրճատելու այդ շրջանի տնողությունըԷ շրջանում սերմերի մեջ տեղի ունեցող քիՀետբերքաճավաբային միական փոփոխությունները:Հնետբնրքաճավաքային ճասունացմանշրրջանում սերմերի մեջ տեղի են ունենում բարդ կենսաքիմիականփուիո-. խություններ, որոնց ընքացքում Հեշտ լուծվող միացությունները վեր են: ածվում չլուծվող միացությունների, որոնց ֆերմննտատիվ ղործունեու-. թյան ակտիվություն խիստ պակասած է լինում. Առանձնապեսմեժ փոփոխություններեն նկատվում ազոտական նյութերի կաղմում` պաէ սպիտակուցային: կասում է ամինաթթուների քանակը ն մեծանում նյութերի քանակը: Այապես, օրինակ, գարնանացանցորենի Լլուտեսցենս 62 սորտի ճատիկներում4ետբերքաճավաքային Ճճասունացվան շրրջանում տեղի են ունննում փոփոխություններ, ԱռաջինՀերթին չալուրջ ե անա ակասում է: է (նրանց ճաշվին կուռակոսէ օսլայի է, պաքանակը մեծանում կասում է ճարպերի թթվային թիվը ձ սպիրտային լուծվածքի թթվությունը, որը ճետնանք է այն բանի, որ այդ շրջանում ազատ ճարպային՝ ճարպերի սինթեզ: քթուների Հաշվին տեղի է ունենում կարնոր է ճիշատակել, որ բացախաթթվում նստվածք չտվող ազոտի, ինչպես նան 70 0կ-անոց էթիլային սպիրտում չլուծվող աղոտի քաէ տալիս, որ այդ ժամանակ ճատիկում նակի պակասում է: Դա ցույց ռակավարժեք ազոտային միացությունների ճաշվին ավարտվում՝է սպիտակուցների սինթեզը: Պակասումէ խոնավության տոկոսը: Հատիկի մեջ ՀետբերքաճավաքայինՀասունացման շրջանում տեղի ունեցող կենսաքիմիական փոփոխություններըլավացնում են Հատիկի ցանքային եհ տեխնոլոգիականճասռկություններըո Հետրերքաճավաքային չրջանում փոփոխվում է նան ֆերմենտների: սերմերում-Ճատիկներում ֆենրմենոտնեծասունացող ակտիվությունը: րի ակախվությունըաստիճանաբարնվազում է ն պաճպանման նպատայդ վիճակը չի փուխոխվում։ Սերմերի ծլման ընտավորպայմաններում թացքում ֆերմենտների ակտիվությունը խիստ բարձրանում է:

Միջոցառումներ, որոնբ կրճատում են սերմերի ճետքաղյա ԲասուԳյուղատնտեսական բույսերի տեսակներիմեժ մաքաղյա Ճասունացմանշրջանը ճամեմատաբար կարճատն է (մի մի քանի է, որ երբ Հացաամիս): Առլացուցված րի Ճասու ացումը տեղի է ունենում անձրնային պայմաններում, տքաղյա Ճասունացման շրջանի տնողությունը երկարում է, մինչդեռ ու Ճասունացման փուլում չոր տաբ եղանակները կրճատում են վերը նշված շրջանի տնողությունը:

մացման Հրջոնը:

«մ ո Ն ՏՐԻ «րուն

ր

Անչատբերքաճավաքըկրճատում է ճացաբույսերի Ճետքաղյա ճառունացման շրջանի տնողությունը: Անջաւտբերքաճավաքի դեպքում, կալսաելուց անմիջապեսՃճետո ճնսրավոր է ճատիկը օգտագորժել ցանքի ճամար, որի շատ կարհոր նշանակություն ունի աշնանացանների ցանքը ժամանակին կատարելու ճամար: Հետքաղյա շրջանիճասունացման տնողության վրա մեժ աղղեցություն են թողնում ճատիկի պաչպանման

ճատիկը պաճպանվում լավ Երբ թարմ Կաանրը' Հավաքած գորի իրի աքնր ագարի շրջանը աան չոր

Հոտ

արն

Սց Սիամամանաւկ

լ

է

արագ

Բարձր խոնավություն ունեցող ճատիկըվատ պայմա րո" պաճպանելիս,նրա ճետքաղյա չասունացումը խիստ ձգձգվում է: Ճատիկներիմուտ գարնանը լրիվ չափով անցած չի լի-

«իշի

Այդ-

նույնիսկ

Ճասունացման շրջանը: Քանի»

ատիկի-սերմի ճետքաղյա ճասունացման շրջանը կրճատող միթվին պետք է դասել սերմնրի պաճպանմանպայմաննե

:

եղիԱա

|

.

'

ք

զաթթաոոոի

չրչանի տնողությունը աղա Աիրտծրի խիստ աաունացման : կաո պանվում աաքինսնրմնանյութը լավ չորացվում չոր» "լ աղնհրով ասլաճովվաժ պաճեստներում: ՄԱ : մշակՀԱՑ : րաորոիլա «որացումը, իշտ օգարնրմայ հատներում պաճսլաւմ րամի ո ւըարան սերմերի Ն ծլունակությունն ծլման րի Արո իր Լ այոլոմ բիրքատվությունը: Բն Րի ի"կառակ կամ կենսունակության ցությունը ռպյլաճպանումթ է Մի կենասբանական նրանց կողմից, արանորված Որոշ ԳԱԱ Աա իթոանթ արարում: (օրիօրերով ոմսնյակ նավ՝ մլոաների ուռենին) ցոգոնը «288»: ույնիսկ արյչուրավոր բներով (" ենԻ ըն ընդավորները տարի, Բեկկերել)։ յ

ու

Ո"

տո

:

ան

Ը

ու

Մ

ու

Մ

ի

լարան

առանձնաճչատ-

է

Ր

՝

Ր

դ

տա-

ո

բինազ

55--158

Ռ.

