Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսներ

Ա.Հ. ԲԱՅԱԴՅԱՆ

Վ.Մ. ԿԱՐÖԻԿՅԱՆ

´ՅՈՒæԵîԱՅԻՆ ԿԱ¼ØԱԿԵՐäՈՒÂՅՈՒՆՆԵՐԻ

üԻՆԱՆêՆԵՐ

(ուսումնական համառոտ դասընթաց)

ԵðԵì²Ü

ՀՏԴ ԳՄԴ

336 (07) 65.9(2)26 ց7

Բ

Հրատարակման է ներկայացրել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի «Ֆինանսներ ն վարկ» ամ իոնը Տպագրվում է ՀՊԱՀ-ի գիտական խորհրդի որոշմամ

Մասնագիտական խմ ագիր` Հարությանյան Վ.Լ., տ.գ.դ., պրոֆեսոր Գրախոսներ` Բադանյան Լ.Հ., տ.գ.թ., պրոֆեսոր Եղիկյան Ա.Թ., տ.գ.թ., դոցենտ

Բ 260 Բայադյան Ա. Հ. Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսներ (ուսումնական համառոտ դասընթաց) / Ա.Հ. Բայադյան, Վ.Մ. Կարճիկյան; մասն. խմ .` Վ.Լ. Հարությունյան. -Երնան.: Լիմուշ, 2010 - 88 էջ: ՈՒսումնական համառոտ դասընթացում ամ ողջական տեսքով ներկայացված է յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսների կազմակերպման հիմքերը, սոցիալական ոլորտի կազմակերպությունների ֆինանսավորումը, կրթության նագավառի, գիտության, մշակույթի, առողջապահության, կառավարման, իրավապահ ն գյուղատնտեսական յուջետային կազմակերպությունների պլանավորման ն ֆինանսավորման առանձնահատկությունները: Այն իր էությամ ն կարնորությամ ուղեցույց է տնտեսագիտական թեքումով ոլոր ուսումնական հաստատությունների դասախոսների, ուսանողների, մագիստրների, ինչպես նան դրանով հետաքրքրվող համապատասխան մասնագետների համար:

ՀՍԴ ԳՄԴ

336 (07) 65.9(2)26 ց7

1SBN 978-9939-64-057-0 Բայադյան Ա.Հ. Կարճիկյան Վ.Մ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒՅԹՈՒՆ

Ներածություն ……………………………………………………... ԳԼՈՒԽ 1. Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսների կազմակերպման հիմքերը ……………………………. 1.1. Բյուջետային կազմակերպություն հասկացությունը .. 1.2. Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսների տեղը ՀՀ ֆինանսական համակարգում …………….. 1.3. Բյուջետային կազմակերպությունների ն ֆինանսավարկային համակարգի փոխհարա երությունները ... 1.4. Բյուջետային միջոցների հաշիվների հաշվառումը .... 1.5. Ինքնուրույն աշխատած եկամուտների հաշիվների հաշվառումը …………………………………………… 1.6. Բյուջետային կազմակերպությունների փոխհարաերությունները պետական վերահսկող մարմինների հետ ……………………………………………………. ԳԼՈՒԽ 2. Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսական ռեսուրսները …………………………………….. 2.1. ՀՀ Բյուջետային համակարգի միջոցները ………… 2.2. Բյուջետային կազմակերպությունների սեփական միջոցները …………………………………………….. ԳԼՈՒԽ 3. Բյուջետային կազմակերպությունների ծախսերը ն դրանց պլանավորումը ……………………………….. 3.1. Բյուջետային կազմակերպությունների ծախսերի դասակարգումը ……………………………………….. 3.2. Բյուջետային կազմակերպություների հիմնական ծախսերը ………………………………………………. 3.3. Բյուջետային կազմակերպություններում ծախսերի պլանավորումը ……………………………………….. 3.4. Բյուջետային ծախսերի պլանավորման մեթոդները ..

3.5. Բյուջետային կազմակերպությունների ծախսերի առանձին տեսակների հաշվարկներ …………………. ԳԼՈՒԽ 4. Կրթության, գիտության, գյուղատնտեսության ն մշակույթի ոլորտի յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսները ……………………………………... 4.1. Հանրակրթական դպրոցների ծախսերի պլանավորումը ն դրանց յուջետային ֆինանսավորումը …… 4.2. Հանրակրթական դպրոցների ֆինանսական պլանավորման հաշվարկը ……………………………………. 4.3. Բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ծախսերի պլանավորումը ն ֆինանսավորումը…........ 4.4. Գիտական հիմնարկների պլանավորումը ն ֆինանսավորման առանձնահատկությունները …………….. 4.5. Գյուղատնտեսության ոլորտի յուջետային կազմակերպությունների պլանավորման ն ֆինանսավարման առանձնահատկությունները …………………… 4.6. Մշակույթի ոլորտի յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսների առանձնահատկությունները .. ԳԼՈՒԽ 5. Առողջապահական ն կառավարման ոլորտների յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսները . 5.1. Առողջապահության ֆինանսավորումը ……………… 5.2. ՀՀ պետական իշխանության մարմինները ն նրանց ֆինանսավորման աղ յուրները ……………………… 5.3. Ազգային պաշտպանության մարմինների, արդարադատական գործունեության ն պետության անվտանգության ապահովման ֆինանսները ………………… ԳԼՈՒԽ 6. Բյուջետային կազմակերպության ֆինանսական աշխատանքների կազմակերպման հիմքերը ն գործունեության հսկողությունը ………………………………

6.1. Բյուջետային կազմակերպության ֆինանսական ծառայությունը, գործառույթները ……………………….. 6.2. Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության հսկողությունը ……..... 6.3. Վերստուգման աշխատանքների խնդիրները ………. Օգտագործված գրականության ցանկ ……………………………... Հավելված 1 …………………………………………………………... Հավելված 2 …………………………………………………………... Հավելված 3 …………………………………………………………...

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Բյուջետային կազմակերպությունները մեր երկրում գործող ազմաթիվ կազմակերպությունների խմ երից մեկն են: Նրանք այն հիմնարկություններն ու կազմակերպություններն են, որոնց պահպանման ծախսերը ապահովվում են պետական ն տեղական (համայնքային) յուջեների կողմից: Պետության յուջետային համակարգում կենտրոնացվում են երկրի ներսում ստեղծվող ֆինանսական միջոցների կեսից ավելին: Այդ միջոցներն իրենց էությամ արտահայտում են յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսների դերն ու նշանակությունը երկրի տնտեսության մեջ: Բյուջետային կազմակերպությունների մեծ մասը կատարում են տար եր սոցիալական գործառույթներ: Այդ իսկ պատճառով էլ յուջետային կազմակերպություններին հատկացված միջոցների մեծությունից ն նրանց օգտագործման արդյունավետությունից է կախված հասարակության առջն դրված սոցիալական խնդիրների լուծումը: ՈՒստի վերոնշյալ հարցերով են կանխորոշված «Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսներ» ուսումնական համառոտ դասընթաց առարկայի նշանակությունը մասնագետների պատրաստման գործընթացում, որոնք աշխատելու են ֆինանսական մարմիններում, յուջետային կազմակերպություններում ն կառավարման այլ ոլորտներում: Անհրաժեշտ է նշել, որ սույն ուսումնական համառոտ դասընթացը, հայերեն լեզվով, առաջին անգամ հատուկ նախապատրաստվել է ԲՈՒՀ-երի ուսանողների համար, որտեղ պատրաստվում են ֆինանսահաշվային ոլորտի մասնագետներ: Այդ նպատակով սույն ուսումնական համառոտ դասընթացն իր առջն խնդիր է դրել համալիր շարադրել յուջետային կազմակեր-

պությունների ֆինանսների վերա երյալ տեսական, գործնական ն կազմակերպչական հարցեր: Միաժամանակ, «Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսներ» առարկայի ուսուցումը հնարավորություն է տալիս ուսանողներին, մագիստրանտներին ծանոթանալ յուջետային կազմակերպությունների գործառույթներին, ֆինանսական միջոցների կազմավորման աղ յուրներին, դրանց օգտագործման գլխավոր ուղղություններին: Ձեռք երել գործնական հմտություններ յուջետային պլանավորման համար, նախապատրաստել հաշվարկներ յուջետային կազմակերպությունների նախահաշիվ-ների կազմման ն հսկողական աշխատանքների իրականացման վերա երյալ:

ԳԼՈՒԽ 1. ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՀԻՄՔԵՐԸ

1.1. Բյուջետային կազմակերպություն հասկացությունը Բյուջետային կազմակերպության ստեղծվում են ՀՀ պետական կառավարման, ինչպես նան տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից կառավարում, սոցիալ-մշակույթային, գիտատեխնիկական ն ոչ առնտրային նույթի այլ գործառույթներ իրականացնելու նպատակով, որոնք ֆինանսավորվում են համապատասխան յուջեներից` տեղական կամ պետական, եկամուտների ն ծախսերի նախահաշիվների հիման վրա: Սույն սահմանումից խում է, որ «Բյուջետային կազմակերպություն» կարգավիճակ ունեն միայն այն կազմակերպությունները, որոնք միաժամանակ ավարարում են հետնյալ հատկանիշներին: 1. Բյուջետային կազմակերպության հիմնադիրներ կարող են հանդես գալ ՀՀ պետական կառավարման, ինչպես նան տեղական ինքնակառավարման մարմինները, իսկ դրանց առընթեր աժնետիրական ընկերությունները, կոոպերատիվները ն նմանատիպ այլ տնտեսավարող սու յեկտները չեն կարող ստեղծել յուջետային կազմակերպություններ: 2. Բյուջետային կազմակերպությունների ստեղծման հիմնադիր փաստաթղթերում կարող են լինել ացառապես ոչ առնտրային նույթի գործառույթներ: Միաժամանակ չպետք է հասկանալ այնպես, որ յուջետային կազմակերպություններին արգելված է կատարել վճարովի ծառայություններ ն ինքնուրույն ստանալ եկամուտներ: 3. Բյուջետային կազմակերպությունը պետք է ֆինանսավորվի ինչպես ՀՀ պետական յուջեից, այնպես էլ համայնքային կամ պետական արտա յուջետային միջոցների յուջեներից:

Նշված հատկանիշը ունի նան հետնյալ առանձնահատկությունը, այն է, որ յուջեից ֆինանսավորվող ամեն մի կազմակերպություն չի կարող հանդես գալ որպես յուջետային: Բյուջետային միջոցները հատկացվում են ոչ միայն յուջետային կազմակերպություններին, այլն առնտրային կառույցներին: Դա իրականացվում է ազմաթիվ նպատակներով, սկսած տար եր ապրանքների գնումներից` պետական կամ համայնքային նպատակների համար ն ավարտված ֆինանսական աջակցությունից` դոտացիաների, սու վենցիաների ն սու սիդիաների տեսքով: 4. Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսական պլանավորման հիմք են հանդիսանում եկամուտների ն ծախսերի նախահաշիվները, որոնք կազմվում են մինչն ֆինանսական տարվա սկսվելը: Բյուջետային կազմակերպությունները կարող են դասակարգվել նան հետնյալ հատկանիշներով. 1. Իրականացվող գործառույթներից կախված յուջետային կազմակերպությունները կարող են հանդես գալ յուջեյի ծախսերի ֆունկցիոնալ դասակարգմանը համապատասխան: Նշված հատկանիշով կարելի է առանձնացնել այն յուջետային կազմակերպությունները, որոնք իրականացնում են պետական գործառնություններ ն ստանում են ֆինանսավորում յուջետային համապատասխան աժիններով, այդ թվում` • դատական իշխանություն, այդ թվում` Սահմանադրական դատարան, •

միջազգային գործունեություն, դեսպանատներ ու ներկայացուցչություններ արտասահմանում ն այլն: 2. Կախված ֆինանսավորման աղ յուրներից յուջետային կազմակերպությունները կարող են աժանվել հետնյալ խմ երի. •

ՀՀ պետական յուջեից ֆինանսավորվող,

•

ՀՀ տեղական կամ այլ կերպ համայնքային յուջեներից ֆինանսավորվող: 3. Ըստ ֆինանսավորման աղ յուրների յուջետային կազմակերպությունները կարող են աժանվել երկու խմ ի. ա) յուջետային կազմակերպություններ, որոնք կատարում են վճարովի ծառայություններ ֆիզիկական ու իրավա անական անձանց համար ն ունեն սեփական միջոցների աղ յուրներ, ) յուջետային կազմակերպություններ, որոնք չեն կատարում վճարովի ծառայություններ ֆիզիկական ու իրավա անական անձանց համար ն միաժամանակ չունեն սեփական միջոցների աղ յուրներ:

1.2. Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսների տեղը ՀՀ ֆինանսական համակարգում Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսների տեղը ՀՀ ֆինանսական համակարգում կարնորվում է այն հատուկ դերով, ըստ որի զ աղեցնում են յուջետային կազմակերպությունները պետության գործառույթներն ապահովելու գործունեությամ : Վերջինս որոշակիորեն իրականացվում է հենց յուջետային կազմակերպությունների կողմից: Անհրաժեշտ է առանձնացնել յուջետային կազմակերպությունների հետնյալ առանձնահատկությունները` 1. փոխադարձ սերտ կապ յուջեի (պետական, համայնքային ն արտա յուջետային) հետ, որից ֆինանսավորվում է յուջետային կազմակերպությունների ծախսերի հիմնական մասը: Բյուջեի ցանկացած փոփոխություն առաջին հերթին անդրադառնում է յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսների վրա: Բյուջեի մուտքերի ան ավարար լինելը երում են յուջետային կազմակերպությունների ծախսերի թերի ֆինանսավորմանը: Համա-

պատասխան մակարդակի յուջեի մուտքերի գերակատարումների դեպքերում յուջետային կազմակերպությունները ստանում են լրացուցիչ ֆինանսավորում: Այդ առանձնահատկությունների շնորհիվ յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսները սերտորեն փոխկապակցված են պետական կենտրոնացված ֆինանսների ն, ավելի քան ֆինանսական համակարգի ոլոր այլ օղակների հետ: 2. Բյուջետային կազմակերպությունները կարող են մատուցել որոշակի վճարովի ծառայություններ, ձնավորելով իրենց ֆինանսական ռեսուրսների մասն ինքնուրույն աշխատած եկամուտների հաշվին, ինչը թույլ է տալիս դրանց դասել տնտեսավարող սու յեկտների շարքին: Նշված երկու առանձնահատկությունները հնարավորություն են տալիս նորոշել յուջետային կազմակերպությունների դերը, կենտրոնացված ֆինանսական ռեսուրսների միջոցով, որպես միջանկյալ օղակ. ֆինանսական կազմակերպությունների ու տնտեսավարող սու յեկտների միջն: 3. Միջոցների ծախսման ինքնուրույնության ացակայությունը: Այսինքն, քանի որ յուջետային կազմակերպությունները հիմնականում գոյատնում են յուջետային ֆինանսավորմամ , ուստի պետության կողմից իրականացվում է խիստ հսկողություն յուջետային միջոցների ռացիոնալ ն խնայողա ար ծախսումների վրա, ի տար երություն առնտրային կազմակերպությունների, որոնց նորոշ է ֆինանսական միջոցների ծախսման ինքնուրույնության սկզ ունքը: Բյուջետային հիմնարկների ֆինանսների կազմակերպման հիմնական սկզ ունքները հետնյալն են` 1. Արդեն հատկացված ն ինքնուրույն աշխատած ֆինանսական միջոցների նպատակային օգտագործումը:

Ի տար երություն ոլոր այլ հիմնարկությունների, յուջետային կազմակերպությունները պետք է խիստ պահպանեն միջոցների նպատակային ծախսումները, որոնց համար այդ միջոցները հատկացված են: Եթե առնտրային կազմակերպությունները ազատ են իրենց ծախսումների մեջ` (նյութական ռեսուրսների ձեռք երում, աշխատավարձ ն այլն), ապա յուջետային կազմակերպություններն այդպիսի ազատ գործողությունների իրավունք չունեն: 2. Խիստ տար երակել յուջետային հարկադրումները ն ինքնուրույն աշխատած ֆինանսական միջոցները: Նշված երկու միջոցներն էլ պահպանվում են առանձին հաշիվներում, ն որոնց համահունչ է առանձին խմ ի համար կազմված առանձին նախահաշիվներն ու հաշվետվությունները: 3. Բյուջետային անձեռնմխելիություն, որն իրենից ներկայացնում է այնպիսի իրավական ռեժիմ, որի դեպքում շրջանառությունից գանձվում է յուջետային միջոցներ միայն դատական ակտերի հիման վրա, այդ թվում` •

թերֆինանսավորման փոխհատուցում, եթե գանձվող միջոցները հաստատվել են օրենդրությամ սահմանված կարգով, յուջետային ծախսումների կազմում,

•

ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց հասցված վնասի փոխհատուցում` պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների կամ պաշտոնատար անձանց անօրինական գործողությունների հետնանքով: 4. Պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից հսկողության իրականացում` ֆինանսական ռեսուրսների նպատակային ն արդյունավետ օգտագործման վրա:

1.3. Բյուջետային կազմակերպությունների ն ֆինանսավարկային համակարգի փոխհարա երությունները Բյուջետային կազմակերպությունների ն վարկային համակարգի փոխհարա երությունների առանձնահատկությունները կայանում են յուջետային հիմնարկների ֆինանսների կազմակերպման սկզ ունքներով: Հիմնական ծառայությունները, որոնք առնտրային անկերը մատուցում են իրենց հաճախորդներին, հետնյալ են` •

հաշվարկա-դրամարկղային սպասարկումը, դա ծառայությունների փաթեթ է, որոնք մատուցում են առնտրային անկերն իրենց հաճախորդներին, նրանց հետ կնքված պայմանագրերի համաձայն: Հաշվարկա-դրամարկղային սպասարկումն իր մեջ ներառում է հաշվարկային ն դրամարկղային ծառայությունների մատուցումներ, • հաշվարկային ծառայությունների մատուցումները, որոնք իրականացվում են ՀՀ Կենտրոնական անկի հաշվարկային ցանցի միջոցով, ն միաժամանակ ացի դրանից առնտրային անկերը կատարում են հաշվարկային ծառայություններն առանց ՀՀ Կենտրոնական անկի մասնակցության: Դրանք միննույն անկի տար եր մասնաճյուղերի միջն կատարվող փոխանցումներն են, որը ներառում է վճարային փաստաթղթերի մշակման լրիվ պար երաշրջանը: Վերջինիս թվին են դասվում հետնյալները` 1. վճարողներից հաշվարկային փաստաթղթերի ընդունում (անկախ վճարման տեսակից ն հաշվարկային փաստաթղթերի տրամադրման ձնից` թղթային կրիչներ, մագնիսական կրիչներ, կապուղիների միջոցով) ն դրանց ստացում, 2. մշակման համար ընդունված փաստաթղթերի հանձնում, օրինակ թղթային կրիչների վրա ՀՀ Կենտրոնական անկի դրոշմա-

