Բույսերի որոշ կարանտին օրգանիզմների բացահայտման և նույնականացման ուղեցույց

Ա.Շ.ՄԵԼԻՔՅԱՆ

Ա.Ջ.ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Ա.Գ.ՆԻԿՈՅԱՆ

Մ.Մ.ԹԱՐԶՅԱՆ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՈՐՈՇ ԿԱՐԱՆՏԻՆ

ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ ԵՎ

ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 581(07) ԳՄԴ 28.5 y7 Բ 959 Հրատարակվում է, ՀՀ ԳՆ սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայության կարիքների համար` «Բուսասանիտարական համակարգի բարելավման ն մասնագիտական գիտելիքների բարձրացման աջակցության ծառայության» ծրագրով «Բուսասանիտարիայի» վերապատրաստման կուրսերի ունկընդիրների համար Մասնագետ խմբագիր` Գրախոսողներ`

Ա.Նազարյան Գ.գ.դ Հ.Լ.Թերլեմեզյան Կ.գ.դ. Մ.Ս.Սարգսյան

Բ 959 «Բույսերի որոշ կարանտին օրգանիզմների բացահայտման ն նույնականացման ուղեցույց»: Ուսումնական ձեռնարկ բուսասանիտարիայի վերապատրաստման կուրսերի ունկնդիրների համար/ Ա.Շ.Մելիքյան, Ա.Ջ.Տեր-Գրիգորյան, Ա.Գ.Նիկոյան, Մ.Մ. Թարզյան,- Եր.: ՀԱԱՀ, 2013.- 368 էջ: Ուսումնական ձեռնարկում ներկայացված են Հայաստանի Հանրապետության համար արտաքին նշանակության որոշ կարանտին օրգանիզմների տարածվածությունը, կենսաբանական առանձնահատկությունները, վնասակարության չափը ն դրանց ֆիտոսանիտարական փորձաքննության մեթոդիկան: Այն կարող է օգտակար լինել նան Բույսերի պաշտպանության մասնագետների ն ուսանողների համար: |Տ8Ա 978-9939-54-703-9 Թ Ա. Շ. Մելիքյան, 2013 Թ Ա.Ջ.Տեր-Գրիգորյան, 2013 Թ Ա.Գ.Նիկոյան, 2013 Թ Մ.Մ.Թարզյան, 2013 Թ Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2013

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐԱՆՏԻՆ ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐՈՎ ՎԱՐԱԿՎԱԾ, ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ԵՆԹԱԿԱ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԵՎ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԹԱՓՈՆՆԵՐԻ

ՈՉՆՉԱՑՄԱՆ, ՏԵՂԱՆՔԻ ԿԱՀԱՎՈՐՄԱՆ ԵՎ ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ

ՍԱԼՈՐԻ ՎԻՐՈւՍԻ (Plսո քօx ս1rսs) ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ

ՀԵՏԱԶՈՏՈւԹՅՈւՆՆԵՐԻ ԵՎ ՆՄՈւՇԱՌՄԱՆ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՈՒՂԵՑՈւՅՑՆԵՐ

ԱՐԵՎԱԾԱՂԿԻ ՖԻՆՈՊՍԻՍԻ (DiaքօՒtհe հe/iaոtհi Mսnէ.‐Cսeէ. eէ al.)

ՀԱՐՈւՑԻՉԻ ՕՋԱԽՈւՄ ԿԱՐԱՆՏԻՆԱՅԻՆ ԲՈՒՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

ԽՆՁՈՐԻ ՃԱՆՃԻ ՏԱՐԱԾՄԱՆ ՕՋԱԽՈՒՄ ԿԱՐԱՆՏԻՆԱՅԻՆ

ԲՈւՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈւՄՆԵՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՈՒՂԵՑՈւՅՑՆԵՐ (Rհa/օ/etis քօmօոe//a,Wals5)

ԵԳԻՊՏԱՑՈՐԵՆԻ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ՀԵԼՄԻՆՏՈՍՊՈՐԻՈԶԻ

ՀԱՐՈւՑԻՉԻ ՕՋԱԽՈւՄ ԿԱՐԱՆՏԻՆԱՅԻՆ

ԲՈւՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈւՄՆԵՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՈւՂԵՑՈւՅՑՆԵՐ (Cօ/հ/iօbօ/us հeteՒօstՒօքհus Drec5sler,Biքօ/aՒis maյյis. S5օeո.)

ԲՐՆՁԻ ԲԱԿՏԵՐԻԱԼ ԱՅՐՎԱԾՔԻ ՀԱՐՈւՑԻՉԻ (Xaոtհօmօոas օՒյ/ae քս. օՒյ/ae) ԵՎ ԲՐՆՁԻ ԲԱԿՏԵՐԻԱԼ ԶՈԼԱՎՈՐՈւԹՅԱՆ ՀԱՐՈւՑԻՉԻ ( Xaոtհօmօոas օՒյ/ae քս. օՒյ/i/օ/a) ՕՋԱԽՈւՄ

ԿԱՐԱՆՏԻՆԱՅԻՆ ԲՈւՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈւՄՆԵՐԻ

ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՈւՂԵՑՈւՅՑՆԵՐ

ԿՈԼՈւՄԲԻԱԿԱՆ ԿԵՂԾ ԳԱԼԱՅԻՆ ՆԵՄԱՏՈԴԻ (Me/օiյօ/յոe

fa//ax KaՒsseո)

ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ, ՏԵՂԱՅՆԱՑՄԱՆ Ե Վ ՉԵԶՈՔԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ

ԿԱՂՆՈՒ ԺԱՆՅԱԿԱԳՈՐԾ ՓԱՅՏՈՋԻԼԻ

ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆՏԵՂԱՅՆԱՑՄԱՆ ԵՎ ՉԵԶՈՔԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ ( ՇօryէհսՇհa arՇսaէa )

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ ՑՈՐԵՆԻ ՀՆԴԿԱԿԱՆ ՄՐԻԿԻ

ՀԱՐՈՒՑԻՉԻ ( Լill6էia iոdiՇa Խiէra) ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ ԵՎ

ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

ԱՍԻԱԿԱՆ ԲԱՄԲԱԿԱԿԵՐ ( Տքօdօքէ6ra liէսra ) ԵՎ ԵԳԻՊՏԱԿԱՆ ԲԱՄԲԱԿԱԿԵՐ ԹԻԹԵՌՆԵՐԻ ( Տքօdօքէ6ra liէէօraliՏ )

ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆ ԵՎ ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

ԿԱՏՐՈՖԻԼԻ ՑՈՂՈՒՆԱՅԻՆ ՆԵՄԱՏՈԴԻ ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆ ԵՎ

ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ՍՊԻՏԱԿԱԹԻԹԵՌԻ

ԴԵՄ ՆՈՐ ՖՈՒՄԻԳԱՆՏՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՄԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

ԻՖԱ ԵՎ ՊՇՌ ՄԵԹՈԴՆԵՐՈՎ ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ԱՆԴԻԱԿԱՆ

ՔՈՂԱՐԿՎԱԾ ՏԻՄՈՎԻՐՈւՍԻ ԵՎ ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԲԾԱՎՈՐՈւԹՅԱՆ ԱՆԴԻԱԿԱՆ ԿՈՄՈՎԻՐՈւՍԻ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄ

ԵՎ ՆՈւՅՆԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ Լ ՎԻՐՈՒՍԻ (Քօէaէօ virսՏ Լ)

ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆ ԵՎ ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ՑԻՍՏԱՌԱՋԱՑՆՈՂ ՆԵՄԱՏՈԴԻ ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆ ԵՎ

ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԸՍՏ ԲՈՒՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ

ՎԻՃԱԿԻ ԿԱՐԱՆՏԻՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԵՆԹԱԿԱ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ՀԵՏԱԶՈՏՄԱՆ ԲՈՒՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ ՓՈՐՁԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄ

ՆՄՈՒՇԱՌՄԱՆ ՆՈՐՄԵՐԻ ՈՒՂԵՑՈՒՅՑԵՐ

ՀԱՑԵՆՈՒ ԶՄՐՈՒԽՏԵ ՆԵՂԱՄԱՐՄԻՆ ՈՍԿԵԲԶԵԶԻ ( A/Ւi/us

ք/aոiքeոոis Fa1rոa1re ) ՕՋԱԽՆԵՐԻ ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ԶԱՏԿԱԲԶԵԶԻ Ւ6ոօՏ6քilaՇհոa viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa

(ԽօէՏՇհ.)ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ, ԼՈԿԱԼԻԶԱՑՄԱՆ ՈՒ ՎԵՐԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ՀԱՑԱՀԱՏԻԿԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՑԱՆՔԵՐՈՒՄ ՎՆԱՍԱՏՈՒ

ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿԱՅԻՆ ԿԱԶՄԻ ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

ԿԱՐԱՆՏԻՆ ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐՈՎ ՎԱՐԱԿՎԱԾ,

ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԵՆԹԱԿԱ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԵՎ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԹԱՓՈՆՆԵՐԻ ՈՉՆՉԱՑՄԱՆ,

ՏԵՂԱՆՔԻ ԿԱՀԱՎՈՐՄԱՆ ԵՎ ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈւՅԹՆԵՐ

1. Կարանտին օրգանիզմներով վարակված, կարանտին հսկողության ենթակա արտադրանքի (կարանտին հսկողության ենթակա նյութերի, բեռների) ն կենսաբանական թափոնների (ներառյալ ախտոտված հողը) ոչնչացման վայրերն այսուհետն անվանվում են «կարանտինային բուսասանիտարական աղբանոցներ»: 2. Կարանտինային բուսասանիտարական աղբավայրերի սարքավորմանը ն կահավորմանը ներկայացվող կարանտինային բուսասանիտարական պահանջները կարանտին հսկողության ենթակա բեռների, օբյեկտների ն տարածքների սեփականատերերի (որոնք զբաղվում են բուսական ծագման հումքի ն արտադրանքի արտադրությամբ, փոխադրմամբ, հավաքմամբ ու վերամշակմամբ) կողմից պարտադիր կատարման ենթակա են` անկախ տնտեսավարման ձնից: 3. Կենսաբանական թափոնները, ներառյալ հողը, տվյալ դեպքում այն թափոններն են, որոնք գոյացել են կարանտին սահմանված գոտում արտադրանքի արտադրության ընթացքում, ինչպես նան կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտների օջախների տեղայնացման ն ոչնչացման ընթացքում: 4. Վարակված արտադրանքն ու կենսաբանական թափոնները ենթակա են ոչնչացման հատուկ առանձնացված վայրերում` կարանտինային բուսասանիտարական աղբանոցներում: 5. Վարակված արտադրանքի ն կենսաբանական թափոնի ոչնչացում ասելով տվյալ դեպքում հասկանում ենք վերջնական արդյունքի կարանտինային բուսասանիտարական անվտանգությունը երաշխավորող ընթացակարգեր:

6. Վարակված արտադրանքն ու կենսաբանական թափոնները ոչնչացվում են բիոթերմիկ փոսերում կամ հատուկ վառարան - աղբայրիչներում այրելու ճանապարհով: 7. Վարակված արտադրանքի ն կենսաբանական թափոնների ոչնչացման նպատակով տեղափոխումը կատարվում է բեռի, կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտի, տարածքի սեփականատիրոջ կամ նրա ներկայացուցչի (լիազորված անձի) հաշվին: 8. Կազմակերպության կամ հաստատության ղեկավարը, որի գործունեության ընթացքում առաջանում են կարանտինային տեսանկյունից վտանգավոր թափոններ, հաստատում է ոչնչացման ենթակա վարակված արտադրանքի ն կենսաբանական թափոնների հետ վարվելակարգի կանոնները, արտադրանքի ն թափոնների հավաքման ու պահպանման համար պատասխանատու պաշտոնական անձանց ն աշխատակիցների անձնական պատասխանատվությունը սահմանող դրույթները: 9. Արտադրանքի ն թափոնների հեռացման մշակված սխեման պետք է իր մեջ ներառի դրանց որակական ն քանակական բաղադրության, հավաքման համար հատկացված անհրաժեշտ տարաների ն դրանց տեղադրման վայրերի, միջանկյալ պահպանության ն ոչնցացման վայր փոխադրման պայմանների վերաբերյալ տվյալներ: 10. Խիստ վտանգավոր կարանտինային ախտածիններով ն բույսերի խիստ վտանգավոր հիվանդությունների հարուցիչներով վարակված արտադրանքը (կարանտին հսկողության ենթակա նյութեր, բեռներ) ն կենսաբանական թափոնները, որոնք նախօրոք հայտնաբերված չեն եղել Հայաստանի տարածքում, կարանտինային բուսասանիտարական ծառայության մասնագետների կարգադրությամբ ոչնչացվում (այրվում) են դրանց հայտնաբերման տեղում` հատուկ առնձնացված վայրերում: 11. Կարանտին հսկողության ենթակա վարակված արտադրանքի ն կենսաբանական թափոնների ոչնչացման բոլոր ընթացակարգերի անցկացման ժամանակ միջոցառումներ են ձեռնարկվում կանխարգելելու բացասական ազդեցությունները շրջակա միջավայրի, մակերեսային ու ստորգետնյա ջրերի, հողի ն օդի վրա, այդ թվում նան գլոբալ մակարդակով, ներառյալ ջերմոցային էֆեկտը, ինչպես նան մարդկանց, կենդանիների ն բույսերի առողջության ռիսկի բացառման համար:

ՀԱՎԱՔՈւՄ ԵՎ ՓՈԽԱԴՐՈւՄ

12. Կարանտինային բուսասանիտարական ծառայության մասնագետը տալիս է եզրակացություն վարակված արտադրանքի ն թափոնների ոչնչացման անհրաժեշտության մասին: 13. Կենսաբանական թափոնների ոչնչացման համար պատասխանատու անձիք պարտավոր են միջոցներ ձեռնարկել կողմնակի անձանց, կենդանիների (այդ թվում` թռչուններ ն միջատներ), մուտքը դեպի այդ տարածքներ բացառելու ուղությամբ : 14. Վարակված արտադրանքի ն կենսաբանական թափոնների փոխադրման համար առանձնացված փոխադրամիջոցները պատրաստում են անջրաթափանց ծածկած թափքերով, որոնք պետք է ենթակարկված լինեն լվացման ն ախտահանման: 15. Փոխադրամիջոցի վրա վտանգավոր կենսաբանական թափոնների բարձումից հետո պարտադիր կերպով ախտահանում են այն տեղանքը, ինչպես նան այդ ժամանակ օգտագործված գույը ն սարքավորումները: 16. Տրանսպորտային միջոցները, գույքը, գործիքները, սարքերն ու սարքավորումներն ախտահանում են կենսաբանական թափոնները ոչնչացման, վարակազերծման կամ ոչնչացման նպատակով տեղափոխման յուրաքանչյուր դեպքից հետո: 17. Ախտահանման համար օգտագործում են հետնյալ քիմիական միջոցներից մեկը. նատրիումի հիդրօքսիդի 4 տոկոսանոց լուծույթ, ֆորմալդեհիդի 3 տոկոսանոց լուծույթ, 3 տոկոսից ոչ պակաս ակտիվ քլոր պարունակող պատրաստուկների լուծույթ 1քմ մակերեսի համար 0,5լ հեղուկի ծախսի նորմայի դեպքում, կամ այլ համարժեք միջոցներ: Անհրաժեշտության դեպքում աշխատանքային արտահագուստն ախտահանում են ֆորմալդեհիդի 2 տոկոսանոց լուծույթում 2 ժամ տնողությամբ: 18. Ախտահանման միջոցներն ընտրում են կախված կարանտինային օբյեկտի կոնկրետ տեսակից, որով վարակված են կարանտին հսկողության ենթակա արտադրանքն ու կենսաբանական թափոնները:

ՋԵՐՄԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՄ

19. Թափոնների ջերմային մշակումը կարող է ընդգրկել.  պատշաճ այրում, այն է` օրգանական գոյացությունների օքսիդացումը միջինը 10005С ջերմաստիճանում, որի արդյունքում թթվածնի ծախսումով առաջանում են ածխաթթու գազ ն ջուր,  օրգանական նյութերի պիրոլիզ – չորացում ն ջերմային տարրալուծում մինչն 5005С ջերմաստիճանում, թթվածնի անջատմամբ, այս դեպքում առաջանում է պիրոլիզագազ ն պիրոլիզակոքս,  գազիֆիկացիա – փոխնակման ռեակցիա (փոխանակում), 20005С – ից բարձր ջերմաստիճանում օրգանական նյութի ն թթվածնի փոխարկում գազային վառելիքի (սինթեգազ): 20. Նախապատվությունը տրվում է, մասնագետի (օպերատորի) վերահսկողության ներքո, վարակված արտադրանքի ն թափոնների ջերմային մշակմանը, վտանգավոր կենսաբանական թափոնների վերացման համար նախատեսված հատուկ վառարաններում` աղբակիզարաններում: 21. Հատուկ վառարանների բացակայության դեպքում, կարանտինային բուսասանիտարական ծառայության մասնագետի հետ համաձայնեցմամբ, հնարավոր է վարակված արտադրանքի ն թափոնների այրումը հողափոսերում մինչն չայրվող անօրգանական մնացորդի առաջացումը: 22. Սպորներ ձնավորող ախտածիններով վարակված արտադրանքի ն թափոնների այրումը թույլատրվում է միայն երկրորդային այրման խուց ունեցող աղբակիզարաններում: 23. Մոխիրն ու այլ չայրվող անօրգանական մնացորդները թաղում են բուսասանիտարական աղբանոցի տարածքում կամ տանում են ընդհանուր նշանակության աղբանոցներ:

ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ ԵՎ ՇԻՆԱՐԱՐՈւԹՅԱՆ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ

24. Կարանտինային բուսասանիտարական աղբավայրերի շինարարության համար տեղանքի ընտրությունն ու հողահատկացումը կատարում են տեղական իշխանության մարմինները հանրապետական տարածքային կառավարման մարմնի ներկայացմամբ:

25. Աղբավայրերը տեղադրում են առնվազն 600քմ մակերեսով բարձրադիր չոր հողամասում: Հողի մակերնույթից ստորգետնյա ջրերի մակարդակը պետք է լինի 2 մետրից ավելի. անհրաժեշտության դեպքում հողալցման միջոցով կատարվում է տեղամասի բարձրացում: 26. Աղբավայրի կոնկրետ չափերը, աղբակիզարան – վառարանների ն բիոթերմիկ փոսերի թիվն ու ծավալները որոշում են, ելնելով ոչնչացման ենթակա վարակված արտադրանքի ն կենսաբանական թափոնների կանխատեսվող ծավալից: 27. Աղբավայրից մինչն կարանտինային օբյեկտների տարածումից պահպանվող մշակաբույսերի ցանքերի հեռավորությունը` պաշտպանված գոտին, պետք է լինի 1000 մետրից ոչ պակաս: 28. Պետական բուսասանիտարական ծառայության կազմի մեջ մտնող կամ նրա գերատեսչական ենթակայության կազմակերպության (հաստատության) տարածքում տեղակայված աղբավայրերը համարվում են օժանդակ հարմարություններ: Այս դեպքում հեռավորությունը մինչն մշակաբույսերի ցանքատարածություններ չի կանոնակարգվում: 29. Բոլոր դեպքերում տեղային այրման սարքավորումներից պաշտպանված գոտու լայնությունը, համաձայն սանիտարա – համաճարակաբանական մջազգային ցուցանիշների, պետք է լինի ոչ պակաս քան 30մ: 30. Աղբավայրի տարածքը ցանկապատում են անթափանց պարսպով, առնվազն 2մ բարձրությամբ, մուտքային դարպասներով: Պարսպի ներսի կողմից ամբողջ պարագծով փորում են 0,8 1,4մ խորությամբ ն առնվազն 1,5մ լայնությամբ խրամատ, հանված հողով կառուցվում է թումբ: Խրամատի վրայով տեղադրվում է կամուրջ: 31. Վառարան - աղբայրիչները տեղադրում են աղբավայրում արտադրող կազմակերպության նախագծին հմապատասխան: 32. Աղբավայրում բիոմետրիկ փոս կառուցելու համար տեղամասի կենտրոնում փորում են 3,0 » 3,0քմ մակերեսով ն 10մ խորությամբ փոս: Փոսի պատերը շարում են կարմիր աղյուսով կամ այլ անջրաթափանց նյութով ն գետնի մակերիսից բարձր 40սմ ու պատում փակող հարմարանքով: Փոսի հատակը պատում են խճի շերտով ն լցնում բետոնով: Փոսի պատերը սվաղում են բետոնային

շաղախով: Փոսի կափարիչը երկշերտ է արվում: Շերտերի արանքում դրվում է ջերմամեկուսիչ: Ծածկի կենտրոնում 30 » 30քսմ չափսի անցք է թողնվում, որը կափարիչով պինդ փակվում է: Փոսից դուրս են բերում 25սմ տրամաչափի ն 3մ բարձրությամբ արտածման խողովակ: Փոսի վրա կառուցում են 6մ երկարությամբ ն 3մ լայնությամբ ծածկ: 33. Աղբավայրին կից կառուցում են շինություն ախտահանման միջոցների, գույքի, արտահագուստի ն գործիքների պահպանման համար: 34. Կառուցված աղբավայրի ընդունումն իրականացնում են պետվերահսկողության ներկայացուցչի պարտադիր մասնակցությամբ, ընդունման ակտի կազմմաբ: 35. Աղբավայրը պետք է ունենա մուտքային ճանապարհներ ն ավտոմեքենաների կյանատեղ:

ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

36. Անհրաժեշտ է ապահովել կարանտինային բուսասանիտարական աղբավայրերի շուրջօրյա շահագործման հնարավորություն: 37. Կազմակերպություններին պատկանող աղբավայրերը շահագործվում են նրանց հաշվին: 38. Կարանտինային բուսասանիտարական աղբավայր շահագործող կազմակերպությունը պետք է ունենա կոնկրետ կարանտինային օբյեկտներով վարակված կարանտին հսկողության ենթակա արտադրանքի ն կենսաբանական թափոնների վերացման հրահանգներ ն ոչնչացվող արտադրանքի հաշվառման մատյան` ոչնչացման արդյունքների նշումներով: 39. Աղբավայրի դարպասները, աղբայրիչների դռները ն բիոթերմիկ փոսերի կափարիչները պետք է կողպեքներով փակված լինեն: 40. Աղբայրիչի կամ բիոթերմիկ փոսի բեռնավորումից առաջ կատարում են վարակված արտադրանքի ն թափոնների համապատասխանության համեմատում ուղեկցող փաստաթղթերի հետ: 41. Աղբայրիչների շահագործումն իրականացվում է արտադրողի հրահանգավորմանը համապատասխան:

42. Բիոթերմիկ փոսի կրկնական օգտագործում թույլատրվում է կենսաբանական նախորդ թափոններից մաքրումից հետո: Խեժանման մնացորդը (կոմպոստ) թույլատրվում է թափել կամ օգտագործել աղբավայրի սահմաններից դուրս: 43. Փոսի մաքրումից հետո ստուգում են պատերի ն հատակի պահպանվածությունը ն անհրաժեշտության դեպքում կատարում դրանց վերանորոգում: 44. Այն տեղերում, որտեղ հնարավոր է սելավային ջրերով հեղեղում, կառուցում են լրացուցիչ ջրահեռացման կառույցներ: 45. Սույն կանոններին համապատասխան աղբավայրի կազմակերպման, սանիտարական վիճակի ն սարքավորումների համար պատասխանատվությունը դրվում է տեղական մարմնի ն կազմակերպությունների ղեկավարների վրա, որոնց իրավասության տակ գտնվում են այդ օբյեկտները:

ՍԱԼՈՐԻ ՎԻՐՈՒՍԻ (Եluո քօx v1ruտ)

ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ

ՆՄՈՒՇԱՌՄԱՆ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՈՒՂԵՑՈՒՅՑՆԵՐ

Եluո рох քօէyv1ruտ (ԵԵV) – կորիզավոր մշակաբույսերի շարկայի հարուցիչն է, ներառնված է ԵՄ А2 ն ՊԳԿ կարանտինային ցանկերում: Վիրուսը լուրջ սպառնալիք է ներկայացնում այգեգործության համար: Վնասվող մշակաբույսեր. ծիրան (Ե. arոeոiaԸa) – Եrաոա5 տեսակի տարբեր բույսեր, դեղձ (Ե. քer5iԸa), եվրոպական սալոր (Ե. doոe5tiԸa), ճապոնական սալոր (Ե. 5aliԸiոa), շլոր (Ե. Ըera5ifera, Ե. di5ariջata), նուշ (Ե. dաԵiա5), բալ(Ե. Ըera5ա5), կեռաս (Ե. a5iաո), բալ-հուզական (Ե. toոeոto5a), բալ մահալեպկա (Ե. ոaհaleԵ), մամուխ (Ե. 5քiոo5a), ինչպես նան Ե. 8lireaոa,

Ե. ջlaոdաlo5a, Ե. iո5ititia, Ե. յaքoոiԸa, Ե. Եer5iԸa, ք. atroքաrքաrea, Ե. 5erotiaոa: Վիրուսը վարակում է նան մի շարք մոլախոտերի, որոնք աճում են կորիզավորների այգիներում. Aյաջa ջeոe5eո5i5,

Ըaք5ella Եաr5a-քa5tori5, ԸiԸհoriաո տք., Ըir5iաո ar5eո5e, Ըleոati5 տք., Ըoո5ol5աlա5 ar5eո5i5, ԼaԸtաԸa 5erriola, Լytհo5քerոաո ar5eո5i5, Roriքքa 5yl5e5tri5, Rաոeւ Ըri5քա5, Solaոաո ոiջrաո, SoոԸհա5 տք., 1araւaԸաո offiԸiոale, 1rifoliաո 5ք., ԾeroոiԸa հederifolia. Ընկալունակ տեր բույսերի վրա շարկայի ախտանշանները Սալորենու տերնների վրա շարկայի ախտանշանները հայտնվում են լայն օղակների, բծերի, աղեղների կամ շերտերի տեսքով, բաց կանաչից մինչն դեղին գույների, առաջին գարնանային տերնների վրա` նրանց նորմալ մեծության հասնելուց հետո: Այդ ախտանշաների դրսնորումների քանակն ու ինտենսիվությունը կախված են տեսակի ընկալունակությունից, վարակվելու սկզբից անցած ժամանակից, եղանակային պայմաններից ն վիրուսի

շտամմից: Վեգետացիայի վերջում որոշ տեսակների մոտ ախտանշանները մասամբ կամ ամբողջովին քողարկվում են, իսկ ուրիշների մոտ` պահպանում են իրենց ինտենսիվությունը: Ընկալունակ տեսակների պտուղներում ԵԵՄ առաջացնում է չորացումներ` կետերի, շերտերի ն աղեղների տեսքով: Կետերի տակ ընկած պտղամիսը սովորաբար ներկված է լինում շագանակագույն կամ կարմրավուն երանգով ն պատված խեժով: Պտուղների վրա բնութագրական նախշերը հաճախ հասնում են մինչն կորիզը, որտեղ պտղամսի հեռացումից հետո նկատելի են դառնում կարմրավուն – շականակագույն բծերը: Վարակված պտուղներն ավելի մանր են լինում, քան առողջները, վաղ են երանգավորվում, ժամանակից շուտ հասունանում են ն սկսում են ընկնել հիմնական բերքի հասունացումից 20-30 օր առաջ: Ընկալունակ տեսակների մոտ ժամանակից շուտ կարող են թափվել պտուղների մեծ մասը: ճապոնական սալորի (Ե. 5aliԸiոa) ընկալունակ տեսակների տերնների վրա զարգանում են քլորոտիկ օղակներ, կետեր կամ բծավորություն, որոնք այնուհետն կարող են չորանալ: Այդուհանդերձ այդպիսի վարակված ծառերի պտուղների միայն 15 տոկոսը կարող են ունենալ ախտանշաններ օղակների, բծավորության, շագանակագույն ստացած տեղամասերի կամ որոշ աղավաղումների տեսքով: ճապոնական սալորի տեսակների մեծամասնությանը ԵԵՄ-Ծ շտամմը վարակում է թաքնված ձնով: Ծիրանենու տերնների վրա շարկայի ախտանշանները հիշեցնում են այդպիսիք ինչպիսիք են սալորենու մոտ, բայց տեսակների մեծամասնության մոտ սովորաբար հանդիպում են միայն առանձին տերնների վրա: Ավելի շուտ պոկելուց հետո են տերնների վրա հայտնվում բաց կանաչ կետեր ն օղակներ, որոնք ավելի լավ տեսանելի են թափանցող լույսի տակ: Գլխավոր ջիղերի երկայնքով հաճախ զարգանում է 1-2մմ լայնությամբ բաց կանաչ երիզավորում: Եթե հաջորդող տերնների վրա ախտանշանները բացակայում են, ուրեմն վարակված տերններն անհրաժեշտ է հայտնաբերել բռնկման հիմքի մոտ: Շոգ եղանակի գալու հետ ախտանիշները կարող են ամբողջովին քողարկվել: Ծիրանի ընկալունակ տեսակների պտուղների վրա հասունացման շրջանում զարգանում են բաց երանգավորմամբ կետեր ավելի մուգ եզրաշերտով: Առավել ընկալունակ տեսակների

մոտ պտուղները ձնախախտվում են, նրանց կեղնի վրա հայտնվում են մուգ օղակներ ն անկանոն ձների կորնթարդություններ: Դրանք ներթափանցում են պտղամսի մեջ ն կորիզի վրա ձնավորում ակնհայտ օղակներ: Մրգերի վարակված պտղամիսը դառնում է սպունգանման ն անհամ: Ախտանշանների զարգացումը դեղձենու վրա կախված է ԵԵՄ շտամմից: Դեղձենու տեսակների մեծամասնության մոտ ԵԵՄ-Ծ շտամմով վարակման դեպքում տերնների վրա ախտանշաններ չեն գոյանում, բայց նրանց պտուղների վրա կարող են զարգանալ քլորոտիկ կետեր, դեղին օղակներ կամ գծապատկեր: Պտուղներն աղավաղվում են, փոխում են ձնը ն ունենում են շագանակագույն ոչ մեծ տեղամասեր կեղնի վրա: Պտղամիսը դառնում է շագանակագույն, պտուղների համային որակները նվազում են, վարակված պտուղները կարող են ժամանակից շուտ թափվել: ԵԵՄ-Խ շտամն առաջացնում է դեղձի շատ լուրջ հիվանդացում: Մի քանի տեսակների մոտ կարող է փոխվել ծաղկաթերթերի երանգավորումը: Թափվող տերնների վրա զարգանում են ախտանշաններ տարբեր նախշազարդումների, կետերի, օղակների, ջիլերի երանգավորման ն եզրագծման, տերնաթերթերի ձնախեղման տեսքով: Ամռանն այդ ախտանշանները սովորաբար քողարկվում են: Ախտանիշները պտուղների վրա առհասարակ էլ ավելի վառ են արտահայտվում, քան ԵԵՄ-Ծ շտամմով վարակման դեպքում: Շլորի (միրաբել) տերնների վրա շարկայի ախտանշանները գարնանն ունենում են տարբեր ձների կետերի, օղակների ն շերտերի տեսք: Շոգ եղանակին դրանք քողարկվում են: Շատ տեսակների համար բնութագրական է թաքնված վարակումը: Ընկալունակ տեսակների պտուղների վրա զարգանում են ընկճված կետեր ն օղակներ` երանգավորման տարբեր ինտենսիվությամբ, պտուղները կարող են աղավաղվել( , .1,2,3,4,5,6): Բալենու ն կեռասենու տերնների վրա շարկայի ախտանշաններն ի հայտ են գալիս մայիս – հունիսին` օղակների, կետերի ն անկանոն բծավորության տեսքով բաց կանաչավունից մինչն դեղնա-կաթնագույն գունավորումով: Սովորաբար այդ ախտանիշները սահմանակից են ջլերին հիմքերի մոտ կամ տերնաթերթերի

ծայրերին: Այդ կետերի մի մասն այնուհետն չորանում են: Կեռասենու վարակված ծառերի վրա նկատվում են պտուղների ժամանակավրեպ ն անհամաչափ հասունացում: Այդ պտուղներն առհասարակ լինում են փոքր մեծության ն անկանոն ձների, աղավաղված տեսքի` կարի կողմում տափակած, ն ունենում են ավելի երկար պտղակոթեր ( , .7,8,9,10): Վարակված պտուղների մի մասը սնանում ն չորանում են, իսկ մնացածների վրա զարգանում են դեղին օղակավոր բծեր: Ամբողջությամբ հասունացած պտուղների վրա ախտանշաններն ունենում են հեշտությամբ պտղամսի մեջ մղվող շատ փոքր կետերի տեսք: Բալի վարակված ծառերի աճն ու զարգացումը դանդաղում են: Մինույն ծառի վրա կարելի է տեսնել ծաղկում, տերնների ձնավորում, պտղակալում ն պտուղների հասունացում: Բալ-հուզականի (Ե. toոeոto5a) վրա ԵԵՄ առաջացնում է երիտասարդ տերնների ձնախեղումներ, որոնց վրա այնուհետն զարգանում են քլորիտիկ կետեր ն մեռուկներ: Չհասած պտուղները կարող են աղավաղվել, հասուն պտուղների վրա ախտանշաններն առհասարակ քողարկվում են( , .11,12,13,14,15): Վարակված մամխենու (Ե. 5քiոo5a) տերնների վրա զարգանում են օղակներ կամ ընկուզենու տերն հիշեցնող պատկերներ, երբեմն տեղ են գտնում նան մեռուկային կետեր ն օղակներ: Պտուղների վրա ախտանշաններն առհասարակ բացակայում են, հազվադեպ զարգանում են կետեր ն ավելի թույլ երանգավորումներ: Ընդհանրապես մամուխի վրա ԵԵՄ ի հայտ է գալիս որպես քողարկված վարակ:

Տնկարկների հետազոտություններ սալորի շարկայի վիրուսի հայտնաբերման նպատակով 1. Շարկայի օջախների բացահայտման նպատակով կատարում են կորիզավորների զննողական հետազոտություններ` աճման շրջանում: 2. Հետազոտման ենթակա են կորիզավոր ընկալունակ մշակաբույսերի բոլոր տնկարկները: 3. Պտղակալած տնկարկներում անցկացնում են երկու հե-

տազոտություն. տերնների զննությամբ գարնան վերջին – ամռան սկզբին ն տերնների ու պտուղների զննությամբ աշնանը հասունացման շրջանում: Հետազոտությունները մայրուտային այգիներում ն տնկարաններում անցկացվում են այդ նույն ժամկետներում: Հետազոտությունները պետք է ուղեկցվեն փորձաքննության համար նմուշների ընտրությամբ: 4. Ավելի քան 3 հեկտար մակերես ունեցող տեղամասերում զննում են ծառերի առնվազն 20 տոկոսը, 3 հեկտարից պակաս մակերես ունեցող տեղամասերում` 25 – ից մինչն 50 9, օժանդակ տնտեսությունների այգիներում` բոլոր ծառերը: Մայրուտային այգիներում անհատապես ուսումնասիրում են յուրաքանչյուր տնկի: Այգիներում նույնպես անհրաժեշտ է հետազոտել արմատների աճը ն Եrաոա5 տեսակի վայրի աճած բույսերը մշակովի տնկարկների մերձակայքում: 5. Միատարր սորտային ն տեսակային կազմերի դեպքում հետազոտություններն անցկացնում են հետազոտվող տեղամասի երկու անկյունագծերով ն չորս կողմերով: 6. Տեսակների մեծ հավաքածուով տնկարաններում հետազոտությունները պետք է անցկացվեն նկատմամբ ընկալունակ կորիզավոր պտղատու մշակաբույսերի յուրաքանչյուր տեսակի վրա: Աճեցումով բազմացվող արմատակալների դեպքում հետազոտություններն անհրաժեշտ է անցկացնել յուրաքանչյուր զուգատեսակային համակցության համար առանձին: Եթե այգու հիմնադրման համար տնկանյութը ձեռք է բերվել մի քանի տնկարաններում, հետազոտությունները պետք է ուղղված լինեն սկզբնական տնկանյութի յուրաքանչյուր խմբաքանակին:

Նմուշների ընտրությունը լաբորատոր փորձաքննության համար սալորի շարկայի վիրուսի առկայությունը բացահայտելու նպատակով 1. Տիպիկ ախտանիշերի առկայության դեպքում լաբորատոր փորձարկումների համար ընտրում են ախտանշաններով տերնները, ծաղիկները կամ պտուղները: Բույսերի վրա ախտանշանների բացակայության դեպքում, կախված հետազոտությունների անցկացման ժամանակից, լաբորատոր ուսումնասիրությունների

համար ընտրում են տերններ, ծաղիկներ, խակ պտուղներ կամ ծիլեր: 2. Գարնանը ն ամռան սկզբին որպես նմուշներ ընտրում են տերններ, ծաղիկներ կամ անհաս պտուղներ: Ծայրահեղ շոգ եղանակային պայմանների դեպքերում, անհրաժեշտ է բացառել նմուշների ընտրությունը հուլիսի կեսերից մինչն սեպտեմբերի սկիզբը: 3. Աշնանը փորձաքննությունների համար անհրաժեշտ է ընտրել ամբողջապես ձնավորված տերններ: Ուտիճի վիրուսի բացահայտումը հասուն պտուղներում միշտ չէ, որ արդյունավետ է: 4. Ձմռանը որպես նմուշներ ընտրում են ծիլերը: Ավելի արդյունավետ է ծիլերը ն նրանց բուսական ու ծաղկային բողբոջները նախապես ենթարկել արհեստական զարթոնքի լաբորատոր պայմաններում ն պատիճն օգտագործել որպես փորձարարական նմուշներ: 5. Մայրուտային այգիներում անհրաժեշտ է անհատապես թեստավորել յուրաքանչյուր բույսը: Պատվաստված ծառերի մանրամասն անալիզի դեպքում խորհուրդ է տրվում ընտրել ծիլերի աճի շրջանի ավարտին` գարնանը – ամռան սկզբին 12 – ական տերններ յուրաքանչյուր ծառի սաղարթի կենտրոնից, կամ 4 – ական ծիլեր տերններով, 10-15 սմ երկարությամբ, սաղարթի միջին մասի չորս կողմերից: Ձմեռվա շրջանում յուրաքանչյուր մայրական պատվաստված բույսից վերցվում են 4 – ական ծիլեր 15-20սմ երկարությամբ, սաղարթի միջին մասի չորս կողմերից: 6. Տնկարաններում հետազոտություններն անցկացնում են այն նուն ժամկետներում, ինչ որ պտղատու տնկարկներում: Լաբորատոր փորձաքննության համար նմուշներն անհրաժեշտ է ընտրել յուրաքանչյուր տեսակա-պատվաստային համակցության վրա: Համապատասխան ГОСТ Р 53135-2008 , կորիզավոր մշակաբույսերի համար առաջարկվում են նմուշառման հետնյալ նորմաները. մինչն 3հազ. հատ արմատակալների դեպքում – 20 նմուշներ, 3-ից մինչն 10հազ. հատ – 30 նմուշներ, 10-ից 50հազ. հատ – 50 նմուշ, 50 – ից 100հազ. – 80 նմուշ, 100 հազարից ավելի` 100 նմուշներ: Արմատակալների յուրաքանչյուր ձնի համար կատարվում է առանձին նմուշառում: Կորիզավոր կուլտուրաների մեկամյա պատվաստված չսաղարթավորված տնկիների համար առաջարկվում են նմուշառման

հետնյալ նորմաները. մինչն 1հազ. հատ տնկիներ – 6 նմուշներ, 1ից մինչն 5հազ. հատ – 10 նմուշներ, 5-ից մինչն 10հազ. հատ – 20 նմուշներ, 10հազար հատից ավելի` 30 նմուշներ: Նմուշների ընտրությունը կատարվում է յուրաքանչյուր տեսակա - արմատակալային համակցության համար առանձին: Կորիզավոր կուլտուրաների 1-2 – ամյա պատվաստված սաղարթավորված տնկիների համար առաջարկվում են նմուշառման հետնյալ նորմաները. մինչն 1 հազ. հատ տնկիներ – 5 նմուշներ, 1-ից մինչն 5 հազ. հատ – 10 նմուշներ, 5-ից մինչն 10 հազ. հատ – 15 նմուշներ, 10 հազար հատից ավելի` 20 նմուշներ: Նմուշների ընտրությունը կատարվում է յուրաքանչյուր տեսակա արմատակալային համակցության համար առանձին: Կորիզավոր կուլտուրաների ծածկած արմատային համակարգով տնկիների վրա ընտրում են 1 նմուշ բուսական մասերից մեկ տեսակա – արմատակալային` համակցության յուրաքանչյուր 1000 տնկիների համար: Նմուշը ձնավորում են հետնյալ եղանակով. – վեգետացիայի շրջանում տնկարանում արմատակալի կամ տնկիի առանձին բույսից ընտրում են սաղարթի տարբեր մասերից 3 լավ զարգացած տերններ, տասը բույսերից վերցված տերնները միավորում են մեկ հավաքական նմուշի մեջ, – ձմեռային շրջանում տնկարանում կամ պահատեղում արմատակալի կամ տնկիի առանձին բույսից ընտրում են 1-2-ական ծիլեր 15-20սմ երկարությամբ, տասը բույսերից վերցված ծիլերը միավորում են մեկ հավաքական նմուշի մեջ: 7. Պտղակալած տնկարաններում նմուշառում կատարում են շարկայի ախտանշաններ ունեցող բույսերից: Ախտանշանների բացակայության դեպքում յուրաքանչյուր տեսակա - արմատակալային հեկտարից ընտրում են 5 - ական նմուշներ բուսական մասերից, մեկ նմուշի մեջ միավորելով 10 բույսերից վերցված բուսական մասերը: Աճման շրջանում մեկ բույսի վրա ընտրում են 4 տերններ պսակի չորս կողմերից, հիմնակմախքի ճյուղի միջին մասում, 1-2 տարեկան ծիլերից, տասը ծառերից վերցված տերններն ընդգրկում են մեկ հավաքական նմուշի մեջ: Այս դեպքում գարնանը ն ամռան սկզբին պահանջվում է ընտրել լիակատար զարգացած

տերնները ծիլերի միջին մասերից, իսկ աշնանը` տերններ ծիլերի վերնամսերից: Ձմեռային շրջանում պտղատու ծառերից խորհուրդ է տրվում ընտրել 2-3 տարեկան` ծիլեր ծաղկաբողբոջների պարտադիր առկայությամբ: Մեկ ծառի վրա ընտրում են 4 տերններ պսակի չորս կողմերից, հիմնակմախքի ճյուղի միջին մասերում, տասը ծառերից վերցված տերններն ընդգրկում են մեկ հավաքական նմուշի մեջ: 8. Ստուգումներից առաջ թույլատրվում է տերնների նմուշների պահպանումը ոչ ավելի, քան 7 օր, 4-С ջերմաստիճանում: Պտուղներն ու հանգստի վիճակում գտնվող պատվաստները կարելի է պահել 1 ամսվա ընթացքում, 4-С ջերմաստիճանի տակ: 9. Թարմ տերններն ու պտուղները փաթաթում են չափավոր խոնավացված ֆիլտրաթղթով, տեղավորում օդի թափանցման համար անցքերով պոլիէթիլենային տոպրակների մեջ ն պահում են 3-5-С ջերմաստիճանում: Հանգստի վիճակում գտնվող պատվաստների ստորին մասը փաթաթում են ֆիլտրաթղթով, որը կանոնավոր խոնավացնում են, ն պատվաստները տեղավորում են պոլիէթիլենային տոպրակներում ն պահում 3-5-С ջերմաստիճանի տակ: 10. Յուրաքնչյուր նմուշ պիտակավորվում է: Պիտակի վրա նշում են մշակաբույսը, տեսակը ն արմատակալը, բույսի զարգացման փուլը, շիվի ն արմատակալի նյութերի ծագումը, ընտրանքի տեղն ու ամսաթիվը, նմուշն ընտրող անձի պաշտոնը ն ազգանունը: 11. Յուրաքանչյուր նմուշառումից հետո օգտագործված գործիքները (այգեգործական մկրատ, կտրիչ) պետք է վարակազերծվեն էթիլային սպիրտով կամ քլորամինով:

ԱՐԵՎԱԾԱՂԿԻ ՖԻՆՈՊՍԻՍԻ

(D1ճքorth6 h611ճոth1 Խuոէ.-Ըv6է. 6է Յl.) ՀԱՐՈւՑԻՉԻ ՕՋԱԽՈւՄ

ԿԱՐԱՆՏԻՆԱՅԻՆ ԲՈՒՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

Արնածաղիկն առաջատար դիրք է զբաղեցնում յուղատու մշակաբույսերի մեջ: Սակայն նրա բերքատվությունը դեռ բավարարաչափ բարձր չէ: Մշակաբույսի ցածր բերքատվության պատճառներից մեկը տարբեր գործոններով, այդ թվում տարատեսակ վնասատուներով ն վարակիչ հիվանդություններով պայմանավորված կորուստներն են: Սպիտակ ն մոխրագույն բորբոսը, նեխումը, փտախտը ն ուրիշ հիվանդություններ զգալիորեն նվազեցնում են արնածաղկի բերքատվությունը ն վատթարացնում յուղի որակը: Առավել վնասակար հիվանդությունների թվին է պատկանում ֆոմոպսիսը, որի հարուցիչը 1iaքortհe հeliaոtհi սունկն: Հիվանդության օջախների տեղայնացման ն վերացման միջոցառումների անցկացման մեթոդական ցուցումների մշակումը բուսական պաշարների պահպանման միջոցառումների համալիրում առավելագույն կարնորություն ունեցող օղակներից մեկն է:

Ընդհանուր տեղեկություններ Կարանտինային օբյեկտի անվանումը Հիվանդության ընդունված անվանումը. արնածաղկի ֆոմոպսիս, մոխրա – շականակագույն կամ դարչնագույն բծավորություն, ցողունի քաղցկեղ, նեխում Phoոoքs1s տէ6ո ՇՅոԽ6r; ջr6y տէ6ո տքօէ: Հարուցիչը` սունկ 1iaքortհe հeliaոtհi Խuոէ.-Ըv6է. 6է Յl: Տաքսոնոմիկ վիճակը` Fաոջi, A5ԸoոyԸota, SordarioոyԸete5,

1iaքortհale5: Անամորֆա` Եհoոoք5i5 հeliaոtհi Խսոէ.-Ըveէ., Խiհճlյč. eէ ճl: Տաքսոնոմիկ վիճակը` Fաոջi, 1eաteroոyԸota, ԸоeloոyԸete5,

Sքհaeroք5idale5:

Վնասվող մշակաբույսերը 1iaքortհe հeliaոtհi - ն ախտահարում է արնածաղկի մշակովի ն վայրի տեսակները, ինչպես նան որոշ վայրի տեսակներ A5teraԸeae ընտանիքից: Վարակի զարգացման աղբյուր են հանդիսանում ուղտափուշը, սովորական հազարաթերթը, մռութիկը, եղերդին ն այլն:

Տարածման ճանապարհները 1. Նոր շրջաններում ֆոմոպսիսի հարուցիչի տարածման հիմնական միջոցը վարակված սերմերն են: 2. Վարակման օջախում սպորները փոխանցվում են օդա-կաթիլային ճանապարհով: 3. Վարակի փոխանցում հնարավոր է միջատների ն թռչունների միջոցով, ինչպես նան գյուղատնտեսական տեխնիկայի, աշխատանքային գործիքների ն տրանսպորտային միջոցների օգնությամբ, վարակի օջախից առանց մաքրման ն ախտահանման դրանց տեղաշարժերի դեպքում: 4. Հողի հետ վարակի փոխանցումը քիչ հավանական է, որովհեն ախտածինը պահպանվում է առավելապես բուսական մնացորդներում:

Ախտանիշները Հիվանդության հարուցիչը վարակում է բոլոր վերգետնյա օրգանները աճման ընթացքում: Տերնների վրա հիվանդությունը հայտնվում է սկզբում մանր, ապա խոշոր շագանակա - մոխրագույն ն սն - դարչնագույն բծերի (մեռուկները տեսքով, որոնք սկսվում են տերնաթիթեղի վերնամասից կամ եզրագծից ն աճում են տերնի ջղերի միջն: Տարբեր ձնի (հաճախ եռանկյունի) ու չափերի մեռուկները սովորաբար շրջագծվում են բաց քլորոտիկ գոտիով: Վարակված տերնն աստիճանաբար թոշնում, ն թառամում է ինչպես խանձվելու դեպքում, իսկ սունկը տարածվում է գլխավոր տերնաջղի երկայնքով դեպի տերնակոթը: Հիվանդացման առաջին նշանները կարելի է հայտնաբերել երկու իսկական տերնների փուլում, սակայն մեռուկների ինտենսիվ զարգացումն ընթանում է բույսերի ծաղկումից մինչն հասունացման շրջանում: Հիվանդության առավել բնութագրական նշաններ երնում են ցողունների վրա կլոր կամ երկարավուն բծերի տեսքով, սկզբում բաց շագանակագույն, իսկ ավելի ուշ` մուգ դարչնագույն, մոխրագույն ն նույնիսկ սն գույնի:

Հազվադեպ այդ ախտանշանները հայտնվում են վերնամասի միջհանգուցային տեղամասերում: Բծերի քանակն ու չափսերը տատանվում են: Վարակված տեղամասերն աստիճանաբար գունազրկվում են: Բծերը կարող են միաձուլվել ն օղակավորել ցողունը: Հարուցիչը թափանցելով էպիդերմիսի (արտաքին թաղանթի) մեջ, ախտահարում է ոչ միայն ցողունի կեղնի մակերեսային հյուսվածքները, այլ նան մասամբ կամ ամբողջովին ոչնչացնում է նրա միջուկը: Վարակված բույսերը կորցնում են տուրգորը ն թառամում են, իսկ ուժեղ քամու ժամանակ նրանք հեշտությամբ կոտրվում են: Ցողունի գունազրկված տեղամասերում էպիդերմիսի տակ կազմավորվում են գնդաձն, մուգ գույնի սնկամարմիններ` պիկնիդիումներ, որոնց մեջ ձնավորվում են հարուցիչի բազմաթիվ անգույն միաբջիջ սպորներ: Ծաղկակոթի վրա կամ ծաղկազամբյուղի մեջ ախտահարումը հայտնվում է փափուկ, շականակագույն, ճապաղած ծայրերով բծերի տեսքով: Նրանք չափերով մեծանում են, պահպանելով գույնը` մուգ շականակագույն: Սնկամարմինը կարող է ամբողջովին լցնել զամբյուղիկն ու ներթափանցել սերմերի մեջ: Խիստ վարակված սերմերը, արծաթագույն երանգավորված են, անկատար, խորշոմած ու կոշտացած ն հեշտությամբ թափվում են զամբյուղիկներից: Առանձին սերմերում կարելի գտնել պտղի պատիճի մեջ ընկղմված պիկնիդիուներ: Վարակված սերմերի միջուկները հեշտությամբ են անջատվում պտղի շապիկից ն ունենում են շականակագույն երանգավորում:

Արնածաղկի ֆոմոպսիսի հարուցիչի օջախների հայտնաբերման նպատակով հետազոտությունների իրականացման մեթոդիկան 1. Արնածաղկի ցանքսերի հետազոտությունը ֆոնոպսիսի հայտնաբերման համար պետք է անցկացնել մշակաբույսի ծաղկման շրջանում, ինչպես նան բերքահավաքից 10-15 օր առաջ: 2. Հետազոտությունների ժամանակ պետք է հավասարաչափ ընդգրկվի տեղամասի ամբողջ մակերեսը: Բույսերի զննությունն ու նմուշառումն այս դեպքում կատարում են անկյունագծով (աստիճանավոր անկյունագիծ), անցնելով երկու անկյունագծով կամ համաչափ ամբողջ տեղամասով, ցանքսի կազմաձնին համապատասխան: Տեղամասում առաջին բույսերն ուսումնասիրվում են բաց թողնելով 10-15 մետր դաշտի եզրից, հաջորդները` հավասար հեռավորությամբ միջակայքերով:

3. Արնածաղկի կողք – կողքի շարքերով հետազոտողի անցման ժամանակ կանգառի տեղում զննվում են անընդմեջ տասը բույսեր (մեկ ընտրանք): Մինչն 10հա մակերեսի վրա զննության է ենթարկվում 10 նմուշ (100 բույսեր), 11-25հա մակերեսի վրա` 20 նմուշ, 25-50հա` 30 նմուշ, 51-100 հեկտարի վրա` 50 նմուշ: Յուրաքանչյուր հաջորդ 50 հեկտարից կատարվում են լրացուցիչ 10 նմուշառումներ (100 բույսեր): Խորհուրդ է տրվում կատարել հիվանդության օջախների, տերնների, ցողունների ն ծաղկազամբյուղների վրա առանձին ախտանիշերի լուսանկարում: 4. Հետազոտողը վարում է ցանքսերի բուսասանիտարական վիճակի տեսողական գնահատում (հատուկենտ բույսերի թույլ վարակվածություն, հիվանդության օջախային տարածում, ախտածինի համատարած զարգացում), դիտարկումների արդյունքները գրանցելով դաշտային մատյանում: Միաժամանակ հետազոտողը կատարում է հիվանդության նշաններով նմուշների ընտրում լաբորատոր փորձաքննության համար: Հաշվվում է վարակված բույսերի քանակն ու նրանցից ընտրվում են օրինակներ (առանձին տերններ, ցողունի կամ զամբյուղի հատվածներ) հիվանդության առավել տիպիկ ախտանշաններով: Վարակված բույսերի տոկոսը (հիվանդության տարածվածությունը) հաշվում են հետնյալ բանաձնով.

Р - ո х 100/N, որտեղ Р – հիվանդության տարածվածությունն է, ո – վարակված բույսերի քանակը, N – հաշվի առնված բույսերի ընդհանուր քանակը: 5. Յուրաքանչյուր 5 հեկտարից ընտրվում է բույսերի մասերի հիվանդության ախտանիշներով 5-10 օրինակ պարունակող մեկ նմուշ: Հավաքված նյութը տեղավորում են թղթե տոպրակների մեջ` ավելորդ խոնավության հեռացման համար ն պիտակավորված ուղարկում են լաբորատորիա (պահոց – փաթեթով) փորձաքննության անցկացման համար: Նմուշներն անհետաձգելիորեն (24-36 ժամվա ընթացքում) փորձակայան առաքման անհնարինության դեպքում դրանք հերմետիկացնում են (չորացնելով օդում կամ փաթաթելով զտիչ թղթով): Կարանտինային բուսասանիտարական գոտու սահմանումը Ֆոմոպսիսի արագ տարածման հիմնական պատճառներն են ցանքսերի բուսասանիտարական վիճակի կտրուկ վատթարացումը, պայմանավորված ցանքատարածությունների կազմում արնածաղկի բաժնի զգալի

ավելացմամբ, ագրոտեխնիկայի խախտմամբ (վաղաժամ ցանքս, ցանքսերի գերխտացում ն աղտոտվածություն ն այլն), ինչպես նան վարակի կուտակմամբ, որի աղբյուր կարող են հանդիսանալ ետբերքահավաքային մնացորդներն ու չախտահանված սերմերը: Այդ կապակցությամբ կարանտինային բուսասանիտարական գոտու որոշումը նպատակահարմար է սահմանել ինչպես ֆոմոպսիսով ախտահարման առանձին օջախների, այնպես էլ հիվանդության ընդգրկուն տարածվածությամբ շրջանների համար: 6. Արնածաղկի ֆոմոպսիսի հարուցիչի օջախ է հանդիսանում 1iaքortհe հeliaոtհi գոյացությունը (պոպուլյացիա), հայտնաբերված այդ մշակաբույսի ցանքսերի ուսումնասիրվաղ տարածքներում կամ պահպանման վայրերում (պահեստներ ն այլն): Օջախի սահմանները (արնածաղկի վարակի դեպքում` 1. հeliaոtհi) տվյալ տեղամասում արնածաղկի ցանքսի սահմաններն են, ինչպես նան սերմնանյութի պահպանման տեղերը (տարողությունները): 7. Ֆոմոպսիսի հարուցիչի համար հիվանդության միավոր օջախների դեպքում բուֆերային գոտին օջախը կամ նրան հարակից տարածքը մինչն հինգ կիլոմետր լայնությամբ գոտնորող շերտ է, որի մեջ մտնում են արնածաղկի ցանքսերը կամ ինքնաճ դաշտերը: Սերմերի պահեստարաններում բուֆերային գոտու սահմանները դրանց պահպանման վայրերի սահմաններն են: Օջախի ն բուֆերային գոտու տարածքները կազմում են կարանտինային բուսասանիտարական գոտին: Հիվանդության լայն տարածման շրջանն ամբողջությամբ պետք է համարել կարանտինային բուսասանիտարական գոտի ն նրանում պահանջվում է անցկացնել կարանտինային բուսասանիտարական, կազմակերպական, ագրոտեխնիկական ն քիմիական միջոցառումներ այնքան ժամանակ քանի դեռ ֆոմոպսիսի ընդգրկումը չի նվազել մինչն միավոր օջախների:

Արնածաղկի ֆոմոպսիսի հարուցիչի օջախի տեղայնացման ն վերացման կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումներ 1. Կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումները տարածվում են օջախում աճեցվող արնածաղկի, հողի, պահեստների, տեխնիկայի ն տրանսպորտային միջոցների վրա, որոնք օգտագործվում

են աշխատանքների ն կարանտին հսկողության ենթակա արտադրանքի տեխափոխման համար այն տարածքից, որտեղ հայտնաբերված է օջախ: 2. Արգելվում է օջախից տվյալ տնտեսության սահմաններից դուրս բերել արնածաղկի սերմեր ն բուսական մնացորդներ, ինչպես նան հող: Հիվանդության օջախից արնածաղկի սերմերը խոտանվում են ն ուղարկվում տեխնիկական վերամշակման: 1iaքortհe հeliaոtհi օջախից հավաքված սերմերի պահեստավորումը կատարվում է առանձին: 3. Օջախում կատարվում է արնածաղկի ամլացում ն ցածր հատումով հավաքում, բուսական մնացորդներն ու հողը մշակվում են սկավառակային գործիքներով, երկու ակոսով, հաջորդող խորը գութանային աշնանավարով: Բուսական մնացորդների արագ տարրալուծման համար խորհուրդ է տրվում աշնան հերկի տակ լցնել ազոտաթթվի աղ: 4. Արգելվում է ուրիշ տեղամասերում օգտագործել այն գյուղատնտեսական տեխիկան (տրակտորներ, գութաններ, կուլտիվատորներ, հավաքող տեխնիկա ն այլն), փոխադրամիջոցները, որոնցից օգտվել են օջախում ընթացիկ սեզոնում, քանի դեռ չի կատարվել դրանց մաքրումը հողի մնացորդներից, բուսական մնացորդներից, ն ախտահանում, այնուհետն մնացորդների թաղում 50սմ ոչ պակաս խորությամբ փոսի մեջ: Տեխնիկայի ն սարքավորումների մաքրում ն ախտահանում կատարում են օջախում յուրաքանչյուր աշխատանքային ցիկլի ավարտից հետո: 5. Հրահանգվում է տեղամասի (օջախի), եզրերով տեղադրել ցուցանակներ «Ուշադրություն, Կարանտինային հիվանդության օջախ: Տեղամասով անցնելը, ամեն տեսակ աշխատանքների կատարումը ն տրանսպորտի երթնեկությունն արգելվում է»: 6. Արգելվում է հաջորդ վեց տարիներին հիվանդության օջախում արնածաղկի աճեցումը: Կարանտինի գործողության ժամանակաշրջանում խորհուրդ է տրվում օջախում ցանել այլ գյուղատնտեսական բույսեր, մասնավորապես` հացահատիկային մշակաբույսեր: 7. Բուֆերային գոտուց արնածաղկի սերմերի դուրսբերում թույլատրվում է միայն նրանցում ֆոմոպսիսի հարուցիչի բացակայության պայմանի դեպքում, ըստ բուսասանիտարական փորձաքննության արդյունքների: 8. Պահեստները ն այլ տարողություններ, որոնցում եղել են ֆոմոպսիսով վարակված արնածաղկի սերմեր, ենթարկվում են վարակազերծման Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կիրառման համար թույլատրված պատրաստուկներով:

Արնածաղկի ֆոմոպսիսի հարուցիչի օջախի (օջախների) վերացման փաստի արձանագրման չափորոշիչները Բուֆերային գոտում վեց տարվա ընթացքում արնածաղկի ֆոմոպսիսի ախտանիշների բացակայությունը հանդիսանում է հիվանդության օջախի վերացման վկայությունը ն հիմք` կարանտինային բուսասանիտարական գոտին չեղյալ համարելու ն կարանտինային բուսասանիտարական ռեժիմը դադարեցնելու համար: Կարանտինային բուսասանիտարական գոտու հաստատումն ու չեղարկումը, կարանտինային բուսասանիտարական ռեժիմի հաստատումն ու դադարեցումը, կարանտին սահմանելն ու հանելը անցկացնում են գործող նորմատիվային փաստաթղթերին համապատասխան: Բույսերի կարանտինի ոլորտում լիազորված պետական մարմինները պետք է պահպանեն կարանտինի սահմանման, կարանտինային բուսասանիտարական գոտում օջախի տեղայնացման ն վերացման համար ձեռնարկվող միջոցառումների, ինչպես նան կարանտինի դադարեցման մասին բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը:

ԽՆՁՈՐԻ ՃԱՆՃԻ ՏԱՐԱԾՄԱՆ ՕՋԱԽՈՒՄ

ԿԱՐԱՆՏԻՆԱՅԻՆ ԲՈւՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈւՄՆԵՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՈՒՂԵՑՈւՅՑՆԵՐ (Rhճgo16t1s քoոoո611ճ,WՅlտհ) Խնձորի ճանճը, որը բացակայում է ՀՀ տարածքում, այգեգործության համար սպառնալիքի ներուժ պարունակող կարանտինային տեսակ է: Ներկայումս այդ վնասատուի հնարավոր բնամիջավայրում (ԱՄՆ, Կանադա) նրա վնասաբերության դրսնորումների, թվաքանակի ավելացման ն տարածքի ընդարձակման կայուն միտում է նկատվում: Հաշվի առնելով Հայաստանի Հանրապետության արտաքին տնտեսական կապերի զարգացման տեմպերը կարելի է ասել, որ տվյալ վնասատուի ներթափանցումը ՀՀ տարածք ժամանակի հարց է: Մեկ մեկուսացված օջախի կամ մի քանի մեկուսացված օջախների փուլում կարանտինային օբյեկտի ժամանակին բացահայտումը ն բուսասանիտարական միջոցառումների համալիրի օպերատիվ կերպով գործողության մեջ դնելը մեծ մասամբ թույլ են տալիս տեղայնացնել ն վերացնել կարանտինային վնասատու օրգանիզմը:

Վնասատուի ուսումնասիրման, դրա դեմ պայքարի միջոցառումների համալիրի կիրառման ժամանակ հանդիպող հասկացությունները Պայքար (վնասատու օրգանիզմի դեմ) – վնասատու օրգանիզմի գոյացության (պոպուլյացիայի) ճնշումը, տեղայնացումը կամ վերացումը: Բուֆերային գոտի – բուսասանիտարական սկզբունքներով առանձնացված գոտին շրջափակող կամ հարակից գոտի, վնասատու օրգանիզմ-թիրախի տարածման հավանականությունն առանձնացված գոտում նվազագույնի հասցնելու համար, անհրաժեշտության դեպքում, բուսասանիտարական կամ պայքարի այլ եղանակներով: Վտանգված գոտի – այն տարածքն է, որտեղ բնակլիմայական գործոնները բարենպաստ են այն վնասատու օրգանիզմին

հարմարվողականություն ձեռք բերելու համար, որի առկայությունը տվյալ գոտում հանգեցնում է տնտեսական զգալի կորուստների: Կարանտինային գոտի – այն գոտին է, որտեղ կարանտինային վնասատու օրգանիզմն առկա է ն պաշտոնապես նրա դեմ պայքար է մղվում: Ստուգողական հետազոտություն – այն հետազոտությունն է, որն անցկացվում է օջախի ն բուֆերային գոտու սահմանների հաստատման նպատակով: Վերացում, ոչնչացում – բուսասանիտարական միջոցառումների ձեռնարկում օջախում վնասատու օրգանիզմի գոյացության ոչնչացման նպատակով: Օջախի տեղայնացում - օջախի ներսում ն շրջակայքում վնասատու օրգանիզմի տարածման կանխարգելման նպատակով բուսասանիտարական միջոցառումների ձեռնարկում: Արտադրության վայր – որպես գյուղատնտեսական արտադրության մեկ միավոր օգտագործվող տնտեսություն կամ դաշտերի համալիր: Արտադրության վայրն իր մեջ կարող է ընդգրկել բուսասանիտարական պատճառներով առանձին կառավարվող տեղանք: Վերահսկողություն – հետազոտությունների, դիտարկումների ն այլ ընթացակարգերի օգնությամբ տվյալ գոտում վնասատու օրգանիզմի առկայության կամ բացակայության մասին տվյալների հավաքման ն գրանցման պաշտոնական գործընթացը: Մշակում – վնասատու օրգանիզմների ոչնչացման պաշտոնական հաստատված ընթացակարգ: Հետազոտություն – որոշակի սահմանափակ ժամանակաշրջանում անցկացվող պաշտոնական միջոցառում, տվյալ տարածքում, արտադրության վայրում կամ այլ կարանտինի տակ գտնվող օբյեկտում առկա վնասատու օրգանիզմի գոյացության բնութագրերի կամ օրգանիզմների տեսակային կազմի որոշման նպատակով: Տարածքի բացահայտման հետազոտություն – կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտի հետազոտություն նրանում վնասատու օրգանիզմների առկայության բացահայտման նպատակով: Օջախ – ոչ վաղուց հայտնաբերված վնասատու օրգանիզմի մեկուսացված գոյացություն, ներառյալ սկզբնական օջախը, կամ գոտում կլիմայավարժվող վնասատու օրգանիզմի գոյացության թվաքանակի կտրուկ նշանակալի ավելացում:

Սկզբնական օջախ – տվյալ գոտում ոչ վաղուց հայտնաբերված վնասատու օրգանիզմի մեկուսացված գոյացություն դեռ չկլիմայավարժված, բայց մոտակա ապագայում կենսունակ ճանաչված: Տարածման ճանապարհ – ցանկացած միջոց, որի օգնությամբ հնարավոր է վնասատու օրգանիզմի ներթափանցումը ն/կամ տարածումը: Արտադրության ազատ տեղ - արտադրության վայր, որտեղ տվյալ վնասատու օրգանիզմի բացակայությունը գիտականորեն ապացուցված է, ն որտեղ անհրաժեշտության դեպքում այն պաշտոնապես պահպանվում է որոշակի ժամանակաշրջանի ընթացքում: Վնասատու օրգանիզմի կարգավիճակը (գոտում) – տվյալ ժամանակ գոտում վնասատու օրգանիզմի առկայության կամ բացակայության պաշտոնական ճանաչումը, անհրաժեշտության դեպքում ներառելով տվյալներ նրա աշխարհագրական տարածվածության, վնասատու օրգանիզմի մասին ընթացիկ ն անցյալ ախտանիշերի վրա հիմնված օգտագործվող փորձագիտական կարծիքի մասին ն այլ տեղեկություններ: Բուսասանիտարական ընթացակարգ – բուսասանիտարական կանոնակարգերի կիրառման պաշտոնապես սահմանված մեթոդ, ներառյալ կարգավորվող վնասատու օրգանիզմների վերաբերյալ զննության, փորձաքննության, վերահսկողության կամ բուժումների անցկացումը: Արդյունավետություն – սահմանված բուժման արդյունքում նվաճված որոշակի արդյունք:

Ընդհանուր տեղեկություններ Անվանումը – խնձորի ճանճ Rհaջoleti5 քoոoոella Պճlտհ Վնասվող մշակաբույսերը ՀՀ տարածքում. խնձորենու, սալորենու (մշակովի ն վայրի տեսակների), տանձենու, դեղձենու, ծիրանենու, հացենու, ալոճենու, հապալասենու պտուղները: Հնարավոր տարածման ճանապարհները. վնասված բույսերի պտուղների ն փաթեթավորման նյութերի միջոցով:

Խնձորի ճանճի օջախի (օջախների) բացահայտման հետազոտությունների անցկացման մեթոդիկան Կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտների հետազոտության ժամանակ վնասատուի հայտնաբերման առավել ժամանակակից մեթոդներ են հանդիսանում ֆերոմոնային թակարդները: Այդ նպատակով օգտագործվում են սեռական ֆերոմոնով լամինացված թղթից (եռանկյունաձն), ինչպես նան պլաստիկ (ուղղահայաց) թակարդներ: 1. Թակարդները կախում են ընկալունակ տեսակների սաղարթի մեջ հարավային կողմից, գետնից 2,0-2,5մ բարձրությամբ (1 հեկտարի հաշվով 2 թակարդ) ն ստուգում են ոչ պակաս քան շաբաթական մեկ անգամ: Թակարդներից ընտրում են միջատներ փորձաքննության համար: Անհրաժեշտության դեպքում նորացնում են սոսնձի շերտը ն ավելացնում ճանճասպան քիմիական պատրաստուկները: Ատրակտանտի պարկուճների նորացում կատարվում է արտադրող ձեռնարկության սահմանած ժամկետներում: 2. Ֆերոմոնային թակարդներից բացի խնձորի ճանճի բացահայտման արդյունավետ մեթոդներից մեկն է հանդիսանում գունային թակարդ – խայծերի օգտագործումը: Այս մեթոդն արդյունավետ է վնասատուի բարձր թվաքանակի դեպքում ն կայանում է հետնյալում. 20սմ » 10սմ, 20սմ » 15սմ չափսերի պլաստիկ թերթերը, ներկված դեղին, դեղնա – նարնջագույն կամ նարնջա կարմիր գույնով, պատված միջատաբանական սոսնձով, կախում են գետնից 2,0-2,5 մետր բարձրության վրա, մեկ հեկտարին չորս թակարդ հաշվարկով: Բռնված ճանճերին թակարդից վերցնում են հերձումային ասեղներով ամեն շաբաթ, անհրաժեշտության դեպքում նորացնում են սոսնձի շերտը կամ փոխում են ներդիրները կամ գունավոր թիթեղները: 3. Խնձորի ճանճի հայտնաբերման օպտիմալ ժամկետներ են վնասվող մշակաբույսերի վաղահաս տեսակների հասունացման սկիզբը, ինչպես նան օգոստոս – սեպտեմբերը: 4. Բացի այդ, կիրառվում է հայտնաբերման տեսողական մեթոդը: Այդ դեպքում օգոստոս – սեպտեմբերին հավաքում են սալորի, տանձի, դեղձի ուշահաս տեսակների ընկած պտուղները 1 հեկտարից 25-50 ծառերի տակից, տեղամասի անկյունագծով: Պտուղներում գտնված ճանճերի թրթուրները ֆիքսում են 709-

անոց սպիրտի մեջ, պիտակավորում ն լաբորատոր պայմաններում ենթարկում փորձաքննության:

Բուսասանիտարական կարանտինային գոտու հաստատումը 5. Ցանկացած եղանակով խնձորի ճանճի հայտնաբերումը մեկ կամ մի քանի օրինակներով, որը թույլ է տալիս արժանահավատորեն նույնականացնել տեսակը նրա կողմից վնասված բույսերի տարածքում, համարվում է օջախի բացահայտում: 6. Վնասատուի գտնվելու վայրից մեկ կմ շառավղով շրջանի մակերեսը (սեզոնում առաջին սերնդի կանխատեսվող զարգացման դեպքում) համարվում է օջախ: Մեկ սեզոնում խնձորի ճանճի երկու սերնդի զարգացման հավանականության դեպքում օջախ համարվում է վնասատուի գոյացության գտնվելու վայրից մեկուկես կմ շառավղով շրջանի մակերեսը: 7. Խնձորի ճանճի օջախի սահմանների ճշգրտումն իրականացվում է ընդունված մեթոդներով օջախին սահմանակից 500մ լայնությամբ տարածքի շերտում մանրամասն հետազոտությունների անցկացման ճանապարհով (օջախի պարագծով շրջանաձն հետազոտություն ֆերոմոնային թակարդներով, գունային թակարդ - խայծերով, տեսողական): 8. Բուֆերային (պաշտպանական) գոտի խնձորի ճանճի օջախի դեպքում հանդիսանում է 500մ լայնությամբ տարածքի շերտը օջախի պարագծով, նրանում վնասատուով վարակված բույսերի առկայության դեպքում: 9. Բուֆերային գոտում խնձորի ճանճով վարակված բույսերի բացակայության դեպքում այն կկազմի օջախի պարագծով 250մ լայնությամբ տարածքի շերտ: 10. Կարանտինային բուսասանիտարական գոտու մեջ մտնում են օջախի տարածքը ն բուֆերային` պաշտպանական գոտին: Հաստատված կարանտինային բուսասանիտարական գոտու սահմաններում իրականացվում են օջախի տեղայնացման ն վնասատուի ոչնչացման միջոցառումներ:

Խնձորի ճանճի օջախի (օջախների) տեղայնացման ն վերացման կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումներ 11. Օջախից խնձորի ճանճի անկանխատեսելի տարածումը կանխարգելելու, վնասատուի տեղայնացման ն ոչնչացման համար կարանտինային բուսասանիտարական գոտում իրականացվում է հատուկ միջոցառումների համալիր. - վնասատուի պոտենցիալ տիրույթի դասակարգված այլ շրջանների կարանտինային բուսասանիտարական գոտուց խնձորի ճանճի վնասած բուսական արտադրանքի դուրսբերման վրա արգելանքի սահմանում (ապրիլի մեկից հոկտեմբերի 31 – ը), - վարակի օջախում վնասատուի ոչնչացմանն ուղղված ագրոտեխնիկական միջոցառումների համալիրի անցկացում. թափված մրգերի հավաքում ն ոչնչացում 40-50սմ խորությամբ թաղելով, վար ն ակոսների բացում միջշարային տարածություններում, - 1 հա 50 թակարդ հաշվարկով օջախի տարածքի հագեցում թակարդներով, ինչպես նան օջախի սահմանի պարագծով թակարդների շրջանաձն բաշխում 25-30մ հեռավորությամբ` օջախի տեղայնացման նպատակով, - բնաջնջող միջոցառումների անցկացման կազմակերպում երկթնանի միջատների դեմ պայքարելու համար «ՀՀ տարածքում կիրառման համար թույլատրված պեստիցիդների ն ագրոքիմիկատների ցանկով» առաջարկված քիմիական միջոցներով վնասատուների կողմից վնասված բույսերի մշակման ճանապարհով, - օջախում ն բուֆերային (պաշտպանական) գոտում ֆերոմոնիտորինգի իրականացում բուֆերային գոտում կախված ստուգողական թակարդների տեղադրմամբ` կրկնակի հետազոտության ճանապարհով, օջախի պարագծով, օջախի սահմանից 150մ հեռավորությամբ, թակարդների միջն 100մ միջակայքով, սեզոնում երկու անգամ, հուլիսին ն սեպտեմբերին, ինչպես նան օջախում` 1 թակարդ 5 հա վրա: 12. Կարանտինային բուսասանիտարական գոտում ստուգողական հետազոտություն իրականացվում է խնձորի ճանճի տեղայնացման ն վերացման միջոցառումների համալիրի անցկացումից հետո հաջորդ տարի, սեզոնին 1 անգամ, վնասվող բույսերի (խնձորենի, ծիրանի, դեղձենի, սալորենի, շլորի) վաղահաս տեսակների

հասունացման սկզբնական ժամանակաշրջանում: Ֆերոմոնային թակարդները կախվում են կարանտինային բուսասանիտարական գոտու անկյունագծով, թակարդների միջն 250մ միջակայքերով, 20 օր, որից հետո իրականացվում է դրանց հավաքումն ու նյութի փորձաքննությունը:

Խնձորի ճանճի օջախի (օջախների) վերացման փաստի հաստատման չափորոշիչները 13. Խնձորի ճանճի օջախը համարվում է վերացված, կարանտինային ստուգողական հետազոտություններով բուսասանիտարական գոտում վնասատուի երեք տարվա ընթացքում բացակայության դեպքում: Կարանտինային բուսասանիտարական գոտու հաստատումն ու չեղյալ համարումը, կարանտինային բուսասանիտարական ռեժիմի սահմանումն ու դադարեցումը, կարանտինի սահմանումն ու հանումը կատարվում են գործող նորմատիվային փաստաթղթերին համապատասխան: Բույսերի կարանտինի ոլորտում լիազորված պետական մարմինները պետք է պահեն կարանտինի սահմանման, կարանտինային բուսասանիտարական գոտում օջախի տեղայնացման ն վերացման ձեռնարկված միջոցառումների համալիրի, ինչպես նան կարանտինի հանման վերաբերյալ բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը:

ԵԳԻՊՏԱՑՈՐԵՆԻ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ

ՀԵԼՄԻՆՏՈՍՊՈՐԻՈԶԻ ՀԱՐՈւՑԻՉԻ ՕՋԱԽՈւՄ

ԿԱՐԱՆՏԻՆԱՅԻՆ ԲՈւՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈւՄՆԵՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՈւՂԵՑՈւՅՑՆԵՐ (Coօh11obo1աs h6t6rostroքhաs Dr6Շհտl6r,B1քo1ճr1s ոճy41s. Sհօ6ո.) ՀՀ տարածքում կարանտինային հիվանդության հայտնաբերումը հանդիսանում է արտակարգ իրավիճակ, քանի որ նոր տարաշխարհիկ ախտածինի ներխուժումը միշտ իր մեջ երկրի բուսական պաշարների բուսասանիտարական բարենպաստության վրա հարձակման սպառնալիք է թաքցնում: Ըստ այդմ վնասատուի հետագա տարածման կանխարգելմանը նպաստող` հիվանդության օջախի տեղայնացմանն ու վերացմանն ուղղված միջոցառումների արագ մշակումն ու իրականացումը հանդիսանում են բուսասանիտարիայի բնագավառում պետական լիազոր մարմնի առավել կարնոր խնդիրներից մեկը: Կարանտինային բուսասանիտարական գոտու հաստատման ու չեղյալ հայտարարման, կարանտինային բուսասանիտարական ռեժիմի սահմանման ու դադարեցման, կարանտինի սահմանման ու հանման բոլոր միջոցառումներն իրականացվում են Հայաստանի հանրապետությունում գործող իրավական ակտերի հիման վրա: ՀՀ բուսասանիտարիայի բնագավառում պետական լիազոր մարմինն ապահովում է անցկացվող միջոցառումների նկատմամբ վերահսկողություն սկսած օջախի հայտնաբերման պահից մինչն նրա լիակատար վերացման պահը:

Մեթոդական ուղեցույցների նախապատրաստման համար օգտագործված փաստաթղթեր Բույսերի կարանտինի ն պաշտպանության միջազգային կոնվենցիա, Հռոմ, 1997 թ. ФАО: МСФМ № 5 Բուսասանիտարական տերմինների բառարան: ФАО, կարանտինի ն բույսերի պաշտպանության տեղեկագիր, 38

(1) 1990: 5-23. МСФМ № 4. Պահանջներ ազատ գոտիների հաստատման վերաբերյալ, 1996. ФАО Հռոմ:

Բուսասանիտարական տերմինների բառարան: 1995. ФАО, Հռոմ (1996 թ. հրատարակություն): МСФМ № 8. վնասատու օրգանիզմների մասին, 2002, ФАО, Հռոմ: МСФМ № 9. վնասատու օրգանիզմների ոչնչացման ծրագրերի ուղեցույց, 1998. ФАО, Հռոմ:

Հիվանդության հարուցիչի բացահայտման,ուսումնասիրման, ն դրա դեմ պայքարի աշխատանքների իրականացման ժամանակ կիրառվող հասկացությունները Պայքար (վնասակար օրգանիզմի դեմ) – վնասակար օրգանիզմի գոյացության (պոպուլյացիայի) ճնշումը, տեղայնացումը կամ վերացումը: Բուֆերային գոտի – բուսասանիտարական սկզբունքներով առանձնացված գոտին շրջափակող կամ հարակից գոտի, վնասատու օրգանիզմ–թիրախի տարածման հավանականությունն առանձնացված գոտում նվազագույնի հասցնելու համար, անհրաժեշտության դեպքում, բուսասանիտարական կամ պայքարի այլ եղանակներով: Վնասակար օրգանիզմ – բույսերի, կենդանիների կամ ախտածին ագենտների ցանկացած տեսակ, տարատեսակ կամ բիոտիպ, որոնք վնասակար են բույսերի կամ բուսական մթերքների համար: Արգելք – նշված վնասակար օրգանիզմի կամ ապրանքի ներմուծման կամ տեղաշարժերի բուսասանիտարական կարգավորում: Կարանտինային գոտի – այն գոտին է, որտեղ կարանտինային վնասատու օրգանիզմն առկա է ն պաշտոնապես նրա դեմ պայքար է մղվում: Կարանտինային վնասակար օրգանիզմ – վտանգի ենթարկված գոտու համար պոտենցիալ տնտեսական նշանակություն ունեցող վնասակար օրգանիզմ, որում այն դեռ բացակայում է կամ առկա է սահմանափակ տարածմամբ ն ծառայում է որպես պաշտոնական պայքարի օբյեկտ: Ստուգողական հետազոտություն – այն հետազոտությունն է, որն անցկացվում է վնասատու օրգանիզմով վարակված կամ նրանից ազատ գոտու սահմանների հաստատման նպատակով:

Վերացում, ոչնչացում – բուսասանիտարական միջոցառումների ձեռնարկում տվյալ գոտում վնասակար օրգանիզմի գոյացության ոչնչացման նպատակով: (Օջախի) տեղայնացում - օջախի ներսում ն շրջակայքում վնասատու օրգանիզմի տարածման կանխարգելման նպատակով բուսասանիտարական միջոցառումների ձեռնարկում: Օջախ – ոչ վաղուց հայտնաբերված վնասատու օրգանիզմի մեկուսացված գոյացություն, ներառյալ սկզբնական օջախը, կամ գոտում հարմարվողականություն ձեռք բերած վնասակար օրգանիզմի գոյացության թվաքանակի կտրուկ նշանակալի ավելացում: Կարանտին հսկողության ենթակա նյութ – ցանկացած բույս, բուսական մթերք, պահեստավորման վայր, փաթեթ, փոխադրամիջոց, բեռնարկղ, հողը ն ցանկացած այլ օրգանիզմ, օբյեկտ կամ նյութ, որն ընդունակ է որպես պատսպարվելու տեղ ծառայել վնասատու օրգանիզմների համար կամ նպաստել դրանց տարածմանը, որի նկատմամբ անհրաժեշտ է բուսասանիտարական միջոցառումների ձեռնարկում, հատկապես այն դեպքերում, երբ գործը վերաբերվում է միջազգային փոխադրումներին: Բուսասանիտարական միջոցառում – օրենսդրական պաշտոնական ընթացակարգ, ուղղված կարանտինային վնասակար օրգանիզմների ներթափանցման ն/կամ տարածման կանխարգելմանը, կամ կարգավորվող ոչ կարանտինային վնասակար օրգանիզմներից տնտեսական վնասի սահմանափակմանը: Բուսասանիտարական գործողություն – պաշտոնական աշխատանքային գործողություն, այնպիսին, ինչպես` զննում, վերահսկողություն կամ մշակում, ձեռնարկված բուսասանիտարական կարգավորումների կամ ընթացակարգերի իրականացման համար:

Ընդհանուր տեղեկություններ Կարանտինային օբյեկտի անվանումը Հիվանդության ընդունված անվանումը. եգիպտացորենի հարավային հելմինտոսպորիոզ, եգիպտացորենի հարավային տերնային այրվածք, տօսէհerո օօrո leճք Եliջհէ Հարուցիչը. սունկ ԸoԸհlioԵolա5 հetero5troքհա5 Ծreօհտler Տաքսոնոմիկ դրությունը Fաոջi: A5ԸoոyԸota: 1otհideoոy-

Ըete5: 1otհideale5 Անամորֆան – 8iքolari5 ոaydi5 (Niտikճմօ) Տհօeո.) (rճօe ՛)

(Նախկին անվանումը – Helոiոtհo5քoriաո ոaydi5 Niտikճ-

մօ & Խi7ճke) Տաքսոնոմիկ դրությունը. Fաոջi 1eաteroոyԸota. Hyքհoոy-

Ըete5. HyքհoոyԸetale5: Ախտահարվող մշակաբույսերը սունկը ախտածին չի հանդիսանում: Մակաբույծ սաղմնային փուլում 8iքolari5 ոaydi5 վարակում է հիմնական տեր-բույսին` եգիպտացորենին, բացի տեր-բույսից հիվանդության հարուցիչը նկատվել է տեոսինթի ն սորգոյի վրա: Այնուամենայնիվ Լ ցեղը բնութագրվում է նեղ ընտրողականությամբ` եգիպտացորենի տեխասյան տիպը վարակելու ընդունակությամբ:

(ԸoԸհlioԵolա5

հetero5troքհա5)

Տարածման ճանապարհները 1. Հարավային հելմինտոսպորիոզի հարուցիչի` նոր շրջաններ տարածման հիմնական միջոցը վարակված սերմերն են: 2. Վարակի օջախում սպորները տեղափոխվում են օդային ճանապարհով, երբեմն նշանակալի հեռավորություններ: 3. Հողի հետ վարակի փոխանցումը քիչ հավանական է, քանի որ հիվանդության հարուցիչը պահպանվում է գերազանցապես բուսական մնացորդներում:

Հիվանդության արտահայտման ախտանիշները Սկզբում հիվանդությունը նշմարվում է տերնների վրա մանր քլորոտիկ կետիկների տեսքով, որոնք արագորեն մեծանում են մինչն 25-40 » 1-7մմ, ձեռք բերելով կոթունաձն, հազվադեպ օվալաձն տեսք, դարչնագույն կամ կարմրավուն գույն: Կետերը շրջապատված են սկզբում քլորոտիկ, ավելի ուշ` մուգ, լայն, կարծես թե լղոզված շրջանակով: Ոչ հազվադեպ նկատվում են կետերի միաձուլման դեպքեր, սկսած տերնաթերթերի գագաթային մասից, որը հանգեցնում է տերնի արագ կծկման: Խոնավ եղանակին կետերի վրա հայտնվում է մրանման, թեփանման նստվածք: Եգիպտացորենի կողրի փաթաթանի տակ զարգանում է մոխրա - շականակագույն սնկամարմին, որն աստիճանաբար մգանում է, ընդգրկելով թափվող հատիկներն: Վարակված հատիկները ցմքած են, կեղնն ամբողջությամբ կամ մասամբ մոխրա - շագանակագույն է, մինչն մուգ շագանա-

կագույն, փառակալած: Մուգ փառը դուրս է գալիս շապիկի վրա, հատկապես հասկի վերնամասի վարակման դեպքում, այդ ժամանակ նրա գույնը տատանվում է մոխրա - շականակագույնից մինչն մուգ շագանակագույն: Խոնավ եղանակին վարակված հասկերը նեխում են:

Եգիպտացորենի հարավային հելմինտոսպորիոզի հարուցիչի օջախի (օջախների) հայտնաբերման հետազոտությունների անցկացումը 1. Հետազոտողը այս աշխատանքները կատարելու համար պետք է ունենա անհրաժեշտ բոլոր պարագաները (խոշորացույց, այգեգործի մկրատ, բանվորական կոշիկ, կոշտ խոզաններով խոզանակ` կոշիկները մաքրելու համար, խալաթ, պիտակներ, նմուշառման ակտեր, պահարան - փաթեթներ, դաշտային մատյան): 2. Եգիպտացորենի ցանքսերի հետազոտությունն անցկացվում է երկու ժամկետներում. կաթնամոմային հասունացման փուլում ն բերքահավաքից մեկ - երկու շաբաթ առաջ: 3. Հետազոտությունն անցկացվում է մաքոքային մեթոդով, անկյունագծով կամ երկու կիսաանկյունագծերով անցման ճանապարհով, տեղամասի կազմաձնին համապատասխան, միջանկյալ հավասար հեռավորություններով զննվում են շարքի 10-ական բույսեր անընդմեջ, իսկ զննվող բույսերի ընդհանուր քանակը տատանվում է կախված տեղամասի մակերեսից. մինչն 50հա մակերեսի վրա զննվում են 500 բույսեր, իսկ հիսունը գերազանցող յուրաքանչյուր 10հա համար դիտարկվում են լրացուցիչ 100-ական բույսեր: 4. Հետազոտությունների անցկացման ժամանակ տարվում է հիվանդության զարգացման (տարածվածության) տեսողական գնահատում հետնյալ դասակարգմամբ. թույլ զարգացում – հիվանդության ախտանիշներով բույսերի մինչն 102 , բավականաչափ զարգացում – 11-ից մինչն 252 , խիստ զարգացում – 252 -ից բարձր: Հիվանդության տարածումը հաշվում են Р - ո х 100/N բանաձնով, որտեղ Р – հիվանդության տարածվածությունն է, ո – վարակված բույսերի քանակը, N – արձանագրված բույսերի ընդհանուր քանակը: 5. Մինչն 50հա մակերեսից ընտրվում է 1 միջին նմուշ (տերնների, ցողունների, հասկերի հատվածներ) լաբորատոր փորձա-

քննության անցկացման համար: Հիսունը գերազանցող յուրաքանչյուր հաջորդ 10 հեկտարից ընտրվում է լրացուցիչ 1-ական նմուշ:

Կարանտինային բուսասանիտարական գոտու սահմանումը Հետազոտվող տարածքում եգիպտացորենի հարավային հելմինտոսպորիոզի օջախ է հանդիսանում 8iքolari5 ոaydi5 գոյացությունը` հայտնաբերված մշակաբույսի ցանքսերում: 6. 8. ոaydi5 (Т ցեղատեսակ ) օջախի սահմանները տվյալ տեղամասում եգիպտացորենի ցանքերի սահմաններն են: 7. Օջախին հարակից կամ կամ այն շրջանակող տարածքը, որտեղ անհրաժեշտության դեպքում իրականացվում են բուսասանիտարական ն այլ միջոցառումներ, բուֆերային գոտին է: 8. ոaydi5 – ի համար բուֆերային գոտի կհանդիսանա օջախին հարակից կամ այն գոտեվորող մինչն հինգ կիլոմետր լայնությամբ շերտը: Օջախի ն բուֆերային գոտու տարածքները կազմում են կարանտինային բուսասանիտարական գոտին:

Եգիպտացորենի հարավային հելմինտոսպորիոզի հարուցիչի օջախի (օջախների) տեղայնացման ն վերացման կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումներ 8. Կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումները վերաբերվում են օջախում աճեցվող եգիպտացորենին, հողին, տեխնիկային ն փոխադրամիփոցներին, որոնք օգտագործվել են աշխատանքների կատարման ն կարանտին հսկողության ենթակա արտադրանքի տեղափոխման համար այն տարածքից, որտեղ հայտնաբերված է օջախը: 9. Արգելվում է օջախից տվյալ տնտեսության սահմաններից դուրս առանձին հասկերի, եգիպտացորենի բուսական մնացորդների, ինչպես նան հողի դուրսբերումը: Եգիպտացորենի սերմերը 8. ոaydi5 օջախից ուղարկվում են տեխնիկական վերամշակման: Դրանց պահեստավորումը կատարվում է սերմնանյութի պահպանման վայրից առանձին: 10. Օջախից եգիպտացորենի կանաչ զանգվածն օգտագործվում է տվյալ տնտեսությունում` - հիվանդության թույլ ն բավականաչափ զարգացման աստիճանների դեպքում (վարակված բույսերի հանդիպման հաճախա-