երկարակեցություն ամենափոքրը ամին մուտութան երից մանանեխ այլն), իսկ ավելի երկարակյաց րծ Հոզատու (ար աժաղիկ, բույսերի սերմերը: Թաղանթավոր Ճացաբույսերի (վարսակ, ունեն

ն

ընդողեն

գարի, կորեկ) ճատիկներն ավելի հրկարակյաղ են, բան

:

"

մե ր

կասեր ր

կյանքի կարճ ) ճացաբույսերինը: Համեմատաբար (ցորեն-աշորա

մտնոորակը: որովշճետնդա նպատտումէ սերմնանյութի սերմնանյութի ղանդզություն ունի եդիսլտացորենիճատիկը, որն, ըստ երնույթին, պայլմավածի մեջ միկրոօրդանիղմների կենսագործունեության ուժեղացմանը, նավորված է սաղմում մեծ չափով (30 00 ն ավելի) ճարպ սլարունակելու Թափուկների, մեջ նն դասվում նակ ճիմնական կուլտուրայի մանրըու Հմշկված, ժլած, ճղմված, տափակացված,ջարդված, միջատներիկողմից վնառոված ԴՊաճպանման ընթացքում սերմերի նրկարակեցության վրա ազդող սերմերը, րիկի ն այլ սնկային «իվանդությունների ն է պայմաններից առաջին ճերթին պետք նշել խոնավությունը չերմումնացուկները: թյունը: նրբ պաճեստում ջերմաստիճանըզիոյից ցածր է, իսկ անրմերի մաքրության աստիճանըսրոշելիս նշվում է ոչ միայն Մերմնանյութի են աղէ, ոլայմանները բազասաբար բարձր այդպիսի Խոնավությունը ընդշանուր վշիոր, ալն 1 կիլողրամ սնրմնանյութի թափուկների մեջ ն ցորեն, արնաժաղիկ այլն) դում շատ կուլտուրաների (եգիպտացորեն, գտնվող մոլախոտերին այլ բույսերի սերմերի քանակը Հատերով: Թաանրմերի երկարակեցության վրա Սերմերի պաշճպանմանլավագույն փուկների մեջ առանձնապեսկարնոր նշանակություն ունեն այլ կուլպայման է ճամարվում, երբ սերմերի ցածր խոնավությունը զուգակցվում. տուրական բույսերի ն մոլախոտերի սերմերը, քանի որ ցանվելիս դրանք ճետ: ճնշում են կուլտուրականբույսերի աճման ն ստացված արտադրանքի դաշԱյդպիսիպայմաններում Հ պաճեստի ցածր չերմուցյան որակի վրա: տային կուլտուրաների սերմերը չատ երկար ժամանակ պաճղանուվ: են իրենց կենսունակությունը: Երբ սերմնանյութի նմուշի մեջ Հայտնաբերվումեն կարանտինմոհ սովիխողներիարտադրական սլայմանննչ կոլտնտեսությունների լախուտերի սերմեր,ննմատոդայի դալլեր, կենդանի վնասատուներչ բում, երբ կոնդիցային Համապատասխանխոնավություն պարունակող ասլա այդ սնրմերը անքի Համար չնն օգտագործվում: ճատիկը սլաճվում է սովորական ռպաճեստներում,ապա գարու ն վարՍերմիխոշորությունը: Միամյա սերմնային բույսի կլանքում, նրանց սակի բարձր ծլունակությունը պաճպանվումէ մինչն չորս տարի, ապաճովելու սննդանյութերով տեսակետիցկարելի է տարբերել երեք ցորեն. նինը՝' 3 տարի, աշորայինը՝ 2 տարի, ճակնդեղինը՝ մինչն 5 տարի շրջան, Առաջին՝ծլման սկզբից մինչե առաչին կանաչ տերհի առաջացումը, երբ բույսը սնվում է բացառապես սերմի մեջ կուտակված

Հեւո:

'

:

|

ՍԵՐՄԵՐԻ

ՑԱՆՔԱՅԻՆ

պա-

ՈՐԱԿԸ

ճամար նախատեսվածսերմը Ցանքի

լ

պետք է ստացված լինի բար». ձըր բերք տվող դաշտերից, լինի մաքուր, միատարր, 1000 ճատիկի կշի ռը լինի բարձր, վարակված չլբնի ճիվանդություններովու վնասատու ներով, ունննա բարձր ծլունակություն ն ծլման էներգիա: Սերմի խոնաչ վությունը յուրաքանչյուր կուլտուրայի ճամար պաճմանված նորմայից բարձր չպետք է լինի: ` Սերմի մաքրությունը ցույց է տալիս Հիմնական կուլտուրայի մա- չբ Քուր սերմերի կշոի տովկուսյին Ճճարաբերությունն ամբողջ սերմի ն 222Հ փուկների ընդճանուր կշոի նկատմամբ: Որքան սերմը մաքուր է, այնչ. քան մեկ միավոր տարածությանվրա բիչ է ցանվում ն բիչ ձախահրհե. կատարվումնրա պաճպանության,ինչպես նան փոխադրմանվրա: նոտ Մտեպանովի,ՍովետականՄիությունում, բոլոր կուլտուրաները ժիասին: վնրցրաժ, յուրաքանչյուր տարի ցանվում է ավելի քան 200 միլիոն ցենտներ.աներմ։եթն սբյայմանականձնով ընդունենք, որ նրանց միջին մաքրությունը կազմում է 98 գկ, ապա քափուկների ընդճանուր բանակը ճավասար է ավելի քան 4 միլիոն ցենտների: մեջ այս կամ այն քամփուկիառկայությունը, նույ» Մերմնանյութի նիսկ ժզոտի կտորը, ճողի կնձիկը ն այլն, խիստ կերոլով իջեցնում է