նիշով հաշվարկային փաստաթղթերի ընդունում ն հաղորդում տար եր կապուղիներով, 3. համապատասխան հաշվարկներով տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ավտոմատ մշակում (էլեկտրոնային հաղորդագրությունների կազմում փոստային ն հեռագրային ավիզո` օգտագործելով միջմասնաճյուղային շրջանառության համակարգը, տեղեկատվության ավտոմատ մշակում), 4. հաշվարկային փաստաթղթերի տեղափոխում, 5. հաշվարկների մասնակիցներին փաստաթղթերի տրամադրում, օրինակ գումարներ ստացողներին` հաշվարկային փաստաթղթերի թղթային կրիչների կամ էլեկտրոնային հաշվարկային փաստաթղթերի թղթային կրկնօրինակների տրամադրում, 6. անկային հիմնարկներում հաշվարկների մասնակիցներին ըստ հաշիվների ձնակերպումների իրականացում, 7. հաշվարկներից քաղվածքների տրամադրում (թղթային կրիչների կամ էլեկտրոնային տեսքով): Դրամարկղային ծառայությունները` դրանք այն են, որոնք կապված են կանխիկ դրամի վճարման ն նրա գանձման (ինկասացիայի) հետ: Խոսելով հաշվարկա-դրամարկղային սպասարկման մասին` անհրաժեշտ է տար երակել յուջետային միջոցների հաշիվների մարում, այդ աղ յուրների հաշվին հաշվարկների իրականացում ն յուջետային կազմակերպությունների կողմից ինքնուրույն ստացված եկամուտների հաշիվների մարում:

1.4. Բյուջետային միջոցների հաշիվների հաշվառում Բյուջետային կազմակերպությունները, որոնք հիմնականում ֆինանսավորվում են պետական յուջեի հաշվին, ներկայումս այդ գործընթացը փոխադրվել է կենտրոնական գանձապետական սպա-

սարկման ոլորտ, որոնց միջոցով նրանք ստանում են վերը նշված հաշվարկային ծառայությունները: Բյուջետային կազմակերպություններն իրավունք չունեն առնտրային անկերի ն վարկային կազմակերպությունների հետ ինքնուրույն կնքել պայմանագիր յուջետային ֆինանսավորման հաշիվների ացման համար: Արդյունքում նշված ֆինանսավարող միջոցները կարող են հաշվեգրվել կենտրոնական գանձապետարանի միասնական հաշվի վրա, ն որի հետ էլ անմիջականորեն կարող են աշխատել առնտրային անկերը: Ֆինանսավորման գործընթացը կարգավորելու համար յուջետային կազմակերպությունները վճարման փաստաթղթերը ներկայացնում են ՀՀ կենտրոնական գանձապետարան, որոնք տեղում ստուգումից հետո հանձնվում են առնտրային անկերին (հիմնականում ՀՀ Կենտրոնական անկ) կատարման համար: Հետնա ար, հաշվարկային փաստաթղթերի ընդունումը անկ իրականացվում է կենտրոնական գանձապետարանից, նա էլ ստանում է անկից հաշվարկային փաստաթղթերի մշակման ընդունման հաստատումները: Այլ է գործը դրամարկղային սպասարկուման ոլորտում: Բյուջետային կազմակերպությունները կանխիկ գումար ստանում են անմիջականորեն առնտրային անկում, կենտրոնական գանձապետարանի կողմից տրված չեկային գրքույկներով կառույցների: Միաժամանակ յուջետային կազմակերպությունների կողմից չօգտագործված պետական յուջեի կամ արտա յուջետային միջոցները ետ են վերադարձվում անկի դրամարկղ: Դրամարկղում պահվող գումարի սահմանաչափի (լիմիթի) վերա երյալ անկը տեղյակ է պահում կենտրոնական գանձապետարանի կառույցին, հաշվի առած ոլոր յուջետային կազմակերպությունների դրամարկղում պահվող սահմանաչափերը, որոնք սպասարկվում են կենտրոնական գանձապետարանի տվյալ կառույցում: Բանկը չի վերահսկում յուջետային կազմակերպությունների դրամարկղի լիմիտի պահպանման վրա, որոնք սպասարկվում են

գանձապետական համակարգում: Բյուջետային միջոցների աշխման դրամարկղային գործառնությունների վարման կարգը, հսկում են իրենք` գանձապետական մարմինները: Գոյություն ունի հաշվարկային փաստաթղթերի ընդունման յուրահատկություններ: Այսպես, եթե յուրաքանչյուր ոչ յուջետային կազմակերպություն կարող է օգտագործել իր միջոցները, ինչպես տարվա վերջում, այնպես էլ հենց նրա սկզ ում, ապա յուջետային միջոցների ծախսման այդպիսի ազատությունն անընդունելի է ն տարվա վերջում ոլոր հաշվարկները պետք է ավարտվեն:

1.5. Ինքնուրույն աշխատած եկամուտների հաշիվների հաշվառում Բյուջետային կազմակերպությունների ինքնուրույն աշխատած եկամուտները, մինչն վերջերս հաշվառվում էին անկերում այդ կազմակերպությունների սեփական հաշիվներում: Սակայն 1990-ական թվականների վերջում սկսվեց այդ միջոցների փոխանցումը գանձապետական հաշիվներին: Ինչպես նշվեց վերնում, յուջետային կազմակերպություններն ունեն նշանակելի սահմանափակ ինքնուրունություն, քան այլ տնտեսավարող սու յեկտներ: Բյուջետային միջոցների տեղա աշխումը անկային դեպոզիտներում, դրա հաշվին լրացուցիչ եկամուների ստացումը ն ստացված եկամուտների փոխանցումը հավատարմագրային կառավարման չի թույլատրում, ացառությամ օրենսդրությամ նախատեսված դեպքերի: Օրենդրությամ յուջետային կազմակերպություններին արգելվում է անկերից ստանալ վարկեր: Առայժմ գործնականում ՀՀ-ում յուջետային կազմակերպություններին ֆակտորինգային ծառայությունների մատուցման դեպքեր չեն արձանագրվում:

ՀՀ հարկային օրենսդրությանը հանաձայն, ոլոր այն յուջետային կազմակերպությունները, որոնք իրենց գործունեության ընթացքում ստանում են շահույթ, ապա պարտադիր ընդգրկվում են շահութահարկ վճարողների շրջանակներում: Տվյալ պարագայում յուջետային կազմակերպությունները պարտավոր են վճարել շահութահարկ, այն գումարներից, որոնք արդյունք են դրանց յուրաքանչյուր գործունեության հետ կապված նպատակային մուտքերի ն կատարված ծախսումների, եր ստացված եկամուտները գերազանցում են ծախսումներին: Եթե յուջետային կազմակերպությունները զ աղվում են ձեռնարկատիրական գործունեությամ , ապա հարկման ենթակա է այն շահույթը, որը ստացվում է ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից ստացված հասույթի ն գույքային իրավունքներին համապատասխան նրանց ծախսերի տար երությունից: Հարկային օրենսդրությանը համապատասխան ավելացված արժեքի հարկ (ԱԱՀ) վճարողներ համարվում են առնտրային կազմակերպությունները ն անհատական ձեռնարկատերերը: ԱԱՀ գծով յուջետային կազմակերպությունների համար ացառություններ չեն նախատեսվում: Բյուջետային կազմակերպությունները, որոնք իրականացնում են ԱԱՀ հարկվող գործառնություններ, քաղաքացիաօրենսդրական պայմանագրերի հիման վրա նրանք պարտավոր են հաշվարկել ԱԱՀ-ով համապատասխան գումարը ն վճարել պետական յուջե: Բացի ապրանքների (աշխատանքների ն ծառայությունների) իրացումից, ԱԱՀ-ով հարկվում են նան դրամական միջոցները, որոնք ստանում են կազմակերպությունները կապված վճարային հաշվարկների հետ, ինչպես նան պայմանագրային խախտումների հետնանքով ստացված տուժերը ն տուգանքները: Եթե յուջետային կազմակերպություններն իրականացնում են ձեռնարկատիրական գործունեություն ն ի հաշիվ ծառայությունների

մատուցման ստանում են գումարներ, ապա այդ դրամական միջոցները նույնպես հանդիսանում են ԱԱՀ հարկման օ յեկտ: Դրա հետ մեկտեղ վճարովի ծառայությունները, որոնք մատուցում են յուջետային համակարգի կազմակերպությունները, (որոնցում ընդգրկված են հիմնական ՀՀ սոցիալական նշանակության ճյուղերը) օրենսդրությամ սահմանված կարգով տրվում են ամենամեծ արենպաստ արտոնություններ: Վերլուծելով ՀՀ օրենդրությամ նախատեված ԱԱՀ-ից ազատված գործարքների ցանկը, կարելի է գալ այն հետնության, որ զեղչային հարկման կարգավիճակը ընդգրկում է զգալի քանակությամ վճարովի ծառայություններ, որոնք մատուցում են յուջետային կազմակերպությունները, մասնավորապես` կրթության, գիտության, առողջապահության, սանիտարա-առողջարանային ն սոցիալական ոլորտում, մշակույթի, կինոարտադրության, արխիվային, պետության կողմից մշակույթի ու արվեստի գծով պահպանվող արժեքների վերանորոգման ն պահպանման գործում: Հարկային օրենդրությունը սահմանել է պետական ն համայնքային ունեցվածքի վարձակալության համար ԱԱՀ-ի հաշվարկման հատուկ կարգ: Այդ ծառայությունների մատուցման դեպքում ԱԱՀ-ի վճարողներ են հանդիսանում վարձակալները` հարկային գործակալները ն, որպես կանոն, հարկման օ յեկտ է հանդիսանում վարձավճարի գումարը, այդ թվում` ԱԱՀ: Հարկումը իրականացվում է հարկային դրույքաչափով հաշվարկի միջոցով: Հարկի գումարը, որը ենթակա է վճարման յուջե, որոշվում ու վճարվում է ամ ողջ ծավալով հարկային գործակալների միջոցների հաշվին ն հարկային ժամանակաշրջանի արդյունքներով ենթակա է վճարման վարձակալության պայմանագրի համաձայն: Բյուջետային կազմակերպությունների փոխհարա երությունները հանրապետական մակարդակով ձնավորված արտա յուջետային միջոցների հետ, արտահայտվում է հետնյալ առանձահատկություններով:

1. Փոխհարա երություններ կենսաթոշակային հիմնադրամի հետ: Այն ապահովագրական անդամավճարներն են, որոնք հավաքագրվում են որպես կենսաթոշակային հիմնադրամ, աշխատանքային կենսաթոշակի կուտակային մասի վճարման համար: Այս անդամավճարներից ազատված են ՀՀ պաշտպանության նախարարությունը, ՀՀ ոստիկանությունը, ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայությունը ն գործադիր իշխանության այլ հանրապետական կառույցները: 2. Փոխհարա երություններ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի հետ: Ըստ որի ապահովագրողները պարտադիր սոցիալական ապահովագրության միջոցների հաշվին վճարում են թոշակառուների առողջարանային ուժման ուղեգրերի միջին արժեքի որոշակի մասը:

1.6. Բյուջետային կազմակերպությունների փոխհարա երությունները պետական վերահսկող մարմինների հետ Բյուջետային միջոցների նպատակային ն արդյունավետ օգտագործումը գտնվում է պետության հատուկ հսկողության ներքո: Ուստի այդ առումով էլ հանրապետական մակարդակով ստեղծվել է ՀՀ վերահսկիչ պալատը: Առանձին համայնքների մակարդակով նույնպես գոյություն ունի հատուկ ծառայություն, որն իրականացնում է հսկողություն համայնքային միջոցների օգտագործման գծով: Օրենքի համաձայն ՀՀ վերահսկիչ պալատը հանդիսանում է պետական ֆինանսական վերահսկողության մշտական գործող մարմինը, որը ստեղծվել է ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ն հաշվետու է նրան: Վերահսկիչ պալատի հսկողական լիազորությունները տարածվում են տեղական ինքնակառավարման մարմինների, աժնետիրական

ընկերությունների, կազմակերպությունների, առնտրային անկերի ապահովագրական ընկերությունների ն այլ ֆինանսակավարկային հիմնարկների, նրանց միությունների ն այլ կառույցների վրա անկախ սեփականության տեսակներից ն ձներից, եթե նրանք ստանում, փոխանցում, օգտագործում են պետական յուջեի միջոցներ կամ օգտագործում են պետական սեփականությունը կամ ղեկավարում են այն, ինչպես նան ունեն համապատասխան օրենքներով կամ պետական իշխանության մարմինների կողմից հարկային, մաքսային ն այլ արտոնություններ ու առավելություններ: Այսպիսով, ՀՀ վերահսկիչ պալատի հսկողությունը չի տարածվում ոլոր տնտեսավարող սու յեկտների վրա: Իրավա անական անձանց մեծ մասը ոչ մի հարա երություն չունի պետական յուջեի կամ հանրապետական արտա յուջետային հիմնադրամների հետ ն հետնա ար դուրս է մնում վերահսկիչ պալատի հսկողության շրջանակներից: Նույնը չի կարելի ասել յուջետային կազմակերպությունների մասին, որոնք ֆինասանվորվում են պետական յուջեից ն որոնց վրա էլ ամ ողջ ծավալով տարածվում է այդ հսկողությունն ու ընդգրկում է նրանց գործունեության որոշ կողմերը: Բյուջետային կազմակերպությունները պարտավոր են ներկայացնել վերահսկիչ պալատին այն տեղեկատվությունը, որն անհրաժեշտ է ապահովել նրա գործառույթները: Վերահսկողական ն վերստուգիչ աշխատանքներ կատարելիս վերահսկիչ պալատը ստանում է ստուգվող կազմակերպություններից ամ ողջ անհրաժեշտ փաստաթղթերը ն տեղեկատվությունը այն հարցի մասին, որը մտնում է նրանց իրավասությունների մեջ: Վերահսկիչ պալատի պահանջներից ելնելով յուջետային կազմակերպությունների պաշտոնատար անձանց կողմից, անհրաժեշտ փաստաթղթերի ժամանակին, ինչպես նան կեղծ տեղեկատվության տրամադրումը առաջացնում են օրենսդրությամ նախատեսված պատասխանատվություն:

Վերահսկիչ պալատի տեսուչներն ունեն մի շարք իրավասություններ ն իրենց ծառայողական խնդիրների լուծման ժամանակ իրավունք ունեն` •

անարգել հաճախել յուջետային կազմակերպություններ, այդ թվում զինվորական զորամասեր ն ստորա աժանումներ,

•

մտնել ցանկացած արտադրական, պահեստային, առնտրական ն գրասենյակային շինություններ, եթե ՀՀ օրենքով այլ ան նախատեված չէ,

•

դրամարկղային ն ծառայողական շինությունների, դռների, ինչպես նան պահեստների ն արխիվների, զմռսում (կնքում) իսկ եթե հայտնա երվում են չարաշահումներ ն հափշտակումներ, ապա անհրաժեշտ է առգրավել համապատասխան փաստաթղթերը, թողնելով գործերի մեջ առգրավման ակտը, պատճեն կամ փաստաթղթերի ցանկը: Ազդեցության միջոցներին վերա երում են` • ստուգման միջոցառումների արդյունքում վերահսկիչ պալատը ուղղարկում է պետական իշխանության մարմիններին, ստուգվող յուջետային կազմակերպությունների ղեկավարներին, հանձնարարելով կազմակերպել ն ձեռնարկել միջոցներ հայտնա երված խախտումները վերացնելու, իսկ պետությանը հասցված վնասը վերականգնելու ն պաշտոնատար անձանց, օրենքի խախտման մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելու համար: Այդ փաստաթուղթը պետք է քննարկվի նշված ժամկետում, իսկ եթե ժամկետը նշված չէ, ապա այն ստանալու օրվանից 20 օրվա ընթացքում: Պետական գումարների կամ նյութական միջոցների հափշտակում, ինչպես նան այլ չարաշահումներ հայտնա երելու դեպքում վերահսկիչ պալատը ստուգման նյութերն անհապաղ ուղարկում է իրավապահ մարմիններին:

ԳԼՈՒԽ 2. ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

2.1. ՀՀ Բյուջետային համակարգի միջոցները Բյուջետային կազմակերպությունների միջոցների կազմավորման ամենահիմնական աղ յուրը յուջետային ֆինանսավորումն է, որը հիմնված է որոշակի սկզ ունքների վրա, ն նութագրվում է տրամադրման առանձնահատուկ ձներով ու մեթոդներով: Բյուջետային ֆինանսավորման սկզ ունքներում կարնոր դեր են խաղում յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսավորման համակարգի ռացիոնալ կազմակերպումը: Դրանց վերա երվում են` 1. առավելագույն արդյունքի ստացումը, նվազագույն ծախսերի պայմաններում: Բյուջետային միջոցները պետք է հատկացվեն միայն այն պայմանով, որ ապահովեն դրանց օգտագործման ամենամեծ արդյունավետությունը: Այդ արդյունքը կարող է արտահայտվել, մի կողմից, երկրի զարգացման համար տար եր սոցիալ-տնտեսական խնդիրների լուծման, իսկ մյուս կողմից`դրամական միջոցների հետադարձ հոսքով պետական յուջե ի հաշիվ յուջետային հատկացումներ ստացողների եկամուտների աճի: 2. Բյուջետային հատկացումների օգտագործման նպատակային նույթը: Բյուջետային միջոցներից ստացողներին գումարներ փոխանցվում են միայն հաստատված յուջեից, ընդ որում նախօրոք նախատեսված նպատակների համար: Այս սկզ ունքի խիստ պահպանումը նպաստում է յուջետային հատկացումների անարդյունավետ օգտագործմանը: 3. Բյուջետային միջոցները տրամադրվում են արտադրական ն այլ ցուցանիշների կատարմանը համընթաց ն հաշվի առնելով նախկինում տրված հատկացումները: Բյուջետային ֆինանավորման

կախվածությունը ցուցանիշների կատարումից թույլ է տալիս ֆինանսական մարմիններին իրականացնել գործողություններ ն արդյունավետ հսկողություն հիմնարկների, տար եր ընկերությունների ն կազմակերպությունների գործունեության վրա: 4. Բյուջետային ֆինանսավորման անվերադարձելիությունը: Միջոցների հատկացում առանց դրանց պարտադիր պետական յուջե վերդարձման պայմանի. 5. Բյուջետային ֆինանսավորման անհատուցելիությունը: Բյուջետային միջոցների հատկացում առանց պետությանը վճարելու որնէ եկամուտ տոկոների կամ այլ հատկացումների տեսքով: Պրակտիկայում յուջետային հատկացումները օգտագործվում են յուջետային ֆինանսավորման 2 եղանակով` •

ֆինանսավորում «Նետտո- յուջե» համակարգով: Այս եղանակով դրամական միջոցների տրամադրումը նութագրվում է նրանով, որ յուջետային ֆինանսավորումը հատկացվում է հաստատված յուջեով ն նախատեսված սահմանափակ թվով ծախսերի կատարման,

•

ֆինանսավորում «Բրուտտո- յուջե» համակարգով: Օգտագործվում է այն հիմնարկ-կազմակերպությունների համար, որոնց գործունեությունն ամ ողջովին իրականացվում են յուջետային ֆինանսավորման միջոցով: Այս դեպքում յուջետային միջոցները տրամադրվում են ոլոր տեսակի ծախսերի համար, որոնք կապված են, ինչպես ընթացիկ ապահովման, այնպես էլ յուջետային կազմակերպությունների գործունեության ընդլայման հետ: Բյուջետային միջոցների տրամադրման վերը նշված եղանակները իրականացվում են ֆինանսավորման հետնյալ ձների օգնությամ ` 1. հատկացումներ յուջետային կազմակերպությունների պահպանման համար,

2.