կանությունն ավելի ցածր է, քան 25 տոկոսը)` օգտագործվում է սիլոսի կամ խոտայլուրի պատրաստման համար: - հիվանդության խիստ զարգացման աստիճանի դեպքում (վարակված բույսերի հանդիպման հաճախականությունն ավելին է, քան 25 տոկոսը)` մանրացվում ն թաղվում է օջախում: 11. Արգելվում է ընթացիկ սեզոնում օջախում գյուղատնտեսական աշխատանքների իրականացումը, փոխադրամիջոցների երթնեկությունը ն մարդկանց քայլելը տեղամասով, բացառությամբ բույսերի կարանտինի ոլորտում լիազորված պետական մարմինների նախատեսած պլաններով ն նրանց վերահսկողության տակ իրականացվող օջախի տեղայնացման ն վերացման առանձին միջոցառումների: 12. Արգելվում է այլ տեղամասերում օգտագործել գյուղատնտեսական տեխնիկան (տրակտորներ, գութաններ, կուլտիվատորներ, հավաքող տեխնիկա ն այլն), փոխադրամիջոցներ, որոնք օգտագործվել են օջախում ընթացիկ սեզոնում այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի կատարվել դրանց մաքրում ն ախտահանում: Տեխնիկայի ն գործիքների մաքրումն ու ախտահանումը կատարվում է աշխատանքների յուրաքանչյուր ցիկլից հետո հատուկ առանձնացված տեղում մնացորդների հետագա թաղումով 50 սանտիմետրից ոչ պակաս խորությամբ փոսի մեջ: 13. Հաջորդ երեք տարիներին արգելվում է եգիպտացորենի աճեցումը հիվանդության օջախում: Խորհուրդ է տրվում օջախում տեղադրել բազմամյա խոտաբույսեր (երեքնուկ, առվույտ ն այլն) կարանտինի ժամանակաշրջանում: 14. Անցկացվում են կարանտինային բուսասանիտարական գոտու ամենամյա հետազոտություններ կարանտինային բուսասանիտարական ռեժիմի գործողության ամբողջ ժամանակաշրջանում` կաթնամոմային հասունացման փուլում ն բերքահավաքից մեկ երկու շաբաթ առաջ: 15. Արգելվում է բուֆերային գոտում 8. ոaydiՏ նկատմամբ ընկալունակ եգիպտացորենի ցանքսը: Բուֆերային գոտուց եգիպտացորենի սերմերի դուրսբերումը պետք է ուղեկցվի համապատասխան փաստաթղթերով: 16. Անհրաժեշտ է տեղամասի (օջախի) եզրերով տեղադրել «Ուշադրություն: Կարանտինային հիվանդությամբ վարակի օջախ: Ամեն տեսակ աշխատանքների կատարումը, տրանսպորտի երթնեկությունը ն տեղամասով քայլելն արգելվում է» գրությամբ ցուցանակ:

Եգիպտացորենի հարավային հելմինտոսպորիոզի հարուցիչի օջախի (օջախների) վերացման փաստի հաստատման չափորոշիչները Կարանտինային բուսասանիտարական գոտու եգիպտացորենի հիվանդացման ախտանիշների բացակայությունը երեք տարվա ընթացքում անընդմեջ, հաստատված պարբերական հետազոտությունների տվյալներով ն ստուգողական հետազոտությունների տվյալներով, հանդիսանում է հիվանդության օջախի վերացման վկայությունը ն հիմք է հանդիսանում կարանտինային բուսասանիտարական գոտու վերացման ն կարանտինային բուսասանիտարական ռեժիմի դադարեցման համար: Կարանտինային բուսասանիտարական գոտու սահմանումը ն վերացումը, կարանտինային բուսասանիտարական ռեժիմի սահմանումն ու դադարեցումը, կարանտին սահմանելն ու հանելն անցկացվում են գործող նորմատիվային փաստաթղթերին համապատասխան: Բույսերի կարանտինի ոլորտում լիազորված պետական մարմինը պետք է պահպանի կարանտինի, կարանտինային բուսասանիտարական գոտում օջախի տեղայնացման ն վերացման համար ձեռնարկված համալիր միջոցառումների վերաբերյալ, ինչպես նան կարանտինի հանման բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը:

ԲՐՆՁԻ ԲԱԿՏԵՐԻԱԼ ԱՅՐՎԱԾՔԻ ՀԱՐՈւՑԻՉԻ

((ճոthoոoոճs ory2ճ6 քv. ory2ճ6) ԵՎ ԲՐՆՁԻ

ԲԱԿՏԵՐԻԱԼ ԶՈԼԱՎՈՐՈւԹՅԱՆ ՀԱՐՈւՑԻՉԻ

((ճոthoոoոճs ory2ճ6 քv. ory21օo1ճ) ՕՋԱԽՈւՄ

ԿԱՐԱՆՏԻՆԱՅԻՆ ԲՈւՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈւՄՆԵՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՈւՂԵՑՈւՅՑՆԵՐ

1. Կիրառման բնագավառը Սույն մեթոդաբանությունը սահմանում է բրնձի բակտերիալ այրվածքի հարուցիչի` Ճaոtհoոoոa5 oryzae քv. oryzae (Լտհi7ճոճ) Տwiոջտ eէ ճl. (այսուհետն` բրնձի բակտերիալ այրվածքի հարուցիչ), ն բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչի` Ճaոtհoոoոa5 oryzae քv. oryziԸola (Բճոջ eէ ճl.) Տwiոջտ eէ ճl. (այսուհետն բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչ), տեղայնացման ն վերացման կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումների անցկացման կարգը, ինչպես նան կարանտինային բուսասանիտարական գոտիների սահմանման կարգը ն օջախների վերացման փաստի արձանագրման չափորոշիչները: Ծանոթություն. Բրնձի բակտերիալ այրվածքի ն բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչների մասին ընդհանուր տեղեկություններ բերված են Ճ հավելվածում:

2. Տերմիններ ն սահմանումներ Սույն ուղեցույցում կիրառված են տերմիններ ըստ ստանդարտների, ինչպես նան Հռոմ , ФАО, МСФМ № 5` Բուսասանիտարական տերմինների բառարանում պարունակվող տերմիններ:

3. Սարքավորումներին ն նյութերին ներկայացվող պահանջներ 3.1 Բրնձի բակտերիալ այրվածքի ն բակտերիալ զոլավորության

հարուցիչների

օջախների

բացահայտման

հետազոտությունների անցկացման համար կիրառում են հետնյալ գործիքները ն նյութերը. - խոշորացույցներ առնվազն մեկուկես անգամ խոշորացմամբ, - սկալպել բժշկական, - սեկատոր - ֆոտոապարատ, - պահարան - փաթեթներ, - ախտահանման միջոցներ ձեռքերի ն գործիքների մշակման համար, - խալաթ, - ձեռնոցներ, - բանվորական կոշիկ: 3.2 Հետազոտողն իր հետ պետք է ունենա 3.1 կետում նշված գործիքներն ու նյութերը, ինչպես նան հետազոտության ձնաթղթեր, նմուշների ընտրության ակտերի ձնաթղթեր, դաշտային մատյան, կպչուն պիտակներ ընտրված նմուշների համար, սրբիչ ն օճառ:

4. Օջախների բացահայտման հետազոտությունների անցկացման կարգը 4.1 Բրնձի բակտերիալ այրվածքի ն բակտերիալ զոլավորման Ժամանակին հայտնաբերման համար անցկացնում են ցանքսերի հետազոտություններ: 4.2 Բրնձի լեռնադաշտային ցանքսերում հետազոտություններն անցկացնում են աճման ընթացքում երկու ժամկետներով. բույսերի ծլարձակման փուլում 2-ից 4 հատ իսկական տերններ, ն հասունացման շրջանում պատիճներ` բերքահավաքից առաջ: 4.3 Փորձարարական տնտեսություններում, գիտահետազոտական հաստատությունների արտադրական ցանքսերում, որտեղ աճեցնում են բրնձի ներմուծած տեսակներ ն հիբրիդներ, անցկացնում են համատարած հետազոտություններ: Այդ ժամանակ յուրաքանչյուր տեսակից կամ հիբրիդից ընտրում են բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության ախտահարման արտաքին նշաններով բույսերից մեկական նմուշներ: 4.4 Բրնձի արտադրական ցանքսերը, հետազոտում են միննույն աստիճանավոր անկյունագծով:

4.5 Հետազոտողը կատարում է բույսերի ընդհանուր զննություն հետազոտման ճանապարհին, իսկ կանգառների տեղերում (յուրաքանչյուր 30-40 քայլը մեկ) հանգամանորեն զննում է բրնձի 10 – ական բույսեր (ինչը կազմում է մեկ նմուշ): 10հա մակերեսի վրա հիվանդության բացահայտման համար բավական է զննել 300 բույսեր (30 նմուշ): 10 հեկտարից ավելի մեծ մակերեսի վրա յուրաքանչյուր հաջորդ 10 հեկտարից ավելացնում են նս հինգական նմուշներ: Յուրաքանչյուր 15 նմուշից ստեղծում են մեկ միջին նմուշ` բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչների բացահայտման փորձաքննություն կատարելու համար: Այդպիսով, 10 հեկտարից ընտրում են երկու միջին նմուշ բրնձի բույսի հիվանդության արտաքին նշաններով (տերններից, ցողուններից, հասկերից): 4.6 Մի տեղամասից մյուսն անցնելու դեպքում նմուշառման համար օգտագործված առարկաները պետք է ախտահանել: 4.7 Անցնելով շարքով, հետազոտողը հիվանդության առավել տիպիկ նշաններով բույսերի մասերից կատարում է ընտրություն լաբորատոր քննության ենթարկելու համար: Խորհուրդ է տրվում լուսանկարել հիվանդ բույսերի ախտանշանները: 4.8 Մեկ բույսից վերցնում են նմուշներ մի քանի վարակված մասերից (տերնաթերթեր, ցողունի ն հասկերի հատվածներ), որոնք պիտակների հետ միասին տեղավորում են պահարան փաթեթների մեջ: 4.9 Ընտրված նմուշների` բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչներով վարակվածության հաստատման դեպքում կատարում են ցանքսերի ստուգողական ուսումնասիրություն օջախի սահմանների հաստատման համար: 4.10 Լաբորատոր փորձաքննության անցկացման հետ մեկտեղ հետազոտում են հետնյալ վայրերը. - արտադրության վարակված վայրին սահմանակից, բրնձի մշակման դաշտերը կամ տեղամասերը, - բրնձի մշակման դաշտերը կամ տեղամասերը, որոնք վարակված նյութերի հետ շփման մեջ են եղել օգտագործված գյուղատնտեսական տեխնիկայի ն գործիքների միջոցով,

- բրնձի մշակման դաշտերը կամ տեղամասերը, կապված բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչներով վարակված լինելու մեջ կասկածվող ջրի ընդհանուր աղբյուրների օգտագործման հետ, - ոռոգման համար օգտագործվող ջրերը (գետից, լճից, ջրամբարից, ջրանցքներից ն այլն):

5. Կարանտինային բուսասանիտարական գոտու հաստատման կարգը 5.1 Բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչների օջախ է հանդիսանում բակտերիաների մեկուսացած գոյացությունը (պոպուլյացիա), հայտնաբերված բրնձի բույսերի վրա, կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտի տարածքում (տեղամասերում կամ արտադրության վայրերում): Կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտներ են հանդիսանում կոլեկտիվ կամ ֆերմերային տնտեսությունների դաշտերը: Բացի այդ, կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտ կարող է լինել ջրելու համար օգտագործված ոռոգման ջուրը, եթե հաստատվում է, որ այն վարակված է: Օջախի չափսերը որոշվում են արտադրության վարակված տեղամասի մակերեսով: Օջախի սահմաններ են հանդիսանում արտադրական տեղամասի սահմանները: 5.2 Բուֆերային գոտին բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բակտերիալ զոլավորության հարուցիչի օջախը շրջափակող կամ նրան հարակից այն տարածքն է, որտեղ հարուցիչը բացակայում է, բայց նրա հայտնվելու ռիսկը շատ բարձր է: Նրանում անցկացնում են կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումներ հիվանդության հարուցիչի տարածման կանխարգելման համար: Բուֆերային գոտու չափերը սահմանում են 500 մետրից մինչն 1կմ, կախված կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտի տեղական պայմաններից: 5.3 Կարանտինային բուսասանիտարական գոտին այն տարածքն է, որի վրա հաստատված է կարանտինային բուսասանիտարական ռեժիմ կարանտինային օբյեկտի հայտնաբերման հետնանքով: Կարանտինային բուսասանիտարական գոտին իր մեջ ընդգրկում է հիվանդության օջախի ն բուֆերային գոտու տարածքները:

5.4 Կարանտինային բուսասանիտարական գոտու տարածքում սահմանում են կարանտինային բուսասանիտարական ռեժիմ: Այն նախատեսում է հարուցիչի օջախի տեղայնացման ն վերացման կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումների անցկացում: 5.5 Կարանտինային բուսասանիտարական գոտու սահմանումն ու չեղյալ համարումը, կարանտինային բուսասանիտարական ռեժիմի հաստատումն ու դադարեցումը, կարանտին սահմանելն ու հանելն անցկացնում են գործող նորմատիվ փաստաթղթերին համապատասխան: 5.6 Բույսերի կարանտինի ոլորտում լիազորված պետական մարմինը պետք է պահպանի կարանտին դնելու, կարանտինային բուսասանիտարական գոտում օջախի տեղայնացմանը ն վերացմանն ուղղված` ձեռնարկված միջոցառումների համալիրի, ինչպես նան կարանտինի հանմանը վերաբերվող բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը: 6. Օջախների տեղայնացմանը ն վերացմանն ուղղված

կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումների անցկացման կարգը 6.1 բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչի օջախի հայտնաբերման դեպքում արտադրության տեղամասում պետք է հավաքված ն փաստաթղթավորված լինեն հետնյալ տեղեկությունները ախտածինի ն բացահայտված օջախի մասին. - վարակված արտադրական տեղամասի աշխարհագրական դիրքը ն նրա բնական սահմանները, - վարակվածության աստիճանը ն վարակված բույսերի վիճակը, - արտադրական տեղամասում վարակված բույսերի տեղաբաշխման սխեման - տեղեկություն բրնձի աճեցվող ներմուծված տեսակների մասին տվյալ տեղամասում վերջին երկու - երեք տարիների ընթացքում, - սերմնանյութի ծագումը: 6.2 Անհրաժեշտ է որոշել օջախից հիվանդության տարածման բոլոր հնարավոր ճանապարհները:

6.3 Կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտի սեփականատերը (կամ լիազորված անձը) հիվանդությունների հարուցիչների հայտնաբերման դեպքում օջախի տարածքում անահապաղ պետք է կատարի հարուցիչի տարածումը բացառող հետնյալ անհրաժեշտ նախազգուշական կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումները: - այն տեղամասից, որտեղ հայտնաբերված է վարակման օջախը, արգելել սերմերի դուրսբերումն ու իրացումը, այնտեղ գյուղատնտեսական աշխատանքների կատարումը, տրանսպորտի շարժումը, - արգելել այլ տեղամասերում գյուղատնտեսական այն տեխնիկայի ն տրանսպորտային միջոցների օգտագործումը, որոնք օգտագործված են եղել վարակված տեղամասում ընթացիկ սեզոնում, մինչն դրանց լիակատար ախտահանումը: 6.4 Բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության օջախի հայտնաբերման ժամանակ կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումները տարածվում են այն տեղամասի վրա, որտեղ բացահայտված է վարակը, ներառյալ տվյալ տեղամասում աճեցվող բույսերը, բույսերի մշակման գործիքների վրա, տրանսպորտային միջոցների, որոնք օգտագործվել են աշխատանքների կատարման ն կարանտին հսկողության ենթակա արտադրանքի փոխադրման համար, կարանտինային բուսասանիտարական գոտու հողի վրա: 6.5 Որպես արմատախիլ անելու միջոցների համալիր, օջախում անցկացնում են վարակված նյութի ոչնչացման հետնյալ միջոցառումները. - Բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության թույլ կամ չափավոր աստիճանի (բույսերի մինչն 10 9 վարակվածություն) վարակի հայտնաբերման դեպքում ամբողջ ցանքսը հնձում են ն օգտագործում տնտեսության ներսում: - Հիվանդության ուժեղ զարգացման դեպքում (բույսերի ավելի քան 109 վարակվածություն) բույսերը հնձում ն այրում են: - Կատարում են ետբերքահավաքային ն նախացանքսային վար` բուսական մնացորդների հեռացման համար:

- Պայքար են տանում միջատների դեմ, որոնք հանդիսանում են վարակի տարածողներ: 6.6 Չի թույլատրվում որպես սերմացու օգտագործել արտադրության այն տեղամասում աճեցված հացահատիկը, որտեղ կան բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության օջախներ: 6.7 Հացահատիկը, որն աճեցվել է այն արտադրական տեղամասում, որտեղ հայտնաբերված է բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչ, կարելի է տնտեսության ներսում օգտագործել պարենային նպատակներով, այս դեպքում այն պետք է պահվի սերմացու հացահատիկից առանձին: 6.8 Սերմնաբուծական կայաններում, գիտահետազոտական հաստատությունների ցանքսերում հնձում են ամբողջ բուսականությունն ու այրում անմիջապես վարակված տեղամասում: Բուսական մնացորդները նույնպես այրում են: Այս դեպքում հարկավոր է մանրազնին կերպով ուսումնասիրել բրնձի բույսերը վարակված տեղամասին հարակից տեղամասերը: 6.9 Այն տեղամասերում, որտեղ հայտնաբերված է բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության օջախ, բրնձի ցանքս կատարում են երեք տարի անց: Օջախի տարածքում կարանտինի ժամանակ տվյալ տեղամասն առաջարկվում է օգտագործել այլ նատակներով, օրինակ` աճեցնել երեքնուկ` կանաչ պարարտացման համար, կամ եգիպտացորեն` կանաչ կերի համար, կամ երկու տարով ցանել բազմամյա խոտ (առվույտ): 6.10 Գյուղատնտեսական տեխնիկան, տրանսպորտը, հողի մշակման ցանկացած գործիք ն գույք բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչի օջախում օգտագործելուց հետո պետք է ենթարկված լինեն ախտահանման` կիրառման համար թույլատրված ախտահանող պատրաստուկներով: 6.11 Հացահատիկի պահեստարանը, որտեղ պահված է եղել վարակված տեղամասի բրնձի բերքը, հացահատիկի իրացումից հետո ենթարկում են վարակազերծման Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կիրառման համար թույլատրված ախտահանող պատրաստուկներով:

6.12 Որպես կանխարգելիչ միջոցառումներ բուֆերային գոտում, սահմանափակված կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտի մակերեսով, անհրաժեշտ է անցկացնել` - բրնձի ցանքսերի կանոնավոր ստուգողական հետազոտություններ` աճման սեզոնի ընթացքում նմուշների ընտրությամբ ն բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչի բացահայտման փորձաքննությունների անցկացմամբ, - մշտական հսկողություն բրնձի ոռոգման համակարգից արտահոսած ջրի որակի նկատմամբ, - բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչի առկայությունը կամ բացակայությունը պարզելու նպատակով` ջրի փորձաքննություն - ոռոգման համար բրնձի վարակված դաշտերից դեպի առողջ դաշտեր ջրի հոսքի բացառում, - ցանքաշրջանառության պահպանում, ցանքի ժամանակի ճշգրտումներ, - ոռոգման համակարգերի տեխնիկական վիճակի բարելավում, - բրնձի մշակության տեխնոլոգիական կարգապահության բարձրացում, - ջրելու ռեժիմի, պեստիցիդների ն հանքային պարարտանյութերի օգտագործման նորմաների ն ժամկետների խիստ պահպանոմ, - բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչի նկատմամբ բարձր կայունության բրնձի տեսակների աճեցում, - խտացված սածիլավորման բացառում, - հանքային պարարտանյութերի օպտիմալ չափաբաժինների կիրառում, առաջին հերթին ազոտական, - հողի խորը հերկում բերքահավաքից հետո ն խոզանի այրում, - պայքար միջատ – տարածողների դեմ: 6.13 Կարանտինային բուսասանիտարական գոտում, այն տարածքում, որտեղ հայտնաբերված է եղել օջախը, բրնձի ցանք կատարել թույլատրվում է չորրորդ տարում:

7. Օջախների վերացման փաստի արձանագրման չափորոշիչները Կարանտինային օբյեկտների բացակայությունը կարանտինային բուսասանիտարական գոտում, հաստատված բրնձի բակտերիալ այրվածքի կամ բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչի բացահայտման տեսողական ստուգողական հետազոտություններով ն լաբորատոր փորձաքննությամբ, հանդիսանում է դրա վերացման վկայությունը ն հիմք է կարանտինային բուսասանիտարական գոտու չեղյալ համարման ն կարանտինային բուսասանիտարական ռեժիմի հանման համար:

Հավելված Ճ

Ընդհանուր տեղեկություններ բրնձի բակտերիալ այրվածքի Xaոtհօmօոas օՒյ/ae քս. OՒյ/ae ն բրնձի բակտերիալ զոլավորության Xaոtհօmօոas օՒյ/ae քv. օՒյ/i/օ/a հարուցիչների մասին A.1 Վնասվող բույսերը Բրնձի բակտերիալ այրվածքի ն բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչի հիմնական տեր – բույսը բրինձն է: Հարուցիչների բնական տերեր բակտերիոզների տարածման երկրներում կարող են լինել Oryzae 5ati5a ք. 5քoոtaոea, Լ.

հeւaոdra, Ըyքerա5 rotաոdա5, Ըyքerա5 difforոi5, Եa5քalաո5 5roԵiԸաlatաո, Zizaոia latifolia ՛rսօշ., որոնք կարող են լինել միջանկյալ տեր - բույսեր բրնձի բակտերիալ այրվածքի հարուցիչի համար (բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչը միջանկյալ տեր - բույսերի կարիք չունի): А.2 Բույսերի վարակման ախտանիշներ А.2.1 բրնձի բակտերիալ այրվածքի հարուցիչով

վարակման ախտանիշներ А.2.1.1 Բրնձի բակտերիալ այրվածքը հանդիպում է երեք ձներով` տերնային, «կրեզեկ» (թոռոմում) ն դեղնում: Բրնձի բակտերիալ այրվածքի հարուցիչը հիմ-

նականում վարակում է անոթային համակարգերը ն տերնածոցերը: А.2.1.2 Տերնային ձնի դեպքում բրնձի թփերի տերնների ծայրերին ն եզրերով, ինչպես նան կենտրոնական ջիլի երկայնքով ցանելուց երեք – չորս շաբաթ անց հայտնվում են աղոտ – կանաչ կամ մոխրա - կանաչավուն ջրալի նրբագծեր` ժամանակի հետ միաձուլվելով դեղնասպիտակավուն շերտերի մեջ, այդ ժամանակ տերնի ծայրը դառնում է ալիքավորված: Ուժեղ վարակման դեպքում ամբողջ տերնը դառնում է սպիտակավուն կամ մոխրագույն երանգավորմամբ ն այնուհետն չորանում է: Վարակված տերնների վրա կարող են արտածորել դեղնավուն կաթիլներ: Ուժեղ վարակվածության ժամանակ բրնձի դաշտը ձեռք է բերում դեղնավուն – սպիտակավուն, իսկ ավելի ուշ մոխրագույն – սպիտակավուն երանգավորում` վարակված բույսերի վրա սապրոֆիտային սնկերի զարգացման հետնանքով: Վարակվել կարող են ինչպես առանձին տերններ, այնպես էլ բույսն ամբողջությամբ: Ավելի զգայուն տեսակների մոտ կարող են վարակվել տերնների թաղանթները ն տերնակոթերը: Բուսականության ուժեղ վարակվածության դեպքում կարող է ի հայտ գալ բրնձի հասկերի հատիկազրկություն: А.2.1.3 Համակարգային վարակումը, որ հայտնի է որպես «կրեզեկ» ձն, առավել վնասաբեր է: Այն երնան է գալիս մեկից մինչն վեց շաբաթական հասակում, բրնձի թոռոմումով` բակտերիաներով բույսի անոթների խցանման հետ կապված` նրանց մահացումից հետո: Հիվանդ ցողունները հաճախ քամուց կոտրվում են, ուժեղ վարակվածության ժամանակ կարող են պառկել ամբողջ ցանքատարածություններ:

А.2.1.4 Դեղնումի ձնը, հասունացող բույսերի տերնների վրա, նշմարվում է ուշ վարակման դեպքում, ընդ որում հիվանդությունը վարակում է միայն երիտասարդ տերնները: Այս աստիճանում հիվանդությունը դժվար է տարբերել բրնձի բակտերիալ զոլավորությունից: Բակտերիալ այրվածքի ն տերնների դեղնումով ուղեկցվող ֆիզիոլոգիական խաթարման տարբերակիչ նշան է հանդիսանում դեղին գույնի մածուծիկ հեղուկի անջատումը (քրտնաթորում` էքսուդատա) վարակված տերնը կամ բույսը կտրելու դեպքում: А.2.2 Բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչով

վարակման ախտանիշներ А.2.2.1 Բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչը վարակում է տերնի կարնոր գործառույթներն իրականացնող հյուսվածքները: А.2.2.2 Հիվանդությունը առաջ է բերում տերնների վրա, ջիլերի միջն տարբեր երկարության նեղ, մուգ կանաչ, ջրալի շերտեր, որոնք հիվանդության զարգացմանը զուգընթաց երկարում են, տարածվելով տերնի ամբողջ երկարությամբ` ջիլերին զուգահեռ: Աստիճանաբար վնասվածքներն ընդարձակվում են, դառնում նարնջագույն - դեղինից մինչն շագանակագույն` կախված բույսերի տեսակից, ն կարող են միախառնվել: Տերնների մակերնույթին կարող է արտածորել մածուծիկ հեղուկ: А.2.2.3 Բրնձի բակտերիալ զոլավորության ժամանակ վարակվածության եզրերն ուղիղ են, ի տարբերություն բրնձի բակտերիալ այրվածքի վարակումների ալիքավոր եզրերի:

Ծանոթություն. վարակների զարգացման վերջին աստիճանում, աճման սեզոնի վերջում, երկու հիվանդություններն իրարից

տարբերել դժվար է, բայց հիվանդությունների գլխավոր տարբերակիչ նշան է հանդիսանում վնասվածքների արտաքին տեսքը: А.3 Տարածման ճանապարհները Գոյություն ունեն վարակի տարածման տարբեր ճանապարհներ. - առաջին ճանապարհը ներքին վարակով վարակված սերմերի տեղափոխումն է հեռավոր ազատ շրջաններ - երկրորդ ճանապարհը հարուցիչի տեղափոխումն է վարակված բուսական նյութերի հետ, վարակված ծղոտներով, բուսական մնացորդներով, տեր – խռպուկներով, նան բրնձի «ինքնացանքսը», - երրորդ ճանապարհը քամու, անձրնի, ոռոգման ն սելավային ջրերի միջոցով վարակումն է, - չորրորդ ճանապարհը բրնձի ցանքսերի վարակման կարնորագույն աղբյուր կարող է ծառայել ոռոգման ջուրը, որտեղ մանրեները պահպանվում են 15-ից մինչն 38 օր, - հինգերորդ ճանապարհը բակտերիոզների հարուցիչները միջատների` մասնավորապես, Լ6քէօՇօrՏia aՇսէa ոջիլի կողմից տեղափոխումն է: А.4 Կենսունակությունը Բազմաթիվ հետազոտողների տվյալներով, բրնձի բակտերիալ այրվածքի ն բրնձի բակտերիալ զոլավորության հարուցիչները կարող են պահպանվել ինչպես հացահատիկի էնդոսպերմայի, այնպես էլ բրնձի կճեպի մեջ: Այդ դեպքում բակտերիաների կենսունակության պահպանման ժամկետները կարող են տատանվել երկու ամսից մինչն մեկ տարի: Ոռոգման ջրերում երկու բակտերիաներն էլ կարող են պահպանվել 15-ից 38 օր:

ԿՈԼՈւՄԲԻԱԿԱՆ ԿԵՂԾ ԳԱԼԱՅԻՆ ՆԵՄԱՏՈԴԻ

(161o14ogyո6 fճ11ճx Kճrss6ո)

ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ, ՏԵՂԱՅՆԱՑՄԱՆ ԵՎ ՉԵԶՈՔԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ներկայումս գրանցված է գալային նեմատոդների 90-ից ավելին տեսակներ: Դրանք հանդիսանում են բույսերի էնդոպարազիտներ, որոնք տարածված են ամբողջ աշխարհում: Գալային նեմատոդները բացասական են ազդում բույսերի աճի ն զարգացման վրա` նվազեցնելով գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքի քանակը ն որակը: Եվրոպայում Խ6lօidօցyո6 falla» հատկապես վտանգավոր է կարտոֆիլի համար: Կոլումբիական կեղծ գալային Խ6lօidօցyո6 falla» նեմատոդը առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1992թ. փորձագիտական տարածքում Բեկսեմից (Նիդերլանդներ) ոչ հեռու ն ընդունվել որպես Խ6lօidօցyո6 Շհiէwօօdi շեղումային պոպուլյացիա, որի հետնաքով ստացե է իր անվանումը: Գալային Խ6lօidօցyո6 Շհiէwօօdi ն Խ6lօidօցyո6 falla» նեմատոդները հանդիսանում են մոտ տեսակներ, մակաբուծվում են միաշաքիլ ն եկշաքիլ բույսերի վրա, ինչպիսիք են կարտոֆիլը, գազարը, լոլիկ ն այլն: Երկու տեսակները գրանցված են վնասակար օրգանիզմների ЕОКЗР А2 ցանկում:

Մաս 1 Ընդհանուր տեղեկություններ 1.1. Կոլումբիական կեղծ գալային Խ6lօidօցyո6 falla» նեմատոդի տեսակային անվանումը ն տաքսոնոմիկ կարգավիճակը Հարուցիչի անվանումը. Խ6lօidօցyո6 falla» ԽarՏՏ6ո Համակարգային կարգավիճակը. Ա6ոaէօda: Լyl6ոՇհida:

Խ6lօidօցyոida6 Հոմանիշներ. ԲalՏ6 ՇօlսոԵia rօօէ-kոօէ ո6ոaէօd6 (ԷոցliՏհ) 86dri6ցlijk ոaiՏwօrէ6lkոօԵԵ6l ո6ոaէօd6 (Ւօllaոd ) Ընդհանուր անվանումը. կոլումբիական կեղծ գալային նեմատոդ Տեր բույսերը. հիմնական տերը` կարտոֆիլը Բայերի համակարգային կոդը. ԽԷԼՇՇՒ Կարանտինային կարգավիճակը. ЕОКЗР` Ցանկ А2. № 295 ԵՄ հավելման մեջ նշանակումը. |/Ճ2

1.2. Խ6lօidօցyո6 falla» բացահայտումը ն նույնականացումը 1.2.1. Նեմատոդի առկայության ախտանշանները Ախտահարման ախտանշանները, որոնք առաջացնում են Խ. falla», կախված են բույսի տեսակից, նեմատոդի պոպուլյացիայի խտությունից ն շրջակա միջավայրի պայմաններից: Բույսի վերգետնյա հատվածներում արտաքին նշանները հաճախ կարող են լինել աննկատ, սակայն մշակաբույսի աճի ն զարգացման անբարենպաստ պայմաններում դրանք կարող են արտահայտվել աճի էներգիայի նվազեցմամբ, աճի ուշացմամբ ն բույսի թառամմամբ, որը հանգեցնում է մշակաբույսի բերքատվության նվազեցմանը: Խ. falla» ուժեղ ախտահարման դեպքում բույսի վերգետնյա հատվածները դեղնում ն հետ են մնում աճման մեջ, իսկ ստորգետնյա հատվածների վրա ձնավորում են

գալեր: Արտաքին տեսքով գալերը, որոնք ձնավորվում են Խ. falla» ախտահարման ժամանակ, հիշեցնում են գալերը, որոնք ձնավորվում են այլ տեսակի գալային նեմատոդերով ախտահարվելու դեպքում: Կարտոֆիլի մակերեսային պալարների վրա Խ. falla» ձնավորում է բազմաթիվ փոքրիկ արտափքումներ ( , .16,17,18): Սակայն, կարտոֆիլի որոշ տեսակներ, չնայած ուժեղ ախտահարվածության, չունեն տեսանելի արտաքին ախտանշաններ: Կարտոֆիլի կեղնի տակ ներքին հյուսվածքը նեկրոտիկ է ն շականակագույն: Երբեմն պալարի ոչ մեծ մակերեսի վրա կարող են ձնավորվել մի քանի գալեր, որոնք միանում են` ձնավորելով լավ նկատելի արտափքումներ (նայել նկարը):

1.2.2. Ախտածնի ձնաբանությունը Խ. falla» էգերը քիչ շարժվող են, ունեն մարմնի տանձաձն կամ գնդակաձն կառուցվածք, մարգարտյա-սպիտակ գույնի, երկարությունը 400-720մկմ ն լայնությունը 250-460մկմ: Կոլումբիական կեղծ գալային նեմատոդի արուները շարժուն են, որդաձն, ունեն 735-1520մկմ երկարություն ն 27-44 լայնություն: Երկրորդ հասակի թրթուռները որդանման են, երկարությունը 380-435մկմ ն լայնությունը 13,3-16,4մկմ: Պոչի երկարությունը 46,1-55,6մկմ: Պոչի հիալինային հատվածը 12,2-15,8մկմ:

1.2.3. Ախտորոշման մեթոդները Նեմատոդների նույնականացման համար, որոնք կարող են առկա լինել ներկրվող ապրանքի վրա, անհրաժեշտ է առանձնացնել առանձնյակներին արմատներից, կարտոֆիլային պալաներից կամ հողից: Հասուն էգերին կարելի է տեսնել ստերիոմանրադիտակի օգնությամբ 1050 անգամ մեծացման դեպքում: Նույնականացումը մինչն տեսակի մակարդակը հիմնավորվում է ձնաբանական/ձնամետրիկական առանձնահատկությունների ն

կենսաքիմիական կամ մոլեկուլյար մեթոդների (ֆերմենտային կամ պոլիմերազային շղթայական ռեակցիա) համակցմամբ: Օպտիկական մանրադիտակի օգնությամբ նույնականացման համար խորհուրդ է տրվում հետազոտել թրթուրներին ն էգերին ամրացնելով առարկայական ապակու վրա:

1.3. Խ. falla» կենսաէկոլոգիական առանձնահատկությունները Կոլումբիական կեղծ գալային նեմատոդի զարգացումը իրենից ներկայացնում է դասական պարտենոլոգիական ցիկլ: Արուները հազվադեպ են ն բազացման մեջ մասնակցություն չեն ունենում: Դրանց կյանքի տնողությունը 3-5 շաբաթ է: Նեմատոդի առաջին թրթուրային մաշկափոխությունը տեղի է ունենում ձվի ներսում: Գարնանը հողի +5 оС հասնելու ժամանակ ձվից դուրս են գալիս երկրորդ հասակի թրթուրները: Թրթուրները տեղաշարժվում են հողում փոքր հեռավորությամբ (մի քանի տասնյակ սանտիմատրից մինչն մեկ մետր) տեր-բույսերի արմատներ որոնելով: Տեր-բույսերի արամտների ներսում թրթուրները երեք անգամ մաշկափոխվում են, որից հետո մարմնի որոշ հատվածը ժամանակի ընթացքում կորցնում են որդանման տեսքը ն վերածվում տանձանման ձնի` հասուն էգի: Խ. falla» կենսական ցիկլը բարենպաստ պայմաններում տնում է 3-4 շաբաթ: Արդյունքները, որոնք ստացվել են կարտոֆիլի վրա ագրեսիվ կեղծ գալային նեմատոդի ուսումնասիրության ժամանակ, ցուցում են, որ Խ. falla» կենսական ցիկլը կարճ է, քան Խ. Շհiէwօօdi մոտ: Կարտոֆիլի վրա նեմատոդի առաջին գեներացիան զարգանում է արմատների վրա, իսկ մյուս հետագա գեներացինաերը` արմատների ն պալաների ներսում: Թրթուրների ներթափանցման վայրերը շրջապատող բջիջները խցանվում են, դառնում շագանակագույն ն ձվի շուրջը ձնավորում են պաշտպանիչ շերտ: Դրա արդյունքում ձնավորվում են բնորոշ շականակագույն ցիստեր կամ գալեր, որոնք նման են գորտնուկների: Կեղնի ն միջուկի վրա ձնավորվում են նեկրոտիկ հետքեր:

Նեմատոդների էգերը ունակ են պալարի խորքերը ներթափանցել, սակայն ամենից հաճախ դրանք տեղաբաշխվում են էպիդերմիսի ն անոթային շերտերի միջն, որտեղ կատարում են ձվադրում: Խ. falla» նոր սերնդի թրթուրերը հեռանում են պալարից վերքերի միջով, որոնք ձնավորվում են ախտահարման կամ ախտահարված հյուսվածքների քայքայման հետնանքով:

1.4. Աշխարհագրական տարածվածությունը 1992թ. կոլումբիական կեղծ գալային նեմատոդի Բեկսեմում (Նիդերլանդներ) հայտնաբերման վերաբերյալ առաջին ազդանշանից հետո Խ. falla» հայտնաբերվեց Նիդերլանդների հարավային ն հարավ-արնելյան տարածքների, Գերմանիայի ն Բելգիայի սահմաններից ոչ հեռո: Նան այն հայտնաբերվեց Ֆրանսիայի ջերմոցներում: Եվրոպա. Նիդերլանդներ, Բելգյա, Ֆրանսիա, Գերմանիա: Ավստրալիյա ն Օկեանիյա. Ավստրալիյա, Նոր Զելանդիյա: Աֆրիկա. Հարավային Աֆրիկա:

1.5. Խ. falla» տեր-բույսերը Կոլումբիական կեղծ գալային նեմատոդի հիմնական տերբույսը հանդիսանում է կարտոֆիլը (Տօlaոսո էսԵ6rօՏսո). Սակայն հետազոտությունները, որոնք իրականացվել են եվրոպական ն ամերիկյան գիտնականների կողմից դաշտային պայմաններում ն ջերմոցներում, ապացուցեցին, որ Խ. falla» կարող է մակաբուծել ինչպես միաշաքիլ, այնպես էլ երկշաքիլ բույսերին: Կոլումբիական կեղծ գալային նեմատոդը հայտնաբերվել է կարտոֆիլի ն լոլիկի վրա (ԼyՇօք6rՏiՇօո 6ՏՇսl6ոէսո) Եվրոպայում ն Նոր Զելանդիայում, գազարի վրա (DaսՇսՏ Շarօէa ՏսԵՏք. ՏaէivսՏ)` Եվրոպայում, արախիսի վրա` Հարավային Աֆրիկայում: Խ. falla» տեր-բույսերի շրջանակը գրեթե համընկնում է Խ. Շհiէwօօdi տեր-բույսերի շրջանակի հետ: Սակայն, հայտնաբերված են յուրաքանչյուր տեսակի համար սպեցիֆիկ տեր-բույսեր: Օրինակ, գաջաճ բակլան (ՔհaՏ6օlսՏ vսlցariՏ), կատվախոտը (Մal6riaոa օffiՇiոaliՏ), եգիպտացորենը (26a ոayՏ), մոխրագույն հավամրգին (ԷriՇa Շiո6r6a) ն թփուտային մատնունին (Քօէ6ոէilla

frսէiՇօՏa) հանդիսանում են լավ տեր-բույսեր միայն Խ. Շհiէwօօdi համար: Նման բույսերը, ինչպիսին երկամյա գարնանածաղիկը (Օ6ոէհ6ra 6ryէհrօՏ6քala), շուշանը (Ւ6ո6rօՇalliՏ Տքք.) հրաշալի դիցենատը (DiՇ6ոէra Տք6ՇէaԵiliՏ), հակառակը, լավ տերեր են միայն Խ. falla» համար: Ախտահարում է նան ելակին (Բraցaria aոaոaՏՏa), դեղագործական ծնեբեկին (ՃՏքaraցսՏ օffiՇiոaliՏ): Դժվարություններ են ծագում նեմատոդի ն տեր-բույսի միջն կապի սահմանման ժամանակ, քանի որ Խ. falla» պոպուլյացիաները կարող են միահյուսված լինել Խ. Շհiէwօօdi հետ: Այդ տարբերակները իրար միջն տարանջատելը բավականին բարդ է: Ըստ որոշ տվյալների, դեպքերը, երբ այդ երկու տեսակները բաժանում են միննույն տիրոջը, հազվադեպ են: Սակայն, առկա են կոլումբիական կեղծ գալային Խ6lօidօցyո6 falla» նեմատոդը, կոլումբիական գալային Խ6lօidօցyո6 Շհiէwօօdi նեմատոդը ն հյուսիսային գալային Խ6lօidօցyո6 հaքla նեմատոդը համատեղ հայնաբերման վերաբերյալ տեղեկություններ:

1.6. Խ. falla» տնտեսական նշանակությունը ն պայքարի միջոցները Խ. falla» ախտահարումից գնահատել պոտենցիալ տնտեսական կորուստները շատ բարդ է: Դա կապված է նրա հետ, որ այս տեսակը հաճախ միահյուսված է գալային նեմատոդների այլ տեսակների պոպուլյացիների հետ: Խ6lօidօցyո6 Տքք գալային նեմատոդներ. հանդիսանում են տնտեսապես առավել կարնոր նեմատոդներից մեկը, որոնք մակաբուծվում են գյուղատնտեսական բույսերի վրա: Դրանց կողմից բանջարեղենի ն ցորենի բերքատվության առաջացրած կորուստները աշխարհում տարեկան կազմում է 10-119: Բարձր ինֆեկցիոն վարակվածության դեպքում էականորեն նվազում է կարտոֆիլի բերքատվությունը: Պալարների նեկրոզների ն նեխման հետնանքով նվազում է կարտոֆիլի շուկայական արժեքը: Նեմատոդով ախտահարված կարտոֆիլի պալարները ենթակա չեն պահելու, քանի որ արագ նեխում են: Դրանք պիտանի չեն վերամշակման համար:

Խ. falla» նեմատոդի անմիջկան ազդեցությամբ կարող է նպաստավոր պայմաններ ստեղծվել բույսի մեջ բակտերիալ ն սնկային ախտածինների ներթափանցմանը: Հաշվի առնելով հիմնական ախտահարվող բույսերի տարածումը, ինչպես նան պայքարի արդյունավետ միջոցների բացակայությունը, М. falla» վնասատուի ներթափանցման ն հարմարվելու դեպքում բերքի կորուստը կարող է լինել տնտեսապես նշանակալից: Կեղծ գալային Խ. falla» նեմատոդի հետազոտողները Նիդերլանդներում շեշտադրում էին ուշադրությունը չախտահարված բույսերի կիրառության, ցանքսի ն ցանքաշրջանառության ժամկետների վրա: Նախնական արդյունքները ցուցում են, որ մեկ տարվա ընթացքում հողի հանգիստը նվազեցնում է նեմատոդի պոպուլյացիան 959-ից ավելին: Սակայն դա բավարար չէ կարանտինի հեռացման համար: Շաքարեղեգը ն գազարը, որոնք ցանվել են ուշ ժամկետներում, պակաս զգայուն են գալային նեմատոդով ախտահարման նկատմամբ: Ներկայումս գոյություն ունեն երկու նեմատիցիդ` ֆիտովերմ ն ակարին: Ֆիտովերմը կարելի է կիրառել գալային նեմատոդների դեմ լոլիկերի ն վարունգի պաշտպանության համար բաց ն պաշտպանված գրունտում, ակարինը կիրառվում է պաշտպանված գրունտում:

Մաս 2 Բուսասանիտարական ռիսկի գնահատումը 2.1. Ներթափանցման հավանականության գնահատումը Դիտարկենք նեմատոդի բուսասանիտարական ռիսկի զոնա ներթափանցման հնարավոր ուղիները. 1. Սերմացու ն պարենային կարտոֆիլ: 2. Այլ ախտահարված մշակաբույսերի տնկանյութ. ելակի սածիլ, դեկորատիվ բույսեր, դեկորատիվ ն դեղաբույսերի սոխուկեր, սենյակային բույսեր, բացառությամբ սերմերի: Ֆիտոսանիտարական ռիսկի զոնա այս երկու ուղիներով նեմատոդի ներթափանցումը գնահատվում է որպես միջին: Այս երկու ուղիները դիտարկվում են որպես առավել հավանականներ: 3. Պարենային գազարը, որը հանդիսանում է ախտահարված բույս: Ներկրված պարենային գազարը ունի լավ ապրանքային տեսք ն լվացվում է, որը գրեթե բացառում է դրանում М. falla» առկայությունը, որը ցուցում է բնորոշ ն լավ նկատելի ախտանշաններ արմատապտուղների վրա: Այս ուղիով ներթափանցման հավանականությունը գնահատվում է որպես ցածր: 4. Ախտահարված բնահողը: Բնահողը կարող է ներկրվել տնկարքների հետ, որոնք ստացվում են հողի կոշտով: Բնահողի ներկրման արգելանքի դեպքում ներթափանցման հավանականությունը գնահատվում է շատ ցածր: Նեմատոդի բնական տարածումը չի դիտարկվում, քանի որ կենսական ցիկլը ընթանում է ախտահարված տարածքի սահմաններում: Նեմատոդի բուսասանիտարական ռիսկի զոնա ներթափանցման հավանականությունը գնահատվում է որպես միջին:

2.2. Հարմարվելու հավանականության գնահատումը

Քանի որ Խ. falla» հանդիսանում է Խ. Շհiէwօօdi մոտ տեսակ, կարելի է ենթադրել, որ կոլումբիական կեղծ գալային նեմատոդը ներկայացնում է բուսասանիտարական ռիսկ, կոլումբիական գալային նեմատոդի ռիսկին համարժեք: Հաշվի առնելով աշխարհում М. falla» տարածման ն կենսաբանական տվյալները, ինչպես նան բնակլիմայական պայմանները, կարելի է կատարել եզրակացություն մեր երկրի տարածքի համար այդ պաթոգենի հարմարվողականության ն վնասակարության վերաբերյալ: М. falla» Եվրոպայում հանդիպում է վեգետացիոն շրջանում բավարար խոնավեցման պայմաններում առանց կայուն ձնածածկույթի տարածաշրջաններում: Չկան տվյալներ М. falla» ձմեռման հնարավորությունների վերաբերյալ: Կարելի է ենթադրել, որ М. falla» ներթափանցման դեպքում այդ տեսակը կարող է տարածվել կարտոֆիլի մշակման որոշ տարածաշրջաններում: Տվյալ տեսակի նկատմամբ պոտենցիալ ռիսկը ապահովվում է լայ ջերմաստիճանային ռեժիմով, որը անհրաժեշտ է նեմատոդի կենսունակության համար: Հաստատվել է, որ նեատոդի այս տեսակը ունակ է սկսել զարգացումը բնահողի առավել ցածր ջերմաստիճանների դեպքում (+50С), քան Շ. rօՏէօՇհi6ոՏiՏ տեսակը, ն ամառային ջերմաստիճանների բարձրացմանը զուգահեռ տալ մինչն 4 սերունդ` մեկ վեգետացիայի ընթացքում: Հավանաբար, ներթափանցման ժամանակ М. falla» տեսակը կարող է տարածվել կարտոֆիլի մշակման տարածքներում: Ջերմոցային պայմաններում տեսակը չունի սահմանափակումներ ըստ պահանջների, այդ իսկ պատճառով հիմնավոումը փակ գրունտում կարելի է գնահատել որպես բարձր: Հիմնականում հիմնավորման (հարմարվողականության) հավանականությունը կարելի է գնահատել որպես միջին:

2.3. Պոտենցիալ տնտեսական նշանակության գնահատումը Տվյալ վնասատուից տնտեսական վնասը կսահմանվի գյուղատնտեսական մշակաբույսերի տնկարքների զգայունակ բույսերով հագեցվածությամբ ն հողակլիմայական գործոններով, որոնք հնարավորություն են տալիս ձնավորել պաթոգենի գեներացում-

ների տարբեր քանակություններ մեկ վեգետացիոն ժամանակաշրջանի ընթացքում: Տնտեսական նշանակության կարնոր գործոն հանդիսանում է ՀՀ սերմացու ն պարենային կարտոֆիլի ներմուծումը Եվրոպայից, այդ թվում Գերմանիայից, Նիդերլանդներից, Ֆրանսիայից, որոնք ունեն М. falla» օջախներ: Հաշվի առնելով հիմնական ախտահարվող բույսի լայն տարածումը, ինչպես նան պայքարի արդյունավետ միջոցների բացակայությունը, М. falla» վնասատուի ներթափանցման ն հիմնավորելու դեպքում տնտեսական վնասները ՀՀ-ում կարող են լինել էական ինչպես կարտոֆիլի, այնպես էլ փակ գրունտի բույսերի համար, ինչպիսիք են լոլիկը, դեկորատիվ բույսերը: Նեմատոդը կարող է վնաս հասցնել ելակի սածիլներին ն դեղագործական բույսերին: Գալային նեմատոդներից բերքատվության կորուսները աշխարհում տարեկան կազմում է 10-119: Հիմնականում ՀՀ նեմատոդի ներթափանցման ն հաստատման դեպքում վերջինիս տնտեսական նշանակությունը կարելի է գնահատել որպես միջին:

2.4. Բուսասանիտարական ռիսկի վերջնական գնահատական Հիմնականում ներթափանցման ն հիմնավորման հավանականությունը կարող են գնահատվել որպես միջին: Առավել տնտեսական ռիսկը, որը կապված է նեմատոդի ներթափանցման ն հիմնավորման հետ, գոյություն ունի կարտոֆիլի մշակաբույսի համար, որը աճեցվում է ամենուր, ինչպես նան լոլիկի, որը աճեցվում է փակ գրունտում ն առավելապես արարատյան դաշտավայրում:

Մաս 3. Բուսասանիտարական ռիսկի կառավարումը Դիտարկենք բուսասանիտարական ռիսկի նվազեցման հնարավոր միջոցները, որոնք կապված են ՀՀ М. falla» ներթափանցման ն տարածման հետ.

Ներթափանցման ուղիները. 1. Սերմացու ն պարենային կարտոֆիլ: 2. Այլ ախտահարված մշակակաբույսերի տնկարքային հումքը. ելակի սածիլ, դեկորատիվ բույսեր, դեկորատիվ ն դեղաբուժական բույսերի սոխուկներ, սենյակային բույսեր, բացառությամբ սերմերի: 3. Պարենային գազար: 4. Բնահող (ներմուծման թույլատրման դեպքում):

Զննում Զննումը կամ դիտողական բացահայտումը հնարավոր է, բայց հնարավոր է սխալ նույնականացում Խ6lօidօցyո6 ցեղի նեմատոդների հետ ձնաբանական նմանության հետնանքով: Այդ իսկ պատճառով միայն զննումը որպես միջոց, որը նվազեցնում է ֆիտոսանիտարական ռիսկը, բավարար չէ: Լաբորատոր փորձաքննություն: Միջոցառումներ, կապված բեռների հետ : М. falla» ազատ տարածք, կամ Արտադրական տարածք, որը ազատ է М. falla»: Լաբորատոր փորձաքննություն:

Եզրակացություն Կեղծ գալային Խ6lօidօցyո6 falla» նեմատոդը անհրաժեշտ է ներառել ՀՀ կարանտինային օբյեկտների ցանկում, քանի որ գոյություն ունի երկրի տարածք դրա ներթափանցման ռիսկ: Ներթափանցման հնարավոր ուղիներից առավել հավանական է հանդիսանում սերմացու կարտոֆիլի ն բույսերի տնկանյութի ներկրման ժամանակ ներթափանցումը: Գոյություն ունի նան վնասատուի հարմարվելու ն տարածման վտանգ ՀՀ որոշ շրջաններում, որտեղ մշակում են կարտոֆիլ ն այլ ախտահարվող բույսեր բաց ն պաշտպանված գրունտային պայմաններում:

ԿԱՂՆՈՒ ԺԱՆՅԱԿԱԳՈՐԾ ՓԱՅՏՈՋԻԼԻ

ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆ ՏԵՂԱՅՆԱՑՄԱՆ ԵՎ ՉԵԶՈՔԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

(ՇօryէհսՇհa arՇսaէa)

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Կաղնու ժանյակագործ փայտոջիլը (ՇօryէհսՇհa arՇսaէa (Տay)), Հյուսիսային Ամերիկայում որոշ տեսակների կաղնիների ն ամերիկյան շագանակենու ( ՇaՏէaո6a d6ոէaէa) վնասատուն ուսումնասիրվում է հետնյալ պատճառներով. 1) տեսակը ընդլայնում է տարածումը Եվրոպայում, ուր ներթափանցել է 10 տարի առաջ ն, որտեղ ներկայումս զգալի վնաս է հասցնում Իտալիայի ն Շվեյցարիայի կաղնու տնկարքներին, 2) ընդլայնում է տարածման շրջանները Թուրքիայում: Բոլգուի շրջանից, որտեղ փայտոջիլը գրանցվեց առաջին անգամ 2002թ, 5 տարվա ընթացքում այն տարածվեց Թուրքիայի հյուսիսում ն հյուսիս-արնմտյան 8 գավառներում: Փայտոջիլի զանգվածային բազմացումը հանգեցրեց կաղնու տնկարքների վիճակի վաթարացման ն Իտալիայում ծառերի որոշ հատվածի ոչնչացման: Կապված նրա հետ, որ մեր երկիրը ներկրում է պայտանյութ ն այլ բուսական արտադրանք, փայտոջիլը կարող է ներթափանցել մեր պետության տարածք: Գոյություն ունի դրա ներթափանցման հավանականություն, մասնավորապես փայտանյութի հետ: Չի բացառված բնական միգրացիայի հնարավորությունը թուրքիայից: Այստեղ ամենուր հանդիպում են կաղնե տնկարքներ: Աստիճանական միգրացիան հնարավորություն է տալիս կաղնե փայոջիլին ժամանակի ընթացքում հասնել Հայաստանի տարածքներ: Տարածք այդ ֆիտոֆագի ներթափանցման դեպքում պաշտպանության միջոցները դժվար կլինեն կապված նրա հետ, որ այն ձգտում է անտրոպոգեն լանդշավտներին` նախընտրելով դեկորատիվ կաղնու ն ամերիկյան շագանակենու տնկարքները: Բնակելի տարածքների շրջաններում թունաքիմիկատների կիրառությունը խիստ անցանկալի կլինի: Կենսաբանական պաշտպանության միջոցները մշակված չեն: Դրա հետ կապված, կարնոր է ժամանակին հայտնաբերել կաղնու փայտոջիլին տարածման վաղ շրջաններում:

Մաս 1 Ընդհանուր տեղեկություններ 1.1. Տեսակային անվանումը ն տաքսոնոմիական կարգավիճակը Լատինական անվանումը . ՇօryէհսՇհa arՇսaէa (Տay, 1832) Հոմանիշներ. չկան Տաքսոնոմետրիկ իրավիճակը . |ոՏ6Շէa , Ւօոօքէ6ra , Ւ6է6rօք-

է6ra, Լiոցida6 Ընդհանուր անվանումը. օak laՇ6 Եսց (անգ.), էiոցid6 d6lla զս6rՇia (իտալ.), ո6 6 a kaոaէli էaհէakսrսՏս (թուրք.), քսոaiՏ6 r6էiՇսlռ6 dս ՇհՍո6 (ֆրանս.), 6iՇհ6ոո6է2waո26 (գերմ), կաղնու ժանյակագործ փայտոջիլ Կարանտինային կարգավիճակը . ԷՔՔՕ Ճl6rէ ԼiՏէ

1.2. Բացահայտումը ն նույնականացումը Ախտանշանները Փայտոջիլները սովորաբար տեղակայվում են կաղնու ն շագանակենու տերնի հետնի կողմում, հաճախ ջղերի մոտակայքում: Ֆիտոֆագի հետնանքով տերնային թիթեղը պատվում է փայլուն հետքերով` պարենքիմայի ն մեզենքիմայի մահացած բջիջներով: Փայտոջիլի թրթուրների մեծ քանակության դեպքում, 4-5 առանձնյակ մեկ տերնի վրա, տեղի է ունենում տերնի չորացում, իսկ մեծ թվաքանակի դեպքում` ծառերի անկում (86rոardiո6lli, 2000): Արդեն ամռան սկզբում փայտոջիլով ախտահարված ծառերի վրա ի հայտ են գալիս տերնների քլորոզի (դեղնում) նշաններ: Դա սովորաբար սկսում է տերնի խոշոր ջղերի մերձակայքում: Մեծ վնասածքների արդյունքներում տերնները ամռան կեսերին սկսում են ձնափոխվել ն թափվել: Կաղնու փայտոջիլի ակտիվության կարնոր նշան է հանդիսանում տերնների հետնի հատվածում սն գույնի էքսկրեմենտների առատությունը: Տերնը ունի սն կետերով բծավոր տեսք: Աշնանը փայտոջիլին կարելի է հայտնաբերել մարդու բնակության վայրի մերձակայքում ն անմիջականորեն բնակտարած-

քում, որտեղ այն ներթափանցում է ձմեռման վայրի որոնումներով: Այստեղ նա պատճառում է անհանգստություն մարդկանց: Ձնաբանությունը Կաղնու փայտոջիլի զարգացման փուլերի ձնաբանական առանձնահատկությունները բերվում է ըստ Պերիկարտի (Ք6riՇarէ, 1983): Ձվերը: Ձվերը գրեթե սն են, իլիկաձն, որոշակի աստիճանով ասիմետրիկ: Իր հետին հատվածում կոնաձն: Առջնի հատվածում նեղանում է: Ձվի կափարիչը բացվում է թրթուռի դուրս գալու ժամանակ, կոնաձն: Թրթուրները: Թրթուրի հասունացման փուլերը հինգն են: Թրթուրները Մ հասակում ունեն 1,5-1,6մմ երկարություն: Մարմինը օվալաձն, մուգ կարմիր, գրեթե սն: Բեղիկները ն վերջույթները բաց: Մարմնի կողմնային հատվածները, մեջքի առջնի հատվածը ն որովայնային հատվածները ծածկված են խոշոր փշիկներով: Գլուխը մուգ կարմիր, փշիկաձն հավելումներով: Բեղիկները բաց: Դրանց սեգմենտներում առկա են երկար ցից մազիկներ: Մեջքի առջնի հատվածը միջնագծի երկարությամբ կրում է փշիկների երկու զույգ: Մեջքի առջնի հատվածի կողքերը 3-4 չճյուղավորված ն մեկ ճյուղավորված փշիկներով: Իմագո: Մարմնի երկարությունը` 3մմ, լայնությունը` 1,5-2մմ: Հասուն առանձնյակները ունեն ժանյակագործ ( Լiոցida6) ընտանիքի փայտոջիլների համար տիպիկ նախաթնի ն մեջքի առջնի հատվածի ձվաձն կառուցվածք: Այդ ձնավորումները կաղնու փայտոջիլի մոտ բաց երանգավորման են` ի տարբերություն մոտ տիպերի: Մեջքի առջնի հատվածը ն ամբողջ մարմինը սն-մուգ կարմիր է: Գլուխը առանց փշերի է, սն-մուգ կարմիր: Դրանք լիարժեքորեն թաքնված են վեզիկուլի տակ:

1.3. Կենսաբանությունը Կաղնու փայտոջիլի կենսաբանությունը ուսումնասիրված է ոչ բավարար: Որոշ տեղեկություններ բերվում է Սavaհ6ry (2002) աշխատություններում Կանադայի հարավի համար` Շ. arՇսaէa տեղաբնակային տարածությունում: Գարնանը ձմեռած հասուն առանձնյակները սկսում են ցուցաբերել ակտիվություն օդի ջերմաստիճա-

նի +150 -ում: Փայտոջիլները տեղափոխվում են ձմեռվա մերձակայքին մոտ բույսերին ն անցնում սնման, որպես կանոն, տերնների ստորին հատվածում: էմբրիոնալ զարգացումը տնում է 10-15 օր: Առաջին տարիքի թրթուրները ի հայտ են գալիս մայիսի վերջում հուլիսի սկզբին, երկրորդ-հիներորդ տարիքի թրթուռները զարգանում են հունիսից մինչն օգոստոս: Նոր սերնդի հասուն առանձնյակները սկսում են ի հայտ գալ հուլիսի վերջում: Նրանց զարգացումը երկարաձգվում է մինչն սեպտեմբերի սկզբներ: Օգոստոսին հնարավոր է դիտարկել բոլոր տարիքային թրթուրներին իմագոի հետ համատեղ: Կվեբեգում տեսակը տալիս է մեկ գեներացիա: Ձմեռած փայտոջիլները սատկում են հուլիս-օգոստոսին: Ծնված իմագոները սնվում են 2-3 շաբաթ` առաջացման վայրերում, հետո տեղաբաշխվում են մերձակա ծառերի վրա: Այստեղ շարունակում են սնվել մինչն հոկտեմբերյան ցրտերը: Առաջին ցրտերի հետ տեղափոխվում են ն անցնում ձմեռման տերնների ծածկույթի տակ ն ծառի բնի ճեղքերում: Քանի որ Հյուսիսային Ամերիկայում Շ. arՇսaէa տարածքային շրջանների մեծ հատվածը բնակեցված են մոտակա Շ. Շiliaէa տեսակներով, կաղնու փայտոջիլի պահանջները մթնոլորտային պայմանների նկատմամբ նման են չինարի փայտոջիլին:

1.4. Աշխարհագրական տարածվածությունը Փայտոջիլի հայրենիքն է հանդիսանում Հյուսիսային Ամերիկան: ԱՄՆ-ում տեսակի տարածումը ընդգկում է Մասաչուսեց, Նյու-Յորկ, Նյու-Ջերսի, Վիրջինիա, Հյուսիսային Կարոլինա, Ինդիանա, Մանտանա, Միչիգան, Տեխաս, Ալաբամա, Նյու-Գեմպիշիր, Հարավային Կարոլինա, Հյուսիսային Տակոտա, Նյու Մեքսիկո նահանգները, նան Կոլումբիայի շրջանը: Կանադայում ընդգրկում է Օնտարո ն Կվեբեկ տարածաշրջանները (Drak6, Բսհօff, 1965): Նշենք, որ վերը թվարկված նահանգներից առաջին տասում կաղնու ժանյակագործը զուգահեռ հանդիպում է մոտ տեսակի` չինարի ժանյակագործի (ՇօryէհսՇհa Շiliaէa ) հետ: Եվրոպական մայրցամաքում կաղնու փայտոջիլը առաջին անգամ հայտնաբերվել է Իտալիայում, Միլանի շրջակայքի զբոսայգիներից մեկում (86rոardiո6lli, 2aոdiցiaՇօոօ, 2000): Հետագայում այն բնակեցրեց այդ երկրի հյուսիս-արնմտյան ադմինիստրացիոն

շրջանները` Լոմբարդիյա ն Պեմոնտ (86rոardiո6lli, 2006): Տարածվելով հյուսիսային ուղղությունով, Ալպերով` ներթափանցեց Շվեյցարիայի Տեսսիի գավառ (Խ6i6r 6է al., 2004): Հնարավոր է,որ փայտոջիլը կընդլայնի իր տարածվածությունը ոչ միայն Իտալիայի հյուսիս-արնմուտք, Վենետո ադմինիստրատիվ շրջանի ն Տրենտինո-Ալտո-Ադիջ ինքնավար շրջանի սահմաններում, այլ նան արնմուտք, Ֆրանսիայի սահմաններում: Հնարավոր է դրա հետագա տարածում Շվեցարիայի հարավ: 2002թ. կաղնու փայտոջիլը առաջին անգամ հայտնաբերվեց Թուրքիայում, ք. Բոլու (Խսէսո, 2003): 2006թ. այն արդեն հանդիպում էր այդ երկիր հյուսիսային ն հյուսիս-արնմտյան ութ գավառներում. Դյուզջե, Զոնգուլդակ, Սակարյա, Կոջալի, էսկիշեխիր, Չանիրի, Անկարա ն Բիլեջիկ (Խսէսո 6է al., 2009):

1.5. Կերաբույսերը Ժանյակագործը սնվում է հետնյալ տեսակի կաղինների վրա` լեռնային (Օ. ք6էra6a), թուրքական ( Օ. Շ6rriՏ), հունգարական ( Օ. fraiո6էէօ), խավոտ (Օ. քսԵ6ՏՇ6ոՏ ), սպիտակ (Օ. alԵa), խոշոր պտղային (Օ. ոaՇrօՇarքa ), Մյուլենբերգյան (Օ. ոս6հl6ոԵ6rցii), Օ. քriոօid6Տ , կարմիր Օ. rսԵra, Օ. ոօոէaոa: Կերային բույսերի թվին դասվում է նան ամերիկյան շագանակենին ՇaՏէaո6a d6ոէaէa ( Հaո6riՇaոa): Առանձնյակներ հանդիպում են թխկու (ՃՇ6r ), խնձորենու (ԽalսՏ), նան մասրենու (ԲօՏa ), ազնվամորու ն մոշենու ( ԲսԵսՏ ) մոտ:

1.6. Տնտեսական նշանակությունը ն պայքարի միջոցները Կաղնու ժանյակագործը ունակ կլինի բնակվել Բուսասանիտարական Վտանգի Վերլուծության (ԲՎՎ) այն շրջաններում, որտեղ վերարտադրվում են դրա հիմնական կերաբույսերի տեսակները` սովորական կաղնին: Դա Արնելյան Եվրոպայի հարթավայրային տարածքների մեծամասությունն է: ԲՎՎ տարածքի հարավային հատվածում փայտոջիլը ունակ կլինի զարգանալ մեկ տարվա ընթացքում երկու սերնդում, իսկ մնացյալ տարածքում` մեկ սերնդով( , .19,20): Փայտոջիլի կենսունակության համեմատությունը մոտ կլիմայական պայմաններով տարածաշրջաններում ցույց է տալիս, որ

չկան սահմանափակող կլիմայական գործոններ, որոնք արգելակեն այդ օրգանիզմի զարգացումը ԲՎՎ հարավային հատվածի սահմաններում: Պաթոգեն միկրոօրգանիզմների բացակայությունը նս նպաստում է նրան, որ փայտոջիլը անարգելք բնակեցնի կերային բույսերը ն հասցնի դրանց լուրջ վնասվածքներ: Ըստ 86rոardiո6lli (2003) տվյալների կաղնու ժանյակագործը ունակ է ոչ միայն ուժեղ թուլացնել վնասված բույսերը, այլ նան հանգեցնել դրանց ոչնչացմանը: Արդեն երկրորդ-երրորդ տարիներին ախտահարումից հետո միջատների մեծ քանակությունը կարող է հանգեցնել նրան, որ ծառերը ժամկետից 1-1,5 ամիս շուտ սկսեն տերնաթափվել( , .21,22,23,24,25): Կաղնին Հայաստանում հանդիսանում է հիմնական անտառագոյացնող տեսակը: Կաղնին լայնորեն կիրառվում է բնակելի տարածքների կանաչապատման համար: Այստեղ այն իրականացնում է քաղաքային միջավայրի առողջացման կարնոր ֆունկցիա, ծառայում է բնական ֆիլտր, որը որսում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն տրանսպորտի փոշին ն աղտոտող նյութերը: Վնասատուի ներթափանցման վտանգը ՀՀ առկա է: Բնակելի վայրերում, տրանսպորտային ցանցի ճանապարհների երկարությամբ, դաշտապաշտպան եզրագծերում թուլացված, իսկ առավել նս չորացող ծառերը հանգեցնում են տնտեսական վնասների, էսթետիկ լանդշավտի խախտմանը: Բացի դրանից փայտոջիլները ձմեռման տեղի որոնման ժամանակ ներթափանցում են բնակելի տարածքներ` անհանգստացնելով մարդկանց ցավող խայթոցներով: Ներկայումս կաղնին գտնում է լայն կիրառություն քաղաքների ն այլ բնակելի տարածքների կանաչ շինարարությունում: Ծառը կիրառվում է պաշտպանիչ տնկարքների, լանդշավտային ճարտարապետության ն այլնի մեջ: Սակայն այստեղ կաղնու փայտոջիլի ներթափանցման ն հարմարվելու դեպքում կաղնին կարող է դառնալ պակաս ցանկալի բույս կանաչապատման ն այլ տնկարքների համար: Այս տեսակը չի անհետանա, սակայն դրա կիրառությունը էականորեն կնվազի: Այսպիսով, կաղնու ժանյակագործի գործունեությունը կարող է ունենալ ոչ միայն տնտեսական, այլ նան էկոլոգիական, ն սոցիալական հետնանքներ:

Մաս 2 Բուսասանիտարական վտանգի գնահատաումը 2.1. Ներթափանցման հավանականության գնահատումը Կաղնու ժանյակագործ փայտոջիլը կարող է ներթափանցել ԲՎՎ զոնա. 1. Կաղնու ն ամերիկյան շագանակենու տնկարքների վրա, որոնք ներկրվում են Եվրոպական երկրներից: Հնարավոր է ինչպես փայտոջիլի չհասունացած, այնպես էլ իմագոի փուլերի ներթափանցում: 2. Ցամաքային տրանսպարտային միջոցերի վրա, գլխավորապես` մեծ բեռնատար ավտոմեքենաներ: Նման եղանակով փայտոջիլի ներթափանցումը հնարավոր է տարվա տաք եղանակին, փայտոջիլի իմագոյի ն թրթուռների ակտիվ գործունեության շրջանում: 3. Ձմեռման տարածքների որոնման ժամանակ աշնան վերջում հասուն առանձնյակները կուտակվում են տարբեր ծածկերում: Միննույն ժամանակ դրանք ներթափանցում են մարդու բնակարան, տնտեսական կառույցներ, արտադրական շինություններ, մեծ բեռնատար մեքենաների թափքեր ն այլն: Կաղնու ժանյակագործը ունակ է թռչելու, որի հետ կապված է դրա բնական միգրացիան արեալի թուրքական հատվածից դեպի ՀՀ տարածք: Նրա հավանականությունը, որ կաղնու ժանյակագործը կներթափանցի ԲՎՎ զոնա, գնահատվում է որպես ցածր, եթե դիտարկվի թափանցման հնարավորությունը Իտալիայից ն Շվեյցարիայից, ն միջին` եթե նման գնահատում կատարվում է Թուրքիայի նկատմամբ:

2.2. Հիմնավորման հավաականության գնահատականը Հավանականությունը, որ փատոջիլը կհիմնավորվի ԲՎՎ զոնայում, գնահատվում է որպես միջին:

2.3. Պոտենցիալ տնտեսական նշանակության գնահատականը Նախկինում անհայտ ֆիտոֆագի ներթափանցումը կաղնու ն ամերիկյան շագանակենու արհեստական տնկարքներ, նան բնական կաղնու անտառներ կունենա լուրջ հետնանքներ: Կաղնու ժանյակագործ փայտոջիլի վնասատվության կանխատեսումը Եվրոպացի գիտնականները նպատակահարմար են համարել իրականացվել ՌԴ Կրասնոդարյան երկրամասի մերձսնծովյան շրջանների համար: Այստեղ կաղնին կիրառվում է բնակելի հատվածների, զբոսայգիների շինարարության, ճանապարհների երկարությամբ ն այլ արհեստական տնկարքների ստեծման համար: Այստեղ են նան բնական, սովորական կաղնուտները: Դիտարկված տարածք փայտոջիլի ներափանցման դեպքում կաղնե տկարքներին էական վնաս կհասցնի: Ընդ որում թավշյա կաղնին ( Օ. քսԵ6ՏՇ6ոՏ ), որը հիմնականաում ձնավորում է մերծսնծովյան կաղնուտը, դասվում է ժանյակագործներով առավել ախտահարվող տեսակներին: Փայտոջիլի գործունեությունը կհանգեցնի ծառերի ժամանակից շուտ տերնների դեղնման ն թափվելուն, ծառերի որոշակի հատածի չորացման ն ոչնչացման (86rոardiո6lli, 2003): Վնասի հաշվարկը, որը կարող է չինարի ժանյակագործը ( ՇօryէհսՇհa Շiliaէa ), հասցնել Ռուսաստանի հարավի չինարի կանաչապատ տարածքներին հեղինակները գնահատում են տարեկան 1միլիարդ դոլար: Հարավային դաշնային տարածաշրջաններում կաղնիների ընդհանուր տնկարքները գերազանցում են չինարենու տարածքներին, որի հետ կապված կարելի է կանխատեսել առավել մեծ վնասներ, որը կարող է հասցնել ՇօryէհսՇհa arՇսaէa կաղնու տնկարքներին:

2.4. Բուսասանիտարական վտանգի վերջնական գնահատական Ներթափանցման հավանականությունը կարող է գնահատվել որպես ցածր ն միջին: Հիմնավորման հավանականությունը գնահատվում է որպես միջին ԲՎՎ զոնայի հարավային շրջանների հա-

մար: ԲՎՎ մնացյալ զոնաներում հիմնավորումը քիչ հավանական է (ցածր հավանական): Փայտոջիլի ներթափանցման հետնանքով առավել տնտեսական վտագը կապված է բնակելի տարածքներում, զբսայգիների ճարտարապետությունում, ճանապարհների երկարությամբ կաղնիների արհեստական տնակարքների հետ:

Մաս 3 Բուսասանիտարական վտանգի կառավարում Բուսասանիտարական վտանգի նվազեցումը, որը կապված է ՀՀ տարածքում Շ. arՇսaէa հնարավոր ներթափանցման ն տարածման հետ, կարող է իրականացվել մի քանի ուղիներով: Ուղղի 1-ին. Կաղնու ն ամերիկյան շագանակի միջոցով ներթափանցման կանխարգելման համար

Միջոցներ, կապված բեռների հետ. Հնարավոր է փայտոջիլի ներթափանցում տնկարքային նյութերի հետ: Կաղնու ժանյակագործի դիտողական հայտնաբերում բեռնի զննման ժամանակ հնարավոր է, սակայն նույնականացումը դժվարեցված է կապված Շ. arՇսaէa այլ ՇօryէսՇհa տեսակների ն ժանյակագործ-փայտոջիլների մոտ ձնաբանական նմանության հետնանքով: Դրա հետ կապված զննումը, որպես փայտոջիլի ներփթափանցման վտանգի նվազեցման միջոց, բավարար չէ: Փայտոջիլի իմագոի, թրթուրների կամ ձվերի հայտնաբերման ժամանակ կարելի է կիրառել քիմիական մշակումներ թույլ գործող թունաքիմիկատների ն ստանդարտ թունաքիմիկատների օգնությամբ. ացետետ, կարբրիլ, քլորոպիրաֆոս, մալատիոն: Ըստ քիմիական մշակումների մասնագետները կարող են կիրառել նան դիմետադ, դիսուֆատոն, պերեմետրին ն այլն: Մշակման արդյունավետությունը պետք է հաստատվի հետագա զննմամբ, որի հետ կապված բեռները պետք է զննվեն երկու անգամ. արտահանումից 2 շաբաթ առաջ ն արտահանումց անմիջապես առաջ: Միջոցներ, որոնք կապված են արտադրության տեղի կամ մշակման հետ

Արտադրության մշակույթը ենթադրում է այն փաստը, որ տնկանյութը պետք է աճեցվի համաձայն բույսերի պաշտպանության ն կարանտինի Եվրոպական ն Միջերկրածովյան կազմակերպությունների արտոնագրային սխեմային համաձայն:

Շ. arՇսaէa ազատ զոնաները կամ արտադրության վայրը, որը ազատ է այդ օրգանիզմից Փայտոջիլից արտադրական տարածքը ազատ ընդունելու համար այն պետք է համապատասխանի հետնյալ պահանջներին. - լինի մեկուսացված. դրա մերձակայքում չպետք է լինեն որնէ տեր-բույսեր, - պետք է կիրառվեն կանխարգելման հիգենիկ միջոցներ ֆիտոֆագի ներթափանցման կանխարգելման համար, - պետք է իրականացվեն մշակաբույսերի մշակումներ, որոնք արդյունավետ են փայտոջիլի դեմ, - բեռը պետք է անցնի արտահանումից առաջ երկու զննում. մեկը արտահանումից 2 շաբաթ առաջ ն անմիջականորեն դրանից առաջ: Ուղղի 2-րդ. Կանխարգելման միջոցեր Հնարավոր է ներթափանցում տրանսպարոտային միջոցերի հետ, դրանց տարածքներով տեղաշարժման ժամանակ, որտեղ բնակվում է փայտոջիլը: Կաղնու ն շագանակի բույսերը, որոնք նախատեսված են ներկրման Իտալիսյից ն Թուրքիայից, պետք է անցնեն զննում ն լաբորատոր փորձաքննություն տվյալ օրգանիզմի առկայության վերաբերյալ: Տրանսպորտային միջոցների վրա փայտոջիլի հայտնաբերման դեպքում դրանք պետք է եթարկվեն մշակման վերջինիս ոչնչացման նպատակով: Ուղղի 3-րդ. Մարդիկ ն նրանց բեռները Հնարավոր է Շ. arՇսaէa ներթափացում տարբեր բեռներով, մարդկանց հագուստի վրա: Ֆիտոֆագի հայտնաբերման դեպքում բեռը ենթակա է վերադարձման կամ ոչնչացման: Փայտոջիլի ներթափանցումը մեր երկիր կարող է տեղի ունենալ մոտ ժամանակահատվածներում: Դրա հարմարեցումը, առավել հավանական է, տավուշի ն Լոռու մարզերում: Կաղու ժանյակագործին մոտ ՇօryէսՇհa Շiliaէa տեսակի տարածման վերլուծությունը հնարավրություն է տալիս ենթադրել, որ Շ. arՇսaէa

տարածման արագությունը տվյալ տարածաշրջանում կկազմի տասնյակ կիլոմետրեր տարեկան: Հնարավոր է հետնյալ կարանտինային միջոների կիրառություն. - կաղնիների պաշտպանիչ մշակումների իրականացում կենսաբանական կամ քիմիական պրեպարատերի միջոցով դասային 4-ից ոչ բարձր վտանգի դեպքում, - կաղնու կենսաբանական պաշտպանողական միջոցերի մշակում, որը իր մեջ ներառում է արդյունավետ էնտոմոֆագների հայտնաբերումը, դրանց բազմացման միջոցները ն կաղնուն ժանյակագործից պաշտպաելու համար էնտոմոֆագների կիրառման միջոցների մշակումները: Անհրաժեշտ է իրականացնել փայտոջիլի բնական թշնամիների որոնումը եվրապական երկրներում ն նրա Հյուսիսային Ամերիկայի աբորիգեն արեալի սահմաններում, որտեղ այն հայտնի է արդեն 10 տարի, մշակել վերջիններիս նոր կլիմայական պայմաններում հարմարեցման ն լաբորատոր պայմաններում զարգացման մեթոդները:

Եզրակացություն Փայտոջիլի ներթափանցման վտանգի, հարմարվելու ն հետագա տարածման որակական ն քանական գնահատման արդյունքում անհրաժեշտ է կաղնու ժայնակագործին համարել պոտենցիալ վնասատու ամերիկյան շագանակենու ն կաղնիերի տնկարքների համար, որը ունակ է հասցնել էական տնտեսական վնաս: Այդ ֆիտոֆագից կաղնու ն շագանակենու պաշտպանության միջոցները մշակված չեն, այդ իսկ պատճառով դրա տարածման կանխարգելումը ներթափանցման դեպքում շատ բարդ կլինի: Գոյություն ունի ֆիտոֆգի ներթափանցման վտանգ ՀՀ տարածք Եվրոպայից ներկրվող բուսական արտադրանքի ուղիով: Ինչպես ցուցում է մոտ տեսակի չինարի ժանյակագործի օրինակը, կաղնու ժայնակագործի հարմարվողականությունը ն տարածումը ՀՀ տարածքում բարձր է: Փայտոջիլը ունակ է հասցել էական վնաս ինչպես կաղնու ն ամերիկյան շագանակենու դեկորատիվ տնկարքներին, այնպես էլ բնական կաղնուտերին: Հիմնվելով վերը շարադրվածի վրա, կաղու ժայնակագործ փայտոջիլին ՇօryէհսՇհa arՇսaէa (Տay) ներառվել է ՀՀ-ում բացակայող «Կարանտինային օբյեկտների ցանկում (բույսրեի վնասատուներ, բույսերի հիվանդությունների հարուցիչներ)»:

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ ՑՈՐԵՆԻ ՀՆԴԿԱԿԱՆ

ՄՐԻԿԻ ՀԱՐՈՒՑԻՉԻ

(Լill6էia iոdiՇa Խiէra) ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ ԵՎ

ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Ներածություն Ներկայումս ցորենի ցանքսերը Հայաստանում գրավում են էական տարածքներ, դրա հետ կապված գյուղատնտեսությանը տնտեսական վնաս հասցնելու ունակ բույսերի վտանգավոր ն կարանտինային հիվանդություններից ցորենի տարածքների պաշտպանությունը ունի կարնոր պետական նշանակություն: Նման հարուցիչներից մեկը հանդիսանում է Լill6էia iոdiՇa սունկը, որը առաջացնում է ցորենի հնդկական մրրիկ ն հանդիսանում է միջազգային կարգավորման առարկա աշխարհի 78 երկրներում: Ախտածինը փոխանցվում է հումքի սերմերի հետ ն, ներթափանցելով բարենպաստ կլիմայական պայմաններով շրջան, հանգեցնում հիվանդության օջախների ձնավորմանը: Երկար ժամանակ հնդկական մրիկին համարում էին էնդեմիկական հիվանդություն, որը հիմնականում տարածված էր Հարավային Ասիայում ն Մեքսիկայում, սակայն վերջին տասնամյակում նկատվեց հիվանդության տարածում ԱՄՆ-ում, Իրանում ն Հարավային Աֆրիկայում (8օոd6 6է al., 1997: Խհ6lցaէi-8aոa, Ճli2ad6հ, 1999: ՇrօսՏ 6է al., 2001): Հնդկական մրիկի արեալի ընդլայնմանը զուգահեռ բազմաթիվ երկրների մասնագետները (ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, Գերմանիա ն Ավստրալիա) որոշում են ախտածնի ներթափանցման վտագը այլ տարածաշրջաններ, մշակում պաթոգենի բացահայտման ն նույնականացման արագացված մեթոդներ: Դրա հետ կապված բույսերի պաշտպանության մասնագետների խնդիրերից մեկն է հանդիսանում երկրի հիվանդությունից ազատ տաածքներում վարակի ներթափանցման ն տարածման կանխարգելումը: Տվյալ մեթոդական ցուցումները մշակված է Լ. iոdiՇa Խiէra բացահայտման ն նույնականացման համար:

Ցորենի հնդկական մրիկ: Ընդհանուր տեղեկություններ հիվանդության հարուցիչի վերաբերյալ Հնդկական մրիկի հարուցիչի տեսակային նշանակությունը ն տոկսոնոմետրիկ կարգավիճակը Հարուցիչի անվանումը.Լill6էia iոdiՇa Խiէra Հոմանիշ. Ա6օvօՏՏia iոdiՇa (Խiէra) Խսոdkսr Համակարգային կարգավիճակը. Բսոցi: 8aՏidiօոyՇօէa: ՍՏէilaցiոal6Տ Ըդհանուր ընդունված անվանումը. ցորենի հնդկական կամ մասնակի մրիկ Խarոal օr քarէial Եսոէ օf wհ6aէ (անգ.) Շari6 d6 Խarոal (ֆրանս.) |ոdiՏՇհ6r Մ6i26ոԵraոd (գերմ.) Ցանկ 1 .