Ծ66

՛

արննրով: երկրորգ շրջանն անցողիկ է, որի ընթացբում բույսը շայունակում է ծախսել ոնրմի պաշարային նյութերը ն մասամբ սկսում է օգտագործելառաջին, դեռկս Քիչ զարգացաժատներնի ասիմիլյացիայիարտադրանքը:ծրրորդշրջանը սկսվում է սերժի մեջ կուտակվածպաշարների լրիվ ծախսումից Հետո, երբ բույսը արմատային ն օդային սնուցման է անցնում: Այդ պատճառովէլ, որքան սերմը խոշոր է, որքան այն լավ է լցված, որքան տնսակարարկշիռը բարձր է, այնքան նրա ժեջ բույսի ճամար չատ սննդանյութեր են պարունակվում, այնքան բույսը սկզբնական շրջանում ավելի արագ ն ավելի լավ է աճում, այնքան միննույնպայմաններումբերբը բարձր է լինում: է ճիշատակել,որ ցանքի Համար Անճրաժեշտ անրմերօգտագործելիս,նրանց թփակալման Հանգույցըկազմակերպվում է ավելի խոր, որի նշանակությունըմեժ է ոչ միայն աշնանացան, չոր նրկրագործական շրջաններում գարնանացան ՀացաբույսերիՀամար: Սերմերիխոջորությունը որոշվում է 1000 սերժի կշոռվ ե արտաայտվում գրամներով: Սերմանյութիբացարձակ չոր նյութրի կշիոր անվանվում է 1000 անրմի չոր նյութի կշիոր, որը որոշվում է Հետեյալ բանաձե-

Հացաբույսնրի խոշոր

այլե

վով.

բացարձակ

Ա

բ

՝

8(1000--"

մաո

տեղ

Սորժերիտիա

կ.-ն ահրմի բացարձակ կշիոն է (1000 սերմի կշիռր բացարձակ չոր նյութերի Ճաշվով), 8-ն 1000 սերմի կշիռն է, Մ-ն՝ սերմերի խոնավության (0-ը: Սերմերի ճավասարեցվածությունը:։ Սերմերը պետք է լինեն ոչ Ե Սերմերի Ճավատար միայն խոշոր, այլն Համաճավասարեցված: ծության տակ Հասկացվում է նրանց միաչափ լինելն ըստ երկարության, լայնության, առանձնապես ըստ նրանց ճաստության, քանի ռր մյուս առավել չափով կապված տարբերի ճամեմատությամբ ճաստությունն |

Ջա -

,

է 1000

սերմի կշոի

Ճաստության ճամաճավասարեցված սերմերով ճնարավոր է կետազժային ցանք, յուրաքանչյուր գծային մետրի վրա ցանելով ցանկացած քանակությամբ սերմ: Հավասարեցվածսերմերով ցանքի դեպքում բարձր է լինում դաշտային ծլունակությունը, բուսախատությունը,բույսերն ավելի դիմացկուն են լինում, այդ բոլորի ճեւոնանքով ստացվում է ավելի բարձր բերք: կարնորէ Հիշատակել, որ նույնիսկ Ճամեմատաբարմանրը, բայց բոտ Ճճաստության4ամաճավասարեցվաժ սերմերը տալիս են ավելի բարձր բերք, քան չճավասարեցված այն սերմացուն, որի 1000 ճատիկի կշիոն ավելի մեժ է:

կատարել

ժածկի

սե Ր մնանյութ Հնարավոր է ստանալ սերմերը ձամաճավասարնցված ամա՞ավասարեց է ւռնսակավորելու միջոցով: Այդպիսի տետսկավորում կարելի է կատարել սերմազտիչների ե ճասարակ տեսակավորիչ բարդ (0Ս--4,5, 0ՍՎ--10) մեքենաների միջոցով: Սերմերի Համաճավասարեցվածությունը կարելի բարձրացնել է Բբ ր բարձր նորմայով նեղաշար ն խաչաձն ցանքեր կալ նան

ր իջոցով::

տարելու

Տեսակարարկշիռը: Ռոտ մեծության սերմերը կարող լինել խոՃավասարված, բայց ունենալ տարբեր տնսակարարկշիռ: Սերմերի տեսակարարկշիոր որոշակի ձնով Հանդիսանում է ճասունացմանցու կանիշ, Որքան սերմերն ունեն մեծ տեսակարար կշիռ, այնքան են

շոր,

-

են, ավելի արոնացած բերք: Սերմերն արդարաց տեսակարար Հաաւ

բարձր

ըստ

կշ

՛

ջ ի շգտաղործում են զանազան ճանքային պարարտանյութերի տասխան խտություն ունեցող ջրային լուծույթներ, ինչպես նան

տիկ տեսակավորիչ մեքենաներ

(ՍՍՊ--1,5)),

ն ի նր մառա-

է եմապ

("ԻՑ

Բստ ն. Մ. Մայսուրյանի, գյուղատնտեսականկուլտուրաների Հասունացած սերմերի տեսակարար կշիոր բնութագրվում է ճետեյալ

դուցանիշներով: ՀՍՏ

կշիոր

(գ)

|

|

"

Փորքե

ռակարար

կուլտուրա

կշիոր (գ) '

աԱ ՆՓ-148 Ցարի. մանաց 1Խ3910.54 Գարու ՐԱՇՐԹԱրնածաղիկ կարծր տավառտ էկ Ս11-1084 աաա եգիպտացորեն շա 1,24--1,30 կանեի 0,87--0,95 ոս

շորա.

ԱՊՋԱԱԱԱՒԼ

.

2...

2.

Վ.

7...

--1,

,

ուս

.

.

.

Ն...

«Ժ

1ժ--1,

Վ

Ր՝

ր

որ"

ԲԱԿ

դի տացոր

.

.

15--1,

,.

ս.

Մանանեխի... Հեգկացործն որե Հ« վ. 122-1,28 ղկանեւլի

ս.

,

,..«.Զ.....

անք

րեկ

2.9,

«

Սերմնանյութի որակի

Հետ:

ոտ

կարար

կուլտուրա

Բ.

մէրմերիչու-

-

Տղան.