հատկացումներ ապրանքների, աշխատանքների ն ծառայությունների վճարման համար, որոնք կատարվում են ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց կողմից` պետական ն համայնքային գործընթացներին համահունչ, 3. տրանսֆերտների տրամադրում նակչությանը, 4. սու վենցիաներ ն սու սիդիաներ ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց: Բյուջետային ֆինանսավորման կարնորագույն տարր է հանդիսանում յուջեից միջոցների հատկացման մեթոդները, որոնց միջոցով ֆինանսական մարմինները ապահովում են դրամական միջոցներով իրականացնում են յուջեով նախատեսված միջոցառումներ, կատարում են միջոցների վերա աշխում այլ արդյունքների հասնելու նպատակով ն կարգավորում են ֆինանսական ռեսուրսների նպատակային օգտագործումը:

2.2. Բյուջետային կազմակերպությունների սեփական միջոցները Բյուջետային կազմակերպության սեփական ֆինանսական միջոցները ձնավորվում են տար եր աղ յուրներից` 1. միջոցներ, որոնք ստացվում են շենքերը, շինությունները ն սարքավորումները վարձակալական հիմունքներով հանձնելուց հետո, 2. միջոցների ստացում ձեռնարկատիրական ն այլ եկամուտ երող գործունեությունից, 3. ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց կողմից տրամադրվող նպատակային միջոցներից, 4. այլ մուտքերից: Բոլոր դրամական մուտքագրումները ունեն մեկ ընդհանուր նպատակ` ապահովել յուջետային կազմակերպությունների մաս-

նագիտական ն տնտեսական գործունեությունը: Հավաքագրված ոլոր միջոցները պետք է օգտագործվեն յուջետային դասակարգմամ նախատեսված ծախսերի տեսակների ն ուղղությունների: Բյուջետային դասակարգմամ վերը թվարկված եկամուտներն անվանվում են համապատասխան յուջեի ոչ հարկային եկամուտներ: Նշված միջոցները, մինչն յուջետային կազմակերպությունների տրամադրության տակ անցնելը նախօրոք, հաշվեգրվում են յուջետային հաշվին ն միայն դրանից հետո տվյալ կազմակերպության համապատասխան հաշվին: Արտա յուջետային միջոցների ներգրավման գործընթացների իրականացումը, պլանավորումը, ծախսումը ն դրանց արդյունավետության արձրացումը հնարավոր չէ առանց ֆինանսական հոսքերի դասակարգման: Դասակարգումը նպաստում է` 1. արտա յուջետային աղ յուրների հաշվին լրացուցիչ եկամուտների ներգրավման հարցերի լուծման համալիր մոտեցման իրականացում, 2. պլանավորման, կառավարման, հաշվապահական հաշվառման գործընթացների նույնականացում ն հիմնավորում, 3. արտա յուջետային միջոցների պլանավորման ն օգտագործման արդյունավետության արձրացում, 4. ազմաթիվ ֆինանսավորման պայմաններում ստեղծել ֆինանսական հոսքերի ղեկավարման ն աշխման արդյունավետ մեխանիզմներ: Սեփական եկամուտների դասակարգման հիմքում միաժամանակ ընկած են երկու սկզ ունքներ` •

յուջետային կազմակերպությունների գործունեության տեսակները,

•

միջոցների ստացման տեսակները:

Սեփական եկամուտների ստացման տեսակներով այս սկզ ունքը դրված է միջոցների հաշվառման անձնական հաշիվների ացման թույլտվության մեջ, որոնք արդյունք են ձեռնարկատիրական ն այլ եկամուտ երող գործունեությունից: Այսպիսով, եկամուտների դասակարգումն ըստ մուտքագրման տեսակների պետք է ամ ողջովին համընկնի, այդ եկամուտների ստացման տեսակների ցանկին, որոնք արտացոլված են անձնական հաշիվների ացման թույլտվության մեջ: Միաժամանակ, եթե ձեռնարկատիրական ն այլ եկամուտ երող գործունեությունից ստացված արտա յուջետային գումարները, որոնք նախատեսված չեն անձնական հաշիվների ացման թույլատվությամ , ապա հաշվարկվում են ընդհանուր եկամուտների մեջ ն աշխվում տնտեսական դասակարգման ծածկագրերին (կոդերին) համապատասխան: Սակայն այդ գումարների օգտագործումը հնարավոր է դառնում միայն համապատասխան թույլտվության մեջ փոփոխություններ ն լրացումներ կատարելուց հետո: Բյուջետային կազմակերպությունների եկամուտները կարելի է խմ ավորել այնպես, ինչպես այն նախատեսված է կենտրոնական գանձապետարանի մարմիններում ձեռնարկատիրական ն այլ եկամուտ երող գործունեությունից ստացված միջոցների հաշվառման անձնական հաշիվներ ացելու համար: Եկամուտների թվին են դասվում` 1. միջոցներ, որոնք ստացվել են յուջետային կազմակերպությունների վճարովի գործունեությունից, իր գործունեության ոլորտին համապատասխան, 2. միջոցներ, որոնք ստացվել են արհեստանոցների արտադրական գործունեությունից, փորձարարական տեղամասերից, տպարաններից, խանութներից, հասարակական սննդի օ յեկտներից, ինչպես նան յուջետային կազմակերպությունների այլ ենթա-

կառուցվածքներից, որոնք չունեն իրավա անական անձի կարգավիճակ, 3. միջոցներ, որոնք ստացվել են տնտեսական պայմանագրերին համաձայն վճարովի ծառայությունների մատուցումից, 4. միջոցներ, որոնք ստացվել են ձեռնարկատիրական գործունեությունից, ապրանքների առք ու վաճառքից, միջնորդական ծառայություններից, այլ կազմակերպությունների փայատիրական մասնակցությունից, աժնետոմսերի ձեռք երումից, փոխառություններից, այլ արժեթղթերից (շահա աժիններ, տոկոսներ դեպոզիտային հաշիվների ու ավանդների դիմաց), 5. միջոցներ, որոնք ստացվել են հանրակացարաններում ապրողների վճարներից, այդ թվում` հյուրանոցային տիպի, նախադըպրոցական հիմնարկներում ն գիշերօթիկ դպրոցներում երեխաների պահպանման վճարներից, 6. միջոցներ գիտահետազոտական, փորձարարական ն կոնստրուկտորական աշխատանքներից, 7. միջոցներ կապի ծառայությունից: Բացի վերը թվարկված եկամուտներից, յուջետային կազմակերպություններում ստացվում են նպատակային գումարներ պետական յուջեից, նախարարություններից ու գերատեսչություններից, արտա յուջետային պետական հիմնադրամներից, պետական ունեցվածքի վաճառքից ն նմանատիպ այլ աղ յուրներից: Արտա յուջետային եկամուտների դասակարգումը յուջետային հիմնարկներին հիմք է տալիս կառավարելու ֆինանսական ամողջ գործունեությունը (այդ թվում` արտա յուջետային), որոշելու մեթոդական սկզ ունքները, ուղղվածությունը ն պլանավորման գործընթացների փուլերը, ներգրավելու ն օգտագործելու արտա յուջետային ֆինանսական ռեսուրսները:

ԳԼՈՒԽ 3. ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԾԱԽՍԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

3.1. Բյուջետային կազմակերպությունների ծախսերի դասակարգումը Բյուջետային կազմակերպությունների եկամուտներն ու ծախսերը հաշվառելու ն պլանավորելու համար դրանք դասակարգվում են երկրի միասնական յուջետային համակարգի շրջանակներում: Բյուջետային դասակարգումն իրենից ներկայացնում է միատեսակ հատկանիշներով ն սահմանված կարգով տեղա աշխված ու կոդավորված յուջետային եկամուտների ն ծախսերի խմ ավորումը: Բյուջետային կազմակերպությունների եկամուտների ն ծախսերի խմ ավորումը ն դրանց ձնավորման սկզ ունքները պայմանավորված են սոցիալ-տնտեսական էությամ , տնտեսության կառավարման համակարգով ն կառուցվածքով: Բյուջետային դասակարգման հիմքում ընկած է ցուցանիշների այնպիսի համախում , որը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու սոցիալ-տնտեսական պայմաններին համահունչ կատարվող ծախսերի ուղղվածության վերա երյալ` գերատեսչական ն տարածքային կտրվածքներով, նրանց կազմում ն կառուցվածքում: Բյուջետային դասակարգման կարնորագույն պահանջներից մեկը, դա խմ ավորման պարզությունն ու հստակությունն է: Բյուջետային դասակարգման կարնորությունը կայանում է նրանում, որ այստեղ խելամիտ են օգտագործվում, խմ ավորված յուջետային դասակարգման տարրերով պայմանավորված տվյալները, ինչը թույլ է տալիս տեսնելու յուջետային ռեսուրսների իրական շարժը ն ակտիվ ազդելու տնտեսական ու սոցիալական գործընթացների վրա: Համադրելով պլանային ն հաշվետվական տվյալները ն վերլուծելով համապատասխան ցուցանիշները, հնարավորություն է

ընձեռում կատարելու հիմնավորված եզրակացություններ ն առաջարկություններ յուջետային հիմնադրամների ձնավորման ու օգտագործման վերա երյալ, ն դրանց համահունչ էլ կենտրոնացնելու հիմնական դրամական ռեսուրսները տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ուղղություններով: Բյուջետային դասակարգումը միաժամանակ ստեղծում է նախապայմաններ նախահաշիվների ն յուջեների միավորմանը ընդհանուր հավաքի մեջ, հստակեցնում է դրանց դիտարկումն ու տնտեսագիտական վերլուծությունը, պարզեցնում է յուջեի օգտագործման հսկողությունը, նպաստում է ժամանակին միջոցների հավաքագրումը ն դրանց նպատակային օգտագործմանը: Այն հնարավորություն է տալիս յուջեի օգտագործման հաշվետվություններում համադրել եկամուտներն ու ծախսերն իրար հետ, որը նպաստում է ֆինանսական կարգապահության պահպանմանը, միջոցների տնտեսմանը ն ֆինանսական պլանների կատարման հսկողությանը: Բյուջետային համակարգի ոլոր օղակների ինքնուրունության պայմաններում դասակարգումը հնարավորություն է տալիս միասնական մեթոդական մոտեցում կիրառել յուջեների կազմման ն օգտագործման, յուջետային ցուցանիշների ճյուղային ն տարածքային կտրվածքով համեմատելու համար: Բյուջետային դասակարգումը պարտադիր է ոլոր հիմնարկ, ձեռնարկությունների համար ն կառուցվում է յուջետային օրենդրության պահանջների համապատասխան: Նոր դասակարգման կարնորագույն նախապայմանը կայանում է նրա պարզության, դիտարկվելիության մեջ ն ավելի ցայտուն արտացոլելու յուջեի եկամուտների աղ յուրներն ու միջոցների ծախսման ուղղությունները: Անհրաժեշտ է իրականացնել դասակարգման մանրակրկիտ վերծանում, հատկապես միջոցների ծախսման մասում: Նոր դասակարգման կարնոր խնդիրը եղել է ապահովել յուջեի

եկամուտների ն ծախսային մասերի, կազմի ն կառուցվածքի միջազգային համեմատելիությունը, նրանց իրական ովանդակությունը:

3.2. Բյուջետային կազմակերպություների հիմնական ծախսերը Բյուջետային կազմակերպություններն իրենց վրա դրված գործառույթների կատարման համար ծախսում են հատկացված յուջետային միջոցները ն ստացված արտա յուջետային գումարները, համաձայն մշակված նախահաշիվների, որոնք իրենց հերթին, կազմված են գործող յուջետային դասակարգմանը համապատասխան: Բյուջետային դասակարգման համաձայն յուջետային կազմակերպությունների ծախսերը աժանվում են ընթացիկ ն կապիտալ ծախսերի: Ա. Ընթացիկ ծախսերը նախատեսվում են աշխատավարձի վճարման, ապրանքների ձեռք երման, ծառայությունների մատուցման, արտադրական աշխատանքների կատարման ն այլ նպատակների համար: Նյութական արժեքների ձեռք երման ն մատուցված ծառայությունների կատարման համար ծախսերն օգտագործվում են տարվա ընթացքում: Այս խմ ի մեջ մտնում են ծախսային հետնյալ հոդվածները` •

աշխատավարձերի վճարումն ըստ կնքված աշխատանքային պայմանագրերի ն իրավական ակտերի, ն աշխատավարձի կարգավորվող չափը աշխատակիցների տարակարգերին համապատասխան,

•

աշխատանքի վարձատրության ավելացում սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով համահունչ, նակչությանը տրանսֆերտներ,

• •

աշխատակիցներին գործուղման ն այլ փոխհատուցվող վճարներ,

•

պետական կամ համայնքային պայմանագրերով նախատեսված ապրանքների գնում, ծառայությունների ու աշխատանքների դիմաց վճարներ,

•

ապրանքների, աշխատանքների ն ծառայությունների դիմաց վճարներ հաստատված նախահաշիվների համապատասխան, առանց կնքված պետական կամ համայնքային պայմանագրերի,

•

սու վենցիաներ համայնքային յուջեներին կամ իրավա անական անձանց,

•

սու սիդիաներ համայնքային յուջեներին, ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց, • պարտքային պարտավորությունների սպասարկում: Բ. Կապիտալ ծախսեր: Նշված խմ ում արտացոլվում են յուջետային միջոցներ ուղղված հիմնական միջոցների մեջ կապիտալ ներդրումներին, պետական պահուստների ստեղծմանը, հողերի ձեռք երմանը, ոչ նյութական ն այլ ակտիվների ու կապիտալ տրանսֆերտների ձնավորմանը: 1. Կապիտալ ներդրումներ հիմնական միջոցներում Այս ենթախմ ին վերա երվում են ծախսերն ուղղված արտադրական, ոչ արտադրական նշանակության օ յեկտների ն նակելի շինարարությանը, ինչպես նան սարքավորումների ձեռք երմանը, որոնք չեն ներառվում շինությունների նախահաշիվների մեջ: Կապիտալ ծախսեր սարքավորումների ն երկարաժամկետ օգտագործման առարկաների ձեռք երման համար, որոնք նախատեսված են հիմնարկների ն կազմակերպությունների պահպանման ծախսերում: 2. Կապիտալ շինարարություն Սույն հոդվածին վերա երվում են այն ծախսերը, որոնք նախատեսված են պետական ն համայնքային պայմանագրերով. շինմոնտաժային աշխատանքների կատարման, սարքավորումների, մոն-

տաժի աշխատանքների գործիքների ն գույքի ձեռք երման, այլ կապիտալ աշխատանքների ու ծախսերի իրականացման համար, այդ թվում` •

կառուցում, ընդլայնում, գործող շենքների ն շինությունների վերակառուցում ու դրաց հետ կապված աշխատանքներ,

•

տեղամասի իրացում, նախապատրաստում ն դրանց հետ կապված շենքների քանդում ն շինարարության տարածքի հարթեցում,

•

սարքավորումների ձեռք երում ն նրանց տեղափոխումը պահեստ կամ մոնտաժի վայր,

•

տեխնոլոգիական, էներգետիկ, արձման ու եռնաթափման, ն այլ սարքավորումների մշտական շահագործման վայրում հավաքման ու տեղակայման աշխատանքներ,

•

կոնստրուկցիաների ն սարքավորումների մոնտաժի ու տեղակայման աշխատանքներ, Ինչպես նան այլ կապիտալ աշխատանքներ ն ծախսեր, որոնց կազմի մեջ ներառվում են նախագծային ն հետախուզական աշխատանքներ: 3. Կապիտալ վերանորոգում Սույն հոդվածին են վերա երվում կապիտալ պայմանագրերով կատարված ծախսերը նակելի ֆոնդի կապիտալ վերանորոգման արտադրական ն ոչ արտադրական նշանակության օ յեկտների, զինվորական կառույցների կապիտալ վերանորոգման ն այլ կապիտալ վերանորգման աշխատանքները փոխում ն վերականգնում շենքների, շինությունների մշակման կոնստրուկցիաների վերկանգնում: 4. Պետական պաշարների ն պահուստների ստեղծում Հոդվածների այս ենթախմ ին են վերա երվում ծախսերը, որոնք օգտագործվում են պետական պաշարների ստեղծման, արե-

լավման ն ոլոր տեսակի պետական պահուստների լրացման համար: 5. Հողերի, ոչ նյութական ակտիվների ն այլ ակտիվների ձեռք երում Այս ենթախմ ին են վերա երվում այն ծախսերը, որոնք նպատակաուղղվում են հողակտորները որպես սեփականության ն տարեր ոչ նյութական ակտիվների ձեռք երման համար: 6. Կապիտալ տրանսֆերտներ Այս ենթախմ ին վերա երվում են այն ծախսերը, որոնք հանդես են գալիս կապիտալ տրանսֆերտների, երկրի ներսում նախատեսված տրանֆերտների, համայնքային յուջեներին տրանսֆերտների, հիմնարկներին ն ֆինանսական կազմակերպություններին, տրանֆերտների, երկրի ներսում երկրի ներսում այլ տրանսֆերտների ն արտերկրներին կապիտալ տրասֆերտների տեսքով:

3.3. Բյուջետային կազմակերպություններ ծախսերի պլանավորումը Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսական պլանավորումը հիմնված է տար եր նախահաշիվների կազման վրա: Այսպես, նեղեն ցուցանիշների (սպասարկող անձնակազմի թվաքանակը, շինությունների մակերեսները ն այլն) ն ֆինանսական նորմատիվների հիման վրա կազմվում են յուջետային ծախսերի նախահաշիվներ, որոնք լինում են մի քանի տեսակի, այդ թվում` 1. անհատական նախահաշիվներ, որոնք կազմվում են առանձին յուջետային կազմակերպության կամ առանձին միջոցառման անցկացման համար, 2. ընդհանուր նախահաշիվներ, որոնք կազմվում են միատիպ կազմակերպությունների խմ ի կամ միջոցառումների համար,

3. կենտրոնացված միջոցառման ծախսերի նախահաշիվներ, որոնք մշակվում են գերատեսչությունների կողմից միջոցառումների ֆինանսավորման համար, որոնք իրականացվում են կենտրոնացված կարգով (սարքավորումների գնում, շինարարություն, վերանորոգում ն այլն), 4. հավաք նախահաշիվներ, որոնք միավորում են անհատական նախահաշիվները կենտրոնացված միջոցառումների համար, այսինքն դրանք նախահաշիվներ են ամ ողջ գերատեսչության համար: Բյուջետային կազմակերպության նախահաշվում արտացոլվում են` •

•

կազմակերպության ռեկվիզիտները (նրա անվանումը, յուջեն, որից կատարվում է ֆինանսավում, նախահաշիվը հաստատող անձի ստորագրությունը, կազմակերպության կնիքը ն այլն), հավաքագրված ծախսերը (աշխատավարձի ֆոնդ, նյութական ծախսեր, արտադրական ն սոցիալական զարգացման հիմնադրամ, նյութական խրախուսման հիմնադրամ ն այլ հիմնադրամներ),