Լill6էia iոdiՇa տեր-բույսերը Հիվանդության հարուցիչը ախտահարում է ցորենը (ԼriէiՇսո a6Տէivսո, Լ. dսrսո), տրիտիկալեն (ԼriէiՇօՏ6Շal6) ն արշորան (Տ6Շal6 Շ6r6al6): Արհեստական ախտահարման դեպքում տարբեր աստիճաններով ախտահարվում են հացազիների Ճ6ցilօքՏ, 8rօոսՏ, Լօliսո, Օry2iօքՏiՏ տեսակները:

Աշխարհագրական տարածումը Առաջին անգամ ցորենի հդկական մրիկը հայտնաբերվել է 1930թ. հնդկական Կարնալ քաղաքի հյուսիսում: Ներկայումս հիվանդությունը գրանցվել է Ասիական երկրամասում. Ավղանստան, Հնդկաստան, Իրան, Իրաք, Նեպալ ն Պակիստան, Ամերիկյան երկրամասում` Մեքսիկայում, իսկ 1996թ. բացահայտվել է ԱՄՆ 4 նահանգներում, Աֆրիկայում` ՀԱՀ: Եվրոպայում ն Ավստրալիայում հիվանդությունը բացակայում է: . iոdiՇa հարուցիչը հանդիսանում է վնասակար օրգանիզմ Եվրոպական միության 2000/29/ԵՄ Բույսերի առողջության դիրեկտիվի Ցանկ 1 / 1 համաձայն, նան ունի կարանտինային նշանակություն Միջաֆրիկական ֆինանսական խորհրդի ն ըստ բույսերի պաշտպանության Հյուսիս-Ամերիկյան կազմակերպության (Վնասա-

կար օրգանիզմներ, որոնք ունեն կարանտինային նշանակություն Եվրոպայի համար, 1996) համար:

Հիվանդության վնասակարությունը Հնդկական մրիկը համարվում է ցորենի վնասակար հիվանդություն: Հիվանդությունը առաջացնում է ուղղակի ն անուղղակի կորուստներ: Հնդկաստանում ն Պակիստանում ցորենի բերքատվությունը առանձին տարիներին նվազել է 209-ով, սերմերի ծլունակությունը` 20-569-ով, վաթարանում էր ցորենի ապրանքային, հացաթխման ն կենսաքիմիական հատկությունները (ալյուրի մգացում, ծովատառեխի հոտի ձեռք բերում (տրիմեթիլամինի առաջացում), կրախմալի, շաքարի, մեթիոնինի, տիամինի պարունակության նվազեցում): Եթե ախտահարված հատիկների մասնաբաժինը հավաքված բերքում գերազանցում է 39-ը, ապա ցորենը պիտանի չէ հացաթխման համար: Վերջին տարինեում Հնդկաստանում ն Մեքսիկայում բերքի կորուստները հնդկական մրիկից կազմում է 0,5-19, սակայն Մեքսիկայի տնտեսության աննուղակի ծախսերը կարանտինային միջոցների, ցորենի արտահանման սահմանափակման հետնանքով առավել էական են: ԱՄՆ-ում հիվանդությունից բերքի անմիջական կորուստները նս փոքր են, հիմնականում նշվում է ցորենի ն ալյուրի որակի վաթարացում: Միաժամանակ հաշվարկված է, որ Լ. iոdiՇa տարածման դեպքում ԱՄՆ ցորենի արտադրության տարածաշրջաններից մեծամասնությունում պոտենցիալ տնտեսական կորուստները կարող են կազմել մեկ միլիարդ դոլար (Dօw6ll 6է al., 2002): Արնմտյան Ավստրալիայի համար պոտենցիալ վնասը հնդկական մրիկի հարուցիչի ներթափանցման ն հիմնավոման դեպքում կտատանվի ցորենի արտադրության ընդհանուր ծավալից 8-249, որը կկազմի ավստրալական 1-2 միլիարդ դոլար (ՏէaոՏԵսry 6է al., 2002): Գերմանիայում հաշվարկվել է, որ ախտածնի ներթափանցման դեպքում պոտենցիալ կորուտները կարող են կազմել 75-225 միլիոն եվրո տարեկան (Խ6հl6ոԵ6Շk, Խօէէ6 սոd Սոց6r, 1997):

Լill6էia iոdiՇa կենսաբանական առանձնահատկություները . iոdiՇa հարուցիչը պահպանվում է հողում երկար ժամանակ (4 տարուց ավելին): Հարուցիչի տարածումը սովորաբար տեղի է ունենում ախտահարված սերմերով: Սպորները աճում են հանգստի ժամանակշրջանից հետո (մոտ 5-9 ամիս) ջերմաստիճանների լայն իներվալում (5-30օՇ) ն բարձր խոնավությունների (809) դեպքում: Օպտիմալ ջերմաստիճանային պայմանները հանդիսանում են 15-25օՇ, ընդ որում մեկ ն երկտարվա սպորները ունեն ծլման ամենաբարձր տոկոսը: Սպորները ծլում են ցորենի ծաղկման ն հասկակալման շրջանում` ձնավորելով բազմաթիվ առաջնային սպորիդերով պրոմիցելներ: Հաճախ առաջնային սպորիդները ձնավորում են երկրորդականները: Սորիդները տեղափոխվում են ցորենի հասկի վրա քամու, անձրնի կաթիլների միջոցով` հանդիսանալով ինֆեկցիայի առաջնային աղբյուրներ: Սպորիդները ձնավորում են ծլային խողովակիկներ, որոնք զարգանում են հասկային բացված թեփուկում: Հարուցիչը զարգանում է ներբջջային հասկային ն ծաղկային թեփուկների, ծաղկաբույլերի առանցքում, իսկ հետագայում ներթափանցում կապի հյուսվածքային հիմքերը: Ախտահարման համար բարենպաստ պայմաններ են հանդիսանում 8-23օՇ, ջերմաստիճանը, օդի բարձ խոնավությունը (709 ավելին), կարճաժամկետ անձրնների ն ամպամած եղանակների հաջորդումը: Ցորենի հասկավորման ն հասունացման հատվածում սնկի միցելան զարգանում է ծածկույթային հյուսվածքների տակ, իսկ սերմի հասունացման հատվածում տարանջատվում է առանձին բջիջների` սնկամարմնի սպորների: Սպորային զանգվածը ճեղքում է հատիկի էպիդերմիսը ն դուրս է գալիս ակոսիկի կամ վահանակի մոտ սն փոշենման զանգվածի տեսքով: Բերքահավաքի ժամանակ դրանք ցրվում են սերմերի ն բնահողի մակերեսի վրա: Ցորենի սերմերի ուժեղ ախտահարվածություն դիտարկվում է օրգանական պարարտանյութերի կիրառմամբ ջրվող դաշտերում:

Հարուցիչի տարածման եղանակները Նոր տարածաշրջաններ հիվանդության տարածումը հիմնականում տեղի է ունենում ցորենի ախտահարված սերմով: Բնությունում . iոdiՇa սպորները կարող են տեղափոխվել քամու, միջատների, թռչունների, հողի միջոցով, ջրման ժամանակ: Սպորների կենսունակությունը պահպանվում է տարբեր կենդանիների աղեստամոքսային համակարգով անացնելիս ն, հնարավոր է ինֆեկցիան փոխանցվել ֆերմաներից դաշտ գոմաղբի լցման հետնանքով: Բացի դրանից, ախտածինը կարող է աղտոտել տրանսպորտային միջոցները, գյուղատնտեսական սարքավորումները, գործիքները, էլնատորները ն այլն: Ինֆեկցիայի տեղափոխություն հնարավոր է ախտահարված շրջաններից ցորենի (տրիտիկալի) ծղոտի կամ դրանից պատրաստված առարկաների (բայց ոչ այլուրի, ըստ ամերիկյան մասնագետների տվյալների), արմատապտուղների տեղափոխման դեպքում, եթե առկա է ախտահարված հողի մասնիկներ: Լ. iոdiՇa կարող է փոխանցվել պարկերի, պայուսակների, կոնտեյներների ն այլնի կիրառության դեպքում, որոնցում պահվել է ցորեն, ինչպես նան տեղափոխվում է ախտահարված տարածքներից այլ բույսերի սերմերի հետ:

Բացահայտումը ն նույնականացումը Հիվանդության ախտանշանները Հնդկական մրիկը տարբերվում է մրիկի այլ տեսակներից, որ հատիկը ախտահարվում է մասնակիորեն, այն դեպքում, երբ կարծր մրիկի ախտահարման դեպքում վնասվում է հատիկի ամբողջբ հյուսվածքը, բացառությամբ արտաքին թաղանթի: Սովորաբար ախտահարվում է 1-5 հատիկներ, ախտահարված հատիկները չեն ուռչում: Մեծամասամբ ախտահարվում է հատիկի սերմնային ն ակոսային հատվածները: Ախտահարված բույսերը կարող են գաճաճ լինել: Թույլ ախտահարման դեպքում հատիկը վնասվում է մասնակիորեն, սունկը, զարգանալով սերմերի հատվածում ն ակոսի երկարությամբ, թողնում է էպիդերմը անվնաս` մասնակիորեն կամ ամբողջովին պատված վնասված սերմնային թաղանթով: Միջին ախտահարվածության դեպքում դիտարկվում է միայն սն կետի ձնավորում սաղմից ներքն ակոսիկի ուղղությամբ: Ուժեղ ախտահարման դեպքում ակոսիկի շրջակայքի հյուսվածքները ն էպիդերմի-

սով միջանցիք հյուսվածքները փոխարինվում են սպորներով: Հասկային թեփուկները բացվում են ն հատիկները կարող են թափվել հողին: Սորուսները (մրկային պարկիկները) օվալաձն կամ ձվաձն են, տրամագծում 1-3մմ, դրանցում զարգանում է սպորների շագանակագույն-սն փոշաձն զանգվածը, որը ունի նեխած ձկան բնորոշ հոտ (տրիմեթիլամին), ինչպես մնացած մրրկային սնկերի դեպքում (Լ. էriէiՇi, Լ. fօ6էida): Դաշտային պայմաններում հիվանդությունը հնարավոր է հայտնաբերել միայն ցորենի հասունացման ժամանակ, երբ հասկերը բացվում են ն մրիկով ախտահարված հատիկները դառնում են նկատելի:

Հարուցիչի ձնաբանությունը Հասուն սպորները սպիտակ-նարնջագույն, կարմիր կամ մուգշականակագույն են, զանգվածում գրեթե սն, գնդա- կամ օվալաձն, տրամագծում 22-47մկմ (հազվադեպ 55-63,8մկմ, միջինում 3541մկմ), երբեմն ծայրին ինտենսիվ հավելումով (ապիլուլյուս): էկզոսպորը (արտաքին թաղանթը) ցանցա-ակոսավոր, բաղկացած հաստ հատումային կամ սրեցված սերտաճած ելունդներից 2-6մկմ երկարությամբ, շրջապատված նուրբ անգույն դեղնուցանման մեմբրանով (շերտով): Չհասունացված սպորները փոքր չափերի են հարթ բաց-շականակագույն թաղանթով: Հարուցիչի սպորներին զուգահեռ մեծ քանակությամբ հանդիպում են գրեթե անգույն կամ դեղնա-շականակագույն, հարթ մակերեսներով (7մկմ հաստությամբ) ստերիլ բջիջներ` տանձաձն-անկյունաձն ֆորմայով, 10-28 48մկմ չափով: Առաջին ն երկրորդային սպորիդների չափերը կազմում են համապատասխանաբար 64-79 1,6-1,8մկմ ն 11,9-13 2մկմ:

Սերմնային հումքում Լill6էia iոdiՇa ախտորոշումը Գործնականում հնդկական մրիկի բացահայտումը իրականացվում է հետնյալ մեթոդներով. 1) ցորենի հատիկների զննում` հետագայում միկրոսկոպի կիրառմամբ ն 2) ջրային լվացուկի ցենտրիֆուգման ն միկրոսկոպի զննման մեթոդով: Բացի դրանից, վերջին տարիներին արտերկրում մշակված են հնդկական մրիկի նույնականացման համար կենսաքիմիական մեթոդները. պոլիմերազային շղթայական ռեակցիա, էլեկտրոֆորեզ ն այլն (ՕԷՔՔ/ԷՔՔՕ ՏէaոdardՏ 7/29 (1), 2004): Սերմերի զննումը իրականացվում է խոշորացույցի օգնությամբ, միննույն ժամանակ ուշադրություն է դարձվում հատիկի առողջ ն ակոսային հատվածների վրա: Հնդկական մրիկի հարուցիչը, ի տարբերություն մրիկի այլ տեսակների, կարող է վնասել ցորենի հատիկները ոչ ամբողջովին, այլ մասնակիորեն: Լ. iոdiՇa համար բնորոշ ախտանշաններով սերմերը ուսումնասիրվում են մանրադիտակով: Դրա համար ախտահարված հյուսվածքի կտորը (փոշիանման զանգված) տեղաբաշխում են ջրի կաթիլով առարկայական ապակու վրա ն զգուշությամբ փակում ծածկապակով: Պատրաստի պրեպարատը տեղադրում են մանրադիտակի տակ փոքր խոշորացմամբ (10 10): Հայտնաբերված սպորները մանրամասնորեն ուսումնասիրվում են 10 օկուլյարի ն 40 օբյեկտիվի դեպքում, իսկ հարուցիչի ճշգրիտ նույնականացման համար կատարում են սպորների չափում ն ձնաբանական հատկանիշների կոմպլեքսի վերլուծություն: Անհրաժեշտ է նշել, որ ցորենի հատիկները ախտահարվում են նան Լill6էia այլ տեսակով, որոնց ձնաբանական նշանները ներկայացված են Հավելումներ 2կ-ում: Ցորենի թույլ ախտահարման դեպքում հնդկական մրիկին հնարավոր է շփոթել սն ոտիկների հետ, որոնց հարուցիչ հանդիսանում են Ճlէ6rոaria ն Ւ6lոiոէհоՏքօriսո տեսակի սնկերը, սակայն սն ոտիկների ախտահարման դեպքում կանաչ հատիկների պտղապատյանը փոխվում է մուգ շականակագույն կամ սն գունավորման: Սն փոշենման զանգված չի ձնավորվում, սերմերը չունեն տրիմեթիլամինի հոտ: Ճlէ6rոaria alէ6rոaէ (Բr.) Խ6iՏՏl. Ձվաձն են, հակառակ տանձանման, 1-8 երկայնակի ն լայնակի միջնապատերով, կարմրավուն, 20-63 6-18մկմ չափով, կարճ խոզանակով: Ւ6lոiոէհ Տքօriսո

Տaէivսո Քaո. Կոնդիակները էլիպսաձն կամ երկարաձգված-ձվաձն են, 3-9 միջնապատերով, 50-85 15-20մկմ: Բացի դրանից սաղմնային հատվածում նմանատիպ ախտահարումներ առաջացնում է ցորենի դեղին ժանգը: ՔսՇՇiոia ցlսոarսո ԷrikՏ. 6է Ւ6ոո. սպորները ձնաբանորեն տարբերվում են Լ. iոdiՇa սպորներից: Սպորները 2-բջջանի են, մուգ կարմիր, կարճ անգույն տոտիկով, 30-40 16-24մկմ: Վերջին տարիներին ԱՄՆ որոշ նահանգներում, Ավստրալիայում նկատվել է ցորենի սերմնային հումքի սպորավորում մրիկի այլ տեսակներով, պաթոգեններ, որոնք ձնաբանական նշաններով նման են Լ. iոdiՇa հետ: Այդ տեսակների հասուն սպորների ձնաբանական բնութագրերը ներկայացված են Հավելումներ 3-ում ն 4-ում: Եթե ցորենի (տրիտիկալի) արտաքին զննման ժամանակ չհայտնաբերվեն Լ. iոdiՇa սերմեր, ապա դրանք ենթարկվում են վերլուծության լվացուկի ցենտրիֆուգման մեթոդներով: Այդ ժամանակ, սերմնային հումքի փոքր քանակության դեպքում (օրինակ, նմուշների փաթեթավորում սելեկցոն կամ հետազոտական նպատակներով ն այլն), նպատակահարմար է կիրառել EՔՔՕ կարանտինային գործընթացը: Այդ գործընթացին համաձայն նմուշից ընտրում են 400 սերմից ոչ պակաս (8 կրկնումներ ըստ 50-ական սերմերի կամ 4 կրկնումներ ըստ 100-ական սերմերի), որոնք տեղավորում են փորձանոթում (կամ սրվակում) ն ավելացնում թորած ջուր (25-35օՇ): Հեղուկը պետք է բարձր լինի սերմերի մակերեսից 1սմ: Սերմերի մակերեսի թրջվելիության լավացման համար կիրառում են Տվին-20 ջրային 0,019 լուծույթ: Սերմերով փորձանմուշները թափահարում են շեյկերով (180-200 պտտ/ր) 3-5 րոպեի ընթացքում կամ ձեռքով, որից հետո ջուրը արագ լցնում են ցենտրիֆուգման փորձանոթ ն ցենտրիֆուգում 5 րոպերի ընթացքում 3000 պտտ/ր: Նստվածքը զգուշությաբ հեռացնում են ցենտրիֆուգման փորձանոթներից, հատակին թողնելով նստվածք ջրի քիչ քանակությամբ (0,5մլ): Նստվածքը թափահարում են ն կիրառում միկրոպրեպարատների ստացման համար, որոնք զննում են միկրոսկոպով հարուցիչի հայտնաբերման ն նույնականացման նպատակներով: Յուրաքանչյուր նմուշից պատրաստում են յոթ պրեպարատներից ոչ պակաս կամ դիտարկում ամբողջ նստվածքը, եթե նմուշը ստացվել է երկրից, որտեղ գրանցվել է Լ. iոdiՇa:

Ցորենի (տրիտիկալեի) խոշոր խմբաքանակների ներկրման դեպքում լաբորատոր փորձաքննության համար ընտրում են ցորենի նմուշներ, 50գ. զանգվածով: Խառնուրդների հեռացման համար ցենտրիֆիգումից առաջ սերմերը լվանալով ջրով ֆիլտրում են 70100մկմ տրամագծով անցքեր ունեցող մաղով: Ցորենի ախտահանված հատիկներում Լ. iոdiՇa հայտնաբերման համար հարմար է Ագարվալի եղանակը, որը կայանում է 24 ժամվա ընթացքում 20օՇ պայմաններում հատիկային հիմքը նախնական նատրիումիական թթվի 0,29 լուծույթով մշակման մեջ: Հետագայում թթվային լուծույթը հեռացնում են, սերմերը լվանում ջրով, ն տեղավորում ֆիլտրման թղթի վրա` խոնավության ավելցուկի հեռացման համար: Զննման ժամանակ հնդկական մրիկով ախտահարված սերմերի հատվածները դառնում են սն ն փայլուն, իսկ չախտահարվածները ձեռք են բերում դեղնավուն երանգ: Սերմերի մշակումը թթվով բացացնում է դրանց, ավելացնելով ախտահարված ն առողջ սերմերի միջն գույնային տարբերությունը, ինչը արագացնում է հիվանդ հատիկերի տարբերակումը (Ճցarval, 1992): Եթե ախտահարված հատիկները չհայտնաբերվեն, ապա դրանք անհրաժեշտ է հետազոտել լվացման ն ցենտրիֆուգման եղանակով, նախքան ցենտրիֆուգումը ջրային լվացուկը ֆիլտրում են 53մկմ տրամագծով անցքեր ունեցող մաղով: Արտերկրում վերջին ժամանակներում մշակվել է վերլուծության արդիականացված եղանակ: Համաձայն EՔՔՕ ախտորոշումային արձանագրության (2004թ.) սնկի սպորի հայտնաբերման համար խորհուրդ է տրվում կիրառել ցորենի մի քանի նմուշներ յուրաքանչյուրը 50գ. զանգվածով: Միննույն ժամանակ ցենտրիֆուգուման համար կողմնակի խարնուրդների հեռացման նպատակով կիրառվում է ջրային լվացուկի ֆիլտրացում 53 ն 20մկմ տրամագծով անցքեր ունեցող մաղով: Հետո նստվածքը հավաքում են մաղից (20մկմ տրամագծով անցքերի) ն ենթարկում ցենտրիֆուգման 3ր. ընթացքում 1000պտտ/ր արագությամբ: Այն դեպքում, եթե մանրադիտակով նստվածքի զննման ժամանակ հայտնաբերվում է, որ թեստավորվող սպորների ձնաբանական հատկանիշները չեն համապատասխանում Լ. iոdiՇa բոլոր չափանիշներին, ապա հիվանդության ախտորոշման հաստատման համար անհրաժեշտ է կիրառել մոլեկուլյար-գենետիկ տիպավորման մեթոդը: Դա պոլիմերազային շղթան է հատվածային սահմանափակում-

ների երկարությունների որոշակի պոլիմորֆիզմով (ՔՇԲ-ԲԲԼՔ) կամ պոլիմերազային շղթան «իրական ժամանակում» (r6al-էiո6-ՔՇԲ): Մոլեկուլային անալիզի իրականացման համար առանձին Լ. iոdiՇa սպորնեից անհրաժեշտ է ստանալ սնկի կուլտուրան: Սպորների առանձնացման ն աճեցման մեթոդաբանությունը համաձայն EՔՔՕ (2004թ.) ախտաբանական արձանագրության ներկայացված է ստորն:

Մոլեկուլյար հաստատման համար սպորների առանձնացման ն աճեցման մեթոդաբանությունը Կասկածելի սպորները ծածկում են ծածկապակիով ն լվանում առարկայական ապակիներից թորված ջրով` անցքերի 20մկմ չափով մաքուր մաղի մեջ: Սպորները մաղից հավաքում են պիպետկայով` կոնաձն ցենտրիֆուգման 15մլ ծավալով փորձանոթում: Նստվածքի վերջնական ծավալը թորած ջրով հասցնում են մինչն 3-5մլ: Ցենտրիֆուգի սպորներով փորձանոթը ինկուբացնում են մեկ գիշերվա ընթացքում 21օՇ, որպեսզի հիդրոլիզացվի սնկային ն բակտերիալ ինֆեկցիաները ն դարձնեն առավել զգայուն: Հետո սպորների նստվածքը ցենտրիֆուգում են 1200 պտույտ 3ր. ընթացքում: Չխառնելով նստվածքը, ֆիլտրային ծայրով կամ նոր Պաստերի պիպետկայով հավաքում են նստվածքի վրայի հեղուկը: Նստվածքին ավելացնում են 5մլ 109 կենցաղային սպիտակեցուցիչ, որը պարունակում է 0,3-0,59 նատրիումի հիդրոքլորիդ ն թափահարում այն, փոխում ցենտրիֆուգման անոթի խցանը ն երեք անգամ շրջում անոթը: Դրանից հետո ցենտրիֆուգում են 1200 պտույտ մեկ րոպեի ընթացքում: Հետո ստերիլ պայմաններում հեղուկը արագ հեռացնում են, ն նստվածքին ավելացնում 1մլ ստերիլ թրած ջուր ն թափահարում: Նստծածքը ցենտրիֆուգում են 1200 պտույտ 5ր ընթացքում, հեղուկը հեռացնում, նստվածքին ավելացնում 1մլ թորած ջուր, թափահարում ն կրկնում ցենտրիֆուգումը: Հեղուկը հեռացնում են, ն մնացած նստվածքին ավելացնում 1մլ թորած ջուր ն թափահարում: Ասեպտիկ պայմաններում սպորների 200մկմ նստվածքը ցանում են Պետրիի թասերում 29-ոց ջրային (դատարկ) ագարի վրա

(անտիբիոտիկներ ՃՄՃ ավելացմամբ)1, 2 ն տրորում ստերիլ մածկիչով: Պետրիի թասիկները ինկուբացնում են 5 օրվա ընթացքում 21օՇ ջերմաստիճանային պայմաններում` օրեկան 12 ժամ լուսավորամբ (օրինակ, կիրառվում են ցերեկային լույսի ԼԼD 18 վ/83 ՔհiliքՏ լամպեր): Հետո դրանք փակում են թափանցիկ թաղանթով, կամ տեղադրում մաքուր պոլիէթիլային փաթեթներում: 7-14 օր հետո թասիկները զննում են` ծլած սպորների առկայության ուղղությամբ, առաջային սպորների կամ փոքր գաղութների վերաբերյալ, որոնք ձնավորվում են աճաց սպորների շրջապատում: Սնկի գաղութներում սովորաբար ձնավորվում են երկու տիպի երկրորդական սպորիդիաներ. թելանմաններ ն ալանտոիդներ: Ագարի ոչ մեծ կտորներ աճած սպորներով կամ 5 510 10մմ չափերով գաղութներով կտրատում են, շրջվում ն ներքին կողմով ամրացնում թասկի վերին կափարիչին: Պետրիի թասիկում նախապես լցնում են մոտավորապես 5մլ կարտոֆիլա-գլյուկոզային ագար, որպեսզի սպորները կարողանան տարածվեն միջավայրի մակերեսի վրա: Վերին կափարիչով փակում են Պետրիի ստորին թասիկը: Պետրիի թասիկները պահում են 21օՇ ջերմաստիճանում օրեկան 12 ժամ լուսավորմամբ: Երկու-երեք օրերի ընթացքում ցրված սպորները միջավայրի մակերեսին ձնավորում են փոքր միցելայի փնջեր 0,5-1սմ տրամագծով: Ստերիլ պրեպարատային ասեղով հեռացնում են աճած միցելային թաղանթները ն տեղափոխում դրանք ֆիլտրման թղթի վրա` միջավայրի ավելցուկի հեռացման համար: Սնկի միցելաները տեղադրում են 1,5-2մլ միկրոցենտրիֆու1

ԲWԲ անտի իոտիկները կիրառում են ակտերիաների աճի ճնշման համար, 1մլ ագարին ավելացնում են պենիցիլին-G 60մգ (Nа-աղ) ¨ 200մգ սուլýատի ստրեպտոմիցին: Êորհուրդ է տրվում նախապես նախապատրաստված Պետրիի տար եր ագարային միçավայրով թասիկի կիրառություն (օրինակ, երեք օրվա), քանի որ դրանք արագ ներծծնում են սնիկի սուսպեն½իան, այն դեպքում եր կոնդենսատի ավելցուկը ագարի մակերեսին կարող է ճնշել սպորի աճին: Պետրիի թասիկի կիրառման օրը անհրաÅետ է որպեսի ագարը դրանում սառãի:

գային փորձանոթների մեջ կամ սառեցնում են -80օՇ ԴՆԹ հետագա առանձնացման համար:

Լill6էia iոdiՇa սնկի միցելայից ԴՆԹ առանձնացումը Լ. iոdiՇa սկի միցելայից ԴՆԹ առանձացումը իրականացվում է ըստ Քiո6ոէ6l (1998) մեթոդաբանության հետնյալ կերպ. 2մլ ստերիլ միկրոցենտրֆուգայի փորձանոթ, որը լցված է ստերիլ ապակե գնդիկներով (0,5մմ տրամագծով) տեղավորում են թեստավորվող նմուշի 0,1գ միցելա ն ավելացնում են 1մլ ստերիլ թորած ջուր: Նմուշը մանրակրկիտ տրորում են ձեռքով կամ կիրառում 86ad86aէ6r հոմոգենիզատոր: Երկարաժամկետ պահպանման ժամանակ ԴՆԹ լուծույթը տեղավորում են -20օՇ սառնարան:

Պոլիմերազային շղթայական ռեակցիա-վերլուծության իրականացում Ցորենի հնդկական մրիկի հարուցիչի ախտորաշման համար կիրառվում են հատուկ պրայմերներ (Բr6d6riՇk 6է al., 2000). ուղիղ Լiո 3 – 5’-Շaa էցէ էցց Շցէ ցցՇ ցցՇ ցՇ-3’ պրայմեր ն հակադարձ Լiո 4 – 5’-Շaa ՇէՇ Շaց էցa էցց ՇէՇ Շց-3’ պրայմերներ: Մոտակա Լ. walk6ri տեսակի ախտորաշման համար, ձնաբանորեն մոտ Լ. iոdiՇa հետ, կիրառվում են Լiո 11 – 5’-էaa էցէ էցց Շցէ ցցՇ ցցՇ aէ-3’ ն Լiո 4 – 5’-Շaa ՇէՇ Շaց էցa էցց ՇէՇ Շց-3’` պրայմերները արդյունքի 415 չափի ամպլիֆիկացմամբ: Պոլիմերազային շղթայական ռեակցիան` ընդհանուր 25մկլ ծավալով խառնուրդը վերջնական արդյունքում ներառում է հետնյալ բաղկացուցիչները. ՊՇՌ-բուֆեր 1 (Ճքքli6d 8iօՏyՏէ6ո), 1,5 մՄ ԽցՇl2, 250 մկՄ dԱԼՔ յուրաքանչյուրից, 25պկՄ պրայմերներից յուրաքանչուրից ն 0,5 միավոր Ճոքli aզ պոլիմերազա (Ճքքli6d 8iօՏyՏէ6ո): Պոլիմերազիայի խառնուրդի բաղադրիչների նախապատրաստումից հետո մտցնում են առաձացված ԴՆԹ 2մկլ: Ամպլիֆիկացիայի ջերմաստիճանային-ժամանակային պարամետրերը ներառում են շիկամշակումը 94օՇ 1ր ընթացքում, հետո 25 ցիկլեր. 94օՇ` 15վ, 65օՇ` 15վ ն 72օՇ` 15վ ն ֆինալային դոսինթեզ 72օՇ 6ր: Արդյունքները վերլուծում են հորիոնական էլեկտրոֆորեզը 1,59-ոց ագարային գելում տեղադրելուց հետո, որը ներկվում է

բրոմային էթիլով: Առանձնացման արդյունքների չափով 415 պրայմերներ Լiո 3/Լiո 4 առկայությունը խոսում է Լ. iոdiՇa առկայության մասին, 415 չափով Լiո 11/Լiո 4 պրայմերների առկայությունը վկայում է Լ. walk6ri մասին: Հնդկական մրիկի հարուցիչի ախտորոշումը ՊՇՌ օգնությամբ կատարվում է սահմանափակումային հատվածների (ՔՇԲ-ԲԲԼՔ) երկարության պոլիմորֆիզմի որոշմամբ: Ցորենի հնդկական մրիկի հարուցիչի ախտորոշման համար մշակված է մեթոդ (Քiո6ոէ6l 6է al, 1998), որը հնարավորություն է տալիս տարբերակել Լ. iոdiՇa մոտ Լ. walk6ri ն Լ. հօrrida տեսակներից: Սկզբում իրականացնում են ամպլիֆիկացում ունիվերսալ |ԼՏ1 – 5’- էՇՇ ցէa ցցէ ցaa ՇՇէ ցՇց ց-3’ ն |ԼՏ4 – 5’-էՇՇ էՇՇ ցՇէ էaէ էցa էaէ ցՇ-3’ պրայմերներով: Միննույն ժամանակ 1 ռեկացիան 50մկլ ծավալով ներառում է վերջնական խտությունում հետնյալ բաղկացուցիչները. ՊՇՌ-բուֆեր 1 (Ճքքli6d 8iօՏyՏէ6ո), 1,5մՄ ԽցՇl2, 100մկՄ dԱԼՔ յուրաքանչյուրից, 25պկՄ պրայմերներից յուրաքանչյուրից ն 0,5 միավոր Ճոքli aզ պոլիմերազա (Ճքքli6d 8iօՏyՏէ6ո): Պոլիմերազայի խառնուրդի բաղկացուցիչների պատրաստումից հետո ավելացնում են առանձնացված ԴՆԹ 2մկլ: Ամպլիֆիկացիայի ջերմաստիճանային-ժամանակային պարամետրերը ներառում են շիկամշակումը 94օՇ` 2ր, հետո 30 ցիկլ. 94օՇ` 1ր, 54օՇ`1ր ն 72օՇ` 1ր, վերջնական դոսինթեզը 72օՇ` 10ր: Հետագայում իրականացնում են ամպլիֆիկացման արդյունքի մշակում ՏՇa | ն Լaց | (Քrօո6ցa) էնդոնուկլազի միջոցով արտադրողի հրահանգներին համաձայն: Արդյունքների տարանջատումը ռեկստրակցիայից հետո իրականացնում են 29-ոց ագարային գելում 1 տրիս-բորային բուֆերի ( ) կիրառմամբ: Եթե ամպլիկացիոն նմուշներ Լaզ | տարանջատում են 5 արդյունքների ն չեն անջատում ՏՇa | օգնությամբ, ապա խոսում են Լ. iոdiՇa առկայության մասին: Լ. walk6ri բացահայտումը հաստատվում է այն դեպքում, եթե ամպլիֆիկացման արդյունքները հատում են Լaզ | միջոցով, ինչպես Լ. iոdiՇa դեպքում, 5 հատվածների, բայց ՏՇa | տարանջատում է ամպլիկացիոն արդյունքը այնպես, որ ձնավորվում են երկու հատվածներ: Եթե ամպլիֆիկացիոն արդյունքը հատվում Լaզ | օգնությամբ ԴՆԹ 4 հատվածի, իսկ ՏՇa | չի հատում ԴՆԹ, ապա խոսքը գնում է Լ. հօrrida առկայության

վերաբերյալ: Լill6էia այլ տեսակներ տալիս են տարբեր հատվածներ այս կամ այլ ֆերմենտներով: ՊՇՌ «իրական ժամանակում»: ԴՆԹ անջատման համար կիրառվում են վերը նկարագրված մեթոդները: Լ. iոdiՇa ախտորոշման համար 1 ռեակցիան 50մկլ ծավալով ներառում է հետնյալ բաղկացուցիչները վերջնական խտությամբ. 1 ԼaզԽaո Սոiv6rՏal ոaՏէ6r (Ճքքli6d 8iօՏyՏէ6ո), 10պՄ Լiո 3 (5’-Շaa էցէ էցց ցցՇ ցՇ -3’) պրայմեր ն 10պՄ հակադարձ Լiո 4 (5’- էaa էցէ էցց Շցէ ցցՇ ցցՇ aէ -3’) պրայմեր, 10պՄ ԼaզԽaո նմուշ (5’ ԲՃԽ – aէէ ՇՇՇ ցցՇ էէՇ ցցՇ ցէՇ aՇէ – ԼՃԽԲՃ 3’): ՊՇՌ բաղկացուցիչների խառնուրդի պատրաստումից հետո ավելացնում են 1մկլ անջատված ԴՆԹ: Ամպլիկացման ջերմաստիճանային-ժամանակային պարամետրերը ներառում են 50օՇ` 2ր, հետո շիկամշակում 95օՇ` 10ր ն 35 ցիկլեր. 95օՇ` 15վ ն 60օՇ` 1ր: Հնդկական մրիկի հարուցիչի առկայությունը հաստատվում է Շէ արժեքի դեպքում 35 ցիկլերի ընթացքում, որոնք նախատեսված են ամպլիկացիայի ծրագրով: Փորձաքննության իրականացման ժամկետները հնդկական մրիկի բացահայտման համար կախված են մի շարք գործոններից. չվարակազերծված ցորենի (տրիտիկալեի) համար դա կարող է զբաղեցնել մեկ օր, ախտահանվածների համար` 2օր: ՊՇՌ եղանակով Լ. iոdiՇa նույնականացման տնողությունը կազմում է 2 օր սնկի մաքուր կուլտուրայի առկաության դեպքում: Կուլտուրայի առանձնացման տնողությունը տատանվում է 14-18 օր:

Հնդկական մրիկի բացահայտման համար ցորենի ն տրիտիկալի ցանքսերի հետազոտության իրականացման կազմակերպումը, ժամկետները ն մեթոդաբանությունը Ցորենի մոմային հասունացման շրջանում հնդկական մրիկի հայտնաբերման նպատակով իրականացվում է ցորենի (տրիտիկալի) ցանքսերի հետազոտություն, որը ստացվել է արտերկրից: Ցորենը կրկնակի վերլուծվում է` բերքահավաքից ն աղալուց հետո: Անհրաժեշտ է նշել, որ դաշտային պայմաններում հիվանդ հասկը դժվար է հայտնաբերել, քանի որ չհասունացված հասկում ախտահարված հատիկները թաքնված են հասկային թեփուկիկների տակ: Հասունացման ժամանակ ախտահարված հասկերը առողջներից շատ են բացվում, արտաքին ն ներքի թեփուկիկները առանձնանում են, ազատելով հատիկը, որը ախտահարված է մրիկով:

Կարանտինային բուծարաններում, սելեկցիոն կայաններում, գիտահետազոտական հաստատությունների ցանքսերում, որտեղ աճեցնում են ցորենի ն տրիտիկալի արտերկրյա տեսակեր ն հիբրիդներ, իրականացնում են լիարժեք հետազոտություններ նմուշների ընտրությամբ, որոնք ունեն հիվանդության նշաններ: Հետազոտության ենթակա են նան ցորենի ն տրիտիկալի արտադրական ցանքսերը, որոնք ցանվել են արտերկրյա սերմնային հումքով, նան հայրենական տեսակների դաշտերը, որոնք հարակից են այդ ցանքսերն: Համակարգված բուսասանիտարական հետազոտությունները պետք է իրականացվեն անկախ հաստատությունների ն տնտեսությունների ուժերով: Հսկումային բուսասանիտարական հետազոտությունները իրականացնում են բուսասանիտարիայի տարածքային մասնագետները: Ցորենի ցանքսերում հիվանդության հաշվառման համար ըստ յուրաքանչյուր առանձին տեսակի ընտրում են նմուշային կապուկներ: Նմուշները վերցնում են միմիյանցից հավասար հեռավորությամբ: Յուրաքանչյուր կապուկ պետք է բաղկացած լինի 10 ցողունից, վերցված առանց ընտրության: Մշակաբույսի ցանքսի մինչն 100հա տարածքից ընտրում են 100 նմուշային կապուկներ ն հետո հաշվարկում ախտահարված ցողուների (հասկերի) քանակությունը: Ցանքսի մեծ մակերեսով դաշտերը բաժանում են մի քանի հատվածների ն յուրաքանչյուրից ընտրում նմուշային կապուկներ: Հիվանդության տարածվածությունը հաշվարկում են տոկոսներով ըստ համընդհանուր ընդհունված բանաձնի.

- ո 100/N, որտեղ -ն` հիվանդության տարածվածությունն է, ո-ը` նմուշներում ախտահարված ցողուների (հասկերի) քանակությունը, Ա-ը` նմուշներում ցողուների ընդհանուր քանակությունը:

Ընտրված կասկածելի հասկերից (5-10 հատիկից ոչ պակաս քանակությամբ) հավաքում են նմուշ, որոնք տեղավորում են փաթեթների մեջ, կցվում են պիտակներ ն ուղարկում լաբորատորիա` փորձաքննության իրականացման համար: 100հա մեկ տեսակից ընտրում են ցորենի սերմերի 1 միջին նմուշ:

Ըստ իրականացված հսկումային հետազոտության արդյունքների բուսասանիտարական մասնագետը լրացնում է նմուշառման ակտեր: ՀՀ տարածք ցորենի ն տրիտեկալի ներմուծումը (սերմնային, պարենային, անասնակերային) արտերկրից թույլատրվում է արտահանող երկրի կողմից տրված բուսասանիտարական հավաստագրի ն Հայաստանի Հանրապետության բուսասանիտարական հսկման ծառայության կողմից տրված ներմուշման բուսասանիտարական հավաստագրի առկայության դեպքում (հավելված, .27,28):

Հարուցիչ

Սպորի ձնը ն թաղանթի Սպորի չափը, մկմ Դրվագազարդումը ն այլ հատկանիշներ գունավորումը 1. Լ. էriէiՇi (8j6rk) Բ. Գնդաձն կամ գրեթե 14-25х12,6-21 Ցանցավոր, բջիջները հաճախ 5-անկյուն, Մօlff. գնդաձն, բաց կամ մուգ (հաճախ 18,9 18) կողերով (փշերով) 1,4-2,1մկմ շագանակագույն: բարձրությամբ: Առանց լորձային շերտի: Տyո. Լ. Շari6Տ (DՇ.) Անգույն բջիջերը բացակայում են: Լսl. 2. Լ. l6viՏ Խս6հո. էլիպսաձն կամ սֆերա- 13,5-22,5 12,6-18 Հարթ: Լորձային թաղանթ, ստերիլ բջիջերը բացակայում են: Տyո. Լ. fօ6էida (8aս6r) յին, երկարաձգված: (հաճախ 17 14) Բաց կամ մուգ Լirօ շագանակագույն: 3. Լ. Շօոէrօv6rՏa Գնդաձն, հազվադեպ Լավ արտահայտված ցանցձնությամբ, 19-24 16-25 Խս6հո. երկարաձգված կամ բջիջերը 3-5մկմ լայնությամբ ն կողի միչն (հաճախ 24,3) էլիպսաձն: Բաց կամ 4,0մկմ բարձրությամբ: Լորձային անգույն Տyո. Լ. Եr6vifaՇi6ոՏ մուգ շագանակագույն: շերտով սպորների մակերեսի վրա: Շ.Մ. ԲiՏՇհ6r, Ստերիլ անգույն կամ բաց կանաչավուն, Լ. ոaոifiՇa (Մaցո6r) շականակագույն բջիջեր (16-20մկմ Տavսl. տրամագծում), գնդաձն, հարթ, հազվադեպ ցանցաձն թաղանթով: 4. Լ. էriէiՇօid6Տ Տavսl. Գնդաձն կամ գրեթե Ցանցավոր, բջիջները հաճախակի 5-ան14,4-21,6 14-19,8 գնդաձն: Բաց կամ կյուն, կողերը 0,4-0,6 մկմ բարձրությամբ (հաճախ 18) մուգ շականակագույն: 5. Լ. iոէ6rո6dia Գրեթե գնդաձն կամ Ցանցաձն, բջիջերը փոքր լայն կողերով 15-20 14-18 ՇaՏՏո6r էլիպսաձն: Բաց կամ (հաճախ 16,7 15,3) 0,2-0,3 մկմ բարձրությամբ: մուգ շագանակագույն:

. Լill6էia որոշ տեսակների սպորների ձնաբանական հատկանիշները

Ձնաբանական հատկանիշները

Լill6էia walk6ri ՇaՏէl6Եսry & ՇarriՏ` ռայգրեսի մրիկ

Լill6էia 6հrհarէa6 ԼalԵօէ` էգխարտի մրիկ (Տyո. Լ. Լill6էia հօrrida Լak.` բրնձի մրիկ rսցiՏքօra Էll.)` հնդկացորենի մրիկ Գնդաձն, սպիտակաԳնդաձն կամ ոչ կանոնավոր կլոր, Գնդաձն կամ Սպորների կիսասֆերիկ, մուգդեղնավուն, զանգվածում հազվադեպ լայն-էլիպաձն, բաց թաղանթի ձնը ն կարմրա-շագնակագույն: դեղին, զանգվածում բաց կամ մուգ կարմիր կամ գունավորումը շագնակագույն, կիսաթափանցիկ: շագնակագույն: Չափը, մկմ 23-45 17-38 17-28 (միջինում) 34-36 24-28 Փշիկները սերտ հպված, Փշերը սուր կամ կորացված, 1,5Կոնաձնից մինչն Թաղանթի 4մկմ բարձրությամբ, հասակի հետ կոնաձն, 1,5-2 մկմ կտրտված փշիկներ կառուցվածքը բարձրությամբ: հատման տեղում (հազվադեպ կորացված), դառնում են հատումային, ծածկված անգույն կամ թույլ (էկզոսպորավորմ 3-6մկմ բարձրությամբ, երանգավորված եզրագծով: ան պատկերները) ծածկված դեղնաշագանակագույն եզրաշերտով: Փշիկները տեսանելի են Փշիկները տեսանելի են որպես էկզոսպորավորմա Փշիկները անկանոն բաշխված, ձնավորում են բազմանկյուն թեփուկներ (երբեմն որպես բազմանկյուն, ն պատկերը անթափանց թեփուկներ: ձնավորում են գալարաձն փոքր գալարաձն անավարտ վերնից կուտակումներ): խիտ կուտակումներ:

Հարուցիչի անվանումը

Ցորենը ախտահարող Լill6էia տեսակի տարբեր ձների սպորների ձնաբանական բնութագրերը (ՕԷՔՔ /ԷՔՔՕ (2004) ԷՔՔՕ ՏէaոdardՏ 7/29 (1): ՔaՏՇօ6 6է al. (2005))

ԱՍԻԱԿԱՆ ԲԱՄԲԱԿԱԿԵՐ (Տքօdօքէ6ra liէսra) ԵՎ

ԵԳԻՊՏԱԿԱՆ ԲԱՄԲԱԿԱԿԵՐ ԹԻԹԵՌՆԵՐԻ

(Տքօdօքէ6ra liէէօraliՏ) ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆ ԵՎ

ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

Ներածություն Ասիական (Տքօdօքէ6ra liէսra ) ն եգիպտական ( Տքօdօքէ6ra liէէօraliՏ) բամբակակեր թիթեռները գյուղատնտեսկան մշակաբույսերի վտանգավոր վնասատուներ են: Դրանք ունակ են վնասել բանջարաբոստանային ն դեկորատիվ մշակաբույսերիը, որոնց շարքում են բամբակը, եգիպտացորենը, կարտոֆիլը, գետնանուշը, երեքնուկը, առվյուտը, կաղամբը, բազուկը: Այս տեսակի թրթուրները շատակեր են, մեծ քանակության դեպքում ունակ են ոչնչացնել մեծ տարածության ցանքերեր: Դրանց տարածման տարածքները տարեկան սրնթաց ավելանում է: Եգիպտական բամբակակեր թիթեռը հանդիպում է արդեն Եվրոպայի հարավում Իտլիայում, Իսպանիայում ն այլ երկրներում (Լօք62-Մaaոօոd6, 2006): Ասիական բամբակակերը հանդիպում է պտղաբանջարեղենային մթերքում, որը ներկրվում է Չինաստանից: Անհրաժեշտ է նշել, որ այս երկու տեսակները շատ մոտ են ն դրանց նույնականացումը մինչ այսօր առաջացնում է որոշակի բարդություններ:

1. Ընդհանուր տեղեկություններ ասիական ն եգիպտական բամբակեր թիթեռի վերաբերյալ 1.1. Տեսակային անվանումը ն դասակարգումը Տեսակային անվանումը. Տքօdօքէ6ra liէսra (ԲaԵriՇiսՏ, 1775) Այլ տեսակային անվանումների հետ համակցությունները.

Քrօd6ոia liէսra ԲaԵriՇiսՏ

Դասակարգումը . |ոՏ6Շէa, Լ6քidօքէ6ra, ԱօՇէսida6, 2yl6ոiոa6 Համընդհանուր անվանումը . Շօէէօո l6afwօrո, էօԵaՇՇօ Շսէwօrո (ԷոցliՏհ), ՃՏiaէiՏՇհ6r 8aսոwօllwսrո (Շ6rոaո), ասիական բաբակակեր թիթեռ Կարանտինային կարգավիճակը. ԷՔՔՕ Ճ1 ԼiՏէ Բայերի կոդը. ՔԲՕDԼ| Տեսակային անվանումը. Տքօdօքէ6ra liէէօraliՏ (8օiՏdսval, 1833)

Այլ տեսակային անվանումների հետ համակցությունները.

Ւad6ոa liէէօraliՏ 8օiՏdսval

Դասակարգումային դիրքը . |ոՏ6Շէa, Լ6քidօքէ6ra, ԱօՇէսida6,

2yl6ոiոa6 Համընդհանուր անվանումը . Շօէէօո l6afwօrո, Էցyքէiaո Շօէէօոwօrո, Խ6diէ6rraո6aո ԵrօՇad6 ոօէհ (ԷոցliՏհ), ԱօՇէս6ll6 ոռdiէ6rraոռ6ոո6 (Բr6ոՇհ), ՃfrikaոiՏՇհ6r 8aսոwօllwսrո (Շ6rոaո), ԲօՏզսilla ո6ցra (ՏքaոiՏհ), եգիպտական բամբակակեր թիթեռ Կարանտինային կարգավիճակը. ԷՔՔՕ Ճ2 ԼiՏէ Բայերի կոդը . ՏՔՕDԼ|

1.2. Տարածվածությունը Տքօdօքէ6ra liէսra ԵՎՐՈՊԱ. բացակայում է: ԱՍԻԱ. Աֆղանստան, Բանգլադեշ, Բրունեյ, Վիետնամ, Հոնկոնգ, Ինդոնեզիա, Հնդկաստան, Իրան, Կամբոջիա, Չնաստան, Լաոս, Մալդիններ, Մալազիա, Նեպալ, Օման, Ծննդոց կղզի, Պակիստան, Կորեայի հանրապետություն, Ռուսաստանի Դաշնություն, Սինգապուր, Թայվան, Թայլանդ, Ֆիլիպիններ, Շրի-Լանկա, Ճապոնիա: ԱՖՐԻԿԱ. Ռեյունիոն:

ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԵՎ ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ԱՄԵՐԻԿԱ. ԱՄՆ (միայն

Հավայներ): ԱՎՍՏՐԱԼԻԱ ԵՎ ՕՎԿԻԱՆԻԱ. Ավստրալիա, Ամերիկյան Սամոա, Ֆիջի, Գումա, Կիրիբատի, Կոկոսյան կղզիներ, Մարջանյան կղզիներ, Միկրոնեզիա, Նիու, Նոր Գվինեա, Կուկի կղզիներ, Նորֆոլկ կղզի,Պալաու, Պապուա, Պոլինեզիա, Սամոա, Հյուսիսային Մարիանյան կղզիներ, Սալոմոնյան կղզիներ, Տոնգա, Տուվալու, Վոլիս, Ֆիջի, Ֆրանսիական Պոլինեզիա:

Տքօdօքէ6ra liէէօraliՏ ԵՎՐՈՊԱ. Հունաստան, Իսպանիա, Իտալիա, Կիպրոս, Մալթա, Պորտուգալիս: ԱՍԻԱ. Բախրեն, Հորդանան, Իզրաել, Իրան, Իրաք, Յեմեն, Լիվան, Արաբական Միացյալ էմիրություններ, Օսման, Սաուդյան Արաբյա, Սիրիա, Թուրքիա: ԱՖՐԻԿԱ. Ալժիր, Անգոլա, Բենին, Բոտսվանա, Բուրկինա Ֆասո, Բուրունդի, Գամբիա, Հանա, Գվինեա, Եգիպտոս, Զաիր, Զամբիա, Կամերուն, կաբո, Վերդե, Կոմորոս, Փղոսկրի ափ, Քենիա, Լիբիա, Մադագասկար, Մալի, Մավրիտանիա, Մավրիտոս, Մարոկո, Մոզամբիկ, Նամիբիա, Նիգեր, Նիգերիա, Սենեգալ, Ռուանդա, Հելենա, Սան-Տոմե ն Պրինիսիպի, Սեյշելներ, Սիերա, Լեոնե, Սոմալի, Սուդան, Սվազիլենդ, Տանզանիա, Տոգո, Թունիս, Ուգանդա, Կենտրոնական Աֆրիկյան Հանրապետություն, Չադ, Հասարակածային Գվինեա, էրիթրեա, Եթովպիա, Հարաֆային Աֆրիկա: ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԵՎ ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ԱՄԵՐԻԿԱ. բացակայում է: ԱՎՍՏՐԱԼԻԱ ԵՎ ՕՎԿԻԱՆԻԱ. բացակայում է: ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԴԱՇՆՈՒԹՅՈՒՆ. բացակայում է:

1.3. Կենսաբանական առանձահատկությունները էգը կատարում է ձվադրում հարսնյակից դուրս գալուց մի քանի օր անց: Ձվադրումը տնում է մոտ 6-9 օր: Ասիական ն եգիպտական բամբակակեր թիթեռի բեղունությանը բավականին բարձր է, էգը ձվադրում է 1000-2000 ձու, բարենպաստ պայմանների դեպքում դրանց թիվը կարող հասնել 4000-ի: Ձվադրումը կատարվում է տերնի ստորին մակերեսին մեկ տերնի վրա 100-300-ական ձու,

ընդ որում ձվակույտը ծածկվում է բաց շականակագույն մազանման թեփուկածածկով: Ձվադրման քանակության վրա կարող են ազդել այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են ջերմաստիճանը ն խոնավությունը (ԱaՏr, 1973): Ցուցված է, որ 30օС ն 909 խոնավության դեպքում ասիական բամբակակեր թիթեռը ձվադրել է 960 ձու, իսկ 35oС ն 309 խոնավության դեպքում` ընդամենը 145: Ձվերից 4-7 օր հետո դուրս են գալիս թրթուռները: Սկզբում դրաք ապրում են խմբերով, սնվելով տերնների ստորին մակերեսների վրա, իսկ հետո տարածվում են բույսով մեկ: Մեծահասակ թրթուռները սնվում են աղջամուղջից հետո, ցերեկային ժամերին թաքնվում են հողում բուսական մնացորդների մեջ: Ասիական ն եգիպտական բամբակակերի թրթուռների աճի ն զարգացմանը զուգահեռ տեղի է ունենում 5 մաշկափոխություններ ն համապատասխանաբար ունենում են 6 հասակային հատվածներ: Սնվում են թրթուռները մոտ 20 օր, հետո հեռանում են բույսից ն հարսնյակավորվում հողում 4-6սմ խորությամբ (ԽarէiոՏ 6է al., 2004): Հարսնյակավորման փուլը տնում է 7-ից մինչն 13 օր: Բույսի աճի հատվածում կենսական ցիկլը տնում է մոտ մեկ ամիս: Վերջին հասակի թրթուռները ձմեռում են հողի մեջ ձմեռային հարսնյակում: Տրոպիկական պայմաններում հնարավոր է տարեկան մինչն 8 սերունդ: Իմագոն բեղմնավորվում է հարսնյակից դուրս գալուց մեկ օր անց: Առավել ակտիվ են թրթուրները գիշերային ժամերին կեսգիշերի մերձակայքում: Իմագոյի կյանքի տնողությունը մոտ 810 օր է, ընդ որում բարձր ջերմաստիճանի ն ցածր խոնավության դեպքում կրճատվում է:

1.4. Տեր-բույսերը Ասիական ն եգիպտական բամբակակերները պոլիֆագեր են: Հաստավել են բույսերի 80-ից ավելին տեսակներ, որոնք դասվում են 40 տարբեր ընտանիքներին: Հիմնական վնասվող բույսրեն են. բամբակը, ծխախոտը, եգիպտացորենը, սմբուկը, լոլիկը, կարտոֆիլը, արախիսը, կաղամբը, բրինձը, սիսեռը, ցիտրուսային բույսերը, թեյը, սոխը, վարդերը, գազարը, քրիզանտեմները, առվույտը ն այլն( , .29,30):

Վնասող փուլը` թրթուրն է: Սնվում են բույսերի տերններով ն վեգետատիվ օրգաններով, ուտում են տերնները սկսելով եզրերից, հետո ուղղվում են գլխավոր ջղին, հետագայում ուտում են բոլոր ջղերը

1.5. Տարածման առանձնահատկությունները Ասիական ն եգիպտական բամբակակերների իմագոները օժտված են բարձր տարածման պոտենցիալով: Մեկ գիշերվա ընթացքում թիթեռները ունակ են անցնել մինչն 2կմ: Տարածմաը կարող է նպաստել նան քամին, որը հանգեցնում է բազմաթիվ բույսերի ախտահարմանը մեծ տարածություններով: Վնասատուների տարածումը հնարավոր է նան տնկանյութի հետ (ծաղիկներ, տնկիներ)` ձվերի, թրթուռների ն հարսնյակների փուլերում:

2. Ասիական ն եգիպտական բամբակակերի թիթեռների բացահայտման մեթոդները Կարանտինային վնասատուի բացահայտման համար կիրառվում են բոլոր առկա մեթոդները ն միջոցները: Ասիական ն եգիպտական բամբակակերների բացահայտման համար առավել արդյունավետ են հանդիսանում հետնյալ մեթոդները. բույսերի վրա թրթուրերի կողմից վնասների տեսողական հայտնաբերում, ինչպես նան արուների բացահայտում ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ: Բացի դրանից, հնարավոր է իրականացնել իմագոի որս բույսերի շրջակայքում լուսաթակարդների օգնությամբ: Սակայն գերադասելի է ֆերոմոնային թակարդների կիրառությունը, որոնք նպատակաուղղված են արուների որսալու ուղղությամբ:

2.1. Բացահայտումը ըստ վնասված բույսերի Ասիական ն եգիպտական բամբակակերների թիթեռների չհասունացած փուլերի բացահայտումները իրականացվում է զննման օգնությամբ: Այսինքն զնվում են բույսերը թրթուռներին բնորոշ վնասների բացահայտման համար: Թրթուրները սկսում են տերնները ուտել գլխավոր ջղի եզրերից, իսկ հետագայում ուտում են տերնի մնացած բոլոր հատվածները: Անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել սոյայի, եգիպտացորենի, տզկանեփի ն այլ մշակա-

բույսերի տերնների վնասվածքների վրա: Անհրաժեշտ է մանրամասն զննել տերններ ստորին հատվածը: Հատկապես ստորին հատվածում հնարավոր է հայտնաբերել ձվակույտերը կամ ձվից թրթուրների դուրս գալուց հետո խորիոնների խմբերը (նկար 2): Նան հնարավոր է հայտնաբերել ձվից նոր դուրս եկած թրթուռների, որոնք սկզբում ապրում են գաղութներով: Կարնոր է զննել բույսերը, որոնք վնասված են հիմքում, մակերեսային հողում կարող են հայտնաբերվել հասուն հարսնյակներ, որոնք ցերեկը թաքնվում են: Նան վնասված ծառերի մոտ հողում կարող են հայտնաբերվել վնասատու օրգանիզմի հարսնյակներ, որոնք ունեն կարանիտինային բուսասանիտարական նշանակություն: Գտնված միջատներին անհրաժեշտ է տեղավորել հատուկ փաթեթներում: Նան անհրաժեշտ է պիտակավորել հավաքման տեղի ն ամսաթվի նշմամբ, ինչպես նան նշել հավաքողի ազգանունը: Հետո հավաքված նյութը անհրաժեշտ է տեղափոխել լաբորատորիա նույնականացման համար:

2.2. Բացահայտում ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ Ֆերոմոնային թակարդները տեղաբաշխում են վնասատուների ենթադրվող խիտ վայրերում դրանց առավել գերադասվող բույսերի վրա կամ վերջիններիս մերձակայքում: Ըստ իրենց կառուցվածքի տարբեր թակարդներ կախում են հողի մակերեսից 1-1,5մ բարձրության վրա վեգետացիոն բույսերի բարձրության մակարդակում: Թակարդները անհրաժեշտ է տեղաբաշխել բաց տարածքներում, խուսափել մոտակայքում բարձր թփերի կամ ցածր ծառերի առկայությունից: Արուների գրավման համար կիրառվում են դիսպերսներ (դեղապատիճներ, ամպուլա, խողովակիկներ ն այլն) սինթետիկ ատրակցիաներով: Նման թակարդներ լայնորեն կիրառվում են թիթեռների տարածման, հանդիպման հաճախության, թռիչքի ժամկետների ուսումասիրության ն պաշտպանիչ միջոցների կիրառման ժամկետների կանխորոշման համար: Ֆերոմոնային թակարդների կիրառումը հնարավորություն է տալիս կանխատեսել արեալի կառուցվածքը ն բացահայտել նոր օջախները: Հետազոտման ժամանակ թակարդները կախվոււմ են 1հա 2-3 հատ:

Հնարավոր է տարատեսակ կոնստրուկցիաների թակարդների կիրառություն ինչպես սոսնձային ներդիրներով (նկար 3), այնպես էլ առանց դրա (նկար 4): Եթե կիրառվում են առանց սոսնձային ներդիրներով, ապա կուտակիչ-փաթեթում ցանկալի է ներառել միջատասպան թիթեղներ: Առանց սոսնձային ներդիրներով թակարդները ցանկալի է մաքրել յուրաքանչյուր օր` դուրս բերելով դրանցից ամբողջ պարունակությունը ն ընտրելով անհրաժեշտ նմուշները հետագա նույնականացման համար: Սոսնձային ներդիրներով թակարդները ստուգում են ավելի քիչ, շաբաթական 2 անգամ: Դիսպենսերը ատրակտիվ է 30-40 օր, հետո անհրաժեշտ է փոխել: Սոսնձային ներդիրներով թակարդներով աշխատանքի ժամանակ թիթեռներին զգուշորեն հեռացնում են սոսնձի շերտից մշակման ասեղով ն տեղադրում թղթե ծրարում, սովորական մատիտով գրառում են հավաքման վայրը, ամսաթիվը, հավաքողի ազգանունը: Առանց սոսնձային ներդիրներով թակարդներով աշխատելիս թիթեռներին տեղավորում են սպանդատեղում կամ բամբակի վրա, հետո կատարում են դրանց ուղղումը ն նույնականացումը: 2.3. Հավաքելու հիմնական կանոնները, մշակումը ն կոլեկցոն նյութի պահումը Հավաքված իմագոն ն թրթուրները անհրաժեշտ է ճիշտ դասավորել ն պահպանել: Թրթուրներին հավաքում են վնասված ընձյուղներից ն պտուղներից, պահում են 70-տոկոսանոց սպիրտում: Միջատներով տարան, որոնք ֆիքսված են լուծույթում, պետք է ամուր փակվի խցանով ն վրան ամրացվի պիտակ: Պիտակը անհրաժեշտ է գրառել գրաֆիտե մատիտով կամ գելային գրիչով, որպեսզի գրանցումը չվնասվի ջրով կամ պրեպարատային հեղուկով: Ստանդարտ պիտակը կրում է հետնյալ տեղեկությունը. հավաքման վայրը, հավաքման ամսաթիվը ն հավաքողի ազգանունը: Եթե իմագոն հավաքվել է առանց սոսնձային ներդիրով ֆերոմոնային թակարդում կամ որսացվել է այլ եղանակով, որը ապահովում է նմուշների ամբողջականությունը, ապա թիթեռին միջատսպան միջոցով մշակում են, տեղադրվում է գնդասեղի վրա, ուղղում, պիտակավորում ն տեղավորում միջատաբանական

տուփում: Թիթերներին տեղադրում են հատուկ միջատասպան տուփում: Միջատասպան սարքավորումը իրենից ներկայացնում է սերտ փակվող անոթ: Ցանկալի է կիրառել պլասմասայից սարքավորումներ, որոնք ավելի թեթն ն ամուր են ապակե տարրաների համեմատությամբ: Միջատների ֆիքսման համար ապարատում տեղադրում են բամբակի կտոր, որը նախապես թրջվել է քլորոֆորմով կամ (գերադասելի է) էթիլացետատով: Եթե հնարավորություն չկա միանգամից մշակել թիթեռին, ապա դրան տեղադրում են հատուկ բամբակե հատվածի` ներքնակիկի վրա: Ներքնակը իրենից ներկայացնում է խիտ ստվարաթուղթ, կողմերում ծալելու համար կտրվածքներով, որի վրա տեղաբաշխվում է բամբակի շերտ 1սմ հաստությամբ: Վերնից տեղադրվում է թղթի շերտ, վրան անցկացվում է տեղեկություն միջատի վերաբերյալ: Եթե ներքնակի վրա տեղաբաշխված են տարբեր վայրերից կամ տարբեր ժամանակներում հավաքված միջատներ, ապա նման միջատների խառնաշփոթից խուսափելու համար հենց ներքնակի վրա կատարվում է նշումներ մատիտի կամ թելերի օգնությամբ( , .31,32): Եթե իմագոն, որոնք բռնվել են սոսնձե ներդիրներով ֆերոմոնային թակարդներում, զգուշությամբ դուրս են բերվում սոսնձի շերտից, ուղղվում: Եթե թիթեռը այնքան է վնասված, որ դրա տեղադրումը հնարավոր չէ, ապա պահպանվում է միայն սեռական օրգանների նմուշը, որը պիտակավորվում է: Սեռական ապարատի կառուցվածքը հանդիսանում է հուսալի ախտորոշային նշան, այդ իսկ պատճառով տեսակի հավաստի նույնականացման համար պատրաստում են սեռական օրգանների նմուշը: Սուր ածելու, մկրատի կամ նրբունելու միջոցով առանձնացնում են փորիկը կամ փորիկի ծայրը, կախված նմուշ վերցնողի հմտությունից: Հետո առանձնացված հատվածը տեղադրվում է ԱaՕՒ 109 լուծույթում մոտավորապես 24 ժամ, եթե կիրառվում է սառը եղանակը, կամ եռացնում են 1-2ր. ընթացքում: Դրանից հետո մանրադիտակի տակ կատարվում է նմուշի մաքրում մկաններից ն շարակցական հյուսվածքներից հետագա դրա լվացմամբ: Լվացումը անհրաժեշտ է իրականացնել եռացված ջրում նմուշում օդի պղպջակների ի հայտ գալուց խուսափելու նպատակով: Հետո

մասնատում են սեռական օրգանները, անհրաժեշտության դեպքում ծածկում ծածկապակիով: Սեռական օրգանների պրեպարատները պահում են գլիցերինում կամ պատրաստում են մշտական պրեպարատ: Կոլեկցիայի ձնավորման վերջին փուլը հանդիսանում է դրանց կազմումը: Յուրաքանչյուր չորացված նմուշի համար ձնավորվում է երկու պիտակներ: Առաջինը, հեղինակն, ներառում է հավաքման վայրի վերաբերյալ տեղեկություն, որսման ամսաթիվը, ինչպես նան կոլեկցոների ազգանունը ն սկզբնատառերը: Երկրորդ պիտակը` տեսակային է, որի վրա նշվում է նմուշի տակսոնոմետրիկական կարգավիճակը, որոշողի ազգանունը ն սկզբնատառերը: Նման պիտակները պատրաստվում են սպիրտացված մշակման նմուշների համար, տարբերությունը կայանում է միայն նրանում, որ պիտակները ազատորեն տեղաբաշխվում են լուծույթում, որտեղ գտնվում է նմուշը: Կոլեկցիայի կազմելու ն նյութի հավաքելու ժամանակ կարելի է օգտվել օրինակ Դարվինյան թանգարանի փորձից:

3. Ասիական ն եգիպտական բամբակակեր թիթեռների նույնականացումը 3.1. Իմագոի ձնաբանությունը Տ. liէսra Ասիական բամբակակեր միջին մեծության թիթեռի թների բացվածքը 30-45մմ (նկար 5, 6): Մարմնի երկարությունը 15-20մմ: Բեղիկները թելանման են: Աչքերը շականակագույն, սն կետիկներով, մազիկներից զուրկ: Ստորին շրթունքային շոշափուկները լավ զարգացած են, բաց շականակագույնից մինչն դեղին, ծածկված թեփուկիկներով: Կնճիթիկը լավ զարգացած է, երկար, դեղին (Խօոօո6ոkօ 6է al., 1998): Առջնի թնի երկարությունը 15-19մմ: Առջնի թները շագանակագույն պատկերի դեղին տարրերով ն արունի մոտ մանուշակամոխրագույն ծածկույթով: Հետին թները սպիտակ են, երբեմն փոքր ինչ մգեցված են վերին ն արտաքին եզրերում: Առջնի թների վրա պատկերը լավ զարգացած է, բայց խիստ փոփոխական: Թնի բոլոր հինգ դաշտերը` բազալային, ներքին, միջին, մինչն եզրագծային, եզրագծային, հստակորեն տարբերակ-

վում են բաց կապերով: Բազային կապը ատամնաձն է, սկսվում է թնի առջնի եզրում արտաքին կապի սկսվելու հատվածին մոտ ն շեղ ուղղված է թնի հետին եզրին, լավ նկատելի է միայն մինչն անալային հատվածը: Դա եռակի կապ է, քանի որ նկատելի է միջինի երկայնքով ն երկակի բաց է (ըստ եզրերի): Բազալային կարճ շտրիխին զուգահեռ, որը թնի ֆոնի վրա առանձնանում է առավել մուգ երանգով, բազալային դաշտում կողային շերտերում ն բազալային շտրիխին հակառակ (վերջինս` բազալային կապի երկայնքով)` առկա են առավել մանր կարճ շտրիխներ: Արտաքին կապը ատամնաձն է, գրեթե Տ-ձն ճկված, այնպես, որ դրա հետին ծայրը գրեթե հասնում է հետնի թնի կետին, որին ուղղված է բազալային կապը, նս եռակի, ինչպես ն բազալայինը: Ներքին դաշտում առկա են փոքր սն շտրիխներ, որոնք սովորաբար հարակից են կապերին: Արտաքին կապը երկու անգամ ճկված է, ջղերի միջն փոսրակներով, բաց երանգի, նուրբ եզրագծված մուգ երանգով: Երիկամաձն հետքը մուգ շտրիխի ձնով ոչ պարզ բաց եզրագծով: Ճառագայթաձն հետքի առջնի ծայրը երկարաձգված է դեպի գագաթ, երկու սպիտակ շտրիխներով, որոնք սահմանափակում են երկարաձգված հատվածը: Հետքի առավել լայն հատվածը ներսում ունի երկու մուգ շտրիխներ: Կլոր հետքը նեղ ուղղանկյուն շտրիխի ձնով, հենվում է երկրորդ կուբիտալ ջղի հիմքին: Մինչ եզրային դաշտում ներքին կապի երկարությամբ թույլ մգացում, որը բացից սահմանափակված է շեղ գծով, դաշտը հատող, ոչ ցայտուն մուգ կետեր բաց եզրագծմամբ: Դաշտի վերին հատվածում այդ բաց եզրագծի ներսի հատվածից մուգ շտրիխ, իսկ ջղերի արանքում մի շարք լավ արտահայտված մուգ շտրիխներ, որոնք հարակցվում են մինչն եզրագծային կապին, տեղաբաշխված բաց գծի արտաքին հատվածից: Մինչն եզրագծային կապը բաց է, թույլ երկակի ճկված, մի փոքր հեռու է կողքային հատվածից: Եզրագծային դաշտը մուգ չէ ֆոնից, արտաքին սահմանում սահմանափակված է բաց թույլ նկատելի գծով ն մի շարք մուգ (հատկապես թնի արջնի հատվածում) կետերով: Եզրերը հաջորդական բաց ն մուգ լայնակի գծերով (սովորաբար մոտ 5): Ջղերը մեծամասամբ բաց են, հատկապես բազալային, ներքին, միջին ն եզրային հատվածներում, ջղերի բացեցումը շարունակվում է նան ծայրերում ( , .33,34,35):

Գլուխը, կուրծքը ն որովայնը մոխրա-շականակագույն, կուրծքը պատված է մազիրկներով (Քiոցyսaո, 1982)

Տ. liէէօraliՏ Տ. liէէօraliՏ իմագոն ըստ արտաքին տեսքի գրեթե չի տարբերվում Տ. liէսra իմագոից (( , .36,37):): Տարբերությունը` հետին թների վրա մուգ ջղերի բացակայությունը (Քiոհ6y, 1979): 3.1.1. Արուի սեռական համակարգը Թեփուկաթնավորների արուների սեռական համակարգը գտնվում է որովայնի վերջում ն ձնավորված է 9-րդ ն 10-րդ հատվածներով: Աննուլուս` 9-րդ հատվածի կարծրեցված օղակ: Դրա կազմի մեջ մտնում է տեգումենը (դորսալ` թիկնային հատված) ն վինկուլան (վենտրալ` որովայնային հատվածը): Երբեմն տեգումենի ն վինկուլումի միջն ծագում է երկրորդային հատվածավորում: Վալվա` 9-րդ որովայնային հատվածի լատերալ մասերը: Որպես կանոն հստակորեն հոդակապված են վինկուլումի հետ հոդակապային մեմբրանի միջոցով ն ունեն չդիֆերենցված ներքին պատ: Ներքին մակերեսը ներառում է մի քանի հատվածներ, որոնք հաճախ ունեն տարբեր գերաճեր, եղջյուրիկներ ն տարատեսակ կմաղքային կառուցվածքներ: Վինկուլում` անուլուսի որովայնային հատված: Որպես կանոն ներկայացված է հոդակապված տեգումենի հետ պարույրաձն կարծրացմամբ: Հարապա` ժողովածու տերմին, որը նշանակում է տարբեր կարծրեցված կառուցվածքներ (փշիկներ, կեռիկներ, թիթեղներ) վալվաի արտաքին պատի վրա: Կորնուտուս` կարծրեցված ձնավորումներ, որոք տեղաբաշխված են էդեագուսում: Կուկուլաշուս` վալվային դիստալային ընդլայնում, որը սովորաբար իր ներքին մակերեսին կրում է կոշտ խոզանակիկներով խոզանակ: Սակուլուս` վալվայի բազալային հատված հզոր կարծրացում: Տեգումեն` անուլուսի թիկնային հատված, սովորաբար գմբեթաձն:

Ունկուս` կարծրացված զույգ կամ մեկ ոչ զույգային, սովորաբար կեռաձն հավելցուկ, որը հոդակապված է տեգումենի մեդիակալ հատվածի հետ: Ունկո-տեգումենալային համակցումը նպաստում է կամ ծածկույթի նրբացմանը, կամ տեգումենի ն ունկուսի պատի հիմքում մեմբրանային ճեղքի առկայությանը: Կուկուլուսի վզիկ` երկարաձգում, որով կուկուլուսը առանձնացված է վալվայից: Յուկստա` կարծրացված թիթեղ ծալվածքի արտաքին մակերեսի վրա, որից զուգավորման ժամանակ արտազատում է էդեգաուսը: Համապատասխանում է միջակա թիթեղ տերմինին: Յուկստան կարնոր դեր է խաղում զուգավորման ապարատի գործունեության մեջ, ապահովելով ն ուղղորդելով էդեգաուսը դրա շարժման ժամանակ: էդեագուսը` միջատների մոտ ֆալլուսի (զուգավորման օրգանի) հատվածն է: Թեփուկաթնավորների մոտ ֆալլուսի մնացյալ հատվածները հետաճած են, այսպիսով, զուգավորման օրգանը ներկայացված է միայն էդեագուսով:

Տ. liէսra Ինչպես նշվել է վերնում, թեփուկաթնավարների արուների սեռական օրգաները ձնավորված է որովայնի 9-րդ ն 10-րդ հատվածներով, ինչպես նան դրանց ածանցյալներով ( , .38): Դրա հիմնական հատվածը` դա ուննուլուսն է, սերտաճած 9-րդ հատվածը, որը տարանջատված է տեգումենի (թիկնային հատված) ն վինկուլումի (վենտրալային հատված): Տեգումենը ն վինկուլումը լավ արտահայտված են: Վինկուլումը նեղ է, տեգումենը նս, գրեթե գծային, լավ արտահայտված ունկուսով: Ունկուսը աստիճանորեն նեղացող գագաթում, մանգաղաձն կորացված: Վալվան զանգվածային է, ուժեղ երկարաձգված պրոքսիմալ հատվածում: Վալվայի վերին եզրը գրեթե ուղիղ է: Վալվայի երկարությունը գերազանցում իր լայնությունը երկու անգամ: Վալվայի արտաքին մակերեսին առկա են խոշոր գեղձային ձնավորումներ, որոնք պատված են խիտ մազածածկույթով: Կուկուլասը արտահայտված է, կուկուլասի վզիկը հաստ է (Yi»iո, 1999):

էդեագուսը ուղիղ է, գլանաձն, կլորացված վերին հատվածում, բազալային հատվածում ավարտված: էդեագուսը դիստալային հատվածում ընդլայնված չէ (նկար 25, 29): Կորնուկուլուսը արտահայտված է (8rօwո, D6wհսrՏէ, 1975): Յուկստան զարգացած է, եռանկյուն ձնի: Հարպան փոքր է, ընկած է վալվայի դիստալային մեկ երրորդում:

Տ. liէէօraliՏ Ինչպես ն Տ. liէսra մոտ, տեգումենը ն վինկուլումը լավ արտահայտված են: Վինկուլումը առավել լայն է, առանց սակուլուսի: Տեգումենը լայն է, լավ արտահայտված ունկուսիով: Ունկուսը երկար է, աստիճանորեն դեպի վեր նեղացող, դեպի վերն մանգաղաձն կորացած (նկար 27): Վալվան զանգվածային է, ոչ ուժեղ կորացած, կարծրացած (նկար 28): Սակուլուն զարգացած չէ: Վալվայի երկարությունը գերազանցում է լայնությունը երկու անգամ: Վալվայի արտաքին մակերեսի վրա առկա է խոշոր գեղձային ձնավորումներ, ծածկված խիտ մազիկներով: Կուկուլուսը արտահայտված է, կուկուլուսի վզիկը հաստեցված (ՏՇհոսէէ6r6r, 1969): էդեագուսը ուղիղ է, գլանաձն, կլորացված վերին հատվածում, առանց բազալային հատվածում լայնացման: էդեագուսի ծայրային հատվածում ձնավորված է ատամիկ ն ասեղնային մազիկների փնջիկ: Կորնուտուսները արտահայտված են: Յուկստան զարգացած է, սեպաձն: Հարպան փոքր է, ընկած վալվայի դիստալային մեկ երրորդում: 3.1.2. էգի սեռական բազմացման համակարգը էգի սեռական բազմացման համակարգը բաշխված է որովայնի 7-րդ ն 8-րդ հատվածներում: Որովայնի 7-րդ հատվածը` դա սովարաբար որավայնային հատվածում առավել խոշոր բաժինն է, դրա հետին մասում տեղաբաշխված է զուգավորման անցքը: Որովայնի 8-րդ հատվածը էականորեն լայն է անալային պտկիկներից, ն հաճախ բաժանված չէ երգիտների ն ստերնիտների, կամ այդ ստերնիտը մեմբրանաձն է: Որովայնի 8-րդ հատվա-

ծը կապված է անալային պտկիկների հետ լայն միջհատվածային մեմբրանով: Անալային պտկիկներ ` երկու մազածածք հատվածներ, որով ավարտվում է էգի որովայնը ն որովայնի 8-րդ հատվածը: Ուղղված է որովայնի ներս: Ապոֆիզներ` անալային պտկիկների ն որովայնի 8-րդ հատվածի ներքին կմախքը: Առաջնային ապոֆիզներ` ապոֆիզներ, որոնք դուրս են գալիս 8-րդ հատվածի առջնի եզրից: Հետին ապոֆիզներ` ապոֆիզներ, որոնք հեռանում են անալային պտկիկների առաջնային եզրից: Զուգավորման պարկ (բուրսա)` պարկաձն ձնավորում, որը տեղաբաշխված է որովայնի ներսում: Դրա առջնի հատվածը երկարաձգված է ծորանի, որը հասնում է զուգավորման անցքին: Սիգնումներ` սերտաճումներ (ատամնավոր կամ եղջրավոր շերտեր, պոզաձն ձնավորումներ ն այլն), որոնք տեղաբաշխված են զուգավորման պարկի պատերի վրա:

Տ. liէսra Զուգավորման ապարատը սովորական կառուցվածքի է, որը բնորոշ է տվյալ տեսակի համար (նկար 30): Անալային պտկիկները արտահայտված են, ոչ մեծ, չձգված, ավելի շուտ օվալ կամ կլոր ձնի: Հետին ապոֆիզները երկար են, գերազանցում են անալային պտկիկների երկարությունը: Զուգավորան անցքը մեծ է, սեպաձն, մեծ ճեղքով: Զուգավորման պարկի ծորանը լավ նկատելի է, երկար: Զուգավորման պայուսակի զուգավորման ծորանը գերազանցում է զուգավորման անցքի երկարությանը գրեթե երկու անգամ: Զուգավորման պարկը մեծ, կլորացված պարկաձն: Սիգնումերը առկա են, լավ արտահայտված, զուգավորման պարկի կողմնային հատվածում հետքերի ձնով:

Տ. liէէօraliՏ Զուգավորման ապարատը սովորական կառուցվածքի է, բնորոշ տեսակի համար: Անալային պտկիկները արտահայտված

են, ոչ մեծ, չձգված, ավելի շուտ օվալ կամ կլոր ձնի: Հետին ապոֆիզները երկար են, գերազանցում են անալային պտկիկների երկարությունը: Զուգավորան անցքը միջին է, սեպաձն, ոչ մեծ ճեղքով: Զուգավորման պարկի ծորանը փոքր է, բայց լավ արտահայտված: Զուգավորման պայուսակի զուգավորման ծորանը մոտավորապես հավասար է զուգավորման անցքի երկարությանը: Զուգավորման պարկը մեծ, կլորացված պարկաձն: Սիգնումերը առկա են, լավ արտահայտված, զուգավորման պարկի կողմնային հատվածում հետքերի ձնով:

3.2. Թրթուրի ձնաբանությունը Քանի որ երկու տեսակների թրթուռերը շատ նման են, բերվում է միայն ասիական բամբակակեր թիթեռի ձնաբանական առանահատկությունները, իսկ հետո տրվում է դրա տարբերությունները եգիպտական բամբակակեր թիթեռից:

Տ. liէսra Թրթուրները մերկ են, զուրկ երկրորդական խոզանակներից, որպես կանոն ունեն վեց տարիք: Առաջին տարիքի թրթուռները բաց կանաչ գույնի են փոքր չոր խիտնիահատիկավոր վահանիկներով, մարմնի երկարությունը 1,32,8մմ, գլխիկի հատվածի լայնությունը` 0,35մմ: Կրծքի ն որովայնային ոտիկները մուգ շականակագույն բաց բծերով: Գլուխը ն խիտինացված վահանիկները առջնի հատվածում` մուգ սն ( , .39): Երկրորդ տարիքի թրթուռի երկարությունը 3,3-6,0մմ: Թրթուրի մարմնի վրա երրորդ կրծքային հատվածի շրջանում դիտարկվում է հաստացում: Մեջքի հատվածը ն գլուխը նարնջագույն` շականակագույն կետերով: Մեջքի առջնի խիտինացված հատվածը սպիտակ գունի` նարնջա-շականակագույն կետերով: Սկսած կրծքի 3-րդ հատվածից մարմնի հիմնական գույնը կանաչ է դեղնականաչավուն երանգներով: Երեք դորսալային գծերը (մեկը միջին ն երկու կողմնային) ն մեկ եզրագիծ բաժանում են թրթուռի մարմինը երկու հատվածների: Ստիգմաները սպիտակ են ն դեռ վատ արտահայտված( , .40,41,42):

Ստիգմայի շրջակայքում ի հայտ են գալիս ալ կարմիր հետքեր որովայնային 1-ին, 7-րդ ն 8-րդ հատվածներում, որոնք հատկապես լավ նկատելի են 1-ին հատվածում ն պակաս` միջանցիկերում: Ալ կարմիր հետքի հատվածը առկա է նան ստիգմայի շրջանում: Թրթուրի որովայնային հատվածը կանաչ նշի գույն է թեթն կարմրաերանգ որովայնի 1-ին ն 2-րդ հատվածներում, ինչպես նան միջին հատվածում: Կրծքային ոտիկները մգեցված, որովայնային ոտիկները կանաչ նշագույն: Մաշկափոխութան ժամանակ գունավորումը խտանում է: Երրորդ սենդի թրթուրերը կարող են երնգավորված լինել տարբեր կերպ: Լինում են բաց դեղնականաչ գույնի վառ կարմիր հետքերով: Նման թրթուրների գլուխը դեղնագուն է: Առջնի վահանիկը սպիտակավուն մարմարա-մոխրագույն ոչ պարզ նկարով: Մնացած մարմինը բաց կանաչ գունավորման: Երկայնակի գծերը ն շերտերը սպիտակավուն, լավ արտահայտված: Կողմնային հետքերը վառ կարմիր, միջին հատվածում դրանք միշտ բացակայում են: Նախաստիգմալային հետքը միջին որովայնային առաջին հատվածներում վառ կարմիր գույնի: Դրանք օղակների տեսք են ստանում որովայնային 2-3-րդ ն 7-րդ հատվածներում: Թույլ կարմրավուն երանգավորման հետքեր առկա են ստիգմայի հատվածում: Երրորդ փուլի ավարտին թրթուրի մարմնի սպիտակա-մարմարային գունավորումը փոփոխվում է մինչն դեղնավուն ն բոլոր հետքերը դառնում են մուգ նռնագույն: Նան երրորդ տարիքի թրթուռները կարող են ունենալ պղտոր կանաչավուն գույն` թավշե սն հետքերով: Մարմնի վրա առկա են չորս մուգ հետքեր: Երանգավորումը կարող է տատանվել կանաչից-դեղնականաչավունից մինչն մուգ երանգեր, մուգ թավշե հետքերով մգացման միտումներով: Չորրորդ տարիքի թրթուռները, որպես կանոն, մուգ կանաչ գունի են` գծերով ն շերտագծիկներով: Գլուխը բաց շագանակագույն սպիտակավուն կարի գծով: Առջնի կրծքային վահանիկը բաց շականակա-մոխրագույն սպիտակավուն-մարմարե գծերով: Այս փուլում ի հայտ են գալիս երկու ոչ մեծ հետքեր մեջքի հետին հատվածում ն երկու առավել խոշորներ` որովայնի 1-ին ն 8-րդ հատվածներում: Բացի դրանից նախաստիգմալային մուգ թավշե հետքը առկա է յուրաքանչյուր հատվածում, որը հատկապես զարգացած է

որովայնային առաջին հատվածում, որտեղ այն կողմնային հետքերի հետ ձնավորում է օղակ: Այս փուլի ժամանակ դեզին երանգը անցնում է նարնջագույնի: Միջնագծի մակարդակում դիտարկվում է նարնջագույն հետք: Նախաստիգմալային հետքերը շրջապատված են սպիտակ կետերով, որոնցից մեկը հաճախ շեղված է աջ: Հինգերորդ տարիքի թրթուռի մարմնի երկարությունը 15,020,0մմ: Տեսքը մեջքի հատվածից. գլուխը շականակագույն, սպիտակ կարագծով: Կրծքային հատվածը կեղտոտ կանաչ` սպիտակ կետիկներով: Առաջին կրծքային հատվածի օղակը հաստեցված է, ինչպես նան երկու լատերալային հետքերը` 8-րդ հատվածում: Նախաստիգմալային սն-թավշյա հետքերը եզրագծերով հիշեցնում են եռանկյուն կլորացված գագաթ, որը ծածկում է ստիգման: Հետքերը շրջապատված են սպիտակ կետերով, որոնցից առավել խոշորները ուղղված են աջ: Այդ հետքերի տակ ներքնում սպիտակավուն կարճ հետքեր են, որոնք փոփոխվում են միչն դեղին, նարջագույն, վարդագույն, մանուշակագույն երանգների: Մարմնի որովայնային մակերեսը հիմնականում մոխրականաչավուն է սպիտակ կետերով: Գունավորումը անհատական է, տատանվում է կանաչավունից դեղինի գերակայմամբ մինչն խիտկանաչավուն երանգների: Վեցերորդ տարիքի թրթուռի մարմնի երկարությունը 35,040,0մմ: Մարմինը հաստացված է որովայնային 1-7-րդ հատածներում: Տեսքը վերնից. գլուխը մուգ շականակագույն կամ սն սպիտակավուն կարագծով: Առջնի վահանկիը սն` մանր սպիտակավուն կետիկներով: Մնացյալ կորպուսը սն է, տեսանելի թավշյա, սպիտակ կետիկներով: Յուրաքանչյուր հատվածում ներկայացնում է մեկ կողմնային հետք կիսալուսնի ձնով, սն թավշյա, որը սահմանազատվում է դեղին լատերալ գծով, հատկապես ցայտուն է միջին ն հետին կրծքային հատվածներում: Որովայնային 1-ին ն 8-րդ հատվածերում հետքերը հատկաես զարգացած են: Նախաստիգմալային հետքերը առկա են յուրաքանչյուր հատվածում, դրանք ունեն տենդենց հիմքում ուժեղանալու ն ձնավորում են բնորոշ գիծ, սպիտակ կետերով: Այդ կետերի շարքում առանձնահատուկ առանձնանաում է մեկ խոշորը ն լավ նկատելի է ստիգմայինց աջ: Ենթաստիգմային գիծը սպիտակավուն է, միահյուսված մանուշակա- ն ժանգագույն երանգներով յուրաքանչյուր ստիգմայի

մոտ: Որովայնային հատվածը. Կրծքային հատվածների շրջանում մարմինը կանաչավուն է, մգեցված, սպիտակ կետերով: Ոտիկները մուգ շականակագույն ներքին կողում, արտաքին կողմում բաց: Կորպուսի վրա առկա է շականակագույն խոզանակ` կորպուսի վրա հավասարաչափ բաշխված խիտինաձն վհանիկների վրա (նկարներ 12, 13, 14): Թրթուրի ծածկույթի գունավորման փոփոխությունը զարգացման պրեցեսում տեղի է ունենում մոխրակաչավունից մինչն շականակա-վարդագույնի թույլ տարբերակվող շականակագույն դորսալային գծերով: Թրթուրներից շատերը պատված են դեղին կետիկներով` միջին ն հետին հատվածներում: Որովայնային հատվածը բաց-կանաչավուն է: Դիտարկվում է երկրորդական ծագման բազմաթիվ տատանումներ: Դրանք մոխրա-կանաչավունից մինչն մոխար- ն սն երանգներն են` ներքին գունավորման փոփոխության արդյունք: Զարգացման հինգերորդ ն վեցերորդ տարիքների միջն առկա է փուլ, որը բնութագրվում է մարմնի ծածկույթի վրա ժամանակից շուտ սպիտակ կետերով մոխրագույն-կանաչ երանգների արտահայտմամբ:

Տ. liէէօraliՏ Եգիպտական բամբակակեր թիթեռի թրթուրը շատ նման է ասիականի թրթուրին ( , .42): Տարբերությունը դրանց միջն հանդիսանում է Տ. liէէօraliՏ մոտ վառ-դեղնավուն շերտագծի բացակայությունը դորսալային մակերեսի ամբողջ երկարությամբ, այն դեպքում, երբ Տ. liէսra մոտ այն լավ արտահայտված է: Նան այս երկու տեսանկերը լավ տարբերվում են ըստ բերանային ապարատի կառուցվածքի:

3.3.Հարսնյակի ձնաբանությունը Ասիական ն եգիպտական բամբակակեր թիթերի հարսնյակները արտաքնապես շատ նման են: Հարսնյակը կարմրա-շագանակագույն, երկարությունը մոտավորապես 15-20սմ ( , .43): Լավ առանձնացված են մարմնի հիմնական հատվածները. թներ, բեղիկներ, ոտեր: Շնչառական անցքերը մուգ գույնի, 6 զույգ:

3.4. Համեմատությունը մոտ տեսակների հետ Տքօdօքէ6ra d6քravaէa (8սէl6r, 1879) Տքօdօքէ6ra 6»iցսa (ՒՖԵո6r, [1808]) Տքօdօքէ6ra liէսra (ԲaԵriՇiսՏ, 1775)

3.4.1. Թրթուրերի նույնականացումը 1. Վերին շրթունքի բազալային հատվածը արտափքված է (նկար 17): Ծնոտերը խոշոր են, սուր ատամներով (նկար 44): Գործման պտուկիկը մեծ է, ձնը պատկերված է նկար 45-ում: Կրծքային ոտիկների վրա ճանկիկերը մեծ, դրա ձնը ցուցված է նկար 20-ում..................................................................Տ. liէսra 2. Վերին շրթունքի բազալային եզրը գծային երկարաձգված է: Ծնոտերը փոքր են, պակաս սուր ատամներով (նկար 44): Գործման պտուկիկը փոքր է, այն պատկերված է նկար 45-ում: Կրծքային ոտիկների վրա ճանկիկը փոքր է, դրա ձնը ցուցված է ( , .43): Տ. liէէօraliՏ

3.4.2. Հարսնյակների նույնականացումը 1. Հարսնյակները ըստ չափերի մեծ են (նկար 47): Հետին ոտքերը ավարտվում են թնի ստորին եզրագծի մոտ (նկար 22) ………………………...............…..Տ. liէսra 2. Հարսնյակները ըստ չափերի փոքր են (նկար 47): Հետին ոտքերը շարունակվում են թնի ստորին եզրագծից այն կողմ (նկար 22) ……………...……………… Տ. liէէօraliՏ

3.4.3. Իմագոյի նույնականացումը Տքօdօքէ6ra տեսակը տարբերվում է տեսակներից ըստ հետնյալ նշանների.  Թիթեռները միջին չափերի ն փոքր, թների բացվածքը 2438սմ,  Առջնի թների գունավորումը մոխրագուն, մոխրա-շագանակագույն, կարմրա-շականակագույն: Եթե պատկերը հստակ չէ, ապա երիկամաձն հետքը դեղին է: Եթե գունավորումը կարմրաշականակագույն է, ապա միջին դաշտում ընդգրկելով երիկամաձն հետքը ընկած է դեղնա-շականակագույն բաց լայն շտրիխ, հստակ պատկերով բազալային դաշտ, թնի գագաթից մինչ եզրագծային դաշտ անցնում է երկրա-մոխրագույն լայ գիծ: Հետին թները սպիտակ են մուգ ջղերով կամ մոխրա-սպիտակ գույնի:  Վոլվան թույլ կարծրացած, խոշոր գեղձային ձնավորումներով, ծածկված խիտ մազիկներով:

 Հարպան փոր է, ընկած է վալվայի դիստալայան մեկ երրորդում:  Ունուսը բաժանված չէ:  էգի սեռական օրգանները. ձվադրիչը ծածկված է խիտ փափուկ մազիկներով: 1. Առջնի թները մոխրագույն, նկարը ոչ պարզ, կլոր հետքը դեղնավուն մուգ միջուկով: Հետնի թները սպիտակավուն մուգ ջղերով: Արուի սեռական օրգանները ներկայացված են նկար 49, 50-ում Տ. 6»iցսa 2. Առջնի թները կարմրա-շականակագույն կամ կարմրամոխրագուն, պատկերը առավել հստակ, կլոր հետքը, եթե արտահայտված է, ոչ դեղին, մուգ միջուկով: Հետնի թները սպիտակ մուգ ջղերով կամ բաց մոխրագույնն առանց ջղերի Տ. liէէօraliՏ 3. Առջնի թները մոխրա-շականակագույն, պատկերը հստակ: Միջին դաշտում չկա բաց շտրիխ: Բազալային դաշտը ալիքաձն նկարով: Թնի վերին հատվածից մինչն եզրագծային հատվածը չկա երկնա-մոխրագույն հետքը: Հետնի թները բաց մոխրագույն, առանց մուգ ջղերի: Արուի սեռական օրգաները ներկայացված են նկար 51-ում………………………Տ. d6քravaէa 4. Առջնի թները կարմրա-շականակագույն: Միջին դաշտում, ընդգրկելով երիկամաձն հետքը ընկած է բաց դեղնա-շագանակագույն շտրիխ: Բազալային դաշտը սն նկարով: Թնի վերին հատվածից մինչն եզրագծային ակյուն անցնում է երկնա-մոխրագույն շտրիխ (նկար 52): Միջին դաշտը թնի ներքին անկյունում սպիտակ է: Հետնի թները սպիտակ են մուգ ջղերով ……. Տ. liէսra , Տ. liէէօraliՏ Արուներ

1. Յուկուստան եռանկյունաձն է (նկար 52): էդեագուսը` լայնացմամբ դիստալային հատվածում (նկար 53): Վալվան առավել երկարաձգված է պրոքսիմալ հատվածում (նկար 28) .Տ. liէսra 2. Յուկստան սեպաձն է (նկար 51): էդեագուսը առանց ընդլայնման: էդեգաուսի ձնը ինչպես նկար 52-ում: Վալվան պակաս երկարաձգված պրոքսիմալ հատվածում (նկար 53) .Տ. liէէօraliՏ

էգերը 1. Զուգավորման պարկի ծորանը երկար է, լավ նկատելի: Զուգավորման անցքը մեծ է (նկար 54) Տ. liէսra 2. Զուգավորման պարկի ծորնաը կարճ է: Զուգավորման անցքը փոքր (նկար 54) Տ. liէէօraliՏ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ՑՈՂՈՒՆԱՅԻՆ ՆԵՄԱՏՈԴԻ

ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆ ԵՎ ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

Համառոտ նկարագիր Կարտոֆիլի ցողունային նեմատոդի արտահայտման աստիճանը կախված է սերմային պալարների վարաքվածությունից: D. d6ՏէrսՇէօr պալարների վնասումից բերքի կորուստները կարող են հասնել 43,39: Առաջարկված է այս պարազիտի թվաքանակի ու վնասաբերության համակարգ, որը ներառում է ֆիզիկական, ագրոտեխնիկական, քիմիական միջոցառումների օգտագործումը, որը թույլ է տալիս նվազեցնել հիվանդության տարածվածությունն ու զարգացումը 96,3-98,39-ով, ստանալ որակյալ սերմնանյութ:

Ներածություն Ներկայումս աշխարհում ցողունային նեմատոդը վնասակարությամբ զբաղեցնում է առաջին տեղերից մեկը կարտոֆիլի շարքում: էլիտար սերմանյութի ապրանքաքանակներում D. d6ՏէrսՇէօr- ով վնասված պալարների առկայությունը չի թույլատրվում, իսկ վերարտադրիչի մոտ դրանց թվաքանակը չպետք է գերազանցի 0,59: Այդ կապակցությամբ անհրաժեշտություն առաջացավ մանրամասնորեն ուսումնասիրել D. d6ՏէrսՇէօr -ի տարածվածությունն ու վնասակարությունը, հստակեցնել հիվանդության հարուցիչների տեսակային կազմը, մշակել պայքարի նոր արդյունավետ մեթոդներ:

Նյութը ն մեթոդները Diէyl6ոՇհսՏ d6ՏէrսՇէօr Լհօrո6 տարածվածության ու զարգացման սահմանումն իրականացնում էին կարտոֆիլի հետազոտման ժամանակ` բերքահավաքից 3-4 շաբաթ անց ն տնկելուց 30-40 օր առաջ պալարային վերլուծության մեթոդով: Պահպանելու համար դրված կարտոֆիլի յուրաքանչյուր ապրանքաքանակից, որն ուներ մինչն 10 տ զանգված ընտրում 200 պալարների նմուշ` առնվազն 10 տարբեր տեղերից, որպեսզի այն արտացոլի դրա միջին վիճակը: Ապրանքաքանակի մեծ զանգվածի դեպքում յուրաքանչյուր հաջորդ 10 տ-ի համար լրացուցիչ ընտրում ն 50-ական պալար` առնվազն չորս տեղերից: Յուրաքանչյուր կետում առանց ընտրելու իրար հետնից վերցնում էին հավասար թվով պալարներ: Ցողունային նեմատոդի վնասաբերությունը սահմանվում է առողջ ու տարբեր աստիճանով վնասված սերմային պալարներից ստացված բույսերի բերքահավաքի զանգվածի համեմատման ճանապարհով: D. d6ՏէrսՇէօr -ի վնասակարությունը որոշելու համար օգտագործվում է ուժեղ վնասվող միջինահաս սորտերը: Տնկվում է 30-ական առողջ պալարներ ն 30-ական` վնասվածքով 1, 2 ն 3 միավոր` թույլ, միջին ն ուժեղ աստիճանով, համապատասխանաբար: Հաշվի էին առնում հիվանդության տարածվածությունն ու զարգացումը, բերքատվությունը: Հիվանդության հարուցիչ նեմատոդների տեսակային կազմը համար օգտագործել է ձագարային մեթոդը, որի օգնությամբ նեմատոդները հանում ն առողջ ու վնասված հատվածի սահմանին գտնվող պալարների հյուսվածքից: Հիվանդության հարուցիչի ջերմային մշակումն իրականացնում է 55օС ջերմաստիճանի ներքո: Պատրաստու ների վերլուծության համար օգտագործում է Լ6iՇa DԽԼՏ միկրոսկոպը (մեծացում 100», 400», 1000»): D. d6ՏէrսՇէօr–ի հետ պայքարի նպատակներով ջերմաթերապիայի կիրառման հնարավորությունը սահմանում է փորձնական ճանապարհով լաբորատորիաներում ն դաշտային պայմաններում` ջերմային տարբեր աստիճանով ցողունային նեմատոդով վնասված կարտոֆիլի պալարների մշակմամբ տարբեր ջերմաստիճանի տակ` 20 (հսկողական), 40, 45 ն 50 օС` 1 ն 2 ժամերի ընթացքում:

Տաքացրած պալարների մի մասը հետազոտ ել է D. d6ՏէrսՇէօr : կենդանի անհատների մնացորդային քանակության բացահայտման համար, մյուսները` տնկ դաշտում: Աշնանը բերքահավաքից հետո հաշվի են առնվել հիվանդության տարածվածությունն ու զարգացումը: Պաշտպանության կենսաբանական միջոցների (տրիխոդերմին, նեմաբակտ, միկոլին, դիպրին), քիմիական պատրաստուկների (պրեստիժ, պերկալցիտ, իզապին), միկրո- ն մակրոտարրերի (ՇսՏՕ 4, Ւ 38Օ 3, ԽԽոՕ4, երկակի սուպերֆոսֆատ, բոր-պղնձե պարարտանյութ), աճի կարգավորիչների (տորֆի օքսիդատ), ինչպես նան աշնանային ու գարնանային կանաչապատման արդյունավետությունը ցողունային նեմատոդի դեմ պայքարում որոշվել է դաշտային պայմաններում: Պատրաստուկների մի մասը կիրառում ենն տնկելուց առաջ սերմային պալարների մշակման մեթոդով (տրիխոդերմին 100գ/5լ ջուր, նեմաբակտ 3մլ/3լ, միկոլին(100մլ/1լ ջուր), դիպրին 3մլ/3լ, պրեստիժ 5մլ/5լ, իզապին 1մլ/1 լ, ՇսՏՕ 4 (0,69 р-р) 15գ/2,5լ, Ւ 38Օ 3 (0,59 р-р) 12,5 գ/2,5լ, ԽԽոՕ4 (0,39 р-р) 12,5 գ/2,5լ, երկակի սուպերֆոսֆատ (49 р-р) 200գ/5լ, բոր-պղնձե պարարտանյութ (0,59 р-р) 12,5գ/2,5լ, տորֆի օքսիդատ (0,03-0,059 р-р) 3,5 մլ/5լ ջուր), որոշ նյութեր մտցնում էին հողի մեջ կամ օգտագործում էին ցրման համար` վեգետացիայի ժամանակաշրջանում (տրիխոդերմին 10գ ձագարի մեջ, պերկալցիտ 300գ/մ 2, իզապին 1մլ/1լ ջուր): Ինվազիոն ֆոնը ստեծվել է տնկելու ժամանակ յուրաքանչյուր պալարի տակ 45-55գ մանրացրած վարաքված D. d6ՏէrսՇէօr պալարներ մտցնելը: Ինվազիոն ծանրաբեռնվածության մակարդակը կազմել է 120-180 դիտիլենհ` մտցվող նյութի մեկ գրամի մեջ: Հիվանդությամբ նոր բերքահավաքի պալարների վնասման հաշվառումն իրականացվել է հավաքելուց հետո:

Արդյունքները ն դրանց քննարկումը Անցկացված հետազոտությունների արդյունքում բացահայտվել է, որ D. d6ՏէrսՇէօr կարտոֆիլի սերմային նյութի վնասակարության աստիճանի բարձրացման հետ զգալիորեն աճում են նոր բերքահավաքի պալարներում հիվանդության տարածվածությունն ու զարգացումը: Այսպես, օրինակ, քիչ վնասված պալարներ տնկելու

ժամանակ (միավոր 1) հիվանդության տարածվածությունն ու զարգացումը աճել են 12,3 ն 3,89, միջին վնասվածները (միավոր 2) – 30,4 ն 6,69 ն ուժեղ աստիճանով վնասվածների (միավոր 3) – 35,2 ն 7,49, համապատասխանաբար: Տեղի է ունենում կարտոֆիլի բերքատվության նվազում 16,49, 20,5 ն 43,39-ով, համապատասխանաբար (աղյուսակներ 1, 2 ):

Աղյուսակ 1 Նոր բերքի կարտոֆիլի պալարներում հարուցիչի տարածման ու զարգացման վրա սերմային պալարների վնասման աստիճանի ազդեցությունը Նոր բերքի պալարներում Մայրական ցողունային նեմատոդայի պալարների տարածվածություն վնասում Շեղում միավոր ստուգիչից 5,6 17,9 +12,3 36,0 +30,4 40,8 +35,2 ԷԸԵ 05 9,2 0,9757± r±Տr 0,1549

Ցողունային նեմատոդայի զարգացում 0,5 4,3 7,1 7,9 2,2 0,9865± 0,1157

Շեղում ստուգիչից, +3,8 +6,6 +7,4 -

Աղյուսակ 2 Սերմային պալարների վնասման աստիճանի ազդեցությունը կարտոֆիլի բերքատվության վրա Բերքատվություն Մայրական պալարների վնասումմիավոր НСР 05 r±Տr

ց/հա 267,9 224,0 213,0 151,9 39,7 -0,9771±0,1505

Շեղում հսկողությունից ц/га

-43,9 -54,9 -116,0 -

-16,4 -20,5 -43,3 -

Ստացված արդյունքների վիճակագրական վերլուծությունը ցույց է տվել, որ կարտոֆիլի բերքատվությունը գտնվում է հետադարձ կոռելյացիոն կախվածության մեջ (r±Տr--0,9454±0,2304: r±Տr-0,9907±0,0962: r±Տr--0,9771±0,1505), իսկ նոր բերքի պալարներում հիվանդության տարածվածությունն ու զարգացումը` ուղիղ կոռելյացիոն կախվածության մեջ (r±Տr-0,9757±0,1549: r±Տr-0,9865± ±0,1157) սերմային պալարների վրա ցողունային նեմատոդի զարգացման աստիճանից: Հիվանդության սովորական ախտանիշերից բացի նշվել է հիվանդության դրսնորումը` պալարներերում խորը ներթափանցող շագանակագույն վնասվածքների տեսքով` եզրերին սպիտակ փոշենման զանգվածի տեսքով նեմատոդների հատկանշական կուտակմամբ ( , 54, , ): Սահմանված է, որ պալարների վրա խորը հետք է թողնում Diէyl6ոՇհսՏ diքՏaՇi (Խսհո, 1857): Կարտոֆիլի պալարների ախտահարումն ու հիվանդության վնասակարության աճը էապես բարդացնում է դրա դեմ պայքարի միջոցառումները, նեղացնում է կարտոֆիլի համար նախորդների շրջանը, ընդարձակում է այն տեր-բույսերի քանակը, որոնց վրա

կարող են զարգանալ հարուցիչները: Փորձերը ցույց են տվել, որ D. diքՏaՇi ցողունային նեմատոդով կարտոֆիլի պալարների վնասմանը նպաստում են շոգ եղանակի պայմաններն ու հողի մեջ խոնավության պակասը: Նպատակ ունենալով նվազեցնել ցողունային նեմատոդի վնասակարությունը մշակվել է միջոցառումների մի համալիր, որոնք ուղղված են դրա հիվանդածին ակտիվության նվազեցմանը` ջերմային մշակում, պալարների կանաչեցում, քիմիական, կենսաբանական պատրաստուկներով, մակրո- ն միկրոտարրերով տնկանյութի մշակում: Սահմանված է, որ բոլոր դեպքերում հիվանդ պալարների ջերմամշակում անցկացնելու ժամանակ տեղի է ունենում դրանց մեջ ցողունային նեմատոդի կենդանի անհատների թվաքանակի նվազեցում: D. d6ՏէrսՇէօr լրիվ ոչնչացումը նշվել է միայն կարտոֆիլի չոր ջերմամշակման դեպքում (ջերմաստիճան 45 ն 50 օС), ինչպես նան խոնավ տաքացման ժամանակ (50 օС) 2 ժամվա ընթացքում (աղյուսակ 3 ): D. d6ՏէrսՇէօr -ով տարբեր աստիճանով վնասված կարտոֆիլի սերմանյութի ջերմամշակումը, 2 ժամվա ընթացքում նպաստում է նան նոր բերքի պալարներում հիվանդության դրսնորման զգալի նվազմանը: Այդ նպատակների համար առավելապես արդյունավետ է 45 ն 50 օС ջերմաստիճանի ներքո խոնավ տաքացման օգտագործումը, ինչպես նան 500С ջերմաստիճանի ներքո վնասված պալարների թույլ աստիճանով չոր տաքացումը: Այդ տարբերակներում տվյալ հնարքի կենսաբանական արդյունավետությունը կազմեց 1009: 45 օС ջերմաստիճանի ներքո ցածր աստիճանով վնասված պալարների չոր տաքացման օգտագործումը ն 50օС ջերմաստիճանի ներքո ուժեղ աստիճանով վնասված պալարների տաքացումը չէր նպաստում ցողունային նեմատոդից նոր բերքի լրիվ վնասազերծմանը, սակայն թույլ էր տալիս զգալի չափով նվազեցնել դրա դրսնորումը: Տվյալ դեպքերում ջերմամշակման կիրառման կենսաբանական արդյունավետությունը տատանվում է 59,7-ից մինչն 93,89 սահմաններում:

Անհրաժեշտ է նշել, որ սերմային պալարների չոր տաքացումը ֆիտոհելմինտի ինվազիայի դեմ պայքարում ավելի արդյունավետ է, քան խոնավը: Այսպես, չոր տաքացման կենսաբանական արդունավետության միջինը կազմեել է 53,09, այն ժամանակ, երբ խոնավինը` 45,79:

Աղյուսակ 3 Ցողունային նեմատոդի դրսնորման վրա կարտոֆիլի սերմային պալարների ջերմամշակման ազդեցությունը Վնասված հյուսվածքի 1 գԿենսաբաի դրությամբ կենդանի Հիվանդության Մշակման է, նական նեմաթոդների տարածվաօ С եղանակ արդյունավեծություն, 9 մնացորդային քանակ, տություն, 9 հատ էքսպոզիցիա 1 ժամ 2 ժամ Սերմային պալարների վնասման ցածր աստիճան Ստուգիչ 20 15,4 Խոնավ 40 12,5 18,8 100,0 100,0 Չոր 14,3 7,1 6,2 59,7 100,0 ՒՇՔ05 4,9 Սերմային պալարների վնասման միջին աստիճան Ստուգիչ 20 81,2 Խոնավ 40 50,0 38,4 50,0 38,4 28,6 64,8 Չոր 75,0 7,6 56,2 30,8 7,1 91,2 ՒՇՔ 05 12,6 Սերմային պալարների վնասման ուժեղ աստիճան Ստուգիչ 20 100,0 Խոնավ 40 92,8 7,2 83,3 16,7 72,7 27,3 Չոր 57,1 42,9 56,2 43,8 6,2 93,8 ՒՇՔ 05 14,7 -

Կարտոֆիլի պալարների վրա ցողունային նեմատոդի դրսնորման զարգացման վրա զգալիորեն ճնշող ազդեցություն, որպես սերմնանյութի վարակազերծման միջոցներ, ցուցաբերում էր միկոլին ն նեմաբակտ պատրաստուկների օգտագործումը` 32,4 ն 49,49, համապատասխանաբար:

Աղյուսակ 4 Կենսաբանական պատրաստուկների ազդեցությունը ցողունային նեմաթոդով կարտոֆիլի պալարների վնասման վրա Տարբերակներ Ստուգիչ (ջուր) Պրեստիժ (ստանդարտ) Լիգնորին Միկոլին Տրիխոդերմին Դիպրին Նեմաբակտ ՒՇՔ05

Հիվանդության Կենսաբանական տարածվածությունը, 9 արդյունավետությունը, 9 25,3 17,5

30,8

23,9 17,1 27,0 20,9 12,8 8,0

5,5 32,4 -6,7 17,4 49,4 -

Փորձարկված քիմիական պատրաստուկների շարքում արհեստական ինվազիոն ֆոնի վրա կարտոֆիլի ցողունային նեմաթոդի դեմ առավելագույն պաշտպանիչ գործողություն արտահայտեցին պերկալցիտը (տնկելու ժամանակ հողի մեջ մտցնելը) ն իզապին (սերմային պալարների չորացում + ցանք կարտոֆիլի վեգետացիոն ժամանակաշրջանում): Կենսաբանական արդյունավետություն – 41,9 ն 34,49, համապատասխանաբար (աղյուսակ 5):

Աղյուսակ 5 Ցողունային նեմաթոդայով կարտոֆiլի պալարների վնասման վրա քիմիական պատրաստուկների ազդեցություն Տարբերակներ Ստուգիչ (ջուր) Պրեստիժ (ստանդարտ) Պերկալցիտ Իզապին (վնասում) Իզապին (վնասում + ցողում) ՒՇՔ05

Հիվանդության տարածվածությունը, 25,3

Կենսաբանական արդյունավետությունը, -

17,5

30,8

14,7

41,9

18,8

25,7

16,6

34,4

8,0

-

Ցողունային նեմատոդի նկատմամբ կարտոֆիլի կայունության համար պարարտանյութերի, միկրոտարրերի ու աճի կարգավորիչների կիրառման հնարավորությունը նախկինում չի ուսումնասիրվել: Պալարների նախատնկային մշակման համար օգտագործվել են բորպղնձե պարարտանյութ, Դի սուպերֆոսֆատ, Н3ВО3, СսՏՕ4 ն տորֆի օքսիդատը: Դրանց կենսաբանական արդյունավետությունը գտնվում էր 18,6-56,99 սահմաններում: (աղյուսակ 6):

Աղյուսակ 6 D. d6ՏէrսՇէօr կարտոֆիլի պալարների վնասման վրա պարարտանյութերի, միկրոտարրերի ու աճի կարգավորիչների ազդեցությունը

Տարբերակներ Ստուգիչ (ջուր) Պրեստիժ(ստանդ արտ) Բոր-պղինձ պարարտանյութ Երկակի սուպերֆոսֆատի սպիրտավորում КМոО 4 Н 3ВО 3 СսՏՕ 4 Տորֆի օքսիդատ НСР 05

Հիվանդության տարածվածություն, 25,3

Կենսաբանական արդյունավետություն, -

17,5

30,8

20,5

19,0

10,9

56,9

20,6 16,3 14,5 16,9 8,0

18,6 35,6 42,7 33,2 -

Ցողունային նեմատոդի դրսնորման վրա էական ազդեցություն է թողել կարտոֆիլի սերմային պալարների աշնանային կանաչեցումը: Տվյալ միջոցի կենսաբանական արդյունավետությունը կազմել է 39,99: (աղյուսակ 7):

Աղյուսակ 7 D. d6ՏէrսՇէօr կարտոֆիլի վնասակարության վրա գարնանային ու աշնանային պալարների կանաչեցման ազդեցությունը

Տարբերակներ Ստուգիչ ( առանց կանաչեցման) Աշնանային կանաչապատում Գարնանային կանաչապատում ՒՇՔ05

Հիվանդության Կենսաբանական տարածվածություն, արդյունավետություն, 25,3

-

15,2

39,9

17,9

29,2

8,0

-

Եզրակացություն 1. Բացահայտվել է, որ կարտոֆիլի սերմային պալարների ցողունային նեմատոդից վնասման աստիճանի մեծացման հետ էապես մեծանում է նոր բերքահավաքի պալարների վրա հիվանդության տարածվածությունն ու զարգացումը, տեղի է ունենում բույսերի արդյունավետության զգալի նվազում: 2. D. d6ՏէrսՇէօr-ով տարբեր աստիճանով վնասված կարտոֆիլի սերմանյութի ջերմամշակումը 2 ժամվա ընթացքում նպաստում է պալարների վրա ցողունային նեմատոդի դրսնորման զգալի նվազմանը: Այս նպատակների համար ամենաարդյունավետն է հանդիսացել 45 ն 50 օ С ջերմաստիճանի ներքո խոնավ տաքացման մեթոդի կիրառումը, ինչպես նան 50օ С ջերմաստիճանի ներքո թույլ աստիճանով վնասված պալարների տաքացումը: Այս դեպքերում հիվանդության զարգացում չի բացահայտվել: 3. Փորձարկված կենսաբանական, քիմիական պատրաստուկների, աճի կարգավորիչների ու պարարտանյութերի շարքում առավելագույն ազդեցություն D. d6ՏէrսՇէօr-ի վրա ունեցան միկոլինը /տիտր 1*108կլ/մլ, 100մլ/1լ ջրի հաշվարկով/, նեմաբակտը /տիտր 5*106 նեմատոդներ/մլ, 1մլ/1լ ջուր/, ԴԻ սուպերֆոսֆատի նստվածք (49-ոց լուծույթ), բորի թթու (0,59-ոց լուծույթ), պղնձե կուպարոս /0,69-ոց լուծույթ/, տորֆի օքսիդատ (0,030,059-ոց լուծույթ), հողի մշակում պերկալցիտով (300գ/մ2), իզապինի կոմբինացված կիրառում /բույսերի մշակում + ցողում վեգետացիայի ժամանակաշրջանում, 1մլ/լ ջուր/, տնկման պալարների աշնանային կանաչեցում:

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ

ՍՊԻՏԱԿԱԹԻԹԵՌԻ ԴԵՄ ՆՈՐ ՖՈՒՄԻԳԱՆՏՆԵՐԻ

ԿԻՐԱՌՄԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Ներածություն Բուսական արտադրանքում թունաքիմիկատների մնացորդների կրճատման անհրաժեշտությունը, մթնոլորտ վնասակար գազային արտանետվածքներից, այդ թվում մեթիլ բրոմից շրջակա միջավայրի պաշտպանության պահանջները ստիպում են իրականացնել կարանտինային արտադրանքի, պահեստային ն արտադրական տարածքների ֆումիգացիայի (վնասազերծման) նոր եղանակների ն տեխնոլոգիաների մշակում: Կապված օզոնաքայքայիչ նյութերի, այդ թվում նան մեթիլ բրոմի մթնոլորտ արտանետման նվազեցման ն դադարեցման հետ, ծագում է դրա այլընտրանքի որոնումներ` թարմ պտուղերի ն տնկանյութի կարանտին վնասակար օրգանիզմներից վնասազերծման ժամանակ: Ֆոսֆինի պրեպարատների փորձարկումները ցույց են տվել դրանց պիտանելիությունը այդ նպատակների համար, քանի որ վերջիններս ապահովում են վնասակար օրգանիզմների ոչնչացում ն մթերքի որակի պահպանելիություն: Ֆոսֆորական ջրածինը (ֆոսֆին) առաջին անգամ կիրառվել է վնասազերծման գործընթացում 1934թ:: Դրա ստեղծման սկզբում փորձեր են կիրառել ֆոսֆորի հետ կալցումի միացությունները: Սակայն միջազգային ճանաչում սկզբում ստացավ ալյումինի ֆոսֆիդը, որից օդի կամ արտադրանքի խոնավության ազդեցության ներքո առանձնացվում էր գազային ֆոսֆինը: Հետագայում, անցյալ հարյուրամյակի 70-ական թվականների կեսերին, սկսեցին կիրառել մագնեզիումի ֆոսֆիդ, դրանից գազը անջատվում էր առավել արագ, ն հետնաբար, նվազում էր էքսպոզիցիոն ժամանակը: Սկզբում ֆոսֆինի պրեպարատները կիրառվում էին ցորենի ախտահարման համար, այժմ դրանով վնասազերծում են ընկույզը, ծխախոտը, չրերը, ձավարեղենը, համեմունքները:

ԱՄՆ-ում կատարվել են ամերիկյան սպիտակաթիթեռի դեմ պայքարում հիմնական վնասազերծող ֆոսֆինի կիրառության վերաբերյալ հետազոտություններ: Նան ներկայիս նյութերում բերվում են աշխարհում առավել լայնորեն օգտագործվող յոդային հումքի կիրառման մեթոդները: Յոդային հումքը կիրառվում է համաշխարհային պրակտիկայում հիմնականում հողի ախտահանման համար: Նախկինում առաջարկվել են դրա կիրառությունը որպես վնասազերծիչ, հերբիցիդ, ինսեկտիցիդներ ն նեմատիցիդներ, ինչպես նան որպես հրդեհամարիչ նյութ, նան միկրոսկոպիայում կապված բեկման հատկությունների հետ, որոնք հավասար են 1,538 (200Շ): Յոդային հումքի առավելություններից մեկը հանդիսանում է այն, որ վերջինս արագ քայքայվում է (2-8 օրվա ընթացքում) ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցության նեքրո, որը դարձնում է դրան անվտանգ օզոնային շերտի համար: Յոդային հումքի օզոնաքայքայիչ ունակությունը գնահատվում է որպես 0-0,016, իսկ բրոմայինը` 0,65: Կապված նրա հետ, որ յոդային հումքը` հեղուկ է եռման 42,40 աստիճանով ն թունավոր հատկությունները արտահայտվում են միայն հեղուկի գոլորշիացման ժամանակ, դրա կիրառությունը առավել անվտանգ է վնասազերծումը իրականացնող մասնագետների համար: Ներկայիս ցուցումները սահմանում են յոդային նյութով ամերիկյան սպիտակաթիթեռի վնասազերծման մեթոդները: Պրեպարատը կիրառվում է տարբեր չափաբաժիններով: Լաբորատոր փորձարկումները ցուց են տվել, որ յոդային մեթիլը արդյունավետ է վնասակար միջատների դեմ փոքր չափաբաժիններով, քան մեթիլ բրոմը:

1. Ֆումիգատները ն դրանց այլընտրանքները 1.1. Մեթիլ բրոմ Մեթիլ բրոմը առաջին անգամ սինթեզվել է 1884թ. ն որպես պահեստային վնասատուների դեմ վնասազերծիչ ն 1932թ. առաջարկվել է Ֆրանսիայում ն հետագայում ԱՄՆ-ում: Դրանից հետո այն լայնորեն սկսել են կիրառել կարանտինային վնասազերծման համար, քանի որ բույսերի, պտուղների ն բանջարեղենների վնասա-

տուների հսկայական քանակություն կայունություն ձեռք բերեցին թունաքիմիկատների նկատմամբ, որոնք արդյունավետ էին միջատների դեմ: Ինչպես ցույց են տվել իրականացված հետազոտությունները ն երկար տարիների արտադրական գործընթացները, ամերիկյան սպիտակաթիթեռի դեմ մեթիլ բրոմով վնասազերծման մեխանիզմները ապահովում են վնասատուի 1009-ոց ոչնչացումը, չնվազեցնելով պտուղների որակը, սակայն մեթիլ բրոմի կիրառման խիստ սահմանափակման հետ կապված, որպես օզոնաքայքայիչ նյութ, ծագեցին դրա այլընտրանքի որոնման խնդիրներ կարանտինային վնասակար օրգանիզմներից, այդ թվում նան ամերիկյան սպիտակաթիթեռից թարմ պտուղների ն տնկանյութի վնասազերծման համար:

1.2. Ֆոսֆին Վերջին տարիներին վնասազերծիչի որակով միջազգային ճանաչում է ստացել ֆոսֆինը: Պարենի վնասատուների համար դրա թունավորության վերաբերյալ մանրամասն տվյալներ առաջին անգամ հրապարակվել են ԱՄՆ-ում (86ll 6է al., 1991): Տվյալ վնասազերծիչի նկատմամբ առավել կայուն հանդիսացան ամբարային երկարակնճիտը, բակլայի սերմնաբզեզը, ալյուրի բզեզը, ծխախոտի բզեզի թրթուռները: Ֆոսֆինի, կապրաթթվի ն մեթիլ բրոմի համեմատությունները պարենի վնասատուների չորս տեսակների համար ցույց տվեցին, որ ֆոսֆինը 1,5-2 անգամ թունավոր է միջատների բոլոր տեսակների ն զարգացման փուլերի մեծամասնության համար, գրեթե նույնքան թունավոր է, որքան կապրաթթուն ալյուրի բզեզի համար ն երկու անգամ թունավոր, քան ամբարային երկարակնճիթի համար կապրաթթուն: Ֆոսֆինի քիմիական բանաձնն է ՔՒ 3, մոլեկուլային զանգվածը 34,04, այս գազը 1,5 ծանր է օդից, եռման աստիճանը 87,4օ , սառեցման ջերմաստիճանը 133,5օ , գոլորշիացման թաքնցած ջերմությունը 102,6կալ/գ, պայթունավտանգության ստորին շեմը` 1,799 ըստ օդի ծավալի, հոտը հիշեցնում է կարբիտի հոտը:

Ախտանանիչը ստանում են ամլումինի ֆոսֆիդի փաթեթներից կամ հաբերից: գազի ճնշումը (մթն) հետնյալ ջերմաստիճանների դեպքում համապատասխանաբար. 0օ ` 21,6, 20օ ` 34,2, 40օ ` 51,9: Ունակ է ինքնաայրման կաթիլա-հեղուկային խոնավության հետ շփման դեպքում: Ինքնաայրման ստորին շեմը 26-28մգ/լ: Գազային ֆոսֆինի հոտը զգացվում է 0,002-0,004մգ/լ խտության դեպքում: Ֆոսֆինը չի ազդում պողպատի, ցինկապատված ն սպիտակ անագի, փայտի, մետաքսե ն բանբակե գործվածքների, բրեզենտի վրա: Առաջացնում է պղնձյա առարկաների ուժեղ օքսիդացում: Լավ լուծվում է ջրում: Պրեպարատները թողարկվում են հաբերի, հատիկների, ժապավենների ն թիթեղիկների ձնով: Ալյումինի ֆոսֆիդի պրեպարատների հատիկները ն հաբերը պատրաստվում են մամլված բաղադրիչներից. ալյումինի ֆոսֆիդ ն ալյումինի կարբամիդից, ն արտաքինց պատված են պարաֆինով: Հաբերը պարունակում են ալյումինի ֆոսֆիդ ն կայունացուցիչ, որը կանխարգելում է վերջինիս արագ տրոհումը: Հատիկների տրամագիծը 9մմ, երկարությունը 7մմ, զանգվածը 0,6գ, հաբերի տրամագիծը 19մմ, հաստությունը 6մմ, զանգվածը 3գ: Օդի կամ արտադրանքի խոնավության հետ ալյումինի ֆոսֆիդի փոխազդեցության դեպքում անջատվում է ֆոսֆորական ջրածին, մնում է ալյումինի հիդրոօքսիդը` բաց մոխրագույն փոշի, որը հեռացվում է ասպիրացմամբ կամ սեպարատմամբ ն չի ազդում արդյունքի որակի վրա: Կրիչներից ֆոսֆինի անջատման ռեակցիան տեղի է ունենում ըստ բանաձնի. ՃlՔ + 3Ւ2Օ  Ճl (ՕՒ)3 + ՔՒ3: Նրա շնորհիվ, որ պրեպարատների բաղկացուցիչները մամլված են ն իրենց բաղադրության մեջ ունեն պարաֆին, ալյումինի ֆոսֆիդի տրոհման ռեակցիան կախված պայմաններից, խոնավության հետ կոնտակտից, լիարժեքորեն ավարտվում է 1-4 ժամ անց: Հաբերը կամ հատիկները լիարժեք տրոհվում են 12-14 ժամ անց: Տրոհումը այնքան արագ է տեղի ունենում, որքան բարձր է խոնավության պարունակությունը ն ջերմաստիճանը: Մեկ հատիկի

տրոհման ժամանակ անջատվում է 0,2գ ֆոսֆորական ջրածին, մեկ հաբի տրոհման ժամանակ` 1գ: Պրեպարատի բաղադրության մեջ մտնող ամոնիումի կարբամիտը տրոհվում է ամոնիակի ն ածխաթթվային գազի անջատմամբ: Պրեպարատի տրոհման վերաբերյալ վկայում է ամիակի կտրուկ հոտը: Ածխաթթվածնային գազը ն ամիակը նվազեցնում են ֆոսֆորական ջրածնի պայթունավտանգությունը: Ամոնիումի կարբամիտի տրոհման ռեկացիան տեղի է ունենում ըստ բանաձնի. ԱՒ4ԱՒ2ՇՕ2  2ԱՒ3 + ՇՕ2: Հատիկների ն հաբերի դանդաղեցված տրոհումը նս նվազեցնում է պայթունավտանգությունը, քանի որ ֆոսֆիդի աստիճանական անջատումը բացառում է գազի մեծ կոնցենտրացիաների ձնավորումը, սակայն միննույն ժամանակ առաջացնում է երկարատն էկսպոզիցիոն անհրաժեշտություն: Մագնեզիումի ֆոսֆիդի հատիկներում ն հաբերում հետնյալ բաղադրությունն է. մագնեզիումի ֆոսֆիդ` 669, ամոնիումի կարբամիտ` 269, պարաֆին` 39, մագնեզիումի չեզոք օքսիդ ն հիդրոօքսիդ` 59: Մագնեզիումի ֆոսֆիդի հիման վրա թիթեղները ն ժապավենները պարունակում են. տեխնիկական մագնեզիումի ֆոսֆիդ` 21,49, դիբութիլֆտալալ` 5,39, թուղթ` 2,49, սոսինձ` 2,49: Մագնեզիումի ֆոսֆիդ օդի կամ հումքի խոնավության հետ փոխազդելիս տեղի է ունենում քիմիական ռեակցիա գազային ֆոսֆիդի անջատմամբ. Խց3Ք2 + 6Ւ2Օ  3Խզ(ՕՒ)2 + 2ՔՒ3: Մագնեզիումի ձնավորված հիդրոօքսիսդը, ինչպես ն ալյումինի հիդրոօքսիդը, հեռացվում է ասպիրացմամբ կամ սեպարացմամբ: Ըստ ԲԿԲՊԵԿ տվյալների ֆոսֆինի 1,2գ/մ 3 դեպքում, ջերմաստիճանը +150 առավել երկար տնողությունը անհրաժեշտ է ցորենի կեղնակերի ոչնչացման (Լraցօd6rոa ցraոariսո Էv.) համար` 16 օր, հետո հաջորդում է ցորենի ցեցը (Տiէօէrօզa Շ6r6al6lla Օl.), ալրաղացը (Էքհ6Տէia kսՇհոi6lla 26ll.), ցորենի (Էքհ6Տէia 6lսէ6lla ՒԵ.) ն չրի (Էքհ6Տէia Շaսէ6lla Մik.) հրաթրթիռները` 10 օր, հարավային ամբարային հրաթրթիռ (Քlօdia iոէ6rքսոՇէ6lla ՒԵ.)` 8 օր, փոքր

ալյուրաբզեզը (ԼriԵօliսո ՇaՏէaո6սո Ւ6rԵՏէ) ն սուրինամյան ալյուրակերը (Օry2a6քհilսՏ Տսriոaո6ոՏiՏ Լ.)` 2 օր: Ֆոսֆինի թունավոր հատկությունների հետազոտության արդյունքում հաստատվել են բարձր թունաբանական հատկությունները ամբարային երկարակնճիթի զարգացման բոլոր փուլերի նկատմամբ (բզեզ, հարսնյակ, թրթուռ, ձու): Ամբարային երկարակնճիթի զարգացման առանձին փուլերի շարքում առավել կայուն հանդիսացավ բզեզը, իսկ պակաս կայուն` թրթուռը, հարսնյակը, ձուն: Ֆոսֆինը նախատեսված է հիմնականում պահպանման ն տեղափոխման տարբեր պայմաններում ցորենի վնասազերծման համար: Գերմանիայում ցորենի 3-4մ շերջով պահեստներում զանգվածի +15օС պայմաններում վնասատուների տասը տեսակների դեմ պայքարում դրական արդյունքներ է տալիս ախտահանիչի 10 հաբերի ծախսը ցորենի 1տ համար: Օպտիմալ տնողությունը` 7 օր: Ախտահանիչի ծախսի նորման մինչն 5 հաբ նվազեցումը ցորենի 1տ համար երկարացնում է տնողությունը մինչն 11 օր: Ցորենը թաղանթներով ծածկելիս մշակման արդյունավետությունը ավելանում է (ԷՔՔՕ, 1978): Բեռնատար նավերում ցորենի ֆումիգացման համար բավարար է պրեպարատի մեկ հաբ 1մ3 մակերեսի համար երեք օրերի ընթացքում ամբարային երկարակնճիթի ն ալրային բզեզի ոչնչացման համար: +14օС ն բարձր ջերմաստիճանային ռեժիմներում ոչնչանում են նան ամբարային երկարակնճիթի ձվերը (ՏiէօքհilսՏ ցraոari6Տ Լ.), ալրային բզեզի (ԼriԵօliսո ՇօոfսՏսո Ս.) թրթուռները ն հարսնյակները: Առավել ցածր ջերմաստիճանների դեպքում այդ փուլերի վնասատուները մասնակիորեն կենսունակ են մնում: Նախկինում ֆոսֆինը կիրառում էին միայն ցորենի վնասազերծման համար: Դանիայում սորուն ցորենի ն նավամբարներում ֆումինգացման համար նորման կազմում է ֆոսֆինի 3-5գ ծախս մեկ տաննայի համար` ամռանը 3-օրյա տնողության դեպքում ն ձմռանը` 5-օր: Նիդերլանդներում ծախսի նորման բարձրացնում են մինչն 58գ/տ, իսկ տնողությունը մինչն 7 օր, +10-15օС դեպքում ն 4 օր` +15օ ջերմաստիճանների դեպքում: Իսպանիայում կիրառում են ալյումինի ֆոսֆիդ 15-30գ 1տ համար (այսինքն 5-10գ գազ) 3-4 օր

էքսպոզիցման դեպքում: ԱՄՆ ֆոսֆինը կիրառվում է նավերում. վնասազեծումը կատարվում է երթուղուում 10-15 օրվա ընթացքում ծախսի 34տ/9,4մ3 նորմայով, համարվում է, որ 9-10 օրվա ընթացքում գազը նրթափանցում է ցորենի մեջ միչն 19մ խորությամբ: Ավստրալիայում ֆոսֆինը հաբերը կամ հատիկները ներմուծվում են ցորենի մեջ բեռնման ժամանակ 3-5գ/տ ծախսի նորմայով ն մինիմալ 5 օր էքսպոզիցմամբ (86ll, 1998): Ֆոսֆինի պրեպարատների փորձարկումը ապացուցել է դրանց պիտանելիությունը տնկանյութի ն թարմ մթերքի վնասազերծման համար, քանի որ դրանք ապահովում են կարանտինային վնասակար օրգանիզմների ոչնչացումը ն մթերքի որակի պահպանելիությունը: Արտադրանքի, իսկ հատկապես խաղողի ն խնձորենիների կոթունները արմատային ֆիլոքսերիայից (Մiէ6riսՏ viէifօlia6 ԲiէՇհ) ն կալիֆորնիական վահանակից (ՕսadraՏքidiօէսՏ ք6rոiՇiօՏսՏ ՇօոՏէ.) վնասազերծման համար ֆոսֆնի պրեպարատերի կիրառան վերաբերյալ փորձերը իրականացվել էն Լ.Բ.Չերնեյի (1982) կողմից: Առավել արդյունավետ իրեն արտահայտեց ածխածնի դիօքսիդի (ածխաթթու գազի) հետ ֆոսֆինի պրեպարատների խառնուրդը, որը ապահովում է ֆիլոքսերայի 1009-անոց ոչնչացում ն բույսերի կեսունակության բարձր տոկոս (Չերնեյ, 1982): Միննույն ժամանակ առավել նպատակահարմար է կիրառել մագնեզիումի ֆոսֆին մագտոքսին-պրեյս պրեպարատը թիթեղների տեսքով, քանի որ դրանք չեն պարունակում ամոնիումի կարբամատ, որը կարող է ունենալ թարմ արտադրանքի վրա ֆիտոտոքսիկ ազդեցություն: Այսպիսով, ֆոսֆինի տարբեր պրեպարատային ձների կիրառության հարուստ փորձը ցուցում է, որ այն կարելի է կիրառել բույսերի ն մթերքների վնասազերծման համար: Դրանից ելնելով, վերջերս կատարել է փորձարկում ամերիկյան սպիտակաթիթեռից բույսերի ն մթերքերի վնասազերծման ժամանակ կիրառման ռեգլամենտի ն հնարավորությունների սահմանման համար: Մասնավորապես, իրականացվել է ամերիկյան սպիտակաթիթեռից թարմ մթերքների վնասազերծումը ն մագտոքսին-պրեյսի թիթեղի կենսաբանական արդյունավետության որոշումը վնասատուի տարբեր փուլերում:

Նախկինում ֆումիգացիոն աշխատանքների մեծամասնության համար հանձնաարականները տրվում էին ըստ որոշակի ծավալի ֆումիգատի զանգվածի չափավորման հիման վրա, որը արտահայտվում էր գրամներով խորանարդ մետրի համար, որոշ դեպքերում` լիտրերով: Բացի դրանից ցուցվում էր տնողությունը ն ջերմաստիճանը կամ ջերմաստիճանային սահմանները, որոնց դեպքում տվյալ նորմատիվը կիրառական է: Այդ հանձնարարականները հաշվի չէին առնում այն, որ որոշ գործոններ կարող են փոփոխել միջատների վրա ազդող խտությունները: Դրանից կարնորագույնը հանդիսանում է գազի սորբցիան հումքի կողմից ն արտհոսումները տարայից, որտեղ իրականացվում է վնասազերծումը: Տոքսիկ ազդեցության համար իրական նշականություն ունի գազի քանակությունը, որը ազդում է միջատների վրա որոշակի ժամանակահատվածում: Ժամանակակից վնասազերծման գործընթացում կիրառվում է ՄԽԱՀԺ մեծությունը` միջին խտության արտահայտության հարաբերությունը ժամանակին, այսպես կոչված հաճախագրամմա, բնութագրում է ֆումիգատի քանակությունը, որը անհրաժեշտ է որոշակի ջերմաստիճանում 24 ժամվա ընթացքում տնողության ավարտից հետո վնասատուի տվյալ տեսակի 1009-ոց ոչնչացման համար: Այդ մեծությունները (հաճախագրամմաների լետալ նորմաները) վնասատուի յուրաքանչյուր տեսակի համար հաստատված են փորձնական ուղիով միջավայրի ջերմաստիճանի փոփոխության հաշվարկով: Յուրաքանչյուր կենսաբանական տեսակին կամ միմյանց հետ մոտ կենսաբանական տեսակների խմբերին բնորոշ է հաճախագրամմաների որոշակի լատենտ նորմա որոշակի ջերմաստիճանի դեպքում: Որքան բարձր է ջերմաստիճանը, այնքան ցած է ՄԽԱՀԺ, ն բացի դրանից միջատների ամառային փուլերը ոչնչանում են արագ, այդ իսկ պատճառով լետալ նորման դրանց համար փոքր է, քան ձմեռային ն դիապազային փուլերը: Հանձնարարականներում մշակված են ն բերվում են ամերիկյան պիտակաթիթեռի վնասազերծման ռեժիմները ֆոսֆինի պրեպարատներով ն հաշվարկված են ՄԽԱՀԺ ջերմաստիճանային փոփոխությունների ն վնասատուի կենսաբանական առանձնահատկու-

թյունների հաշվարկով: Փորձերը իրականացվել են ֆումիգացիոն խցերում, օդի տարբեր ջերմաստիճաններում. 14-16, 18-20 ն 2325օ : Կենսաինդիկատորների որակով ծառայել են ամբարային երկարակնճիթի բզեզները ՏiէօքհilսՏ ցraոariսՏ Լ. ն փոքր ալրակեր բզեզը ԼriԵօliսո ՇօոfսՏսո Dսv: էքսպոզիցիայի ավարտին բոլոր կենսաինդիկատորները ոչնչացան (աղյուսակ 1): Ամերիկկյան սպիտակաթիթեռի թրթուռի վրա ֆոսֆինի փորձարկվող չափաբաժինները կազմեցին 0,4-0,8գ/մ3, իսկ տնողությունը` 48ժ: Վնասազերծումից հետո պահպանման տասներորդ օրը +4-5օ պայմաններում մթերքը գտնվում էր գերազանց վիճակում:

Աղյուսակ 1

Ջերմաս-տիճան,

Մագտոքսինի ծախսի նորման գ/մ3

էքսպո-զիցիան, ժամ

Ոչնչա-ցում, 9

| սերնդի թրթուռ | սերնդի թրթուռ

14-16 14-16 18-20 18-20

0,6 0,8 0,4 0,6

90-95 90-95

ՄԽԱՀԺ հաճախագրամմաների մահացու նորման

Վնասատուի զարգացման փուլը

Ամերիկյան սպիտակաթիթեռի թրթուռերի դեմ ֆոսֆինի կիրառման կեսաբանական արդյունավետությունը

38,4 28,8

Ամերիկյան սպիտակաթիթեռի առավել կայուն փուլ հանդիսացան հարսյակները, որոք վնասազերծվում էին համանման պայմաններում, միննույն ժամանակ ֆոսֆինի կոնցենտրացիան, որը ահնրաժեշտ է 1009-ոց ոչնչացման համար, կազմում է 0,8գ/մ3 (աղյուսակ 2):

Աղյուսակ 2

էքսպո-զիցիան, ժամ

Ոչնչա-ցում, 9

18-20 18-20

0,2 0,8

38,4

Ամառային գեներացման հարսնյակ

23-25 23-25

0,4 0,6

90-95

28,8

նորման

Մագտոքսինի ծախսի նորման գ/մ

Ամառային գեներացման հարսնյակ

Վնասատուի զարգացման փուլը

ՄԽԱՀԺ մահացու

Ջերմաս-տիճան,

Ամերիկյան սպիտակաթիթեռի հարսնյակի դեմ ֆոսֆինի կիրառման կեսաբանական արդյունավետությունը

Իրականացվել է նան ֆոսֆինի փորձարկումներ ձվաբջիջերի ոչնչացման համար: էքսպոզիցիան կազմեց 48 ժամ ն ֆոսֆինի խտությունը` 0,2-0,4գ/մ3: Խտությունը ավելացնելու անհրաժեշտություն չկար, քանի որ արդեն 0,2գ/մ3 ն +18-20օ ջերմաստիճանի դեպքում ձվաբջիջները ամբողջովի ոչնչանում են, իսկ +14-16օ ջերմաստիճանի դեպքում խտությունը, որը անհրաժեշտ է ջվաբջիջների ամբողջական ոչնչացման համար, կազմում է 0,4գ/մ3 (աղյուսակ 3): Գազազերծումից հետո ձվերի վրա դիտարկվում է մոխրագույն փայլուն փառ ն ձվերի գույնի փոփոխություն մուգ շագանակագույնից մինչն մուգ սն: Նան անհրաժեշտ է նշել, որ տնողության 48 ժամվա ընթացքում ձվից դուրս եկան թրթուռեր, որոնք ոչնչացան ֆումիգացման ժամանակ (աղյուսակ 3):

Աղյուսակ 3

Ոչնչա-ցում, 9

ՄԽԱՀԺ հաճախագրամմաների մահացու նորման

14-16 18-20

էքսպո-զիցիան, ժամ

Ձվաշեղջ Ձվաշեղջ

Մագտոքսի-նի ծախսի նորման գ/մ3

Վնասատուի զարգացման փուլը

Ջերմաս-տիճան,

Ամերիկյան սպիտակաթիթեռի ձվաբջիջի դեմ ֆոսֆինի կիրառման կեսաբանական արդյունավետությունը

0,4 0,2

19,2 9,6

Իրականացված հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ ֆոսֆինի կիրառումը ֆումիգացման համար ամերիկյան սպիտակաթիթեռի ոչնչացման նպատակով ապահովում է հարսնյակների լիարժեք ոչնչացում 0,8գ/մ3 խտության դեպքում +18-20օ ջերմաստիճանում ն էքսպոզիցիոն 48 ժամում, թրթուռների` 0,6գ/մ3, ձվերի` 0,4գ/մ3:

1.3 Յոդային մեթիլ Յոդային մեթիլը (յոդմեթանը)` ՇՒ3|, խիտ, անգույն հեղուկ է (երբեմն ալ կարմիր երանգով), բնորոշ հտով, լուծվում է օրգանական լուծիչներում: Յոդային մեթիլը լայնորեն կիրառվում է օրգանական միացությունների սինթեզում: Մոլեկուլային զանգվածը 141,94գ/մոլ: Տեսակարար կշիռը 2,2789գ/սմ3 +20օ դեպքում: Եռման ջերմաստիճանը +42,43օ , սառչելունը` -66,45օ : Ջրում լուծվելիությունը 14գ/լ +20օ դեպքում: Գոլորշիների ճնշումը 50կՊա +20օ , 53,32կՊԱ (400մմ սնդ.սյուն) +25,3օ ն 166,1կՊա +55օ դեպքում: Պայթյունավտանգության սահմանը ըստ ծավալի 8-669 (86Շk6r 6է al., 1998, Շսօ 6է al., 2004, ՒսէՇհiոՏօո 6է al., 1997): Յոթային մեթիլը ունի մի շարք հատկություններ, մասնավորապես հոտի առկայությունը, բոցակայունությունը, բավականին բարձր

ճնշումը, որը հնարավոր է տալիս վերջինիս կիրառությունը ցորենի ն անտառարտադրության վնասազերծման համար: Նախկինում առաջարկվել է դրա կիրառությունը ֆունգիցիդի, հերբիցիդի, նեմատիցիդի կամ հրդեհամարիչ նյութի նպատակներով, ինչպես նան հողի վարակազերծման համար որպես ախտահանիչ նյութ (2հaոց 6է al., 1997): Ի տարբերություն բրոմական մեթիլի, յոդային մեթիլը չի համարվում օզոնոքայքայիչ նյութ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ վերջինիս արագ քայքայման հետնանքով: Սակայն յոդային մեթիլը, գործում է որպես բիոցիտ, բրոմիական մեթիլին համանմանորեն: 1997թ. հուլիսին հաջողությամբ իրականացվեցին մոլախոտերի ն հողաբնակ վնասատուների դեմ յոդային մեթիլի փորձարկումը ն ստացվեցին դրական արդյունքներ: Միննույն տարում իրականացվեց մրգերի վնասազերծման աշխատանքները կարիբյան պտղային ժանճի ՃոaՏէr6քհa ՏսՏք6ոՏ6 Լ. ձվերի ն թրթուռների դեմ (ՒսէՇհiոՏօո 6է al., 1997): Յոդային մեթիլը կարելի է դիտարկել որպես բրոմիական մեթիլի արդյունավետ այլընտրանք` պտուղների ֆումիգացման ժամանակ վնասատուների ձվերի ն թրթուռերի դեմ պայքարի նպատակով: Իրականացվել է յոդային մեթիլի փորձարկումներ ամերիկյան սպիտակաթիթեռի զարգացման տարբեր փուլերում` մինիմալ չափավորման նպատակներով (աղյուսակ 4):

Աղյուսակ 4 Ամերիկյան սպիտակաթիթեռի (Ւyքհaոէria Շսո6a) դեմ յոդային մեթիլով ֆումիգացման կենսաբանական արդյունավետությունը, 24 ժամյա տնողության ն +14-16 դեպքում Ցուցանիշներ Ծախսի նորման, գ/մ3 Ոչնչացման 9

Թրթուռներ

Հարսնյակներ

0,5

0,7

1,0

1,2

1,5

0,5

0,7

1,0

66,

74,

80,

50,

Իրականացված փորձարկումները ցուցեցին, որ յոդային մեթիլի կիրառությունը ապահովում է ամերիկյան սպիտակաթիթեռի հարսնյակների ն թրթուռներ դեմ ֆումիգացման արդյունավետ արդյունքների ստացում: Յոդային մեթիլը հնարավորություն է տալիս պահպանել ֆումիգացման մակարդակի հուսալիությունը ն էականորեն նվազեցնել էկոլոգիական վտանգները: Ֆումիգացման համար անհրաժեշտ հեղուկ յոդային մեթիլի քանակությունը հաշվարկվում է ըստ բանաձնի.

Խ

KւԾ , 2,28

որտեղ Ա -ը` հեղուկ յոդային մեթիլի անհրաժեշտ քանակությունը, մլ, k-ն` ծախսի նորման ռեժիմներին համաձայն, գ/մ3, 2,28-ը` յոդային մեթիլի տեսակարար կշիռը, գ/սմ3, Մ-ն` ֆումիգացվող տարածքի ծավալը, մ3:

Եզրակացություններ 1. Հիմնականում բրոմական մեթիլենին այընտրանքային ֆումիգատ հանդիսանում է ֆոսֆինը: 2. Ֆոսֆինի պրեպարատների շարքում ըստ իր ֆիզիկո-քիմիական հատկությունների առավել ընդունելի կարելի է համարել մագնեզիումի ֆոսֆիդը, ն ամենից առաջ մագտոքսին-պրեյս թիթեղնեը, որոնք իրենց բաղադրության մեջ չեն պարունակում ամոնիումի կարբոմիտ ն այդ իսկ պատճառով չեն կրում ֆիտոտոքսիկ հատկություներ, դա հարավորություններ է ստեղծում վնասազերծել ոչ միայն ցորենը ն հացազգիները, այլ նան թարմ պտուները: 3. Թարմ պտուղների ֆումիգացումը մագտոքսին-պրեյս պրեպարատով նույնիսկ ցածր ջեմաստիճանների (8ԵС) ն ֆոսֆինի էական խտության (3,5գ/մ3) դեպքում չի հանգեցնում պտուղների ն տնկանյութի ֆիտոտոքսիկ ազդեցության ն չի նվազեցնում սննդային արժեքը, ապահովելով այնպիսի կարանտինային վնասատուների 1009-ոց ոչնչացում, ինչպիսին է ամերիկյան սպիտակաթիթեռը: 4. Լաբորատոր փորձարկումները ցույց են տվել, որ յոդային մեթիլը ներկայացնում է հետաքրքրություն հետագա հետազոտությունների համար որպես նյութ, որը այլընտրաքային է բրոմային մեթիլին, ամերիկյան սպիտակաթիթեռի վնասազերծման համար:

ԻՖԱ ԵՎ ՊՇՌ ՄԵԹՈԴՆԵՐՈՎ ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԱՆԴԻԱԿԱՆ ՔՈՂԱՐԿՎԱԾ ՏԻՄՈՎԻՐՈւՍԻ ԵՎ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ԲԾԱՎՈՐՈւԹՅԱՆ ԱՆԴԻԱԿԱՆ

ԿՈՄՈՎԻՐՈւՍԻ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄ ԵՎ

ՆՈւՅՆԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

Ներածություն Կարտոֆիլը բնակչության հիմնական սննդամթերքներից մեկն է: Կարտոֆիլի արտադրության ծավալներով աշխարհում առաջին տեղը, գրավում է Չինաստանը: Բայց ն այնպես, տարեկան մոտ 30 մլն տոննա ստացվող համախառն բերքի առկայությամբ հանդերձ, ամեն տարի ներմուծմամբ գնվում է 300-500 հազ. տոննա սերմացու ն ապրանքային կարտոֆիլ: Վերջին 10-15 տարիներին պետական տեսակափորձարկման ն հետագա առնտրային օգտագործման նպատակով ՀՀ տարածք ակտիվորեն ներկրվել են բազմաթիվ տարատեսակներ եվրոպական սերմնաբուծական հաստատություններից, որոնք տասնամյակների ընթացքում օգտագործել են տեսակների գենետիկ հավաքածուներ ն հարավամերիկյան ծագման կարտոֆիլի վայրի ձներ: Այդ կապակցությամբ արդեն հրատապ նշանակություն է ձեռք բերել կարտոֆիլի արտասահմանյան տեսակներում Հայաստանի Հանրապետությունում բացակայող կարանտինային վիրուսների հնարավոր առկայության ստուգումը: Կարտոֆիլի բծավորության անդիական վիրուսը (ՃԵԽօՄ) պատկանում է Ըoոo5irա5 ցեղին ն առաջինը նկարագրել է ԲriԵօսrջ, 1օոeտ, Ճօeոiջ (1977): ՃԵԽօՄ վարակում է Տօlճոճօeճe ընտանիքի վայրի ն մշակովի տեսակները, ներառյալ կարտոֆիլը, սմբուկը ն պղպեղը: Լայն տարածվածություն ունի Պերուի, Չիլիի ն էկվադորի բարձրալեռնային շրջաններում, հայտնաբերվել է նան Բրազիլիայում, կարտոֆիլի վրա, ն պղպեղի վրա Հոնդուրասում ն Նիկարագուայում: 25-27 նմ չափերով ՃԵԽօՄ վիրիոններն ունեն իզոմետրիկ սիմետրիա ն պարունակում են երկու սպիտակուց ն գծային միաթել ՌՆԹ երկու մոլեկուլներ: Ըստ սերոլոգիական հատկությունների

առանձնացված են երեք շտամներ` ՃԵԽօՄ-8, ՃԵԽօՄ-Ը ն ՃԵԽօՄ-Н (Ճvilճ eէ ճl., 1984): ՃԵԽօՄ- ը հեռավոր սերոլոգիական ցեղակցություն ունի Ըօwքeճ ոօտճiօ virստ (ԸԵԽՄ),

Сօwքeճ տevere ոօտճiօ virստ (ԸԵՏԽՄ), 8eճո քօմ ոօէէle virստ (8ԵԽՄ) ն Օսճil քeճ ոօտճiօ virստ (ՕԵԽՄ) կոմովիրուսներիի հետ (Ը. ԲriԵօսrջ eէ ճl., 1977), բայց այդ բոլոր վիրուսները կարտոֆիլը չեն վարակում: Կարտոֆիլի մշակովի տեսակների մեծամասնության վրա ՃԵԽօՄ առաջացնում է տերնների բծավորության թեթն ն ծանր ձներ, իսկ մի շարք դեպքերում` ծիլերի գագաթների նեկրոզ, տերնների դեղնություն ն աղճատում: Վիրուսը տարածվում է կարտոֆիլի վարակված պալարների հետ, բույսերի ն 1iaԵrotiԸa Եalteata и 1. 5iridաla բզեզների միջն մեխանիկական հպման ժամանակ: ՃԵԽօՄ կարտոֆիլի այլ վիրուս – մակաբույծների մեծամասնությունից տարբերվում է վիրիոնների բնութագրական կառուցվածքով (ՌՆԹ երկու տեսակ, երկու սպիտակուց) ն Ըհeոoքodiաո զաiոoa, Ը. aոaraոtiԸolor ն ԸաԸաոi5 5ati5ա5 ինդիկատորները վարակելու անընդունակությամբ: Կարտոֆիլի անդիական քողարկված վիրուսը (ՃԵԼՄ) պատկանում է 1iոo5irա5 ցեղատեսակին ն առաջին անգամ հայտնաբերվել է Կոլումբիայում, կարտոֆիլի տեղական տեսակների վրա (ՕiԵԵտ eէ ճl., 1966) : Այն ընդունակ է վարակել Ճոճrճոէճօeճe, Ըհeոօքօմiճօeճe, ԸսօսrԵiէճօеճe ն Տօlճոճօeճe ընտանիքների մոտ 30 տեսակի բույսերի, բայց հիմնական տերբույսերն են կարտոֆիլի տարբեր ձները ն տեսակները (ՕiԵԵտ eէ ճl., 1966: ԲriԵօսrջ eէ ճl., 1977): Վիրուսը լայնորեն տարածված է անդիական երկրներում` Բոլիվիա, Կոլումբիա, էկվադոր ն Պերու: ՃԵԼՄ բացահայտման մասին հաղորդել են նան Արգենտինայից, Պարագվայից ն Չիլիից, հատկապես UllաԸա5 tաԵero5ա5 բույսերի` տեղական պալարավոր գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վրա (Լiշirrճջճ eէ ճl., 1996) : ՃԵԼՄ մասնիկներն ունեն իզոմետրիկ ձն մոտ 30նմ տրամագծով ն պարունակում են մեկ սպիտակուց ն գծային միաթել ՌՆԹ

մեկ մոլեկուլ (ՕiԵԵտ eէ ճl., 1966): Ըստ սերոլոգիական առանձնահատկությունների ՃԵԼՄ բաժանվում է շտամների երեք տեսակների` ՃԵԼՄ-Ըօl, ՃԵԼՄ-Ըօl-2 (կամ ՃԵԼՄ-ССС) ն ՃԵԼՄ-Էս

(Ճօeոiջ eէ ճl., 1979): ՃԵԼՄ սերոլոգիապես մոտ է սմբուկի խճանկարի տիմովիրուսին (Էջջքlճոէ ոօտճiօ virստ - ԷԽՄ) , պակաս «հարազատ» է 8elճմօոոճ ոօէէle է7ոօvirստ (8eԽՄ) ն Ծսlօճոճrճ ոօէէle է7ոօvirստ (ԾսԽՄ) ն հեռավոր սերոլոգիական ցեղակցություն ունի մնացած տիմովիրուսների մեծամասնության հետ (8rսոէ eէ ճl., 1996): Տարբեր հեղինակներ ՃԵԼՄ համարում են ԷԽՄ – ի շտամ: Կարծիք կա նույնպես (Ճօeոiջ, Լeտeոճոո, 1979) , թե այդ ընտանիքի բույսերը վարակող բոլոր տիմովիրուսները` ՃԵԼՄ, 8eԽՄ, ԾսԽՄ, ԷԽՄ ն Եհ7տճliտ ոօտճiօ է7ոօvirստ, փաստորեն իրենցից ներկայացնում են միննույն վիրուսի շտամներ: ՃԵԼՄ տարածվում է կարտուֆիլի վարակված պալարների միջոցով, բույսերի ն Eքitriւ տք. բզեզների մեխանիկական շփման ժամանակ: Հնարավոր է նան փոխանցում կարտոֆիլի իսկական սերմերի միջոցով, բայց ոչ բարձր հաճախականությամբ (առհասարակ 19): ՃԵԼՄ իր անվանումն ստացել է կարտոֆիլի բազմաթիվ տարատեսակների ն ձների վարակման քողարկված բնույթից: Այդուհանդերձ այդ մշակաբույսի մի շարք տեսակների մոտ վիրուսի ազդեցությամբ առաջ են գալիս խճանկարի, մանր ջիլերի քլորոտիկ ցանցկենության ն տերնների կնճռոտվածության ախտանիշներ, որը հատկապես բնութագրական է աշխարհագրական այն գոտիներին, որտեղ օդի գիշերային ու ցերեկային ջերմաստիճանների նշանակալի տարբերություններ կան: Ըստ կենսաբանական առանձնահատկությունների ՃԵԼՄ կարտոֆիլը վարակող մյուս վիրուսներից ունի հետնյալ հիմնական տարբերությունները. մորֆոլոգիա ն վիրիոնների չափեր, ջերմաստիճանային ինակտիվացիայի բարձր կետ, Ըհeոoքodiաո զաiոoa, Ը. AոaraոtiԸolor ն ԽiԸotiaոa ջlաtiոo5a համակարգային

վարակում, ԸաԸաոi5 5ati5ա5 տեղային վարակում, Եհa5eolա5 5աlջari5 անընկալունակություն: Բուսաախտածին վիրուսների ժամանակակից ախտորոշումը ն նույնականացումը հիմնվում է սերոլոգիական (իմունոֆերմենտային անալիզ, իմունոէլեկտրոնային միկրոսկոպիա) ն մոլեկուլյար (ՊՇՌ-թեստ) մեթոդների համալիր օգտագործման վրա: Որպես լրացուցիչ կամ օժանդակ մեթոդներ կիրառվում են նույնպես բիոթեստ ինդիկատոր-բույսերի վրա ն էլեկտրոնային միկրոսկոպիա, որոնք վիրուսների ճնշող մեծամասնության համար տեսակաառանձնահատուկ չեն ն թույլ են տալիս նույնականացումն անցկացնել միայն ընտանիքի կամ ցեղատեսակի մակարդակով: ԷԵԵՕ ախտորոշման ստանդարտներին համապատասխան, բուսաախտածին վիրուսների նույնականացումը պետք է կատարվի երկու տարբեր մեթոդների օգտագործման հիման վրա: ԻՖԱ մեթոդով ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ ախտորոշման համար առնտրային նշանակության հավաքածուներն արտադրվում են Ճմջeո (Մեծ Բրիտանիա) Ճջմiճ (ԱՄՆ) 8iօreԵճ (Շվեյցարիա) ԾՏԽԼ ն Լօewe (երկուսն էլ Գերմանիա) ընկերությունների կողմից: Արտասահմանում վերծանվել են ՃԵԽօՄ ն ՃԵԼՄ իզալյատորների գենոմի որոշ տեղամասերի ՌՆԹ հաջորդականությունները (ՌՆԹ գեների-կախյալ ՌՆԹ-պոլիմերազներ ն թաղանթի սպիտակուցի), բայց մինչն ներկայացվող սույն հետազոտություններն այդ վիրուսներ հայտնաբերման համար ՊՇՌ թեստ մշակված չի եղել: Մելեկուլյար մեթոդներ մշակված չլինելու հետնանքով մինչն օրս ՃԵԽօՄ ն ՃԵԼՄ ախտորոշումը ենթադրում էր ԻՖԱ մեթոդների ն ինդիկատոր-բույսերի օգտագործման անհրաժեշտություն: Սակայն բիոթեստը ինդիկատոր-բույսերի հետ ժամանակի առումով շատ երկարատն է (նվազագույնը 21 օր ինդիկատորների ինոկուլյացիաից հետո), այդ պատճառով այն կիրառելի չէ կարանտինային էքսպրես փորձաքննության համար ն առաջարկված է ինտրուդիկցիոն – կարանտինային տնկարկներում եղած կարտոֆիլի բույսերի թեստավորման համար: Օպտիմալ է հանդիսանում հետնյալ ինդիկատոր-բույսերի հավաքածուի օգտագործումը. Ըհeոoքodiաո aոaraոtiԸolor, Ը.

զաiոoa, С. ոաrale, ԽiԸotiaոa Եeոtհaոiaոa, Խ. Եiջelo5ii, Խ. Ըle5elaոdii, Խ. deԵոeyi, Խ. հe5քeri5-67A, Խ. oԸԸideոtali5-Ե1 ն Խ. taԵaԸաո «Wհite 8arley»: Բիոթեստերն անհրաժեշտ է անցկացնել հատուկ սարքավորված, միջատների համար անթափանց մեկուսացված ջերմոցներում (ստանդարտ` ԷԵԵՕ РМ 3/21 (2) ): Բիոթեստերի արդյունավետությունը կախված է ինոկուլյումի աղբյուրից, նրանում վիրուսի խտությունից, ինոկուլյացիայի մեթոդից, վիրուսի շտամից, ինդիկատոր-բույսերի տեսակից ն հասակից, դրանց պահման պայմաններից: ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ չունեն առանձնահատուկ տեղային ռեակցիայով տեր-բույսեր, այդ պատճառով ինդիկատորային մեթոդն առանձին կիրառմամբ բավարար չէ դրանց նույնականացման համար: Բիոթեստերի ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական արդյունքները պահանջում են ԻՖԱ մեթոդով հաստատում (ստանդարտ ԷԵԵՕ РМ 3/21 (2)): 2009 թ. Ճմջeո ֆիրմայի ԻՖԱ նպատակով հավաքածուներով կարտոֆիլի մի շարք նմուշների փորձաքննության ժամանակ հայտնաբերվել են ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ նկատմամբ սերոդրական ռեակցիա ցուցաբերող բուսական մասեր ն պալարներ: Այդպիսի ռեակցիաներ նկատվել են տարբեր նմուշների համար. միկրոբույսեր iո 5itro կուլտուրայում, թորշոմած (աչքերը 0,2-ից մինչն 0,4 սմ) ն չթառամած (աչքերը 1-ից մինչն 2 սմ) պալարների աչքեր, դաշտային ն ջերմոցային պայմաններում աճեցած բույսերի տերններ: Այդպիսի ռեակցիաների բավականաչափ բարձր հաճախականությամբ էլ պայմանավորվել է իմունոախտորոշման արդյունքների արժանահավատության հաստատման, այսինքն Ճմջeո ֆիրմայի թեստ – համակարգի, ինչպես նան 8iօreԵճ ն ԾՏԽԼ ֆիրմաների թեստ – համակարգերի որակի ստուգման անհրաժեշտությունը: Ինչպես հայտնի է, ԻՖԱ համար թեստ – համակարգերի որակը որոշվում է հետնյալ հիմնական պարամետրերով, առանձնահատուկությամբ, այսինքն` ուրիշ (հետերոլոգիկ) վիրուսների հետ խաչաձն ռեակցիայի բացակայությամբ, զգայնությամբ, բուսահյութի բաղադրիչների հետ ոչ բնորոշ ռեակցիաների բացակայությամբ, թեստ – համակարգի ռեակցիոն բաղադրիչների, առաջին հերթին`

կոնյուգատների, կայունությամբ: Այս դեպքում հիմնարար պարամետր է հանդիսանում առանձնահատուկությունը (առանձնահատուկ, խիստ բնութագրական լինելը):

1. Նյութեր ն մեթոդներ Վիրուսաբանության լաբորատորիայում հետազոտվել է Ճմջeո, 8iօreԵճ ն ԾՏԽԼ ֆիրմաների թեստ – համակարգերի առանձնահատուկ լինելը ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ հանդեպ ն ԻՖԱ համար դրական ստուգիչի միջոցով գնահատման ճանապարհով նրանց ռեակցիաները կարտոֆիլն առավել հաճախ վարակող մի շարք վիրուսների հանդեպ: Այդ նպատակով օգտագործվել են Ճմջeո արտադրության դրական ստուգիչները ն ԾՏԽԼ ֆիրմայի շտամ – առանձնահատուկ դրական ստուգիչները ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ նկատմամբ: Համեմատության համար զուգահեռ գնահատել են այդ թեստ – համակարգերի ռեակցիան ԻՖԱ համար բացասական ստուգիչների հետ ն կարտոֆիլի առողջ բույսերի հյութի հետ: Անալիզներն անցկացվել են ախտորոշիչ հավաքածուներն արտադրող ֆիրմաների հրահանգներին համապատասխան: Արդյունքները գրանցել են Խսlէiտkճո Ճտօeոէ միկրոպլանշետային անալիզատորի վրա 405 նմ ալիքի երկարությամբ: ՊՇՌ հիման վրա թեստի մշակման ժամանակ օգտագործվել են ՃԵԼՄ-Ըօl-2 շտամի լիոֆիլիցված ԵՄ-0062 իզոլյատներ ն ՃԵԽօՄ-8 շտամի ԵՄ-0057 իզոլյատներ` ձեռք բերված ԾՏԽԼ ֆիրմայից, այդ նույն ֆիրմայի` ԻՖԱ համար շտամ – առանձնահատուկ դրական ստուգիչներ, Ճմջeո, 8iօreԵճ ֆիրմաների ն ՃԵԼՄ, ՃԵԽօՄ ն մի շարք այլ վիրուսների նկատմամբ ԻՖԱ համար դրական ն բացասական ստուգիչներ ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ նկատմամբ սերոդրական ն սերոբացասական ռեակցիայով, տարբեր ծագման կարտոֆիլի պալարներ, ինդեքսներ ն ծաղկամանային թփեր, վաղահաս տեսակի կարտոֆիլի առողջ թփեր` արհեստականորեն ինոկուլացված ԵՄ-0057 ն ԵՄ-0062 իզոլյատներով: ՌՆԹ անջատումն իրականացրել են «Ագրոդիագնոստիկա» ֆիրմայի նուկլեինաթթուների անջատման ռեագենտների հավաքածուով:

Հակադարձ տրանսկրիպցիայի ռեակցիան դրել են «Ագրոդիագնոստիկա» ՍՊԸ ռեագենտների համապատասխան հավաքածուի, Եrօոeջճ ֆիրմայի (ԱՄՆ) ՃԽՄ ն ԽԼՄ հակադարձ տրանսկրիպտազների, ԽԼՄ հակադարձ տրանսկրիպտազների օգտագործմամբ: «Ագրոդիագնոստիկա» ֆիրմայի պրայմերների հետ ամպլիֆիկացիայի ռեակցիայի համար օգտագործել են այդ նույն ֆիրմայի ԴՆԹ-ի նկատմամբ ՊՇՌ – ամպլիֆիկացիայի համար ռեագենտների կոմպլեկտներ: «Սինտոլ» ՓԲԸ պրայմերների հետ ամպլիֆիկացիայի ռեակցիայի դրման համար համաօգտագործել են «Դիալատ Լտդ» ֆիրմայի արտադրության ԴՆԹ-ի ամպլիֆիկացիայի համար մաստերմիքս, որն իր մեջ ներառում է Տոճr՛ճզ -պոլիմերազը: ՊՇՌ դրել են Էքքeոմօrք ֆիրմայի Խճտէerօ7օler Օrճմieոէ ն Խճտէerօ7օler Եerտօոճl ամպլիֆիկատորների վրա: R՛-ԵԸR արդյունքների որոշումը իրականացրել են էլեկտրաֆորեզի մեթոդով 1,52--անոց ագարոզային գելի մեջ: Ամպլիֆիկացիայի արգասիքների մեծությունը չափել են, օգտագործելով Բerոeոէճտ ֆիրմայի ԴՆԹ մոլեկուլյար կշռի Օeոe RսԵer 100 Եք Եlստ մարկեր: ՊՇՌ ստացված արդյունքները մաքրել են Բerոeոէճտ ֆիրմայի Օeոe 1Է՛ ԵԸR հավաքածուի օգտագործմամբ: Այնուհետն հաջորդականությունները հավասարեցրել են 8iօԷմiէ ծրագրի օգնությամբ: Հավասարեցված հաջորդականությունները գնահատել են 8ԼՃՏ՛ NԸ8Լ հավելվածում:

2. Արդյունքներ ն վերլուծություն 2.1 ԻՖԱ մեթոդով APLV ն AP1oV ախտորոշման մշակումը Անցկացված փորձարկումների արդյունքում տեղի է ունեցել Ճմջeո ֆիրմայի թեստ – համակարգերի ուժեղ սերոդրական ռեակցիա ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ հանդեպ կարտոֆիլի մոզաիկայի աուկուբա վիրուսների (ԵՃԽՄ) հանդեպ դրական ստուգիչների հետ, կարտոֆիլի դեղին չեչոտության (ԵՄԾՄ) , կարտոֆիլի տերնների ոլորման (ԵԼRՄ) , լոլիկի բրոնզոտության (՛ՏՊՄ) , բալզամինի նեկրոտիկ բծավորության (ԼNՏՄ), Х- (ԵՄՃ), Մ- (ԵՄՄ), Խ(ԵՄԽ), Տ- (ԵՄՏ) կարտոֆիլի վիրուսների հետ: Բացի այդ, թեստ

– համակարգը ՃԵԼՄ հանդեպ արձագանքել է ՃԵԽօՄ հանդեպ դրական խտուգիչի հետ (աղյուսակ 1): Այլ փորձարկումներ անցկացնելու ժամանակ նույնպես նկատվել է ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ նկատմամբ Ճմջeո ֆիրմայի թեստ – համակարգի սերոդրական ռեակցիա դրական խտուգիչի հետ կարտոֆիլի Т վիրուսի (ԵՄ՛) նկատմամբ ն ՃԵԼՄ նկատմամբ թեստ – համակարգի թույլ սերոդրական ռեակցիա ծխախոտի օղակաձն բծավորության վիրուսի (՛RՏՄ) նկատմամբ դրական խտուգիչի հետ (աղյուսակ 2): 8iօreԵճ ֆիրմայի թեստ – համակարգերն ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ ուժեղ արձագանքել են լոլիկի բրոնզոտության (՛ՏՊՄ) ն բալզամինի նեկրոտիկ բծավորության (ԼNՏՄ) նկատմամբ դրական ստուգիչների հետ: Նկատվել է նույնպես այդ ֆիրմայի ՃԵԼՄ հանդեպ հակաշիճուկի դրական ռեակցիա ԵՄԾՄ, ԵՃԽՄ, ԵՄՃ, ԵԼRՄ, ԵՄՄ, ԵՄՏ ն ԵՄԽ հանդեպ ստուգիչների հետ, իսկ ՃԵԽօՄ հանդեպ հակաշիճուկները` ԵՄԾՄ, ԵՃԽՄ, ԵՄՄ ն ԵՄԽ հանդեպ ստուգիչների հետ (աղյուսակ 1): Առավել բարձր առանձնահատուկություն է հաստատվել ԾՏԽԼ ֆիրմայի ՃԵԼՄ (Ճտ-0002) ն ՃԵԽօՄ (ՃՏ-0005) նկատմամբ թեստ – համակարգերի համար, որոնք քիչ թե շատ արձագանքել են ՛ՏՊՄ, ԼNՏՄ ն ԵՄԾՄ հանդեպ դրական ստուգիչների հետ: ՃՏ-0005 հակաշիճուկի համար հաստատվել է նույնպես դրական ռեակցիա ԵՃԽՄ հանդեպ ստուգիչի հետ (աղյուսակ 1): Այս արդյունքները վկայում են այն մասին, որ ՃԵԽօՄ ն ՃԵԼՄ նկատմամբ Ճմջeո ն 8iօreԵճ ֆիրմաների արտադրության ԻՖԱ թեստ – համակարգերը բավարար չափով առանձնահատուկ չեն ն կարող են տալ խաչաձն ռեակցիաներ կարտոֆիլը վարակած այլ վիրուսների հետ: Մասնավորապես, այդպիսի ռեակցիա նկատվել է Ճմջeո ֆիրմայի` ՃԵԽօՄ ն ՃԵԼՄ նկատմամբ թեստ – համակարգի մոտ փորձարարական տնտեսությունից վերցված, ԵՄՃ, ԵՄՄ, ԵՄՏ ն ԵՄԽ տարբեր համակցությամբ վարակված կարտոֆիլի ծլարձակած պալարների (ծիլերը` 2-5 սմ երկարությամբ) թեստավորման ժամանակ (աղյուսակ 3): Այդ պալարների 8iօreԵճ ն ԾՏԽԼ

ֆիրմաների թեստ – համակարգերով թեստավորման ժամանակ սերոդրական ռեակցիաներ չեն ընթացել: Անցկացված ՊՇՌ – թեստը նույնպես չի բացահայտել ՃԵԽօՄ ն ՃԵԼՄ առկայություն: Ուրիշ փորձերով հաստատվել է, որ Ճմջeո ֆիրմայի ՃԵԽօՄ ն ՃԵԼՄ նկատմամբ ԻՖԱ-ի համար թեստ – համակարգերը ոչ առանձնահատուկ են արձագանքում կարտոֆիլի պալարների կեղնի հյութի խտանյութի բաղադրիչների հետ: Տարբեր ծագման կարտոֆիլի բոլոր նմուշները (տեսակի, պալարների գույնի) ունեցել են ավելի բարձր էքստինկցիայի արժեքներ կեղնի պարունակած հյուսվածքների անալիզի արդյունքում, քան միայն աչքերի անալիզի ժամանակ (աղյուսակ 4): Անկասկած, այդպիսի ոչ բնորոշ ռեակցիան կարող է հանգեցնել կեղծ դրական արդյունքների ստացման: Այդպիսի արդյունքների ճշգրիտ մեկնաբանության համար անհրաժեշտ է նույնկերպ վարակված նմուշների զուգահեռ անալիզ: ԻՖԱ համար թեստ –համակարգերի ցածր որակի պատճառով կեղծ դրական արդյունքներ ստանալու հավանականության հետ կապված հարց է ծագում կարտոֆիլի պալարների կարանտին հսկողության ենթակա նյութի փորձաքննության ժամկետների ճշգրտման անհրաժեշտության մասին: Համաձայն միջազգային

(Տէճոմճrմ ԵԽ 3/21 (2) Եօտէ-eոէr7 զսճrճոէiոe քօr քօէճէօ, Տէճոմճrմ ԵԽ 4/21 (1) Տeeմ քօէճէօeտ) ստանդարտի, վիրուսների բացահայտումն անհրաժեշտ է անցկացնել կարտոֆիլի աչքերի առնվազն 1 սմ երկարությամբ ծիլերում կամ այսպես կոչված «ինդեքսներում» (պալարներից կտրված աչքերը պտղամսի հետ, սածիլված ստերիլ սուբստրատում): Խորը հանգստի վիճակում գտնվող (հոկտեմբեր – դեկտեմբեր) պալարների մոտ այդպիսի մեծության ծիլեր հնարավոր է ստանալ ոչ պակաս, քան երեք շաբաթական ծլեցումից ն հիբերելինով նախապես մշակումից հետո: Այդ կապակցությամբ փորձաքննության անցկացման ժամկետները նշանակալի չափով երկարում են: Ինչպես արդեն նշվել է, ՃԵԽօՄ ն ՃԵԼՄ համար բնութագրական է միմյանցից սերոլոգիապես տարբերվող շտամների առկայությունը, որը պայմանավորում է լրացուցիչ դժվարություններ դրանց իմունոախտորոշման ժամանակ:

Օբյեկտիվ ախտորոշման համար անհրաժեշտ է օգտագործել հակաշիճուկներ այդ վիրուսի բոլոր շտամների հանդեպ, դրանք կիրառելով առանձին – առանձին կամ խառնուրդով: Ճմջeո ն ԾՏԽԼ ֆիրմաների դասակարգումներում ցույց տրված չէ իրենց կողմից արտադրվող ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ հանդեպ թեստ – համակարգերի ռեակցիան այդ վիրուսների սերոտիպերի հետ: Այդպիսի ռեակցիա փորձարկվել է վիրուսաբանության լաբորատորիայում ԻՖԱ համար ԾՏԽԼ ֆիրմայի շտամ – առանձնահատուկ դրական խտուգիչների հետ (աղյուսակ 5): Ճմջeո ն 8iօreԵճ ֆիրմաների ՃԵԼՄ նկատմամբ թեստ – համակարգերը արձագանքել են այդ վիրուսի բոլոր շտամների հետ (ՃԵԼՄ-Ըօl, ՃԵԼՄ-Ըօl-2, ՃԵԼՄ-Էս), բայց Ճմջeո ֆիրմայի արտադրության թեստ – համակարգի համար նկատվել է ավելի ուժեղ ռեակցիա ՃԵԼՄ-Էս շտամմի հետ: 8iօreԵճ ֆիրմայի արտադրության ՃԵԼՄ նկատմամբ թեստ – համակարգի համար նշմարվել է նույնպես թույլ սերոդրական ռեակցիա բծավորության անդիական վիրուսի ՃԵԽօՄ-8 շտամի հետ: Ճմջeո ն 8iօreԵճ ֆիրմաների ՃԵԽօՄ նկատմամբ թեստ – համակարգերը բարձր արդյունավետությամբ են արձագանքել ՃԵԽօՄ-В շտամի հետ ն նկատելիորեն թույլ` ՃԵԽօՄ-С շտամի հետ: 8iօreԵճ ֆիրմայի ՃԵԽօՄ նկատմամբ թեստ – համակարգը չի արձագանքել ՃԵԽօՄ-Н շտամի հետ, իսկ ֆիրմայի համարժեք թեստ – համակարգի համար տվյալ շտամի հետ նշմարվել է միայն թույլ սերոդրական ռեակցիա (աղյուսակ 5): ԾՏԽԼ ֆիրմայի դասակարգման մեջ ցույց է տրված, որ մեր կողմից օգտագործվող ՃԵԽօՄ նկատմամբ ՃՏ-0005 հակաշիճուկն առաջարկված է եղել ՃԵԽօՄ-В շտամի բացահայտման համար: Հաստատվել է տվյալ հակաշիճուկի արդյունավետությունը ՃԵԽօՄ-В շտամի բացահայտման գործում, բայց լրացուցիչ հաստատվել է նրա ռեակցիան ՃԵԽօՄ-С շտամի հետ ն թույլ ռեակցիան` ՃԵԼՄ-Ըօl շտամի հետ: ՃԵԽօՄ-Н շտամի հետ ՃՏ-0005 հակաշիճուկը չի արձագանքել: ԾՏԽԼ ֆիրմայի դասակարգմամբ օգտագործված ՃԵԼՄ նկատմամբ ՃՏ-0002 հակաշիճուկն առաջարկված է ՃԵԼՄ-Ըօl ն

ՃԵԼՄ-Էս շտամների բացահայտման համար: Հաստատվել է ՃԵԼՄԸօl շտամի հանդեպ այդ հակաշիճուկների բարձր զգայնությունը, բայց ՃԵԼՄ-Էս շտամի համար նշմարվել է միայն շատ թույլ ռեակցիա: Լրացուցիչ հաստատվել է ՃՏ-0002 ուժեղ սերոդրական ռեակցիա ՃԵԼՄ-Ըօl-2շտամի հետ, որը չի համընկնում արտադրող ֆիրմայի բնութագրի հետ: Տվյալ հակաշիճուկների խաչաձն ռեակցիան ՃԵԽօՄ հանդեպ շտամ – առանձնահատուկ դրական ստուգիչների հետ չի նկատվել (աղյուսակ 5): Այսպիսով, անցկացված փորձարկումների արդյունքներով սահմանվել է, որ Ճմջeո ֆիրմայի ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ նկատմամբ թեստ – համակարգերը բնութագրվում են առավել բարձր ունիվերսալությամբ այդ վիրուսների բոլոր սերոտիպերի բացահայտման համար: Բայցնայնպես այդ թեստ – համակարգերը չեն կարող պիտանի լինել կարանտինային փորձաքննության համար` աչքի առաջ ունենալով դրանց խաչաձն ռեակցիաները կարտոֆիլը վարակող մի ամբողջ շարք հետերոլոգիական վիրուսների հետ, ն ոչ առանձնահատուկ ռեակցիաները կարտոֆիլի բույսերի հյութի բաղադրիչների հետ: 8iօreԵճ ֆիրմայի ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ հանդեպ թեստ – համակարգերի համար փորձարկումների արդյունքում նշվել են նույնպես խաչաձն ռեակցիաները հետերոլոգիական վիրուսների հետ, բայց դրանք նշանակալիորեն ավելի թույլ են, քան ռեակցիաները Ճմջeո ֆիրմայի հակաշիճուկների հետ: 8iօreԵճ ֆիրմայի ՃԵԽօՄ նկատմամբ թեստ – համակարգը թույլ չի տվել ախտորոշել ՃԵԽօՄ-Н շտամը: Առավել բարձր առանձնահատուկությամբ են բնութագրվել ԾՏԽԼ ֆիրմայի ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ նկատմամբ թեստ – համակարգերի կատարված փորձարկումները, որոնք արձագանքեել են ԵԼRՄ, Ճ-, Մ-, Տ- ն Խ-վիրուսների հետ, որոնք կարտոֆիլի վրա ավելի հաճախ հանդիպողներն են: Այդուհանդերձ, այդ ֆիրմայի հակաշիճուկները բնութագրվում են արտահայտված շտամ – առանձնահատուկությամբ, ըստ այդմ ՃԵԼՄ բոլոր սերոտիպերի բացահայտման համար արտադրողի կողմից խորհուրդ է տրվում ՃՏ-0002 (ՃԵԼՄ-Ըօl ն ՃԵԼՄ-Ըօl-2 շտամների ախտորոշման համար) ն ՃՏ-0003 (ՃԵԼՄ-Էս շտամի որոշման համար) հակաշիճուկների զուգահեռ օգտագործումը:

ՃԵԽօՄ բոլոր սերոտիպերի ախտորոշման համար ԾՏԽԼ ֆիրման առաջարկում է օգտագործել ՃՏ-0005 (ՃԵԽօՄ-В շտամի բացահայտման համար) ն ՃՏ-0007 (ՃԵԽօՄ-С ն ՃԵԽօՄ-Н շտամների բացահայտման համար) հակաշիճուկները:

Աղյուսակ 1 ՃԵԹV ն ՃԵԽօV հանդեպ Ճճջ6ո ֆիրմայի թեստ – համակարգի ռեակցիան կարտոֆիլի առողջ պալարներից տարբեր հյուսվածքների հյութի հետ Պալարների թեստավորվող հյուսվածքները Աչքեր Աչք + կեղն Կեղն Բացասական ստուգիչ Դրական ստուգիչ

А405 թեստ – համակարգերի համար ՃԵԹV (Ճճջ6ո)

ՃԵԽօV (Ճճջ6ո)

0,060 (0,055 – 0,087) 0,98 (0,075 – 0,127) 0,164 (0,098 – 0,187)

0,079 (0,064 – 0,083) 0,142 (0,100 – 0,190) 0,217 (0,139 – 0,298)

0,057

0,070

4,282

4,446

Այսպիսով, կարելի է եզրակացություն անել այն մասին, որ իմունոախտորոշումը Ճմջeո, 8iօreԵճ ն ԾՏԽԼ ֆիրմաների փորձարկված, թեստ – համակարգերի օգտագործմամբ կարտոֆիլի բույսերում ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ միանշանակ նույնականացում չի երաշխավորում: Ի լրումն սերոլոգիականի, անհրաժեշտ է օգտագործել նան ախտորոշման մոլեկուլյար մեթոդները:

2.2. APLV բացահայտման ն նույնականացման ՊՇՌ թեստի մշակում

ՃԵԼՄ հանդեպ Ճքlv reք պրայմերների փորձարկման ժամանակ տրված երկարության (319 պ.ն.) ամպլիֆիկացիայի առանձնահատուկ արգասիք ստացվել է ՃԵԼՄ-Ըօl-2 շտամի ԵՄ0062 իզոլյատի հանդեպ, ԻՖԱ համար դրական ստուգիչով ՃԵԼՄԷս շտամի ԵՄ-0061 իզոլյատի ն ԾՏԽԼ ֆիրմայի ԵՄ-0062 ն 8iօreԵճ ֆիրմայի ԻՖԱ համար դրական ստուգիչի հանդեպ: Նշված

չէ Ճքlv reք պրայմերների ռեակցիան ՃԵԼՄ-Ըօl շտամի ԵՄ-0060 իզոլյատի հանդեպ ԻՖԱ համար դրական ստուգիչի հետ (նկար 1): Հաջորդ 5 փորձերում, որոնցում օպտիմալացրել են ֆերմենտների խտությունները, հակադարձ տրանսկրիպցիայի ն ամպլիֆիկացիայի ռեժիմները, նույնպես չի հաջողվել հասնել այդ պրայմերների դրական ռեակցիայի ԾՏԽԼ ֆիրմայի արտադրության` ՃԵԼՄ-Ըօl շտամմի ԵՄ-0060 իզոլյատի հանդեպ դրական ստուգիչի ն Ճմջeո ֆիրմայի արտադրության` ՃԵԼՄ հանդեպ ԻՖԱ համար դրական ստուգիչի հետ: «Ագրոդիագնոստիկա» ՍՊԸ կողմից սենթեզված` ՃԵԼՄ հանդեպ պրայմերների համար ստացվել է համարժեք ռեակցիա ՃԵԼՄ հանդեպ բոլոր իզոլյատների ն ստուգիչների հետ: Պրայմերները չեն արձագանքել ՃԵԽօՄ, ՛ՏՊՄ, ԵՃԽՄ, ԵՄԾՄ հանդեպ դրական ստուգիչների հետ, ինչպես նան կարտոֆիլի Ճ-, Մ-, Տ- ն М- վիրուսներով վարակված կարտոֆիլի բույսերից անջատված ՌՆԹ հետ: Չեն նշվել այդ պրայմերների ոչ առանձնահատուկ ռեակցիաներ կարտոֆիլի ն քրիզանթեմի առողջ բույսերի հյութի հետ: Մի քանի հակադարձ տրանսկրիպտազների («Եrօոeջճ» ֆիրմայի արտադրության ՃԽՄ ն ԽԼՄ, «Դիալատ Լտդ» ֆիրմայի արտադրության ԽԼՄ, «Ագրոդիագնոստիկա » ֆիրմայի արտադրության R՛-Rճոմօո հավաքածուի) փորձարկման ժամանակ ամպլիֆիկացիայի լավագույն արդյունավետություն ՃԵԼՄ-Ըօl-2 ն ՃԵԼՄ-Էս շտամների համար ստացվել է «Եrօոeջճ» ֆիրմայի արտադրության հակադարձ ՃԽՄ տրանսկրիպտազի հետ: «Դիալատ Լտդ» ֆիրմայի արտադրության ռեագենտների հավաքածուի օգտագործման ժամանակ հնարավորություն է ստեղծվել հակադարձ տրանսկրիպցիայի ն ամպլիֆիկացիայի ռեակցիաներն անցկացնել մեկ փորձանոթում, որը կրճատում է թեստի տնողությունը: ՃԵԼՄ հանդեպ փորձարկվող պրայմերների հետ ամպլիֆիկացիայից հետո ստացված արգասիքների սիկվենսը 982 –ով համապատասխանել է ՃԵԼՄ գենոմի մեջ սպիտակուցի ռեպլիկազի ( նուկլեոտիդներ 377-617) գենի տեղամասին:

№ ը/կ

Աղյուսակ 1

Կարտոֆիլի բծավորության անդիական վիրուս (ՃԵԽօՄ), հոմոլոգիական դրական ստուգիչներ Կարտոֆիլի անդիական քողարկված վիրուս (ՃԵԼՄ), հոմոլոգիական դրական ստուգիչներ Լոլիկի բրոնզոտության վիրուս (՛ՏՊՄ), Ճմջeո Բալզամինի նեկրոտիկ բծավորության վիրուս (ԼNՏՄ), Ճմջeո Կարտոֆիլի դեղին չեչոտության վիրուս (ԵՄԾՄ), Ճմջeո Լոլիկի սն օղակավորության վիրուս (՛8RՄ), Ճմջeո

Ստուգիչներ ՃԵԽօV (8iօreԵճ)

4,489 (+)

2,938 (+)

4,507 (+)

ՃԵԹV (Ճմջeո)

3,941 (+) 4,443 (+)

ՃԵԹV (8iօreԵճ)

0,029 (-)

0,101 (-)

4,461 (+)

0,016 (-)

ՃԵԹV (ԾՏԽԼ, ՃՏ-0002)

4,501 (+) 4,449 (+) 4,483 (+)

0,132 (-)

0,065 (-)

0,163 (-)

0,022 (-)

0,597 (+)

4,470 (+)

1,176 (+) 4,404 (+) 3,313 (+) 0,283 (+/-)

0,142 (-)

4,553 (+) 3,594 (+)

ՃԵԽօV (ԾՏԽԼ, ՃՏ-0005)

3,429 (+) 0,437 (+/-) 1,542 (+) 3,038 (+) 0,495 (+)

4,409 (+)

4,069 (+)

0,045 (-)

3,831 (+)

Դրական ստուգիչներ

ՃԵԽօV (Ճմջeո)

А405 թեստ – համակարգերի համար

Կարտոֆիլի անդիական քողարկված վիրուսի (ՃԵԹV) ն կարտոֆիլի բծավորության անդիական վիրուսի (ՃԵԽօV) հանդեպ Ճճջ6ո, B1օr6bՅ ն DSԽZ ֆիրմաների թեստ – համակարգի ռեակցիան կարտոֆիլի մի շարք վիրուսների ն կարտոֆիլի առողջ բույսերի հյութի հանդեպ դրական ստուգիչների հետ (2009-2010 թթ.)