,

վրա աղդում

են

Դ,

.

1,22

0,91

վնասվածք ատացած սերմե-

Դրանքայն սերմերն են, որոնցպաղաթաղանթի վրա պատովածքներ քն առաջացել: Այդպիսիսերմերով ցանք կատարելիս դաշտային ծլունակությունը ն բերքատվությունըցաժը է լինում: Սերմերին վնասվածք

րը:

են

պատճառում վնասատուները, ն վաղ աշնանային աառնամանիքները կալսման մեքենաները:կալոման ժամանակ սերմերի վնասվածքի չափը վՎախվածէ սերմիխոնավությունից: մեծ Հատկապես չափով վնասվածք են

ստանում

այն սերմերը, որոնք շատ չոր: ինչպես նան չատ խոնավ Վնասվածքներ բիչ են լինում, երբ սերմերիխոնավությունըկազմում է 10--20 «:» Խոշորսերմերը ավելի շատ են վնասվուք,քան մանրերը: քն,

Անջատ բերքաճավանքի ժամանակ սնրմերիվնասվածքի չափը խիստ նվազում է: Անճրաժեշտ է կատարելադործել բերքի կալսման տեխնոլո-

հան,

Գ

ւյնբմերի

ի չ վնասվածքը որոշվու դույն տալու միջոցով: անրմերին

անի ո ւ անիլինայի

րբկատուլուքեր նյութեր

Սերմերիծլունակությունը:Ծլունակությունը ցույց

վոր պայմաններում, յուրաքանՀյուր ժամկետում սերմերի նորմալ ծիլեր չ

է տալիս չափա-

ճամար սաճմանված կուլտուրայի ընդունակությունը: Ծլունա-

տալու

կություննարտաճայտվում է տոկոսներով՝ ծլելու ճամար վերցրած սերմերի ընդճանուրթվի նկատմամբ: մեծ Դաշտային մասի կուլտուրաների Խզատմամբ ծլունակությունը որոշելու Համար սաշմանված է յոթ օր, Ճանդիսանումէ սերմի ցանքային որակի կարնոր Ծլունակությունը մեկը։ Այդ պատճառով էլ ՊետականՀամամիութենացուցանիշներից կան ստանդարտները սերմերի ծլունակության նկատմամբ ներկայացեն նում բարձր պաճանջներ։ Օրինավ՝բոտ պետական

նական

ստանդարտի,Ճիմ-

Ճացաճատիկային առաջին դասի սերմերի ծլուկուլտուրաների

նակությունը ծից պակաս

60-ից ցածր չպետք

է լինի:

Մտանդարտով սաճմանվա-

ծլունակություն ունեցող սերմերը

չի

օգտաթուլլատրվում

ունեցող սերմերը ծլում: գործելցանքի ճամար: Ցածր ծլունակություն

են

հն ճամեմատաբար ավելի դժվարությամբ ուռչում, իոկ կասվաճողերում՝

դանդաղ ն թույլ բույսեր, որոնք անճավասար, տալիս բարձր է, այնՈրքան անրմի ծլունակությունը բերք է ոտացվում:

ցածր

են

աճում

են

մայական պայմաններում: ինչլնս ճայտնի է, տարբեր կուլտուրաների սերմերը ժլելու 2աքանամար պաճանջում են տարբերքանակությամբ ջուր: Ամենաքիչ կությամբ ջուր (26--80 0) կլանում են Հացաճատիկայինկուլտուրանե-

Ծլելու Համար Համեմատաբար չատ ջուր (83--126 գն) են կլանում բակլազգիներիընտանիքին պատկանող բույսերը ն ճակնդեղը: Ապացուցվածէ, որ խոշոր սերմերը միավոր քայի ամար կլանում են Համեմատաբար քիչ չուր, քան մանրըսերմերը: մԵեՍերմերի ջուր կլանելու վրա մեժ աղդեցություն է թողնում Ճողի «եշտ ենխանիկական կաղմությունը: Ավազի մեջ սերմերն ամենից սերմերը Սնաճողերում է սլաձում ջուրը: թույլ ավաղը ուռչում, որովճետն

Սերմերի ուռչելուժամանակ ջրի մուտքի արագության վրա աղդումմ Հողային լուծույթի օսմոտիկ Ճնշումը: Որքան բարձր է ճողային լուծույքի օսմոտիկ ճնշումը, այնքան սերմի մնջ ջրի մուտքի արադությունը ցածր է: ծլման արաղդությունըուղիղ ճամեւմատական է Հողի այն Սերմերի շերտի ջերմությանը, որում քաղված է սերմը: Սաշմանվածէ չերմության երեք աստիճան՝ նվաղագույն, որից ցածր սերժերը չեն ծլում, չափավոր, որ Ճանդիսանում է ծլելուճամար ամենանպաստավորըն ջերմառվելագույն,որիցբարձր սերմերը չեն կարող ծլել: նվաղադույն տիճանը, որում շատ կուլտուրականբույսերի սերմերի ծլումը 4Ճնարավոր է, Հանդիսանում է 0-6, շուրջ 20--256, իսկ առավեչավավորը՝ 35--405: սերմի ծլման ճամար դոյուՅուրաքանչյուր լաղույնը՝ բույսի ն թյուն ունի նվաղադույն, չափավոր առավելագույն ջերմություն: Սերմերիծլման էներգիան ն ճամերաշխ ծլումը: Բացիծլունակությունից, կարնոր է իմանալ նան ծլման էներդիան, որը կուլտուրական բույսերի մեծամասնության ճամար որոշվում է առաջին 3 կամ 4 օրվա ընքացքում ծլած սերմերի քանակով: Շատ դեպքերում սերմերի ժլման էներգիան ճանդիսանում է ճամերաչխ ծլման ցուցանիշ: Բայց կարող է սերմերիայնպիսի նմուշ, որն առաջին երեք օրում թույլ չափով ծլի: Այսպես, օրինակ՝ երկու միատեսակ ծլունակություն ունեցող ցորենի նմուշների սերմերի ծլումը կարող է տեղի ունենալ ներքոՃիշյալ ձնով. է