•

հավաքագրված եկամուտները ( յուջեից ֆինանասվորվող, նակչությանը լրացուցիչ վճարովի ծառայություններ, ծառայությունների մատուցում կազմակերպությունների հետ համաձայնեցված պայմանագրերին համաձայն ն այլ մուտքեր),

•

կազմակերպության արտադրական ցուցանիշները,

•

եկամուների ն ծախսերի հիմնավորման հաշվարկները: Բյուջետային կազմակերպության ծախսերի նախահաշիվի օրինակը ներկայացված է 1 ն 2 հավելվածների տեսքով: Բյուջետային կազմակերպությունների հաստատված նախահաշիվները հանդիսանում են նրանց որոշակի ժամանակահատվածի ֆինանսական պլանները:

Բյուջետային կազմակերպությունների նախահաշիվների կազմման հետ լուծվում են հետնյալ խնդիրները, այդ թվում` •

յուջետային կազմակերպության պետական ֆինանսավորման ապահովումը,

•

նախատեսվող ծախսերի նախագծերի վերլուծության ն միջոցների օգտագործման հաշվետվությունները, միջոցների արդյունավետ ն խնայողական ծախսման հսկողությունը:

•

3.4. Բյուջետային ծախսերի պլանավորման մեթոդները Բյուջետային ծախսերի պլանավորման հիմնական մեթոդներ են հանդիսանում ծրագրա-նպատակային ն նորմատիվային մեթոդները:

1. Բյուջետային ծախսերի պլանավորման ծրագրա-նպատակային մեթոդի էությունը կայանում է յուջետային միջոցների հատկացումների համալիր պլանավորման, տնտեսական ն սոցիալական խնդիրների իրականացման մեջ, ըստ հաստատված նպատակային ծրագրերի: Ֆինանսական միջոցների պլանավորման այս մեթոդը նպաստում է պահպանելու միասնական մոտեցում այդ միջոցների ձնավորման ն ռացիոնալ աշխման ծրագրերով ու նախագծերով, միաժամանակ նպաստելով դրանց նպատակային օգտագործման ն հսկողության արելավմանը: Իրենց հերթին այս ամենը արձրացնում է միջոցների իրացման արդյունավետության մակարդակը: Վերջին տասնամյակում մեր երկրում յուջետային պլանավորման ն ֆինանսավորման այս մեթոդը անընդհատ կատարելագործվում է, որին նպաստում են մեծ թվով հանրապետական ն տարածքային կտրվածքով տնտեսական, սոցիալական, էկոլոգիական ու այլ

ծրագրերի մշակումը ն իրականացումը: Հեռանկարային առումով այս մեթոդը պետք է գտնի էլ ավելի լայն կիրառում: Միջոցառումների ն նախագծերի իրականացման ծավալը որոշվում է պլանավորման ն ֆինանավորման նախահաշվային կարգով: Բյուջետային կազմակերպությունների ծախսերի նախահաշիվների կազմման հիմքում ընկած է ծավալային ցուցանիշները (մահճակալների ն սովորողների, խմ երի ու դասարանների թվաքանակը ն այլն), կազմակերպությունների գործունեության ժամանակը ն ֆինանսական նորմատիվները: Բնակչության սոցիալական պաշտպանության միջոցառումների (կենսաթոշակներ, նպաստներ ն այլն) պլանավորման ժամանակ հաշվի են առնվում այդ միջոցները ստացողների թվաքանակը ն վճարումների սահմանված նորմերը: 2. Բյուջետային կազմակերպությունների նախահաշիվների կազմումը, յուջետային միջոցառումների ֆինանսավորման պլանավորումը, հիմնականում հիմնված է ծախսերի ն վճարումների պլանավորման նորմատիվային մեթոդի վրա: Նորմաները սահմանվում են օրենսդրական ն ենթաօրենսդրական ակտերով: Այդպիսի նորմաներ են հանդիսանում սոցիալական պահանջմունքների ավարարման նեղեն ցուցանիշները դրամական արտահայտությամ (օրինակ, յուջետային կազմակերպություններում նակչության սննդի ծախսերի նորմաները, նրանց ուժանյութերով, փափուկ գույքով ապահովումը, ն այլն), կամ վճարների անհատական նորմաները (օրինակ, աշխատավարձի դրույքաչափերը, նպաստները, կրթաթոշակները ն այլն), կամ էլ նորմաներ որոնց հիմքում ընկած են մի քանի տարիների ծախսերի միջին վիճակագրական մեծությունները, ինչպես նան կոնկրետ ժամանակի առումով նյութական ն ֆինանսական հնարավորությունները (օրինակ շինությունների պահպանման նորմաները, ուսումնական ծախսերը ն այլն):

Նորմաները կարող են լինել պարտադիր (սահմանված կառավարության կամ տարածքային կառավարման մարմինների կողմից) կամ ֆակուլտատիվ (սահմանված գերատեսչությունների կողմից): Բյուջետային ծախսերի նորմաները կարող են լինել հասարակ (առանձին ծախսատեսակների համար) ն խոշորացված (ծախսերի համակցության կամ ամ ողջ կազմակերպության համար): Սահմանված են նորմատիվների հետնյալ չափերը` 1. նակարանային-կոմունալ տնտեսության ծառայությունների նորմատիվներ մեկ նակչի հաշվով ամսվա կտրվածով նեղեն արտահայտությամ , 2. նակելի ֆոնդի ընթացիկ ն կապիտալ վերանորոգման ծախսեր,որոնք սահմանված են տոկոսներով սկզ նական կամ հաշկեկշռային արժեքից, 3. կրթության համակարգի նորմատիվները (դրամական արտահայտությամ ), որոնք սահմանվում են տարվա հաշվով մեկ անձի (աշակերտների, ուսանողների) համար, ըստ հանրակրթական հիմնարկների տեսակների, 4. առողջապահության համակարգի նորմատիվներ (դրամական արտահայտությամ ): Սահմանվում են տարվա հաշվով ընթացիկ պահպանման համար (հիվանդանոցի մեկ մահճակալի, մեկ ամ ուլատոր-պոլիկլինիկական հիմնարկի, մեկ նակելի տարածքի, շտապ օգնության մատուցելու ն այլն), 5. նակչության սոցիալական պաշտպանության նորմատիվներ (դրամական արտահայտությամ ): Սահմանվում են տարվա հաշվով տուն-ինտերնատներում` մեկ մահճակալի կամ մեկ նակչի ընթացիկ պահպանման համար, 6. մշակույթի համակարգի նորմատիվներ (դրամական արտահայտությամ ): Սահմանվում են տարվա հաշվով` գրադարանների, թանգարանների, թատրոնների պահպանման համար,

7. համայնքային կառավարման մարմինների պահպանման նորմատիվներ (դրամական արտահայտությամ ): Սահմանվում են տարվա հաշվով համայնքի մեկ նակչի համար: Նորմատիվները սահմանվում են յուջետային կազմակերպությունների (հիմնարկների) տեսակներով, միջոցառումներով, սպասարկող յուջետային կազմակերպությունների տեսակներով, յուջետային կազմակերպության գտնվելու վայրով (քաղաքային, գյուղական) ն այլն:

3.5. Բյուջետային կազմակերպությունների ծախսերի առանձին տեսակների հաշվարկները Բյուջետային կազմակերպությունների ծախսերի նախահաշիվների կազմումը հիմնված է այդ ծախսերի տար եր հոդվածներում ներառված ցուցանիշների հաշվարկների վրա: Այդ հաշվարկների ալգորիթմները միատեսակ չեն ն կախված են ծախսերի տեսակներից: Իրենց հերթին ծախսային ցուցանիշները հաշվարկվում են կա’մ միավոր սպասարկվող յուջետային կազմակերպությունների սպառողների ծառայությունների, կա’մ ծախսերի նորմաների, կա’մ էլ նախորդ տարիներին ձնավորված տվյալների հիման վրա: Աշխատավարձի ֆոնդի հաշվարկը հիմնված է հետնյալ ցուցանիշների հաշվառման վրա, հաստիքային պաշտոնների պլանային թիվը, պաշտոնային դրույքի միջին չափը, հավելավճարները, լրավճարները ն այլ գումարային վճարումներ հիմնական անձնակազմին ու արտահաստիքային աշխատողների աշխատավարձները: Հիմնական անձնակազմի աշխատավարձի ֆոնդի չափը կախված է 1-ին կարգի դրույքաչափից ն կարգային գործակցից: Աշխատավարձի ֆոնդը (ԱՖ) հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով`

ԱՖ = ԱԹ × ԿԳ × ԿԴ

(3.5.1)

որտեղ, ԱԹ - աշխատողների թվաքանակն է,

ԿԳ . – միջին կարգային գործակիցն է, ԿԴ - 1-ին կարգի դրույքաչափն է: Գոյություն ունի աշխատավարձի ֆոնդի որոշման ճյուղային առանձնահատկություն: Օրինակ, դպրոցների ուսուցիչների աշխատավարձի ֆոնդի հաշվարկը կատարվում է հետնյալ անաձնով.

(

ԱՖ = Ա × ՄԴ ⋅ 0.8Դ

թ

+ 0 .4 Դ

թ

)

(3.5.2)

որտեղ,

Ա – ուսուցչի միջին ամսեկան աշխատավարձի դրույքաչափն է, ՄԴ - մեկ դասարանի մանկավարժական դրույքների քանակն է ըստ դասարանների խմ երի, Դ1թ - դասարանների քանակն է հունվարի 1-ի դրությամ , Դ2թ - դասարանների քանակն է սեպտեմ երի 1-ի դրությամ : ՈՒսուցչի միջին աշխատավարձի դրույքաչափը ( Ա ) որոշվում է հետնյալ անաձնով`

Ա=

Ֆ հ խմ × Ծ ն

(3.5.3.)

ՈՒ պ

որտեղ, Ֆհ.խմ . - ուսուցիչների աշխատավարձի ամսեկան ֆոնդն է, դասարանների համապատասխան խմ ի համար, Ծն - ուսուցչի ծանրա եռնվածության ամսեկան նորման է, ՈՒպ – ուսումնական պարապմունքների ընդհանուր թիվն է, դասարանների համապատասխան խմ ի համար: Առողջապահական հիմնարկներում աշխատավարձի տարեկան ֆոնդը (ԱՖ) հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով`

ԱՖ = 12 Ա × Թ

(3.5.4.)

որտեղ,

Ա - աշխատավարձի միջին ամսեկան դրույքաչափն է, որը որոշվում է ժշկական խմ երի համար տարիֆաորակավորման ցուցակով. ( ժիշկներ, միջին ժշկական անձնակազմ, կրտսեր անձնակազմ, վարչատնտեսական անձնակազմ),

Թ - տարեկան միջին ժշկակական պաշտոնների թվաքանակն է, ուժանձնակազմի խմ երով: Դեղորայքի ձեռք երման ծախսերը հաշվարկվում են սահմանված դրամական նորմաների հիման վրա, որոնք ձնավորվում են անցած տարվա փաստացի ծախսերի ն հաշվի առած ընթացիկ տարվա փոփոխությունները, կապված դեղորայքի օգտագործման հետ: Սննդամթերքի ծախսերը որոշվում են սահմանված նորմաներով, որոնք արտահայտվում է արժեքային ն նեղեն ձներով: Բժշկական հիմնարկների առումով նորմաները դիֆերնցվում են ըստ ուժական աժանմունքների կախված հիվանդությունների նույթից: Ընդհանրապես ժշական հիմնարկների սննդամթերքի ծախսերի մեծությունը (Ծսննդ.) կարելի է հաշվարկել հետնյալ անաձնով`

Ծ սննդ = Մ × Ք հիվ × Ծ օր

(3.5.5)

որտեղ,

Մ - մահճակալների միջին տարեկան թիվն է, Քհիվ.- հիվանդի մահճակալի վրա գտնվելու միջին օրերի թիվն է, Ծօր – մեկ հիվանդի սննդի օրեկան միջին ծախսն է:

ԳԼՈՒԽ 4. ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ, ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ՈԼՈՐՏԻ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

4.1. Հանրակրթական դպրոցների ծախսերի պլանավորումը ն նրանց յուջետային ֆինանսավորումը Կրթության համակարգի կառավարման տնտեսագիտական մեթոդների հիման վրա ձնավորված արդյունքներն ուղղակի կախված են նրա ֆինանսական ծավալներից: Պետական պատվերի հաշվին հանրակրթական ծրագրերի կատարման նյութական հիմք է հանդիսանում ուղղակի յուջետային ֆինանսավորումը: Բյուջետային պլանավորման ժամանակ հատուկ ուշադրութուն է դարձվում հետնյալներին, այդ թվում` քաղաքական նպատակային ուղղվածությանը դրույթներ, սոցիալական ն ֆինանսական ցուցանիշներին, նորմաներին ն նորմատիվներին, հանրակրթական հիմնարկների աշխատանքների իրական տեխնիկատնտեսական չափանիշներին: Բյուջետային ֆինանսավորման ծավալների հաշվարկն իրականացնելու ժամանակ, հիմք է ընդունվում կրթության ծախսերի պլանավորման ծրագրանպատակային մեթոդը: Այս մեթոդը հանդիսանում է նախահաշիվների հիմնարար փաստաթղթերի կազմման հիմքը, որի օգնությամ որոշվում են ծավալները, նպատակային ուղղվածությունը ն կրթական հիմնարկների ծախսերի յուջետային հատկացումների եռամսյակային աշխումները: Կառավարման վերադաս մարմնի կողմից, պահանջվող ձնով նախահաշվի հաստատումը հանդիսանում է յուջետային միջոցների օգտագործման միակ օրինական պլանային փաստաթուղթը: Հանրակրթական հիմնարկների ֆինանսավորման նորմատիվային մեթոդի հիմնավորվածության նպատակով կարնոր նշանակություն է ստանում նվազագույն սոցիալական նորմատիվների մշակու-

մը: Նրանք ընդգրկում են յուջետային ոլորտի աշխատակիցների աշխատավարձի միասնական տարիֆային ցանց, խմ երի ն դասարանների լրացվածության, դպրոցականների ն նախադպրոցական հիմնարկների սննդի հաշվարկային նեղեն նորմաներ, որ երի հագուստներ, դպրոցականների սննդի հաշվարկային նորմաներ: Ֆինանսական նորմատիվները որոշվում են մեկ սովորողի հաշվարկով ըստ յուրաքանչյուր հաստատության տեսակի, կրթական հիմնարկների կատեգորիաների, որոնք հանդիսանում են նախահաշիվների կազմման հիմքը: Տար եր կրթական հիմնարկների ծախսերի նախահաշիվների մշակման համար օգտագործվում են որոշակի արտադրական ցուցանիշների համախում : Այսպես դպրոցական հիմնարկների համար այդպիսի ցուցանիշներ են. երեխաների ն խմ երի քանակը դպրոցներում, դասարաններում սովորողների քանակը, իսկ գիշերօթիկ դպրոցներում` սաների թիվը, արհեստագործական հիմնարկներում` ուսանողների (սովորողների) ընդունելությունը անվճար ուսուցման համակարգում ն այլն:

4.2. Հանրակրթական դպրոցների ֆինանսական պլանավորման հաշվարկ Ֆինանսական պլանավորման մեջ օգտագործվում են ոչ միայն որոշակի ցուցանիշների համախում ֆինանսական տարվա սկզ ում ն վերջում, այլ նան սովորողների միջին տարեկան մեծությունը, որի չափը կախված է ընդունելությունից, ուսման ընթացքում դուրս եկողների ն ուսումնական հաստատությունը ավարտողների թվաքանակից: Սովորողների միջին տարեկան ցուցանիշը դպրոցների համար, որոշվում է հետնյալ անաձնով`

ՈՒ =

ՈՒ1 × Ք 1 + ՈՒ 2 × Ք 2

որտեղ,

ՈՒ - սովորողների միջին տարեկան թվաքանակն է. ՈՒ1 – սովորողների թվաքանակն է, պլանային տարվա սկզ ում (հունվարի 1-ի դրությամ ). Ք1 - ամիսների թիվը մինչն նոր ուսումնական տարվա սկիզ ը. ՈՒ2 – սովորողների թվաքանակն ուսումնական տարվա սկզ ում (սեպտեմ երի 1-ի դրությամ ) Ք2 - ամիսների թիվը ուսումնական տարվա սկզ ից մինչն օրացույցային տարվա վերջը: Այսպիսով, նախորոք հաշվարկվում է սովորողների թվաքանակը տարվա սկզ ի ն ամ ողջ պլանավորվող տարվա համար, որը որոշվում է դասարանների խմ երի համար: Օրինակ, սովորողների թվաքանակը սեպտեմ երի 1-ի դրությամ 1-4 դասարանների համար որոշվում է`

ՈՒ2 = ՈՒ1-4 դասարանների հունվարի 1-ի դրությամ ընդունելության 1 դասարան – 17 դասարան ավարտողներ:

+

Նույն սկզ ունքով, այց որոշակի առանձնահատկություններով հաշվարկվում է 7-1Ճ ն Ճ-Ճ1 դասարանների սովորողների թիվը: Հանրակրթական դպրոցների նախահաշիվները կազմվում են ելնելով հանրակրթական հիմնարկների պետական յուջետային ֆինանսավորման նորմաներից: Հանրակրթական դպորցների ամ ողջ կրթության ծախսերը աժանվում են ընթացիկ (ուղղակի), որոնք օգտագործվում են տարվա ընթաքում ն հեռանկարային (կապիտալ) ծախսերի: Ուղղակի ծախսերը, որոնք անմիջապես ազդում են մեկ ուսանողի տարեկան կրթության արժեքի վրա, ընդգրկում են`

1. աշխատավարձի ծախսերը, 2. գրասենյակային պիտույքների, նյութերի ն առարկաների ձեռք երման ընթացիկ տնտեսական նպատակների համար ծախսեր, 3. գործուղման ն տեղափոխումների հետ կապված ծախսեր, 4. տրանսպորտային ծախսեր, 5. կապի ծառայության վճարման ծախսեր, 6. շինությունների պահպանման վճարներ, ներառյալ ծախսեր հակահրդեհային միջոցառումների ն այլ ծախսերի գծով, 7. փափուկ գույքի ն համազգեստի ձեռք երման ծախսեր, 8. այլ ընթացիկ ծախսեր, այդ թվում արտադրա-ուսումնական պրակտիկայի ծախսեր, ուսումնական լա որատոր դասերի համար նյութերի ձեռք երման ծախսեր, տար եր ուսումնական նյութերի ու ծրագրերի հրատարակում ն ձեռք երում, պար երականներ ն այլ ծախսեր: Կապիտալ (հեռանկարային) ծախսերը ընդգրկում են` շենքերի ն շինությունների պահպանման ծախսեր, թանկարժեք սարքավորումների, կահույքի ձեռք երում, կապիտալ ն ընթացիկ վերանորոգում: Այստեղ ընդգրկվում են սոցիալական նույթի ծախսեր, մասնավորապես, սովորողների սննդի ծախսերը:

4.3. Բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ծախսերի պլանավորումը ն ֆինանսավորումը Բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ֆինանսավորումն իրականացվում է եկամուտների ն ծախսերի նախահաշիվի հիման վրա, որը կազմվում է պետական յուջեի ծախսերի տնտեսական դասակարգմանը համահունչ: Պետական պատվերի հիման վրա կատարվում է մասնագետների պատրաստում, աշխատակիցների վերապատրաստում ն որակա-