0,077 (-) 0,089 (-) 0,102 (-)

0,096 (-) 0,076 (-)

0,067 (-)

0,090 (-)

0,072 (-)

0,137 (-)

0,162 (-)

0,056 (-)

0,055 (-)

0,049 (-)

0,045 (-)

0,042 (-)

0,041 (-)

0,037 (-)

1,837 (+) 0,385 (+/-) 0,071 (-) 2,055 (+) 0,448 (+/-) 0,072 (-) 1,684 (+) 0,319 (+/-) 0,062 (-)

1,837 (+) 0,158 (-) 0,081 (-) 2,055 (+) 0,264 (+/-) 0,082 (-) 1,684 (+) 0,229 (+/-) 0,076 (-) Բացասական ստուգիչներ 0,057 (-)

1,934 (+) 0,324 (+/-) 0,071 (-)

0,091 (-)

0,133 (-)

1,934 (+)

1,829 (+) 0,377 (+/-) 0,070 (-)

0,076 (-)

0,159 (-)

1,829 (+)

4,425 (+) 0,288 (+/-) 0,485(+/-) 3,426 (+) 0,335 (+/-) 0,032 (-)

Ծանոթություն. + ուժեղ սերոդրական ռեակցիա, թեստ–համակարգերի համապատասխան ռեակցիա հոմոլոգիական ախտածինների հետ, +/- հոմոլոգիական ախտածինների հետ թեստ-համակարգերի ռեակցիաներին զիջող, թույլ սերոդրական ռեակցիա, - սերոբացասական ռեակցիա

ՃԵԽօՄ/ՃԵԼՄ, հոմոլոգիական բացասական ստուգիչներ Կարտոֆիլի առողջ բույս, 5960-о, բույս № 1 Կարտոֆիլի առողջ բույս, 5960-о, բույս № 2

Կարտոֆիլի մոզաիկ վիրուս (ԵՃԽՄ), Ճմջeո 8 Կարտոֆիլի 2- վիրուս (ԵՄՃ) Կարտոֆիլի տերնների ոլորման վիրուս (ԵԼRՄ) 10 Կարտոֆիլի Տ- վիրուս (ԵՄՏ) 11 Կարտոֆիլի Y- վիրուս (ԵՄՄ) 12 Կարտոֆիլի М- վիրուս (ԵՄԽ)

Աղյուսակ 2

Կարտոֆիլի բծավորության անդիական վիրուս (ՃԵԽօՄ) Կարտոֆիլի անդիական քողարկված վիրուս (ՃԵԼՄ) Կարտոֆիլի մոզաիկ վիրուս (ԵՃԽՄ) Կարտոֆիլի դեղին չեչոտության վիրուս (ԵՄԾՄ) Կարտոֆիլի դեղնման վիրուս (ԵՄՄ) Կարտոֆիլի Т- վիրուս (ԵՄ՛) Լոլիկի սն օղակավորության վիրուս (՛8RՄ) Ծխախոտի օղակաձն բծավորության վիրուս (՛RՏՄ) Լոլիկի օղակաձն բծավորության վիրուս (՛օRՏՄ) Լոլիկի բրոնզոտության վիրուս (՛ՏՊՄ) Բալզամինի նեկրոտիկ բծավորության վիրուս (ԼNՏՄ) Լոլիկի տերնների դեղին փքվածության վիրուս (՛ՄԼԸՏՄ) Բացասական ստուգիչ ՃՔԼՄ հանդեպ Բացասական ստուգիչ ՃԵԽօՄ հանդեպ

Կոնտրոլներ ՃԵԽօV (Ճմջeո) 3,831 (+) 0,014 (-) 4,425 (+) 3,429 (+) 0,020 (-) 3,563 (+) 0,029 (-) 0,027 (-) 0,032 (-) 4,069 (+) 4,409 (+) 0,082 (-) 0,040 (-) 0,037 (-)

ՃԵԹV (Ճմջeո) 3,594 (+) 3,941 (+) 3,426 (+) 3,038 (+) 0,026 (-) 4,038 (+) 0,065 (-) 0,150 (+/-) 0,039 (-) 4,404 (+) 4,449 (+) 0,035 (-) 0,042 (-) 0,037 (-)

А 405 թեստ – համակարգերի համար

Կարտոֆիլի անդիական քողարկված վիրուսի (ՃԵԹV) ն կարտոֆիլի բծավորության անդիական վիրուսի (ՃԵԽօV) հանդեպ «Ճճջ6ո» ֆիրմայի թեստ – համակարգի ռեակցիան կարտոֆիլը վարակող մի շարք վիրուսների հանդեպ դրական ստուգիչների հետ (2009-2010 թթ.)

Աղյուսակ 3

Առողջ բույս

Նմուշ

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8

ՃԵԽօV (Ճճջ6ո)

0,052 (-) 0,055 0,522

0,184 (-) 0,099 4,319

0,050 0,532

0,050 (-)

0,030 0,586

0,099 (+/-)

0,093 (+/-) 0,029 (-) 0,092 (+/-) 0,546 (+) 0,042 (-) 0,126 (+/-) 0,041 (-) 0,094 (+/-)

0,032 (-)

0,060 0,549

0,535 (+)

0,102 0,539 (+) 0,506 (+) 0,078 (-) 0,524 (+) 0,529 (+) 0,538 (+) 0,525 (+)

0,065 (-)

ԵVX ԵVY ԵVS ԵVԽ

(ВНИИКХ) (ВНИИКХ) (ВНИИКХ) (ВНИИКХ)

0,141 (-) 0,139 (-) 0,055 (-) 0,060 (-) Պալարներ, ծիլերը` 2-5 սմ երկարությամբ 0,377 (+/-) 0,074 (-) 0,543 (+) 0,546 (+) 0,406 (+/-) 0,174 (-) 0,050 (-) 0,545 (+) 0,084 (-) 0,102 (-) 0,799 (+) 0,559 (+) 0,370 (+/-) 0,174 (-) 0,062 (-) 0,514 (+) 0,478 (+/-) 0,182 (-) 0,051 (-) 0,533 (+) 0,377 (+/-) 0,083 (-) 0,630 (+) 0,515 (+) 0,421 (+/-) 0,212 (-) 0,066 (-) 0,522 (+) 0,488 (+/-) 0,216 (-) 0,064 (-) 0,062 (-)

ՃԵԹV (Ճճջ6ո)

А405 վիրուսների հանդեպ թեստ – համակարգերի համար

Լուկյանովի տեսակ Լեդ սկառլետ տես. Ժամյատի Լորխա տ Կրասավչիկ տես. Ժուկովյան վաղ. տ. Նիկուլսկիյ տեսակի Ուդաչա տեսակի Բրյանս.դելիկատես Բրյանսկի նադյոժնի 0,448 (+/-) 2.9 տեսակ 0,137 Բացասական ստուգիչ 4,321 Դրական ստուգիչ

Նմուշի №

վարակված կարտոֆիլի թփերի հետ (15.03.2010 թ.)

ՃԵԹV ն ՃԵԽօV հանդեպ թեստ – համակարգի ռեակցիան կարտոֆիլի Х-, Y-, S- и М- վիրուսներով

№ ը/կ

А 405 թեստ – համակարգերի համար ՃԵԹV ՃԵԽօV Ստուգիչներ ՃԵԹV ՃԵԹV ՃԵԽօV ՃԵԽօV (DSԽZ, (DSԽZ, (Ճճջ6ո) (B1օr6bՅ) (Ճճջ6ո) (B1օr6bՅ) ՃS-0002) ՃS-0005) Դրական ստուգիչներ ՃԵԽօՄ-8, ԵՄ-0057 3,383 (+) 2,436 (+) 4,397 (+) 0,057 0,273 (+/-) 0,024 (-) ՃԵԽօՄ-Ը, ԵՄ-0058 0,982 (+) 1,951 (+) 0,844 (+) 0,079 0,099 (-) 0,029 (-) ՃԵԽօՄ-Է, ԵՄ-0059 0,304 (+/-) 0,090 (-) 0,078 0,067 0,035 (-) 0,017 (-) ՃԵԼՄ-Ըօl, ԵՄ-0060 0,053 (-) 0,032 (-) 0,233 (+/-) 1,637 (+) 4,355 (+) 4,200 (+) ՃԵԼՄ-Ըօl-2, ԵՄ-0062 0,045 (-) 0,052 (-) 0,056 (-) 1,276 (+) 3,926 (+) 2,033 (+) ՃԵԼՄ-Էս, ԵՄ-0061 0,050 (-) 0,051 (-) 0,052 (-) 4,451 (+) 4,412 (+) 0,244 (+/-)

Կարտոֆիլի անդիական քողարկված վիրուսի (ՃԵԹV) ն կարտոֆիլի բծավորության անդիական վիրուսի (ՃԵԽօV) հանդեպ «Ճճջ6ո» B1օr6bՅ ն DSԽZ ֆիրմաների թեստ – համակարգի ռեակցիան DSԽZ ֆիրմայի` ՃԵԹV ն ՃԵԽօV հանդեպ դրական ստուգիչների հետ (2010 թ .)

Աղյուսակ 4

Տարբերակներ. 1. ՃԵԼՄ-Ըօl-2 շտամի ԵՄ-0062 իզոլյատ ( ԾՏԽԼ), 2. ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԼՄ-Ըօl-2 շտամի ԵՄ-0062 իզոլյատի հանդեպ (ԾՏԽԼ), 3. ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԼՄ-Ըօl շտամի ԵՄ-0060 իզոլյատի հանդեպ ( ԾՏԽԼ), 4. ԻՖԱ համար դրական խտուգիչ ՃԵԼՄ-Էս շտամի ԵՄ-0061 իզոլյատի նկատմամբ (ԾՏԽԼ), 5. Լիզիրացնող բուֆեր, 6. 8iօreԵճ ֆիրմայի արտադրության ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԼՄ հանդեպ, 7. 8iօreԵճ ֆիրմայի արտադրության ԻՖԱ համար բացասական ստուգիչ` ՃԵԼՄ հանդեպ, 8. Ճմջeո ֆիրմայի արտադրության` ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԼՄ հանդեպ, 9. Ճմջeո ֆիրմայի արտադրության` ԻՖԱ համար բացասական ստուգիչ ՃԵԼՄ հանդեպ, М – Մարկերներ : Տարբերակներ. 1. ՃԵԼՄ-Ըօl-2 շտամի ԵՄ-0062 իզոլյատ (ԾՏԽԼ), 2. ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԼՄ-Ըօl-2 շտամի ԵՄ-0062 իզոլյատի հանդեպ (ԾՏԽԼ), 3. ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԼՄ-Ըօl շտամի ԵՄ-0060 իզոլյատի հանդեպ (ԾՏԽԼ), 4. ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԼՄ-Էս շտամի ԵՄ0061 իզոլյատի հանդեպ (ԾՏԽԼ), 5. Լիզիրացնող բուֆեր, 6. 8iօreԵճ ֆիրմայի արտադրության ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԼՄ հանդեպ, 7. 8iօreԵճ ֆիրմայի արտադրության` ԻՖԱ համար բացասական ստուգիչ ՃԵԼՄ հանդեպ, 8. Ճմջeո ֆիրմայի արտադրության` ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԼՄ հանդեպ, 9. Ճմջeո ֆիրմայի արտադրության` ԻՖԱ համար բացասական ստուգիչ ՃԵԼՄ հանդեպ, 10. Ջուր , М – Մարկերներ( , .1 )::

2.3. AP1oV բացահայտման ն նույնականացման ՊՇՌ թեստի մշակում

ՃԵԽօՄ բացահայտման համար սինթեզված` «Ագրոդիագնոստիկա» ֆիրմայի պրայմերները ն «Սինտոլ» ֆիրմայի արտադրության Ճքոv Rքօl պրայմերներն արձագանքել են միայն տվյալ շտամի հետ, բայց ոչ ՃԵԽօՄ-С ն ՃԵԽօՄ-Н շտամների ն «Ճմջeո» ն «8iօreԵճ» ֆիրմաների արտադրության դրական ստուգիչների հետ ( ,ն .1 ):

Համարժեք արդյունքներ են ստացվել հաջորդ բոլոր փորձերում, որոնց նպատակն է եղել օպտիմալացնել թեստի անցկացման պայմանները: «Սինտոլ» ՓԲԸ Ճքոv Рр պրայմերները փորձարկելիս ոչ մի դրական ռեակցիա ՃԵԽօՄ նկատմամբ որնէ մի ստուգիչի հետ չի ստացվել: ՃԵԽօՄ-В շտամի ԴՆԹ ստացման համար հավասարապես պիտանի են եղել «Եrօոeջճ» ֆիրմայի ՃԽՄ ն «Դիալատ Լտդ» ֆիրմայի ԽԼՄ հակադարձ տրանսկրիպտազները ն «Ագրոդիագնոստիկա» ֆիրմայի R՛-Rճոմօո հավաքածուն: Հակադարձ տրանսկրիպցիայի ն ամպլիֆիկացիայի ռեակցիաները հաջողությամբ անցել են մեկ փորձանոթում «Եrօոeջճ» ֆիրմայի արտադրության ՃԽՄ տրանսկրիպտազը ն «Դիալատ Լտդ» ֆիրմայի արտադրության` ԴՆԹ ամպլիֆիկացման համար մաստերմիքսը Տոճr ՛ճզ պոլիմերազի հետ օգտագործելիս: Չի նկատվել Ճքոv Rքօl պրայմերների խաչաձն ռեակցիա կարտոֆիլի Ճ-, Մ-, Տ- ն М- վիրուսների, ինչպես նան կարտոֆիլի առողջ բույսերի հյութի հետ: Միննույն ժամանակ դրական արդյունք է ստացվել ՃԵԽօՄ բացահայտման դեպքում. արդեն 6 օր անց այդ վիրուսով կարտոֆիլի առողջ թփերի արհեստական ինոկուլյացիաից հետո ( , .1 ): ՊՇՌ մեթոդով ՃԵԽօՄ բացահայտման զգայնությունը կարտոֆիլի առողջ բույսերի հյութով դրական ստուգիչի 80-ապատիկ ավելացմամբ չի նվազել: Փորձարկվող ՃԵԽօՄ հանդեպ պրայմերների հետ ամպլիֆիկացիայից հետո ստացված արգասիքների սիկվենսը 972 -ով համապատասխանել է գենի` կախյալ ՌՆԹ – պոլիմերազ ՌՆԹ – (նուկլեոտիդներ 144-1744) – ՃԵԽօՄ գենոմ տեղամասին: Դա վկայում է մշակված պրայմերների բարձր առանձնահատուկության մասին: Այդպիսով, ՊՇՌ հիման վրա մշակել է ախտորոշման եղանակ, որը թույլ է տալիս բացահայտել ՃԵԼՄ երեք հայտնի շտամներից երկուսը ն առավել տարածված ՃԵԽօՄ շտամը: Անհրաժեշտ է ՃԵԽօՄ-С, ՃԵԽօՄ-Н ն ՃԵԼՄ-Сօl շտամների գենոմի տեղամասերի վերծանում ն նրանց հանդեպ առանձնահատուկ պրայմեր-

ների ստացում, որի շնորհիվ հնարավորություն կստեղծվի մշակել այդ վիրուսների բոլոր շտամների ախտորոշումն ապահովող ՊՇՌ թեստ: Տարբերակներ. 1. ՃԵԽօՄ-8 շտամի ԵՄ-0057 իզոլյատ (ԾՏԽԼ), 2. ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԽօՄ-Ը շտամի ԵՄ-0058 իզոլյատի հանդեպ (ԾՏԽԼ), 3. ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԽօՄ-Է շտամի ԵՄ-0059 իզոլյատի հանդեպ (ԾՏԽԼ), 4. 8iօreԵճ ֆիրմայի ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԽօՄ հանդեպ, 5. Ճմջeո ֆիրմայի ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԽօՄ հանդեպ, 6. Ջուր, М – ԴՆԹ մոլեկուլյար կշռի մարկերներ : Տարբերակներ. 1. տեսակ Իլյինսկի, ինդեքս, առողջ բույս, 2. տ. Ռեդ Սկառլետ, ինդեքս, առողջ բույս, 3. 5344/09-и, № 38.2 ծաղկամանային բույս, վարակված է ԵՄՄ, 4. 5344/09, № 21.4 ծաղկամանային բույս, վարակված է ԵՄՏ, 5. 5344/09, № 14.2 ծաղկամանային բույս, վարակված է ԵՄՄ ն ԵՄМ , 6. ԻՖԱ համար դրական ստուգիչ ՃԵԽօՄ-8 շտամի ԵՄ-0057 իզոլյատի հանդեպ (ԾՏԽԼ), 7. տ. Լյուկյանովի, պալար, վարակված է ԵՄՄ ն ԵՄԽ, 8. տ. Պամյատի Լորխա, պալար, վարակված է ԵՄՃ ն ԵՄԽ , 9. տ. Նիկուլինի, պալար, վարակված է ԵՄՃ, ԵՄՏ ն ԵՄԽ , 10. 5344/09, № 35.2, պալար, վարակված է ԵՄՏ, ԵՄՃ ն ԵՄМ, 11. տ. Ժուկովսկի վաղահաս, թփեր, ինոկուլացված ՃԵԽօՄ, 12. տ. Ժուկովսկի վաղահաս, թփեր, ինոկուլացված ՃԵԼՄ , М – ԴՆԹ մոլեկուլյար կշռի մարկեր:

Եզրակացություններ 1. Ճմջeո ն 8iօreԵճ ֆիրմաների ՃԵԽօՄ ն ՃԵԼՄ հանդեպ ԻՖԱ թեստ – համակարգերի առանձնահատկություններն անբավարար են ն կարող են տալ խաչաձն ռեակցիաներ կարտոֆիլը վարակող ուրիշ վիրուսների հետ, որը կհանգեցնի կեղծ դրական արդյունքների ստացման: 2. Բացահայտված է Ճմջeո ֆիրմայի ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ հանդեպ ԻՖԱ համար թեստ – համակարգերի ուժեղ ոչ առանձնահատուկ սերոդրական ռեակցիա կարտոֆիլի մոզաիկայի աուկուբա վիրուսի հանդեպ դրական ստուգիչների (ԵՃԽՄ) , կարտոֆիլի դեղին չեչոտության (ԵՄԾՄ) , կարտոֆիլի տերնների ոլորման (ԵԼRՄ) , լոլիկի բրոնզոտության (՛ՏՊՄ) , բալզամինի նեկրոտիկ բծավորության (ԼNՏՄ) , կարտոֆիլի Т- (ԵՄ՛) Х(ԵՄՃ), Մ- (ԵՄՄ), Խ- (ԵՄԽ), Տ- (ԵՄՏ) վիրուսների հետ: 3. ՃԵԼՄ ն ՃԵԽօՄ հանդեպ 8iօreԵճ ֆիրմայի թեստ – համակարգերը բարձր աստիճանի արձագանքում են լոլիկի բրոնզոտության ն բալզամինի նեկրոտիկ բծավորության հանդեպ դրական ստուգիչների հետ: Նկատվել է նույնպես այդ ֆիրմայի ՃԵԼՄ հանդեպ հակաշիճուկի դրական ռեակցիա ԵՄԾՄ, ԵՃԽՄ, ԵՄՃ, ԵԼRՄ, ԵՄՄ, ԵՄՏ ն ԵՄԽ հանդեպ ստուգիչների հետ, իսկ ՃԵԽօՄ հանդեպ հակաշիճուկների` ԵՄԾՄ, ԵՃԽՄ, ԵՄՄ ն ԵՄԽ հանդեպ ստուգիչների հետ: 4. Ճմջeո ֆիրմայի ՃԵԽօՄ ն ՃԵԼՄ հանդեպ ԻՖԱ համար թեստ – համակարգերը ոչ առանձնահատուկությամբ են արձագանքում կարտոֆիլի պալարների կեղնի հյութի խտանյութերի բաղադրիչների հետ: Այդպիսի ոչ առանձնահատուկ ռեակցիան նույնպես կարող է հանգեցնել կեղծ դրական արդյունքների ստացման: 5. Առավել բարձր առանձնահատուկությամբ են բնութագրվում ԾՏԽԼ ֆիրմայի (Գերմանիա) արտադրության ՃԵԼՄ (ՃՏ0002, ՃՏ-003, ՃՏ-004) ն ՃԵԽօՄ (ՃՏ-005, ՃՏ-006, ՃՏ-007) հանդեպ շտամ – առանձնահատուկ թեստ – համակարգերը, որոնք անհրաժեշտ է օգտագործել սկրինինգային թեստերի անցկացման համար:

6. Ճքlv reք պրայմերները` մշակված կարտոֆիլի անդիական քողարկված վիրուսի սպիտակուցի ռեպլիկազի գենի տեղամասի նկատմամբ, թույլ են տալիս ախտորոշել ՃԵԼՄ-Ըօl-2 ն ՃԵԼՄ-Էս շտամները ինոկուլյումներում, դրական ստուգիչներում ն կարտոֆիլի արհեստականորեն վարակված թփերում: 7. ՃԵԽօՄ բացահայտման ն նույնականացման համար մշակված է ՊՇՌ թեստ այդ վիրուսի գենի ՌՆԹ – կախյալ ՌՆԹ – պոլիմերազներ տեղամասի հանդեպ Ճքոv Rքօl պրայմերների օգտագործմամբ, որը թույլ է տալիս հայտնաբերել ՃԵԽօՄ-В շտամը: 8. Անհրաժեշտ է ՃԵԽօՄ-С, ՃԵԽօՄ-Н ն ՃԵԼՄ-Сօl շտամների գենոմի տեղամասերի վերծանում ն նրանց հանդեպ առանձնահատուկ պրայմերների ստացում, որը թույլ կտա մշակել այդ վիրուսների բոլոր շտամների ախտորոշման հնարավորություն տվող ՊՇՌ թեստ:

ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ Լ ՎԻՐՈՒՍԻ (Քօէaէօ virսՏ Լ)

ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆ ԵՎ ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Ներածություն Բույսերի պաշտպանության ն կարանտինի Եվրոպական միությունը ներառել է կարտոֆիլի ՔՄԼ մի շարք այլ ոչ եվրոպական վիրուսերի հետ կարանտինային օրգանիզմների Ցանկ 1 մեջ ( , 1984 ): Հարավային Ամերիկայի սահմաններից դուրս բույսերի պաշտպանության ն կարանտինի բոլոր տարածաշրջանային կազմակերպությունները խորհուրդ են տալիս շատ խիստ կարանտինային միջոցներ այդ մայրցամաքից կարտոֆիլի համար: Հիմնական վտանգը կայանում է սերմնացու կարտոֆիլի արտադրության ժամանակ նոր վիրուսների հայտնաբերման մեջ: Վիրուսը կարող է տարածվել հարավամերիկյան կարտոֆիլի ն այլ պալարաձնավորող Տօlaոսո տեսակներից, որոնք կիրառվում են ելակետային սելեկցիոն հումքի համար, կարտոֆիլի նոր տեսակների վրա: Գոյություն ունի այլ երկրներ ՔՄԼ ներթափանցման մեծ վտանգ սելեկցիոն հումքով, իրական սերմերի, պալարների ն iո viէrօ կուլտուրայի ձնով բուսահյութի կամ միջազգային ակտիվ փոխանակման հետնանքով: Հարավային Ամերիկայի երկրներից ԲԿԲՊԵԿ տարածաշրջան կարող է ներմուծվել միայն խիստ որոշակի քանակությամբ, կարանտինային ուղեկցությամբ հումք` գիտական նպատակների համար: Ստուգման պետք է ենթարկվեն նան Տօlaոսո ցեղի պալար ձնավորող բոլոր վայրի տեսակները, նույնիսկ եթե դրանք չեն ներկրվում Հարավային Ամերիկայից, քանի որ նախկինում դրանք նս կարող են ծագել այդտ տարածքից: Հոմանիշներ. Քօէaէօ Լ էriՇհօvirսՏ, ՄirսՏ Լ d6 la քaքa (իսպ.) Հիմնական անվանումը. ՔՄ (aՇrօոyո) ԲԿԲՊԵԿ համակարգչային կոդը. ՔՕԼ222, EՔՔՕ Ցանկ 1. Աօ 247 Համակարգային դրույթը. ՄirսՏ6Տ: Բl6»ivirida6: Ճոd6ՏvirսՏ Ըստ վիրուսների ձնաբանության ՔՄԼ նախկինում դասակարգվել է ՇlօՏէ6rօvirսՏ տեսակի ենթադրյալ անդամի որակով (Բ. Խaէէհ6wՏ, 1982): Հետագայում առանձին ՔՄԼ սերոլոգիական

ցեղի ն խնձորենիների փայտի ակոսավորության վիրուսի (Ճքքl6 Տէ6ո ցrօօviոց virսՏ) հաստատումից հետո երկու վիրուսներն էլ (Լ.Բ. Տala2ar, 8.D. ՒarriՏօո, 1977, 1978a: Է. ԲսՇհՏ, D. Խ6rk6r, 1985) դասվեցին ՇaքillօvirսՏ ցեղին (Խ. 8ar-ՍօՏ6քհ, Շ. Խarէ6lli, 1991): Գենոմի հետագա մասնակի ուսումնասիրությունից հետո (Խ. ՕՇհi 6է al., 1992) ՔՄԼ դասվեց ԼriՇհօvirսՏ կարգին (Շ. Խarէ6lli 6է al., 1994): Բl6»ivirida6 ընտանիքի հաստատման ժամանակ ՔՄԼ չի դասվել որնէ կարգի ն համարվում է այդ ընտանիքի չդասակարգված ներկայացուցիչ (Խ. ՃdaոՏ 6է al., 2005): ՔՄԼ գենոմի ստացված լիարժեք կառուցվածքը հաստատեց վերջինիս գենետիկական տարբերությունը Բl6»ivirida6 ընտանիքի բոլոր ներկայացուցիչներից, որի արդյունքում առաջարկվեց տարանջատել այդ վիրուսը առանձին Ճոd6ՏvirսՏ կարգում (Խ. ԲսՏՏօ 6է al., 2009):

1. ՔՄԼ տեր-բույսերը Քօէaէօ Լ virսՏ առաջին անգամ հայնաբերվել է 1977թ. Պերույում կարտոֆիլի Ճոէarզսi (Տ. էսԵ6rօՏսո ՏսԵՏք. էսԵ6rօՏսո » Տ. էսԵ6rօՏսո ՏսԵՏք. aոdiց6ոa) սորտի վրա (Լ.Բ. Տala2ar, 8.D. ՒarriՏօո, 1977): Հետագայում վիրուսը մեխանիկորեն փոխանցվեց 8 ընտանիքներից 46 տեսակների վրա` ներառելով նան Շհ6ոօքօdiaՇ6a6, ԲaԵaՇ6a6 ն ՏօlaոaՇ6a6 ըտանիքները (Լ.Բ. Տala2ar, 8.D. ՒarriՏօո, 1978a): Բացահայտվել է բույսեր ՍllսՇսՏ էսԵ6rօՏսՏ, Օ»aliՏ էսԵ6rօՏa ն Լrօքa6օlսո էսԵ6rօՏսո` պալար գոյացնող բույսերի տեսակներ, որոնք աճեցվում են տեղաբնակների կողից կարտոֆիլի հետ զուգահեռ (Շ. Լi2arraցa 6է al., 2000): Արհեստական ախտահարման պայմաններում հաստատված է ՔՄԼ զգայնություն պալարագոյացնող 9 Տօlaոսո տեսակի մոտ, վիրուսը ախտահարում է հիմնականում դրանց պալարները ն հետո տեղափոխվում այդ պալարներից աճող երիտասարդ բույսերի վրա (Լ.Բ. Տala2ar, 8.D. ՒarriՏօո, 1978a): Արհեստական ախտահարման այլ փորձերում հաստատվել է ՔՄԼ նկատմամբ զգայունությունը Տօlaոսո ԵraՇհiՇarքսո ն Տօlaոսո ՇհaոՇay6ոՏ6 բույսերի մոտ, այն դեպքում, երբ Տօlaոսո ՇհaՇօ6ոՏ6, Տօlaոսո d6ոiՏՏiսո, Տօlaոսո ոaՇհiՇ6ոՏ6 բույսերը ն Ճlwara, Բrila, Քalոa, Քriոa ն Տaոdra տեսակի կարտոֆիլի ցանքսերը ախտահարել չհաջողվեց (Խ. ՏՇհrօ6d6r, Ւ. Մ6id6ոaոո, 1990):

ՔՄԼ նկատմամբ արհեստական ախտահարման ժամանակ զգայուն են հանդիսանում բույսերի հետնյալ տեսակները. 86էa vսlցariՏ, ՇaէհaraոէհսՏ rօՏ6սՏ, Շհ6ոօքօdiսո alԵսո, Շհ6ոօքօdiսո aոaraոէiՇօlօr, Շհ6ոօքօdiսո aոԵrօՏiօid6Տ, Շհ6ոօքօdiսո fօ6էidսո, Շհ6ոօքօdiսո fօliօՏսո, Շհ6ոօքօdiսո ոսral6, Շհ6ոօքօdiսո զսiոօa, ՇyaոօքՏiՏ է6էraցօոօlօԵa, Daէսra ո6է6l, Daէսra Տէraոօոiսո, Daէսra էaէսla, Շօոքհr6ոa ցlօԵօՏa, ՒyօՏՇyaոսՏ ոiց6r, ԼyՇօք6rՏiՇօո Շհil6ոՏ6, ԱiՇaոdra քհyՏalօd6Տ, ԱiՇօէiaոa Ե6ոէհaոiaոa, ԱiՇօէiaոa Շl6v6laոdii, ԱiՇօէiaոa d6Եո6yi, ԱiՇօէiaոa ցlսէiոօՏa, ԱiՇօէiaոa էaԵaՇսո, ՔհaՏ6օlսՏ vսlցariՏ, ՔհyՏaliՏ flօridaոa, ՔiՏսո Տaէivսո, Տօlaոսո rօՏէraէսո, Տօlaոսո էսԵ6rօՏսո, ՏքiոaՇia օl6raՇ6a, Տէ6llaria ո6dia, ՄiՇia faԵa, Մiցոa սոցսiՇսlaէa, Մiցոa սոցսiՇսlaէa ՏՏք. Տ6Տզսiք6daliՏ (Լ.Բ. Տala2ar, 8.D. ՒarriՏօո, 1978Ե, Ճ. 8rսոէ 6է al., 1996): ՔՄԼ նկատմամբ անզգայուն են հանդիսանում հետնյալ բույսերի տեսակները. ՃոaraոէհսՏ ՇaսdaէսՏ, Ճքiսո ցrav6օl6ոՏ, 8raՏՏiՇa Շaոք6ՏէriՏ, ՇսՇսոiՏ ՏaէivսՏ, DiaոէհսՏ ԵarԵaէսՏ, Ւօrd6սո vսlցar6, ԼaՇէսՇa Տaէiva, ԼyՇօք6rՏiՇօո 6ՏՇսl6ոէսո, Ք6էսոia հyԵrida, Լ6էraցօոia է6էraցօոiօid6Տ, Լrifօliսո քraէ6ոՏ6, ԼriէiՇսո a6Տէivսո, 26a ոayՏ (Ճ. 8rսոէ 6է al., 1996):

2. ՔՄԼ աշխարհագրական տարածվածությունը EՔՔՕ տարածաշրջան. բացակայում է. ԵՄ բացակայում է: Հարավային Ամերիկա. գրանցվել է Պերույում ն Բոլիվիայում, բայց հավանաբար, հանդիպում է առավել ընդարձակ Հարավային Ամերիկայի Անդիի տարածաշրջանում (Լ.Բ. Տala2ar, 8.D. ՒarriՏօո, 1978a, 1978Ե): Արգենտինայում կան վիրուսի բացահայտման վերաբերյալ տվյալեր (Տ. Բս6ոէ6Տ, Շ. Շհսզսillaոզսi, 2004): Պերուի տարածաշրջաներից մեկում ՔՄԼ բացահայտվել է կարտոֆիլի ուսումնասիրված 30 տեսակներից 15-ի մոտ (Շ. Լi2arraցa 6է al., 2000):

3. ՔՄԼ կենսաբանությունը, ֆիզիկական ն կենսաքիմիական առանձնհատկությունները Վիրուսը ունի թելանման մասնիկների մոտ 640նմ երկարություն ն 12նմ տրամագիծ, որոնք ցույց են տալիս բնորոշ ենթակառուցվածք ուրիալ-ացետատով կամ ֆոսֆորաթթվային մոլիբդենով

գունավորումից հետո (Լ.Բ. Տala2ar 6է al., 1978a, Ե: Լ.Բ. Տala2ar 6է al., 1978): Շհ6ոօքօdiսո զսiոօa հում հյութում վիրուսը պահպանում է վարակիչ հատկությունները 20 0С պայմաներում 2-4 օրերի ընթացքում ն ապաակտիվանում մինչն 650 տաքացնելիս 10ր. ընթացքում, վերջնական տրոհման կետը` 10 -5: Վիրուսի մաքրված պրեպարատները պարունակում են միակ բաղկացուցիչ նստեցման 99Տ գործակցով (Լ. Տala2ar, 8. ՒarriՏօո, 1978a, 1978Ե): Վիրուսները բաղկացած են միակ մեկթելային ՌՆԹ բջջից, որը բաղկացած է 6539 նուկլեոտիդերից, ն միակ սպիտակուց-թաղանթից 27կԴա մոլեկուլյար զանգվածով: ՌՆԹ ն սպիտակուցների հարաբերակցությունը վիրուսներում կազմում է 95:5 (Լ. Տala2ar, 8. ՒarriՏօո, 1978Ե: Խ. ԲսՏՏօ 6է al., 2009): ՔՄԼ գենոմի հատվածներից մեկի նուկլեոտիդների հերթականության որոշումը (ՌՆԹ 3Բ-տերմինուսը) առաջին անգամ ստացվել է Ճապոնիայում (Խ. ՕՇհi 6է al., 1992): Հետո ստացվեց ՌՆԹպոլիմերազի ՌՆԹ-կախյալ (Ք. Տaldar6lli 6է al., 1998) ն ամբողջ ՔՄԼ գենոմի հերթականությունները (Խ. ԲսՏՏօ 6է al., 2009): ՔՄԼ գենոմային ՌՆԹ պարունակում է քօly(Ճ)-էail 30-ծայրում, միմիյանց վրա մասնակիորեն վերադրվող երեք բաց շրջանակներ (ՕԲԲ), ինչպես նան չփոխադրվող հատվածներ 50- ն 3 0-ծայրերում, որոնք բաղկացած են համապատախանաբար 74 ն 184 նուկլեոտիդներից: Միջգենային հատվածները բացակայում են (Խ. ԲսՏՏօ 6է al., 2009): ՕԲԲ-1 (նուկլեոտիդներ 75-4895) կոդավորում է մոլեկուլային 184,621կԴա զանգվածով պոլիպրոտեինը: ՕԲԲ-1 վրա առկա են հատվածներ, որոնք կոդավորում են ՌՆԹ-պոլիմերազի ՌՆԹ-կախյալ ֆերմենտները, մեթիլտրանսֆերազան (նուկլեոտիդներ 72223), պապարին-նման ցիստեին-պրոտեազան (նուկլեոտիդներ 631-712) ն հելիկազան (նուկլեոտիդներ 792-1028): ՕԲԲ-2 (նուկլեոտիդներ 4804-5888) կոդավորում է մոլեկուլյար 40,455կԴա զանգվածով սպիտակուցը: ՕԲԲ-3 (նուկլեոտիդներ 5714-6355) կոդավորում է մոլեկուլյար 23,622կԴա զանգվածով կառուցվածքային սպիտակուցը (Խ. ՕՇհi 6է al., 1992: Խ. ԲսՏՏօ 6է al., 2009): ՔՄԼ ըստ գենոմի կառուցվածքի էականորեն տարբերվում է Բl6»ivirida6 ընտանիքի բոլոր վիրուսներից: Ըստ նուկլեոտիդների

հաջորդակաության ՔՄԼ առավել մոտ է խաղողի վիտիվիրուսին (Շraք6viո6 Ճ viէivirսՏ), սակայն տարբերվում է վերջինիցս գենոմի կառուցվածքով (ՇՄՃ պարունակում է 5 ՕԲԲ): Իր հերթին, ըստ գենոմի կառուցվածքի ՔՄԼ առավել մոտ է տրիխովիրուսներին, բայց դրա գենոմը փոքր չափերի է ն չի պարունակում չորրորդ ՕԲԲ 3 0 ծայրի վրա, որի առկայությունը բնորոշ է տրիխովիրուսների մեծամասնության համար (Խ. ԲսՏՏօ 6է al., 2009): ՔՄԼ բնական փոխանցիչները անհայտ են (ԷՔՔՕ/ՇՃ8|, 1996): Վիրուսը չի փոխանցվում Խy2սՏ ք6rՏiՇa6 ն ԽaՇrօՏiքհսո 6սքհօrԵia6 ուտիճներով (Լ. Տala2ar, 8. ՒarriՏօո, 1978): ՔՄԼ արդյունավետ փոխանցվում է կարտոֆիլի իրական սերմերի, ծաղկափոշու ն պալաների հետ: Այսպես, Շara տեսակի կարտոֆիլի ինոկուլացված բույսերի իրական սերմերով այդ վիրուսի փոխանցումը կազմում է 33-599: ՔՄԼ բացահայտվել է նան կարտոֆիլի ցանքսերի 89 մոտ` առողջ բույսերի ծաղիկները միննույն տեսակի բույսերի ախտահարված ծաղկեփոշով փոշոտման հետնանքով: Միննույն ժամանակ կարտոֆիլի ախտահարված բույսերի մոտ բոլոր դեպքերում բնորոշ է առանց ախտանշանային ինֆեկցիան (Բ. Սօո6Տ, 1982): ՔՄԼ փոխանցումը սերմերով հաստատված է նան այլ բույսերի համար. Daէսra Տէraոօոiսո (մինչն 729), ԱiՇaոdra քհyՏalօd6Տ (289), Տօlaոսո d6ոiՏՏսո (10-399): Վիրուսը փոխանցվում է Տօlaոսո d6ոiՏՏսո ծաղկեփոշով, սակայն ոչ Daէսra Տէraոօոiսո ն ԱiՇaոdra քհyՏalօd6Տ ծաղկեփոշով (Լ. Տala2ar, 8. ՒarriՏօո, 1978a): Վիրուսը հայտնաբերվել է նան Շհ6ոօքօdiսո զսiոօa բույսերի ախտահարված սերմերի 79-ում (Բ. Սօո6Տ, 1982):

4. ՔՄԼ բացահայման համար նմուշերի ընտրությունը ն հետազոտությունը 4.1. ՔՄԼ բացահայտումը ներկրվող կարտոֆիլի սելեկցիոն հումքում ԷՔՔՕ «Ներմուծումից հետո կարտոֆիլի կարանտինը» 3/21 (2) ստանդարտը ( /ԷՔՔՕ, 2004) կարգավորում է կարտոֆիլի բույսի (iո viէrօ կուլտուրայում միկրոբույսերի, պալարների կամ իրական սերմերի) համար հետնյալ միջոցառումները, որոնք

ներկրվում են կոլեկցիոն հերմոպլազմայի ստեղծման, հետազոտման ն սելեկցիոն նպատակներով. 1. Ներմուծված հումքի սածիլում ն դրա կուլտիվացում ճիշտ պայմաններում` միջատների համար անթափանցելի ջերմոցներում: Բույսերը պետք է պահվեն 18-25 0 -ում ն 14ժամյա լույսային պայմաններում: Անհրաժեշտության դեպքում բույսերը ստվերվում են ախտանշանների օպտիմալ զարգացման համար պայմանների ստեղծման նպատակով: iո viէrօ կուլտուրայում ներմուծված բույսերը անհրաժեշտ նախամշակումից հետո պետք է տնկվեն ջերմոցում: 2. Այդ հումքի յուրաքանչյուր միավորի (կամ դրանից ստացված բույսերի) թեստավորում հանձնարարված մեթոդների կիրառությամբ: Եթե բույսերը ներմուծված են պլարների ձնով, ապա տնկումից առաջ դրանց աչքերը կարող են հետազոտվել վիրուսների առկայության վերաբերյալ, սակայն տվյալ թեստը հանդիսանում է ֆակուլտատիվ ն չի դադարեցնում բույսի հետագա հետազոտումը, որոնք ստացվել են տվյալ պալարներից կամ դրանց ինդեքսներից: 3. Լարժեք վեգետացիոն ցիկլի ժամանակ բույսերի կուլտիվացում պայմանների պահպանմամբ, որոնք բացառում են կրկնակի ախտահարումները, հիվանդության հարուցիչի առկայության վերաբերյալ շաբաթական մեկ անգամից ոչ պակաս կանոնավոր հետազոտություններով: 4. Ախտահարված բույսերի ոչնչացում կամ դրանց առողջացում հանձարարված եղանակների կիրառմամբ: Յուրաքանյուր բույս պետք է ենթարկվի կրկնակի թեստավորման տարբեր մեթոդների կիրառմամբ: Միկրոբույսերի համար առաջին թեստը իրականացվում է iո viէrօ կուլտուրայում, իսկ երկրորդ թեստը` ջերմոցում բույսի տնկելուց հետո, կամ երկու թեստերն էլ իրականացվում են բույսի տնկելուց հետո: Կարտոֆիլի բույսերում ՔՄԼ բացահայտման համար առաջին թեստը (թեստ ) խորհուրդ է տրվում իրականացնել իմունոֆերմենտային անալիզի (ԻՖԱ) մեթոդով, իսկ երկրորդ թեստը (թեստ B)` ջերմոցներում կուլտիվացվող բույսերի համար (այդ թվում նան iո viէrօ կուլտուրայից հետո)` պոլիմերազային շղթայական ռեակ-

ցիայի (ՊՇՌ) կամ բույս-ինդիկատորների վրա կնսաթեստերի միջոցով ( /ԷՔՔՕ, 2004): Կապված կարտոֆիլի իրական սերմերով ՔՄԼ փոխանցման ունակության հետ անհրաժեշտ է պարտադիր թեստավորել ստացված սերմերը: Սերմերը նախապես պահվում են սառնարանում 20 0 պայմաններում 7 օրվա ընթացքում հնարավոր միջատներ-վնասատուների ոչնչացման նպատակով: Հետո յուրաքանչյուր նմուշից 30-50 սերմ ենթարկվում են մակերեսայի ստերիլիզացման ն անհատականորեն ցանում են փորձանոթներում` Մուրասիգ-Սկուգի սննդային միջավայրի վրա: Հետագա կոմպլեքսի թեստավորման համար ընտրում են 20-իվ ոչ պակաս սածիլ, որոնք զարգացել են տվյալ սերմերից: Ընտրված սածիլները բազմացնում են iո viէrօ կուլտուրայում: Ստացված միկրոբույսերը կիրառվում են ԻՖԱ մեթոդով թեստավորման, ջերմոց վերատնկման ն iո viէrօ կուլտուրայում պահեստային պահելու համար: Ջերմոց վերատնկումից հետո կոկոնակալման փուլում իրականացվում է դրանց կրկնակի թեստավորում ՊՇՌ կամ բույս-ինդեկատորների մեթոդներով: iո viէrօ կուլտուրայի այլընտրանքային որակով սերմերը ցանվում են ջերմոցի մեկուսացված տարածքում` ստերիլ սուբստրատում: 2-4-ական տերնների ստադիայում յուրաքանչյուր նմուշից 20-ական սածիլ տեղափոխում են անհատական ամաններ ն կոկոնակալման փուլում թեստավորում են ԻՖԱ, ՊՇՌ ն/կամ բույսինդեկատորերի մեթոդներով ՔՄԼ ն այլ վիրուսների առկայության վերաբերյալ, որոնք փոխանցվում են սերմերով ( /ԷՔՔՕ, 2004):

4.2. Կարտոֆիլի ցանքսերում ՔՄԼ բացահայտումը ՔՄԼ ն այլ վիրուսների բացահայտումը կարտոֆիլի ցանքսերում իրականացվում է ԻՖԱ մեթոդով: ԻՖԱ մեթոդի կիրառությունը սերմնացու կարտոֆիլի ստուգման համար կարգավորվում է ստանդարտ 29267-91 «Սերմնացու կարտոֆիլ: Ախտահարված ելքային հումք: Ընդունում ն անալիզի մեթոդներ»: Այս փաստաթուղթը հաստատում է տարբեր դասերի սերմնացու հումքի թեստավորման հետնյալ նորմաները.

1. Ելքային մերիստմային բույսեր` ելակետային գծից 10 բույսերի թեստ, որոնք ընտրվել են iո viէrօ կլոնային բազմացման համար: 2. Մինիպալարի վեգետացիոն աճեցում շինությունների պայմաններում` բույսերի 1009 թեստ, մեկ փորձի մեջ միավորում են 5 բույսերի տերններ: 3. Մինիպալարներից 1-ին դաշտային սերունդները (կամ կլոնային հումքը)` յուրաքանչյուր տեսակի 200 բույսերի թեստ, մեկ փորձում միավորում են 5 բույսերի տերններ: 4. Սուպեր-սուպերէլիտա` բերքահավաքից հետո յուրաքանչյուր տեսակի 200 պալարների թեստ: Կարտոֆիլի |-|| վերարտադրության սուպերէլիտաների ն էլիտաների ցանքսերում սովորաբար իրականացնում են դիտողական գնահատում ըստ ախտանշանների: Վիրուսներով բարձր ախտահարվածության վերաբերյալ կասկածների դեպքում իրականացնում են թեստավորում ըստ ԻՖԱ մեթոդերի` միավորելով մեկ նմուշի մեջ կարտոֆիլի 10 բույսերից տերնները ն յուրաքանչյուր սորտի վրա ըտրելով հավաքած 10 նմուշներից ոչ պակաս:

4.2.1. Կարտոֆիլի ախտանիշները

վիրուսով (ՔՄԼ) բույսերի ախտահարման

Կարտոֆիլի սորտերից մեծամասնությունը ՔՄԼ ախտահարվում է առանց ախտանշանային ձնով: Խiոց Էdward տեսակի բույսերի տերնների վրա ՔՄԼ ախտահարման հետնանքով զարգանում են ջղերի թույլ նեկրոզի ն քլորոֆիլային հետքավորվածության ախտանշաններ, իսկ Շara տեսակի բույսերի մոտ` ընձյուղների ծայրերի նեկրոզներ ինոկուլացիայից 12 օր անց: Տսք6riօr տեսակի կարտոֆիլի բույսերի վրա վիրուսը առաջացնում է տերնների թույլ մոզայկա ն նեկրոտիկ պատկեր, ինչպես նան ընձյուղների աճի դանդաղեցում (ԷՔՔՕ/ՇՃ8|, 1996): Շara տեսակի կարտոֆիլի բույսերի տերնների վրա, որոնք ինոկուլացվել են պերուական ՔՄԼ, զարգանում է ուժեղ համակարգային նեկրոզի ախտանշաներ (Լ. Տala2ar, 8. ՒarriՏօո, 1978a): Բայց այդ տեսակի բույսերի բոլիվյան ՔՄԼ ինոկուլացումից հետո զարգանում է միայն թույլ մոզայկայի ախտանշաններ ն տերնների ջղերի բացեցում (Բ. Սօո6Տ 6է al., 1982):

4.3. ՔՄԼ բացահայտումը կարտոֆիլի պալարներում Կարտոֆիլի տերնների ստուգման փոխարեն կամ որպես դրան լրացում հնարավոր է պալարների թեստ բերքահավաքից հետո: Բերքահավաքից հետո պալարների վիրուսներով ախտահարման լաբորատոր փորձաքննությունը իրականացվում է սերմնացու հումքի որակի օբյեկտիվ պատկերի կամ արտոնագրման ժամանակ սերմերի խմբաքանակի բուսասանիտարական վիճակի վերջնական գնահատականի ստացման համար: Դա բացատրվում է նրանով, որ կարտոֆիլի վիրուսով ախտահարված բույսերի տերնների վրա ախտանիշները ոչ միշտ են արտահայտվում վեգետացիոն ժամանակահատվածում, հատկապես ուշ ախտահարման ժամանակաշրջանում (վեգետացիանի վերջում): Դաշտում պալարային նմուշների ընտրության ժամանակ, տեղաշարժվելով ըստ անկյունագծի, յուրաքանչյուր ընտրված 10 բույսերով հատվածում վերցնում են մեկական պալար: Յուրաքանչյուր տեսակի համար պալարներ ընտրում են 20 տարածքներում` ստանալով հավաքած նմուշ 200 պալարներից: Պահեստում պալարների ընտրության ժամանակ յուրաքանչյուր տեսակի համար կույտից կամ կոնտեյներից ընտրում են ըստ 200 պալարներ` պահպանլով ընտրության չափերի պահանջները: Յուրաքանչյուր հավաքած նմուշ տեղադրում են առանձին պոլիէթիլենային թաղանթում, կցում են պիտակ նույնականացման համարով, արտադրողի, սորտի, դասի նշումով ն ուղարկում լաբորատորիա փորձաքննության համար: Բերքահավաքից անմիջապես հետո ԻՖԱ մեթոդը հնարավորություն է տալիս բավականին ադյունավետ բացահայտել վիրուսները երկրորդական ինֆեկցիայով պալարներում (հուսալի է պալարի բազալային հատվածում), բայց պակաս հավաստի է առաջնային ինֆեկցիայի ժամանակ: Պալարներում վիրուսների հայտնաբերման արդյունավետությունը, որոնք գտնվում են հանգստի վիճակում, պակաս արդյունավետ է: Դա բացատրվում է ինչպես վիրուսների տիտրի էական նվազեցմամբ, այնպես էլ պալարում դրանց անհավասարաչափ տեղաբաշխմամբ: Լավագույն արդյունքներ ստանում են պալարների թեստավորումից վերջիններիս երկամսյա բնական պահելուց հետո, որից հետո դրանց մոտ

դադարում է հանգստի վիճակը: Վիրուսների ախտորոշումը 1-2սմ երկարությամբ ծիլերով պալարներում սովորաբար դժվարություններ չի առաջացնում: Ծլեցումը ակտիվացնում է վիրուսների բազմացումը, ն այդ ժամանակ դրանց կոնցենտրացիան աճում է մինչն այն մակարդակը, որը հեշտությամբ բացահայտվում է ԻՖԱ մեթոդով: Թեստավորման համար ընտրված պալարերը որպես մինիմում պետք է պահվեն մեկ շաբաթ, իսկ դժվար աճողները` որպես մինիմում երկու շաբաթ 18-220С ջերմաստիճանային պայմաններում: Թեստավորման արագացման համար պալարների հանգստի վիճակը ընդհատում են հիբերալային թթվով մշակմամբ (1գ/լ): Ըստ ԷՔՔՕ հանձնարարականների, պալարների մոտ հանգստի վիճակը ընդհատում են 4 0 պայմաներում մի քանի շաբաթ պահպմամբ, իսկ հետագայում 18-22 0 պայմաններում (ՕԷՔՔ/ԷՔՔՕ, 2004): Կարտոֆիլի պալարների մոտ հանգստի ընդհատման համար խորհուրդ է տրվում կիրառել ռինդիտի գոլորշիներ (էթիլենքլորիդի, դիքլորէթանի ն քառաքլորային ածխածնի խառուրդ 7:3:1 հարաբերութամբ) ն պահել դրանց ածխաթթու գազի բարձրեցված պարունակությամբ պայմաններում (Ս. Էհl6rՏ 6է al., 1983): Նման մշակումները իրականացնում են ֆումիգացիոն խցերում: Սակայն նույնիսկ պալարները հիբերալային թթվով կամ ռինդիտով մշակումից հետո պահանջվում է 2 շաբաթից ոչ պակաս ժամանակահատված աչքերի արթնացման համար (ՕԷՔՔ/ԷՔՔՕ, 2000): Թեստավորման առավել հավաստի արդյունքներ ստացվում են բույսերի անալիզների ժամանակ, որոնք աճել են այսպես կոչված ինդեքսներից` պտղամսով կտրված պալարային աչքերից աճեցված ( /ԷՔՔՕ, 2004): Մելոնսկոպի (հատուկ դանակի) օգնությամբ կտրում են պալարի աչքը 2,5սմ տրամագծով: Ինդեքսը 10-15ր. տեղադրում են հիբերալային թթվի լուծույթ (1-2մ/լ), որից հետո 72 ժամից ոչ պակաս չորացնում սենյակային ջերմաստիճանի պայմաններում: Անհրաժեշտության դեպքում հիբերալային թթվի հետ թրջմանը զուգահեռ անհրաժեշտ է ինդեքսները մշակել ֆումիգացմամբ Բi2օՇէօոia Տօlaոi ծլերի վնասման կանխարգելման նպատակով: Ինդեքսները տնկում են սուբստրատում (տորֆ, թեփ, ավազ կամ խառնուրդ) այնպես, որ աչքերը գտնվեն կողմնային հատվածում: Վերնից 1-2սմ ավելացնում են սուբստրատ այնպես,

որ աչքը դրա հետ ունենա լավ կոնտակտ: Անհրաժեշտ է պահպանել սուբսրատի բարձր խոնավությունը առաջին երկու շաբաթների ընթացքում: Ինդեքսները կուլտիվացվում են ցերեկը 20-25 0 ն գիշերը 18 0 պայմաններում օպտիմալ լուսավորման դեպքում: Տվյալ տեխնոլոգիայի պահպանման ժամանակ բույսերը ինդեքսներից զարգանում են 4 շաբաթվա ընթացքում: Թեստավորման համար կիրառում են լիարժեք զարգացած տերններով բույսերը: Որպես կանոն, կարտոֆիլի պալարներում վիրուսի հայտնաբերման արդյունավետության էական բարձրացում տալիս է ՊՇՌ թեստը, որը գերազանցում է ԻՖԱ մեթոդին ըստ զգայունության: ՊՇՌ-թեստի բարձր հեռանկարայնությունը հաստատված է կարտոֆիլի հանգստի վիճակում գտնվող պալարերում կարտոֆիլի տերնների ոլորման (Տ. Տքi6ց6l, Բ. Խarէiո, 1993), առվույտի մոզայկայի (Ւ. 2ս, Ս. Աi6, 2006), կարտոֆիլի -վիրուսի (Բ. Տiոցհ, Խ. Տiոցհ, 1998) ն կարտոֆիլի Y-վիրուսի (Ւ. 8ark6r 6է al., 1993: Ճ. Բօ» 6է al., 2005) հայտնաբերման համար: Սակայն ՊՇՌ-թեստի արդյունավետությունը կարտոֆիլի պալարներում ՔՄԼ բացահայտման վերաբերյալ դեռ չի գնահատվել:

5. ՔՄԼ հայտնաբերումը ն նույնականացումը 5.1. ՔՄԼ հայտնաբերման ն նույնականացման սկզբունքային սխեման ՔՄԼ հայտնաբերման ն նույնականացման սկզբունքային սխեման ներկայացված է նկար 1-ում: Տվյալ սխեման ներկայացնում է ընտրողական (սկրինինգթեստեր) ն հաստատող թետերի կիրառությունը:

Սխեմա 1. ՔՄԼ հայտնաբերման ն նույնականացման սկզբունքային սխեմա Ընտրողական թեստերի որակով խորհուրդ է տրվում կիրառել սերիոլոգիական թեստերը: Սերիոլոգիական սկրինինգ-թեստերը իրականացվում են DՃՏ-ԷԼ|ՏՃ մեթոդով կոմերցիոն ախտորոշման հավաքածուներով: Դրական արդյունքը սերիոլոգիական սկրինինգ-թեստում ահրաժեշտ է իրականացնել ՊՇՌ մեթոդի ն կենսաթեստում բույս-ինդեկատորների կիրառմամբ: Կենսաթեստում ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական արդյունքները պահանջում են հաստատում հետագա լրացուցիչ սերիոլոգիական ն մոլեկուլյար թեստերում: Բույսերը համարվում են ախտահարված, եթե բույս-ինդիկատորների վրա սպեցիֆիկ ախտանշանների առկայությունը հաս-

տատված է սերիոլոգիական ն մոլեկուլյար թեստերի դրական արդյունքներով: Թեստի լրացուցիչ հաստատման որակով խորհուրդ է տրվում կիրառել էլեկտրոնային միկրոսկոպիան: Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս հաստատել վիրուսների ձնաբանությունը, որը տիպիկ է Բl6»ivirida6 ընտանքի ներկայացուցիների համար, սակայն չի ապահովում վիրուսների նույնականացումը մինչն տեսակային մակարդակը:

5.2. ՔՄԼ ախտորոշման մեթոդներ 5.2.1. Ինդիկատոր-բույսեր ՔՄԼ ինդիկատոր-բույսերի որակով ցուցել են հետնյալները` (Լ.Բ. Տala2ar, 8.D. ՒarriՏօո, 1978a,Ե: Ճ. 8rսոէ 6է al., 1996): Շհ6ոօքօdiսո aոaraոէiՇօlօr` ինոկուլացված տերնները սովորաբար առանց ախտանշանների են, երբեմն զարգանում են քլորոտիկ վնասումեր, գագաթային տերնների համակարգային նեկրոզները ինոկուլացվում են 8-10 օր անց, հետագա աճող տերնները սովորաբար առանց ախտաշանների են, բայց պարունակում են վիրուսը: Շհ6ոօքօdiսո զսiոօa` ինոկուլացված տերններ առանց ախտանշաների կամ քլորոտիկ հետքերի են համակարգային մոզայկա լուսավորության բարձր ինտենսիվության դեպքում, ընձուղների գագաթների նեկրոզ է դիտվում լուսավորության ցածր ինտենսիվության դեպքում: Daէսra Տէraոօոiսո` ինոկուլացված տերններն առանց ախտանշանների են, թույլ համակարգային մոզայկա է դիտվում ինոկուլացիայից 8-10 օր անց: ԱiՇօէiaոa d6Եո6yi` ինոկուլացված տերններն առանց ախտանշանների են, դիտվում են թույլ ներկորզներ ն համարարգային բծավորություն: ՔհaՏ6օlսՏ vսlցariՏ սորտերի Քiոէօ ն Լհ6 ՔriոՇ6` տեղային նեկրոտիկ հետքեր կամ օղակային հետքավորվածություն, համակարգային նեկրոզներ: Վիրուսի իզոլյատների պահպանման ն բազմացման համար ցուցվում են Շհ6ոօքօdiսո զսiոօa բույերը: Տեղային ռեակցիայով ինդիկատորների որակավ խորհուրդ է տրվում կիրառել ՔհaՏ6օlսՏ vսlցariՏ սորտեիր Քiոէօ ն Լհ6 ՔriոՇ6

բույսերը: Այդ ինդիկատորը հնարավորություն է տալիս դիֆերենցնել ՔՄԼ այլ վիրուսների մեծամասնությունից, որոնք ախտահարում են կարտոֆիլը: Զանգվածային թեստավորման համար առավել պիտանի է Շհ6ոօքօdiսո aոaraոէiՇօlօr ինդեկատորը (Լ.Բ. Տala2ar, 8.D. ՒarriՏօո, 1978Ե): Համաձայն EՔՔՕ 3/21 (2) ստադարտի, ՔՄԼ ախտորոշման համար հանձնարարվում են կիրառել հետնյալ ինդեկատորբույսերը. Շհ6ոօքօdiսո aոaraոէiՇօlօr, Շհ6ոօքօdiսո զսiոօa, Շհ6ոօքօdiսո ոսral6, ԱiՇօէiaոa Ե6ոէհaոiaոa, ԱiՇօէiaոa d6Եո6yi, ԱiՇօէiaոa հ6Տք6riՏ-67Ճ, ԱiՇօէiaոa օՇՇid6ոէaliՏ-Ք-1: ՔՄԼ առկայության հետագա հաստատման համար անհրաժեշտ է կիրառել ՔհaՏ6օlսՏ vսlցariՏ սորտի Քiոէօ կամ Լհ6 ՔriոՇ6 ինդեկատորբույսերը: Կենսաթեստերի իրականացման համար տերնների նմուշները ընտրում են կարտոֆիլի բույսի մոտ 25սմ երկարությամբ ընձյուղներից ծաղկումից անմիջապես առաջ կամ ծաղկման ժամանակաշրջանում: Տերնները անհրաժեշտ է ընտրել ընձյուղի երկուսից ոչ պակաս հատվածներից. ընձյուղի գագաթից երիտասարդ, սակայն ամբողջությամբ զարգացած տերններ ն տերններ` ընձյուղի միջին հատվածից: Մեկ կլոնի թեստավորման համար կարելի է միավորել 5 բույսերի տերններ: Ընտրված տերնները հոմոգենիզացվում են 1:10 հարաբերությամբ 0,02 ֆոսֆատային բուֆերում, 7,4 (Աa 2ՒՔՕ 4` 2,5գ/լ, ԱaՒ 2ՔՕ 4` 0,8գ/լ), որը պարունակվում է 29 պոլիվինիլպրիոլիդոնում: Մեկ նմուշի թեստավորման համար կիրառվում են ինդիկատորների յուրաքանչյուր տեսակի երկու երիտասարդ (3-6 տերնների փուլում) ակտիվ աճող բույսերից ոչ պակաս: Ինդիկատորբույսերի տերները ծածկվում են կարբորունդով (մասիկների մեծությունը 400-600), որից հետո տրորում են ձեռքով կամ թեստավորվող բույսերի հոմոգենիզացման մածկիչով: Ինոկուլացումից հետո հյութի մնացորդները լվանում են բույսի տերններից թորված ջրով: Մինչն ինոկուլացումը ն դրանից հետո 1-2 օրերի ընթացքում ինդիկատոր-բույսերը ցանկալի է ստվերել` դրա համար կիրառելով թուղթը: Ըստ ինդիկատորների յուրաքանչյուր տեսակի մեկ հսկումային բույսը պատվում է կարբորունդով ն մշակվում ստերիլ թորված ջրով: Ինոկուլացված ինդիկատոր-բույսերը պահվում են

ջերմոցներում 18-25 0С պայմաններում ն թույլ ստվերմամբ 3-4 շաբաթների ընթացքում: Շաբաթը մեկ անգամից ոչ պակաս ինդիկատոր-բույսերը զննվում են ախտանշաների առկայության նկատմանբ ( /ԷՔՔՕ, 2004):

5.2.2. Սերիոոգիական մեթոդ ՔՄԼ մաքրման մեթոդաբանությունը բենտոնիտի կիրառմամբ մշակվել է Լ. Տala2ar., 8. ՒarriՏօո կողմից (1978 ): ՔՄԼ չափավոր իմունոգեն է: Հակաշիճուկների արտադրությունը դժվարեցված է վիրուսի ցածր ելքի հետնաքով: Բոլոր դեպքերում ՔՄԼ նկատմամբ ստացվել են մի քանի հակաշիճուկներ բավականին բարձր տիտրով (Լ. Տala2ar, 8. ՒarriՏօո, 1978 : Խ. ՏՇհrօ6d6r, Ւ. Մ6id6ոaոո, 1990): Ոչ սպեցիֆիկ ռեակցիաներ հաստատվեցին վիրուսի մաքրված պրեպարատները հակաշիճուկի հետ ինկուբիրացումից հետո տեր-բույսերի սպիտակուցների նկատմամբ (Խ. ՏՇհrօ6d6r, Ւ. Մ6id6ոaոո, 1990): Կեղեկացվում էր նան ՔՄԼ նկատմամբ մոնոկլոնային հակամարմիների ստացման վերաբերյալ (Մ. Մ6rոօո-Տհirl6y 6է al., 1993), սակայն դրանք չստացան լայն կիրառություն: iո viէrօ կուլտուրայում ՔՄԼ առկայության վերաբերյալ թեստավորման համար նմուշները անհրաժեշտ է վերցել ակտիվորեն աճող բույսերից, որոնք ունեն 4-6 շաբաթական հասակ ն 5սմ երկարությունից ոչ պակաս ընձյուղներ: Յուրաքանչյուր գծի կլոնները թեստավորվում են առանձին: Դրական ռեակցիայով բույսերը ջերմոցում չեն տնկվում: Բույսերի մոտ, որոնք կուլտիվացվում են ջերմոցում ն դաշտային պայմաններում, տերնների նմուշները սերիոլոգիական ախտորոշման համար ըտրում են մոտ 25սմ երկարությամբ ընձյուղներից` ծաղկումից անմիջապես առաջ կամ ծաղկման ժամանակաշրջանում: Տերնները անհրաժեշտ է ընտրել ընձյուղի երկուսից ոչ պակաս հատվածներից. երիտասարդ, բայց ըձյուղի գագաթին լիարժեքորեն զարգացած տերններ ն տերններ` ընձյուղի միջին հատվածից: Անմիջականորեն թեստավորման համար կիրառվում է կարտոֆիլի բարդ տերնի հատվածային տերնիկը ( /ԷՔՔՕ, 2004):

ԻՖԱ մեթոդով ՔՄԼ ախտորոշման համար կոմերցիոն հավաքածուները արտադրվում ն իրացվում են հետնյալ ֆիրմաների կողմից. - Ճdց6ո Լiոiէ6d, Ա6lli6Տ Շaէ6. ՃոՇհiոՇrսiv6, ՃyՒ ԽՃ6 5ՒՄ (Շ8) հէէք://www.adց6ո.Շօ.սk, - Ճցdia |ոՇօrքօraէ6d, 30380 Շօսոէy Բօad 6, 46514 Էlkarէ, ՍՏՃ հէէք://www.aցdia.Շօո, - ՃՇD |ոՇօrքօraէ6d, 1131 Մ Շaէօ ՏքriոցՏ Բօad, Բay6էէ6vill6, ՃԲ 72701, ՍՏՃ www.aՇdiaiոՇ.Շօո: ՔՄԼ առկայության վերաբերյալ ԻՖԱ անալիզի համար բոլոր կոմերցիոն հավաքածուերում արտադրվում է ձնափոխված DՃՏԷԼ|ՏՃ (Խ. Շlark, Ճ. ՃdaոՏ, 1977): DՃՏ-ԷԼ|ՏՃ ձնափոխված սերիոլոգիական թեստերի իրականացման արձանագրությունը ներառում է հետնյալ գործողությունները. 1. Անհրաժեշտ պոլիկլոնային հակամարմինների (սովորաբար 1-2մգ/մլ) բազմացման պատրաստում կարբոնատային ծածկույթային 9,6 բուֆերում: Հակամարմինների 200-ական մկլ լուծույթի ներմուծում յուրաքանչյուր միկրոպլատայի խորշի մեջ: Միկրոպլատայի ինկուբիրացումը 37 0С ջերմաստիճանում 4 ժամվա ընթացքում կամ 40 դեպքում 16 ժամվա ընթացքում: Ք8Տ-Լw66ո խորշիկների եռակի լվացում (լվացում բուֆերով): 2. 200-ական մկլ բուսական էքստրակտի ներմուծում միկրոպլատայի յուրաքանչյուր խորշիկի վրա, որը պատրաստվել է էքստրակցման բուֆերում: Յուրաքանչյուր նմուշի ն դրական հսկման համար 2-ական խորշիկի կիրառություն ն երկու խորշիկներից ոչ պակաս` բացասական հսկման համար: Միկրոպլատաների ինկուբիրացում 40 դեպքում 16 ժամվա ընթացքում: Խորշիկների լվացում, ինչպես նարագրված է վերնում: 3. Դեպի խորշիկներ պոլիկլոնային հակամարմինների ներմուծում, ալկալիական ֆոսֆատազայով կոնյուկտուրացված. կոնյուգատի անհրաժեշտ խառնուրդի պատրաստում (սովորաբար 0,1մգ/մլ Ք8Տ-ում 0,59 ցլի շիճուկային ալբումինով` 8ՏՃ): Միկրոպլատայի յուրաքանչյուր խորշիկում 200-ական մկլ ներմուծում: Միկրոպլատաների ինկուբիրացում 37 0 պայմաններում 3 ժամվա ընթացքում: Խորշիկների լվացում, ինչպես նկարագրված է վերնում:

4. Ալկալիական ֆոսֆատազայի համար 1մգ/մլ սուբստրատի պատրաստում ( -նիտրոֆենոլֆոսֆատազա) սուբստրատային բուֆերում: Միկրոպլատայի յուրաքանչյուր խորշիկում 200-ական մկլ ներմուծում: Միկրոպլատաների ինկուբիրացում սենյակային ջերմաստիճանի պամաններում ն ֆոտոմետրի վրա ցուցմունքների հաշվարկում ալիքի 405նմ երկարության դեպքում 30, 60 ն 90 րոպե հետո: Ակտիվ բաղադրիչների կոնկրետ ծավալները ն կոնցենտրացիաները ցուցված են ախտորոշիչ հավաքածուների արտադրողֆիրմաների հրահանգներում: Անալիզի արդյունքի վերաբերյալ եզրակացությունները նս կատարվում են արտադրող-ֆիրմաների հրահանգներին համաձայն: Սերիոլոգիական թեստերի իրականացման համար բուֆերները. Կարբոնատային ծածկող բուֆեր քՒ9,6. Աa 2ՇՕ 3` 1,59գ, ԱaՒՇՕ 3` 2,93գ, թորած ջուր` մինչն 1լ: Լվացման բուֆեր (Ք8Տ, քՒ7,2-7,4 0,059 Լw66ո-20-ով). ԱaՇl` 8գ, ԽՇl` 0,2գ, Աa 2ՒՔՕ4 12Ւ 2Օ` 2,9գ, ԽՒ 2ՔՕ4` 0,2գ, Լw66ո-20` 0,5մլ, թորված ջուր` մինչն 1լ: էքստրագիրացնող բուֆեր. Ք8Տ + 0,059 Լw66ո-20 + պոլիվինիլպիրոլիդոն ( ` ՊՎՊ 29) + ձվի կամ ցլի շիճուկային ալբումին (0,29): Ալկալիական ֆոսֆատազայի համար սուբստրատային բուֆեր. դիէթանոլամին` 97մլ, լուծել 800մլ թորված ջրում, հաստատել քՒ9,8 կոնցենտրացված ՒՇl օգնությամբ, ավելացնել թորված ջուր մինչն 1լ:

5.2.3. ՊՇՌ-ի եղանակով ՔՄԼ բացահայտումը ն նույնականացումը ՔՄԼ բացահայտման համար մշակված են ՊՇՌ-թեստի երկու տարբեր մեթոդաբանություններ. 1. Բl6»ivirida6 ն ՇlօՏէ6rօvirida6 ընտանիքի վիրուսների ռեպլիկազա գենի բարձր կոնսերվատիվ հաջորդականություններով դեգեներատիվ պրայմերների կիրառությամբ (Ք. Տaldar6lli 6է al., 1998): 2. ՔՄԼ գենոմի 3'-ծայրին սպեցիֆիկ պրայմերների կիրառությամբ (Շ. Լi2arraցa 6է al., 2000):

5.2.3.1. ԲԼ-ՔՇԲ ըստ Ք. Տaldar6lli 6է al. (1998) մեթոդաբանության Թեստում կիրառվում են dՔԲ1 ն dՔԲ2 դեգեներատիվային պրայմերները.

dՔԲ1 5'-ՇՇD ՃՃԲ ՇՇԱ ՇՇԱ ՇՃԲ ՃՇՒ ՒԼՄ ՇՇ8 ԼՇY ԼԼ -3',

dՔԲ2 5'-ԲՃՃ YԼՇ ԱՇՇ ԱՏՄ ԲՃՃ ԱՇԽ ՇՃԼ- 3'

(որտեղ ԱՀՃ+Շ+Շ+Լ, ԲՀՃ+Շ, YՀՇ+Լ, ԽՀԼ+Շ, ՏՀՇ+Շ, ՄՀՃ+Լ,

ՒՀՃ+Լ+Շ, 8ՀԼ+Շ+Շ, DՀՃ+Լ+Շ, ՄՀՃ+Շ+Շ): Կիրառվում է երկփուլային ԲԼ-ՔՇԲ արձանագրությունը: Հակառակ տրանսկրիպցիայի ռեակցիայի ստուգման համար խորհուրդ է տրվում կիրառել 8օ6հriոց6r (Գերմանիա) ֆիրմայի համապատասխան հավաքածուն ն ԽԽԼՄ ռներտազան: Հակադարձ տրանսկրիպցիայի ռեակցիան իրականացնում են 20մկլ ռեակցոն խառնուրդում dՔԲ1 պրայմերով 37 0С պայմաններում 1 ժամվա ընթացքում: Ամպլիֆիկացման ռեակցիան իրականացնում են 100մկլ ռեակցիոն խառնուրդում, որը բաղկացած է ամպլիֆիկացման համար բուֆերից, 3 μԽ ԽցՇl2, յուրաքանչյուր dԱԼՔՏ-ի 200 Խ-ից, 200նգ dՔԲ1 ն dՔԲ2 պրայմերներից, Լaզ-պոլիմերազիայի 1 միավորից հետնյալ պայմանների դեպքում. 94 0 4ր, 26 ցիկլ (940 30վրկ, 40 0 30վրկ, 72 0 1վրկ), 720 10ր: Ամպլիֆիկացման սպեցիֆիկ արդյունքը 363Եք մեծությամբ բացահայտում են էլեկտրոֆորեզով 1,59-ոց ագարային գելում` ստանդարտ եղանակով: Տվյալ թեստը հնարավորություն է տալիս բացահայտել Բl6»ivirida6 ընտանիքի ՔՄԼ ն մի շարք այլ վիրուսներ, ամենից առաջ ԼriՇհօvirսՏ ն ՄiէivirսՏ ցեղերի ներկայացուցիչներին: Ինչպես հայտնի է, կարտոֆիլին ախտահարում են մի քանի վիրուսներ, որոնք դասվում են Բl6»ivirida6 ընտաիքին. Քօէ6»virսՏ ցեղի ներկայացուցիչներ` կարտոֆիլի վիրուսներ (ՔՄ2), կարտոֆիլի մոզաիկ վիրուսը (ՔՃԽՄ), ՇarlavirսՏ ցեղի ներկայացուցիչներ` կարտոֆիլի Տ վիրուսներ (ՔՄՏ), կարտոֆիլի (ՔՄԽ), կարտոֆիլի Ք (ՔՄՔ), կարտոֆիլի գաջաճային կնճռոտություն (ՔԲDՄ): dՔԲ1/dՔԲ2 պրայմերներով ռեակցիան տվյալ վիրուսներով չի ուսումնասիրվել, բայց հավանական է: Հետնաբար ՊՇՌ-թեստը dՔԲ1/dՔԲ2 պրայմերներով հնարավորություն չի տալիս հստակ

տեսակային ՔՄԼ նույնականացման իրականացում ն հնարավոր է դիտարկել որպես լրացուցիչ թեստ ըստ Շ. Լi2arraցa 6է al. (2000) մեթոդաբանության, որոնցում կիրառվում է սպեցիֆիկ պրայմերներ ՔՄԼ նկատմամբ:

5.2.3.2. ԲԼ-ՔՇԲ ըստ Շ. Լi2arraցa 6է al. (2000) մեթոդաբանության ՊՇՌ-թեստը ՔՄԼ բացահայտման ն նույնականացման համար մշակվել է Պերույում` Միջազգային կենտրոնում (Շ. Լi2arraցa 6է al., 2000): Մոլեկուլյար թեստերի համար կարելի է կիրառել թարմ կամ սառեցված (պահվում են -200Շ-ից մինչն -800Շ պայմաններում) տերններ: ՌՆԹ անջատումը խորհուրդ է տրվում իրականացնել ԲԱ6aՏy Քlaոէ Խiոikiէ (Օiaց6ո) ն ՍlէraՇl6aո™ Քlaոէ ԲԱՃ |Տօlaէiօո Խiէ (Խօ 8iօ) հավաքածուների կիրառմամբ ըստ արտադրողների հրահանգավորումների: Թույլատրվում է այլ հավաքածուների կիրառություն ՌՆԹ առանձնացման համար դրանց ճիշտ վավերացումից հետո: Տվյալ մեթոդում կիրառվում են հատուկ պրայմերներ, որոնք մշակվել են Շ. Լi2arraցa 6է al. (2000) կողմից ՔՄԼ գենոմի հատվածի սիկվենսի հիման վրա, վերջինս ստացվել է Խ. ՕՇհi 6է al. (1992) կողմից.

ՔՄԼ-1 (5 -ՇՃՇՃՃՃՇՇԼՇՇՇՃՇԼՇՃԼՇԼՃ-3 ),

ՔՄԼ-2 (5 -ՃՇՃՇԼՇՇՇԼԼՇՇԼՇՇՃՇԼԼ-3 ):

Երկփուլային ԲԼ-ՔՇԲ արձանագրության կիրառություն: Հակադարձ տրանսկրիպցիայի ռեակցիան խորհուրդ է տրվում իրականացնել Շ6ո6 Ճոք ԲԱՃ ՔՇԲ Խiէ (Ճոքli6d 8iօՏyՏէ6ոՏ, ԱՄՆ) հավաքածույով օliցօ(dԼ16) պրայմերով ըստ արտադրողի հրահանգումների: ՊՇՌ համար ռեակցիոն խառնուրդը ունի հետնյալ կազմությունը. 5մկլ ԴՆԹ ն 15մկլ մաստերմիքս: Մաստերմիքսը բաղկացած է հետնյալ բաղադրիչներից. 1 բուֆեր ամպլիֆիկացման համար (10 ոԽ ԼriՏ-ՒՇl, քՒ8,3, 50 ոԽ ԽՇl, 2,5 ոԽ ԽցՇl 2), 0,625 միավոր Լaզ-պոլիմերազա, ըստ 10ք -ական պրայմերներ ՔՄԼ-1 ն ՔՄԼ-2, ըստ 250μԽ-ական յուրաքանչյուր dԱԼՔՏ-ից: Ռեակցիան ընթանում

է հետնյալ ջերմոցիկլիկ պայմաններում. 35 ցիկլ (940Շ 1ր, 620Շ 2ր, 72 0Շ 1ր): 330Եք մեծությամբ ամպլիֆիկացիայի հատուկ արդյունքը բացահայտում են էլեկտրոֆորեզով 1,59-ոց ագարայի գելում ըստ ստանդարտ մեթոդաբանության:

5.2.3.3. ԲԲԼՔ-ՔՇԲ ԲԼ-ՔՇԲ արդյունքների հաստատման համար ամպլիֆիկացման ստացված արդյունքները ենթարկում են ԲՏa1 ն ԽՏ61 ռեստրիկտազներով մշակմանը: ԲՏa1 ռեստրիկտազով մշակումից հետո պետք է ձնավորվեն երկու արդյունքներ 288 ն 42Եք մեծություններով, ԽՏ61 ռեստրիկտազով` երեք արդյունքներ 215, 65 ն 50Եք մեծություններով (Շ. Լi2arraցa 6է al., 2000):

5.3. Դրական ախտորոշման պահանջները Եթե ՔՄԼ ախտորոշվում է աջաջին անգամ (ներմուտքում/արտահանում) պետք է իրականացվի հետնյալը. - ՔՄԼ առկայության հաստատման համար անհրաժեշտ է կիրառել ախտորոշման երկու տարբեր մեթոդներից կոմբինացիան. ինդիկատոր-բույսերի վրա կենսաթեստեր, իմունոֆերմենտային վերլուծություն կամ մոլեկուլյար մեթոդներ` կիրառելով հաստատված արձանագրություններ ն ռեագենտներ, - ՔՄԼ հայտնաբերման առաջին դեպքում անհրաժեշտ է ստանալ բացահայտված իզոլյատի գենոմի հատվածների սիկվենսերը` նախկինում նկարագրված իզոլյատների հետ համեմատման համար, - ելակետային նմուշը պիտակնեով պետք է պահվեն համապատասխան պայմաներում մաքսիմալ հնարավոր ժամանակում: ՊՇՌ ամպլիֆիկացիայի արդյունքները ն հյութի էքստրակտները կարելի է պահպանել -80 0Շ պայմաններում 3 ամիսների ընթացքում (կամ առավել երկար ժամանակ) վիճահարույց հարցերի լուծման համար:

5.4. Ախտորոշման հաշվետվություն Արձանագրության իրականացման վերաբերյալ հաշվետվությունը պետք է ներառի հետնյալը. - արդյունքներ, որոնք ստացվել են հրահանգված թեստերի իրականացման ժամանակ,

- ախտահարված բուսական հումքի ծագման վերաբերյալ տեղեկությունը ն փաստաթղթավորումը, - հիվանդության ախտանշանների նկարագրությունը, - ինֆեկցիայի մեծության ցուցանիշները (թեստ-նմուշների ախտահարված տոկոսը, վիրուսի հարաբերական կոնցենտրացիան), - կիրառված ախտորոշման մեթոդների վերաբերյալ տեղեկատվությունը:

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ՑԻՍՏԱՌԱՋԱՑՆՈՂ ՆԵՄԱՏՈԴԻ

ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՄԱՆ ԵՎ ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

Ընդհանուր դրույթներ Կարտոֆիլի ցիստառաջացնող անգույն նեմատոդը (ՇlօԵօd6ra քallida (Տէօո6) 86հr6ոՏ (եվրոպական պոպուլյացիա) ն կարտոֆիլի ցիստառաջացնող ոսկեփայլ նեմատոդը (ՇlօԵօd6ra rօՏէօՇհi6ոՏiՏ (Մօll6ոw6Ե6r) 86հr6ոՏ (եվրոպական պոպուլյացիա)) կարտոֆիլի տարածված վնասակար օրգանիզմներ են: Համոզվելու համար, որ կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդ գոյություն չունի այն դաշտերում, որտեղ կարտոֆիլի սերմացուի արտադրության նպատակով տնկվում կամ պահվում են կարտոֆիլի սերմացու անհրաժեշտ է անցկացնել հետազոտություններ: Կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի տարածումը որոշելու համար հետազոտությունները պետք է իրականացվեն այն դաշտերում, որոնք օգտագործվում են սպառման, վերամշակման, սննդի ն այլ նպատակներով կարտոֆիլի արտադրության համար: Նման ուսումնասիրությունների ն հետազոտությունների իրականացման համար պետք է սահմանել նմուշառման ն փորձաքննության ընթացակարգեր: Միջոցներ ձեռնարկելիս պետք է հաշվի առնել, որ կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի դեմ պայքարը ավանդաբար իրականացվել է ցանքաշրջանառության միջոցով, քանի որ հայտնի է, որ մի քանի տարի տվյալ դաշտում կարտոֆիլ չմշակելը զգալիորեն նվազեցնում է նեմատոդի պոպուլյացիան: Վերջին շրջանում ցանքաշրջանառությունը փոխարինվել է կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի նկատմամբ դիմացկուն սորտի կիրառմամբ: Սույնով սահմանվում է այն միջոցառումները, որոնք պետք է ձեռնարկել կարտոֆիլի ցիստառաջացնող անգույն նեմատոդի (ՇlօԵօd6ra քallida (Տէօո6) 86հr6ոՏ (Եվրոպական պոպուլյացիա) ն կարտոֆիլի ցիստառաջացնող ոսկեփայլ նեմատոդի (ՇlօԵօd6ra rօՏէօՇհi6ոՏiՏ (Մօll6ոw6Ե6r) 86հr6ոՏ (եվրոպական պոպուլյացիա), այսուհետ «կարտոֆիլի նեմատոդի» տարածման ժամանակ դրանց դեմ պայքարելու համար գնահատման, կանխարգելման ն վերահսկման նպատակով:

Օգտագործվող հասկացությունները Կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի նկատմամբ դիմացկուն սորտ- նշանակում է այնպիսի սորտ, որը հասունանալուց հետո, դիմակայում է կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի որոշակի պոպուլյացիայի զարգացմանը: Ուսումնասիրություն- նշանակում է ընթացակարգ, որի միջոցով որոշվում է դաշտում կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի առկայությունը: Հետազոտություն- նշանակում է ընթացակարգ, որն իրականացվում է սահմանված ժամանակահատվածում Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի տարածվածության որոշման նպատակով:

Հայտնաբերումը Պետք է իրականացվի կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի (ԿՑԱՆ) առկայության ուսումնասիրություն այն դաշտում, որտեղ պետք է տնկվեն կամ պահպանվեն բույսերի արտադրության նպատակով 1ին հավելվածում նշված բույսեր կամ սերամցու կարտոֆիլի արտադրության նպատակով սերամցու կարտոֆիլի պալարներ: 1-ին հավելվածում նշված բույսերի ուսումնասիրությունն իրականացվում են վերջին ցանքի բերքահավաքի ն բույսերի կամ կարտոֆիլի սերմերի տնկման միջն ընկած ժամանակահատվածում: Ուսումնասիրությունը կարելի է նան իրականացնել ավելի վաղ, սակայն այդ դեպքում պետք է առկա լինեն փաստաթղթավորված ապացույցներ ուսումնասիրության արդյունքների վերաբերյալ, որոնք հաստատում են, որ կարտոֆիլի նեմատոդ չի հայտնաբերվել ն որ կարտոֆիլը ն 1ին հավելվածում նշված տեր բույսերը չեն բացահայտվել ուսումնասիրության ժամանակ ն չեն աճեցվել ուսումնասիրությունից ի վեր: Եթե հաստատվում է, որ չկա կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի տարածման ռիսկ, անհրաժեշտ չէ իրականացնել 1-ին կետում նշված ուսումնասիրություն հետնյալ դեպքերում (ա) տնկման համար նախատեսված բույսերի արտադրության նպատակով 1-ին հավելվածում նշված բույսերի տնկման դեպքում, կիրառելով արտադրության միննույն վայրը` տեղակայված սահմանված տարածքում: (բ) սերմացու կարտոֆիլի արտադրության նպատակով սերամացու կարտոֆիլի տնկման դեպքում, կիրառելով արտադրության միննույն վայրը` տեղակայված սահմանված տարածքում:

(գ) 1-ին հավելվածի 2-րդ կետում նշված բույսերի տնկման դեպքում, որոնք նախատեսված են տնկման նպատակով բույսերի արտադրության համար, այն դեպքում, երբ բերքահավաքի շրջանակում հավաքված բույսերը ենթակա սահմանված միջոցառումներին: Այնպիսի դաշտերի դեպքում, որտեղ պետք է տնկվեն կամ պահվեն սերամցու կարտոֆիլ կամ 1-ին հավելվածի 1-ին մասում նշված բույսեր` նախատեսված բույսերի արտադրության, ուսումնասիրությունը կներառի կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի առկայության ստուգման նպատակով նմուշառում ն փորձաքննություն: Այնպիսի դաշտերի դեպքում, որտեղ պետք է տնկվեն կամ պահպանվեն 1-ին հավելված 2-րդ կետում նշված բույսերը` նախատեսված տնկանյութի արտադրության համար, ուսումնասիրությունը կներառի կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի առկայության ստուգման նմուշառում ն փորձաքննություն: Պետք է ապահովել, որ բացի այն դաշտերից, որոնք կիրառվում են կարտոֆիլի սերմացուի արտադրության համար, հետազոտություններ իրականացվեն նան այն դաշտերում, որոնք կիրառվում են պարենային կարտոֆիլի արտադրության համար: Այդ հետազոտությունների նպատակն է որոշել կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի տարածվածությունը: Հետազոտությունները ներառում են կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի առկայության ստուգման նպատակով նմուշառում ն փորձաքննություն: Եթե ուսումնասիրությունների արդյունքում կարտոֆիլի նեմատոդ չի հայտնաբերվում, ապա պետք է ապահովվի այդ տեղեկատվության արձանագրումը: Այն դեպքում, եթե հետազոտությունների արդյունքում հայտնաբերվում է, որ դաշտը վարակված է կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդով, ապա կրկին պետք է ապահովվի տվայլ տեղեկատվության արձանագրումը: Կարտոֆիլը ն 1-ին հավելվածում նշված բույսերը, որոնք մշակվել են կարտոֆիլի նեմատոդով ախտահարված դաշտերում, կամ շփվել են այնպիսի հողի հետ, որտեղ հայտնաբերվել է կարտոֆիլի նեմատոդ, կճանաչվեն վարակված:

Հսկողության միջոցառումներ Ախտահարված ճանաչված դաշտերում` (ա) չի տնկվի կարտոֆիլ` կարտոֆիլի սերմացուի արտադրության նպատակով ն չեն տնկվի կամ պահպանվի 1-ին հավելվածում նշված բույսեր` նախատեսված կրկնակի տնկման համար: Այն դեպքում, եթե ախտահարված դաշտերում տնկվելու է կարտոֆիլ, որը չի կիրառվելու կարտոֆիլի սերմացուի արտադրության նպատակով, պետք է ապահովվի, որ այդ դաշտերը ներառվեն վերահսկողության ծրագրում, որոնք ուղղված են առնվազն ճնշելու կարտոֆիլի նեմատոդը: Այդ ծրագրում հաշվի են առնվում ՀՀ-ում կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի տեր բույսերի արտադրության ն շուկայահանման որոշակի համակարգը, կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի պոպուլյացիայի առանձնահատկությունները, բարձր աստիճանի դիմացկունությամբ կարտոֆիլի սորտերի կիրառումը ն, անհրաժեշտության դեպքերում նան այլ միջոցառումները: Կարտոֆիլի սորտերի դիմացկունության աստիճանը որոշվում է ըստ ստանդարտացված գնահատման սանդղակի: 1-ին հավելվածով սահմանված բույսերը ն կարտոֆիլը, որոնք համաձայն ճանաչվել են ախտահարված, ենթակա են հետնյալ միջոցառումների` ա) 1-ին հավելվածի 1-ին կետում նշված սերամցու կարտոֆիլի ն տեր բույսերի դեպքում, նշված բույսերը չեն տնկվի, եթե դրանք չենթարկվեն ախտահան միջոցառումների ն գիտականորեն չապացուցվի, որ չկա կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի տարածման հնարավոր ռիսկ: բ) Արդյունաբերական վերամշակման կամ դասակարգման համար նախատեսված կարտոֆիլների դեպքում, վերջիններս պետք է ենթարկվեն հաստատված միջոցառումների: գ) 1-ին հավելվածի 2-րդ կետում նշված բույսերի դեպքում, այդ բույսերը չեն տնկվի, մինչն չենթարկվեն հաստատված միջոցառումների` որի արդյունքում դրան այլնս չեն համարվի ախտահարված: Բոլոր այն դեպքերում, երբ որոշակի տարածքում կա կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի առկայության կասկած կամ առկայությունը հաստատված է, կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի տեսակը, ն համապատասխան դեպքում` ախտահարող միկրոօրգանիզմները ն ախտահարիչ խումբը պետք է հետազոտվեն ն հաստատվեն համապատասխան մեթոդոդաբանությամբ:

Պետք է հրապարակվի կարտոֆիլի բոլոր նոր սորտերի ցանկը, որոնք փորձաքննության արդյունքում համարվել են դիմացկուն կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի նկատմամբ: Պետք է նշվի, թե կարտոֆիլի որ սորտերը կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի որ սորտի, ախտահարող միկրոօրգանիզմների, ախտահարիչ խմբի կամ պոպուլյացիայի նկատմամբ են դիմացկուն, ներկայացվի դիմացկունության աստիճանը ն դիմացկունության որոշման տարեթիվը: Եթե հաստատված միջոցառումների ձեռնարկումից հետո կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի առկայությունը չի հաստատվում, ապա արձանագրությունները թարմացվում են ն տվյալ դաշտի նկատմամբ կիրառված ցանկացած սահմանափակում հանվում է: Որոշ վնասակար օրգանիզմներ, բույսեր, բուսական արտադրանք ն այլ կարգավորվող առարկաներ կարող են ներկրվել երկիր կամ տեղափոխվել երկրի ներում` փորձաքննության կամ գիտական կամ սորտի սելեկցիայի նպատակներով: Հավելված | 1. Արմատավոր տեր բույսեր` Տաքդեղ պատիճավոր/ ՇaքՏiՇսո Տքք., Վայրի լոլիկ /ԼyՇօք6rՏiՇօո lyՇօք6rՏiՇսո (Լ.) ԽarՏէ6ո 6» Բarw., Սմբուկ/ Տօlaոսո ո6lօոց6ոa Լ. 2. Այլ արմատավոր բույսեր` Պրաս/Ճlliսո քօrrսո Լ., Սովորական ճակնդեղ/ 86էa vսlցariՏ Լ. Կաղամբազգիներ /8raՏՏiՇa Տքք., Ելակ/Բraցaria Լ., Ծնեբեկ դեղատու/ՃՏքaraցսՏ օffiՇiոaliՏ Լ. Հողում աճեցված ն տնկման համար նախատեսված սոխուկները, գնդարմատները ն կոճղեզները, բացի այն սոխուկներից, գնդարմատներից ն կոճղեզներից որոնք նախատեսված են վերջնական սպառողներին վաճառելու համար, ն որոնք ներգրավված չեն կտրված ծաղիկների կամ տնկված բույսերի մասնագիտացված արտադրության մեջ, մասնավորապես` Սոխ-շալոտ /Ճlliսո aՏՇalօոiՇսո Լ., Սոխ /Ճlliսո Շ6քa Լ., Գեորգինա/Daհlia Տքք., Գլադիոլուս/ ՇladiօlսՏ Լօսrո. Է» Լ., Հիացինտ/ՒyaՇiոէհսՏ Տքք., Իրիս/|riՏ Տքք.,

Լիլիա/Լiliսո Տքք., Նարգիզ/ԱarՇiՏՏսՏ Լ., Վարդակակաչ/ Լսliքa Լ.