բերք է ստացվում:

քան ավելի շատ են Սձրժերի ժլունակության բարձրացմանվրա մեծ չափով ազդում սնման մակերեսը, պարարտաչ ագրոտեխնիկայի բարձր մակարդակը, նախապատցումը, բնրքաճավաքիձեր, ցանքի Համար սերմնանյութի հ. րաստումը այլ գործոններ: Դաշտում, անգամ 100 նց ծլունակություն ունեցող սերմեր ցանելու քան դեպքում էլ, ծիլերի քանակը միշտ էլ ավելի սլակաս է ստացվում, մասը դաշտային ցանված սերմերի քանակը: Ծլունակ սերմերի մի պայմաններում բոլորովին չի ծլում, մի մասն էլ չնայաժ ժլում է, բայց ծիսերմին ծաժկող ճողաշներարն ոչընլերը չեն կարողանում ճաղքաճարել չանում են: Դաշտայինպայմաններումպանվածսերմերի քանակի նկատմամբ ճողի երես դուրս եկած ծիլերի քանակի տոկոսային ճարարբնրուերբեմն դա անվանվում է «դաշ թյունը կոչվում է ծիլերի խտություն: տային ժլունակությունո: Սակայն այդ անվանումը չատ ճեղինակներ դանում են ոչ ճիշտ, քանի որ ժլոմնակության տակ Ճասկացվում է սերմերի այն Հատկությունը, երբ դրանք որոշակի, խիստ սաճմանված պայմաններում տալիս են նորմալ ծիլեր, Դաշտային սլայմաններում Ճողի նրես դուրս եկած ծիլերի քանակը կախված է ոչ Ժիայն սերմի Հատկություններից,այլն շատ ուրիշ, Հաճախ Ճաշվի չաոնվող պայմաններից: Այռ պայմաններիցեն՝ ճողի ջերմությունը, խոնավությունը, տիմեխանիկական կազմը, մշակության որակը, ոննդանյութերով պը, ն ձեր, Հողի վարակվածություցանքիլուռությունը ապաճովվածությունը, ն նր Հիվանդաբեր միկրոօրգանիզմներով այլն Որքան սերմերի ծլունան Ցուրտ ծիլերի խտությունը: բարձր է, այնքան բարձրէ նակությունը ծիլերի խտությունը կլիմայական պայմաններում բոլոր կուլտուրաների տաք կլիապաճչովված. է, խոնավությամբ քան Համեմատաբար ցածր

րը:

դժվարությամբ:

առա-

ւ

լինել

մայ

շ

բ

լ ի

|

ՏոտաՔանմուր օրվա.ընքացցում ծլած անրմերիքանակը

| |

-

Ց

.

Ց

:

8շ

ժլման

(որզան Ըն)

՛

|

-

ւ

--

| |

ժլունա-

տոքյոն (ե)

ր

Ը

Տվյալ դեպքում միննույն չլունավություն ունեցող երկրորդ նմուշի անրմերնունեն ծլման ցածր էներգիա, սակայն նրանք ավելի Համերաշթ են ծլել, քան առաջին նմուշի սերմերը: Այս օրինակում առաջին նմուշի սերմերի ծլման ճամերաշխությունը կաղմում է 15,9 (95:ճ), իսկ երկ-

նմուշինը՝ 31,2 (95:3),ուրիշ խոսքով առաջին նմուշի Համեմատությամբ երկրորդ նմուշի սերմերի ծլման Համերաշխությունը երկու

րորդ

անդամ ավելի բարձր է:

Բուսաբուծություն

Սերմերի ծլման արագությունը: Սերմերի կենսաբանական որակի կարնոր ցուցանիշն է «անդիսանում ծլման տսրաղությունը: Սերմերի արտադրական ցնաճատման ճամար կարնոր ցուցանիչ է

այնպիսի շերտով, ենչաիսի յ» ոաամորանառռից խորությ ավազի ցանվեն ժլեջնում մ աններում: ի ուք օրիը ճաշվում ղի ավալր հրաժ երանց «ի Հավով, ն իլորի բուլԲանանը շրմերի սկզբնական ուժն,այնր Ար 16--18-

յանդիսանում ծլման արազությունը ճամերաշխությունը: Որքան սերեն դուրս ժերը շուտ են ժլում, այնըւսն ծիլերը չողի երես շուռ գալիս, որի շնորճիվ ավելի շուտ է սկավում ֆոտոսինթեզըյ բուլսերը ավելի շոտ աննդունյուրեր են կուտակում: Սերմերի ծլման տրադությունն որոշվում է Գիոլերի բանաձնով. ն

ՓԱ

«ՀՄԾ

ԵՄ-ն .

Ժո»

Հ,

Սքլ-

ՅՑ

Ծքչ Վ-

թՔոծո ո ադար ԷԺԹող

ՏՆԵՆ

ԵՈԿՈԿՈՀՈՀՈՅՀՈՅՈՀ`

սերմերի ծլման միջին արագությունն է

արանդ

երս

ն

կ

նն

ճետո

որոշում

թան բարձը կեք : 44պիտանիությունը իիմ ցանքալյի նրա է

են

Քաշը

աճման

լու

բսնսրի

կիրառումը ցանք նորմայի ճաշվարկի ժամանակ: Սերմերի ցանքային ն

տանիությունըորոշվում 89:

է

Հետեյալ բանաձնով՝

մաքրության 0/ ծլունակության ը.