վորման արձրացման ֆինանսավորւմ: Այստեղ հիմք է ընդունվում պետական, այդ թվում գերատեսչական ֆինանսավորման նորմատիվները: Պետական արձրագույն ուսումնական հաստատությունները, իրավասու են իրականացնելու ուղղորդող թվերի սահմաններում ուսուցման նպատակային ընդունելություն: Այդ գործունեությունը կարգավորվում է պայմանագրերով, կնքված պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների հետ, նպատակ ունենալով նպաստել նրանց համապատասխան կրթական մակարդակի արձրացում կադրերի նախապատրաստման գործում: Եկամուտների ն ծախսերի նախահաշվում արտացոլվում են ԲՈՒՀ-երի եկամուտները որոնք ստացվում են ինչպես պետական յուջեից, պետական արտա յուջետային հիմնադրամներից, այնպես էլ ձեռներեցության գործունեությունից: ՀՀ ուսումնական հաստատությունների արտա յուջետային կարնորագույն աղ յուր է հանդիսանում վճարովի ուսումնական գործունեությունը, որը ձնավորում է հետնյալ եկամուտները` 1. վճարովի կրթական ծառայություններից հետնյալ շրջանակներում` •

հիմնական մասնագիտական ծրագրային ուղղությունով արտոնագրմանը համապատասխան,

•

լրացուցիչ կրթական ծրագրեր ն ծառայություններ,

•

հետ ուհական մասնագիտական կրթության (մագիստրատուրայի, ասպիրանտուրայի, ինտերնատուրայի ն օրդինատուրայի ուսուցում),

•

կադրերի որակավորման արձրացում ն վերապատրաստում,

• միջազգային գործունեություն, 2. միջազգային կրթական դրամաշնորհներ, 3. այլ տեսակի օրենսդրությամ չամրագրված վճարովի կրթական գործունեություն:

Ժամանակից պայմաններում վճարովի կրթական գործունեությամ գործնականում զ աղվում են ոլոր ուսումնական հաստատութունները: Սակայն ստացվող եկամուտների չափերը սահմանափակվում են մի կողմից` ծառայությունների ինքնարժեքով, իսկ մյուս կողմից էլ` այդ ծառայությունների համար սահմանված գնով: Ծառայության գնի ն նրա ինքնարժեքի միջն եղած տար երությունը արտա յուջետային միջոցների ստացման հիմնական աղ յուրն է: Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ վճարովի կրթական ծառայությունները համարվում են արձր շահութա եր գործունեություն: Ուսումնական հաստատությունները տար եր ձնով են օգտագործում իրենց արտա յուջետային միջոցները: Նրանցից մի մասը` առավելություն են տալիս աշխատավարձին, մյուս մասը` սարքավորումների ն համակարգիչների ձեռք երմանը, իսկ երրորդները` մտահոգվում են սովորողների կենցաղային ու ընդհանուր մշակութային հարցերով: ԲՈՒՀ-երի ծախսերին իրենց ուն էությամ համապատասխանում են յուջետային դասակարգմանը: Տնտեսագիտական ովանդակությամ ոլոր մակարդակի ծախսերը աժանվում են ընթացիկ ն կապիտալ ծախսերի: Առաջինը նախատեսվում է ընթացիկ ապահովման համար` մատակարարներից կրթական նպատակներով առարկաների ձեռք երում, նյութեր ընթացիկ կարիքների համար, սննդի ծախսեր, արձրագույն ուսումնական հաստատությունների աշխատակիցների աշխատավարձեր: Կապիտալ ծախսերը նպատակաուղղված են ապահովելու` ընդլայնված վերարտադրություն, ներդրումային գործունություն ն այլն: Կապիտալ ծախսերին են վերա երվում կրթական հիմնարկների ունեցվածքի ավելացումը: Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ նյութական ծախսերի որոշման մեթոդիկան ոլոր կրթական կազմակերպություններում միանման են:

Քննարկենք արձրագույն կրթական համակարգի աշխատավարձի ֆոնդը որոշելու առանձնահատկությունները: ԲՈՒՀ-երն իրենց տրամադրության տակ եղած գումարների սահմնաններում ինքնուրույն են որոշում աշխատավարձի վճարման ձնը ն կարգը, հավելավճարների չափը, նյութական խրախուսման ձներն ու չափերը, ինչպես նան յուջետային աշխատավարձի չափերը ոլոր աշխատողների համար ԲՈՒՀ-երի աշխատավարձի ֆոնդի ձնավորման փուլում նախօրոք կազմվում է հաստիքացուցակ, որի կազմում ներառվում է առկա հետնյալ անձնակազմը` 1. վարչական, 2. պրոֆեորա-դասախոսական, 3. ուսումնա-օժանդակ, 4. գիտական, 5. գիտատեխնիկական ն գիտա-օժանդակ, 6. այլ սպասարկող ն տնտեսական, 7. պահակներ: Հաստիքացուցակը ենթակա է հաստատման առանց հրամանի ն համարվում է պարտադիր կատարման ու մշտական պահպանման փաստաթուղթ:

4.4. Գիտական հիմնարկների պլանավորումը ն ֆինանսավորման առանձնահատկությունները Գոյություն ունի գիտական գործունեության երկու սու յեկտներ`

ֆիզիկական անձիք (գիտական աշխատողներ) ն իրավա անական անձիք (գիտական հիմնարկներ): Գիտական աշխատող է համարվում այն քաղաքացին, որն ունի որոշակի որակավորում ն զ աղվում է մասնագիտական ն գիտա-

տեխնիկական գործունեությամ : Գիտական հիմնարկներ են համարվում իրավա անական անձիք, անկախ կազմակերպաիրավական ն սեփականության ձնից, ինչպես նան գիտական աշխատողների հասարակական միավորումները, որոնք հիմնականում իրականացնում են գիտական ն գիտատեխնիկական գործունեություն ու պատրաստում են գիտական աշխատողներ ն գործում են կանոնադրական փաստաթղթերի շրջանակներում: Հիմնարար գիտահետազոտական աշխատանքները ֆինանսավորվում են երկու մեթոդով, այդ թվում` •

եր ֆինանսական ռեսուրսները հատկացվում են, ֆինանսական նախահաշվի համաձայն, ամ ողջ գիտական հիմնարկության պահպանման համար,

•

եր ֆինանսավորվում են առանձին թեմաներ: Վերջիններս համարվում են ավելի առաջադիմական, այն էլ սահմանափակ ֆինանսական ռեսուրսների պայմաններում: Վերջին մեթոդը խթանում է կոլեկտիվի շահագրգռվածությունն ու աշխատունակությունը` գիտական նպատակների կատարման համար: Այս ձնով ֆինանսավորվում են նան արտա յուջետային ն պայմանագրային թեմաները: Գիտահետազոտական կազմակերպությունների աշխատանքների ծավալները որոշվում են պետական պատվերներով ն ուղղակի պայմանագրերով: Գիտական հիմնարկների աշխատավարձի ֆոնդի պլանավորումը կատարվում է աշխատողների միջին տարեկան թվաքանակի ն միջին աշխատավարձի դրույքաչափերի տվյալներով: Հաշվի է առնվում նան դասախոսների ն գիտական աշխատողների աշխատավարձերը, որոնք զ աղվում են մագիստրանտների ն ասպիրանտների ուսուցումով: Մատակարարներից առարկաների ձեռք երումը ն նյութական արժեքների ծախսումները որոշվում են ոլոր յուջետային հիմնարկների համար գործող մեթոդիկական ցուցումներին

համաձայն: Գործուղման ծախսերը որոշվում են ընդունված նորմաների սահմաններում: Գիտահետազոտական աշխատանքների կատարման գծով նախատեսված ծախսերի պլանավորումն իրականացվում է հաշվարկի համար գործող համապատասխան մեթոդիկայի: Գիտահետազոտական աշխատանքների գինը որոշվում է պատվիրատուների պայմանագրերի հիման վրա, որոնք անվանվում են պայմանագրային գներ, որոնց որոշման համար էլ հիմք են հանդիսանում ինքնարժեքի պլանային հաշվարկները ն գիտական արտադրանքի շուկայական արժեքները: Պայմանագրային գները որոշում են նախօրոք, համաձայնեցվում են պատվիրատույի հետ ն ձնակերպվում են համապատասխան արձանագրություններով: ՀՀ գլխավոր գիտական կենտրոն է համարվում Գիտությունների ազգային ակադեմիան (ԳԱԱ), որը գործում է ՀՀ կրթության ն գիտության նախարարության կազմում: ԳԱԱ-ն գործում է պետական ոչ առնտրային կազմակերպություն կարգավիճակով ն որին տրված է իր գործունեությունը ղեկավարելու իրավունք ու տնօրինելու պետական սեփականություն հանդիսացող, նրան հատկացված գույքը: ԳԱԱ-ին միաժամանակ տրված է իրավունք` ստեղծել, վերակազմավորել ն լուծարել իր կազմի մեջ մտնող հիմնարկները:

4.5. Գյուղատնտեսության ոլորտի յուջետային կազմակերպությունների պլանավորման ն ֆինանսավարման առանձնահատկությունները Ինչպես ոլոր ժամանակաշրջաններում, այնպես էլ տնտեսավարման նոր հարա երությունների պայմաններում կարնորվում են գիտական ու կրթական ոլորտների զարգացումը, որոնք ներառելով նան պետական ն ոչ պետական առնտրային կազմակերպություններ

իրենց աշխատանքային գործունեությամ նպաստում են երկրի տնտեսական աճի ավելացմանը: Գիտության ն կրթության ոլորում գործում են` 1. գիտական կազմակերպություններ, որոնք անկախ դրանց ճյուղային պատկանելիությունից կատարում են գիտական հետազոտություններ, ներառելով հիմնարար կիրառական հետազոտություններ ն մշակումներ, գիտության ոլոր ճյուղերում ինչպես նան գիտատեխնիկական ծառայություններ, 2. պետական ն ոչ պետական արձրագույն ուսումնական հասկատություններ, որոնք ուսուցումը կազմակերպում են երկաստիճան համակարգով ( ակալավր ն մագիստրոս), առկա ն հեռակա ձներով, անվճար ն վճարովի հիմունքներով, 3. քոլեջներ, որոնք ներառվում են միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների ընդհանուր թվում, որոնք մասնագետներ են պատրաստում միջին մասնագիտական կրթական ծրագրերով, 4. նմանատիպ այլ գիտակրթական կազմակերպություններ: Ելնելով վերոնշյալներից, պետք է նշել, որ ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության համակարգում նույնպես գործում են պետական ոչ առնտրային կազմակերպություններ, որոնց թվաքանակը 2010թ. վերջի դրությամ 21-ն են, որոնցից 6-ը գիտական կենտրոններ, 9-ը գյուղատնտեսական քոլեջներ, մնացած 6-ը տար եր մասնագիտական նույթի կազմակերպություններ (տես հավելված 3-ը): Գիտական կենտրոնների գործունեության պլանավորումը ն ֆինանսավորումը կատարվում է ¢4.4-ում երված սկզ ունքներով, քոլեջները հիմնականում իրականացվում է ինչպես գյուղատնտեսության նախարարության համապատասխան ստորա աժանման կողմից, այնպես էլ ինքնուրույն սկզ ունքով` վճարովի սովորողների համար, իսկ մնացած կազմակերպություններինը` ըստ ՀՀ կառավարության ն ՀՀ

գյուղտնտեսության նախարարության կողմից նրանց առջն դրված խնդիրների: Միաժամանակ, ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարությունը ՀՀ էկոնոմիկայի ն ՀՀ ֆինանսների նախարարությունների հետ համատեղ հաստատում են գյուղատնտեսության ոլորտում իրականացվող, գիտահետազոտական աշխատանքների թեմաները, որոնց կատարման ժամկետները, կատարողների կազմը, իսկ դրանց համահունչ կազմված ծախսերը ներկայացնում են ՀՀ Կառավարությանը ն, այնուհետն, ներառում առաջիկա տարվա յուջեի նախագծի մեջ: Այդ նպատակների համար նախատեսվող ծախսերը պետական յուջեից, որպես հատկացումներ, միաժամանակ հաշվի են առնվում գյուղատնտեսության նախարարության յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսական պլանների մեջ ն մտցվում նախահաշիվների մեջ, համաձայն պայմանագրերի, որպես պետական պատվեր: Այս կազմակերպությունները կատարում են գիտահետազոտական աշխատանքներ նան տնտեսական նույթի այլ պայմանագրերի համաձայն, որոնց հիման վրա նույնպես կազմվում են ֆինանսական պլաններ: Ֆինանսական պլանավորման նպատակն է ապահովել արտադրական ծրագրերով իրականացվող ծախսերի փոխհատուցումը ֆինանսական ռեսուրսներով: Ֆինանական պլանների կազմումը հիմնվում է արտադրական ն տնտեսագիտական ցուցանիշների վրա: Պլանավորման փուլում կարնորվում են հետնյալները` նախահաշիվների մշակումը ն հաստատումը, նախահաշվա-ֆինանսական հաշվարկների կամ նախագծա-նախահաշվային փաստաթղթերի կազմումը: Բերված հաշվարկները կազմվում են ելնելով նախատեսված աշխատանքների ծավալից, նյութական ծախսերի գործող նորմերից, աշխատանքային ն ֆինանսական ռեսուրսներից, աշխատակիցների թվաքանակից, աշխատանքի վճարման համակարգից ն այլ ցուցանիշներ: Որոշվում են ֆինանսավորման համապատասխան աղ յուրները ն միաժամանակ ընտրվում են ծախսերի կրճատման ն

եկամուտների համար ավելացման համար այն միջոցառումները, որոնք նախատեսվում են դրանց դիմաց վճարելիության սկզ ունքով: Տարվա ընթացքում ֆինանսական միջոցների լրացուցիչ պահանջ առաջանալու դեպքում, այն կարող է ավարարվել միայն նախահաշվային փաստաթղթերում համապատասխան ճշգրտում մտցնելուց հետո: Հետագայում օպերատիվ աշխատանքը կենտրոնացվում է ժամանակին յուջետային ֆինանսավորում ացելու ն հատուկ միջոցառումների գծով ծախսերը փոխհատուցելու համար: Հատուկ միջոցառումների ծախսերը ի հաշիվ պետական ն տեղական յուջեների ֆինանսավորվում են նախահաշիվների համաձայն ն ացված հատկացումների ու փոխանցված միջոցների սահմաններում: Մինչն տարվա վերջը չօգտագործված յուջետային ֆինանսական միջոցները փակվում են: Ֆինանսավորման պլանները ն հաստատված նախահաշվային փաստաթղթերը մինչն անկ ներկայացնելը, ոչ ուշ քան տվյալ տարվա մարտի 1-ը պետական հիմնարկությունները ու կազմակերպությունները ֆինանսավորվում են ինչպես յուջետային հատկացումների այնպես էլ սեփական միջոցների հաշվին: Միաժամանակ, յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսական աշխատանքով զ աղվողները պետք է ամեն ինչ անեն ապահովելու ժամանակին միջոցների ստացումը նախատեսված ծախսերի կատարումը փոխհատուցելու համար: Ծախսերը պետք է իրականացվեն նախօրոք կազմված նախահաշվային փաստաթղթերի համահունչ, թույլ չտալով, գերածախսի կատարում ն նույնիսկ հասնել նրան որ տեղի ունենա տնտեսում: Այսինքն ծախսային միջոցներն օգտագործել արդյունավետ հսկողություն սահմանելով դրանց նպատակային օգտագործման վրա: Մասնավորապես, նրանք վերահսկում են գնված ն դրանց դիմաց վճարված նյութատեխնիկական միջոցների արժեքների դրանց արդյունա-

վետ օգտագործման, սահմանված օրենքով հասանելիք աշխատավարձի ճիշտ հաշվարկման, ժամանակին դրա վճարման, կատարված աշխատանքների ն մատուցված ծառայությունների դիմաց օրինական վճարումների, գիտահետազոտական աշխատանքների արդյունավետության ապահովման, տրված կանխավճարների հիմնավորվածությանը, դե իտորական ն կրեդիտորական պարտքերի վիճակի, ժամանակին հասանելիք գումարների ն պարտքների վճարումների վրա: Միջոցների ծախսման խախտումների դեպքեր հայտնա երելու դեպքում գյուղ. նախարարությունը ն համապատասխան ֆինանսական մարմինները պետք է դադարեցնեն ֆինանսավորումը մինչն առկա թերությունների վերացումը: Ընթացիկ, եռամսյակային, տարեկան ն վիճակագրական հաշվետվությունների կազման, ստուգման ն վերհսկողության ընթացքում իրականացվում է միջոցառումներ` միջոցների խնայողական օգտագործման, ստացված ֆինանսավորման կարգով հատուկ միջոցառումների ն սոցիալ-կենցաղային կարիքների ծախսերի նկատմամ : Գյուղատնտեսության ֆինանսական պլանավորումը-ներտնտեսական պլանավոր-ման կարնորագույն մասն է: Այն ընդգրկում է ռազմավարական նպատակների իրականացման համար ֆինանսական ցուցանիշների համախում ը: Գյուղատնտեսության ոլորտի, այդ ֆինանսական ցուցանիշների պլանավորումը կարող է իրականացվել մի քանի մեթոդներով. Նորմատիվային մեթոդ, որի էությունը կայանում է նրանում, որ նախօրոք սահմանված նորմաների ն տեխնիկա-տնտեսական նորմատիվների հիման վրա հաշվարկվում են ինչպես գիտահետազոտական աշխատանքների, այնպես էլ արտադրական գործունեություն իրականացնելու հետ կապված ֆինանսական միջոցների պահանջարկը ն դրանց կազմավորման աղ յուրները: Այդպիսի նորմատիվներ են հանդիսանում հարկադրույքաչափերը, ամորտիզացիոն հատ-

կացումների չափերը, շրջանառու միջոցների պահանջի նորմատիվները ն այլն: Այս մեթոդը հանդիսանում է ամենապարզը, այսինքն իմանալով նորմատիվները ն քանակական տվյալները, կարելի է հեշտությամ հաշվարկել պլանավորվող ցուցանիշները: Հաշվարկա-վերլուծական մեթոդը օգտագործվում է այն դեպքում, եր ացակայում են նորմատիվները, իսկ ցուցանիշների միջն փոխկապակցությունը սահմանված է անուղղակիորեն, դրանց դինամիկայի փոխադարձ կապերի վերլուծությունների հիման վրա: Կատարված վերլուծության արդյունանքերի հիման վրա, հաշվարկվում են պլանային ցուցանիշների մեծությունները: Պլանային հաշվարկների օպտիմալացման մեթոդ, որի էությունը կայանում է հետնյալում` մշակել պլանային հաշվարկների մի քանի տար երակներ, որոնցից պետք է ընտրել լավագույնը կամ, այլ կերպ, ամենաօպտիմալը: Հաշվարկային կամ ալանսային մեթոդ, որը գյուղատնտեսական ուղղվածության յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսական պլանավորման ամենահիմնական մեթոդն է: Այս մեթոդի կիրառման ժամանակ իրար հետ համեմատվում են ֆինանսական պլանի առանձին աժիններում ընդգրկված համապատասխան հոդվածները ն դրանց ֆինանսավորման ծածկման աղ յուրները: Արդյունքում ապահովվում է նյութական, աշխատանքային ն ֆինանսական ռեսուրսների, ծախսերի ու եկամուտների հավասարակշռվածությունը:

4.6. Մշակույթի ոլորտի յուջետային կազմակերպություների ֆինանսների առանձնահատկությունները Մշակութային ոլոտին են վերա երվում գործունեության նրա ենթակայության այն յուջետային կազմակերպությունները, որոնց գոր-

ծունեություններն ուղղված են ավարարել նակչության անհրաժեշտ ն յուրահատուկ պահանջմունքները: Մշակութային ոլորտից են` մշակութա-ժամանցային հիմնարկների, համերգա-կրկեսայինի, թատրոնների, կինոյի, ռադիոյի ն հեռուստատեսության, գրահրատարակչության, մշակույթի պատմական հուշարձանների նորոգումների ն պատմա-ճարտարապետական գործունեությունները: Այդ հիմնարկները ն կազմակերպությունները լուծում են առանձնահատուկ խնդիրներ` պահպանելու պատմական ն ազգային մշակութային հուշարձանները, մշակութային նվաճումները գրականության ոլորտում, արվեստի գեղարվեստա-ստեղծագործական, երաժշտության, գեղանկարչության, քանդակագործության, մարդկանց շփումը ստեղծագործական մշակույթին, ինչպես նան նպաստելու այդ ոլորտներում հետազոտությունների կատարմանը: Մշակույթի ֆինանսավորումը: Մշակույթի ոլորտում որպես կարնորագույն գործառույթի իրականացում, դա հասարակության սոցիալ-տնտեսական ն հոգնոր պահանջմունքների ավարարմանը նպաստելու ուղղվածությունն է, որն իր հերթին դրական ներգործունեություն կունենա երկրի տնտեսության վերջնական արդյունքների վրա: Մշակույթը, ինչպես ն կրթությունը ֆինանսավորվում են պետական յուջեից, սակայն նրանք ունեն առնտրային գործունեության իրականացնելու զգալի պոտենցիալ, որի խելամիտ օգտագործումը կարող է էականորեն լավացնել մշակույթի ֆինանսական վիճակը: Գոյություն ունեն մշակույթի ոլորտի ֆինանսավորման համար յուջետային միջոցներից հատկացվող գումարների չափերը որոշելու մի քանի եղանակ: Դրանք են` 1. յուջետային ֆինանսավորման նորմաների հիման վրա, 2. ազգային եկամտից սահմանվող տոկոսի հիման վրա, 3. յուջեի ծախսային մասի ընդհանուր գումարից որոշակի տոկոսի հիման վրա:

Բյուջետային միջոցների հաշվին մշակույթի ֆինանսավորման չափը որոշվում է` ելնելով յուջեի ծախսերի ընդհանուր գումարի նկատմամ հաշվարկված տոկոսից: Մշակույթին ամեն տարի պետք է ուղղվի ծախսային մասի 2 տոկոսից ոչ պակաս գումարներ: Բյուջետային միջոցները հատկացվում են նպատակային թեմատիկ ծրագրերի կատարման, կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման, սոցիալ-ստեղծագործական պատվերների համար: Մշակույթի ֆինանսավորումն իրականացվում է կրթության ֆինանսավորման նույնատիպ մեթոդական ցուցումով: Ծախսերի աժանումն իրականացվում է նպատակային ն տնտեսագիտական հոդվածներով, նախօրոք կազմված նախահաշիվների հաշվարկներին համապատասխան: Դիտարկենք մշակույթի յուջետային ֆինանսավորման նախահաշվային հաշվարկների առանձնահատկությունները պետական թատրոնի օրինակով: Թատրոնը` ոչ առնտրային կազմակերպություն է, ն որի հիմնադիրը կարող է լինել 1. Հանրապետական գործադիր իշխանության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինները: 2. Քաղաքացիները ն իրավա անական անձիք, այդ թվում նան արտերկրյա քաղաքացիաները ն այն անձիք ովքեր չունեն քաղաքացիության, սակայն թույլատրվում է նրանց իրականացնելու համատեղ ձեռնարկատիրական գործունեություն: Թատրոններ կարող են ստեծվել հիմնադիրի կամ հիմնադիրների կողմից սեփական նախաձեռնությամ : Հանդիսանալով իրավա անական անձ` թատրոնը համարվում է արդեն ձնավորված պետական գրանցում ստանալուց հետո: Թատրոնի գործունեության կառավարումը դրվում է այն մարմնի վրա, որն այն հիմնադրել է: Թատրոնի հիմնադիրները իրավունք ունեն հաստատելու իրենց գործունեության կանոնադրությունը, կատարելու

նրանում համապատասխան փոփոխություններ, նշանակելու ն ազատելու աշխատանքից թատրոնի ղեկավար անձնակազմին ն իրականացնելու կանոնադրությանը համահունչ այլ գործընթացներ: Թատրոնի գործունեության ֆինանսավորումը իրականացվում է հետնյալ աղ յուրների հաշվին, այդ թվում` 1. հիմնադիրի հատկացումներ, այսինքն յուջետային ֆինանսավորում, 2. դրամական միջոցներ հավաքագրում, ներկայացումների ն այլ միջոցառումների տոմսերի վաճառքից, ինչպես նան այլ ծառայություններից, 3. աշխատանքների կատարման ն ծառայությունների մատուցման պայմանագրերով հասանելիք մուտքագրումներ: Պայմանագրերը կնքվում են պետական իշխանության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների, ինչպես նան իրավա անական ու ֆիզիկական անձանց, այդ թվում` նան թատրոնի հիմնադիրի կողմից: 4. Ինքնակամ վճարներ, դրամաշնորհներ ն այլ միջոցներ, օրինակ ստացված ժառանգություններից: 5. Վարկեր անկերից ն այլ վարկային կազմակերպություններից: 6. Եկամուտներ ձեռնարկատիրական գործունեությունից: Ընդհանուր առմամ , թատրոնի յուջետային ֆինանսավորման ծավալը որոշվում է հիմնադիրի կողմից սոցիալ-տնտեսական նորմատիվների հիման վրա, որոնց կազմում ներառվում են աշխատակիցների տար եր խմ երի թվաքանակը, ներկայացումների քանակը, ստեղծագործական գործընթացների ֆինանասական ապահովումը, ներառյալ նան այն հաշվարկային ցուցանիշները, որոնք օգտագործվում են միայն յուջետային ֆինանսավորման ծավալները որոշելու համար: Յուրաքանչյուր պետական թատրոն իրավունք ունի ինքնուրույն որոշելու դերասանների ն գեղարվեստական անձնակազմի թվաքա-

նակը, ստեղծագործական, արտադրական գործունեության ցուցանիշները, հաշվի առնելով թատրոնի առանձնահատկությունները ն կոլեկտիվի տնտեսական ու շահադիտական հնարավորությունները: Մշակութային հիմնարկների ֆինանսավորման ծավալները որոշվում են տար եր եղանակներով: Մշակութային հիմնարկների համար կազմվում են նախահաշիվներ, որոնք աղկացած են երկու աժիններից` եկամուտներ ն ծախսեր: Բյուջետային միջոցների հատկացման համար գործում են հաճախումների թիվը, որը ն հանդիսանում է նախահաշիվների հիմքը:

ԳԼՈՒԽ 5. ԱՌՈՂՋԱՊԱՀԱԿԱՆ ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

5.1. Առողջապահության ֆինանսավորումը Ժամանակակից աշխարհում առողջապահության ֆինանսավորումը իրականացվում է յուջետային աղ յուրներից, գործատուների ն նակչության միջոցներից: Առայժմ գոյություն ունեն առողջապահության ֆինանսավորման երեք մոդելներ` 1. Բյուջետաապահովագրական մոդել, որի շրջանակներում առողջապահությունը ֆինանսավորվում է գործատուների նպատակային, աշխատակիցների ն յուջետային միջոցների հաշվին ապահովագրական գործընթացին համահունչ: Այս մոդելը ամենատարածվածն է ն այն օգտագործվում է հիմնականում զարգացած երկրներում (Գերմանիյա, Ֆրանսիա, Իտալիա ն այլն): 2. Բյուջետային մոդել, ըստ որի ֆինանսավորումն իրականացվում է հիմնականում յուջետային միջոցների հաշվին (Մեծ Բրիտանիա): 3. Ձեռներեցության մոդել, որի շրջանակներում ֆինանսական ապահովումն իրականացվում է նակչությանը վաճառվող ժշկական ծառայությունների ն կամավոր ժշկական ապահովագրական հիմնադրամների հաշվին (ԱՄՆ): Գոյություն ունի ֆինանսավորման նոր աղ յուր, որը գործատուների անդամավճարներն են աշխատող նակչության համար: Այն անվանվում է պարտադիր ժշկական ապահովագրություն (ՊԲԱ) ն ծառայում է նակչության առողջության պահպանությանը: Պարտադիր ժշկական ապահովագրության հիմնական նպատակները հետնյալներն են`

•

առողջապահության ֆինանսական հնարավորությունների ընդլայնում, արտա յուջետային միջոցների ներգրավման հաշվին ն առաջին հերթին, տնտեսավարող սու յեկտների միջոցների հաշվին,

•

ամ ողջ ժշկական պրոֆիլակտիկ գործունեության կառավարման ապակենտրոնացում, ժշկական ապահովագրության հիմնական իրավունքների փոխանցումը տեղերին,

•

ժշկական սպասարկման ոլորտում կատարվող ծախսումների տնտեսական արդյունավետության արձրացում,

•

առողջապահական հիմնարկների տնտեսական ինքնուրույնության ընդլայնում, աշխատանքի վերջնական արդյունքների, սոցիալական ն տնտեսական պատասխանատվության արձրացում,

•

նախապայմանների ստեղծում ժշկական ծառայությունները շուկայական հարա երու-թյունների անցման համար, պահպանելով նակչության անվճար ժշկական ծառայությունների մատուցման առավելագույն մակարդակը,

•

ստեղծել նյութական շահագրգռվածություն հիմնարկների ն քաղաքացիների աշխատանքի պայմանների լավացմամ, նապահպանական գործունեության, հիվանդությունների կրճատման, ընդհանուր պրոֆիլակտիկայի ն կյանքի առողջ կենսակերպի հաշվին: Այս փուլում գլխավոր խնդիրն է դրամական միջոցների հավաքագրումը, ուղղված առողջապահության ֆինանսավորմանը, որը հանդիսանում է` ա) արտա յուջետային նոր նպատակային ֆինանսական աղ յուրների ներմուծում, ) պարտադիր ժշկական ապահովագրություն իրականացնլու համար, կառավարման կառուցվածքի ստեղծում,

•

կենտրոնացնել հիմնական գումարները, ուղղված ժշկական օգնության տրամադրման ֆինանսավորմանը պարտադիր ժշկական ապահովագրության (ՊԲԱ) համակարգում: Առողջապահության ֆինանսական ապահովման համակարգը, աղ յուրները ն նրանց օգտագործման ուղղությունները երված են թիվ 5.2.1 գծապատկերում: Ֆինանսական ռեսուրսների աղ յուրները

Բյուջետային միջոցներ

Գործատուների անդամավճարներ ՊԲԱ-ն համար

Բնակչության ապահովագրություն

Առողջապահության ֆինանսական ռեսուրսներ

Միջոցների օգտագործման ուղղությունները

Բուժական պրոֆ. հիմնարկների պահպանում

Բժշկական գիտահետազոտական հիմնարկների պահպանման

Բժշկական շտապ օգնություն, սանիտարական կայանների ն այլ

Գծապատկեր 5.2.1. Առողջապահության ֆինանսական ապահովումը

Իրենց հերթին գերատեսչական ժշկական հիմնարկները ֆինանսավորվում են 2 աղ յուրների հաշվին, այդ թվում` •

պետական յուջեի միջոցներ,

•

պետական ն ոչ պետական հիմնարկ-կազմակերպությունները, որոնք ունեն իրենց ժշկական կառույցները ն որոնք ֆինանսավորվում են այդ հիմնարկների հաշվին: Բացի դրանից, առնտրային կազմակերպությունները զգալի միջոցներ են հատկացնում պետական ժշկական հիմնարկներին, նրանց կողմից մատուցված վճարովի ժշկական ծառայությունների դիմաց:

5.2. ՀՀ Պետական իշխանության մարմինները ն նրանց ֆինանսավորման աղ յուրները Պետական գործունեությունը կրում է նպատակաուղղված նույթ: Պետական գործառույթներն իրականացնում են պետական ն ոչ պետական մարմինները, որոնց միասնությունը կազմում է պետական մեխանիզմը: Պետական ապարատը ձնավորվում է պետական իշխանության մարմինների ստեղծման ճանապարհով, որոնց գործունեությունն անմիջապես ապահովում է պետության իրական գործառույթները: Պետական յուջեի ծախսերի ֆունկցիոնալ դասակարգման առաջին աժինը, դա պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների պահպանման ծախսերն են, իսկ երկրորդից հինգերորդ աժինները համապատասխանա ար` դատական, արդարադատական գործունեության, պետության անվտանգության ն դատախազական մարմինների պահպանման ֆինանսավորմներին հատկացված ծախսումներն են: Ամ ողջությամ պետական կառավարման մարմինների յուջետային ֆինանսավորումը իրականացվում է ծախսերի նախահաշիվների համաձայն, որը կազմվում է ՀՀ յուջետային ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգմանը համաձայն, որտեղ ներառվում են

նպատակային հոդվածներ ն ծախսերի առանձնահատուկ տեսակներ: Քննարկենք ծախսերի պլանավորումն ուղղված պետական կառավարման մարմինների պահպանմանը: Պետության գործունեության կառավարման առանձնահատկությունը պայմանավորված է պետական յուջեի կառավարման ծախսերով, որոնք հանդիսանում են պետական մարմինների գործունեության կարգավորման ֆինանսա-նյութական հիմքը, իրականացնելով երկրի տնտեսության կառավարում: Պետական կառավարման մարմինները, ինչպես նա ն յուրաքնաչյուր յուջետային կազմակերպություն, մշակում են ծախսերի նախահաշիվ, որում արտացոլվում են հատկացվող յուջետային միջոցների ծավալները, նպատակային ուղղվածությունը ն եռամսյակային աշխումը: Ընդ որում այդ հիմնարկների ծախսերի նախահաշիվներում, յուջետային ֆինանսավորումը ընդգրկում է հավասար քանակությամ նպատակային հոդվածներ: Բյուջետային կազմակերպությունների սեփական եկամուտների համար կազմվում են այլ նույթի նախահաշիվներ: Պետական կառավարման անձնակազմի գործունեության արդյունավետությունը որոշվում է ընդհանուր կրթական մակարդակով, կադրերի մասնագիտական պատրաստվածությամ , համակարգչային տեխնիկայի օգտագործմամ , ներառյալ նան վարչաիրավական կարգավորումը: ՀՀ պետական կառավարման ոլոր մարմինների պահպանման ծախսերը լիմիտավորվում են պետության կողմից: Հանրապետության նախագահը ն Կառավարությունը իրականացնում են հանրապետական մարմինների իրավական կարգավորումը: Պետական յուջեի գործառույթային դասակարգման 1 աժինը հանդիսանում է պետական կառավարման ծախսերը, որի կազմում երվում են հոդվածներ, երկրի ղեկավարի ն նրա աշխատակազմի պահպանման, օրենսդիր մարմնի, ՀՀ Կառավարության, ֆինանսա-

կան ն հարկային մարմինների գործունեության, ն այլ ծախսերի հետ կապված: Կառավաման ապարատի պահպանման ծախսերը որոշվում են հաստատված հաստիքացուցակների ն ծախսերի նախահաշիվների հիման վրա: Նախարարությունների ն գերատեսչությունների կառավարման ապարատի աշխատակիցներրի թվաքանակը, որոշում է ՀՀ կառավարությունը, իսկ դրանց քանակը` Հանրապետության Նախագահը: Պար երա ար տեղի է ունենում նախարարությունների ն գերատեսչությունների վերակազմավորում, ստեղծվում են նորերը, լուծարվում են գոյություն ունեցողներից մեկը կամ մի քանիսը: Բյուջեից ֆինանսավորվող կառավարման ծախսերի կարգավորման ան աժան մասն է հանդիսանում պետական մարմինների ծախսերի նախահաշիվը: Բյուջետային նախահաշիվը ընդգրկում է հետնյալ ընթացիկ ն կապիտալ ծախսերի նպատակային հոդվածները: Ա. Ընթացիկ ծախսեր 1. Պետական ծառայողների աշխատանքի վարձատրությունը, որում ներառվում են ծախսերի տար եր տեսակներ, այդ թվում` • •

պաշտոնական դրույքերն ըստ հաստիքացուցակի, աշխատավարձի հավելավճարներ,

•

երկարատն ծառայության համար հավելավճարներ,

•

աշխատանքի արդյունքներով հավելավճար,

• նյութական օգնություն: 2. Մատակարներից առարկաների ձեռք երում ն նյութական ծախսեր, որոնց մեջ մտնում են ծախսեր կապված` վառելիքա-քսուկային նյութերի, ն հատուկ վառելիքի, ներառյալ դրանց տեղափոխման ն պահեստավորման ծախսերը, գրասենյակային ն տնտեսական նույթի առարկաների, փափուկ գույքի ն համազգեստի, սննդամթերքի ն այլ ծախսվող նյութերը:

3. Նպատակային ծախսային հոդվածները, որոնց թվին են պատկանում գործուղման ն ծառայողական տեղափոխումների ծախսերը ն տրանսպորտային ծառայությունների վճարները: 4. Կոմունալ ծառայությունների վճարները, կապված` շենքերի ն շինությունների պահպանության, դրանց լուսավորման, ջրամատակարարման, վարձակալման հետ, այդ թվում դրանց մոնտաժը, կարգավորումն ու շահագործումը, տեղեկատվական ն հաշվողական աշխատանքների վճարները, աշխատանքների պահպանման միջոցառումները, իրավա անական, աուդիտորական ն այլ ծառայությունները: Կոմունալ ծառայությունները հաշվարկվում են կնքված պայմանագրերի հիման վրա: Բ. Կապիտալ ծախսեր Հիմնական նպատակային ծախսային հոդված է, որն առնչվում է կապիտալ ներդրումների ն հիմնական միջոցների հետ ն որում ընդգրկվում են հետնյալ ծախսերը, կապված` արտադրական ն ոչ արտադրական սարքավորումների ու երկարատն օգտագործման առարկաների ձեռք երման ն արդիականացման հետ: Պետական հիմնարկների մեքենաների, սարքավորումների ն այլ հիմնական միջոցների արդիականացման ծախսերը վերագրվում են անարտադրական միջոցներին: Անհրաժեշտ է նշել, որ իշխանության օրենսդիր ն գործադիր մարմինների ծախսերի կառուցվածքում մեծ տեսակարար կշիռ ունեն աշխատանքի դիմաց վճարման, հանգստի ն ուժման կազմակերպման, թոշակների ն նպաստների հետ կապված ծախսերը: Ընդ որում, աշխատանքի վճարումը ունի որոշակի առանձնահատկություններ կախված պետկան կառավարման մարմնից:

5.3. Ազգային պաշտպանության մարմինների, արդարադատական գործունեության ն պետության անվտանգության ապահովման ֆինանսները Ազգային պաշտպանության, արդարադատության գործունեության ն պետության անվտանգության ապահովումը երկրի կարնորագույն խնդիրներից են. ստեղծել ն ամրապնդել ազգային անվտանգության համակարգը, երաշխավորել պահպանելու Հայաստանի Հանրապետությանը որպես ինքնիշխան պետություն, պահպանելով նան նրա տարածքային ամ ողջականությունը, պատմական մշակութային ն հոգնոր անձեռնամխելիությունը: Այս համակարգում կարնոր դեր ունի ազգային պաշտպանությունը, որն ապահովում է երկրի ռազմական քաղաքականությունը: Ռազմական յուջեի ծախսերն ուղղված ազգային պաշտպանությանը, իր աժիններով ն ենթա աժիններով, ֆունկցիոնալ ն գերատեսչական դասակարգմամ , նպատակային ծախսային հոդվածներով ու տեսակներով, խմ ավորվում են ըստ հետնյալ ուղղությունների` 1. ոչ առնտրական նույթի գործարքներ, 2. գիտահետազոտական, փորձարարական ն կոնստրուկտորական աշխատանքներ, 3. գերատեսչական ծախսեր կրթության նագավառում, 4. գերատեսչական ծախսեր առողջապահության նագավառում, 5. ռազմական կառավարման կենտրոնական մարմինների պահպանություն, 6. զորամասերի ռազմական ապահովում, 7. մարտական պատրաստականություն ն զորամասերի նյութատեխնիկական ապահովում, 8. զենքի, ռազմական տեխնիկայի, արտադրա-տեխնիկական նշնակության արտադրանքի ն ունեցվածքի ձեռք երում,

9. զենքի, ռազմական տեխնիկայի, արտադրա-տեխնիկական նշնակության արտադրանքի ն ունեցվածքի վերանորոգում, 10. հատուկ ն այլ օ եկտների շինարարություն, 11. զինվորականների ապահովագրական երաշխիքներ, 12. զինվորականների հավաքագրման ն արտազորամասային պատրաստականություն ապահովում, 13. խաղաղասիրական գործունեության ն կոլեկտիվ անվտանգության պատրաստականություն ու ապահովում, 14. ազգային պաշտպանության համար ապահովել համապատասխան ճյուղերի գործունեությունը: Ազգային պաշտպանության ռազմական յուջեի ծախսերի պլանավորումը իրականացվում է ծախսերի գերատեսչական դասակարգմանը համապատասխան. յուջետային հատկացումների աշխման արտացոլում, պետական յուջեից միջոցների ուղակի ստացում ն ծախսատեսակների նպատակային իրականացում: Պետական յուջեից միջոցների առաջին ստացողը, որը ձնավորում է վերոնշյալ դասակարգման առաջին մակարդակը, հանդիսանում է ՀՀ պաշտպանության նախարարությունը: Ծախսերի նպատակային հոդվածների դասակարգումը ձնավորվում է նշված դասակարգման երկրորդ մակարդակը ն ըստ որի իրականացվում է ֆինանսավորում գործունեության կոնկրետ ուղղություններով, պետական յուջեի միջոցներից ուղղակի կատարվող ծախսերի գործառույթային դասակարգման առանձին աժիններով ն ենթա աժիններով: «Ազգային պաշտպանություն» աժնում էլ առավել խոշոր նպատակային ծախսային հոդված է հանդիսանում շինարարության ն ՀՀ Զինված ուժերի պահպանման հետ կապված ենթա աժինը, որն ընդգրկում է հետնյալները` • զորամասի անձնակազմի ապահովումը, •

մարտական պատրաստության ն զորքերի նյութատեխնիկական ապահովումը,

•

զինամթերքի ն ռազմական տեխնիկայի գնում,

•

գիտահետազոտական ն փորձա-կոնստրակտորական աշխատանքներ,

•

զենքի ն ռազմական տեխնիկայի վերանորոգում,

•

հատուկ ն այլ կառույցների շինարարություն: Պետական յուջեի նախագիծը որում ընդգրկվում է ազգային պաշտպանության, արդարադատության գործունեության ն պետական անվտանգության գործունեության հետ կապված ծախսերը, համաձայնեցվում են համապատասխան շահագրգիռ կողմերի հետ, իսկ այնուհետն ներկայացվում է ՀՀ Ազգային ժողովի քննարկմանն ու հաստատմանը: Պետական յուջեի կատարման արդյունքներով, հաշվետու ժամանակաշրջանի համար գերատեսչությունների կողմից, հաշվետվությունները ներկայացվում են ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, որտեղ ստուգվում ն վերլուծվում է նպատակային օգտագործման տեսանկյունից, նպատակահարմարությունից ն ֆինանսական ռեսուրսների ծախսման հիմնավորվածությունից: Միջոցների ճիշտ օգտագործման հսկողությունն իրականացնում են հատուկ ֆինանսական ծառայությունները, որոնք գտնվում են զինվորական մասերում, ուսումնական հաստատություններում, ինչպես նան ՀՀ պաշտպանության նախարարությանն առընթեր ստորա աժանումներում: Բացի դրանցից ստուգումներ են իրականացվում նան ՀՀ Վերահսկիչ պալատի ն ՀՀ Նախագահի վերահսկողական ծառայության կողմի: Պետական յուջեի միջոցների կառավարման կատարելագործման ն ֆինանսական կարգապահության ուժեղացման նպատակով, ՀՀ Կառավարությունը մշտապես իրականացնում է հսկողություն պետական կառավարման մարմինների, ինչպես նան, ոլոր ուժային կառույցների, ՀՀ ֆինանսների նախարարությանն առըներ գանձապետարանի միջոցով:

ԹԵՄԱ 6. ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ՀԻՄՔԵՐԸ ԵՎ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

6.1. Բյուջետային Կազմակերպության ֆինանսական ծառայությունը ն նրա գործառույթները Բյուջետային կազմակերպույան ֆինանսական աշխատանքները, ինչպես ցանկացած իրավա անական անձանց մոտ, իրականացվում է ֆինանսական ծառայության միջոցով: Կախված կազմակերպության չափից, ֆինանսական ծառայությունը կարող է ունենալ մեկ կամ մի քանի մասնագիտացված ստորա աժանում: Այդ ստորա աժանումների կառուցվածքը ն գործունեության ուղղվածությունը կախված է ոչ այնքան գործունեության տեսակից, թե ինչ նպատակով է ստեղծվել յուջետային կազմակերպությունը, այլ նրանով որ հանդիսանում է յուջետային միջոցների գլխավոր կարգադրիչը կամ միայն նրանով ստացողը, ինչպես նան նրանով, թե ինչպիսի վճարովի ծառայոււթյուններ է մատուցում: Մասնավորապես, այժմյան պայմաններում վերջինս ունի հատուկ մեծ նշանակություն: Քանի որ վճարովի ծառայութունների մատուցումը յուջետային կազմակերպության համար գործունեության համեմատա ար նոր ուղղություն է, հետնա ար այդ պատճառով էլ միշտ չէ, որ նրան պատշաճ ուշադրություն է դարձվում: Միաժամանակ, հաշվի առնելով յուջետային կազմակերպության սահմանափակ չափերը ն համեմատա ար համեստ հատկացվող միջոցները, աստիճանա ար վճարովի ծառայությունների մատուցումը հանդիսանում է յուջետային կազմակերպությունների գործունեության հեռանկարային ուղղություններից մեկը: Ամեն դեպքում յուջետային կազմակերպության ֆինանսական ծառայությունը պետք է ընդգրկի`

1.

2.

3.

4.

պլանային կառուցվածք ( աժին կամ խում ), որի պարտավորություններում ներառվում է յուջետային կազմակերպության եկամուտների ն ծախսերի նախահաշվի կազմումը, ինչպես նան հեռանկարային պլաններով ապահովումը: Վճարովի ծառայությունների իրականացման ժամանակ անհրաժեշտություն է առաջանում կազմել իզնես-ծրագրեր ֆինանսական ն ներդրումային ծրագրերի նախապատրաստումը, միաժամանակ այս կամ այն նախագծի արդյունավետությունը հիմնավորումը ն ֆինանսական տար երակ ընտրությունը: Հաշվապահություն, որը պետք է ապահովի անձնակազմի հետ ժամանակին ն ամ ողջական հաշվարկների իրականացում, նպատակային ն խնայողական յուջետային ֆինանսավորման ծախսումներ, ռացիոնալ փոխհարա երություն յուջետային համակարգի հետ, ինչպես նան հաշվետվությունների ժամանակին ն ամ ողջական կազմում: Ծառայություն, որն ապահովում է ֆինանսական հսկողություն ստորադաս ենթակառուցվածքների վրա, ինչպես յուջետային հատկացումների գլխավոր կարգադրիչների, այնպես էլ յուջետային հատկացումների կարգադրիչների կառուցվածքում: Այդպիսի կառուցվածքի առաջնակարգ խնդիրը պետք է լինի միջոցների նպատակային ն ռացիոնալ օգտագործումը, ստորադաս ենթակառուցվածքների եկամուտների ն ծասխերի նախահաշիվների որակյալ կազմումը: Վճարովի ծառայությունների ավարար ծավալների կառուցվածք, ինչպիսին են գանձատան առնտրային կազմակերպությունները, որոնք իրենց վրա կարող են վերցնել իրական ժամանակում ֆինանսական հոսքերի կառավարումը ն միաժամանակ ապահովեն ստացված միջոցների օգտագործման առավելագույն արդյունավետությունը կամ, եթե կա ֆինանսական հոսքե-

րի ան ավարարություն, ապա դրանց հավաքագրումը պետք է լինի հնարավոր նվազագույն գնով (ծախսումով): 5. Խոշոր յուջետային կազմակերպություններում համանման ծառայություններ, որոնք թեկուզ ն չեն ընդգրկում այդպիսի պարտավորությունների լայն շրջանակ, ինչպես առնտրային կառույցներում, է ապա անհրաժեշտ է իրականացնել ծախսերի վերլուծություն, կապված յուջետային կազմակերպության գործունեության հետ: Եթե համեմատենք առնտրային կառույցների ն յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսական ծառայությունների գործառույթները, ապա կարելի է նկատել ինչպես որոշակի նմանություններ, այնպես էլ տար երություններ: Այսպես, առնտրային կազմակերպությունների ֆինանսական ծառայության գործառույթներից մեկը, դա ֆինանսական պլանավորման ավանդական կազմակերպումն է: Այդ գործառույթը գտել է նան լայն կիրառություն նան յուջետային կազմակերպություններում, ըստ որի պարտադիր կերպով իրականացվում են տարվա, եռամսյակների ն նախահաշվային կտրվածքով պլանավորում: Կապիտալ ներդրումների կատարման ժամանակ յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսական ծառայությունները, ինչպես նան առնտրային կառույցները, պարտադիր կարգով հաշվարկում են նախատեսվող ներդրումների արդյունավետությունը: Առնտրային կառույցների ֆինանսական ծառայություների համար որպես գլխավոր խնդիր հանդիսացավ է մասնակցել գնային քաղաքականության հարցերին: Բյուջետային կազմակերպության նշված գործառույթները իրականացվում են այն դեպքերում, եր նրանք կատարում են վճարովի ծառայություններ ն ստանում արտա յուջետային միջոցներ: Ներքին ն արտաքին ֆինանսական աղ յուրների ընտրությունը, ինչպես նան դրանց օպտիմալ հարա երակցությունն ավելի կարնոր է

յուջետային կազմակերպության, քան աժնետիրական ընկերությունների համար: Բյուջետային կազմակերպությունների ֆինանսական ծառայությունների հնարավորությունները ավելի սահմանափակ են, քանի որ այդ կազմակերպություներն ունեն սահմանափակ իրավունքներ վարկերի ստացման ն արժեթղթերի շուկաներում: Միաժամանակ, յուջետային կազմակերպություների համար խիստ սահմանափակ են նան ֆինանսական ռեսուրսների կառավարման գործառույթները: Այդ ուղղությամ համեմատա ար լայն հնարավորություններ ունեն յուջետային միջոցների գլխավոր կարգադրիչների. ֆինանսական ծառայությունները: Ընդ որում նրանց ֆինանսական ռեսուրսների ն դրամական հոսքերի կառավարման գործառույթները չեն սահմանափակվում միայն իրենց ստորա աժանման շրջանակներում, այլ անմիջականորեն ընդգրկվում են նան դրանց ենթակա ստորա աժանումների գործունեությունը: Բյուջետային կազմակերպություններում ինչպես հաշվառմանը, այնպես էլ հսկողական ն վերլուծական գործառույթներին տրվում է հատուկ նշանակություն: Մասնավորապես, ֆինանսական գործունեության հսկողության արդ ն ճյուղավորված համակարգը պահանջում է իրականացնել հատուկ ն մանրակրկիտ համադրում փաստացի ն պլանային հաշվետվական տվյալների, փաստացի ծախսերի ն նախատեսված նորմատիվների, նախահաշիվներում նախատեսված յուջեից հատկացումների ն դրանց նպատակային օգտագործումների միջն: Եթե առնտրային կազմակերպության ֆինանսական ծառայությունը կարող է թույլ տալ պլանային ցուցանիշների հետ համեմատական որոշակի շեղումներ, ապա յուջետային միջոցների ստացողների մակարդակով այն հնարավոր է միայն նախահաշվի համապատասխան փոփոխության դեպքում: Մեկ այլ գործառույթով, առնտրային կազմակերպությունների ֆինանսական ծառայությունները, իրենց հայացողությամ իրակա-

նացնում են հարա երություններ անկերի ն ապահովագրական ընկերությունների հետ: Սակայն յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսական ծառայությունների ազատ գործելու գծով գործողությանների իրականացումը ուղղությամ , նույնպես խիստ սահմանափակ են: Այսպես, յուջետային միջոցների հաշվին իրականացվում է միայն պարտադիր ապահովագրություն, որը մասամ , նախատեսում է պարտադիր անձնական ապահովագրություն, զինվորականների, հարկային ծառայությունների աշխատակիցների, հրշեջային ն այլ անձանց համար, որոնց գործունեությունը կապված է մեծ ռիսկերի հետ, ինչպես նան քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրություն տրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի համար: Ապահովագրական պատասխանատվության ծավալները այդ դեպքում նախատեսվում են օրենսդրական կարգով, իսկ ապահովագրական ընկերությունը ընտրվում է հանրային մրցույթի միջոցով:

6.2. Բյուջետային կազմակերպությունների գործունեության ֆինանսատնտեսական հսկողությունը ՀՀ Գանձապետական մարմինը ՀՀ Կենտրոնական անկի անկի կողմից մշակված կանոնակարգով, սահմանում է հաճախորդների դրամարկղի մնացորդի միասնական չափաքանակը: Հասույթի այն գումարը, որը մուտքագրումում է տվյալ հիմնարկության դրամարկղ, ամ ողջովին գրանցվում է Գանձապետական մարմնի վարկային կազմակերպությունում ացված հաշվի վրա, հետագայում պետական յուջեի համապատասխան հաշվին հաշվեգրելու համար: Բյուջետային կազմակերպություն ստացված կանխիկ դրամը ենթակա է գրանցման դրամարկղային գրքում: Աշխատավարձի վճարման նպատակով կանխիկ դրամի մուտքագրման, ձնակերպ-

ման ժամանակ, յուջետային կազմակերպությունների ֆինանսական ծառայությունը կենտրոնական գանձապետարանի մարմնի դրամական չեկերի հետ միաժամանակ ներկայացնում է ֆիզիկական անձանց եկամտահարկի հարկային մարմնին հաշվին փոխանցելու վճարման հանձնարարականը ն վճարումներ պետական արտա յուջետային ֆոնդին: Առանց այդ հանձնարարականների ներկայացման գանձապետական մարմինները աշխատավարձի նպատակով կանխիկ դրամ ստանալու դրամական չեկերի ձնակերպումներ չեն կատարում: Բյուջետային կազմակերպությունները չեկային գրքույկները ստանում են գանձապետական մարմնից, որը վարում է այդ յուջետային կազմակերպության դիմային հաշիվը: Բյուջետային կազմակերպության ֆինանսական ծառայությունը սահմանված ժամանակներում ներկայացնում է Գանձապետական մարմնին դրամարկղային հայտ հաջորդ եռամսյակի համար: Կանխիկ դրամ ստանալու համար ստացողը գումարի ստացման նախորդ օրը ներկայացնում է գանձապետական աժանմունք լրացված դրամական չեկ: Չեկի դիմային կողմում լրացվում է գանձապետական աժանմունքի անունից ն ձնակերպվում է նրա ղեկավարի ն գլխավոր հաշվապահի (նրանց տեղակալների) ստորագրություններով ն հաստատվում կնիքով: Չեկի հակառակ երեսում գրվում է գումարը ստացող հաճախորդի անվանումը: Գանձապետական մարմնի ներկայացուցիչը ստուգում է դրամական չեկի ն վճարման հանձնարարականի համապատասխանությունը` գումարը, նշված թվերով, ն տառերով, ստորագրություններ քարտի նմուշի ու ներկայացված կնիքի համեմատությունը ն ֆինանսավորման ծավալի առկայությունը, ՀՀ յուջետային դասակարգման ցուցա-նիշների համապատասխան: Ստուգված ն կատարման ընդունված վճարման հանձնարարականի երկրորդ օրինակի վրա գանձապետական մարմնի ներկայա-

ցուցիչը, որը իրականացնում է, ստուգում դրոշմում է ստուգված է: Կատարման ընդունված կանխիկ դրամի ստացման չեկերը ն վճարման հանձնարարականները ձնակերպվում է ու վավերացվում գանձապետական մարմնի ղեկավարի ն գլխավոր հաշվապահի (նրանց տեղակալների) ստորագրություններով ն հաստատվում կնիքով: Գումարը ստացող անձը, ում անունով է դուրս գրված չեկը, այն ներկայացնում է անկի աժանմունք, որտեղ ացված է գանձապետական աժանմունքի հաշիվը: Չեկին կից նեկայացնում է իր անձնագիրը: Գանձապետական մարմինը իր անկային հաշվի քաղվածքի հիման վրա արտացոլում է դրամարկղի ծախս, տրված կանխիկ դրամի համապատասխան: Չօգտագործված կանխիկ դրամի վերադարձը իրականացվում է ստացողի կողմից անկ հանձնելու միջոցով: Այն իրականացվում է ոչ ուշ քան ստացման հաջորդ օրը, միջոցներ ստացողը պարտավոր է ներկայացնել անդորագիր, որը հաստատում է չօգտագործված միջոցների վերադարձը գտանձապետական մարմնի անկային հաշվին: Իր հաշվից անկի քաղվածքը ստանալիս կենտրոնացված գանձապետական մարմինը կատարում է գրառում ֆինանսական միջոցներ ստացողի համապատասխան հաշվում, կանխիկ դրամի վերադարձի անդորագրի հիման վրա: Վերստուգումն իրենից ներկայացնում է պարտադիր հսկողական աշխատանքների իրականացման համակարգ, որում ներառվում են` փաստացի օրինականության ստուգումն ու ֆինանսական գործընթացների հիմնավորվածությունը, վերստուգման ժամանակահատվածում հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվությունների ճշգրիտ արտացոլումը, տվյալ յուջետային հիմնարկի ղեկավարի ու գլխավոր հաշվապահի ն այլ անձանց կողմից նորմատիվային ակտերով սահմանված կարգով կատարված գործողությունների օրինականությունն ու պատասխանատվությունը:

Ստուգումն իրենից ներկայացնում է միասնական հսկողական գործողության իրականացում կամ գործերի վիճակի հետազոտում` ստուգվող յուջետային կազմակերպության գործունեության որոշակի տեղամասում: Վերստուգման նպատակն ամ ողջական առումով, դա հսկողության իրականացում է ՀՀ օրենսդրությանը համաձայն գործող նորմաներին, նորմատիվներին ն նախահաշիվներին համահունչ` տնտեսական ու ֆինանսական գործընթացների կատարման, նրանց հիմնավորվածությունը, ունեցվածքի առկայությունը ն շարժը ստանձնած պարտավորությունների, նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման նկատմամ : Միաժամանակ վերստուգումն իրականացվում է պլանային ն արտապլանային կարգով պետական յուջեի միջոցների մուտքերը ու սեփական կապիտալ համարվող ծախսերի, արտա յուջետային միջոցների օգտագործման ն ունեցվածքից ստացված եկամուտների նկտմամ : Ստուգման ն վերստուգման ոլոր մասնակիցներին տրվում է հատուկ վկայական, վերահսկիչ-վերստուգիչ մարմնի ղեկավարի կողմից, որը ստորագրվում ն հաստատվում է վերջինիս կողմից կնիքով: Միաժամանակ, ացի դրանից, վերահսկիչ ն վերստուգիչ մարմնի աշխատակիցը պարտադիր կարգով իր մոտ պետք է ունենա նան ծառայողական վկայական: Վերստուգիչ խմ ի կազմը ն նրա ղեկավարը, վերստուգման անցկացման ժամկետները, որոշվում է վերահսկիչ-վերստուգիչ մարմնի կողմից` ելնելով նախատեսվող աշխատանքի ծավալից, վերստուգման կոնկրետ խնդիրներից ն վերսուգվող կազմակերպության առանձնահատկություններից: Վերստուգման անցկացման ժամկետները չեն կարող գերազանցել 45 օրացուցային օրը:

Վերստուգման սկզ նական ժամկետի երկարացումը թույլատրում է վերահսկիչ-վերստուգիչ մարմնի ղեկավարը, վերստուգում կատարող խմ ի ղեկավարի միջնորդությամ : Վերստուգման կոնկրետ հարցերը որոշվում են նախօրոք նախատեսված ծրագրով կամ վերստուգման հիմնական հարցերի ցուցակով: Վերստուգման ծրագիրը ընդգրկում է նրա թեման, վերստուգման ժամկետը, հիմնական օ եկտների ցանկը ն այն հարցապնդումները, որոնք ենթակա են վերստուգման ն հաստատվում են վերահսկիչ-վերստուգիչ մարմնի ղեկավարի կողմից: Վերստուգվող յուջետային կազմակերպության ղեկավարը պետք է ծանոթանա, վերստուգման անցկացման իրավունքի վկայականի, վերստուգման հիմնական խնդիրների ն վերստուգման աշխատանքների մասնակիցների հետ, լուծել կազմակերպա-տեխնիկական հարցերը ն ֆինանսական ծառայության ղեկավարի ու վերստուգիչ խմ ի ղեկավարի հետ համատեղ կազմել վերստուգման աշխատանքային պլան: Վերստուգող յուջետային կազմակերպության ղեկավարը պարտավոր է ստեղծել նորմալ պայմաններ վերստուգիչ խմ ի մասնակիցների համար, տրամադրել անհրաժեշտ սենյակներ, կազմտեխնիկայի ն կապի միջոցներ, գրենական պիտույքներ, ապահովել համակարգչային աշխատակիցներով ն այլն:

6.3. Վերստուգման աշխատանքների խնդիրները Բյուջետային կազմակերպության վերստուգման հիմնական խնդիրն է ստուգել նրա ֆինանսատնտեսական գործունեությունը, ուստի դրա հետ կապված տվյալ յուջետային կազմակերպության ֆինանսական ծառայության ղեկավարը պետք է կազմակերպի փաստաթղթերի նախապատրաստումը հետնյալ ուղղություններով.

1. կազմակերպության կողմից իրականացվող գործունեության կանոնադրական փաստաթղթերի կազմման, 2. նախահաշվային նշանակության հաշվարկների հիմնավորվածությունը, ծախսերի նախահաշիվների օգտագործման, 3. յուջետային միջոցների նպատակային օգտագործմանը, 4. դրամական միջոցների ն նյութական արժեքների պահպանման ապահովմանը, 5. պետական արտա յուջետային միջոցների գոյացման ն ծախսմանը, 6. ֆինանսական կարգապահության պահպանման, հաշվապահական հաշվառման վարման ճշտության ու հաշվետվությունների կազմման, 7. դրամական միջոցների, արժեթղթերի, հաշվարկային ն վարկային գործարքների հիմնավորվածության, 8. յուջետային ն արտա յուջետային հիմնադրամների ամ ողջական հաշվարկների, 9. հիմնական միջոցների ն ոչ նյութական ակտիվների հետ, կապված գործարքների ն ներդրումների, 10. ֆիզիկական անձանց հետ, աշխատավարձի ն այլ հաշվարկների արտադրական ծախսերի հիմնավորվածության, կապված ընթացիկ գործունեության ն կապիտալ նույթի ծախսերի հետ, 11. ֆինանսական արդյունքների ձնավորման ն դրանց աշխման: Վերստուգող խմ ի ղեկավարի պահանջով չարաշահումների փաստեր կամ ունեցվածքի փչացման դեպքեր հայտնա երելու ժամանակ, վերստուգվող կազմակերպության ղեկավարը պարտավոր է կազմակերպել դրամական միջոցների ն նյութական արժեքների գույքագրում: Գույքագրման ժամկետները ն տեղամասերը որոշում է վերստուգիչ խմ ի ղեկավարը համաձայնեցնելով վերստուգվող կազմակերպության ղեկավարի հետ:

Կազմակերպությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության վերստուգումը իրականացվում է հետնյալ ուղղություններով` •

կանոնադրական, գրանցման, պլանային, հաշվապահական, հաշվետվական ն այլ փաստաթղթերի ստուգման, ձնով ու ովանդակությամ ՀՀ օրենսդրության համապատասխանության ն նպատակով արտադրական գործընթացներին համահունչ ճշտության վերա երյալ,

•

իրականացվող գործառնությունների փաստացի համապատասխանությանը, ստուգվող սկզ նական փաստաթղթերի, այդ թվում փաստերով ստացված ն տրված դրանցում նշված դրամական միջոցների ն նյութական արժեքների, փաստացի կատարած աշխատանքների ն ծառայությունների մատուցման ն այլնի վերա երյալ,

•

փաստացի հսկողության ընթացակարգի կազմակերպման, նյութական ն դրամական միջոցների առկայության ն շարժի, ծախսերի ձնավորման ճշտության, արտադրանքի ամ ողջովին մուտքագրման, կատարված աշխատանքների ն մատուցված ծառայությունների ծավալների հավաստիության վերաերյալ, արտադրական գործառնությունները հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվությունների մեջ արժանահավատ արտացոլման, այդ թվում` սահմանված կարգով հաշվապահական հաշվառման գրանցամատյանների գրառումների համադրումը սկզ նական փաստաթղթերի տվյալների հետ ն սկզ նական փաստաթղթերի թվա անական ստուգումների վերա երյալ,

•

•

յուջետային միջոցների օգտագործման ն պահպանման ստուգումների, պետական արտա յուջետային միջոցների, պետական սեփականություն հանդիսացող ունեցվածից եկամուտների ն այլ պետական միջոցների վերա երյալ,

•

անհրաժեշտության դեպքում ստուգումների կազմակերպուման ն ներքին հսկողության վիճակի վերա երյալ: Վերստուգման խմ ի մասնակիցները, ելնելով ստուգումների ծրագրերից, ինքնուրույն են որոշում օգտագործել այս կամ այն վերստուգման եղանակների, տեղեկատվության ստուգման, վերլուծական աշխատանքների, տվյալների ծավալների, ապահովելով օգտագործման անհրաժեշտությունը ն հնարավորությունը ձեռք երելու պաահանջվող տվյալները ն ապացույցները: Վերստուգումը ձնակերպվում է համապատասխան ակտով, որը ստորագրում են վերստուգիչ խմ ի ու վերստուգվող կազմակերպության ղեկավարները ն գլխավոր հաշվապահը: Այնուհետն մեկ օրինակ ձնակերպված ակտից հանձնվում է վերստուգվող կազմակերպության ղեկավարին, ստորագրությամ նշելով ստացման ամսաթիվը: Վերստուգվող կազմակերպության ղեկավարի կամ գլխավոր հաշվապահի խնդրանքով, վերստուգիչ խմ ի ղեկավարի համաձայնությամ , կարող է հատկացվել 5 աշխատանքային օր վերստուգման ակտին ծանոթանալու ն հաստատելու համար: Վերստուգման ակտի նկատմամ առարկություններ ն դիտողություններ ունենալու դեպքում վերստուգվող կազմակերպության ֆինանսական ծառայության ղեկավարն իր ստորագրությամ գրավոր ձնով ներկայացնում է առարկություններ կամ դիտողություններ վերստուգիչ խմ ի ղեկավարին, որը միացվում է վերստուգիչ ակտի նյութերին ն հանդիսանում է նրա ան աժան մասը: Վերստուգիչ խմ ի ղեկավարը պարտավոր է ստուգել երված առարկությունները կամ դիտողությունները ն տալ դրանց վերա երյալ գրավոր եզրակացություն, որը վերստուգիչ կազմակերպության ղեկավարի քննարկումից ն հաստատումից հետո ներկայացվում է վերահսկվող կազմակերպությանը, ստուգման նյութերին կցելու համար:

Այն դեպքում, եր վերստուգվող կազմակերպության պաշտոնատար անձը հրաժարվում է ակտը ստորագրելուց ն ստանալուց, վերստուգիչ խմ ի ղեկավարն ակտի վերջում կատարում է գրառում, նրան ակտի հետ ծանոթանալու ն ստորագրելուց ու օրինակն ստանալուց հրաժարվելու մասին: Ստուգման ակտը կազմված է ներածությունից ն ացատրական մասից: Ստուգման ակտի ներածական մասը պետք է ովանդակի հետնյալ տեղեկությունը. 1. ստուգման թեմայի անվանումը, 2. ամիս, ամսաթիվ ն ակտի կազման վայրը, 3. ում կողմիցն ինչի հիման վրա է կատարվել ստուգումը (վկայականի համարը ն ամսաթիվը, ինչպես նան նշում պլանային նույթի վերստացման կամ հանձնարարականի վրա հղում), 4. ստուգման ժամանակահատվածը ն ստուգման անցկացման ժամկետը, 5. կազմակերպության լրիվ անվանումը, ռեկվիզիտները ն հարկ վճարողի համարը, 6. գերտեսչական ենթակայությունը ն վերադասի անվանումը, 7. հիմնադիրների մասին տեղեկություններ, 8. կազմակերպության գործունեության տեսակները ն հիմնական նպատակները, 9. գործունեություն առանձին տեսակների իրականացման համար, լիցենզիաների առկայությունը, 10. վարկային կազմակերպություներում ունեցած ոլոր հաշիվների ռեկվիզիտները: Ակտի ացատրական մասը պետք է կազմված լինի աժիններից ստուգման ծրագրում նախատեսված խնդիրներին համապատասխան, նշված վերստացման ծրագրում:

Ստուգման ընթացքում հայտնա երված խախտումների դեպքերի նկարագրությունը պետք է պարունակի հետնյալ պարտադիր տեղեկությունը` ինչպիսի օրենսդրական, այլ նորմատիվային իրավական ակտեր կամ նրա առանձին դրույթներ են խախտվել, ում կողմից, որ ժամանակահատվածում, ինչպես ն ինչով է նութագրվում խախտումը, փաստաթղթերով հիմնավորված վնասի չափը ն այդ խախտումների այլ հետնանքները:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք ՀՀ պետական յուջեն 2005-2010թթ Ա. Բայադյան. Ֆինանսական վերլուծություն: Եր.– 2008թ. Ա. Բայադյան. Ֆինանսա-վիճակագրական ացատրական առարան: Եր – 2008թ. Վ. Հարությունյան. Բյուջետային քաղաքականությունը ն նրա կատարելագործման հիմնահարցերը ՀՀ-ում: Եր.– 2003թ. ՀՀ համախմ ված յուջեն. Ուսումնական ձեռնարկ Յու. Ալավերդյանի խմ ագրությամ ն ղեկավարությամ : Եր.– 2007թ. «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ»: Գլխ. խմ ագիր պրոֆեսոր Լ.Հ. Բադանյան: Եր. «ՄՈԱ» ՍՊԸ 2010թ. Финансы бюджетних организаций. Учебник под редакции д.э.н, профессора Г.Б. Полока, М. “Вузовский учебник” 2007г.

Հավելված 1. Հաստատված է ՀՀ թվականին

ֆինանսների

նախարարության

կողմից

Հաստատված գումարով ________________________________դրամ (գումարը թվերով ն տառերով)

այդ թվում աշխատավարձի ֆոնդ (աշխատանքի վճարման ֆոնդ) դրամ Բյուջետային միջոցների վերադաս կարգադրիչ (ստորագրություն)

2009թ. (ստորագրության վերծանում)

ԾԱԽՍԵՐԻ ՆԱԽԱՀԱՇԻՎ

2010 թիվ Հիմնարկություն Հասցե Անհատական (ընդհանուր) Նախարարություն, գերատեսչություն Բաժին, ենթա աժին Ծախսերի տեսակը Չափման միավորը. հազար դրամ

տողեր

Ընթացիկի ծախսեր Ապրանքների գնում ն ծառայությունների դիմաց վճարում Պետական ծառայողների աշխատանքի դիմաց վճարում – ընդամենը այդ թվում` քաղաքական ծառայողների Աշխատավարձի հաշվարկում (ապահովագրական վճարներ քաղաքացիների պետական սոցիալական ապահովագրություն) Մատակարարների ապրանքների ձեռք երում ն ծախսվող նյութեր – ընդամենը այդ թվում` դեղանյութեր փափուկ գույք ն արտահագուստ սննդամթերք վառելիքա-քսուկային նյութեր այլ ծախսվող նյութեր գործուղման ն ծառայողական տեղափոխումներ տրանսպորտային ծառայությունների վճարներ կապի ծառայության վճարներ կոմունալ ծառայության վճարներ այդ թվում` շինությունների պահպանման վճարներ շինությունների լուսավորման վճարներ շինությունների ջրամատակարարման վճարներ

Ընդամենը

Ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգում (հոդվածների անվանումը)

հոդվածներ

Կոդ

հաշվարկվում է կազմակերպությու նով (հիմնարկով)

Հավելված 2. Բյուջետային կազմակերպության ծախսերի նախահաշիվ

Հաստատված է այդ թվում ըստ եռամսյակների

Հավելված 2-ի շարունակությունը

շինությունների վարձավճարներ

ապրանքների գնման ն ծառայությունների վճարման ընթացիկ ծախսեր – ընդամենը այդ թվում` սարքավորումների ն գույքային ընթացիկ վերանորոգման ծախսեր շենքերի ն շինությունների ընթացիկ վերանորոգման ծախսեր ընթացիկ ծախսեր դասագրքեր այդ թվում` նակչության տրանսֆերտներ–ընդամենը թոշակների ն նպաստների վճարներ կրթաթոշակներ նակչության այլ տրանսֆերտներ հիմնական միջոցների գծով կապիտալ ներդրումներ ոչ արտադրական սարքավորումների ձեռք երում ոչ արտադրական նշանակության օ յեկտների վերանորոգում

ԸՆԴԱՄԵՆԸ ԾԱԽՍԵՐ

Հավելված 3

ՑԱՆԿ ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության համակարգի պետական ոչ առնտրային կազմակերպությունների 1. Պրոֆ. Խ. Երիցյանի անվան Գորիսի պետական գյուղ. քոլեջ 2. Ակադեմիկոս Մ. Թումանյանի անվան Շիրակի պետական գյուղ. քոլեջ 3. Պրոֆես. Ա. Մալանթարյանի անվան Ստեփանավանի պետական գյուղ. քոլեջ 4. Ակադեմիկոս Թամաշնի անվան Գավառի պետական գյուղ. քոլեջ 5. Վանափորի պետական գյուղատնտեսական քոլեջ 6. Մասիսի պետական գյուղատնտեսական քոլեջ 7. Ս. Լուկաշինի անվան Արմավիրի պետական գյուղատնտեսական քոլեջ 8. Երնանի պետական գյուղատնտեսական քոլեջ 9. Ակադեմիկոս Գ. Աղաջանյանի անվան Նոր-Գեղի պետական գյուղատնտեսական քոլեջ 10. Հանրապետական անասնա ուժական համաճարակային ն ախտորոշիչ կենտրոն 11. Բույսերի կարանտինի ն ույսերի պաշտպանության ծառայություն 12. Հայանտառ 13. Ագրոքիմիայի ծառայություն 14. Անասնա ուծության ն անասնա ուժության գիտական կենտրոն 15. Խաղողապտղագինեգործության գիտական կենտրոն 16. Հրանտ Պետրոսյանի անվան հողագործության. ագրոքիմիայի ն մելորացիայի գիտական կնետրոն 17. Երկրագործության ն ույսերի պաշտպանության գիտական կենտրոն 18. Ագրոկենսատեխնոլոգիայի գիտական կենտրոն 19. Սերմերի գործակալություն 20. Անտառային պետական մոնիտորինգի կենտրոն 21. Բանջարակոստանային ն տեխնիկական մշակա ույսերի գիտական կենտրոն

“Ֆինանսներ ն վարկ” ամ իոնի վարիչ, տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Աշոտ Բայադյան Նույն ամ իոնի ավագ դասախոս, տնտեսագիտության թեկնածու Վիկտոր Կարճիկյան

À1օò Áճÿäÿí Çճâօäաո1èո êճՓօäքօո “Ôèíճíñծ è êքօäèò” äօêòօք ՏêօíօԽè÷օñêèԱ íճաê, ոքօՓօññօք., Âèêòօք Ճճք÷èêÿí Ճճíäèäճò ՏêօíօԽè÷օñêèх íճуê, ñò. ոքօոօä., êճՓօäքօè “Ôèíճíñծ è êքօäèò” Ôèíճíñծ áոòäæօòíèԱ օքãճíèçճöèè (краткое учебное пособие)

Համակարգչային ձնավորումը` Լիլիթ Առաքելյանի

ՏպագրութÛան եղանակÁ` ռի½ոգրաֆիա: üորմատ` 60x48 1/16, թուղթ՝ ûֆëեթ, N 1: Ìավալ` .5 տպ. մամուլ: Տպաùանակ՝ 00: ՏպագրվաÍ ¿ §ÈÆØàôÞ¦ êՊÀ-ի տպարանում: ø. ºր¨ան, եկ գ , Ñեռ. 54.22.99 E-mՂi/: info@/imush.Ղm