Նմուշառումը Ուսումնասիրության նպատակով նմուշառման ն փորձաքննության դեպքում. (ա) նմուշառման շրջանակում, հողի նմուշը վերցվում է համաձայն հետնյալ ստանդարտ նորմերի` առնվազն 1500 մլ հող/հա, ոը վերցվում է առնվազն 100 արմատ/հա համամասնությամբ` ցանկալի է եռանկյունաձն ցանցի տարածքից, որտեղ ամբողջ տարածքը ներառող նմուշառման կետերի միջն տարածության լայնությունն առնվազն կազմում է 5 մետր, իսկ երկարությունը 20 մետրից ոչ ավել: Նմուշառված ամբողջ հողը օգտագործվում է հետագա հետազոտությունների նպատակով, այսինքն` ցիստի առանձնացման, տեսակի որոշման, ն անհրաժեշտության դեպքում` ախտածին միկրոօրգանիզմի /ախտահարիչ խմբի որոշման համար : (բ) փորձաքննությունը ներառում է կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի առանձնացման մեթոդները, որոնք նկարագրված են համապատասխան բուսասանիտարական ընթացակարգերում ն կարտոֆիլի ցիստառաջացնող անգույն նեմատոդի ն կարտոֆիլի ցիստառաջացնող ոսկեփայլ նեմատոդի ախտորոշման Եվրոպայի ն Միջերկրական ծովի շրջակայքի բուսական աշխարհի պահպանության կազմակերպության ստանդարտների արձանագրություններում: Հետազոտության նպատակով նմուշառման ն փորձաքննության դեպքում. (ա) նմուշառումը ներառում է` նմուշառում` առնվազն 400մլ/հա հողի նմուշառման նորմի կիրառմամբ, կամ առնվազն 400մլ հողի թիրախավորված նմուշառում` արմատների ակնադիտական հետազոտությունից ն տեսանելի ախտանշանների հայտնաբերումից հետո, կամ առնվազն 400 մլ այնպիսի հողի նմուշառում, որը շփում է ունեցել կարտոֆիլների հետ բերքահավաքից հետո : (բ) կիրականացվի փորձաքննություն նմուշառման ստանդարտի չափը կարող է նվազեցնել, այն կարող է հասցվել առնվազն 400մլ հող/հա չափի, պայմանով, որ (1) առկա են փաստաթղթավորված ապացույցներ, որ այդ դաշտում չեն աճեցվել կամ առկա չեն կարտոֆիլներ կամ 1-ին հավել-

վածում նկարագրված տեր բույսեր ուսումնասիրությանը նախորդող վեց տարիների ընթացքում, կամ (2) երկու ուսումնասիրությունների շրջանակում կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդ չի հայտնաբերվել 1500 մլ հող/հա նմուշներում, ն առաջին ուսումնասիրությունից հետո չեն տնկվել կարտոֆիլ կամ 1-ին հավելվածի 1-ին կետում նկարագրված տեր բույսերը, կամ (3) վերջին ուսումնասիրության ժամանակ, որը պետք է ներառեր առնվազն 1500 մլ հող/հա չափի նմուշառում, չի հայտնաբերվել կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդ կամ կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի կենդանի պարունակությամբ ցիստեր, ն առաջին ուսումնասիրությունից հետո դաշտում չեն տնկվել կարտոֆիլ կամ 1-ին հավելվածի 1-ին կետում նշված տեր բույսերը: Նվազեցման սկզբունքով, նմուշառման քանակությունները կարող են կրաճտվել համապատասխանաբար 8 ն 4 հեկտարը գերազանցող դաշտերի դեպքում (ա) ստանդարտ նորմի դեպքում առաջին 8 հեկտարների նմուշառումը կիրականացվի նորմին համաձայն, սակայն յուրաքանչյուր հավելյալ հեկտարի համար այդ չափը կարող է նվազեցվել մինչն առնվազն 400 մլ հող/հա (բ) Նշված նվազեցված նորմի դեպքում, առաջին 4 հեկտարներում նմուշառում կիրականացվի սահմանված նորմին համաձայն, սակայն յուրաքանչյուր հավելյալ հեկտարի համար այդ չափը կարող է կրճատվել առնվազն մինչն 200 մլ հող/հա: Նվազեցված նմուշառման չափերի կիրառումը կարող է շարունակվել նշված հետագա ուսումնասիրության ընթացքում մինչն համապատասխան դաշտում կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի հայտնաբերումը: Հողի նմուշառման ստանդարտ չափի կրճատման սկզբունքով, հողի քանակը կարող է կրճատվել մինչն առնվազն 200 մլ հող/հա, պայմանով, որ դաշտը տեղակայված է այնպիսի վայրում, որը պաշտոնապես հայտարարված է կարտոֆիլի նեմատոդից զերծ, ն վերջինիս նշանակումը, պահպանումը ն հսկողությունը համապատասխանում են միջազգային բուսասանիտարական միջոցառումների ստանդարտներին: Բոլոր դեպքերում նմուշառվող հողի նվազագուն չափը պետք է լինի 100 մլ հող` յուրաքանչյուր դաշտից:

Հավաստում Վերը նշված ուսումնասիրությունը սահմանում է, որ հավաստման ժամանակ պահպանվել է ստորն ներկայացված չափանիշներից որնէ մեկը — վերջին 12 տարիների ընթացքում կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդ չի բացայատվել դաշտում, ինչը հիմնավորված է համապատասխան պաշտոնապես հաստատված փորձաքննության արդյունքներով, կամ —հայտնի է ցանքի պատմությունը, համաձայն որի վեջին 12 տարիների ընթացքում տվյալ դաշտում չեն աճեցվել կարտոֆիլ կամ 1ին հավելվածի 1-ին կետում նշված տեր բույսեր:

Հետազոտություն Հետազոտությունները կիրականացվեն կարտոֆիլի արտադրության, ն ոչ թե կարտոֆիլի սերմացուի արտադրության համար, տվյալ տարում օգտագործված ակղերի առնվազն 0,5 9 տոկոս տարածքում:

Միջոցառումներ Պաշտոնապես հաստատված միջոցառումներն են 1. համապատասխան միջոցներով ախտահանում, որպեսզի բացառվի կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի տարածման ռիսկ, 2. հողի հեռացում լվացման կամ խոզանակով մաքրման միջոցով մինչն գրեթե լիարժեք մաքրումը հողից` այնպես, որ չլինի կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի տարածման ռիսկ: Միջոցառումները ենթադրում են վերամշակման կամ դասակարգման գործարան առաքելիս համապատասխան ն պաշտոնապես հաստատված թափոնի հեռացման ընթացակարգի կիրառում, որի դեպքում սահմանվել է, որ բացառվում է կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի տարածման ռիսկը: Միջոցառումներն են` պաշտոնապես ախտահարված ճանաչված դաշտի կրկնակի նմուշառում, փորձաքննություն, կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի առկայությունը հաստատող դրական արդյունքից կամ կարտոֆիլի վերջին բերքից հետո առնվազն 6 տարի անց: Այս ժամանակահատվածը կարող է կրճատվել առնվազն մինչն երեք տարի, եթե ձեռնարկվել են սահմանված հսկողության միջոցառումներ:

Դիմացկունության աստիճանը Կարտոֆիլների զգայունության աստիճանը կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի նկատմամբ որոշվում է` համաձայն հետնյալ ստանդարտացված գնահատման սանդղակի: 9 գնահատականը նշանակում է դիմացկունության առավելագույն մակարդակը: Համեմատական զգայունություն (9) <1 1,1-3 3,1-5 5,1-10 10,1-15 15,1-25 25,1-50 50,1-100 > 100

Գնահատական

Դիմացկունության փորձաքննության արձանագրություն 1. Փորձաքննությունն իրականացվում է կարանտինային տարածքում դրսում կամ ջերմոցում կամ համապատասխան եղանակային պայմանի ապահովմամբ խցում: 2. Փորձաքննությունն իրականացվում է մեկ լիտր հող (կամ համապատասխան նյութ) պարունակող անոթներում: 3.Փորձաքննության ընթացքում հողի ջերմաստիճանը չպետք է գերազանցի 25 0Շ: 4. Փորձարկվող բույսը կամ բույսի սորտերը տնկելիս պետք է յուրքանչյուր փորձաքնության կամ սորտի համար օգտագործվի կարտոֆիլի մեկ աչք պարունակող պալար: Խորհուրդ է տրվում հեռացնել բոլոր ցողունները թողնելով միայն մեկը: 5. Յուրաքանչյուր փորձաքննության համար կարտոֆիլի «Դեզիրե» սորտը կկիրառվի որպես ստանդարտ զգայուն սորտ: Բացի այդ, ներքին ստուգումների իրականացման նպատակով, կարելի է ավելացնել լիովին զգայուն տեղական նշանակություն ունեցող սորտեր: Ստանդարտ զգայուն սորտը կարող է փոխվել, եթե հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ այլ սորտերը կամ հավասար զգայուն են կամ ավելի:

6. Բօ1, Բօ5, Քa1 ն Քa3 ախտահարող միկրոօրգանիզմների հայտնաբերման համար կիրառվում են կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի հետնյալ ստանդարտ պոպուլյացիաները Բօ1 էկոսյան պոպուլյացիա Բօ5 հարմերզի պոպուլյացիա Քa1 շոտլանդական պոպուլյացիա Քa3 շավորնեյի պոպուլյացիա Կարելի է ավելացնել տեղական նշանակություն ունեցող կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի այլ պոպուլյացիաներ: 7. Կիրառվող ստանդարտ պոպուլյացիան կնույնականացվի համապատասխան մեթոդների կիրառմամբ ստուգումների միջոցով: Առաջարկվում է փորձաքննության ժամանակ օգտագործել առնվազն երկու դիմացկուն սորտ կամ երկու դիֆերենցիալ ստանդարտ կլոն, որոնց դիմակայման բնութագրերը գնահատված են: 8. Կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի հող ներմուծումը պետք է կազմված լինի ընդհանուր առմամբ հինգ ախտածին ձվերից ն երիտասարդ թրթուրներից յուրաքանչյուր մլ հողի համար: Առաջարկվում է, որոշել յուրաքանչյուր մլ հողում ներմուծվող կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի քանակը ինկուբացիոն շրջանում փորձաքննության միջոցով: Կարտոֆիլի նեմատոդը կարող է հող ներմուծվել, որպես ցիստ կամ որպես ձվերի ն երիտասարդ թրթուրների համադրություն դադարներով: 9. Հող ներմուծման համար կիրառվող կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի ցիստի պարունակության կենսունակությունը պետք է լինի առնվազն 70 9: Առաջարկվում է օգտագործել 6-24 ամսական ցիստեր ն անմիջապես օգտագործումից առաջ դրանք առնվազն չորս ամիս պահել 4 °Շ ջերմաստիճանի պայմաններում: 10. Պետք է կիրառվի առնվազն չորս կրկնօրինակ (անոթ) ` փորձարկվող կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի պոպուլյացիայի ն կարտոֆիլի սորտի յուրաքանչյուր համադրության համար: Ստանդարտ զգայուն սորտերի համար խորհուրդ է տրվում կիրառել առնվազն 10 կրկնօրինակ: 11. Փորձաքննությունը պետք է շարունակվի առնվազն երեք ամիս ն զարգացող էգ թրթուրների հասունությունը ստուգվի մինչն դրանց ավարտը: 12. Չորս կրկնօրինակ անոթներից կարտոֆիլի ցիստառաջացնող նեմատոդի ցիստերը պետք է առանձնացվեն ն հաշվարկվեն առանձին` յուրաքանչյուր անոթի համար:

13. Դիմացկունության փորձարկման ավարտին ստանդարտ զգայուն սորտի վրա առկա վերջնական պոպուլյացիան որոշվում է բոլոր կրկնօրինակ անոթներում առկա ցիստերը ն առնվազն չորս կրկնօրինակ անոթներում ձվերը ն երիտասարդ թրթուրները հաշվելու միջոցով: 14. Ստանդարտ զգայուն սորտի փոփոխականության գործակիցը (ՓԳ) չպետք է գերազանցի 35 9: 15. Փորձարկված կարտոֆիլի սրոտի հարաբերական զգայունությունը զգայուն սորտի նկատմամբ կորոշվի ն կներկայացվի տոկոսային արտահայտմամբ` համաձայն հետնյալ բանաձնի` փորձարկվող սորտ / ստանդարտ զգայուն սորտ ճ 100 9: 16. Եթե փորձաքննության ենթարկված կարտոֆիլի սորտի հարաբերական զգայունությունը գերազանցում է 3 9, ցիստերի հաշվարկը բավարար է: Եթե համեմատական զգայունությունը չի գերազանցում 3 9, ցիստերի հաշվարկին պետք է ավելացվի ձվերի ն երիտասարդ թրթուրների հաշվարկը: 17. Այն դեպքում, եթե առաջին տարվա փորձաքննության արդյունքները ցույց են տալիս, որ սորտը լիովին զգայուն է ախտահարող միկրոօրգանիզմների նկատմամբ, անհրաժեշտ չէ այդ փորձաքննությունը կրկնել հաջորդ տարի: 18. Փորձաքննության արդյունքները պետք է հաստատվեն առնվազն նս մեկ փորձաքննությամբ, որը պետք է իրականացվի մեկ այլ տարի: Համեմատական զգայունության երկու տարիների արդյունքների թվաբանական միջինը կկիրառվի ստանդարտացված գնահատման սանդղակի համաձայն գնահատում իրականացնելու համար:

ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ` ԸՍՏ

ԲՈՒՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿԻ

ԿԱՐԱՆՏԻՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԵՆԹԱԿԱ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ՀԵՏԱԶՈՏՄԱՆ

ԲՈւՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ ՓՈՐՁԱՔՆՆՈւԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

ՆՄՈւՇԱՌՄԱՆ ՆՈՐՄԵՐԻ ՈւՂԵՑՈւՅՑՆԵՐ

Ներածություն Վնասակար օրգանիզմների միջմայրցամաքային ն անդրսահմանային միգրացիաներն իրականացվում են տարբեր եղանակներով, սակայն առավել հաճախ դա տեղի է ունենում երկրների միջն առնտրային փոխանակում հանդիսացող բուսական արտադրանքի տեղափոխման ժամանակ` մարդու գործունեության արդյունքում: Ուստի ապրանքների գնահատումն ու դրանց դասակարգումը բուսասանիտարական ռիսկի տեսանկյունից կարնոր նշանակություն ունի ներմուծող երկրի համար: Ապրանքների այս դասակարգումը պետք է օգնի որոշելու, թե արդյոք անհրաժեշտ է բուսասանիտարական ռիսկի վերլուծության անցկացումը ն առկա է արդյոք բուսասանիտարական սերտիֆիկացման անհրաժեշտությունը: Կազմակերպության «Բեռների դասակարգում` իրենց բուսասանիտարական վիճակին համապատասխան» ստանդարտը պատրաստելու համար անցկացվել է թիվ 32 ԲՄՄՉ չափանիշներով 2009 թվականին հրապարակված «Ապրանքների դասակարգում` համապատասխան այն բուսասանիտարական ռիսկին, որը դրանք ներկայացնում են» միջազգային ստանդարտի վերլուծությունը, ինչպես նան վերջին հինգ տարվա ընթացքում Հայաստանի Հանրապետության տարածք մուտք գործած ապրանքների առանձին խմբերի ստուգման արդյունքների վերլուծությունը:

Օգտագործված նյութերը Կարանտինային վնասակար օրգանիզմների համար բուսասանիտարական ռիսկի վերլուծություն` ներառյալ գենետիկ մոդիֆիկացված օրգանիզմների կողմից ներկայացվող ռիսկն ու շրջակա միջավայրի համար ներկայացվող ռիսկը, 2004. ԲՄՄՉ թիվ 11, ՊԳԿ, Հռոմ: Բուսասանիտարական տերմինների բառարան, 2008. ԲՄՄՉ թիվ 5. ՊԳԿ, Հռոմ: Բույսերի կարանտինի ն պաշտպանության գծով միջազգային համաձայնագիր, 1997. ՊԳԿ, Հռոմ: Զննման ձեռնարկ, 2005. ԲՄՄՉ թիվ 23: ՊԳԿ, Հռոմ: Ներմուծման կարգավորման բուսասանիտարական համակարգի գծով ձեռնարկ, 2004. ԲՄՄՉ թիվ 20: ՊԳԿ, Հռոմ: Բուսասանիտարական սերտիֆիկատների գծով ձեռնարկ, 2001: ԲՄՄՉ թիվ 12, ՊԳԿ, Հռոմ: Ապրանքների դասակարգում` իրենց ներկայացված բուսասանիտարական ռիսկին համապատասխան, 2009: ԲՄՄՉ թիվ 32, ՊԳԿ, Հռոմ:

Ստանդարտի նախապատրաստման նպատակներն ու խնդիրները Սույն ստանդարտի նպատակն է մշակել չափորոշիչներ ապրանքների դասակարգման համար` ներմուծման պահանջները դիտարկելիս, համապատասխան այն բուսասանիտարական ռիսկին, որոնք այս ապրանքները ներկայացնում են: ԲՄՄՉ թիվ 32 միջազգային ստանդարտը վերլուծելիս հաշվի են առնվել Հայաստանի Հանրապետության ապրանքաշրջանառության առանձնահատկություններն ու սպեցիֆիկան: Առաջարկվող դասակարգումը թույլ կտա բուսասանիտարական ծառայությանն ավելի հստակ որոշել բուսասանիտարական ռիսկի վերլուծության /ԲՌՎ/ անցկացման անհրաժեշտությունը, դրանց տեղափոխման ճանապարհները, ինչպես նան կհեշտացնի որոշումներ ընդունելը այդ ապրանքների օգտագործման ժամանակ:

Ապրանքներին ներկայացվող պահանջները 1. Ապրանքների դասակարգման տարրերը Ապրանքների դասակարգումն իրականացվում է երկու հիմնական չափանիշների վերլուծության հիման վրա. - արդյոք ապրանքը անցել է վերամշակում, ինչ մեթոդով ն ինչ աստիճանով էր այն անցկացվում, ն ինչպիսի պոտենցիալ ռիսկ է ներկայացնում այս ապրանքը վերամշակելուց հետո. - ներմուծվող ապրանքի ենթադրյալ օգտագործման ժամանակ վնասակար օրգանիզմների /օրգանիզմի/ տարածման պոտենցիալ ռիսկը:

1.1. Արտահանումնից առաջ վերամշակման մեթոդը, աստիճանն ու արդյունքները Վերամշակման մեթոդի ու աստիճանի մասին տեղեկատվության վրա հիմնվելով, ստանդարտի նախագծում ապրանքները բաժանված են հետնյալ երեք տեսակի. - վերամշակված մինչն այն աստիճանը, երբ ապրանքներն արդեն չեն կարող վարաքված մնալ կարանտինային վնասակար օրգանիզմներով. - վերամշակված մինչն այն վիճակը, երբ ապրանքները դեռնս կարող են վարաքված մնալ կարանտինային վնասակար օրգանիզմներով. - չմշակվածները: Եթե վերամշակման դեպքում ապրանքը չի հանդիսանում կենսունակ կարանտինային վնասակար օրգանիզմի կրիչ, վերանում է ենթադրվող օգտագործման /նշանակման/ դիտարկման անհրաժեշտությունը ն այն չպետք է կարգավորվի: Ստանդարտը նախատեսում է նան արտահանող երկրի բույսերի կարանտինի բույսերի պաշտպանության ասգային կազմակերպության մոտ օգտագործված մեթոդի, ապրանքի մշակման աստիճանի ն արդյունքների մասին տեղեկատվության ստացման հնարավորությունը: Սակայն եթե ապրանքի վերամշակումից հետո դրանում դեռնս մնում են կենսունակ կարանտինային վնասակար օրգանիզմները /վերամշակման անբավարար աստիճան, վերամշակման ռեժիմների չպահպանելը կամ խախտելը ն այլն/, այդպիսի ապրանքը պետք է հսկվի:

Չվերամշակված ապրանքների ենթադրյալ օգտագործումը պետք է դիտվի միշտ: Առաջին հերթին դա վերաբերվում է ցանքի ու տնկման համար օգտագործվող ապրանքների խմբին /սերմանյութ ն տնկանյութ/:

1.2. Ապրանքի ենթադրյալ օգտագործումը Ստանդարտի նախագծում դիտվում են ներմուծվող բուսասանիտարական հսկողության ենթակա նյութերի օգտագործման երեք հնարավոր տարբերակ. - տնկելու ն ցանելու. - սննդում օգտագործելու ն այլ սպառողական օգտագործման համար - վերամշակման համար: Ներմուծվող ապրանքների օգտագործման զանազան տարբերակների ժամանակ իրենց բուսասանիտարական ռիսկի աստիճանը հավասար չէ: Առավելագույն բուսասանիտարական ռիսկը, որը կապված է վնասակար օրգանիզմների կլիմայավարժեցման ավելի բարձր հավանականության հետ, ներկայացնում են սերմային ու ցանկային նյութը, ն հակառակը, նվազագույն բուսասանիտարական ռիսկ են ներկայացնելու այն ապրանքները, որոնց օգտագործումն իրականացվում է վերամշակումից հետո:

2. Ապրանքների դասակարգումները Վերը շարադրյալ կաթեգորիաներին համապատասխան, բոլոր ապրանքները ստորաբաժանվում են չորս խմբերի կամ կատեգորիաների. Դաս 1. Այն ապրանքները, որոնք ենթարկվել են վերամշակման մինչն այն աստիճանը, որի ժամանակ հնարավորություն չի ընձեռնվում կարանտինային վնասակար օրգանիզմներով դրանց վարակման համար: Կարանտինային վնասակար օրգանիզմի ներմուծման բուսասանիտարական ռիսկի աստիճանը բացակայում է: Այդպիսի ապրանքների համար չպետք է պահանջվել ոչ մի բուսասանիտարական միջոցներ, պետք չէ բուսասանիտարական սերտիֆիկատ այն վնասակար օրգանիզմների նկատմամբ, որոնք կարող էին ներկա լինել վերամշակումից առաջ:

Ապրանքների օրինակներն ու դրանց վերամշակման գործընթացները, որոնք համապատասխանում են 1 կաթեգորիային.  Սրճի հատիկները բովում են 10-15 րոպեյվա, ընթացքում` սկսած 60օС-ից: 170օС հասնելուց հետո պահում են 7-8 րոպե, ջերմաստիճանը մինչն 200-230 С հասնելուց հետո` 9-11 րոպե ն 12-13 րոպե լրանալուց հետո ավարտվում է բովումը:  Կակաո-հատիկներն անցնում են ֆերմենտացման փուլը, դրանք ֆումիգացնում են, մաքրում, բովում. սկզբից 10 րոպե` 100օС-ից ցածր ջերմաստիանի ներքո, այնուհետն` 125-130օСի ներքո` 15-20 րոպեյվա ընթացքում:  Տորֆի հիման վրա պելետները չորացնում են 400օС ջերմաստիճանի ներքո, պելետները փայտի մնացորդների հիման վրա` 280օС-ի ներքո, թմբուկային չորացուցչի մեջ: Այդ դասակարգման ապրանքների ներմուծման թույլատվությունը տրվում է բեռի յուրաքանչյուր ապրանքաքանակի զննումից հետո: Ստերիլիզացումից, կարբոնիզացիայից, պաստերիզացիայից, բովումից, բարձր ջերմաստիճանների ու ճնշման ազդեցությունից հետո էքստրեման վերամշակումն անցած ապրանքները ներմուծվում են առանց սահմանափակման ն չեն մտնում բուսասանիտարական զննման համար ապրանքների ցանկի մեջ /Հավելվածներ 1 ն 2/: Դաս 2. Այն ապրանքները, որոնք ենթարկվել էին վերամշակման, սակայն մնացել է դրանք որոշակի կարանտինային օրգանիզմներով վարակվածության հավանականությունը: Այդպիսի ապրանքների ենթադրյալ օգտագործումը կարող է լինել, օրինակ, սննդի մեջ օգտագործելը կամ դրանց հետագա վերամշակումը: Հավելված 3ում բերված են վերամշակման գործընթացների ն վերամշակման արդյունքում ստացվող ապրանքների օրինակները, որոնք կարող են համապատասխանեն 2 դասի չափանիշներին: Չնայած, որ 2 դասին դասված ապրանքները ենթարկվել են վերամշակմանը, վերամշակման մեթոդը ոչ բոլոր դեպքերում կարող է երաշխավորել բոլոր կարանտինային վնասակար օրգանիզմների լրիվ ոչնչացում: Այն դեպքում, երբ վերամշակման մեթոդը կամ աստիճանը չեն վերացնում բուսասանիտարական ռիսկը, որը կապված է կարանտինային վնասակար օրգանիզմների հետ, ինչպես նան դրանց վերամշակումից հետո որոշակի ապրանքների աղտոտ-

ման բացահայտումից հետո պետք է նկատի ունենալ ապրանքի ենթադրվող օգտագործումը` նպատակ ունենալով գնահատել կլիմայավարժեցման հավանականությունն ու կարանտինային վնասակար օրգանիզմների տարածումը: Դա անհրաժեշտ է կլիմայավարժեցման հավանականության ն կարանտին վնասակար օրգանիզմների գնահատման համար: Այդպիսի դեպքերում դրա տեղակայման համար անհրաժեշտ է ԲՌՎ-ի անցկացում: Եթե մեթոդի արդյունավետության ն վերամշակման աստիճանի գնահատումը սահմանում է, որ վերամշակվող ապրանքը չի ներկայացնում բուսասանիտարական ռիսկ ն, հետնաբար, չպետք է լինի բուսասանիտարական միջոցների կիրառման առարկա, ապրանքը հարկավոր է փոխել դաս 1-ին: Ապրանքների տվյալ խմբի համար չի պահանջվում բուսասանիտարական սերտիֆիկատ, սակայն բուսասանիտարական զննման անցկացումը պարտադիր է: Դաս 3. Այն ապրանքները, որոնք չեն ենթարկվել վերամշակման, ն դրանց ենթադրյալ օգտագործման նպատակ է հանդիսանում ոչ թե բազմացումը, այլ, օրինակ, սննդի մեջ օգտագործելը կամ վերամշակումը: ԲՌՎ-ի անցկացումն անհրաժեշտ է տարածման տվյալ ճանապարհի հետ կապված բուսասանիտարական ռիսկերի սահմանման համար: Տվյալ դասի ապրանքների թվին են պատկանում ցորենը, թարմ մրգեր ն բանջարեղենը` սննդում օգտագործելու համար, ինչպես նան կտրած ծաղիկները /Հավելված 4/: Քանի որ 2 ն 3 դասերում ապրանքները ներկայացնում են ինտրոդուկցիայի ն կարանտինային վնասակար օրգանիզմների տարածման պոտենցիալ ռիսկ, կարող է հարկավոր լինել բուսասանիտարական միջոցների սահմանումը` ԲՌՎ-ի անցկացման արդյունքների հիման վրա: ԲՌՎ-ի օգնությամբ սահմանված բուսասանիտարական միջոցները, կարող են տարբերվել կախված ապրանքների ենթադրյալ օգտագործումից /օրինակ, օգտագործում սննդում ն վերամշակում/: Առանձին ապրանքների ենթադրյալ օգտագործման /ոչ ավանդական/ փոփոխության դեպքերում արտահանումից հետո, որը կարող է իր հետ բերել կլիմայավարժեցում ն կարանտին օրգանիզմների տարածում, անհրաժեշտ է տարբեր բուսասանիտարա-

կան միջոցառումների կիրառումը, որոնք պետք է համաչափ լինեն սահմանված բուսասանիտարական ռիսկին: Ապրանքների տվյալ խմբի համար պահանջվում է բուսասանիտարական սերտիֆիկատ, ապրանքների նմուշների բուսասանիտարական զննման ն լաբորատոր փորձաքննության անցկացում: Դաս 4. Այն ապրանքները, որոնք չէին ենթարկվել վերամշակման, ն դրանց ենթադրյալ օգտագործում է հանդիսանում տնկուըմ կամ ցանքսը /Հավելված 5/: ԲՌՎ-ի անցկացումն անհրաժեշտ է տարածման տվյալ ճանապարհի հետ կապված բուսասանիտարական ռիսկերի որոշման համար: Քանի որ 4 դասում ապրանքները չէին ենթարկվել վերամշակման, ն դրանց ենթադրյալ օգտագործում է հանդիսանում բազմացումը, տնկումը կամ ցանքսը, ապա կարգավորվող վնասակար օրգանիզմների ինտրոդուկցիայի ու տարածման նկատմամբ իրենց պոտենցիալ ռիսկն ավելի բարձր է, քան այլ նշանակության ապրանքների հետ: Այդ դասի ապրանքների ենթադյալ օգտագործումը ներառում է կարանտինային բուսասանիտարական հսկողություն` Հայաստանի Հանրապետության տարածք` դրանք ներմուծելուց հետո: Ապրանքների տվյալ խմբի համար պահանջվում է բուսասանիտարական սերտիֆիկատ, բուսասանիտարական զննման ն ապրանքների նմուշների լաբորատոր փորձաքննության անցկացում:

Եզրակացություն «Ապրանքների դասակարգում` դրանց բուսասանիտարական վիճակին համապատասխան» ստանդարտի դիտարկվող նախագիծն իրենից ներկայացնում է ամբողջական, տրամաբանորեն հիմնավորված մի համակարգ, որը տվյալ փուլում կրում է ավարտված բնույթ: Այն լրիվ չափով համապատասխանում է «Ապրանքների դասակարգում` իրենց ներկայացված բուսասանիտարական ռիսկին համապատասխան» թիվ 32 ԲՄՄՉ ստանդարտին, որը նախապատրաստված է ԲԿԲՊԵԿ մասնագետների կողմից /2006-09/: Թիվ 32 ԲՄՄՉ-ն չի տարածվում արտահանումից հետո առանձին ապրանքների ոչ ավանդական օգտագործման դեպքերին /դաս 3/: Նան նպատակահարմար ենք համարում իրականացնել այդ ապրանքների ենթադրյալ օգտագործումը` նպատակ ունենալով գնահատել կլիմայավարժեցման ն կարանտինային վնասակար օրգանիզմների աղտոտիչների տարածման հավանականության գնահատման նպատակով` բուսասանիտարական ռիսկի դասակարգման ընթացքը:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 1

Գինիներ, լիկյորներ, գարեջուր ն այլ ալկոհոլային խմիչքներ, կոնսերվացված բանջարեղեն

Սննդի կամ այլ բուսական նյութի անաէրոբ կամ անթթվածին քիմիական գործընթաց` հաճախակի միկրոօրգանիզմների /բակտերիաների, բորբոսային սնկերի կամ խմորումների/ օգտագործմամբ ն, օրինակ, վերափոխելով շաքարը սպիրտի կամ օրգանական թթուների

Շաքարով ծածկելու ն շաքարի մեջ մրգերը տեղադրելու գործընթաց

Կարող է ուղեկցվել պաստերիզացման հետ

Բյուրեղացված մրգեր, Սովորաբար ուղեկցվում է շաքարի մեջ թռչված տրորման, եփման, մրգեր, շաքարով չորացման հետ ծածկված ընկույզներ

ԱՊՐԱՆՔԻ ՍՏԱՑՈՒՄ

ՆԿԱՐԱԳԻՐ

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՒՄՆԵՐԻ ՄԵԹՈԴՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ԹՈՒՅԼ ԵՆ ՏԱԼԻՍ ՍՏԱՆԱԼ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ

ՉԵՆ ԿԱՐՈՂ ՎԱՐԱԿՎԱԾ ԼԻՆԵԼ ԿԱՐԱՆՏԻՆ ՎՆԱՍԱԿԱՐ ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐՈՎ

(դաս 1)

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

Խմորում ն ֆերմենտացիա

Թրջվում է շաքարում

Կոնսերվացված մրգեր, բանջարեղեններ, ընկույզներ, սոխեր

Համապատասխան հեղուկ միջավայրերում բուսական նյութի կոնսերվացման գործընթացը /օրինակ` շաղախում, աղաջրում, յուղում, քացախում կամ սպիրտում/` տրված թթվայնությամբ կամ աղի պարունակությամբ անաէրոբ կամ օսմոտիկ վիճակում

Փայտածուխ

Օրգանական նյութը մինչն փայտածուխը անթթվածին վառումը

Հյուսվածքների ն այլ նյութերի ներկումը, որոնց գույնը դառնում է հյուսվածքի ամբողջական Ներկված բուսական մաս կամ նյութը` թթվայնության կամ ջերմաստիճանի փոփոխության ազդեցության հյուսվածքներ ներքո, ինչպես նան քիմիական նյութերի փոխգործության ներքո

Պյուրեաձն սարքեր /մրգեր, բանջարեղեններ/

Մրգերի միասեռ ն մածուկաձն փափկամասի ն/կամ բանջարեղենի պատրաստում, օրինակ, բարձր արագության հարելու, տրորելու միջոցով կամ բլենդերի օգտագործմամբ

Պյուրեի պատրաստում /ներառելով հարելը/

Կարբոնիզացիա

Կոնսերվացում հեղուկի մեջ

Ներկում

Պետք է պահպանել թթվայնության, աղի պարունակության ն այլն անհրաժեշտ պայմաններ

Սովորաբար ուղեկցվում են մրգերի ն բանջարեղենների տրորումը ն պյուրեի կոնսերվացման մեթոդները /օրինակ, պաստերիզացման ն փաթեթավորման օգնությամբ/

Սոսնձված ֆաներա, փայտային շերտեր, բազմաշերտանոց ֆաներա` փայտափոշուց Բոված արախիս, սուրճ ն ընկուզեղեն

ապրանքների չորացման ու ներկման գործընթաց` տաքության ներգործության ճանապարհով

Կուլինարիայի ապրանքներ

Վերամշակման տարբեր տեսակների զուգակցում, ինչպիսիք են տաքացումն ու բարձր ճնշումը

Տաքացման եղանակով սպառման համար սննդային ապրանքների պատրաստում, որը սկզբնապես վերափոխում է ապրանքների ֆիզիկական կառուցվածքը

Բովում

Կուլինարիա /եփում, տաքացում, միկրոալիքներով մշակում, ներառելով գոլորշիով բրինձի մշակումը/

Բազմամեթոդային վերամշակում

Հաճախակի ենթադրվում է սննդի քիմիական վերափոխումը, որը համապատասխանաբար փոխում է դրա համը, կառուցվածքը, արտաքին տեսքը կամ սննդարար հատկությունները

Չորացված կամ ջրազերծված ապրանքները գոլորշիով ճնշման տակ մշակմամբ կամ տաք ջրի մեջ սուզման գործընթաց

Գործողությունների շարքեր, որոնք թույլ են տալիս անցկացնել ցորենների հատիկների աճեցումը ֆերմենտատիվ գործունեության զարգացման ն շաքարում օսլա պարունակող նյութերի հիդրոլիզացիայի համար` հետագայում կանգնեցնելով ֆերմենտատիվ գործունեությունը տաքացնելու օգնությամբ

Ջերմային մշակում` նպատակ ունենալով վերացնել անցանկալի կամ վնասակար միկրոօրգանիզմները

Աղաջրում

Պաստերիզացում

Փափկացում

Հաճախ ուղեկցվում է ֆերմենտացման հետ ն զուգակցվում հետագա սառեցմամբ /մինչն 40 Շ/ ն Պաստերիզացված համապատասխան հյութեր, ալկոհոլային փաթեթավորմամբ ու խմիչքներ /գինի, տեղափոխմամբ: գարեջուր/ Գործընթացի տնողությունն ու ջերմաստիճանը կախված են ապրանքի տեսակից Սովորաբար կիրառվում է չորացված ապրանքի Փափկացրած մրգեր նկատմամբ: Կարող է միավորվել շաքարի մեջ թռչելու հետ

Աղաջրած գարի

Ստերիլիզացում

Ստերիլիզացում /արդյունաբերական/

էքստրակցիա

Հում բուսական նյութերից հատուկ կոմպոնենտների ստացման ֆիզիկական կամ Յուղեր, սպիրտ, քիմիական գործընթաց, սովորաբար էսենցիաներ, շաքար զանգվածի տեղափոխման գործողությունների օգնությամբ

Սովորաբար իրականացվում է բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում

Ստերիլիզացումը կարող է չփոխել ապրանքի տեսանելի վիճակը, սակայն վերացնել միկրոօրգանիզմները Կոնսերվացված արտադրանքների համար վերամշակման գործընթացի տնողությունն ու ջերմաստիճանը կախված է ապրանքի տեսակից, մշակուԱպրանքների ջերմային վերամշակում, որը Կոնսերվացված մից ն կոնտեյների ձնից: բերում է կոնտեյներներում երկար պահվող բանջարեղեններ, Ասեպտիկ վերամշակումն ապրանքների ստացմանը` հիվանդությունների, ապուրներ. հյութեր ու փաթեթավորումը ենթափթում առաջացնող կամ թույներ արտադրող /մշակված գերբարձր դրում են հեղուկ ապրանքբոլոր օրգանիզմների վերացման ջերմաստիճանով/ ների արդյունաբերական ճանապարհով ստերիլացում ն դրանց հետագա փաթեթավորում ստերիլ փաթեթավորման նյութերի մեջ ստերիլ միջավայրում

Բարձր ջերմաստիճանի կիրառման Ստերիլիզացված գործընթացը /մշակում գոլորշիով, կամ սուբստրատներ, եռացմամբ/, ճառագայթումների կամ քիմիական մշակումների` նպատակ ունենալով հյութեր վերացնել միկրոօրգանիզմները

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 2

1 ԴԱՍԻՆ ՊԱՏԿԱՆՈՂ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐ

էքստրակտներ -

էքստրակտներ (օրինակ` վանիլ) Մրգային պեկտին Գուարա բոբերի արտադրանք Խմելի էքստրակտ Հիդրոլիզացված բուսական սպիտակուց Մարգարին Հանքային բուսական էքստրակտներ Սոյայի լեցիտին Օսլա /կարտոֆիլի, ցորենի, եգիպտացորենի, մանիոկայից/ Դրոժի էքստրակտ

Թելեր - Ցելյուլոզային բամբակյա հատիկավոր ապրանքներ - Բամբակյա կտոր - Բամբակյա թելեր - Թուղթ - Կտոր բուսական հյուսվածքներից ու թելերից - Բուսական թելեր արդյունաբերականա րտադրության համար -Կիսապատրաստված բուսական հյուսվածքներ ն համապատասխան նյութեր

Սննդդամթերք, պատրաստ օգտագործման համար -

Կակաո փոշի Խմորեղեններ ու բիսքվիտներ Կետչուփ Շոկոլադ Համեմունքներ Շաքարի փոշի Սոուսներ Սննդային ներկիչ Սննդային սոուս Սննդային համեմունք

-

Սննդային հավելումներ Ֆրի կարտոֆիլ (սառեցված) Սառեցված ապրանքներ Մրգային սոուսներ Ժելե (ջեմ, մարմելադ) Կարտոֆիլի պյուրե (չոր) Ընկույզի յուղ Մածուկ (օրինակ, կակաոյից, այվայից, արախիսի յուղից) Խմորեղենի լցոն Մարինացված բանջարեղեն Աղցանի սոուս Բուտերբրոդի մածուկ Սոուս, սոուսների խառնուրդ Համեմունք, համեմունքների խառնուրդ Ապուր /չոր/ Բանջերեղենի համեմունք

-

Շաքարակալած մրգեր ու բանջարեղեններ Կոնսերվացված մրգեր ն բանջարեղեններ Կոնցենտրատներ Մրգային լցոն խմորեղենի համար Գլազուրով պատված մրգեր ն բանջարեղեններ Հիդրոլիզացված մրգեր ն բանջարեղեն շաքարաջրում Մարինացված մրգեր ն բանջարեղեններ Քուսպ Նախապես եփած մրգեր ն բանջարեղեններ Փափկացված մրգեր ն բանջարեղեններ

Մրգեր ն բանջարեղեններ

Ապրանքներ ցորենից ն յուղային մշակաբույսերից - Մանկական շիլա - Հացաթխման խառնուրդներ - Հացաբուլկեղեն - Ցորենի բլղուր /մշակված գոլորշիով, չորացված ու աղացած/ - Բոված ձավար - Ցորենի չիփսե գնդակներ - Ալյուր ն ալյուրի արտադրանք` պատրաստված ցորենից կամ ձիթամշակաբույսերի սերմերից /լոբիների արտադրանքից/ սննդի ն անասնակերի համար - Աղացած եգիպտացորեն ն եգիպտացորենի ձավար

- Գոլորշիով մշակված բրինձ - Ձավարային սոյայի խառնուրդ, սոյայի ալյուրի շիճկուկ, սոյայի գնդակներ, սոյայի սպիտակուցներ

Հեղուկներ - Ալկոհոլային խմիչքներ - Կոկոսի կաթ (փաթեթավորված) - Սոյայի կաթ - Մրգային հյութեր ն ըմպելիքներ (մրգեր ն բանջարեղեններ, ներառյալ կոնցենտրացված, սառեցված նեկտարներ) - Յուղեր - Ոչ ալկոհոլային խմիչքներ - Ապուրներ - Քացախ

Շաքարներ -Շաքարընդեղի շաքար - Գլյուկոզա եգիպտացորենի օսլայից - Եգիպտացորենի շաքարաջուր - Դեքստրին - Դեքստրոզա - Դեքստրոզայի հիդրատ - Ֆրուկտոզա - Շաքարի փոշի - Գլյուկոզա - Մալտոզա - Թխկենու շաքար - Թխկենու շաքարաջուր - Սախարոզա - Շաքար - Շաքարի փոխարինող - Շաքարաջուր

Արտադրանք փայտանյութից -

Փայտածուխ Փայտիկներ պաղպաղակի համար Թխկենու փայտեր Լուցկու կտորներ Արկղներ սոսնձված շերտափայտից Ատամափորիչներ Խեժ

Այլ -

Գարեջրի թթխմոր Սուրճ (բոված) Կակաո-հատիկներ Դիետիկ խառնուրդներ էնզիմներ Տերպենտինային խեժ Գումատներ Ռետին Արոմատիզատորներ Շելլակ Թեյ Վիտամիններ Պելետներ տորֆի հիման վրա Պելետներ փայտի մնացորդների հիման վրա

Պատում ներկով

Արտաքին կամ էպիդերմալ հյուսվածքների ու կճեպի հեռացում

Ներկում (ներառյալ լաքապատում)

Մաքրում կճեպից

Փայլեցում (հատիկների ու լոբիների)

Հարթ ու փայլուն հատիկների արտադրում` տրորման օգնությամբ կամ քիմիական միջամտությամբ արտաքին շերտերի հեռացման օգնությամբ

Վերամշակում փոշու Փայտանյութի մանրացում (փայտանյութի) մինչն փոքր կտորներ

Կտրում մանր կտորների

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Մանրացում

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

Փայլացված բրինձ ու կակաո հատիկներ

Փոշի

ՍՏԱՑՎՈՂ ԱՊՐԱՆՔԻ

ՕՐԻՆԱԿ Աղացած մրգեր, ընկույզներ, հատիկներ, բանջարեղեններ Ներկված փայտանյութ, եղեգ կամ հյուսվածքներ Կճեպից կամ կեղնից մաքրած մրգեր, բանջարեղեններ, հատիկներ, ընկույզներ

Վարաքման հավանականությունը կախված է փայտանյութից, կղնի ն փոշու հատիկների չափից

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՄՇԱԿՈՒՄՆԵՐԻ ՄԵԹՈԴՆԵՐ, ՈՐՈՆՑ ԿԻՐԱՌՈՒՄԻՑ ՀԵՏՈ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԸ ԿԱՐՈՂ ԵՆ

ԴԵՌԵՎՍ ՄՆԱԼ ՎԱՐԱՔՎԱԾ ԿԱՐԱՆՏԻՆ ՎՆԱՍԱԿԱՐ ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐՈՎ

(Դաս 2)

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 3

Արագ սառեցում

Չորացում (մրգերի ու բանջարեղենների)

Տրորում

Արագ սառեցում, որն ապահովում է, որպեսզի սառույցի առավելագույն բյուրեղացմամբ ջերմաստիճանների գոտին հաղթահարվի որքան հնարավոր է արագ` մրգերի ու բանջարեղենների որակը պահպանելու համար

Բուսական նյութի մասնատում կտորների` մեխանիկական ուժի կիրառմամբ Խոնավության հեռացում` կոնսերվացիայի կամ քաշի կամ ծավալի նվազեցման համար

Սառեցված մրգեր ու բանջարեղեններ

Ջրազրկված մրգեր ու բանջարեղեններ

Խոտեր, ընկույզներ

1976 թվականի արագ սառեցված ապրանքների վերամշակման ու պահպանման պրակտիկ կիրառման առաջարկված միջազգային ծածկագիր (ՇՃՇ/ԲՇՔ 8-1976 վերանայում 3, 2008, Կոդեքս Ալիմենտարիուս, ՊԳԿ, Հռոմ), խոսքը գնում է այն «ապրանքների մասին, որոնք ենթարկվել էին արագ սառեցման գործընթացին ու պահվում էին -180Շ կամ ցածր ջերմաստիճանի ներքո` սառեցման ողջ ընթացքում, հաշվի առնելով դիմացկանության

Սովորաբար կիրառվում է չորացրած ապրանքների նկատմամբ

թույլատրելի ջերմաստիճանը»: Մրգերի ն բանջարեղենների արագ սառեցումը, վերացնում է միջատներին: Սառեցված մրգերն ու բանջարեղենները նախատեսված են արագ օգտագործման համար ն արագ փչանում են ապասառեցումից հետո: Ուստի այդպիսի ապրանքների հետ կապված դիտարկված բուսասանիտարական ռիսկը շատ ցածր է

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

Մշակում բերքահավաքից Մաքրում, սորտավորում հետո ն արտահանումից առաջ Չափավորում, Վերամշակում սորտավորում, լվացում արտահանումից կամ մաքրում ն/կամ առաջ մեղրամոմով ծածկում Վերամշակում արտահանումից Սորտավորում, լվացում առաջ Վերամշակում Սորտավորում, լվացում արտահանումից կամ մաքրում առաջ Սորտավորված, մաքրած թարմ բանջարեղեններ

Սորտավորված լվացած մթերային կարտոֆիլ

Չափավորված, սորտավորված, մաքրած կամ լվացած ն/կամ մեղրամոմով ծածկած մրգեր

Հատիկներ, լոբիների ն այլ մշակաբույսերի մաքրած, սորտավորված հատիկ

ՍՏԱՑՎՈՂ ԱՊՐԱՆՔԻ

ՕՐԻՆԱԿ

Օգտագործվում է միայն մթերային նպատակների համար

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐ, ՈՐՈՆՑ ԿԻՐԱՌՈՒՄԻՑ ՀԵՏՈ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԸ ՄՆՈՒՄ ԵՆ

ՎԱՐԱԿՎԱԾ ԿԱՐԱՆՏԻՆ ՎՆԱՍԱԿԱՐ ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐՈՎ

(Դաս 3)

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 4

Վերամշակում արտահանումից առաջ

Վերամշակում արտահանումից առաջ

Վերամշակում արտահանումից առաջ Մաքրած, սառեցված թարմ բանջարեղեններ

Սորտավորված, մաքրած, Սորտավորում, մաքրում, լվացած թարմ բանջարեղեններ լվացում (արմատներ) Չափավորված, Չափավորում, սորտավորված, սորտավորում, փաթեթավորված, կտրած բաժանում ծաղիկներ

Մաքրում, սառեցում

Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում

Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում

Վերամշակում արտահանումից առաջ Վերամշակում արտահանումից առաջ Վերամշակում արտահանումից առաջ Վերամշակում արտահանումից առաջ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Վերամշակում արտահանումից առաջ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված խաղողի տնկիներ

Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված հատիկների, ցորենալոբիների, յուղային ն այլ մշակաբույսերի սերմեր Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված կարտոֆիլի տնկանյութ Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված պտղաբույսերի տնկիներ Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված հատապտուղների տնկիներ

ՍՏԱՑՎՈՂ ԱՊՐԱՆՔԻ ՕՐԻՆԱԿ

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐ, ՈՐՈՆՑ ԿԻՐԱՌՈՒՄԻՑ ՀԵՏՈ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԸ ՄՆՈՒՄ ԵՆ

ՎԱՐԱՔՎԱԾ ԿԱՐԱՆՏԻԺԳԿԻՆ ՎՆԱՍԱԿԱՐ ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐՈՎ

(Դաս 4)

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 5

Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում

Վերամշակում արտահանումից առաջ

Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում Մաքրում, սորտավորում, սերտիֆիկացում, փաթեթավորում

Վերամշակում արտահանումից առաջ Վերամշակում արտահանումից առաջ Վերամշակում արտահանումից առաջ Վերամշակում արտահանումից առաջ Վերամշակում արտահանումից առաջ Վերամշակում արտահանումից առաջ Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված տարբեր մշակաբույսերի տնկիներ Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված բույսեր ծաղկամաններում` տնկելու համար Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված բույսեր տրոպիկական մշակաբույսերից` փակ գրունտի համար

Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված ծառերի տնկիներ

Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված սոխեր, արմատներ Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված դեկորատիվ մշակաբույսերի տնկիներ Մաքրած, սորտավորված, սերտիֆիկացված փշատերնների տնկիներ

Սնկաբանական. Կարտոֆիլի քաղցկեղի հարուցիչ SyոԸհytriաո eոdoԵiotiԸաո Մանրէաբանական. Կարտոֆիլի դարչնագույն բակտերիալ նեխման հարուցիչ Ral5toոia 5olaոaԸearաո

Միջատաբանական Կարտոֆիլի ցեց Եհtհoriոaea oքerԸաlella Կարտոֆիլի թփեր ն պալարներ

Կարտոֆիլի թփերը

հող

Հետազոտության պարբերականություն

Քաղցկեղի օջախի ամբողջ մակերեսը կամ նրա տնկարկի մակերեսը ցանքսի ժամանակ Հետազոտությունն անցկացնում են երեք ժամկետներում` - լրիվ ծլարձակում, - ծաղկակալում, - ցողունների ոչնչացումից առաջ

Ամենամյա հետազոություններ հուլիսօգոստոսին, տասնօրյա միջակայքով

Կարտոֆիլի ցանքսերի հետազոտություն

Փորձաքննության տեսակը, Կարանտին հսկողության կարանտինային վնասատու ենթակա օբյեկտը օրգանիզմներ

5 հեկտարից ընտրում են 3 միջին նմուշներ կարտոֆիլի բուսական մասերից

1 հեկտարից ընտրում են 24ական միջին հողանմուշ

Հետազոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ, 5 հա-1 թակարդ նորմայով, թակարդից որսված նյութի հինգանգամյա դուրսբերման հաշվարկով

Նմուշառման ն ֆերոմոնային թակարդների ու սննդային խայծերի կիրառման նորմեր

ԿԱՐԱՆՏԻՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԵՆԹԱԿԱ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ ՀԵՏԱԶՈՏՄԱՆ

ԲՈւՍԱՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ ՓՈՐՁԱՔՆՆՈւԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

ՆՄՈւՇԱՌՄԱՆ ՆՈՐՄԵՐԻ ՈւՂԵՑՈւՅՑՆԵՐ

Կարտոֆիլի թփերը

Մեկ անգամ, թփակալման շրջանում

Հող` սերմնաբուծական նպատակով կարտոֆիլի ցանքսերից

Սերմացու կարտոֆիլի ամբողջ ցանքատարածության մակերեսն աճման տարում Ֆիտոնեմատոլոգիական Պարենային կարտոֆիլի Հող` պարենային Կարտոֆիլի ոսկեփայլ ամբողջ ցանքատարանպատակով արված GloԵodera ro5toԸհieո5i5 ն ծության մակերեսն կարտոֆիլի ցանքսերից գունատ GloԵodera քallida աճման տարում նեմատոդներ Կարտոֆիլի ամբողջ Հող` օժանդակ ցանքատարածության այգեգործական մակերեսն աճման տեղամասից տարում Ամեն տարի Միջատաբանական. Եգիպտացորենի ցանքսեր հետազոտում են բզեզը Եգիպտացորենի արնմտյան կամ նախորդ տարիներին ամռան շրջանում հունիսի բզեզ նրա աճեցման վայրեր 15-ից հոկտեմբեի 15-ը 1iaԵrotiԸa 5irջifera 7-ից10 օր միջակայքով

Վիրուսաբանական. Կարտոֆիլի անդիական բծավորության վիրուս Ճոմeճո քօէճէօ ոօէէle virստ Կարտոֆիլի Т վիրուս Եօէճէօ ՛ virստ Կարտոֆիլի դեղնման վիրուս Եօէճէօ 7ellօwiոջ virստ Կարտոֆիլի անդիական քողարկված վիրուս Ճոմeճո քօէճէօ lճէeոէ virստ

Հետազոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ. վնասատուի հայտնվելու բարձր ռիսկի վայրերում` 1 թակարդ - մեկ հա վրա,

1 միջին հողանմուշ յուրաքանչյուր 0,25 հա մակերեսով տեղամասից

1 հեկտարից ընտրում են 4ական միջին հողանմուշ

1 հեկտարից ընտրում են 8ական միջին հողանմուշ

1 հեկտարից բուսական մասերի 5 նմուշ (10 բույսերից բուսական մասեր ներառվում են 1 նմուշի մեջ)

վնասատուի հնարավոր առկայության վայրերում` 1 թակարդ 50 հա վրա, վնասատուի հավանական տարածքի մյուս դեպքերում` 1 թակարդ 100 հա վրա, թակարդից որսված նյութի հինգանգամյա դուրսբերման հաշվարկով Մինչն 50 հա մակերեսից Հետազոտությունները վերցվում է 1 միջին նմուշ կատարում են երկու Սնկաբանական. (տերնների, ցողունների, ժամկետներում. Եգիպտացորոնի հասկերի հատվածներ) Եգիպտացորենի ցանքսեր առաջինը` հասունացման դիպլոդիոզի (չոր նեխումի) (տերններ, ցողուններ, լաբորատոր փորձաքննումածուկա-կաթնային հարուցիչներ հասկեր) յան անցկացման համար: SteոoԸarքella ոaydi5, փուլում, երկրորդը` Յուրաքանչյուր հաջորդ 10 SteոoԸarքella ոaԸro5քora բերքահավաքից 1-2 հեկտարից վերցվում է շաբաթ առաջ լրացուցիչ 1-ական նմուշ Աճման շրջանում մեկ Տարեկան երկու անգամ. տեսակի 100 հեկտարից Ցորենի հնդկական գլխայինի Ցորեն, (վարակված դաշտ, հասունացման վերցնում են ցորենի հարուցիչ սերմեր) մածուկային շրջանում ն 1illetia iոdiԸa (տրիտիկալե) վարակված բերքահավաքից հետո դաշտի մեկ միջին նմուշ : Մանրէաբանական. Եգիպտացորենի Եգիպտացորենի ցանքսերը հետազոտում բակտերիալ այրվածքի են երկու ժամկետներում. Եգիպտացորենի բույսեր հարուցիչ առաջինը` ծլարձակման Եaոtoea 5teսartii փուլում, երկրորդը` թփակալման շրջանում

Կարանտինային բուսասանիտարական գոտիներ սերմնաբուծական տնտեսություններ, վերացված օջախների տարածքներ ն հացահատիկի ն հացաբույսերի մշակության այլ տարածքներ

Սնկաբանական. Արնածաղկի ֆոմոպսիսի Արնածաղիկի բույսեր հարուցիչ 1iaքortհe հeliaոtհi Խսոէ.-Ըveէ. eէ ճl.

Հերբոլոգիական. Եռատված ամբրոզիա AոԵro5ia trifida Լ. Թերթավոր ամբրոզիա AոԵro5ia arteոi5iifolia Լ. Բազմամյա ամբրոզիա AոԵro5ia ք5ilo5taԸհya ԾԸ. Եռածաղիկ պասլեն Solaոաո triflorաո Nսէէ. Ցենքրուս մանրածաղիկ ԸeոԸհrա5 քaաԸiflorա5 8eոէհ. Սողացող գորչակ AԸroքtiloո reքeո5 ԾԸ. Փշապասլեն Solaոաո ro5tratաո Ծսո. Ըա5Ըաta տք.տք.

Բրնձի բակտերիալ այրածքի հարուցիչ Ճaոtհoոoոa5 oryzae քv. oryzae Բրնձի բույսեր

10 հա վերցնում են բրնձի բուսական մասերից (տերն, ցողուն, թեփուկներ) 1 միջին նմուշ հիվանդության արտաքին նշաններով

Հետազոտությունն անցկացնում են տարեկան 2 անգամ. մշակաբույսի ծաղկման փուլում ն բերքահավաքից 10 -15 օր առաջ

50 հեկտարից վերցնում են բույսի մեկ նմուշ (կամ դրանց մասեր հիվանդության տիպիկ նշաններով, 5-ից 10 օրինակ)

Ամենամյա` բուֆերային գոտի, սերմնաբուծական տնտեսություններ, Բույսերի 1-ից մինչն 8 վերացված օջախների տակ ընկած տարածքներ հերբարային նմուշներ (արտաքին Երկու տարին մեկ մորֆոլոգիական անգամ` կարանտինային նշաններով) 20 հեկտարից բուսասանիտարական գոտիների մակերեսներ: Երեք տարին մեկ` մնացած մակերեսները

Բրնձի ցանքսերի հետազոտությունն անցկացվում է բերքահավաքից հետո

Միջատաբանական. Կալիֆորնիական վահանակիր Qաadra5քidiotա5 քerոiԸio5ա5 (Ըօոտէ.) Վարդածաղկավոր - ների ընտանիքի պտղատու ն դեկորատիվ մշակաբույսերի տնկարանի բոլոր տեղամասերի բույսեր

1. Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ 1 թակարդ 1 հա նորմայով Ամենամյա 2. Ուղեգծված տեսողական հետազոտության դեպքում նմուշների քանակը կազմում է 5 հատ 1 հեկտարից 1. Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ 1 թակարդ 1 հա Պտղատու, հատապտղի ն նորմայով 2. Ուղեգծված տեսողական դեկորատիվ մշակաբույսեր Ամենամյա օժանդակ այգեգործության հետազոտության դեպքում նմուշների քանակը տեղամասերում կհամապատասխանի վարակված ծառերի քանակությանը Ամենամյա` վնասատուից 1. Հետազոոտություն ազատ ֆերոմոնային թակարդների Տնկարկի չափավոր տնտեսություններում, ն 2 օգնությամբ 1 թակարդ 2 հա խտությամբ (1 հա` 300-ից տարին մեկ անգամ` նորմայով 500 ծառեր) 2. Ուղեգծված տեսողական վնասատուներից արդյունաբերական ազատ, բայց հետազոտության դեպքում այգիների պտղատու վարակվածներին նմուշների քանակը մշակաբույսերի թփեր հարակից կազմում է 3-ից 5 հատ 1 տնտեսություններում, հեկտարից

Պտղի, հատապտղի ն խաղողի հետազոտություն

3 տարին 1 անգամ վնասատուի սահմանափակ տարածման գոտում, տարածման սահմանների ճշտման համար

Տնկարաններում հատապտղային մշակաբույսերի թփեր

Ամենամյա

Ամենամյա` վնասատուից ազատ տնտեսություններում, ն 2 Պուրակներում, կանաչ տարին մեկ անգամ` զանգվածներում վնասատուի աճած դեկորատիվ բույսեր սահմանափակ (տեր – բույսեր) տարածման գոտում, օջախների սահմանների ճշտման համար

Տնկարանի բարձր խտությամբ (ինտենսիվ այգիների տարբեր տիպեր)` մշակվող ծառերի 1 հեկտարին 2500 ն ավելի քանակությամբ, արդյունաբերական այգիների պտղատու մշակաբույսերի թփեր 1. Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ, 1 թակարդ 2հա նորմայով 2. Ուղեգծված տեսողական հետազոտության դեպքում նմուշների քանակը կազմում է 1-ից մինչն 5 հատ 1 հեկտարից 1. Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ 1 թակարդ 1 հա նորմայով 2. Ուղեգծված տեսողական հետազոտության դեպքում նմուշների քանակը կազմում է 5 հատ 1 հեկտարից

1. Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ 1 թակարդ 2 հա նորմայով 2. Ուղեգծված տեսողական հետազոտության դեպքում նմուշների քանակը կազմում է 5 հատ 1 հեկտարից

Թթի վահանակիր Ե5eաdaաlaԸa5քi5 քeոtaջoոa (՛ճrջ.-՛օշ.) Ամենամյա

Տնկարկի չափավոր խտությամբ (1 հա` 300-ից մինչն 500 ծառեր) արդյունաբերական այգիների պտղատու մշակաբույսերի թփեր

Ամենամյա

Օժանդակ այգեգործական տեղամասերի պտղատու, հատապտղի ն Ամենամյա դեկորատիվ բույսերի թփեր

Տնկարանի բոլոր բաժանմունքների պտղատու ն դեկորատիվ մշակաբույսերի թփեր

1. Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ 1 թակարդ 1հա նորմայով 2. Ուղեգծված տեսողական հետազոտության դեպքում նմուշների քանակը կազմում է 5 հատ 1 հեկտարից 1. Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ 1 թակարդ 1 տեղամասի վրա նորմայով 2. Ուղեգծված տեսողական հետազոտության դեպքում նմուշների քանակը կհամապատասխանի վարակված ծառերի քանակին 1. Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ, 1 թակարդ 2հա նորմայով 2. Ուղեգծված տեսողական հետազոտության դեպքում նմուշների քանակը կազմում է 3-ից մինչն 5 հատ 1 հեկտարից

Արնելյան պտղակեր Graքհolita ոole5ta (8ստօk)

Ամենամյա

Ամենամյա

Ամենամյա, աճման շրջանի առաջին կեսին, մայիսից հուլիս

Տնկարանի բարձր խտությամբ (ինտենսիվ այգիների տարբեր տիպեր)` մշակվող ծառերի 1 հեկտարին 2500 ն ավելի քանակությամբ, արդյունաբերական այգիների պտղատու մշակաբույսերի թփեր

Տնկարաններում հատապտղային մշակաբույսերի թփեր

Վնասվող մշակաբույսեր արդյունաբերական այգիներում, ամառանոցային ն օժանդակ այգեգործական տեղամասերում, քաղաքային զբոսայգիներում ն պուրակներում, վայրի

1. Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ, 1 թակարդ 1հա նորմայով 2. Ուղեգծված տեսողական հետազոտության դեպքում նմուշների քանակը կազմում է 5 հատ 1 հեկտարից 1. Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ, 1 թակարդ 5 հա տնկարանում նորմայով, թակարդից որսված նյութի հինգանգամյա դուրսբերման հաշվարկով 2. Տնկարաններում վնասված մշակաբույսեր – 1 թակարդ 2 հեկտարի վրա

1. Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ, 1 թակարդ 2հա նորմայով 2. Ուղեգծված տեսողական հետազոտության դեպքում նմուշների քանակը կազմում է 5 հատ 1 հեկտարից

Սնկաբանական. Մոռի ն մորու ֆիտոֆտորոզային կեղնային Մոշի ն մորու տնկարկներ փտման հարուցիչ Եհytoքհtհora fraջariae

Հետազոտություններ երկու ժամկետներում. առաջինը` կոկոնակալման – ծաղկման փուլում,

Մշակաբույսեր արդյունաբերական Միջերկրծովյան պտղաճանճ այգիներում, Ամենամյա ամառանոցային ն Ըeratiti5 Ըaքitata Պieմ. օժանդակ այգեգործական տեղամասերում,

Դեղձի պտղակեր Ըarքo5iոa ոiքoոeո5i5 Պiտջհ.

Վնասվող մշակաբույսեր արդյունաբերական այգիներում, Ամենամյա ամառանոցային ն օժանդակ այգեգործական տեղամասերում,

կուլտուրաների զանգվածներ վարդածաղկավոր- ների ընտանիքի (խնձորենի, տանձենի) անտառաշերտե-րում, որոնց տեսակային կազմի մեջ մտնում են վնասատուի վնասած մշակաբույսեր

Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ, 5 հա մակերեսով տնկարանում 1 թակարդ նորմայով, թակարդից որսված նյութի հինգանգամյա դուրսբերման հաշվարկով Հետազոոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ, 1 թակարդ 1հա տնկարանում նորմայով, թակարդից որսված նյութի հինգանգամյա դուրսբերման հաշվարկով Տնկարանում յուրաքանչյուր տեսակի մեկական նմուշ Անհատական տնտեսություն – յուրաքանչյուր տեսակի մեկական նմուշ:

Մանրէաբանական. Պտղատու մշակաբույսերի բակտերիալ այրվածքի հարուցիչ Erսiոia aոylo5ora

Տնկարկի բարձր խտությամբ (ինտենսիվ այգիների տարբեր

Հետազոտություններն անցկացնում են երկու անգամ վեգետացիոն

Յուրաքանչյուր տեսակի տերբույսից 5 հեկտարից վերցնում են 4 միջին նմուշ

երկրորդը` սեպտեմբեր – Ֆերմերային տնտեսություն – հոկտեմբերին յուրաքանչյուր տեսակի 2–ական նմուշ Արդյունաբերական տնկարկներ – յուրաքանչյուր տեսակի 2–ական նմուշ տնկարանների մեկ քառորդից Հետազոտություններն անցկացնում են երկու Անցկացնում են բույսերի Տնկարանների բույսեր անգամ վեգետացիոն համատարած տեսողական (այդ թվում մայրուտներ, 1- շրջանում. զննում: Տնկարանի դաշտում ին, 2-րդ, 3-րդ տարվա - ծաղկումից մինչն պտղի յուրաքանչյուր տեսակից դաշտեր) ձնավորման շրջանում, վերցնում են մեկ միջին նմուշ - ճյուղավորման շրջանում Տնկարկի չափավոր խտությամբ (1 հա` 300-ից Հետազոտություններն մինչն 500 ծառեր) անցկացնում են երկու արդյունաբերական անգամ վեգետացիոն Յուրաքանչյուր շրջանում. այգիների պտղատու տեսակի տեր-բույսից 5 մշակաբույսերի թփեր, - ծաղկումից մինչն պտղի հեկտարից վերցնում են 1 խոշոր ֆերմերային ձնավորման շրջանում, միջին նմուշ տնտեսություններում, - ճյուղավորման շրջանում պետտեսակտեղամասերում

Յուրաքանչյուր տեսակ/տեսքի բույսսեփականատերից վերցնում են 1 միջին նմուշ

Հետազոտություններն անցկացնում են երկու անգամ վեգետացիոն շրջանում. - ծաղկումից մինչն պտղի ձնավորման շրջանում, - ճյուղավորման շրջանում

Տեր-բույսեր օժանդակ այգեգործական տեղամասերում

Տնկարանում ախտանիշից Հետազոտություններն զերծ տեր-բույսեր անցկացնում են երկու Յուրաքանչյուր տեսակի տերբույսից վերցնում են 1 միջին անգամ վեգետացիոն շրջանում. նմուշ - ծաղկումից մինչն պտղի

Յուրաքանչյուր տեսակ/տեսքի բույսսեփականատերից վերցնում են 1 միջին նմուշ

Վայրագ, դեկորատիվ ն անտառային տեր-բույսեր

շրջանում. - ծաղկումից մինչն պտղի ձնավորման շրջանում, - ճյուղավորման շրջանում Հետազոտություններն անցկացնում են երկու անգամ վեգետացիոն շրջանում. - ծաղկումից մինչն պտղի ձնավորման շրջանում, - ճյուղավորման շրջանում

տիպեր)` մշակվող ծառերի 1 հեկտարին 2500 ն ավելի քանակությամբ, արդյունաբերական այգիների պտղատու մշակաբույսերի թփեր

Կեռասի տերնների կնճռոտության վիրուս CheՒՒy Ւasp leaf viՒus

Վիրուսաբանական. Սալորի շարկա վիրուս Եlսո քօx virստ (ԵԵՄ)

Խաղողի բակտերիալ փտման հարուցիչ Ճyloքհilա5 aոքeliոա5

Կորիզավոր կուլտուրաների տնկարկներ

Կորիզավոր կուլտուրաների մայրուտներ

Բույսեր խաղողի արդյունաբերական այգիներից

Բույսեր տնկարաններում խաղողի տնկիների ն պատվաստանյութերի արտադրության համար

ձնավորման շրջանում, - ճյուղավորման շրջանում Հետազոտություններն անցկացնում են երկու անգամ աճման շրջանի ընթացքում. մայիսի վերջ – հունիս (ծաղիկներով ն երիտասարդ ծիլերով) ն հուլիս – օգոստոս (խաղողի ողկույզների ծկթման շրջանում) Հետազոտություններն անցկացնում են երկու անգամ աճման շրջանի ընթացքում. մայիսի վերջ – հունիս (ծաղիկներով ն երիտասարդ ծիլերով) ն հուլիս – օգոստոս (խաղողի ողկույզների ծկթման շրջանում) Երկու անգամ` մայիսի վերջին – հունիսին ն պտուղների հասունացման շրջանում Կորիզավոր կուլտուրաների արմատակալներ. մինչն 3հազ հատ` 20 նմուշներ 3-ից մինչն

Վերցնում են 1 նմուշ յուրաքանչյուր բույսից

Հետազոտում են բոլոր բույսերի առնվազն 109: 5 հեկտարից վերցնում են խաղողի բուսական մասերի 1 միջին նմուշ

Անցկացնում են բույսերի համատարած տեսողական զննում: Տնկարանի դաշտում յուրաքանչյուր տեսակից վերցնում են մեկ միջին նմուշ

մոզաիկ վիրոիդ Եeճօհ lճէeոէ ոօտճiօ virօiմ

Դեղձի քողարկված

Դեղձի վարդակային մոզաիկ նեպովիրուս Peach Ւosette mosaic viՒus

10 հազար հատ` 30 նմուշներ 10-ից մինչն 50 հազար հատ` 50 օրինակ նմուշներ 50-ից մինչն 100 հազար հատ` 80 օրինակներ 100 հազարից ավելի` 100 օրինակ Կորիզավոր մշակաբույսերի արմատակալած տնկիներ, 2ամյա ն 1-ամյա, սաղարթավոր. մինչն 1 հազ. հատ` 5 օրինակներ, 1-ից մինչն 5 հազ. հատ` 10 օրինակներ, 5-ից մինչն 10 հազ. հատ` 15 օրինակ, 10 հազ. հատից ավելի` 20 նմուշներ 1 տարեկան չսաղարթավորված տնկիներ. մինչն 1 հազ. հատ` 6 օրինակ, 1-ից մինչն 5 հազ. հատ` նմուշի 10 օրինակներ, 5-ից մինչն 10 հազ. հատ` նմուշի 20 օրինակ, 10 հազ. հատից ավելի` 30 օրինակ նմուշներ Երկու անգամ` մայիսի 1 հեկտարից – բուսական Պտղատու կուլտուրաների մասերի 5 նմուշներ (1 նմուշի վերջին – հունիսին ն արդյունաբերական պտուղների մեջ միավորում են 10 այգիներ հասունացման շրջանում բույսերի թփեր)

Միջատաբանական. Հարավամերիկյան տերնային ականորդ Լirioոyza հաidoԵreո5i5 (8lճոօհ.) (Ծiքէerճ, Ճջrօո7շiմճe) Բանջարեղենի տերնային ականորդ Լirioոyza 5ati5ae 8lճոօհ. Ամերիկյան երեքնուկի ականորդ Լirioոyza trifolii (8սrջ.) Եգիպտական բամաբակենու բվիկ Sքodoքtera littorali5 8օiտմ. Ասիական բամաբակենու բվիկ Sքodoքtera litաra ԲճԵr. Պալմայի տրիպս 1հriք5 քalոi Ճճrո7 Ծխախոտի սպիտակաթնիկ 8eոi5ia taԵaԸi Օeոո. Արնմտյան ծաղկային (կալիֆորնիական) տրիպս Fraոkliոiella oԸԸideոtali5 Եerջ. Սնկաբանական. Քրիզանթեմի սպիտակ ժանգ ԵաԸԸiոia հoriaոa Ե. Էeոոiոջտ, Քրիզանթեմի ասկոհիտոզ Կտրոնային քրիզանթեմներ, բուծարանի քրիզանթեմներ ն բաց

Փակ գրունտի արտադրատարածքներ– ձմեռային ջերմոցներ բաց գրունտի համար տնկիներ արտադրող տնկարկա – բանջարեղենային ջերմոցային տնտեսություններ, բացի ձմեռային ջերմոցներից հետազոտում են գարնանային` թաղանթային ջերմոցները

Բացահայտման համար – տարեկան մեկ անգամ, հետազոտում են փակ գրունտի

Քրիզանթեմի մեկ տեսակի մշակության դեպքում վերցնում են բույսերի (կամ նրանց մասերի) 3 նմուշներ

Արտադրատարածքնեի մինչն 12 հա ընդհանուր մակերեսի դեպքում հետազոտում են ամբողջապես, այդ մակերեսից բարձրի դեպքում` 12 հա Բացահայտման համար – ընդհանուր մակերեսով տարեկան մեկ անգամ: տեղամասեր Ստուգողական Մինչն 1000 քմ մակերեսի հետազոտություններ դեպքում վերցնում են մեկ օջախի նմուշ (մեկ տերն կամ ծաղիկ) կարգավիճակը ճշտելու 100 ք.մետրից, մինչն 5 000 համար – քմ` 1 նմուշ 200 ք.մետրից, 1-ից մինչն 3 անգամ մինչն 10 000 քմ` մեկ նմուշ տարեկան 300 ք.մետրից, մինչն 15 000 քմ` 1 նմուշ 500 ք.մետրից, մինչն 30 000 քմ` 1 նմուշ 1000 քմ-ից

Փշատերն անտառներ

Միայնակ մետաքսագործ Լyոaոtria di5քar Լ.

Ասիական բեղավոր Aոoքloքհora ջlaԵriքeոոi5

Սիբիրյան մետաքսագործ 1eոdroliոա5 5iԵiriԸա5 ՛տօհeէv.

Ամենամյա

Տերնավոր ն խառն անտառներ, թփուտներ, դեկորատիվ անտառային ն անտառապաշտպան տնկարկներ, այգիներ

Միջատաբանական. Ամերիկյան սպիտակ թիթեռ Hyքհaոtria Ըաոea Ծrսr7

Սաղարթավոր անտառներ Ամենամյա ն անտառային

Սաղարթավոր անտառներ ն անտառային Ամենամյա դեկորատիվ տնկարկներ

Ամենամյա

Ամենամյա

Փշատերն անտառներ

տնտեսությունները – ձմեռային ջերմոցները, կտրոնային քրիզանթեմները ն երեք անգամ` ջերմոցում քրիզանթեմի բուծարանում, ինչպես նան բաց գրունտում աճեցվող քրիզանթեմները

Միջատաբանական. 7oոoԸհaոա5 ցեղի սն բեղավորներ, որպես սոճու գլանաձն նեմատոդի փոխանցողներ

1idyոella liջաliԸola գրունտում աճեցվող (Ճ.Բ. 8ճker, Ծiոօօk vօո Ճrx & քրիզանթեմներ Լ.Է. Ծճviտ)

1 ֆերոմոնային թակարդ 5 հեկտարի վրա, թակարդից որսված նյութի հնգապատիկ դուրսբերման հաշվարկով 1 ֆերոմոնային թակարդ 200 հեկտարի վրա, թակարդից որսված նյութի հնգապատիկ դուրսբերման հաշվարկով 1 ֆերոմոնային թակարդ 200 հեկտարի վրա, թակարդից

1 ֆերոմոնային թակարդ 5 հեկտարի վրա, թակարդից որսված նյութի հնգապատիկ դուրսբեման հաշվարկով

1 ֆերոմոնային թակարդ 200 հեկտարի վրա, թակարդից որսված նյութի հնգապատիկ դուրսբերման հաշվարկով

հիվանդության առավել տիպիկ նշաններով 1 հա-ից, քրիզանթեմների տարբեր տեսակների աճեցման դեպքում` բույսերի (կամ նրանց մասերի) 3 նմուշներ հիվանդության առավել տիպիկ նշաններով, մեկ տեսակից

դեկորատիվ տնկարկներ

Միջատաբանական. Կապրային բզեզ 1roջoderոa ջraոariաո Էv.

Ամենամյա

Ամենամսյա, տարվա տաք եղանակին` մայիս – սեպտեմբեր

Ազատ շինություններ, թափված ցորեն, կույտեր, ցորենի թափոններ

Պահեստային շինություններ արտադրանքի պարունակությամբ` ցորեն, տարեկան, գարի,

Ամենամյա, տարին 1-2 անգամ (մայիս – հունիս, հուլիս – օգոստոս)

Պահման պահեստներ, վերամշակման արտադրամասեր

Ժամանակավոր պահեստարաններ, այդ թվում ներկրման կետերում

Պահեստային տարածքների հետազոտություն

Փշատերն ն խառն Ֆիտոնեմատոլոգիական. անտառներ 7oոoԸհaոա5 Սոճու ցողունային նեմատոդ ցեղի բեղավորներով 8աr5aքհeleոԸհա5 ւyloքհilա5 բնակեցման նշաններով

(Խօէտօհ.)

Մեկ միջին նմուշ խմբաքանակի կամ 1000 գր. քաշով 25 քմ կույտի մակերեսի հաշվով

Ամենամսյա, Հետազոտություն ֆերոմոնային թակարդների օգնությամբ 25 քմ վրա 1 թակարդ: Թակարդների հավաքում ն վերլուծություն` 1 ամիս անց Հետազոտություն սննդային խայծերի օգնությամբ, 1 թակարդ 25 քմ վրա: Արդյունքների փորձաքննությունը` օգոստոս – սեպտեմբերին Տեսողական հետազոտություն 1000 գր. մեկ միջին նմուշառմամբ

որսված նյութի հնգապատիկ դուրսբերման հաշվարկով Փայտանյութի առնվազն 150 նմուշներ անտառի հետազոտվող զանգվածի 10 հազ. հեկտարից

Եգիպտացորեն կողրերով

վարսակ, բրինձ, աշորա, հնդկացորեն, հատիկ եգիպտացորեն

Մեկ միջին նմուշ խմբաքանակի կամ 1000 գր. քաշով 25 քմ կույտի մակերեսի հաշվով

ՀԱՑԵՆՈՒ ԶՄՐՈՒԽՏԵ ՆԵՂԱՄԱՐՄԻՆ ՈՍԿԵԲԶԵԶԻ

( Agr11աs ք1ճո1ք6ոո1s FՅ1rոՅ1r6) ՕՋԱԽՆԵՐԻ

ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

Ներածություն Հացենու զմրուխտե նեղ մար (ՀԶՆՈ) ( ՃցrilսՏ քlaոiք6ոոiՏ Բairոair6) (Շօl6օքէ6ra, 8սքr6Տէida6) – Հացենու բոլոր եվրոպական ու հյուսիս-ամերիկյան տեսակների չափազանց վնասակար ցողունային վնասատու է: Ի տարբերություն այլ ցողունային վնաատուների մեծ մասից, ՀԶՆՈ-ն ունակ է հարձակվել լրիվ առողջ ծառերի վրա` դրանց պատճառելով անուղելի ֆիզիոլոգիական վնաս ն առաջացնելով դրանց չորացում` երկու-երեք տարիների ընթացքում, սակայն զանգվածային բնակեցման ժամանակ ծառերի վախճանը կարող է առաջանալ արդեն հաջորդ իսկ տարում: ՀԶՆՈ-ն հանդիսանում է աբորիգենտային տեսակ Արնելյան Մոնղոլիայի, Կորեյան թերակղզու, Ճապոնիայի ու Չինաստանի համար, որտեղ հացենիներն ունեն որոշակի կայունություն տվյալ վնասատուի նկատմամբ: ԱՄՆ-ում ն Կանադայում, որտեղ ՀԶՆՈ-ն հայտնաբերվել էր 2002 թվականին, դրա գործունեության ընթացքում արդեն իսկ վախճանվել են ավելի քան 20 միլիոին հացենու ծառեր: Նշվել է արտաքուստ առողջ հացենիների վնասում` 4-5 սմ-ից մինչն 1 մ ն ավելի բնի տրամագծով: Ամերիկյան մասնագետները մոտ ապագայում կանխատեսում են միլիարդավոր վնասներ (ՒaaՇk 6է al., 2002): Պայքարի ավանդական քիմիական մեթոդները չեն տալիս 1009-ոց արդյունք ն թույլ չեն տալիս ՀԶՆՈ-ի հետագա տարածումը: Տվյալ պահի դրությամբ ոսկնյակի վերացման միակ եղանակն է մնում վնասված ծառերի հատում ն ոչնչացում: Հյուսիսային Ամերիկայում ՀԶՆՈ-ի ներմուծման ու տարածման պատմությունը համոզիչ կերպով ցույց է տալիս, թե ինչ լուրջ վնաս է սպառնում հայկական ու եվրոպական քաղաքային տնկիներին ու հացենու անտառներին: ՀԶՆՈ-ն արդեն մտցված է Բույսերի

կարանտինի ու պաշտպանության գծով Եվրոպական ու Միջերկրական կազմակերպության կարանտինային օրգանիզմների ցանկի մեջ /Ցուցակ Ա1 ԲԿԲՊԵԿ ինչպես նան Ճl6rէ liՏէ ԱՃՔՔՕ-ի մեջ /Մեքսիկա, Կանադա, ԱՄՆ/: Անտառային կարանտինի հիմնախնդիրներով ԲԿԲՊԵԿ փորձագետների խորհրդի վերջին նիստը, որն անցավ 2009 թվականի ամռանը հաստատեց մեր եվրոպական գործընկերների մեծ անհանգստությունը` ոսկնյակի տարածման սահմանափակման ն այս վտանգավոր վնասատուի դեմ պայքարի հարցերով:

Հացենու զմրուխտե

բացահայտման մեթոդներ

էկզոտիկ վնասատուների դեմ հաջող ու արդյունավետ պայքարի համար շատ կարնոր է դրանց վաղ հայտնաբերումը: Այս դեպքում վնասատուի ոչնչացման գծով արագ ու ակտիվ գործողությունները թույլ են տալիս կիրառել պայքարի կարճաժամկետ ու պակաս թանկարժեք ծրագիր ու մեծացնում են հաջողության հնարավորությունները:

1. Տեսողական զննում Վաղ փուլերում (1-ին տարի) ոսկնյակով բնակեցումը բավականին բարդ է ախտորոշել: Խորդուբորդ հարսնյակային ճանապարհների բացահայտման համար անհրաժեշ է վերացնել ծառերի կեղնը: Բնակեցման հիմնական ախտանիշեր (բնորոշ D-ձն անցքեր բներում ու գլխավոր ճյուղերում) հայտնվում են ավելի ուշ (2-3-րդ տարի): Հարկավոր է բացահայտել այնպիսի ախտանիշեր, ինչպիսիք են տերնների նոսրացում, առանձին ճյուղերի չորացում, մերձարմատային ցողունների զարգացում ն կեղնի շերտազատում: Վարակման 3-րդ տարիում բազմաթիվ ճյուղեր վախճանվում են, տերնները շատ նոսրարանում են, բները ծածկվում են ճեղքերով, առաջանում են բազմաթիվ անցքեր: ԱՄՆ-ում ներկայումս տեսողական զննում անցկացնում են «ցանցի» համակարգով` 1/8 միլի քառակուսում կողով /կամ զ միլի/: Ընդ որում քառակուսու ներսում ընտրում ու զննում են վարակման առավելագույն ռիսկի վայրը: Զգալիորեն մեծանում է աշխատանքի

արագությունն ու բարձրանում է դրա արդյունավետությունը «կատուների» ն բարձրացնող զամբյուղով ավտոմեքենաների օգտագործումը, որոնք համանման են էլեկտրամոնտաժերների կողմից կիրառվող հարմարանքներին (ՒaaՇk 6է al., 2002):

2. Որսող ծառեր Սկսած 2004 թվականից ՀԶՆՈ-ի դեմ պայքարի ծրագրում ԱՄՆ-ում կիրառում են օղակավորված որսող ծառերը: Այս ծառերն ընտրում են, հնարավորության դեպքում, մայրուղիների կամ երկաթգծերի օտարացման գոտում, ընդ որում ցանկալի է, որպեսզի ծառերը լինեն բնական աճած, այլ ոչ թե արհեստական տնկած: Ծառերն օղակավորում են` հանելով կեղնը օղակի շրջանով մինչն 15սմ հաստությամբ, գետնից մոտ մեկուկես մետր բարձրության վրա, ընդգրկելով ծառի ամբողջ շրջանը: Այնուհետն ծառերը նշում են ն որոշ ժամանակ անց կտրում, ինչից հետո լիովին հեռացնում են կեղնը ն որոշում վնասատուի առկայությունը կամ բացակայությունը` դրա զարգացման բոլոր փուլերում: Որսող ծառերի օգտագործումը թույլ է տալիս զննելու ժամանակ արդյունավետությունը մեծացնել մեկուկես անգամ: Նախնական տվյալները ցույց են տալիս, որ որսող ծառերը ներկայումս հանդիսանում են ՀԶՆՈ-ի բացահայտման լավագույն մեթոդ` վնասատուի ցածր խտությամբ պոպուլյացիաներում, ինչպես նան վարակման ռիսկի բարձր աստիճան ունեցող վայրերում:

3. Գրավող թակարդներ Ինչպես երնում է վերոշարադրյալից, վնասատուների բացահայտման երկու ավանդական մեթոդներն էլ պահանջում են բավականին մեծ ծախսեր, երկարատն են ժամանակի առումով ու բավարար հուսալի չեն: ՈՒստի 2008-2009 թվականների ընթացքում ձեռնարկվել էր հացենու ոսկնյակի համար տարբեր գրավչանյութերով թակարդների համակարգի մշակման փորձը: Նման գրավչանյութերը լայնորեն կիրառվում են ներկայումս մի շարք վնասակար միջատների համար: Վերջին տարիներին ոսկնյակի համար այս գրավչանյութերի ստեղծման համար աշխատում են

ԱՄՆ-ի գիտնականները, ն ամերիկյան մասնագետների տեսակետից, այս մեթոդն առավել արդյունավետ կլինի ՀԶՆՈ-ի հայտնաբերման ն դրա տարածման մոնիտորինգի համար:

1. Գլանաձն թակարդներ Եվրոպական արտադրության գլանաձն թակարդները պատրաստված էին մետաղական ցանցից (չափը – 30 х 30մմ), որը դրսից պատված է մանր պլաստիկ ցանցով, դրա վրա քսված էնթոմոլոգիական սոսնձով: Թակարդի բարձրությունը համապատասխանում էր ցանցի լայնությանը ն կազմում էր 50 սմ, թակարդի տրամագիծը` 30 սմ: Գլանի երկու հիմքերը մնացել էին բաց: Գրավչանյութով դիսպենսերը կախում էին թակարդի ներսում:

2. Պրիզմատիկ թակարդներ Ամերիկյան արտադրության թակարդներն իրենցից ներկայացնում էին ծալքավոր մանուշակագույն պլաստիկի շերտ, ծալված եռանկյունի պրիզմայի տեսքով` 35սմ հիմքի կողով ու 60սմ բարձրությամբ: Ընդ որում պրիզմայի երկու հիմքերն էլ մնում էին բաց, ինչն ապահովում էր ներսում կախված դիսպենսերի ազատ օդափոխում: Թակարդի արտաքին մակերնույթը ծածկված է էնթոմոլոգիական սոսնձով: Երկու տարբերակներում էլ ատրակտանտ է ծառայել մանուկայի յուղը (մանուկան` թեյի ծառի տարատեսակ է): Բոլոր թակարդները կախած էին հացենու տնկիներում` ոսկնյակի վնասման ակնհայտ հատկանիշներով:

Փորձարկումների արդյունքները Փորձնական զննման արդյունքները մեկում

ԱՄՆ

պուրակներից

ՀԶՆՈ-ի տեսողական զննումը բացահայտեց ոսկնյակի զանգվածային բազմացման պոռթքումի մարման միտումը: տնկին վնասվում է ոսկնյակի կողմից ավելի քան չորս տարվա ընթացքում: Չնայած դրան, պուրակում պահպանվել են բավարար չափով հացենու ծառեր տարբեր տեսակների, որոնք պիտանի են

ոսկնյակով բնակեցման համար: 2007 թվականի շոգ ամռանը /հունիսի 6 – օգոստոսի 4/ այստեղ բռնել էին /առանց թակարդների կիրառման/ 115 նմուշ հացենու ոկսնյակ: 2008 թվականի ամառը շատ ավելի հով ու խոնավ էր: Ձեռքով հավաքելու արդյունքում հունիսի 14-ից մինչն օգոստոսի 12-ը բռնել էին ոսկնյակ` ընդամենը 45 հատ: 2009 թվականի ամառը կլիմայական պայմաններով քիչ էր տարբերվում 2008 տարվա ամռանից: Արդյունքում 2009 թվականին չի հայտնաբերվել ոսկնյակի էմագոյի ոչ մի նմուշ: 2010 թվականի ամառն անոմալ շոգ էր, ոսկնյակի թվաքանակը բարձրացավ: Դիտարկումների ժամանակաշրջանում (հունիսի 3 – հուլիսի 13) պուրակի տարածքում ձեռքով հավաքելու մեթոդով բռնել էին վնասատուի 61 նմուշ (տես աղյուսակ): Աղյուսակ 2010 թ. պուրակի տարածքում հանձնու զմրուխտե նեղ մարմնով ոսկնյակի ամառվա դինամիկա

հունիսի 19

հունիսի 24

հուլիսի 7

հուլիսի 10

հուլիսի 13

Ընդամենը

հունիսի 6

Անհատների թվաքանակ

հունիսի 3

Հավաքների անցկացման ամսաթվեր

2010 թվականին փողոցներից մեկում կախել էին տաս թակարդներ. 5` գլանաձն ն 5` պրիզմատիկ( , 58,59,60): Թակարդների տեղակայման համար ընտրում էին միայն այն ծառերը, որոնք ունեին բնակեցման բոլոր հատկանիշները, այդ թվում նան թռչելու անցքերը: Մեծամասամբ հայտնաբերված թռչելու անցքերը եղել են անցյալ տարվա, ամբողջ հետազոտված տնկման մեջ հողի մակարդակից մինչն 2,5 մ բարձրության վրա նշվել էին ընթացիկ տարվա միայն երեք

անցքեր: Թակարդները տեղայակված էին մայիսի 27-ին: Թակարդների ստուգումն իրականացնում էին 10-14 օր ինտերվալով: Օգոստոսի 12-ին թակարդները հանվել էին: Դիտարկումների առաջին մեկուկես ամսվա ընթացքում թակարդներում հայտնաբերվել են 28 նմուշ. 10 - գլանաձն թակարդներում ն 18 – պրիզմատիկ թակարդներում: Հուլիսի 15-ից` օգոստոսի 12-ն ընկած ժամանակահատվածում թակարդներում չէին ընկել վնասատուի ոչ մի նմուշ( , 61,62): Եզրակացություն 1. 2010 թվականին ԱՄՆ-ի հացենու տնիկներում անցկացվել են ՀԶՆՈ-ի համար երկու տեսակի թակարդների համեմատական փորձարկումները: 2. Եղանակային պայմանները բարենպաստ էին վնասատուի թռիչքի համար: Զանգվածային թռիչքը դիտվում էր հունիսին: թվաքանակը բավականաչափ բարձր էր: 3. Փորձարկումների արդյունքով ինչպես պրիզմատիկ, այնպես էլ գլանաձն թակարդների արդյունավետությունը հարկավոր է ընդունել բավականաչափ բարձր: Ընդ որում համեմատաբար լավ էին աշխատում ամերիկյան արտադրության մանուշակագույն պլաստիկից պատրաստված պրիզմատիկ թակարդները: 4. Շահագործման որոշակի բարդությունների հետ կապված թակարդների կառուցվածքը պահանջում է լրամշակում: Անհրաժեշտ է հատուկ ուշադրություն դարցնել դիսպենսերի տեսակին:

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ ԶԱՏԿԱԲԶԵԶԻ Ւ6ոօՏ6քilaՇհոa viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa (ԽօէՏՇհ.)

ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ, ԼՈԿԱԼԻԶԱՑՄԱՆ ՈՒ ՎԵՐԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Ներածություն Կարտոֆիլի զատիկը բազմակեր վնասատու է: Այն ամենից շատ վնասում է կարտոֆիլը, լոլիկը, սմբուկը, դդմիկները, պղպեղը, վարունգը: Այս բզեզի սիրված ուտելիքը` կարտոֆիլի տերններն են: Թրթու ը իր զարգացման ընթացքում ուտում է միջինը 21,2 ք. սմ տերն (համեմատման համար. կարտոֆիլի ամենագլխավոր վնասատուի` կոլորադյան բզեզի թրթու ն ուտում է 27,8 ք. սմ տերն): Բզեզները ոչ պակաս շատակեր են: Իր զարգացման ցանկացած փուլում վնասատուն ուտում է տերնի փափուկ հյուսվածքը, թողնելով ջղերը: Այսպիսի տերններն արագ վախճանվում են: Արդյունքում կարտոֆիլի բերքատվությունը նվազում է: Բացի այդ, կարտոֆիլի զատիկը հանդիսանում է կարտոֆիլի որոշ հիվանդությունների փոխանցող ն դրանով նույնպես վնաս է հասցնում բույսերին:

Մաս 1 Ընդհանուր տեղեկություններ Ւ6ոօՏ6քilaՇհոa viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa-ի մասին 1.1. Կարտոֆիլի զատիկի տեսակային անվանում ն տաքսոնոմիկ դրությունը Լատիներեն անվանում. Ւ6ոօՏ6քilaՇհոa viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa (ԽօէՏՇհ.) Հոմանիշներ. ԷքilaՇհոa viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa Սիստեմատիկ դրություն. |ոՏ6Շէa , Շօl6օքէ6ra , ՇօՇՇiո6llida6 , ԷքilaՇհոiոa6 Համընդհանուր ընդունված անվանումներ. Ւ6ոօՏ6քilaՇհոa viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa

1.2. Մորֆոլոգիան Զատիկները (ՇօՇՇiո6llida6) համաշխարհային ֆաունայում հաշվարկում են ավելի քան 5200 տեսակ (Շհ626aս 6է al., 1990: ԲսrՏՇհ, 1990): Զատիկների գերակշռող մեծամասնությունը գիշատիչներ են: Բզեզներն ու իրենց թրթու ները լայնորեն հայտնի են իբրն արդյունավետ էնտոմոֆագներ` այնպիսի վտանգավոր վնասատուներին, ինչպիսիք են , տերնամոծակները, վահանակներն ու փայտաոջիլները ԷքilaՇհոiոa6 ենթաընտանիքի դասակարգումը երկար ժամանակ մնում էր թույլ ուսումնասիրված: Նախկինում կարտոֆիլ զատիկը պատկանում էր ԷքilaՇհոa Շհ6vrօlaէ ցեղին, սակայն ենթաընտանիքի վերանայումից ն Ւ6ոօՏ6քilaՇհոa Լi նոր ցեղի առանձնացումից հետո այս տեսակը դասվել էր նոր ցեղին: Տեսակի ճիշտ անվանումն է Ւ6ոօՏ6քilaՇհոa viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa (ԽօէՏՇհ.): Սակայն ոչ բոլոր մասնագետներն են այդ կարծիքի կողմնակից: Ըստ գլխի կառուցվածքի, թրթու ների ն իմագոների բերանային մասերի կառուցվածքի, ինչպես նան իրենց կենսակերպով ԷքilaՇհոiոa6 հստակորեն տարբերվում են ՇօՇՇiո6llida6 այլ ենթաընտանիքներից: Կարտոֆիլի զատիկի բզեզները համեմատաբար փոքր չափի են (4-7 մմ) ( , նկ. կ2 , , ): Մարմինը երկգույն է, օվալաձն, խիստ ուռուցիկ, կիսագնդաձն: Գլուխը` շագանակագույն-կարմրագույն, երկայնական, հարթ, վերին մասից գրեթե ուղղահայաց կերպով ներքաշված է դիմային մեջքի մեջ, ուստի ն քիչ տեսանելի է: Գլուխը սն է: Ճակատը` դեղին, սն կամ երկգույն, 1,6 անգամ նեղ է գլխից, թույլ ուռուցիկ: Բեղերը` 11անդամանոց, գնդաձն: Վերին շրթունքը` քառակուսի: Մանդիբուլները բազմատամ են, 4 ուժեղ միացված ատամներով: Մաքսիլները` կարճ ստիպեսով, նեղ լացինիայով, լայն գալեայով: Դիմային թիկունքը դեղին գույնի է սն բծերով /3-ից մինչն 7/, որոնք, միաձուլվելով, կարող են լիովին սնացնել. այն երկու անգամ ավելի լայն, քան երկարությունը, 1,8 անգամ ավելի նեղ, քան վերին թները: Դիմային թիկունքի կողային եզրը դիմացից լայնորեն կլորացված է, հետնից` ուղղված, հետնի անկյունները բութ են: Ձվաձն վերաթները հետնից նեղացված են, կոնաձն: Վերին թները դեղին կամ շագանակագույն են` 28 կլոր կամ քիչ թե շատ 4-

անկյուն սն բծերով: Որոշ բծերը, հատկապես կարի երկայնքով, կարող են զույգ-զույգ միաձուլվել նույն վերնաթնի կամ երկուսի վրա: Ներկման փոփոխությունը հանգեցվում է բծերի չափին կամ դրանց միաձուլումների քանակին: Ճապոնիայում տարբերակում են այս տեսակի մի քանի տեսակներ, որոնք ունեն քիչ թե շատ առանձնացված արեալներ, որոնք դրանք դիտարկում են իբրն ենթատեսակներ (Ւara 6է al., 1979: Ւara, 1981): Թները երկար են, լայն, գագաթների մոտ կլորացված, հետին եզրը գրեթե մեկ քառորդով հիմքից ունի խորը փոս, որից սկսած այն ծածկված է փոքր, ոչ թանձր մազիկերով: Գագաթային անկյունում, թնի ծալքի հետնում գտնվում են մոխրագույն երկու երկարացված բծեր: Ջղերը խիտինացված են, շագանակագույն, ամբողջ թնը ծածկված է փոքր մազիկներով: Ստորին մասը սն է, երբեմն մասամբ բաց, ոտքերը` դեղին, ազդրերը` սովորաբար սն բծերով, ավելի հազվադեպ` սն: Հետին կրծքի էպիստեռները թեք կտրած են: Արուի մոտ մարմնի գունավորումը ներքնից ավելի բաց է, քան էգի մոտ, դիմային կուրծքը, միջին ու հետին կրծքի էպիմերներն ու ստեռնիտների գագաթային եզրը սովորաբար դեղին են, ավելի հազվադեպ` մգացված: Փորիկի անալ սթեռբուսան` երկփոս ծալքով: էգի մոտ մարմնի ստորին մասը սն է, անալ սթեռնիտի վերին եզրը` ուղղված ու հարթ փոսիկով: Գենիտալային թիթեղներն օվալաձն են: Արուների չափը 4-6մմ, էգերն ավելի խոշոր են /57մմ/: Ձվերը դեղին են, սուր գագաթով ու հարթ հիմքով ( , .կ3): ԷքilaՇհոiոa6 ենթաընտանիքի թրթուրների մոտ մարմինն օվալաձն է, էպիկրանիալ ու ֆրոնտոկլիպեալ կարերը լավ զարգացած են, դիմային կարը Y- ձն է: Մանդիբուլները` 4-5 մեծ ատամներով են: Գալեան շատ խոշոր է, գագաթում` կտրած, բազմաթիվ փոքր մազիկներով: Առաջին հասակի թրթուրները շատ մանր են, մինչն 1,5մմ երկարությամբ (նկ. կ3ա): Մարմնի գույնը երկնագույն է: Մեջքի խեթոիդները սն են: Փորիկի կողային խեթոիդների ստորին շարքը, ոտքերն ու փշերը` կեղտոտ-դեղնավուն են: Փորիկի 4 մեջքային շարքերի խեթոիդները կրում են երեքական մազիկ: Երկրորդ հասակի թրթուռներն ունեն մինչն 2,5մմ երկարություն (նկ. 4ա):

Փորային հատվածների ներքին շարքերի խեթոիդներն ունեն 4ական ծիլ: Երրորդ հասակի թրթուրներն ունեն մինչն 3,5մմ երկարություն (նկ. կ4): Մարմնի երանգավորումը` կեղտոտ-դեղին, 4 մեջքային շարքերի խեթոիդներն ունեն 7-ական բիծ: 2-3-րդ կրծքային ու 1-6-րդ փորային հատվածների ստորին կողային շարքերում առաջանում են ճյուղավորվող խեթոիդներ` 3-6 բծերով: Չորրորդ հասակի թրթուրներն ունեն 5,5մմ երկարություն, բաց դեղին են: Դիմային եզրում առաջին կրծքային հատվածն ունի 4 խեթոիդ: Արտաքին ու ներքին խեթոիդների միջն առկա է մեկական դեպի առաջ ուղղված կոպիտ մազիկ: 1-ին կրծքային հատվածի հետին եզրը ծածկված է կարճ մազիկներով: 2-3-րդ կրծքային ն 411-րդ փորային հատվածներում խեթոիդները գտնվում են վեցական երկայնական շարքերի մեջ: Դրանցից երկու` ներսի 1-ին կրծքային հատվածները գտնվում են դիմային եզրում ն ունեն 12ական բիծ, իսկ արտաքինները` 14-ական: Մնացած բոլոր խեթոիդները կրում են 10-12-ական մեծ բիծ ու 4-5-ական փոքր, որոնք գտնվում են խեթոիդների հիմքի մոտ: Գլուխը հետնից կլորացված է, ունի բազմաթիվ մազիկներ, դրա վրա կա 3 եռանկյուն բիծ` մուգ գույնի: Հարսնյակն ազատ է, բաց դեղին (նկ.կ7): Փորիկի գագաթում պահպանվում է թրթուռային մաշկը: Կրծքային հատվածների մեջքի հատվածում երկուական խոշոր սն բծեր են, փորիկի հատվածներում բծերն ավելի մանր են: Հարսնյակի մարմնով տարածված են բավականաչափ երկար ցցված մազիկներ:

1.3. Կենսաբանական առանձնահատկություններ Այս տեսակը կենսաբանորեն կապված է լայնատերն ն փշատերն-լայնատերն անտառների հետ: Կարտոֆիլի զատիկը ձմեռում է հասուն միջատի փուլում` ընկած տերնների տակ խառը անտառների ու թփային անտառների բացատներում: Զատիկի բզեզները չեն թռչում ձմեռելու, ձմեռման վայրերում չեն ձնավորում խոշոր կուտակումներ, այլ ցրվում են տերնածածքի մեջ, աննշան խտությամբ (0,1-1,5 հատ 1 ք. մ-ի հաշվարկով) կարտոֆիլի դաշտերի մերձակա տարածքներում կամ մնում են ձմեռելու կարտոֆի դաշտերց չհավաքված մնացորդի տակ: Ձմեռման վայրերից բզեզների դուրս գալու ժամանակը կախված է կլիմայական առանձնահատկություններից ու տարվա

եղանակային պայմաններից: Ելնելով բազմամյա դիտարկումներից գիտնականները եկել են այն եզրակացությանը, որ կարտոֆիլի զատիկի բզեզների թռիչքը ձմեռման վայրերից տեղի է ունենում 1315 օ С-ից ոչ ցածր ջերմաստիճանի ներքո: Օ.Ն. Ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ ձմեռումից բզեզների ելքը դիտվում է, երբ դրական ջերմաստիճանների գումարը միջինում հասնում է 340 օ С, իսկ օդի միջին ջերմաստիճանը` 13-14 օ С: Սովորաբար ձմեռման վայրերից բզեզների ելքի ժամանակաշրջանը տնում է 2-3 շաբաթ: Դա բացատրվում է նրանով, որ ձմեռման փուլերը, անհավասարաչափ են տաքացվում: Սկզբի ժամանակներում բզեզները պահվում են տարբեր ծառերի ու թփերի վրա: Կարտոֆիլի զատիկի բզեզները մեծ քանակությամբ են այդ ժամանակ ծաղկող մազոտ բույսերի վրա ( ՇհryՏօՏքl6Շհոiսո քilօՏսո Խa»iո.): Բզեզները հանդիպում են բույսի այն նմուշների վրա, որոնք աճում են անտառների եզրերում, անտառային ճանապարհների կողերում, այնտեղ, որտեղ շատ է արնի լույսը: Բզեզների գարնանային գաղութները հաճախակի հանդիպում են այդ ժամանակ ծաղկող ծառատեսակների վրա, հիմնականում` վարդածաղկավոր (ԲօՏaՇ6a6 ): ասիական թխենու վրա ( ՔadսՏ aՏiaէiՇa Խօո.), ման ուրական խնձորենու վրա ( ԽalսՏ ոaոՏհսriՇa (Խa»iո.) Խօո.), Մաքսիմովիչի ալոճենու վրա (Շraէ6ցսՏ ոa»iոօwiՇ2ii ՏՇհո6id.), ուսուրիական տանձի վրա ( ՔyrrսՏ սՏՏսri6ոՏiՏ Խa»iո.), անտառային խոտերի ( ՇհryՏօՏք6ոiսո քilօՏսո Խa»iո., ՏՇհi2օք6քօո ԵryօոiifօliսՏ Խa»iո.) վրա ն այնուհետն անցնում են ավելի բնորոշ ն հաճախ հանդիպող դաշտերի մոլախոտերին. ուղտափուշ դաշտային (ՏօոՇհսՏ arv6ոՏiՏ Լ.), սն մորմ (Տօlaոսո ոiցrսո Լ.): Բզեզները լրացուցիչ սնվում են ծաղկափոշիով` թխենու, խնձորենու, ալոճենու ծաղիկների վրա: Վերջին բույսերից զատիկն անցնում է կարտոֆիլին, սակայն կարող է սնվել վարունգի, լոլիկի, սմբուկի տերններով: Բզեզների թռիչքը անտառի բացատից` կարտոֆիլի դաշտեր սովորաբար տեղի է ունենում մայիսի երրորդ տասնօրյակում: Ւ6ոօՏ6քilaՇհոa viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa –ի մոտ արուներն ու էգերը կյանքի ընթացքում կարող են միանալ մի քանի անգամ: Հղինակները պարզել են, որ էգերի հիմնական զանգվածը գնում է ձմեռելու բեղմնավորված վիճակում ն գարնանը, առանց լրացուցիչ միավորման կարող է ձվեր դնել:

Ձմեռումից հետո կարտոֆիլի զատիկի էգերն ունեն ճարպային մարմնի փոքր ծավալ: Գարնանը, ջերմաստիճանի բարձրացման հետ, իրենք սկսում են ինտենսիվորեն սնվել ն ճարպի քանակն անընդհատ աճում է: Ձվերի ինտենսիվ դնումն առաջանում է մոտավորապես վնասատուի ձմեռման վայրերից դուրս գալուց հետո 25-րդ օրը ն այդ պահից ճարպի քանակը սկսում է նվազել: Կարտոֆիլի վրա կարտոֆիլի զատիկի բզեզների առաջին ձվադրումը Հեռավոր Արնելքի պայմաններում նշվում է մայիսի վերջում-հունիսի սկզբում, զանգվածայինը` հունիսի 15,17-ից: էգերը ձվեր են դնում, որպես կանոն, կարտոֆիլի տերնների ստորին մասում կամ մոլախոտերի վրա. սեզ սողացող ( Ճցrօքyrօո r6ք6ոՏ Լ.), կաթնբեկ դաշտային ( ՏօոՇհսՏ arv6ոՏiՏ Լ.), պատատուկ դաշտային (ՇօոvօlvսlսՏ arv6ոՏiՏ Լ.): Ձվադրումը կատարվում է խմբերով, որոնցում հաշվարկվում են 14-ից մինչն 60 ձու: Ձվադրման ժամանակաշրջանը շատ երկար է. սկսվում է հունիսի առաջին տասօրյակում ն տնում մինչն օգոստոսի սկիզբը: Ճապոնիայի հյուսիսային մասի պայմաններում այս ժամանակաշրջանը տնում է ջերմաստիճանից կախված 10-44 օր (Խaէakսra, 1981): Ւ. viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa էգերի բեղմնավորումը տարբեր է: Այսպես, օրինակ, Ճապոնիայի հարավում մեկ հարսնյակը միջինը դնում է 645 ձու, իսկ Ճապոնիայի հյուսիսում` 200-ից մինչն 1400 հատ (Խaէakսra, 1981): Հեռավոր Արնելքի շրջանում վնասատուի հարսնյակների բեղմավորումը` 219-450 ձու: Դրված ձվի ներսում սաղմի զարգացման ժամկետը կախված է օդի ջերմաստիճանից ու խոնավությունից ն տատանվում է Ճապոնիայում 3-ից մինչն 19 օր: Լաբորատոր պայմաններում, 2122 օ С ջերմաստիճանի ն 75-809 օդի խոնավության ժամանակ 2-3 սաղմնային զարգացման շրջանը կազմում է 7-ից 9 օր, իսկ 23-25օС ջերմաստիճանի ժամանակ` 4-ից 6 օր: Ձվադրման տնողությունից ավելի շատ երկար է թրթուռների դուրս գալու ժամանակաշրջանը: Թրթու ների ելքի սկիզբը դիտվում է հունիսի 12-19-ից, զանգվածայինը` հունիսի 23-25-ից: 19-20օ С ջերմաստիճանի ներքո թրթուրների զարգացումն անցնում է 24 օրվա ընթացքում, իսկ 20-22օ С ջերմաստիճանի ներքո` կրճատվում է մինչն 20 օր: Թրթու ները երեք անգամ փոխում են իրենց մաշկը, այսինքն` ունեն չորս հասակ:

Երրորդ անգամ մաշկը փոխելուց հետո հինգերորդ-վեցերորդ օրը թրթուռները դադարում են սնվելուց ն կպչում տերնին: Թրթուրները հարսնյակավորվում են կարտոֆիլի դաշտում ն կարտոֆիլի տերններում կամ մոլախոտերում, ընդ որում հաճախ մեծ կուտակումներով: Խիստ վարաքված դաշտերում հարսնյակները գրեթե լիովին ծածկում են բույսի տերնները: Առաջին սերնդի բզեզների ելքը սկսվում է հուլիսի 17-20-ից, զանգվածայինը` օգոստոսի սկզբին: Առաջին օրերին բզեզներն ունեն բաց դեղին գույնի փափուկ ծածկեր ու քիչ շարժուն են: 4-րդ օրը տեղի է ունենում բզեզների սեռական հասունացումը, այս պահին մաշկային ծածկերը հաստանում են ն բզեզները սկսում են միանալ: Իսկ ամառային բզեզների հիմնական զանգվածը ձմեռելու է գնում ճարպային մարմնի ու շարժուն սպերմայի մեծ պաշարով, որը պահպանվում է ձմռանը էգերի սպերմահոսքերում ն չի կորցնում ձվաբջիջները բեղմնավորելու կարողությունը: Օգոստոսի վերջում կարտոֆիլի հավաքի ու կանաչ տերնների բացակայության կապակցությամբ երիտասարդ բզեզները գաղթում են կարտոֆիլի դաշտերից այլ բույսերի վրա` վարունգ, լոլիկ, սմբուկ: Սեպտեմբերին, կերային բույսերի բացակայության ժամանակ բզեզները լրացուցիչ սնվելու են անցնում դաշտերի շուրջ աճող ծառային բույսերի վրա: Սնվելու ժամանակ բզեզները տարբեր չափով վնասում են երիտասարդ տերնները: Սեպտեմբերի երկրորդ կեսին բզեզները տեղափոխվում են ձմեռման վայրեր: Կախված աշխարհագրական պայմաններից կարտոֆիլի զատիկը տալիս է տարբեր քանակությամբ գեներացիաներ: Հարավային Կորեայում քսանութբծավոր զատիկը տարեկան տալիս է երեք սերունդ: Ճապոնիայի հարավում զատիկը զարգանում է երկու գեներացիաներո (Խaէakսra 6է al., 1978): Ամառային գեներացիայի բզեզներն ուժեղ սնվում են, սակայն ձվադրման չեն անցնում, ուստի ձմեռած բզեզների ձվադրման երկարատն շրջանը կեղծ տպավորություն է ստեղծում մի քանի գեներացիաների մասին: Սակայն ըստ դիտարկումների, կարտոֆիլի տարբեր սորտերի վրա կարտոֆիլի զատիկի զարգացման առաջին սերնդի բզեզների մի մասը կարտոֆիլի տարբեր սորտերի վրա (որոնք ձվերից դուրս են եկել հուլիսի երկրորդ տասնամյակում) ամեն տարի ձու են ածում: Հուլիսի 14-21-ին ձմեռած բզեզների ձվադրումը զգալիորեն նվազում է ն կրկին շատանում է

օգոստոսի առաջին տասօրյակում` ամառային գեներացիայի բզեզների առաջացման հետ, որոնց թվաքանակը կազմում է 2-ից 6 բզեզ մեկ բույսի հաշվարկով: էգերը ձվեր են դնում կարտոֆիլի կանաչ տերնների վրա, հիմնականում ուշ հասունացող սորտերի, ընդ որում դրված ձվերի քանակը կախված է բնական պայմաններից:

1.4. Աշխարհագրական տարածում Կարտոֆիլի զատիկը տարածված է Հեռավոր Արնելքում, Կորեայում, Ճապոնիայում, Չինաստանում, Վիետնամում: Կարտոֆիլի զատիկին վաղուց ի վեր հատուկ ուշադրություն էին դարձնում բազմաթիվ միջատաբաններ ն բույսերի պաշտպանության մասնագետներ: Որոշ գիտնականների կարծիքով, կարտոֆիլի զատիկը հանդիսանում է նոր տեսակ Հեռավոր Արնելքի ֆաունայի համար: Նրանք եկել են այն եզրակացության, որ դա հեռավոր արնելյան ֆաունայի աբորիգեն տեսակ է, մանջուրյան ֆաունայի տիպիկ ներկայացուցիչ է, որը հարմարեցված է Հեռավոր Արնելքի խառը ն լայնատերն անտառներին, ն մինչն երկրագործական մշակույթի սկիզբը կարտոֆիլի զատիկը ապրել է անտառային բացատների խոտային բուսականության վրա: Կարտոֆիլի զատիկի արեալի ընդլայնումը կապված է կարտոֆիլի, ընդլայնվող տնիկների ն նոր կերային բույսին բուսաֆագին անցնելու հետ: 25 տարվա ընթացքում կարտոֆիլի զատիկը զգալիորեն տարածված Հեռավոր Արնելքում: Զատիկը մեծ վնաս է հասցնում նան Կուրիլյան կղզիների հարավում` Հարավ-Կուրիլյան շրջանում: Նախկինում այս տեսակը, իբրւն զանգվածային վնասատու, հանդիպում էր միայն խոնավացած տայգայի շրջաններում` ծովային բարեխառն-ջերմ կլիմայով: Իսկ այժմ այն վնասում է կարտոֆիլին անտառ-տափաստանային շրջաններում ն կտրուկ չորային կլիմայով շրջաններում: Մի շարք հեղինակներ համարում են, որ կարտոֆիլի ցանքերի մեծացման հետ այն իր բնական արեալից` անտառից, անցավ դեպի դաշտեր: Որոշ հետազոտողներ կողմ են հարավից կարտոֆիլի զատիկի դեպի հյուսիս ու այնուհետն` արնմուտք աստիճանական տարածման տեսակետին, հիմնականում երկաթգծային մայրուղիների ուղղությամբ: Սնվելով մորմազգիների ու դդմազգիների

ընտանիքի վայրի աճող բույսերով, որոնք բնական պայմաններոմ ցրված են աճում, զատիկը թույլ բազմանում ու դանդաղ բնակեցվում է: Լայնատերն ն փշատերն-լայնատերն անտառներով զբաղեցված տարածքների յուրացման ընթացքում շարունակվում է կարտոֆիլի զատիկի արեալի ընդլայնում տարբեր ուղղություններով: Տեսակի թվաքանակի փոփոխությունը, դրա արեալի տարածումը հաճախ կապված է սնուցման պայմանների փոփոխության հետ: Կարտոֆիլի զատիկը` անտառային ֆաունայի տիպիկ ներկայացուցիչ է, վնասատուի հիմնական կերային բույսեր են եղել մորմազգիների ու դդմազգիների ընտանիքի խոտաբույսերը, սակայն այդ բույսերի ցրվածությունը, Ւ. viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa հնարավոր է, բնական թշնամիների առկայությունը պահում էին դրա զանգվածային տարածումը: Հողեր յուրացնող մարդու ուղղակի կամ անուղղակի ազդեցությունը, որոնք զբաղեցրած են լայնատերն ու խառը անտառներով, բերում է բուսականության արմատային փոփոխություններին ն կարտոֆիլի դաշտերի ու բանջարանոցների ձնավորմանը: Բուսականության ն դրան ուղեկցող ֆաունայի փոփոխությունը հանդիսանում է երկրորդական գործոնների ազդեցության ներքո ընթացող անդառնալի գործընթացի ընթացք: Լայն տարածքներում կարտոֆիլի բույսերի առաջացումը բարենպաստ կերպով ազդեց կարտոֆիլի զատիկի զարգացման վրա: Կարտոֆիլի տերնները շատ ավելի նուրբ են ու ոչ այնքան թթու, որքան վայրի ձների մոտ, ն առավել գրավիչ են սնուցման համար: Կարտոֆիլի զատիկը միանգամից անցավ այս բույսին` անվնաս տեսակից դառնալով վտանգավոր վնասատու: Կարտոֆիլի լայնատարած պլանտացիաները թույլ տվեցին զատիկին զգալիորեն ընդլայնել իրենց արեալը: Այսպիսով, կարտոֆիլի զատիկի տարածման գործում մեծ դեր խաղացին մարդածին գործոնները, որոնք տեսակի բարձր բնապահպանական ճկունության հետ զուգակցվելով թույլ տվեցին դրան ամենուրեք տարածվել կարտոֆիլի աճեցման գոտում:

1.5. Վնասակարությունն ու տնտեսական նշանակությունը Կարտոֆիլային զատիկը հանդիսանում է կարտոֆիլի լուրջ վնասատու: Քանի որ կարտոֆիլի տերններով սնվելը բավականին բարենպաստ դարձավ քսանութբծավոր զատիկի բազմացման

համար, բարձրացավ դրա պտղաբերությունն ու կենսունակությունը: Կարտոֆիլից բացի կարտոֆիլի զատիկը մեծապես վնասում է լոլիկը, վարունգը, դդումը, ձմերուկը, դդմիկը, սմբուկը: Բզեզների սնուցումը բանջարբոստանային մշակաբույսերում ընթանում է գարնանն ու աշնանը, իսկ ամռանը բզեզներն ու թրթուռները սնվում են հիմնականում կարտոֆիլի տերններով: Բզեզներն ու թրթուրները կռծում են պարենքիմային հյուսվածքը, կմախքավորում են տերնները: Վնասվածքներն ունեն «ուղիների» տեսք, որոնք տարբեր ուղղություններով ընթանում են ջիղերից, վնասման տեղերը ձեռք են բերում ցանցավոր տեսք: Հետագայում հյուսվածքի աճի ու քամու ազդեցության ներքո էպիդերմիսը կտըրվում է, ներկվում: Տերնները դեղնում ու չորանում են ( , .կ8,69): Կարտոֆիլի զատիկի վնասակար ազդեցությունը պայմանավորված է դրա շատ ուտելով ու պտղաբերությամբ: Թրթուրն իր զարգացման ընթացքում ուտում է 21,2 ք.սմ տերնային մակերնույթ: |Մ հասակի մեկ թրթուռը մեկ օրվա ընթացքում ուտում է ավելի քան 3 ք.սմ տերն: Առանձին տարիներին կարտոֆիլի տերնային մակերնույթը վնասվում է 20-1009-ով: Տերնների ոչնչացումը հանգեցնում է բերքատվության կտրուկ նվազմանը: Անգամ վնասատուի ցածր թվաքանակի ժամանակ (0,2-05 անհատ մեկ բույսի հաշվարկով) հուլիսի վերջում – օգոստոսի սկզբում բոլոր տերններն ամենուրեք դառնում են կմախքացած ն բերքը նվազում է 1,53 անգամ: Կարտոֆիլն առավելապես զգայուն է վնասվածքների նկատմամբ արմատների ձնավորման սկզբում, որը վաղահաս սորտերի մոտ տեղի է ունենում ծիլերի հայտնվելու 20-30 օր հետո, իսկ մնացածների մոտ` 30-40 օր անց, արմատները վնասվում են 44,39, բերքատվությունը նվազում է 20,79-ով: Կարտոֆիլի զատիկի թրթուրների սնուցման ակտիվ շրջանը ժամանակով համընկնում է կարտոֆիլի արմատների ձնավորման հետ: Կարտոֆիլին հիմնական վնաս են հասցնում ||| ն |Մ հասակների թրթու ները: Ավագ հասակների Ւ6ոօՏ6քilaՇհոa viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa թրթուռների վնասակարությունը, բացի սնուցման բարձր ինտենսիվությունից, բարդանում է նրանով, որ թրթուռների վնասակարության ժամանակաշրջանը բաժին է հասնում կարտոֆիլի զարգացման հիմնական փուլին: Որքան

բարձր է տվյալ ժամանակաշրջանում վնասատուի թվաքանակը, այնքան մեծ է ուտվող տերնների ասիմիլյացիոն մակերնույթը ն, հետնաբար, հասցվող վնասը: Կարտոֆիլի զատիկի վնասակարությունը դրսնորվում է տարբեր ձնով` կախված բույսի, սորտերի զարգացման փուլից, ինչպես նան կլիմայական առանձնահատկություններից: Առավել ուժեղ է վնասվում վաղ տնկման սորտերի կարտոֆիլը, ավելի թույլ` միջիններինը, աննշան աստիճանով` ամառային տնկումների կարտոֆիլը: Այսպես, գարնանային տնկումներում օգոստոսի կեսերին տերնային մակերնույթի վնասումը կազմում է 75,89, իսկ նույն ժամանակնում ամառայիններինը` 6,49:

1.6. Կարտոֆիլի զատիկի ադապտացման հնարավորության գնահատումը: Կարտոֆիլի զատիկը պատկանում է վնասատուներին, որոնք, ինչպես ասվում էր վերնում, վնասում են բույսերն իրենց վեգետացիայի ամենասկզբում: Բուսաֆագի զարգացումը, առաջին հերթին, կախման մեջ է գտնվում ջերմաստիճանից ու խոնավությունից: Կարտոֆիլի զատիկը` կենսաբանորեն ճկուն տեսակ է, որն ունի բարձր հարմարվողական ներուժ` ինչպես ագրոկլիմայական պայմաններին, այնպես էլ կերային հենքին: Ձմեռող բզեզների մահացվածությանն են նպաստում բացասական ջերմաստիճաններն ու դրանց ազդեցության տնողությունը: Կարտոֆիլի զատիկի ձմեռման ընթացքում կարող է դիտվել բզեզների զգալի վախճան, որը կախված է տարբեր պատճառներից, մասնավորապես` ձմեռային սեզոնի առանձնահատկությունից, ձմեռմանը միջատների պատրաստվածությունից: Մեծ նշանակություն ունեն ձմեռային ջերմաստիճանները: Բզեզները լավ էն տանում մինչն 30 օր սառեցում` 10-11օ С ջերմաստիճանի ներքո: Բզեզների մեծ մասը դիմանում էր նան երկուսից-հինգօրյա սառեցմանը` -15-17օ С ջերմաստիճանի ներքո: Սակայն -21 0С-ի ժամանակ արդեն իսկ 7 ժամ անց կենդանի են մնում միայն 16,69 անհատներ: Կարտոֆիլի զատիկի ձմեռող բզեզների համար էական է նան ձյան ծածկույթի խորությունը: Խորը ձյունածածկույթի տակ անտառային խոտածածկում անգամ առավել սառը ամիսներին ջերմաստիճանը միշտ ավելի բարձր է, քան մաքուր օդին:

Ագրոկլիմայական անալոգների մեթոդի օգտագործումը թույլ է տալիս հաստատել որոշակի ժամանակաշրջաններում եղանակային գործոնների նմանությունը, որոնք առավել կարնոր են բուսաֆագի կենսաբանության համար: Կարտոֆիլի զատիկի զարգացման դինամիկայի նկատմամբ անցկացված դիտարկումները մատնանշում են վնասատուի զարգացման ժամկետների ու տարվա եղանակային պայմանների միջն սերտ կապի առկայությունը: Կարտոֆիլային զատիկը լքում է ձմեռյան վայրերը նրանից հետո, երբ օդի միջին օրեկան ջերմաստիճանը 3-4 օրվա ընթացքում պահվում է 13-14օ С մակարդակի վրա, իսկ արդյունավետ ջերմաստիճանների գումարը հասնում է 340օ С արժեքին: Կախված տարվա պայմաններից բզեզների ելքի ժամկետները փոփոխվում են 4-10 օրով:

Մաս 2. Բուսասանիտարական միջոցներ` կարտոֆիլի զատիկի տարածումը սահմանափակելու ուղղությամբ 2.1. Ներմուծման պայմանները Ւ6ոօՏ6քilaՇհոa viցiոէiօՇէօոaՇսlaէa-ի ներմուծումը հնարավոր է հիմնականում իմագո փուլում: Վնասատուի տարածման երկրներից թարմ բանջարեղենն ու կարտոֆիլը պետք է անցնեն զննում ու լաբորատոր ստուգում` այդ երկրներում մշակաբույսի վեգետացիայի ժամանակաշրջանում կարտոֆիլի զատիկի իմագոյի առկայության նկատմամբ: Այդ առումով բավականին զգալի վտանգ է ներկայացնում բանջարեղենի ու կարտոֆիլի ներմուծումը: Զննման ենթակա են նան տրանսպորտային միջոցները` մարդատար ու բեռնատար ավտոմեքենաները, երկաթգծի վագոններն ու ինքնաթիռները, որոնք ժամանում են կարտոֆիլի զատիկի տարածման երկրներից:

2.2. Պայքարի միջոցներ Ինչպես նշվում էր վերնում, կարտոֆիլի զատիկը լուրջ վնաս է հասցնում կարտոֆիլի մշակաբույսին ու բանջարեղենին: Այդ վնասատուի դեմ պայքարում կիրառվում են բազմակի քիմիական

մշակումներ բարձր թունունակություն ունեցող պատրաստուկներով` դեցիս պրոֆի, ֆաստակ, ֆյուրի, արիվո ն այլն: Այս պատրաստուքների սիստեմատիկ կիրառումը բերում է վնասատուի բարձր դիմադրողականություն ունեցող պոպուլյացիաների ձնավորմանն ու վերջին միջատների – միջատակերների վախճանին: Սահմանված է այս վնասատուի դեմ պայքարի հնարավորությունները սեռական ստերիլացման մեթոդով: Որպես քեմոսթերիլյանտ հեղինակներն առաջարկում են ջրա-ացետոնային լուծույթը` 0,59 տիոտոֆի, որը տալիս է բարձր ստերիլացնող էֆեկտ` կարտոֆիլի զատիկի ինչպես ձմեռած, այնպես էլ երիտասարդ բզեզների: Այդ ժամանակ սերնդի թվաքանակը նվազում է 86,31009-ով: Կարտոֆիլի զատիկի դեմ պայքարի հիմքում առաջարկում է կարտոֆիլի կայուն սորտերի առանձնացումն ու աճեցումը: Կայուն սորտերի մշակումը` բույսերի էկոլոգիացված պաշտպանության ամենատարածված ու հաջող մեթոդն է: Այսօր այն կարնոր տեղ է զբաղեցնում այլընտրանքային հողագործության մեջ: Կարտոֆիլի սելեկցիոն սորտերը պետք է ունենան հետնյալ որակներ. 1. Վաղահաս սորտերը պետք է կուտակեն բերքահավաքի հիմնական զանգվածը` մինչն կարտոֆիլի զատիկի երրորդ ու չորրորդ հասակների առավել ագահ թրթուռների առաջացումը: 2. Կարտոֆիլի վաղահաս սորտերի կայունությունը կարող է հիմնված լինել այդ սորտերի մորֆոլոգիական ու կենսաբանական առանձնահատկություների ն ձվադրման համար տեղերի ընտրության նկատմամբ կարտոֆիլի զատիկի բզեզների ընտրողական կարողության վրա: 3. Բարձր թունավորության արդյունքում 28-բծավոր զատիկի վրա ուշահաս սորտերի բույսերի անբարենպաստ գործողությունները` բարձր թունավորության արդյունքում պետք է զուգակցվեն դրանց բարձր հանդուրժողականության ն մշակաբույսի բարձր վերականգնողական կարողության հետ: Վնասատու միջատների դեմ պայքարում էնտոպաթոգեն միկրոօրգանիզմների օգտագործումը լայն հեռանկարներ է բացում բույսերի պաշտպանության գործում: Գիտնականները պարզել են,

որ բիտոքսիբացելինը բարձր արդյունավետություն է ցուցաբերում (75-859)` կարտոֆիլի զատիկի դեմ պայքարում: Վերջին ժամանակներում վնասակար օրգանիզմների դեմ պայքարում նախապատվությունն ավելի շատ տրվում է էկոլոգիապես անվնաս պաշտպանության կենսաբանական համակարգերին: Կարտոֆիլի զատիկի դեմ պայքարում կենսաբանական պատրաստու ների արդյունավետության գնահատման նպատակով ատրաստվում էին հետնյալ պատրաստու ները. բովերին, ալբում, կոլորադո, բիկոլ, ֆիտովերմ, ֆիտովերմ Մ, ն հաստատվել է, որ բավականին բարձր արդյունավետություն (մինչն 809) ունեն ֆիտովերմը, (2 գ/լ) ու ֆիտովերմ Մ, (2 գ/լ): Կենսաբանական մեթոդը հիմնված է նան գյուղատնտեսական մշակաբույսերի դեմ իրենց բնական թշնամիների` պարազիտների ու գիշատիչների վրա: Բույսերի ժամանակակից պաշտպանությունը չի կարելի պատկերացնել առանց օգտակար միջատների օգտագործման: էնտոմոֆագնեը հանդիսանում են բույսերի պաշտպանության ցանկացած ինտեգրված համակարգի անքակտելի մաս:

2.3. Միջոցառումներ` կարտոֆիլի զատիկի կարանտինային կարգավիճակի դեպքում Կարանտինային բուսասանիտարական պահանջները . 1. կարանտին հսկողության ենթակա արտադրանքի, որը ներառված է կարանտին հսկողության ենթակա արտադրանքի ցանկի մեջ, դրա արտադրման, պահման, տեղափոխման, իրացման ու յուրացման գործընթացներին. 2. կարանտին հսկողության ենթակա արտադրանքի արտադրման, պահպանման, տեղափոխման, իրացման, վերամշակման ու ոչնչացման ընթացքում կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտների օգտագործմանը. 3. վնասազերծման ոլորտում կամ լաբորատոր պայմաններում աշխատանքների կատարմանը կամ ծառայությունների մատուցմանը: Կարանտինային բուսասանիտարական պահանջները սահմանվում են հաշվի առնելով բուսասանիտարական ռիսկի վերլու-

ծությունը, ինչպես նան բացասական տնտեսական հետնանքների կանխարգելման կամ նվազեցման անհրաժեշտությունը:

ՀԱՑԱՀԱՏԻԿԱՅԻՆ ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՑԱՆՔԵՐՈՒՄ

ՎՆԱՍԱՏՈՒ ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿԱՅԻՆ ԿԱԶՄԻ

ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՑՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

Վնասատուներ ն մոլախոտերը, որոնք ունեն պոտենցիալ կարանտինային նշանակություն արտահանող երկրների համար

Միջատներ Կարգ- Միակերպաթներ-(Ւօոօքէ6ra) Ընտանիք թզուկ ցիկադներ(ՇiՇad6lida6)

Կանաչ միակետանի թզուկ ցիկադ - ÖԱêàäà 36/68àÿ 2yցiոaՏՇսէ6llariՏ Ւ.-Տ Տարածված է Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Կովկասում, Միջին Ասիայում, Սիբիրում: Հայաստանում համարյա ամենուրեք: վԻնասը նշված է եգիպտացորենի վրա: Ծծելուց ցորենի վրա բծեր են առաջանում, որոնք իրար միաձուլվելով զգալի տարածություն են կազմում: Բիոլոգիան ուսումնասիրված չէ:

Վեց կետանի թզուկ ցիկադ – 8ð6ä8àÿ ø6ñòԱòîԿ6Կ8àÿ ԱԱêàäêà – ԽaՇrօՏէ6l6Տ la6viՏ ԲiԵ Տարածված է Եվրոպայում, հյուսիս-արնմտյան Աֆրիկայում, Առաջավոր Ասիայում, Իրանում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Կովկասում, Միջին Ասիայում, Սիբիրում, Հեռավոր Արնելքում: Հայաստանում հանդիպում է ամենուրեք: Վնասում է գլխավորապես հացահատիկային կուլտուրաները` մանավանդ եգիպտացորենը` Արարատյան հարթավայրում, Նոյեմբերյանի, Իջնանի շրջաններում: Ախուրյանի, Սպիտակի, Գուգարքի շրջաններում նշվել են ճակնդեղի վնասի դեպքեր: Ձմեռում են աշնանացանների վրա ձվի փուլում: Թրթուրները դուրս գալով ձվերից սնվում են նույն բույսերի վրա, իսկ մոտ մեկ ամիս հետո թնավորվելով թռչում հացազգիների վրա: Արարատյան հարթավայրում եգիպտացորենին սկսում են վնասել ապրիլի երկրորդ կեսերից: Տարեկան տալիս են 3-4 սերունդ:

Պայքարի միջոցառումներ թզուկ ցիկադների դեմ: 1.Կատարել խոր աշնա նավար: 2.Աշնանացանի ծիլերը սրսկել ֆաստակի(109 խ.է.) 0.1 լ/հա կամ կարատեի(5 9 խ.է.) 0.2 լ/հա, բանվորական հեղուկի ծախսը` 600-

800 լ/հա: Շաքարի ճակնդեղի վրա ինչպես նան մյուս կուլտուրաների վրա ամռան ընթացքում ցիկադների մեծ քա-նակություն դիտվելու դեպքում սրսկումները կրկնել:

Ընտանիք լվիճներ –(Ճքհidida6) Հացահատկի սովորական լվիճ - Օ6ûê8îâ688àÿ 3/àêîâàÿ ՏՇհiraքiՏ ցraոiոa Բօոd. Տարածված է Եվրոպայում, ՍՍՀՄ դեպի հյուսիս մինչն Մոսկվա, Աֆրիկայում, Ամերիկայում, Առաջավոր ն Փոքր Ասիայում, Միջին Ասիայում, Անդրկովկասում: Հայաստանում` բոլոր հացահատիկային շրջաններում: Միգրացիա չի կատարում: Հանդիսանում է հացաբույսերի գլխավոր վնասատուներից մեկը: Լվիճը հացաբույսերին վնաս է պատճառում տերնների ն երբեմն հասկերի հյութը ծծելու միջոցով: Լվիճները բազմանում են նան վայրի հացազգիներից` խրբուկի ն սոխուկավոր գարու վրա: Աշնանացանների վրա ձմեռող ձվերից ապրիլի սկզբներին դուրս են գալիս սերնդահիմնադիրները, որոնց քանակը շատ քիչ է լինում: Թնավոր կուսածինները հանդես են գալիս մայիսի սկզբներին ն տարածվում մի կողմից` աշնանացան ցորենի բույսերի, իսկ մյուս կողմից` գարնանացանների ծիլերի վրա: Որոշ չոր տարիներ տալիս է մասսայական բազմացում, հատկապես Արարատյան հարթավայրում: 1966 թ. ուժեղ վնաս է հասցրել Գորիսի շրջանում: Լվիճները հացաբույսերի վրա մնում են մինչն բերքահավաքը: Հուլիս-օգոստոսին նրանց քանակը խիստ պակասում է: Աշնանը էգերը ձվադրում են աշնանացանների ծիլերի տերնների հիմքում, որտեղ ն ձմեռում են: Տարածված է ամենուրեք: Հայաստանում բոլոր շրջաններում, հատկապես Արարատյան հարթավայրում ն հարավային շրջաններում: Ապրում է կուլտուրական ն վայրի հացաբույսերի վրա: Հայաստանի պայմաններում հանդիսանում է հացահատիկների գլխավոր վնասատուներից մեկը, իսկ լվիճներից` առավել շատ վնասակարը: Գարնանը հացահատիկային բույսերի վրա հանդես է գալիս բավականին ուշ` հասկակալման շրջանում: Մինչն այդ ապրում են աշնանացան ն վայրի հացաբույսերի վրա: Ձմեռում են վայրի հացաբույսերի վրա ձու փուլում: Հասկակալման շրջանում ցրիվ ապրող անթն կուսածինները հավաքվում են նոր դուրս եկած հասկերի վրա: Լվիճները հիմնականում ծծում են հասկի առանցքից, հասկերի կոթունից ն, որ ամենագլխավորն է, նան նոր կազմակերպված հատիկներից: Հունիսին լվիճների մի

մասը աշնանացան հացաբույսերի հասկերի վրայից փոխադրվում են գարնանացան հացաբույսերի դաշտերը: Գարնանացանների հասունանալուց հետո, լվիճները փոխադրվում են վայրի հացաբույսերի վրա ն այնտեղ մնում մինչն ուշ աշուն, այնուհետն ձվադրում են ն այդ փուլում ձմեռում:

Գարու լվիճ - ßԿո688àÿ ò/ÿ - 8raՇհyՇօlսՏ ոօ»iսՏ Խօrd. Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում, Հայաստանում` Արարատյան հարթավայրում ն նախալեռնային գոտում: Վնասում է գարուն ն այլ հացահատիկային բույսերին: Հատկապես գերադասում է` գարնանացաններին: Լվիճի սննդառության հետնանքով` ցորենի ն գարու տերները խողովակաձն ոլորվում են: Այս տեսակը միգրացիա չեն կատարում: Վայրի հացազգիներից բոլորից շատ լինում է սոխուկավոր գարու ն խրփուկի բույսերի վրա: Ձմեռելով ձվերից գարնանը սերնդահիմնադիրները դուրս են գալիս մարտի վերջին ն մեկ սերունդ տալուց հետո փոխադրվում են գարնանացան բույսերի ծիլերի վրա: Լվիճներով վարակված բույսերը մնում են գաճաճ:

Եգիպտացորենի լվիճ - Խóêóðó38àÿ ò/ÿ - ՃքհiՏ ոaydiՏ ԲiէՇհ. Տարածված է ամենուրեք, Հայաստանում հանդիպում է բոլոր շրջաններում` սկսած Սնանից մինչն Արարատյան հարթավայր: Ապրում է բազմաթիվ տեսակի հացաբույսերի` ցորենի, գարու,տարեկանի, վարսակի, կորեկի, ինչպես նան տարբեր տեսակի սորգոների վրա: Բացի հացազգիններից, շատ քիչ լինում է ճակնդեղի, թրթնջուկի, տատասկի ն կակաչի վրա: Նրանց ծծելուց հացահատիկների ( ցորեն, գարի) տերնները թույլ ոլորվում են: Եգիպտացորենի վրա լվիճները ծծում են մատղաշ տերնները ն նոր կազմակերպված կողրերը: մեր պայմաններում անբավարար է ուսումնասիրված: Հացաբույսերի արմատային սովորական լվիճ - Խîð68îâ8àÿ 3/àêîâàÿ ò/ÿ - Բօrda էrivialiՏ ՔaՏՏ. Տարածված է Հարավային Եվրոպայում, Ղրիմում, Կովկասում, Միջին Ասիայում: Հայաստանում լայն տարածված է, բայց վնասը աննշան է: Այս տեսակը մեր պայմաններում բազմանում է բացառապես կուսածնությամբ: Լվիճները ձմեռում են հացազգիների արմատների վրա: Գարնանը թնավոր` կուսածինները արմատի վրայից բարձրանում են հողի մակերեսը, որոնք թռչելով փոխադրվում են այլ բույսերի վրա:

Պայքարի միջոցառումներ լվիճների դեմ: Կատարել գարնանացանների վաղ ցանք ն օգտագործել վաղահաս սորտեր: Լվիճների զանգվածային տարինե րին` թփակալման կամ հասկակակման փուլերում` ուժեղ վարակված դաշտերը սրսկել հետնյալ պատրաստուկներից որնիցե մեկով` ֆաստակի (109 խ.է.) 0.1 լ/հա, դեցիս (2,59 խ.է.) 0.25 լ/հա, բի-58-ի նոր (389 խ.է.) 1.5 լ/հա, կարբոֆոս(509 խ.է.) 1 լ/հա, վիոմետրին(259 խ.է.) 0.5լ/հա, ուկտելիկ (509 խ.է.) 1 լ/հա, սումիցիդին (209 խ.է.) 0.5 լ/հա, խոստակվիկ (509 խ.է.) 0.4 լ/հա, արրիվո (259 խ.է.) 0.2 լ/հա նորմայով, բանվորական հեղուկի ծախսի նորման 600-800 լ/հա:

Կարգ- կիսակարծրաթներ- (Ւ6է6ոօքէ6ra) Ընտանիք վահանամլուկներ- կրիաիկներ (ՏՇսէ6llarida6) Վնասակար կրիաիկ – 8ð6ä8àÿ Կ6ð6Ոàøêà – ԷսryցaՏէ6r iոէ6ցriՇ6քՏ Քսէ. Տարածված է Հարավային Եվրոպայում, Իրանում, Իրաքում, Ղրիմում, Կովկասում, Միջին Ասիայում: Հայաստանում եզակի նմուշներով հանդիպում է ինչպես Հյուսիսային, այնպես ն Հարավային շրջաններում: 1950թ. Արտաշատի շրջանի մի քանի տնտեսություններում նշվել է այդ վնասա տուի թվի մեծացում: Կրիաիկին բնորոշ է խիտինացված առաջնակուրծքը ն ուռուցիկ ու մեծ վահա նիկը, որը իր երկարությամբ հավասար է փորին ն ծածկում է մարմնի մեծ մասը: Ոռքերի թաթերը 3 հատվածանի է, իսկ բեղիկները` 5 հատվածանի: Թները թա փանցիկ են ն լավ զարգացած, կնճիթը կազմված է արտաքին խողողովակից, որի ներսում կան ամուր մազիկներ, որոնց օգնությամբ ն կրիաիկները ծակում են բույսը: Մարմնի երկարությունը լինում է 8.3 – 13մմ: Ձուն գնդաձն է, կանաչ գույնի, թրթուրները հասունից փոքր են ն կլորավուն, թներ չունեն: Վնասակար կրիաիկը վնասում է աշնանացան ն գարնանացան ցորենը, աշորան, գարին, վարսակը, վայրի հացազգի բույսերը: Նշված է եգիպտացորենի, արնածաղ կի ն կորեկի վնասելու դեպքեր: Մլուկներից ամենավնասակար տեսակն է: Վնասում են ինչպես հասուն մլուկները, այնպես ն բոլոր հասակի թրթուրները: Գարնանը մլուկները հաճախ ծակում են ցողունի հիմքի մոտ` աշնանացանների խողովակակալման սկզբում ն գարնանացանների թփակալման ժամանակ: Այդ խոցումները առաջացնում են կենտրոնական տերնի ն վնասված ցողունի ոչնչա ցում: Հասկը խոցելու դեպքում տեղի է ունենում մասնակի կամ լրիվ սպիտակա հասկություն,

բացի դրանից, հասուն մլուկները ն, առանձնհապես` թրթթուրները սնվում են հենց հատիկով. մոմային հասունության շրջանում: Վնասված հատիկը կնճռոտում ն վտիտ է դառնում: Վնասված հատիկների ծլունակությունը իջնում է ն հացաթխման հատկությունները վատանում: Կրիաիկը մասսայորեն բազմանում է տափաստանային գոտում: Վնասը նշված է ՈՒկրիանիայում, Վորոնոժէի ն Ռոստովի մարզերում, Կրասնոդարի ն Ստավրո պոլի երկրամասերում, Ղրիմում ն Միջին Ասիայում: Ձմեռում են հասունները անտառում, անտառաեզրի փռվածքում, հողի վրա կամ բուսահողի ամենավերին շերտում: Գարնանը, երբ օդի ջերմաստիճանը հասնում է 19 –20օՇ –ի, կրիաիկները ձմեռ ման վայրերից դուրս են գալիս ն թռչում` սկզբում դեպի աշնանացանների, ապա` գարնանացանի դաշտերը: Ծծելով ցողունները, մեծ մասամբ հիմքի մոտից կամ մեջտեղից նրանք սնվում են նրանց բջջահյութով: Վատ, ցուրտ ն քամոտ եղանակներին կրիաիկները թաքնվում են քարերի կամ հողի կոշտերի տակ: Այնուհե տն էգերը զուգավորվում են ն ձվադրում, որը տնում է 6 – 8 շաբաթ: Յուրաքան չյուր էգ դնում է մինչն 200 ձու: Ձվերը դնում են երկու, կամ հազվադեպ երեք կանոնավոր շարքերով հացաբույսերի տերնների երկու կողմերում, հազվադեպ` ցողունների ն հասկերի վրա: Սաղմնային զարգացումը տնում է 8 – 14 օր: Նոր դուրս եկած թրթուրները սնվում են հացաբույսերի ցողուններով, տերններով ն հասկերով, ծծելով նրանց հյութը: Թրթուրների զարգացումը տնում է 35 – 40 օր: Հասուն կրիաիկները դաշտում մնում են մինչն բերքահավաքը, ապա թռչում են ձմեռման վայրերը: Եթե հասուն կրիաիկները հանդես են գալիս բերքահավաքի շրջանում կամ բերքահավաքից հետո, նրանց սնումը չեն ավարտում (լինում են թերսնված) ն մնում են խոզանի վրա, մի մասը հենց այնտեղ էլ ոչնչանում է` մինչն ցրտերը սկսվելը, իսկ մյուս մասը ոչնչանում է ձմեռման տեղում: Կրիաիկը տալիս է 1 սերունդ, վնասում են թե հասունները ն թե թրթուրները: Կրիաիկի մասսայական բազմացման նպաստող կամ արգելակող գործոնները չափազանց շատ են: Այդ հարցում էական նշանակություն ունի կերի ֆակտորը, որով պայմանավորվում է կրիաիկի հաջորդ տարվա ձվարտադրողականությունը: Բազմաթիվ պարազիտներ ն բակտերիալ հիվանդություններ պատճառ են դառ նում կրիաիկների մասսայական ոչնչացման:

Պայքարի միջոցառումները կրիաիկների դեմ: Դաշտապաշտպան անտառաշերտերում` մոլաղոտերի ն թփուտների ոչնչացումը խիստ վաթարացնում է կրիաիկի նորմալ ձմեռման պայմանները: Հացահատկի բերքահավաքը կատարել արագ ն սեղմ ժամկետում: Գարնանը աշնանացանների 1մ2 տարածության վրա 2 կրիաիկի, իսկ գարնանացանների նույնքան տարածության վրա 1 կրիաիկի առկայության դեպքում` անհրաժեշտ է սրսկել հետնյալ պատրաստուկներից որնիցե մեկով` ֆաստակի (109 խ.է.) 0.15 լ/հա, տալսթարի (109 խ.է.) 0.1 լ/հա, դեցիս (2,59 խ.է.) 0.25 լ/հա, բի-58-ի նոր (389 խ.է.) 1.5 լ/հա, վիոմետրին(259 խ.է.) 0.5լ/հա, սումիցիդին(209խ.է.) 0.3 լ/հա, սումիթիոն(509 խ.է.) 1 լ/հա, արրիվո (259 խ.է.) 0.2 լ/հա նորմայով, բանվորական հեղուկի ծախսը` 600-800 լ/հա:

Կարգ- Թրիպսներ- (ԼհyՏaոօքէ6ra) Ընտանիք Քհlօ6օէհriքida6 Սնածաղկի թրիպս – /óñòîԱâ6ò8ûé òðԱՈñ – ՒaքlօէհriքՏ aՇսl6aէսՏ ԲaԵ6r. Տարածված է Եվրոպայում, Հարավային Աֆրիկայում, Կովկասում, Միջին Ասիայում, Սիբիրում, Հեռավոր Արնելքում: Նշվում է ամենուրեք, որտեղ հացահատիկներ են մշակվում: Վնասում է աշորան, ցորենը, գարին, եգիպտացորենը, բրինձը: Հասուն միջատները ն թրթուրները սնվում են հասկի առանցքի ն հասկերի վրա` առաջացնելով հատիկների մեջընդմեջություն, գագաթի սպիտակեցում կամ ամբողջ հասկի ոչնչացում: Ձմեռում են թրիպսի հասուն էգերը թափված տերնների տակ: Դաշտերում հանդես են գալիս հասկակալման շրջանում ն ձվերը դնում են հասկի առանցքի ն հատիկային թեփուկների վրա: արեկան տալիս է 2 սերունդ:

Ցորենի թրիպս – /ø68ԱԿ8ûé òðԱՈñ – ՒaքlօէհriքՏ էriէiՇi Խսrd. Հասուն թրիպսը ունի սն գույն ն 1.7 – 2մմ երկարություն: Փորի վերջին հատվածը խողովակի նման կոնաձն է, թները առանց ջղերի են, եզրված երկար մազերով: Թրթուրն ունի մինչն 2մմ երկարություն, ունի վառ կարմիր գույն: Տարածված է Միջին Եվրոպայում, ԱՄՆ–ում Կովկասում, Արնմտյան Սիբիրում, Առաջավոր ն Միջին Ասիայում,Ղա զաղստանում: Հայաստանում նշված է դաշտավարունակ շրջաններում: ՍՍՀՄ-ում ցորենի շատ լուրջ վնասատու է: Բոլորից ուժռղ վնասում է գարնանա-

ցան ցորենին, երբեմն` գարուն, հանդիպում է աշնանացան աշորայի ն այլ հացահատիկների վրա: Ձմեռում են թրթուրները հողում` խոզանի արմատամերձ մասերում: Գարնանը 8օՇ ջերմության տակ թրթուրները արթնանում են ն 10օՇ-ի տակ փոխարկվում` պրոնիմֆայի (նախանիմֆայի փուլ` թների սաղմերից զուրկ), ապա նիմֆայի (թների սաղմերի առկայությամբ): Հասունները հայտնվում են աշնանացան հացահա տիկների հասկակալման սկզբում, որոնք տարածվում են աշնանացան տարեկանի , ցորենի, իսկ վերջում կուտակվում են գարնանացան ցորենի վրա: Հասուն թրիպսները ձվադրում են` հասկաթեփուկների հետնը դնելով մեկ կամ մի քանի ձու: Ձվադրումը տնում է 25–35 օր, ձվի զարգացումը տնում է 5–6 օր: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները սնվում են թեփուկների ն դեռ չամրացած հատիկների հյութով, որից հասկիկային թեփուկները անգունանում են ն հատիկների քաշը պակասում է: Յուրաքանչյուր հատիկի վրա թրիպսի միայն մեկ թրթուր լինելու դեպքում ցորենի հատիկի բերքը մոտ 49 - ով նվազում է: Ցորենի թրիպսը տալիս մեկ սերունդ, վնասում են ն հասունները ն թրթուրները: Հասուն թրիպսները ծծում են բույսի հյութը, որի հետնանքով չորանում է հասկի վերին ծայրը: Վնասված հասկերը մեծ մասամբ ճերմակում են: Եթե թրթուրները հանդես են գալիս վաղ ն ծծում են ծաղիկների հյութը, առաջանում է պտղավի ժում, ավելի ուշ վնասի դեպքում ստացվում է չմշկված, կշիռը կորցրած հատիկ ներ: Պայքարի միջոցառումները թրիպսների դեմ: Հացահատիկների բերքահավաքից անմիջապես հետո կատարել խորը ցրտահերկ: գարնանացան ցորենի վաղ ցանք, որը նպաստում է բույսերի կոպտացմանը մինչն թրիպսների երնալը: Թրիպսների զանգվածային հանդես գալու շրջանում սրսկել հետնյալ պատրաստուկներից որնիցե մեկով` ֆաստակի (109 խ.է.) 0.1լ/հա, դեցիս (2,59 խ.է.) 0.25լ/հա, բի58-ի նոր (389 խ.է.) 1.5լ/հա, կարատեի(5 9 խ.է.) 0.2լ/հա, կարբոֆոս(509 խ.է.) 1լ/հա, վիոմետրին(259 խ.է.) 0.5լ/հա, ուկտելիկ (509 խ.է.) 1լ/հա, սումիցիդին (209 խ.է.) 0.5լ/հա, արրիվո (259 խ.է.) 0.2լ/հա նորմայով, բանվորական հեղուկի ծախսը` 600-800 լ/հա:

Կարգ- Կարծրաթներ-(Շօl6օքէ6ra) Ընտանիք Գնայուկներ (ՇaraԵida6) Սովորական հացագնայուկ – Õ/668ûé Ո6ó8 – 2aԵrսՏ է6ո6Եriօid6Տ Շօ626. Տարածված է Եվրոպայի տափաստանային գոտում, Փոքր Ասիայում, Իրանում,Կովկասում, մասնավրապես Անդրկովկասում: Հայաստանում հանդիպում է կիսաանապատային գոտում` հացաբույսերով զբաղեցրած ստացիաներում: Վնասը արձանագրված է Արարատյան հարթավայրում : Հիմնական վնասող փուլը բզեզն է, որը սնվում է աշնանացան աշորայի ն ցորենի, եգիպտացորենի թերահաս հատիկներով : Հացագնայուկների մասսայական բազմացում նկատվում է միայն 100 մմ-ից ոչ պակաս ուշ-ամառային ն աշնանային տեղումների դեպքում: Բզեզները հանդես են գալիս մայիսի վերջին, ցերեկը թաքնվում են հողում` քարերի տակ ն բուսական մնացորդներում, երեկոյան բարձրանում են հասկերի վրա ն սնվում հատիկներով: Բերքահավաքից հետո բզեզները կենտրոնանում են այն հողամասերում, որտեղ հացահատկի մեծ կորուստ է եղել, նույն դաշտերում էլ դնում են ձվեր հողի մակերեսային (7-10սմ) շետերում: Յուրաքանչյուր էգ դնում է 10ից մինչն 250 ձու` կույտերով: Թրթուրները դուրս են գալիս 9–14 օր անց ն մնում են հողում` 40սմ խորության վրա: Նրանք գիշերները դուրս են գալիս ն սնվում առավելապես հացաբույսերի ն տարբեր մոլախոտերի ծիլերի տերններով: Տերնները մասամբ ուտում են տեղում, մասամբ տարվում են բները: Վնասված տերնները ունեն ճիլոպի տեսք, կարծես ծամծմած լինեն: Թրթուրը չի ծամում սնունդը, այլ միայն ծծում է նրա հեղուկ մասը: Ցրտերի վրա հասնելու պես` հոկտեմբերի վերջին թրթուրները դադարում են սնվելուց ն խորանում են հողում մինչն 30–40սմ: Ձմեռում են բոլոր 3 հասակի թրթուրները: Գարնանը թրթուրները դուրս են գալիս հողի մակերես ն սնվում են ձմեռումն անցկացրած աշնանացաններով, մայիսին նրանք հարսնյակավորվում են` հողում 18–20սմ խորության վրա: Թրթուր փուլի զարգացման տնողությունը` 250–260 օր է, հարսնյա- կավորումը` 12–14 օր:

Ընտանիք թերթաբեղիկներ (Տ6araԵa6ida6) Անդրկովկասյան հացաբզեզ - 3àêàâêà3ñêԱé õ/668ûé æóê – ՃոiՏօքlia aսՏէriaՇa ոajօr Բ6iէէ. Տարածված է Արնելյան Թուրքիայում, Կովկասում: Հայաստանում ավելի հաճախ հանդիպում է չոր տափաստաններում: Ձմեռում են տարբեր հասակի թրթուրները հողում: Թրթուր փուլի զարգացման տնողությունը` 22 ամիս է: Թրթուրը իր զարգացման ընթացքում 3 անգամ մաշկափոխվում է: Հարսնյակավորվում են` ապրիլին խցիկում` մոտ 10 սմ խորության վրա, հարսնյակ փուլի զարգացման տնողությունը` 16– 23 օր է: Բզեզները թռչում են հունիսին ն հուլիսին: Զուգավորվելուց հետո ձվադրում են հողում` մինչն 20սմ խորության վրա` կույտերով , յուրաքնչյուրում 4–8 հատ: Պտղատվությունը` 50 ձու է: էմբրիոնալ զարգացումը տնում է մոտավորապես 3 շաբաթ: Զարգացումը երկամյա է: Թրթուրները սնվում են փտած բուսական մնացորդներով, արմատներով: Մասսայական բազմացման տարիներին նրանք կարող են վնասել հացահատիկների ցանքերին ն առաջացնել նոսրացում: Հիմանական վնասը հացաբույսերին պատճառում են բզեզները, որոնք սնվում են հասունաքցող հատիկներով, միաժամանակ սնման ժամանակ նրանք հասկից հանում ն գետին են թափում հատիկները: Մեկ բզեզը կարող է ոչնչացնել 9–10 հասկերի հատիկներ:

Ընտանիք Տերնակերներ (ՇհryՏօո6lida6) Ցողունային փոքր լվիկ – Ìà/àÿ ñò66/6âàÿ 6/îõà – Շհa6էօՇո6ոa հօrէ6ոՏiՏ Շ6օffr. Տարածված է համարյա ամբողջ Եվրասիյում: Հայաստանում տարածված է ամենուրեք: Վնասում է հացաբույսերը, առանձնապես գարնանացան ցորենը: Գլխավոր վնասը հասցնում է թրթուրը, որը ցողունը կրծում է ներսից, դրա հետնանքով տերնները երբեմն էլ ցողունը դեղնում ն չորոնում են: Զարգացմանը նպաստում է տաք աշունը ն ցուրտ գարունը, որովհետն բույսերի ուճման կասեցումը մեծաց-նում է նրանց պատճառած վնասը: Ձմեռում է բզեզը, որը թռչում է գարնանը ն սնվում է տերններով: Ձվադրումն էլ տեղի է ունենում հենց այդ ժամանակ` հողում: Հարսնյակավորումը ` նույնպես հողում, երիտասարդ բզեզները ձնավորվում են հունիս – հուլիսին:

Տզրուկաթրթուր – /ԱÿâԱԱà – Լ6ոa ո6laոօքսՏ Լ. Տարածված է Եվրոպայում, Միջերկրական ծովի երկրներում, Սիբիրում, Կովկասում: Հայաստանում` ամենուրեք, բայց ն վնասակարությամբ աչքի է ընկնում հյուսիս-արնելյան գոտում` մասնավորապես Տավուշի շրջանում: 1969թ. ուժեղ վնաս արձանագրվել է էջմիածնի շրջանի Մերձավանում` աշնանացան ն գարանանացան ցորենի սելեկցիոն ցանքերում: Այս տեսակը վնասում է նան եգիպտացորենին ն վարսակին: Ձմեռում են բզեզները հողում: Գարնանը, ջերմության բարձրացման հետ մեկտեղ բզեզները դուրս են գալիս հողից ն անցնում հացաբույսերի վրա, որտեղ սնվում են տերններով առաջացնելով երկարավուն անցքեր: Տերնների վրա բզեզները դնում են 3–7 ձվեր` շղթայաձն: Յուրաքանչյուր էգ դնում է 200 ձու: Սաղմնային զարգացումը տնում է մոտ 14 օր: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները սնվում են տերններով` նրանց մեջ կրծելով երկար նեղ ժապավեններ` չվնասելով ջղերը: Թրթուրը արտադրում է լորձ, որը արտաքինից ծածկում է մարմինը` տալով նրան տզրուկի տեսք, որտեղից էլ ստացել է տզրուկաթրթուր անունը: Թրթուրի զարգա- ցումը տնում է` 2 շաբաթ, հարսնյակավորվում են հողում` 2–7սմ խորության վրա` բոժոժում: Հարսնյակի փուլը տնում է` 2–3 շաբաթ, որից հետո ձնափոխվում են բզեզի, որոնք մնում են հողի մեջ մինչն գարուն: Տզրուկաթրթուրը ուժեղ վնասում է գարնանացաններին, ավելի քիչ` ցորենի կարծր սորտերին, իսկ թույլ` փափուկ ցորեններին: Վնասը ավելի ուժեղ է արտահայտվում չոր եղանակային պայմաններին: Պայքար հացագնայուկ բզեզների, հացաբզեզ ների, ցողունային փոք-րիկ լվիկի, տզրուկաթրթուրի դեմ: Աշնանացանը հարկավոր է ցանքը կատարել լավ նախապատրաստված ցելերի վրա: Բերքահավաքը կատարել արագ ն սեղմ ժամկետներում, որից հետո անմիջապես կատարել խոր վար: Աշնանացանից հետո երբեք աշնանացան չցանել: Գարնանացան ցորենները ցանել վաղ, որի դեպքում մինչն լվիկների հանդես գալը գլխավոր ցողունները կոպտանում են, իսկ կողային ցողունների վնասվելուց հետո բերքը անշան է տուժում: Դաշտերը մաքրել բուսական մնացորդներից, որոնց տակ ձմեռում են բզեզները: Բերքահավաքից անմիջապես հետո կատարել ցրտահերկ: Անհրաժեշտության դեպքում ցանքերը սրսկել հետնյալ պատրաստուկներից որնիցե մեկով` ֆաստակի (109 խ.է.) 0.2լ/հա, դեցիս

(2,59 խ.է.) 0.25լ/հա, կարատեի (59 խ.է.) 0.2լ/հա, սումիթիոն(509 խ.է.) 1լ/հա նորմայով, բանվորական հեղուկի ծախսը` 600-800 լ/հա:

Կարգ- Թաղանթաթներ (Ւyո6ոօքէ6ra) Ընտանիք ցողունային ն շվային սղոցողներ (Շ6քհida6) Հացաբույսերի սովորական սղոցող – Î6ûê8îâ688ûé õ/668ûé ՈԱ/Ա/ԵւԱê – ՇeքիԿՏ քyցոa6սՏ Լ. Սղոցողը սն գույնի է: Փորի 4 – րդ, 6 – րդ ն 9 – րդ սեգմենտները եզերված են դեղին շերտով: Կրծքի վրա, ներքնի կողմից կան դեղին բծեր, ոտքերը դեղին են, հետնի սրունքները ներսի կողմից սն են: Ձվադրի ծայրը լայնացած չէ: Մարմնի երկարությունը 8 – 9 մմ է: Տարածված է Եվրոպայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Հյուսիսային Իրանում, Հյուսիսային ԱՄՆ – ում, Միջին Ասիայում, Կովկասում: Հայաստանում ամենուրեք, բայց զգալի վնաս է պատճառում լեռնատափաստանային գոտում ն անտառային գո- տու վերին մասում: Վնասը նշված է Ախուրյանի, Հրազդանի, Իջնանի շրջաննե- րում: Վնասում է գլխավորապես աշնանացան ցորենը, պակաս չափով գարնա- նացան ցորենը, գարին հազվադեպ` վարսակը: Ցորենի ն գարու վարակված ցո- ղունների աճը ետ է մնում ն դատարկ հասկ տալիս (սպիտակահասկություն): Կարող է զարգանալ նան որոշ վայրի ն մշակովի հացազգի կերաբույսերի վրա: Ձմեռում է զարգացումը ավարտած թրթուրը` ծղոտի մեջ, որի ներսում ապրել ն սնվել է:Գարնանը հարսնյասկավորվում է: Թռիչքը արարատյան հարթավայրում ապրիլի սկզբից մինչն հունիսի վերջը, Սնանի ավազանում` մայիսի կեսից մինչն հունիսի կեսը: Թռիչքից հետո շատ շու- տով տեղի է ունենում զուգավորում: Յուրաքնչյուր էգ դնում է մինչն 50 ձու` ներ- քին խոռոչով հաստ ծղոտ ունեցող ավելի զարգացած բույսերի մեջ: Դրա հա-մար էգը ձվադիրով սղոցում է ցողունի վերին միջհանգույցի պատի մեջ դնում մեկ ձու: Մոտավորապես 5 – 10 օր անց ձվից դուրս է գալիս թրթուրը, որը սնվում է ցողունի պարունակությամբ` շարունակ ցած իջնելով դեպի նրա հիմքը: Հացա- հատիկների հասունացման ժամանակ թրթուրը ավարտում է սնումը ն իջնելով ցողունի ստորին արմատամերձ մասը` կրծելով նրա պատի մեջ օղակաձն սղո- ցում է ցողունը ներսից: Ցողունը տակից կտրելով` թրթուրը անցքը ծակում է ծղո- տի կրծոններով ն դրանք թքով իրար են կպցնում: Սղոցած ցողունը կոտրվում է ընկնում է ն թրթուրը մնում է վերնից խցված

կոճղիկի (խոզանի) մեջ, որը հա- ցահատիկների բերքահավաքի ժամանկ անվթար մնում է: Թրթուրը այնտեղ ձմե-ռում է: Տարեկան տալիս է մեկ սերունդ:

Հացաբույսերի սն սղոցող – ×6ð8ûé õ/668ûé ՈԱ/Ա/ԵւԱê – Tra2իellԿՏ (abi(ԿՏ F. Սղոցողը սն գույնի է, արուի մարմնի վերջին երկու սեգմենտների վրա, ներ- քին կողմից կան մեկական փոսիկներ, որոնց մեջ գտնվում են փշանման մազեր: Փորի երկու կողմում ձգված են մուգ դեղին շերտեր: Ձվադրի ծայրը լայնացած է, մարմնի երկարությունը` 7 – 8մմ է: Ձուն օվալաձն է, սպիտակ – ջրանման` 0.8 – 1.0 մմ երկարությամբ: Թրթուրները` դեղնա – սպիտակ են, գլուխը բաց գորշավուն, մարմինը մերկ, ծածկված շատ ցանցառ մազիկներով: Ոտքեր չունեն: Անալային սոեգմենտը ձնափոխված է խիտինացված խողովա-կի: Սն սղոցողի թրթուրի վերջին սեգմենտի վրա գտնվում են 14 – 24 մանր փշիկ- ներ, դասավորված օղակաձն` 2 – 3 շարքում: Հացահատկի սղոցողի փշիկները քիչ են 6 – 9 հատ ն դասավորված են մեկ շարքով: Հարսնյակը ազատ է` տեղավորված է բարակ թափանցիկ բոժոժի մեջ: Կարածված է Հարավայրին ն մասամբ Միջին Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամե- րիկայում, Փոքր Ասիայում, Կովկասում: Հայաստանում հայտնաբերվել է միայն Ախուրյանի շրջանում: Վնասում է գար- նանացան ցորենը: Հայաստանից դուրս վնասում է նան` գարին, աշնանացան ցորենը, վարսակը: Վնասվածքը նույնպիսին է, ինչպես հացաբույսերի սովորական սղոցողինը: Ձմեռում են սղոցողների թրթուրները հացաբույսերի ցողունների ցածի մասում` նուրբ բոժոժի մեջ: Հարսնյակավորվում են գարնանը, թռչում են մայիսին, թռիչքը տնում է մինչն հունիսի սկիզբը: Թռիչքից մի քանի օր հետո էգը, սղոցելով ցողունի վերին հանգույցներից մեկը, նրա մեջ դնում է մեկ ձու: Ձվից թրթուրները դուրս են գալիս 7 – 10 օր հետո, նրանք կրծելով ցողունի պարունակությունը, հասնում են մինչն ցողունի հիմքի մասը, ուր պատրաստվում են ձմեռման: Վնաս-ված ցողունների հատիկները լինում են չմշկված ն կորցնում փեն իրենց կշիռը: Վնասված ցողունները հեշտությամբ կոտրվում են: Պայքարի միջոցառումները ցողունային ն շվային սղոցողների դեմ: Կատարել խորը ցրտահերկ, որը հնարավորություն կտա ոչնչացնելու ծղոտի մեջ ձմեռած թրթուրներին: Սղոցողների

զանգվածային թռիչքի շրջանում սրսկել զոլոնի (359 խ.է.) 2 լ/հա նորմայով, բանվորական հեղուկի ծախսը` 600-800 լ/հա:

Կարգ- երկթներ (Diքէ6ra) Ընտանիք Գալամլուկներ (Շ6Շidօոyida6) Հեսենյան Ճանճ – Ã6ññ68ñêàÿ ոóõà – Ma8e(iola deՏ(rԿ2(or Sa8. Տարածված է Եվրոպայի մեծ մասում` մինչն Շվեդիա, Փոքր Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Միջին Ասիայում, Սիբիրում, Անդրկովկասում: Հայաստանում հադիպում է ամենուրեք, բայց սակավաթիվ է, որի հետնանքով զգալի վնաս չի պատճառում: Զարգացման բարենպաստ պայմանների դեպքում կարող է տալ մասսայական բազմացում ն լուրջ վնաս պատճառել հացաբույսերին: Ձմեռում են հասուն թրթուրները` կեղծ բոժոժում, գլխավորապես աշնանացան հացաբույսերի մնացորդների ն մի շարք վայրի բույսերի վրա: Գարնանը թրթուրները հարսնյակավորվում են, մայիսի առա- ջին կեսին տեղի է ունենում ճանճերի թռիչքը, որը տնում է շուրջ մեկ ամիս: Ճան- ճը ապրում է` 6–7 օր: Ձվադրում է աշնանացանի ն գարնանացանի տերնների վերին երեսին, հաճախ մի քանի ձու միասին շղթայի ձնով: յուրաքանչյուր էգ դնում է` 46–470 ձու: Ձվի զարգացումը տնում է 4 – 7 օր: Ձվից դուրս եկած թրթու- րը` գլխով դեպի ցած` թափանցում է տերնածոցի մեջ: Նրա շարժմանը նպաստում են ցողը ն անձրնի կաթիլները: Տերնի պատյանում թրթուրները կպչելով նուրբ ցողունին ծծում են հյութը: Հարսնյակավորման նախօրյակին թրթուրը շրջվում է գլխով դեպի վեր` գործում է նորբ մետաքսաթելից կեղծ բոժոժ, որում հարսնյակա- վորվում է: Հարսնյակի զարգացումը ընթանում է 14 – 16 օրում: Բարենպաստ պայմաններում հեսենյան ճանճը տալիս է մինչն 3 սերունդ: Կլիմայական անբարենըպաստ պայմանների դեպքում ճանճի թրթուրները կարող են երկար ժամանակ մնալ կեղծ բոժոժներում` դիապաուզայի վիճակում: Հեսենյան ճանճի վնասի բնույթը տարբեր է` կապված սերունդների թռիչքի ժամանակ բույսերի վիճակի ն միջավայրի այլ առանձնահատկությունների հետ: Եթե վնասը տեղի է ունենում մինչն թփակալելը, բույսը մեծ մասամբ մահանում է: Եթե աշնանացանները վնասվում են թփակալումից հետո, ապա ձմռան ընթացքում չորանում է վնասված ցողունը, իսկ բույսը լավ ագրոտեխնիկայի դեպքում վերականգնվում է: Եթե հացաբույսերը վնասվում են խողովակակալման փուլում, ապա թրթուրների սնման տեղերում առաջանում են

գորշ բծեր, ցողունի պատը ավելի բարակում է ` ցողունները կռանում են ն ի վերջո, ստացվում է ցողունի ծնկավորություն: Այս տիպի վնասի դեպքում հատիկի կշիռը նվազում է 20–ից մինչն 90 տոկոսի սահմաններում:

Ընտանիք հացաճանճեր (Շհlօrքida6) Կանաչաչյա – 36/68îã/à3êà – ՇeloroքiՏ քԿmilioniՏ Bjerk. Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում: Հայաստանում տարածված է ամենուրեք` 445–2280մ ծովի մակար դակից: Վնասում է գարուն, գարնանացան ն աշնանացան ցորեններին, վարսակին ն բազմաթիվ վայրի հացազգի խոտերի: Կանաչաչյայի պատճառած վնասի բնույթը տարբեր է, եթե վնասում է բույսի գլխավոր ցողունը, ապա նա հաստանում է, միջհանգույցները կարճանում են ն այդպիսի բույսերը հասկեր չգցելով` ի վերջո չորանում են: Այդպիսի ցողունի հիմ քում վաղ գարնանը կարելի է գտնել թրթուր: Ամառային սերնդի թրթուրները վնասում են միայն հասկակիր ցողուներին, այս դեպքում թրթուրները մտնում են տերնածոցերը ն սնվում հասկակոթի մոտ ցողունի վերին մասում բացված ակոսում, որը ընկած է հասկի հիմքից մինչն վերին հանգույցը: Վնասված ցողունի աճը խիստ դանդաղում է, հասկերը լինում են մանր` հատիկները չմշկված, ոչ լրիվ զարգացած: Ավելի վաղ վարակման դեպքում բույսը չի հասկակալում ն ի վերջո չորանում է: Կանաչաչյան ձմեռում է թրթուրի փուլում աշնանացանների ն վայրի հացազգիների ցողունների մեջ: Գարնաը թրթուրները լրացուցիչ սնունդ ստանալուց հետո հարսնյակավորվում են: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում ձմեռող թրթուրները հարսնյակավորվում են ապրիլի երկրորդ կեսին, թռիչքը` ապրիլի վերջին: Հայաստանի հյուսիսային պայմաններում մասսայական հարսնյակավորումը` մայիսի երկրորդ կեսին, թռիչքը` հունիսի առաջին ն տնում է մինչն նույն ամսվա երկրորդ կեսը: Թռիչքի 3 – 4 - րդ օրը ճանճը սկսում է ձվադրել, որը հյուսիսային շրջաններում համընկնում է գարնանացանների խողովակակալման փուլին: Ձուն դնում է հատ – հատ` ցողունի ծայրի տերնների վրա: Յուրաքանչյուր էգի պտղատ- վությունը` 140 – 150 ձու է: Ձվից դուրս եկած թրթուրները տերնածոցից անցնում են ներս ն վնասում հասկակիր ցողունին, ապա հուլիսի առաջի կեսին հարսնյա- կավորվում են ցողունի տերնածոցում: Ընտ որում այն դեպքում, երբ ցողունի հասկ գցելը տեղի է ունենում արագ, մինչն թրթուրների սնման ավարտը, թրթուր- ների զգալի մասը,

ոչնչանում է, քանի որ նրանք դուրս մղելով ցողունի կողմից տհաս վիճակում, ընկնում են հողի վրա ն սատկում: Տարեկան տալիս են 2 սերունդ:

Շվեդական ճանճ - ՕՏՇiո6lla frսէ Տարածված է Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում հացահատիկային կուլտուրաների մշակության շրջաններում: Հայաստանում հադիպում է ամենուրեք` 445–2280մ. ծովի մակարդակից: Շվեդական ճանճը դասվում է հացաբույսերի ամենավտանգավոր վնասատուների շարքին, մասսայականորեն բազմանում ն մեծ ու մշտական վնաս է պատճառում մեղմ կլիմա ունեցող ու խոնավ շրջաններում: Վնասում է գարուն, գարնանացան ն աշնանացան ցորեններին, վարսակին, հաճարին, եգիպտացորենին ն վայրի խոտազգիներին: Վնասում է հացաբույ-սերի ցողունին ն հասկերին: Առաջին դեպքում թրթուրները մտնում են ցողունի ներսը ն սնվում ներսում գտնվող կենտրոնական տերնի աճող նուրբ մասերով, որի հետնանքով ցողունը ոչնչանում է: Ծիլերի վնասումը ավելի վտանգավոր է այն ժամանակ, երբ տեղի է ունենում մինչ թփակալումը: Շվեդական ճանճի վնասը բնորոշ է նան վնասված ցողունի ներսի տերնի դեղնումով, չորանալով: Հասկակիր հացաբույսերի հասկիկների վնասման դեպքում թրթուրները անցնում են հասկաթեփուկների հետնը, սնվում հատիկի ներսի պարունակությամբ ն առաջացնում բերքի անկում: Ձմեռում է թրթուրի փուլում աշնանացանի ն վայրի հացազգի մոլախոտերի ցողուններում: Գարնանը` հարսնյակավորվում է կեղծ բոժոժում` ցողունի մեջ: Հայաստանի հյուսիսային մասում հարսնյակավորվում է ապրիլի երկրորդ կեսին, իսկ մայիսի առաջին կեսից սկսվում է ճանճերի թռիչքը: Շվեդական ճանճը ձվադրման ժամանակ բավականաչափ պահանջկոտ է բույսի հասակի նկատմամբ, նա գերադասում է ձուն դնել` 2–3 տերն ունեցող բույսերի վրա: Այդ պատճառով էլ շատ ուժեղ են վնասվում գարնան ուշ ժամկետի ն աշնան շատ շուտ ժամկետի ցանքե-րը, որոնց 2–3 տերն փուլը համընկնում է ճանճի սերունդների որնե մեկի մաս-սայական թռիչքի հետ: Ձվի զարգացումը տնում է 3–12 օր: Նոր դուրս եկող թրթուրները մտնում են ցողունի մեջ մեծ մասամբ տերնածոցի միջով: Սկսած մայիսի երկրորդ կեսից գարնանացանի ցողունում սնվում են նոր սերնդի թրթուրները: Հացաբույսերի կաթնային հասունացման շրջանում երրորդ սերնդի ճանճերը վնասում են գարուն, ցորենի ն եգիպտացորենի հատիկներին: Հայաստանի հյուսիսային պայմաններում

շվեդական ճանճը տալիս է 4, իսկ Արարատյան հարթավայրում ն նրա նախալեռնային գոտում` 3 սերունդ: Պայքարի միջոցառումները հացաբույսերի ճանճերի դեմ: Բերքահավաքից անմիջապես հետո կատարել խորը ցրտահերկ: Կատարել գարնանացանների վաղ ցանք, կիրառել ցանքաշրջանառություն, խուսափել հացահատիկներից հետ հացաբույսերի ցանքից: Ճանճերի թռիչքի շրջանում ցանքերը սրսկել հետնյալ պատրաստուկներից որնիցե մեկով` դեցիսի (2,59 խ.է.) 0.2լ/հա, բազուդինի (609 խ.է.) 1.5լ/հա, դիազինոնի (609 խ.է.) 1.5լ/հա, բի-58-ի նոր (389 խ.է.) 1.5լ/հա, զոլոնի (359 խ.է.) 2լ/հա նորմայով: Բանվորական հեղուկի ծախսը` 600-800 լ/հա:

1. Քհyllօէr6էa viէէսla Բ6dէ. (|ոՏ6Շէa, Շօl6օքէ6ra, ՇհryՏօո6lida6): Իմագոն սնվում են տերններով, պարեն իման տերնի վերին կողմից: Սառը գարուն ունեցող տարիներին սնվում են հողում եղած ծիլերով: Վնասված բույսերը դանդաղեցնում են աճը, դեղնում ու չորանում:

2. Մեծ ցողունային լու Շհa6էօՇո6ոa aidսla Շyll. (|ոՏ6Շէa, Շօl6օքէ6ra, ՇհryՏօո6lida6): Հարսնյակները կռծում են անցք ցողունի կենտրոնական մասում ն ոչնչացնում են աճի կետը: Հաճախակի կարող են անցնել մեկ ցողունից` մյուսը: Վնասված բույսերի մոտ թառամում ու դեղնում է կենտրոնական ցողունը:

3. Ճցriօէ6Տ օԵՏՇսrսՏ Լ. (|ոՏ6Շէa, Շօl6օքէ6ra, Էlaէ6rida6): Վնասների բնույթը շատ բազմազան են. մասամբ կամ լրիվ ուտում են սերմերը, ինչը բերում է ցանքերի , կ ծում են բույսերի ստորգետնյա մասերը, ինչը զուգակցվում է ծիլերի վախճանով: :

4. Ճցriօէ6Տ liո6aէսՏ Լ. (|ոՏ6Շէa, Շօl6օքէ6ra, Էlaէ6rida6): 5. Փայլուն Տ6laէօՏօոսՏ a6ո6սՏ Լ. (|ոՏ6Շէa, Շօl6օքէ6ra, Էlaէ6rida6): Ցանքի ՃէհօսՏ Տքսէaէօr Լ. (|ոՏ6Շէa, Շօl6օքէ6ra, Էlaէ6rida6): Լայն Տ6laէօՏօոսՏ laէսՏ Բ. (|ոՏ6Շէa, Շօl6օքէ6ra, Էlaէ6rida6):

6. Սիբիրյան Շօl6օքէ6ra, Էlaէ6rida6):

Տ6laէօՏօոսՏ Տքr6էսՏ Խaոոհ. (|ոՏ6Շէa,

3.2. Նեմատոդներ 1. Գարու ցիստ Ւ6է6rօd6ra av6ոa6 Մօll6ոw6Ե6r, 1924 (Տ6Շ6rո6ոէ6a, Լyl6ոՇհida, Ւ6է6rօd6rida6): Նեմատոդան կարող է վնասել ձմեռային բույսերը ծիլելուց հետո. ձմեռում է 3-րդ հասակի հարսնյակի փուլում արմատների վրա: Տարածում. Միջին Պովոլժյե, Պրիուրալյե, Արնմտյան Սիբիր, Կենտրոնաչեռնոզեմյան շրջան, ՀյուսիսԱրնմտյան շրջան, Միջին ու Ստորին Պովոլժյե (Բուտորինա ն ուր., 2006: Գուսկովա ն ուր., 1991: Տիխոնովա, 1986):

Մոլախոտեր 1. Դաշտի բոդյակ ՇirՏiսո arv6ոՏ6 (Լ.) ՏՇօք. (ՃՏէ6raՇ6a6): Չարագույժ ու դժվար վերացվող ռուդերալ ու սեգետալ մոլախոտ չոռոգվող հողագործության: Հանդիսանում է Ռուսաստանի եվրոպական մասի արնմուտքում դաշտերի ու բացատների հիմնական մոլախոտերից մեկը, ինչպես նան Կարպատներում, Անդրկապատում ն Անդրկովկասում: Տարածում. եվրոպաակն մաս (հիմնականում կենտրոնական շրջաններում), Կովկաս, Սիբիր (հարավ), Հեռավոր Արնելք (հարավ) (Նիկիտին, 1983: Թախթաջյան ն ուր., 1972: Խարկեվիչ, 1992) ( , . 89):

2. Ծածկող բոդյակՇirՏiսո Տ6էօՏսո (Մilld.) 86ՏՏ. (ՃՏէ6raՇ6a6): Հանդիսանում է ամենաչարագույժ գլխավոր մոլախոտերից մեկը: Աղտոտում է բոլո մշակաբույսերը, սակայն առավել արատ է ձմեռային ցորենայինների ն բազմամյա խոտերի մոտ: Հատկապես մեծ է նրա վնասակարությունը հարավային տայգայի ու անտառատափաստանի գոտում: Տարածվածություն. եվրոպական մաս /հարավային տայգա, լայնատերն անտառների արնելյան մաս, տափաստան ն անտառատափաստան/, Կովկաս /Նախակովկաս ն Հյուսիսային կովկաս/. Սիբիր` Արնմտյան Սիբիրում /տայգա, անտառատափաստան ն տափաստան/, Արնելյան Սիբիրում /տայգա ն տափաստան/, Հեռավոր Արնելքի հարավ /Պրիմորեի շրջան/: Պարբերաբար հանդիպում է Սախալինում, Կամչատկայում ն Մուրմանսկի շրջանում (Կրասնոբորովա,1997: Նիկիտին, 1983: Ցվելն, 2000: Չերեպանով,1995) ( , . 90):

3.