ե(տնտնսակա

Ընդունիր դու Ք, որ ռեր-

:

է 00-ի, ժլունակությունը՝ Հավասար 200, փաոաքրուքյունը ցանքային ճավառարէ՝

Սերմերի ծլման արագությունը ցուվց է տալիս մեկ սերժի ծլելու ճամար պաճանչվող օրերի միջին թիվը: Որքան փոքրըէ սերմերի ծլման արագության քվային արտաճալտությունը, այնքան բարձր է հրա որակը: Վերը նշված աղյուսակում սերմերի ծլման միջին արագությունը առաջին հեժուշի ճամար կազմում է 344, իսկ երկրորղ նհմուշի «ամար ռր: Այոսլիսով առաջին նժուշի սերմերն ունեն ծլման ավելի մեժ արաղություն, բայց ծլման ճամերաշխությունը ցածր Է Համերաշխ ծլման դեպքում ծիլելն ավելի լավ նն «ճաղթիաճարում սերմերը ծածկող ճողաշերողը երբ ծիլերը ճամերաշի ձնով եհ դուրս ռալիս ճողի երես, ասլա աննսլառտ պայմաններ են ստեղծվում ժոլա-

վնասախոտերի վարդացման, ինչպես նան ճիվանդություններով տուներով վարակվելու ճամար: Այդ պատճառով էլ այն սերմացուն, որն ճամերաշխությամբ, միշտ էլ օժաված է ծլման մեժ արաղությամբ որի ծլման արաէ սերմացուն, տալիս ավելի բարձր բերք, քան այն ու

«ամերաշխությունը ցածր էւ Սերմերի ծլման արազությունն ճսմերաշխությունը բարձրացնող են պատկանում սերմերի թրչումը ջրում ն թույլ միջոցառումների թվին լուժույքների մեջ, ֆերմենտացումը (անիսոն,Քիժոն), ռդաջերժային ժշակումը է այլն: ու

ու

Սկզբնական աճման ուժը ն ինտենսիվությունը: Հաճախ է պատաՀում, որ բարձր ծլունակություն ունեցող սերմերը, ցանելով որոշ խորությամբ, վատ են ծլում։ Այդ նշանակում է, որ այղ սերմացուն դաշտում ցանելու դեպքում կտա ցածր խտությամբ ծիլեր Այդ տեսակեյոխց սերմերի լավ ցուցանիշ է ճանդիսանում նրանց սկզբնական աճման պայմաններու ուժը լաբորատոր սկզբնական աճման ուժը" Սերժերի որոշելու ճամար սերմերը ցանում են խոնավացրած ավաղի վրայ ծաժ-

այո

սլիտանիությունը

Դճոլքում

98.90 Լ

Տ9գ

Հաշվի առնելով սերմերի ցանքային պիտանիությունը, ցանքի նորմայի նկատմամբ կատարվումէ ճշտումներ նաձնով |

մանված |

սաշ-

Հետեյալ բա-

ելաԻԱ9

որտեղ՝

սորոի

ու

'

ցանքիկշուսյին նորման շրջանի ճամար, տվյալ Ն-ն

է, որն ընդունված է

տվյալ

նլ-Ը

ցանքի ճշւոված նորման է, 80-ն՝ ցանցքույին պիտանիությունը:

ու

ԾԸ»

դաշտում

յ

լ

գությունն

Է

Ք

ն

ո

(օրերուլ),

Ժքո-ը՝ Ժեկ օրում ծլած սերմնրի թիվը, ժ., Փո-ը՝ Ժլման ժամկեաները (օրերով): ՕՔ:

,

ջե

որ տվյալ շրջանում Ընդունենք, մշակվող ցորենի սորտի Համար ցանքի կշռային նորման կազմում է 180 կգյն, 88 գի ցանքային

ունեցող նիություն

Հավասարկլինի

ւ

պիտա-

սերմացուի ճամար ցանքի ճշտված նորման (ն)

9:199.04,0 կզ/8։ ԷՑ

Սերմերի սորտային

ստանդարտ մանբիճամար նախատեսված սերժը պետը է բավարարիպետաորոշակի նորմաներին:Փյուղատնորեսա րի սորտային ի ցանքային որակի նկատմամբ » պառանջկերը սաճմանվաժեն պետակուն ստանդարտն

ցունբային որակիպետական

հորը: արադատոանված վածորնրո ներու ՈՕԸԼ 1)կայաններում, գիտաճետաղոտական փորձարարական ռաջա

Ր

մել

Հիմնա

աեւ

Էմի" էլիտային սնրմերի Համար վաճմանվում հում աանջներ, որտրած բա ուս որոնք նախատեսված ատան-

դարանում

ն

են ճատուկ

են

ո6Յ

խոշորաճատիկավազի այնպիսի շերտով, ինչոլիսի խորությամբ կուլտուրայի սերմերը պետք է ցանվեն դաշտում ն ծլեցնում են 46--185 ջերմության պայմաններում: 10 օրից չեւտո «Հաշվում են ավաղի երես դուրս եկած ծիլերի քանակը ե որոշում նրանց քաշր 100 բույուժն, այնսի ճաշվով։ Որքան բարձր է սերմերի սկզբնական աճման է քան բարձր բերք ստացվելու: Սերմերի ցանքային պիտանիությունը ն նրա կիրառումը ցանքի նորմալի ճաշվարկի ժամանակ: Սերմերի (տնտեսական)պիտանիությունը որոշվում է Ճետնյալ բանաձնով՝

կում

են

այդ

ցանքային

8զ-

մաքբության ւ

9/ց

ՀոոՎ ւնահու

թյան

98.90

-»

-

Հեղինակի կողմը »երածություն

"9. Ընդունենք,որ սեր-

մերի ժաքրությունը Հավասար է 98 00-ի, ժլունակությունը՝ դեքում ցանքային պլիոանիությունը Ճավասարէ՝

վը,

ՀԱՏԻԿԱՅԻՆ

այս

նաձնով՝

ձեր բ.

0/9:

.

.

ՑՈՐԵՆ

-

Հ

ՀՇՉ0ԽՑՕ

.

.

.

.

-

ի

ՅՈՐ

,

,

.

.

ի

ԳԱՐԻ.

-

ներում (ՐՕՇ՛Լ)։

Սելեկցիոն կայաններում, դիտաճետաղուռականե փորձարարական Հիժնարկներում աճեցրած էլիտային սերմերի չամար վաճմանվում են ավելի բարձր պաճանցջներ,որոնք նախատեսված են ատուկ

թայ

Տ4 ւ

5.

.

:

լ

յ

ի

-

.

,

,

ւ

-

.

.

յ

.

:

յ

2.

.

.

.

"Ես

.

.

.

ցորդ

Մ,

ի

յ.յ..,

-

.

.

ՄԵՍ

.

.

Վ

.

,

.

-

,

,

,

,

ի

.

ԷՅՌՒՊԻՆ

յ

|

ի

:

|

:

յ

ի

յ

ւ

:

.

.

ԱՎ

:

-

,

լ

ւ

-

.

.

|

|

|

,

«ԱԲԻ մղեց

ա

յ

ւ

`

-

ի

|

ՔԱՐԱՎԱՆ ի

.

|

ԱՐԵՎԱԾԱՂԻՆ

1Թ

Թր

ԱՐՎՐԱՐԱՐԱՆ

ՅՈՒՂԱՏՈՒ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐ

Շռվորակած լաղատունքբ

.

ԵՐԵ

ՉեՏՆԱՆՈՒՇ

ց.

ԱԶԱՆ

,

.

ՖՆ

.

ԲԱԼԱ

-

ԽՆՆԽՆՆՏՆՆ.,

ՏԱՓՈԼՈՌ

սա

Ի

.

-

ի

ԱՐԱՆ՝Ը`

ՀԱՏԻԿԱՐՆԴԵՂԵՆ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆ

11ջ

ւ

Ւ

.

ԶԱՅՐԱՆԱ

ան

.

ԱՐՎՈՎՈՎԱՎԱՆԱՎՆ

ՀԵԴԿԱՑՈՐՆՆ

չՈբի

ւ

,

ԲԱՐՈՐԱ

ԱԴԱ ԱԻՆ Բրիլց ՈԼՈՌ

.

ի

ԱՏՐՎԱՆՐԱՐՎՆ

ա

ՎԱՐՍԱԿ

յ

ւ

"ԳՈՏՈՎ

ՈՊ,

լ

-

ն

ԱՇՈՐԱ

կգ/հ:

ՔՐՈ

Լ

.

ՆԷ,Ն.100

..

,

ՎԿԱ...

-

180.100

։

,

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐ

ճամ

Սերմերի սորտային ն ցանքային որակի պետական ստանդարտները: Ցանքի ճամար նախատեսված սերմը պետք է բավարարի պետաՓյուղաոնտեսական ստանդարտովսաճմանվածորոշակի նորմաներին: կան կուլտուրաների սերմերի սորտային ե ցանքային որակի նկատմամբ առաջադրված պաճանջները սաշմանված են պետական ստանդարտ

դարտներում: ռ

.

.

Աշնաճացաճցորեն Աշնանացան ցոռենի մշակությունը Դարնանացանցորեն հաբնանացան ցորենի մշւսկությունը

որտեղ՝ Ն-ն ցանքի կշռային նորման է, որն ընդունված է տվյալ սորտի ու տվլալ շրջանի Համար, նլ-ը ցանքի ճշտված նորման է, ՑՊ-կ՝ ցանքային պիտանիությունը: Ընդունենք, որ տվյալ շրջանում մշակվող ցորենի սորտի Համար ցանքի կշոային նորման կազմում է 180 կգ/ն։ 88 գը ցանքային պիտանիությունունեցող սերմացուիճամար ցանքիճշոովածնորման (նւ) ճավասար կլինի

.

.

.

սերմե անքային անրմերի ցանքայ

առնելովլով

.

,

Հացաճատիկային կուլտուրաների բուսաբանական ճաականիշնեռր Հացաճատիկային կալտուբաների կենսաբանական առանձնաճատկություն..

պիտանիությունը, ցանքի սատմանված նորմայի նկատմամբ կատարվում է ճշտումներ ճետնյալ բաՀա շ

«ՈՎԱՆԴԱԿՈՒԲՅՈՒՆ

լ

|

:

ւ

|

:

2.

ՔՈՒՆՋՈՒԹ

-

`

.

ԿՏԱՎԱՏ

ՂԱճԵՍ Մ

.

.

.

,

.

`

.

,

.

"

-

"

`

.

մանեեսԱաԱԶե.ՈԸ-ՎԿԱՅԱՆԱՆՌ

ՍՈՐՑԻԿ ՄԵՎՈԻԿ '

'

՛

"

՛

։

՛

-

»

"

նթեոայուղատունԻ..Ե.ՎԿՄԵՎՈ ԱՆԻՍՈՆ

Ք

ԳԻՆՉ

:

..

յ

,

ւ

.

,

'

.

յ

.

՛

անա

,

:

լ

:

|

|

՛

ճաականիչները ԶՈԼ

Շաքաոինակնդեղի բուսաբանական Շաքարի ճակնդեղի կենսաբանական Շաքարի ճակնդեղիմշակութոր

րջ

|

ր

Վ

ԿԵՐԻ

ԱՐՄԱՏԱՊՏՈՂՆՔ

Կերի

ՇԱՂԳԱՄ

ԿԵՐԻ

Գ4191Ր

.

.

.

-

լ

.

.

.

-

.

Ա .

ԱԱ

.

:

.

՛

'

՛

.

հաբտոֆիլիբուսաբանական հատկանիշները Գաբտոֆիլիկենսաբանական առաենձնաճատկությունները հաբտոֆիլիմշակությունը .

ի

.

՛

.

ի

՛

ի

ԳԵՏՆԱԽՆԶՈՐ

ԹԵԼԱՏՈՒ

.

ԲՈՒՅՍԵՐ

.

.

.

.

`

.

-

.

'

.

-

`

.

`

'

,

ԲԱՐ ԱԿԵՆԻ բակ որ սոոտեոը ե լ նու սակ համբակեճու կենսաբանական առանձնաճատկությունները ՛

նե

Ե

տ

Է

է

՛

՛

,

ի

'

,

.