Տերեփուկ կապույտՇ6ոէaսr6a ՇyaոսՏ Լ. (ՃՏէ6raՇ6a6): Հացահատիկների մոլախոտ, հատկապես` աշորային, ինչպես նան անասնակերի խոտերի, կտավատի ու ցանքի մշակաբույսերի: Տարածում. հիմնականում եվրոպական

մասում ն Արնմտյան Սիբիրի հարավում (Վեսելովսկի, 1988) ( , . 91):

4.

Դաշտի պատատուկ ՇօոvօlvսlսՏ arv6ոՏiՏ Լ. (ՇօոvօlvսlaՇ6a6): Աղտոտում է հատիկներն ու հողը: Բոլոր մշակաբույսերի չարորակ մոլախոտ: Իր հզոր, ուժեղ տերնաթափած ճյուղավորվող ցողուններով փաթաթվում է մշակաբույսերի շուրջ ն առաջացնում դրանց վախճանը: Նվազեցնում է հացի բերքը 30-509-ով: Տարածում. եվրոպական մաս (գրեթե ամենուրեք), Կովկաս, Սիբիր (հարավ), Հեռավոր Արնելք (հարավ) (Танский и др., Տանսկի ն ուր., 1998) ( , . 92):

5.

Լեռնաբնակն պատատուկային Բallօքia ՇօոvօlvսlսՏ (Լ.) Ճ. Լօv6 (ՔօlyցօոaՇ6a6): Բոլորի գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքերի կարնորագույն մոլախոտերից մեկը, հատկապես` ցորենային ու բանջարեղենային: Ցողունը, փաթաթվելով մշակաբույսերի շուրջ, հատկապես հատիկների ցողունների շուրջ, նպաստում է իրենց վախճանին: Տարածված է գրեթե ամենուրեք (Ուլյանովա, 1998: Ցվելեվ, 2000) ( , . 93):

6.

Գորչակ սողունային ՃՇrօքէilօո r6ք6ոՏ (Լ.) DՇ. (ՃՏէ6raՇ6a6): Մոլախոտը չափազանց վնասակար է: Այն նվազեցնում է մշակաբույսերի բերքատվությունն ու որակը, ինչպես նան արոտավայրերի արդյունաբերությունը: Սողուն գորչակի սերմերով հատիկի աղտոտվածությունն առաջացնում է ալյուրի դառնություն: Գորչակով խոտը թունավոր է ձիերի համար ն փչացնում է կաթի համը կովերի մոտ: Վարդագույն գորչակը ամենադժվար վերացվող մոլախոտերից մեկն է ն ներառված է բազմաթիվ երկրներում կարանտինային մոլախոտերի ացնկերի մեջ (Ռուսաստանի Դաշնություն, Ուկրաինա, Ղազախստան, ԱՄՆ ն ուրիշներ): Գորչակը հզոր ձնով կլանում է ջուրը ն սնուցող նյութերը հողից: Բացի այդ, այն բաց է թողնում նյութեր, որոնք արգելափակում են (դանդաղեցնում են) աճը ն այլ բույսերի զարգացումը: Տարածում. եվրոպական մաս

(հարավային շրջաններ), Կովկաս, հարավ (Մոսկալենկո, 2001):

7.

Արնմտյան

Սիբիրի

Դաշտի մանանեխՏiոaքiՏ arv6ոՏiՏ Լ. (8raՏՏiՇaՇ6a6): Յարային ցանքերի չարագույժ սեգետալ մոլախոտ (հատկապես` ցորենայինների) Չեռնոզեմյան հատվածի տափաստանային ու անտառատափաստանային գոտիների, երբեմն հանդիպում է բանջարանոցներում, երիտասարդ մնացորդներում ու դաշտերում, ճանապարհների, դատարկությունների վրա: Հողից հանում է մեծ թվով վնասակար նյութեր ու խոնավություն, 2 անգամ ավելի շատ, քան վարսկանն ու 6 անգամ ավելի շատ, քան գարին: Հանդիսանում է կարնորագույն այլընտանքային տեր-բույս խաչածաղիկների կիլի հարուցիչ - ՔlaՏոօdiօքհօra ԵraՏՏiՇa, ինչպես նան խաչածաղիկ մշակաբույսերի բազմաթիվ վնասատուների ռեզերվատոր (միջատ, կաղամբի ճանճ): Տարածված է ամենուրեք (հիմնականում եվրոպական մաս (կենտրոնական ու հարավային շրջաններ), Կովկաս, Արնմտյան Սիբիրի հարավ) (Ագան, 1988: Ուլյանովա, 1998) ( , . 95):

8.

Թաթարական մանանեխ Բaցօքyrսո էaէariՇսո (Լ.) Շa6rէո. (ՔօlyցօոaՇ6a6): Սեգետալ մոլախոտային բույս. հիմնականում հնդկացորենի ու հատիկային մշակաբույսերի ցանքերում: Տարածում. եվրոպական մաս (հիմնականում կենտրոնական ու հարավային շրջաններ), Կովկաս, Սիբիր (կենտրոնական ու հարավային շրջաններ), Հեռավոր Արնելք (կենտրոնական ու հարավային շրջաններ) (Ուլյանովա,1998: ՍօոՏ6ll, 2000) ( , . 96):

9.

Ոզնյակ սովորական ԷՇհiոօՇհlօa ՇrսՏցalli (Լ.) Ք. 86aսv. (ՔօaՇ6a6): Վնասաբեր սեգետալ մոլախոտ: Լայնորեն տարածված է ցանած մշակաբույսերի ցանքերում` բամբակի, բանջարանոցային մշակաբույսերի, բրինձի ցանքերի, ավելի հազվադեպ` հատիկային ու կերային մշակաբույսերի, ինչպես նան աղտոտում է պարտեզները: Հաճախակի հանդիպում է արոտավայրերում, բնակման կեղտոտ ու խոնավ վայրերում: Տարածում. եվրոպական

մաս (հիմնականում կենտրոնական ու հարավային շրջաններ), Կովկաս, Սիբիր (կենտրոնական ու հարավային շրջաններ), Հեռավոր Արնելք (կենտրոնական ու հարավային շրջաններ) (Նիկիտին, 1983: Ուլյանովա, 1998) ( , . 97):

10.

Սպիտակ մար Շհ6ոօքօdiսո alԵսո Լ. (Շհ6ոօքօdiaՇ6a6):

Հիմնական ոչ հատուկ մոլախոտ գրեթե բոլոր գյուղատնտեսական մշակաբույսերի, բանջարանոցների, պարտեզների: Հաճախակի հանդիպում է ռուդերալ բնակավայրերում` լավ սնուցած հողերով, բնակավայրերի մոտ, անտառահատվածներում, ճանապարհների մոտ, առուների մոտ: Տարածված է ամենուրեք, բացի Հեռավոր Հյուսիսից (Նիկիտին, 1983: Ուլյանովա, 1998) ( , . 98): 11. Օվսյուգ սովորական Ճv6ոa faէսa Լ. (ՔօaՇ6a6): Վնասակար սեգետալ մոլախոտ գարու ն այլ արայինների ցանքերում, ավելի հազվադեպ` ձմեռային ցորենային մշակաբույսերում, պարտեզներում ու բանջարանոցներում: Գրեթե չի աղտոտում մշակաբույսերը: Ուժեղ չորացնում է հողը, հանդիսանում է հիվանդությունների ու բույսերի վնասատուների ռեզերվատոր (շվեդական ճանճի, նեմատոդայի, գլխիկի): Տարածում. եվրոպական մաս (գրեթե ամենուրեք), Կովկաս, Սիբիր (կենտրոնական ու հարավային շրջաններ), Հեռավոր Արնելք (հարավ) (Լապչենկո, 1987: Նիկիտին, 1983: Ուլյանովա, 1998). ( , . 99): 12. Դաշտի օսոտ ՏօոՇհսՏ arv6ոՏiՏ Լ. (ՃՏէ6raՇ6a6): Ծանրաբերող մոլախոտ, մեր դաշտերի ամենածանր մոլախոտերից մեկը: Աղտոտում է ցանքերի բոլոր տեսակները, հանդիպում է նան դաշտերում, պարտեզներում ու բանջարանոցներում: Ամբողջ բույսը պարունակում է սպիտակ կաթնահյութը ն անցանկալիորեն ուտվում է անասունների կողմից: Տարածում. հիմնականում Ռուսաստանի Դաշնության եվրոպական մասի կենտրոնական ն

հարավային մասերը, Արնմտյան ու Արնելյան Սիբիրի հարավ, Հեռավոր Արնելքի հարավ (Բուչ ն ուր., 1981: Նիկիտին, 1983: Չերեպանով, 1995).

13.

ոդմարենիկ կպչուն Շaliսո aքariո6 Լ. (ԲսԵiaՇ6a6): Աղտոտում է բոլոր ցանքերը: Առավելագույն վնասակարություն ձմեռային ցորենի վրա: Դուրս է գալիս վերին հարկ ու հյուսում է բույսերը, ինչը բերում է հավաքելու ժամանակ ցորենի կորստին (փշերը ցողունների վրա նպաստում են մշակաբույսերի վախճանին, հատկապես` ցորենայինների ու կտավատի): Վնասաբերության տնտեսական շեմը` 2-5 օր. ք. մ.-ի հաշվարկով: Տարածում` եվրոպական մաս (հիմնականում հյուսիսային ու կենտրոնական շրջաններ), Կովկաս, Սիբիր (հարավ), Հեռավոր Արնելք (հարավ) (Արտոխին 2000: Բազդիրն ն ուր. , 2004: Չեսալին, 1975) ( , . 100):

14.

Սողացող պիրեյ Էlyէriցia r6ք6ոՏ (Լ.) Ա6vՏki (ՔօaՇ6a6): Ամենաչարաբաստիկ ու կայուն մոլախոտերից մեկն է: Աղտոտում է բոլոր մշակաբույսերը: Նպաստում է այնպիսի վնասատուների բազմացմանը, ինչպիսիք են լարերը, մայիսյան բզեզը, հեսենյան ճանճը, սնկային հիվանդությունների, ժանգի, սկների տարածմանը: Տարածված է գրեթե ամենուրեք, բացի Հեռավոր Հյուսիսից (Գուբանով ն ուր., 2002: Նիկիտին, 1983: Ուլյանովա, 1998) ( , . 102):

15.

Կանաչ փշատերն Տ6էaria viridiՏ (Լ.) 86aսv. (ՔօaՇ6a6): Մոլախոտային բույս դաշտերում, հաճախակի նան մեծ քանակությամբ ու ցանած մշակաբույսերում, լվացող լյուցեռնում, ավելի հազվադեպ` ցորեններում, պարտեզներում, այգիներում, խաղողներում, ենթաարնադարձային մշակաբույսերի պլանտացիաներում (հիմնականում կենտրոնական ու հարավային շրջաններ), Կովկաս, Սիբիր (կենտրոնական ու հարավային շրջաններ), Հեռավոր Արնելք (հարավ) (Գրինկո ն ուր., 1987: Գուբանով ն ուր., 2002: Նիկիտին, 1983) ( , . 104):

16.

Փշատիկ ցածր Տ6էaria քսոila (Քօir.) Բօ6ո. 6է ՏՇհսlէ (ՔօaՇ6a6): Մոլախոտ` հիմնականում ցանքային մշակաբույսերի, ինչպես նան` հատիկավորների ցանքերում (ցորեն, գարի): Լրիվ խոտականգնման ժամանակ մեծապես չորացնում է հողը, բարդացնելով իր մշակումը: Տարածում. եվրոպական մաս (միջին ու հարավային շրջաններ), Կովկաս, Արնմտյան Սիբիր (հարավ), Հեռավոր Արնելք (հարավ) (Գրինկո ն ուր., 1987: Գուբանով ն ուր., 2002: Նիկիտին, 1983) ( , . 105):

17.

Շչիրիցա սպիտակ ՃոaraոէհսՏ alԵսՏ Լ. (ՃոaraոէհaՇ6a6): Կեղտոտում է ցանքային ու հատիկավոր մշակաբույսերի, բամբակի, եգիպտացորենի, սոյայի, շաքարի ճակընդեղի ցանքերը: Ավելի հազվադեպ հանդիպում է բանջարանոցներում, խաղողանոցներում, այգիներում, ճանապարհների, երկաթգծերի երկայնքով, կացարանի մերձակայգում: Տարածում. հիմնականում եվրոպական մասի հարավ ն Արնմտյան Սիբիրի հարավ (Նիկիտին, 1983: Ուլյանովա, 1998).

18.

Շչիրիցա շրջված ՃոaraոէհսՏ r6էrօfl6»սՏ Լ. (ՃոaraոէհaՇ6a6): Մոլախոտ ցանքերում (առատ), հատիկներում

(ավելի հազվադեպ), մեկամյա անասնակերային, այգիներում, խաղողանոցներում, բանջարանոցներում ն իբրն ռուդերալ մոլախոտ դաշտերի երկայնքով, ոռոգիչներով, կեղտոտ վայրերով: Համեմատաբար կայուն սեգետալ մոլախոտ: Տարածում. գրեթե ամբողջ եվրոպական մաս, բացի Հեռավոր Հյուսիսից, Կովկաս, Սիբիրի հարավ, Հեռավոր Արնելքի հարավ (Վեսելովսկի, 1988: Նիկիտին, 1983) ( , . 107): 19. Գարու խարույկ 8rօոսՏ Տ6ՇaliոսՏ Լ. (ՔօaՇ6a6): Պատկանում է ձմեռային գարու հատուկ մոլախոտերին: Հանդիպում է նան ձմեռային ցորենի ցանքերում: ՈՒնի չթափվող սերմեր, հավաքվում է ձմեռային մշակաբույսի հետ միաժամանակ ու աղտոտում է հատիկը: Տարածված է եվրոպական մասի բազմաթիվ շրջաններում, բացի

արկտիկականներից: Իբրն բերված հանդիպում է Սիբիրի հարավում ն Հեռավոր Արնելքում: Արձանագրվել է Միջին Ռուսաստանի բոլոր մարզերում, ավելի հաճախ` հյուսիսարնմուտքում: Ռուսաստանում անցնում է այս տեսակի արեալի արնելյան սահմանը (Գուբանով ն ուր.,, 2002: Նիկիտին, 1983) ( , . 108):

20.

Վայրի բողկ ԲaքհaոսՏ raքհaոiՇէrսո Լ. (8raՏՏiՇaՇ6a6): Աղտոտում է հիմնականում յարային ցանքերը ոչ Չեռնոզյոմային գոտում, հարավային շրջաններում հանդիպում է, սակայն կորցնում է մոլախոտի նշանակությունը: Հանդիպում է նան դաշտերում, իբրն ռուդերալ` ճանապարհների երկայնքով: Տարածում. ամբողջ եվրոպական մասը, հազվադեպ` Կովկասում, Սիբիրում ու հեռավոր Արնելքում (Ագայն 1988: Նիկիտին, 1983: Ուլյանովա, 1998) ( , . 109):

21.

Սուրեպկա սովորական 8arԵar6a vսlցariՏ Բ. 8r. (8raՏՏiՇaՇ6a6): Մոլախոտ հիմնականում անտառային շրջանի, հարավում հանդիպում է ավելի հազվադեպ, ուժեղ խոնավացված վայրերում: Աղտոտում է բազմամյա խոտերի ու հատիկների ցանքերը, այգիները, ավելի հազվադեպ յարային հատիկների ու տրորած մշակաբույսերի ցանքերը: Հատկապես մեծ քանակությամբ զարգանում է վատ մշակվող դաշտերում կավի հողերում: Իբրն ռուդերալ աճում է հում դաշտերում, գետերի երկայնքով, անտառային բացտրենով, թփերում, կտրած ծառերում, ճանապարհների մոտ, առուներում, աղբավայրերում: Տարածում. եվրոպական մաս, Նախակովկաս, Արնմտյան Սիբիր (Ագան, 1988: Նիկիտին, 1983: Ուլյանովա, 1998):

22.

Վարսի մոլոչայ ԷսքհօrԵia virցaէa ՄaldՏէ. & Խiէ. (ԷսքհօrԵiaՇ6a6): Աղտոտում է ցանկացած մշակաբույսեր` իրենց ամբողջ երկայնքով, հատկապես հատիկավորների ցանքերը (ձմեռային ու յարային ցորեն, ձմեռային գարի, վարսակ): Ցանքերում հանդիպում է հաճախ, սակայն ոչ արատ` մինչն 2 բալ Մալցնի սանդղակով: Համարվում է

չար գյուղատնտեսական մոլախոտ եվրոպական մասի ոռոգվող հողագործության շրջաններում ու Նախակովկասում: Տարածում. հիմնականում Ռուսաստանի ու Արնմտյան Սիբիր հարավային ու միջին շրջաններում, Նախակովկասում: Հանդիպում է Արնելյան Սիբիրում ու Հեռավոր Արնելքում (Վասիլչենկո, 1975: Նիկիտին, 1983) ( , . 110):

23.

Նեսլիա բքային Ա6Տlia քaոiՇսlaէa (8raՏՏiՇaՇ6a6): Աղտոտում է ձմեռային

(Լ.)

D6Տv.

ու յարային հատիկավոր մշակաբույսերի ցանքերը. հատկապես` պրոսոն, բացված ու բազմամյա խոտերի ցանքերում հազվադեպ է հանդիպում: Հանդիպում է նան դաշտերում, երկաթգծի ու գրունտային ճանապարհների երկայնքով ու աղբավայրերում: Այդ մոլախոտի բերքերը մեծ մասամբ ընկնում են ցորենի մեջ, որից հեշտությամբ առանձնանում են, բացառությամբ պրոսոյի, որին դրանք ավելի շատ են սազում ձնով ու չափով: Տարածում. եվրոպական մաս, Կովկաս, Արնմտյան ու Արնելյան Սիբիր, Հեռավոր Արնելք – Պրիմորյեյի երկրամաս (Նիկիտին, 1983) ( , . 111):

24.

Պիկուլնիկ սովորական Շal6օքՏiՏ է6էraհiէ Լ. (ԼaոiaՇ6a6): Աղտոտում է հատիկավոր ու ցրված մշակաբույսերի, բազմամյա խոտերի ցանքերը, հանդիպում է բանջարանոցներում, ճանապարհների երկայնքով, մնացորդներում, դաշտերում, բնակավայրի մերձակայքում (Վեսելովսկի, 1988: Ուլյանովա, 1998) ( , . 112):

25.

Պիկուլնիկ գեղեցիկ Շal6օքՏiՏ Տք6ՇiօՏa Խill. (ԼaոiaՇ6a6): Աղտոտում է հատիկավոր ու ցանած մշակաբույսերի ցանքերը, կտավատը, հանդիպում է բանջարանոցներում, ճանապարհների երկայնքով, մնացորդներում, դաշտերում, բնակավայրի մոտ: Տարածում. հիմնականում եվրոպական մասում ն Արնմտյան Սիբիրում: (Նիկիտին, 1983) ( , . 113.

26.

Կպչան ոզնիանման Լaքքսla ՏզսarrօՏa (Բ6է2.) Dսոօrէ (8օraցiոaՇ6a6): Տափաստանային գոտում աղտոտում է հատիկավոր մշակաբույսերի ցանքերը, սակայն առավելապես ուժեղ` ձմեռային հատիկավորներն ու արոտավայրերը: Տարածում. եվրոպական մասի բոլոր շրջաններ (բացառությամբ Արկտիկայի), Կովկաս, Արնմտյան ու Արնելյան Սիբիր (հազվադեպ) (Բազդիրն ն ուր., 2004: Գուբանով ն ուր., 2002) ( , . 114):

27.

Սմոլնկա լայնատերն ՕԵ6rոa Ե6հ6ո (Լ.) (ՇaryօքհyllaՇ6a6): Մոլախոտ հատիկավորների,

|kօոո.

ցրված ցանքերում, բազմամյա խոտերում, այգիներում, բանջարանոցներում, ինչպես նան ճանապարհների երկայնքով, դաշտերի եզրերով, դաշտերում: Տարածված է գրեթե ամենուրեք (Նիկիտին1983) ( , . 115):

28.

Յարուտկա դաշտային ԼհlaՏքi arv6ոՏ6 Լ. (8raՏՏiՇaՇ6a6): Մոլախոտ, որը կայուն է ագրոտեխնիկայի խախտման ժամանակ: Հատկապես ուժեղ է աղտոտում ձմեռային ցանքերը: Հաճախակի հանդիպում է հատիկավորների ու ցանածների ցանքերում, դաշտերում, արոտավայրերում անտառային ու անտառա-տափաստանային գոտիներում, ավելի հազվադեպ` տափաստանային ու կիսաանապատային գոտիներում, հանդիպում է նան օազիսներում ոռոգվող դաշտերում: Լայնորեն տարածված է նան իբրն ռուդերալ` մնացորդներում, աղբավայրերում, բնակավայրի մերձակայքում, երկաթգծերի ու գրունտային ճանապարհների մերձակայքում: Տարածված է գրեթե ամենուրեք (Ագան, 1988: Նիկիտին, 1983: Ուլյանովա, 1998) ( , . 116.

29.

Անհոտ երիցուկԼriքl6սrօՏք6rոսո iոօdօrսո (Լ.) ՏՇհ. 8iք. (ՃՏէ6raՇ6a6): Աղտոտում է ոչ միայն հատիկավոր մշակաբույսերը, գլխավորապես` ձմեռային, այլն ցանկավոր, ն հատկապես` երեքնուկի ու լյուցեռնային ցրված ցանքերը: Ոչ Չեռնոզեմյան գոտում առավելապես ուժեղ աղտոտում է բազմամյա խոտերի ու ձմեռային

հատիկների ցանքերը: Սերմերը աղտոտում են հողը, ավելի հազվադեպ` ցանքանյութը: Երիցուկն օգտագործում է խոնավություն 2 անգամ ավելի շատ, քան գարին, ն 1,5 անգամ ավելի շատ, քան յարային ցորենը: Տարածում. եվրոպական մաս, Կովկաս, Արնմտյան Սիբիր, Արնելյան Սիբիր (բերված), Հեռավոր Արնելք (բերված) (Տանսկի ն ուր., 1998: Ուլյանովա, 1998: Չեսալին, 1975) ( , . 117):

Եզրակացություն Հաշվետվության մեջ ներկայացված ցուցակը պարունակում է Ռուսաստանի Դաշնության մեջ ցորենի ցանքերում տնտեսական նշանակություն ունեցող վնասատուների, հիվանդությունների ու մոլախոտերի հիմնական տեսակները /միջատներ – 35 տեսակ, նեմատոդներ – 1 տեսակ, հիվանդությունների հարուցիչներ – 22 տեսակ, մոլախոտեր – 29 տեսակ/: Սակայն ռուսաստանյան ցորենը ներմուծող երկրների տարածքներում այս տեսակների ներթափանցման ու ակլիմատացման հավանականության գնահատման համար (հաշվի առնելով պոտենցիալ տնտեսական վնասի մասշտաբները) այս երկրների մասնագետներին անհրաժեշտ է անցկացնել այս տեսակներից յուրաքանչյուրով կամ ներմուծվող բուսական արտադրանով ֆիտոսանիտարական ռիսկի վերլուծությունը: Այս կամ այն օրգանիզմների համար կարանտինային կարգավիճակի սահմանման դեպքում ներկայացված ցանկից այս երկրները պետք է սահմանեն ֆիտոսանիտարական միջոցներ, որոնք բացառում են կամ առնվազն նվազեցնում են համապատասխան տարածք իրենց ներմուծման ռիսկը: Հաշվետվության մեջ պարունակվող նյութը պարունակում է բազային տեղեկատվություն, որն անհրաժեշտ է ներմուծող երկրների կողմից ԱՖՌ անցկացնելու համար:

Ռուսական տեքստի օգտագործված գրականության ցանկը ն ինտերնետային կայքերը 1. Абеленцев В.И. Прогрессирующие бактериозы хлебных злаков. Защита и карантин растений, № 10, 2009. С. 32-33. 2. Агаев М.Г. Основные сорно-полевые растения сельскохозяйственных культур Ленинградской области. Каталог мировой коллекции ВИР, вып. 468. Л.: ВИР, 1988. С. 46-48. 3. Алтухов А.И., Васютин А.С. Зерно России. М.: Колос, 2002. 431 с. 4. Андреева Е.И., Молчанов О.Ю. Снежная плесень озимых зерновых. М., 1987. НИИТЭХИМ. 5. Артохин К.С. Атлас Сорные растения. Ростов-на-Дону, 2004. 144 Շ. 6. Баздырев Г.И., Зотов Л.И., Полин В.Д. Сорные растения и меры борьбы с ними в современном земледелии. М.: МСХА, 2004. 288 Շ. 7. Беляев И.М. Вредители зерновых культур. М.: Колос, 1974. 283 с. 8. Буторина Н.Н., Зиновьева С.В., Кулинич О.А. и др. Прикладная нематология (отв. ред. С.В. Зиновьева, В.Н. Чижов). Ин-т паразитологии РАН. М.: Наука, 2006. 350 с. 9. Буч Т.Г., Качура Н.Н., Швыдкая В.Д., Андреева Е.Р. Сорные растения Приморского края и меры борьбы с ними. Владивосток, 1981. 256 с. 10. Васильченко И.Т., Пидотти О.А., Определитель сорных растений районов орошаемого земледелия. Л.: Колос, 1975. 375 с. 11. Веселовський |.В., Лисенко А.К., Манько Ю.П. Атласвизначник бур'янiв. Киiв: Урожай, 1988. 371 с. 12. Власов Ю.И., Ларина Э.И. Сельскохозяйственная вирусология. М.: Колос, 1982. 13. Гагкаева Т.Ю., Гаврилова О.П. Фузариоз зерновых культур. Защита и карантин растений, № 12, 2009. С. 13-15.

14. Герасимов С.Б. Вирусные болезни зерновых культур в Поволжье. Известия Куйбышевского сельскохозяйственного института. Агрохимия, т. 23, 1969. С. 357-361. 15. Гвоздяк Р.И., Горленко М.В., Королева И.Б., Чумаевская М.А. О черном бактериозе пшеницы в СССР. Биологические науки. Москва, 1981. № 12. 16. Горбачев И.В., Гриценко В.В., Захваткин Ю.А. и др. Защита растений от вредителей / под ред. проф. Исаичева. М.: Колос. 2003. 472 с. 17. Горленко М.В. Болезни пшеницы. М., 1951. 18. Горленко М.В. Бактериозы хлебных злаков. М., 1979. 19. Гринько Н.И., Титов А.Х., Квартин В.Н., Семерникова А.И., Лапченков Г.Я., Дятленко В.А., Сорные растения и борьба с ними в Ростовской области. Учебное пособие. Персиановка: Донской СХИ, 1987. 102 с. 20. Губанов И.А., Киселева К.В., Новиков В.С., Тихомиров В.Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России, т. 1. М: Товарищество науч. изданий КМК, Институт технологических исследований. 2002. 526 с. 21. Гуськова Л.А., Карлик Ф.А., Саулич М.И., Сергеева Л.С. Овсяная нематода в Ленинградской области. В кн. Нематодные болезни растений. |2 Всес. конф. (ред. Нестеров П.И.), Кишинев: Ин-т зоол. 1991. Респ. Молдова. С. 9. 22. Дубоносов Т.С., Панарин С.Б., Каневчева И.С. Вирусные болезни злаков. М., 1982. 23. Живых А.В. Обзор фитосанитарного состояния посевов сельскохозяйственных культур в Российской Федерации в 2009 году и прогноз развития вредных объектов в 2010 году. М., 2010. 24. Илюхина М.К. Бактериозы озимой пшеницы в Центрально-Черноземной полосе и Краснодарском крае и обоснование мер борьбы с ними. Автореферат диссертации кандидата с.-х. наук. М.: ВНИИЗР, 1976.

25. Ишкова Т.И., Берестецкая Л.И., Гасич Е.Л., Левитин М.М., Власов Д.Ю. Динамика основных грибных болезней зерновых культур. СПб., 2002. 26. Каратыгин И.Д. Возбудители головни зерновых культур. Л., 1986. 27. Красноборова И.М. Флора Сибири, т. 13. Новосибирск: Наука, 1997. 472 с. 28. Кремнева О.Ю., Волкова Г.В. Пиренофороз – опасное заболевание пшеницы. Защита и карантин растений, № 6, 2007. С. 45-46. 29. Лазарев А.М. Бактериальные болезни пшеницы. Защита и карантин растений, № 11, 2007. С. 48-50. 30. Лапченко Г.Я. Сорные растения и борьба с ними в Ростовской области. Персиановка: Донской СХИ, 1987. 103 с. 31. Лебедев В.Б. Ржавчина пшеницы в Нижнем Поволжье. Саратов, 1998. 32. Левитин М.М., Тютерев С.Л. Грибные болезни зерновых культур. Защита и карантин растений, № 11, 2003. С. 73. 33. Мазоткин А.Г., Павлюшин В.А. Пшеничные мухи рода ՔհօrԵia в Азово-Причерноморской степи. СПб., 2003. 170 с. 34. Маркелова Т.С., Кириллова Т.В. Вирусные болезни пшеницы. Защита и карантин растений, № 4, 2010. С. 21-23. 35. Мигулин А.А. Сельскохозяйственная энтомология. Изд. 2-е. М.: Колос, 1988. 415 с. 36. Монастырский О.А., Першакова Т.В., Кузнецова Е.В. Вредоносность возбудителей фузариоза зерна пшеницы. Защита и карантин растений, № 7, 2009. С. 16-17. 37. Москаленко Г.П. Карантинные сорные растения России. М.: Росгоскарантин, 2001. 280 с. 38. Назарова Л.Н., Корнева Л.Г., Жохова Т.П., Полякова Т.М., Санин С.С. Эпидемиологическая ситуация по септориозу на пшенице в 2001-2009 годах. Защита и карантин растений, № 10, 2010. С. 18-19.

39. Никитин В.В. Сорные растения флоры СССР. Л.: Наука, 1983. 454 с. 40. Обзор фитосанитарного состояния посевов сельскохозяйственных культур в Российской Федерации в 2009 году и прогноз развития вредных объектов в 2010 году (составлен А.В. Живых – ФГУ ,Россельхозцентрե). Защита и карантин растений, 2010, № 4 (ԲսՏariսո ոival6, Լyքհսla iոՇarոaէa, ԲսՏariսո, Ւ6lոiոէհօՏքօriսո, Вlսո6ria (ԷriՏiքհ6) ցraոiոiՏ, ՔսՇՇiոia r6Շօոdiէa, Տ6քէօria էriէiՇi, ՍՏէilaցօ riէiՇi и другие). 41. Павлюшин В.А., Фролов А.Н., Гричанов И.Я., Левитин М.М., Лунева Н.Н., Саулич М.И. Ареалы и зоны вредоносности основных сорных растений, вредителей и болезней сельскохозяйственных культур. СПб.: ВИЗР. 2005. 84 с. 42. Павлюшин В.А., Вилкова Н.А., Сухорученко Г.И., Нефедова Л.И., 2010. Вредная черепашка: распространение, вредоносность, методы контроля. Защита и карантин растений, № 1, С. 54-84. 43. Политыко П.И. Тифулез озимых зерновых. Защита раст., № 12, 1988. С. 18. 44. Санин А.А., Назарова Л.Н. Фитосанитарная обстановка на посевах пшеницы в Российской Федерации (1991-2008 гг.). Аналитический обзор. Защита и карантин растений, № 2, 2010. С. 69-88. 45. Санина А.А., Анциферова Л.В. Видовой состав грибов рода Տ6քէօria ՏaՇՇ. на пшенице в Европейской части СССР. Микология и фитопатология, т. 25, вып. 3, 1991. С. 250-252. 46. Смирнова М.П., Красавина Е.А., Живых А.В., Романенко Т.Н., Солодкая Л.В. Обзор фитосанитарного состояния посевов сельскохозяйственных культур в Российской Федерации в 2008 году и прогноз развития вредных объектов в 2009 году. М., 2009. 47. Танский В.И., Левитин М.М., Ишкова Т.И., Кондратенко В.И. Фитосанитарная диагностика в интегрированной защите зерновых культур / Сборник методических рекомендаций по

защите растений. Ред. Новожилов К.В. СПб.: ВИЗР, 1998. С. 555. 48. Танский В.И., Долженко В.И., Гончаров Н.Р., Ишкова Т.И. Защита зерновых культур от вредителей, болезней и сорняков в нечерноземной зоне России. СПб.: ВИЗР, 2004. 48 с. 49. Танский В.И., Левитин М.М., Павлюшин В.А., Буров В.Н., Гончаров Н.Р., Ишкова Т.И., Сухорученко Г.И. Экологический мониторинг и методы совершенствования защиты зерновых культур от вредителей, болезней и сорняков / Совершенствование интегрированной защиты растений с целью предотвращения потерь урожая. Метод. сборник. СПб.: ВИЗР, 2005. С. 3-49. 50. Танский В.И., Великань В.С., Фролов А.Н., Саулич М.И. Пшеничный трипс – ՒaքlօէհriքՏ էriէiՇi Խսrd. (ԼհyՏaոօքէ6ra, Քհla6օէհriքida6), его ареал и зоны вредоносности // Вестник защиты растений, № 2. 2006. С. 59-63. 51. Таракановский А.Н. Прикорневые гнили озимой пшеницы на Северном Кавказе. Защита и карантин растений, № 4, 2008. С. 51. 52. Тахтаджян А.Л., Федоров А.А. Флора Еревана. Л.: Наука, 1972. 396 с. 53. Тихонова Л.В. Экологические основы регуляции численности особо опасных нематод зерновых культур в профилактике фитогельминтозов. Автореф. дисс. докт. биол. наук. М.: Всес. Ин-т гельминтологии, 1986. 48 с. 54. Тупеневич С.М. Выпревание озимых хлебов. Труды ВНИИ защиты растений. Л., вып. 25, 1965. С. 118-120. 55. Ульянова Т.Н. Сорные растения во флоре России и других стран СНГ. СПб.: ВИР, 1998. 344 с. 56. Харкевич С.С. Сосудистые растения советского Дальнего Востока, т. 6. СПб.: Наука, 1992. 428 с. 57. Цвелев Н.Н. Определитель сосудистых растений Северо-Западной России (Ленинградская, Псковская и Новгородская области). СПб.: СПХФА, 2000. 781 с.

58. Цветкова Н.А., Костицин В.В. Вредоносность церкоспореллезной гнили. Защита растений, № 3, 1994. С. 47-48. 59. Черепанов С.К. Сосудистые растения России и сопредельных государств (в пределах бывшего СССР). СПб., 1995. 991 с. 60. Чесалин Г.А. Сорные растения и борьба с ними. Խ.: Колос, 1975. 256 Շ. 61. Шебер-Бутин Б., Гарбе Ф., Бартельс Г. Иллюстрированный атлас по защите сельскохозяйственных культур от болезней и вредителей. Изд. гр. ,Контэнтե. 2005. 231 с. 62. ՍօոՏ6ll 8. Բlօra ԱօrdiՇa. Մօl. |. ՏէօՇkհօlո. 2000. Ք. 254. հէէք://www.aց.ոdՏս.6dս հէէք://aցd6v.aոr.սd6l.6dս հէէք://www.aցf.ցօv.ԵՇ.Շa հէէք://www.aցraria.օrց հէէք://www.aցriՇ.wa.ցօv.aս հէէք://www.aցrօaէlaՏ.rս հէէք://www.aոքՇ.aԵ.Շa հէէք://araո6l.fr66.fr հէէք://Եarry.fօէօքaց6.rս/ցall6ry հէէք://www.Եay6rՇrօքՏՇi6ոՇ6.rս/ հէէք://www.ԵiօliԵ.Շ2/6ո/էa»օո հէէք://www.Եiոraո.rս հէէք://www.Եkոakrօ.d6 հէէք://www.Եօցa.rսհr-սոi-ԵօՇհսո.d6 հէէք://Եսցցսid6.ո6է հէէք://www.ԵսցՏaոdw66dՏ.Շօ.սk հէէք://www.ՇlսԵՏՇi6ոՇ6Տ.ս-քՏսd.fr հէէք://www.Շkka6ոքf6.d6 հէէք://www.ՇօոոaոՏէ6r.6ս հէէք://d6.aՇad6ոiՇ.rս հէէք://www.dոr.Տէaէ6.wi.սՏ

հէէք://www.diքէ6ra.iոfօ հէէք://www.6laէ6rida6.Շօո հէէք://6lkհօrո.սոl.6dս հէէք://6ո.aՇad6ոiՇ.rս հէէք://www.6օl.օrց հէէք://www.faօ.օrց հէէք://flօra.ոհո-wi6ո.aՇ.aէ հէէք://www.fօr6Տէryiոaց6Տ.օrց հէէք://fօrսո.2ira3a.ո6է/ոy-fil6Տ հէէք://fr.aՇad6ոiՇ.rս հէէք://www.ցal6ri6-iոՏ6Շէ6.օrց հէէք://հ6rԵa.ոՏս.rս հէէք://www.հցՇa.Շօո հէէք://www.հlaՏ6k.Շօո հէէք://www.illiոօiՏwildflօw6rՏ.iոfօ հէէք://www.iոոaէսr6.rս/arՇհiv6Տ հէէք://www.iոvaՏiv6.օrց հէէք://www.iոra.fr/հyքք2 հէէք://www.iքոiոaց6Տ.օrց հէէք://www.iքո.սՇdaviՏ.6dս հէէք://www.jiՇ.aՇ.սk հէէք://www.ka6f6r-d6r-w6lէ.d6 հէէք://www.laցսiaՏaէa.Շօո հէէք://www.laոdwirէ.Շօո հէէք://www.l6քidօքէ6rar6ՏօսrՇ6Տ.հօո6Տէ6ad.Շօո հէէք://www.liոո6a.iէ հէէք://lսiriց.alէ6rviՏէa.օrց հէէք://www.ոaէiv6էr6aէո6ոէՏ.Շօո հէէք://www2.ոrո.Տ6/6ո/Տv6ոՏka_fjarilar հէէք://օհiօliո6.օՏս.6dս հէէք://www.քadil.ցօv.aս հէէք://www.քlaոէariսո.rս հէէք://www.քlaոէ-id6ոէifiՇaէiօո.Շօ.սk հէէք://r.a.r.6.fr66.fr/iոէ6raՇէif

հէէք://www.rօlv.ոօ/Եild6r/ցall6ri հէէք://www.ՏԵքi.Շօ.սk/Ք6ՏէՇօոէrօl/ՃքհidՏ հէէք://www.ՏԵՏ.սէ6»aՏ.6dս հէէք://ՏՇaraԵ.ոՏս.ոօոէaոa.6dս հէէք://Տօքհy.ս-3ոrՏ.fr հէէք://www.է6»aՏiոvaՏiv6Տ.օrց հէէք://սkոօէհՏ.օrց.սk հէէք://v6ց6էaԵl6ոdօոliո6.քքaէհ.Շօrո6ll.6dս հէէք://www.viarսral.Շօո.ar հէէք://viՏսalՏսոliոiէ6d.քհօէօՏհ6lէ6r.Շօո հէէք://www.»iոՏէar.rս հէէք://www.2iո.rս/aոiոalia/Շօl6օքէ6r

Մնացած տեքստերի օգտագործված գրականության ցանկը ն ինտերնետային կայքերը 1. 8riոkոճո Է., 1.1.Խ. Օօօտտeոտ, ճոմ Է.R. vճո Riel (1996) Ըօոքճrճէive հօտէ տսiէճԵiliէ7 օք տeleօէeմ օrօք քlճոէտ էօ 7eloidoջyոe Ըհitսoodi Օօlմeո eէ ճl. 1980 ճոմ 7. fallaւ Ճճrտտeո 1996. Ճոշeiջer քսr Տօհճմliոջտkսոմe, Եքlճոշeոտօհսէշ, սոմ Սոwelէտօհսէշ 69: 127-129. 2. 8rօոոer Է. (1996) ՛հe օօոէrօl օք էհe rօօէ-kոօէ ոeոճէօմe 7eloidoջyոe fallaւ. ԵսԵliօճէie Եrօeքտէճէiօո vօօr մe ՃkkerԵօսw eո մe Օrօeոէeէeelէ iո մe Մօlleջrօոմ 818: 159-163. 3. 8rօոոer Է. ճոմ Լ.Ե.Օ. Խօleոմiյk (2001) Եօքսlճէiօո մevelօքոeոէ օք էհe rօօէ-kոօէ ոeոճէօմeտ 7eloidoջyոe Ըհitսoodi ճոմ 7. fallaւ iո քօէճէօ. ՕewճտԵeտօհerոiոջ 32: 148-150. 4. Օօlմeո Ճ.Խ., Օ'8ճոոօո 1.Է., Տքճոէօ Օ.Տ., Բiոle7 Ճ.Խ. (1980) Ծeտօriքէiօո ճոմ ՏԷԽ օԵտervճէiօոտ օք 7eloidoջyոe Ըհitսoodi ո. տք. (Խelօiմօջ7ոiմճe). Ճ rօօէ kոօէ ոeոճէօմe օո քօէճէօ iո էհe Եճօiքiօ Nօrէհweտէ. Joաrոal of Խeոatoloջy 12, 319-327. 5. Ծճհer Տ., Տ. Օilleէ, Ծ. Խսջոier7, ճոմ Է. Խճrշiո (1996) Ծiտօօver7 iո Բrճոօe ճոմ օհճrճօէeriտէiօտ օք էհe Ծսէօհ vճriճոէ օք 7eloidoջyոe Ըհitսoodi. Neոճէrօքiօճ 26: 253. 6. ԾeՕiօrջi Ը., Ե. Մerօոiօօ, Բ. ԾeԼսօճ, Ճ. Nճէillճ, Ը. Լճոճve, ճոմ Օ. Եeտօle (2002) Տէrսօէսrճl ճոմ evօlսէiօոճr7 ճոմ ճոճl7տiտ օք էհe riԵօտօոճl ջeոeտ օք

էհe քճrճտiէiօ ոeոճէօմe 7eloidoջyոe artiellia տսջջeտէտ iէտ ճոօieոէ օriջiո. Խօleօսlճr & 8iօօհeոiօճl Եճrճտiէօlօջ7 124: 91-94. 7. Օօօտտeոտ 1.1.Խ. (1995) Էօտէ rճոջe էeտէ օք 7eloidoջyոe ո. տք. Iո: Ճոոսճl Reքօrէ 1994 1iaջոo5tiԸ Ըeոtre, քք. 95-97. Եlճոէ Եrօէeօէiօո Տerviօe, Պճջeոiոջeո (NԼ). 8. Ճvilճ Ճ.Ը., Տճlճշճr Լ.Բ., Օrէeջճ Խ., Ծճոielտ 1. Ճ ոew տէrճiո օք Ճոմeճո քօէճէօ ոօէէle virստ քrօո 8rճշil // Եlճոէ Ծiտeճտe. – 1984. – Մօl. 68. – Ե. 997-998. 9. ԲriԵօսrջ Ը.Է., 1օոeտ R.Ճ.Ը., Ճօeոiջ R. Ճոմeճո քօէճէօ ոօէէle, ճ ոew ոeոԵer օք էհe Ըօwքeճ ոօտճiօ virստ ջrօսք // Եհ7էօքճէհօlօջ7. – 1977. – Մօl. 67. – Ե. 969-974. 10. ԲriԵօսrջ Ը.Է., 1օոeտ R.Ճ.Ը., Ճօeոiջ R. Էօտէ քlճոէ reճօէiօո, քհ7տiօճl քrօքerէieտ ճոմ տerօlօջ7 օք էհree iտօlճէeտ օք Ճոմeճո քօէճէօ lճէeոէ virստ քrօո Եerս // Ճոոճlտ օք Ճքքlieմ 8iօlօջ7. – 1977. – Մօl. 86. – Ե. 373-380. 11. ՕiԵԵտ Ճ.1., Էeօհէ-Եօiոճr Է., Պօօմտ R.Ծ., ԽօՃee R.Ճ. Տօոe քrօքerէieտ օք էհree relճէeմ virստeտ: Ճոմeճո քօէճէօ lճէeոէ, մսlօճոճrճ ոօէէle ճոմ օոօոiտ 7ellօw ոօտճiօ // 1օսrոճl օք Օeոerճl ԽiօrօԵiօlօջ7. – 1966. – Մօl. 44. – Ե. 177-193. 12. Ճօeոiջ R., Լeտeոճոո Ծ. ՛7ոօvirստ ջrօսք // ԸԽԼ/ՃՃ8 Ծeտօriքէiօոտ օք Եlճոէ Մirստeտ. – 1979. – № 214. – 7տ. 13. Լiշirrճջճ Ը., Ըճոէճ Ըrսշ Խ., 1ճ7ճտiոջհe Ս. Ծeէeօէiօո օք iտօlճէe օք Ճոմeճո քօէճէօ lճէeոէ virստ iո սllսօօ (Սllսօստ էսԵerօտստ Ըճlմճտ) // Եlճոէ Ծiտeճտe. – 1996. – Մօl. 80. – Ե. 344-345. 14. Էճճօk R.Ճ., 1eոմek Է., Լiս Է., Խճrօհճոէ Ճ.R., Եeէriօe ՛.R., Եօlճոմ ՛.Խ., Մe Է., 2002. ՛հe eոerճlմ ճտհ Եօrer: ճ ոew exօէiօ քeտէ iո Nօrէհ Ճոeriօճ. – Newտleէէerտ Խiօհiջճո eոէօոօl. տօօ. Մօl. 47, ոօ. 3-4, ք. 1-5. 15. 8ielճwտki R. Խօոօջrճքlie մer Էքilճօհոiոճe (Ըօleօքէerճ, Ըօօօiոelliմճe) մer Ճստէrճliտօհeո Reջiօո Ճոոճleտ Լօօlօջiօճ. Պճrտճwճ, 1963. Մօl. 21. 167 ք. 16. Ըհճշeճս 1., Բսrտօհ Է., Տճտճյi Է. Մճliմ ջeոerճ ճոմ տսԵջeոerճ օք Ըօօօiոelliմճe Ըօօօiոellճ. 1990. Մօl. 2. N 1. Ե. 7-10. 17. Բսrտօհ Է. ՛ճxօոօո7 օք Ըօօօոielliմտ Ըօօօiոellճ. 1990. Մօl. 2. N 1. Ե. 4-7. 18. Էճrճ Է. ՛հe հereմiէճr7 relճէiօո Եeէweeո Եlճօk է7քe ճոմ wilմ է7քe ճմսlէ օք էհe lճմ7 Եeeէle Heոo5eքilaԸհոa 5iջiոtioԸtoոaԸաlata Խօէտհսlտk7 (Ըօleօքէerճ, Ըօօօiոelliմճe) // New Էոէօոօlօջiտէ, 1981. Մօl. 30, N 4. Ե 86-89. 19. Էճrճ Է., Էճոճջսօհi ՛., Խiէճոi ՛. Խelճոiշeմ քօrո օք էհe lճմ7 Եeeէle Heոo5eքilaԸհոa 5iջiոtioԸtoոaԸաlata Խօէտհսlտk7 (Ըօleօքէerճ, Ըօօօiոelliմճe). New Էոէօոօlօջiտէ, 1979. Մօl. 28, N 3-4. Ե. 55-59. 20. Ճճէճkսrճ Է. Ըlճտտiքiօճէiօո ճոմ evօlսէiօո օք էհe քհ7էօքհճջօստ Heոo5eքilaԸհոa 5iջiոtioԸtoոaԸաlata lճմ7Եirմտ օօոքlex (Ըօleօքէerճ, Ըօօօiոelliմճe) // 1. Բճօ. Տօi. Էօkkճiմօ Սոiv., 1981. Մօl. 22. Ե. 301-305.

21. Ճմճոտ Խ.1., Ճօօօէէօ Օ.Ե., Ճջrճոօvտk7 Ճ.Ճ., 8ճr-1օտeքհ Խ., 8օտօiճ Ծ., 8rսոէ Ճ.Ճ., Ըճոմreտտe ՛., Ըօսէէտ R.Է.Ճ., Ծօlյճ Մ.Մ., Բճlk 8.Պ., Բօտէer Օ.Ծ., Օօոտճlveտ Ծ., 1elkոճոո Պ., Ճճrճտօv Ճ., Խճrէelli Օ.Ե., Խճwճտտi Խ., Խilոe R.Օ., Խiոճքrճ Ճ., Խսrճոէ Ճ.Բ., NճոԵճ Տ., Rօwհճոi Ճ., Մeէէeո Է.1., Մiտհiոiօհeոkօ Մ.Ճ., Պiտler Օ.Ը. Մօտհikճwճ N., Լճvriev Տ.Ճ. Բճոil7 Բlexiviriմճe. Մirստ էճxօոօո7. Էiջհէ Reքօrէ օք էհe Լոէerոճէiօոճl Ըօոոiէէee օո ՛ճxօոօո7 օք Մirստeտ. Էlտevier, Տճո Ծieջօ. – 2005. – Ե. 956-960. 22. 8ճrker Է., ՊeԵտէer Ճ.Ծ., Reճv7 8. Ծeէeօէiօո օք քօէճէօ virստ Մ iո քօէճէօ էսԵerտ: ճ օօոքճriտօո օք քօl7ոerճտe օհճiո reճօէiօո ճոմ eոշ7ոe-liոkeմ iոոսոօտօrԵeոէ ճտտճ7 // Եօէճէօ Reտ. – 1993. – Մօl. 36. – Ե. 13-20. 23. 8ճr-1օտeքհ Խ., Խճrէelli Օ.Ե. Ըճքillօvirստ. Ըlճտտifiօճէiօո ճոմ Nօոeոօlճէսre օք Մirստeտ. Բiքէհ Reքօrէ օք էհe Լոէerոճէiօոճl Ըօոոiէէee օո ՛ճxօոօո7 օք Մirստeտ // Ճrօհ. Մirօl. Տսքքl. – 1991. – Մօl. 2. – Ե. 339-340. 24. 8rսոէ Ճ. eէ ճl. Եlճոէ Մirստeտ Օոliոe: Ծeտօriքէiօոտ ճոմ Լiտէտ քrօո էհe ՄԼԾԷ ԾճէճԵճտe. Եօէճէօ ՛ էriօհօvirստ .Մerտiօո: 20-էհ Ճսջստէ 1996. 25. Ըlճrk Խ.Բ., Ճմճոտ Ճ.N. Ըհճrճօէeriտէiօտ օք էհe ոiօrօքlճէe ոeէհօմ օք eոշ7ոe-liոkeմ iոոսոօտօrԵeոէ ճտտճ7 քօr էհe մeէeօէiօո օք քlճոէ virստeտ // 1. Օeոerճl Մirօlօջ7. – 1977. – Մօl. 34. – Ե. 475-483. 26. Էհlerտ Ս., Մeէէeո Է.1., Եճսl Է.Լ. Ծeէeօէiօո օք քօէճէօ leճքrօll virստ iո քriոճril7 iոքeօէeմ էսԵerտ Ե7 eոշ7ոe-liոkeմ iոոսոօտօrԵeոէ ճտտճ7 // Եհ7էօքճէհ. Լeiէտօհriքէ. – 1983. – Մօl. 107. – Ե. 37-46. 27. ԷԵԵՕ/ԸՃ8Լ. Օսճrճոէiոe քeտէտ քօr Էսrօքe. 2ոմ eմiէiօո (Էմ. Ե7 Տոiէհ, Լ.Խ.: ԽօNճոճrճ, Ծ.Օ.: Տօօէէ, Ե.R.: Էօlմerոeտտ, Խ.). ԸՃ8 ԼN՛ԷRNՃ՛ԼՕNՃԼ, Պճlliոջքօrմ (Օ8). 1996. 28. Բօx Ճ., Էvճոտ Բ., 8rօwոiոջ Լ. Ծireօէ էսԵer էeտէiոջ քօr Եօէճէօ Մ քօէ7virստ Ե7 reճl-էiոe R՛-ԵԸR ճոմ ԷԼԼՏՃ: reliճԵle օքէiօոտ քօr քօտէ-հճrveտէ էeտէiոջ // 8սlleէiո ՕԷԵԵ/ԷԵԵՕ 8սlleէiո. – 2005. – Մօl. 35. – Ե. 93-97. 29. Բսօհտ Է., Խerker Ծ. Եճrէiճl քսriքiօճէiօո օք ճքքle տէeո ջrօօviոջ virստ ճոմ ճոէiտerսո քrօմսօէiօո // Ճrօհiv քür Եհ7էօքճէհօlօջie սոմ Եքlճոշeոտօհսէշ. – 1985. – Մօl. 21. – Ե. 171-181. 30. Բսeոէeտ Տ., Ըհսզսillճոզսi Ը. Լճտ Էոքerոeմճմeտ օճստճմճտ քօr Մirստ 7 տս Ըօոէrօl. ՛հe Լոէerոճէiօոճl Եօէճէօ Ըeոէer (ԸԼԵ), Լiոճ, Եerս. – 2004. – Ե. 1331. 31. 1օոeտ R.Ճ.Ը. ՛eտէտ քօr էrճոտոiտտiօո օք քօսr քօէճէօ virստeտ էհrօսջհ քօէճէօ էrսe տeeմ // Ճոոճlտ օք Ճքքlieմ 8iօlօջ7. – 1982. – Մօl. 100. – Ե. 315-320. 32. Լiշárrճջճ Ը., Օսerօi Խ., Տճոէճ Ըrսշ Խ., 8ճrէօliոi Լ., Տճlճշճr Լ.Բ. Օէհer ոճէսrճl հօտէտ օք Եօէճէօ virստ ՛ // Եlճոէ Ծiտ. – 2000. – Մօl. 84. – Ե. 736738. 33. Խճrէelli Օ.Ե., Ըճոմreտտe ՛., NճոԵ Տ. ՛riօհօvirստ, ճ ոew ջeոստ օք քlճոէ virստeտ // Ճrօհiveտ օք Մirօlօջ7. – 1994. – Մօl. 134. – Ե. 451-455.

34. Խճէէհewտ R.Է.Բ. Ըlճտտifiօճէiօո ճոմ Nօոeոօlճէսre օք Մirստeտ // Բօսrէհ Reքօrէ օք էհe Լոէerոճէiօոճl Ըօոոiէէee օո ՛ճxօոօո7 օք Մirստeտ / Լոէervirօlօջ7. 1982. – Մօl. 17, № 1-3. 35. Օօհi Խ., Ճճտհiwճշճki Տ., Էirճէտսkճ Ճ., NճոԵճ Տ., ՛տսօհiշճki ՛. Nսօleօէiմe տeզսeոօe օք էհe 3'-էerոiոճl reջiօո օք քօէճէօ virստ ՛ RNՃ// Ճոոճlտ օք էհe Եհ7էօքճէհօlօջiօճl Տօօieէ7 օք 1ճքճո. – 1992. – Մօl. 58. – Ե. 416-425. 36. ՕԷԵԵ/ԷԵԵՕ (2000) Ըerէiքiօճէiօո տօհeոe ԵԽ 4/28 (1). Տeeմ քօէճէօeտ. 37. ՕԷԵԵ/ԷԵԵՕ (2004) Եհ7էօտճոiէճr7 քrօօeմսreտ ԵԽ 3/21 (2). Եօտէeոէr7 զսճrճոէiոe քօr քօէճէօ //8սlleէiո ՕԷԵԵ/ԷԵԵՕ 8սlleէiո. – 2004. – Մօl. 34. – Ե. 443-454. 38. Rստտօ Խ., RսԵiոօ Լ., Ծe Տէrճմiտ Ճ., Խճrէelli Օ.Ե. ՛հe օօոքleէe ոսօleօէiմe տeզսeոօe օք քօէճէօ virստ ՛ // Ճrօհ. Մirօl. – 2009. – Մօl. 154. – Ե. 321-325. 39. Տճlճշճr Լ.Բ., Էճrriտօո 8.Ծ. ՛wօ քreviօստl7 սոմeտօriԵeմ քօէճէօ virստeտ քrօո Տօսէհ Ճոeriօճ // Nճէսre. – 1977. – Մօl. 265. – Ե. 337-338. 40. Տճlճշճr Լ.Բ., Էճrriտօո 8.Ծ. Էօտէ rճոջe, քսriքiօճէiօո ճոմ քrօքerէieտ օք քօէճէօ virստ ՛ // Ճոոճlտ օք Ճքքlieմ 8iօlօջ7. – 1978ճ. – Մօl. 89. – Ե. 223-235. 41. Տճlճշճr Լ.Բ., Էսէօհeտօո Ճ.Խ., ՛օlliո Ե., Պilտօո Է.R. Օքէiօճl մiքքrճօէiօո տէսմieտ օք քճrէiօleտ օք քօէճէօ virստ ՛ // 1օսrոճl օք Օeոerճl Մirօlօջ7. – 1978. – Մօl. 39. – Ե. 333-342. 42. Տճlմճrelli Ե., Rօwհճոi Ճ., Rօսէհ Օ., Խiոճքrճ Ճ., Ծiջiճrօ Խ. Ստe օք մeջeոerճէe քriոerտ iո ճ R՛-ԵԸR ճտտճ7 քօr էհe iմeոէiքiօճէiօո ճոմ ճոճl7տiտ օք տօոe քilճոeոէօստ virստeտ, wiէհ տքeօiճl reքereոօe էօ օlօտէerօ- ճոմ viէivirստeտ օք էհe ջrճքeviոe // Էսr. 1. Եlճոէ Եճէհօl. – 1998. – Մօl. 104. – Ե. 945-950. 43. Տօհrօeմer Խ., Պeiմeոճոո Է.Լ. Ծeէeօէiօո օք զսճrճոէiոe virստeտ օք քօէճէօ Ե7 ԷԼԼՏՃ // 8սlleէiո ՕԷԵԵ/ԷԵԵՕ 8սlleէiո. – 1990. – Մօl. 20. – Ե. 581590. 44. Տiոջհ R.Ե., Տiոջհ Խ. Տքeօiքiօ մeէeօէiօո օք քօէճէօ virստ Ճ iո մօrոճոէ էսԵerտ Ե7 reverտe էrճոտօriքէiօո քօl7ոerճտe օհճiո reճօէiօո // Եlճոէ Ծiտ. – 1998. – Մօl. 82. – Ե. 230-234. 45. Տքieջel Տ., Խճrէiո R.R. Լոքrօveմ մeէeօէiօո օք քօէճէօ leճք rօll virստ iո մօrոճոէ քօէճէօ էսԵerտ ճոմ ոiօrօէսԵerտ Ե7 էհe քօl7ոerճտe օհճiո reճօէiօո ճոմ ԷԼԼՏՃ // Ճոո. Ճքքl. 8iօl. – 1993. – Մօl. 121. – Ե. 493-500. 46. Մerոօո-Տհirle7 Խ.Լ., 8սrոտ R., Օeօrջe Է.Լ., Էօճմle7 Խ.Է. Ճ տiոքle ճտտճ7 տ7տէeո iոօօrքօrճէiոջ ոօոօօlօոճl ճոէiԵօմieտ քօr էհe մeէeօէiօո օք քօէճէօ virստ ՛ // Եօէճէօ Reտeճrօհ. – 1993. – Մօl. 36. – Ե. 83-88. 47. Ճս Է., Nie 1. Լմeոէiքiօճէiօո, օհճrճօէeriշճէiօո, ճոմ ոօleօսlճr մeէeօէiօո օք Ճlքճlքճ ոօտճiօ virստ iո Եօէճէօ // Եհ7էօքճէհօlօջ7. – 2006. – Մօl. 96. – Ե. 1237-1242.

48. Ճս Է., ԾeԷճճո ՛.Լ., Ծe 8օer Տ.Է. Ծeէeօէiօո ճոմ օօոքirոճէiօո օք ոօք-էօք Եօոօvirստ iո քօէճէօeտ քrօմսօeմ iո էհe Սոiէeմ Տէճէeտ ճոմ Ըճոճմճ // Եlճոէ Ծiտ. – 2004. – Մօl. 88. – Ե. 363-367. 49. Ճջճrvճl Մ.Ճ., Խճէհսr Տ.8. Ծeէeօէiօո օք Ճճոճl Եսոէ iո wհeճէ տeeմ տճոքleտ էreճէeմ wiէհ քսոջiօiմeտ // Եlճոէ Եrօէeօէiօո 8սlleէiո (1992) 40. Ե. 148153. 50. ԸճտէleԵսr7 Լ.Ճ., Ըճrriտ Լ.Խ. ՛illeէiճ wճlkeri, ճ ոew տքeօieտ օո Լօliսո ոսlէiքlօrսո ճոմ Լ. քereոոe // Խ7օօlօջiճ (1999) 91. Ե. 121-131. 51. Ըrօստ Ե.Պ., Մճո 1ճճrտvelմ, ԸճտէleԵսr7 Լ.Ճ. ճոմ Եreէօriստ Լ.Ճ. (2001) Ճճrոճl Եսոէ օք wհeճէ – ոewl7 reքօrէeմ քճէհօջeո քrօո էհe Ճքriօճո օօոէiոeոէ. Եlճոէ Ծiտeճտe, 85 (5), 723. 52. Ծօwell Բ.Է., 8օrճէ7ոտki ՛.N., Մkeոճ R.Է., Ծօwմ7 Ճ.Ճ., Տէճէeո R.՛. (2002) Ստe օք օքէiօճl տօrէiոջ էօ մeէeօէ wհeճէ kerոelտ iոքeօէeմ wiէհ ՛illeէiճ iոմiօճ. Եlճոէ Ծiտeճտe, 86 (9), 1011-1013. 53. Բreմeriօk R.Ծ., Տո7մer Ճ.Է., ՛օօle7 Ե.Պ., 8erէier-Տօհճճմ Մ., Եeէerտօո Օ.Լ., 8օոմe Խ.R., Տօհճճմ N.Պ., & Ճոօrr Ծ.Ճ. (2000) Լմeոէiքiօճէiօո ճոմ մiքքereոէiճէiօո օք ՛illeէiճ iոմiօճ ճոմ ՛illeէiճ wճlkeri ստiոջ էհe քօl7ոerճտe օհճiո reճօէiօո. Եհ7էօքճէհօlօջ7, 90, 951-960. 54. ՃeհleոԵeօk Է., Խօէէe 1. սոմ Լ-1. Սոջer (1997) Լսr Ճոճl7տe մeտ Riտikօտ սոմ մer Բօlջeո eiոer Էiոտօհleքքսոջ vօո ՛illeէiճ iոմiօճ (տ7ո. Neօvօտտiճ iոմiօճ) ոճօհ Ծeսէտօհlճոմ NճօհriօհէeոԵl. Ծeոէ. Եքlճոշeոտօհսէշմ., 49 (4), 65-74. 55. Ճհelջճէi-8ճոճ Բ., Ճliշճմeհ Ճ. (1999) Տէսմieտ օք ջeոeէiօ irճոտ քօքսlճէiօո ՛illeէiճ iոմiօճ. Լrճո. 1. Եlճոէ Եճէհօl., 35 (1-4), 52-55. 56. ՕԷԵԵ/ԷԵԵՕ Ծճէճ տհeeէտ օո զսճrճոէiոe օrջճոiտոտ N 23, ՛illeէiճ iոմiօճ // 8սll. ՕԷԵԵ/ԷԵԵՕ (1980) 8սlleէiո 10 (1). 57. ՕԷԵԵ /ԷԵԵՕ (2004) ԷԵԵՕ. Տէճոմճrմտ РМ 7/29 (1) Ծiճջոօտէiօ քrօէօօօlտ քօr reջսlճէeմ քeտէտ. ՛illeէiճ iոմiօճ 8սlleէiո ՕԷԵԵ/ԷԵԵՕ 8սlleէiո (2004), 34, 219-227. 58. ՕԷԵԵ /ԷԵԵՕ Օսճrճոէiոe քrօօeմսre № 37, ՛illeէiճ iոմiօճ. Լոտքeօէiօո ճոմ էeտէ ոeէհօմտ քօr wհeճէ տeeմտ// 8սll. ՕԷԵԵ/ԷԵԵՕ (1981) 8սlleէiո 21. Ե. 265266. 59. Եճտօօe Լ.Օ. eէ ճl. (2005) Ստէilօտքօreտ օք ՛illeէiճ eհrհճrէճe, ճ տոսէ օք Էհrհճrէճ օճl7օiոճ, ճre օօոոօո օօոէճոiոճոէտ օք Ճստէrճliճո wհeճէ ջrճiո, ճոմ ճ քօէeոէiճl տօսrօe օք օօոքստiօո wiէհ ՛illeէiճ iոմiօճ, էհe օճստe օք Ճճrոճl Եսոէ օք wհeճէ. Եlճոէ Եճէհօlօջ7, 54, 161-168. 60. Եiոeոէel Օ., Ըճrriտ Լ.Խ., Լev7 Լ. & Խe7er R. (1998) Ծevelօքոeոէ օք ճ ԵԸR-Եճտeմ ոeէհօմ քօr iմeոէiքiօճէiօո օք ՛illeէiճ iոմiօճ. Խ7օօlօջiճ 90, 10171027. 61. ՏէճոտԵսr7 Ը.Ծ., ԽօՃirմ7 Տ.1., Ծiջջle Ճ.1. ճոմ Rile7 Լ.՛. (2002) Խօմeliոջ էհe riտk օք eոէr7, eտէճԵliտհոeոէ, տքreճմ, օօոէճiոոeոէ, ճոմ eօօոօոiօ

iոքճօէ օք ՛illeէiճ iոմiօճ, էհe օճստe օք Ճճrոճl Եսոէ օք wհeճէ, ստiոջ ճո Ճստէrճliճո օօոէexէ. Եհ7էօքճէհօlօջ7, 92, 321-331. 62. Լոօսe Է., Տսջi Տ., Ճսrօkօ Է., Խօriսէi Տ., ՃճwճԵe Ճ. 1982. Խօէհ օք 1ճքճո. Մօl. 2. Ճօմճոտհճ. ՛օk7օ. 63. Ճօոօոeոkօ Մ.Տ., Ճհո Տ.8. Rօոkճ7 Լ. 1998. Լllստէrճէeմ Ըճէճlօջսe օք Nօօէսiմճe iո Ճօreճ (Լeքiմօքէerճ). Լոտeօէ օք Ճօreճ. Տerieտ. 3. Ճօreճ Reտeճrօհ Լոտէiէսէe օք 8iօտօieոօe ճոմ 8iօէeօհոօlօջ7 & Ըeոէer քօr Լոտeօէ Տ7տէeոճէiօտ. 64. Լօքeշ-Մճճոօոմe Ը. 2006. Sքodoքtera littorali5 // Ծeliveriոջ ճlieո iոvճտive տքeօieտ Լոveոէօrieտ քօr Էսrօքe. Ե 1-3. 65. Խճrէiոտ ՛., Օliveirճ Լ., Օճrօiճ Ե. 2004. Լճrvճl ոօrէճliէ7 քճօէօrտ օք Տքօմօքէerճ liէէօrճliտ iո էհe Ճշօreտ // 8iօԸօոէrօl. 50. Ե. 761-770. 66. Խօօհiմճ Օ. 1973. ՛wօ iոքօrէճոէ քeտէտ, Տքօմօքէerճ liէսrճ ճոմ Տ. liէէօrճliտ օո vճriօստ օrօքտ ոօrքհօlօջiօճl մiտօriոiոճէiօո օք էհe ճմսlէ, քսքճl ճոմ lճrvճl տէճջeտ // Ճքքlieմ Էոէօոօlօջ7 ճոմ Լօօlօջ7 8, 205-214. 67. Nճտr Է.Տ.Ճ. 1973. Էքքeօէ օք էeոքerճէսre ճոմ relճէive հսոiմiէ7 օո էհe liքe օ7օle օք էհe օօէէօո leճքwօrո, Տքօմօքէerճ liէէօrճliտ. 8սlleէiո մe lճ Տօօiճէճ Էոէօոօlօջiզսe մ'Էջ7քէe 57, 139-144. 68. Եiոջ7սճո Պ., Լiո7ճօ Պ., Ըհeոջlճi Բ., 1iսwei 8., Էօոջքս Լ., Մօսզiճօ Լ., Ճiսզսո Լ., Օսճոջքս Տ., 8ճօliո Լ., Լհօոջliո Լ., ՛ճօզiճո Է., Rօոզսճո Ը. 1982. Լօօոօջrճքհiճ Էeէerօօerօrսո Տiոiօօrսո ԼԼԼ. Լոտէiէսէe օք Լօօlօջ7. Ճօճմeոiճ Տiոiօճ. Տօieոօe Եreտտ. 8eiյiiոջ. Ըհiոճ. Ե. 1-152. 69. Եօrէer 1. 1997. ՛հe օօlօr iմeոէiքiօճէiօո ջսiմe էօ օճէerքillճrտ օք էհe 8riէiտհ Լտleտ. Մikiոջ. 70. Տօհոսէէerer Է. 1969. Եeտէտ օք օrօքտ iո Nօrէհeճտէ ճոմ Ըeոէrճl Ճքriօճ, քք. 186-188. Օստէճv Բiտօհer. Մerlճջ, Տէսէէջճrէ, Օerոճո7. 71. Մixiո Ը. 1999. Բճսոճ Տiոiօճ. Մօl. 16. Լeքiմօքէerճ. Nօօէսiմճe. 8eiյiiոջ. Ըհiոճ. 1. հէէք://www.սkոօէհտ.օrջ.սk/տհօw.քհք?iմ-4582 2. հէէք://www.քհerօոօոeօհeոiօճlտ.iո/տerviօeտ 3. Errօr! Hyք6rl1ոԽ r6f6r6ոՇ6 ոօէ vՅl1ճ. 4. հէէք://www.iոrճ.քr/հ7քքշ/RՃՄՃՕԷՍR/6տքօliէ.հէո 5. հէէք://www.iոvճտive.օrջ/Եrօwտe/մeէճil.օքո?iոջոսո-5140041 6. հէէք://viտսճlտսոliոiէeմ.քհօէօտհelէer.օօո/iոճջe/Լ00006iԷvոԵwոwՃkհէէ ք://www.eքքօ.օrջ/ՕՍՃRАN՛ԼNԷ/Ճlerէ_Լiտէ/Լոտeօէտ/օrէհճr.հէոl

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

Նկ. 1 ՔՔՄ հետնանքով առաջացած քլորոտիկ պատկերի ախտանշաններ Ստենլի տեսակի սալորենու տերնների վրա

Նկ. 2 Եվրասիա 21 տեսակի սալորենու տերն օղակաձն բծավորության ախտանշաններով, առաջացած ՔՔՄ կողմից

Նկ. 3 շարկայի ախտանշաններ սալորենու տերնի վրա

Նկ. 4 շարկայի ախտանշաններ (քլորոտիկ կետեր ն օղակներ) Կարմիր սկոռոսպելկա տեսակի սալորենու տերնների վրա

Նկ. 5 շարկայի ախտանշաններ շլորի տերններին (քլորոտիկ կետեր, օղակներ, ջիլերի դեղնում)

Նկ. 6 շարկայի ախտանշաններ ծիրանենու տերններին (լուսանկարը |ԱԲՃ, 8օrd6aս», Ֆրանսիա)

Նկ. 7 շարկայի ախտանշաններ դեղձենու տերնների վրա (Ս. Dսո62, |ԱԲՃ, Ֆրանսիա)

Նկ. 8 շարկայի ախտանշաններ դեղձենու ծաղիկների վրա (լուսանկար` Շօll6ց6 օf ՃցriՇսlէսral ՏՇi6ոՇ6Տ aէ Ք6ոո Տէaէ6, 2000, ԱՄՆ)

Նկ. 9 շարկայի ախտանշաններ բալ – հուզականի տերնների վրա, ներքնում` առողջ տերններ

Նկ.10 Կեռասենու տերններ քլորոտիկ պատկերի ախտանշաններով ն տերնաթերթի աղավաղմամբ, վարակված ՔՔՄ-ՏօՇ շտամով (լուսանկարը` |ԱԲՃ, 8օrd6aս», Ֆրանսիա)

Նկ. 11 Բալենու տերններ շարկայի ախտանշաններով

Նկ.12 շարկայի ախտանշաններ սալորենու պտուղների վրա (լուսանկարը` Շօll6ց6 օf ՃցriՇսlէսral ՏՇi6ոՇ6Տ aէ Ք6ոո Տէaէ6, ԱՄՆ)

Նկ.13 շարկայի ախտանշաններ ծիրանի պտուղների ն կորիզների վրա (լուսանկարը` Շօll6ց6 օf ՃցriՇսlէսral ՏՇi6ոՇ6Տ aէ Ք6ոո Տէaէ6, ԱՄՆ)

Նկ.14 շարկայի ախտանշաններ դեղձի պտուղների վրա (լուսանկարը` Ս. Dսո62, |ԱԲՃ Ֆրանսիա, )

Նկ.15 շարկայի ախտանշաններ դեղձի պտուղների վրա (լուսանկարը` Խ. Ա6ո6էհ, ՔՒՏՇՃ, Հունգարիա)

Նկ. 16,17,18 Կոլումբիական կեղծ գալային Խ. falla» նեմատոդի ախտահարման ախտանշանները (լուսանկար. Բ. Շօօk, Կենտրոնական գիտական լաբորատորիա (ք. Յորկ) (ձախից ն կենտրոնում) ն Ա6էհ6rlaոdՏ Քlaոէ Քrօէ6Շէiօո Տ6rviՇ6). 1 – կարտոֆիլի պալար, 2 – կարտոֆիլի պալարի կտրված 3 – գազար

Նկ.19 Կաղնու ժանյակագործ փայտոջիլ ՇօryէսՇհa arՇսaէa (Տay)

Նկ. 20. Փայտոջիլի գլուխը

Նկ. 21. Փայտոջիլի ձվերը կաղու տերնի վրա

Նկ. 22. || ն ||| հասակի թրթուրները

Նկ. 23. Իմանգոն կաղնու տերնի վրա սննման ժամանակ Բաց հետքերը` մահացող բջիջների հատվածները

Նկ. 24. Իմագոն ն թրթուրները կաղնու տերնի վրա

Նկ. 25. Փայտոջիլի արտազատուկը կաղնու տերնի վրա

Նկ. 26. Ցորենի հնդկական մրիկ a) ախտահարված հասկը, b) հասկում տեսանելի են ախտահարված հատիկները, c) հատիկների ախտահարման տարբեր աստիճանները, d) հասունացած սպորները, e) ստերիլ սպորներ (բջիջներ), f) չհասունացած սպորներ, g) սպորների ձնավորումը սերմերի թաղանթի ն ալեյային շերտի միջն:

Նկ. 27. Լill6էia որոշ տեսակների սպորները, որոնք ախտահարում են ցորենը (Ճ-ն` Լ. iոdiՇa, Շ-ն` Լ. էriէiՇi, 8-ն` Լ. l6viՏ, D-ն` Լ. Շօոէrօv6rՏa)

Ա

Բ

Գ Նկ. 28. Ռեյգրասի մրիկի (Ա), բրնձի մրիկի (Բ) ն էգխարտի մրիկի սպորները (Գ)

Նկ. 29. Տ. liէէօraliՏ թրթուրների կողմից առվույտի վնասվածքները (հէէք://www.iոra.fr/հyքք2/ԲՃՄՃՇԷՍԲ/6Տքօliէ.հէո)

Նկ. 30. Տ. liէէօraliՏ ձվադրությունը (հէէք://viՏսalՏսոliոiէ6d.քհօէօՏհ6lէ6r.Շօո/iոaց6/|00006iՒvոԵwոwԽk)

Նկ. 31. Ֆերոմոնային թակարդ սոսնձային ներդիրով (հէէք://www.Տyոց6ոէaԵiօliո6.Շօ.սk/քrօdսՇէdօՇՏ/հէոl/Քհ6rօոօո6ԼraքՏ.հէո)

Նկ. 32. Ֆերոմոնային թակարդ առանց սոսնձային ներդիրների

Նկ. 33. Տ. liէսra, արու (|ոօս6 6է al., 1982)

Նկ. 34. Տ. liէսra, էգ (|ոօս6 6է al., 1982)

Նկ. 35. Տ. liէէօraliՏ, արուն

Նկ. 36. Տ. liէէօraliՏ, էգ

Նկ. 37. Տ. liէէօraliՏ բնական դիրքում

Նկ. 38. Տ. liէսra արուի սեռական օրգանները 1 – տեգումեն, 2 – վինկուլում, 3 – վալվա, 4 – յուկստա, 5 – ունկուս

ԱԲ Նկ. 39. Տ. liէսra թրթուրները Ա` առաջին տարիք, Բ` բարձր տարիքներ

Նկ. 40. Թրթուր, տեսքը կողքից (Տ. liէսra)

Նկ. 41. Թրթուր, տեսքը վերնից (Տ. liէսra) а` դորսալ շերատագիծը, Ե` թրթուռի մարմնի վրա մուգ հետքերը

Նկ. 42. Թրթուր, տեսքը կողքից (Տ. liէսra) а` մուգ հետքերը թրթուրի մարմնի վրա, Ե` ստիգմալային շերտագիծը, с` հետստիգմալային շերտագիծ

Նկ. 42. Տ. liէէօraliՏ թրթուրը (Քօrէ6r, 1997)

Նկ. 43. Տ. liէէօraliՏ հարսնյակը

Ա

Բ Նկ. 43. Վերին շրթունքը

Ա` Տ. liէսra , Բ` Տ. liէէօraliՏ

Ա

Բ Նկ. 44. Ծնոտները

Ա` Տ. liէսra , Բ` Տ. liէէօraliՏ

Ա Բ Նկ. 45. Գործելու պտուկիկ Ա` Տ. liէսra , Բ` Տ. liէէօraliՏ

Ա Բ Նկ. 46. Կրծքային ոտիկների ելունդը Ա` Տ. liէսra , Բ` Տ. liէէօraliՏ

Նկ. 47. Հարսնյակը А` Տ. liէսra , 8` Տ. liէէօraliՏ

Նկ. 48. Հարսնյակի առջնի հատվածը А` Տ. liէսra , 8` Տ. liէէօraliՏ

Նկ. 49. Տ. liէսra, թնի նկարի սխեման а` երիկամաձն հետք, Ե` ծարը, с` հետնի թնի ջղերը, d` կլոր հետք, 6` եզրային դաշտ, i` բազալային կապը, f` բազալային դաշտը

А Նկ. 50. Արուների սեռական ապարատը А` Տ. d6քravaէa , 8` Տ. 6»iցսa

Նկ. 51. Տ. liէսra էդեգաուսը

Նկ. 52. Տ. 6»iցսa էդեագուսը

Նկ. 52. Վալվաներ, j»` յուկուստա А` Տ. liէսra , 8` Տ. liէէօraliՏ

Նկ. 53. Վալվաներ А` Տ. liէսra : 8` Տ. liէէօraliՏ

Նկ. 54. էդեագուսները А` Տ. liէսra : 8` Տ. liէէօraliՏ

Նկ. 54. էգի սեռական ապարատը օԵ` զուգավորման ճեղք, dԵ` զուգավորման պարկի ծորանը А` Տ. liէսra : 8` Տ. liէէօraliՏ

ա բ Նկ. 55 Կարտոֆիլի պալարների վրա ցողունային նեմատոդի դրսնորում ա – արտահայտման սովորական ձն, բ – արտահայտման խորը ձն

Ն . 1 ՃՔԼՄ նկատմամբ Ճքlv r6ք հետ ԲԼ-ՔՇԲ արդյունքների էլեկտրաֆորեգրաման («Ագրոդիագնոստիկա» ֆիրմայի հավաքածուներ ՌՆԹ անջատման ն հակադարձ տրանսկրիպցիայի համար, ամպլիֆիկացիայի ռեակցիա «Դիալատ» ֆիրմայի արտադրության մաստերմիքսի հետ, առանձնահատուկ արգասիքը` 319 պ.ն.)

Ն

. 1 . ՃՔԼՄ նկատմամբ «Ագրոդիագնոստիկա» ՍՊԸ ՃՔԼՄ նկատմամբ պրայմերների հետ ԲԼ-ՔՇԲ արդյունքների էլեկտրաֆորեգրաման (Ագրոդիագնոստիկա ֆիրմայի ռեագենտների հավաքածուներ, առանձնահատուկ արգասիքը` 630 պ.ն.)

Ն .. 1 . ՃՔԽօՄ նկատմամբ Ճքոv Բքօl պրայմերների հետ ԲԼ-ՔՇԲ արդյունքների էլեկտրաֆորեգրաման (Ագրոդիագնոստիկա ֆիրմայի ՌՆԹ անջատման ն հակադարձ տրանսկրիպցիայի հավաքածուներ, «Դիալատ» ֆիրմայի` ամպլիֆիկացիայի ռեակցիան մաստերմիքսի հետ, առանձնահատուկ արգասիքը` 323 պ.ն.)

Ն .. 1 . Կարտոֆիլի բծավորության անդիական վիրուսի (ՃՔԽօՄ) բացահայտումը ՊՇՌ մեթոդով կարտոֆիլի տարբեր նմուշներում (Ճքոv Բքօl պրայմերներ, հավաքածուներ ՌՆԹ անջատման ն հակադարձ տրանսկրիպցիայի համար, «Ագրոդիագնոստիկա», առանձնահատուկ արգասիքը` 323 պ.ն.)

Նկ.55 ՔՄԼ վիրուսները (Լ.Բ. Տala2ar, 8.D. ՒarriՏօո, 1978Ե)

Նկ.56 ԱiՇօէiaոa d6Եո6yi ինդիկատորի տերնների վրա համակարգային բծավորությունը, որը առաջացրել է ՔՄԼ ինոկուլացիան (Լ.Բ. Տala2ar, 8.D. ՒarriՏօո, 1978Ե)

Նկ.57 ՔհaՏ6օlսՏ vսlցariՏ ինդեկատորի ինոկուլացված տերնների վրա տեղային նեկրոզները (Լ.Բ. Տala2ar, 8.D. ՒarriՏօո, 1978Ե)

Նկ. 58. Գլանաձն թակարդ

Նկ.59. Պրիզմատիկ թակարդ

Նկ. 59 . Դիսպենսեր մանուկայի յուղով

Նկ. 60. Պրիզմատիկ թակարդ չորացող հացենու տերններում

Նկ. 61. Ոսկեբզեզի վնասված հացենու չորացող տնկիներ

Նկ. 62. Ոսկեբզեզի իմագոն սոսնձե թակարդում

Նկ. 62 . Կարտոֆիլային զատիկի իմագո

Նկ.62 . Կարտոֆիլային զատիկի իմագո

Նկ. 62 . Կարտոֆիլային զատիկի իմագոն վարունգի ծաղիկի վրա

Նկ. 63. Կարտոֆիլային զատիկի իմագոն և թրթուրը

Նկ. 64. Կարտոֆիլային զատիկի թրթուրներ

Նկ. 65. Կարտոֆիլային զատիկի իմագոն և թրթուրը

Նկ. 66. Վնասված տերն

Նկ. 67 Կարտոֆիլային զատիկի հարսնյակը

Նկ. 68 . Կարտոֆիլի վնասված բույսեր

Նկ. 68 . Կարտոֆիլի վնասված բույսեր

Նկ. 69. Կարտոֆիլի վնասված բույսեր

Նկ. 70. Կարտոֆիլի վնասված բույսեր

Նկ. 71 Հացահատիկի սովորական լվիճ

Նկ.72 Գարու լվիճ - ßԿո688àÿ ò/ÿ - 8raՇհyՇօlսՏ ոօ»iսՏ Խօrd.

Նկ.73.

Նկ.74 Ցորենի թրիպս – ՒaքlօէհriքՏ էriէiՇi Խսrd.

Նկ.75. Չրխկան բզեզ

Նկ. 76. Տզրուկաթրթուրի իմագոն

Նկ.77 Հացաբույսերի սովորական սղոցող

Նկ.77 Հացաբույսերի սն սղոցող

Նկ.78 Ճանճի թրթուր

Նկ.79 Հեսենյան ճանճ

Նկ.80 Կանաչաչյա

Նկ. 81. Հացահատիկի շերտավոր լու

Նկ. 82. Մեծ ցողունային լու

Նկ. 83,

Նկ. 84

Նկ. 85

Նկ. 86

Գորշ Զոլավոր Ցանքի Լայն չրխկան չրխկան չրխկան չրխկան (Նկ. 20, 21 – հէէք://www.2iո.rս: նկ. 22, 23 – հէէք://www.6laէ6rida6.Շօո)

Նկ. 87. Սիբիրյան . (հէէք://www.6laէ6rida6.Շօո)

Նկ. 88. Գարու ցիստառաջացնող նեմատոդից վնասված արու արմատներ

Նկ. 89. Դաշտի դյակ (հէէք://www.քlaոէ-id6ոէifiՇaէiօո.Շօ.սk)

Նկ. 90. Ծածկող բոդյակ (հէէք://հ6rԵa.ոՏս.rս)

Նկ. 91. Տերեփուկ կապույտ (հէէք://www.ոaէiv6էr6aէո6ոէՏ.Շօո)

Նկ. 92. Դաշտային պատատուկ (հէէք://www.քlaոէ-id6ոէifiՇaէiօո.Շօ.սk)

Նկ. 93. Պատատուկային լեռնաբնակ (հէէք://www.հlaՏ6k.Շօո)

Նկ. 94. Սողացող գորչակ (հէէք://www.է6»aՏiոvaՏiv6Տ.օrց)

Նկ.95. Դաշտային մանանեխ (հէէք://lսiriց.alէ6rviՏէa.օrց)

Նկ. 96. Թաթարական հնդկացորեն (հէէք://www.aոքՇ.aԵ.Շa)

Նկ. 97. Ոզնյակ սովորական (հէէք://d6.aՇad6ոiՇ.rս)

Նկ. 98. Մար սպիտակ (www.rօlv.ոօ/Եild6r/ցall6ri/ո6dքlaոէ)

Նկ. 99. Օվսյուգ սովորական կպչուն (հէէք://lսiriց.alէ6rviՏէa.օrց)

Նկ. 100. Պոդմարեննիկ կպչուն (հէէք://www.ՏԵՏ.սէ6»aՏ.6dս)

Նկ. 101. Օսոտ դաշտային (հէէք://www.illiոօiՏwildflօw6rՏ.iոfօ)

Նկ. 102. Սողացող պիրեյ (հէէք://www.dոr.Տէaէ6.wi.սՏ)

Նկ. 103. Սովորական սուրեպկա (հէէք://www.ՇօոոaոՏէ6r.6ս)

Նկ. 104. Կանաչ փշատիկ (հէէք://www.aցf.ցօv.ԵՇ.Շa)

Նկ. 106. Սպիտակ շչիրիցա (հէէք://www.aցf.ցօv.ԵՇ.Շa)

Նկ. 105. Ցածր փշատիկ (հէէք://www.Եօցa.rսհr-սոi-ԵօՇհսո.d6)

Նկ.107. Շրջված շչիրիցա (հէէք://flօra.ոհո-wi6ո.aՇ.aէ)

Նկ. 108. Գարու (հէէք://fr.aՇad6ոiՇ.rս)

Նկ. 109. Վայրի բողկ (հէէք://Տօքհy.ս-3ոrՏ.fr)

Նկ. 110. Մոլոչային հատավոր (հէէք://www.Եiոraո.rս)

Նկ.112. Պիկուլնիկ սովորական (հէէք://www.քlaոէ-id6ոէifiՇaէiօո.Շօ.սk)

Նկ.111. Նեսլիա բքավոր (հէէք://www.aոքՇ.aԵ.Շa)

113. Պիկուլնիկ գեղեցիկ (հէէք://www.քlaոէid6ոէifiՇaէiօո.Շօ.սk)

Նկ. 114. Կպչուն ոզնիանման (հէէք://www.Շkka6ոքf6.d6)

Նկ. 115. Սմոլնկա լայնատերն (հէէք://www.քlaոէariսո.rս)

Նկ. 116. Յարուտկա դաշտային (հէէք://www.քlaոէ-id6ոէifiՇaէiօո.Շօ.սk)

Նկ. 117. Անհոտ երիցուկ (հէէք://www.ԵiօliԵ.Շ2)

Մելիքյան Անդրեաս Շմավոնի Տեր-Գրիգորյան Արմենակ Ջալլադի Նիկոյան Արթուր Գագիկի Թարզյան Մերուժան Մարտինի

ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՈՐՈՇ ԿԱՐԱՆՏԻՆ

ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ ԵՎ

ՆՈՒՅՆԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ

ԵՐԵՎԱՆ 2013

-

Թղթի չափսը 60»84 1/16 , 23,0 տպ. մամուլ, 18,4 հրատ. մամուլ Պատվեր 274: Տպաքանակ 500: ՀԱԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74