,

.

.

"

.

լ: մշակութթնը բամբակնեու

-

:

ԱԻ" ԿԵՆԱՑ ԻԻ

ռ Կ81Վ18

`

Սէն

.

,

.

.

.

:

ԽՈՐՔՈՐ

ՆԱՐԿՈՏԻԿ

ՍԽԱԽՈՏ

՛

։

.

.

.

ԲՈՒՅՍԵՐ

.

'

:

՛

.

.

'

.

,

.

-

.

.

.

`

՛

`

.

`

.

.

.

:

։

.

.

.

:

.

.

՛

.

.

.

.

յ

.

.

3:

-

.

-

-

-

.

"

,

'

.

բուսաբանական Սխախոտի բատկանիշները ,

՝

'

.

։

ի

,

Սխախո:ոիկենսաբանական ատոանձնանատկությունները

,

մշակությունը ծխախոտի

ՄԱԽՌԻԿԱ

ԿԵՐԱՅԻՆ

-

.

`

-

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐ

.

.

-

-

։

:

`

-

.

.

.

.

.

.

.

,

.

,

։

.

,

է172

"

'

`.

ի

:

.

-

.

.

.

.

,

.

"

ապ

ը

իի

րում '

դո'

ի

.

.

-

.

.

:

-

.

ւ

ի

ի

մ

,

,

Ւ

Մ

:

.

,

.

՛

.

.

.

'

.

'

.

եա անձեահ

առ

-

.

.

'

։

«

.

,

։

,

՝

չ. իայ ռայի ճիմնա տեխձոլո հակա ,

.

.

Սեշմերիբոատաբանական ճատկությունները ՝

ն եբրա պայմանների ազդեցությունը սեոմեոի կոտամին

ացումը

ի

52:

հատկությունները ,

՛

.

,

`

`

.

.

է

.

.

լ.

յ

Դ

ԲՐԱՏԱՆՆ

.

.

հասու

,

:

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԻ

ԵՐմեբի հետբեբբանավաքա ինՇր

,

.

«

վ ր"

Սերմեբիցանքայինորակը

.

.

.

ԱՏՎՈՈՎ`

.

.

.

.

նարգեր

լ

ւ

ՀՆ .

իննն..

Է

ւ

ԱՍՐԱՆԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

«

՛

.

`

.

`

երի բոստանային կուլտութաներիմշ ակման Արի կաղամբ յերային Լոր կուլտուրաներ մի Բանիտեսակներիպատրաստման Կերերի /

ՈՐՈՏ"

"

`

-

'

-

.

.

ւ

-

`

ի

-

:

ԱԱ

»

մ

.

.

Ը

,

.

հ

'

՛

-

.

.

|

ի

՛

էա

.

.

-

ու

։

.

Կերի բոստանային կովտուբաներ

ի

.

.

բո

բռնա Միափյա ռայդրաս

.

.

.

.

:

Ն,ովար

:

կ

-

ս

ԳԱՆ.

ԱԱ

.

.

Հոն 49:

ՏՏՑՈԳՈԳՈՑՈԳՈՑՈԿՈ

աաա իզա

ի

:

.

Կրիս անացան վկ ա դեկ Ա ոնական որփի աշնանացան ՀԱԻ թաք .

.

'

.

.

,

«

,

"հաշտավլուկազգի միամյա խոտաբույսեչ

,

.

՛

.

.

,

.

.

խոտաբույսեր

րբրաղդելա

ի

.

ԱՐԱՏՆԱՆԼ`

.

ԻՐ

.

՛

-

ԲԱԳՐԱՏ

.

Ա

ի

.

ակլազգի

.

-

ԲՈԼ

:

՛

.

մ

»

ՈԼ,

.

:

շ'

ի

Ն

.

անն.

.

-

-

.

.

բ

լ

ԿԵՐԻ ԳՈՆԵՂ

աաա

.

ժիանյակ

.

ՈՅ

.

.

.

:

.

Փու...

ի

.

.

,

2...

ՃԱԿՆԴԵՂ

ԿԵՐԻ

'

.

Անդոճղարմատավոր սեզ

առանձնահատկությունները ի

ւ

ԲԱՐՎՐԱՏՐԱՆ

:

ՌՍգնախոջթ

յ

"

,

Վ

.

.

Ը

՛

"

.

ԿՎՎԱԱՐԱՐԱՏՆԱՆՐԸ

-

ռայդրաս

յ

-

շյլուղախտաԶ. Մարգագետնային ճարձր Աաքրոտջորնուն

26Ժ

.

`

|

|

Մարդագնտնային սիղախուռ

ի

.

.

|

`

-

-

:

.,

.

.

ւ

|

ՏՈՄ

բազմամյա լռտաբույսեր աշտոավլուկազգի

2:2.

.

է

.

իշառվույտ

:

,

-

ԱՐՄԱՏԱՊՏՂԱՎՈՐՆԵՐ

.

ւ

-

-

:

:

.

ԽՈՐԴԵնի

ի

.

լ

ՃԱԿՆԴՂ

"

,

,

.

ԵՂԵՍՊԱԿ

ՇԱՔԱՐԻ

ր "ո ,

ինքնու...

՝

`

ՎՐԱՆԸ

ւ

.

ՔԵՄՈՆ

։

ԱԶՐԱԸՆՈՈԳՈԶ

ւ

ւ

ԴԱՂՋ

՛

:

կ

մ

ի

ՕԱ

-

ւ

Բակլազգիբազմամյա խոտաբույմ,բ մոռոն

Ը

՞

`

.

ԱՐԱՐՈ:

՝

ԽԱՇԽԱՇ

՛

.

ՓԵՐԻԼԱ

.

ի

'

.

ի

,

.

որ

:

ակի վոտ ,

.

:

.

ո Հ

«ո

.

.

.

ի

.

.

ո

-»